[ILL] شلاق عبرت [ILL] فاعتبروا يا اولوا الالباب چشم و گوشی را که « بیدل » نیست فیض عبرتی در تماشا گاه معنی روزن بام و در ست شلاق عبرت اثر طبع وخامه عصمت الله شرقی تاریخ طبع : برج عقرب ١٣٣٤ تعداد طبع : ١٠٠٠ جلد حقوق طبع محفوظ است [BLANK PAGE] فاعتبروا يا اولوا الالباب چشم و گوشی را که «بیدل» نیست فیض عبرتی در تماشا گاه معنی روزن بام و در ست شلاق عبرت اثر طبع وخامة عصمت الله شرقی تاریخ طبع : برج عقرب ١٣٣٤ تعداد طبع : ١٠٠٠ جلد حقوق طبع محفوظ است عصمت الله شرقی بسم الله الرحمن الرحيم ثنای محمود اورا سزاوار که پرده داران جلالش پرده دار و پندار غیبی را شگافته و در دریای معرفت درالعارفین را سفته تا نقادان عیار شناس سوده داروی فهم در دلهای بیدردان ریخته مقنع سازند و منکران بعزت و جلال را بعلم وعمل ملزم گردانند چون انسان این کاراحقاق چون می تواند این حسن پیش حور آن بجمال است و میتوان این حقائق و شروط و مقابش مطابقت چون باطل نتوان شد چنون است چنون عزیزانی ازین درج معانی که شایانست و نازان شد فزونست که ما بر آن شایقان مودت اساس فامل است و بس در این حسن چزان هویداست چو نازانست در این زمان که من آن چنان آن هوید است چو نازان فامل و بس در ان معانی اندر آن تبیان که شایانست و نازان چو نازان شد فزون است که ازین حسن پیش [ILL] ازان [ILL] در این زمان که من دران معانی اندر ان درین در این حسن چو نازان شد فزون است اندران دران اندران دران [BLANK PAGE] عرض مرام این داد و بیداد، این آه و افغان، این سوز و گداز، این گریه و ناله این گله و گذار، بالاخره این انتقاد و تردید که باین رساله درج است هجو نیست عرض است، دشنام نیست التجا ست، کور و کثره نیست حقیقت است اشاره و کنایه نیست صرا حت است یعنی پارهای دل سوخته است و دود جگر افروخته، نالهای جان بیچاره است و فریادهای جگر پاره پاره، این داد و بیداد از پس مانده گیهای عالم اسلامیست نه از تعریف و توصیف نرگس بادامی این آه و افغان تقبیح و تذمیم جهالت و نادانیست نه تمجید و تحمید ابروهای کمانی، این سوز و گداز از دور ماندن از معارج عرفانیست نه از فرقت مه پیکران جسمانی، این گریه و ناله از غلبۀ احتیا جی و ناتوانی و ناداریست نه از هجر و الم محبوبان بازاری، این گله و گذار از غفلت و بی اعتنائیست نه از ظلم و جور معشوقان هر جائی، این تنقید و تردید رهنمائی به مقتضای حالست نه برای مکابره و جدال این وقتی است که خود را تکان داده از خواب غفلت بیدار باید شد و روی صفحۀ افکار را با صافی علم و دانش صاف و پاك نموده بچهار اطراف نظر باید انداخت و بدیدۀ عبرت نظاره باید کرد که عالم چه میکند، دنیا بکدام طرف راه میرود ملتها بچه خیال اند حکومتها بکدام اندیشه غرق اند افکار چه میسنجند، اذهان چه می جویند عقول چه استخراج می نمایند ادبا چه می نویسند، شعرا چه میسرایند، علما چه تعلیم میدهند خطبا چه تلقین می کنند طبقۀ عوام چه پیشه دارند طبقۀ خواص چه اندیشه می نمایند بلی این وقت نه وقت خواندن کتاب ورقه گلشاست نه وقت قرائت دفتر وامق و عذرا، این عصر نه عصر بحث زلف و کاکل و کمرست ، نه عصر توصیف و تعریف قد و بالای دلبران مه پیکر، آن قرونی که فرق سر محبوبانرا راه ظلمات و قامت ناز نینانرا سرو شمشاد می نوشتند آن اعصاری که روی پری چهر گانرا طور و تجلی و خال لب و روی مه پیکرانرا مشکدانه حبش زاده زنگی بچه میخواندند آن اوقانی که (ب) ابروی معشوقانرا هلال، قوس قزح طاق كعبه، محراب دعا وچشمانرا بادام تر، نرگس هندو، ترك، عين، صاد با جادوگر و افسونگرش می گفتند آن هنگامی كه موی مژگان گلرخانرا نیش، نشتر، سوزن، تیغ، سنان، خار خنجر، پیکان، خدنگ و گردنشانرا بیاض صبح صادق، دستۀ عاج، صراحی می سرائیدند آن سنواتی که لبهای گلعذارانرا آب حیات، شهد، شكر، قند، نبات، عقیق، لعل و دهانشانرا تنگ شكر نمکدان، مرجان، مرواريد، حقۀ یاقوت، لعل، نقطۀ موهوم رسم میکردند آن ایامی كه دندان موميانانرا حباب جوی شیر، مهره مار، نجوم، سلک در و زبانشانرا عندلیب زیبا، بلبل گویا، ماهی آب خضرا، برگ گل نقش می نمودند اکنون آن قرون سپری شد، آن اعصار گذشته، آن اوقات تمام شده آن هنگام باخر رسيده آن سنوات دامن چیده آن ایام خاتمه پیدا كرده حالا وقت آن رسيده كه ادبا وشعرای عالم اسلامی خصوصاً ادباء و شعرای محترم ما بر حال برادران پس مانده رحمی نموده بعد ازین گردن ایشانرا بزنجیر زلف بتان بسته نكرده و از تیر و خنجر مژگان گلرخان صدور او شانرا جريحه دار نساخته و بطاق ابروی مهرویان سرهای آنها راخم نه نموده و بجادۀ تاريك موهای سياه محبويان آنها را رهنمائی نه نمايند بلكه عوض آن همه تشویق و ترغیب بسوی خال و خط و زلف و كاکل وغيره، بیانات و مقالات و اشعاری را بگویند و بنویسند و بسرایند که طبقۀ كبا رو صغار ما عاشق وشیدای دين و علم وصنعت و حرفت گردیده خودها را از تاريكیهای جهل و نادانی، احتیاجی و ناداری فقر و افلاس خارج نمايند و علایل این بیچارگيها واسباب این همه پس ماندگیها را بآنها توضیح نموده او شانرا بشاه راه ترقى وتعالی دنیوی واخروی از نظم و نثر آبدار خودها رهنمونی نموده بایشان خاطر نشان نمايند كه ترقى وتعالی دنیوی و اخروی بدون از چنگ زدن بحبل المتين اسلام وبدون تحصيل علوم وفنون خيال ست و محالست وجنون. (ج) بباید بست بناین فرصت نازك لازم که قلم را بکف خویش بگیرد قایم بنماید ره بهبود به ملت دایم نی که گوید همه دم برسر یار نایم (خواب آن نرگس فتان تو بی چیزی نیست) (تاب آن زلف پریشان تو بی چیزی نیست) هم بباید که پیء حکمت و عرفان گردد بعمل کردن امريه قرآن گردد از همه یاوه سرائیش پشیمان گردد نی كه يك عمر باین پرسش وجویان گردد (کای نسیم سحر آرام گه یار کجاست) (منزل آن بت عاشق کش عیار کجاست) چون سحر باز کند چشم خود از بستر خواب فکر و ذکرش همه باید که بود عین صواب سخن فائده مندی بنویسد بكتاب نی كه كيرد قلم خویش و نویسد به شتاب (سحرم دولت بیدار به بالین آمد) (گفت برخیز که آن خسرو شیرین آمد) غم این ملت بیچاره بباید خوردن بار این مردم غمدیده بباید بردن تن بباید بره خدمتشان افشردن نی که گیری قلم و پف بکنی تا مردن (که اگر رفت ونشد بوسه زدن پایش را) (هر کجا پای نهد بوسه زنم جایش را) احتمال میرود که بعض از قارئین شلاق عبرت بما اعتراضی نموده سوالی نمایند که زمانی که بیان زلف و کاکل و خط و خال عیبی میداشت پس چرا اهل سلف بان مبادرت نموده اندما عرض میکنیم که اسلاف دو طبقه انديك طبقه اهل الله اند که آنها از خودها اصطلاحاتی دارند که حقیقت را برمز و اشارات و تشبیهات باستعاره زلف و کاکل و چشم و غیره بیان نموده اند وطبقه دوم مقلدین آنهاست که ازان حقیقت خبر و بهره نداشته به تقلید اوشان اشعاری میسرایند که این بذات خود عیب عظیمی است اینجا ماجهت قناعت متعرض خود میخواهیم سوالی را که امیر حسینی سادات از محمود شبستری تبریزی نموده تذکاری دهیم شاید بهمین قدر قناعتشان حاصل شود . (د) سوال میر حسینی سادات چه خواهد مرد معنی زین عبارت که دارد سوی چشم و لب اشارت چه جوید از رخ وزلف و خط و خال کسی کاندر مقامات است و احوال جواب جهان چون خط وخال و چشم و ابروست که هر چیزی بجای خویش نیکوست تجلی گه جمال و گه جلال ست رخ وزلف آن معانی را مثال ست صفات حق تعالی لطف و قهر ست رخ وزلف بتانرا زان دو بهر ست چو محسوس آمد این الفاظ مسموع نخست از بهر محسوس اند موضوع ندارد عالم معنی نهایت کجا بیند مرا و را لفظ غایت هر آن معنی که شد از ذوق پیدا کجا تعبیر لفظی یابدا و را چو اهل دل کنند تعبیر معنی بمالندی کنند تعبیر معنی که محسوسات از ان عالم چه سایه ست که این چون طفل وان مانند دایه ست به نزد من خود الفاظ معقول بران معنی فتاد از وضع اول به محسوسات خاص از عرف عام ست چه داند عام کان معنی کدام ست نظر چون در جهان عقل کردند ازان جـا لفظ بهـار نقل کـر دنـد تناسب را رعایت کرد عاقل چوسوی لفظ و معنی گشت نازل ولی تشبیه کلی نیست ممکن ز جستجوی آن میباش ساکن برین معنی کسی را بر تو ذق نیست که صاحب مذهب اینجا غیر حق نیست ولی تا با خودی زینهار زینهار عبارات شریعت را نگهدار ـ : که رخصت اهل دل را در سه حالست فنا و سکر ویس دیگر دلالست هر آن کس کوشناسد این سه حالت بداند وضع الفاظ و دلالت ترا گر نیست احوال مواجید مشو کافـر ز نـا دانـی به تقلید (۸) مجازی نیست احوال حقیقت نه هر کس داند اسرار طریقت پس ازین جواب برمی آید که بدون سه حالت که یکی فنا یعنی زایل شدن تمیز ست میان قدم وحدوث دوم سکر یعنی وحشت در مشاهدۀ جمال محبوب حقیقی که در ین حالت هم تمیز ساقط میگردد سوم دلال یعنی اضطراب به واسطه جلوۀ محبوب حقیقی که در باطن سالك پیدا میشود در زیر سه حالت که حالات بیخودی ست اجازه ایراد این چنین الفاظ داده نشده وخارج ازین سه حالت برای احدی جواز نیست که از زلف و کاکل وخال وخط بیانی نمایند و اعتراض ماهم به آن اشخاصی ست که از حلقۀ این حالات سه گانه خارج میباشند. من آنچه شرط بلاغ ست با تو میگویم تو خواه از سخنم پند گیرخواه ملال عصمت الله شرقی بسم الله الرحمن الرحیم شلاق عبرت من اعوذ خوانده از وسواس شیطان الرجیم ابتدا کرده به بسم الله رحمن الرحیم بر کشیده از جگر تکبیر الله العظيم خوانده اللهم صل را به محمود الکریم میدهم پند ایها الناس اتقوا را با شما مینویسم لیس للانسان الا ماسعی از برای آنکه بر جهل و غرور افتاده ایم از برای آنکه بر نقص و فتور افتاده ایم از برای آنکه از تعلیم دور افتاده ایم از برای آنکه نابینا و کور افتاده ایم بادل پر درد و سوز سینه و چشم پر آب میکنم شخص تغافل کار آتی را خطاب ایکه از دنیا و عقبي بي خبر افتاده در چۀ تاريك نادانی بسر افتاده در گل نکبت زغفلت تا کمر افتاده سود را بگذاشته اندر ضرر افتاده یا بمیرو در میان خاك وخت پوشیده باش یا بیا چون زندگان در کار خود کوشیده باش از تغافل از کفت عزو وقارت رفته ست حرمتت رفته ست یکسر اعتبار رفته ست پستی مدهوش کرده اختیارت رفته ست هوش از مغز و دماغ هوشیارت رفته ست پا به حلقت مانده شد ای غرقه درد و محن تا بکی با درد بی درمانی نشینی جان من من با حوالت چومی بینم دلم خون میشود خون دل از راه هر دو دیده بیرون میشود وضع من میگردد و حالم دگر گون میشود جان غمگینم نحیف و زار و محزون میشود (۲) بسکه هوشم میرود میگویم از فرط عذاب اینکه می بینم به بیداریست یا رب یا بخواب همجوارانت سراسر آسمان پیما شدند حاکم روی زمین و هم ته دریا شدند ازره علم و تفنن ازهمه بالا شدند بربضاعت بر تجارت عالی الاعلی شدند چشم خود بگشوده اطرافت نظر اى نيك خو کاروان رفت و تو در خواب و بیابان پیش رو طفلیت بر لهو و لعب و یاوه جولانی گذشت نوجوانیهات بر عیش و فن آسانی گذشت ماه و سالت سر بسر اندر هوس رانی گذشت صبح و شامت جمله گی بر جهل و نادانی گذشت تا خمر گشتی ز خود قند و قروتت رفته ست از سر و از کله ات ریش و بروتت رفته ست تنبلی در روی عالم زار و دلریشت نمود کاهل بیچاره و نادار و درویشت نمود غافلی وابسته صد گونه تشویشت نمود جاهلی منفورت از بیگانه و خویشت نمود با وجود آن بحال خود نمیدانی هنوز برهمان مرکب سواری و همیرانی هنوز آنچنان مستی تو اندر کار و بار خویشتن انچنان بر تنبلی خو کرده ایجان من آنچنان بر کاهلی غرقی تو تا حلق و ذقن آنچنان بر غافلی پیچیده روح و بدن تا تو بر خیزی ز جای خود قیامت می شود عمر دنیا آخر و یوم الندامت می شود حفظ نام و ننگ با هستی و غیرت می شود اعتبار و امتیاز از روی ثروت میشود آبرو حاصل ز دارائی و دولت می شود مال حاصل از تجارت و صناعت میشود زندگی اندر جهان اخ و دبی دارد بکار پوپ گفتن ایعزیزم دولبی دارد بکار چشم عبرت باز کن در چار سوی خود نگر در جنوب و در شمال و شرق و غرب و بحر و بر خوب دقت کن بهر سویت با عماق نظر تا کدامین پایه بالار فته افکار بشر (۳) تو هنوز ایجان به بحث ورقه و گلشاستی غرق اندر گفتگوی وامق و عذرا ستی تابکی کش میشود برفرق توا ره دوسر تابکی از پنجهٔ زحمت میگیر قد بر میروی ره تابکی جا نا تو با ریل دیگر تابکی منت کش بیگانه با شی ای پدر تا بکلی تا چند آیا تا کدامین وقت باز باوضوی دیگر ان میخوانی اینجا ما نماز تابکی در بند زلف و روی یار افتاده محو چشم مست خون ریز نگار افتاده مست و مدهوش هوای گلعذار افتاده از خیال روی مهرویان ز کار افتاده خویش را بیدار کن يك ره که کار از دست رفت زین تغافل هست و بود هاز کف ای مست رفت چند افغان میکنی از عشق رفتار و خرام چند بیوصف خرام یار میبافی کلام چند رسوا میکنی خود را به نزد خاص و عام چند می خوانی چنین بیتی تو با شوق تمام کای رخ خوابیده را از نقش پایت بالها وز خرامت عالم آسوده را زلزالها زندگی تا چند از نان گدائی میکنی تا بکی خانه بخانه بی نوائی میکنی تابکی هر شخص را وصف ریائی میکنی با کها ات تا کی ایجان آشنائی میکنی روز و شب با تنبلی همخانه بودن خوب نیست طعنه سار خود کنی و بیگانه بودن خوب نیست باجها لت عمر ها شد در جوال افتاده بار غفلت گشته در چاه و با ل افتاده بر خطا کاری و بر راه ضلال افتاده غرق عشرت گشته بروهم و خیال افتاده کو خجالت تا کنون يك لحظه بر دادت رسد کو پشیمانی که تا باری بفریادت رسد عمر خود را بگذرانی چند بیکارای پسر تا بکی باشی بدوش دیگران بارای پسر از طمع تا چند گردی در بدر زارای پسر از گدائی در نظر ها میشوی خارای پسر (٤) از طلب تا چند ریزی آبروی کام را يك سبق شاگرد استغنا كن این ابرام را تا بکی خوابیده برجا یاوه گوئی میکنی عیب خود نادیده تا کی عیب جوئی میکنی با غریبان و فقیران ترش روئی میکنی مصرع دشنام خوانده تند خوئی میکنی عبرتی کو تا لب از هذیان بهم دوزد ترا خندها بسیار کردی گریه آموزد ترا ای کهالت آشنا اندیشه آینده کن هوش و فکر خویش را از زلف خوبان کنده کن خویش را از نور عرفان پیکر رخشنده کن از حصول حکمت و فن جان خود تابنده کن خیمه بی غیرتی را از دو پای خود بشوی خیز بهر اعتلای خویشتن راهی بجوی چشم بکشا و باطراف و جوانب کن نظر تا چه می بینی ز علم و حکمت ای نور بصر رو تو هم بر بند همچون دیگران جانا کمر کوششی بنما که گردی صاحب علم و هنر اینقدر بی همتی و ناتوانی تا بکی تنبلی و کاهلی و تن گرائی تا بکی سالها در یاوه گردی عمر خود کردی تباه تا قدم ماندی چو کوران سخت افتادی بچاه از کهالت چند فرسخ دور افتیدی ز راه تا خبر گشتی ز حال خود نه سر ماند و کلاه اینزمان ای کئون پشیمانیت را بردار کن مشت بعد از جنگ را در کله خود وار کن دشمنت اندر کلاهت دم بدم پر میزند از درون پنبه با همراه نشتر میزند گه بتلك گیر کرده که بخنجر میزند که بدم بازیت داده نوع دیگر میزند تا بکی بازیچه دست دگر ها می شوی تا بکی آمین گوی قول آنها میشوی (٥) اینقدر ما را چرا ادبار پیچانیده ست زحمت و رنج و الم ای یار پیچانیده ست نیستی و مفلسی بسیار پیچانیده ست دشمنان ما را بخودچون مار پیچانیده ست از برای آنکه غفلت را برادر خوانده ایم جهل را بر فرق خودها با کرامت شانده ایم کر همی خواهی کزین ادباروغم یکتاشوی کورییت زایل بگردد عالم و بینا شوی رازدان و نکته سنج و عالم دنیا شوی مثل هم اقران باوج نیل گون بالا شوی از جهالت تو به کرده راه عرفان پیش گیر امر شیطان را گذار و حکم قرآن پیش گیر تا بکی باشی تو اندر مرکب جهلت سوار تابکی در دشت غفلت میکنی گشت و گذار تا بکی در کوچه چپ میزنی خودرا ز کار می پری تا کی ببال دیگری ای نامدار با دو شصت یاوه با باد بروتت ره مرو پند بی آلایش ما را ز جان و دل شنو آرزو داری اگر عز و مقام و منزلت رو بمکتب آر بنما ای عزیزم جدیت روز و شب با فهم و دانش خویش را کن تربیت تا بگردی رفته رفته عالم با معرفت روح پاك مصطفی (ص) گردد زجهدت شادمان از همه آفات دنیائی بمانی در امان کوششی و جد و جهدی کن که تا دانا شوی غفلتت زائل بگردد عالم و بینا شوی مالك يك شوكت با عظمت دنیا شوی صاحب يك صولت بی مثل و بی همتا شوی پشت وصف غمزۀ خوبان مگرد و کار کن رو يك خرد را دو ساز و دوی خود را چار کن شوکت دیرینه خود را زهمت کن طلب عظمت پارینه خود را زغیرت کن طلب حشمت دوشینه خود را ز حکمت کن طلب صولت پیشینه خود را زصنعت کن طلب در درون بینی خوبان ازین پس جا مکن بیش ازین خود را به نزد این و آن رسوا مکن (٦) تا که جان داری تو ای یار عزیز با صفا بر علاج درد قوم و خویش کوشش می نما اندرین ره جان و مال خویشتن را کن فدا نی كه يك عمری نویسی همچه بیتی ای فتا ( زخمهای شانه از زلفت فراهم میشود) (بخت گریاوری نماید مشک مرهم میشود) یاد ایامی که بود اكبار ما هم مثل ما قابل تربیت و تعلیم و بی غم دائما گر پی تعلیم آنها صرف می شد روزها با اصولات صحیح وجد و جهد بی ریا جمله ما عالم و عالمه زاده می شدیم بهر خدمت در وطن ایندم ستاده می شدیم ليك چون اقوام ما از اقتضای روزگار نی به فن عطف نظر کردند نی بر علم و کار زان سبب شد اتحاد از بینشان رو بر فرار مختلف گشتند با هم رفت از اوشان اعتبار از برای آن بحال خویشتن درمانده ایم ملت بیکاره بیچاره پس مانده ایم از جهالت عده گردید مصروف فلاش عده با سه بجل کردند در هر سو تلاش يك گروهی را بصد پانزدهر شام و صباش رفته رفته آنچنان گشتند دلداده براش تا متاع دین و دنيا را بيك دو باختند خویش را در چاه گم نامی بر انداختند عده بر بازی فسكوت شد شام و سحر عده مصروف شد بر برد و بازی پنج پر عده مشغول شد بر چار رنگ ای با خبر عده از تیکه اش شد تیکه تیکه در بدر يك جماعه کرد خود را مبتلای چاربچاق يك جماعه گشت پا بند بلای جفت و تاق آن یکی را جامه و دستار رفته در گرو و آن یکی را چکمن و شلوار رفته در گرو (۷) دیگری را کرته و ایزار رفته در گرو دیگری را چارق و پیزار رفته در گرو هریکی بادیگری میگفت از فرط محن شاد باید زیستن ناشاد باید زیستن رفته بودشان هم تغار و تا به از دست قمار چای جوش و چینك و آفتابه از دست قمار کوزه و دیگ و طباق و چابه از دست قمار نیم ساق چپلی و یا تا به از دست قمار سر نمیگردند بیرون زین سببها ازحرم خوی بدبرتن بلای جان بود ای محترم آن یکی بنهاده بود القاب خود را جیزکر هر زمان میدادیول يك بر دو باشخص دگر دیگری میکند جان از شام تا وقت سحر تا ببازد آن دگر راهم ذلیل و در بدر تا که اندر ریسمان غم چهر پیچش کنند افکنند درچاه گمنامیش و درویشش کنند از رۀ فعل قمار و کارهای ناصواب رفت هستی شان زکف گشتند پابند عذاب نی غم روز صبا نی خوف از یوم الحساب رنگ و روشان زردحال و وضعشان یکسر خراب هر یکی میخواند این مصرع به چندین مدو شد هرچه آید بر سر فرزند آدم بگذرد بختشان از هر دوباز چنکه پوشد واژ گون قرضشان از لاتری بازی گشت يك بر ده فزون هستی شان از جیبشان زین کار باطل شد برون زین بطالت کاری گردیدند نادار و زبون روزشان روز گری (۱) شدشامشان شام بلا ماهشان ماه محرم سالشان سال و با بر قمار هر دم که اوشان مجلسی میساختند با رخ و دو هشتمی خود را چومی انداختند از برای برد دیو آسا بهم می تاختند گر نمی بردند فرضاً پول خودمی باختند اف کشان میسگفت بباز بدم بهمرام دگر این هم اندر عاشقی بالای غمهای دگر (۱) گری در پشتو بمعنی ساعت است و درین جا کنایه از سرگردانی میباشد . (۸) عدهٔ یکشاخه‌ می‌گفتند با صدیف و باد عدهٔ دستار پر پیچ و پس‌بیز اوفتاد عدهٔ یک نشئه‌گی عین فتنه‌[؟] یا فخر زیاد عدهٔ پرچم‌شاحی و شهپر یا لفساد[؟] نان جو درخانه نی و آروغ از روی پلو رده‌شان ابیات‌خان و لافشان‌خورد چلو بر ستنگانشان‌ که‌میدیدی اخ‌ودب‌و‌غلو چاکهاشان مست‌میگشتند اندر گفت‌وگو کاکهاشان نعره میکردند در هر چارسو جمله‌پف‌و‌باد‌بود‌و‌هم ا[؟]ت[؟]ق‌و‌هم‌چالمو نی‌از‌اوشان کار‌دنیائی برنگ‌و‌ساز بود کار عقبی هم بهمین وزن همین آواز بود دستهٔ از دود چرس‌و‌بنگ خود بیکار شد دستهٔ هستی خود را داده با سیگار شد دستهٔ با بند تنباکو و هم اسوار شد دستهٔ زار و نحیف از شیرهٔ کوکنار شد آخرش با چورت‌اول اسپ بابالان برفت هم بچورت دوم‌وسوم سر‌و‌سامان برفت از ره بی‌دانشیها عاشق قلیان شدند از خیال هیکل او خوشدل و شادان شدند بستهٔ سر‌خانه و‌دود چلم از جان شدند وز تسگاه[؟] لمبه‌اش مسرور‌و‌هم‌فرحان‌شدند عاقبت‌دود چلم تشکیل داده ابر غم ریخت اندرفرقشان برف‌بلا باران هم بنگ‌را‌یکدسته شنگ‌عقل‌خواند‌و‌نوش‌کرد یک‌گروهی‌مر‌همش‌دانسته‌رو‌با‌سوش‌کرد دستهٔ عیش دو عالم خوانده هر دم بوش کرد عدهٔ بیخ نفاقش گفته جمعی چوش کرد عاقبت مجنون مادر زاد شد از دست بنگ هست‌و‌بودش‌جمله‌گی‌بر‌باد‌شد‌از‌دست‌بنگ (۹) دردچرس آخر بجسم و جان او همخانه شد گلخنی گردید از خلق جهان بیگانه شد درمیان مرد و زن مشهور بر دیوانه شد خویش زآبادی کشید و ساکن ویرانه شد جاهلان چمم آمده اخلاص مند اوشدند غافلان از بی تمیزی در کمند اوشدند تارک دنیاش خوانده دور اوحاضر شدند با ملنگ با باش گفته سوی او ناظر شدند ازحضور او بشهر و قشله شان شا کرشدند مردم آن ناشسته را از جان و دل زایر شدند آن یکی شمس الحقش خواند و دگر منصور گفت بالمقابل منکرش بر صیحه و با عور گفت آن یکی ازجهل خوداو را ذوی الاجلال گفت وان یکی زاو تادخواند ودیگری ز ابدال گفت دیگری قطبش بخواندودیگری ذوالحال گفت دیگری بر خواسته او را ذوی الاکمال گفت آب قلیان و را ماء الشفا کردند نام خاکة چرس ورا ام الدوا کردند نام تا که از نافهمی و نادانی تریاکی شدند نشة مندوره نورد راه بی باکی شدند عاشقی را لول دادند واز او حاکی شدند دور از چالاکی و از طبع دراکی شدند کربه نان پخته شانرا ازمیان خوان ربود تا زبی خوابیده آمد هر دو را یکسان ربود جسمشان ازخوردن افیون ضعیف و زارشد لاغر وز رد ینه و بیکار ه و بیمار شد روزو شب بر چورت افیون رفته هر يك خوار شد از صف انسانیت بیرون شده بیکار شد (۱۰) قوت از کف شد بیرون زین مرده های جاندار گشت زین مردان خواب آلوده حکمت بر فرار کو کنار از معزشان فقر و طنداری کشید از تعول دور گر داییده بر خواری کشید کم کم اندر ذلت و فقر و نگونساری کشید خوابشان داد و ز هوشیاری و بیداری کشید تا که اندر کله شان نی ریش ماند و نی بروت در میان خانه شان نی قند ماند و نی قروت خونشان فاسد شد از غمزه کشی اندر بدن جسمشان خشکیده افتیدند در بیت الحزن قوه شان زایل شده گشتند همچو پیره زن نی باوشان ملك باقی ماندنی کور و کفن از ضعیفیها مجال پشه کیش گفتن نماند قوه چوکفتن و یا اخ و اش گفتن نماند آن یکی سبز آب خورده جان خود مخمور ساخت چشم خود را سرخ گردانید، خود را کور ساخت جسم و جانرا در بلا انداخته رنجور ساخت از ره عقل و فراست خویشتن را دور ساخت مرکبش از زیر پا بردند و نا فهمیده ماند بانک کوس از هر طرف بالا شد و نشنیده ماند دیگری نسوار خود انداخته اندر دهان چورت زد در کنج کنج کنج کنجه بازی هر زمان یا بسوی کار لایعنی بشد فکرش روان یا خیالش رفت در قوشخانه آقا فلان تا که خوابش برده ناص از حلق رفت اندر شکم معده اش فریاد زد با او که خیز ای بی رحم آن یکی کبکی گرفته یك بازی مشق کرد وان یکی دنبوره را بگرفته سازی مشق کرد و آن یکی شاهد شد و از بین نازی مشق کرد دیگری برخواست از جا رقص و بازی مشق کرد دولت از کف رفت عالم سوخت دشمن جان گرفت هر یکی را دست و پای بسته غنوش آسان گرفت (١١) جنبه مدهوش ومست از لاره زنگوله شد جنبه مخمور از سوت و صدای توله شد جنبه هر شب بدورایر نگی گواه شد جنبه ازمفته خواری رفته رفته صوله شد تا خبر گشتند از دنیا که آب ازغرق رفت حاصل دنیا ودین ازنزد شان چون برق رفت عدۀ بنشسته اعلان تشنگی داده بود عدۀ خوابید، اعلام د تشنگی داده بود عدۀ اقرار خطهای گرسنگی داده بود عدۀ پاداش اظهار دو رنگی داده بود شغل دلها بود اندر فکر شان یکسرحرام بود کسب وپیشه شان خواب وكهالت والسلام چون بدنیا چشم بکشادیم تا ان سر بسر خانه ویران و چمن ها ابتر و زیر و زبر مزرعه بی کشت چشمه کور و بی برهرشجر کوچها مملو ز پا رو خانها بی بام و در تنگ حیرت دود مدهوشی به عقل و هوش زد چشم می بستیم وا بس ليك غیرت جوش زد چون اسكه کردیم هر يك در یمین و در یسار درفقا و پیش روی و فوق و تحت این هرچهار یا زن و مردو همه خورد و کلان روزگار جمله خوابیده به تخت پشت زبر هرچنار بودخالی فکرشان زاندیشه چون و چرا من ندیدم پاکسی میباشد غم روز صبا (۱۲) فرقه خوابيده میگو بند ما افتاده ايم جنبه بيكار میکردند ما جان داده ايم جوقه هر سو به کل کشتی که ما آزاده ايم زهره افکنده خود ها را که ما غم باده ايم ما بحيرت مانده كاينجا صاحب کردار کیست مرد و زن در خواب غفلت رفته پس بیدار کیست يك جماعه کشته از بیدانشی سوته ملنگ یک جماعه بسته از دیوانه گی بر نیزه زنگ يك جماعه کرده خود را روسیه از دود بنگ فرقه از تنبلی کچکول بگرفته بچنگ کوچه کوچه در بدر گشته گدائی می کنند ده بده خانه بخانه بی نوائی می کنند دسته خوابیده برجا ابتر و شلتنگ شد دسته از غفلت و بی دانشی کلپنگ شد از ره بیهوده گر دی دسته یلدنگ شد دسته دلداده طنبور و تال و زنگ شد تا که شیر خورده شان بیرون برامد از دماغ دشمنان هستی ایشانرا بزد آخر چپلاغ جنبه با غیژك و طنبور عمر آخر نمود جنبه با تاسکو سنتور عمر آخر نمود جنبه با میله و با سور عمر آخر نمود جنبه با سرنی و شیپور عمر آخر نمود عاقبت مردند نی اندر دهان طبله بدست عاقبت رفتند دنبوره بكف از طال مست (۱۳) آن یکی از تنبلی در سایه خفته روز و شب دیگری از کاهلی یکسو فتاده از طلب دیگری بیچاره گردیده است از لنگ اسپ تارك دنیا یکی بنهاده بهر خود لقب هر یکی گوید کشیده دست از کارای پدر يك جو طالع بود بهتر ز خروار هنر کوششی نی تا رسد اندر مقامات بلند زحمتی نی تا بگردد از جهان او بهره مند جد و جهدی نی که گردد سر بلند و ارجمند سعی و کاری نی که گردد دور از وی هر گزند از برای او گناه خود گی و بیگانه چیست گر گدا کاهل بود تقصیر صاحب خانه چیست فرقه میگوید از چمبول یا تمثا لها يك گروهی از کورا و غلی میزند دم سالها يك گروهی از عوض خان می سراید قالها يك گروهی باز میگیرد زقونبر فالها زین نواها کله بی مغز افغان می کند زین صداها دیده بی نور گریان می کند گر عرب يا ترك يا افغانی و ایرانی ست يا كه تاجيك و هزاره هندی و سودانی ست يا که چینی و بخاری و بلوچستانی ست يا كه جاوا ئی و یا مصری و یا آلبا ئی ست مقصد اسلام ست وحدت بر مسلمانها ست « آب اگر صد پاره گردد باز باهم آشناست » (١٤) یا مسلمانان انگاه بدر سید از روز گار اتفاق آمد به ملت قومیت شد روی کار شد شروع کینه و بغض و عداوت هر کنار از همان روزی که گردید این تخلف آشکار دوستان کم کم همه معدوم وفنا پیدا شدند دشمنان آهسته آهسته بسر بالا شدند کوشش پیغمبرو جان بازیء اصحاب او سعی صدیقی و عدل عمر خطاب او جهد و کوششهای عثمان ذوی الالباب او حملهای حیدری و جمله فتح باب او فتح و نصر تهایشان اندر بساط این زمین رفته از یاد گروه مومنین ومسلمین شیر جنگیها ی حمزه در درون کوه سار نعر ها ی خالد اندر جملة برو بحار حملهای عبدالرحمن در قشون صدهزار جنگ و جوش سعد وقاص ای حبیب با وقار غیرت ما را همی آرد بهر لحظه بجوش خون ما را در بدن می آورد اندر خروش غیرت و مردا نه گیهای عبیده در جهاد همت عمر به حرب دشمنان ای خوش نهاد حرب و ضرب طلحه با کفارو با اهل عناد عزم و تدبیر زبیر اندر صف اهل فساد یادی از مردانه گیهای مسلمانان ما ست نقشی از جان بازیء اسلاف صاحب شان ماست (١٥) گاه در خیبر سمند عزم و همت تاختند گاه در طائف هزاران ولوله انداختند د واحد هم بیرق اسلامیت افراختند در حزاب و موته هم کار حریفان ساختند بدر میداند که بوجهل از زمان چون جان بداد خاک میداند که عتبه شیبه با او چون فتاد زلزله از رعبشان در شام و در ایران فتاد مصر هم از همت ایشان به فکر جان فتاد در حبش خوف و هراس از سطوت ایشان فتاد امپراطوری روم از عزمشان حیران فتاد خوانده باشی واقعات همت اسلامیان دیده باشی در سیرها غیرت آن پردلان گاه برق تیغشان از سوریه رخشان شدی که سمند عزمشان در حمص در جولان شدی گاه از قدس ندای فتحشان اعیان شدی قلعه و شهر حلب از رعبشان لرزان شدی از عبیده پرس آن چنگ جهان افروز را کن سوال از عمر و خالد هیبت آنروز را که با ردن بیرق فتح و جلال افراختند که به قیسار به کار دشمنا نرا ساختند که به بابل جمع گشته ولوله انداختند در خوزستان هم ز غیرت اسپ همت تاختند قادسیه خوب دارد یاد آن حرب ومصاف میکند آن جنگ را اسکندر به اعتراف (16) می دوانیدند گاهی اسپ همت سوی چین گه به سوی هند میرفتند با عزم متین گاه گشتندی به سائیبر یه ایشانان قرین کشتی استنبول زسعی وجهد شان زیر نگین مدفن ایوب انصاری نشان آن دم ست جامع غلطه بیاد آن فتوح اعظم ست تیر بار یهای ابن مسلم اندر کاشغر حملهای ابن قاسم در سر هند ای پدر طارق اندر خاک هسپانی که کرد آخر مقر آن همه از همت اسلام بود ای با خبر شیهه کرداری محیط اطلسی هم حاضر ست کوه طارق تا بروز حشر آنجا ظاهرست که سمند همت ایشان به مشرق میدوید که ادا شانرا همه عالم ز مغرب می شنید گاه از سوی شمال آوازه ها شان میرسید گاه از سوی جنوب اعلامشان می شد پدید جانشان اوقاف راه مالک قهار بود فکرشان بر نشر دین احمد مختار بود بحر آهو گاه پر بودی ز لشکر هایشان بحر اطلس دید. کشتیها و لنگر هایشان مصر دیده حملۀ هر يك دلاور هایشان هم خراسان دیده سر بازی قور هایشان قادسیه تا هنوز از ضربشان لرزنده ست قاهره تا اینزمان از رعبشان ترسنده ست (۱۷) گه خروشان از میان بحر پیدا می شدند که چو شیران جمع اندر بین صحرا می شدند گه بفرغانه گهی اندر بخارا می شدند گه با فريقا گهی اندر اروپا می شدند بر كمر شمشير تيز الله اکبر در زبان مید و انیدند هر سو دشمنا نرا آنزمان بصره شد آباد از افکار آنها يك قلم کوفه شد معمور از فیض همان اهل کرم شام شد از کوشش ایشان با يلعا لم علم گشت غرناطه زفیض علمشان دارا لحكم چشم بکشا جا مع آموی الحمری ز کیست نقشة تعمیر دل افروز البيضا ز كیست جامع طولون شد اندر قاهره زایشان بنا شد بقدس جامع عمر بصد زيب وصفا تونس و قیروان بشد آباد زا يشان ای فتا یا فت تعمیر قطا میه هم زیشان جلا خانه جمع الکتب را هم بدهلی ساختند شور در قبرس به قرب بحر روم انداختند در بحيثينيا زغيرت غلغه انداختند در میان بوردو از همت علم افراختند تا به پاریس از پی دشمن همه میتاختند کار مارتل را بهمر اه سپاهش ساختند گر همی خواهی مفصل تر بدانی این بیان روز تاریخ فتوحات مسلمانان بخوان (۱۸) شرق می لرزید گاهی ازرهٔ پیکار شان غرب می جنبید گاهی از چنین رفتارشان آسمان هم تهنیت میگفت بر افکار شان هم زمین صد آفرین میخواند بر کردارشان یاد گار مردی ایشان هزاران جاستی بیشتر قلبهای عالم نقشهٔ آنها ستی گه یهودان هر طرف از بیمشان یاشان شدی گه مجوسان درمیان خانهایشان شدی که نصارا همزه پا پای شان حیران شدی مشرکان هر سو رسیدی داخل ایمان شدی فکرهای مرده را در هر طرف جان داده اند چار سوراروشنی از نور عر فان داده اند یاد آور قصۀ بطال غازی ای پدر (۱) که فگند از ضرب تیغش رومیا نراسر بسر تا بجائی داد مردی داد آن والا گهر که گرفت اوشاه رو می را اسیر ای با خبر رومیان اطفال خود را بعد از آن بسیار سال وقت گریه خوف میدادند از غازی بطال ۱ـ بطال مراد ازان غازی بطال امیر لشکر هشام برادر یزید دوم هست که با رومیان محاربات زیادی نموده حتی در یکی از جنگهای معروف خود (قسطنتین پنجم) امپراطور روم را اسیر نموده از بس که خوف ورعب در دلهای زن ومرد رو میان جا گیر شده بود اطفال خورد خودها را از غازی بطال وعبدالرحمن بن عبدالله که این هم از امیران لشکر هشام بود حین گریه کردن خوف میدادند. (۱۹) یاد داری قصه جنگ صلیب (۱) ای با خبر که ز تحریکات پر ارمیت (۲) از هر بوم و بر جمع گردیده نصارابا هزاران کبر و فر بر سراسلام آوردند جنگ از بحر و بر سعی شان آخر به مغلوبی و ناکامی کشید جهد شان آخر ببرسوائی و بدنامی کشید آنچه دیدند از دم شمشیر قلیچ ارسلان (۳) آنچه خوردند از صلاح الدین ایوبی (٤) عیان آنچنان ضربی ز نورالدین (٥) بدیدند آنزمان آنچنان با شان شدند از غیرت اسلامیان که نظیر آن بدنیا نامده در روی کار هم نیگر دیده چنان هنگا مها ی آشکار ۱۔ جنگ صلیب مراد از ان جنگهای تدریجی دوسد ساله ست که نصارا همراه مسلمانان نموده اند این جنگ را ازان جهت جنگ صلیبی میگویند که هريك از جنگ جویان نصارا بلباس خودها صلیبی از پارچۀ قرمز میدوختند :۔ ۲۔ پر ارمیت، مراد ازان پیتر ارمیت مشهور به پطرزاهد ست که با مر پاپ بسواری خر ممالک ایتالیا و فرانشه را گردش نموده شهر بشهر مسیحیانرا برای تخلیص بیت المقدس از دست مسلمانان دعوت میکرد : ۳۔ قلیچ ارسلان، نخست سفری که مسیحیون در تحت ریست پیتر ارمیت نموده تعداد شان به پنچصد هزار میرسیددران اناطولی از دست قلیچ ارسلان بن سلیمان سلجوقی محو گردید : ٤۔ صلاح الدین، این شخص بعد از وفات خلیفه (عاضد) آخرین خلفای فاطمیون حکومت مصر را تماماً ضبط نموده شام را نیز در تصرف خود آورده سپس به مقابل صلیبیون که در قدس شریف حکومت داشتند محاربه آغاز نموده هر چند حکومتهای اروپا معاونت به صلیبیون نمودند مگر فائده نکرده صلاح الدین آنها را از قدس شریف اخراج نمود : ٥۔ نورالدین ، این مردیکی از امرای موصل هست که در محاربات باصلیبیون سهم بزرگی دارد: (۲۰) آرزوی (لوئی) هم در سینه اش یخ کرده ماند مقصد (کونراد) هم اندر درون پرده ماند تخت (او گوست) م بقدس شریف ناورده ماند فرش (ریشارد) هم در ان معموره نا گسترده ماند اد عیات (اور بنی) هم درد هاش خوانده ماند (و رد فردريك) هم ورا از عزم و قصدش را نده ماند یاد آنوقتی که غفلت در اروپا عام بود کاهلی پیدا شی کار همه اقوام بود لی با و شان راحتی نی بهر شان آرام بود نی ز علم و حکمت وصنعت به آنجا نام بود شدز مارو شن میان خانه تاریکشان یافت از ما وسعت آخر جادهٔ باریکشان گنج علم و مخزن حکمت زما در یافتند مایهٔ اصلی هر صنعت زما دریافتند ۱- لوئی : مراد ازان قرال فرانسه لوئی هفتم هست که در محاربهٔ که مسیحیون با مسلمانان نموده اند شریک بود . ۲- کونراد: مراد ازان امپراطور آلمان کونراد سوم هست که در محاربهٔ صلیبی با مسلمانان جنگیده بود . ۳- اوگوست: مراد ازان قرال فرانسه فیلیپ اوگوست که در محاربهٔ سفر سوم صلیبیون شريك بود. ٤- ریشارد: مراد ازان قرال انگلتره ریشارد شیر دل هست که در محاربهٔ صلیبیون شريك بود. ه- اوربن : مراد ازان پاپ فرانسه اوربن دوم هست که عالم نصارا را بواسطهٔ استخلاص قدس شریف از دست مسلمانان او تحريك داده بود . ٦- فردريك: مراد ازان امپراطور آلمان فردريك هست که در سفر سوم صلیبیون تمام حکمداران اروپا را با تمام قوای حربی شان در تحت ادارهٔ خود گرفته به مقابل اسلام به طرف شرق حرکت کرد . (۲۱) چو هر دا اثاثى و حرفت ز ما در یافتند اینقدر ها شهرت وعظمت زما در یافتند ورنه راهب برده شان را درمیان چاه تنگ وعظ پاپا کرده شان را کر و کور و هم گرانگ آنزمان کی مردم دانا و بینا داشتند کی خیال و فکر اقدر کار دنیا داشتند کی عمل بر حکم ویر تووات موسی داشتند کی روش بر مسلك و انجیل عیسی داشتند حرمت و تعظیم موسی هم زما بشنیده اند منزل ومأ وای عیسی هم ز ما بشنیده اند نی به لند ن آنزمان نام از تمدن بوده ست نی به رو ما حر فی از علم و تفنن بو ده ست نی به بر ان مجلسی بهر تعا ون بوده ست نی به میکو سنجشی از بهر قانون بو ده ست هر طرف چون علم ما اقدر جهان شد منجلی غربیا فزا شد بعلم و حکمت و صنعت د لی نی بد لیا آنزمان پار یس شهرت داشته نی نیو يارك این همه خو بی و عظمت داشته نی خبر مکسیکوا ز تعلیم و حکمت داشته تو کیو نی اینقدر سامان و صنعت داشته در میان شهر های اینجهان ای خوش نهاد بلخ ما بود آنزما ن مشهور د رام ا لبلاد (۲۲) نی ز (بیلز) نام می بردند در روی جهان نی ز (ور سا) شو کتی بودی در این عالم عیان نی ز (سانجوس) بودی در روی جهان نام و نشان نی ز (واشنگتن) خبر بودی کسی ای نکته دان (غزنیه) ها آنزمان مشهور عالم بوده است (بامیان) هاز هر شهری مقدم بوده است اندر آن وقتی که (کانادا) ز شهرت ساده بود اندر آنوقتی که (گی آنا) بخاك افتاده بود اندر آنوقتی که (نام یور کوی) نهاده بود اندر آنوقتی که خاك (پیرو) هم بیجاده بود (قندز)ها اندر آن دم شهر : آفاق بود هم (بدخشان) و (هرات) ها بعالم طاق بود ۱- بیلیز یکی از پای تختهای ریاستهای امریکای شمالی است. ۲- ورساه پای تخت و مرکز حکومت پولند است. ۳- سان جوس: مرکز یکی از ریاستهای امریکای شمالی هست. ٤- واشنگتون: مرکز ریاستهای متحدة امریکای شمالی است. ٥- غزنی : یکی از شهرهای مشهور افغانستان است که در قرن سوم هجریت غزنی را بنا نهاده و بعهد سلطان محمود شاهنشاه افغانستان بکمال عروج رسیده آخر از دست علاوالدین و چغتایان بر باد رفته. ٦- بامیان: یکی از شهرهای مشهور افغانستان بوده و در ازمنۀ سابقه یکی از مراکز معروف بودائی بوده که اخیراً از دست چنگیز خراب و برهم شده تنها دو مجسمۀ بزرگ آن با سم صالصال و شاه مه با دیگر اثرات آن باقی است که دلالت بر عظمت سابقۀ آن میکند. ۷- کانادا: یکی از مملکتهای امریکای شمالی است. ۸- گی آنا: یکی از ریاستهای امریکای جنوبی و مرکز آن گی آنا است. ۹- یورگوی: یکی از ریاست های امریکای جنوبی است. ۱۰- پیرو: یکی از ریاستهای امریکای جنوبی بوده مرکز آن لیما ست. (۲۳) نی بمغرب آنزمان نام نیو تن بوده است نی نشان از نام و آثار فرانکلن بوده است نی صدائی از لب و دندان تامسن بوده است نی خبر از کارو کردار ادیسن بوده است ما چو فا را بی ورازی ابن سینا داشتیم مثل اینها هر طرف دا ناوبینا داشتیم ای برا در، بیخبر بو دن زعرقان تا بکی غرق موج غفلت و خواب پریشان تا بکی بودن از رمق مرور دهر نا ان تا بکی چشم پت از حال دنیا همچو کوران تا بکی یابرو چا در بسر انداز بنشین همچو زن یاچو مردان اندر آو گوی در میدان فگن فکرتی کاین عصر عصر اتم وهاید رو جن‌ست دقیتی کاین وقت وقت هی‌هی نایترو جن‌ست عصر جدو جهد وسعی و کوشش علم و فن‌ست نی زمان و صف تیان‌ست و یا پیرا هن‌ست فکر عالم جمله صرف دانش و کارست وبس فکر تو تا اینزمان دروهم و پندارست وبس ای گرفتار لب و دندان و گوش مهوشان مبتلا کرده بندة در حلقهای گیو نشان تا بکی فریاد و افغان میکنی از سوز آن تا بکی میگو بی اندر سرز سو دای بتان گوش خود را باز کن راه حقیقت را بجو ازسوی من این نصیحت را بگوش خود بگو (٢٤) تو نمیدانی با طرافت چها گشته بپا کرده علم و صنعت و حکمت ترقی تا کجا یکسر ش روی زمین و یکسر ش اندر هوا یکوش درزیر بحر و یکسرش تحت الثری برهمه علم و فن و رفتار و کردار جهان عاقلان گیرند باید عبرتی از دیگران تا بکی افتیده پیر و حما نقد جماد تا بکی سر گرم میبا شی بدعوی نژاد تا بکی جاهید هی بغض و نفاق اندر نهاد تا بکی باشی تو اندر دهر کورو بی سواد تو چرا چون دیگران با فن و اعلم نیستی یا خدا نا کرده از اولاد آدم نیستی تا توانی داری ایجان برادر کار کن جسم خود را آب خاک خود گلزار کن کسب علم و فن نما و خویش را بیدار کن صنعتی حاصل نما وملک را اعمار کن بیرا مید یسته و جلغو زه وجوز ومویز کار امروزت بفردا مفشکن اییار عزیز عمر خود را صرف وصف سینه و پستان مکن کله خود را گرنگ از فکر این و آن مکن سینه را صبح قیامت خوانده و گریان مکن اندرین آتش دل خود را دگر بریان مکن عاشق سینه مبا ش و واله پستان مشو شاعر تو صیفشان گردیده وحیران مشو ۱ (٢٥) عمرها مصروف گشتی اندرین ره ای پدر از غم پستان محبوبی شدی خون جگر ناله وا فغان نمودی و بکسشتی در بدر خاکها را پاش دادی بر سرت شام و سحر زین عمل بشما که اکنون سود دنیای تو کو یا مفاد و حاصلی از بهر عقبای تو کو معده ات بی نان و از زلف بتان دم میزنی روده ات خالی و از وصف دهان دم میزای سینه ات پر درد و از توصیف آن دم میزنی از غذا اشکم تهی و از زبان دم میزنی هوش اگر داری پی تحصیل خوراکت بکوش بهر پیدا کردن سامان پوشاکت بکوش کونرا با اشکم سرد و زن بیگانه چه گر صفا باشد لب شد با تو ای دیوانه چه جام جم ار باشد او با کوزه و پیمانه چه یا ترا بر بدن آن قصه و افسانه چه زخم و درد اشکم بی نان خود را چاره کن خویش را آماده اندر کار ای بی کاره کن بر علاج درد قومت غمگساری پیشه کن جد و جهد و شفقت و نیکو شعاری پیشه کن معرفت حاصل نما و جان نشاری پیشه کن کبر و نخوت را گذارو انکساری پیشه کن از سر شب تا سحر فسکوت و پنجپر تا پلی خنده و قهقه و چهچه ای برادر تا بکی (٢٦) جهد كن كوشش نما تا صاحب حكمت شوى ازجهالت وارهان خود را كه با عظمت شوى صنعتى حاصل نما تا مالك ثروت شوى جهد كن تا چون دگر ها صاحب مكنت شوى اين غريبى اين فقيرى بى نوا ئى تا بكى با وه كرديها و كفتار هوا ئى تا بكى تو چـرا بـر سـاعـد جـانـا نـه جـانـت دادۀ از غـم بازوى او در چـاه غـم افتـادۀ روز و شب چالاں به آه و نـاله در اين جـادۀ فـكـر ميكن تـا كـجـا هـا از تعقل سـادۀ كله ات گرده ورم از كثرت اين دردو سوز با وجود آن بحال خود نمى دانى هنوز ! چند ميباشى ز هجر وه ر دیارى غم در ون چند باشد،درد و آلا مت ز هجر انش فزون تا بکی بختت رود در چاه عسرت سر نگون تا بکی باشی خراب و ابتر وزار وزبـون چند با شی انـد رین عا لم به نا دانی مثا ل تا بكى باشد ز نا دا نى لـب و ر ویت کشا ل دور كن از مغز سر تو نشأ خواب و خمار چـشـم بـكشـا ونـظـر انـد از انـدر روز گـار تا کجا ها رفته در عالم نشان گان و یار تا چها بگذاشته هر کی زخودشان یاد گار تاهنوز آهن تو اندر کهنه سند ان میزنی پتك را برفرق آهن شانه گرد ان میزنی (۲۷) ابرت زا بام داؤ دی حکایت میکند دست از عصر سلیمانی روایت میکند کهنه بیتکت قصه بلقیس برایت میکند چرخت از افسر د گی هر دم شکایت میکند چشم خود را باز کن این عصر عصر دیگر ست وقت خر نازی گذشت و وقت وقت هو تر ست میدهد تعمیر نو عصر حنو گی را نشان (۰۰۰۱) میکند چا در نشینی ات ز یابالی بیان طرز زرعت همچو دور قابل ست ای مهربان طور مرعت چون زمان هابل ست ای نکته دان گوسفند دیگران میزاید هر سالی دوره از تو میزاید بهر سالی بسختی يك بره از لد و تا چند ا قدر زخم مر هم میکنی تا بکمی از شیر خر تعلیج اسقم میکنی تا بکی از جلد بزد فع مورم میکنی تا بکی از خون بز غاله به تن نم میکنی چشم خود بکشا د می سامان انجکشن نگر در کف هر داکتر آلات اپریشن نگر ۱ حنوك تو اسه حضرت آدم علیه السلام و پسر قابل و او اول شخصی هست که بنای تعمیر و شهرها را گزاشته است ۲ یا بال از اولاده حنوك بن قابل است و او اول شخصی است که زندگی سفری و چادر نشینی را اختیار نموده ۳ قابل پسر حضرت آدم علیه السلام و او اول شخصی است که اقدام به قتل خون ناحق کرده و هم او اول شخصی است که بزراعت اقدام نموده ٤ هابل پسر حضرت آدم علیه السلام است که برعایت و نگهبانی مواشی اقدام نموده (۲۸) ازجمال کوته بگو تا چند مسهل می خوری بهر دفع درد معده چند فلفل می خوری تا بکی انغوزه بهر راحت دل می خوری چند از بهر دوا خر چنگ ای سل می خوری زین طبا بت دست خودرا باز گیرا یجان من تا نباشی روز و شب وا بسته درد و محن چند میتر سی ز نام ما در آل ا یپدر چند میخوفی زجن ودیوای، نیکو پسر چند میگوئی پری کرده زبا لا یم گذر چند می خوانی که کرده سایه اندر من اثر فال نیکو گیر از خود وهم را یکسو گذار تا که از زحمت رها گردی تو ای نیکو شعار چندمیدانی حوا دث را ز دو ر نبر ین چند میخواهی علایم را نشان علو یین چند میباشی غریق طرز سیر سفلیین چند از نحسین داری خوف وبیم ای نور عین هر اثرو ا از خدای قا در دا نا بدان هر ضرر از ان علیم ذات بی همتا بدان صرف شد عمر ت به بحث اجتماع و اقتران احتراق و نقش تثلیثت فگنده در ز یان فکر تر بیع بحث تسد یس عاقبت شدوهم جان از و بال و از هبو ط و از شر ف دیگر مخو ان تا که فکرت را بسازی پایمال وهمیات عقل و هوشت را نگردانی دچار مشکلات (۲۹) نی زحل بر هند منسوب است نی بر زنگبار نی عطارد بر عراق و مکه دارد اختیار هم نبا شد مهر منسوب حجاز ای با و قار مشتری هم نیست اندر خاک بابل تیکه دار هر کدام آن به نفس خود جهان دیگر است کرۀ با هیبت و مخلوق ذات اکبر است منبع فضل و کمالات جهان علم است و کار منشاء خوبی هر خورد و کلان علم است و کار علت بالا شدن بر آسمان علم است و کار باعث جمله فتوحات جهان علم است و کار گر شود يك جامعه جهل جهان روز نبرد میشود از يك بیم علمی نما هش گرد گرد سجده های پی به پی بر گاو خر از جهل بود هم خدا دانستن شمس و قمر از جهل بود کشتن پیغمبران هم سر بسر از جهل بود آب و آتش را پرستش هم نگر از جهل بود علم آنها را بگو رستان گمنا می فگند بر سر خاکی هزاران لوح بد نامی فگند هر کسی را علم فخر الدین را زی میکند یا چو مولانای بلخی بحر را زی میکند یا چو تفتازانی شخص بی نیازی میکند یا چو قاضی ناصرا لدین شیرازی میکند عظمت ایشان تمام از علم و فن و حکمت ست نی ز جهل و غفلت و پس مانده گی و و حشت ست (۳۰) نیستی قطبی که دم از عالم بالا زنی نیستی غوثی که پا بر تارک دنیا زنی نیستی ابدال تا اخبار از فردا زنی نیستی اوتاد تا لنگر باین دنیا زنی دست خود را از چه رو از کار عالم شسته در میان خانه تاريك خود بنشسته در قطار (عمده و بقناسه) شاهان نیستی چون (امام و نجبا) يك شخص كامل نيستی همچو (افراد و مکونه) پاك وعامل نیستی امر حق را همچو (اخیا رآ ن) حامل نیستی از چه رو دم از ولایت میزنی پیش عوام تا که آن بیچاره را آری باین فن زیر دام گاه میگوئی که هستم در قطار زیدیان گاه میگوئی منم از جمله فردوسیان ۱ عمده: اسم يك طبقه از اولیای کرام است که تعدادشان چهار تن است ۲ بقتا سه : اسم يك طبقه از اولیای کرام که تعداد شان در عالم صد نفر است ۳ امام: اسم يك طبقه از اولیای کرام که تعداد شان دو نفر است ٤ نجبا: اسم يك طبقه از اولیای کرام است که تعداد شان هفتاد تن است ه افراد: اسم يك طبقه از اولیای کرام است که تعداد شان از حساب بیرون است ٦ مکونه : اسم يك طبقه از اولیای کرام است که تعداد شان چهار هزار است اخيار : اسم يك طبقه از اولیای کرام که تعداد شان هفت نفر است ـ زیدیان : اسم يك طريقه از اهل سلوك است كه سر حلقه آنها عبد الواحد بن زید است :- ـ فردوسیان : اسم يك طريقه از اهل سلوك است كه سرحلقه آنها نجم الدین فردوسی است : (٣١) گاه میلافی ز جاه و منزل (عباسیان) گاه می رقصی ز فقر و تیسه (ادهمیان) منکه می بینم نه از اینی نه از آن ای پدر خویش را کردی بهر دود هر خارو در بدر طوسیه گشتن علاوالدین همیخواهد بخود راه فردوسیه نجم الدین همی خواهد بخود جاده زهدیه بدرالدین همیخواهد بخود هم صفویه صفی الدین همیخواهد بخود مردمی بباید که در این جادها ره رو شود علم می باید که با آن ره روان همده شود قادریه کار کردن را کجا گفته حرام سهروردیه کجا گفته چو تنبلها خرام چشتیه بر مردم بی کسب کی داده سلام نقشبندیه کرا گفته شواز جمع عوام پیرو ایشان اگر باشی حقیقت را طلب علم حاصل کن که در محشر نگردی خشك لب حضرت نعمان کجا گفته برو در خواب شو شافعی کی گفته از علم و عمل رو تاب شو مالکی کی گفته بد اخلاق و بی آداب شو حنبلی کی گفته اندر فقر و فاقه آب شو هر کدامش حکم کسب و جهد را داده بما امر کوشش تا لحد از مهد را داده بما ۳- عباسیان : اسم يك طریقه از اهل سلوک است که سر حلقه آنها فضیل عباس است :- ٤- ادهامیان : اسم يك طریقه از اهل سلوک است که سرحلقه آنها ابراهیم ادهم است :- ( ۳۲ ) علم حاصل کن که تا از مسکنت یکتا شوی ظلمت جهل از تو گردد زایل و دانا شوی بدر ترقی و تمدن از همه بالا شوی از حریفان پس نمانی برتر و اعلی شوی معرفت حقا حیات جاودانی می شود باعث سر سبزی هر دو جهانی می شود آن یکی خواجه معین الدین که شد از علم شد وان دگر غوث محی الدین که شد از علم شد باز مولانا جلال الدین که شد از علم شد آن دگر سید جمال الدین که شد از علم شد علم انسا نرا بدنیا زنده میدارد مدام هم به عقبی میکند آنرا به محشر نيك نام اعلم عالم نموده علم فخر الدین را ساخت در عالم علم دانش شهاب الدین را کرد عرفان شهره آفاق قطب الدین را معرفت بر دهر طرف وصف فرید الدین را تو سبق ناخوانده چون گردی بعالم شهره ور ابجدی ناگفته کی گردی زعرفان باخبر ناصر خسرو چرا نامش در خشان گشته ست عمر خیام چون مقبول خاصان گشته ست هم شهاب الدین چرا منظور دوران گشته ست هم نصیر الدین چرا مشهور عرفان گشته ست از برای آنکه علم و فضل و عرفان داشتند صادقانه خدمتی بر نوع انسان داشتند (٣٣) آن یکی جهدی به دانش کرده اقلیدوس شد وان یکی تعلیم کرده تا که بطلیموس شد وان دگر از رو شنی علم جالینوس شد وان دگر سعیی نموده تا که بقر بطوس شد در جهان بقراط وا فلاطون شدن آسان نشد تا پی تحصیل حکمت ساعی و پو یان نشد موی با فیهای بیدل بر معانی و کلام نسخه سنجیهای سعدی قول مولانا ی جام شعرهای حافظ شیرازی و نظم نظام نکتههای انوری اشعار فردوسی تمام هر کدامی را که دیدم دست کشت علم بود هر کدامی را که خواندم از نوشت علم بود طرز گفتار سنائی و بیانات کلیم نکته سنجیهای شو کت داستانهای سلیم نسخه پر مغز صائب قول مو لانا حکیم نظم پر جوش نظیری شعر مو زون مقیم هر کدام از سرزمین علم و عر فان رسته است هر کدامش يك گلی از بین این گلدسته است خوانده باشی شعرهای عصمت و میرزا جلال دیده باشی دفتر و دیوان وحشی و کمال هم شنیده باشی گفتار غنی را با هلال گفته باشندت ترا از وصف مخفی و خیال هر کدامش بهره یاب از نور عرفان بوده است نی ز نادانی و جهل و غفلت ایجان بوده است (٣٤) گوش كردی پندهای سرخوش وابن یمین خواندی از وعظ و نصیحتهاى عطار و متین دیدی دیوان وحید و نکهت و خسرو حزين بهره بردی از بیانات ظهوری و امین خوب میدان کان همه از فیض تعلیم است و بس از ره سعی و توانائی و تفهیم است و بس گفتهای عرفی و ملانشانی را به بین نکتهای مخلص و بابا فغانی را به بین نظم خاقانی و قاضی اصفهانی را به بین شعرهای قدسی وسلمان و فانی را به بین تاییداتی هرچه بوده از تعلم بوده است آدمیت سر بسر اندر تفهم بوده است علم از سعی (كريستوف) كشف امريكا نمود هنری از دانسته گی هیدو كگرافی را نمود هم (زخير ماجانس) مکرسکوپ را پیدا نمود (شارل) هم ایجاد میکاسکوپ را زآنجا نمود علم مغز هر کسی را گنج معنی می کشد رتبه آن شخص را هر دم دوبالا می کشد ۱- كريستوف : مراد از آن كريستوف كولومبس جينوائی کاشف آمریکا است :- ۲- هنری : مراد ازان هنری ملاح است که اختراع هیدوگرافی را نموده و آن آلة است که رسم وشکل کنار بحرها، خلیجها ، جزیر ها و غیره را نشان میدهد : - ٣- زخير ماجانس : مراد ازان ذخیر ماجانس - هولانديست كه مكر سکوپ يعنى آلة دوربین بزرگ نما را اختراع كرده : - ٤- شارل : مراد ازان شارل معلم است که اختراع میکا سکوپ را نموده و آن آلة است كه از برای نظاره و حصول صور اجسام که دارای امتداد اندک باشد بکار میرود :- (٣٥) هم (پرستلی) از تعلم کشف آکسیژن بکرد هم (کویدلس) علم خواند و کشف هایدروجن بکرد باز (روس فورد) آمد و او کشف نایتروجن بکرد (هر شل) انگلیسی اورانوس را روشن بکرد این همه کشافیها یور علم و حکمت است ای برادرزاده ناخواندگی و غفلت است رادیو از علم (ستیبل فیلد) امریکائی شد باروت بی دود را (دی ابل) فرانسوی وا نمود سینما را هم (ادیسن) از تعلم بر کشود اختراع طبع را (کو تبرك) آورده وجود گر تو هم عقلی بسرداری برو تعلیم کن ملك ويران کشته ما را ز سر ترمیم کن سعی میکن تا تو هم با علم و با عرفان شوی نکته دان و نکته سنج و عالم و انسان شوی مالک حرفت بگردی شهرة دوران شوی باعث فخر و حیات ملت افغان شوی گردد از فکرت هزازان عقده پیچیده وا ملك ها گردد ز علمت خانه حاجت روا ۱- پرستلی : مراد از ان داکتر پرستلی انگلیسی است که غاز آکسیژن را در ۱۶۷٤ میلادی کشف کرده ۲- کویدلس : مراد از ان داکتر کاویدلس انگلیسی است که غاز آیدروجن را در ۱۷۶۶ میلادی کشف نموده :- ٣- روس فورد : مراد از ان داکتر روس فورد است که در ۱۷۷۹ میلادی نایتروجن را کشف نموده :- ٤- هرشل : مراد از ان هرشل منجم و ستاره شناس انگلیسی است که در ۱۷۸۱ میلادی اورانوس نام سیاره را کشف نموده : - ٤- ستبل فیلد در ۱۹۰۲ میلادی رادیو را اختراع نموده :- ٥- دی اپل : در ۱۸۸۶ میلادی با روت بی دود را اختراع نموده :- ٦- ادیسن : مراد از ان ادیسن امریکائی است که در ۱۸۹۳ میلادی سینما را اختراع نموده :- ٧- كوتبرك : مخترع طبع است که اولا انجیل شریف را بزبان لاتینی طبع نموده :- (شلاق عبرت تعداد طبع ۱۰۰۰) (٣٦) جهد کن تا رونقی بر علم وفن پیدا کنی راه ببر دن آمد ن از و هم وطن پیدا کنی بهر کار زند گی تا رزق حسن پیدا کنی بنا برای مر ده خو یشت کفن پیدا کنی در جهان باجا هلی افسانه بودن خوب نیست دست بین مردم بیگانه بودن خوب نیست خویش را جنبانده از خواب گران بیدا ر شو کله خود را تکان داده کمی هوشیا ر شو مشکل خود چاره کن از بهر خود غمخو ا ر شو بهر علاج درد فقر خود پی تیما ر شو گر تر ا این وضع خواب آلوده اند ر ز ند گیست اینچنین يك زنده گی می ز ند گی شرمند گیست دست و پای جهل را بر بسته در گورش فکن غفلت منحوس را در بین تنورش فکن تنبلی را گیر و اندر تحت ساطورش فکن از گریبان کهالت گیر و بر دورش فکن سجده در در گاه عرفان کن بخاك با ش میر دست دانائی ببوس و دامنشر محکم بگیر لی بمایان بعد از ین دلشوره و غیژ ك بساز نی دف و سه تار و طنبور ونی وتا سك بساز (۳۷) بی خیال دلر با کن بی بما تبلك بساز بی ر باب وسر بی وسار تنگ ای مردك بساز فکر اگر داری کشا چشم حقیقت د ر جهان ساز آن چیزی که با شد احتیاج ما به آن اشکم خا لی و شو ق ساز طنبور ای عجب معد ۀ بی نان و ذو ق زیر سطو ر ا ی عجب جسم بی ایزا رو مشق نای و شیپو رای عجب پای بی بیزار وعشق تـــال و د تیــو رای عجب معد ه می خند د که و ضع ا ین خر د پیگا نه بین رو ده میگو ید با شکم حا ل ا ین دیو ا نه بین آن اروپای که می سـازد ببعلم وفن کنون عمر ها از بهر علم ومعر فت بر خور ده خو ن زحمت بسیا ر بر د ه بهر تحصیل فنو ن تا که گردیده بدانس ازهم اقرانش فز ون تا با بندم مثل ما گر میله می شد کار شان می شدند از کار وبکسو تیبله می شدبار شان يك نظر ا ندا ز سو ی مسـکن خو د ا بشیا تا چه عظمت دا شته ا ین خـاك پر نورو ضیا مهبط آ دم در اینجا بو د ه بی رو ی و ر یا منبع علم و تمد ن بو د ه ا ین خـاك سـفـا یووپ و ا فریقه را اند ر بغل پر و رده ست مثل امـر یــکا هزاران علم وفــن آور ده سـت (۳۸) پرور شگاه عمو م انبیا ا ین ا یشیاست مهد جمله او لیا ی ر هنما این ایشیا ست درسگاه فیلسوفان بی خطا ا ین ایشیا ست مر کز کشور کشایان علا این ایشیا ست ليك ایندم گر به بینی چاك چاك افتاده ست غفلت هارا بـد یـده ر و بخاك افتاده سـت زودتر باید توای یار عز یز مهر بان عظمت پار ینۀ خود را بجو ئی از جهان اعتلا و شوکت د یر ینۀ خود را ز جان از رۀ عـلم وعمل حا صل نمائی ا یفز مان تا شود رو ح نیا کا ن شاد از کر دار تـو گرم بازارت شده بر بسته گر دد با ر تـو روی حق بین نرد بازی ای برادر تا بکی شوق و عشق و بازی شطر نج بی بر تا بکی روز وشب وابسته گی باتوس وجیکر تـا بـکی مر غ جنگیها و بازی کبو تر تا بکی تو پر و تعلیم تو پ و تا نك و طيا ره بکن مشق مترالیوز و ر و ز وا پسین چا ر ه بکن مطيع ميكا نیکی چون (نیکولسون) کن تیا ر یا چو در بیل آونر ها میتری درروی کاری ١- نیکولیسون : مراد ازان نیکو لیسن انگلیسی است که در ۱۷۹۴ میلادی مطبع میکا نیکی را که خود بخود طبع میکند ایجاد کرده است : ۲- در بیل : مراد از ان در بیل نام هولاند یست که در ۱۶۳۸ میلادی ترما میتر یعنی مقیاس الحراره را ایجاد نموده است :- (۳۹) چون (مری) سیتنو گرافی کن بعالم آشکار یا که ماشین حسابی چون (بروز) آور بکار همچو قابل هوش کن ایجاد خون ریزی مکن بهر نفع عام کوشش و فتنه انگیزی مکن یا چو(بسمر)سعی کن فولاد از چودن بکش یا چو (شاریا) فاسفوری بهر در دادن بکش چون (تمونیا) یا که ماشین بدوزیدن بکش آلهٔ چون (شنیلی) بهر درو کردن بکش مشق قتل عام روز و شب چو غلاکو مکن از مقام آدمیت خویش را یکسو مکن چون (شوان) ابریشمی ایجاد میبافای پدر یا که ماشین حروفی همچو (لینس تن) کن بدر یا چو (سمسن) بهر نفع عام میباش فیلتر یا که مقیاس الرطوبت را بکش چون(سوسور) همچون (بشنل) اختراع غار بیدوئی مکن تا جهان از اختراع تو نگردد غرق خون ۱- مری : مراد از ان مری نام هولاندیست که در ١٤١٦ میلادی سیتنوگراف یعنی آلهٔ مخفف نویسی را اختراع نموده :- ۲- بروز : مراد از ان بروز نام امریکائی است که در ۱۸۸۸ میلادی ماشین حساب را اختراع نموده :- بسمر : مراد از ان بسمر نام انگلیسی است که در ١٨٥٦ میلادی ترکیب از چودن را ایجاد نموده :- ۳- شاریا: مراد از ان شاریای فرانسوی است که در ١٨٣٠ میلادی گوگرد متداول امروزه را اختراع نموده ٤- تمونیا : مراد از ان تمونیای فرانسوی است که در ۱۸۳۰ میلادی ماشین خیاطی را اختراع نموده :- ٥- شنیلی: مراد از ان شنیلی هسی نام امریکائی است که در ۱۸۳۳ میلادی ماشین درو کردن را اختراع نموده ٦- شوان : مراد از ان شوان نام انگلیسی است که در ۱۸۸۳ میلادی ابریشم مصنوعی یعنی سند را ایجاد نموده ٧- لینس تن مراد از ان لینس تن امریکائی است که در ۱۸۸۷ میلادی ماشین حروف چینی را اختراع نموده:- ۸- سمسن : مراد از ان سمسن نام انگلیسی است که در ۱۸۴۰ میلادی ( فلتر ) یعنی آلهٔ تقطیر مائعات را اختراع نموده :- ۹- سوسور : این شخصی در علم جوی اول شخصی است که در ۱۷۹۹ میلادی آلات مقیاس الرطوبت را اختراع نموده در خصوص شبنم، باران برف اظهار و افکار صحیحی نموده : - ١٠ - بشنل : مراد از ان بشنل نام امریکائی است که در ۱۷۷۶ میلادی تار پیدوی تحت البحری را اختراع نموده :- (٤٠) همچو (ويتيمور) آلۀ در شانه کردن کن تیار یا چو (چاکر) دستکاهی بهر بافیدن بیار یا بر شتن چون (رگر بوز) آلۀ سهلی برار یا که ما شینی به پنبه همچو (وینتی) باز آر بهر فکر اختراع کار خون ریزی مباش بر خیال قتل وقمع وقت چنگیزی مباش چند میخوا نی طلسمات سحوف (لیمیا) تا بکی مصروف میباشی بعلم (هیمیا) تا به چندی پای بند و همیات (سیمیا) تا بکی دلدادۀ نیر شعبدات (ریمیا) شیمی و فز یک و رو حیات را میکن بیان از نباتات وز حیوانات بنویس ای جوان ۱- ویت مور : مراد از ان ویت مور آمریکائی است که در ۱۷۹۷ میلادی ماشین شانه کردن پشم و پنبه را اختراع نموده ۲- چاکر : مراد از ان چاکر نام فرانسوی است که در ۱۸۰۱ میلادی ماشین میکانیکی که بدون معاونت دست خود بخود می بافد اختراع نموده :- ۳- رگریوز : مراد از ان رگریوز نام انگلیسی است که در ١٨٦٤ میلادی ماشین ریشتن را اختراع نموده :- ٤- وینتی : مراد از ان وینتی نام امریکائی است که در ۱۷۹۳ میلادی ماشینی که پنبه را از پنبه دانه جدا می کند اختراع نموده :- ٥- ليميا : یکی از علوم متداوله قدیم است که بعمل آن افعال عجیب و آثار غریب ظاهر میشود :- ٦- هيميا : این علم عبارت از تسخیرات است بواسطه ریاضات و دعوات :- ۷- سیمیا : این علم عبارت از خیالات است که به سبب بعضی اعمال تصرف در قوۀ مخیلۀ حاضران کرده مثالهای خیالیه در نظر مردم در آورند که آنرا در خارج وجودی نباشد :- ۸- ریمیا : این علم عبارت از شعبداتی است که اهل این علم قوای جواهر ارضی را با یکدیگر امتزاج دهند و از ان فعل اثری ظاهر شود که عجیب وغریب باشد :- (٤١) شکل احیانیت ترا بر کوه بالا می کند قبض داخل واله اشکال زیبا میکند قبض خارج از نحوست بر تو ایما می کند صورت وشکل جماعت چهره ات و امی کند تو باین غم مرده رفتی و سخن سر بسته ماند زین تفاول بیل آهات بکف پیوسته ماند گاه از شکل فرح اخراج مضمر میکنی گاه از تصویر عقله ذکر منتر میکنی طبع را ز انکیس بیتاب و مکدر میکنی حمره را منسوب اندر نحس اکبر میکنی سائلت از اسمان می پرسد ای عالی جناب تو و را از ریسمان هر لحظه میگوئی جواب دیدمش روزی کسی بنشسته يك گوشه غمین نقش کرده صورت و شکل بیا ض اندر زمین پهلوی آن نصرة الخارج کشید . همچنین گوشۀ هم نصر ة الداخل نوشته آن حز ین گفتم از دانستن اینها چه سودت ای پدر گفت علم هر چه بهتر نیست از جهلش مگر گفتم این صورت چه گفتا عتبة الخارج بخوان گفتم این صورت چه گفتا عتبة الداخل بدان گفتم این دوچه بگفت نقی وطریق ای مهربان گفتم اينك چه بگفتا اجتما ع ای نوجوان گفتمش اینها در ست ا ما تو میبا فی دروغ گفت برخوان مصرع ده چیچه آب و چیچه دوغ (٤٢) غیب دانستن بود مخصوص ذات کبریا نیست دانای ضمایر هیچ شخصى جز خدا آنکه گوش خود بقول غیب گو یا ن دا نما میدهد تصدیق میدارد بیانات او را نیست او البته عاقل کاینچنین بر میکند احمقى میگوید و دیوانه باور می کند : میکنى مانی خیالهاى رمل را کار دی شما ر میکنى مانی بر تفال عمر خود کردی نثا ر صرف اندر استخوان شانه کردی روزگار ایلك بی بی چه و قنو بز بخشی را گذار فالها دیدی و فهم فال خود را هم بکن سازمانی سنجش احوال خود را هم بکن عمرها گفتی زبحر رجز و رمل و مقتضب قرنها خواندی مضارع منسرح مجتث قریب سالها از وافر و كامل شدی با ما مجیب بارها بحر طویلی را سرودی ای حبیب که گهی از بحر هند و بحر احمر هم بگوی از جنوب و از شما ل و بحر اخضر هم بگوی می سرائی گاه از بحر هزج ای مهربان میخوانی گاه از بحر بسيط ای نکته دان می نمائی از جديد و از سريع بحث و بيان می نویسی گاه از بحر مشاكل این و آن عرض و طول بحر اطلس را بما هم کن بیان بحر هند و بحر اسو درا بما هم ده نشان (٤٣) يكزمان از فاعلاتن فاعلاتن فاعلن يكدم از مستفعلن مستفعلن مستفعلن از مفاعیلن مفاعیلن چو بر گفتی فزون هم ز مفعولون و مفعولات برخو اندی سخن جاهدون وجاهدات چار سو را هم به بین ساعيون وساعيات آن وار راهم به بین گه غزل گاهی قصیده که رباعی گاه فرد که مربع مستزاد و مثنوی ترجیع گرد گاه ترصیع گاه تجنیس التزام اى نيك مرد گه پی تضمین وتوشيح وپی تلمیح گرد ليك گه گاهی زمین و باغ خود هم آب ده بهر گاو زنده کی هم خویشتن را تاب ده یادمی ذوقا فیتین ودمی از کشت وکار يكدم از اشعار ذو بحرین و يكدم زو کنار يكدمی تصحیف وتبيين ودمی از كارو بار يكدم از مقلوب بر گوی ودمی سردوز وتار اسی فدای صنعت منقوط ولا منقوط شو نی به فکر متصل یا منفصل در قوت شو بعض وقت از ذولسانین ودمی كسب وكمال گاهی از رقـطـا و گاهی فکر خور جين وجوال واسع الشفتين گاهی گاهی انديش وبال گاه گاهی واصل الشفتین و که فرس نهال ور نه از بی تابی جانت می برآید از بـدن مردهاقتید. میماند به یكسو بی كفن (٤٤) فکر بر فوق النقاط آخر دمی لازم نه بیش گفتن تحت النقاط آخر دمی لازم نه بیش خواندن ایها هیات آخر دمی لازم نه بیش دیدن این سقعنات آخر دمی لازم نه بیش نی که و بشت را براری محتمل ضدین گوی مو سفید محض گردی مرسل المثلین جوی گاه لف و نشر میگو ئی که ارسال المثل گه معمائی قرائت کرده میسا زیش حل که رجوع و که سوال و که جواب لا حصل گه مبالغه گهی میسا زی معروف الجهل اینقدر اندر سیاق اعداد پیچیدن چه سود از تو در محشر نمی پرسند کاین چه آن چه بود سرببرهنه عمر ها خواندی کتاب صر ف میر صرف هفـتگی را نمودی حفظ تا باب اخیر خواندی زنجانی وزرادی و مراح ای دبیر شافیه واهمرة سعدیه خواندی ای خبیر آخرش هم يضرب را اسم فاعل خوانده ضارب را فعل ماضی با کسی وافانده چند وقتی عمر تو مصرف مرفوعات شد یکزمان پابند فکر و بحث منصوبات شد يکزمان بر گفتگو و بحث مجرورات شد چند کسی بر نظم با فیها و منشورات شد در نتیجه لفظ قال را مذکر خوانده قال را در جمله اندر جای قالت مانده (٤٥) حجت و عکس و تناقض گفتی يك چندی بما از قضایا دم زدی و از معرف دائما از تصور حرف راندی وز تصدیق ای فتا کردی جنس و نوع و فصل و خاصه را ازهم جدا امتیاز فکر باطل هم زلا با طل بکن هم نقيض کاذو کوشش را از خود زایل بکن گاه از موی میان گفتی که از زلف بتان گاه گفتی از سرین و که زپای و ساق و ران گاه مداحی نمودی بر فلان و پستوان گاه سب و هجو گفتی از برای این و آن ليك ازين پس ناتوانی فن حکمت را نویس شعر حرفت گوی و هم ابیات صنعت را نویس چون بـگفتی قصۀ گرشاسب و افراسیاب کی قباد ور ستم و کا ؤس را کردی حساب بهمن و جمشید و دارا را شدی حا ضر جواب چون بگفتی قصۀ انوشیروان را ای جناب شرح حال حضرت آدم صفی را هـم بگوی دا ستـان حضرت نوح نبی را هم بگوی گاه گفتی دا ستان خسرو واسفند یار از سکندر قصها را ندی هزار اند ر هـزار جنبۀ ساسانیان را يك بيك کر دی شمار از كيا نیا ن بـگفتی قصها لیل و نهار گوی اسماعیل و لوط اسحاق راهم یکزمان هودو ابراهيم وصا لح را بما هم کن بیان (٤٦) چون تو از فرعون و دعوی خدائی کردنش هم ز شد اد لعین و بی وفائی کردنش هم زنمرود وخلیلی را بچاهی کردنش گفتی هريك را بما بابی و قائی کرد نش از سلیمان و نگین و نیل و موسی هم بگوی از حیات مرد گان و سیر عیسی هم بگوی شرح یورا نيوس رايك يك بما کردی بیان از ترا و اوشیا نوس آور بدی داستان اوپس و تیتان ستورا نرا بمادادی نشان کر دی با ما قصه چو پیتر و پتیون عیان داستان یوسف و یعقوب راهم باز گوی یونس و داؤد و عیص ایوب را هم باز گوی ١- يورا نيوس : باید دانست که رومیان در اعصار سالفه هيا کل و ارباب اسمان و زمین را که بعقیده خود شان معتقد آن بودند از فلزات ساخته یا از سنگ رخام تراشیده در معابد خود ها میگذاشتند و برای هر چیزی ربی قرارداده بودند چنانچه زنی خوش شکلی از سنگ تراشیده او را رب عشق می نامیدند ومرد مهیبی تراشیده آنرا رب شجاعت میگفتند وقس علی هذا واعتقادشان بر آن بوده که در ایام قدیم دو نفر خداوند بوده که یکی را یورا نیوس و دیگری را تیرا میگفتند در حقیقت این هر دو بمعنی اسمان و زمین است يورا نيوس مرد و تیرا زن بوده ازین دو نفر با عتقاد خود شان چند نفر اولاد بوجود آمده یکی اوشیانوس است که صاحب در یاست و دیگری تیتان و دیگری ستوران است و بعقیده اوشان بعد از زمانی یورا نیوس و تیر از کار کناره گرفته حکومت اسمانرا به تیتان واگذار نموده و اوهم بعد از چندی حکومت را به ستوران داده باین شرط که آنچه اولاد ذکور از او بعمل آید تلف سازد تا اینکه دوباره حکمرانی به اولاد تیتان برسد و ستورن که بحکومت نشست بقرار عهدی که کرده بود هر چه اولاد ذکور که از او بعمل می آمد می خورد. او پس زن او ازین کردار او بعذاب شده آخر الامر حیله اندیشیده بعوض اولادش چیز دیگری را بستورن داده واو هم بدون آنکه بفهمد بکمال میل می خورد و آن فرزندیکه ازین حیله سلامتی یافت چوبینر بود واورا مادرش درغاری کوه آیدا در جزيرة كرية پنهان ساخت و پرورش چوبینر از شیر بز بود چون او بحد رشد رسید با اهل * (٤٧) کردی اثر بود او کیش هدد کی یک یک بیان دادی از زردشت و آئینش بیانات و نشان از پیرو تستان امودی رسم و راهش را عیان آوریدی بحث کاتولیکی را اندر میان مسلك اعمانی و هم شافعی را بازآر مالکی و حنبلی را هم بکن آشکار چون بدیدی خوبی و زیبائی بر طانیا سیر کردی ملك آلمانیه و اسپانیا روسیه را دیدی با پاریس و هم ایطالیا دیدى بلغاريه و ترکيه و رو ما نيا سعی کن ملك تو هم رشك جهان گر دد ز علم تودهای شوره خاکت اسمان گردد زعلم تعداد (۱۰۰۰) * آی تن که پدر او را محبوس نموده بودند جنگ نموده با یشان غلبه نمود و پدر خود ستورن را از بند آنها رها نمود چون ستورن از بندخلاص شد از پسر خود ترسیده خواست او را به تدبیر هلاك نمايد جوپیتر از ین معنی خبر دا رشدہ درمقام انتقام با پدر خود بر آمد که برادران سابق اورا خورده بود و پدرش را از حکومت اسمان معز ول نموده از رتبۀ خداوندی باعتقاد خود شان انداخت وجو پیتر حکومت پدرش را با برادران دیگر تقسیم نمود . به پنتیون حکومت در یا را و به پلوطو حکمرانی دوزخ راداده وخود آن به نظر متقدمین باعتقاد خودشان از حيث اعتبار از کل خداوندانشان بیشتر اعتباری داشته جو پیتر همشیره خود را بزنی گرفته از ان چند او لاد ذکور وا نات بوجود آمده که اسمای اوشان مرس ، مرکوری، هرکیولیز، ونوس آپولو، دیان ، باکوس ، ولکان میباشد که هر یکی از اینها بيك صفتی مثل ربه استقامت، رب حرب و جدال ، ر به عشق و جمال، رب موسقی، ربه صید وشکار، ربه پاکدامنی، رب عيش و مستى وغير ه اختصاص داشتند و سوای این ارباب رومیان چندین ردیگر داشتند و بهر چیزی ربی را قایل بودند مثل رب جمادات ، رب نباتات، رب الجبال، رب صحاری، رب الوان، رب اشجار، رب فواكه وفى على هذا سبحانه وتعالى عما يقولون علوا كبيرا با لجمله رومیان باین اعتقاد و ضلالت بودند تا اینکه خداوند اعظم حضرت عیسى عليه السلام را با وشان فرستاد که بعد از ترویج دین مسیحیت از میان رومیان این عقايد باطله منسوخ ومتروك گرديد . (٤٨) وقت آن آمد که بر خیزی و غمخواری کنی وحشت از خود دور اندازي و هو شیاری کنی عمر خود صرف ره خیر و مدد گاری کنی از برای قوم و خویش و اقربا یاری کنی پینه دوز جامه صد پاره جـانت شـوی لیش کار کاسه بشکسته خوانت شـوی چند دست اندر الاشه باشی بی کسب و کمال تا کدامین نقطه خواهی رفت روا ندر زوال تابه چندی غرقه افلاس در بحر و بال رایگان تا کی رود از پیش رویت ماه و سال نیست هیچ تر قی کن بسوی کار شو بسته احـرام تجا هد زود تر بیـدار شـو تا بـکی بر غره ئی پا رینه مسکن میکنی تـا بــکی بـر لاچق د يسـر بنه ما من مـیکنی تـابکی خود را به بین خر گه کو کن میکنی تا بکی در خیمه صد پاره در سـن مـیکنی کوششی کن ازین تعمیر ملك خود بکوش باشی تا کی خانه اندر دوش و يك بینی دو گوش چند باشد پای پوش پایت ایجا نا شمك چند باشد خانه ات هموا ره در زیر چكك چند در صيف وشتا با شد لبا ست كـيپنك چند باشد شور با یی هرج وقـابت بی نمك تـونمی شرمی که هم صنفـان دهندت عله ليك تو خوری ذغاره آلها پیش چشمت قند و كيك تعداد (١٠٠٠) جلد (٤٩) چند باشد مسکنت چون لانه گرگ و شغال چند باشد در کهف و امانده چون غار و خوال چند باشد عمر تو در زحمت و رنج و نکال چند باشی تا بگردن غرق در بحر و بال تا با خر ترا این وضع اندو زند کیست اینچنین يك زنده کی نی زنده کی شرمنده کیست نی سرای و خانه ات مثل سرای و خانه ست نی در و دیوار او با نظم و با پیمانه ست نی درو در وازه با او نی سروسامانه ست حاصل مطلب که بد منظر تر از ویرانه ست روز و شب خوابیده بین آن همیگوئی مدام شلغم پخته بو د صدر زه به از نقره خام همجوا را نت فلك ساق صر ها را ساختند کوس حشمت همر هانت درجهان بنواختند تیز تر از برق اندر روی عا لم تاختند ولوله از علم و حکمت در جهان انداختند تو بزیر سایه خوا بیده به مثل تنبلان پنج انگشتان برادر نی برا بر وا بخوان تا بکی افتیده چون مرده هر سو لنگ و لا ش ناق چیه دست در زیر بغل روی فراش (٥٠) دست و پای خویش جنبان بر حصول نان و آش بهر آبادی ملك و قوم خود میكن تلاش دیگران بیدار گردیده توهم بیدار شو عالمی هوشیار گردیده تو هم هوشیار شو مسكنت هم چارهٔ دارد مگو بیچار ه است پیری هم دارد بخود کاری مگو بیكاره است جاهلی هم داروئی دارد كه او را چاره است تنبلی هم مرهمی دارد كزو آواره ست تو مشو نومید از دربار ذات ذوالمنن هست در عالم بهر در دی دوائی جان من زخم ناداری ز کارو كسب بهتر میشود درد نادانی به از علم ای برا در میشود چیرگی غفلت زایل از فكر منور میشود علت سقم سلیم از جهد بایر میشود ای هیولای كهالت خویشتن را شوره ده گر همی خواهی ترقی كار خود را زوره ده خواب اگر كردی همیشه خوار و ابتر میشوی تنبلی را پیشه كردی سست و بی بر میشوی گر كبوندی را گرفتی مصدر شر میشوی گیر كهالت را برادر گفتی بی زر میشوی هرچه كردی حاصل آن بر تو می آید بدو خوانده باشی گندم از گندم بروید جو زجو (٥١) غفلت اوباش را جانفزا دگر بابا مگو جاهلی را هوش میکن بعد ازین لالا مگو تنبلی را محترم دانسته و کا کا مگو روی خود از کاهلی گردان و ماما مگو خیمه اندر گوشۀ گلزار علم و فن بزن آتش افسرده خود را برودامن بزن بهر ما و تو ز غيرك كها و آهن بهتر است ترکش و شاخی و داس از جمله در سن بهتر است چارق و چکمن زصدها طرز فیشن بهتر است از هزاران قهقهه ایندم گریستن بهتر است تو مگو هرگز که در این خانه فکر توست پست گریۀ وقتی به از خندیدن ناوقتى است غیرکت با اینچنین روز سیاهت شانده است دنبوره با همچه يكحال تبا هـت مانده است طبله و سه تار با سوی فنایت خوانده است دل بيا چشمت زد يد راه حق پوشانده است بگذر از اینها و ایمان عمل را تازه كن بر ترقی خویش را اندر جهان آوازه كن پیش از آنی که بعالم خار گردی کار کن قبل ازانی که گرسنه میشوی ندیار کن پیشتر از لچ شدن عزم حصول تار کن قبلتر از یخ زدن فكر در و ديوار كن هر ضرورت را مقدم تر شروع باید کنی هر علاج واقعه قبل از وقوع بايد كني (٥٢) سعی میکن از رقیبان کم شدن شرمنده گیست کوشش میکن که عصر تیزی و برنده گیست تنبلی بگزار کو اسباب سر افکنده گیست زود شو جهدی بکن آخر ترا هم زنده گیست کادم از آدم چو شد کمزور مالش می خورند خر که از خر پس بماند گوش و بینیش می برند غرو فشهای جهان از کثرت دارائی است اخ و دب این و آن از غیرت دارائی است های و هوی مردمان از صولت دارائی است گیرو دارا بنز مان از همت دارائی است رو تو هم سعی نما تا صاحب دولت شوی چون دگرها معتبر گردی و با حشمت شوی نیستی هر شخص را افسرده پیکر میکند ابتر و مغموم میسازد محقر میکند بی وقار وریزه خوار وجارو لاغر میکند احتیاج و دست بین این و آن بر میکند غرق تفریش نموده شرمسارش میکند در نمایش گاه عالم طعنه سارش میکند تو بقد و قامت از همسایگان کم نیستی در خور و خوابیدن از يك فردشان کم نیستی (٥٣) هم بحرف وصوت خود ای مهربان کم نیستی هم به آب وخاك از ایشان ای جوان کم نیستی پس تو چرا احتیاج دیگران گردیده از کهالت دست بین این و آن گردیده جان و جمی را که آن دارد توهم داری چشان دست پانی را که آن دارد توهم داری عیان چشم و گوش او تزاهم هست بی شك و گمان عقل وهوشی را که آن دارد توهم داری بدان او چرا موتر سوار و تو با شتر ره سپار او چرا بالغ و دپ و تو با يمن حمال نزار او ز علم انداخته در روی عالم غلغله او ز فن خود جهان را بسته با يك سلسله اوزحکمت بسوزده درصحن گیتی هلهله اوز صنعت کرده آباد اینچها نرا یكدله تو ز غفلت روزها بازئی تازی میکشی شب که شد شب را تو صرف کپچه بازی میکنی او همه دم محو کار و تو همه دم غرق خواب او بسعی خویش مست و تو با آهنگ رباب او همه دم قابل يا ليتنى معنى الكتاب توه مه دم مایل یا ليتني کشت تراب من باین غم غرق گشته از سر شب تا صبا می سزاهدم بدم اين القرى اشجارها (٥٤) اوپشو طن میکشد از خود تو پا ها لال ملنگ او ادیسن میشد تو جای او جو ره گر ننگ او فرا نگلن میکشد تو در عوص لالا دپنگ می کشد او تاسن تو پهلویش کا کا شلنگ (١٠٠٠) او تراو تم هیز ندمم تو ز كيف نا صو ار او ز هاید رجن همیگوید تو از دو د سگار او بفکر اختراع و تو بشوق ایغله او بجد و جهدو تو مست ولیکا ت و يغله او بمشق کار حرب و تو بمشق ایر غله او بـر احـت تو بفـار نیسـتیهای قـو قله آفرین باد آفرین با دا بچنین باید مزید ليك هو شی تا نگردی لقمه هل من مزيد اوشده در آسمان و تو شده در زیر خاك او شده در زیر بحرو تـو بساحل درد نـاك او ببر پل اندر عبو رو تو پیا بسوى هـلا ك او چو آ قایان نشسته تو پیادا تی فـدا ك زین خجا لت من حزين و سینه چاك افتاده ام بادو چشم اشك با ران رو بخاك افتاده ام او شب و روزست در آ بادثی نام وسر اش او بخود سازنده هر سودم بدم اسمان خراش (٥٥) او بدرد خویش میگوشد به تحصیل دواش می نماید او برای ارتقای خود تلاش تو درون خانه بنشسته طپلك میز نی ! همره هردو کف خود مست چك چك ميزنی تنبلی را گر برادر خوانده باشی ترك كن کاهلی را گر چه ما در خوانده باشي ترك كن جاهلی را گر توخواهر خوانده باشي ترك كن غافلی را گر که دختر خوانده باشي ترك كن از تمام آن گریز و جان خود را پاك ساز بهر كادين و دنيا خويش را چالاك ساز هیچ کس غیر از خودت در دهر دلسوز تو نیست هیچ در اندیشه و فکر کج و کوز تو نیست در غم بیچاره گیهای شب و روز تو نیست چاره سنج درد تو چاك چين دوز تو نیست زود شو بر خیز از ماشین فرصت کار گیر در نبرد کار از شمشیر غیرت کار گیر از غم زلف نگار و شوق جانان در گذر از هوای غمزهای ماه رویان در گذر از گرفتار ئی حسن مه جبینان در گذر از خیال قامت و اوصاف ایشان در گذر از حوادثها ی آینده توهم اندیشه کن از فغان توپ از باران بم اندیشه کن (٥٦) تو مگو از نسخه رویش چگونه بگذرم از سواد آینه مویش چگونه بگذرم از سبق خوانی و ابرویش چگونه بگذرم از دروس چشم جادویش چگونه بگذرم (نقطهٔ جیم جمال آن غنچهٔ خندان اوست) (مستزاد مصرع ابرو صف مژگان اوست) تا بکی بر دام مشکین دست دل پیچید: تا بکی بر ظلمت زلف سیه خوابید: تا بکی زابر سیاه او بغم افتید: تا بکی از شام تار یکش بخون دید: از میان این گلیم کهنهٔ دودی برآ-: دست خود داده بمن زین جاده با زودی برآ من همیگویم ترا زین فکر یا شان در گذر زین رهی بی منفعت زود وهم را سبان در گذار هم ازین وضع خراب خانه ویران در گذر تو همی گوئی که از پند من ایجان در گذر نیست ممکن بر گرفتن دیده از رویش مرا اره گر بر سر گذارد تیغ ابرویش مرا زلف و کاکل را اگر زنجیر بندت کرده است چون تو وحشی بوده او در کمندت کرده است (٥٧) کا فرش خواندی اسیر اهرمندت کرده است هندویش گفتی هر ید بر همندت کرده است روز محشر گر خدا پرسد ز اعمال تو باز زلف و کاکل را تو خواهی کرد در انجا دراز دفتر اعمال خود را پر ز خال و مو مکن پشت رویش را سیه از کا کل و گیسو مکن تعداد ( متن و اطراف وحوا شی اش پر از ابر و مکن یا ور قها یش سواد بر گس جادو مکن با کرام الکاتبین این بار را هر گز منه بهر حفظ این نگنها را هیچ با اوشان مده گاه میگوئی که فرق یا ر من خط سحر گاه میگوئی که است از برق هم رخشنده تر گاه راه ظلمتش میخوانی ای بر گشته سر خویش را تا چند میسازی تو خوار و در بدر فکر ا گر داری زنا رینگیء گورستان تو بس از هیا هوی قیا مت وز تف نیران تو بس قامتش را میدهی تشبیه با نخل و نهال میزنی گاهی بشاخ سرو او از شوق بال مانندۀ از حیرت شمشاد او اندر و بال وقت را مصروف تاکی میکنی بر خط وخال از نماز و روزه وحج و مفادا و بگو راز نعماتی و طر زا جتهاد او بگو (٥٨) خوانده بودم من که رویش كعبة الله گفتة باز یکجای د گر طور و تجلی گفتة يکز مانى جنت الفردوس اعلی گفته باز يکو قتی کلام حق تعالی گفتة مقصدت زین دفتر پاشیدة صد پاره چیست حا صلت زین وا هیات ای شاعر بیجاره چیست مشك دانه مینو یسی خا ل او را هر زمان گاه زنگی بچه میگو ئی و را از شوق جان كه حبش زا ده میگوئی بیا علان و نهان گاه اسپندش همیخوا نی و را ای نکته دان دود این اسپند هایت چشم مارا کور کرد آن حبش زا ده باخر روی مابی نور کرد گفتة ابروی او را باز محراب دعا گفتة جای دیگر او را هلال خون نما با ز جایی خواندة او رابو طاق با صفا جای دیگر کر دة تحر يـر قوس دلربا گر ز من آزرده گردی هم خطائی کردة عمر را مصروف گفتار هو ائی کردة دادة تشبیه چشمش را تو با بادام تر نر گسش هم گفتة ای محترم جای د گر (٥٩) خوانده هندو و تر ك وعين وصادش سر بسر گفته افسونگر و جادو کبرش باز ای پدر چشم کوی و رو که فرصت تنگ و ما درمانده ایم عمر ها این دفتر بی معنی ات را خوانده ایم زودتر از خواب غفلت جان من بیدار شو زن بفرق كاهلى مشتی و اندر کار شو بر وطن هم بر وطندا ران خود غمخوار شو بی تو مصروف چنین ابیات ای دلدار شو گردش چشم تو هم مست هست و هم پیمانه هست چشم گویای توهم خواب هست وهم افسانه هست موى مز گان بسقا تر ا نيش و نشتر گفته سوزن و تیغ و سنان و خا رو خنجر گفته گیاه پیکان بز هر آلو ده اش بر گفته که خدنگش خوانده که زو فز و بتر گفته منکه دیدم بی خد نگی بود نی تیغ وسنان بود در اطراف چشمش چند تار مو عیان گرد اش را گردن آهو نوشتی بار ها دسته عا جش نو شتى تو بخط خو ش نما جای دیگر گفته او را صراحی صفا هم بیاض سبح گفتی ای حز ین بی نوا از برای حق از یـن پس از مسلما ای بگوی جزو یـات و کـلـیـات دین وا یمانی بگوی (٦٠) عمرها گفتی لبش را پسته و آب حیات قرنها خواندیش شهد وشکر و قند و نبات سالها گفتی عقیق و لعلش ایصاحب ثبات ماه ها موج شرابش گفته ای با صفات روز ها از امرونهی حق تعالی هم بــکــوی از حیات مردمان زیروبالا هم بــگــوی موی زیربینی اش را گفته خط غبار گـه بنفشه گفته ئی و گاه خواندی سبزه زار گاه ریحانش نوشتی وشدی با بوش زار ترك كن ايجان من من بعد اين گفت و گذار واجب و فرض وسنن را كن بما يك يك بيان تـــابمـــا معلوم گردد رسم وراه دینمـــان در دهانش چون رسیدی گفته تنگ شکر حقه مرجان و مروارید گفتی اش دگر نقطه موهوم خواندی ونمکدان ای پدر حقه یاقوت و لعلش هــم نــوشتی سر بسر خوب کردی ليك ازین پس فکر جان خودبكن فكرتی بر حال زار ناتوان خود بـــکن عقد دندان ورا خواندی حباب جوی شیر مهره مار وچو مش نیز گفتی ای اسیر (٦١) گاه او را ژاله خواندی ای گرفتار فقیر گاه سلك در بـگفتی ای دبیر بی نظیر من بقبرستان ازین درهات دیدم صد هزار جمله اش يك جوامی ارزد بکار روز گار گفته بلعما زبانش را مثال عندليب جای دیگر طوطیء گویا نوشتی ای حبیب برک کل هم گفته او را دکر جا ای غریب ماهی آب خضر هم خواندی او را ای لبیب من ندانستم چه مقصود است زین بحث و بیان داند البته رموز عاشقان را عاشقان خنداش را قهقه كبك دری گفته بخواب ابتسام غنچه اش گوی وزهجر ش شو خراب خندهٔ صبح بهارش خوانده از غم شو کباب از غم واژها تمش در گیرو سوزو شو عذاب تا که از دود کبابت کور گردد مردمان از فغانت شورا فتـد در میان اینجهان زنده تا هستی نگاهش را ا لم افروز گوی تا زبان در کام داری ناوك دلدوز گوی تا نفس داری بکرد و شعلهٔ جان سوز گوی تا رمق داری و را برق بلا هر روز گوی تا ببینم روز محـشر بیضهای این مقال چو چهٔ طاوس میا ر ند یا زاغ و پـال (٦٢) لعل او را شربت عناب خوان و نوش كن شیره جان گفته مستی کرده او را جوش کن دیگ حلوایش بگفته بر سرش سر پوش کن چشمه آب بقایش خوانده رو با پوش كن تاز پر خواری ، این آش خیالی از بدن جان بر آرد مرده ات اما بماند بی کفن حق ترا هر گز نگفته موی خوبان شام گوی هم رسول او نگفته چشم شان بادام گوی مجتهد اصلا نگفته زلفشان را دام گوی مرشدان یکجا نگفته گیسویشان لام گوی تو که میگوئی بگو با من که استاد تو کیست اندر ین مو ضوع برا هان تو اسناد تو چیست شربت عناب دیگر لعل خوبان دیگر ست خال دیگر دانه اسپند و ریحان دیگر ست روی دیگر گلشن و باغ و گلستان دیگر ست زلف و گیسو دیگر ست و مار پیچان دیگرست کور کورانه مگو هر عضو آن را دیده گوی هر چه میگوئی عزیز من ورا سنجیده گوی لحن داودی کجا و چنگ آوا ز او صوت گلبا نگی کجا و غنگ بی ساز او (٦٣) نغمه بلبل کجا و صـوت بـی پـرد از او قلقـل مـی را چـه نسـبت با دهـان بـاز او صوت گبو آو از گبو گپ گوسدا گبوی و برو پـای بند ایـنچـنین گـفتا ر لا یعـنی مـشو دام بهتر باشدا ینجا تا بگو یا مـوی سـر چشم بهـتر قیمتی دا رد و یا باد ام تـر پسته بهتر یا که لب بر گوی زود ای نا مور ابرو یش بهتر و یا قـوس قـز ح یا طـاق در وجـه تشـبیه ومشـبه و مشـبه بـه را او لابو خـوان ودان وبعد ازان میکن ادا استخـوا نرا می‌نويسى گوهری آ زاده خوی دود بو تى را تو میگو ئی نگا ر مشـك بـوى زلف میگو ئی و می پیچی برای پشم و مـو ی خـا ل میگو ئی و می مـیری بـرا ی داغ رو ی تا توا نی بعد ازین ازدین و ایمان حرف زن ز اتحاد قوم و از شمشیر بران حـرف زن گـو ترا با خا ل روى دختر باشو چـه کا ر بـازن مردم چـه کـار و با رخ نیکو چه کا ر با پسرهای کسان و کا کل و ابر و چـه کا ر خواه خوش رو باشد او يا نی که او بد رو چه کار این صفتها نيك با شد د ختر خـود وصـف کن یا عیال ومادر و یا خواهر خـود و صف کن (٦٤) موی سرگوی و گذر با دام پیچا ان چه کار فرق سر کوی و برو با برق و حشالت چه کار رخ نکو بنشین بگلذار و گلستان چه کار لب نکو با پسته و با آب حیوا نت چه کار هوش خود را سوی معنیهای دیگر تاب ده از توای عصر حاضر عقل خود را آب ده یا مکو هر گز چرا با لای تو آن فرض نیست محصلی هم نیست دایا لت ز دستت عرض نیست حجت از تو کس ندا رد بر سر تو قرض نیست هم وبال و نقصی در آینده ات با لفرض نیست گفتن بی سود کار بستگی و دیوانه است کار آن شخصی است کز عقل و خرد بیگانه است موی خو بان شام باشد یا نباشد با تو چه چشمشان با دام باشد یا نباشد با تو چه زلفشان چون دام باشد یا نباشد با تو چه گیسو ایشان لام باشد یا نبا شد با تو چه هوش اگر داری علاج جسم عریا نت بکن روی خود را شسته رفع چرك و ندانت بکن روی او گلدار گفتی و زمینت شد خراب چهرۀ اش مشعل نوشتی وشدی از غم کباب (٦٥) یا زلخ گرداب گفتی خانه ات شد زیر آب یا دچشم او نمو ده سالها رفتی بخواب خواب میبینی لب میگون جانان میگزی در میان دیگ دل آش خیالی میپزی گر بود رخسار خوبان مهتابی با تو چه جامۀ ایشان بود گر کیمخوابی با تو چه لنگی ایشان اگر با شد گلابی با تو چه یا بو دستار شان از رنگ آبی با تو چه این سخنها نان ندارد کار دیگر پیشه کن بر علاج درد افلاست کمی اندیشه کن ای تو ماموری بشو صیف سر و دستار کس ای به بوت ونیم ساق و چارق و پیـزار کـس ای به مسعی وجرا ب وجامه وشلوار کس ای به بالا پوش و نی پیراهن وایزار کس پس چرا تو دیده و دانسته ای عالی جناب عمر خود را میکنی صرف بیان ناصواب مدح روی گلرخان بی عزت و بی روت کرد شوق زلف وچهر شان بی دولت و بی نوت کرد تعداد(۱۰) (٦٦) وصف چشم و ابرو شان محتاج در هر کوت کرد یاد اشک و پا چه شان افسون و هم جادوت کرد تا شدی تو پای بندو بسته ران و سرین شیشه امید ما از یأس زد اندر زمین عشق اندر زلف را زنجیر گفتن بسته نیست یا که قامت را نهال و تیر گفتن بسته ایست یا که ابرو را دم شمشیر گفتن بسته نیست یا که دندانرا حباب شیر گفتن بسته نیست عشق را بد نام کرد ائیده در شش جهات زین بیان و همیات مبهمات مهملات هر دولب را شربت عناب گفتن عشق نیست سیغه را آئینه با سنجاب گفتن عشق نیست استخوانها را در نایاب گفتن عشق نیست ناف را یا کعبه یا گرداب گفتن عشق نیست گرهمین ها نزدتو عشق ست ای برگشته رای وای بر تو وای بر تو وای بر تو وای و ای هوش میکن عشق چیزی دیگر است و پشم نیست مرکز وی از مقام دیگر ست و چشم نیست جذب او جذب دگر بوده ز روی لشم نیست رنگ او مالیده اندر ساعد چون لبشم نیست گر بود از پشم کو پشم لب آهن ربا ور بود از چشم کو چشم و نگاه کهر با (٦٧) داده تو عشق را از بی تمیزی دست و شاخ چارپای و گردن و اشکمبه و پستان و لاخ کرده رسم دهان و چشم و کوشش را فراخ داده در مغز مردم این عفونت را رسوخ کله خود را تکان ده عشق مثل گاو نیست سیر و هم نیم سیر نی و پا و هم نیم پا و نیست عشق نی میش ست و نی اوبزه و بز غاله است نی شتر نی فیل نی بابو و نی گوساله است نی کلان و خورد و نی یکساله و دوساله است نی دو ابرویش کمان نی مویش همچون هاله است تو و را هر رنگ با مردم نشانش داده گه سفید و سرخ و گه مشکی بیانش داده من نمیگویم که از عشق حقیقت دور شو یا ز عشق علم و یا از عشق حکمت دور شو یا زجان بازی برای ملک و ملت دور شو بلکه میگویم کزین بحث فلاکت دور شو ماه من دارد زسیم ساده یکخرمن سرین من بگرد خرمنش همچون گدایان خوشه چین خوانده ام سر تا بپا منظوم و منشور ترا دیده ام صفحه بصفحه قول منشور ترا (٦٠) خوب سنجيدم طویل و بحر مقصور ترا سمع کردم جمله ابيات مشهور ترا یا که وصف خط و خال دخت منفور کسی است یا که تحمید سرین و کاکل پور کسی است گر قبولث نیست پندم کله ئی تر بز نویس گردن او را صراحی اش مکو قرهز نویس سینه ئی انار نی شفتالو ئی خر بز نویس زلف نی کاکل نی خط نی بلوخه تر بز نویس این تو و این خامه و این کاغذو اينك دوات هر چه میگوئی بگو از چتیات و وا هیات برق کوه طور گفتی روش کس چیزی نگفت طاق کعبه خوانده ابرویش کس چیزی نگفت عیسی هم گفتی لب نیکوش کس چیزی نگفت لیلة القدر هم بگفتی موش کس چيزي نگفت هرچه آید در زبانت کو ترا با آن چه کار عاشق باری ترا با کفر و یا ایمان چه کار اینقدر بر وصف رولشمان که می پیچی مدام اینقدر بر مدح لب سرخان که می بافی کلام اینقدر بر موسیا ها نی که میگوئی سلام اینقدر از خوبرو یانی که می خوانی بنام من ندیدم در میان اینقدر گفت و شنید کرده باشی وصف و مدح تا رریش مو سفید (٦١) لعل یاقوتی همه از خوبرویان بوده است چشم شهلا ئی همه از غاز نینان بوده است صبح صادق خاص سیمای نکو یان بوده است روز روشن چهره خاص جوانان بوده است دیگران هم حصه دارند یا نی ای ادیب که زوصف ومدح اوشانرا نمو دی بی نصیب فرق خوبان گر بو د خط سحر از پیر چیست زلف اوشان گر بود زنجیر از کمپیر چیست كاكل اوشان اگر کافر بود تعبیر چیست ازجوانان خوب و از پیران بداین تا ثیر چیست چشم شهوت کور اگر رود دویکسان میشود نو ر پیران هم بچشم د ل نمایان میشود مقصد از تذكار این تنقید مطلوب است این که اگر دی از پی اوصاف بیجا بعد از ین چشم خود بکشائی و بینی همه رو ی ز مین عبرتی گیری تو از کر دار شان ای نور عین بعدازان برشعرهای خو یش چون دقت كنی خود بخود از گفتنهای خویشتن نفرت کنی گرچه لازم نیست بر من کاینچنین دعوا کنم برادیبان نسخه تنقید را انشا کنم (٦٢) خويش را هادى فكر تازه آنها كنم بر تمام نظم و نثر خويش اين غوغا كنم ليك معذورم چه سازم قوم خوار وابتر ست گويعش مشكل نه گويم از همه مشكل تر است آنچه خير قوم باشد يك بيك تحرير كن آنچه شر بينى بى تنقيد آن تقرير كن نكتههاى پر مقادير ا بما تسطير كن مغلقات دهر را از بهر ما تفسير كن آن نگوئى زا بنچنين اقوال ميزا بد خلل انتقاد با محل به ز احترام بى محل خويش را از ياوه گوئى ابتر و حيران مكن عمر خود را صرف در بنوشتن هذيان مكن از براى سوز و دود شققه گريان مكن برخلاف شرع ا نو ر يك قدم جولان مكن اى مسلمان وصف هندو و فرنگى تا بكى يا مسلمان باش يا كافر دورنگى تا بكى هرچه بنويسى همه از علم و از صنعت نويس شعر تشويقى به كسب دانش و حكمت نويس از زراعت حرفها گوى وهم از حرفت نويس سود هر يك را مفصل خوب با دقت نويس خط بينى كش ز بحث بينى اى عالى جناب تا نگردى مبتلاى ماتم و رنج و عذاب (٦٣) ای بسر افتیده چاه زنخدان گوش کن ای فدا کردیده ابروی خوبان گوش کن ای بهجران مانده آلام جانان گوش کن گوش کن لیکن بدقت از دل و جان گوش کن خویشتن را بر کش از چاه زنخدان بتان تاوها گردی زهجر و ماتم و آه و فغان این زنخدان بتان یار و مددگار تو نیست از برایش اینقدر افغان سزاوار تو نیست هیچ در اندیشه اقبال و ادبار تو نیست گر بمیری هم باو با الله که غمخوار تو نیست باچه نصب العین اندر نام اوجان میدهی یا همه هستی خود بادین و ایمان میدهی تا بکی از سبزه پشت لبش دم میزنی تا بکی از گیسوی همچون شبش دم میزنی تا بکی از کاکلی و از غبغبش دم میزنی تابکی از فرقت و تاب و تبش دم میزنی سبزه پشت لب پلوان خود را آب ده اندکی خود را بکار زندگی هم تاب ده نوبری را که گوئی غنچه ات تنگ شکر طفلی را گر بگوئی چشم تو بادام تر ساده را گر بگوئی روی تو قرص قمر یا بگوئی هست دندان تو مانند گهر مردا گر هم بود زین گفتار هازن میشود در میان جامعه تاوان گردن میشود (٦٤) بچه را جان اگر گفتی نبود ختر میشود وضع هر دی اش بدل با وضع دیگر میشود طبع او مایل بسرخی و به پودر میشود در نتیجه با ر دوش خلق کشور میشود دردهاش آبراهـم دیگری باید دهد کاسة تشناب را هــم دیگری باید دهد پنجه اش را بعد از ین چون پنجة آهن نویس نعره اش را چون صدای توپ هژده بین نویس قهر او را آتش سوزندة دشمن نویس بند و بازوی ورا مانند شیر افگن نویس تا که او با این فغانها مرد کار آید برون تیغ در کف مست اندر کارزار آید برون چشم اوراهم دگر جا باشعاع مرگ خوان چهره اش تشبیه بده با آلة آتش فشان چین پیشانی او را گوی تیغ دو زبان هم نگاهش را بخوان تیر دو چشم دشمنان تا که آنها رفته رفته بارة غیرت شوند با وقار و صاحب تمکین و با همت شوند آن نمی بینی کـه تا پليون پو نبا پارت را در شجاعت در تقدم وقت بازی دائما بچه گان کوچه میکردند توصیف و را ما درش هم آفرین میگفت هر صبح و مسا تا که او بشنیده بشنیده به آن تر بیه شد فرد نا می در جها ن بر شعبة حربيه شد (٦٥) مثل آن پیتر کبیر اندر سفارت هر زمان هستی و دیوانه کی میکرد بین بچه گان از دوئی تشکیل میدا دا ز تمام طفلکان خواهرش تمجیدها میکرد اعلان و نهان تا که شد معروف در عالم به پتروی کبیر گشت اندر همت و فکر و شجاعت بی نظیر اندرین وقتی که کرده دشمنان ما را کمین آنچنان باید نویسی گپهای دل نشین تا که غیرت جوشد از هر رشته مردان دین ای که بنشینی و بنویسی کاغذ اینچنین دود بشکم صحن مسجد را ز هر دریز کرد رفت در قعر جهنم هر که زو پرهیز کرد نی دماغت را بهر توصیف بیجا خسته کن نی دل و جانرا بهر درد و الم وا بسته کن نی دگر خود را چنین بی عزت و بی دسته کن کارهای سود بخش نیکوی بر جسته کن آنچنان کاری بکن تا آفرینها بشنوی اینزمان هم بشنوی و هم بفردا بشنوی تا توانی وصف و مدح بیل کشا را ترا بگو مدح آنان کو که غرق کار گشته تا گلو وصف آنان کن که زحمت میکشند از چارسو نی که گیری خامه و بنویسی اینطور ای عمو خاطرم بر فکر کعب دلر با افتاده است مهره ام در شش در رنج و عنا افتاده است (٦٦) گو بمن آخر که وصف کج کلاهان تا بکی مبتلا بودن بچشم مست ایشان تا بکی اشک ریزی جان فشانی آه وا فغان تا بکی بودنت با اینچنین حال پریشان تا بکی پیش از ان روزی که میریزند در گور تو خاك جان خودرا از چنین عیب و علل كن صاف و پاك از خدا ترس وزدوزخ بیم و از مخلوق شرم سختی دلرا ز کسب معـرفت میساز نرم خلق را با نظم و نثر خود براه نيك قرم نی که در چرسی نمودن اینچنین سازیش گرم سبز پوشی در رسید از حضرت اعلی مرا (میکشد تکلیف بيش عالم بالا مرا) ماه وسالت را چرا مصروف هذیان میکنی عمر خود را در چقن گوئی تو قربان میکنی دیده و دانسته خود را زار و حیران میکنی فكر خود با همچه بیتی صرف ایجان میکنی كاتب قدرت در سطر ابروش را کج انگاشت یا زحیرت دست او ارزید یا مسطر نداشت تا بكی خود را گرفتار کمالت میکنی عمر خود را صرف در راه بطالت میکنی (٦٧) روز و شب خوابیده تمرین کهالت میکنی جان خود را اینطرو غرق ملالت میکنی زندگی و زندگانی جان من اینطور نیست راست میگویم حقیقت مینویسم کور نیست فرصت و وقت عزیزت را مده از کف بباد کوششی کن تا رسی در اصل مطلوب و مراد از براي زندگي در زندگي اي خوش نهاد از دل و جان روز و شب ميكوش با سعي زياد شلاق عبرت عمر خود را صرف گفتگوی بیهوده مکن عقل و هوشت را به بحث این و آن بوده مکن خیز ایجنانت ز جای خود مشو بیتاب غم هوش کن هرگز نه نوشی بعد از ین زهراب غم جان خود را زودتر بیرون کش از گرداب غم زود تر بیدار شو ای محترم از خواب غم دیده بینش کشا امروز روز دو تی نیست روز وصف گردن و بینی و چشم و گوش نیست با عرق ریزیء روی حو بر و یات چه کار با عرق پاکی ء چهرهء جبینات چه کار با گهر افشانی ء رخسار ایشانت چه کار با گلاب پیکر گلرنگ اوشانت چه کار رو عرقهای تن زحمت کشان توصیف کن تا که جان داری از آن بنویس و زان توصیف کن (٦٨) بی تو باید اینزمان از کدام و دندان پف کنی بی زساق و ران و ناف نازنینان پف کنی بی ز قدو قامت و اندام ایشان پف کنی بی زفازو نغمهای ماه رویان پف کنی بنگروی را نهاد یکدم چکک رو بت یعلنی آية سعی و تجاهد خوانده سویت كف كنی خامه را بر گیر و بر گو عیب اوضاع سننگ کوزسستی و كهالتها ی مردان دینگ خوان زبی مغزی و نافهمی اشخاص کر اسنگ نی که بر تنقید ها بر خواسته کو بی بجنگ روی خود را پاك كن در چهرۀ ما گرد نیست رنگ خود را چاره کن آئینۀ ما ز رد نیست یا به تخت پشت افتیده بروی رخت خواب گوش خود بگرفته بر آهنگ طنبو ر و رباب گوشهای فکرت خود را نمائی گفت و کباب از میان آن چنین بیتی نمائی انتخاب یا الهی وصل آن دلدار می خواهد دلم کم کمش می بینم و بسیار می خواهد دلم نیست لازم وصف تنگ و پاچه را دفتر کنی اندر ین راه فلاکت فکر خو د پنچر کنی گاه مدح روده و اشکنیه را از بر کنی گه باین مضمون بیت مهملی را سر کنی بسکه اندر صافی و نز هیست آن گل نامزد بوسه ام لغز ید . لغزید . بپایش میر سد (٦٩) تا توانی داری عیب جاهلی را بازگوی تا نفس داری نقوص کاهلی را بازگوی تا رمق داری ذمیم غافلی را بازگوئی ای بقوم این سکته بی حاصلی را بازگوی کای صنم گر چشم بالا کن که قربانت شوم صدقۀ لعل لب و سیب زنخدانت شوم در جهان بفکر اما طرز تجارت را نظر علم وحکمت را به بین کن زور وقوت را نظر کن فلاحت را و صنعت را و حرفت را نظر فکر خود بیجا نموده کن حقیقت را نظر عمر خود را صرف بر نظارۀ بیجا مکن وقت خود ضایع به سودای نه و بالا مکن قوم را ترغیب ده بر کوشش و نشر علوم خلق را تشویق ده بر کسب تهذیب رسوم خوف ده از پند خود از دوزخ و زهر وزقوم ای که بنویسی بکاغذ اینچنین یکوصف شوم از سرین او چه میپرسی که آنجا دو مثال چون دو کوه نقره گردیده است دريك هو کشال آیۀ حق را به منبر خوان بآواز بلند معنی آنرا بگو از بهر قوم ارجمند با چنان نهجی که او شایرا شود سر مشق و پند فرق بتوانند نفع خویشتن را از گزند نی که نافهمانده موضوع را شتابان بگذری از بیانات معلی صورۀ پر ان بگذری (۷۰) خلق را از وعظ و پند خويشتن بيدار كن اطلبوا العلم باوشان پی به پی تكرار كن ليس للانسان الا ما سعى تذكار كن بر طرف از چشم مردم پرده پندار كن با چنان وصفی که سازد برطرف از سینه زنگ نی که گردد از خطابت قلبهای موم سنگ تو نمیشرمی باین فضل كمال خويشتن كو ادب بيرون قدم بگذاشته اندر علن با هزاران جرئت اندر بین صدها مرد و زن مدح زير دامنی كرده چنین کوته سخن نقش سم آهو ئی یا گندم زیباست این یا گل تر یا صدف یا گوهر یکتاست این تو همی بايد شب و روز ای ادیب نامور با همه اطراف خود هر لحظه اندازی نظر از بد و نيك جهان سازی تو خود را با خبر نی که بر خوانی افسانه از سرشب تا سحر تار طنبورم که می نالد در ین شبهای تار در سر هر پرده میگوید که داد از دست يار حيف باشد اینکه بنشسته بصد ناز و ادا پر كنى قليان خود را در لب جوی صفا دود آنرا کش نموده پف کنی اندر هوا بعد از آن تحریر بنمائی چنین وصف و را دود او اندر هوا پیچیده سنبل میشود طرفه تر برگی که بعد از سوختن گل میشود (۷۱) يا بروی سبزۀ بنشسته پرخواب و خمار نوش سازی با هزاران شوق چای هیل دار بعد از ان گیری قلم با پاره کاغذ از کنار از برای آن چنین و سفی نویسی آشکار سبزه روئيدهء از باغ رضوان است چای گرنمی شد کفر میگفتم که ایمان است چای بر تو لازم بهر بهبود و طن خدمت کنی سخت بر بندی کمر چون دیگران همت کنی از تمام یاوه گوئیهای خود نفرت کنی نی که برها روز وشب فقر بر این صنعت کنی موشگافیها در ان اندام زیبا کرده ام تا کمر را از میان موی پیدا کرده ام هوش اگر داری تن افگار خودرا چاره کن پاره گیهای لب بینزار خود را چاره کن چاک های کهنه و ابزار خود را چاره کن مرد اگر هستی دل بیمار خود را چاره کن چاره داری بخود بیچاره بودن تا بکی تنبلی وسستی وبیکاره بودن تا بکی تا بمردن گر تو وصف روی بنویسی چه سود یا زچشم و مژه وابروی بنویسی چه سود یاز زلف و کاکل و گیسوی بنویسی چه سود یا زیوزو گردن و از موی بنویسی چه سود نی بجسم مردۀ ات این وصفها جان میدهد نی برایت آب و نی پوشاك و نی نان میدهد (74) وصف کاری کن که دایم آب ونان زاید ازو همتی در کارو با رأی نوجوان زاید ازو غيرتي در جسم و جان مردمان زاید ازو آبروئي زايد و نام و نشان زاید ازو نی که بار خجلت و شرمند گی با ر آورد ذلت و خواری وسر افگند گی با ر آورد بنده از این یاوه گوئیهای غریب افتادۀ مفلس و بیچاره خوار و بی نصیب افتاده زآن سبب با اهل ثروت چون رقیب افتادۀ روز شب با این مذمت ای ادیب افتادۀ چند پرسی اهل دنیا ئی کدا مین بهتر ا ند جمله گی با هم برابر همچو دندان خراند ساز خود را از همه اسرار دنیا با خبر دائما آینده خود را بگیر اندر نظر خویش را قربان بکن اندر ره علم و هنر بعدازین از وصف ناف و تنگ و پاچه در گذر تا که آتش در نگیرد نا گهان اندر سرت شعله آن تا نسوز د خانه و بام و درت بر تو لازم نیست از زلف تبان صحبت کنی یا که شغل دلبر ی دار د با و الفت کنی قوم را از اینچنین تعلیم بی همت کنی خار و زار و ابتر و نادار و بی دولت کنی چون تو از مائی و با ما میتراشی فتنه آشنا و ا حا ل ا یمن و رای از بیگانه (۷۳) وقت تنگ آمد مرا در وقت وصف پشم نیست تیغ در حلق آمده هنگام مدح چشم نیست فکر خود کن فرصت ابحاث روی لشم نیست قهر هم بر من مکن زیرا که وقت خشم نیست آنچنان یکباره بر کش خویشتن را از وبال تا بگردد دوستانت شاد و دشمن پا بمال جامه صد پاره خود را بکن چاره رفو جهد میکن شوکت دیرینه خود را بجو سعی کن نادر جهان گردی توهم با آبرو اینچنین يك بيت پوچی را دگر هرگز مگو کز تحمل بار را چین از جبین وا میکنم با کلید میم قفل آهنین را میکنم - : کو ترا ایجان من با وسمه ابرو چه کار با سر زلف بتان و کاکل و گیسو چه کار با سرین و ساق و قد و قامت و بازو چه کار با خط و خال بتان و با به پشم و مو چه کار نانوانی زلف علم و حکمت خود شانه کن وسمه ابروی او را تازه ای دیوانه کن نی به مو و صف بقا تست لقمۀ نان میدهد نی به تو يك توشه و يك ساز و سامان میدهد نی به جنت میبرد نی حور و غلمان میدهد بلکه او دیوانه و رسوای عنوان میدهد تا بکی در دینت این بی منفعت ره میروی روی گردان گشته از ره ورنه چه میروی (٧٤) تا زبینی کسان گفتن به احوالت به بین با خود و فرزند ها و با عم و خا لت به بین سوی خوی و عادت و کردار و افعالت به بین جانب گفتارهای خویش واقوالت به بین خوب دقت کن برفتار خود ای غرق و بال دیگران در چه خیال اندو تو اندر چه خیال گر نمیدانی حقیقت را برو بنشین خموش کار دیگر پیشه کن تا چند لایعنی خروش ای برا در گیر این پند مرا از دل بگوش اینقدر برمدح ووصف پا چه وروده مکوش چشم عبرت باز کن این عصر وصف روده نیست عصر کار است وزمان همچه بیت پوده نیست طفلکان ساده رو را درس اخلاقی بگو تا بگردد هر یکی دانا وصا حب آبرو نی چو بعضیها نشانده هر یکی را پیش رو صفحه را باز بنمائی و بر خوانی باو پردهد ساقی پیاله گاه راست و گاه چپ از شراب دیر ساله گاه راست و گاه چپ حب دین وقوم و رحم دوستان تعلیم کن صدق نیت پاس عزت بهر شان تعلیم کن شوق حلمت فهم صنعت هر زمان تعلیم کن نی باو برطبق ذیل ای مهربان تعلیم کن عاشق یارم مرا با کفر وبا ایمان چه کار تشنه دردم مرا با وصل و با هجران چه کار (٧٥) بر تو لازم هر زمان گوئی برایش درس دین تا بداند رسم و راه مذهب و دینش یقین حب دین او بگردد بر ضمیرش دل نشین ای که او را خواندة نزد خود بگوئی اینچنین زیر دامان تو پنهان چیست ای نازک بدن نقش سم آهوی چین هست در بر گيا سمن آنکه بنشسته به نزدت بهر تعلیم ای پدر بهر آن بنشسته تا گردد ز عرفان با خبر تو بجای آنکه تعلیمش دهی از خیر و شر میدهی تعلیم او لتر چنین با آن پسر لطف باشد گر بپوشی از گدا ها روت را تا بکام دل به بینند دیده ما روت را یا الهی رحم کن بر حق ما بیچارگان عقل و هوشی ده که ما را و ار هاند از زیان فکر ورای ده که وه از چه بدانیم اینقزمان يك تمیزی ده بما ایخالق كون و مكان تا ز غفلت ما و هر گر دیده با عرفان شویم از پی علم و هنر در هر طرف پویان شویم قوم ما را از کرم با علم و با ستمت بكن جمله شانرا مالك يك صولت و حشمت بكن قدرت کا می با و شان داده با قوت بكن صاحب يك اقتدار و عزت وعظمت بكن تا که اینها هم در ین میدان سری بالا کنند بین هم اقران خود ها شو كتی پیدا کنند (٧٦) ملك ما را باز همچون روضۀ رضوان بكن مر کز ما را چو لندن شهرۀ دوران بكن شوکت گم گشتۀ ما را بما احسان بكن صولت ما را بچشم خلق باز اعیان بكن باز دست علم و حکمت را بدست ما بده تاج مطلوب سعادت را بفرق ما بنه درد ما را از ره لطف و کرم درمان بكن باز ما را همچو سابق با سر و سامان بكن مشکلات ما همه از فضل خود آسان بكن رحمت خود را بما از رحم پشتی بان بكن چونکه ما در بین گرداب بلا افتاده ایم خوار و زار و اشتر و بی دست و پا افتاده ایم باز ما را قدرت دیرینۀ ما باز ده باز ما را شوکت پیشینۀ ما باز ده باز ما را صولت دوشینۀ ما باز ده باز ما را حشمت پارینۀ ما باز ده تاسپس گردیم با چرسیت باعذار و برو خاك بر سر کن که آب رفته باز آمد بجو تا بان وقتی که دنیا زیر بود هر سوز آب تا بان وقتی که باشد نور افشان آفتاب تا بان وقتی که میگردد بگیتی ماهتاب تا بان وقتی که میریزد بما اشک سحاب ایوطن من از خداوند و امان میخواهمت تا قیامت مامن افغانیان میخواهمت (۷۷) زور بازوی تو دایم پرچۀ مردان بود کارو بارت در کف جمع خردمندان بود ر شته کار تو ا ندر پنجۀ افغان بود جملۀ او لا د ها یت صا حب عر فا ن بو د کور کر دد آ نکه در حق تو بد بینی کند در بگیرد آنکسی کا ین فکر بی دیئی کند غیرت او لا د ها یت دا ئما د ر جو ش باد ساکنانت جمله گی با عرفت و با هو ش با د آتش جهل و نفا ق از صحنه ات خا موش باد فتح و نصر ت دا ئما با بختت هم آغوش باد آ ر ز و د ارم که تا بینم گلستا ن بینمت تا که هستی بینم ترا شا دان و خند ان بینمت آنقدر های که بر شیران شرقت غیرت ست آنقدر های که در غربت نشان صو لت ست آنقدر های که در سمت جنو بت قو ت ست آنقدر ها ئیکه د ر سمت شما لت همت ست ا ین صفتها د ر تر قی بادتا یوم ا لطلاق ا ین علا یم د ر تزا ید با د تا یو م المسا ق (شرفی) تا جان در بدن داری بر و تعلیم کن تا که جان داری فغان و ناله را تعمیم کن هر کسی را هر چه میدانی با و تفهیم کن خویش را بر خدمت د ین و و طن تسلیم کن تا بو قت ز ند گی فیضی ز تو نا شی شو د بعد مر دن بر مزا ر ت جو ش گلپا شی شو د (ختم) (و) مخمس بر غزل دوست فاضل محترم آقای محمد ابراهیم خان خلیل خوف از قهر خدای خالق اکبر کنید شرم از ذات رسول پاك پیغمبر کنید بیم از روز جزا و پرسش محشر کنید تا بکی غصب حقوق و مال یکدیگر کنید تا بکی از احتکار و رشوه جمع زر کنید امر حق را مانده در طاق فراموشی عیان گشته خارج از ره حکم رسول انس و جان مذهب و آئین خود را پشت سر کرده نهان تابکی خون برادرهای خود را نوش جان صورت شیر سفید طیب مادر کنید تا بکی از مایه و از حاصل جیب کسان تا بکی از اشک خونین یتیمان هر زمان تا بکی از آب چشم قرمز بیوه زنان تا بکی از شیرۀ جان ز پا افتادگان بکس و جیب و کیسه و همیان خود پر زر کنید ای صنوف زارع و علاف و بقال غرور ای گروه تاجر و بز از از انصاف دور ای بسلف دارندگان نقد ملیون و کرور تا بکی جای ترقی و تعالی بر امور قیمت هر جنس را هر روز بالاتر کنید تا بکی چون جاهلان از حقیقت گمرهان تا بکی چون دل سیاهان محبت دشمنان تا بکی چون مرده مهران شقاوت پیشه گان تا بکی چون غافلان بی مروت در جهان زندگانی بی خبر از درد همدیگر کنید تا بکی خوبی و الفت را نیاورده روی کار تا بکی نرمی و شفقت را نیاورده روی کار تا بکی رحم و مروت را نیاورده روی کار تا بکی مهر و محبت را نیاورده روی کار از عداوت کینه بگذاروز کینه شور و شر کنید چند میباشید دور از الفت و مهر و وفا نی چند میباشید با هم در جدال و افتراق چند میباشید اندر اختلاف و انشقاق تا بکی چون جاهلان باشید پامال نفاق از برای حق کتاب اتفاق از بر کنید تا کسی از غیبت لحوم همدگر را می جوید تا بکی در جادۀ جهل و تغافل میدوید تا بکی از هم جدا و تیت و پاشان می شوید تا بکی بی غور و بی سنجش بهر ره میروید تا بکی گفتار ارباب غرض باور کنید احتیاجی تا بکی بر موچی و سراج غیر چند بودن انتظار و دارو و اعلاج غیر چند پیچانید بر خود اطلس و دیباج غیر تا بکی باشید بر هر کار خود محتاج غیر غیرتی تا رفع محتاجی زهر کشور کنید تا که گیرد شرقی رونق کار و کردار شما تا که گردد سهل و آسان صعب و دشوار شما تا که گیرد چهره اقبال ادبار شما تا شود گلشن صفت گلخن بهر کار شما استعانت چون خلیل از خالق اکبر کنید (ح) تقریظ مسدس ښاغلی شرقی را مسمی به (شلاق عبرت) مطالعه کردم از حیث موضوع همه ملی و انتقاد از خرافات پرستی است و اخلاف را برای پیروی از پیشوایان و سلفهای اسلاف توصیه و تشجیع میکند و از کهالت و تشتت و عدم اتحاد منع می نماید معلوم میشود گوینده اش صاحب درد و در وطن دوستی فرد هست و زبان حالش بکنایه و اشاره میرساند که. من ندانم فاعلاتن فاعلات شعر میگویم به از آب حیات اگر بواسطه طبع بدسترس عموم گذاشته میشود شاید صاحبان هوش را وسیلهٔ کشیدن پنبهٔ غفلت از گوش گردد والله الموفق علی سبیل الرشاد . چهار شنبه غرهٔ ماه ربیع الاول ۱۳۷۵ هجری قمری مطابق ۲۵ برج میزان ۱۳۳۴ هجری شمسی ملک الشعرا بیتاب تشکر و امتنان شلاق عبرت از روزی که ساخته و تالیف و به نظم آن پرداخته و تلفیق شده مدت بیست سال در دیوار خرابیهای صحایف ریخته آویخته بوده باری پیاده یا سواری از آن کاری گرفته نمی توانست ناظرینش بحال آن اسف می بردند و قارئینش باحوال آن تاسف میکردند که چرا این رانده بجا و کشاننده کم بپیرایه حیله طبع آراسته و پیراسته نگردیده که نفع خود را عام و تاثیر خود را تمام می نمود مگر بعلت نا مساعدی قدرت و ناموافقی ثروت آن مرام عملی نشده زمان قدرت را انتظار می برد چون درین سال ۱۳۳۴ هـ ش که این خادم دین و وطن بحیث وکیل و نماینده اهالی حکومت کلان سمنگان در شوری ملی وارد کابل شدم یگانه مشوق من بطبع این رساله آقای فاضل محمد علم غواص مدیر روز نامه اصلاح گردیده تا نقطه آخرین از معاونت خویش دریغ نفرمودند لذا از آقای غواص و هم از آقای محمد شفیع رهگذر معاون روز نامه ملی انیس که او شان نیز با من درین راه کهمکی نموده اند ابراز تشکر و امتنان می نمایم. عصمت الله شرقی [BLANK PAGE] نمره ۵۳۰۰ ۳۱۵ کتابخانه عمومی ریاست مستقل مطبوعات