{"book":"adl0616","page":1077,"text":"شماره ۱۳ سال چهارم صحیفه ۸\n\nاز فنون سیاسیات\nتعریف و تقسیم علم حقوق علی العموم\nحقوق بین الدول علی الخصوص\n\nمقدمه\n( علم حقوق دول ) يك علم معتنابها نیست که درین اعصار جدیده اگر دول وحكومات عالم از قواعد و اصول آن آگاه و دانا نیوند محال دولت ، واحوال مدنیت و اسباب راحت و اسایش ملك و ملت آن خسارات عظيمه ، و نتایج وخیمه عائد و وارد کردیدن بدهی و اشکار است .\n\nقواعد ، واصول اساسیه ( علم حقوق ) در میان هیئت اجتماعیهٔ بنی بشر از هنگامیکه بمحاسن و مزایای تشکیل حکومت وتأسیس دولت با خبر کردیده اند اساس و بنیان نهاده است . ولی چنانچه مدنیت ، وسعادت ، وراحت، ورفاهيت انسانها رفته رفته تا بدین درجه که حالا مرئی و مشاهد است ترقی نموده ، همچنان علم حقوق هم مانند علوم وفنون سائرهٔ ديگر حالا بدرجهٔ اعلى وابهى بالاثر خروج نموده است .\n\nاتم واكمل علم حقوق در شریعت غرای دین مبین محمدی علیه افضل الصلواة والسلام موجود میباشد .. و محاكمات ، و معاملات عامهٔ نوع بنی بشر موقوف و منوط بر شرایط اجرا و دانستن این علم معتنابهاست لاجرم دول وحكومات متمدنه در پیشرفت و توسیع علم حقوق خیلی ساعی و جاهد میباشند و مکاتب عدیدهٔ مخصوص از برای تعلیم و تدریس علم حقوق تأسیس و تهیه نموده اند .\n\n( اما علم حقوق دول ) که معتنا ترین شعبه از شعبات علم حقوقست در قطعه اوروپا قبل ازین بچار عصر مقدم موضوع بحث و مناظره کردیده است . علی الخصوص مدت دو عصر میشود که از یکطرف مدققين ، و متفننين اهل این فن هزاران کتب نافعه، و قواعد مفیده که در مناسبات دوليه ، و معاملات علیه مرعی داشتن آن مردول و ملل را بدرجهٔ نهایت الزم واهم است وضع و تألیف میدهند . و از یکطرف عقلای ارباب دول در خصوص مرعیت احکام و اجرای تطبيقات آن قواعد موضوعه بغایت قصوی سعی و غیرت مینمایند . لهذا درینعصر حاضر علم حقوق دول حكم علم مخصوص مستقلى را گرفته و اهمیتش بدرجه رسیده که اگر از قواعد اصليه واساسية آن ملك و دولتی با خبر نباشند ، و یا آنکه از قواعد موضوعه آن کرنکشی نمایند دو چار خسارات عظیمه و فلاکت وخیمه میکردند.\n\nتعريف وتقسيم علم حقوق\nعلم حقوق تعریف دهنده، و دلالت کننده بر قواعد علمیست که حق را از ناحق یعنی چیزیکه حق باشد از چیزیکه حق نباشد فرق و تمیز بدهد برای تفریق و تمییز حق از ناحق اساس تطبيق قواعد بر دونو عست : یكی ( قواعد طبيعيه ) وديكرش (قواعد موضوعه)\nقواعد طبيعيه، همان قواعد يستكه بقدرت كامله الهی،\n\nطبیعت مربوعهٔ بشر را تعلیم و نشان داده است . که آن عبارت از مدنی بالطبع بودن و جمعیت زندگانی کردن انسان ها است . این قواعد چونکه در فطرت انسانی مركوز و مودوعست تغییر و تبدیل نمیپذیرد .\n\nوقواعد موضوعه همان قواعدیست که از قواعد طبیعیه بعضی قواعد را بطريق دستور العمل گرفته القواعد دارای دوام ، و انتظام وتحكيم وتقويم قواعد طبيعه که عبارت از مدنیت است وضع میکنند .\n\nو چون عقول وادراك جميع بنی نوع انساني بريك حدو يك قرار نميباشد لهذا اتحاد و اجتماع نوع انسان براصول قواعد طبيعيه بيك طرز و يك منوال نمی آید . که ازین سبب بوضع و تأسیس قواعد موضوعه احتیاج لا بد و لازم آمده است .\n\nپس در علم حقوق به اعتبار ماهیت، یعنی به حیثیت قواعد مبحوث عنهايش بر دو قسم منقسم کردید که يك قسمتش (حقوق موضوعه) و بدیگرش ، حقوق طبیعیه گفته میشود. و حقوق موضوعه حسبیکه يك جزءی از حقوق طبیعیه میباشد لاجرم کسب وقوف و آگاهی کاملهٔ آن متوقف بتشغل وتوغل حقوق طبیعه ضروریست .\n\nموضوع، وغایت در حقوق\n( موضوع علم حقوق ) مناسبات متقابلهٔ افراد انسانست با همدیگر که در داخل دائرهٔ جمعیت بهم زند کانی دارند . وظایفش نیز آنست که این جمعیت بشربه حسن انتظام ، ودوام ، وامنيت ، وراحت و رفاعیت پذیرد .\n\nمعاش و زندگانی هیئت مجتمعهٔ انسانی موقوف و منوط بروجود تشکیل حکومتی بود بسکه این حکومت افراد را متبوع ، و افراد او را تابع باشد . پس این کیفیت تأسیس حكومت ، وحسن انتظام هیئت اجتماعیه و مناسبات افراد با حکومت ، ووظائف حكومت با افراد مستند بر قواعد و قوانینیست که بیان کننده و نشان دهنده آنقواعد وقوانين همانا ( علم حقوق ) میباشند .\n\nو دیگر اینکه : نوع بنی بشر سببیکه همه کی در يك جمعیت و در زیر حکم يک حکومت زندگانی ندارند بلكه باسم دولت ، وملت و جمعيت سیاسی متعدد هیئت ها تشکیل کرده اند . و این هیئت ها با یکدیگر بعضی مناسبات و معاملات پیدا کرده اند . و مثلا کاهی محرب و کاهی بصلح بسر میآرند . و افراد هر هیئت نیز برای تجارت ، و معاملات سائره بممالك يكديگر رفت و آمد دارند . لهذا قواعد وقوانين و نظاماتیکه در بخصوصها مستند باشد دلیل و رهبر آن باز هم علم حقو قست .\n\nپس موضوع علم حقوق عبارت ازین بود که بیان کردیم . اما این نکته را نیز از مد نظر دقت دور نباید داشت که ترقی و انتظام ایندرجهٔ علم حقوق همانا در اعصار اخیره ظاهر و نمایان کردیده است .\n\nاقسام علم حقوق\nحقوق موضوعه بنا بر حیثیت موضوعش اساساً بردو قسم بزرگى","chars":4127,"image":"https://storage.googleapis.com/adl-page-images/adl0616/01077.jpg","first_page":1,"last_page":1787,"title":"Sirāj al-akhbār سراج الاخبار","permalink":"https://afghanpress.org/book/adl0616/1077","canvas":"https://afghanpress.org/iiif/adl0616/canvas/1077","source":"https://afghanistandl.nyu.edu/books/adl0616/","source_pdf":"https://afghanistandl.nyu.edu/pdf/adl0616_download.pdf","rights":{"image":{"statement":"Public domain. NYU states: \"All works presented on this website are, unless otherwise indicated, in the public domain. The images available on this website may be freely reproduced, distributed and transmitted by anyone for any purpose, commercial or non-commercial.\"","uri":"http://rightsstatements.org/vocab/NoC-US/1.0/","holder":"New York University Libraries","source":"https://afghanistandl.nyu.edu/about.html","delivery":"Images are served from a copy mirrored by this project, not from NYU's servers, under the reproduction terms above.","endorsement":"This is an independent project. It is not affiliated with, endorsed by, or reviewed by New York University."},"text":{"statement":"Machine-generated transcription, dedicated to the public domain under CC0 1.0. No warranty of accuracy: see the provenance block on every page.","uri":"https://creativecommons.org/publicdomain/zero/1.0/","holder":"Steps Ventures"}},"provenance":{"text_produced_by":"gemini-3.1-pro-preview","thinking_level":"low","read_completed":"2026-08-09","per_page_confidence":null,"per_page_confidence_note":"Not recorded during the corpus run. No calibrated per-page score exists, and none is estimated here.","human_reviewed":false,"accuracy_context":"Roughly two thirds of characters agree with a modern printed edition of the same text. Much of the disagreement is editorial, not misreading. Treat the transcription as a finding aid and read the page image before quoting.","primary_source":"The page image. The text is an index into it."}}