بيانات در باره معارف باغبان اثر ر . تاگور مترجم پژواك رابند راناتهـ تاگور به تاریخ ٦ می ١٨٦١ در خانوادۀ جلیلی در کلکته به جهان آمده . پس از تحصیلات خصوصی در هند ، بسال ١٨٧٧ بعزم تحصیل به انگلستان سفر کرد ـ مگر زود بر گشت . هنوز جوان بود که در نویسندگی و شاعری در بنگال نامدار شد . در سال ١٩٠١ مدرسۀ «سانتی نیکتان» را نزدیك کلکته تأسیس کرد که مرکز بزرگ فرهنگ و هنر گردید. در ١٩١٣ جایزه نوبل را در ادب گرفت و هشت هزار پوند انعام آنرا در توسعۀ سانتی نیکتان صرف کرد . به غرب، اتاژونی و جاپان سفرها کرد. رهبر بزرگ هند شد. نشیدۀ ملی آنکشور را او سروده. کودکان و مردمان بینوار ا دوست داشت و همچو پدر مهربانی می زیست. در تابستان ١٩٤١ از جهان رفت. مجموعۀ شعر «گیتان جلی» از چند مجموعۀ بنگالی انتخاب و بانگلیسی ترجمه و نشر کرد (١٩١٣) .«هلال» (١٩١٣) . «باغبان» (١٩١٤) ، «اشعار کبیر» (١٩١٥) ، «سیدمیوه» (١٩١٦) سرتاسر جهان ترجمه و خوانده شدند. تاگور در بنگالی در حدود ٢٦ مجموعۀ شعر ، ١٧ درامه ، ٥ کپدی ، ٦ مجموعۀ مخصوص سرود ، ١٧ مجموعۀ نثر ، ٢ کتاب تعلیمی ، ٦ رومان ٤ داستان ، ٥ کتاب دربارۀ هدف ملی دارد که همه ترجمه نشده . از جمله ترجمه ها در زبانهای مختلف جهان ، آنچه دیگر به انگلیسی ترجمه شده اینست : « رشته های گسسته و دیگر حکایات» ، «کانون فرهنگ هند» ، « وحدت خلاقه» ، «لمن بروداع» ، «لمحات بنگال» ، «سفینۀ زرین» ، «داستان گورا » «سنگهای تشنه» ، «هند بزرگتر» ، «سخنرانی ها» ، « آموزش طوطی » ، «شخصیت» ، « د فنۀ سرخ » ، « مر غان گذران» ، « سخن رانی بر چین» ، « زمان کودکی من » ، « مکاتبات» و غیره و غیره . چنا نکه مترجم این کتاب بر مقالۀ مقدمه مینویسد، هر کس از ظن خود یار تا گور میشود ـ این سخن در مقاله هائی که شعرا و دانشمندان قرن ما همچو منجولان داوه ، آندره ژید ، کارل هو گمن ، و. ب. ییتس ، ای. تامپس و غیره در باره اندیشه تاگور نوشته اند ، مشهود است . مترجم این کتاب، هنگام ترجمه و هنگام نوشتن مقدمۀ خود، مانند این دیگران بوده در « راه رسیدن بدل و دیده تا گور » ( شاید بیشتر از دیگران) پیرو «قریحه و عواطف » شخص خود است . مگر درین قریحه و عواطف نیز، تجلی ای از تاگور می درخشد. دوستداران شعر تاگور از خواندن و باز خواندن این مقالۀ مترجم بی نیاز نخواهند بود . روان فرهادی [د آقا محمد دفتر طاهری ولی محمد ابراهیم دی؟] هنگامی خواهد رسید که فراموش خواهند کرد من فیلسوف بودم اما بیاد خواهند داشت که نغمه سرائی کرده ام . «تاگور» طبع این کتاب مستطاب در [ILL] [ILL] در مطبعه دارالسلطنه کابل [ILL] سخن مترجم چون باغ همه انسانها، باغ تاگور «کائنات» و گل این باغ «حیات» است. باغبان آن «روح بشر» است که در سرحد مجهولی، میان «انسان» و «دیگر زندگان»، آواره میگردد و به وهم میجوید : چون کامل نیست آنچه را میجوید نمییابد ؛ چون بکمال نرسیده است ، درد میکشد . این درد مجهول را میجوید: آنرا نمییابد . چون از کمال محروم است، فریاد میکند . این فریاد مجهول را میجوید ، آنرا نیز نمی یا بد. نومید میشود : از توقع کمال در میگذرد ؛ محض بوجود قناعت میکند. برای دوام وجود، هنگامۀ مخفی مرگ آرزومندیهای خویشرا در پردۀ پندار سرور پنهان میکند . گاهی کفن سپیدی را در تابوت سیاهی میگذارد و گاهی تابوت سیاهی را در پار چۀ سپیدی میپوشد . روح جوینده و ناکام خویشرا فریب میدهد . برای او میسراید و آن نغمه را نغمه سرور مینامد . چون سرور نمی آورد، آنرا سرود اندوه نام میگذارد . این مضامین «حیات و اندیشه »، همان اند که زندگی آنرا بر لوحۀ يك مقصد مجهول نگاشته و در آغوش انسانها گذاشته است تا با آن در کاینات گردش کنند ، و آنرا برخود و بر دیگران فرا خوانند . آنچه يك انسان را از دیگر انسان درین رمز ازلی و ابدی امتیاز میبخشد، اختلاف انسانها در شیوۀ فرا ـ خواندن این طلسم هستی است . (ب) «تاگور» درمیان این انسانها يك انسان است. در کاروانهای بیشماری که بر سطح وفراز بیابانها و کوههای شرق، بسوی انجام حیات دنیائی سفر کرده اند ، از کاروان « ریشی » های قدیم، برای سرودهای روزگار ماهين يك تن بازمانده بود تا در عصر خود بيايد و ازین عصر به اعصار آینده برود . پیام تاگور صلح در جنگ زندگانی است. مهر درین آدم جزء طبیعت انسانی و پایهٔ استواری نهاد بشریست: گاومیش های گل آلود را زیبا میسازد و جمال را دوست دارد . قریحهٔ تاگور گاهی ، در يك دایرهٔ سپید، چون پیکر سیاه برجسته ای حرکت میکند . گاهی آن پیکر سپید و آن دایره سیاه است . با همه رمزیکه در روح و اندیشه خود دارد سرور او سرور واندوه وی اندوه است . شگفت خواهد بود اگر گاهی از سرور اشک ریخته باشد ؛ اما چون آموزگار است و میخواهد رهنما باشد بر بسی دردها واندوه ها تبسم کرده است . «تاگور» نبوغ ندارد، اگر نبوغ وجود داشته باشد: «سویهٔ متوقع رسائی» انسانرا باین مزیت تعبیر نمودن چیز دیگر است و بحث دیگر . «تاگور» محض يك چشم بینا و يك دل دانا دارد : چشم بینائی که جمال را در طبیعت نادیده نمیگذارد ، و دل دانائی که درد انسانرا در قلب هستی حس میکند . «تا گور» بمهر طبیعت زنده و بدرك وستایش آن جاوید است. این کار را مردم گمنام دیگر هم توانسته و کرده اند اما شهرت (ج) بهرهٔ همگانی نیست . «تاگور» در «باغبان» مظهر اعجازیست در خور ستایش : آن اینست که يك دل حساس را رابط آب و گوهر درد وهستی ساخته است . این گفته در حق همه آثار او صدق میکند و بدرستی که راستی همین است . زندگی انسان شمعیست که شعلهٔ آن در میان دودهای خود میدرخشد . دردها ، آرزوها، عواطف و اندیشه ها پروانه های آنند . انسان بدور «حیات» میگردد . بیباکی پروانه او را پیروز میسازد، زیرا این پرندهٔ بیباك ترس را از بالهای لرزان خود دور کرده است . اما انسان عواطف خود را اسیر اندیشه نگهداشته است و اندیشه یگانه بادار این مخلوق است که وی را با سارت جاوید «از خود نگذشتن» سپرده است . « تاگور » درمیان انسانهای با اندیشه ، نزدیکترین همه به پروانه است . پروانه ایکه آنقدر بر شمع نمیزند که بر گل می نشیند. از ینست که تاگور از «زندگی» به «جمال» میگراید و در معبود کل، جزء حقیقت را میگزیند . در گورستان شرق که نکهت کافور آنرا هوای زمان بباد نیستی سپرده و حوادث اعصار هستی آنرا زبون و نا بود کرده است ، «تاگور» شمعیست که بر مزار خود میسوزد . پرتو این شمع، در دایرهٔ شعاع خود، از سرحد تابش تا حدتير كى،يك روشنائی درخشان است که دیده میشود . اما آنچه را که میجوئیم همیشه در پرتو آن نمیتوان یافت؛ زیرا به عقایدیکه از آن او نیستند هنوز معتقد است ، بی آنکه هماره التفات کند که او آمده است و آن عقاید رفته اند . (د) این باغبان به باغستان گرا ئیده ، برنگ گلهای آن شیفته وازنکهت آن مست است، امانمیخواهد ازخمار اندیشۀ‌خزان گلهای آرزو رنج برد . «تاگور» در يك محیط مرده يك «حیات» زنده بود، ازینرو حق داشت چنان باشد. دريك میدان جنگ، يك پرچم صلح است. که از پیوند او با عقاید باستان نشأت کرده. اختیاراین شیوۀ آسان درساحۀ سختی‌های زندگی او را به بزرگی نکوئی بزرگ ساخت، ورنه مانند گمنامهای بزرگتر ازخود كوچك میماند. «تاگور»مرد خوشبختی بود: يك«شاعر فیلسوف » خوشبختر از يك «فیلسوف شاعر» است.حتی« گویته» این‌حقیقت‌را نمیخواهد اعتراف کند. پیشوای ماجلال‌الدین بلخی یگانه کسیست که بنوعی گاهی دوری خودراازهر اس اینگو نه اعتراف اظهار میکند . ما که برهمۀ ارواح بزرگ درود میفرستیم، جز حکایت ازبزرگی شان نمیتوانیم . امابی شکایت هم نتوانیم بود: شایداز منصور بیشتر حکایت و کمترشکایت کرده بتوانیم . باشد که محض ازظن خود یار این مردم باشیم . هرچه باشد، يك حقیقت در نزدمان ثابت است : تا و قتيكه فرق نيك و بد یا امتیاز زیبائی وزشتی درنزد کسی موجود است آنکس ، هر کس باشد، حدخودرا، دردائرۀ «اندیشه وپندارمحصور به عادت» نگهداشته است . بزرگی و نبوغ ، اگر وجود داشته باشد ، ازین دائره بیرون و ازین حدفراتر است . این شیوۀ تفکر نومید کننده است ، امابه هیچ صورت‌معنی افکار ازحد برین معراج روح انسانی را ندارد . ازینست که باید ( ۵ ) انسان چشم براه اعصار آینده بایستد و ارواحی را که می آیند استقبال کند ، تا دیدۀ آرزوی ارجمند، بلندی توقع انسانی را روشن ببیند . اگر این مقام ناپدیدراروح حیوان دیگری ، غیر ازانسان ، احراز کند ، بازهم برای يك انسان حق جوی ، جز سرور حقیقی نمی آورد. تنها خداوندی تواند به این آرزوجواب بگوید و این تسلی را بدهد : اوست «باغبان حقیقی کائنات » و «پرورندۀ گل حیات» . انسان مخلوقیست که در تقویم خویش به حد کافی خوبست؛ پس آنچه را خود می آفریند باید به حد کفایت خوب باشد . این اندیشه به « باغبان تاگور » ربطی دارد . تا گور درین کتاب میخواهد این راز را در میان گذارد، اگرچه نمی خواهد آنرا فاش کند . چون نمی خواهد آنرا فاش کند ، نتوانسته است آنرا چنانکه شاید در میان گذارد. موضوع سرودهای «باغبان» نیستی در هستی بزرگ مهر، نیایش جمال و جستن کمال در آغوش طبیعت است . درین آغوش آن را در موسیقی آب و فضا، رویندگان و جنبندگان، خموشی و خروش، و در صنعت بامداد و شامگاه، دل شب و نیمروز می‌جوید . تاگور مسرت واندوه ، امید و هراس، لذت ودردرا چنانکه دل انسان شناخته است، به آشنائی می‌پذیرد، اماقبائی از خیال خود در برعواطف می‌پوشد که شتاب و درنگ روح را، در سیر والم زندگی، برای دریافتن رازهای حیات مجهول، به قدمهای خود میخواهد برابر کند. آن قدمهائی است که بسوی این اندیشه- رساله باغبان پنجمین جلد (و) ها و عواطف آشنایی بردارد و یا میخواهد با آن از یشان بسوی دیگری فرار کند تاگور، مانند دیگر دلهای بزرگ و ارواح بیقرار کشف بقا در وادی فناء «مجذوب» نیست. چنان می نماید که «مسحور» باشد. این شاید فرقیست که از منبع الهام این مردم سرچشمه گرفته است. در نزد آن دسته که در محیط تاگور، «اقبال» نکوترین فسانه گوی و داستانسرای شان بود، «حقیقت برین» کانون الهام است. در نظر تاكوريك صفحه طلسم مرموز، که نقش حقیقت را در آن می جوید، گذاشته شده است. این کیف در دیگر آثار وی آشکار تر است تاگور وقتی در تنهایی خیال، بیکسی سگال و بی چیزی اندیشه، در شاهراه عواطف براه می افتد و می گوید یگانه همراه من راه است، چنان می نماید که کار میخواهد وانهائی را که در جلووی روان اند، در سکر سبوئی که از نغمات بر دوش دارد و یگانه توشه اوست، در سر راه اغما تیکه میخواهد خود را بان وصل کند، پنهان سازد اگر این حالت صمیم باشد، سرودهای تاگور را میتوان نغمه آشیان بلندی خواند که روح انسان آن را ترک کرده است، گم کرده است، اما فراموش نمی کند. نغمه پنجم باغبان حکایت این نی و شکایت این جدائیست هر چه هست این مرد درین طریق فاصله دور بهائی را که بیقرار آنست، در میان خواب و بیداری، با رؤیائیکه آواز آن نی نامعلوم موسیقی آن است، بر میکند و میگوید: چون چراغ ( ز ) بر بالین من خاموش شد با مرغان سحر يكجا بیدار شدم ( نغمة هشتم ). تاگور در ميان يك ( رامشگر نيايشگر ) ويك ( نيايشگر را ــ مشگر ) آرزو دارد معبدی باشد ، تا انعکاس ذکر جهری که دران میرود، پیام خموشی های رو ح انسانی را، برای بیدار کردن دیدگان خوابیدۀ فضائی که آسمان وی است، ببرد . این خروش گاهی از قطره های ابرهای بلندی بر می خیزد که از میان درخش و تندر بز مین خاکی فرود آمده اند و گاهی از در باهائی که در قلب زمین می خروشند و میخواهند راه خودرا به سطح بحریكه رنگ خود را بارنگ آسمان روبرو میکند، بشكافند . من یکی ازینها را نمی دانم و همه اینهارا حس میکنم . اگر این احساس دلیل وجود باشد باز هم حقیقت آن وجود مجهول است . تا گور میگوید: در جستجوی دانستن معنی من چنان می پرواز ند که ماه در یارا بپیماید. این خطاب به چشمان جو ينده و پرسنده است: من حیات خود را در برابر شما عریان کرده ام . از آغاز تا انجام هيچ چیزرا نهان نداشته ام . از ان است که شما مرا نـــه می شناسید . ( نغمهٔ هژدهم ) این اشارات يك منظور دارد و آن اینست کـه: گـلـهـای ( این باغبان ) برای همه كس يك رنگ ندارد . دامن انسان برای چنین گلستانها فراختر از دامان هر صحرای دیگر است . دامن همه انسان ها برابر نیست. این باغبانان چندان گل دارند که رساله باغبان پنجم مجلد (ح) هر کس میتواند دامنی پر کند و چندان مید شود که دامن از دست برود. ازین رو همه چیز را باید به خوانندگان باز گذاشت و خود از خطای خود پوزش خواست. «باغبان» رازیست که خواننده باید خود را دران دریابد. باین معنی و تنها به این معنی این کتاب را به خوانندگان هدیه میکنم. حیف است اینگونه مردم به ترجمۀ آثار خویش ظاهر شوند. این بدان می ماند که پیکر در سایه خود آشکار شود. اما چاره چیست؟ در ترجمۀ آثار بزرگان يك فایده هست که خوانندگان باندیشه های بزرگ شان مجذوب میشوند و به مترجم کمتر فکر میکنند. اگر این سود دست دهد مترجم از شرمساری پر تگی فرار کرده است. اگر این بخت بیدار نباشد، آنگاه بیشتر از هر مترجم دیگر، مترجم اینچنین آثار نکوهش میبیند، و بدرستیکه سزاوار آن است. این باده را از آن بیادمستان میدهم که اعتراف مرا به نارسائی بیشتر شنیده باشند و بدانند که، در هر چه از انتقاد بفرمایند، جز پوزش خواستن سخنی ندارم. اکثر اشعار تاگور باین معنی که «شده نمیتواند» قابل ترجمه نیست: یکی آنکه شعر است. دیگر آنکه شعر شرق است. ازین راه در دنیای شرق خصوصیت فلسفه و محیطیکه تاگور از یکسو پروردۀ آنست، از سوی دیگر آنرا پرورده است، نیز در میان میآید. چون تاگور از نزدیکترین شعرا بطبیعت و حیات است، ( ط ) مترجمیکه پرورشگاه و محیط حیات وی از ( تاگور ) فرق دارد، بيك مشکل دیگر روبرو میشود. شاید همین بوده است که برخی از آثار خویشرا خودش ترجمه کرده است تا از ضرر مترجم نجاتش داده باشد. اما این داد رسی محدود بهمان زبانیست که در آن ترجمه کرده. در غیر آن اثر را بضرر مترجمین بیشتر از يك زبان سپرده است. چون ( تاگور ) با يك قريحه توانا و عواطف سوزان از دنیای درد سخن میکند، در پیام خود ازین دنیا امانتکار، در اظهار عواطف خویش صميم و در شیوه اظهار دبستانی از خود دارد. کار مترجم از هر يك ازين رهگذرها بسرحد اشکال میرسد. اگر اندیشه تاگور قابل انتقال است، آنهم در جهانیکه از رمز و ابهام خاص خود دارد، برای آنست که چون آفتاب روشن و چون آب روان سخن میگوید. این شیوه سخنگوئی آفتی است که بریشه کوشش و آرزوی مترجم میزند. این تذکر برای تبرئه از نارسائی نیست، زیرا تبرئه ممکن نیست. مطلب آنست که خواننده، برای درک معانی اینگونه بیان، نمیتواند، بی رهبری قریحه وعواطف خویش، خود را بدل ودیده ( تاگور ) آسان نزديك بيابد. در غیر آن نمیتوان آنچه راوی دیده و حس کرده است هم بدانسان یافت این استرحام مترجم شرط امانتکاری است. (ی) هنگامیکه در «حبیبیه» شاگرد بودم مولوی عبدالحمید معلم هندوستانی، «باغبان» اثر «تاگور» را بمن داد و سپارش کرد آنرا بخوانم. این کتاب بزبان «انگلیسی» بود. از خواندن آن فراوان حظ بردم و به ترجمۀ آن بزبان دری پرداختم. دوستانیکه بزبان این کتاب آشنا نبودند، چون ترجمۀ آنرا خواندند، کتابرا پسندیدند. پس از اندی، دوستم «رشید لطیفی»، هنگام داشتن روزنامۀ انیس، آنرا در آن نامه نشر کرد. خیال میکنم پیشتر از آن اکثر مردم ما به آثار تاگور آشنا نبودند. اکنون «باغبان» را ادارۀ نشرات رادیو کابل درین مجلد طبع و نشر مینماید. در پایان، برخود واجب میدانم که از دوست و همکار عزیزم دوکتور عبدالغفور روان فرهادی، که علاقۀ وی به خدمات ادبی و التفاتش به من عامل طبع این کتاب است، و از ریاست رادیو کابل و مدیریت مجلۀ پښتون ږغ و مدیر آن ښاغلی «حبیب نوابی»، و ریاست مطبعۀ دولتی اظهار تشکر و امتنان نمایم. پژواک کابل - جدی ۱۳۳۶ -۱- نوکر : ای ملکه، بر من رحم کن ! ملکه : مجلس ختم شده است و خدمتکاران من همه رفته اند تو چرا بیوقت و بعد از وقت آمده ای ؟ نوکر : نوبت من وقتی فرا میرسد که دیگران رفته باشند . من آمده ام برای آنکه بپرسم با این خدمتکار آخریت چه خواهی کرد . ملکه : در این وقتیکه گذشته است چه میخواهی از من داشته باشی ؟ نوکر : مرا باغبان گلستان خویش بساز . ملکه : این چه ا بلهی است ! نوکر : من شغل دیگرم را خواهم گذاشت . شمشیر ها و نیزه های خودرا بخاک میا فگنم . مرا به دربار های دور مفرست . دیگر بمن کار فتوحات را مسپار . مرا در گلستان خویش باغبان بساز . ملکه : در آنجا کار توچه خواهد بود ؟ نوکر : بندگی روزهای بیکاری تو!من سبزه های راهی را که توصبحگاه ازان میگذری ، جائیرا که گلهای میرنده قدم های ترا نیایش میکنند تر و تازه خواهم داشت . من ترا در غوزی که درمیان شاخه های درخت «سیتانا» آویخته است غوز خواهم داد، جائیکه پر تو ماه شامگاهی برای بوسیدن دامن تو با برگ درختان در میاویزد ... (۲) چراغی را که پهلوی بستر تو می سوزد با روغن معطر پر خواهم کرد . من پای تخت ترا با نقش های عجیب خمیرۀ صندل و زعفران خواهم آراست . ملکه : انعام تو چه خواهد بود ؟ نوکر : که بمن اجازه بدهی تادست مشت شده و كوچك ترا که مانند پتك های نیلوفر است در دست بگیرم ، زنجیر های گل را در دست تو ببندم، کف پایت را باشیرۀ گلبرگ درخت «اشوکا» رنگ کنم و داغ غبار یرا اگر اتفاق آنجا احداث کند ببوسم . ملکه : دعاهای تو مستجاب اند ! نو کر من، تو باغبان گلستان من خواهی بود ! -۳- آه شاعر! شام نزديك و فضا تيره میشود . موهای تو سپید میگردند !! .. آیا در تنهایی و تخیلات دقیق شاعرانه ات پیام آینده و سر انجام جهان را میشنوی ؟ شاعر گفت : شام است و من گوش داده ام . شاید کسی از دهکده آواز کند . هر چند وقت گذشته است . من گوش داده ام و نگران هستم که اگر دو قلب مستمند و آواره باهم رو برو شوند و چشمان خواهنده و پر از شوق شیفتگان به نغمه نیازمند باشند خموشی آنها را در هم شکسته و برای آنها بپرایم و صدائی بلند کنم . (۳) اگر من برساحل حیات نشسته و درعوالم مرگ و ما ورای مرگ سیروسگال کنم و روحم را بآن جاهای دور بفرستم سرودهای عاشقانه و نواهای پر از جذبات آنهارا کدام کس بهم درخواهد آمیخت ؟ ستارگان شامگاهان ناپدید میشوند . ستاره ایسکه در آغازشام طلوع کرده بود ، روشنی آتشی که جسد مرده ای آنرا افروخته بود در کنار دریای خاموش و آرام آهسته آهسته می میرد . شغالها بيك صدا در حیاط ویرانه در پرتوماه رنگ باخته ای فریاد میکنند . اگر من درب خانه ام را بسته و بکوشم که خویشتن را از علایق دنیا و زنجیر های فانی آزاد بسازم و آنگاه اگر مسافری بیاید و با گردن خمیده ای درینجا بزمزمهٔ ظلمت گوش بدهد، کیست که راز زندگی را آهسته در گوش او فرا خواند ؟ اینکه موهای من سپید میشوند امریست خرد و نا چیز . من هماره مانند جوانترین جوانان و پیر ترین سالخوردگان این ده جوان و پیر بوده ام . برخی،لبخندهای شیرین و ساده دارند و برخی،درچشمان شان مکر وحیله دیده میشود . بخشی، اشکهای شان در روشنی روز است و دیگران سرشك شان در ظلمت شبهانهان است . اینها همه نیازمند من اند و من وقت ندارم که به آینده فکر کنم و خود را به آن مشغول دارم . من با همه کس همسایه هستم . اگرموهای من سپید میشوند بگزار سپید بشوند! (٤) -۳- بامدادان تور خود را بآب افگندم. از اعماق تاريك وتيرة دريا چیزهائی بیرون آوردم که جلوه های شگفت و جمال های غریبی در آنها دیده میشد. بخشی چون تبسم میدرخشیدند. پاره ای مانند قطرات اشك برق میزدند. برخی چون رخسار زیبای عروس رنگین و روشن بودند. هنگامیکه بار کارهای روز را بدوش برداشته و بسوی خانه رفتم دیدم محبوبه من در باغ نشسته گلبرگها را پاره میکند و با این بازی وقتش را میگذراند. لحظه ای درنگ کردم، آنچه را از بحر برون آورده بودم چون گرامی ترین گوهر در پای او نثار کردم و خموش ایستادم. بآنها نگریست و گفت: چه چیزهای شگفت ؟ به چه کار می آیند؟ ؟ سرم را بشرم فرود آوردم و خیال کردم که من برای این چیزها نه جنگیده ام، من در مقابل آنها چیزی صرف نکرده ام. این تحفه ها شایان نینند که به دوست ارمغان شوند. شب همه شب یگان یگان آنها را بکوی افگندم. سحر گه ایـ هان مسافران آمدند. آنها را از رهگذر يك بيك چیدند، برداشتند و به سرزمین های دور بردند. (٥) -٤- آه برمن! چرا خانه مرا بر سر راهی که ببازار می رود آباد کردند . آنها کشتی های خودرا نزديك درختان میگذارند . میآیند و میروند ، طوریکه دل شان میخواهد . من نشسته وبآنها نگاه میکنم. وقت من میرود نمیتوانم آن را باز گردانم . روزهای من میگذرند . شب وروز آواز پای آنها نزديك درب خانه من شنیده میشود . بیهوده فریاد میکنم : شمارا نمیشناسم برخی به انگشتان من آشنا هستند . دیگران را ببو میشناسم. برخی از آنها را خونی که در رگهای من است میشناسد . گروهی را در خواب دیده ام . نمیتوانم ایشانرا باز گردانم. نعره میزنم و بایشان میگویم هر که میخواهد بخانه من بیاید ، بیاید سحر ، گه ناقوس در معبد فریاد میکند . سبدها را بدست گرفته می آیند . پاها یشان چون گل سرخ است. پرتو سپیده دم بر چهره شان افتیده است: نمیتوانم آنها را باز گردانم نعره می زنم و میگویم : بیائید و در باغ من گل بچینید ! اینجا! اینجا بیائید ! نیمروز ، ناقوس دروازه کاخ بصدا در میآید : نمیدانم چرا کارهای شانرا ترك كرده و در سایه درختان من می آسایند . [BLANK PAGE] (۷) من فراموش میکنم و برای همیشه از یاد میکشم که راه رسیدن بتورا نمیدانم . آن لگام و آن اسپ بالداری که میتواند مرا بتو برساند در دست من نیست . نیروی زندگی ندارم . دردل خویش آواره و سرگردانم . منظر وسیع خیال تو در تندی آفتاب و دقایق بیتابی در آسمان نیلگون چه صورتی بخود میگیرد؟ ای انجام دور و ای آواز بلندنی! ترا میگویم . من فراموش و برای همیشه فراموش می کنم که درهای خانه که من دران زندگی میکنم از هر سو بسته اند . -٦- مرغ اسیر در قفس و مرغ آزاد در جنگل بود . روزگاری بهم روبرو شدند . چنین مقدر بود . مرغ آزاد : (به آواز بلند) دوست من بيا به جنگل پرواز كنيم . مرغ اسیر : (به سرگوشی) بیا این جا درین قفس باهم زندگی کنیم . مرغ آزاد : در بين سيم های آهنین قفس؟ جائیکه برای پر زدن و بال گشودن جائی نیست ؟ مرغ اسیر : افسوس! من نخواهم دانست که در آسمان کجا میتوان جا گرفت . مرغ آزاد : عزیز کم! سرود های جنگل را برای . مرغ اسیر : پهلوی من بنشین ، من گفتار دانشمندان را بتو خواهم آموخت . (۸) مرغ آزاد : (باواز بلند) نه آه نه سرود چیزی نیست که آموخته شود . مرغ اسیر: افسوس!! من سرودهای آزادی و نغمات جنگل را بیاد ندارم. آتش آنها را شوق دامن میزند ولی هرگز نمیتوانند یکجا بال ببال با هم پرواز کنند . نگاه آنها از بین سیم های قفس عبور میکند و بچشم یکدیگر شان میرسد ولی آنچه برای همدیگر میخواهند بیهوده است . بالهای شانرا ناله کنان بهم میزنند و می سرایند: نزدیک تر بیا دوست من، نزدیکتر . مرغ آزاد : (بآواز بلند) من نمیتوانم بیایم . من ازین درهای بسته قفس بدم میآید و هراس دارم . مرغ اسیر : (بآواز پست) افسوس ! من ، بالهای من کمزور و ناتوان اند . بالهای من مرده اند . -۷- ای مادر ! شهزاده جوان از بر خانه ما میگذرد . امروز چگونه بکارهای خود بپردازم . بمن بگو که موهایم را چسان بیارایم و خود را به چه کالا بپیرایم ؟ ای مادر ! چرا باشگفت در من مینگری ؟ خوب میدانم که او بغرفه که من ایستاده و چشم براه ویم ، نگاه نخواهد کرد، میدانم که بيك چشم زدن رساله باغبان پنجم اسد (۹) از بر من میگذرد و ازدیدهٔ من میرود . تنها صدای نی، صدائیکه آهسته آهسته میمیرد، از دور بگوش من خواهد رسید . بازهم شهزادهٔ جوان از بر خانهٔ ما می گذرد و من بهترین جامهٔ خودرا ببر خواهم کرد . *** ای مادر ! شهزادهٔ جوان از بر خانهٔ ما گذشت . خورشید بامدادان ازعراده او میدرخشید . من نقاب را از روی خویش برداشتم . لعل هائیرا که در گردنم بود برسر راه او انداختم . ای مادر ! چرا بحسرت درمن نگاه میکنی ؟ نيك ميدانم كه او گردن بند را از زمين بلند نكرد. لعل های من در زیر عراده شکست و غبار سرخی ازان بروی خاك رهگذر ماند . هيچكس ندانست كه تحفهٔ من چه و برای که بود . چون شهزادهٔ جوان از برخانهٔ ما عبور كرد ومن جواهری را که روی سینهٔ خویش جاداده بودم در راه او نثار کردم. -۸- هنگاميكه شمع بر بالین من خاموش شد بامرغان سحر يكجا بیدار شدم . دریچهٔ من باز بود . نزديك آن نشستم. حلقهٔ از گلهای تازه روی زلفان پریشانم افتاده بود . مسافر جوان آمد . درغبار سرخ بامدادان راه می پیمود . (۱۰) زنجیری از مروارید در گردن او بود. پرتو مهر بر تاج او افتیده بود. بدروازۀ خانۀ من ایستاد و بالهجۀ مشتاقی پرسید «کجاست؟ از حیا نتوانستم بگویم: ای مسافر جوان زنی را که میجوئی منم ! من هستم. تاريك بود. چراغ روشن نشده بود. بی آنکه امیدی داشته باشم موهایم را می آراستم. مسافر جوان برعرادۀ خود در آخرین روشنی خورشید رسید. دهن اسپان او کف آلود بود. گرد برقبای او نشسته بود. بدرب خانۀ من فرود آمد و بآواز خسته گفت: کجاست او؟... حیا نگذاشت باو بگویم: ای مسافر خسته! زنی را که میجوئی منم ... من هستم. *** یکی از شامهای بهار است. چراغ در اطاق من میسوزد. نسیم ملایمی از غرب میوزد طوطی در قفس خویش بخواب رفته است. سینه بند من برنگ گردن طاوس است. شال من چون رنگ سبزه های نورسته و جوان سبز است. نزديك غرفه نشسته و به کوی خاموش و تنها نگاه میکنم. درظلمت شب آهسته می سرایم: ای مسافر نومید! زنی را که میجوئی منم ... من هستم. (۱۱) -۹- شباهنگام چون بتنهائی سوی میعاد عشق خود براه میافتم پرنده ها خموش ، باد آرام و خانه ها بر دو طرف جاده بیصدا می باشند . تنها پایهای خودمن است که بهر گام آواز آنها بلندتر میشود و من شرمگین می‌شوم . هنگامیکه در «مهتابی» خودخموش نشسته و باواز قدم های محبوب گوش میدهم، برک درختان بهم نمیخورد . آبهای دریا مانند شمشیر بهره داری که بخواب رفته باشد بیحرکت است . تنها دل خودمن است که وحشیانه می‌تپد و من نمیدانم چگونه آنرا رام بسازم . هنگامیکه معشوق من میآید و پهلوی من می‌نشیند، در پیکرمن لرزه میافتد . مژگان من خسته میشوند .شب تاريك میگردد . باد چراغ راخاموش میکند . وابز برروی ستارگان نقاب میکشد . تنها همان گوهر تابنده می ماند که در سینهٔ خود آویخته‌ام. می درخشد ومی تابد ... نمیدانم چگونه آنراپنهان کنم . -۱۰- ای عروس . بگذار کارت بماند. گوش بده مهمان آمده است. آیا میشنوی ؟ زنجیردررا آهسته می‌زند . نکوبنگر که آواز پای تو بلند نشود و چون اورامی‌پذیری قدم های تو شتابنده نباشد . (۱۲) ای عروس کارت را بگذار . مهمان هنگام شام آمده است . * * * ای عروس مترس ! آواز دروازه از باد تند و دیوانه نیست . یکی از شبهای بهار است و ماه می درخشد . سایه ها در حیاط زرد هستند . آسمان صاف و روشن است . اگر می ترسی چراغ را با خود ببر و اگر می خواستی چادرت را بر رویت فرود آر ! نه ای عروس ! مترس این آواز دروازه از باد تند و دیوانه نیست . اگر محجوب میشوی هیچ حرفی با او در میان مگذار. وقتی با او رو برو شدی در کنار در بایست . اگر از تو سوال کند ، اگر خواسته باشی خم و شانه چشم هایت را بزمین بدوز و مژگانت را پائین افگن . نکو بنگر هنگامیکه او را رهنما ئی میکنی و چراغ در دست تست آواز دستبند هایت و بلند نشود . اگر محجوب میشوی با او سخن مگو . ای عروس ! مهمان آمده است . آیا کارت را تمام نکرده ئی ؟ چراغ را نیفروخته ئی ؟ برای نذر شام گاهان سبد گل را حاضر نکرده ئی ؟ آیا رنگ سرخ خجسته را بر سرت ، آنجا که موهایت را از هم جدا کرده ئی نزده ئی ؟ آرایش شب تو بکجا رسیده است ؟ (۱۳) ای عروس!میشنوی؟ مهمان آمده است . کارت را کنار بگذار . —۱۱— بیا! چنان که هستی بیا! مگذار وقت به آرایش بگذرد. اگر موهای آراسته تو در هم شده باشند، اگر خط میان فرق تو راست نباشد، اگر بندهای سینه بند تو باز هستند، باك مدار ! بیا! طوریکه هستی بیا! روامدار آرایش وقت را تلف کند! با قدمهای شتابنده بر روی سبزه ها بیا! اگر رنگ سرخ «التا» را که با آن پاهایت را آراسته ی شبنم بزداید، اگر حلقه ای از بازیب تو جدا شود، اگر مروارید ها از گردن بند تو فروریزد باك مدار . بیا! با قدمهای شتابنده بر روی سبزه ها بیا ! می بینی که ابرها آسمانرا پوشیدند ! خیل های کلنگ از کنار دریا پرواز میکنند و باد تند در بین بته ها می شتابد . رمه ها پریشان به خانه های خود در ده پناه میجویند . می بینی که ابر آسمان ها را پیچید ؟ بیهوده چراغ آرایش را می افروزی . شعاع آن بلرزه درآمده و باد آنرا خموش میکند. که میداند که مژگانهای تو به سرمه آشنا نشده اند، چشمان تو تاریکتر از ابرهای بارانی است؟ چراغ آرایشت را بیهوده روشن میکنی .. خاموش میشود . (١٤) بیا! چنان که هستی بیا! وقت را به آرایش مگذران. اگر گردن بند گلهای تو درست نشده است چه باک دارد؟ اگر بستن دستبند تو پایان نیافته آنرا بگذار! آسمانرا ابر گرفت. دیر است. بیا چنان که هستی بیا، روامدار که آرایش فرصت را برباید! –١٢– اگر مشغول باشی و کوزه ات را پر میکنی به دریاچه من بیا! آه به دریاچه من بیا ! آب پاهایتو را در آغوش خواهد کشید و راز های خود را بتو خواهد گفت . سایه باران بر روی ریگ پهن شده است. ابر ها بر خط سبز درختان فرود آمده اند. چنان مینماید که گیسوان بر ابروان افتیده باشند . من قدم های ترا از تپش دل می شمرم. قلب من با آواز پای تو به يك آهنگ می زند. بیا! اگر کوزه ات را پر میکنی بدریابچه من بیا ! اگر کاری نداشته ، بی پروا می نشینی و میگذاری که کوزه ات روی آب برقصد، بدریاچه من بیا ! سبزه های این زمین پر از نشیب، سبز و با طراوت اند . گلهای وحشی چندان اند که بحساب در نمی آیند . پندارهای تو از چشمان سیاهت طوری برون میشوند که پرندگان از آشیانه هایشان برون میگردند. نقاب تو بپاهایت خواهد افتید . (15) بجای آنکه بیکار بنشینی بدر باچه من بیا ! اگر بازی نمیکنی و میخواهی شنا کنی بدر یاچۀ من بيا ! اگر شال نیلے ات را بساحل میگذاری ، آبهای نیلگون پیکر ترا خواهد پوشید و ترا پنهان خواهد ساخت . امواج بلند خواهند شد و گردن بند ترا خواهند بوسید و باتو سر گوشی خواهند نمود . اوه ، اگر میخواهی شنا كنی، غوطه بزنی بدر یاچۀ من بيا ! اگر دیوانه میشوی و میخواهی بسوی مرگ بجهی بدریاچه من بيا . اوه بدریاچۀ من بيا ! سرد، گوارا و ژرف است . چون خوابی که روئیا ندارد تاريك است . در اعماق این دریاچه شب و روز هر دو یکرنگ اند . اینجا نغمه ها خموشی اند اوه بیا ! اگر میخواهی بدریای مرگ فرو روی بدر ياچۀ من بيا ! -۱۳- هیچ نخواستم . خموشانه در کنار جنگل در پناه درختی ایستادم . چشم بامداد هنوز خمار داشت . شبنم هنوز در هوا بود . نسیم سبزه های تر مانند غبار خفیفی از زمین بلند شده بود. با دستهای نازک در زیر درخت «بر» گاورا میدوشیدی با دستهایی که چون مسکه تازه بود . (١٦) من خموش ایستاده بودم . حرفی از زبان من برون نیامد . تنها صدای مرغی از بین بیشه كشن شنیده میشد . درخت انبه شگوفه هایش را بر سر راه دهکده نثار کرده بود . زنبور های عسل یکی پی دیگر میامدند وزمزمه میکردند . برکنار حوض ، درب معبد « شیوا » باز بود و نیایشگر نیایش خود را آغاز کرده بود . ظرف در آغوش تو بود و گاو را میدوشیدی . من آنجا ایستاده بودم . ظرف من خالی بود. نزديك تو نیامدم . زنگ معبد آسمانرا بیدار کرد . راه در غبار سم رمه پنهان شده بود . زنها با کوزه هایشان از دریا باز میگشتند دستبندهایتو به آواز ظریفی صدا میکردند . کف شیر بر کناره های ظرف تو بالا آمده بود . صبح گذشت ومن نزديك تو نیامدم . -۱۴- در کنار جاده راه می پیمودم . نمی دانم چرا ! نیمروز گذشته بود . شاخه های بانس از وزش باد میخروشید سایه ها با آغوش باز بپای روشنی شتابنده و پرتوی که فرار میکرد افتیده مانند دستهائی می نمودند که به نیاز دراز شده باشند . (۱۷) عندلیب ها از سرودن خسته و خموش بودند . در کنار جاده قدم می زدم . نمیدانم چرا! چیزی که بر کنار آب بنا یافته بود در سایه در ختی جا دارد که چون سایبان بر آن فرود آمده . در آنجا کسی مشغول کار بود. موسیقی خوش آهنگ باز ب های او شنیده میشد . نزديك چير توقف كردم . نمیدانم چرا! در پیچ و خم جاده تنگ کشتزار خردل و جنگل های انبوه انبه افتیده . جاده از پهلوی معبد دهکده میگذرد . بازار در کنار در یاست . نزديك چير توقف كردم . نمیدانم چرا ؟ سالیان درازی پيش يك روز نو بهار پر از نسیم زمزمه بهار خمار داشت بر گریزان شکوفه های درخت «انبه» برخاك بود آبها میرقصیدند بازی و زمزمه می کردند و پای کوزه مین را که در کرانه گذاشته شده بود می بوسیدند . من آن روز نوبهار پر نسیم را بخاطر میاورم . نمیدانم چرا ؟ سایه ها تیره میشوند رمه ها به خانه برمیگردند . روشنی روی مرغزار ها نیم ظلمانیست . روستائیان بر ساحل منتظر قایق اند . من آهسته بازمی گردم نمیدانم چرا ؟ —۱۵— مانند آهوئی که در سایه درختان جنگل میدود وازخوشبوئی مشك خویش دیوانه و مست است میدوم . (١٨) شب، از شبهای اواسط ماه توراست . نسیم، نسیمی است که از جنوب میوزد . راه را گم کرده و آواره گشته ام. می جویم آنچه را نه می یابم و می یابم آنچه را نمی جویم . شبح امید وسایۀ آرزوی من از دل بیرون آمده و می رقصد. این خیال زیبا تند میگذرد . میکوشم تا آنرا نگاهدارم. مرا می فریبد. فرار میکند. آواره و سر گردان میشوم . می جویم آنچه را نه می یابم و می یابم آنچه را نمی جویم -١٦- دست با دست بیکجا می شود و چشم بر چشم می افتد و چنین دفتر عشق ما آغاز میگردد . از شبهای مهتاب فرور دین است . نسیم خوش حنا در هوا پراگنده شده است. نی من بزمین افتاده و گردن بند گلهای تو نا تمام ما نده است . مهر میان من و تو چون سرودی ساده است. چادر زعفرانی تو چشمان مرا مست میسازد . حمائلی که از یاسمن برأی من درست کرده ای مانند يك ستایش بی آلایش دلرا شادمان می سازد . عشق من و تو يك بازی داد وستد، از کف دادن و نگهداشتن، فاش کردن و پوشیدن کمی حیا و محجو بیت است چند گفتگو و مشاجرۀ عبث و شیرین نیز در خود دا رد . (١٩) مهر میان من و تو چون سرودی ساده است. رمز و پیچیدگی که در ورای حال و وجود باشد در خود ندارد . کوشش دران نیست که برای ناشدنی ها باشد سایه ای نیست که در ورای زیبائی باشد. دست انداختن در تاریکی نیست . مهر میان من و تو چون سرودی ساده است . صداها را در خموشی جاوید پراگنده نمی سازیم . دستهای خود را برای آنچه در ورای امید است دراز نمیکنیم . همینکه چیزی بهمدیگر میدهیم و چیزی میگیریم ما را بس است ما خوشی را چنان فشار نمیدهیم که ازان عصارۀ الم و شراب درد بکشیم . مهر میان من و تو چون سرودی ساده است . - ١٧ - مرغك زرد بر درخت میسراید و دل مرا از خوشی برقص می آورد. هر دو در يك دهکده زندگی میکنیم و این بخشی از مسرت ما ست . بره های زیبا و محبوب آن دختر میایند و در سایۀ درختان مامی چرند . اگر به کشتزار چو ما بروند، من آنها را در آغوش خویش می بر دارم . نام ده ما « کهنجنا » ست، دریای ما را « انجنا » میگویند . نام مرا همه کس در ده میشناسد. نام او «رنجنا» است . صرف يك كشت از همدگر فاصله داریم . (٢٠) زنبورهائیکه پیش ما خانه ساخته اند می روند و در ختان و گلهای او شهد می جویند . گلمهاییکه از منزل او به آب میافتند بازی کنان بجائی میایند که ما آنجا شنا میکنم . سبدهای گلمهای خشك «کوسم» از زمین او به بازار مامیاید . نام ده ما «کمهنجنا» ست. دریای ما را «انجنا» میگویند . نام مرا همه کس در ده می شناسد. نام او «انجنا» ست . راهیکه بخانه او می رود در بهاران از نسیم گلهای انبه خوشبو ست .هنگامیکه کتان های او برای درو حاضر میشود بته های شاهدانه من در شگوفه می باشند . ستاره هائیکه بر فراز چپر او تبسم میکنند بمن واو در يك وقت چشمك می زنند . بارانیکه بر حوض او می بارد جنگل درخت «کدم» ما را شاداب و خوش میسازد . نام ده ما «کمهنجنا » ست .دریای ما را «انجنا» میگویند . نام مرا همه کس در ده میشناسد . نام او «انجنا» ست . ۱۸ وقتی که آن دو خواهر برای آوردن آب میروند اینجا آمده و لبخند می زنند. حتما باید از کسی که هماره وقتیکه ایشان برای گرفتن آب میروند در پشت درختان می ایستد آگاه باشند . هنگامیکه آن دو خواهر ازینجا میگذرند با هم سر گوشی میکنند. رساله باغبان پنجصدا جلد (۲۱) حتماً باید راز کسی را که هروقت ایشان برای گرفتن آب میروند در پشت درختان انتظار میکشد بدانند . وقتیکه باین نقطه میرسند ظرفهای شان تکان میخورد و آب ازان فرو میریزد . حتماً باید تپش قلب کسی را که همیشه هنگا میکه ایشان برای گرفتن آب میروند در عقب در ختان منتظر است درك کرده باشند . دو خواهر آوانیکه باین نقطه میرسند بهم نگاه میکنند ولبخند می زنند . از قدم های شتابندهٔ آنها قهقه ای برمیخیزد که پندار کسیکه همه وقت در پشت درختان انتظار میکشد ازان پریشان میشود . -۱۹- در کنار دریا راه می پیمودی . کوزه تو پر بود و آنرا بکمر تکیه داده بودی . چرا رویت را بمن گردانیدی و از بین چادر مواج ولرزنده ات بمن نگاه کردی ؟ آن نگاه تابنده ازمیان تاریکی چون بمن رسید مانند نسیمی بود که آبهای رقصنده را بلرزه درمیآورد و خویشتن را آهسته در آغوش سایه دار ساحل میاندازد . نگاه تو مانند مرغ شام بود که بدرون خانه های بی چراغ وتاريك می شتابد ، از يك دریچه درون واز دریچه دیگری برون میگردد تا در تاریکی شب ناپدید میشود . (۲۲) تو ستاره ای هستی که در عقب کوه پنهان باشد . من رهگذری هستم که میگذرم . چرا يك لحظه توقف كردی و بروی من نگاه نمودی ؟ هنگامیکه در كنار دريا راه می پیمودی و كوزه تو پر بود و آن را بكمر تكیه داده بودی . -۲۰- هر روز آن جوان می آید و میرود . رفیقه من ! برو يك كتل از زلفان من باو اهداء كن، اگر بپرسد آنرا كی فرستاده است ، خواهش مرا بپذیر : نام مرا باو مگوی . زیرا او میآيد ومیرود و بس . آنجا در زیر درخت بروی خاك می نشيند ، دوست من! فرشی از گل ها و برگ ها برای او درست كن . چشمان او اندوهگين اند، و دردلم اندوه می آرند . خموش است ، نمیگوید كه درداش چیست. همین میآيد وميرود. -۲۱- نميدانم اين جوان آواره چراخواست آوان سپيده دم بدرب خانه من بيايد ؟ وقتی داخل ميشوم و هنگا میکه برون میروم هر وقت چشم من بروی او می افتد . نمیدانم با او سخن بگویم یا اینکه خموش باشم . چرا دروازه خانه مرا انتخاب كرد ؟ شبهای سرطان ابر آلود و تاريک اند. آسمان پائیز رنگ (۲۳) نیلگون لطیفی دارد . روز های بهاران را بادهای جنوب نارام میسازد . هماره سرودهای این جوان تازه و آهنگهای لطیف او هماره نو است . از کار خویش باز میگردم . چشمهای مرا غبار پر میکند . چرا درب خانه مرا انتخاب کرد ؟ -۲۲- هنگامیکه با قدمهای تند از پهلوی من گذشت کنار دامن او بمن خورد . ناگه از جزیرهٔ مجهول قلبی ، انفاس بهاری برون آمديك تماس خفیف و آنهم مانند گلبر گیکه جداشده بدست نسیم بیفتد نا پدید شد . این تماس من مانند سر گوشی دل اور آهیکه از نهاد او جسته باشد به دلم در رسید . -۲۳- چرا آنجا نشسته ای و بیهوده دستبند هایت را می لرزانی و به صدا می آری . کوزه ات را پر کن . وقت آن است که باید بخانه بروی. چرا دستهایت را بآب میزنی و با آب بازی میکنی . بسوی راه نگاه می افکنی : بیهوده دیده به راه کسی هستی ؟ کوزه ات را پر کن و بخانه بیا ! (٢٤) بامدادان میگذرد . آبهای تاريك روان هستند . امواج میخندند و بیهوده با هم سر گوشی میکنند . ابرهای سرگردان آنجا ، برفراز آن زمین بلند در کنار آسمان گرد آمده اند . آنها نیز به روی تو مینگرند و بیهوده تبسم میکنند . کوزه ات را پرکن و بخانه بیا . -٢٤- دوست من ! راز دلت را نزد خود مگذار . آنرا بمن بگو ، تنها بمن بگو ، طوریکه هیچکس آنرا نداند . تو که میتوانی آنقدر به ملایمت و آرامی تبسم کنی آهسته سر گوشی کن ،طوریکه قلب من آگاه شود و گوشهای من نشنوند. دل شب است . در خانه جز خموشی و در آشیانه پرندگان جز خواب و آرامش چیزی نیست . بمن سخن بگو، رازت را بمن بگو . میان اشکها ئیکه در ریختن و نریختن تردد دارند ، میان تبسمها ئیکه چون امواج اضطراب وخستگی لرزنده هستند ، در بین حیا و درد راز دلت را بمن بگو . -٣٥- «بیا ایجوان! راست بگو چرا در چشمان تو جنون دیده میشود؟» «نمیدانم شیرۀ کدامین کوکنار وحشی را سر کشیده ام که شرارۀ جنون از چشمان من برون میجهد . » «آه : شرم است ! .» رساله باغبان پنجصد جلد (٢٥) «خوب، بخشی از مردم هوشیار و برخی احمق هستند. برخی محتاط دیگران بی پروا هستند . چشمانی هستند که از خود خوشی و تبسم آشکار می کنند؛ چشمانی هستند که میگریند . چشم های من ازان چشمها ئیست که ازان جنون و دیوانگی می بارد . ای جوان ! چرا در سایهٔ آن درخت چنان آرام و بی حرکت ایستاده ای ؟ پاهای من از گرانی قلب من خسته شده اند. در سایهٔ درخت ایستاده ام و نمیتوانم حرکت کنم . آه! شرم است ! . خوب! بخشی از مردم راه می پیمایند . برخی دم میگیرند. دیگران پایها آزاد دارند و برخی پای در زنجیر هستند.پاهای من هم ازان پاهاست که در زیر بار گران دل من خسته اند . -٢٦- - هرچه از تو بمن برسد بان می سازم . بیشتر از آنچه تو بمن میدهی نمی خواهم . - آری،آری، ای گدای محجوب!ترا میشناسم ، تو همه چیزهائیرا که کسی داشته می تواند میخواهی . -اگر حمایل گلی باشد، آنرا در دل خود جاخواهم داد. -ولی اگر خار باشد ؟ -تحمل میکنم . - آری!ای گدای محجوب من ترا می شناسم تو همه دارائی مردم را میخواهی . اگر صرف یکبار چشمان پر از مهرت را بالا کنی و نگاهی (٢٦) بر روی من فگنی زندگی من بعد از مرگ هم شیرین می شود . - اگر نگاه ستم و جفا باشد ؟ - آنرا مانند تیری که قلب را میشگافد در دل خویش جا خواهم داد . - آری ! ای گدای محجوب ! من ترا می شناسم تو همه دارائی کسان را میخواهی از تو شود . - ٢٧ - - بعشق اعتناء کن ، هر چند ترا اندوهگین بسازد، در چه قلب را مبند. - آه نه دوست من ! سخنان تو تاریکند من نمیتوانم ازان چیزی بدانم . - دل برای آنست که اشکی و نغمه ای اهداء کند . - آه ، نه دوست من ! سخنان تو تاریکند ، نمیتوانم چیزی بدانم. - خوشی چون قطرهٔ شبنم ناتوان و زود گذر است . همینکه میخندد و میمیرد ، ولی غم قوی و جاوید است بگذار عشق غمناک در چشمهای تو بیدار شود . - آه نه ، دوست من ! سخنان تو تاریکند . من نمیتوانم ازان چیزی بدانم .. - نیلو فر پیش چشم آفتاب می شگفد و آنچه از زیبائی دارد از دست میدهد . نمیتوان آنرا در غبار سرد زمستان جاویدی، يك غنچه باطراوت و ناشگفته نگهداشت . - آه نه .... دوست من ! سخنان تو تاریکند من نمیتوانم ازان چیزی بدانم . (۲۷) - ۲۸ - چشمان جوینده تو حزین اند ، می جویند که مرا بشناسد و هستی مرا بداند، چنانکه ماهتاب اوقیانوس را می پیماید . من در قبال تو پرده از زندگی خود برداشته ام . هیچ چیزی پوشیده نمانده است . من از آغاز تا انجام چیزی را دریغ نکرده ام . از همین است که تو مرا نمیشناسی . اگر گوهر می بود آنرا از هم می شکستم و می سفتم، آنگاه زنجیره آنرا بگردن تو اهداء میکردم . اگر گل می بود ، گرد، كوچك وزيبا، آنرا از گلبن می چیدم و بر موهای تو میگذاشتم . لاکن ای محبوبه من! این دل است! که میداند که ته این دریای ژرف کجا و کناره آن کجاست ؟ تو حدود این کشور را نمیدانی مگر باز هم تو ملکه آن هستی . اگر تنها يك لحظه فرحت وخوشی می بود به تبسم ساده وسهلی میشگفت و تو میتوانی آنرا بشناسی . اگر تنها يك درد می بود آب میگشت و سرشك زلال می شد ، آنگاه آخرین و بزرگترین رازهای خود را خموشانه و بدون حرفی میگفت و فاش میکرد . ولی عزیز من ! این عشق است . درد وفرحت آن را کرانه نیست ، توانگری و بینوائی آن پایان ندارد . مانند زندگی وجان بتو نزديك است ، مگر بازهم هرگز (۲۸) نمیتوانی آنرا درست و کامل بشناسی و بدانی که حقیقت و کمال آن چیست . - ۳۹ - محبوبهٔ عزیز من ، سخن بگو ! آنچه را سرودی با کلمات دلاویز بمن بگو ! شب تاريك است . ستاره‌ها در ابرها نهان شده‌اند . باد در خلال برگ درختان آه میکشد . موهای خود را پریشان خواهم کرد . قبای نیلی خود را بدور خویش خواهم گرفت ، تا مانند شب مرا بپوشد . دست ترا برسینهٔ خود خواهم گذاشت . در تنهائی شیرین در قلب تو زمزمه‌ ای ایجاد خواهد شد . چشمانم را بسته و گوش خواهم داد و بروی تو نخواهم نگریست . وقتی حرف تو تمام شد آنگاه آرام و خموش خواهیم نشست . تنها درختان در تاریکی شب سر گوشی خواهند کرد . شب خواهد گذشت . سپیدهٔ صبح خواهد دمید . بچشم یکدیگر خواهیم نگریست و هر یکی راهی را پیش خواهیم گرفت . محبوبهٔ عزیز من ، سخن بگو ! آنچه را سرودی بکلمات دلاویزت بمن بگو ! - ۴۰ - تو ابر شامگاهانی که در آسمان خوابهای من می رقصی . من ترا برنگ شوق و عشق خویش می آرایم و میسازم . تو از منی ، ازان من هستی ، در خوابهای بی پایان من جاداری ! پاهای تو از آرزوهای قلبی من رنگ حنا گرفته اند . ای آنکه در کشتزار سرودهای شامگاهی من خوشه می‌چینی ! (۲۹) لبان شیرین تو از بادهٔ درد من با تلخی آمیخته اند. تو از منی، از ان من هستی، در خوابهای تنهایی من جاداری. من با سایهٔ جذبات خود چشمان ترا سیاه و تاريك ساخته ام ای آنکه در ژرفای نگاه من فرو میروی. من ترا گرفته و در چنبر موزيك پیچیده و پوشیده ام. تو از منی، ازان من هستی، در خوابهای جاودان من جاداری. -۳۱- قلب من، این مرغ وحشی آسمانش را در فضای چشمان تو یافته است. چشمان تو گهوارهٔ صبح و کشور ستارگان اند. نغمه های من در ژرفای آنها ناپدید میگردد. بگذار در آسمان عروج کنم و پهنای تنهایی را بپیمایم. بگذار ابرهای آنرا بشگافم و بالهایم را در پرتو مهر آن بگشایم. -۳۲- اگر اینهمه حقیقت دارد، بمن بگو! محبوب من اگر راست است، بمن بگو! هنگامیکه ازین چشم ها شراره برق می جهد ابرهای تاريك سینه تو بآن جوابهای طوفانی میدهند؟ آیا حقیقت دارد که لبان من مانند شگفتن نخستین غنچهٔ عشق شیرین و پر لطافت اند؟ آیا خاطرات گذشته بهاران تو رهنوز در من موجود ند؟ آیا زمین هنوز به تماس پاهای من مانند بر بط می لرزد و نغمه ایجاد میکند؟ (٣٠) پس این راست است که وقتی من دیده میشوم از چشم شب قطرات شبنم فرو میریزد و روشنائی نور سحر گاه ازینکه مرا در آغوش کشیده است شاد میگردد. حقیقت دارد، آیا راست که عشق تو مرا در دنیا ها و قرن ها جستجو کرده است؟ آیاز است است هنگامیکه در پایان این همه جستجو ها مرا یافتی آرزو هایتو که پروردۀ زمان زیاد و درازی هستند آرامش و سلام خود را در چشمها و لبهای من ، در حرفهای آرام و زلفان موّاج من یافتند؟ آیا حقیقت دارد که رمز سرمدیت در جبهۀ كوچك من نوشته است؟ عزیز من! اگر این همه چیزها راست است بمن بگو. - ٣٣ - عزیز من! ترا دوست دارم! محبوب من، مرا عفو کن. مانند مرغیكه راهش را گم کرده باشد و بدام بیفتد اسیر شده ام . وقتی قلب من بشدت تكان خورد نقابهای آن ریخت و برهنه شد، آنرا با رحم و شفقت ببوس. محبوب من مرا عفو کن! اگر نمیتوانی مرا دوست داشته باشی، بر دردهای من ببخشای! از دور بمن نگاه خشمگین میفکن من دزدانه بگو شۀ خود خواهم خزید و در تاریکی خواهم نشست. حجب برهنه و بی پردۀ خود را با هر دو دست خواهم پوشید. (۴۱) محبوب من! بمن نگاه مکن. رویت را از من بگردان بردردهای من ببخشای . عزیز من! اگر مرا دوست داری برفرحتهای من ببخشای. هنگامیکه قلب من به طوفان فرحت دچار است برای من تبسم مکن. بر من و آوارگیهای خطرناك من مخند . هنگامیکه من بر اریکه خویش و بقوة عشق خویش بر توحکومت کنم هنگامیکه مانند يك ربة النوع من بر تو رحم آورم ناز مرا بدان غرور مرا قبول کن و بر خوشیهای من ببخشای . -۳۴- محبوب من! تا ازمن نپرسیده ای مرو ! شب تمام شب انتظار کشیده ام . اکنون خواب مژگان مرا گران ساخته است . می ترسم من بخواب روم و ترا از دست بدهم . تا از من نپرسیده ای نروی ! از جا بر میجهم دست در از میکنم تا ترا لمس کنم. آنگاه بخود میگویم: آیا خواب می بینم ؟ ای کاش قلب خود را به پاهای تو می بستم و آن را به سینه خود محکم نگه میداشتم . محبوب من، نروی ! تا ازمن نپرسیده ای نروی ! -۳۵- با من بازی میکنی ! برای آنکه ترا به آسانی نشناسم مرا فریب میدهی ! (۳۲) چشمان مرا از درخشندگی تبسم خیره می سازی تا اشکهایت را از نظر من پنهان کنی . من میدانم. من فن ترا میدانم . تو هر گز آنچه را میخواهی بگوئی نمیگوئی . برای آنکه ترا قدر کنم به هزار نیرنگ مرا فریب میدهی. برای آنکه در میان دیگران ترانیایم کنار می ایستی من میدانم. فن ترا میدانم . تو هر گز براهی که میخواهی بروی، نمیروی . آرزوی تو از دیگران بزرگتر است . برای آنست که خموش هستی، با بی پروائی پر از بازیگوشی تحفه مرا نه می پذیری . من میدانم. من فن ترا میدانم . تو هر گز چیزی را که میخواهی بگیری ، نمیگیری . -۳۶- آهسته گفت : محبوب من چشمانت را بالا کن! با و عتاب کردم. او را سرزنش نمودم. گفتم: برو!... هیچ حرکت نکرد . پیش روی من ایستاد و هر دو دست مرا گرفت . گفتم: مرا بگذار! نرفت . رویش را بگوش من نزديك کرد . با و نگاه کردم و گفتم شرم است!... حرکت نکرد . لبهای او به رخسار من برخورد ! لرزیدم و گفتم: خیلی گستاخی میکنی!... هیچ محجوب نشد . گلی را در موهایم گذاشت ، گفتم : بیهوده است!... هنوز بیحرکت ایستاده بود . رساله باغبان پنجمین جلد (۳۳) حمایل را از گردن من گرفت و رفت . حالا گر به میکنم و از قلب خویش می پرسم :چرا باز نمیگردد ؟ -۳۷- ای محبوبه زیبا ! آیا حمایل گلهای تازه خویش را بگردن من خواهی آویخت ؟ باید بدانی حمائلی را که من درست کرده ام از چندین کس است : از کسانیست که سیمای آنان در نگاه نقش میبندد ؛ از کسانیست در سر زمین های مجهول بسر می برند و یا اینکه در نغمات شعرا جا دارند . دیگر وقت آن گذشته است که قلب مرا بخواهی در بدل قلب خویش بگیری . کنون بیگاه است . وقتی بود که حیات من مانند غنچه بود و همه خوشبوئی آن در دل آن جا داشت . اکنون بوی خوش آن در فضای دور و پهناوری پراگنده است . آن افسونی را که میتواند دوباره آن بوی خوش را گرد آورد و باز در دل آن غنچه بگنجاند که میداند ؟ قلب من نزد من نیست تا آنرا به يك كس بدهم . «مرادایست گروگان عشق چندین جای» (۱) -۳۸- محبوبه من! باری شامر نو شعر رزمی بزرگی را به خاطر آورد. افسوس! بیباکی کردم: به خلخال تو خورد و غم انگیز گردید. (۱) مصرع معروف رودکی ( مترجم ) (٣٤) هر پاره شکسته آن يك نغمه شد و در پای تو افتاد . گریه افسانه جنگهای باستانی من، همگان باغوش امواج خندان سپرده شد . در دریای اشک فرورفت و در آنجا بماند . محبوب من ! باید این زیان مرا جبره کنی . اگر آرزو های که برای شهرت جاودانی بعد از مرگ دارم بر بادشوند، هنگامیکه هنوز زنده هستم مرا جاوید ولایموت بساز . من بر زبان خویش نخواهم گریست . ترا نیز ملامت نخواهم کرد. -٣٩- همه صبح کوشش میکنم تا حمایلی درست کنم، ولی گلها از دست من میلغزند و می افتند . تو آنجا در نهارگاه نشسته و از گوشه چشمان جوینده ات می نگری . ازان چشمانیکه با فریب کار های سیاه فتنه می انگیز ند بپرس که نگاه از کی بود ؟ میکوشم تا نغمه ای بسرایم ولی بیهوده رنج میکشم . تبسمی نهانی در لب های تو میلرزد . ناکامی های مرا ازین تبسم بپرس . بگذار لبهای متبسم تو سوگند بخورند که آواز من چگونه میان خاموشی خود را گم کرد چون زنبور مدهوشیکه میان نیلوفر نهان میگردد . شام است . وقت آن است که گلان گلبرگ های خود را بهم آرند . (٣٥) اجازه بده پهلوی تو بنشینم . بگذار لب‌های من کار برا که در خاموشی و پر تو خفیف ستارگان می‌شود، بکنند . ـ۴۰ـ وقتی می‌آیم تا از تو جدا شوم تبسمی که یقین در ان نه می‌درخشد ، در فضای چشمان تو پرواز میکند . من بارها چنین کرده‌ام تا پنداری زود بتو باز خواهم گشت. راست بگویم من نیز همان شکی را که تو داری در دل می‌پرورم . روزهای بهار بیگانه خود نو میشوند ماه تمام می‌آید و میرود تا بیاید و بار دیگر جلوه کند ، گلها هر سال پر گلپین نمودار می‌شوند. من نیز می‌خواهم باری از نزد تو بروم تا آنکه باز آیم . این تصورات را نگه‌دار . مگذار که شتاب آنرا از خاطر تو بر باید . وقتی بتو میگویم ترا جاودان ترك خواهم كرد باور كن و بگذار اشك لحظه‌ای دور سیاه چشمان ترا بپوشند . هنگام باز گشت من چنانکه می‌خواهی به‌فریب تبسم کن. ـ۴۱ـ آرزو دارم به ژرف‌ترین کلماتیکه در دل دارم با تو صحبت کنم، ولی میترسم بر من بخندی . این است که من بخود میخندم و راز خویشتن باشاره (٣٦) در میان میگذارم . من به دردهای خود اندیشه نه می کنم . می ترسم تو نیز چنان خواهی کرد . میخواهم حقیقی ترین و راست ترین کلمات را بتو بگویم . میترسم تو آنرا باور نکنی . آنهارا در دروغ نهان می کنم و آنچه را در دل ندارم بتو می گویم . دردهای خودرا بیهوده جلوه میدهم. می ترسم تو نیز چنان خواهی کرد . می خواهم گرانبها ترین کلمات خودرا بتو بگویم می ترسم بآن بهائی نگذاری. خشونت میکنم و از توان و نیرو لاف میزنم. ترا می آزارم زیرا میترسم تو هرگز دردی را ندیده خواهی بود . می خواهم پهلوی تو بنشینم و خموش باشم. می ترسم با گفتار دلم برون آید . خموشی را میشکنم. لبم صدا می کندتا قلب خودرا در کلمات خویش پنهان کرده باشم . با خشونت زمام درد خود را میگیرم و بسختی آن را رام میسازم . می ترسم که تو نیز چنان نکنی . می خواهم از پهلوی تو برخیزم و بروم، زیرا می ترسم ناتوانی و ترس من بتو آشکار شود . رساله باغبان پنجمین ساله (۳۷) همین است که گردن خودرا می افرازم و وقتی بنزد تو می رسم بيباك می نمایم . چشمان تو چشمه سرمدیت است . دردمرا جاوید بساز . -۴۲- ای دیوانه، ای مست بیخود و مدهوش ! اگر درت را با بازده از هم باز کنی و آنگاه به هزل در میان مردم آشکار شوی ، اگر كيسه ات در يك شب تهی کنی و حزم و تدبیر بشکن بزنی، اگر راهای شگفت را بپیمائی و با چیزهای بیهوده بازی کنی ، اگر در پی رهبری دانش نه روی . اگر بادبان هایت را بروی طوفان بکشائی و سکان را بشکنی ، آنگاه، ای رفیق من، من از تو پیروی خواهم کرد و خویشتن را مست و خراب خواهم ساخت . من شبها و روزهای خویشرا در صحبت همسایگان عاقل و فرزانه ضایع کردم و بباد دادم . بسیار دانش موهای مرا سپید ساخت . بسیار بینش چشمان مرا تاريك كرد . سالیان زیادى پاره های اشیاء را گرد آوردم و روی هم انباشم . آنها را برون آر . روی آنها رقص کن. آنها را لگد کوب کن و به باد های تند بسپار . (۳۸) دانسته ام که معراج دانائی در انست که خویشتن را مست و خراب سازم و به فنای خود بکوشم. بگذار همه اندیشه های پست و وسواسهای ناشایسته نابود شوند ومن بیأس راه خود را باز کنم. بگذار موج دیوانه ای بیاید ووحشیا نه مرا از جاییکه لنگر انداخته ام باخود بردارد. دنیا از مردمان ارزنده ، کار کن ، مفید وهوشیار پر است. کسانی هستند که بسهولت دو قطار اول می آیند. کسانی هستند که محجوبانه بعد از ایشان جای میگیرند. بگذار آنها شادی کنند و بعشرت بگذرانند. بگذار من به بیهوشی از همه چیز بازمانم ، زیرا میدانم که آخر همه کارها همین است که مست وخراب باشم. سوگند میخورم که همین لحظه همه حق ها و دعوی های خود را با این مردم فرو گذارم ... از غرور و فخر ، از دانش وقضاوت نيك وزشت در گذرم. ساغر خاطرات را بشکنم. همه چیز را فراموش نمایم و در پایان همه آخرین قطره اشك خویشرا نثار کنم. با سرجوش شراب سرخ، خنده های خویش را درخشنده وپاك بسازم ، ودرمیان آن شنا کنم. نشان مردمان مهذب را محو کنم و برای این آرزوی آنی خویش همه را نابود سازم. (٣٩) سوگند خواهم خورد که همه چیز خود را از دست بدهم ، مست و خراب باشم و خویشتن را فنا کنم . -۴۳- نه دوستان من! شما هر چه بمن میگوئید، بگوئید. من دیگر هرگز نمیتوانم يك راهب باشم . اگر محبوبه بامن یکجا پیمان رهبانیت نبندد، دیگر هرگز راهب نخواهم بود . عزم من خیلی محکم است . اگر نتوانم يك پناهگاه سایه دار ، و يك دوست که بتواند در آلام ، توبه و پشیمانی من بامن شريك شود بیابم هرگز راهب نخواهم شد . نه دوستان من ! من خانۀ خود را ترك نخواهم کرد و به تنهائی جنگل نخواهم، جز آنکه در سایه های آن صدای خنده های سرور و شادی منعکس گردد و نسیم گوشۀ شال زعفرانی دلدار را در آنجا بحرکت آورد و خموشی جنگل با سرگوشی ملایمی عمیق تر از سکوت گردد. جز آن من هرگز راهب نخواهم شد. -۴۴- ای روحانی مقدس ! برین جفت گناهگار ببخشای! امروز بادهای بهاری در گرداب های وحشی سیر میکنند و گرد ها و برگهای مرده را یکسو می زنند ، درسهای تو نیز با آن از بین می روند . ای پدر مگوی! که زندگی فانیست ، زیرا که ما بامرگ (٤٠) متارکه کرده و ازو مهلت گرفته ایم و چند ساعت گرامی خویشتن را جاوید ساخته ایم. اگر قشون شاهی برما فروریزد سر خود را بحزن حرکت خواهیم داد و خواهیم گفت: برادران میخواهید مارا آزاد کنید. اگر براستی نمیتوانید ازین بازی خطرناک رو گردان شوید. بروید و سلاح تان را جای دیگر بکار اندازید، زیرا تنها برای چند لمحه زود گذر بمرگ تسلیم نمیشویم. خویشتن را جاوید ساخته ایم. اگر هجومی از مردمان که از راه دوستی آمده اند برما فروریزد و اطراف مارا فرا گیرد، بایشان تعظیم خواهیم کرد و خواهیم گفت: این خوشبختی فراوان برای ما پریشانی و اضطرار است. در آسمان بیکرانی که مازندگی میکنیم جای تنگ است. در بهاران گلها زیاد میشوند و بالهای زنبوران عسل بهم می خوردند. آسمان ما، جائیکه تنها مادوکس جاوید زندگی میکنیم، خیلی تنگ است. -۴۵- مهمانانیرا که باید بروند بخدا بسپارید و نقش پای شانرا بزدائید. آنچه را ساده، سهل و نزدیک است با تبسم بر سینه خویش جادهید. امروز موقع سرور انبساطیست که نمیدانند چه وقت می میرند. رساله باغبان پنجمین جیله (٤١) آنچه را ساده ، سهل و نزديك است با تبسم بر سينة خويش جا دهيد . امروز موقع سرور اشباحيست که نمیدانند چه وقت می میر ند . بگذاريد خنده های شما سرور مجهول وغير مفهومى باشد . طوریکه روشنی روی امواج كوچك وسريع آب می درخشد ، بگذاريد زندگی شما روی كنارة زمان برقصد ، طوريكه شبنم در حاشية بر كى قرار دارد . روى بربط خويش آن تار هائيرا بحرکت آورید كه شما نغمه های آنی هديه ميكنند -٤٦- مرا گذاشتی و راه خويشرا پیش گرفتی گفتم در دورى تو مویه كنم وماتم بگیرم ، صورت تنهای ترا دريك سرود زرین بنگارم و در قلب خويش جادهم . آه که از بخت بد من وقت اندک است جوانی هر سال از دست میرود ، روزهای بهار فرار میکنند. گلهای زیبا برای هیچ میمیرند و مرد دانا مرا آ گاه میسازد زندگی قطرة شبنمی است که روی گلبرگی افتیده . من بايد از همه این چیزها بگذرم و نگاهم را بکسی وقف نمایم که بمن پشت کرده و از نزد من رفته است! این خیلی سخت و دیوانگی است . بیهوده است ؛ زیرا وقت اندك است اى شبهاى باراني من! باقدم های من، تند و کوتاه بيائيد . (٤٢) ای پائیز زرین من، تبسم کن ! ای بهار بی پروا بيا و بهر سو بوسه ببار ! تو ... وتو ... وتو ... همه بيائيد ! ای محبوب های من ! میدانید که فانی هستیم . آیا شکستن يك قلب برای قلب کسی که او دلش راستانیده است کار هوشیاران است ؟ وقت اندك است . چقدر خوب است که انسان در کنجی نشسته و به نگاشتن سرودی شاد باشد که صدای آن بگوید: تو دنیای منی . اینکه انسان غمها را در آغوش بکشد و عزم کند که تسلی نپذیرد پهلوانی پر اقتداریست . ولى يك چهره با طراوت از دروازه سر بیرون کشیده و چشمانش را بسوی چشمان من می بردارد . جز اینکه اشك خود را پاك كنم و نغمه ام را تغییر بدهم چیزی از من ساخته نیست . زیرا وقت اندك است . -۴۷- اگر تو میخواهی، من سرود خود را بپایان میرسانم . اگر سرود من دل ترا می آزارد، چشمان خود را از روی تو خواهم بر داشت . اگر سرود من ترا در رفتن پریشان میسازد، قدم های خود را کناره خواهم کرد و راه دیگری را پیش خواهم گرفت. اگر سرود من تر اهنگام پرورش گلها منقلب می سازد، من از باغ تو پا خواهم گرفت . (٤٣) اگر سرود من آب ها را در خروش و وحشت می آرد من دیگر کشتی خود را از ساحل تو نخواهم گذشتاند. -۴۸- مرا آزاد کن! مرا از این همه بندهائیکه شیرینی تو بر من گذاشته است، آزاد کن! دیگر این شراب بوسه ها بس است. این غبار سنگین خوشبوئی قلب مرا خفه میکند. این بخار های معطر بسیار زیادند. درها را باز کن بگذار روشنی صبح در خانه بتابد. من در تو فنا شده و در میان نوازشهای تو گمگشته ام. مرا آزاد کن! مرا ازینهمه سحر و افسون آزاد کن! بمن آدمیت را بازده تا آنگاه قلب آزاد شدۀ خود را بتو هدیه آرم. -۴۹- دست محبوبه را میگیرم او را بسینۀ خویش می فشارم. میخواهم آغوش خود را با زیبائی او پر کنم. تبسم شیرین او را با بوسه های گرم غارت نمایم. نگاه های سرمه گون و افسونگر او را در ساغر چشمان خویش بریزم و بنوشم. آه! مگر او کجاست؟ که میتواند رنگ نیلی را از آسمان جدا کند؟ میخواهم زیبائی را بکف آرم. مرا فریب میدهد و تنها پیکر او در آغوشم می ماند. خسته میشوم. رو می گردانم و باز میگردم. آن گل را که تنها روح باید مس کند چسان پیکری میتواند مس کند؟ (٤٤) -٥٠- ای عشق ، قلب من شب و روز در پی آن است که با تو رو برو شود: روبروشدنی که مانند مرگ همه چیز را فرو می برد . هستی مرا چون طوفان بروب ومرا باخود بردار. آنچه دارم آن را از من بستان . بر خوابهای من بتاز ورؤیا های مرا تاراج کن . مرا از دنیای من ودنیای مرا از من به یغما بستان . در آنهم، ویرانی و برهنگی مطلق روح، بیا در جمال یکی شویم. آه از آرزوهای ناکام من ! خدایا بجز در تو در کجا میتوان امید چنین یگانگی را داشت . -٥١- سرود آخرین را بپایان رسان! بیا برویم اینجا را ترك كنيم. چون شب گذشته است دیگر، امشب را فراموش كن . کرا میخواهم در آغوش گیرم ! رؤیا هرگز اسیر نمیشود . دستهای جوینده من خلا و عدم را بر قاب من فشار میدهند. از ان سینه من بشور می آید . -٥٢- چراغ چرا مرد ؟ من قبای خود را بدور آن گرفتم ، تا آنکه تند باد آنرا خموش نسازد. از ان بود که چراغ خاموش شد . گل چرا پژمرد ؟ من آنرا با شوق عشق بقلب خویش فشردم. همان بود که پژمرد . رساله باغبان پنجمین جلد (٤٥) جو یبار چرا خشکید ؟ من در راه آن بندی استوار کردم تا بتوانم از آب آن بگیرم و از همان بود که آب جوی خشک شد . تار بربط چرا شکست ! من خواستم نغمه ای ایجاد کنم که بالاتر از توان آن بود و از همان بود که تار گست . ۵۳ چرا بنگاه خود خجل می سازی . من بگدائی نزد تو نیامده ام . من گدا نیستم : آمدم و برای لمحه بر گذرانی بیرون حیاط در گوشه باغ تو ایستادم . چرا مرا بنگاه خود مرا خجل میسازی ؟ نه گلی از باغ تو و نه میوه ای از درخت تو چیده ام . با تواضع، بر سر راه، در گوشه ای ایستاده ام، جائیکه هر رهگذر و مسافر می ایستد . گلی نچیده ام . آری خسته شدم . باران هم بشدت فرود آمد . باد در میان شاخه های بانس فریاد میکرد . شاخه ها این سو و آن سو خم میشدند . ابرها در آسمان می شتافتند، چنا نکه شکست دیده و فرار می کنند . پای من از رفتار مانده بود . رساله باغبان پنجمین ساله (٤٦) نمیدانم توجه بنداشتی و دم در چشم براه کی بودی . روشنی برق آسمان چشمان منتظر پاسبان ترا خیره میساخت . چطور میتوانستم بدانم که میتوانی مرا درین تاریکی ببینی؟ نمیدانم توجه بنداشتی . روز بپایان رسیده است . باران چند بار ایستاد . من سایه این درختی را که در گوشه باغ تست میگذارم . اینجای را ترك میکنم ، دیگر روی سبزه ها نمینشینم . تاريك شده است درت را ببند. من سر از راه خویش میگیرم. روز بپایان رسیده است . — ۵۴ — درین شام تاريك، کجا می شتابی؟ بازار باز نیست . درین ناهنگامی، سبدت را برداشته کجا میخواهی بروی؟ همه بابار ومتاع خویش بخانه رفته اند. ماه از بین درختان دهکده سر بیرون کرده است . انعکاس صداهائیکه رهگذر را جستجو میکنند از آبهای تاريك برخاسته و بدر یاچه دوریکه مرغان آبی دران بخواب می روند سیر میکند . درین ناهنگامی که بازار بسته شده است باسبد خویش کجا می شتابی؟ خواب، انگشتانش را برچشم گیتی نهاده است . آشیانه زاغها ساکت و زمزمۀ شاخسار با نس خموش شده است. کار گران از کشتزار بخانه رفته و بوریاهای شانرا در حیاط گسترده اند . باسبد خویش کجا می روی ؟ بازار بسته شده است . (٤٧) ١٨ هنگامیکه رفتی نیمروز بود. خورشید باهمه نیرو در آسمان میدرخشید. من کار خود را انجام داده و در خانه مهتابی خویش تنها بودم، که تورفتی. نسیم گوارا می وزد و نکهت کشتزارهای دور ازان شنیده میشود، کبوترها پیوسته در سایه ها میخروشند، يك زنبور عسل بخانه من آمد و خبرهای کشتهای دور را در زمزمه خویش برمن خواند. دهکده در گرمیهای نیمروز بخواب رفته بود. شاهراه چون بیابان بود. هيچ رهگذری نمی جنبید: ناگهان صدای گلبرگهای خشکیده برخاست و ناگهان خموش شد. من بآسمان نگاه میکردم و در رنگ نیلی آن به مثال نامی که میشناختم و آشنا بود چشم دوخته بودم. دهکده در گرمی های نیمروز بخواب رفته بود. فراموش کرده بودم که زلفانم را بیارایم، نسیم بر روی رخساره های من با آنها بازی میکرد. دریا در زیر ساحل سایه دار روان بود. آبها می شتافتند. ابرهای سپید عاطلانه و آهسته حرکت میکردند. هنگامیکه تورفتی نیمروز بود. خاك شاهراه گرم بود. كشتها نفس می کشیدند. کبوتر ها در میان برگهای کشن زمزمه میکردند. (٤٨) هنگامیکه تو رفتی من در پرنده خویش تنها نشسته بودم . -٥٦- در میان زنانیکه بکارهای خانگی گرفتار بودند و هیچ روزی آنرا ترك نمی کردند. بكر من بودم . چرا مرا تنها ساختی و از پناهگاه حیاتی که باهم دران بسر می بردیم، مرا بیرون آوردی ؟ عشق چون نهان باشد مقدس است و مانند، گوهر تا بناکی در تاریکی دلهای پنهان میدرخشد مگر در روشنی روز ها چنان تاريك مي نمايد که باید برور حم کرد . آخ ، آنچه قلب مرا می پوشید آن را درهم شکستی و عشق لرزان و مرتعش مرا بیرون آورده در محل سربازی گذاشتی . آن گوشه سایه داریرا که دران آشیان کرده بود جاودان ویران ساختی . زنان دیگر هماره چنان اند که بودند . هیچکس در هستی آنها سر نزده است . خود شان نیز راز خود را نمیدانند : تبسم میکنند ، می گریند، کار میکنند ، حرف میزنند ، روزها به معبد میروند و چراغهای خودرا میافروزند . از دریا آب میآورند . امید وار بودم که عشق من از شرم لرزانندۀ بی پناه گاهی محفوظ خواهد ماند ، ولی تو رویت را از من گردانیدی . آری راهی که تو میروی برویت بازاست، ولی من نمیتوانم باز گردم . مرا در پیشگاه دنیا و چشمان بی مژگان آن برهنه گذاشتی. تورفتی و این چشمان شب و روز بمن دوخته اند. (٤٩) -٥٧- ای دنیا من گل ترا چیدم . آنرا به قلب خود فشردم . خار آن خلید . هنگامیکه روز بپایان رسید و تاريك شد در یافتم که گلی پژمرده است ولی درد خار آن با قیست . ای دنیا ! گلهای دیگری با خوشبوئی و غرور بتو خواهند آمد، مگر وقت چیدن من گذشت . در ین شب تاريك من گل خود را نمی یابم ، ولی درد خار آن جاوید است . -٥٨- سحر گهی در گلستان دختر کوری آمد تا گردن بند گلها یش را که در برگهای نیلوفر پوشیده بود بمن پیش کند . من آنرا بگردن خویش آویختم و قطرات اشك در چشمان من گرد آمد . اورا بوسیدم : تو نیز مانند این گلها کور هستی، نمیدانی که تحفه تو چه زیباست . -٥٩- زن، تو نه تنها صنعت خداوند هستی . مردان که بندگان وی اند نیز هماره با جمال و زیبائی که در قلب شان است به تو جهیز میدهند . شاعران از رشته های تشبیهات زرین برای تو پرده می بافند ، نقاشها بتو سرمدیت نوینی هدیه میدهند . اوقیانوس گهرهای خود را ، کانها زرهای خود را ، باغهای بهاری گلهای خود را برای تو میفرستند تا ترا بپوشند و گرانبها تر بسازند . (٥٠) آرزوها و آمال قلب بشر بر جوانی تو شکوه نثار میکند. تو نیمه زن و نیمه خواب ورؤیا هستی . -٦٠- ای جمالیكه نقش تو در سنگ نگاشته شده است ، در گیرودار وهیاهوی زندگی ساكت وصامت، باخود تنها، گوشه گرفته‌ای. زمان باهمه عظمت وابهتی که دارد در پای تو شیفته است و زمزمه میکند : « حرف بزن محبوبهٔ من ، لب بكشا ، بامن حرف بزن ای عروس من ! » ولی گفتار تو در سنگ بسته شده است ،ای جمالیكه هیچ چیز نمیتواند تراحر کت دهد ! -٦١- ای دل، آرام شو ،بگذار لحظۀ جدائی شیرین باشد . روامدار که این دم دم مرگ شود . بگذار بیجای مرگ لحظۀ کمال باشد . بگذار عشق آب شود و یك خاطره بسازد. درد به سرور بدل گردد. بگذار پرواز در آسمان ها، به جمع کردن بالها بر فراز آشیانه پایان یابد . بگذار آخرین لمس دست ظریف تو چون لمس گلهای شبینه باشد . آرام باش ،ای عاقبت و انجام زیبا، يك لحظه آرام شو وكلمات آخرینت را در خموشی بمن هدیه کن . (٥١) من در برابر توخم میشوم و چراغم را می بردارم تا راه ترا روشن سازد . -٦٢- باری در راه غبار آلود رؤیا براه افتادم تا محبوبه ای را که در روزگار گذشته ازان من بود جستجو کنم . خانه او در انجام کوئی بود، کناره و تنها که کمتر کسی از ان راه می گذشت . هنگامیکه نسیم شامگاهان میوزید طاوس دست پروردۀ او روی چوبی که برای او بود نشسته و خواب آلود مینمود . کبوترهای زیبای او در گوشۀ دیگری خاموش بودند . چراغش را پهلوی در گذاشت و پیش روی من ایستاد . چشمان قشنگ و بزرگش را بروی من برداشت و بخموشی پرسید : «عزیز من خوب هستی ؟ » من کوشیدم به او پاسخ بدهم . ولی گفتار را فراموش کرده بودیم . هر چند اندیشیدیم نتوانستیم نامهای یکدیگر مانرا بیاد آریم . قطرات اشك در چشم او درخشید . دست راستش را بمن دراز کرد . من آنرا گرفتم وخموش ایستادم . نسیم شامگاهی شعله چراغ ما را بلرزه درآورد و آنرا کشت . -٦٣- ای مسافر آیا باید بر وی ؟ شب هنوز تاريك است . هنوز جنگل حجلهٔ ظلمت های مخفی است . (٥٢) چراغهای خانه مهتابی ما روشن هستند . گلها تازه وچشم های پر از جوانی هنوز بیدارند . آیا وقت آن در رسیده که تو باید از ما جدا شوی ای مسافر آیا باید خواهی نخواهی بروی ؟ ما پاهای ترا با بازوهای که آغوش ما را بر روی تو باز کرده است نه بسته ایم . درها به روی تو باز هستند . اسپ تو آراسته و آماده پهلوی در ایستاده است . چیزیکه ما برای باز داشتن تو کرده ایم، و خواسته ایم بدان شیوه ترا نگذاریم بروی ، سرودهای ما بیش نیستند . اگر ما کوشیده ایم ترا از رفتن باز داریم اینکار را جز با نگاه های خود نکرده ایم . ای مسافر ما توان آنرا نداریم که ترا نزد خود نگهداریم . ما را جز چند قطره اشك چیزی نیست . این چه آتش خاموش ناشدنی است که در چشمان تو میدرخشد؟ این چه تب و تاب است که در خون گرم تو سیر میکند ؟ این چه صدائی است که از دل ظلمت بر میخیزد و ترا میخواند که بر وی ؟ این چه سحر خوفناکی است که تو خطوط مجهول آنرا در بین ستارگان آسمان میخوانی ؟ شب با چه پیام نهانی و راز مخفی بسکوت وحیرت در قلب تو داخل شد؟ اگر تو بزم سرور را دوست نداری و بدان نمی پردازی، اگر رساله باغبان پنجاه جلد (٥٣) میخواهی قلب های خسته آرام شوند، چراغها و بربط های خودرا خاموش خواهم کرد . در ظلمت و در میان صدای برگها ساکت وصامت خواهیم نشست. ماهیکه خسته شده است پرتو کهر بائی خود را بر غرفه های ما خواهد افشاند . ای مسافر کدام روح بیخواب و مضطرب پرتو سایه انداخته و در دل ظلمت های نیم شب تر المس کرده است ؟ -٦٤- روز را در گرد های سوزنده و گرم شاهراه گذرانیدم . اکنون در سردی شامگاهان در کار وانسر ا را می کوبم. سرائیکه ویران و غیر مسکون است . درخت با عظمت «اشات» ریشه های گرسنه و محکمش را در درز های دیوار فرو برده است . روزگاری بود که رهگذران میآمدند و پاهای مانده شانرا درین جا می شستند، بوریاهای شانرا در پرتو کمرنگ هلال در حیاط این سرا میگستردند، می نشستند و از سرزمین های دور افسانه میگفتند . سحر گاهان توانشان باز میگشت : به سرور بر میخاستند. مرغها برایشان سرودهای سرور انگیز میخواند ، گلهاسرهای زیبای شانرا در کنار راه به پیشباز آمدنها حرکت میدادند . وقتی من باینجا رسیدم چراغ روشنی منتظر من نبود . داغهای سیاهی که دودهای گذشته باقی گذارده و از (٥٤) چراغهای شامگاهی روزگاران گذشته بازمیگفت مانند چشمهای کور روی دیوارها دیده میشد . کرمك های شب تاب در بین بته ها نزد يك حوض خشكيده میدرخشتد ، شاخهای بانس بر سر راهی که از سبزه پوشیده است سایه می اندازند . من شام امروز را مهمان هيچ كس نيستم . شب باتمام درازی پیش روی من است و من خیلی خسته ام . -٦٥- آیا باز صدای تست که مرا میخوانی؟ شام فرا رسیده است .خستگی طوری مرا فرا گرفته است که آغوش بازمحبت وعشق کسی را در بر گیرد . آیا باز مرا میخوانی ؟ ای دوشیزه ستمگر من روز راهمه برای تو سپردم اکنون میخواهی شب مرا نیز باید ازمن بستانی ؟ هر چیز در جائی انجام می یابد وجز تنهائی شب چیزی به کس وفا نمی کند اماصدای تو از آنهم باید بگذرد و آن تنهائی را درهم بشکند . آیاشام هرگز موسیقی خواب را در خانه تو نمی نوازد ؟ آیا هرگز این ستاره هائیکه بالهای آنها بی صدا است بر فراز کنگره خانه تو، کنگره ای که در فضای آن رحم دیده نمیشود پرواز نمیکنند ؟ (٥٥) آیا گلها هرگز بمرگ بر سکونی برخاکهای باغ تو نمی افتند ؟ آیا باید تو مرا بخوانی، توای دوشیزهٔ پریشان ؟ بگذار چشمهای اندوهگین عشق بیهوده باز بمانند واشک بریزند . بگذار چراغ درین خانه پرازتنهائی بسوزد . بگذار کشتی مزدوران خسته را بخانه ها یشان ببرد . من تمام خوابها ورویاهای خودرا میگذارم و بصدای تو میشتابم -٦٦- مردی دیوانه و آواره درجستجوی سنگ فارس سرگردان بود. موهای او بافته، کهربائی وغبار آلود، پیکرش چون سایه ای . ولبهای اوچون درهای بستهٔ قلبش فرورفته بود. چشمان آتشین وشعله وروی، مانند چراغ كرمك شب تابی بود كه رفیق خود راجستجو كند . دریای بیکران در جلو او میخروشید . موجهای خروشنده پیوسته صدا میکشیدند واز گوهر های نهان حرف می زدند و به بیخبری کسیکه به سخن آنها پی نمی بردخندهٔ استهزامی فرستادند. شایددیگر ناامید شده بود، ولی بازهم آرام نمی نشست زیرا جستجو زندگی او بود . چنانکه بحر دستهایش را همیشه برای گوهری که بدست نمیاید بسوی آسمان بلندمی کند .. چنانکه ستارگان می گردند ومنزلی را جستجو میکنند که ازرسیدن دور است ... (٥٦) همچنان دیوانه باموهای کهربائی وغبار آلود خویش بر ساحل تنها گردش میکرد و سنگ فارس میجست . روزی روستائی بسری آمد و پرسید: بگو این زنجیر زرین را که در میان تو بسته است از کجا دریافتی ؟ دیوانه نگاه کرد . زنجیری که آهنین بود زرین شده بود. در رویا نبود، خواب نمیدید ولی نمیدانست در چه هنگامی آهن وی زر شده است . به وحشت بر سر خویش زدو گفت آه چه هنگامی به آرزوی خویش رسیده است. بی آنکه بداند خو کرده بود که هر سنگ را گرفته و بزنجیر خود بزند و آنگاه بی آنکه بازنگرد که آیا زنجیر زرین شده است یانه آن سنگ را دور بیندازد . دیوانه سنگ فارس را یافته و باز گم کرده بود . آفتاب می نشست. آسمان زرین شده بود . دیوانه قدمهایش را از سر گرفت تا گمشده ایرا که یافته بود جستجو کند. توان او از میان رفت ، پیکر وی خمیده وقدش در گرد و خاک پوشیده شده بود، چون درختی که آنرا از ریشه کشیده باشند . -٦٢- هر چند شام با قدمهای شمرده و آهسته فرا میرسد و اشاره کرده است که همه نغمه ها خموش شوند ، هر چند همرهان تو رفته اند آرام کنند و توخسته هستی ، هر چند ترس وهول در ظلمت و تاریکی حکمفرماست وروی (٥٧) آسمان نقاب کشیده شده است . بازهم ای مرغك ، ای مرغك من ، بمن گوش بده و بالهايت را بسته مكن ! ٭ ٭ ٭ این ظلمت، برگ درختان جنگل نیست: بحر است که سینه آن مانند مار سیاه وتاریکی بالا میاید . این شاخه های پر گل، یاسمن نیست که می رقصد: کف ها ئیست که از دهن اوقیانوس ژرف برخاسته است . آه! آن ساحل آفتابی و سر سبز در کجاست؟ تو در کجا آشیان بسته ئی ؟ ای مرغك، ای مرغك محبوب من ! گوش بده و بالهایت را بسته مكن . شب تنها بر سر راه تو افتاده است . سپیده دم در ورای تپه های تاريك و سایه دار بخواب است . ستاره ها نفس شانرا میگیرند و ساعات را می شمرند. ماه ناتوان در بحر عمیق شب می رقصد . ای مرغك، ای مرغك محبوب من! بمن گوش بده و بالهایت را بسته مكن . -٦٨- ای برادر! هیچکس هماره زنده نمی ماند.هیچ چیز جاوید نیست. این را بخاطر بسپارو شادی کن ! زندگی ما آن بار دیرینه و راه ما آن سفر دراز نیست. (٥٨) تنها شاعر است که نمیتواند يك نغمة دیرین و کهن را بسراید. گل پژمان میشود و می میرد . کسیکه آنرا برای زیبائی خود بکار برده، در دوری آن جاودان ناله و مویه نمیکند. ای برادر این را بخاطر بسپار و شادی کن. ناگزیر يك وقفة كامل بايد فرا رسد که آهنگ تکامل را با موسیقی بنوازد . حیات بسوی مغرب خویش می شتابد تا آنجا در بین سایه ها وصور رنگینی غرق و نا پدید گردد. عشق باید از بازی خود صلا زده شود تا بیاید و شراب غم را بر سر کشد و به آسمان اشك بالا رود . ای برادر این را بخاطر بسپار و شادی کن . ما می شتابیم تا گلهای خود را بچینیم . مبادا تندباد های گذرنده آنها را به یغما برند. خون ما تیز میشود. چشمان ما میدرخشند تا آن بوسه هائیرا که اگر نشتابیم از میان میروند بر بائیم . زندگی ما پر از شوق و آرزوهای مانندهستند. زمان جرس وداع را بحرکت در می آورد . ای برادر این را بخاطر بسپار و شادی کن. ما وقت نداریم چیز یرا بكف بگیریم ، آنرا بهم بزنیم و بر خاك سیاه اندازیم. ساعات و دقایق از جلو ما فرار میکنند و روءیاها و خوابهای شانرا در دامن شان نهان میسازند. (٥٩) زندگی ما کوتاه است . تنها چند روزی برای عشق ورزیدن بما داده می‌تواند و میدهد . اگر این چندروز برای کار ورنج بماداده میشد، خیلی دراز و بی‌پایان می‌بود. ای برادر این را بخاطر بسپار و شادی کن . زیبائی شیرین و گرامی است، زیر رقص او با آهنگ زندگی گذران ما هماهنگ است. دانش گرانبهاست زیرا ما هرگز وقت کافی نداریم که آنرا کامل بسازیم . تمام چیزها در بهشت جاودان انجام می‌یابند . ولی گلهای فریبنده خاکدان دنیا همواره دور از نسیم مرگ تازه و باطراوت می‌مانند. ای برادر این را بخاطر بسپار و شادی کن. -٦٩- من آن گوزن زرین را می‌جویم و در پی او در تلاش هستم . دوستان من ! شما تبسم خواهید کرد مگر من شبحی را که نظر مرا فریب میدهد در پی می‌افتم . روی تپه میان وادیها سیر میکنم و می‌شتابم . در زمین‌های بینام آواره میگردم . آن گوزن زرین را می‌جویم . شما ببازار میائید: می‌خرید و با آن بخانه‌هایتان بازمیگردید. ولی مرا طلسم بادها ئیکه خانه ندارند افسون کرده است . نمیدانم این سحر چه وقت و در کجا برمن فرود آمد . (٦٠) باکی در دل خود ندارم .هستی خود و آنچه دارم ، همه را پشت پازده وفرو گذاشته ام . روی تپه ها و میان وادیها سیر میکنم . در سرزمینهای پهنا م آواره میگردم: آن گوزن زرین را می جویم . -٧٠- بیاد دارم که زمان کودکی کشتی کاغذی خود را در آب انداختم . یکی از روزهای تابستان بود. من در بازی خود تنها و شادمان بودم . کشتی کاغذی خود را در آب رها کردم. ناگهان ابر های طوفانی تیره شدند . بادهای تند برخاستند باران فراوان فرود آمد . از آبهای گل آلود جوی ها جاری شدند . جوئی را که کشتی من دران میرقصید مست ساختند. کشتی من غرق شد. پندار سختی دل و خیال مرا فشار داد . پنداشتم طوفان برای غرق کردن کشتی سرور من نازل شده است و کینهٔ سخت آن تنها برای من است.امروز روز تابستان خیلی دراز است . من به آن بازی هائی که آنرا باخته بودم سر گرم هستم و زمان را طی می کنم . بخت خود را از کاینات و باز بهائی که با من میکرد ملامت میکردم که ناگهان آن کشتی کاغذی من بیادم آمد . -٧١- هنوز روز بپایان نرسیده است ولی نمایشگاه بسته شده است. بازار نمایش که در کنار دریا برپا بود بپایان رسیده است . رساله باغبان پنجمین جلد (٢٢) (٦١) من ترسیده بودم که وقت من صرف و آخرین پول من کم شده است. ولی نه ای برادر ! من هنوز هم پیش خود چیزی دارم. قسمت مرا چندان فریب نداده و همه چیز را از من نه ربوده است. * خرید و فروش بپایان رسیده است. سود و سودا از هر دو طرف انجام یافته. اکنون وقت آن فرا رسیده است که بخانه خود بروم. ولی تو ای دربان، حق گذر میخواهی ؟ خوب است . اندیشه مکن . من هنوز چیزی دارم. قسمت من چندان مرا فریب نداده و همه چیز مرا از من نگرفته است. * صدای باد در جنگل مرا به آمدن طوفان تهدید میکند و ابرهائیکه در غرب فرود آمده اند منتظر چیز خوبی نیستند: منتظر بادها هستند . من می شتابم تا پیش از آنکه شب فرارسد از دریا گذشته باشم. ای ناو خدا ، تو حق خود را میخواهی ! اندیشه مکن . من هنوز چیزی دارم . آری برادر من! من هنوز چیزی دارم . قسمت من همه چیز را از من نه ربوده و چندان مرا فریب نداده است . * سر راه، در سایه درخت، گدائی نشسته است . بروی من نگاه میکند. آرزوئی دارد . زهرۀ گفتن آنرا ندارد . می پندارد که من از مزدکار روز توانگر هستم . آری ای برادر ، من هنوز چیزی دارم . (٦٢) قسمت من چندان مرا فریب نداده و همه چیز مرا نگرفته است. * شب تاریکتر میشود . راه تنها ست . کرمکهای شب تاب در بین برگها میدرخشند . تو کیستی که باقدم دزدانه در پی من افتاده ای ؟ میدانم . تو میخواهی که دارائی مرا بدزدی . من ترا ناامید نخواهم ساخت . زیرا من هنوز چیزی دارم . قسمت من همه چیز را از من نستانیده و مرا چندان فریب نداده است . * نیم شب بخانه میرسم : دست من تهیست . تو با چشمان مشتاق در آستان خانه ام انتظار مرا داری . خموش و کم خواب هستی . مانند پرنده بیدلی باعشق وجذبه بسینه من پرواز میکنی. آری! آری ، خدایا ! هنوز بسیار چیز نزد من باقیست . قسمت همه چیز را از من نربوده و مرا چندان فریب نداده است . -٧٢- بارنج روز معبدی آباد کردم: نه در و نه دریچه داشت. دیوارهای آن باسنگهای بزرگ و صخره های عظیم بلند شدند . همه چیزهای دیگر را فراموش کردم . همه دنیا را از نظر افگندم وازان دوری جستم . با نگاهی مجذوب به سوی نقش و صورتی که در جای بلند نگاشته بودم دیدم . شبها همه شب این معبد به چراغی که از روغن های معطر افروخته میشد روشن میگردید . (٦٣) دود بخور پیوسته قلب مرا در پیچ و شکن های سنگین خویش می پیچید . بیخوابانه مثال ها وصوری در خطوط در هم وبرهم نگاشتم : اسپان بالدار ، گل هائیکه چهره انسان داشتند ، زنانیکه پیکر ایشان مانند مار بود . هیچ چیزی دران نبود که دران نفس مرغان ، زمزمه برگها و یا سرود روستائیان کارگر گنجیده بتواند . تنها صدائیکه در گنبد آن می پیچد آواز طلسمی بود که من دران افسون شده بودم . قلب من مانند شعله تیز وآرامی بود . احساسات من در جذبات مغروق بود . نمیدانم زمان چگونه سپری میشد تا آنکه بر این معبد درخش فرود آمدو دردی مانند نیش در قلب من درآمد . چراغ زرد وشرمنده شد . نگارهای دیوار مانند روباههای که بزنجیر بسته شده با شند با نگاه های که مفهوم نداشت، در پرتو یکه خود را میخواستند در سایه آن پنهان کنند، دیده می شدند . به صور تیکه در جای بلند بود نگاه کردم دیدم میخندد: به تماس زنده کننده معبودی زنده شده بود . شبی را که اسیر کرده بودم بال کشود . از نظر پرواز کرد و نا پدید گردید . -٧٣- ای مادر صبور،ای خاك تيره! ثروت و غنای بیکران از ان تو نيست. (٦٤) تو رنج میکشی تا دهان فرزندانت را پر کنی ولی خوردنی نایاب است. آن تحفهٔ خوشی که تو برای ما داری هرگز کامل نیست. بازیچه هائیکه تو برای فرزندانت میسازی شکننده هستند. تو نمیتوانی تمام آرزوهای گرسنه ات را سیر کن. آیا من باید ترا برای این کار ترک کنم ؟ تبسم تو که درد بر ان سایه افگنده است در چشم من زیبا و محبوب است. تو از سینهٔ خود بمن غذای زندگی دادی، ولی سرمدیت و ابدیت نبخشودی . از ان است که چشمان تو هماره و با پیداز هستند . قرنها وعصرها تو با رنگ ونغمه وسرود، کار میکنی ولی آسمان تو آباد نمیشود . چیزیکه ازینهمه رنج ساخته است نقشهٔ حزین و دردناک آن است . من نغمه ها و سرود های خود را در قلب ساکت و صامت تو خواهم ریخت و عشق خود را با محبت تو خواهم آمیخت . من باکار و رنج خود پرستار تو خواهم شد . من چهرهٔ زیبای ترا دیده ام . خاك ماتمدار و غمگین ترا دوست دارم . بتو عشق دارم . ای مادر من ! ای زمینی که من از تو پیدا شده ام . -۷۴- در بارگاه دنیا برگ سادهٔ سبز بهمان فرشی می نشیند که شعاع خورشید و ستاره های نیم شبی بر ان می نشینند . (٦٥) همینطور است که سرود ها و نغمه های من، در قلب جهان، همنشین موسیقی ابرها و جنگل ها است . ولی ای مرد توانگر ! ثروت در پیشگاه عظمت و شکوه اشعهٔ زرین و فرحت انگیز مهر و بر تو گوارا و افسو نگر ماه مقامی ندارد . مهر و سترگی آسمان پهناور بر آن نثار نمیشود . هنگامیکه مرگ نمودار میشود، رنگ خود را می بازد : پژمان میشود و در خاك سياه می افتد . -٧٥- عابدی نیم شب گفت : «اکنون وقت آنست که خانه خود را ترك كنم و بجستجوی ایزد بپردازم . کیست اینکه مرا تا کنون بفریب در اینجا نگهداشته است؟» جواب ایزد آمد که : «من» . ولی گوشهای زاهد بسته بود. دید زنش كودك اورا بسینهٔ خود نزديك گرفته و در يك گوشه بستر بخواب آرامی فرو رفته است . زاهد فریاد کرد : « تو کیستی که تا کنون مرا احمق ساخته ای » . آواز دوباره جواب داد: «ایزد ایشانند» . ولی زاهد نشنید . كودك در جواب فریاد کرد و گریست و خود را بسینهٔ مادرش نزديك تر ساخت . (٦٦) ایزد امر کرد : «همینجا توقف کن ! ای احمق خانه ات را مگذار! » ولی او نشنید . ایزد گفت : «چرا، بنده ام برای جستجوی من و برای خاطر من خود را آواره میسازد ؟» -٧٦- بازار پیش روی معبد بود . از آغاز صبح باران می بارید ، تا روز بپایان رسید . از هر روشنی سرور که در ان انبوه بزرگ دیده میشد، روشنائی تبسم دختر کی روشن تر بود که بدادن يك پسيژ، يك شيبلی را که از برگ ساخته شده بود خریده بود . آواز بلند و پر از سرور آن شپیلی از همه صدا ها وغوغاها و خنده ها بلند تر بود . مردم گروه گروه میآمدند و باهم می آمیختند . راه پر از گل بود .دریا بطوفان بر خاسته بود . باران پیوسته وفراوان می بارید . کشت ها زیر آب رفته بود . در میان انبوه مردمان رنج يك پسر كوچك بيشتر بود . این پسر يك پسيژ نداشت که با آن يك چوب رنگين بخرد . نگاه پر از التماس او که بدکان دوخته شده بود همه آن انجمن را حقیر وقابل رحم ساخته بود . -٧٧- در یکی از ولایات غربي يك كارگر وهمسرش مشغول کندن زمین هستند تا برای کوره خشت بریزند . دختر كوچك شان بکنار دریا می رود . آنجا کار پاك کردن (٦٧) وربکمال ظرفهائیکه که بوی سپرده شده است پایان ندارد . برادر خورد او، باسر تراشیده و گندم رنگ ، تن برهنه و گل آلوده در پی وی روان است و روی زمین مرتفع، در کنار دریا، فرمایش او را انتظار میکشد . دخترک با کوزهٔ پری که بر سر گذاشته است و ظرف برنجی درخشنده که در دست چپ خویش دارد برادرش را در آغوش گرفته سر از راه خانه میگیرد . این دختر ، این خدمتگار كوچك وشیرین مادرش ، از گرانی کارهای خانه که بدوش او گذاشته اند، چهرهٔ متین وسیمای سالخورده بخود گرفته است . روزی من این پسر برهنه را دیدم که پاهایش را دراز کرده است. خواهرش در میان آب مشتی از خاک را گرفته و یکی از ظروف آبنوس را پاك میکرد و دور میداد . نزدیك آنها برهٔ کوچکی با موهای نرم در سبزه های کنار دریا می‌چرید . بره نزديك پسر آمد و آواز كشيد. پسر از جا جنبید و فریاد زد . خواهرش ظرف را گذاشت و دوید . برادر را بيك دست و بره را بدست دیگر از همدگر جدا کرد و نوازش خود را در بین این دو نسل حیوان که بيك رشتهٔ محبت با هم مربوط بودند پخش نمود . -۷۸- آغاز تابستان بود . چاشت گرم چنان می‌نمود که پایان نخواهد یافت . زمین خشك از قشنگی وحرارت نفس می کشید. (٦٨) از کنار دریا صدائی بگوش میرسید : «بیا، عزیز من! بیا» کتاب را بستم، غرفه را باز کردم و برون نگریستم . دیدم گاومیش بزرگ و گل آلودی، با چشمهای قانع و صبور، متحمل و حلیم بر کنار دریا ایستاده . پسر جوانی که تازانو در آب فرو رفته بود او را بآبتنی دعوت میکرد . تبسم کردم و مسرور شدم . يك احساس لطافت و نوازش در قلب خود حس کردم . -٧٩- اکثر به حیرت دچار میکردم که سرحد معرفت بین انسان و حیوان ، مخلوقیکه او را زبانی نیست . در کجا خواهد بود ؟ راه ساده ایکه در سپیده دم خلقت ، قلب این دو مخلوق دران با همدیگر روبرو شد ، از کدامین فردوس برین میگذشت. هر چند رشتهٔ نزدیکی این دو مخلوق از مدتی است فراموش شده، باز هم، اثر آن قدم هائیکه درین راه برداشته اند هنوز زدوده نشده است . هنوز گاهی ، ناگهانی ، در خلال موسیقی که عوالم آن مجهول است این خاطرهٔ خفی و خیره بیدار میشود و حیوان بروی انسان نگاه میکند . يك اعتماد ظریف و رقیق در نگاه او موجود است . انسان به چشمان حیوان مینگرد . سرور محبت در نگاه او دیده میشود . چنان مینماید که این دو دوست هردو بروی خود نقاب افگنده رساله باغبان پنجاه جلد (٦٩) و با هم رو برو میشوند: بطور نهانی يك، دیگر را، از خلال اینهمه تلبیس، می شناسند . -۸۰- ای زن زیبا ! بيك نگاه میتوانی گنج های بزرگ و شایگان سرود ها و نغماتی را که رباب شاعر پرورده است تارا ج کنی و به یغما ببری . ولی برای شنیدن ستایش آنها گوش نداری . از ینرو من برای ستایش تو آمدم. تومیتوانی مغرور ترین سرهای دنیارا در پایت به فروتنی فرود آوری . آری! مگر تنها محبوبان تو که شهرت ایشان مجهول است کسانی هستند که تو آ نها را برای پرستش خود می گزینی . از ینرو من ترا می پرستم . هنگامیکه دستهای تو بهم می رسند،شکوه وعظمت شاهان با ین نزديك شدن دستهایتو بیشتر و بزرگتر میگردد . ولی تواین دستهارا برای روفتن خاك کلبه محقرت بکار می اندازی . ازین در حیرتم . -۸۱- ای مرگ ! ای مر ک من! چرا چنین آهسته با من سر گوشی میکنی ؟ هنگا میکه گلها به رسیدن تار یکی شا مگاهان پژ مرده میشوند، و حیوانات بخانه های خود بر میگردند، تو دزدانه به پهلوی من میآئی وکلمائی میگوئی که در نزدمن مجهو ل هستند واژان به هیچ پی نمی برم . (۷۰) ای مرگ ، ای مرگ من ! آیا این همان شیوه ایست که باید با زمزمه های آهسته و بوسه های سرد ، سراپا راحتار شوی، بر پائی، بعشق دعوت کنی و دل مرا ببری ؟ * * * ای مرگ ! آیا بزم مجلل تر و آرایش باشکوه تری برای عروسی ما نخواهد بود ؟ آیا تو موهای پرشکن و سیاهت را به حمائلی از گلها نخواهی آراست ؟ آیا هیچکس نخواهد بود که پرچم ترا بردارد و پیش روی تو ببرد . آیا دامان شب از مشعل های فروزان تو آتشین و روشن نخواهد شد ، ای مرگ من !؟ * * * بیا و بگذار صدفهای تو در سکوت این شبی که خواب دران معدوم است صدا کنند . بیا و مرا باشال قرمزی بپوشان . دست مرا به فشار محکم بگیر و مرا بستان . بگذار عراده تو در درب خانه من آماده باشد و اسپان تو با یراق در انتظار من شیهه کنند . نقابرا از روی من بردار و باغرور بروی من نگاه کن . ای مرگ! ای مرگ من ! (۷۱) —۸۲— امشب باید بازی مرگ را باهم بازی كنیم: من و عروس من. شب سیاه و ابرها متلون هستند. امواج بحر دیوانه و خروشان اند. ما بستر روءیاها و خوابهای خود را ترك كرده ایم. در را باز گذاشته و برون آمده ایم : من و عروس من . روی غوز قرار میگیریم. بادهای طوفانی با حركتی وحشیانه و جنون آمیز ما را حركت میدهند . عروس من با ترس و سرور تكان میخورد و خود را بسینة من نزدیك می كند عمریست كه من به نوازش وی پرداخته ام . برای او بستری از گل درست كردم . غرفه ها و در را بستم تا روشنی های تیز چشمان او را آزار نكند . به مهر و آرامش او را بوسیدم . بوسة من بر لبهای او بود. آهسته باو سر گوشی كردم تا از خنده اندكی ناتوان شد . در غبار مبهم شیرینی و مهر مستور شده بود . اورالمس كردم: این حركت مرا جوابي نداد . برای او سرودم : نغمات من نتوانست او را بیدار كند . امشب، از بین وحشت، صدای طوفان بما رسیده است . عروس من بخود لرزیده و جابجا بپا ایستاده است . دست مرا گرفته و بیرون آمده است . موهای او در نسیم بازی میكند . نقاب او بلرزه درآمده است. گلهای او روی سینه اش حركت میكند . صدای خفیفی ازان شنیده میشود كه از حركت برگها و كسلبرگها پیدا میگردد . (۷۲) مرگ اوراجنبانیده به حیات افگنده است. من واو روبرو شده ایم ، قلبهای ما باهم مواجه شده اند . —۸۳— آن زن در دامن تپه، در کنار کشتزارجواری، نزديك چشمه ایکه آبهای خندان آن در سایه های آرام درختان سالخورده روان است، زندگی میکرد . زنان برای پر کردن کوزه های خویش بدانجامی آمدند. رهگذران آنجادم می گرفتند و صحبت میکردند. آن زن هر روز آنجا کارمیکرد و با آهنگ آنچشمه خرو شنده ناروپاهای خود محشور بود . شامگاهی،مسافری، از فراز بلندی ایکه با ابر پوشیده بود، فرود آمد . موها یش چون مارهای خمار آلود بهم پیچیده و آویخته بودند . بحیرت پرسیدیم:«تو کیستی؟» خموشانه در کنار آن چشمه خروشان نشست و به کلبه ایکه کـه آن زن در آن می زیست به سکوت نگاه کرد . دلهای ما از هراس برشد . چون شب آمد بخانه بر گشتیم . بامداد، چون زنان به آن چشمه، نزديك در ختــان «دیودر» برای آب گرفتن رفتند درهای کلبه آن زن را فراز یافتند اما آواز اوشنیده نه می شد . آن روی خندان او را چه شده بود ؟ کوزهٔ او تهی روی زمین دیده می شد. چراغ او سوخته بود . هیچکس نمیدانست، پیش از آنکه بامدادفرارسد، بکجافرار کرده بود.آن مسافر نیز رفته بود . رساله باغبان بنجمهـ مبلد (۷۳) در آغاز تابستان آفتاب گرمتر شد. برفها آب شدند. ما در کنار چشمه نشسته گریستیم . در اندیشه های خویش می گفتیم: « آیا در سرزمینی که وی به آنجا رفته است، چشمه ای خواهد بود که درین روزهای گرم و تشنه، کوزهٔ خویش را ازان پر آب کند؟» بنومیدی از یکدیگر می پرسیدیم : « آیا در ورای این تپه ها سرزمینی هست ؟ » شب تابستان بود . نسیم از جنوب میوزید . من در کلبهٔ وی، جائیکه چراغ خموش او دیگر روشن نشده بود نشسته بودم . ناگهان تپه ها از منظر من ناپدید شدند، چنانکه پرده ای را یکسو زده باشند. «آه اینکه می آید اوست . فرزندمن چطور هستی؟ شادهستی؟ در زیر این آسمان پناه گاه تو کجاست ؟ ی، افسوس ! چشمهٔ ما دیگر اینجا نیست که تشنگی ترا فرو نشاند . » گفت: « این همان آسمان است. تنها آن تپه هادیگر در میان دیوار نه می کشند . این همان نهریست که اکنون دریاست . این همان زمین که اکنون یک میدان پهناور است ». من آه کشیدم: « همه چیز اینجاست. تنها ما نیستیم». با تبسم اندوهناکی گفت : «تو در دل من هستی». بیدار شدم: خروش نهر و آواز برگهای «دیودر» را در دل شب شنودم . —۸۴— ابرهای پائیز بر سایه های کشتزارهای سبز وزرد شالی سیر می کند . آفتاب در پشت آنها می شتابد . زنبور ها مکیدن شهد را فراموش می کنند، بیهوشانه سیر و زمزمه دارند : از بادهٔ روشنائی مدهوشند . (٧٤) مرغ های آبی در جزایر دریا بهیچ شادند و نشاط دارند. برادران ! بیائید، امروز درین سحرگاه، به خانه های خود نرویم و بكارهای خویش نپردازیم . بیائید آسمان نیلگون بطوفان در آریم و طوری بشتابیم که فواصل را تاراج كنيم . خنده در فضا چنان سیر می کند که کف در یا روی سیلاب می شتابد . برادران! بیائید، بامداد، خود را به سرودها و نغمه ها بسپاریم. ــ ۸٥ ــ ای خوانندۀ که پس از صد سال شعرهای مرا میخوانی، تو كیستی ؟ من نمیتوانم حتى يك گل ازین بهار غنى و يك خط آتشین وزرین ابرهای دور بتو بفرستم . درت را فراز و بیرون نگاه کن ! از باغ پرشکوفۀ خویش خاطرات معطر گلهائیرا، که صد سال پیش پژمان شده وازین رفته اند، گرد آور . آن سرور زنده و خویش جاویدی را که در یکی از بامداد های بهار سروده شده است، وصدای سرود آن صد سال سیر کرده است در سرورهای قلبی خویش حس خواهی کرد. پایان کتاب رساله باغبان پنجاه میله . مهمترین آثار مترجم این کتاب چاپ شده ۱ - پیشوا ( ترجمۀ اثر جبران خلیل ) چاپ کابل ١٣٣٥ ۲- باغبان ( ترجمۀ اثر تاگور ) « « ١٣٣٦ ٣ - افسانه های مردم « « ١٣٣٦ ٤ - یکعده رساله ها برای معرفی افغانستان با نگلیسی (منطبعۀ لندن) آماده به چاپ ٥ - لمحات بنگال (ترجمه از اثر تاگور) ٦ - دختر نابینا (ترجمه از انگلیسی) ٧ - عروس بیکس( « « ) ٨ - عواطف ( شامل یکعده مقالات) ٩ - اندیشه ها (شامل وجیزه ها) ١٠ - منتخبات اشعار (فارسی و پښتو) ١١ - روبی کلیمه داره ( تمثیل منظوم به پښتو) رابند راناته تاگور به تاریخ ٦ می ١٨٦١ در خانوادۀ جلیلی در کلکته به جهان آمده . پس از تحصیلات خصوصی در هند، بسال ١٨٧٧ بعزم تحصیل به انگلستان سفر کرد . دگر زود برگشت . هنوز جوان بود که در نویسندگی و شاعری در بنگال نامدار شد . در سال ١٩٠١ مدرسۀ «سانتی نیکتان» را نزديك کلکته تأسیس کرد که مرکز بزرگ فرهنگ و هنر گردید. در ١٩١٣ جایزه نوبل را در ادب گرفت و هشت هزار پوند انعام آنرا در توسعۀ سانتی نیکتان صرف کرد . به غرب، امازونی و جاپان سفرها کرد. رهبر بزرگ هند شد. نشیدۀ ملی آنکشور را او سروده. کودکان و مردمان بینوا را دوست داشت و همچو پدر مهربانی میزیست. در تابستان ١٩٤١ از جهان رفت. مجموعۀ شعر «گیتان جلی» از چند مجموعۀ بنگالی انتخاب و بانگلیسی ترجمه و نشر کرد (١٩١٣) . «هلال» (١٩١٣). «باغبان» (١٩١٤)، «اشعار كبير» (١٩١٥)، «سبد میوه» (١٩١٦) سرتا سر جهان ترجمه و خوانده شده اند. تاگور در بنگالی در حدود ٢٦ مجموعۀ شعر ، ١٧ درامه ، ٥ کمیدی ، ٦ مجموعۀ مخصوص سرود ، ١٧ مجموعۀ نثر ، ٢ کتاب تعلیمی ، ٦ رومان ٤ داستان ، ٥ کتاب در بارۀ هدف ملی دارد که همه ترجمه نشده . ازجمله ترجمه ها در زبانهای مختلف جهان، آنچه دیگر به انگلیسی ترجمه شده اینست : « رشته های گسسته و دیگر حکایات» ، «کانون فرهنگ هند» ، « وحدت خلاقه» ، «لعن بر وداع» ، «لمحات بنگال»، «سفینۀ زرین» ، «داستان گورا » «سنگهای تشنه» ، «هند بزرگتر» ، «سخنرانیها» ، « آموزش طوطی » ، «شخصیت» ، «دشنۀ سرخ » ، « مرغان گذران» ، «سخن رانی بر چین» ، «زمان کودکی من» ، « مکاتبات » و غیره و غیره . چنانکه مترجم این کتاب در مقالۀ مقدمه مینویسد، هرکس از ظن خود یار تاگور میشود . این سخن در مقاله هائی که شعرا و دانشمندان قرن ما همچون جولان داوه ، آندره ژید ، کارل هوکمن ، و.ب. ييتس ، ای. تامپسن وغیره در باره اندیشه تاگور نوشته اند ، مشهود است . مترجم این کتاب، هنگام ترجمه و هنگام نوشتن مقدمۀ خود، مانند این دیگران بوده در « راه رسیدن بدل و دیده تاگور » (شاید بیشتر از دیگران) پیرو «قریحه و عواطف » شخص خود است . مگر درین قریحه و عواطف نیز، تجلی ای از تاگور میدرخشد. دوستداران شعر تاگور از خواندن و بازخواندن این مقالۀ مترجم بی نیاز نخواهند بود . روان فرهادی