Afghanistan Digital Library adl1182 http://hdl.handle.net/2333.1/80gb5nsf This is a PDF version of an item in New York University's Afghanistan Digital Library (http://afghanistandl.nyu.edu/). For more information about this item, copy and paste the "handle" URL above into a web browser. When referring to or citing this item please use the "handle" URL and not this document or the URL from which you downloaded it. All works presented on New York University's Afghanistan Digital Library website are, unless otherwise indicated, in the public domain. The images available on this website may be freely reproduced, distributed and transmitted by anyone for any purpose, commercial or non-commercial. NYU Libraries, Digital Library Technical Services, dlts@nyu.edu [BLANK PAGE] [BLANK PAGE] [BLANK PAGE] [BLANK PAGE] تاریخ افغانستان جلد اول بنگارش احمد علی کهزاد قسمت اول فصل پنجم لشکر کشی های اسکندر بنگارش محمد عثمان صدقی [BLANK PAGE] تاریخ افغانستان جلد اول از ادوار قبل التاریخ تا سقوط سلطه موریا نگارش احمد علی کهزاد * * * حصه اول فصل پنجم « لشکر کشی های اسکندر » از صفحه ٣٦٤ تا ٤٢٦ نگارش محمد عثمان صدقی [BLANK PAGE] (الف) فهرست مضامین فصل اول مضمون نظری به دوره های قبل التاریخ دوره كالكولى تيك اسیای غربی در حواشی آریانا - حوزه سند بلوجستان انم نزديك مرو مساعدت خاك آريانا کشفیات در سیستان افغانی آبادی نمره اول آبادی نمره دوم ارتباط خارجی و نتیجه لا جورد ورول آن در مراودات آریانا فصل دوم آریا کتلة باختری هندواروپائی مدنیت ویدی تشابه زبان آئین و معتقدات صفحه ۱ ٥ ۷ ۹ ۱۳ ۱۳ ١٤ ١٥ ۱۸ ۱۹ ۲۱ ٢٤ ۲۷ ۳۲ ۳۳ مقدمۀ ثانی ویدیها سرود رگ وید اوستا مهاباراته مهد ظهور و پرورش آریا معنی کلمه آریا آریا ورته آریانا و یجه آریاها در باختر انتشار آریاها از باختر به دو طرفهٔ هندوکش ریشهٔ «آریا» در يك عده نام ها هرویو هراوی تی آریا کا آریاسپ اریستوفیل ارتاکانا اریوس آریانا حدود آریانا سرود ویدی ویدیاودا صفحه ۳۳ ٣٤ ٣٥ ٣٥ ٣٦ ۳۷ ۳۸ ۳۹ ۳۹ ٤١ " " " ٤٢ " " " " ٤٤ ٤٦ ٥٠ (د) مضمون صفحه سرودهای «بلهیکا» یابلخدی (سرود های قدیم و مجهول ) ٥٠ سرود های جنوب هندو کش ( سرودهای معلوم ) ٥٦ ریگ و ید و تقسیمات آن ٥٨ مدرسه های ادبی و تاریخی ریگ و ید ٦٢ تاریخ سرود های ویدی ٦٤ محل ظهور سرود های ویدی ٦٦ معلومات جغرافیائی ویدی رود کوبها (رود کابل) ٧٠ کرومو( رود خانه کرم ) ٧١ گوماتی (رود خانه گومل) ٧٢ سوتی (رود خانه سوات ) راسا ( رود خانه کنر) ٧٣ « تریشتا ما » یا « امی تاپها» ٧٤ سپته سند هو ( هفت رود ) گندها را ٧٥ حوزه ار غندا ب بلهیکاـ بلخ ٧٧ کوه منجوان و قبیله موجاوات ٧٩ تذکار بعضی قبایل بهاراته ٨٠ پکتها ٩٠ (د) مضمون صفحه اقتدار شاه و قبیله پکتها ۹۸ گنداری ها ۹۹ سنگیدی ها ۱۰۰ اپاریتی ها ۱۰۱ دادنگی ها یا تاجيك ها ۱۰۲ الینا ها ۱۰۳ جنگ های دی و وداسا ١٠٥ پريسا يا (پرتخى) ١٠٦ حیات اجتماعی حوزه اکسوس وشمال هندوكش ١١٠ در جنوب هندوكوه ١١٤ خانواده (کولا) ١١٥ گوترا و گوشتی ۱۱۷ كرا مه ۱۱۸ ويس يا ويسه ۱۱۸ عدم طبقات و كست در آريانا ۱۱۹ حکومت شاهی ۱۲۱ سبها وسمیتی یا مجلس عوام و اعیان ١٢٥ عروسی ١٢٦ مقام زن در جامعه و یدی ۱۳۰ بازی و ورزش ۱۳۲ ( ه ) مضمون صفحه اسپ سواری واسپ دوانی ۱۳۲ طاس بازی ۱۳۲ اتن ورقص ۱۳۲ خواندن وموزيك ۱۳۳ ساهانه ١٣٤ جنگجوئی و اسلحه ١٣٥ البسه ١٣٦ زراعت ومالداری ۱۳۷ صنعت ۱۳۹ خوراك ١٤٠ عقاید ١٤١ اندرا ١٤٧ وارونا ١٤٨ اگنی ١٤٩ سوما «رب النوع» » سوما «مشروب» ١٥١ سوما وتخیلات ریشی ها ١٥٦ سوماوهوما در ریگ ویدو اوستا ١٥٨ زبان ویدی زبان ویدی ١٦٠ مضمون صفحه مهاجرت آریاها از آریانا بطرف هند و فارس بطرف هند ١٦٦ داسيا و ١٦٨ شاخه غربی با المادی و پارسوا ۱۷۰ فصل سوم مدنيت اوستائی عموميات اقتضاءات محيط و نژاد ۱۷۲ اوستا و اولین خاک آریائی ۱۸۱ تاثیرات خاک آریانا ۱۸۲ زرتشتر سپیتمان ازویشی های عصر ویدی قازر تشتر سپیتمان ١٨٥ زراتشترا ، زر تشتر سپتمه یا زرتشتر سپیتمان ۱۸۸ خو شا وندان و بستگان زرتشتر ۱۹۱ زر تشتر در افسانه ها و روایات تصوری ۱۹۲ روایات یونانی ۱۹۳ اوستا اوستا ١٩٥ اوستای اولی یا باختری ١٩٦ اوستای نو ١٩٦ (ز) مضمون صفحه تقسیمات اوستا ۱۹۹ گات ها ۲۰۰ اهمیت اوستا در تاریخ آریانا ۲۰۲ تشکیل نظام سلطنتی آریانا در بلخدی ارمانم هور یئو یا «فرشاهی آریائی» ٢٠٦ از اوستا تا شعرای داستان سرای قرن 4 هجری ۲۰۹ پارادانا پیشدادیان بلخی ۲۱۰ يما پادشاه ٢١٦ اخطار ورود سردی و اتخاذ ترتیبات لازمه ۲۱۸ شهادت و دا ۲۱۹ ياما ، يما، جم و جمشيد ۲۲۲ یاما وجام سوما یا جام جم ۲۲۳ اولین پایتخت آریانا ٢٢٤ تعبیر واقعی این کلمه ۲۲۹ تری تو نا «فریدون» ۲۳۱ کرساسیه ۲۳۲ کیاوی کواتی «کیانی» ٢٣٦ کاوی کواتا، کی کواث ۲۳۸ کاوی یوسان ، کاوی یوسا ، کی کاوس ٢٤١ )ج( مضمون صفحه کاوی هوسر اوا ( کی خسرو ٢٤٣ توزا يا طوس ٢٤٦ دودمان اسپه دودمان اسپه ٢٤٥ اسپ و باختر ٢٤٨ اروت اسپه ( لهراسپه) ٢٤٩ ويست اسپه ( كشتاسپه) ٢٥٠ محاربات ويشتاسپه ٢٥٣ حامی زرتشتر و پدر داريوش ٢٥٧ زری ويری ٢٥٨ خاندان هوکوا ٢٥٩ سپنتو داتا ٢٦٠ اشوری هاو آريانا ٢٦٥ سرزمین اوستائی سرزمین اوستائی ٢٧٢ آريانا ويجه ٢٧٥ سغده ٢٧٧ مورو » بخدی زیبا » نسايا ٢٧٨ هرای وه » (ط) ویگره نه ۲۷۸ «اوزوا» یا «اوروه» ۲۷۹ خننتا « هری واتی ۲۸۰ «را گا» یا «ره گه» « کخره ۲۸۱ «ورنا» یا «ورنه» « «رانگه» یا «رانگاه « کوهای آریانا ۲۸۲ هریتی بائور ۲۸۳ زره دهازا ۲۸۳ سیامکه ۲۸۶ وقره یافت ۲۸۶ سپیته ورنه ۲۸۶ سپینتوداتا ۲۸۶ پویانی ریسنا ۲۸۷ کوسرادا ۲۸۸ پورانا « سپی تا گوناگیری « ستیرا ۲۸۹ پورواناوا « رود خانه ها « هیتو منت ۲۹۱ (ی) مضمون صفحه خواصپه ۲۹۱ هو استرا « فراداتاً « هو انا کوهیتی ۲۹۲ قلمر سلطنت و امپراطوری دودمان پاراداتاً و کاوی و اسپه ۲۹۳ اوستامدیا و فارس و شاهان ایشان را نمی شناسد ۲۹۰ آئین اوستائی ملاحظات عمومی ۲۹۷ سویه اخلاقی ۳۰۳ هومته، هوخته، هورشته ۳۰۴ مقایسه بین بعضی نام‌های ارباب انواع ویدی و اوستائی ۳۰۵ عناصر طبیعی ۳۰۷ آتش ۳۰۷ آب ۳۰۸ میتھرا ۳۱۳ ارباب الانواع اوستا ع روی مسکوکات شاهان کوشانی ۳۱۵ ارواح بستگان، اجداد ۳۱۷ زندگانی اجتماعی طبقات اجتماعی ۳۱۸ صحت و زیبائی بدن ۳۲۲ عروسی ۳۲۳ ترقی زراعت ۳۲۵ جنگ و ادوات جنگی ۳۲۶ زبان زند ۳۳۱ (ك) فصل چهارم سلطه بیگانه مضمون هخامنشی ها مرکز اولین مدنیت سامی ، کلده و عیلام آشوری ها امادی یا ماد امادی یا ماد اولین تذکر اسم مادی (ماد) مادها از خلال کتیبه های آشوری ظهور سلطنت ماد فرا اورتی ومحکوم ساختن قبیله پارسوا سیا گذارس ظهور حمله سیتی ها یا اسکوئی ها استیاگ پارسوا ، پارسواس ، فارسی ها هخامنشی و دیگر عشایر وقبایل پارسوا وضعیت هخامنشی ها پیش از سیروس سیروس واحفاد او ، عصر تاریخی سلطنت انشان یا سومیان یا شوش کمبوجیه صفحه ٣٣٤ ٣٣٥ ٣٣٧ ٣٤١ ٣٤٢ ٣٤٣ ٣٤٥ ٣٤٨ ٣٤٩ » ٣٥٠ ٣٥٢ ٣٥٣ ٣٥٤ ٣٥٦ » ٣٥٧ (ل) مضمون صفحه داریوش و احفاد او ٣٥٨ باقی احفاد او ٣٥٩ آریانا و هخامنشی ها آریاناء هخامنشی ها ٣٦١ فصل پنجم حصه اول لشکر کشی های اسکندر از مقدونیه تا هایر کانیه اسکندر مقدونی ٣٦٤ دولت هخامنشی ٣٦٥ قشون کشی اسکندر ٣٦٦ مرگ داریوش سوم ٣٦٨ اسکندر در آریانا حرکت اسکندر ازهایر کانیه به پارت وهرای و ٣٦٧ اولین اقدام ملی برضد اسکندر ٣٧٠ حرکت اسکندر جانب سیستان ٣٧٢ حرکت اسکندر در آریاسپ ٣٧٤ دومین اقدام ساتی بارزانس برضداسکندر ٣٧٦ اسکندر درارا کوز یا جنگ ساتی بارز انس ٣٧٨ حرکت اسکندر بطرف پارو پامیز ادی ٣٧٩ اسکندر به قفقاز ٣٨١ مقصود از کوهای قفقاز چیست؟ ٣٨٤ (م) مضمون صفحه عبور از هند و کش ۳۸۵ بسوس ۳۸۷ اسکندر در باختر یانه ۳۸۹ باختر « اوز موس ۳۹۱ از با کتر یانه بطرف سوگدیانه، عبور از رود آمو ۳۹۰ سوگدیانه و مقامات مهم آن ۳۹۳ سوس در دست اسکندر ۳۹۴ وقایع سغدیانه، اسکندر در سواحل جاگزارتس، ظهور سپی تامینس ۳۹۵ اسکندر به اقصی ۳۹۷ ظفر سپی تا مینس ۳۹۸ تذکر بعضی از شهرهای مهمة سغدیانه: مار کندا ۳۹۹ اسکندر یه اوگزیانه « اسکندر یه اسچاته « برگشت بباختر یانه « شورش در سوگدیانه، عاقبت سپی تا مینش ٤۰۰ اسکندر و رکانه ٤۰۳ قتل كليتوس ٤۰٥ تیاری سفر هند ٤۰٦ عبور از هندوکش ٤۰۷ آمبهی شاه تکسیلا ٤۰۷ ( ن ) مضمون صفحه اسکندر در نیکا یا - پردیکاس وهفسیتیون ٤٠٩ حرکت اسکندر « جنگ با اساکی نوئی ٤١٢ جنگ باز برا ٤١٤ فتح اورنوس ٤١٥ اسکندر در هند مراجعت از اورنوس ٤٢٠ عبور از اندوس، ورود به تکسیلا ٤٢١ اسکندر و پوروس ٤٢٢ باز گشت اسکندر اعلام باز گشت، مراجعت اسکندر ٤٢٣ حرکت بطرف بابل و مرگ اسکندر ٤٢٤ اوضاع امپراطوری بعد از مرگ اسکندر ٤٢٥ حصهٔ دوم سلطنت موریا نفوذ موقتی دولت موریادر جنوب هند و کش، شیوع دین بودائی در افغانستان ٤٢٧ مقابله چند را کوپتا باسلو کوس نیکاتور یونانی ٤٣٢ بند وسارا ٤٣٤ آشوکا ٤٣٥ ( ف ) مضمون صفحه فرامین سنگی ٤٣٧ وضعیت سیاسی چگونگی رفتار اسو کا با ساکنین جنوب شرقی آریانا ٤٣٨ دیانت بودائی و آریانا ٤٤٠ دیانت بودائی ٤٤١ محفل مذهبی و اعزام مبلغین ٤٤٣ سقوط آخرین عناصر موریا از دره کابل ٤٤٥ خاتمه جلد اول ٤٤٧ * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * بسم الله الرحمن الرحیم مقدمه خوشبختم که پانزده سال قبل با نگارش مقالات كوچك ومتفرق واردتتبع در تاریخ قدیم افغانستان شدم و با عشق مفرط دنبالۀ این کاررا بلا وقفه ادامه دادم وامروز بیاری خدای متعال موفق میشوم که جلداول تاریخ افغانستان را بخوانندگان گرامی عرضه دارم . افغانستان دراثر موقعیت جغرافیائی خود درچهار راه آستانۀ آسیای مرکزی درعالم تاریخ وتهذیب آسیائی وشرقی از روز گاران باستان تا امروز مقام مهمی داشته که تعین مراتب آن برای ما وبرای انکشاف مزید علوم وتهذیب بشری کمال اهمیت دارد . تتبع درزوایای تاریخ کشور که جمعی از مورخین ونویسندگان افغانی درین سالهای اخیر به آن متوجه شده اند کاری است که همۀ اقوام جهان نسبت به خویش ومملکت های خویش انجام داده ومیدهند واین امر در راه مزید شنا سائی وتحکیم روابط متقابله تهذیبی ملل بی مدخلیت نیست . ماخود میدانیم وبیگانگانیکه پیش ازما کم وبیش در اطراف سابقه وموجودیت تاریخی افغانستان متوجه شده اند خوب ملتفت هستند که این مملکت در عصر حاضر و قرون جدیده بنام «افغانستان» و در دورۀ اسلامی قرون وسطی به اسم«خراسان» ودر ازمنه قدیم باستانی بنام« آریانا» یاد میشد. مورخین افغانی به احترام نوامیس تاریخی وطبقه بندی تاریخ کشورخود ، در دوره های متقابله این نامها را استعمال کرده ومیکنند وغیرازآن چاره ئی متصورنیست . پس اگر در فصول اولیۀ تاریخ مملکت ما اسمای «آریا» و «آریانا» می آید از آن قطعاً بفکر تئوری های نژادی (راسیزم) نباید افتاد زیرا در نظر ما و در تاریخ مملکت ما این کلمات از خود مفهوم جدا گانۀ تاریخی دارند واین مفهوم واقعی طوری در نام مملکت و در اسمای رود خانه ها ، شهرها ، علاقه ها و برخی از قبایل ما حل و مزج است که جزء موجودیت تاریخی ما و کشور ما شده وتغیر آن جعل حوادث تاریخی است . افغانستان مانند هر مملکتی در دوره های طولانی تاریخ خود جزرومدی داشته و کوچکی وبزرگی هائی را دیده ، تذکار کشور کشائی ها و فتوحات وترسیم حدود مملکت در چوکات امپراطوریهای وسیع وتعین حدود جغرافیائی آریانا طبق مندرجات اوستا ونظریات «اراتوستن» و«استرابون» و «بطلیموس» عین واقعات مستند تاریخی است که همگان از آن مطلع اند و جاندارد که کسی آن را به مقاصد سیاسی محض تعبیر کند . فائده ئیکه با نوشتن تاریخ افغانستان برای ما متصور است تحکیم روح وحدت قومی وملی ما درچو کات کشور ما است که آرزوی قلبی همۀ ما را تشکیل میدهد وما رابرای مزید همکاری و بسط تعلقات برادری با ملل آزاد جهان آماده میسازد . امید است سلسلۀ دورۀ تاریخ افغانستان که جلد اول آن حالا و بقیۀ آن در آینده به تدریج ازطرف بنده ورفقاو همکاران محترم من نوشته ونشر خواهد شد درروشن ساختن صفحات تاریخ افغانستان موثر افتاده وازنقطۀ نظر همکاری در زمینۀ تحقیقات تاریخی وتهذیبی بشری مفید ثابت شود . احمدعلی کهزاد فصل اول نظری به دوره های قبل التاریخ چون بشر همیشه در فکر توسعه معلومات خود بوده وهست ، هر وقت در هر زمینه ئی كه بيك نقطه واصل شده بفکر افتاده است تا قدمی بیشتر گذارد و احاطهٔ دانستنی های خود را بیشتر وسعت دهد ، این آرزو بصورت عمومی نظر به تقاضا و تاثیر زمان و مکان کم و بیش بطی و سریع بوده ولی در یکی دو قرن اخیر من حيث زمان و در غرب من حیث مكان سرعت بیشتری بخود گرفته است و موضوعات بسیار كوچك كه شاید چند گاه پیشتر توجه کسی را هم جلب نمیتوانست مورد دقت قرار گرفته و حتی با توسعهٔ اهمیت خود شاخه علم علیحده گشته تاریخ همیشه با بشر بوده و هست و من حیث منبعی که از آن باره معلومات کشیده شود چیز تازه و نوی نیست بلکه میتوان آنرا در جمله یکی از قدیم ترین مظاهر دانش بشری حساب کرد زیرا بهر وقت و زمانی ئی که مراجغه شود انسان به رنگی و تعبیری در ین راه کار کرده ، خواه بصورت قصه بوده خواه بصورت داستان و افسانه های شفاهی ، خواه بصورت نقش عين و اقعات در مغاره ها و احجار کوها و خواه بصورت اقسام مختلف رسم الخط تصویری و نیمه تصویری و صوتی و غيره . بناءً علیه در مفکوره قدامت تاریخ من حیث تاريخ شبهه ئی نیست ولی همان طوریکه سایر شعبات دانش بشری توسعه یافته و حتی در بعض موضوعات شاخه های بالكل جديد بمیان آمده است تاریخ هم تحول كرده ، توسعه يافته و يك سلسله علوم جديد ، انتروپو لوژی ( ٢ ) ( تاریخ طبیعی انسان ) انترو لوژی ( شرح خصوصیات بدنی نژادهای بشر ) مردم شناسی، عتیقه شناسی، فولکلور وغیره وغیره بمیان آمده وبذات خود هر کدام آن امروز وسعت یافته و دارای شاخه‌های جداگانه شده ولی همهٔ آنها درحقیقت برای يك مقصد واحد که تاریخ باشد کار میکنند . انسان كنجكاو همیشه درصدد بوده وهست تابه نیروی حدس وخيال وبه دستیاری چراغ عقل وفکر سلیم پرده‌های تاريك زمانه‌های گذشته را پاره نموده واقعات هزاران سال قبل را نگاه کند، به بیند و بازقدمی بیشتر گذاشته واسرار مجهول كوايف حيات وما حول وما ورای خود را کشف نماید . از گذار شانی که همین الان واقع میشود تا آنچه که در قدیم ترین زمانها گذشته و هنوز نیروی فکر بشر به کشف آن موفق نشده است همه بلا استثنا جزو تاریخ است و يك خط فاصل این دورهٔ طولانی را به دو حصه جدا میکند و آن رسم الخط و تحریر است . گفتیم که انسان همیشه درصدد کشف ودانستن واقعات نهفته زندگانی خود وماحول خود بوده وهست . این کار بزرگ یعنی روشن ساختن تاریکی‌های گذشته تنها به دستیاری حدس و خیال نمیشود . یگانه چراغی که در ین راه بصورت مثبت روشنی انداخته میتواند رسم الخط وتحریر است که چگونگی‌های واقعات گذشته را روی پارچه‌های گل خام و پخته، در سینه کوه، بالای صفحات سنگ واستخوان وظروف گلی و پوست درخت وحیوانات و روی اقسام پارچه‌ها و کاغذها محافظه نموده و بدست ما رسانیده است . پس دوره‌هائی را که پیش از ظهور رسم الخط گذشته بصورت عمومی عصر قبل التاریخ و زمانه‌هائی را که از موقع ظهور رسم الخط باینطرف واقع است عصر تاریخی گویند ومقصود اساسی ازین تفكيك محض سهولت کار وروشن ساختن موضوع است چنانچه هرچه به‌دوره‌های خود نزديك میشویم (۳) از طبقه بندی های مختلف کار میگیریم . ملتفت باید بود که چون رسم الخط در تمام دنیا یکبار و بيك وقت ظهور ننموده است دوره تاریخی و قبل التاریخ دنیا هم يك حد مشترك ندارد و يك خط واحد این دو قسمت را در تمام دنیا از هم جدا نمیتواند ، بلکه هر حصه ، حتی هر مملکت و هر قوم از خود حدود علیحده دارد که بتاریخ معینی تصادف میکند ، بعبارت دیگر در حقیقت ما دو نوع تاریخ و دو نوع قبل التاریخ داریم : تاریخ و قبل التاریخ خصوصی هر حصه و هر مملکت وهر قوم و تاريخ وقبل التاریخ عمومی دنیائی . صورت اولی مربوط مراحل حيات يك قوم واهل يك حصه زمين ويك مملکت است وصورت دومی معیار زندگانی پیشقدم ترین کتله بشری را در مراتب مدنیت مخصوصاً در ایجاد رسم الخط استاد میگیرد . قبل التاریخ در مراتب حیات بشر عبارت از يك عصر نیست بلکه مرحله انبساط قوای فکری ومادی است واین مرحله را دسته های بشری در نقاط مختلف ودراعصار وزمانه های علیحده طی نموده اند . زمانه درین زمینه رول فرعی بازی میکند بیشتر تطور وتحول زندگانی بشر باید در نظر گرفته شود (۱) فراموش نباید کرد که تنها وجود رسم الخط هم مقصود ما را برآورده نمیتواند بلکه توانائی ما به خواندن آن هم شرط است زیرا بسیار اقوام رسم الخط و تحریر داشتند وما از خواندن آن عاجز بودیم در اینصورت بودن و نبودن رسم الخط فرق نمیکند بهمین جهت « اترو سكها » سا کنین قدیم ایتالیا و « هیتیت ها » که در اسیای صغیر زندگانی داشتند باوجود داشتن رسم الخط در مراحل قبل التاریخی قرار داده شده بودند و آهسته و آهسته با قرائت رسم الخط و کتیبه های آنها وارد دوره تاریخی شدند . چون رسم الخط تصویری و صوتی در مصر و بين النهرین در حوالی ٣٥٠٠ (۱) قبل التاريخ شرق تالیف مور گان ملاحظه شود . (٤) و ۳۰۰۰ قم پیدا شده روی رفته حد فاصل دوره های تاریخی وقبل التاریخ شرق را به سه ونیم هزار سال ق م قرار میدهند. تجسسات قبل التاریخ بیشتر از همه جا در خاك های فرانسه و اروپای غربی و سپس دروادی نیل و بین النهرین انبساط یافت و آهسته آهسته به پیمانه های کم وبیش درفارس وهند وچین و جاپان وجزایر شرق الهند و استراليا وامریکا عمومیت یافت وهنوز بطور دلخواه در تمام روی زمین عملی نشده وبا وجود انبساط تجسس در بعضی نقاط بصورت عمومی وسعت نیافته است . در کشور ما از ۱۹۳۶ باینطرف شروع شده وبجایش که این فصل باز شد. بعد از چیدن پاره مقدمات ضروری تاجائی که معلومات اجازه میدهد صحبت خواهم کرد . زندگانی بشر در دوره های قبل التاريخ تقريباً همه جا بيك شكل بوده و با اختلاف خاك ونژاد فرق زیاد نمیکند . شرقی ها ، غربی ها ، اهالی مالیزى و افریقای مرکزی، باشندگان آریانا وهند و چین وبین النهرين ومصر وفارس همه تقریباً یکسان تحول نموده و موادی که برای ساختن ادوات اولیه وقديمه آنها بکار رفته همه جا عبارت از سنگ چقماق طبیعی ، سنگ تراش یافته صیقل شده واستخوان است اصول ساخت وشکل ادوات آنها از قبیل کاردوتبر و آلات دیگر مخصوص شکاف کردن وزدن وکوففتن و بریدن شبیه بهم و قابل مقایسه است ازین رو مدققین این گونه تجسسات بعد از يك سلسله مطالعات ادوات سنگی در نقاط مختلف برای هر دوره سنگ اشکال و مميزات ونام هائی قایل شده و بعد از مطالعه جزئيات و پهلوهای مختلف حیات چوکاتهای معینی برای هر دوره تعین کرده اند که در حقیقت مقصود از سهولت کار و طبقه بندی های مرور زمانه و تحولات استعداد بشری است که حین عدم رسم الخط گاهی عوض آن از ادوات سنگی کار میگیرند و گاهی از ظروف فكری و وقتی هم از آلات ( ٥ ) سنگی. مابدون اینکه داخل جزئیات شویم برای تسلسل مو ضو ع از آنها نام می بریم : دو رۀ اولیه حجر ، دوره قدیم حجر ، دو ره متو سط حجر ، دو رۀ جد ید حجر « ١ » که بعضی ها بصو وت سا ده تر آنرا به دو مرحله قدیم وجد ید حجر تقسیم نمو ده و برای اول آن دو دوره الف و ب قایل میشو ند واصولی ترش همان تقسیم سه گا نه دوره قدیم ومتوسط وجدید حجر است « ٢ » که دراولی ادوات سنگی بیشتر شکل طبیعی داشت، دردومی بیشتر دست خورد و در سومی صیقلی گردید . چون در مراحل اخیر این دوره پهلوی سنگ صیقلی ظروف گلی وفلز هم پیدا شده است آنرا به اسم جدا گانه « کلکولی تيك » يا « انه اولى تيك » یاد میکنند « ٣ » در خاك كشورها آریانا هنوز مربوط به دوره هائی فوق تحقیقاتی عملی نشده بناءً علیه مستقیماً وارد دورۀ كلكولى تيك يا «انه اولى تيك » شويم . دوره کلکولی تیک آ خر ین دورۀ جدید حجر یا دورهٔ سنگ صیقلی را در شرق عموماً به دوحصه تقسیم میکنند یکی دورۀ طویل تر که زما نه هائی پیش از کشف فلز ا ت را در بر میگیرد و دیگر دورۀ که در آن سنگ صیقلی وظروف تیگری و فلزات یکجا مستعمل اندو آنرا برای تمیز ازحصص قدیم تر بنام های فوق یاد میکنند . دردورۀ جدید حجر شرق ظهور ظروف گلی در حوالی ٢٠ هزار سا ل ق.م شروع شده چنانچه آثا ری در مصر بمیا ن آمده ولی سائر قسمت ها ی شرق به زمان های تا زه تر ومختلف داخل این دو ره گر دیده و مظا هران (١) اسم ورسم الخط لاتین این نام ها به ترتیب ازین قرار است : NéolithiqueچهارمMésolithiqueسوم ArchéolithiqueدومPalé olithiqueاول (٢) بشریت قبل التاریخ تالیف ژاك مورگان » Enéolithique, Chalcolithic (٣) (٦) بدون اختلاط فلز خیلی کم دیده شده است (۱) قراریکه به تحقیق رسیده مس در خاك های شرقی بار اول در حوزه اکسوس ( انو نزديک مرو ) ونواحی قفقاز در حدود ۶۰۰۰ ق م بمشاهده رسیده واز این جاها در حوالی ۵۵۰۰ ق م در عیلام، در حدود ۵۰۰۰ ق م، در مصر و در ۴۰۰۰ ق م در اراضی بین سواحل خزر و خلیج فارس بمیان آمده است و بعضی ها به این عقیده اند که فلزات با سومری ها از حوزه اکسوس به نقاط غربی نشر گردیده است . رویهمرفته دوره کلکولی تيك يا انه او لي نيك را در مصر به دو مرحله تقسیم میکنند که اول آن از ٧۵۰۰ تا ۵۰۰۰ ق م و دوم آن از ۵۰۰۰ ق م تا ٣۵۰۰ را که شروع ظهور رسم الخط و دور تاریخی است در بر میگیرد . معمولاً به این عقیده اند که زندگانی شکاری که در دامان کوه های نقاط مرتفعه دوام داشت در مصر در حوالی ۷۵۰۰ ق م به پایان رسیده و مردم در جلگه ها و کنار رودخانه ها پائین شده اند و باز زمین وزراعت بیشتر تماس حاصل کرده اند ازین جهت آثار محل استقرار و قبرها بالا تر از خطی که طغیان نیل بدان رسیده نتواند کشف شده . ظروف گلی که در آتش آزاد پخته شده کشف گردیده، در مرحله دوم آثار عمرانی و دیگر چیزها هم بمیان آمده است که به تفصیل آن کاری نداریم . بين النهرین و عیلام از نقطه نظر ساختمان اراضی شباهت زیادی به دلتای نیل دارد و محل بود و باش و نقاط آبادانی در تل های بین النهرین و تپه های سوزیان بمشاهده رسیده و بعضا نسبت پاره ممیزات محلی اختصاصات این دوره را در اینجا بنام سوز اول و سوز دوم تقسیم کرده اند . همین قسم مظاهر این دوره که آنرا مدنیت کلکولی نيك میخوانند در هزار اول و دوم سوم، چهارم، پنجم ق م نظر به پیشرفت حفریات و تجسس از تپه های مختلف ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (۱) تاريخ قدیم اسیا تالیف Pere Bayier-Lapierre ملاحظه شود. (۷) فارس، وخاك آریاناى قدیم از حوزۀ اكسوس، حوزۀ هیرمند، نال و جاله وان در بلوچستان و حوزۀ اندوس (سند) هم پیداشده و ثابت گردیده است كه این مدنیت از حوزۀ اندوس تاوادی نیل ساحه وسیعی رافرا گرفته بوداول ممیزات آنرا بصورت عمومی باز وجود آنرا در خارج خاك آریانا شرح داده و سپس به تجساتی كه از ١٩٣٦ باینطرف در داخل خاك مملكت بعمل آمده می پردازیم. آسیای غربی : تا اوایل قرن ٢٠ علمای تاریخ و باستان شناسی با ذرایعی كه در دست داشتند مدنیتهائی را در وادی نیل و دجله و فرات و دیگر نقاط مدنی آسیای غربی روشن نموده رفتند كه تمام آن جزء دوره تاریخی است و ثابت شد كه اوایل عصر تاریخی آسیای غربی در حدود ٣٥٠٠ سال ق م تعین میشود بعدازین دراثر اقدامات تازه تر كه به ترتیب دربین النهرین وفارس و از ١٩٢٢ باینطرف در وادی سند و بلو چستان و در ١٩٣٣ در شمال اكسوس ( انو نز د یك مرو ) و در ١٩٣٦ در افغا نستان ( ناد علی سیستان ) شروع شده است. از حوزه های رودخانه های بزرگی كه ذكر شد شواهدی بعیان آمده كه روی هم رفته درعمومیات نقاط مشترك زیادی دارند و دراثر مقایسه ومطالعات طولانی علمای بزرگ غرب قایل شده اند كه در دوره ٤- ٥ هزار سال ق م یك مدنیت بزرگ از وادی نیل و سواحل بحر سفید گرفته تاحوزه های سند و گنگا انبساط داشت كه در اساس عمومی بهم مشترك اند و دراختصات محلی هر نقطه طبعاً نظر به موقعیت خود پاره ممیزات جداگانه داشت. چون درین دوره آثار سنگی و تیكری و فلزی پهلو به پهلو پیدا میشود. آنرا بنام دوره و مدنیت كلكولی تیك یادمیكنند. دربین النهرین قبل از خانواده سلطنتی ( اورUr ) كه مصادف به اوا یل عصر تاریخی میباشد این مدنیت بزرگ را نظر به نقاطی كه از آن شواهد و آثار پیداشده و باز نظر به طبقات جداگانه آن بنام همان جاها به سه دوره تقسیم (۸) نموده اند که بنام های ( دوره عبید ) ، ( دورۀ اوروک )، ( دوره جمدت نصر ) یاد میشوند و هر دوره ئی طبیعی در ساخت و رنگ و شکل ظروف گلی ، اثار سنگی و فلزی پاره ممیزاتی از خود دارند . در تل های عیلام و تپه های سوزیان که باز هم از نقطه نظر جغرافیای طبیعی مربوط به خاک بین النهرین است همین تجسسات با تعیین طبقات اول و دوم سوز بعمل آمده . در خاك فارس عين همين تفحصات اجرا شده و يكعده علما متن مورکان ، هرز فلد ، گر یشمن ، سمیت در تپه های مو سیان ، بندر بوشهر، پر سه پولیس و تپه سيالك و حصار و جيان و غیره حفریات نموده اند و نظر به ارتباطی كه مطا لعات آینده ما ایجاب میکند به تفصیل بعضی حصص می پردازیم . موسیو گریشمن مدیر هیئت حفریات فرانسه در افغانستان با کشفیا تی که شخصاً در تپه های سیالک و جیان نزدیك کاشان و غیره نموده مراتب مختلف این دوره را در این نقاط تا مقارن هزار اول ق م که تا ریخ ظهور آریا ها در آن جا میباشد کشف کرده است . از روی کشفیاتی که در خاک ایران کنونی بعمل آمده چنین معلوم میشود که متها جمینی در حوالی ۳۰۰۰ ق م از جنوب غرب از حوالی بین النهرین که کانون مدنیت ماهی است تا قسمت های مرکزی آن کشور پیش آمده و اساس مدنیت نوینی را گذاشتند که آنرا «پرو تو عیلامی » ، یا مد نیت سوزیان خوانند . درین عصر تصویر از روی ظروف گلی کم شده و اشکال ظروف تغییر کرد و زیورات خیلی زیاد و آینه های فلزی و زیورات لاجورد از مقابر مرده ها که روی زمین اطاقی رهایش گور میکردند پیدا شده است . این مدنیت را عیلامی ها به حصص غربی فارس رواج دادند و مال آنها است. قرار نتیجه ئی که از حفریات کاشان بدست آمده بین ۳۰۰۰ و ۲۰۰۰ ق م چیز تازه ئی درین قطعات بوقوع نه پیوسته . ( ٩ ) در حوالی ۱۲۰۰ ق م در كرد و نواح كاشان صورت كور كردن مرده تغير كرد ظروف منقوش وجود ندارد و ظروف سياه با اشكال نو جای آنرا گرفته است. آلات و ادوات مفرغ بمشاهده میرسد زیورات طلائی زیاد است در آخر ۱۱۰۰ ق م آهن هم ظهور میکند. قرار عقیده موسیو کریشمن در فارس آخرین مرحله حیات كاشان شروع زندگانی آریائی را وانمود میکند و در حوالی ۱۰۰۰ ق م بار اول در سالنامه های شاهان اشوری نام های خاص آریائی پیدا میشود تا اینکه در قرن ۸ و ۹ ق م قبایل آریائی آمادی (ماد) و پارسوا (پارس) هر كدام بنوبه خود در كتیبه های شاهان اشوری ذكر میشوند. درین وقت قریه ها بزرگ میشوند و شكل شهر مستحكم بخود میگیرند. روی بعضی تپه ها را خشت فرش کرده اند تا ساحه آن برای تعمیر وسیع شود و روی آن قصر و عمارات ساخته اند و دورادور آنرا دیوار كرده اند. استحكامات شهرها و قلعه ها نشان میدهد كه مردم تازه وارد يعنی( آرياها ) شهزاده گان و رؤسا و شاهان و دسته نجبا داشتند. لجام های اسپ و دیگر علایم و ادوات سواری، سواركاری مثل: سرنیزه سر تیر فلزی و شمشیر و غیره هم كشف شده و تمام اینها ظهور قوم سواركاری را در اراضی غرب دشت لوط در فارس نشان میدهد كه عبارت از آریاها باشند كه از طرف شرق از باختر و سائر نقاط آریانا بدان طرف رهسپار شده و سامی ها جا را برای آنها خالی كرده بطرف غرب مینشینند و این اولین دفعه ئی است كه از روی شواهد مادی علایم ظهور آریائی ها در حوالی ۱۰۰۰ ق م در خاك سامی نشین فارس و مديا به ثبوت رسیده است و تفصيل رفتن آريائی ها را از باختر بطرف شرق و غرب در فصل های آینده خواهیم دید اینجا محض از روی كشفيات قبل التاريخ روشنی كمی درین مورد افگنده شد. در حواشی اريانا - حوزه سند: پیشتر اشاره نمودیم كه از ۱۹۲۲ به بعد تجسسات قبل التاريخ برای روشن كردن مدنيت كلكولی تیك در حوزه سند ( ۱۰ ) هم شروع شده است این کشفیات از طرف « سر جان مارشال انگلیس » در نقاطی موسوم به « موهنجوديرو » و « هر په » و بسیار جاهای دیگر که همه بطرف سواحل راست جریان اندوس واقع است بمیان آمده و نتائج آن انقلاب بزرگ در اذهان علمای تاریخ و نظریات ایشان افکند. سر جان مارشال ، انگلیس مظاهر این مدنیت را به بومیان وادی سند که ایشان را بنام « در ادیدی » یا هر چیز دیگری که یاد کشیم نسبت میدهد یعنی عقیده دارد که این مدنیت مربوط کسانیست که پیش از ظهور آریاها در حوزۀ سند زندگانی داشتند ، اگر چه این نظریه خلاف عقیدۀ علمای بومی و وید شناسان هند است زیرا ایشان آریا ها را باشندگان اصلی پنجاب و آریانا میدانند ولی اینجا بدان کاری نداریم خصوص که نظریۀ علمای هندی در مراکز علمی اروپا مورد قبول هم واقع نشد ، بناء عليه به ذکر و جوه و مظاهر مدنیت دورۀ كلكولى تيك در حوزۀ سند که مقصد اساسی ما است می پردازیم : کشفیات « موهنجو ویرو » و هر په دفعتاً صفحۀ نوی در تاریخ باستانی حوزۀ سند و شرق آریانا باز کرده و معلوم شد که حوزۀ سند و پنجاب هزاران سال قبل از عصر ویدی و ظهور اربائی مهد تمدن درخشانی بود که واجد خواص محلی بود و حتی از بعض پهلوها از مدنیت های معاصر خود در بین النهرین ومصر هم برتری داشت. حفریات « موهنجودیرو » ثابت نمود که باشندگان حوزۀ اندوس در چهار هزار و سه هزار سال ق م یعنی شش هزار و پنج هزار سال پیش از امروز دارای ثقافت خیلی عالی و ممتازی بود که از هر پهلو با مدنیت های کشورهای آسیای غربی عصر عیلام و سومیریان همسری میکرد و مظاهر مدنيت دورۀ كلكولي تيك در حواشی سرحدات شرقی آریانا بكمال انبساط رسیده بود اگر بیشتر داخل جزئیات شده و عمیق شویم خواهیم دید که باشندگان وادی سند درین (11) دوره دارای حیات خیلی منظمی بودند ، شهرها داشتند مرتب با جاده ها و سرک ها و حمام ها و غیره زراعت در میان آنها ترقی نموده بود گندم و جو در میکاشتند ، درخت های خرما مینشاندند . تجارت آنها مترقی بود و بهر طرف رفت و آمد داشتند . بسیار حیوانات مثل قاطر وشترهای کوهان دار که تا حال به بخدی مشهور است ، گاومیش ، گاوهای شاخ کوتاه ، گوسفند ، خوک سگ ، فیل اشتر را اهلی نموده بودند ، برای حمل و نقل عراده ها داشتند که بلاشبهه ذریعة نرگاو کش میشد . در کار فلزات خیلی ماهر بودند و زیورات و اسباب های طلائی و نقره ئی و مسی آنها کشف شده است . سرب و قلعی را نیز می شناختند. اسلحه جنگ و شکار آنها عبارت از تیر و کمان و نیزه و تبر و قمه و گرز بود تبر كوچك، داس ، اره ، اسکنه ، پاکی از مس و روی درست میکردند. چاقو و کارد، چیزهای برنده از فلزات فوق یا سنگ های سخت میساختند، هاون و دستاس نزد آنها مجهول نبود . ظروف خانگی ایشان از تیکر بود که ذریعه چرخ یا یکی درست میکردند . در بعضی اوقات آنرا رنگ هم می نمودند . زیورات ثروتمندان از فلزات قیمتی و مس مذهب و عاج و دیگر سنگ ها ساخته میشد و غربا عموماً صدف و خزف کاشی کاری را استعمال می نمودند . نزد باشندگان دوره کلکولیتيك وادى سند رسم الخط مجهول نبود . اگر چه این رسم الخط خواص هندی دارد ولی شبیه به رسم الخط معاصرش در اشیای غربی و شرق قریب میباشد و مانند آنها میتوان آن را رسم الخط تقریباً تصویری خواند . خلاصه با تذکار مراتب فوق باید اظهار نمود که : بصورت عمومی مدنیت اندوس باتقا فت دوره كلكوليتيك آسيای غربی و مصر موافقت داشت . بر علاوه حوزه سند از خود صاحب پاره ممیزاتی هم بوده که در غرب آسیا در مدنیت سومری های بین النهرین دیده نمیشد . بطور مثال شناسائی پنبه (١٢) و کشت و کار آن مخصوص اینجا بود وغرب آسیا و مصر تا دو هزار سال بعدتر هم از آن خبر نداشت . هکذا قرار نظرية سرجان مارشال ساختمان شهر های مستحکم و حمام های بزرگ و خا نه های مستریح باشندگان « مو هنچو دیرو » و « هریه» چیزی است که در دوره های قبل التاریخ مصر وبین النهرین دیده نشده البته در آسیای غربی پول زیاد در ساختمان معابدو مقابر سلاطین خرج میشد ولی توده عوام زنده گانی خیلی پست داشتند و بمنازل بسیار ساده و بسيط كلى اکتفا می نمودند حال آنکه در وادی اندوس بهترین عمارات مال توده عوام بود. باشند گان دو ره كلكو لى تيك وا دی اندوس در صنعت هم خیلی ها مهارت داشتند . سرجان مارشل میگوید : « مهر هائی که دران گاوهای کوهاندار وغیره کنده شده از نقطه نظر صنعت هيكل تراشی خیلی قابل تمجید است و گفته میتوانیم که تا عصر كلاسيك يونان نظیر آن به آسانی بمیان نیامده.» بدین قرار مدقق انگلیس اظهار نظریه میکند که دوره سنگ مخصوصاً دوره سنگ صیقلی و بازعصر كلكوليتيك كه قسمت اخیر این دوره است در هند ومخصوصاً در حوزه سند رونق زیادی داشته و اینجا درین دوره ها برای حیات بشر خیلی ها مساعد بود . تفصیل مدنیت عصر كلكوليتيك وادی سند که بعقيده سرجان مارشل مربوط به باشند گان پیش از آریائی این قطعه میباشد در سه جلد بسیار بزرگ بنام موهینجودیرو ومدنیت حوزه سند » نشر شده در اخیر مقدمه که در ابتدای جلد اول طبع شده ضمناً تحریر است : « قرار اکثر قرائین چنین مینماید که از وادی اندوس تانیل در تمام این قطعه وسیع اسم مدنیتی از قدیم ترین زمانه ها وزیده ودرعين حالیکه این مدنیت در ین ساحه وسیع عمومیت داشت هر نقطه واجد ممیزات ( ۱۳ ) محلی هم بود که در اثر آن ثقا فت های محلی با اشکال مخصوصی بمیان آمده است . « (۱) پس با مختصر تذکار فوق که مستند به تحقیقات علمی میباشد در ین شه تی نمیما ند که مدنیت كلكولى تيك در شرق آريانا در حوزه رود سند که سر حد طبیعی و تاریخی کشور ما و هند میباشد ترقی کامل داشت و مظاهر ان تا ۶ هزار سال ق م هم به مشاهده پیوسته است . بلوچستان: قرار تحقیقاتیکه در بعض نقاط بلوچستان مثل ( نال N11 ) و جاله وان قریب کویته وغیره جاها بعمل آمده معلوم میشود که شواهد مدنيت كلكولى تيك طوریکه در وادی اندوس دیده شده درین جاها هم انبساط داشت . « انو » نزديك مرو: در ۱۹۳۳ هیئت امريكائي تحت نظر ( پومپلی ) R.Pumpelly در دو تپه مقام « انو » قريب مرو تحقیقات نموده و از انجا هم ادوات سنگی و مفر غ وظروف فیکری مربوط به دوره کلكولى تيك کشف شده است . بین ظروف دوره کلكولى تيك سيستان و آنهائیکه در « ا نو » بدست آمده در تخنيك و رنگ وتزئينات شباهت زیاد موجود است . این نظریه از طرف مستر « اندروس » هم تصدیق شده بلکه مشارالیه در ادوات سنگی و مفر غ این دو جا شبا هت های زیادی می بیند ( ۲ ) پس با همین بیانات مختصر درین زمینه اکتفا کرده میگو ئیم که شواهد مدنيت عصر ( كلكولى تيك) در حواشی شمال آریانا در حوزه سفلی اكسوس آمو دریا و مر گیان « رود مرغاب » هم کشف گردیده باتذكار مراتب فوق و نگاهی که به چهار گرد افق افگنده شده در مطالعه (۱) ده صفحه مقدمة جلد اول کتاب ( موهنجو دير و ومدنيت وادی سند) نگارش سر جان مار شل ملاحظه شود. (۲) فصل ۳۰ کتاب ایئر موست ایشا تالیف سر اورل استن ملاحظه شود . (١٤) مطالبی که موضوع بحث ما است به چوکات طبیعی و تاریخی آریانا تماس حاصل نمودیم و حتی بصورت غیر محسوس از بعض نقاط داخل حدود تاریخی آن هم صحبت کردیم . چون حوزه اندوس مخصوصاً متاسفه غربی آن داخل خاک تاریخی آریانای قدیم است و « موهنجو دیرو » و « هریه » با بیش از ۷۰ محل دیگر که از نقطه نظر قبل التاریخ مطالعه شده و بطرف غرب اندوس افتاده و بعض نقاط آن تا وزیرستان جنوبی و دیره جات و بنیر هم انبساط دارد ، واضح گفته میتوانیم که در نتیجه تحقیقات « موهنجو دیرو » و « هریه » روشنی زیادی به وضعیت دوره کلکولی تیك حصه شرقی آریانا افتاده است . همچنین بیائیم به ( نال ) و ( جاله وان ) قریب کویته که داخل بلوچستان اند و بلوچستان عبارت از ( جدروزیای ) قدیم است که بشهادت همه مورخین كلاسيك يونان و لاتين جنوبی ترین ولایت آریانا بود . پس از روی نتائجی که از نقاط مذکور بدست آمده شواهد زندگانی دوره کلكولی تيك در حصص جنوبی خاك تاریخی آریانای قدیم هم تصدیق شده است . بهمین ترتیب تحقیقاتی که از طرف هیئت پومپلی آمریکائی در ( انو ) قریب مرو شده از چوکات تاریخی آریانا دوری ندارد بناء علیه مظاهر مدنیت و حیات عصری را که مطالعه میکنیم در شمال اکوس در سغدیان غربی و حوزه سفلی مرغاب حوالی مرو هم بمشاهده رسیده است. همچنین قسم تحقیقاتی « که سراورل استین » در اطراف هامون و خاک های سیستان نموده همه داخل چوکات آریانا و روشنی است که از طرف حصص غربی مملکت به این مسئله می افتد . مساعدت خاک آریانا : خاك آریانا برای زند گانی عصر کلكولی تيك خیلی ها مساعد بود . پیشتر در تعریف این دوره وحیات مربوطه آن تشریح دادیم که زندگانی دوره کلکولی تیك از روزی آغاز میشود که بشر از بلندی ها به حوزه رودخانه های بزرگ فرود آمده است چنانچه بطور (١٥) مثال از وادی نیل و حوزه بین النهرین اسم بردیم چون درین وقت صید شکار کم شده وزراعت و مالداری بیشتر معمول گردیده است بشر به زمین بیشتر علاقه پیدا کرده و در نتیجه قریه ها و حتی شهر هادر وادی های حاصل خیز و هموار رودخانه های بزرگ ظهور کرد آریانا از نقطه نظر ساختمان طبیعی خاك خود هم بلندی ها دارد که باشندگان قدیم آن حیات دوره شکاری را در انجاها سپری کرده اند وهم وادی های رود خانه های بزرگ ومساعد مانند اندوس در حاشیهٔ شرقی، اکسوس در حواشی شمالی و هیرمند در عین وسط حصه غربی مملکت که به هامون سیستان منتهی میشود تا حال از روی تجسس و کشفیاتی که بعمل آمده مدنیت عصر كلكولى تيك در ٤-٥ هزار سال ق م ونزديك تر نا مقارن هزار اول ق م عموماً دروادی های همین رودخانه های نیل - دجله - فرات - اندوس، اکسوس، هیرمند وغیره بعمل آمده و با وجودیکه این قبیل تحقیقات تازه در داخل قلمرو موجودهٔ کشور ما شروع شده گفته می توانیم که خاك آريانا رول بزرگی در ظهور و پرورش وارتباط پهلو های مختلف این مدنیت بزرگ بازی کرده است. کشفیات در سیستان افغانی : تا ١٩٣٦ در داخل قلمرو خاك افغا نستان تحقیقاتی در زمینه قبل التاریخ شروع نشده بود. در اثر تحقيقات «سراورل استن» در سیستان وکشفیات «سرجان مارشل» در بلوچستان هیئت حفريات فرانسه مصمم شد که بار اول در سیستان افغانی به این گونه اقدامات مبادرت ورزد. موسیوه «هکن» و «موسیو گریشمن» با همکاران خود در سال مذکور وارد قلعه کشک، یعنی مرکز سیستان افغانی شده و بعد از مطالعه اراضی، هیئت دو حصه شده دسته ئی به (ناد علی) محل (زرنج) پایتخت با شکوه قديم سیستان که به ۱۲ کیلومتری جنوب قلعه کشک واقع است مشغول حفریات شدند و دسته دیگر در وسط ریگزار قریب (تاروسار) در نقطه ئی که ۲۰ کیلومتر از آب (١٦) در بر میداشت مقدمات کار را فرا هم آوردند . و برای اینکه نقاط مذکور خوب تر شناخته شود اول به معرفی آنها می پردازیم : نادعلی : (١) نقطه ئی که روی نقشه امروز بنام (نادعلی) یاد میشود ويك منطقه خیلی وسیع خرابه زار ، يك قلعه جنگی جدید ساخت و يك قریه كوچك بلوچی را در بر میگیرد محل (زرنج) پایتخت قدیم سیستان است که از جمله شهر های خیلی کهن و باستانی آریانا بحساب میرفت . زرنج شهری بود در حاشیه شرقی هامون سیستان و اصل ریشه نام آنهم از اسم اوستائی هامون که زیره Zareh باشد بمیان آمده بیزنک میگوید که در زند دریاچه (زرایو) (Zarayo) یا (زرایانگ Zarayangh) (٢) میگفتند واز آن کلمه زارانکا Zaranka بمیان آمده . (آرین) باشندگان شهر زرنج را زرنجی Zarangi و بطلیموس از انها به اسم درانجی Drangi یاد کرده است و این تذکرات هر کدام بجای خود نشان میدهد که شهر زرنج و باشندگان آن از زمانه های قدیم معروف بودند خرابه های این شهر باستانی هنوز ساحه وسیعی را پوشانیده و تقریباً در وسط آن تپه بزرگی است که بواسطه سرخی رنگ خشت های آبادی های قدیمی که هنوز بقایای تهداب دیوار های آن فراز تپه مذکور موجود است بنام (سرخ داغ) یاد میشود تقریباً به فاصله چهار صدمتر جنوب سرخ داغ تپه دیگری است موسوم به (سفید داغ) ارتفاع این تپه تقریباً مانند تپه اول الذکر (٣٠ متر است) ودامنه های آن با نشیب پایان شده و در آن قطار خشت های خام مشاهده میشود این دو تپه دو نقطه مهمی است که وجود شهر مهم و قدیمی را در اینجا یاد دهانی میکنند . سرخ داغ بذات خود اصلاً مقبره و سفید داغ قلعه جنگی بوده است . (١) به راپور ت موسیو گریشمن در سالنامه ١٣١٧ مراجعه شود (٢) متن مقاله موسیو گریشمن رئیس فعلی هیئت حفريات فرانسه در افغانستان به ترجمه این مقاله در سالنامه ١٣١٧ مراجعه شود . (١٧) به فاصله ۱۵۰۰ متری جنوب غرب سرخ داغ تپه سومی وجود دارد که از حیث بلندی از دو تپه فوق الذکر پست تر و از نقطه نظر ساحه از آنها وسیعتر است و فراز آن عمارت تازه ساخت بالاحصار ناد علی دیده میشود که فعلا قوای عسکری در ان رهایش دارد . راهی که فعلا از "قلعه کنگ" به طرف "قلعه فتح" میرود از این شهر ویرانه عبور میکند و حد بحد بعضی قسمت های دیوار خارجی آن بنظر میخورد . اینجا را مردمان محلی " دشت مرتضی علی " مینامند . پارچه های تیکر براق که روی زمین را پوشانیده ارائه میکند که این شهر اسلامی مانند بسا شهرهای دیگر سیستان در ١٣٨٤ بدست تیمور لنگ خراب شده است . بطرف شرق ، شمال ، وشمال شرق پارچه ، پارچه ، بقایای دیوارهای شهر قدیمی حد بحد هنوز پا برجا است . این دیوارها از خشت خام ساخته شده بود و از روی ار تفاع فعلی آنها که به ٤ - ٥ متر میرسد بصورت قیاس گفته میتوانیم که تعمیرات تدافعی شهر خیلی مهم بود . بطرف مشرق "سرخ داغ" بزرگترین پارچه این دیوار قریه كوچك بلوچ موسوم به "قلعه نظر علی خان" را از وزش باد ها نگه میدارد . بطرف شرق قلعه و آبادی های متصل آن خرابه های شهر قدیمی دیگر افتاده است . و صورت این خرابه ها با خرابه های شهر اسلامی "دشت مرتضی علی" فرق دارد . اینجا مانند شهر اخیرالذکر خرابه ها مسلسلا پشت هم نه افتاده اند بلکه گاه گاه میدان های همواری دسته ئی از خانه ها را از هم جدا ساخته و گاهی فراز تپه های کوچکی فقط خانه یا رهایشگاه مهتری دیده میشود و دورتر يك سلسله خرابه های دیگری وجود دارد که مزارع و کشت زارها آنها را از خرابه های فوق الذکر جدا میکند. از روی بقایای فعلی این شهر که تقریباً تا دو نیم کیلو متر مربع را در بر میگیرد چنین معلوم میشود (۱۸) که این شهر مانند بسا شهرهای عصر قدیم در داخل محوطۀ دیوارهای خود بعلاوه خانه و منازل اهالی باغ‌ها و مزارع هم داشته چنانچه وضعیت شهر بابل هم همین طور بوده است . اغلب عمرانات این شهر که آنرا «زرنج» پایتخت قدیم سیستان میدانند با خشت‌های كوچك پخته ساخته شده بود . در روی زمین از تیکر های معمولۀ سرخ بسیار کم دیده میشود و در میان آنها پارچه های خاکی یا سیاه نادر است . موسیو هاکن و موسیو گریشمن با همکاران خود تحقیقات را در دو نقطه شروع کردند یکی در تپۀ «سرخ داغ» و دیگری در «ساروتار» و عجالتاً راپورت موسیو گریشمن «راجع به تپۀ سرخ داغ» در دست است و در سالنامۀ ۱۳۱۷ هم نشر شده است . تپۀ سرخ داغ به يك كيلو متری شرق راهی افتاده که « قلعۀ كنگ » را به «قلعۀ فتح» وصل میکند. این تپه قریب ۲۰۰ متر طول ، ۵۰ تا ۶۰ متر عرض و ۳۱ متر بلندی دارد . سه رخ آن یعنی شرقی ، شمالی ، وغربی خورده شده و سراشیب دارد. ورخ جنوبی با نشیب ملایمی پایان میشود و نقطه ئی که برای حفر انتخاب شد قریب دامنۀ غربی واقع میباشد . آبادی نمره اول : عمراناتی که روی سطح تپه واقع بود و آخرین مرحلۀ آبادی و اشغال آنرا نمایندگی میکند از گزند زمان و آسیب روزگار خسارات زیاد کشیده . عمارت مذکور بالای تهدابی بنا شده که از خشت های نیم پخته و پخته آباد شده و يك سطح غیر منظمی تشکیل داده بود که از ۳ تا ٤ متر ضخامت داشت. دیوارهای این عمارت همه افتاده و در قسمتی که ذریعۀ حفریات خالی میشد حصه ئی د یوار معلوم شد و از خشت خام تعمیر شده بود. در مجاورت آن پارچه های زیاد خشت پخته که به الوان سفید و آبی رنگ شده بود بدست آمد . این خشت ها سطح داخلی اطاق را تشکیل میداد . به فاصلۀ ۱/۵۰ بالای زمین در میان خشت های نیم پخته مجرا های (۱۹) آمده و بصورت بیضوی یا مربع کشیده شده بود. آبادی نمره ٢ : در اخیر حفریات بعمق ٧/٧٠ و ۱٢/۵٠ قطارهای خشت خامی پیدا شد که هنوز پایان میرفت . این خشت ها با نوده ئی که تشکیل داده بود برای این مقصد به جدار تپه چسپانیده شده بود تا سطح بزرگتری بدست آید . آنجا آبادی دوم بر پا شده بود که حفریات فقط در يك گوشه آن عملی گردیده وادامه کارها به زمانۀ دیگری موکول گردیده است . در دیوارهای خارجی خشت خام و در دیوارهای داخلی خشت خام و پخته بکار رفته است تیکرهای آبادی نمره اول عبارت از پارچه های ظروف گلی معمولی است که بکلی از تزئینات رنگ عاری میباشد . رنگ گل ظروف مذکور نصواری سرخ یا خاکی است . خمیره آن چندان صاف نمیباشد و لب های ظروف مذکور نسبتاً ضخیم است و با چرخ ساخته شده در میان ظروف جام هائی که ته آن هموار و دهن آن کمی کشاده است و مرتبان هائیکه دهن آن مختلف است دیده شده . در میان اشیای چودنی سرهای پیکان سه کوشه خیلی مهم است . یکی آنها چون از خود دندانه هم دارد تیرهای عصر سیتی را رایا ددهانی میکند . دیگر از قسم اسلحه باب نوك خنجر چودنی هم کشف شد از جمله اشیای مروج خانه و آرایش يك ، سوزنی یافت شده که سر آن هموار و اخیر آن مدور میباشد و دیگر گوشواره نقره ئی بدست آمده است . روی زمین آبادی نمره اول پارچه های ظروف سنگی بقایای بشقاب ها، کاسه ها وهاون هائی بدست آمده که از سنگ سخت سیاه یا خاکی تیره خیلی قشنگ ساخته شده و مواظبت زیادی در ساخت آنها بکار رفته . اشیای استخوانی کم دیده شده و جزیك ین و يك تکمه چیز دیگری بدست نیامده . در آبادی نمره دوم تیکر ها با اقسام و اشکال متنوع دیده شده و موسیو گریشمن آنرا به ٤ دسته تقسیم نموده : (۲۰) اول : تیکرهای عادی وظروف آن عبارت است از مرتبان های گلی زرد یاسرخ، گیلاس هائی که تۀ آن هموار است وتزئینات مخطط دارد ، آبخوره های كوچك، خاکی راک ، جام ها وسرپوش های بزرگ باترئینات مخطط وبریده بریده . دوم : تیکرهای سرخ که ظروف آن کمیاب است و بعضی هائی هم که پیدا شده عبارت از طشتک هائی است که تۀ آن هموار یا کمی برآمده وجدار اطراف آن تنگ یا کشاده میباشد وازخاک میده صاف خیلی پخته ولشم ساخته شده ورنگ آن سرخ مایل به نصواری و یا شیرچائی میباشد سوم : تیکر های خاکی سیاه که نمونه های ظروف آنهم کمیاب است وفقط بعضی پارچه های گیلاس که تۀ آن هموار است، یك جام و پارچۀ دراز لوله چیز دیگری بدست نیامده (۱) ٤ : تیکرهای ملون : ظروف مربوط این دسته از خاك هائی سا خته شده که دا رای رنگ های زرد ، گلابی سرخ میباشد . ظروف يك رنگ سیاه یاسرخ کمیاب است . اغلب اوقات در تزئینات ظروف چندین رنگ بکار رفته وصنعت کار کوشش نموده تا رنگ روشن را در مقابل تیره بیا ورد چنانچه سفید وزرد متناوباً باسیاه وسرخ کار شده، اختلاف رنگ ها زیاد است، بعلاوۀ الوان فوق رنگ نارنجی با اختلاط سرخ وزرد بدست آورده شده، سرخ زردنما و جگری هم دیده میشود. نقش های ظروف مذکور عبارت از اشکال هندسی خیلی ساده است که بدون وجود کدام مایع گلی دیگری که روی آنها زده شده باشد مستقماً بالای جدار ظروف رسم شده وعموماً خطوط دائره وی راست یا منحنی، مثلث ها ودایره ها کشیده شده است . از دسته تیکر های رنگه فقط دوقسم ظرف بدست آمده یکی مرتبان های شکم برآمده که تنه آن هموار و گردن آن کشاده است و دیگر یکنوع سرپوش ها که در وسط خود برجستگی برای گرفتن دارند . (۱) از ین نوع تیکر وظروف در تپۀ سیالك نز د يك كا شان بسیار پیدا شده (۲۱) در ابادی نمره دوم از قسم اسلحه پیکان یا سر تیر بشکل برگ بید بسیار دیده میشود که در آبادی نمره اول ازان اثری نبود. پیکان های سه پهلو هم بدست آمده، تکمهٔ گل کمر بند، پین وبازو بند هم کشف شده است. از اطاق های آبادی نمره دوم تپه سرخ داغ سه چیز طلائی بدست آمده یکی دسته پیش قبض بشکل تکمهٔ محدب که به اطراف خود چهار سوراخ دارد اصلاً این دسته از چودن ریخته شده و روی انرا با ورقه طلا گلیت نموده اند و روی آن شکلی بصورت (S) برجسته معلوم میشود. دوم صفحه ئی که روی آن کدام چیز نصب بوده و تزئینات برجسته بشکل مارپیچ دارد. سوم يك پوش یا قطی كوچك . از اشیای سنگی جز يك هاون کلان و دو دسته آن چیز دیگری دیده نشده. ارتباط خارجی و نتیجه: بیشتر گفتیم که تجسسات در زمینه قبل التاریخ در سیستان افغانی تازه شروع شده و حفر یاتی هم که در تپه سرخ داغ بعمل آمده عین شروع کار را نشان میدهد زیرا از ۳۱ متر بلندی تپه فقط ۱۲/۵۰ متر یعنی تقریباً يك ثلث آن حفر شده و ۲۱ متر دیگران باقی مانده تا به سطح جلگه برسد و تجربه ثابت نموده که عموماً ابادی های قدیم تر پا یان تراز سطح جلگه میباشد بناء علیه پاره معلوماتی که عجا لتاً در دست داریم مر بوط به دو آبادی و دو عصر اخیر زندگانی تپه سرخ داغ است که بحیات با شندگان زرنج در هزار اول قم رو شنی خفیفی می اندازد بناء علیه هنوز انقدر شواهد در دست ندار یم که با افق خارجی مقایسه کنیم و اگر مقایسه هم کنیم مظاهر دو دوره اخیر ابادی سرخ داغ است که قسمت های قدیم آن هنوز دست نخوده معذلك اینقدر میتوان گفت که ظروف گلی ملون آبادی نمره دوم سرخ داغ با ظروف گلی چندین رنگ «انو» قریب مر و شباهت بهم میرساند چنا نچه این دو را موسیو گر یشمن بهم مقایسه کرده و مستر اندروس بصورت عمومی در تخنيك و رنگ و تزئینات ظروف دوره كالكولي تيك سيستان و «انو» مشابهت های زیادی می بیند. قرار نظریه مرسیو گریشمن بعضی ظروف گلی سرخ داغ مخصوصاً ظروف گلی خاکی سیاه و پارچه (۲۲) توله افغان به که بالا ذکر کردیم به اشیائی که از مقابر نمره B تپه سيا لك (۱) نزديك کاشان پیدا شده شباهت دارد، حتى بنظريه او از نقطه نظر اصول معماری هم میان سيا لك و سرخ داغ شباهت موجود است. موسیو گریشمن در اخیر را پورت خود راجع به سرخ داغ چنین اظهار نظریه میکند: «قسمتی که تا حال حفریات شده فقط شواهد زندگانی دودوره اخیر این تپه را وانمود میکند که هر دو مربوط به هزار اول ق م میباشد، در تپه ئی که ۳۱ متر ارتفاع دارد و از آن جز ۱۲٫٥۰ متر حفر نشده امکان دارد که آبادی های قدیمی تر از سطح فعلی جلگه پایان تر باشد چنانچه در تپه های فارس اغلباً این نظریه به حقیقت پیوسته است. چون هنوز ۲۰ متر دیگر حفر نشده فقط از روی رقم ۲۰ متر به جرئت فرض کرده میتوانیم که در طبقات تحتانی معلوماتی راجع به ظروف تیکری سه هزار و چهار هزار سال قبل پیدا شده و مسائل ارتباط آن با تیکرهای تپه های فارس و وادی سند روشن تر گردد» از روی چند سطر فوق معلوم میشود که با وجودیکه این قبیل تحقیقات تازه شروع شده معذلک ارتباط مدنیت دوره کلكولى تيك وادی سند و بلوچستان و مناطق شمال اکسوس و اراضی بین خزر و خیلج فارس و دورتر تا سوزیاب و عیلام در بین النهرین به وادی هلمند و حوزه هامون سیستان تعلق دارد. «سرا ور ل استین» اظهار نظریه میکند که حوزه هیرمند و سیستان همه دوره های مدنیت كلكولى تيك را دیده و سپری کرده موقعیت سیستان ورولی که در بن زینه بازی کرده مخصوصاً توجه مدقق انگلیس را بخود جلب کرد. و می نویسد که موقیت سیستان بین «سوز» در غرب و «انو» در شمال و بلوچستان و حوزه سفلی اندوس بطرف جنوب شرق (۱) حفریات سيالك جلد دوم تالیف موسیو گریشمن (۲۳) خیلی مهم است وهمه این نقاط از يك مدنیت قبل التاریخ مستفید بودند (۱) سر اورل استین در باب تشابه مظاهر این مدنیت هم عمیق شده ومیگوید «معلوم نیست که قرابت مظاهر مدنیت در اثر مهاجرت بمیان آمده یا فتوحات یا مر اودات دوستانه دران دخیل است چیزیکه واضح است عمومیت مدنیت است واز حوزه سند (موهنجو دیرو) جنوب پنجاب (هریه) بلو چستان (نال) آثاری بد ست آمده که از پهلو های مختلف یکطرف با مدنیت قبل از سومری بین النهرین ومدنیت های يك ودوم سوز واز طرف دیگر بامدنیت ماورای بحیره خزر (شمال اکسوس ) شباهت زیاد دارد .چون سیستان در میان این همه نقاط متذکره راه طبیعی بود از امکان بعید نیست که در ارتباط نقاط مذکور به رنگی از رنگ ها دخیل نباسد . «اگر روی نقشه دیده شود دلتای هیرمند تقریباً بيك فاصله پنصد میلی از «انو» و«مو هنجو دیرو» افتاده ،بین ظروف تیکری قبل التاریخ دوره انه اولى تيك يا ( کلمكوتيك ) سیستا ن چه در شکل وچه در تخنيك وچه در رنگ وظرو فی که هیئت امریکائی پو مپلی از (انو) کشف کرده شبا هت زیاد است چنانچه این نظریه از طرف مستر. اندروس Mr. Andreuss هم تصدیق شده است . » (۲) پس از روی بیانات فوق واضح معلوم میشود که باوجودیکه تحقیقات قبل التاریخ در دلتای ' هیرمند وسیستانی افغانی تازه شروع شده وهنوز در کل صفحات مملکت ادامه نیافته باز هم چه از روی همین تحقیقات مقدماتی ' چه از روی کشفیاتی که در حوزه اندوس و شمال ا کسوس وبه حواشی سرحدات تاریخی آریانا تماس دارند و از روی نظریات عمومی مدققین بزرگی که در طی مطا لعات فوق از آنها نام گرفته شد بدون چون و چرا خاك آريانا نه تنها در صحنه بزرگ مدنیت كلمكولى تيك كه از حوزه.سند تاوادی نیل انبساط داشت شامل بود بلکه هسته مرکزی (١) صفحه ٩٥٦ -٩٥٥ اینر موست ایشیا تالیف سرا ورل استین Innermost Asia by Sir Aurel Stein (۲) فصل ۳۰ کتات اینرموست ایشیا تا لیف سرا ورل استین تا اخر درین موضوع مطالعه شود (٢٤) وعامل ارتباط پهلو های مختلف آن شمار میرفت و با مثال کوچکی درین زینه بیشتر روشنی می اندازیم. لاجورد و رول آن در مراودات آریانا: در مراوداتی که آریانا در زمانه های قبل التاریخ و اعصار قدیم تاریخی با کشورهای کهن جهان داشته يك جز بصورت محقق روشنی می اندازد و هیچ کس از وجود آن منکر شده نمیتواند و آن لاجورد است . قرار شهادت مورخین قدیمه معدن لاجورد در زمانه های باستان به استثنای شمال شرق آریانا یعنی بدخشان در هيچ يك نقطهٔ دیگر زمین پیدا نمیشد و محصول طبیعی بود منحصر به کشور ما . این معدن قیمت بهادر درهٔ یمکان بدخشان در نزدیکی راه «کران» وحوالی قریهٔ «فرگامو» وجود دارد و هنوز هم استخراج و صادر میشود. مدققین در مطالعات خویش چه در زمانه های قبل التاریخ و چه در اعصار قدیم تاریخی هر جا که اثری ازین سنگ قیمت بها یافته اند نتیجه چنین گرفته اند که مراودات تجارتی و رفت و آمد میان همان نقطه و گوشهٔ شمال شرقی کشور ما بر قرار بود اينك در سطور ذیل اول نقاط و طبقاتی را که لاجورد از آن پیدا شده با ذکر تاریخ آن خاطر نشان نموده و بعد در اطراف آن تبصره میکنم: (۱) تپهٔ سيالك نزديك كاشان . ازین جا اشیای كوچك لاجوردی از طبقهٔ سوم به بعد پیدا شده و تاریخ آن به مناصفهٔ اول هزار چهارم ق م نسبت میشود. (۲) سرزمین سومر . اینجا از مقبره های شاهان سلالهٔ «ایور Ur» ( حوالی اخیر هزار چهارم ق م ) يكعدهٔ زیاد اشیای طلائی ونقره ئی بدست آمده که در آن قطعات و نگینه های لاجورد نصب است هكذا از آبده ئی موسوم به «علم» از غنون هائی بدست آمده مزین که در آن صحنه های میتولوژی و داستانی را با صدف و عقیق سرخ و لاجورد زینت کرده اند. (۳) در بین النهرین در اوائل دورهٔ ظهور رسم الخط (حوالی ۳۰۰۰ - ۳۵۰۰ ق م ) از طبقه ئی که آنرا «جمدت نصر» گویند اشیای لاجوردی کشف شده است. (٢٥) (٤) در سوز و طبقه چهارم تپه سيالك (قريب كاشان) از طبقه ئى كه پارچه هاى گل با نوشته هاى قبل التاريخ بدست آمده زيورات زياده زين با لاجورد كشف شده. (٥) در مصر از مقبره توتان خامون Toutankhammon که تاريخ آن به حوالی ١٤٠٠ ق م نسبت میشود اشیای زیادی از سنگ لاجورد بدست آمده . (٦) در عیلام از خزانه شو شيناك Chouchinak (حوالی ١١٠٠ ق م) آثار لاجورد یافت شده . (۱) از روی پاره ملاحظات فوق معلوم میشود که لاجورد حصص منتها الیه شمال شرقی آریانا در ٤ هزار سال ق م یعنی ٦ هزار سال پیشتر از امروز در تمام کشورهای غربی آسیا از خاک های فارس گرفته تا وادی نیل انتشار یافته بود . در سرزمین سومرو بين النهرین و اراضی جنوب سواحل خزر و خلیج فارس که زیر نفوذ عیلامی آمده و در سه هزار ق م کولتور عیلام در انجاها قوت گرفته بود لاجورد معروف و عمومیت داشت و پیش از بنکه رسم الخط در بین النهرین در حوالی ٣٠٠٠ و ٣٥٠٠ ق م ظهور کند اشیای لاجوردی در طبقات مدنیت آنجا دیده میشود . لاجورد و زیورات و اشیای لاجوردی در خاك های فارس و حوزه های دجله وفرات يعنى خاك سومر و عيلام محدود نمانده بلکه به سر زمین فراعنه هم رسیده است چنانچه طوریکه اشاره کردیم از مقبره توتان خامون که تاریخ آن به ١٤٠٠ ق م نسبت میشود اشیای زیادی از سنگ لاجورد یافته اند . پس لاجورد بدخشان و وجود آن در نقاط مختلف آسیای غربی حتی در ٦ هزار سال قبل دلیلی است قاطع و آنچه در زمینه مدنیت های قبل التاريخ عصر «انکولی تيك» آریا ناو ارتباط آن با کشورهای غرب اسیا و عمومیت این مدنیت بزرگ از حوزه اندوس تا حوزه نیل نوشتیم همه را بصورت بارز و روشن تائید میکند این را هم پیشتر مستند به نگارشات سراورل استن گفتیم که سیستان و حوزه (۱) مقاله لاجوردورول آن در تاریخ مراودات آریانا با کشورهای غربی آسیادر شماره اول مجله آریانا ملاحظه شود . (٢٦) هيرمند (١) با موقعیت مساعد جغرافیائی خود رول عمده ئی در اعصار قبل التاریخ در انتشار پهلوهای مختلف مدنیت کلکولى تيك اين ساحۀ بزرگ بازی کرده است . لاجورد و انتشار آن در نقاطی که ذکر رفت با صراحت تمام نشان میدهد که شش هزار سال قبل راههای رفت و آمد و تجارت حتی در نقاط صعب المرور و حصص خیلی کهستانی آریانا که بدخشان باشد هم وجود داشت و این راه طبیعی از یکطرف به جلگۀ فراخ باختر و حوزه های شاداب ومدنیت پرور رودخانه های حصص غربی آریانا مخصوصاً حوزۀ هيرمند و سيستان وصل بود و از انجا قرارا كشراحات مالات از مجاورت نقاطی که ذکر کردیم به سواحل دریای سفید ووادی نیل منتهی میشد . « بارتولد » در جغرافیای تاریخی خود از وجود لاجورد در ابنیۀ قدیم مصر واشور صحبت کرده و به این نتیجه میرسد که در قدیم ترین ازمنۀ تاریخ میان آریهای باختری وساکنین کشورهای عربی اسیا و باشندگان سواحل دریای سفید روابطی برقرار بود. مستند بر تاریخ هائی که بیشتر بصورت محقق معین کردیم گفته میتوانیم که نه تنها در قدیم ترین زمانه های تاریخی بلکه حتماً در دورهای قدیم تر که جزء زمانه های قبل التاریخ شود روابط میان آریهای باختری و کشورهای غرب اسیا برقرار بود آریاها قراریکه در فصل های اینده شرح خواهیم داد قدیم ترین عنعنات تاریخی ٬ ادبی حماسی خویش را در باختروسایر نقاط آریانا بمیان آورده و در حوالی ٢٠٠٠ قم بنای مهاجرت را بطرف شرق ( هند) وغرب ( فارس ) گذاشتند. شرح این مطالب با تفصیل در فصل و موقع معینه اش می آید اینجا مربوط به تجسسات قبل التاريخ همين قدر متذکر میشویم که قرار کشفیاتی که در تپۀ سيا لك نزديك كاشان در خاك فارس بعمل آمده آریاها درحوالی ١٠٠٠ قم در اراضی ماورای صحرای لوط ظهور کرده اند (٢) وایشان طوریکه در فصل های آینده دیده خواهد شد مهاجرینی هستند که درحوالی (١٩٠٠-٢٠٠٠ قم) از باختر از راهای درۀ هریرود وهیرمندو سیستان بدان طرف حرکت کرده اند . (١) سرجان مارشال در صفحه ٨ مقدمه جلد اول موهنجو دیرو ومدنیت وادی سند میگوید ، که بشر در حوزه های نیل وفرات وكارون وهلمند واندوس یکسان مدنیت خود را انبساط داده است . (٢) این نظریه مستند به نتیجه ایست که موسیو گریشمن از روی حفریات خود بدست آورده است . (۲۷) فصل دوم آریا کتله باختری هند و اروپائی مدنیت ویدی با نگارشات فصل اول روی هم رفته اینقدر معلوم شد که خاک آریانا با وضعیت مساعد ساختمان و موقعیت طبیعی خود مسکون و دارای مدنیت بزرگ بوده و این خود ثابت میکند که چند ین هزار سال بیشتر ازین قابل رهایش بشر بود. با وضعیت موجوده هنوز بصورت عمومی و دقیق اظهار نظریه نمیتوان کرد که باشندگان ٤ - ٥ هزار سال قبل کشور ما و هزاران سال بیشتر ازین از نقطه نظر عرق و تیپ نژادی که بودند؟ یا همین آریاها بودند که مراتب اولیه حیات قبل التاریخ را سپری میکردند و این نظریه ایست که به عقیده ویدشناسان هندو جمعی از دانشمندان غربی سر میخورد زیرا علمای هندی باختر و سایر حصص آریانا و پنجاب را مسکن اصلی و اولی آریاها میدانند و اینطور هم نظریه دارند که از ۲۰ هزار سال پیش که مصادف به اولین ظهور ظروف تیکری در مصر و به بعضی عقیده ها شروع دورۀ کلمکولیتيك دران دیار میباشد آریاها مراتب اولیه حیات قبل التاریخ خود را در اینجا میگذرانیدند! جمعی از علمای غربی هم که موضوع زبان های کتله باختری و شعب هندی و ایرانی آنرا مطالعه میکنند به وجود زبان مادری آریائی در حدود ۸ هزار سال قبل در باختر وحوالی قریب آن قایل میباشند. ازین ها استنباط میشود که باختر کانون اولیه و اصلی آریا به معنی جامع عنصر هند و اروپائی یا اقلا مرکز اولی آریا به معنی کتله باختری بود. صورت دومی این است که باشندگان کشور ما در دوره هائیکه با لا ذکر شد مربوط کدام عرق دیگر بودند و پیش (۲۸) ازینکه آریاها در باختر ظهور کنند کسان دیگری که از نقطه نظر عرق با ایشان فرق داشتند در اینجا زندگانی میکردند. این‌ها مسایلی است که تحقیق می‌خواهد و هنوز یکطرفه و قطعی در اطراف آنها چیزی نمیتوان گفت تا جائیکه از روی قدامت «وید» و «اوستا» و مخصوصاً از روی هم آهنگی این دو مأخذ قدیم در ترسیم داستان‌ها که از زمانه‌های خود آنها خیلی‌ها قدیم‌تر بوده معلوم میشود احتمال پیدا میکند که آریاها باشنده اصلی این سرزمین باشند یا اقلاً همین «کتله باختری» که اصطلاح اسم آریا از روی روایات تاریخی و ادب مخصوص آنها است در دورهای بسیار قدیمی که اشاره نمودیم از عنصر هند و اروپائی جدا شده و مراحل حیات دوره «کلکولی تیک» خود را درینجا سپری نموده باشند. بهرحال این قضایا در روشنائی تحقیقات جدید روزی حل خواهد شد و اینجا حتی المقدور از نزدیکی به مسایلی که هنوز تاریک است خودداری کرده عمومیت مسایل نژاد هند و اروپائی را که درین یک و نیم صد سال یکطرفه و قطعی حل نشده به سرعت مطالعه میکنیم. به اصطلاح عمومی اروپائی «آرین» به معنی جامع دسته‌ای از اقوام را در بر میگیرد که زبان آنها بهم قرابت دارد و تمام ار و پا و حصه ئی از آسیای قریب را اشغال کرده اند این معنی کاملاً اصطلاحی است و ثبوت و مورد استعمال تاریخی ندارد. به معنی کوچک تر اسم «آریا» مخصوص شاخۀ از عنصر هند و اروپائی است که بین گنگا و سواحل خزر افتاده و باشندگان افغانستان و فارس و حصه از شمال غرب هند را در بر میگیرد و پی‌آنها خواهیم دید که این دسته را «کتلۀ باختری» میخوانند. این معنی اصطلاحی و فرضی و وضعی نیست بلکه سراسر جنبۀ تاریخی دارد و دو مأخذی که از آریاهای کتلۀ باختری مانده یعنی مجموعه سرودهای ویدی و اوستا کلمه فوق را بصورت «آریا» و (۲۹) «ایریا» در مورد خود استعمال کرده اند و در قدیم ترین دوره های ادبی ما معمول و مروج بود گذشته از دو ماخذ «وید» و «اوستا» مورخون كلاسيك یونانی در مملکت ما از قومی بنام «اری وا Arioi» و از خاك هائی بنام آریا Aria (حوزهٔ هری رود) و آریانا Ariana (افغانستان قدیم) یاد کرده اند و این ها هر کدام مدارك دقیق و صحیح تاریخی است که راجع به انتساب آریاها در بن سرزمین در دست است و دیگران فاقد آنند و نشان میدهد که همان کلمۀ که به تعبیر اوروپائی ها به معنی جامع به اقوامی نسبت میشد که در زبان شباهت به هم دارند و بصورت اصطلاحی و فرضی در مورد آنها تطبیق میشود در مورد اهالی و خاك کشور ما با سوابق و شواهد تاریخی استعمال میشد و هیچ کس ازین امر انکار نمیتواند. (۱) خوشبختانه خود اروپائی ها هم معنی کلمۀ (آریا) را بصورت وضعی و جامعی که ذکر شد گذاشته و برای اقوامی که من حیث شباهت زبان به این کلمه یاد میکردند ند اسم ترکیبی «هندو اروپائی» یا «هندو ژرمن» را بمیان آوردند و به این صورت آریا مجدداً به معنی قدیم و تاریخی خود برگشت. پیشتر گفتیم که موضوع «آریا» و «آریائی» اصلاً و اساساً در اثر تفصیل قرابت هائی بمیان آمد که در زبان های دسته ئی از ملل بمشاهده رسیده و این مسئله در جمله بزرگترین کشفیات عصر ما است که با خود يك سلسله مسایل خیلی مهم و دلچسپ دیگر را روی کار آورده است. در مناصفه دوم قرن ۱۸ یکنفر مبلغ فرانسوی انکتیل دوپرون، Anquetil-Duperon در سال ١٧٦١ به هند آمده اوستا را نزد پادسی های هند مطالعه کرد و در ۱۷۷۱ اولین ترجمه آنرا به محیط اروپا عرضه داشت. (۱) صفحۀ ٩ کتاب آریاها تالیف ژورژ پواسن ، Les Aryens, Par Gorges Poisson (۳۰) مجامع علمی ملتفت شدند که زبان کتاب مذکور یعنی «زند» با سانسکری شباهت دارد . یکنفر از مبلغین دیگر فرانسوی «کوردو Coeurdoux» در ۱۷۶۷ مکتوبی در اکادمی ادبیات و حفظ اثار فرانسه نوشته و بار اول موضوع شباهت بین کلمات سانسکریت ، یونانی و لاتین را وانمود کرد، در ۱۷۸۶ مستر ویلیم جان William Jones در خطابه ئی که در انجمن اسیائی کلکته ایراد نمود نظریه قرابت زبان های سانسکریت و یونانی و لاتینی ، حتی جرمنی و سلتی را در میان نهاد. این مطالعات ادامه یافت و چون در اوایل قرن ۱۹ موضوع قرابت السنه اقوام هند و اروپائی بادلا یل علمی ثابت شد طبیعی این نتیجه بمیان آمد که اقوام مذکور از يك نژاد بوده و در اصل و مبداء بهم اشتراك داشتند، به این ترتیب موضوع تجسس خانه اصلی و اولی آریا ئی طرف توجه علما قرار گرفت، از ان وقت تا حال تقريباً يك ونيم صد سال است که جمعی از علمای ملل مختلف درین زمینه مطالعه و اظهار نظریه میکنند و هر کس از پهلوئی مطالعات خود را شروع کرده و با اقامه پاره دلایل کانون اولیه آریا را در نقاط مختلف مثل شمال اروپا، اسکاندینا و، فنلند، جرمنی، حوزه دانیوب، شمال بحیره اسود جنوب روسیه شبه جزیره بالقان، بین اورال و التائی، اسیای مرکزی سایبریا، پنجاب و غیره معین کرده اند که محض تذکار آن و نظریات و اسمای علما به جلد های ضخیم پوره نمیشود بنا برین ازین همه جرو بحث ها يك قلم صرف نظر نموده به اولین نظریه عمومی که مهمتر ین و موثق ترین همه میباشد و دو منبع بزرگ آریا (سرودویدی و اوستا) انرا تائید میکند مراجعه میکنم. در اولین وهله ئی که موضوع آریا را قرابت السنه اقوام هندواروپائی بمیان آورد عقیده اولی و عمومی برین قرار گرفت که سرزمین اولیه ار پائی در دامنه های شمال هندوکش عبارت از حوزه کسوس یا صفحات باختر است. بزرگترین طرفدا این نظر یه مکس مولر Max Muller (۳۱) (۱) فرانسوالنور مانت Francoi Lenormrant (۲) بود بالا اشاره کردیم که در ین يك و نیم صد سال راجع به تعیین مهد اولیه وا صلی آریا ئی مطالعات زیاد شده و نظریات گونا گو نی بمیان آمده و با تحقیقات آینده مهد او لیه آریا هر جا معین شود شود مسئله ئی که همه در آن متفق اند و متفق خواهند بود و با هر نظریه ئی که تاحال بمیان آمده موافقت کامل دارد و تازه ترین تجسسات انرا تائید میکند این است که باختر کانون ومهد آن کتله آریائی است که در افغانستان و هندو فارس منتشر شده اند. اگر غیر از يك کانون اولیه به کانون های فرعی دیگری قائل شویم و فرضاً باختر آن کانون اولیه نباشد، بدون چون و چرا کانون فرعی آریائی های فغانستان و هندو فارس خواهد بود و برای انها مهد و کانون اصلی هم بشمار میرود بناء علیه از جرو بحث های بی مورد و در هم و برهم که بیش از يك نظریه شخصی ارزشی ندارد صرف نظر کرده مستقیماً به استناد موثق ترین ما خذ آریائی متذکر میشویم که اوستایگانه کتابی است که اسم گرفته و بصورت واضح مهد اولیه شاخه از اقوام هند وارو پائی یعنی «کتله باختری» را که خود را «آریا» خوانده اند در «ایریانا ویجه » قرار داده است. این مطلب کمی باریکی دارد و شرح میخواهد. درین شبهه ئی نیست که اقوام هندو اروپائی از يك نقطه واحد منشب شده و در خاك های اسیا و اروپا پرا گنده گردیده اند. این نقطه واحد هر نامی داشته و هر جائی که بوده : بوده ولی اریائی های باختر زما نیکه دارای ماخذ ادبی و مذهبی شدند خاطره قدیم را اسم و صفت و موقعیت معینی داده اند که از روی آب و هوا و مميزات جغرافیائی و تشخیص بعضی رود خانه های ان میتوان انرا بین حوزه علیای سر دریا وا کسوس قرار داد لذابه تناقص نظریات قسمتی از مدققین کاری نداشته موضوع آریا را در کشور خود از «ایریانا ویجه » اوستاو« بخدیم سريرا م» شروع میکنیم Lectures on the science of languvages 1861-64 Manuel d'histoire ancienne de l'Orient 1869 ( ۳۲ ) تشابه زبان : درین شبه ئی نیست که آریا ها عموماً از هند گرفته تا منتهی الیه غربی اروپا منتشر شده اند و زبان های آنها بهم شباهت دارد، معذالك در ميان تمام السنه اقوام هند و آروپائی زبان سنسکریت و زند كمتر از يکد یگر فرق کرده وبیشتر بهم شباهت دارند و محض از لحاظ تشابه زیاد آنها گفته میتوانیم که مرکز حیات و مهاجرت آریائی نقطه بوده که این دو زبان در انجا حرف زده میشد اینجا فوراً سوالی در میان می آید که این نقطه کجاست؟ جواب سول خیلی اسان وبدون اقامه دلايل گفته میتوانیم که عبارت از حوزه اکوس « باختر » میباشد وبدنشا سان عموماً به این معترف اند که قسمت قدیم سرودویدی در غرب «سندهو» در« کاپيسا » وديگر نقاط آريانا به ميان آمده و قرار اشارۀ این سرود ها . سرودهای قدیم تری هم بوده که پیش از عصر مهاجرت در کانون حیات آریائی سروده شده است . غیر از باختر هیچ نقطه ئی بين هند و فارس صلاحیت چنین مقامی را ندارد زیرا بامطالعهٔ دقیقی که در متن سرود ويد واوستا از نقطهٔ نظر زبان و ادب وجغرافیه و توپو گرافی محلی وغیره بعمل آمده ثابت شده است که باختر مرکز زبان سانسكریت وزند « ۱ » است وبعد از انتشار آریائی ها ازين نقطه به دو طرفه هندوکش تمام آریانا حیثيت کانون بزرگ این دو زبان را پیدا کرده است . تشابه بین زبان سانسکریت و زند ازيك ودوصدهزار كلمه گذشته، باجزئی تغیری درصوت کلمات که آنهم قانون معینی دارد فقره های کامل يك زبان ، زبان دیگر میشود و این امر ، طبیعی حکم میکند که دو لهجه (۱) «زبان زند همان زبان اوستا است و ازین جهت بعضی ها انرا « اوستائی » ، برخی « باختری » گویند . دار مستتر مرکز انبساط این زبان را در جنوب هند وکش در حوزه اراكوزی « ارغنداب » قرار میدهد و نظريۀ او راجع به پشتو این است که یا از «زند» یا از زبانی که نزدیك به «زند» است منشعب شده . (۳۳) مذکور شاخه های یك زبان وا حداًند که با بعضی لهجه های دیگر که ذ کر آن در اینجا مورد ندارد دسته السنه باختری را تشکیل میدهد. پس از روی تشا به فوق العاده زبان سانسکرت وزند ثابت میشود که روزی متکلمین این دوزبان در يك نقطه که عبارت از «باختر» باشد یکجا زندگانی داشتند و این جامهد پرورش و نشو و نمای «آنها» بشمار میرود. بالاخره از همین جا به سائر نقاط آریانا وهندوفارس مهاجرت اختیار کرده اند آئین و معتقدات : همان طوریکه زبان سانسکرت وزندبهم خیلی نزديك اند معتقدات کسانیکه به این دوزبان متکلم بودند هم شباهت زیاد داشت. آئین آریائی قراریکه از خلال سرودوید و اوستا معلوم میشود در اساس فرق زیاد نداشت و پاره اختلافاتی که مرور زمانه بمیان آورده بیشتر مربوط به جزئیات است و اساس مشترک وقدیم آنها را پوشیده نمیتواند پس از روی معتقدات هم گفته میتوانیم که قبایل آریائی خصوص آنهائیکه پیروان کتب وید و اوستا بودند در اوائل وهله دريك قطعه زمین می زیستند که عبارت از باختر و سائر نقاط آریانا میباشد . افسانه ها : از روی افسانه ها و اساطیر باشندگان افغانستان، هندوفارس وغیره هم اینطور معلوم میشود که باختر و سرچشمه اکسوس کانون نژادی بوده واز آنجا مردمانی به چهار گرد افق پرا کنده شده اند. میگویند در میان اهالی جوارپامیر قصه ئی معروف است که قرارآن نوع بشر در دامنه های پامیر زندگانی داشت و در اثر انفلاق آتش احجار از هم پاشیده و مردم از مجرای چهار مخرج طبیعی دره های اندوس و اکسوس وسر در یا و تارم به چهار جا نب افق پراکنده شدند. فارسی ها و افسانه های آنها به این نظریه معترف است که اجداد آنها از خاك باختر برآمده و از آنجا بامها جرت های پی در پی بخاك های جنوب خزر و مجاور خلیج فارس انتشار یافتند. (٣٤) اساطیر هندی هم به این نظر یه موافقت دارد که عناصر آریائی از شمال هندوکش از راه دره های کابل و گومل و سوات به حوزۀ پنجاب رسیده اند. سرود ریک وید: اولین کتاب سرودهای آریائی یعنی «ریک وید» اگر واضح و مستقیم راجع به مسکن اصلی و اولی و قدیم آریائی چیزی نمیگوید از اشارات غیرمستقیم متن سرود پاره معلومات مفیدی بدست می آید که از ان خطوط حرکت و مهاجرت آریائی ها در آریانا و از آریانا به کشورهای مجاور (هند و فارس) واضح معلوم میشود و راجع به مسکن اولیه آریائی هم روشنی خوبی می افتد. در سرودها جملات «صد زمستان» و «صدخزان» زیاد استعمال شده و ازین برمی آید که آریاها پیش ازینکه به «سپته سندهو» یا علاقۀ هفت دریا (پنجاب فعلی) برسند در منطقۀ سردی زندگانی داشتند که زمستان آن کثال بود و تقریباً ده ماه سال را دربر میگرفت با اتکاء به نقاط معلوم حرکت آنها که در جنوب هندوکش واضح و معلوم است میتوان به صفحات شمال سلسلۀ کوه مذکور رسید و در آنجا این منطقۀ سردرا در سر چشمۀ اکسوس و اراضی همجوار آن که عبارت از بدخشان علیا و منطقۀ بین اکسوس و سردریا باشد قرار داد. در فصل اول سرودهای «ریک وید» حین صحبت از استعانت «اندرا» چنین اشاره شده که از «منزل قدیم» خود بکمك ما فرا رسید. این «منزل اندرا» یا (Indralaya) را بعض مآخذ دیگر (١) واضح در شمال هندوکش قرار میدهند. «منزل قدیم اندرا» به معنی دیگر همان «مسکن قدیم» آریائی است و به این ترتیب سرود ریک ویدهم برای تعین مهد آریائی ها را به طرف باختر و سرچشمۀ اکسوس و اراضی متصله آن رهنمونی میکند. (١) در صفحه ١٨ کتاب Tre Aryanisation of India by Dutt ماخذ مذکور بنام های Sabdaratnavali, Amaraksoha یاد شده. (٣٥) اوستا : اوستا کتاب آن دسته آریائی‌های کتله باختر که بطرف هند و فارس مهاجرت نکرده و در موطن خود باقی ماندند راجع به « مسکن اولیه » آریائی نسبت به سرود ریک وید واضح تر صحبت میکند . در « فرکارد » اول « وندیداد » که حصۀ سوم اوستا میباشد شانزده قطعه اراضی زیبای اوستائی ذکر شده که شرح آنها را در فصل مدنیت اوستائی خواهیم دید . به تعبیر اوستا این قطعات یکی بعد دیگر بمیان آمده اند واولین آنها «ایریا ناویجو » نام داشت و دارای زمستان سخت و طولانی بود و حتی علت اصلی مهاجرت آریائی‌ها را هم ازین قطعه سرما وخنك قلمداد میکنند و به دلایلی که پایان شرح میدهیم واضح معلوم میشود که اولین قطعۀ خاك اوستائی یا مهد اولیه آریائی عبارت از سر چشمۀ اکسوس و اراضی متصل آن بود . مهابارانه : مهاباراته که مجموعهٔ رزمی است و میتوان آنرا ادامه ادبیات « ویدی » خواند از يك عده قبایلی مثل : ملا Malas «مالا Malas و مالاوا Malavas اسم می‌برد که در دیگر ماخذ سنسکرت بصورت « مادا Maddas» « ماداورا Maddavas » « مادرا Madra » و مادراکا Madrakas» یاد شده اند و چون « باهیکا » در ادبیات سنسکریت بصورت باهلیکا Bahbkas هم آمده و این نام « نام بلخ است » پروفیسـر « پرزی لوسکی J.przyluski» نتیجه گرفته میگوید که قبایل مذکور از بلخ به پنجاب آمده اند و درین مرحله باز میبینیم که مبداء یکعده قبایل آریائی به شمال هندوکش به باختر نسبت میشود . مهدظهور و پرورش آریا : باشر حیکه گذشت از روی تشابه زبان ، معتقدات واز روی افسانه ها و داستان ها واساطیر و باز از اشارات و تذکار صریح منابع خود آریائی یعنی سرود ویدی واوستا و مهاباراته واضح معلوم میشود که مهد ظهور آریائی قطعه خاك سرد بین سرچشهٔ اکسوس و سر دریا بوده و از آنجا (٣٦) بطرف جنوب به سغد و باختر منتشر شده اند و باختر مهد پرورش و کانون تهذیب و مرکز مملکت داری ایشان بشمار میرفت . باشہادت منابع خودشان «آریا » Arya همین کتلهٔ را گویند که در باختر هزاران سال پرورش یافته و به تدریج در دیگر نقاط آریانا پراگنده شده، حصه ئی هم از آنجا به خاک های ممالک مجاور انتشار یافت . اگر چه تنها کلمهٔ «آریا» هم این دسته را از سایر موج های هندو اروپائی مجزا میکند ولی برای اینکه مغالطه پیش نشود میتوان آنها را بنام «کتله آریائی باختر» خواند. معنی کلمهٔ آریا : آریا از نقطهٔ نظر دیانت به معنی پرستنده، معتقد، قربانی دهنده آمده و مفهوم اصطلاحی اولیه و قدیم آن نجیب، شریف، بادار، آقا مالک، اختیار دار است و با کثرت استعمال در موارد مختلف یکعده صفات دیگر از قبیل جوانمردی، مہمان نوازی، رشادت، دلاوری، وطن دوستی، جنگجوئی و غیره بدان پیوست گردیده و در هر کدام ازین صفات مفهوم نجابت هم آهنگی دارد . فراموش نشود که این کلمه مفہوم اجتماعی و سیاسی بزرگی هم دارد . زمانیکه آریا ها به دو طرفهٔ هندوکش اقامت داشتند دانایان آنها برای تمیز خود از بیگانگان و از سایر شاخه های همنژادان خود به این فکر افتادند که برای قبایل خود ولو هر قدر متعدد هم باشند نام واحدی وضع کنند تا از تفرقه برکنار بمانند و با هم متحد باشند، برای این مقصد نام «آریا» بمیان آمد و بر همه یکسان اطلاق میشد . طبیعی این نام با مهاجرین آریائی به هند هم انتشار یافت ولی در مفهوم آن به تدریج تغییرات پیش شد . برای اینکه آریاها با بومیان هندی مخلوط نشوند طبقات اجتماعی پیدا شد که عبارت از «کشاتریا»، «برهمانا»، «ویسیا» و «سودرا» میباشد. اولی برنجبای جنگجو دومی برروحانیون سومی براهل حرفه و پیشه (۴۷) اطلاق میشد و چهارمی طبقه «اچوت» را که از بومیان اولیه هند بود در بر میگرفت و به این ترتیب طبقه «سودرا» یا «اچوت» آریا خوانده نمیشد. آریاورته : دانایان قبایل ویدی یا «ریشی ها» برای تمیز کتلۀ آریائی از دیگران و پاکی عرق و خون و تقویۀ روحیات آریائی در نسل و بلند نگهداشتن معنویات افراد همان طوریکه بر خود نام مشخص و باسمی گذاشتند برای خاک مسکونۀ خویش هم اسمی وضع کرده بودند که تحولات آنرا مطالعه میکنیم . درین هیچ شبهه نیست که ریشی ها برای ادای این مطلب از اسم «آریا» و ترکیب آن با کدام کلمۀ دیگر که مسکن ، خاك، سرزمین ، رهایشگاه ، مهد و غیره معنی داشت اسم مرکب ساخته بودند که معنی آن «خاك آریا» ، « مسکن آریا» میشد و آن عبارت از «آریاورته» است. این اسم مرکب از دو کلمه «آریا» و «ورته» است. معانی و مفهوم اولی شرح یافت و دومی خاك و جای معنی دارد . معنی لغوی و ترکیبی آن «جای و مسکن آریا» میشود و بصورت اصطلاحی آنرا چنین هم ترجمه کرده اند : «سر زمینی که آریا در آن نسل بعد نسل تولد شده است» (۱) . آریاورته ابتدا به معنی محدود «مهد تولدی» آریا یعنی سرچشمه و حوزۀ اکسوس را در بر میگرفت و بعد از پنکه آریاها از باختر به دیگر نقاط دو طرفۀ هندوکش انتشار یافتند تمام مملکت ما زمانی بنام «آریاورته» یاد میشد . امکان دارد که کلمۀ «ورته» در جنوب هندوکش مخصوصاً در حوزۀ ارغنداب «ورشه» هم تلفظ شده باشد زیرا وقتیکه قبیله «بهاراته» از مملکت مابه هند مهاجرت کردند بوزن «آریاورته» آنجا را «بهاراته ورشه» نام نهادند . «ورشه» هنوز در پشتوی ارغنداب بصورت « ور شو » باقی مانده و «چرا گاه» معنی دارد. چون چرا گاه از نقطۀ نظر مفهوم با اولین مراتب زندگانی آریائی ارتباط دارد و زمانی را یاد دهانی میکند که این قوم هنوز مالدار و زراعت (۱) صفحه ۵۸ «هندريك ویدی» تالیف داس ( ۳۸ ) پیشه بود « ورشو » یاچرا گاه بنظر ایشان بصورت مادی و معنوی اهمیت خاص داشت و هیچ از امکان بعید نیست که در صفحات شمال هندوکش وحوزۀ ارغنداب که هردو برای تربیۀ حیوانات خیلی مساعد است « آریا ورته » یا راول در مورد « چرا گاه آریا » استعمال شده و با فرق لهجه در جنوب هندوکش و سواحل ارغنداب با همان مفهوم خود « آریا ورشه » شده باشد و وقتیکه قبیلۀ « بهاراته » با حیوانات خود به حوزۀ « سندهو » (سندو پنجاب) سرازیر شدند آنجا را بنام خود «بهاراته ورشه» موسوم ساختند ایریانا و بیجه : بعد از مهاجرت دستۀ از آریائی های کتلۀ باختری به هند و فارس آنهائیکه در وطن قدیم خود باقی ماندند در اثر مقتضیات زمان در زبان « آئین » متعقد ات و دیگر ممیزات خود پارۀ تغیراتی بمیان آوردند . چون زبان تحت تغیرات آمد در نام ها هم از جنبۀ صوت و لهجه پارۀ تغیراتی پیش شد و عوض « آریا ور ته » « ایریانا ویجه » عرض وجود کرد . این اسم نوهم مرکب از دو کلمه است یکی « ایریا » و دیگر « ویجه » « ایریا همان کلمه « آریا » است که پیشتر معانی و مفهوم آنرا مطالعه کردیم . « ویجه » کلمه ایست که عوض « ورته » یا « ورشه » بیان آمده و در معنی با کلمۀ اول الذکر فرق ندارد . زیرا « ویجه » هم مسکن و جای معنی دارد و معنی مرکب « ایریانا ویجه » مانند « آریاورته » مسکن آریا میشود . همان طور یکه کلمۀ « ورته » یا « ورشه » تا امروز در پشتو بصورت « ورشو » به معنی «چرا گاه» باقی مانده «ویجه» هم عیناً شکل « تلفظ و معنی خود را محافظه کرده و در میان پشتون های ارغنداب به معنی جای و مسکن استعمال میشود . چیز نوی که در میان این دو کلمه دیده میشود حرف (ن) با کلمۀ ( نا ) است که در زبان اوستائی باختر یا زند معنی نسبتی دارد و مسکن آریا را مسکن آریائی ساخته . ایریانا ویجه بصورت « ایریانم ویجو » و « اران وج » هم آمده . (٣٩) اوستا سرزمین « ایریاناویجه » را کنار رود خانه « وانگوهی دیتیا » قرار میدهد و این رودخانه عبارت از آمودریا است . « سرپرسی سایکس » در تاریخ افغانستان (١) می نویسد که : « اران وج Eranyej » خانه اصلی آریائی بین رودخانه اکسوس و ایگزارت واقع بود پس گفته میتوانیم که آریانا ویجه متذکره اوستا علاوه بر اینکه یادی از خاطره قدیم مهد اقوام هند و اروپائی میدهد با ممیزات مخصوص اوستائی خود قطعه زمین نسبتاً سردی است بین سر چشمه سر دریا و آمو دریا که با مفهوم وسیع گوشه ئی از بدخشان را هم در بر میگیرد . آریاها در باختر : قراریکه از روی سایر منابع مخصوصاً اوستا معلوم میشود آریاها بیشتر در اثر سرما و خنك از ایریانا ویجه مهاجرت نموده و از راه سغده ( سغدیان ) و مورو (مرو ) به بخدی (باختر) آمدند . از حوالی پنج هزار سال ق م تا ٢ هزار ق م اقلاً سه هزار سال در باختر بود و باش داشتند. حیات آنها در اوایل خیلی ساده وطبیعی بود و شکل خانوادگی داشت و اهسته آهسته قلعه های مستحکم و قریه ها و شهر ها بمیان آمد. زندگانی آنها در اوائل بیشتر جنبه مالداری داشت و پس ان تر شکل نیمه مالداری و نیمه زراعتی بخود گرفت تا اینکه به تدریج جنبه زراعتی آن ترقی کرد . در اوائل اداره بدست پدر های خانواده بود تا اینکه به تدریج رئیس قلعه و رئیس قریه بمیان آمده و اولین پادشاهان آریائی در بخدی بنای حکمرمانی را گذاشتند و حیات به دور بخدی خیلی متراکم شد و جای برای رهایش مردم و چراگاه حیوانات شان محدود گردید. انتشار آریاها از باختر به دو طرفه هندوکش : در حوالی ٢ هزار ق م آریا ئی های باختر چه در اثر تراکم تعداد چه بواسطه تنگی جای بنای جنبش و حرکت را در باختر گذاشته و به تدریج چه در صفحات شمال وچه در دره ها و مناطق جنوب هندو کش پراگنده شدند. از روی پاره (١) جلد اول صفحه ٢٦ (٤٠) معلوماتی که سرو دريک ويد واوستا درین زمینه میدهد تا اندازۀ کافی سمت حرکت و نقاط مهاجرت آریا به دو طرفه هندوکش واضح میشود. از سرود «ویدی» چنین استنباط میشود که قبایل ویدی از دره های هندوکش در کاپیسا یعنی حوزه کوهدامن پایان شده و ازینجا تقریباً راههای طبیعی مجرای رود خانه ها را پیش گرفته بطرف مناطق شرقی و جنوبی و جنوب غربی منتشر شده اند دسته رود خانه «کوبها» یعنی کابل رمعاونین انرا پیش گرفته و از راه های نجر و وتکاب و سروبی و لغمان به حوزه رود کنر رسیده و از انجا به حوزه سواستو یعنی رود خانه سوات منتشر شده اند. دسته دیگر از حوزه کاپیسا و کوبها بیشتر بطرف جنوب رفته به دامنه های سپین غر پراگنده شده اندواز انجا به دره های زیبای «کرومو» یعنی کرم و «گوماتی» یعنی گومل و دیگر نقاطی که از ابهای رودخانه های سفیدکوه و کوه سلیمان اب میخورد منتشر گردیدند . همین قسم دسته دیگر به حوزه شاداب سراسواتی یعنی ارغنداب رفته در اراضی گرد ونواح آن مسکن گرفتند مانند قبیله معروف «بهاراته» وعشایر مربوطه آن . آریا هائی که در بدخشان علیاودره های نورستان اقامت دارند بنام تیپ «هومو الپینوس» یا تیپ کهستانی یاده میشوند و در مورد آنها اصطلاح اریایهای کهستانی خوب تر تطبیق میشود. از روی اوستا اینطور معلوم میشود که اریاها بعد از حرکت از «ایریانا ویجه» به سغد یان ومرو منتشر شده و بعد به سواحل چپ اکسوس به بخدی متوطن گردیدند و از اینجاب موجی بطرف صفحات غربی در نیسایا (میمنه واندخوی) و حوزه سفلی مرغاب و هری وا ( وادی هری رود ) منتشر شده وموجی هم دره های هندوکش را عبور کرده در «ویکره تا» یعنی دره کابل و «کخره» یعنی حوالی غزنی پراکنده شده اند. سپس یا از حوزه هری رود شاخه بطرف وادی (٤١) ايتومنت یعنی هیرمند و هری واتی یعنی حوزه ارغنداب پایان شده و یا از دره کابل و غزنی موجی بدان طرف ها سر کشیده است یا از هر دو جانب. مقصد در این است که اریائی های باختر به دو طرف هندوکش یکسان پراگنده شده و با مرور وقت تمام زوایای کشور را مملو ساختند این مهاجرت ها و جابجا شدن های آنها را عموماً بین سال های ۱۹۰۰ و ۱۴۰۰ ق م قرار میدهند. ریشه «آریا» در يك عده نامها : با انتشار اریاها به دو طرفه هندوکش و استقرار آنها درین نقاط اسما و کلمات اصل آریا ئی در مورد رود خانه ها ، شهر ها ، قبائل وغیره بسیار استعمال شد، و بعضی های آن تا امروز از بین نرفته از آنجمله یکی خود کلمه «آریا» است آریا با تحریفات مختلفی که زادۀ مقتضیات نقاط مختلف است در يك عده نام های خاص نقاط کشور ما محافظه شد و این بجای خود دلیل بزرگی است که عمومیت این کلمه را درین سرزمین نشان میدهد و بطور مثال از چند نمونه ذکر میکنیم : هرویو Haroyu : نامی است که اوستا برای خطۀ شاداب وادی هریرود داده، درین کلمه ریشه قدیم (آریا) گنجانیده شده که از آن در مرور زمانه کلمات : هری ، اری ، آریا ، هرات بمیان آمده است. هراوی تی : این نام را اوستا به قطعۀ قشنگ ارغنداب داده این جا هم کلمه (هرا) ریشه قدیم (آریا) را نمایندگی میکند. در کلمه اراکوزی که یونانی ها در مورد این منطقه استعمال کرده اند ریشۀ قدیم شکل (ارا) بخود گرفته است و حتی اگر به دوره اشوری ها هم بالا برویم (ارا) در اسم «ارا کوتس» ، «ارا کوتی» دیده میشود. آریا کا Ariaka : شهری بود در ولایت مارجیان که باشندگان آنرا «آریا کی» Ariakai میگفتند و دیده میشود که در نام شهر و باشندگان آن کلمه (آریا) به شکل کامل خود موجود است. (٤٠) آریاسپ Ariaspe : یکی از شهرهای مهم درانجیان بود و قرار نظریهٔ آرین کنار رود هیرمند وقوع داشت . اهالی آنرا «اریاسپه» یعنی «آریا های سوار کار» میگفتند . کلمه آریا در نام شهر و باشندگان آن هر دو بدون جزئی تغیر و تحریفی دیده میشود . ار یستو فیل Aristophyles : بطرف غرب ولایت پارو پامیزاد(ولایت کابل) مردمانی بنام «اریستوفیل» زندگانی میکردند که بطلیموس از آنها اسم برده و «اندرۀ برتلو» عین مفهوم (آریا) را به این کلمه داده و ایشان را مردمان نجیب نژاد خوانده است (۱) در اول این اسم کلمه آریا بصورت (اری) ظاهر است ارتا کانا Artakana : یکی از شهر های خیلی کهن حوزه شاداب هری رود شهر ارتاکانا است که پیش از ظهور اسکندر مرکز ولایت آریا و اقامتگاه نجبا و شهزادگان این خطه بشمار میرفت . ریشهٔ کلمه آریا بصورت (آر) در اول این اسم هویدا میباشد . اریوس : نام رودخانه هری رود است(ار) یا (اری) که در این اسم ملاحظه میشود تحریفی از کلمه (آریا) یا (هریوا) است پس اگر تجسس شود ازین قبیل نام‌ها در میان اسمای شهرهای قدیم و رودخانه‌ها و قبایل کشور ما زیاد است که کلمه آریا یا بصورت کامل یا با جزئی تغیر و تحریف در آنها موجود است و ریشهٔ آن بيك نگاه شناخته میشود . آریانا : باشرحیکه بالا داده شد شبههٔ نماند که آریاها به تدریج از باختر به تمام نقاط دو طرفه هندوکش انتشار یافتند و وجود کلمه آریا در نام‌های رود خانه‌ها (۱) صفحه ۵۹ آریانا تالیف کهزاد . ( ٤٣ ) وشهرها ويكعده قبایل یادگاری است که انتشار وتوطن آنها را درین سرزمین ثابت میسازد و کثرت استعمال این نام خود بخود دلیلی است که تمرکز آنها را از همه جا بیشتر در مملکت ما وانمود میکند ریشه قدیم «آریا» که در دیگر کلمات نشان دادیم با مفهوم قدیم چندین هزار ساله خود از بین نرفته و در عنعنات باشندگان اینجا باقی مانده در سانسکریت «ودا» یعنی زبانی که سرود ویدی دران گفته شده وآنرا بعضی ها زبان «آریا» یا «آریائی باختری» هم میخوانند صورت جمع «آریا» - «آریان» میشد . آریا نجیب واریان نجبا معنی داشت وچون «آریان» یعنی «نجبا» به دوطرفه هندوکش جا گرفتند کشور خودرا به نام خود « آریانا » یعنی «مسکن نجبا» خواندند واین کلمه چنین به میان آمد که ( نون ) آخر کلمه (آریان) را فتحه نسبتی دادند و «اریان» اسم مکان تشکیل گردید . این فتحه را بعضی ها به ( ه ) وبعضی ها به الف تبدیل نموده اند ولی برای سهولت لهجه وفرقی که میان صورت جمع وصورت اسم مکان باشد نوشتن آن بصورت الف مرجح است و این همان کلمه «آریانا» است که به معنی «مسکن نجبا» از زمان انتشار آریاها به بعد درمورد کشور ما استعمال شده وقدیم ترین نام مملکت ما میباشد درین هیچ شبهه نیست که مفهوم (مسکن آریا) ونسبت آن به خاك های مستعد دوطرفه هندوکش ازیادگارهای استقرار آریائی است که پیش از انتشار وعمومیت آنها به همه جا در قطعات محدود به شکل (آریاورته) (آریاورشه) (آریان ویجه) (ایریان ویجه) ظهور کرده وبالاخره قلمرو وسیع تری را که از جریان رودخانه های پامیرو هندوکش اب میخور دبنام (آریانا) مسمی ساختند. بعبارت دیگر این اسم مرکب از دو جزء است یکی ( آریا) که اسم خـاص وهمان نام قدیم چندین هزار ساله است که قبایل آریائی ویدی بصورت اسم مشترک برای خود وضع نموده بودند و دیگر کلمه (نا) که درحقیقت همان (نون) مفتوحه است که در عصر اوستائی به کلمه «ایریا» پیوست شده ومفهوم نسبتی دارد (٤٤) یسان ها به این وزن و آهنگ اسمای زیادی عرض و جو د نمود مانند : ( سا كستانا ) مسکن ( اسكائی ها ) « در انجيانا » مسکن زر نجی ها « بکتريانا » مسكن باختری ها و غیره . آريانا اسم با مسمی و قدیم مملکت ما از دوره های ویدی واوستائی به بعد فراموش نشده و در خاطره های توده مردم مانند سرود ها و دیگر عنعنات تاریخی محافظه شده رفت . اولین کسی که این اسم را تذکار داده مورخ یونانی اراتوس تنس Eratosthenes است که در نیمهٔ اول قرن سوم ق م می زیست . اصل نگارش خود او در دست نیست بلکه استرابو جغرافیه نگار ومورخ یونانی ( ٦٠ ق م ـ ١٩ ب م ) از زبان او کلمه آریانا را تذکار داده است . علاوه بر استرابو ، بطليموس ، پلینی ، اپولودوروس ار تمیس Apolodorus of Artemis از اریانا اسم برده اند . حدود آریانا : قراریکه از روی متن اوستا ( ١ ) و شهادت نگارشات مورخین و جغرافیه نگاران یونان و لاتین برمی آید آریانا حدود و سرحدات مشخص ومعین داشته وتاجائی که معلوم میشود سرحدات مذكور هم بیشتر طبیعی بود حدود آریانا قرار نگارشات استرابو بدین قرار بود : سرحد شرقی رود اندوس ( سند ) حدجنوبی اوقیانوس بزرگ ( بحرهند ) خط شمالی آن کوه پارو پامیزوس و يك سلسله کوهستاناتی بود که از شمال هند تا در بند خزر امتداد داشت، قسمت غربی آن را خطی معین میکرد که پار تیا را از مدیا و کرمان را از فارس و پار ه تا کنه Paraetakené جدا می ساخت . استرابو در نظریات خود این جمله را هم علاوه میکند که آریانا بعضی حصص فارس، مدیا ، بکتریا وسغدیان را هم در برمیگرفت زیرا باشندگان این نقاط تقریباً به يك زبان متكلم اند ( ٢ ) . اپولودوروس، هم این (١) ولايات اريانا براساس متن او ستا در فصل سوم داده شده است . (٢) صفحه (٣) تجسس در ابن نژاد های افغانستان تالیف بیلو (٤٥) جمله اخیر (استرابو) را تائید و تکرار نموده میگوید که آریانا بعضی حصص فارس و مدیا و مناطق شمال باختر وسغدیان را دربر میگرفت. مشارالیه مخصوصاً این نکته را خاطر نشان میکند که بکتریا تا قسمت عمدۀ آریانا بشمار میرفت چنانچه بزبان ادبی تر میگوید که ( باختر مروارید آریانا است) پس بدون اینکه اینجا به تفصیل نظریات نویسندگان اروپائی پرداخته شود با معلوماتیکه از نویسندگان كلاسيك یونان و لاتین به ما رسیده میتوان گفت: از زمانیکه مورخین و جغرافیه نگاران مذکور به کشور ما تماس پیدا کردند یعنی سه چهار قرن پیش و یکی دو قرن بعد از عهد مسیح سرحدات آریانا نزد باشندگان آن كاملا مشخص وحدود معین داشت به این ترتیب که سرحدات شرقی و جنوبی آن طبیعی معین بود . شرق آنرا از كلكت تا اوقیانوس هند روداندوس (سند) معین میکرد و سمت جنوبی آن را اوقیانوس بزرگ یا بحیره هند محدود ساخته بوده چون بکتریا تا قسمت عمدۀ آریانا و مروارید این کشور زیبا خوانده شده نه تنها جزء لاینجزای آن بلکه بهترین ولایت ومرکز آن شمرده میشد ( سغد یا نا که همیشه در ادوار باستانی ضمیمه و جزء باختر محسوب می شد قرار شهادت مورخین كلاسيك یونان ولاتین داخل آریانا بود پس سرحد شمالی آن عبارت از (سرداریا) یارودسیحون بود میماند قسمت چهارم یعنی غرب و آنرا خطی معین میکرد که کرمان و پارتیا را به آریانا مربوط میساخت و مدیا و فارس را بطرف غرب میگذاشت به این ترتیب حدود آریانا از نقطۀ نظر اوستا و مورخین كلاسيك ومعتبر یونان طوری بود که شرح یافت (درفصل آینده ولایات و قطعات خاک آریانا از نقطۀ نظر اوستا شرح داده شده است. (٤٦) سرود ویدی یکی از ممیزات برجسته آریائی که بیشتر مربوط به کتله آریائی باختر میباشد این است که این توده نجیب از قدیم ترین زمانه ئی که تا حال بصورت صریح علما به تعین آن موفق نشده اند از خود منظومه ها و سرودها یا بزبان دیگر يك دوره « ادبیات شفاهی » داشتند که منبع معلومات ماوسر چشمه تمام افتخارات خود ایشان بشمار میرود . فهمیدن موضوع و دوره ادبیات شفاهی اگر برای دیگران کمی مشکل باشد برای ما افغان ها اشکالی ندارد زیرا زبان پشتو واجد چنین دوره بوده و حتی میتوان گفت که دوره ادبیات شفاهی این زبان خیلی ها طولانی تر بوده است و چون زبان پشتو شاخه از السنه باختری آریائی است مدتی دوره ادبیات شفاهی را در اصل زبان سرودها پیموده و بعد حینیکه در اثر مهاجرت ها و دور شدن شاخه های آریائی باختر از همدیگر لهجه ها از هم متفاوت گردید، پشتو هم با وضعیتی که اختیار کرد تا زمان انتشار رسم الخط عربی دوره ادبیات شفاهی خود را ادامه داده است . ادبیات شفاهی و تحریری در اصل مفهوم حقیقی فرقی ندارد جز به اینکه آنچه بزبان گفته میشود توسط علامه یا رسم الخطی به قید تحریر هم در آید ، زمزمه با لب و دهن و زبان چیز طبیعی است که با خلقت انسان یکجا خلق شده و تحریر با هر گونه علائم یا رسم الخطی که باشد نمونه ئی از مراحل تکامل بشریت است که هر قوم و کتله و ملتی نظر به موقعیت جغرافیائی و تماس و کثافت تاریخی قسمی از آن را در زمان و دوره معینی مالك شده است . ادبیات شفاهی زمزمه زبان و قوای دل است که از دلی برخواسته و بر بانی نشسته است درین زبان و بزبان های دیگر تکرار شده تا از راه گوش به حافظه ها جای گرفته و در دل ها تاثیر افگنده است جای این گونه ادبیات همیشه حافظه ( ٤٧) و زبان و گوش و دل بوده در همین جاها تولد و نشو و نما یافته و محافظه گردیده است. ادبیات شفاهی نسبت به ادبیات تحریری طبیعی تر است همان طوریکه بی تکلف حرف میزنیم بی تکلف سرودها و منظومه های این دوره هم سروده شده، ساده است پیرایه ندارد. آنچه چشم می بیند و دل احساس میکند از زبان می برآید. چون صحبت و تکلم کار طبیعی همه نوع بشر است لازم می آید که همه اقوام دنیا ادبیات شفاهی داشته باشند، حتماً این طور هم است پیش از ایجاد رسم الخط نزد هر قوم و بعد از ان ادبیات شفاهی بوده است ولی عموماً آن ادبیات از مراحل ابتدائی تجاوز نکرده و اگر تجاوز هم کرد، محافظه نشده است و در نتیجه اثری از ان باقی نمانده لذا میتوان گفت که ادبیات شفاهی و مخصوصاً حفاظت آن قرنها سینه بسینه یکی از اختصاصات آریائی ها و باز دقیق تر اگر بگویم یکی از ممیزات مختصه کتله آریائی های باختری است. ادبیات شفاهی آریائی مدتهای مدید دهن بدهن و سینه بسینه انتقال یافت چون در خانوادهای آریائی قدیم انتقال میراث معنوی اهمیت زیاد داشت پدر خانواده که مربی این کانون كوچك هم بشمار میرفت سعی میکرد تا فرزندان خود را از ثمره سرمایه معنوی هم مستفید کند و این یگانه عاملی بود که تا موقع فرارسیدن تحریر، سرودها و منظومه ها را قرن های متمادی حفظ کرد و نگذاشت که بالكل محو و ناپدید شود البته يك قسمتی ازین سرودها آنهائی که از همه قدیم تر بودند از بین رفته اند و در اطراف آن مفصل تر صحبت خواهیم نمود. آیا دوره ادبیات شفاهی آریائی یا « سرود گوئی » چطو شروع شده؟ و علت آن چه بوده؟ آیا محض شوق ادب و شعر گوئی این مجموعه را بمیان آورده یا کدام علت اساسی تری درین مورد مدخلیت داشته؟ درین شبه نیست که این مجموعه محض در اثر احساسات عشقی کدام شاعر و احتیاجات خالص ادبی (٤٨) بمیان نیامده بلکه قراریکه از روی ترجمۀ «وید» (دانش مذهبی) و «ریگ دید» (سرود ستایش) استنباط میشود سرودهای ویدی در حقیقت زمزمه نیاز دل و نوای ستایش قلب تودۀ آریا ئیست که شاعر حساس و دقیق با آهنگ و وزن کلمات و لطافت خیال خویش آنرا رنگ دیگر داده است. بناءعلیه گفته میتوانیم که شالودۀ سرودهای «ویدی» و اساس آن تخیلات مذهبی و ستایش است و چون مفکورۀ آئین مذهبی آریائی پرستایش عناصر طبیعی و مظاهر بدیع آن قرار داشت طبعاً از خلال ابیات آن توصیف عناصر زیبای طبیعت معلوم میشود. نگاهی به تاریخ ادبیات ملل واضح میسازد که وجود ارباب انواع و مجسم ساختن قوای طبیعی و نام گذاری برای آنها در عالم ادبیات اعم از اینکه احساسات شاعر و گوینده به نظم باشد یا به نثر رول فوق العاده مهم بازی کرده و صحنه را که شاعر میخواسته ترسیم کند ملون و مرموز، قشنگ و زیبا ساخته است. زندگانی شاعر با شور عشق و سوز دل تخمیر یافته، حینیکه میخواهد این «شور و سوز» را در عالم خیال خود ترسیم کند هر چند عناصر طبیعی و مظاهر زیبای طبیعت نام های قشنگ و اشکال و وضعیت های مخصوص و لطیفی در اوهام او داشته باشد کلام او که در حقیقت هیکل تراشیده شدۀ روح او است، قشنگ تر، زیبا تر، و گیرنده تر و جذاب تر و کامل تر می آید و بر شنونده بیشتر تاثیر میکند چنانچه یکی از علل عمدۀ ترقی یونانی ها در شعب مختلف صنایع ظریف هیکل تراشی، ادبیات (نظم و نثر و خطابه و بیان) موسیقی، معماری، حجاری و غیره وجود ارباب انواع و اساطیر مربوط آن بود. با وجودیکه اساس سرود ها تلقینات مذهبی است ولی زبان و کلمات و اصول بیان و طرز تفکر و صورت اظهار آن در قالب شعر طوری بعمل آمده که بر هر شنونده ئی تاثیر میکند و در زیبائی و لطافت خیال و تشبیهات بکر و طبیعی ادبیات بشر کمتر نظیر آنرا سراغ داده میتواند. (٤٩) گویند گان این سرود ها " ریشی های " فرزانه ودانا کسانی بود ند که بر همه دانستنی های متداو له وقت معرفت داشتند . شبهه نیست که در اوائل وهله جنبهٔ روحانیت آنها بیشتر بود ولی در عین زمان شاعر وخطیب و ادیب هم بودند ورهنمائی توده چه در امور مذهبی و چه در حیات اجتماعی و سیاسی کار آنها بود . ریشی ها بحیث دانایان قوم ومفکرین جامعه در حیات اجتماعی آریائی و زنده نگه داشتن عنعنات و تقویهٔ قوای روحی واتحاد قومی و رهنمائی مردم به مدارج عالی اخلاقی رول مهم و بزرگی بازی کرد ند. ایشان با و جود نفوذ فوق العادهٔ که درمیان مردم ونزد روسا و در دربار شاهان داشتند گاهی ما نند روحانیون کلده خودرا حیثیت شاهی نداده بودند بلکه محض برای بهبود و بر تری قوم خدمت میکردند . خطابه ها میدادند ؛ سرود جذاب میساختند و افکار پسندیده و روشن در دماغ تودهٔ مردم تو لید میکردند. ریشی ها درمیان تودهٔ عوام و نزد شا هان محبوب ومحترم بودند و شاهان اریائی در امور مملکت داری از افکار روشن و نظریات صائب آنها استفاده میکردند. بصفت ریشی علما و شعرائی در هر دو طبقهٔ مردان وزنان وجود داشت و نام های ریشی های هر دو طبقه بکرات درسر ودها تذ کار رفته ' بهر حال سرود های اریائی که میخواهیم در ین مبحث مطا لعه کنیم از قریحهٔ توانای همین ریشی ها تراوش کرده . ایشان اولین شعرای کشور ما و منظومه ها وسرود های شان اولین مظاهر ادبی مملکت ما است. سرود ها از نقطهٔ نظر ادب مقامی دارد بس بلند وشامخ وادبیات بشر نظیر آنرا کمتر سراغ داده خواهد توانست . علاوه بر جنبهٔ ادب و زبان سرود ها یگانه منبع مطالعات آریائی میباشد و تمام تحقیقاتی که از دو صد سال باینطرف در اطراف مسایل آریا و آریائی و غیره بعمل آمده ومی آید همه اش بر اساس متن سرودها و ملحقات آن استوار است چون سرود های ویدی در تاریخ ' ادبیات زبان ' مطا لعهٔ لغات 'اعلام تاریخی و جغر افیائی (٥٠) داستان ها بر دیگر ممیزات عرق وخون ونژاد و سجایای اهالی کشور ما روشنی زیادی می اندازد و اساس تمام مطالعات آریائی میباشد مختصراً از پهلو های مختلف آنرا مطالعه میکنیم : « وید » یا « ودا » : مجموع سرودهای معلوم آریائی که بما رسیده به چهار دسته تقسیم میشود که آن را نظر به قدامت و موضوع به نام های (ریگ وید) «یجور وید» (اتروید) (سام وید) تقسیم نموده اندو بیان راجع به هر کدام نشریحاتی خواهیم داد، عجالتاً بر این ملاحظه اکتفا میکنیم که در نام های چهار گانه مذکور کلمۀ ( وید ) تکرار شده وطوریکه از زبان « ماکس مولر » اولین مدقق زبان و مدنیت ویدی در تمهید مقدمۀ طبع اول کتاب سرود های ریگ وید (۱) ذکر رفته احتمال دارد که ( وید) اولین کلمه ئی باشد که از زبان آریائی برامده معنی کلمۀ ( ودا ) اصلاً ( دانائی ) است زیرا از فعل ( وید ) دانستن مشتق شده و بصورت دقیق تر و اصطلاحی آن را ( دانائی مذهبی ) یا ( دانش مقدس ) تعبیر میکنند. زیرا سرودهای ( ویدی) در اصل اساس عبارت از يك رشتۀ تخیلات مذهبی است که در قالب الفاظ زیبا و قشنگ و با آهنگ و موزون ، شکل شعر را بخود گرفته است. سرود های « بلهیکا » یا « بخدی » سرودهای قدیم ومجهول : مجموعۀ سرودهای آریائی که چهار کتاب وید را تشکیل داده و قدیم ترین آن دسته «ریگ وید » میباشد عبارت از آثار منظومی است که در زمان استقرار آریاها در حوزۀ های شاداب رودخانه های جنوب هندوکش سروده شده و به تدریج دامنه آن با مهاجرین بطرف شرق وجنوب و غرب آریانا و ماورای « سندهو » ادامه یافته و قسمت های جدید «ریگ وید» وسه کتاب دیگر ویدی در خاك های « هفت دریا » پنجاب فعلی بمیان آمده است (۱) جلد اول سرودهای ریگ وید تألیف PAL. Ph T.H Griffith, M.C.I.E. « گریفت » (٥١) با وصف این حال یادگارهای فراوانی چه از خاك و چه از باشندگان غرب سند در آنها موجود است بهرحال عجالتاً به این مطالب کاری نداریم زیرا حدودی که سرودها در آن سروده شده است بان شرح خواهد یافت لذا به این می پردازیم که این سرودها یعنی مجموعهٔ چهار کتابی را که ذکر شد «سرودهای معلوم» میخوانند زیرا به هر کیفیتی که بوده دهن به دهن تا بعصر ما رسیده است . آنچه درین مبحث گفتنی هستیم این است که سرودهای آریائی منحصر و محدود به همین آثار منظوم فوق نمیباشد بلکه یادگار و نمایندهٔ يك دورهٔ ثقافت ادبی بزرگی است که شواهد قدیمهٔ آن بکلی از بین رفته چنانچه خود سرودهای ویدی باربار به این مطالب اشاره میکند . اگرچه بالتفحص اشعار مجهول ویدی بدست نمی آید معذالك تذکار آن از نقطهٔ نظر مراتب تاریخی ادبیات ویدی در آریانا خیلی مهم است زیرا سرزمینی که در آن سرودهای مجهول سروده شده سرزمین آریانا و مخصوصاً قسمت بلهیکا یا بخدی زیبا است. تصریح مطلب اینکه سرودهای مجهول بین عصر ویدی و زمان استقرار آریاها در حوزهٔ اکسوس (باختر) بمیان آمده و این خود وانمود میکند که سرودهای مجهول باید سراسر در آریانا و حصهٔ زیاد آن در حصهٔ شمال هندوکش بمیان آمده باشد پیشتر گفتیم که (سرودها) در حقیقت منظومه‌های روحانی بود که از زبان آریائی‌ها بیرون شده و چون آریائی‌ها پیش از شروع مهاجرت در بخدی هم زبان به توصیف عناصر طبیعی کشوده طبعاً حکم میتوان کرد که اولین پارچه نظم و شعر در شمال هندوکوه سروده شده است و چون مهاجرت شروع نشده بود اثرات آن به دیگر نقاط انتشار یافته نتواست. همین طور سرودهائیكه در اوائل مهاجرت در سایر نقاط شمال هندوکش یا جنوب آن ظهور نموده است هم بواسطهٔ قدامت شواهدی از خود باقی نگذاشته و از همین جهت است که در سرودهای ریگ وید که قدیم ترین حصهٔ اشعار معلوم را تشکیل میدهد از رود کابل و سوات و کرم (٥٢) و گومل وغیره اسم برده شده است. اگر متن سرودهای (ریگ وید) بنظر تعمق دیده شود دران چندین مراحل ادبی مشاهده خواهد شد در صورتیکه تنها متن «ریگ وید» دوره های مختلف را وانمود کند طبیعی مینماید که پیشتر ازان حتماً دوره های دیگری هم بوده وذوق ادبی به اندازه‌ئی پرورش یافته بود که زمینه را برای ظهور سرودهای (ویدی) مساعد ساخت. دوت Dutt در مولفهٔ خویش موسوم به آریائی ساختن هند The Aryanisation of India صفحه (٥٥-٥٤) مینگارد که اختلافات بزرگ متن «ریگ ویدا» بجای خود جز یادگار کوچکی از یك دورهٔ وسیع سرودهای ادبی مفقود نمیباشد و تغیرات واضحی که در دورهٔ (ویدی) در خود زبان سرودها بمشاهده میرسد نشان میدهد که پیش از سرودهای دورهٔ ویدی حتماً يك عدهٔ زیاد سرودهای دیگری هم بوده که متأسفانه مفقود شده و بما نرسیده چنانچه متن «ریگ وید» درین باره شهادت میدهد و جمله های «دانایان قدیم» و «سرودهای قدیمی که بلباس نوی عرض اندام نموده اند» و «سرودهایی که در زمانه های قدیم ترکیب شده اند» (۱) هرکدام بجای خود واضح و صریح بیان میکند که دورهٔ ادبی محض با سرودن منظومه های «ریگ وید» که قدیم ترین آثار ادبی دورهٔ (ویدی) میباشد شروع نشده بلکه پیش ازان دورهٔ بزرگ دیگری بوده که آثار دورهٔ ویدی نمونه یا یادگاری از آن بشمار خواهد رفت جمله (دانایان قدیم) اگر چه کوتاه و خلص است ولی مفهومی صریح دارد و واضح میگوید که ریشی ها ومردان فرزانه و بصیر بردانش متداولهٔ وقت که عبارت از قوانین مذهبی، مراسم قربانی، اشعار و سرودها، اصول تربیهٔ اولاد وخانواده و تربیهٔ حیوانات وفن ومحاربه وغیره باشد بیش از عصر ویدی در میان آریائی ها (۱) صفحه ٥٥ کتاب: The Aryanisation of India By Nripendra Kumar Dutt. M. A. Th. D. (٥٣) وجود داشت از جمله دیگر « سرود های قدیمی که بلباس نو عرض اندام نمودند» این مطلب فهمیده میشود که سرودهای قدیمه در عصر ترکیب منظومه های «ریگ وید» از خاطره ها کاملا" فراموش نشده بود و تا اندازه ئی کافی در حافظه ها وجود داشت که تغیرات سبك ادبی عصر «ویدی» بعضی ها را بلباس نو در آورد. قرار نظریه « آرتر مکدونل» (۱) « مجموع سرود هائی که کتاب «ریگ وید» را تشکیل داده است در عرصه چندین صد سال بمیان آمده است» اگر سبك گفتار وطرز تخیل شعرا وتفرقه دوره ها ومدرسه های ادبی که در آن تمیز داده اند مدنظر گرفته شود میتوان گفت که ظهور مجموع سرود های ریگ وید از چندین صدسال هم بیشتر وقت گرفته، چون سرود های «ریگ وید» یعنی قدیم ترین قسمت های سرود معلوم ویدی بعداز جدا شدن شاخه هندی و فارسی از باختر بمیان آمده و محل ظهور آن قراریکه بعدتر دیده خواهد شد دامنه ها و وادیهای جنوب و جنوب شرق هندوکش است بدون شبهه و تردید گفته میتوانیم که سرود های گمشده ومجهول که اینجا مورد بحث ما است در شمال هندوکش در کانون قدیم آریائی در « بخدی زیبا » بمیان آمده و جا دارد که آنها را بنام «سرود های بخدی» یا «سرود های بلهیکا» بخوانیم. با وجود اینکه «سرود های بلهیکا» یا بخدی در دست نیست و آنرا بنام سرود های گمشده ومجهول خطاب میکنیم در اصل وجود آن پیش ما شبهه و تردید نیست وعلاوه بر اشارات صریح سرود ویدی دلایل عقلی و نظری و عملی در دست است که بخدی را کانون قدیم ترین سرود های آریائی بخوانیم وظهور قدیم ترین سرود آریائی را بدانجا نسبت دهیم علاوه بر تشابه زیادی که من حيث زبان میان سرود های ویدی و گات ها و سائر قسمت های اوستا موجود (۱) صفحه ٤٥ تاریخ ادبیات سانسکرت نگارش « آرتر مکدونل» (٥٤) است من حیث اصطلاحات ادبی وشیوه های بیان وطرز تخیل وموضوع گفتار هم قرابت زیادی دیده میشود . اگر سرود ویدی قدیم ترین مظهر ادبی و منظومه های ادبی آریائی باشد واز جنوب هندوکش شروع شده وبطرف شرق جانب «سندھو» ادامه یافته باشد، میان آن ومتن اوستا که در حوالی ١٠٠٠ ق م در بلخدی بمیان آمده آنقدر ها شباهت باقی نمی ماند حتماً پیش از دورهٔ ویدی در شمال هندوکش سرود ها ومنظومه های زیادی بمیان آمده واصطلاحات وطرز بیان وسبک گفتار آنقدر در روحیات ریشی ها وطبقهٔ منور ریشه دوانیده بود که در سرود های اوستائی تاثیر بخشد . از طرف دیگر همین طور که قسمتی از سرود های آریائی ویدی گم شده وبدست نیامده، حصهٔ قدیم سرود های اوستائی هم مجهول است وا گر این دو قسمت مفقود «وید» و «اوستا» بدست می بود حقائق خودبخود روشن میگشت وهیچ گسیختگی میان قسمت های گمشده ومعلوم «وید» وحصه های معلوم واز بین رفته اوستا دیده نمیشد ولی چه چاره که حتی سومین نمونه مميزه نبوغ ادبی بخدی بعضی قسمتی از شاهنامه دقیق بلخی هم گمشده وبدست نرسیده است . «ارتر مکدونل» که بیشتر از او اسم بردیم میگوید . «که شعرای حصص قدیم «ریگ وید» از همکاران متقدم خویش یاد کرده، پایهٔ دانش واحاطهٔ آنها را تمجید نموده اند. ایشان سرود ها وپارچه های منظوم متقدمین را میخواستند تجدید نموده وبا این آرزو از اشعار اجداد خویش وشعرای باستانی یاد آوری کرده اند» (١) از روی بیانات فوق معلوم میشود که پیش از عصر مهاجرت ورفتن شاخه های آریائی هندی وفارسی از باختر وسائر نقاط آریانا بطرف شرق وغرب دورهٔ (١) صفحه ٤٥ کتاب تاریخ ادبیات سانسکریت، نگارش «آرتر مکدونل» A History of Sanskrit literature by Arthur. A, Macdonell. M.A.Ph.D.London (٥٥) ادبی در شمال مملکت ما گذشته که میتوان آنرا بنام «مدرسهٔ بلخی یا بلهیکا» یاد کرد و اکثر سرودهای مجهول و گمشده ثمرهٔ آن بود . درین دوره که تحدید حدود اولی آن کار مشکلی است و در اخیر آن قبایل آریائی در تمام زوایای آریانا منشعب شده و آمادهٔ حرکت به ممالک همسایه بودند ریشی های فرزانه و دانایان نامی در شمال آریانا وجود داشت که در فن سرودن اشعار قریحهٔ توانا و مهارت تامه داشتند و شعرای دورهٔ «ریگ وید » با افتخار از آنها یاد آوری میکردند و تجدید سبک آثار و گفتار آنها را یکی از آرزوهای قلبی خویش میشمردند. از بیانات فوق که مستند بر تذکار بعضی نکته های متن خود سرود های ( ریگ وید ) است چنین استنباط میشود که دورهٔ (ریگ وید) تقریباً یکنوع دورهٔ تجدد ادبی بوده و شاید آرزوی زنده کردن یادگار شعرای قدیمه و سبک وطرز گفتار آنها که از مفاخر اجدادی آریائی بشمار میرفت باعث شده باشد که شعرای دورهٔ (ریگ وید) من بعد نشیده های خود را در کانون خانوادگی محافظه کرده و پدر به پسر تا به زمان کتابت انتقال دهند . پس درین شبهه نیست که پیش از شعرای عصر «ریگ وید » شعرای مقتدر درمیان آریائی ها وجود داشت ولی معلوم نیست که چرا آثار آنها مانند سرودهای ویدی باقی نمانده است قدامت يك علت آن شده میتواند ولی دورهٔ (ریگ وید) هم قدیم است . اگر گفته شود که شاید آثار پیش از عصر (ریگ وید) کم و محدود بوده و از خاطره ها محو شده بازهم صحیح نیست زیرا طوریکه دیده شد آثار دورهٔ (ریگ وید) جز نشانی از (عظمت دورهٔ ادبی قدیم) نمی باشد لذا بعض دلایل وموجبات را در نظر گرفته گفته میتوانیم که شعرای سرودهای (ریگ وید) یکنوع (رینسانس ادبی ) را شروع کرده در صدد بر آمده اند که دیگر آثار منظوم خویش را که در عین زمان قوانین مذهبی اصول خانوادگی مراسم قربانی و نواهای آتش بار عشقی دران نهفته است نگذارند که از بین برود و پدر خانواده کوشش کند که (٥٦) حتماً بعنوان (میراث معنوی) آن پارچه‌های لطیف را به اولاد خود منتقل سازد . شعرای عصر (ریگ وید) نه تنها برای حفاظۀ آثار خویش اقدامات جدی کردند بلکه در صدد تجدید و زنده کردن اشعار قدیمه و سبك گفتار اجداد خویش هم بر آمدند و حتی المقدور تا جائیکه حافظه‌ها كمك میتوانست درین راه صرف مساعی نمودند ولی تا جائیکه خود سرودهای ریک وید شهادت میدهد درین راه موفقیت شایانی نصیب آنها نشد جز اینکه بصورت مبهم بگویند که در زمانه‌های قدیم در میان اجداد ما شعرای نامی و گرامی تری وجود داشت . راجع به تعقیب سبك شعرای قدیم طبیعی اقداماتی شده و احتمال دارد که با تتبع در سبك نگارش و ساختمان و ترکیب کلمات قدیم ترین سرودهای (ریگ وید) این مطلب تا حدی برآورده شود زیرا خود مجموعۀ سرودهای ریگ وید هم بذات خود از نقطۀ نظر شکل و ساختمان کلمات و لهجه و آهنگ نمایندۀ چندین دورۀ ادبی می‌باشد که ازان بعدتر صحبت خواهد شد . سرودهای جنوب هند و کش سرودهای معلوم : برعکس سرودهای گمشده و مجهول که بالا از ان بحث کردیم دستۀ سرودهای دیگری بمار سیده و در دست است که آنرا معمولاً بنام سرودهای معلوم یاد میکنند و با تفرقۀ مدرسه‌هائی که ازان صحبت خواهیم کرد يك قسمت آن روی همرفته در دامنه‌ها و وادی‌های جنوب هندوکش بمیان آمده است . سرودهای معلوم بیشتر خاطره‌های آن دورۀ حیات آریائی را یاد دهانی میکنند که آریاها از بحدی به جنوب تیغۀ هندوکش فرود آمده مدتی در وادی‌ها و دره‌های دو کوه (بویائی ری ستا) (هندوکش) و سپیتاگو ناگیری (سپین غر) منتشر و مستقر شدند و از میان آنها شاخۀ به تدریج از راه‌های طبیعی مجرای رودخانه‌های خروشانی که ازین دو کوه بزرگ سرازیر میشود (٥٧) بطرف حوزۀ رودخانۀ سندهو (سند) و ماورای شرقی آن مهاجرت کردند. سرودهای معلوم آریائی يك دسته سرودها و منظومه ها و آثار ادبی زیاد و مبسوطی را در بر میگیرد که از جنوب هندوکش و وادی های کوبها (کابل) کرومو (کرم) ، گوماتی (گومل) ، سراسواتی (ارغنداب) راسا (کنر) ، سواتسو (سوات) ، شروع شده و بکنار گنگا که بیش از يك دفعه در سرودها ذکر نشده خاتمه می پذیرد . سرودهای معلوم آریائی که روی همرفته در جنوب آریانا بمیان آمده همه اش در يك نقطه و بيك عصر ظهور نکرده بلکه مربوط به زمان ومکان مختلف است. وقسمت عمدهٔ آن بنام سرودهای ویدی یاد میشود ومر کب از چهار کتاب است وقدیمترین آنرا (ریگ وید) گویند وعقب آن يك سلسله کتب وملحقات دیگر می آید . چون مجموع این ادبیات وسیع از طرف جمعی از مدققین مطالعه و طبقه بندی شده اول به ذکر نظریات وتقسیمات عمومی پرداخته و بسان از زاویهٔ خصوصی تر صحبت می کنیم . موضوع قدسیت سرود ها ومعتقدات آریائی ها مبنی بر اینکه آن را الهام آسمانی تصور مینمودند چیزی است طبعاً بی اساس وخیالی که قدامت زمان در افکار آنها نشانیده بود والهام آنها را میتوان الهام دل شاعر قیاس کرد که داخل قالب کلمات قشنگ وموزون شده و بشکل پارچهٔ شعر لطیف عرض وجود کرده است . ازین جهت مجموع سرود های ویدی را دو حصه میکنند یکی « سروتی Cruti » یعنی ( الهام شده ) و دیگر قسمتی که ازین خواص بری میباشد . (۱) « سروتی » یعنی آن قسمتی که آریائی ها (الهام) تصور می نمودند عبارت از چهار کتاب (وید) است که آنها را بنام (سانهیتا) Sonhita یعنی (مجموعه) هم یاد میکنند و بواسطهٔ مفهوم منظومات خود به اسم عام تر (ریگ وید) (یجور وید) ، (سام وید) (اتروید) مشهور شده است . ( ٥٨ ) ( ٢ ) آن قسمتی دوم که جنبه الهام بخود ندارد و بنام « بر همانا Brahmana » یاد میشود عبارت از يك سلسله آثار خورد و بزرگی است که عموماً از مراسم و تعبیرات فورمول های مذهبی بحث میکند و هريك از چهار کتاب فوق بکعده برهمانا ها بخود ملحق دارد . ارانی کا Aranyaka ( تفکرات جنگل ) و ( یوپانیشاد ) Upanishad ( الهامات مخفی ) را بعضی ها علیحده و بعضی ها تحت عنوان ( برهمانا ها ) حساب کرده اند . نا گفته نماند که بعضی علما تقسیمات دیگری هم در مجموعه ادبیات «ویدی» نموده و مخصوصاً ( قسمت سروتی ) را به سه دسته واضح ومعين ذيل هم تقسیم نموده اند : ( ١ ) اصل سرودهای ویدی که قسمت عمده آن در مجموعه ( ریگ وید) گرفته شده است . ( ٢ ) بقیه سرودها که پسان تر سروده شده و سه کتاب دیگر ویدرا تشکیل میدهد بايك عده تعبیرات که در اطراف آنها نوشته شده است . ( ٣ ) آثاریکه دران افکار فلسفی بیشتر تمرکز دارد مانند ار نیا کا Araniyaka ) و یو پانیشاد Upanishad که معمولاً آنها را بعد از برهماناها قرار میدهند ( ١ ) ریگ وید و تقسیمات آن : در میان سرودهای معلوم آریائی و ادب عصر ویدی قدیم ترین همه مجموعه ایست که بنام سرودهای ریگ وید یاد میشود وقرار تقسیماتی که گذشت جزء ادبیات ( سروتی ) است و قدیم ترین حصهٔ آن را تشکیل میدهد مجموع سرودهای «ریگ وید » قرار نظریه مدرسه (۱) برای اینکه مجموع آثار ادبی ( ویدی ) تذکر یابد سلسله آن مختصراً ذکر شد و گر نه به استثنای سرود های ( ریگ وید ) مابقی به صورت مستقیم به تاریخ باستانی آریانا آنقدر ها ربط ندارد و متعلق به حوزه پنجاب است . (٥٩) «ساكالاکا» که منحصر به فرد است مشتمل بر ١٠٢٨ «سرود» است که آن را روی هم رفته به ده کتاب با قرار اصطلاح «ویدی» به ده دایره «ماندالا Mandala» تقسیم نموده اند . نا گفته نماند که در تقسیمات سرود «ریگ وید» رویهٔ مصنوعی و تازه تر دیگری را هم اتخاذ کرده اند که مجموع سرودها را به هشت برخه (هشتانه Ashtata) و هر برخه را به هشت ادیانا Adhyana و هر حصه اخیرالذکر را به پارچه های دیگر تقسیم میکنند ولی این تقسیمات اساسی ندارد و مصنوعی است و در کتاب های که در ان معمولاً سرودهای «ریگ وید» را ترجمه نموده اند همان اصول اول الذکر و تقسیمات دهگانه مراعات شده است تقسیمات ده گانه سرودهای (ریگ وید) به این جهت اساسی شمرده میشود که ازان بعضی ملاحظات و نتایج تاریخی هم بدست میآید قراردقتی که مطالعین و ارباب تحقیق در متن سرودهای «ریگ وید» و معنی و مفهوم و ساختمان کلمات و لهجه و آهنگ جملات و غیره نموده اند به این نتیجه رسیده اند که شعرای آریائی که آنهارا (ریشی richi) میگفتند به دسته دسته یا خانواده خانواده بزرگ تقسیم شده بودند و هر دسته یا خانوادهٔ شعرا اشعار و منظومات يك کتاب را سروده اند بلی چون آریائی ها بیشتر از مادیات به محافظهٔ معنویات اهمیت میدادند هر شاعر کوشش نموده است که آثار خود را در خانوادهٔ خود محفوظ دارد و به این ترتیب هر کتاب به خانوادهٔ تعلق گرفته است. قرار مطالعهٔ متن سرودها این مطلب تصریح یافته است که ده کتاب سرودهای «ریگ وید» بصورت عمومی خواص مشترك ندارند معذلک شش کتاب آن که از دوم تا هفتم باشد با وجودیکه اثر خانواده های علیحده و احفاد آنها میباشد واجد نقاط مشترکی هم است . این شش کتاب یا حصه ریگ وید بهر خانواده هائیکه تعلق داشت در میان احفاد همان خانواده سینه به سینه نگاه شده رفته زیرا طوریکه گفتیم هر خانواده آن را (وراثت) (٦٠) خوبش گفته محافظه نموده است و ازین جهت آنها را (کتاب‌های خانواده) نیز گویند. معذلک آنچه در آنها مشترک است پلان متحد‌الشکل است که در ما‌بقی حصص (سرود ریگ وید) دیده نمی‌شود درین شش کتاب سرود‌ها بترتیب ارباب انواع قید شده و همیشه اوائل کتب مذکور به سرود‌های (اگنی) رب‌النوع آتش و (اندرا) رب‌النوع جنگ شروع می‌شود و به تدریج کم شده سرودهای ما بعد متن هر کتاب کوتاه شده میرود و حتی تعداد افراد - مصرع و تعداد حرکات و سیلاب‌ها هم کم میشود. اما تعداد خود سرود‌ها در هر کتاب به ترتیب کسب زیادت میکند. ازین پلان و ترتیب واحد استنباط میکنند که این (شش کتاب) مجموعۀ اولیه‌ئی بوده که در اول و آخر آن کتاب اول و هشتم علاوه شده است. سرودهای این دو حصه کار خانواده‌های واحد نیست و عدۀ زیاد و مختلفی دران دست زده اند (١) سپس کتاب نهم درین مجموعه علاوه شد. این کتاب با فصل سراسر وقف سرودهائی است که بتوصیف (سوما) تخصیص دارد بالاخره کتاب دهم حصه‌ائیست که در آن سرودهای تازه و قدیمتر هر دو جمع است و قرار بعضی نظریه‌ها عبارت از مجموع سرودهای میباشد که در تقسیمات فوق نیامده است. طوریکه پیشتر اشاره شد بعضی‌ها کتاب دهم و اول و هشتم را درین حساب آورده‌اند برای اینکه دقیق‌تر ماهیت کتب سرودهای ریگ‌وید معلوم شود قدری داخل جزئیات می‌شویم : کتاب ٢ - ٣ - ٤ - ٥ - ٦ - ٧ هر يك مشتمل از يك سلسله سرود‌هائی است که تعداد آنها به ترتیب زیاد میشود. وحدت شکل واشتراك و خواص عمومی آنها حکم میکند که هستۀ «ریگ وید» همین‌ها و مابقی کتب دیگر به آنها علاوه شده باشد. کتاب اول «ریگ وید» در خور دقت است زیرا از سر تا اخیر آن (۱) بعضی‌ها کتاب اول و هشتم و دهم را در يك حساب میگیرند صفحه ٤١ کتاب Sanskrit literature by: A.A. Macdonell (٦١) بيك پیرایه نمیباشد و در آن هم دو حصه قابل شده اند و میگویند که ۹ مجموعه کوتاه که حصه دوم آن را تشکیل میدهد به رویه وسبك ( کتب خانوادگی ) ترتیب شده وتقریباً برای کتب فوق الذکر یکنوع تمهیدونمو نه گردیده است. در کتاب هشتم، سرودها به آن ترتیب وارتباطیکه در ( کتب خانوادگی ) دیده میشود نیامده اند وارتباط سرودهای آن بین یکدیگر بیشتر به این قسم است که بعضی فقره ها و پارچه ها تکرار در آنها ذکر شده اند اگر چه نام خانواده « کانوا Kanva » دران عمومیت دارد ولی کثرت شکل قطعه بندی اشعار آن به آن مقام علیحده میدهد حصۀ دوم کتاب اول طور یکه ذکر شد به جمع کتب خانوادگی در آمد حصۀ اول آن که ازسرود اول تا ۵۰ را در بر میگیرد خواصی دارد که به کتاب هشتم شباهت بهم میرساند و بواسطۀ شکل قطعه بندی اشعار آن که از اختصاصات مدرسۀ ادبی خانوادۀ (کانوا) است بیش از مناصفه سرودهای آن به این خانواده تعلق میگیرد. معذلک ما بین این دو حصه هم چیزهای مشترکی است . کتاب نهم مشتمل برسرود هائی است که همه در اطراف صفات ( سوما ) سروده شده . درین شبهه نیست که سرود های این کتاب وقتی بشكل مجموعه در آمده است که هشت کتاب دیگر جنبهٔ واحدی بخود گرفته از روی اشکال طبقه بندی اشعار معلوم میشود که همان خانواده هائیکه در تصنیف کتب ۲ تاهفت دست داشتند درکتاب نهم هم بی مدخلت نیستند از طرف دیگر سرودهای (سوما ) که مقصد از مندرجات این کتاب باشد با کتاب اول وهشتم هم شباهت بهم میرساند . چنین معلوم میشود که در زمانیکه سرود های خانواده های مختلف را دسته بندی نموده کتاب های علیحده تشکیل میداد ند سرود های مخصوص سومارا از میان همه کشیده و کتاب علیحده ساخته اند ولی ملتفت باید بود که این نظریه به جدید بودن این کتاب دلالت نمی کند زیرا اگر (٦٢) بعضی سرودهای آن به عصر ظهور کتب مذکور نسبت میشود بعضی سرودهای دیگری دارد که با مندرجات اوستا خیلی شبیه است و این مسئله کار سرودهای مذکور را به عصری میکشاند که قبایل آریائی هنوز از کانون باختر بطرف هند و فارس نرفته بودند و این خود کمال قدامت آن را تائید میکند کتاب دهم وقتی بمیان آمده که ٩ کتاب دیگر از ترتیب برآمده و کاملا وجود داشته است مصنفین کتاب دهم کسانی اند که با مفهوم مندرجات ٩ کتاب دیگر آشنائی دارند و در فضای معنوی آن کلان شده اند از روی شکل و مواد آن باز نظریاتی راجع به تازگی کتاب دهم بمیان آمده است چنانچه از نقطه نظر اساطیر ارباب انواع بملاحظه میرسانند که به استثنای آنهائیکه حائز مقام و اهمیت بزرگ بودند مانند (اگنی) و (اندرا) بعضی های دیگر مثل ربة النوع صبح از بین رفته اند اگر از نقطه نظر زبان هم ملاحظه شود کتاب دهم نسبت به ٩ کتاب دیگر تازه معلوم میشود، حروف علت در سرودهای آن زیاد شده، وقفه نادر گردیده است کثرت (ل) در عوض (ر) که از خواص سانسکریت تازه تر است در آن عمومیت دارد. صورت جمع کلمات که به ایزاد Asas بعمل می آید رویه کمی گذاشته هكذا لغات قدیمه اكثرا از استعمال برآمده و جای آنها را لغات تازه تر اتخاذ کرده است خلاصه ملاحظات فوق هر يك میرساند که کتاب دهم آخرین مرحله ادبی سرودهای (ریگ وید) است. روی هم رفته سرودهای (ریگ وید) كاريك روز و یکنفر نیست چندین صد سال گذشته تا این مجموعه را دسته های خانوادهای شعرا و اسلاف آنها بمیان آورده اند . مدرسه های ادبی و تاریخی ریگ وید (١) : در میان آثار معلوم ویدی ریگ وید قدیم ترین سرودهای معلوم تنها مجموعه ایست که حصه زیاد آن در داخل (١) ریگ به معنی تمجید و ستایش و وید به معنی دانش است مجموع سرودهائی را که این اسم بران اطلاق میشود میتوان «سرود ستایش» ترجمه نمود. (٦٣) خاك آریانا سروده شده ومن حیث ادب وزبان وتاريخ وجغرافيه ومعتقدات ورسوم وعادات وحیات اجتماعی وغيره بيك دورة مهم زندگانی ما و کشور ما روشنی می اندازد. مجموع سرودهای ریگ وید که تقسیمات داخل آنرا مطالعه کردیم من حیث زمان ومکان فرق دارد. چنانچه «وی وین دو سن مارتن» فرانسوی درین مورد می نویسد: «سرودهای ریگ وید بلا شبهه به زمان ومکان مختلف بمیان آمده، حين مطالعه پارچه های متعدد این مجموعة وسیع دقت زیاد باید کرد که غیر از اشارات السابی وپاره چیز های دیگر که در خور سنجش است میان سرودهای قدیم تر وآنهائیکه بمانزديك تر اندوقت خیلی زیادی گذشته» (۱) موسیوواله دوپوسن چنین اظهار میدارد: میدانیم که آریاها میان خودمی جنگیدند، بطی حرکت میکردند و در عصر «ریگ» درمنتها اليه شمال غربی هندوافغانستان شرقی بودندودراینجاها انشادریگ قرن هاوقت گرفته است بین سرودهای قدیمه وجديد، بین سرودجدید وبرهمانا، ها صدها سال سپری شده، تنها اگر به تقسیمات مدارس برهماناها، به السنه سلاله های استادانی که مدارس مذکور به آنها مربوط است و به تذکار استادان ازمنه سابقه نگاه کنیم هر کدام بجای خودظاهر میسازد که انشاد انها چند ین قرن وقت گرفته است» (۲) مطلب مااینجادر سرودریگ وید است که به اساس نظریات مدققین ومخصوصاً انچه بالاذکرشد میان قدیم ترین پارچه ان که در خاك افغانستان سروده شده وجدید ترین آن که درپنجاب بعمل آمده قرن های طولانی گذشته ودر این میان بعقیده ماكس مولر زبان سرودها پاره تحولاتی نموده که در آن بمناسبت پاره وقایع داستانی ونیمه تاریخی وادبی میتوان مدارسی تعین کرد. مخصوصاً وادی های رودخانه ها (۱) صفحه ۹ مطالعات جغرافیائی شمال غرب هند تالیف «وی وین دوسن، مارتن» (۲) صفحه ۲۱۹ هند واروپائی وهند وایرانی ،هند تا حوالی ۳۰۰ سال ق م موقف طولانی و صحنه وقوع پاره حوادث مشخصی است که بجاهایش از بعضی از آنها درین فصل صحبت خواهم کرد . تاریخ سرودهای (ویدی) : تعین تاریخ سرودهای (ویدی) چه از نقطه نظر مراحل ادبی چه از پهلوی مراتب مهاجرت از هر نقطه که باشد خیلی مهم است گذشته از اهمیت عمومی این مسئله تعین تاریخ سرودهای ویدی برای ما اهمیت خاصی دارد زیرا آن طوریکه پیشتر ذکر شد بعلاوه سرودهای مجهول و گمشده که به بخشی نسبت نمودیم قدیمترین حصص سرودهای (ریگ وید) هم در قسمت های جنوب و شرق افغانستان سروده شده است . ناگفته نماند که موضوع تعین تاریخ سرودهای ریگ وید چیز آسان نیست زیرا هیچ چیزی در دست نیست که بصورت مثبت درین راه کمک کند ازین جهت این موضوع از مدت مدیدی علما را بخود مشغول ساخته و بجز اختلاف نظر چیز دیگر هنوز بدست نیامده است . (مکس مولر) سرودهای ویدی را به چهار عصر تقسیم میکند . (۱) سوتر اها یا مجموعۀ تشریفات عبادات از ٦٠٠ تا ۲۰۰ ق م (۲) برهمانا یا تعبیرات آداب مذهبی از ۸۰۰ تا ٦٠٠ ق . م (۳) عصر مانتر Mantras یا عصر جدید ریگ وید از ۱۰۰۰ تا ۸۰۰ ق م (٤) عصر شاندا Chandas یا قدیم ریگ وید از ۱۲۰۰ تا ۱۰۰۰ ق م ولی در جای دیگر بملاحظه میرساند که سرودهای ریگ وید شاید در (۱۰۰۰ - ۱۵۰۰) - ( ۲۰۰۰ - ۳۰۰۰) ق م سروده شده باشد . هیچ يك قوۀ بشری بصورت یقین و دقیق تاریخ آن را معین نمی تواند .» (۱) ادمایر Eod Meyer قدیمترین حصه ریگ وید را از ۱۵۰۰ بلندتر قرار میدهد . موسیو و تر نیتس Winternitz درین مورد چنین می نویسد (۲) کتیبه های (۱) بعضی از وید شناسان هند تاریخ سرودها را تا ۲۰ هز ر سال ق م هم بلند میبرند . (۲) صفحه ۲۱۸ کتاب هند شاه ۳۰ سال ق م تالیف واله دوپوسن (٦٥) اشوكا نشان میدهد که آریائیها در قرن سوم ق م به جنوب هند رسیدند و مدرسه های ویدی باندا یانا Bandhayana و غیره مربوط به منطقه جنوب هند است. ازین معلوم میشود که استعمار این منطقه بدست آریائیها به قرن ۷ یا ۸ ق م شروع شده است پس امکان ندارد که آریائیها را در حوالی ۱۲۰۰ و حتی ١٥٠٠ در شمال غرب هند و افغانستان قرار داد زیر ا بیوهلر Bühler میگوید: (فرض نمودن این مسئله که کتله آریائی با وجود مخالفت های داخلی به ٥ یا ٦ یا ٨ قرن ۱۲۳۰۰۰ میل مربع زمین هند را اشغال کرده و دران دولت ها تاسیس نموده باشند بیخردی ومضحکه است) اواد نبرگ Oldenberg میگوید درست است که ۷ قرن وقت زیادی است و در چهار قرن در امریکا تبدلات زیاد رخ داده ولی مقابله این دو بهم مورد ندارد. زیرا میدانیم که آریائیها بین خود میجنگیدند. سیر رفتار آنها بطی بود در عصر ریگ وید در منتهای الیه شمال غربی هند وافغانستان شرقی مستقر بودند و در آنجا ترکیب سرود ها چندین قرن وقت گرفته است. بین زمان انشاء قدیم ترین سرودها وجدیدترین آنها بین جدیدترین آن وبر همانا قرنها گذشته است . در باب برهمانا ' تقسیم مدرسه ها - سلسله طولانی علمائی که مدرسه های مذکور به آنها ارتباط دارد' تذکار علمای زمانه های گذشته هر کدام بجای خودارائه میکند که تکمیل این همه کارها قرنها وقت گرفته است. بالاخره ایوپا نیشادها هم از يك سلسله زياد علما بحث میکند و در عصر یکه ایوپانشاد ها انشاء شده است آریائیها فقط بريك حصه كوچك هند قابض بودند پس برای تمام این چیزها هفت قرن مدت زیادی نیست. پس گفته میتوانیم که عصر ویدی از ۵۰۰ با قرار تحقیقات جدیدتر از ۸۰۰ ق م بالاتر در زمان مجهولی انبساط داشت . اگرچه معمولاً این عصر را بین (٥٠٠-١٢٠٠) (٥٠٠-١٥٠٠) (٥٠٠-٢٠٠٠) تعین میکند (٦٦) اما هيچ كدام آن براى خود دليلى ندارد . آنچه واضح است تاريخ اخير اين عصر است كه به ۵۰۰ يا ۸۰۰ ختم ميشود. اوائل آنرا به ۲۰۰۰ يا ۳۰۰۰ ق م پيوست بايد نمود . پروفيسر كيت Keith برعكس آنچه ذكر شد عصر ويدى را تازه تر ميشمارد شروع برهمانا را به ۸۰۰ ق م و قديم ترين سرودها را كه طور مثال عبارت از «سرود شفق» باشد به ۱۲۰۰ نسبت ميدهند و ميگويد كه ازين بالاتر سرودهاى ويدى را برده نميتوانيم زيرا اگر اوستا مربوط به قرن ٦ است از نقطه نظر زبان بين متن اوستا و سرودهاى ريک ويد تشابه خيلى زيادى است . محل ظهور سرودهاى ويدى : قبل برين سرودهاى آريائى را روى هم رفته به دو دسته عمومى تقسيم نموديم: يكى سرودهاى گمشده و مجهول بخدى و ديگر سرودهاى معلوم جنوب هندوكش. اين تقسيمات تصريح ميكند كه قديم ترين سرودهاى آريائى در قديم ترين كانون رهايش و تهذيب آنها در «بخديم سريرام» يعنى «بخدى زيبا» بميان آمده . طوريكه پيشتر شرح داديم اين نظريه كه آرياها در شمال هندوكش قطعا سرودى نداشتند غلط محض است و به هيچ منطق و دليل برابر نمى آيد و متن سرودهاى معلوم جنوب هندوكش به اشارات متعدد آنرا تكذيب ميكند ، درست است كه سرودهاى قديم بخدى در دست نيست و از بين رفته ولى همان طوريكه در ميان سرودهاى شرق سند هو و پنجاب سرودهاى زياد دامنه هاى جنوب هندوكش درج است كه گفته ميتواند كه سرود هاى «ريک ويد» كه قديم ترين مجموعه منظومه هاى ادب ويدى است و حصص قديم آن در جنوب هندوكش سروده شده شامل بعضى قطعات مدرسه قديم بخدى نباشد . بعد ازينكه در حوالى ۲۰۰۰ ق م مهاجرت از بخدى شروع شد و يكدسته بزرگ قبايل آريائى به جنوب هندوكش و دره هاى خوش آب و هوا و وادى هاى سرسبز و خرم آرياناى جنوبى و شرقى منتشر شدند به اصطلاح خود (٦٧) ریگ وید با تجدید سبك شعرای قدیم دورۀ جدید ادبی بمیان آمد . شعرا و دانایان سخنور یا طوریکه خود آریا ها میگفتند «ریشی ها» در صدد بر آمدند که نقش قدم سلف را تعقیب نموده ذوق ادبی و سرود گوئی را تجدید نمایند . در نتیجه خانواده هائیکه شعر سرائی میراث اجدادی آنها بود دست بکار زدند ذوق تجدید یافت و بازار سخن رونق پیدا کرد . بناء علیه میتوان گفت که تجدید روح ادبی شعر سرائی اریائی ویدی در دره های کوبها (کابل) گوماتی (گومل) کرومو (کرم) سواستو (سوات) یعنی آریانای جنوبی و شرقی شروع شد . ازین جهت روی هم رفته محل انشای سرودهای معلوم را به اراضی نسبت میدهند که از کاپیسا تا پنجاب انبساط داشت . مبحث جغرافیائی این فصل که به استناد خود سرودها و تبصره و تحقیقات مدققین بزرگ شرقی و غربی نوشته شده بزبان روشن و فصیح نشان میدهد که صحنۀ ظهور سرودهای آریائی کجا است؟ ما نمیگوئیم که سرودهای ویدی همه در خاک های تاریخی کشور ما یعنی اینطرف مجرای سندهو (سند) سروده شده . نی این مطلب ما نیست بلکه میخواهیم دو چیز مهم را به ملاحظه برسانیم اول اینکه آریاها خیلی ها پیشتر از عصر مهاجرت و دورۀ ویدی در کانون قدیم خویش در باختر به سرود سرائی آغاز کرده اند و دوم اینکه سرود های آنها کار یکروز نیست و همه اش در يك نقطه بمیان نیامده بلکه از روی زمان و مکان شروع و اختتامی داشته که من حیث زمان از کنارا کوس (بخدی) تا گنگا را در بر میگیرد . بخدی جائی است که اول زبان سرودها در آنجا پرورش و نشو و نما یافته و بعد از آن ظرفیت کافی ادبی پیدا کرده است. بخدی و ریشی های مقتدر آن خیلی ها زبان خود را مستعد سرودگوئی ساختند و این موضوع از روی پختگی و روانی منظومه های جنوب هندوکش روشن میشود . ریشی های مدرسۀ کوبها و کرومو و گوماتی و رسا و سواستو و سندهو روح تازه ئی در ادب آریائی دمیدند و افتخار تجدید سبك و مدرسۀ قدیم بخدی (٦٨) به ایشان عاید میشود . این کار در اراضی غرب سندھو (سند) محدود نماند بلکه با مهاجرت آریاها به اراضی ماورای شرقی رودخانه مذکور ادامه یافت وقسمتی از مجموعه ریگ وید وسه کتاب دیگر ویدی که حتماً در آنها سرودها و خاطره های این طرف سندهو به تناسب زیاد موجود است در خاک های پنجاب سروده شده و مخصوصاً تحت انتظام و ترتیب درآمد و قسمت های تازه ئی که زادهٔ خود محیط بود مثل اوپانیشاد' برهماناها ورامایانا وغیره به ترتیب بمیان آمد . معلومات جغرافیائی ویدی سرودهای ویدی با وجودیکه مجموعۀ منظومه‌های مذهبی است از نقطۀ نظر جغرافیه هم میتوان از آن معلومات مفیدی کشید. آریاها که در عصر ویدی در دو طرفۀ هندوکش زندگانی داشتند صحنۀ زندگانی و پرورشگاه عنعنات خود را خوب میشناختند. آریاها که از نقطۀ نظر آئین و معتقدات با مظاهر طبیعت تماس زیاد داشتند در شناسائی خاک مسکونه، خط عمومی کوها، جریان رودخانه‌ها، دره‌ها و راه‌های بزرگ مهاجرت، سمت وزش بادها، گلها و گیاه‌های خودروی کوهی، کوه‌های مخصوص روئیدن گیاه سوما و غیره معرفت زیاد داشتند. معلوماتی که در زمینۀ جغرافیه از متن سرودها استخراج میشود خیلی مهم و مفید است زیرا آریاها را روی صحنۀ خاکشان گاهی در بلھیکا، گاهی کنار «کوبها» (رود کابل) و «گوماتی» (رود گومل) و «کرومو» (رود کرم) و گاهی در دامنه‌های کوه‌های بلند آریا نا مجسم نشان میدهد و واضح دیده میشود که آسمان نیلیگون و شفاف و کوه‌های بلند و رودخانه‌های خروشان و زمین مستعد آریانا در تشکیل شخصیت و سجایای مادی و معنوی آریا چقدر مدخلیت داشت. در این هیچ شبهۀ نیست که با از بین رفتن سرودهای قدیم که در مبحث سرودها آنها را به عنوان «سرودهای مجهول» یاد کردیم صفحات شمال هندوکش نسبت به مناطق جنوب آن کمتر اسم برده شده و سرودهای معلوم ویدی از نقطۀ نظر جغرافیه بیش از همه جاها سندهو (سند) و معاونین غربی و شرقی آنرا میشناسند ولی این مسئله بیشتر به جمع آوری سرودهای متفرق و طبقه بندی‌های آن ربط دارد و چون حین جمع آوری آنها و تدوین جزوه و کتب بیشتر سرودهائی گرفته شده است که بین « کاپیسا» و پنجاب سروده شده‌اند طبیعی معلو ما ت جغرافیائی هم راجع به این منطقه بیشتر است چنانچه اگر ازین چو کات معین بیرون برویم (۷۰) می بینیم که «گنگا» مثلاً بیش از یک دفعه در تمام سرود نیامده بناءعلیه گفته میتوانیم که سرود ها، همین سرود هائی که در دست است و مجموع آن چهار کتاب وید را تشکیل داده و قدیم ترین آن سرود ریگ وید است آریانای شرقی و جنوبی را که از کاپیسا تا «هفت دریا» شود بخوبی میشناسند و با اینکه سرود های قدیم از بین رفته و بیشتر به استناد سرود های تازه تر حرف میزنیم بازهم حوزهٔ سَرَاسواتی (ارغنداب) در جنوب غربی و (بلهیکا) (بلخ) در شمال هندوکش یاد شده و «هلبرآنت» جرمنی و «شاقدراداس» مدقق هندی این نقاط را شامل قلمرو جغرافیائی ویدی میدانند و بابیان نقاط مربوطهٔ کشور خودرا یکه یکه مطالعه میکنیم . ملتفت باید بود که معلومات جغرافیائی ویدی بیشتر به رود خانه ها تعلق میگیرد و علت آنهم واضح است که حوزهٔ شاداب رودخانه ها بیشتر آریائی هارا متوقف ساخته و مراسم قربانی آنها عموماً کنار رود خانه ها بعمل می آمد ازین رو اسم رودخانه ها بیشتر در خاطرات آنها باقی مانده و بیشتر پارچه های سرود در تعریف و توصیف آنها وقف شده است . رود کوبها (رود کابل) : «کوبها» که یونانی ها آنرا «کوفن» یاد میکردند عبارت از رود کابل میباشد که بانمام معاونین خود در حوالی اتك به روداندوس میریزد . دره «کوبها» ورود «کوبها» نزد ریشی ها یا شعرای آریائی عصر ویدی خیلی معروف بوده و چون از قدیم ترین زمانه ها تا امروز طبیعی ترین راه بین افغانستان و هند بشمار میرود آریائی ها بعد ازینکه از باختر حرکت کرده و از دره های هندو کش فرود آمدند مدتی در حوزهٔ شاداب «کوبها» مستقر شدند وحین مهاجرت بطرف شرق آریانا و پنجاب بیشتر در امتداد همین رود خانه سیر میکردند . رود کوبها در «سرود رود خانه ها» که در توصیف رود خانهٔ بزرگ «سندهو» سروده شده و در جزوء پنجم و دهم سرود ذکر شده و اینجا (۷۱) بطور مثال یکی دو پارچه را ترجمه میکنیم : «..... ای سندھو تو اول آبهای خروشانت را به رود خانه تریشتاما Trichtāma ' راسا 'Rasa سونی Cutiو کوبھا Koubha مخلوط میکنی و بعد روی همان عراده خود گوماتی و کرومو را میکشی ....» (۱) در این پارچه علاوه بر رودخانهٔ کوبھا (کابل) از رودخانهٔ گوماتی (گومل) و کرومو (کرم) و یکعده معاونین دیگر سند اسم برده شده و از آنها علیحده ذکر میکنیم . پارچهٔ از سرود ٥٣ کتاب پنجم صفحهٔ ٥٢٢ جلد اول سرود ریگ وید (۲) به عنوان «ماروت» رب النوع باد . «.... ای ماروت از آسمان یا وسط هوا یا از نقاط نزديك دست بيا ، از پیش ما بسیار زود مرو ، مگذار که «راسا» ، «كرومو» ، «انی تابها» ، «كوبها» ترا معطل کنند. مگذار که «سندهو» ترا متوقف سازد یا رود بار خروشان «سارایو» راه ترا مسدود سازد . بیا بطرف ما و فیوضات خود را بما لطف کن ...» درین پارچه رود خانه کوبها (کابل) و كرومو (کرم) وعدهٔ از معاونین غربی رود سند ذکر شده است . كروموKroumou (رودخانهٔ کرم) : این رود خانه در «سرود رودخانه ها» بنام «كرومو» و دريك سرود دیگر با مختصر تغیری بصورت «كرامو Kramou» ذکر شده و عبارت از رود خانهٔ کرم میباشد . درهٔ کرم مانند درهٔ کابل یکی از راه های طبیعی است که از بلندی های آریانای جنوبی بطرف جلگه اندوس میرود . این دره بین تیپھل و سفید کوه افتاده است . (۱) صفحه ۱۳ کتاب مطالعات جغرافیائی شمال غرب هند تالیف ویوین دو سن مارتن Etude sur la géographie du Nord-Ouest de L'inde (۲) جلد دوم سرود های ریگ وید ترجمهٔ Ralph T.H. Griffith صفحه ٤٩ کتاب مطالعات جغرافیائی شمال غرب هند تالیف ویوین دوسن مارتن . (۷۲) کرم مرکب از دو حصه است قسمت کهستانی ( حصهٔ علیای دره ) و جلگهٔ وسیع که مابین مجرای رودخانه و سفید کوه منبسط است . سفید کوه یا « سپین غر » مانند جدار بلندی فراز دره و جلگهٔ ایستاد. و در حصه های کرم ۱٦٠٠ فت بلندی دارد و زمین جلگه ٥ هزار فت از سطح بحر بلند است درهٔ کرم خیلی زیبا و قشنگ و خاك آن نهایت حاصل خیز است و انواع میوه های لذیذ به متنهای فراوانی در انجا ببار می آید. باشندگان فعلی درهٔ کرم توری وزیری مسعود درویش خیل است و از خود دو شاخهٔ احمدرائی و اتمان زائی دارد. رودخانه «کرومو» در دو پارچه سرود که ترجمهٔ انرا در مبحث رود کابل دادیم ذکر شده است . شاخه ئی از قبیلهٔ نیرومند پکتها در عصر ویدی درین درهٔ زیبا مستقر و مسکون بودند و تا حال احفاد و عشایر آنها در انجا زندگانی دارند. کوماتی Gomati (رودخانه کومل) : رودخانه «کوماتی» که عبارت از رود کومل میباشد در سرود ریگ وید همیشه بارود « کرومو» پهلو به پهلو ذکر شده و قریب یکدیگر هم واقع شده اند و از جنوبی ترین معاونین سندهو بشمار میرود «ری وین دو سن هارتن» میگوید که قبایل ویدی مدت مدیدی در علاقهٔ بین سند و «ویتاستا » اقامت داشته و سواحل مقابل تا کوهای سلیمان مد نظر آنها افتاده بود بناء علیه علاقه ئی را که « کومل » آبیاری میکرد خیلی خوب میشناختند. علاوه برین نام «کومانی» در اسمای سانسکریت اعصار بعدتر بکثرت استعمال شده. این درهٔ حاصل خیز و شاداب برای تربیه رمه های ماده گاو خیلی ها مساعد بود. سوتی Cveti (رودخانه سوات) : از سرود « رودخانه ها» ترجمهٔ حصه ئی را که بارودخانهٔ کابل و معاونین آن ارتباط داشت پیشتر دادیم. در انجا رودخانه ئی به نام «سوتی» هم یاد شده این رودخانه عبارت از «سوات» است که از دامنه های جنوبی هندوکش شرقی سرچشمه گرفته و بدرود کابل میریزد . « مگاستنس» سه قرن پیش از عهد مسیح این رودخانه را بنام «سواستس» یاد کرده و بطلیموس (۷۳) آنرا «سواستوس» میخواند . نا گفته نماند که دریکی از سرود های جزوه ششم ریگ وید رودخانه ئی به نام سواستو Souvastou (۱) هم آمده. در «مهاباراته» در فهرست اسمای علاقه شمال غرب هند این اسم وجود دارد. موسیو «لسن» این رودخانه را عبارت از «سو_پو_فا_سو_تو Sou-po-fa-so-Tou» میداند که هیوان_تسنگ زائر چین در یاد داشت های خود ذکر کرده. این رودخانه هم عبارت از سوات است ولی به قسمت علیای آن اطلاق میشد و گندهارای شمالی را سیراب میکرد. تذکار این رودخانه در سرود ها و مهاباراته نشان میدهد که آریاها مدت مدیدی در سواحل آن مسکن داشتند. سوات علاقۀ سرسبز و شاداب است و خاطره های آریائی از قربانی های زیادی در کنار رودخانۀ خروشان آن تذکار میدهد. راسا Rasa (رودخانه کنر): این رودخانه چندین مرتبه در سرود های ریگ وید ذکر شده. در سرود «رودخانه ها» در جملۀ معاونین رود کابل هم آمده چنانچه ترجمۀ این پارچه پیشتر داده شده این کلمه را من حیث لغت «آب» یا «رودخانه» ترجمه کرده اند «وی وین دوسن مارتن» اظهار میدارد که موقعیت آنرا باید بین رود سوتی (سوات) و کوبها (کابل) تجسس کرد و میتوان گفت که «راسا» عبارت از مهمترین و شمالی ترین معاون رود کابل میباشد و رودخانۀ چترال به این صفات موافقت میکند. رود چترال در عرف ما بیشتر بنام «کنر» معروف است و این همان رود خانه ایست که در منابع كلاسيك بنام «خوا سپس Khoaspes» یاد شده. رود خانۀ کنر از حیث مقدار آب بزرگترین معاون رود خانۀ کابل است که از دامنه های بلند هند و کش سرچشمه میگیرد. حصۀ علیای آن بنام چترال و کاشغر هم معروف بوده و یکعده رودخانه های سیلابی دیگر از نورستان بدان منتهی میشود مانند «لندی سین» (۱) صفحۀ ٥٣-٥٤ مطالعات جغرافیائی شمال غرب هند «وی وین دوسن مارتن» (٧٤) که در بریکوت به آن می ریزد و رود خانه «پیچ» که از دره نور گذشته و در چغه سرای به آن یکجا میشود. در مجاورت این رودخانه یعنی در نورستان قبیله معروف آریائی «الیناها» مسکن داشتند و تا امروز مميزات عرقی خود را به بهترین وجهی محافظه کرده اند . تریشتاما Trichtama یا انی تابها Anitabha : رودخانه «تریشتاما» در سرود ریگ وید یکدفعه ذکر شده آنهم در پارچه مربوطه رود «کوبها» (کابل) متعلقه سرود رودخانه ها است که ترجمه آن گذشت و بعد از رودخانه «راسا» در جمله معاونین رودخانه کابل از همه بیشتر اسم برده شده در یک سرود دیگر در جزوه چهارم ریگ وید در يك جمله ئی که عیناً از حیث موضوع به پارچه فوق الذکر شباهت دارد این رودخانه بنام «انی تابها» یاد شده . بعضی مدققین به این نظریه اند که این دو اسم جداگانه نام های یك رودخانه میباشد، برخی «انی تابها» را «انی تیابها» Anityabha یعنی «رودخانه موقتی» میخواند. بهرحال خواه هر دوی آن يك رودخانه بوده باد و از معاونین رودخانه کابل بشمار میرفتند. سپته سندهو (هفت رود) : در سرودهای ریگ وید علاقه بنام «سپته سندهو» ذکر شده که اوستاعین آنرا بنام «هپته هندو» یاد میکند و معنی تحت اللفظی آن منطقه «هفت آب» یا «هفت رودخانه» میشود بعضی ها میگویند که ازین رودخانه ها دوی آن خشک شده و پنج دیگر علاقه پنجاب امروزی را تشکیل میدهد . بعضی های دیگر درین حساب رودسوات و کابل را هم علاوه میکنند که با پنج رود پنجاب «هفت رود» عصر ویدی پوره شود. پنج رودخانه پنجاب که در سرودها ذکر شده اند ازین قراراند: (۱) ویتاستا Vitasta (هید اسپ) و یا بت یا جیلم (۲) اسیکنی Asikni (چاندرا نا گا) یا «چناب» (۳) پاروشنی Parushni یا ایر اواتی «راوی امروزه» (٤) ویپاس Vipas «به آس» (٥) ستردی Cuturdi «ستلج» . (75) حوزۀ کنگار اسرود ریگ وید خوب نمیشناسد و خود رودخانۀ گنگ جز یکدفعه بیشتر ذکر نشده . گندها را : در صفحات بیشتر دیدیم که « سرودریگ وید » به چه تفصیلی رودخانۀ کابل و معاونین آنرا میشناخت. گندها را که عبارت از درۀ کابل است و تا حوالی پشاور موجوده را در بر میگیرد و رودخانۀ کابل و معاونین آن ازان عبور میکنند بدون شبهه نزد ریشی ها معلوم بوده و از جزئیات خواص این سرزمین آگاه بودند . گندها را باوادی سرسبز و پرعلف و دامنه‌های پرگیاه و جنگلی که دارد برای تربیۀ حیوانات خیلی مساعد بوده و پز این قطعه در سرودها خیلی تعریف شده است « شاندرا داس » معلم تاریخ هند قدیم در کالج کلکته اظهار میدارد که گندها را از روی سرود ریگ وید زمینی معلوم میشود غنی از رمه های بز و گوسفند (۱) بهرحال حیوانات اینجا تا زمان حملۀ اسکندر حتی تا امروز شهرت دارد ولی مقصد اینجا این است که اسم گندها را از اسمای ویدی است و شعرای آریائی آن دوره این خطۀ زیبا را بخوبی میشناختند . حوزۀ ارغنداب : طوریکه بالا ذکر شد درین مسئله شبهه‌ئی نیست که سرودهای ریگ وید و شعرای عصر ویدی آریانای شرقی و جنوبی را بخوبی میشناختند بعضی ها به این عقیده اند که حوزۀ ارغنداب و اراکوزی هم از نقطۀ نظر جغرافیه در سرودهای ریگ وید ذکر شده بزرگترین طرفدار این نظریه « هلیبرانت » است آیا آنهائیکه طرفدار این نظریه اند چه دلیلی دارند و آنهائی که نیستند چه نظریه‌ئی پیش میکنند . اینک موضوع را ذیلاً مطالعه میکنیم : در سرود های ریگ وید رودخانه‌ئی به نام «سرا سواتی» Sarasvati چندین بار ذکر شده بعضی ها مثل «مکس مولر» و کیت Keith آنرا رودخانۀ «سروستی Sarusti» میدانند که عبارت از «سرا سواتی» عصر برهمنی است و رود کوچکی میباشد که (1) صفحة 212 «ريگ وديك كلچر» تاليف «داس» ( ٧٦ ) از جنوب «امباله Ambala» گذشته و پیش از رسیدن به سندهو در راه در ریگها جذب میشود حال آنکه «سراسواتی» متذکره ریگ وید رود بزرگی بوده که حتی بصفت بزرگترین رودخانه ها یاد شده و «سراسواتی» برهمنی که حوزه آن تنگ و سرچشمه آن ببرف تصادم ندارد و در راه خشك میشود قطعاً بحساب رود بزرگ نمیرود . جمعی از مدققین که «روت Roth» و «زیمر Zimmer» و «برت Barth» در آن جمله میباشند به این فکراند که «سراسواتی» ریگ وید عبارت از اندوس(سند) میباشد زیرا معنی آن (رودخانه پرآب) است. چون رود اندوس خودش بنام «سندهو» بکثرت ذکر شده گفته میتوانیم که «سراسواتی» ریگ وید غیر آن باشد. به این مناسبت عده ئی از مدققین مخصوصاً «هلبرانت» به این عقیده است که مقصود از «سراسواتی» ریگ وید رود خانه اراکوزی «ارغنداب» است که در اوستا بر طبق قانون صوتی زند (س) آن به (ه ) تبدیل شده و «هراویتی» تلفظ میشود . نظریه هلبرانت درخور دقت و مورد توجه جمعی از علما واقع شده و نظریه معقول است زیرا «سروستی» پنجاب رود كوچك و كم آبی است که حتی به جریان اندوس هم رسیده نمیتواند به این صورت چطور رودخانه بزرگ یا بزرگترین رود متذکره ریگ ویدرا تشکیل خواهد داد، «سندهو» چون از خود نام دارد و به این نام همیشه ذکر شده چطور آنرا «سراسواتی» بخوانیم؟ چیز دلچسپ دیگری که اینجا باید ذکر شود و ذکر آن هم به تائید مطلب ما تمام میشود این است که رود «سراسواتی» قراریکه گفتیم در ادبیات ویدی رود خانه پرآب و آب دار معنی دارد . در این مفهوم «هراویتی» نام اوستائی این رودخانه هم مضمر است و «ارغنداب» عیناً همین معنی را افاده میکند زیرا این اسم موجوده مرکب از دو کلمه است «آب» و «ارغند» که « خشمگین و تیز» معنی دارد ( ١ ) و بصورت اصطلاحی (۱) م صفحه ٤٥ برهان قاط (٧٧) میتوان آنرا رودخانه پر آب و خروشان خواند. ناگفته نماند که «هلیبرانت» تنها «سراسواتی» را «هراویتی» و ارغنداب تعبیر نکرده بلکه یکعده قبایل و جنگ های شان را در حوزه این رود خانه بزرگ قرار میدهد وتفصیل موضوع در بحث تذکار بعض قبایل دیده شود. پس این چیزها هر کدام بجایش نشان میدهد که برای آریائی‌های عصر ویدی و آنهائیکه سرودهای وید یادگار زندگانی شان است حوزه شاداب ومستعد ارغنداب مجهول نبود. چیز دیگری که این نظریه را بیشتر محکم میسازد راه چمن و راه بولان است که از آسان ترین راههای حوزه سند بشمار میرود در صورتیکه آریائی های مهاجر راه دره کابل، سوات، گومل، کرم، را تعقیب نموده باشند طبیعی باید از راه دره بولان هم به حوزه سند پایان شده باشند صرف نظر ازینکه مدققین قبیله «بهالانا» را که درجنگ «ده ملك» شامل بودند به درۀ بولان نسبت میدهند. بلهیکاـ بلخ : درین هیچ شبه نیست که بخدی بلخ به شهادت همه منابع قدیم و به تعبیر عموم مدققین جدید کانون رهایش و مدنیت آن شاخۀ هند و اروپائی بود که در آریانا و هند و فارس انتشار یافتند و نام آریاهم فقط وقتی بمیان آمد که این شاخه در باختر متوطن گردید، یعنی به زبان دیگر اصطلاح آریا منحصر به «کتله باختری» است که ازان «آریانا» یعنی مسکن اریاها هم ساخته شده و مدنیت های ویدی و اوستائی ازان اشکال آریا و ایریا بمیان آوردند و با مهاجرین این دو اسم به هند و فارس هم نشر شد. معذلك از «بلخ و باختر» در سرود ریگ وید اثری نیست. علت این مسئله واضح است که اجتماع اریاها در باختر مربوط بيك زمان و سرودهای ریگ وید متعلق به زمانۀ دیگری است که خیلی ها جدید میباشد. علاوه برین در قسمت سرودها شرح یافت که قرار شهادت خود سرودهای ریگ وید (۷۸) يكحصهٔ زياد و قديم سرودها كه بيشترش در شمال هند و كش سروده شده بود بكلی از بين رفته و امروز جزء مجهولات است، به اين ترتيب علت اين امر واضح ميشود كه چرا نام بلخ و باختر در سرودهای ریگ وید كه از حيث زمان به عصر مهاجرت و از حيث مكان به جنوب هندو كش و پنجاب نسبت ميشود تذكار نيافته چنانچه همين جهات را مدققين غربی و هندی مد نظر گرفته «هلیبرانت» «برون هوفر» و «شاندرا داس» میگويند كه مبدأ اولی «ودا» مخصوصاً هند و پنجاب نیست بلكه افق جغرافيايی آن اراضی كابل زمين را در بر ميگيرد و تا ارا كوزی و بكتريان هم انبساط داشته (۱) فراموش نباید كرد كه اگر «ریگ وید» از بلخ و باختر اسم نبرده اترو ید (Atharva veda) كه كتاب دیگری از جملهٔ چهار كتاب سرود و بدی است اینجا را بنام «بلهیكا Balhika» ذكر كرده و اين نام در «مها باراته» و ادبيات سانسكريت كلاسيك ذكر شده و قبایل متعدد و معروف آریائی که از باختر به ماورای «سندهو» و پنجاب مهاجرت كرده اند بنام «بهليكه Bahlika» شهرت زیاد داشتند چنانچه جزئيات به تفصيل در مبحث قبايل ذكر شده است. اصل ريشهٔ اين كلمه «بهلی» يا «باهلی Bahli» است كه اگر (ح) آن به (خ) و (ل) آن به (د) تبدیل شود از ان «بخدی» یا «باخدی» ساخته ميشود و اين نامی است كه اوستا به شهر كهن و زيبای بلخ داده است. به اين ترتيب می بینیم كه «اتروید» و «مها باراته» و سائر مآخذ سانسکریت مهد قديم و خانه باستانی و اصلی كتلهٔ آریا را فراموش نکرده و ريشی ها اگر در اثر مهاجرت از مرکز آریائی خود دور هم شده اند باز هم از ماورای جبال و رودخانه های خروشان هميشه به آن نقطهٔ اساسی و مهد تربيه و ثقافت و نظام (۱) صفحهٔ ۸۷ كتاب هند تا ۳۰۰ سال ق م تأليف «واله دوپوسن» صفحهٔ ١٨٤ ريگ وید يك كلچر تاليف «شاندرا داس» نظریهٔ ما مبنی بر اینکه سرودهای گمشده و مجهول در بغدی سروده شده اند در صفحات گذشته شرح یافته. (٧٩) اجتماعی وشاهی خود بنظر محبت و احترام نگریسته و اعتراف دارند که قبایل آریائی چه خورد و چه بزرگ از انجا حرکت کرده اند . کوه منجوان و قبیله موجاوات : در مبحث سوما به اسناد « اتورید » ذکر خواهد شد که گیاهی که از ان این مشروب تهیه میشد بالای کوه « منجوان » می روئید . این کوه در کجا بود ؟ قرار اشاراتیکه سرودهای اخیر یعنی متن « اتورید » میدهد این کوه در حوالی قریب غرب درۀ کابل و قوع داشت در «اتر وید » متصل به « گنداریس » یعنی باشندگان گندها را قومی موسوم به «موجاوات » هم ذکر شده و بلاشبهه مسکن آنها در مجاورت کوه منجوان بود چون گنداریس ها باشندگان قسمت شرقی درۀ کابل میباشند و قبیلهٔ موجاوات در مجاورت آنها زندگانی داشتند گفته میتوانیم که کوه «منجوان» هم متصل به گندهارا (حصص شرقی درۀ کابل) بوده و به این صورت سرر است به جائی میرسیم که کوه « منجان » در آن واقع می باشد این کوه بین نورستان و بدخشان افتاده و کوتل معروفی هم تا امروز به همین نام شهرت دارد . تذکار بعض قبایل همچنان که در سرودهای ویدی بعض رودخانه های جنوب و شرق آریانا اسم برده شده از يك عده قبایل متعدد هم ذکری بمیان آمده که محققین بعضی های آنها را با قبایل امروزی افغانستان و پنجاب تطبیق داده توانسته و برخی دیگر مجهول است و مطالعه و تطبیق بکار دارد برای تاریخ قدیم کشور و باشندگان مملکت ما این موضوع از موضوعات خیلی حیاتی و مهم است و با روشنی آن تشکیلات و شاخه های قبایل افغانستان در مرور قرون روشن خواهد شد و کتب چهارگانه وید و اوستا و مهاباراته هر کدام به نوبه خود درین زمینه مهم پرتو خواهد افکند چون سرود ویدی قدیمترین منشه ایست که بار اول از ما و بعضی قبایل مسکونۀ کشور ما صحبت میکنند درین فصل مقام بزرگی برای آن قایل شده ایم تا اولاد افغانستان اجداد خود را بروی صحنۀ مدنیت ویدی دیده و ملتفت شوند که ایشان چه سهم بزرگی در ایجاد این مدنیت داشتند. نا گفته نماند که موضوع تشخیص قبایل و باشندگان افغانستان در عصر ویدی و اوستائی و دیگر دوره های بزرگ تاریخ ملی همان قدر که مهم است اشکال نیز دارد ولی با جنبشی که در زمینۀ تتبعات تاریخی و جغرافیائی وطن پیداشده یقین کامل داریم که دنبالۀ این تجسسات كوچك و نامکمل به نیروی اولاد دانشمند کشور و روشنی تحقیقات تازه روز به روز مکمل خواهد شد. بهاراته : در موضوع این مبحث دو نفر از دانشمندان شرق و غرب یکی « وی وین دوسن مارتن » فرانسوی در کتاب « مطالعات جغرافیائی و ساکنین اولیه شمال - غرب هند به استناد روایات سرود ویدی » و دیگر (۸۱) «پری بندارا کومار» معلم تاریخ کالج کلکته در کتاب « آریائی ساختن هند» (۱) تتبعات مفیدی نموده اند . این دو نفر هر کدام به نحوی داخل موضوع شده و با مختصر اختلافی که بیشتر به رویه مطالعات هر کدام آنها مربوط است بحث کرده اند ولی از خلال مطالعات آنها معلوم میشود که یکی از مهمترین قبایل آریائی یا یکی از مهمترین قبیله کشاتریا یعنی جنگجوی آریائی قبیله بهاواته Bharata بوده که مدققین فوق الذکر بیشتر آنها را در آخرین نقطه ورود و تمرکزشان در هند مطالعه کرده اند وما با دانشمند دیگر فرانسوی «واله دو پوسن» ایشان رادر باختر و آریانا دیده وازاینجا مانند پارۀ قبایل آریائی دیگر که امروز در پنجاب مسکون اند آنها را نیز تا هند میرسانیم . « بهارت » یا « بهاراته » یکی از قبایل خیلی مهم کتلۀ آریائی با ختری است که بعد از فرود آمدن در جنوب هندوکش بعضی عشایر آن از راه وادی ارغنداب و برخی از راه های درۀ «کوبها» و «کرومو» و «گوماتی» به پنجاب انتشار یافته اند (۲) برای تائید نظریه ارتباط «بهاراته ها» به «بدی» وانتشار آنها از اینجا به جنوب هندوکش و بالاخره به پنجاب و ماورای آن معلومات دقیق تری هم در دست است . بزرگترین منبعی که درین حصه به ما كمك ميكند «مهاباراته » یا بزرگترین مجموعه رزمی است که صحنه جنگجوئی قبایل و عشایر مختلف و پهلوانان نامی آنها را ترسیم میکند و بنام خود آنها شهرت یافته . مطالعۀ این اثر و تحقیق در اطراف نام های خاص آن اعم ازینکه اسم محل و یا شخص باشد برای تاریخ باستانی کشور ما اهمیت فوق العاده دارد و در اطراف قبایل قدیم ما روشنی معتنابهی می اندازد زیرا در حقیقت سرود وید (۱) Aryanisation of India by Kumar Dutt. (۲) پروفسیر (لسن) میگوید که (بهاراته) اصلاً اسم کدام محل حاصل خیز بود و (بهارتی) سردارد، یا دار وفایق معنی داشت . (۸۲) و اوستا و مهاباراته اوراق يك كتاب كهن اند که صفحات آن به تدریج به زمانه های ما نزديك شده میرود به این ترتیب بعد از و یدو اوستا «مهاباراته» سومین ماخذ مهمی است كه بما كمك های زیاد و مفیدی میرساند . منابع سانسکریت مخصوصاً «مها باراته» از عشایری مانند (مالاMalas) ، (مالا Malas) یا (مالاواMalavas) صحبت میکند كه قرار نظریه «واله دوپوسن» فرانسوی (۱) قرابت زیادی به ( مادآMeddas ) ، ( ما دا وا Maddavas ) (مادرا Madras) و (مادرا کا Madrakas ) دارند و این نام ها هم به اسمای دیگری كه بصورت (بهادرا Bhadras) و (بهالاBhallas) آمده اند شباهت زیادی بهم میرساند. قرار نظریه مدقق مذکور تمام اسمای فوق با يك عده قبا یل و عشایر دیگر اكثراً بصورت مجموع به نام «بهیكه » Bahika یادشده اندو «بهیكه» در ا د بیا ت سا نسكر یت بصو ر ت «بهلیكه» Bahlika هم آ مد ه و ا ین نا م یکی از نام های قدیم «بلخ» است. بناء علیه مدقق مذکور و پروفيسر «پرزي لوسكی» Przyluski به این نظریه هستند كه با احتمالات زیاد بهلیکه های پنجاب و بلخ در حقيقت يك چیز بودند واز بلخ به جنوب هندوکش آمده واز آنجا به حوزه اندوس و ماورای آن انتشار یافتند . مهاباراته درین زمینه هنوز هم معلومات دقیق تر میدهد زیرا درانجا تذكار رفته که «بهادرا Bhadra» جده داستانی قبیله « مادرا Madras »عيال«ويوشيت اسوه Vyushitaceva » بود . كلمه «اسوه» كه در آخر نام این شاه آمده همان «اسپه » است وواضح نشان میدهد كه مشارالیه از احفاد دودمان سلاله معروف شاهان اسپه بلخ بود . پس مطالب فوق که بیشتر با متن «مهاباراته» مجموعه رزمی قبیله بها ر اته تائید شده واضح معلوم میشود كه عشایر این قبیله بزرگ ویدی و دیگر قبایلی (۱) ۱۳ و ١٤ هنددر عصر موريا ، بربرها ، یونانیها، پارتها ویوچیها تالیف واله دوپوسن. (۸۳) که صفحات این کتاب به نقل وقایع آنها رنگین است از باختر بر آمده و به جنوب هندوکش فرود آمده اند واز آنجا به هند انتشار یافته اند چنانچه «واله دوپوسن» در پایان مطالب فوق نظریۀ پروفیسور «پرزیلوسکی» را چنین تذکار میدهد: خیلی ها پیشتر از تهاجمات هندو سیت ها و اسکائی ها، حتی خیلی ها پیشتر از لشکرکشی های اسکندر، باختری ها از افغانستان پایان شده برای خویش در هند راه باز کرده و اقلاً پنجاب را تسخیر نموده بودند. (۱) پانینی Panini عالم بزرگ صرف و نحو که در قرن ۴ ق م در حصه شرقی آریانا در مجرای سفلی رود خانه کابل در حوالی قریب اتک می زیست و موجد کلمۀ سنسکریت برای زبان «بهشه» میباشد در صرف، نحو خود قبایل «کشدو راک Kshudrakas» ، «مالاوا Malavas» را در جمله بهیکه یعنی بلخی ها حساب میکند «یود هیا Youdheyas» و «ارجونایانا Arjunayana» که با «مالواها» قرابت نزدیکی داشتند طبعاً بشمار عشایر آنها میروند. قبیلۀ بهاراته از خود یک شاخۀ بزرگ دیگر داشت که در سرودها بنام «بها را دواجاً» ذکر شده و یکی از پادشاهان آنها موسوم به «دیوا داسا Divadasa» یک سلسله جنگ هائی در حوزۀ ارغنداب نموده که از آن در موقعش صحبت خواهیم کرد. عشیرۀ «بها را دواجاً» مردان جنگی وریشی های بزرگی بمیان آورده و تالیف جزوه ششم سرود ریگ وید به آنها نسبت میشود. قبیلۀ بهاراته روی همرفته خیلی قوی و نیرومند بوده و چون ریشی های بزرگی مانند ویسو میترا Vie vamitra در میان آنها وجود داشت از سایر قبایل آریائی پیشتر بفکر برتری و تفوق و تمرکز قوا و اداره و تسخیر اراضی و فتوحات افتاده بودند چنانچه قبیله ده گانۀ آریائی در جنگ معروف «ده ملک» که در آن «پکتها» پکتویس پارت (پختون ها) الیناها (نورستانی ها) و دیگر قبایل کشور ما (۱) صفحۀ ۱۴ هند در عصر موریا، بربرها، یونانی ها، سیت ها، پارت ها ویوچی ها تالیف «واله دوپوسن» (٨٤) شامل بودند و ازان علیحده بحث خواهم کرد در اثر تبلیغ ریشی آنها «و بسو امیترا» متحد شدند و «جبهۀ بهاراته» را در مقابل «سوداس» شاه دیگر آریائی که در خاك هند بیشتر داخل شده بود تشکیل داد. (١) قبیله بهاراته باتمام عشایر خورد و بزرگ خود مدتی در دامنه های جنوب هندوکش و سپین غر بود و باش داشته و به تدریج بطرف وادی « سپته سندهو » (پنجاب) پیش رفته اند. از روی دو قضیۀ مهم که عبارت از دو جنگ معروف آریائی در میان خود شان میباشد و یکی آن در سرحدات شرقی آریانا بنام « جنگ ده ملك » و دیگری در حواشی جنوب غربی آن در حوزۀ (سراسواتی) (٢) یعنی ارغنداب واقع شده و به جنگ های «دیواداسا» پادشاه معروف است و در هر دوی آن عشایر و ریشی‌ها وزعما و ملکان و حتی شاهان بهارا ته سهیم بودند بدون شبهه و تردید معلوم میشود که بهاراته ها عموماً از دوراهۀ از راه وادی کوبها (درۀ کابل) و وادی ارغنداب و درۀ بولان به ماورای «سندهو» انتشار یافتند و چون قبیلهٔ نیرومند و مقتدری بودند هند (٣) را (١) صفحه ١٦٦ Etude Sur la géographie du Nord-Ouest de l'Inde par: Vivien de Saint-Martin (٢) سراسواتی رودخانه (آبدار) معنی دارد و بصورت اصطلاح می‌توان آنرا رودخانهٔ بزرگ ترجمه نمود این نام را بعضی ها به اندوس (سند) هم داده اند ولی (سند) خودش بنام مخصوص خود (سندهو) بکرات تذکار یافته. «واله دوپوسن» میگوید که این اسم به رودخانهٔ اراکوزی (ولایت قندهار) هم داده شده. بعضی وید شناسان مخصوصاً (هیلبرانت) عقیده دارد که (سراسواتی) ریگ ودا غیر از (هرا ویتی) اوستا یعنی ارغنداب نمیباشد (صفحه ٢١٠ هند و اروپائی و هند و ایران - هند تا ٣٠٠ سال ق م تالیف واله دوپوسن) (٣) نام هند از روی اسم رودخانهٔ سند که سرحد طبیعی آن قطعه و آریانا است بمیان آمده رودخانه سند در سرود ویدی «سندهو Sindhu» یعنی محض رودخانه خوانده شده مثلیکه عین این کلمه (سین) هنوز در پشتو رودخانه معنی دارد، زبان (زند) یا اوستائی باقاعدهٔ عمومی که دارد (س) آنرا به (ه) تبدیل کرده وازان «هندو Hindu» ساخت. یونانی ها که نسبت به کشور همسایهٔ شرقی از اهالی مملکت ما معلومات میگرفتند از کلمهٔ «هندو» (اندیکه Indiké) یعنی (کشور هند) ساختند و این اسم بتدریج وسعت و عمومیت یافته و کل آن را در بر گرفت: (صفحه ٣٨ هند مدنیت بخش L'inde civilisatrice تالیف سیلون لوی. صفحهٔ ٢٠ ایران بارتولد ترجمه انگلیسی نریمان) (٨٥) بنام خود مسمی ساختند و بوزن «آریا ورته» اسم قدیمی که در «آریانا» بدان مانوس بودند آنجارا «بهاراته ورته» یا «بهاراته ورشه» یاد کردند این اسم در هند و ادبیات قدیم هند شهرت زیاد دارد و میتوان آنرا اسم ملی آن دیار خواند (۱) کلمه «ورته» و «ورشه» قابل دقت است و از شرح آن هم پاره معلوماتی بمادست میدهد. پیشتر گفتیم که «ورته» «ورشه» هم تلفظ شده این مسئله پوره معلوم نیست که این تغیر تلفظ چه وقت پیش شده شاید آنقدرها زیاد قدامت نداشته باشد و اگر داشته هم بوده وابسته به نقاط مختلف و صورت تلفظ اهالی آنجا بوده باشد. شاید در شمال هندوکش این کلمه «ورته» و در جنوب آن «ورشه» تلفظ میشد و یا در همین جنوب هندوکش در قسمت شرقی «ورته» و در قسمت جنوب غربی «ورشه» تلفظ میگردید چنانچه هنوز هم در انجاها فرق صوت «سخت» و «نرم» مثلا در (ش) و (خ) موجود است. بهر حال کلمه «ورشه» را هنوز میتوان در کلمه «ورشو» پشتو یافت: «ورشو» در پشتو مرتع و چراگاه معنی دارد چراگاه از کلماتی است خیلی ها قدیم و مفهوم آن با اولین مراتب زندگانی آریائی ارتباط دارد و زمانی را بیاد میدهد که این قوم هنوز «مالدار وزراعت پیشه» بود بلکه جنبه مالداری آن عمومیت داشت گله های گاو بهترین دارائی آنها و تعداد گاو و دیگر حیوانات معیار ثروتمندی ایشان بشمار میرفت به این صورت «ورشو» یا چراگاه بنظر آنها بصورت مادی و معنوی اهمیت خاصی داشت. چنانچه در مبحث حیات اجتماعی آریائی خواهیم دید که «آغیل» و «چراگاه» چه رول مهمی در تشکیلات قبیلوی آریائی بازی کرده است. بهر حال هیچ از امکان بعید نیست که در صفحات شمال هندوکش و حوزه ارغنداب که هر دو برای تربیه حیوانات خیلی مساعد (۱) موسیو سیلون لوی بزرگترین هند شناس دنیا در صفحه (۳۸) اثر خود موسوم به «هند مدنیت بخش L'Inde civilisatrice می نویسد که نام «بهاراته ورشه» یگانه نام ملی است که «بهاراته ها» به هند دارند. (٨٦) است «آریا ورته» بار اول در مورد «چراگاه آریا» استعمال شده باشد و با فرق لهجه در جنوب هند و کش و سواحل ارغنداب با همان مفهوم خود «آریا ورشه» شده و وقتیکه قبیله «بهاراته» با حیوانات خود به حوزه «سندهو» سرازیر شدند آنجا را بنام چراگاه خود «بهاراته ورشه» نامیده باشند. پنکه جانا: این اسم مرکب از دو کلمه است «پنکه» به معنی (پنج) و «جانا» به معنی (قبیله) واسم اصطلاحی است که در سرود ریگوید در مورد پنج قبیله آریائی اطلاق میشد. اسمای این پنج قبیله بصورت کامل مشخص ویقینی یکجا پهلوی هم در سرود ریگوید ذکر نشده ازین جهت در تعین آنها مدققین هر کدام نظریه ئی دارند بعقیدۀ زیمر Zimmer این قبایل عبارت اند از: «انو Anus» «دریوهو Druhus» «یادو Yaduo» «تورواشا Turvasas» و «پورو Puruo» (۱) «مستر مکدونل» هم به همین عقیده است ولی فاضل هندی «ابیناس شاندرا داس» معلم تاریخ قدیم هند در یونیورسیته کلکته اظهار میکند که اگر قبیلۀ معروف بهاراته هم درین جمله گرفته شود بهتر میشود. علاوه برین مشارالیه «یادو» و «تورواشا» را يك قبيله و «پورو» و «ترتسو» Trtsus را قبیله دیگر قلمداد میکند. ارتباط این قبایل پنجگانه میان خودشان و پاره قبایل دیگر هرچه باشد بدان کاری نداریم چیزیکه مربوط به فصل عصر ویدی تاریخ کشور ما مهم است این است که اجزای قبایل پنجگانه «پنکه جانا» همه در جنگ ده ملك با «پكتها» (يكتويس - پارت) پختون ها و «الیناها» نورستانی ها و دیگر قبایل کشور ما شامل بودند و «جبهه بهاراته» که پیشتر بدان اشاره شده با طرفداری آنها قوی تر شده بود. (۱) صفحۀ ١٢٢ Recvedie India تالیف ا. س. داس. صفحۀ ١٦٠ Recvedic Culture تاليف ا. س. داس. (۸۷) مدققین از روی تعبیر سرود های وید اظهار میکنند که قبایل پنجگانه عموماً بهم متحد بوده و با داشتن تماس با یکدیگر زندگانی میکردند ، در عرف وعادات و پاره سجایای دیگر از خود ممیزات علیحده داشتند . معروفترین این قبایل پنجگانه بعد از «بهاراته ها» قبیلهٔ «پورو» بود بعضی ها به این نظریه است که این دو عشایر يك قبيله بودند در سرود ریگ وید بهاراته ها و «پور اوا Paouraves» یعنی «اولاد پورو» خیلی شهرت دارد در صورتیکه (پورو) و (بهاراته) شاخه های يك قبيله باشند هیچ شبهه ئی باقی نمیماند که آنها هم مانند بهاراته از باختر به جنوب هندوکش و از آنجا به ماورای «سند هو » انتشار یافته اند. «شانترا داس» مسکن آنها را در درهٔ علیای اندوس وحواشی گندهارا (۱) قرار میدهد . بهاراته و پورو قبایل جنگجو و نیرومند كتلهٔ آریائی باختر بعد از رسیدن به پنجاب و وادی گنگاه اولین سلطنت های آریائی را در آن قطعه بمیان آوردند و «مهاباراته» و «پورانا» به نقل داستان های رزمی و عشقی آنها رنگین است. سایر قبایل «پنگه جانا» آنقدر شهرت زیاد ندارند و در جنگ «ده ملك» مجدداً از نظر ما خواهند گذشت . جنگ ده ملک و جبهه بهاراته و قبایلی که در آن شامل شدند : در میان وقایع تاریخی که از میان سرودهای ویدی استخراج شده یکی جنگ بسیار معروفی است که در میان خود قبایل اریائی بعد از حرکت ومهاجرت از حصص شرقی آریانا کنار رود خانه پاروشنی Parushni (ایراواتی = راوی) بمیان آمده و به جنگ « ده ملك » یا « ده پادشاه » یا « ده قبیله » معروف است . مدققین این واقعه را از پهلوهای مختلف تجزیه ومطالعه کرده و نظر به اهمیتی که دارد در آن خصوص آثار مستقلی نگاشته اند . (۱) صفحه ۱۶۰ ریگ وديك کلچر . ( ۸۸ ) این جنگ برای تاریخ عصر ویدی کشور ما ومخصوصاً برای روشن کردن اسمای یکعده قبایل بزرگ وتماس وروابط آنها بایکدیگر واشتراك مساعی آنها وبا مسایل دیگر در خور اهمیت زیاد است نظیر این جنگ جنگ دیگری هم است که میان قبایل آریائی در حوزه سر اسواتی (هراویتی ـ ارغنداب) واقع شده و در آنهم پاره قبایلی سهیم بودند که اولادۀ آنها هنوز در حصص غربی افغانستان زندگانی دارند . چون از تحلیل این واقعات بیش از پیش بر اسما و موقعیت قبایل باستانی ما در عصر ویدی روشنی می‌افتد در سلسله قبایل، این جنگ ها را ازین جهت آوردیم تا اسمای قبایل یکدفعه روی صحنه بیاید بعد تا جائی که معلومات در دست است هویت بعضی های آنرا روشن تر میکنیم : پیشتر متذکر شدیم که قبیله بزرگ و نیرومند «بهاراته» باشعب و عشایر خود بعد ازینکه مدتی در جنوب هندوکش مستقر ماند از راههای «کوبها» ووادی ارغنداب و دره بولان به وادی «سندهو» پایان شدند و در ماورای آن پیش رفتند . جنگ « ده ملك » از واقعاتی است که سر راه حرکت آنها واقع شد . وحتی در تجزیه عشایر این قبیله مهم واتحاد قبایل دیگر دخالت زیاد دارد . علت ظاهری این جنگ عزل وبر قراری دونفر ریشی، مشاورین مذهبی است واصل قضیه چنین است : «سوداس» پادشاه پسر « دیوا داسا » پادشاه قبیله « بهاراته » مشاور مذهبی داشت موسوم به « ویسوامیترا » Visvamitra که اصلاً از خانواده ادب دوست « کوزيكا Kusika مربوط قبيله « بهاراته » بود . این مشاور مذهبی به قوه روحانی وتدابیر سنجیده و نفوذ معنوی خود به « سوداس » كمك زياد نموده ومخصوصاً در فتوحات حوزه « ستر دو Sturdu ( ستلج ) و « ویپاشا » Vipasha ( به آس ) مدخلیت زیاد داشت به علتی که درست فهمیده نمیشود شاه روزی مشاور مذکور را عزل وعوض او شخص دیگری موسوم به (۸۹) « و اسیستاس » Vasistas را مقرر نمود و در نتیجه مخالفت های سختی میان دو ریشی مذکور و خانواده ها و قبایل شان رخ داده « ویسوا میترا » چون دربیان و تدبیر خیلی مقتدر بود و نفوذ زیادی در میان قبایل داشت فوراً بر علیه « سوداس » داخل اقدمات شده بعضی عشایر خود قبیله « بهاراته » را که « شاه و شاعر » یعنی « سوداس » و « ویسو امیترا » به آن مربوط بودند با قبایل اتحادیه « پنکه جانا » و دیگر قبایل بزرگ و با شهامت مثل « پکتها » ( پکتیس پارت، یا پختون ها ) « الیناها » ( نورستانی ها ) « بها لانا » ( باشندگان دره بولان امروزه ) « شیواها ( باشندگان قریب اندوس ) وغیره را بهم متحد ساخته و « جبهه بهاراته » را بر علیه « سوداس » تشکیل نمود. درین جنگ « سوداس » فاتح برآمد و ملکان قبیله ( انو Anus ) و « دريوهو Druhyu » کشته شد و یکی از عللی هم که احفاد قبایل ده گانه آریائی که پایان اسمای آنها را به ترتیب ذکر میکنیم در خاك آريانا یا افغانستان زندگانی میکنند هم همین است که بعد از شکست جبهه « ویسو امیترا » ایشان به کشور خود ماندند و دیگر به فکر مهاجرت نه افتادند . اسمای قبایل ده گانه قرار ذیل است : (۱) اليناها Alinas ( نورستانی ها ) (۲) پكتها Pakthas ( پکتویس، پارت ، پختون، پختانه ) (۳) بھالاناها Bhalanas ( اهالی موجوده دره بولان ) (٤) شيواها Chivas ( اهالی قریب اندوس یا اهالی شیوکی کابل ) (ه) ویشانن ها Vishanins (٦) انوها Anus (۷) در یوهو ها Druhyus (۸) تور واشا ها Turvasa (٩٠) (٩) یادوها Yadus (١٠) پوروها Purus (ساکنین اندوس علیا و باشندگان حواشی کندهارا) * * * پکتها : مانند قبیلهٔ معروف « بهارت » که از باختر تا ماورای سند هو سیر و حرکت آنها را ترسیم کردیم ، پکتها هم یکی از قبایل معروف « ویدی » کتلهٔ باختری است که پیش از عصر مهاجرت در جامعهٔ آریائی در باختر می زیست در حوالی ١٩٠٠ و ٢٠٠٠ ق م که آغاز مهاجرت آریا ها از باختر محسوب میشود قبیلهٔ پکتها دو حصه شده شاخه ئی با قبایل و عشائر دیگر که معروفترین آنها در جزویکه جانا یعنی قبایل پنجگانه و اتحادیه « ده قبیله » اسم برده شده اند به جنوب هندوکش فرود آمده و بالاخره در دامنه های کهسار و مناطق دشوار گذار جنوب شرقی آریانا مسکن گرفته و آنجا را بنام « مسکن پکتها » معروف ساختند و این موضوع را پایان مفصل تر بیان میکنیم حصه ئی که مهاجرت نکرد مانند بسا قبایل دیگر در باختر به زندگانی ادامه داده و در همانجا ماند این شاخه مدنیت ویدی و اوستائی را در بخدی گذرانیده و حتی تا حوالی وسط قرن سوم ق م که «ارسای» پارتی یکی از رؤسای آنها بطرف غرب رفته و بر علیه یونانی های شامی اعلان استقلال میکند نام و نشان آنها در باختر مشهور است . از پکت ها یا پارت ها یا پختون هائی که در بخدی ماندند شاخه ئی با مهاجرینی که بطرف غرب رفتند به ماورای غربی هری رود حوزه های «اترك» و کشف رودرا تا نزدیکهای سواحل خزر اشغال کردند و آنجا به نام شان«پارتیا» یعنی سر زمین «پارت ها» شهرت یافت که یکی از غربی ترین ولایات آریا نا بود. با اشاره و معلوماتی که هیرودوت میدهد شاخهٔ کوچکی هنوز هم بیشتر بطرف غرب رخت کشیده و در حصص غربی ارمنستان رحل اقامت افگندند و در آنجا هم خودشان بنام پکتیس یا پکتویس و خاك شان به اسم پکتیکا معروف (۹۱) شد و این غربی ترین شاخۀ کتلۀ پکتها ی بخدی است که تاریخ نشانۀ ایشان را گم نکرده است. اسم پکت، پکتی، پکتها در بخد و بخدی و باکترا (شمال) وا پاکترا (شمالی) در صفحات شمال هندو کش، در پا کت و پکتها و پثت و پښتیخا و پښتو نخوا در پیرامون دو طرفۀ «سپین غر» سمت جنوب آریانا ، پارت و پار تیا حوزۀ کشف رود و اتك یعنی هیر کا نیا با ولایت پارتها ی آریا نا ، در پکتیس و پکتویس و پکتیکا در ارمنستان غربی همه جا اثر بخشیده و فقه اللغت عمۀ اینها را به هم پیوند میزند. حالا که اصل این قبیلهٔ مهم و تاثیر نام ایشان شرح یافت قرار مرامی که این فصل ایجاب میکند شاخۀ جنوبی« پکتها » را که در سرود ویدی ذکر شده مطالعه میکنیم آن شاخۀ قبیلهٔ پکتها که از بخدی به جنوب هندو کش فرود آمد در عصر ویدی در دره ها و دامنه ها ی دو طرفۀ سپین غر مستقر و مقیم شد قرار یکه بعدتر خواهیم دید سرود ها ی ریک و ید در جنگ« ده قبیله» و جاهای دیگر از ایشان نام میبرد و در بعض موارد از شاهان آنها هم اسم برده است. نام و نشان این قبیلهٔ باستانی کشور در هر ور زما نه همیشه زنده و نمایان بود . و مورخین بزرگ هر کدام از آنها اسم برده اند . هرودوت پدر مو ر خین در قرن 4 قبل از میلاد از قوم «پکتی» یا « پکتیس» یا « پکتویس» و از خاك مسکونۀ آنها «پکتیکا» یا « پکتیا» از هر دو ذکر کرده و رسم الخط یو نانی این نام ها و محل بود و باش شان واضح نشان میدهد که مورخ مذکور از قومی بنام « پثت» و از قطعۀ خاك مسکو نۀ آنها به اسم « پښتیخا » یاد مینماید . « استرا بو» و «پلینی» از ایشان نام نمیبر ند زیرا آنها بیشتر نام های عمومی را استعمال کرده اند که هر کدام آن بیش از چندین قوم و قبیله را در بر میگرفت . بطلیموس از آنها بصورت ضمنی ذکر کرده و خاك آنها یعنی «پکتیین» را بطرف جنوب پارو پامیزاد قرار میدهد زیرا مشارالیه در تعریف ارا کوزی (حوزۀ ارغنداب) میگوید : که ارا کوزی را از پارو پامیزاد بعضی از خطه ئی (۹۲) که بجنوب آن باید «پکتیین» یعنی خاك «پکتیها» را جستجو کرد کوهی موسوم به «پرسوتی Persuetes» جدا میکند. هر دوت پکتیس ها وخاك مسكونه والسه وعزف وعادات وبعضی شهر ها ورؤسای آنها را خوب میشناخته وباوجوديكه معلومات او خیلی کم، و بیش از چند جمله ئی نیست معذالك جملات او هر كدام بجای خود بسیار مهم واز آن بعضی نظریه های اساسی بدست می آید. درباب لباس و اسلحه آنها می نویسد : «پکتیس ها Paetyces لباسی داشتند از پوست و تیر و كمان آنها به شكل و نمونه محلی خودشان بود. رئیس ایشان ارتینت Artynte پسر ایتها متر Ithamatere نام داشت.» نقطه مهمی که از یادداشت های هر دوت بدست می آید تشابه عرف وعادات پکتیس ها با باختری ها است که بذات خود از مسائل مسلمه است و شهادت صریح مورخ معروف یونانی هم آنرا تائید میکند زیرا میگوید که باشندگان حوالی شهر كسپاتير Caspatyre (کابل) واهالی سرزمین «پكتيك» يا «پشتيخا» از روی عرف وعادات با باختری ها شباهت زیاد داشتند . (۱) پس درین شبهه ئی نیست که «پشت های» هردوت عبارت از كتله «پشتون» امروزی و «پکتیای او» عبارت از «پښتینخواه» سه چهار صد سال قبل و «پشتونخواه» است که تا امروز از بین نرفته. حالا که شکل باستانی این کلمه را یافتیم مفهوم جغرافیائی قدیم آنرا در چوكات آريانا ذكر میکنیم. «يكتيكا» یا «پشتيخا» متذکره هر دوت از نقطه نظر جغرافيائى عيناً قطعه «پشتونخواه» امروزی را در بر میگیرد وشامل اراضی است که شاخه های کوه سليمان وسفیدکوه یعنی «سپینتاکوناگیری» اوستا و سپین غرامروزی در آن منبسط میباشد واز آب های جاری آن سیراب می شود. پهلو حدود شمالی این قطعه را (۱) صفحه (۲) این اثر Etude Afghane par V.Henry Paris.1882 ( ٩٣ ) نقاط مرتفعه سوات و پنجکوره و سواحل جنوبی رود خانه لوگر (لوکرناء بطلیموس) و کابل (کپاتیر هرودت و کابورا وکاروارای بطلیموس) تعین میکند . حد جنوبی آنرا کا کر علاقه بشین وشال و درۀ بوری میداند که به اندوس منتهی می شود . حد شرقی آنرا جریان اندوس و فاصلۀ غربی آن نقاط منتها الیه غربی کوه سلیمان بود وسمت جنوبی امروزه باعلاقه روه و ننگرهار و حصه شرقی يك حصه زیاد خاك مذکور را در برمیگیرد . قرار تذکار هرودت چهار قوم در « پکتیکا » پهلوی هم زندگانی داشتند یکی گنداری Gandari که از زمان سرودهای وید بهمین نام در همین حصه زیست دارند. دوم «اپاریتی» Aparytae سوم«ستا گدی» Satagyddae . چهارم دادیکی Dadicae که ازهر کدام آن علیحده ذکر خواهیم کرد . اولی قراریکه گفتیم عبارت از اهالی گنداها را دومی (افریدی ها ) سومی به بعضی تعبیر ها قبیله «ختك» و چهارمی عبارت از قبیله «دادی» یا داديك يا « تاجيك» می باشد و محل بود و باش آنها به جنوب حواشی خاك قديم مسكونه «ستا گیدی ها » بود (١) بطلیموس صاحب جغرافیای كلاسيك قدیم شرق که ازولايات وشهرها و قبايل آريانا مفصل صحبت میکند در تقسیمات جغرافیای خود از « پکتیکا = پتیخا» اسم نمیبرد بلکه آنرا داخل ولایت ارا کوزی آورده است و این ولایت آریانا شامل علاقه امروزی غزنی وسلسله کوه سلیمان تا اندوس بود . شايد يك گوشۀ شرقی آن جزء ولایت پارو پامیزاد هم آمده باشد زیرا خاك قطعه اخير الذكر از هزاره جات و کابل تاسواحل اندوس انبساط داشت ونور ستان و دادستان را در بر میگرفت بالتفصيل فوق واضح معلوم میشود که « پکنيکا = پنیتیخاء » حصه ئی از جنوب شرقی آریانا بوده و در تقسیمات جغرافیائی كلاسيك داخل (۱) صفحه ٥٨ نژادهای افغانستان تالیف بیلو . (٩٤) خاك انرا كوزی بود. در تقسیمات اداری قبایل مسکونه آنرا يك نفر نایب الحکومه اداره میکرد و در سوقیات عسکری قوماندان های علیحده داشتند . پکتها در سرود ریگ وید علاوه بر اینکه در جمله قبایل ده گانه در جنگ «ده ملك» حساب شده اند در بسیار موارد دیگر هم اسم برده شده اند و قرار اصولی که درین عصر بود و پادشاه به اسم قبیله اش یاد میشد «پکهتا » بحیث شاه «پکتها» هم تذکار رفته و بصورت نمونه عین متن بعضی قسمت های سرود را که کلمه « پکتها » و « پکهت » در آنها قید شده از روی دو جلد سرودهای ریگ وید ترجمه رالف . تی . اچ . گریفیث Ralph .T.H. Griffith میدهیم . (۱) جلد دوم صفحهٔ ۱۸ جزوهٔ هفتم سرود هفدهم (۲) جلد دوم صفحه ۱۵۳ جزوه هشتم سرود ۳۲ (۳) « « « ٢٦٠ « « « ١ (٤) « « « ٤٦٥ « دهم « ٦١ محض تذکار اینکه کلمه «پکتها» در سرودها ذکر شده کافی نیست چون محل استعمال ومعنی يك جمله بسیار موضوع را روشن تر میسازد ترجمه متن چهار مورد فوق الذکر را ذیلا میدهیم (۱) سرود هجدهم صفحه ۱۷ و ۱۸ جلد دوم فرد ٦ و٧ . « . . . بریکوس و دریوهوس (۲) بزودی گوش فرادادند. در بین دو قبیله دور افتاده دوست، دوست را نجات داد . پکتها، بهالانا، الیناها، شیواها ، ویشانن ها باهم یکجا گرد آمدند . رفیق آریائی برای رهنمائی آنها نزد قبیله تریتشو Tritsus آمد. این آمدن در اثر عشق به نبرد و محبت به جنگ دلیرانه بود . » (۱) چهار پارچه سرودهای ریگ ویدرا دوست فاضل گرامی ښاغلی پژواك ترجمه نموده اند (۲) اولی شخصی از قدیم ترین خانواده های روحانیون و دومی مربوط يك خانواده غیر روحانی است . (٩٥) درین سرود قراریکه ملاحظه میشود پکتها(پښتون ها) بهالا نا (اهالی درۀ بولان یاساکنین حواشی لغمان) ، الیناها( نورستانی ها) ، شیواها (ساکنین حواشی اندوس یاشیوه وشکی یا شیوکی کابل) ، ویشانن ها، همه یکجا ذکر شده و اتفاق همهٔ آنها را در نبردی ذکر میکند . سرود بیست و دوم جزو ، هشتم صفحه ١٥٣ جلد دوم فرد ٩ : « . . . ای اسون ها Asvins(١) برعراده ها وگردونه های جنگی تان سوار شوید برنشیمنگاه طلائی خود قرار گیرید ، شما ای کسانیکه دارای ثروت و تمول گزاف و هنگفتی میباشید . با كمك هائيكه به پکته و ادریگو Adhrigu نموديد «بابهرو Babhru » از دوستان خود جداشد . با ایشان ای اسون ها اینجا بیائید ، بشتابیدوعجله كنید و آنچه ضرر ومرض رسیده است التیام بخشید ...» * * * دراینجا مقصد از پکته شاه قبیلۀ پکتها است . هكذا «ادریگو» و«با بهرو» هم اسمای شاهان است . ازین دو فرد این سرود چنین استنباط میشود كه شاعر کدام قصهٔ جنگ را ترسیم میکند و برای فیروزی پادشاه پکتها و«ادریگو» که شاه كدام قبیله متحد او است از ارباب انواع ستارگان صبح استعانت میخواهد وایشان به سواری عراده های جنگی فوراً به كمك«پکته» وادریگو پادشاه رسیده وایشان را به فیروزی تشویق میکنند و مریضان و زخمی های آنهارا پرستاری مینمایند ازین سرود واضح معلوم میشود که قبیلۀ پکتها درعصر ویدی در جنوب هندو کش ازخودشاه و نظام اداری داشتند و بعضی شاهان قبایل دیگر آریائی هم حلیف و متحد آنها بود و متفق بر علیه مخالفین آریائی یا دشمنان خود میجنگیدند . (۱)اسونها عبارت از ارباب انواع دوستارۀ صبح است كه آنهارا بصورت دوسوارکار تصور می نمودند . (٩٦) سرود اول صفحهٔ ٢٦٠ جلددوم جزوه هشتم : «ای اندرا از تو با آنقدر بزرگی و عظمتی که داری تمنا میکنیم که ما را به دادن گاوهای شیری غنی بسازی «چنانیکه »مگادن» (١) به مدهه یاتی نیا Medhyatithia و نی پاتی تیا Nipatthia (دونفر شاعر معروف) در جنگ لطف و مرحمت کرد. بدان سان که به صفت محسن به قبیله کنوا Kanva(٢) به شهزاده تراسادسیو Trasadsyu و پکته (پادشاه پکتها) و به داساوراجا Dasavraja دادی. بدان سان که ای اندرا به گوساریا Gosarya (تحت الحمایهٔ اسون) و رجیسوان Rijisvan (تحت حمایهٔ خود) گاوهای شیری و طلا لطف فرمودی .» * * * در دو فرد این سرود شاعر از (اندرا) رب النوع جنگ گاو شیری که مهمترین وسیلهٔ زندگانی و معیار دارائی آریائی بود میخواهد. معلوم میشود که شاعر این سرود مرد غریبی بود چنانچه دولت و دارائی و رمه های دو نفر شاعر دیگر را مثال می آورد ، بهمین ترتیب شاعر از همکاران خود گذشته احسان (اندرا) را در باب قبیله (کنوا) که یکی از خانواده های معروف شعرای ویدی است و يك شهزاده دیگر و پادشاه پکتها و دوسه نفر دیگر بیان میکند . ازین جا معلوم میشود که «اندرا» رب النوع جنگ به قبیلهٔ سلحشوز پکتها و پادشاه ایشان نظری خاص داشته و این قبیله از قبایل ثروتمند آریائی بشمار میرفت و رمه های گاو و حیوانات زیاد در تصرف آنها بود . سرود ٦١ جزوه دهم صفحهٔ ٤٦٥ جلددوم : «سخنگوی خوش ایند در طوفان جنگ این دعا را بر زبان راند تاجنگ را از اسون ها Asvins ببرند (١) یعنی «محسن» صفت اندرا است . (٢) یکی از قبایلی است که ریشی های آنها در ساختن سرود سهم زیاد داشتند . (۹۷) هنگامیکه کریم ترین ارباب انواع والدین پکتها را نجات داد « هوتا های هفتگانه » (۱) را مورد حمله وهجوم قرارداد شیاوانا Chyavana ( پسریکی از شعرای قدیم ) به مقصد تقدیم تحائف فریبنده با ادویهٔ زیبا د مذبح را اماده ساخت . توروايانا Tvrvayana خوش آوازترین موجودات مشروبات نذر را مانند سیلاب ریخت که زمین را زرخیز وشاداب کند ... » قرار باورقی صفحهٔ ٢٦٥ جلد دوم سرودهای ریگ وید پیشل Pischel ويد شناس معروف در اطراف سه مصرع اول این سرود تحقیقات عمیق و مفصلی نموده و چنین معلوم میشود که این مصرع به يك داستان قدیم «تور وایانا» پادشاه جوان پکتها و « شیاوانا » پسریکی از شعرای قدیم ربط داشته، پهلوان های این داستان « تور وایانا » پادشاه جوان پکتها و « شیاوانا » پسر «بریگو» یکی از شعرای نامی زمانه های عصر ویدی آریانا است . درین داستان دوتن از ارباب انواع آریائی هم مدخلیت دارند که یکی «اسون» رب النوع ستارگان صبح و ديگر «اندرا» رب النوع جنگ است . از خلال مصرع هائی که ترجمهٔ آن گذشت چنین معلوم میشود که شاید بین قبیلهٔ پکتها و قبیلهٔ شاعر مذکور جنگی رخ داده باشد پاشاه و شاعر از هم رنجیده باشند و کار بجنگ کشیده باشد بهر حال برای احراز فیروزی « شیاوانا » شاعری که از خوردی علاقه ئی به « اسون » رب النوع ستاره های صبح داشت مذبح را به انواع ادویه و خوشبوئی ها پاك و آماده نمود و تحائف فريبنده تقدیم نمود تا بر شاه پکتها و قبیلهٔ او غالب آید ولی (اندرا) رب النوع جنگ طرفداری قبیلهٔ سحلشور پکتها را نموده قربانی را متوقف ساخت و روحانیونی را که مامور ذبح بودند بر انداخت . انگاه « تور وایانا » پادشاه جوان پکتها برای خوشی (۱) «هوتا» علمای مخصوص قربانی را میگفتند و برای اجرای قربانی های بزرگ ومهم از ایشان کار میگرفتند . (۹۸) خاطراندرا مشروبات را مانند رودخانه سیلابی نذر کرد و در نتیجه بر مخالفین خویش مظفر وفاتح بر آمد اقتدار شاه و قبیله پکتها : اگر در سرودریگ وید دقت شود معلومات كوچك و متفرق زیادی بدست می آید که روی هم رفته از مجموعه آن اقتدار قبیله پکتها و اهمیت آن در میان سایر قبایل ویدی ورول بزرگ شاهان آنها بارز و هویدا میشود . پیشتر از جنگ « ده ملک » از « سوداس » پادشاه و اتحاد ده قبیله بر علیه او صحبت کردیم، پدر کلان « سوداس » شاهی بود موسوم به« دی ووداسا Divodasa » که سرود ریگ وید برای او قدرت خیلی زیادی قایل شده و او را بصفت پادشاه نیرومند و جنگجو تصویر کرده اند و يك سلسله جنگ های با قبایل متفرق آریائی نموده که صحنه آن اراکوزی است و از آن در جایش ذکر خواهیم کرد. « دی ووداسا » در تمام جنگ های غالب بوده و هیچ قبیله با او مقابل شده نمیتوانست چنانچه یکجا ذکر است که نود و نو قلعه جنگی « سموارا Samvara رئیس مقتدر قبیله اسورا Asura را بكمك اندرا ویران کرده ولی با این همه اقتدار در يك جنگ که در آن « آیو Ayu » و «کوتسا Kutsa » شاهان قبیله مقتدر پورو Pouru هم متحد او بودند در مقابل توروايانا Turvayana پادشاه جوان پکتها شکست خورد. « شاندرا داس » در صفحه ۳۵۶ اثر خود « ریگو ديت کلچر » میگوید که این تنها دفعه ایست که «اندرا » دی و وداسا پاد شاه را در محاربه كمك نكرد و در نبرد شاه پکتها بر او غالب آمد از پنجا اقتدار قبیله سحلشور پکتها واهمیت آن در میان قبایل ویدی بخوبی واضح میشود و بر علاوه این هم ظاهر می گردد که «اندرا » همیشه در عملیات جنگی به قبیله پکتها یاری میکرد چنانچه در اثر جنگی که پیشتر هم ذکر شد پکتها در اثر مساعدت « اندرا » به موفقیت و فیروزی نایل شدند . (۹۹) قبایل دیگری که به شهادت « هرودوت » باپکتها پهلو به پهلو در پکتیکا زندگانی داشتند چهار اند : گنداری ها ، ستاگیدی ها ، آپاریتی ها ، دادیکی ها طبعی این چهار قوم مانند خود پکتها همیشه در حدود پکتیکا نمانده و در سائر نقاط آریا نا هم منتشر شده اند و ذیلاً راجع به هر کدام آنها پارۀ معلوماتی میدهم . گنداری ها : پیشتر متذکر شدیم که اسم « گندهارا » من حيث قطعه خاك در سرود ریگ وید ذکر شده ، بعضی ها این تذکار را مفهوم نژادی هم میدهند ساکنین گندهارا (درۀ كابل تا اندوس) در تمام دوره های تاریخ بصفت خاك خود « گنداری » یا « گندهاری » یاد شده اند . همان طوریکه اسم « سندهو گندهارا » Sindhu Gandhara را تمام منابع قدیم سانسکریت تکرار کرده اند او ستاهم پهلوانی را اسم برده که کلمۀ « گندها را » در اسم او موجود است و عبارت از «گنداروا Gandarewa » میباشد که در « زام یشت » پایه ت ١٥ فقة ٧ حین جنگها با پهلوان توانا و نیرومند کابلی « كرساسپه Keresaspa » (۱) ذکر شده و کرساسپه بر او غلبه یافته است . چون « گنداروا » بحيث ژنی اب و اعماق آب تلقی شده و صحنۀ مقابله های کرساسپه را به سیستان هم نسبت میدهند خالی از امکان نیست که «گنداروا» ژنی ها لون سیستان هم بوده باشد بهر حال مقصود اساسی ما اینجا تذکار این مسئله بود که اوستا هم پهلوانی را به اسم «گنداروا» ذکر کرده و چون باشندگان گند ها را از قدیم ترین زمانه هائی که سراغ داریم بطرف غرب مهاجرت ها کرده اند خالی از امکان نیست که اسم گندها را با بعضی پهلوانان و داستانهای آن از شرق آریانا به غرب آن انتقال نموده باشد . از روی حوادث تاریخی چنین معلوم میشود که گنداری ها همیشه و کاملاً در حصه اصلی خود مسکون نمانده بلکه به دیگر نقاط هم (۱) دار مستتر در ترجمۀ زنداوستا به فرانسه جلد دوم صفحه ٥٨٦ پاورقی ۱۸ می نویسد که داستان های کرساسپه مخصوصاً به سیستان و علاقه کابل تعلق میگیرد . ( ۱۰۰ ) پراگنده ومنتشر شده اند . از آن جمله به نقاط ماورای شمال هندوکش حتی ماورای آمو و (سغدیان) ' در سیستان و حوزه ارغنداب و در بعض نقاط شمال غربی آریانا . میگویند آنها ئیکه به سغدیان منتشر شده اند بنام' کنداری Candari' معروف شدند بعضی ها در کلمه « قندهار » هم اسم قدیم« گندهار » را می بینند و نظریۀ آنهاهم تايك اندازه معقول است زیرا باشندگان گندهارا به دفعات از حوزۀ شرقی رود کابل به حوزۀ ارغنداب مهاجرت کرده اندویکی آن مهاجرت قرن ٥ و ٦ مسیحی است که در اثر ورود کوشانی ها از صفحات شمال هندوکش و استقرار آنها در دامنه های جنوب و حوزۀ رود خانه های شرقی آریانا بمیان آمده است و گنداری ها کاسۀ آب ' فو Fo ' را که یکی از یاد گار های مهم بود بزم بود با خود از اندوس علیا به وادی ارغنداب بردند با این هم تذکار این امر بی مورد نیست که اسم موجودۀ «قندهار» از نام «گندوفار» بزرگترین پادشاه دودمان مستقل پهلوا بمیان آمده زیرا مشارالیه به اسم خود شهری در حوزۀ ارغنداب بنام«گندوفار» یا چیزی شبیه آن بنا کرده بود (۱) ستاگیدی ها : یکی از کهن ترین اقوام کشور ما است که' هرودوت'و بطلیموس هردو از آن نام میبرند وحتی نزد عیلامی ها و بابلی ها هم شهرت داشتند و نزد آنها به اسمای « ستا کوی Saatdakouis » و «ست گوسو Saatgousau » یاد شده اند . (۲) هرودوت آنها را با گنداری ها مربوط و جزء يك ولایت شمار نموده . ستاگیدی ها با اهالی اراکوزی هم تماس داشتند . قرار نظریۀ اندره برتلو (۳)ایشان در کوهای بارویا نیز وحوزۀ علیای هیرمند و نقطۀ که حالا غزنی (۱) در عهد گندوفارنس یکی از مبلغین مسیحی بنام « سنت توماس » تا حوالی کابل آمده و شهری را در حوزۀ ارغنداب به اسم «گندوفار » یاد کرده است . (۲) صفحه ٣٦ کتاب هند قدیم مرکزی و جنوب شرقی به اساس نظریه بطلیموس تالیف « اندره برتلو » (۳) « اندره برتلو » یکی از مدققین فرانسه است و بر جغرافیای بطلیموس تبصره و حواشی بنام هند قدیم مرکزی و جنوب شرقی تحریر نموده است . ( ١٠١ ) در آن آباد است بود و باش داشتند « راولسن » چنین اظهار میدارد که قرار احتمال ایشان در منطقه مرتفعه رهایش داشتند که از یکطرف از کابل تاهرات و از جانب دیگر از سریپل تا سواحل هیرمند انبساط داشت . در اسم آنها دو کلمه می بینند « ستا » یا « ست » به معنی ( صد ) و « گیدی » به معنی « ماده گاو » که ترجمه مرکب آن « مالکین صد ماده گاو » میشود ( ١ ) بعضی ها در کلمۀ « ستك » که درین اسم موجود است کلمۀ « ختك » را سراغ میدهند . بهر حال از روی ترجمۀ نام به اساسی که ذکر شد معلوم میشود که مردمان مالدار بودند و قراریکه « برتلو » و « راولسن » حدود مسکن آنها را معین کرده اند در یکی از دوره های تاریخ کهستانات مرکزی آریانا رهایشگاه آنها بود . از روی لباس شباهت زیادی به گنداری ها داشتند . حصه بالای بدن و ران های خودرا اکثراً برهنه میگذاشتند . شمشیر کوتاه و راست استعمال میکردند و بند آنرا از شانه چپ خویش میگذرانیدند . اپاریتی ها : اپاریتی ها قومی است که محتملاً در یکی از دامنه های جنوب سپین غر می زیست بعضی ها ایشان را باپاریتی های Paryetae بطلیموس مقایسه کرده اند . نام آنها کهستانی معنی دارد زیرا در « زند » و « سانسکریت » کوه به صورت « پورو Pauru و « پارپوه Paruh » هم آمده ( ٢ ) اپاریتی ها در جنوب شرقی آریانا زندگانی داشتند . « بیلو » در کتاب نژادهای افغانستان ( ٣ ) ایشان را به استناد تذکار هرودوت در علاقه « پکتیا » قرار میدهد و این علاقه ایست که سمت جنوبی و شرقی افغانستان را تا سواحل رود سند در بر میگیرد. « بیلو » در کتاب خویش اپاریتی ها را عبارت از « اپریدی » یا « ایریدی » میداند ( ١ ) از احتمال بعید نیست که « گیدی » یکنوع گوسفند بی دنبه هم بوده باشد چنانچه گوسفند های هزار گی را هنوز هم « گوسفند گدی » گویند . ( ٢ ) « پروت » و « پروتی » در منابع سانسکریت صورت مذکر و مونث اسم ژنی کوه است . ( ٣ ) صفحهٔ ٥٧ - ٥٨ . (۱۰۲) و «افریدی» یکی از قبایل بزرگ و معروف پختون است. این تشخیص از روی فقه اللغه هم کاملاً مقرون به حقیقت است زیرا از کلمه «اپاریتی» به سهولت کلمه «اپریتی» «اپریدی» «افریدی» ساخته میشود و محل اقامت موجوده آنها در قسمت های شرقی کندهارا نشان میدهد که ایشان اقلاً از عصر هرودوت باینطرف در مسکن قدیم خویش مستقر و پا بر جا مانده اند. دادیکی ها Dadicae یا تاجيك ها : هرودوت محل اقامت ایشان را در پکتیکا قرار میدهد وازین معلوم میشود كه یکی از شعب پکتی ها « پختون ها » بودند و باگنداری ها باشندگان صفحات شرقی آریا نا تماس و پیوستگی داشتند از « داديك ها » به عنوان داديك كسی دیگر نام نبرده ولی استرابو از قومی بسه اسم «در دی» Derdae و بطلیموس به نام «دا رادری Darradraee یا « داراندی » تذکار داده اند و احتمال زیاد میرود كه مقصد از يك قوم باشد . بطلیموس خاك مسكونه «دارادریها» را در شمال غرب «در انجیانا» بین آریا « ولایت هرات » وارا كوزیا « ولایت قندهار » قرار میدهد و میگوید در حصه که بطرف «آریا» افتاده «داراندی Darrandai » و در حصه که بطرف اراکوزی واقع شده «بكتريوا Bactrioi »بود وباش دارندوخاك بین آنها به«تا تا كنه Tatakene » موسوم است (۱) « راولسن » در ضمیمه کتاب ۷ حصه اول جلد چهارم تاریخ هرودوت خود شرح داده میگوید: احتمال دارد که در عصر جغرافیه نگار یونانی مصری به این منطقه مهاجرت نموده باشند ولی خاك اصلی آنها بیشتر بطرف شرق در حدود غزنی و اطراف رود خانه آن بود و یا بکدام حصه دیگر دامنه هـی پـار و پـا میزوس مسـكن داشتند و باگنداری ها مجاور و در تماس بودند . (۱) صفحه ۳۱۳ هند قدیم بطلیموس تالیف « مکدونالد کرندل » (۱۰۳) این «داديك ها» كه مولفین یونانی ولاتینی از آنها یاد كرده اند از قبایل قدیم و از شاخه های آریائی این كشور اند كه امروز بنام «تاجيك» یعنی به همان نام باستانی خود در نقاط مختلف آریانا زندگانی میكنند و از قدیم ترین زمانه ها تا امروز با سایر قبایل مسكونۀ آریانا بكمال هم آهنگی وهم رنگی زیست كرده اند. اندرۀ برتلو میگوید كه اسلحه «داديك ها» شبیه به باختری ها بود داديك ها یا تاجيك ها عبارت از همین مردمانی هستند كه در زمان زند «آریانا» بیشتر مركز ثقل آن صفحات جنوب كشور بود بنام داكیو Daqyou یاد شده اند یعنی كسانیکه بیشتر به زمین و كشت و زراعت علاقه داشتند. ملاحظه مینمائید كه كلمه دهقان از همان كلمه «داكیو» بمیان آمده است و دهقان در قرون اول اسلامی بلند ترین عنوان نجابت و فضلیت بشمار میرفت. الیناها : الیناها (نورستانی ها) قبیله مهم دیگر ویدی است كه جنگ «ده ملك» آنها را معروف ساخته و با پكتها و دیگر قبایل معروف ویدی آریانا به تبلیغ «ویسوامیترا» ریشی دانشمند جبهۀ بهازانه را تقویت بخشیدند. قراریکه در ترجمۀ بعضی پارچه های سرود پیشتر دیده شده الیناها غیر از جنگ «ده ملك» در دیگر موارد هم در سرودها اسم برده شده اند و پیوستگی آنها با پكتها و گنداری ها و دیگر قبایل چه از روی مسكن و چه از روی نصب العین و مفاد و چه از حیث تذكرات سرود در عصر ویدی ثابت است. الیناها یا نورستانی ها در گوشۀ شمال شرقی آریانا دره های صعب العبور و مرتفع هندوكش جنوبی را اشغال كرده و از همان زمانه های عصر ویدی كه قبایل بیشتر بجاهای خود مستقر شده اند تا حال بجای خویش باقی مانده اند. الیناها چون در دره های خیلی دشوار گذار زندگانی داشته و دارند و قطعۀ مسكونۀ آنها از راه های بزرگ رفت و آمد كناره افتاده در مرور زمانه تماس شان با سایر قبایل بیش از پیش (١٠٤) كم شده واز همين جهت است كه مميزات عرقی و زبان و كولتور و عرف و عادات قديم آريائی در ميان آنها خوب تر محفوظ مانده وازين جهت بعضی از مدققين ايشان و باشندگان شقنان و روشان و بعضی حصص ديگر بدخشان و پامير را از روی عرق به صفت «هوموا لپينوس» يعنی «آريائی های كوهی» ياد ميكنند بعضی های ديگر ايشان را در قطار «داردها Dards» می آرند و داردها از اقوام خيلی قديم كشور ما بوده و در حاشيهٔ شمال شرقی آريانا سكونت داشتند و هنوز هم در علاقه های دشوار گذار نورستان و چترال و داردستان زندگانی دارند . پلينی از ايشان بنام «داردی Dardae» صحبت كرده و غير از «داديك» هائی ميباشند كه احفاد آنها امروز بنام تاجيك موسوم اند . بهرحال الپينا ها خون و مميزات آريائی را بوجه احسن محافظه كرده و مطالعهٔ حيات و عرف و عادات و زبان آنها روشنی های بزرگی در تاريخ قديم كشور ما می اندازد و جا دارد كه برای معرفی آنها و كولتور و مدنيت قديم شان آثار جداگانه و مستقلی نوشته و نشر شود . آنچه ما از كولتور و ثقافت آريائی خبر داريم و در جای معيتش درين فصل خواهيم نگاشت آثارش بارز در ميان احفاد اين قبيلهٔ نامی ديده ميشود . «واله دو پوسن» فرانسوی اظهار ميدارد كه از روی بعضی علايم چنين معلوم ميشود كه «داردها» يا «دارادا ها Daradas» از زمان های خيلی قديم از جای خود شور نخورده اند . زبان آنها خيلی قديم است و بعضی كلماتی دران يافت ميشود كه شكل «ويدی» را محافظه كرده است . زبان ايشان را «گريرسن» زبان «پيسا كا» ناميده و علت آن اين است كه شباهت زياد بيكی از پراكريت هائی دارد كه در كتب صرف و نحو هندی بنام «پيسا كا» خوانده شده ولی بصورت عام تر زبان آنها نزد علماء بزبان «دارديك» شهرت بيشتری يافته (١) (١) صفحهٔ ٦٣ هند و ارويائی وهند وايرانی . هند تا ٣٠٠ سال ق م : تاليف «واله دو پوسن» (١٠٥) جنگ های دی ووداسا : قراریکه متذکر شدیم "دی ووداسا" که شاه جنگجوئی بود با قبایل مختلف آریائی محاربه نموده از ان جمله یکی سلسله جنگ هائی است که يك دفعه با قبایل "داسا Dasas" و "پانی Pani" و دفعةً دیگر با قبایل "بریسایا Brisaya" و " پاراواتا Paravata" نموده و صحنه آن حوزه ارغنداب است . چون ازین جنگ هم هویت پارۀ قبایل جنوب غربی آریانا روشن میشود ، ذکر آن می پردازیم و حتی المقدور بر هر قبیله ئی تبصره میکنیم . صحنه این جنگ ها حوزۀ رود "سر اسواتی Sarasvati" یعنی "هرویتی" اوستا منطقة الرخج اعراب و ارغنداب فعلی میباشد . نا گفته نماند که معمولاً (سراسوتی) را رود سرسوتی تعبیر کرده و این جنگ را مانند محاربات ده ملك يا (ده پادشاه) به خاك پنجاب کنار رود مذکور می برند ولی بعضی های دیگر که "هیلبرنت Hillebrandt" پیشقدم آنها میباشد و جلد اول کمبریج هستری آف اندیا (صفحۀ ٨٧) نظریۀ او را تذکار میدهد به این عقیده اند که (سراسوتی) عبارت از رود (هریویتی) است که قرار قانون عمومی که بین زبان (ویدی) و "اوستائی" موجود است "س" آن به "ه" تبدیل شده است علاوه برین "هلبرانت" مذکور برای تحکیم نظریۀ خود نام های اقوامی را که در صحنۀ کارزار وجود داشتند بنام هائی تعبیر میکند که در ولایت اراکوزی و مجاور آن بسان ها بمیان آمده چنانچه "پاراواتا" سرود های "ویدی" را "پاروتیتی Paruetae" میداند که بطلیموس در وادی ارغنداب قرار میدهد هکذا قبیلۀ "بریسایا" را به نام "برسنتس" حکمران ولایت "اری" مقایسه می نماید (١) اگر چه کمبریج هستری آف اندیا بعد از ذکر مراتب فوق اساس این نظریه را ضعیف میشمارد برای ما تذکاران مهم و تجسس مزید در (١) (داسا) را عبارت از (داهی) و (پانی) را عبارت از (پارنیان) تصور می نماید که در خاك های آریانا زندگانی داشتند . ( ١٠٦ ) اطراف آن از ان مهمتر است زیرا یکی از واقعاتی را یاد دهانی میکند که صحنهٔ آن در اطراف وادی ارغنداب قرار میگیرد و بر خلاف معمول که سرود ها باندکاز نام های کوبها ـ کرومو ـ گوماتی ـ سوواستو رودبارهای جنوب شرقی آریا نا را یاد دهانی میکند باتذ کار جنگ (دیو و داسا) یا اقوامی که ذکر رفت حوضهٔ (سراسوانی) از خلال سرودهای ویدی ظهور میکند . حالا که سخن به اینجا رسید میخواهم پیش ازینکه در اطراف این موضوع تتبعات دقیقی بعمل آید راجع به دو قبیلهٔ (بریسایا) و (پاراوا تا) ملاحظات مختصر خود را بیان کنم. بریسا یا(بریخی) : قبیلهٔ (بریسایا) که جنگ آنها باشاهزاده(دیووداسا) در سرود های (ریگ وید) ذکر شده و(هلبرانت) صحنهٔ جنگ ایشان را در اراکوزی قرار میدهد قبیله ایست که تا امروز نام و نشان آن در افسانه های محلی اراکوزی(ولایت قندهار) از بین نرفته است. اسم قبیله از زمانه های سرود های "ریگ وید" تاحال تغییر نکرده وعیناً يك چیز است که بارسم الخط پشتو صرف«س»آن ازروی شکل تحریر به«خ»مبدل شده و اواز همان سوت سابقه مانده چنانچه قبیلهٔ مذکور امروز "بریخی" یاد میشود . و الف که بعد از «س» و «ی» درکلمهٔ"ریگ وید"دیده میشود از اختصاصات زبان سانسکریت "ویدی" است که در سانسکریت وسطی هم از بین نرفته و در پشتو طبیعی مراعات آن نشده و "بریسایا" "بریخی" گردیده است . افسانه های محلی قندهار مسکن قبیلهٔ "بریخی" را در سواحل راست هلمند در "کلابس" "قلعهٔ بست" قرار میدهد و ازروی افسانه ئی که جناب محمد گل خان نوری در کتاب ملی هيند ا ره جمع نموده اند معلوم میشود که آوازهٔ جنگجو ئی عصر ویدی آنها دهن به دهن به گوش های مردمان موجوده هم اثر بخشیده چنانچه افسانهٔ مذکور نقل میکند که شهزادهٔ این قوم با یکعده رفقای خود از شهر بست بر آمده در "مغل کوت" هند سر زمین"گوازیان"را از مغل ها به زور میگیرد طبیعی ( ۱۰۷ ) در افسانه موجوده‌که بر طبق روحیات محیط امروزی ترتیب یافته نام شهزاده و دیگر پهلوانان و محل وقوع کارزار و حریف آنها تغیر کرده و شکل عصری بخود گرفته است. نا گفته نماند که این رنگ و روغن نو که افسانه مذکور را رنگ آمیزی کرده‌است هم بی جنبهٔ حقیقت نیست زیرا قراریکه پایان تر ذکر خواهیم کرد شاخهٔ از قبیلهٔ (بریڅی) در زمانه های مقارن عصر سلطان محمود غزنوی و یا بعدتر در عصر مغل‌ها به هند مهاجرت کرده و در نتیجه مابین آنها و مغل ها زد و خوردی پیش شده‌است. بهر حال موضوع افسانهٔ (فتح خان) (بریڅی) را عجالتاً کنار گذاشته به تحقیق خویش در اطراف قبیلهٔ مذکور و نام آن ادامه میدهیم . چنین مینماید که این قوم در موقعیکه آریائی ها از حوضهٔ اکسوس به وادی‌های آریا نا منتشر می شدند بین حوضهٔ هیتومنت ( هلمند ) وهروویتی ( ارغنداب) مسکن گزیده و در وادی های دورود خانهٔ مذکور به زراعت و حیات مالداری پرداخته باشند در موقعیکه مستر (G.P.Tate ) راجع به تاریخ و توپو گرافی و خرابه ها و اقوام سیستان تحقیقات میکرد در صفحهٔ ۳۱۵ جلد چهار اثر خود (۱) راجع به يك قبیلهٔ افغان که آنرا« بریچ Bareeh » میخواند هم تحقیقات نموده می نویسد که « این قبیله در منطقهٔ چقنسور و دلتای هلمند مجاور ( نادعلی) (۲) مسکن داشتند ولی حالا در وادی هلمند در نقاطی موسوم به (لندی بریڅی) و (پلالك) وغیره زندگانی میکنند ایشان ازینجا با (تیرائی ها) به منطقهٔ دیگری موسوم به شورا وك (۳) نقل مکان نمودند. بریڅی ها در علاقهٔ خاش مضافات ولایت قندهار یافت میشوند . مردان این قبیله بیشتر زراعت پیشه اند . در شورا وك Seistan A memoir on the History,topography,ruins and, peaple of the (۱) contry (۲) زرنج قدیم پایتخت ساگستانا . (۳) بین گرشك وخاش رود واقع است . (۱۰۸) و هلمند هم بریخی ها شتروانی میکنند و از زمانه هائیکه تجارت بیشتر با بلوچستان ذریعهٔ حیوانات عملی می شد حیوانات آنها در مقاومت و سخت سری معروف بود. در ۱۸۸۷-۱۸۸۶ در شوراوک بمن گفتند که بریخی ها در زمانه های بسیار قدیم از طرف غرب در اینجا آمده اند. بریخی ها در سلك لشکر ملی آزاد خان افغان زیاد شامل بودند و مردانه می جنگیدند و با وجودیکه کاملا کوچی نیستند حیات شان بیشتر به تربیهٔ حیوانات و رمه های بز و گوسفند بسته است. پس از روی تشریحاتی که گذشت دیده میشود که بریخی قبیله بزرگی است که در ابتداء در دو طرفهٔ هلمند پراگنده شده و حیات دهقانی و مالداری را پیشه نموده بود و احتمالات زیاد دلالت میکند که این قبیله عبارت از همان قبیلهٔ (بریسایا) باشد که در زمان سرود های (ریگ وید) در اراضی بین ارغنداب و هلمند می زیست و با مرور زمان عدهٔ آنها زیاد شده و بیشتر در حوضهٔ رودخانه های مذکور منتشر شده اند و بهمین منوال تا زمانهٔ شکوه غزنویان در همان منطقه مانده و با ادامهٔ حیات کوچی و مالداری در امتداد هلمند به نواحی زرنج پایتخت قدیم سیستان هم انتشار یافتند و چون اولادهٔ چنگیز آن قطعهٔ زیبا را ویران و "باغ آسیا" یعنی سیستان را تیمور با خاک یکسان ساخت قبیلهٔ مذکور که تا آنجاها انتشار یافته بود پس بطرف سرچشمهٔ هلمند مراجعت کرده در حوالی قلعهٔ بست و شوراوک و غیره متمرکز شدند ملتفت باید بود که عناصر این قبیله مانند بسا قبایل دیگر افغان در پنجاب هم وجود دارند و در آنجا به نام (ویریچ) Varaich معروف شده اند بعضی افسانه ها رفتن ایشان را به هند به عصر سلطان محمود غزنوی نسبت میدهند و هیچ شبهه نیست که ایشان در فتوحات هند در سلك قشون سلطان شامل بوده باشند بعضی های دیگر مهاجرت آنها را به هند معاصر سلطان جلال الدین فیروز شاه میدانند که اول در حصار Hissar متمرکز شده و ۵ قرن قبل به (گوجرانوالا) Guyarawala نقل مکان دادند و افسانهٔ (۱۰۹) فتح خان بریخی بکمال و ضاحت جنگجوئی و مهاجرت ایشان را در هندو اشغال منطقه رابه قوه دران قسمت بخوبی تصویر میکند . طبیعی نسبت دادن قبیله (بریخی) به (پریسایا) عصر ریگ وید تا یکد رجه بعضی ها رابه حیرت خواهد انداخت ولی باذکر مراتب فوق گمان میکنم زمینه برای حیرت کسان نماند زیرا این دو اسم اتفاقی از روی لهجه وصوت برابر نشده اند بلکه قراریکه ذکر رفت تحقیقات وانمود میکند که از عصر سرودهای ریگ ویدتا حال این قوم در همان منطقه خودمانده وشجاعت وسجا یای مردانه آنهارا تاامروز افسانه وداستان های ملی تصدیق میکند . حیات اجتماعی حوزه اکوس و شمال هند و کش : رویهمرفته جامعه آریائی را در آریانا باید به دو صورت مختلف دید یکی در شمال هند وکش در بخدی و اراضی مربوطه و متصل آن و دیگر در جنوب هندو کش و حوزۀ معاونین غربی رود «سندهو» (سند) اگر چه متاسفانه با از بین رفتن سرودهای اولیه و قدیم که تحت عنوان (سرودهای مجهول بخدی) از آنها صحبت کردیم زمینۀ معلومات ما از روی سرودها راجع به چگونگی جامعۀ آریائی باختری محدود شده معذلك از روی پاره اشارات سرود معلوم ویدی و روشنی که اوستا به خالیگاهای آن می اندازد معلوم میشود که نظام اجتماعی آریائی در شمال هندوکش در صفحات بخدی خیلی انبساط یافته بود . آریاها بعد ازینکه از آریانا ویجه (۱) از راه سغد به بخدی رسیدند و اینجا را کانون تهذیب خویش قرار دادند اقلاً از ۸ هزار یا ۵ هزار ق م تا دو هزار ق م که شروع عصر مها جرت است چندین هزار سالی را در آن خطه گذرانیده و به تدریج از وضعیت خانوادگی به عشیره و قبیله و جامعه بزرگ و از خانه های مجزی و ده نشینی به قریه و قصبه و شهرهای کلان رسیده اند (۱) در اثر حفرياتی که از طرف کار کنان موزه ارميتاژ و انجمن تاریخ تهذيب مادی اکادمی علوم روسیه شوروی در ۱۹۳۹ در « تالی برزو » نزديك سمر قند بعمل آمده مدالی بكری پیدا شده و مردی را نشان میدهد که نصف بدنش گاو است و یکنفر از علمای روسیه «بوريسوف » آنرا تصوير گوپت شاه Gopatcah پادشاه شبان معرفی کرده و «تره ور» Trever یکنفر دیگر از علمای روسی آنرا همان آدمی میداند که نیم بدن آن گاو است و در اوستا ذکر شده و عبارت از «گومرد» یا «کیومرث» است یکی از نتایجی که مدقق اخير الذکر ازین کشفیات میگیرد این است که میگوید نام قدیم سغد «گوا Gava بوده و « ایران وج » عبارت از همین جا بود و این نتیجه با نظرية ما موافق است زیرا ما آريانا ويجه را در شمال شرقی سغد بین سر چشمه اکسوس و ایگز ارت قرار میدهیم . (۱۱۱) چنانچه اوستا بخدی را بصورت شهر بزرگ و زیبا و دارای بیرق های بلند تصویر میکند. طوالت دورهٔ اقامت آریائیها در حوزهٔ اکوس و ترقی مراتب حیات اجتماعی آنها از روی اشتراک ثقافت مادی و معنوی آریائی های آریانا و مهاجرینی که در هند و فارس رفته و از روی اشتراک و تشابه زبان و دیانت و غیره بخوبی معلوم میشود زیرا اگر جامعهٔ باختری در زمان پیش از مهاجرت، ابتدائی می بود و مردم دور از هم، خانواده خانواده و مجزی زیست می نمودند چطور اشتراک زبان و دیانت و دیگر مظاهر زندگانی بمیان می آمد؟ به این دلائل به جرئت میتوان گفت که جامعهٔ آریائی باختری که اساس اولیهٔ آن به روی خانواده گذاشته شده بود بعد از طی مراحل زندگانی مالداری و انبساط کشت و زراعت و اقتضای حیات زراعتی و ترقی مراتب آن جامعهٔ بزرگ و متراکمی بمیان آمد و نظام سلطنتی آریا بار اول در اینجا تشکیل گردید. در فصل سوم دیده خواهد شد که چطور متن اوستا از آستانهٔ زمان خود به عقب نگاه افگنده و سلسله شاهان آریائی باختری را به ارباب انواع میرساند. این ارباب انواع که اوستا یاد میکند سرودهای عصر ویدی هم تذکار مینماید و درین سرودها باز نکاتی موجود است که به دانایان قدیم و سرود های اولیه و در نتیجه به ثقافت قدیم تری اشاره مینماید که عبارت از ثقافت و تهذیب مشترک کتلهٔ اریائی باختری است که در طی آن زبان، دیانت، ادبیات و غیره مراتب کمال خود را پیموده و این چیزها وقتی به مدارج بلند رسیده میتواند که حیات جامعه مترقی و اهالی پهلوی هم در مراکز بزرگ و بصورت متراکم زندگانی نمایند. پیشتر متذکر شدیم که اوستا سلالهٔ شاهان باختری را به ارباب انواع میرساند. بنظر اوستا صورت اول جامعهٔ باختری طوری بوده که در ان ارباب انواع ( ۱۱۲ ) زندگانی و حکمفرمائی میکردند چنانچه آریاهای مهاجر هندرها یشگاه «اندرا» را در شمال هندوکش قرار میدهد. «اندرا» رب النوع جنگ بزرگترین ارباب انواع آریائی شمار میرفت و چون پادشاهان آریائی قرار متن سرودهای ریگ ویدو اوستا احفاد و جانشینان ارباب انواع بودند میتوان گفت که اولین نظام شاهی در باختر بمیان آمده است. قرار تحقیقاتی که در ۱۹۳۹ در شمال اکسوس در «تلی بزو» نزديك سمرقند حالیه بعمل آمده تصاویر مکملی روی ظروف گلی پیدا شده که نصف پایان بدن آن شکل گاو و روی و سر آن بشکل انسان است و علمای روسی میگویند که «گوپتGopatیا» «گوپت شاه» را تصویر میکند که در حوزه اکسوس «سغدو باختر» و در بعض نقاط آسیای مرکزی داستانهای او معمول بوده و تصاویر او را میساختند(۱) و «گوپت» یا «گاوپت» مركب از دو کلمه است یکی «گو» و دیگری «پت» و هر دوی آن آریائی است. معنی کلمه (گو) معلوم است« پت یا«پاتی» کلمه ئی بود که در آخر اسما ملحق میشد و معنی رئیس و سر کرده را افاده میکرد مانند «گوتراپاتی» رئیس اغیل، «ویس پاتی» رئیس قریه و غیره. همین قسم کلمه «گو» در عصر ویدی در بسیاری از تشکیلات اجتماعی آریائی داخل بود مانند «گوترا» یعنی محل حفاظت گاوها یا اغیل و «گوشتی» یعنی چراگاه مشترك گاوها، اولی هسته تشکیل عشیره و دومی عامل تشکیل قبیله گردید پس «گوپت» که آنرا علمای روسی «پادشاه شبان» تعریف کرده اند و تصاویر او روی ظروف گلی و روی يك مدال تیگری از سواحل راست اکسوس از سغدیان پیدا شده و حتماً در صفحات باختر هم پیدا خواهد شد اشاره (۱) صفحه ۷۱ الی ۸۶ کتاب آثار شعبه تاریخ تهذیب و صنایع شرقی جلد دوم . مقاله مذکور به قلمK.B.Trever روسی تحریر شده . ( ۱۱۳ ) به تشکیلات سلطنتی آریائی در حوزهٔ اکسوس به عصری میکند که حیات آریائی کعلهٔ باختری بیشتر شکل مالداری بخود داشت ( ۱ ) . در اوستا مخصوصاً در گویَشت Gos yast بصورت غیر مستقیم اشاره های به این موجود نیمه انسان، نیمه نر گاو شده و اورا پادشاه شبان خوانده اند ( ۲ ) و احتمال زیاد میرود که قرار نظریهٔ علمای روسی اسم « کیومرث » عبارت از « گومرد » باشد که تازه تمثال بر او از شمال اکسوس کشف گردیده است . بهر حال مقصود از تذکار این مطالب دوچیز است اول جامعهٔ آریائی در شمال هندوکش در بخدی مراتب حیات اجتماعی را در هر زمینه پیموده و امور اداری و حکُمفرمائی هم از روسای عشیره و اغیل و قبیله و قریه به بالاترقی کرده است چنانچه « کَوِیت » یا کَوِیت شاه که اورا « پادشاه شبان » خوانند یکی از مراحل متوسطی است که امروز باسند و عکس نشان داده میتوانیم. دوم اینکه با کشف تصویر وهیکل « کَوِیت شاه » باراول یکی از اشخاص متذکرهٔ اوستا از حوزهٔ اکسوس کشف شده و این امر علاوه براینکه ثابت میکند که اوستا مال این حوزهٔ شاداب است این را هم وانمود میکند که شاهان متذکرهٔ آنهم همه ازهمین جا (بخدی) حکمفرمائی کرده اند . « وی و ین دوسن مارتن » وقتیکه سرودهای ویدی را مطالعه میکند وحد متوسط آنرا به قرن ۱۵ ق م قرار میدهد ، میگوید که : « درین عصر امپراطوری های (۱) بعضی‌ها کَوِیت شاه را شاه آریاها درآریا ناویجه میخوانند صفحه ۲۰ نوته سوم زند اوستا ترجمهٔ دار مستتر چاپ اکسفورد ۱۸۹۵ (۲) در پنداهش کَوِیت شاه موجود نیمه انسان و نیمه نر گاو رسم شده و تصویری عیناً بهمین ترتیب ازسواحل راست اکسوس کشف شده. یکی از علمای روسی موسوم به « تریڤور » Trever به این نتیجه رسیده است که اسم کیومرث اصلاً « گومرد » بوده . از روی « گویَشت » اوستاصفحهٔ ۱۱۰ ، ۱۱۴ زنداوستا ترجمه دار مستتر چاپ اکسفورد ( ۱۸۹۵ ) معلوم میشود که « یاما » و « هوسراوا » پادشاهان دودمان پیشدادی و کیانی بلخ از « گوس Gos » یا « گوسرون Gosurn » ( روان گاو ) استعانت خواسته اند . (١١٤) بزرگ و مترقی در باختر و کنار دجله وفرات وجود داشت و در خاک مصر خاندان رامسس ها سلطنت می نمودند ، (۱) ازین تذکار مختصر واضح معلوم میشود که در عصر ویدی که آریاها در جنوب هندوکش پراکنده شده بودند، سامی ها در حوزه بین النهرین و آریایهای کتله باختری در شمال هند و کش در باختر امپراطوری باشکوه و مقتدری داشتند که عبارت از همان سلطنت های نیرومند آریائی پاراداتا ( پیشدادی )، کاوی ( کیانی) و اسپه بلخ میباشند. یکی از مسایلی که ترقی حیات اجتماعی آریائی باختری و تراکم نفوس را در سفحات شمال هندوکش ثابت میسازد خود موضوع مهاجرت است که در حوالی (۱۹۰۰، ۲۰۰۰ ق م) آغاز میشود. اثر حیات در جامعه باختری ترقی نمی کرد ، اراضی زراعتی، چراگاها محدود نمیشد چرا آریاها بی جهت تن بمسافرت و مهاجرت میدادند، این موضوع بوضاحت نشان میدهد که حیات اجتماعی آریاهای باختر قبل از عصر مهاجرت به منتهای ترقی و انبساط رسیده بود. در جنوب هندوکوه : آریائی ها وقتی که در حوالی ۲۰۰۰ ق م بنای مهاجرت را گذاشته و چیزی بطرف غرب و چیزی بطرف جنوب هند و کوه فرود می آمدند بیشتر خانواده، خانواده و عشیره ، عشیره حرکت می نمودند و این وضعیت بزرگترین عاملی است که در تفرقه شیرازه زندگانی آنها در جنوب هندوکوه و سائر نقاط آریانا دخالت نموده و وضعیت را چنین ساخته است که نظام اجتماعی خود را دوباره بر روی خانواده گذاشته و از ان عشیره و قبیله تشکیل نمایند و از ده نشینی به شهر نشینی برسند علت عمده که آریائی ها بعد از خروج باختر به سائر نقاط آریانا دارای تشکیلات بزرگ اجتماعی نشدند بیشتر همین است که مهاجرین بصورت غیر محسوس ، خانواده ، خانواده و یا عشیر ه عشیره وقت وزمینه را دیده حرکت میکردند و آنقدر دوره طولانی در يك نقطه تمرکز نداشتند که صورت حیات شان از قبیله بالاتر برود چنا نچه این (۱) صفحه ۱۰ مطالعات جغرافیائی شمال غریب هند (115) وضعیت نه فقط در خاك اصلی آریائی بلکه نزد مهاجرین آریائی هندی و فارسی هم مشهود است واز همین جهت است که مهاجرین هند بعداز تمرکز و اجتماع کنار گنگا به تشکیل سلطنت پرداختند و پارسوا و آمادی بواسطهٔ خوردی قبایل از فشار آشوری ها رنج بردند و بعد از قرن ها در اثر تزئید تعداد قبایل تازه وارد و تمرکز وتراکم آنها خویش را از زیر یوغ اسارت سامی ها رها ئیدند . بهر حال چون نظام اجتماعی اولیه و قدیم آریائی به اساس خانواده و عشیره و قبیله شروع شده اينك تحولات آنرا ذيلاً مطالعه میکنیم : خانواده (کولا Kulas ) : درین شبهه نیست که اساس اولیه حیات آریائی در باختر وسائر نقاط آریانا به روی خانواده گذاشته شده و خانواده هستهٔ تشکیلات حیات اجتماعی آنها را تشکیل داده بود آریا ئیها کانون خانوادگی را خیلی محترم و مقدس می شمردند زندگانی خانوادگی در اثر عروسی اصولی بمیان آمده و نظام خانواده تحت نظارت پدر که رئیس روحانی و اداری بود سرپرستی و اداره میشد خانه با مفهوم عائلوی وخانواده بحیث اولین کانون كوچك ساده و پر كيف در حیات اجتماعی اولیهٔ آریائی رول مهمی بازی کرده و روح آنهم وجود زن بود چنانچه «ويسوا میترا » ریشی بزرگ و فرزانه این فلسفهٔ حیاتی را به این وجیزه ادا کرده که : « زن خانه است » عروسی که تهداب تشکیل حیات خانوادگی میباشد نزد آریائی ها در اثر عشق و علاقهٔ طرفین انجام میگرفت. عموماً در يك خانوادهٔ آریائی تا سه پشت اعضا وجود داشت و ازان غالباً تجاوز نمیکرد زیرا طوالت عمر در میان ایشان نسبتاً کم بود و یکی از آرزوهای آنها که از خلال سرودها معلوم میشود طوالت عمر است . پدر به کلمهٔ « پاتی Patti یعنی (پادار ومالك ) یا پیتری Pitri یعنی (غذا دهنده) ( ١١٦ ) مسمی بود این اسم از فعل ( پو (Po) یعنی غذا دادن اشتقاق شده و اشاره میکند که پدر غذا دهنده خانواده بود . مادر مسمی به ماتری Matri بود این اسم از فعل (ما Ma ) اشتقاق یافته که معنی آن ( اندازه کردن و تقسیم کردن ) است و ارائه میکند که تقسیم خوراك وغیره در خانه وظیفه مادر بود. پسر به کلمۀ سوتا Suta وسونو Sunu یاد شده که معنی آن (طرح شده یا مرید) میباشد دختر را براتی Brati میگفتند این کلمه از ( بری Bri ) اشتقاق شده و معنی آن «دسترس » میباشد . در سرود های ریگ وید در تذکر اسمای اعضای خانواده ترتیب ذیل اتخاذ شده که اول اسامی ارکان مردانه که عبارت از پدر و پسر باشد و بعد از آن ارکان زنانه که عبارت از مادر و دختر است تذکر رفته اند . اگرچه در خانوادۀ آریائی بین شوهر وزن مساوات کامل وجود داشت وزن خیلی محترم بود معذالك پدر بواسطهٔ نیروی طبیعی رئیس خانواده بشمار میرفت، قربانی کردن و خواندن سرود های مذهبی در کانون خانواده وظیفهٔ پدر بود چنانچه او را « هارتی Harti » یعنی قربانی کننده و «هاروی Harvi»یعنی خواننده سرودها مینامیدند . مقام پدر در خانوادهٔ آریائی خیلی مهم است زیرا بعلاوه ریاست اداری و روحانی مربی و معلم اطفال خود هم بشمار میرفت . مشارالیه مکلف بود که هر چه سرمایهٔ معنوی داشته باشد همه را به اولاد خود منتقل سازد و این کار از وظایف اولیهٔ مذهبی آنها حساب میشد و همین رویه سبب شد که سرود های آنها بمارسید . پدر آریائی با اولاد خودرؤف و مهربان بود حق تادیب اولاد خود را داشت ولی درین راه مبالغه نمیکرد چنانچه یکنفر که پسرش را کور کرده است همیشه در سرود ها طرف توبیخ واقع شده است . در مبحث سرود ها متذکر شدیم که هر جزوه سرود ریگ وید كاريك خانواده بود ازین پوزه معلوم میشود که خانواده های ریشی ها چه حیثیت کانون بزرگ (۱۱۷) علمی و ادبی بخود داشت و چطور اعضا و احفاد خانواده در حراست میراث معنوی صرف مساعی میکردند. ارکان زنانه در خانواده آریائی مقام خیلی محترم و ارجمند داشت، مادر باوجودیکه طبعاً مطیع شوهر خود بود صاحب اختیار خانه بشمار میرفت و در تربیه دختران خویش وظیفه بزرگی بدوش داشت. دختر جوان در خانواده آریائی عزیز و گرامی بود و عامل مسرت و خوشی تلقی میشد. در تربیه پسران و دختران بطور مساوی توجه میشد چنانچه ریـشی ها و شعرای بسیاری در میان طبقه نسوان آریائی در عصر ویدی وجود داشت. گوترا Gotra و گوشتی Gosthi در مراتب حیات اجتماعی آریائی بعد از خانواده «عشیره می آید و کلمه (گوترا) آریائی را میتوان در مقابل عشیره اتخاذ کرد معنی لفظی این کلمه (محل حفاظت گاوها) است و معلوم میشود که خانواده هائی که برای حفاظت گاوهای خود يك آغل مشترك داشتند جزو يك عشیره بشمار میرفتند چون در مراتب اولی حیات آریائی مالداری رول مهمی بازی میکرد و معیار دارائی آنها به تعداد حیوانات بسته بود طبیعی در تقسیمات اجتماعی آنها هم دخالت زیاد داشت و آغل مشترك عامل تشکیل عشیره گردیده بود. این «گوترا» یا آغل مشترك حیوانات از خود سر کرده ئی داشت که او را (گوترا پاتی Gotra-pati) میگفتند و خانواده هائی که حیوانات شان در يك آغیل بود او را مشتركاً انتخاب و از و اطاعت میکردند. همین قسم خانواده های متعددی که يك (گوترا = آغیل) مشترك داشتند چرا گاه مشتر که ئی نیز مالك بودند که آن را (گوشتا Gostha) یا (ورا جا Vraja) میگفتند و خانواده ها و عشیره ئی که يك (گوشتا) یعنی چرا گاه مشترك داشتند بنام (گوشتی Gosthi) یاد می شدند. پس میتوان گفت که گوترا یعنی عشیره از چند(خانواده = کولا) و گوشتی که آن را عشیره بزرگ تر ترجمه میکنیم از چند (۱۱۸) گوتری یا عشیره تشکیل شده بود . خانواده هائیکه بيك ( گوترا ) مربوط بودند بحيث يك خانواده بزرگ ( Mahakula ) تحت اداره يك رئیس اداره میشدند و دختران و بچه هائی که بيك ( گوترا ) تعلق داشتند میان خود روابط خویشاوندی داشتند . گراما Grama از اجتماع چند ( گوشتی ) بك ( گرامه ) تشکیل میشد معنی لفظی این کلمه " مجموعه " و " تجمع " است ' زیمر Ziumer جرمنی ( گرامه ) را ( عشیره ) ترجمه میکند و از نقطه نظر مراتب حیات اجتماعی آن را بین خانواده و قبیله قرار میدهد ولی تعبیر صحیح تر آن همان است که اول ذکر شد آریائی ها در مهاجرت های خود تمام يك ( گرامه ) که مرکب از مجموعه چندین ( گوشتی ) یا عشیره های بزرگ بود یکجا تحت نظارت سر کرده ئی حرکت میکردند که او را ( گرامنی ) Gramani يا رئيس يك " گرامه " میگفتند وقتیکه آریائی ها در کدام نقطه ئی متوقف و به زراعت مشغول میشدند قریه ئی را که چندین ( گوشتی ) تحت نظارت رئیس مشترکی در ان زندگی مینمودند هم ( گرامه ) میگفتند چنانچه این کلمه مفهوم قریه را بکمال صحت در گوشه شمال شرقی افغانستان در نورستان حفظ کرده و تقریباً نام های اکثر قریه جات آنها به کلمه « گرام » تمام میشود . ویس Vis یا ویسه Sisah : از ( گرامه ) با لا تر ( ویس ) يا ( ويسه ) بود چنانچه با شند گان چندین قریه را معمولاً ( ویسه ) میگفتند و آن را ( مستقر شوند گان ) ترجمه کرده اند . برخی کلمه جانا Janah را هم مترادف ( ویس ) آورده اند و برخی مجموعه چندین (ويس) را يك (جانا) تعبیر کرده اند . بهر حال قطعه خاکی که در آن چندین قریه و قوع داشت و اصول زراعت و روش زندگانی آنها يك رنگ بود بنام جاناپادا Janapada یاد می شد و از اهالی آن يك قبیله تشکیل میگردید . چنانچه پیشتر از ( پنکه جانا ) یعنی پنج قبیله (۱۱۹) متذکر شدیم و بنام «پنچه کشیتیه» (Paneaksitayah) یعنی (پنج زمین) یا (پنج کشت) هم یاد می شدند. رئیس یک (ویس) را (ویساتی Vispati) یا (راجان Rajan) میگفتند و کلمه اخیر در مورد شاه و پادشاه هم استعمال شده است و جائیکه پادشاه دران زندگانی میکرد آن را (پورPur) میگفتند و شکل قلعه مستحکم بخود داشت چنانچه هنوز هم این کلمه مفهوم قدیم خودرا از دست نداده و در سمت مشرقی جاهائی داریم که اسم آن به این کلمه منتهی میشود مانند فتح پور، سلطان پور و غیره پس روی هم رفته مراتب حیات آریائی را از بالا به پائین چنین میتوان تقسیم کرد: جانا، ویس یاویسه، گرامه، گوشتی یا (وراجا)، گوتراو کولا. از روی کلمات گوترا (آغیل) و گوشتی (چراگاه) و مفهوم اصطلاحی اجتماعی آنها یعنی (عشیره) و (عشیره بزرگ) معلوم میشود که حیات اولیه آریائی بیشتر جنبه مال داری و کوچی بخود داشت .(گرامه) یا قریه وضعیت سیار هم بخود میگرفت و آن در زمانی بود که چندین گوشتی یا عشیره بزرگ یکجا حرکت میکردند و از استقرار آنها در یک نقطه قریه های ثابت تشکیل می شد میان قریه ها راه رفت و آمد حیوانات ور مه ها وجود داشت سران قریه و نجار کراچی ها هم داشتند که اسپ آنرا میکشید و از هر قریه ئی بطرف (پور) یعنی قلعه مستحکم یا ارگ شاهی راهی رفته بود. عدم طبقات و کست در آریانا: آریائی هادر دوره حیات خود در باختر و زمانی که در جنوب و شرق آریانا مستقر بودند (کست) یادسته بندی های اجتماعی را که بعد ها در هند تولید شد نمیشناختند یعنی مفهوم طبقات روحانیون و جنگجو ودهاقين وتوده عوام در بین ایشان وجود نداشت و علت آنهم این بود که هنوز عوامل وموجبات ظهور تفرقه بمیان نیامده بود و علتی در بین نبود که روحانیت و عسکریت و دهقانی از هم تمیز شود و همه آن در حقیقت کار همه کس بود، طوریکه ( ۱٦۰ ) در مبحث خانواده دیدیم پدر هر خانواده پیشوای روحانی کانون كوچك خويش شمرده میشد ؛ تعمیل مراسم قربانی و خواندن سرودهای مذهبی همه كار او بود بناء عليه هر پدر آریائی مرد روحانی بود که بکمال شفقت و مروت وظایف مذهبی را با عاطفه پدری یکجا اجرا میکرد ؛ اگرچه در جمله حواشی شاه يك عده روحانیون بودند و مخصوص یکنفر مشاور مذهبی او شمرده می شد که در وقت آرامش عوض شاه مراسم قربانی را اجرا میکرد و هنگام جنگ با قرائت اوراد مذهبی زمینه فتح را فراهم می نمود ولی باز هم طوریکه طبقه برهمنا در هند از سائر طبقات مجزی بود در آریانا شکل طبقه مخصوصی بخود نگرفته بود بلکه میتوان گفت که در اثر همین وجود مشاوریت مذهبی بود که طبقه روحانیون دارای مقام بلند در جامعه شده و بازمانه های بعد مفكورة اشتراك مساعی حکومت با روحانیت باقی ماند ؛ همین طور عسکریت ؛ در زمانیکه جامعه خانواده خانواده بوده و حیات اجتماعی بیشتر شکل ده نشینی داشته باشد آیا دفاع خانواده و قریه وظیفه تمام اهل خانواده و قریه نمیباشد ازین جهت عسکریت و جنگجوئی هم کار طبقه مخصوصی نبود . هكذا دهقانی . در جامعه ئی که ذکر رفت دهقانی و کشت و کار اراضی هم بهیچ صورت بکدام طبقه معین تخصیص یافته نمیتواند چنانچه اعضای خانواده آریائی وقتیکه با زمین و کشت بیشتر علاقه پیدا می کردند بلا استثنا به زراعت مشغول می شدند . پس به این ترتیب آریائی های آریانا با وصف اینکه به خانواده و عشیره و عشیره بزرگ و قبیله و ده و قریه تقسیم شده بودند تفرقه به معنی طبقات اجتماعی یا کت که بان در هند دیده میشود در میان آنها وجود نداشت و يك فرد در عین زمان روحانی مرد جنگی و دهقان بود و بکمال درستی ؛ مفهوم هر يك از كلمات فوق را در موقعش ایفا میکرد . طبقه بندی جامعه که معمولاً در هند بنام ( کت ) یاد میشود وقتی صاحب ( ۱۲۱) مفهوم خارجی شد که آریائی های مهاجر با عرق سیاه پوست هندی که آن را از خود پست تر تصور میکردند در اراضی شرق اندوس مواجهه شدند . تفرقه ئیکه در موقع جنگ و تهاجمات پیدا شده بود با سیر فتوحات آنها بخاك پنجاب بیشتر شده و برای نگهداری خویش و خون خویش از لوث بیگانه در صدد بر آمدند که از آنها بر کنار مانند . جنگ آریائی های آریانا و داسیوس های بومی هند طوریکه اقتضای هر جنگ است در نظام حیات آریائی های مهاجر تغیراتی بمیان آورد . محیط نو وعلاقه با مردمان دیگر آن را معین تر ساخت چنانچه بار اول فرق اجتماعی ( برهمانا ) روحانیون ( راجا نايا يا کشاتری یا ) شهزاد گان با جنگجویان و « ویسیا Viscya» شهری ها و «سودرا» یعنی طبقه بومی اچوت ظهور کرد و تا امروز بکمال شدت دوام دارد . حکومت شاهی : اساس حکومت آریائی حکومت شاهی بود و این اساس بصورت طبیعی از آمریت پدر در کانون كوچك خانواده شروع شده به کلان عشیره ( گوترا پاتی ) و ملك قبيله ( كراما پانی ) ورئیس قریه (ویس پاتی) و شخص پادشاه ( را جان ) و نظام سلطنتی منتهی گردیده است. آریائی ها بصورت دمو کراتی زندگی میکردند و در اطاعت رؤسای خود مراتب را دیده از پدر تا شخص پادشاه مقام هر کدام را بجایش احترام می نمودند ورؤ سا هم بنوبه خود از پدر گرفته تا کلان عشيره وملك قبيله ورئيس قریه به زیر دستان خود مهربانی داشتند . همچنین شخص پادشاه با رؤسا وملكان و عشایر وقبايل و قاطبه رعیت به منتهای لطف و مهربانی و کمال شفقت رفتار می نمود . قاجائیکه از خلال ادبیات ویدی معلوم میشود حکومت شاهی در اثر احتیاج عامه مردم بمیان آمده و خود آنها اساس آنرا گذاشته بودند و شاه هم انتخابی بود . در بعض سرود ها از حکومت شاهی ارثی هم صحبت شده ولی بیشتر اوقات در انتخاب شاه قوه بدنی و لیاقت اخلاقی و اداری دخالت زیاد داشت (١٢٢) در انتخاب پادشاه ریشی ها (دانایان) « گرامنی ها» یا رؤسای دهات ومجالس عوام واعیان که بنام های « سمیتی» و «سبها» یادشده اند هر کدام اظهار نظریه میتوانستند. پسان ها که رژیم شاهی مقتدر شد سلطنت ارثی بیشتر رواج پیدا کرد. شاه به کلمه (راجان) یاد میشد ومعنی اصلی آن «نجیب» بود . قبیلهٔ شاهی محترم بود واعضای آن به نام راجانا یا Rajanaya خوانده میشد، پادشاه لباس فاخره مزین باطلا و جواهرات استعمال میکرد در دربار مصاحبین وحواشی قریب شاه مرکب بود از اعضای قبیله شاهی، مشاور مذهبی که بنام «پوروهیتا Purohita » یاد میشد ومعمولاً قریب تخت پادشاه می نشست ودر اداره امور به او مشوره میداد، گرامنی (رؤسای قبایل) سوتا Suta یا عراده ران شاهی ، سنانی Senani یا «سردار سپه » وغیره . پاد شاه شخصاً قشون را در جنگ قیادت میکرد ، سواره نظام وعراده های جنگی از او حمایت مینمود عایدات دولتی را بیشتر مالیات رعایا تشکیل میداد وچون پول و طلا نسبتاً کم بود بیشتر مالیات جنسی از قبیل حبوبات وحیوانات می پرداختند. پاد شاه در قلعهٔ مستحکم یا ارگ که آنرا «پور » میگفتند زندگانی میکرد . بیشتر متذکر شدیم که جامعه آریائی در شمال وجنوب هندو کش بیش از عصر مهاجرت وبعد از آن دو دفعه مراتب اجتماعی را بشرحیکه ذکر رفت پیمودند ودر هر دو مرتبه مراتب به نظام شاهی منتهی شده است . درین هیچ شبه ئی نیست که اولین نظام شاهی آریائی درباختر بعمل آمده وافتخار اولین مرکزیت جامعه آریائی وظهور اولین حکومت شاهی به این قطعه زیبا نسبت میشود با وجودیکه متاسفانه سرود های قدیمه بما نرسیده است معذالك سرودهای معلوم ویدی ومتن اوستا و «مهاباراته » شاهانی را یاد آوری میکنند که سلاله نسب آنها بالا رفته وبه ارباب انواع متصل میشود چیز عجیبی که این مفکوره را تائید میکند موضوع لزوم انتخاب شاه است که متن اوستا ( ۱۲۳ ) و سرود ویدی و سائر قسمتهای قدیم ادبیات سانسکریت مانند « مها با راته » بيك لهجه از آن صحبت میکنند او ستا متذکر میشود كه « اهورامزدا » « یمای قشنک » را خواسته و گفت : « قوانین مرا در میان گروه مردمان تبلیغ نما » یاما خود را مستعد انجام این وظیفه بزرگ ندیده و استنکاف ورزید . و در نتیجه حا می و پادشاه منتخب گردید . در مها باراته ذکر است که چون مردم بعلت نبودن شاه در مضیقه بودند و خود رایی سر حس میکردند از « برهما » درخواست کردند که شاهی برای آنها انتخاب کند . بر هما « ( مانو ) را احضار نموده و گفت پادشاه شو مشارالیه اشکال وظیفه شاهی را عذر آورده و استنکاف ورزید آنگاه مردم پیش شده و به او اطمینان دادند که این وظیفه را قبول کند و از سنگینی بار سلطنت نترسد زیرا با دادن عسکر و قوه و پول و حیوانات او را كمك خواهند کرد و به او اطاعت خواهند نمود . به این ترتیب واضح دیده میشود که روح این دو منبع يك چیز است و با وجود فاصله زمان و مكان لزوم سلطنت در مراتب قدیم حیات آریائی يكنوع تصویر شده است . قراریکه پیشتر تحت عنوان حیات اجتماعی آریائی در شمال هندوکش شرح داده شد بعد از طی مراتب مختلف نظام سلطنتی آریائی بار اول در صفحات شاداب و حاصل خیز باختر تشکیل شد و پایتخت آن شهر زیبای بخدی بود . آریاها بعد از انتخاب پادشاه در اطاعت او امر صحیح او میکوشیدند و به او اظهار علاقه و محبت میکردند . برای تقویه بنیان سلطنت مالیات معموله را که بیشتری جنسی بود می پرداختندریشی ها و دانایان قوم به کلمات جذاب و عبارت موثر سرود مدحیه میساختند و از ارباب انواع سعادت و سلامتی شخصی و فر سلطنتی او را خواهش میکردند چون سرود مدحیه مذکور سنگ اول تهداب شهنامه های آریانا ، خراسان ، افغانستان است اينك بعضی پارچه ها ی را از « اتارد، ودا » (١٢٤) اقتباس و ترجمه میکنم : (۱) «پادشاهی مرتر است و با همه شکوه خویش بتورو آورده است مانند مالك وحکرفر مای یگانه مردمان بدرخش . ای پادشاه ! بگذار همه آسمانها تر اصلاً بزنند و مردمان بتو خدمت کنند. مرد مان قبیله و این قلمرو پنجگانه آسمانی تر پادشاه خویش میدانند برفراز قدرت شاهی و نقطۀ اعلی حکمفرمائی شاهانه بنشین و آنگاه مانند مرد مقتدری بما ثروت و گنج بخش . وابستگان تراصلا خواهند زد و بسویتو خواهند شتافت اگنی مانند منادی و مبشر فعالی با تو همراه خواهد رفت . بگذار فرزندان شان از دوستی به راه بهتری رهنمونی شوند تو ای مرد مقتدر باج ها و تحایف بیشماری خواهی دید. ای اندرا این شهزاده مرا تجلیل نما بلند کن وقوت بده او را حکمفرما و یگانه رهنمای مردمان بساز دشمنانش را بپراگن ورقیاش را بدست خودش بسپار تا در مجادله ها و کشمکش ها تفوق و برتری از و باشد . او را از ده گاوهای شیری و اسبها بهره بده و دشمنانش را از ان محروم بساز. ای اندرا بگذار هنگامه بزرگی و شهزادگی او در آفاق شنیده شود و هر دشمنی را همه بدخواهان او را به او بسپار و مغلوب کن . » توای پادشاه بر همه بزرگی رقبای تو و تمام کسانیکه با تو مخالفت میکردند پائین تر از تو هستند تویگانه حکمفرما و رهنما و پیشوائی و اند را همراه و معاون تست . فتح (۱) این پارچه ها را از روی متن انگلیسی عالیقدر ښاغلی پژواک مدیر عمومی پشتو تولنه لطفاً ترجمه کرده اند . (125) وفیروز ی بیاور ، مانند شیر خود های دشمنانت را بگیر و ما نند پلنگ بدخواهانت را پراگنده ساز . ای حکمرما و پیشوای یگانه ، دشمنانت را مغلوب کن ، بگیر و آنچه را در دست شان است بدست آور . سبها و سمیتی یا مجلس عوام و اعیان : آریاها به اساس نظامی که در ینو قتها آنرا « دمو کراتی » یاد میکنند زندگانی داشتند و در کار های قبیلوی و حیات قریه وده و امور بزرگ مملکتی از مشوره و نظریات و افکار تمام طبقات توده کار میگرفتند و برای این منظور مجالسی داشتند که دوی آن معروف است « سبها Sabha » اصلاً مجلسی بود که در قریه ها تشکیل شده و در آن معاملات كوچك ده و قریه را فیصله مینمودند این مجلس در هر قریه بزرگ تشکیل میشد و برای انعقاد آن در هر قریه اطاق و محل معینی وجود داشت و در آن همه مردم بلا استثنا شامل میشدند و در آن مشاجرات و معاملات خویش را فیصله مینمودند و حتی از محل انعقاد آن برای بعضی بازی ها هم کار میگرفتند و از بعضی اشارات معلوم میشود که زنها هم در آن شامل میشدند این مجلس شباهت زیاد به جرگه های قبیلوی ما دارد که هنوز هم قبایل کوه نشین و کوچی برای حل و فصل بعضی کارهای داخل قبیله خود تشکیل میدهند . «سمیتی» هم يك نوع جرگه قومی بود ولی مانند «سبها» همه توده مردم بلا استثنا در ان شامل شده نمی توانستند بلکه مخصوص ریشی ها و نجبا و اعیان قوم بود چنانچه یکجا در سرود ریگ وید اشاره شده است که ای اندرا رفقای تو یعنی کسانیکه اسپ ها و عراده ها و رمه ها و دارائی دارند در مجلس سبها داخل میشوند . ازین جمله معلوم میشود که « جرگه سبها » مخصوص طبقه اعیان و بزرگان قوم و مملکت بود . (١٢٦) مدققین در اطراف مفهوم مجالس فوق الذکر بصورت های مختلف اظهار نظریه کرده اند و بعضی هردوی آنرا عبارت از یکنوع مجلس میدانند و میگویند که اربابها در عصر ویدی بلا استثنا در همه مجالس خود شامل شده میتوانستند ولی باز هم به فرق آنها قرار یکه بالا شرح داده شد اظهار نظر کرده اند. در مجلس دومی یعنی در "جرگه سمیتی" شخص پادشاه هم شامل میشد. "زیمر" Ziumer میگوید که پادشاه در مجلس "سمیتی" انتخاب میشد ولی بدون شبهه مجلس سبها هم درمورد انتخاب شاه بی مدخلیت نبود چنانچه یک فقره ریگ وید میگوید "همه مردم ترا به پادشاهی انتخاب کرده اند" و این نتیجه رأی تمام توده مردم است که در مجلس های سبها در قریه ها در انتخاب پادشاه خود اظهار رأی کرده اند. چیز دلچسپی که هنوز در میان قبایل افغان موجود است وجود مقرراتی است که در جرگه های قومی وقبیلوی خویش ازان کار میگیرند. این قوانین مانند "لندی های" پښتو که شاعر آن معلوم نیست وضع کننده معینی ندارد و حتماً در آن از مقررات قدیم جرگه های سبها و سمیتی آثار زیاد موجود است و در جمع آوری آن باید صرف مساعی زیاد بعمل آید. عروسی: پیشتر ذکر نمودیم که اساس اولیه زندگانی اجتماعی آریائی به تشکیل خانواده استوار بود و چون یگانه وسیله تشکیل این جامعه کوچک و مقدس عروسی میباشد، مسئله ازدواج نزد قبایل آریائی نیکوترین عمل مقدس بشمار میرفت. در جامعه که اساس اصلی زندگانی بر خانواده و ده و قریه گذاشته شده و پدران به انتقال معنویات و سرود ها به اولاد خود از روی عقیده مکلف بودند طبعاً عروسی از مقدسات شمرده میشد. عروسی در میان خانواده های آریائی با مسرت بزرگی استقبال میشد و از خود مراسم ساده و زیبائی داشت. مهمترین عامل خوشی عروس وداماد (۱۲۷) و سعادت خانواده این بوده که پیوند ازدواج آنها به اساس عشق استوار بود . آریائی همان طوریکه شیدای مناظر زیبای طبیعت بوده و توصیف ماه و خورشید وستاره وشفق از خلال سرود های آنها جسته جسته معلوم میشود و در امور زندگانی همیشه طرف زیبا و مقبول آنرا نگاه میکرد در انتخاب همسر و رفیقه حیات جز راه عشق طریق دیگری نمی پیمود . آریائی ها در عصر و یدی مانند قبایل چادر نشین امروز بکمال آزادی آزادگی حیات نیمه دهقانی و مالداری خود را در مراتع سرسبز و دا منه های خرم کوها بسر می بردند. زن هاو دوشیزگان جوان در کشت زار ها ودامنه های کوها و درمیله ها و مجامع عمومی مخصوصاً در «سامانه» که یکنوع میله عمومی بود با جوانان در تماس بودند و به آزادی همسر خود را انتخاب میتوانستند . بیشتر در مبحث خانواده ذکر نمودیم که دختر جوان عامل مسرت خانواده بشمار میرفت اینجا علاوه میکنیم که جوانان آریائی بصورت عمومی دختران را خیلی دوست داشتند وتنها صدای آنها کافی بود که تارهای قلب حساس بسیاری را به تکان آرد چنانچه در یکی از سرودها منجمله ذ کر است : « جوانان صدای دخترجوان را بقدری دوست دارند که رب النوع ستایش خودرا از زبان بشر بشنود» این جمله کوتاه يك عالم عشق است و به اندازهٔ مقام دختر جوان را در جامعهٔ آریائی بلندنشان میدهد که از ان برتر تصور نمیشود. عشق اگرچه يك کلمه است و يك مفهوم دارد وعروسی آریائی براساس آن گذاشته شده است معذالك چون دل آریائی منبع احساسات لطیفه و تمام حواس او محکو م نوای حسن بود هر چه داماد و عروس جوان وزیبا می بودند مراسم عروسی آنها در عالم معنویات به پیشگاه ارباب انواع به مرا تب بلند مسرت تلقی می شد چنانچه جمله ئی از خود سرود ها شاهد این قول است : ( ۱۲۸ ) برای اینکه ارباب انواع با آوازهای پر مسرت خود در مسرت عمومی شرکت جویند باید داماد جوان وعروس قشنگ باشد بلی این موضوع نه تنها در جملۀ فوق ذکر شده بلکه بار بار در سرود ها به آن اشاره رفته زیرا تنها چیزیکه آریائی ها ازان تنفر داشتند زشتی و بدرنگی بود چنانچه میگفتند زشتی مانند گرز آهنینی است که مردها را میزند در صورتیکه بدگلی و بدرنگی را جوان های آریائی به گرز صدمه رسانی تعبیر کنند خود قیاس میتوانید که این قوم حسن دوست تا چه اندازه عاشق زیبائی بودند و در انتخاب همسر خویش بکدام پایه جمال وزیبائی را اهمیت میدادند . درباب لزوم قطعی ازدواج اگرچه پیشتر اشاره شد ولی در خود سرود ها این مفکوره را به اندازۀ بيك تعبير ساده و قشنگ ادا کرده اند که انسان بحیرت میرود. میگویند: ( زن به اندازه ئی برای مرد ضرور است که زۀ برای کمان ) نگاه کنید این جمله ساده در خود چه تشبیه بکر و ادبی و چه مفهوم بزرگ اجتماعی دارد . دخترانی که بدون مراعات عشق شوهران متمول انتخاب می نمودند بنظر خوب دیده نمیشدند. دختر کور یا معیوب به آسانی شوهر نمی یافت اگر کسی حاضر به گرفتن آنها میشد ممانعتی هم در بین نبود . عروسی در عصر ویدی اقسام مختلف داشت. معمولاً رضائیت طرفین دختر و پسر شرط بود ولی در آخر رضائیت برادر و یا والدین هم دخالت داشت. بعضی اوقات دختر ها را دزدی کرده و می بردند . لیکن این کارها عموماً به رضائیت خود دخترها بعمل می آمد. به ریشی ها بواسطۀ معرفت و دانائی شان بیشتر دختر میدادند . اصول عروسی بعد از موافقت طرفین چنین بعمل می آمد که داماد لباس های نوپوشیده و با دوستان و خویشاوندان به خانۀ عروس میرفت. طبیعی عروس هم لباس های عروسی پوشیده و منتظر داماد و داماد خیل می بود . یکی از مراسم عمده ( ۱۲۹ ) عروسی این بود که داماد دست عروس را گرفته و هردو با لای تخته سنگی می ایستادند و داماد به عروس خود میگفت: «من مرد هستم وتوزن، من«سامان» «Saman» هستم وتو«رك» «RC» من آسمان هستم وتوزمین ، اینجا من و تو یکجا میشویم و ازما اولاد بعمل می آید» بعد از انجام این عمل داماد دست عروس خود را گرفته و او را به دور آتش خانواده میگردانید آنگاه در عراده ئی که گاوهای سفید آنرا میکشید و با گلهای خود روزینت یافته بود با نوای سازو موزيك وخواندن سرود عروس را بخانه خود می برد و مراسم خوشی چند ین روز دوام میکرد . آریاها در آریانا معمولاً يك زن میگرفتند، بسان ها در میان مهاجرین آریائی در هند گرفتن چندین زن هم رواج یافته بود . پدر و مادر در ازدواج دخترهای خود سن وسال آنها را بیشتر مراعات میکردند و کوشش داشتند که دختران بزرگ را اول تر شوهر بدهند. در سرود ریگ وید موضوع دخترانی که شوهر نکرده و در خانه پدر بزرگ شده بودند بکرات ذکر شده چون سلسله نسل يك خانواده با داشتن پسر دوام میکرد آریاها تولد پسر و کثرت آنرا در خانواده بیشتر نیاز میکردند آرزوی بلند شوهر در يك خانواده نو تشکیل داشتن حیوانات اهلی برای تربیه و تغذیه ، پارچه زمین برای کشت وزراعت و انتظار پسرانی بود که هر کدام با نشان دادن مراتب دانش و رشادت عضو مفید خانواده گردد . عدم پسر در يك خانواده به منزله ناداری تلقی میشد و در چنین موارد به گرفتن پسر خوانده ها متوسل میشدند . بعداز وفات شوهر، زن عموماً در خانه شوهر می ماند و کمتر اظهار علاقه به شوهر دیگر می نمود . علاقه بین زن وشوهر به مفهوم صحیح آن در سرود ها ترسیم شده وعین (۱۳۰) احساسات آنها از دو فقرۀ ذیل معلوم میشود :« داماد عروس را طوری تعقیب میکند که آفتاب از عقب شفق درخشان ظاهر شود» و «زن در خانۀ شوهر مانند ستارۀ قطب ثابت قدم است» . مقام زن در جامعۀ ویدی : با وجود اینکه از خلال سرود ها چنین معلوم میشود که آریاها درعصر ویدی نسبت به دختر، تولدی پسر را درخانۀ خود نیاز میکردند این مسئله دلیل شده نمیتواند که مقام دختر وزن در خانه ودر جامعۀ عصر ویدی پست و حقیر بوده باشد . چون نگهداری وشوهر دادن دختر عامل تشویش خانواده شمرده میشد و پسر برعکس به خانوادۀ خود كمك های مادی رسانیده میتوانست ازین جهت به تولدی پسر بیشتر مایل بودند.درتربیۀ خانوادگی که پدر ومادر متکفل آن بودند پسر و دختر فرق نداشت و هر دو یکسان تعلیم و تربیه میشد . طبیعی پسر بیشتر با پدر خویش در کارهای بیرون خانه شريك بود و دختر رادر کانون خانواده مادر تربیه میکرد. دلیل روشنی که در عصر ویدی تعليم وتربيۀ دخترها وزن ها را ثابت میسازد وجود يك سلسله «ریشی ها » یا شاعره هائی است که ازمیان طبقۀ نسوان آریائی درعصر ویدی ظهور کرده و ایشان مانند ریشی های که ازمیان مردان برخاسته اند در تمام شعب معرفت وقت آگاهی داشتند ، شعر میساختند مراسم قربانی را اجرا میکردند و سرود هائی بنام ارباب انواع می سرودند وازین رهگذر مقامی مساوی با ریشی های مرد در جامعه اشغال کرده بودند و اسامی بعضی های آنها قرار آتی است . شهزاده خانم «کوشا» شاعره معروفی بود و اشعار او در کتاب اول ریگ وید سرود ۱۱۷ و کتاب دهم سرود ۳۰و ٤٠ قید است . «لوپامودرا» شاعره معروف دیگر است و نمونه كلام او در کتاب اول سرود ۱۷۹ گنجانیده شده همین قسم« ما ماتا» «اپالا» ، «سوریا» ، «اندرانی» ، «ساسی» هر کدام شاعره های معروفی بودند (۱۳۱) و نمونه های سخن آنها در کتب مختلف سرود ریگ وید قیداست (۱) یکی از بزرگترین ریشی ها « ویسوامیترا » میگوید که : « زن خانه است » این جمله کوتاه و پر معنی نشان میدهد که وجود زن عامل تشکیل کانون خانه و خانواده است. درین شبهه نیست که سر رشته امور خانه در عصر ویدی متوجه زن بود معذالك به کارهای بیرون خانه هم به شوهر خود كمك میكرد حتى مثال های در سرودها داده شده که زن باشوهر خود در جنگ و مقابله دزدها شرکت می جست . (۱) برای اینکه قدرت کلام و طرز تخیل یکی ازین شاعره ها معلوم شود پارچۀ شعر شهزاده خانم « گوشا » را که در کتاب اول سرود ۱۷۷ ذکر است و دوست عزیزم پژواك ترجمه نموده اینجا میدهم . «ای اسون (ستار گان صبح) عراده شما که سریعتر از خیال است ، عراده ئیكه آنر ا اسپهای دلیر و تند می کشند ، بسوی مردمان می شتابد . کجامیروید تا منزلگۀ پاکان را جستجو کنید . ای دلاوران و پهلوانان اینجابه رهایشگاه مابیائید . شما ای صاحبان کار نامه های عجیب « وندانا » Vandana را برون آوردید تا مالك فیروزی و شکوه گردد . مانند زرجافی که مدفون باشد، چون کسیکه در سینۀ تباهی وفناخسیده باشد . مانند آفتاب که در حجله ظلمت پنهان باشد . ای « اسون » شما به معاونت قوت ها و نیرو های بزرگ تان ، آن مرد باستانی « شیاوانا » را به آغوش جوانی سپردید . شما ای « ناساتیاس » عراده تان را بگماری تا دختر آفتاب را با همه شکوهی که دارد بردارد . شما ای کسانیکه هماره جوان هستید و با اسپ های گند می خویش با بالها چابك پرواز میکنند « بهوجیو » را از بین امواج بحر بیرون کردید . ای صاحبان کار نامه های عجیب ، زمین را شیار کردید ، وجو کاشتید برای انسان شیره غذا دادید « داسیو » (بومیان هند) را با کرنای خویش از میان بر داشته دور افگندید و به « آریا » روشنی وسیع و رخشنده گی دادید که به آفاق پخش شد . ای بزرگان ! من از شما استعانت میکنم . ای « اسون » به نیازهای من به دیده لطف بنگرید ای « ناساتیاس » به من ثروت زیاد و تمول کثیری بدهید که با اطفال همراه باشد . این کارنامه های بزرگ و شجیعانه شما که آن را در دوره های باستان کرده اید مردم میدانند ، نیاز میکنم که ای صاحبان قدرت و نیرو ، دعاهای من در حالی بشما خطاب شوند که فرزندان دلیر و شجاع در اطراف من ایستاده باشند . » ( ۱۳۲ ) بازی و ورزش : از سرود های ریگ وید و اشاراتیکه در موارد مختلف شده معلوم میشود که قبایل آریائی در عصر ویدی و پیشتر از آن به انواع ورزش و ساعت تیری ها و بازی ها در هوای آزاد و در داخل خانه مشغول میشدند از مشاغل عمده آنها در هوای آزاد یکی شکار بود که نه تنها وسیله ساعت تیری بلکه یکی از منابع بزرگ زندگانی آنها هم بشمار میرفت تیر و کمان و سگ شکاری استعمال میشد پرنده ها را با تور و دام و بعض حیوانات مثل گرگ و شیر را به تلك میگرفتند هکذا در چاهای که روی آنرا خس پوشک میکردند بعض حیوانات وحشی را میگرفتند . اسپ سواری و اسپ دوانی : آریا های عصر ویدی به اسپ سواری و اسپ دوانی و سواری عراده هائیکه اسپ آنرا کش میکرد شوق مفرط داشتند راجع به اندارا يك جمله یکی از سرودها چنین میگوید : « ای اندرابه كمك ما از نقاط دوردست به سواری دو اسپ زیبا بیا و این سوما را بنوش » يك جای دیگر چنین ذکر شده : « پهلوانان ما با اسپ ها پرواز کرده یکجا آمدند » همین قسم از اسپ دوانی و اسپ دواننده تذکرات زیادی در سرودها داده شده . طاس بازی : یکی از مهمترین سرگرمی آریاها در عصر ویدی چه در هوای آزاد و چه در داخل خانه یکنوع بازی بود که باطاس اجرا میشد اگر چه اصول آن پوره معلوم نیست اینقدر گفته میتوانیم که بعض اوقات با سه و گاهی با چهار و گاهی هم با پنج طاس بازی میشد و در هر دهکده و قریه همان جائی که مجلس قبیلوی « سبها » دایر میشد معمولاً مردم برای وقت گذرانی و اشتغال به چنین بازی ها هم جمع میشدند . ریگ وید تقلب و خدعه را در بازی یکی از جنایات بزرگ حساب میکند . اتن و رقص : قراریکه از بیانات سرودها معلوم میشود در عصر ویدی و پیش از آن مردان و زنان اتن می انداختند و رقص میکردند ولی معلوم نمیشود که زن و مرد (۱۳۳) یکجا هم رقص می نمودند یا نه. اتن طوریکه امروز در میان قبایل افغان و نورستانی معمول است عیناً به همین رویه در عصر و ید در میان آریایهای آریانا معمول و مروج بود. جوانان آریائی کاکل های دراز خویش را با روغن چرب کرده و در حالیکه خویش را با گل های قشنگ خودروزینت میکردند، دسته دسته آواز خوانده به میدان های اتن حاضر میشدند اتن مانند امروز عموماً در هوای ازاد و در میدان های عمومی بعمل می آمد چنانچه واضحاً در کتاب دهم سرود ٧٦ فقره هشتم یك جمله چنین میگوید «گرد ضخیم مانند مردانی که اتن می انداختند بهوا بلند میشد» اتن جنگی عبارت از همین اتن عادی بود که در آن نفری به تعداد زیاد شامل میشدند. این اتن با آواز نهیب دهل بهترین وسیله ئی بود که جوانان را در میدان جنگ گرم میساخت. در عصر ویدی رقاصه هائی که پیشه آنها رقص بود هم وجود داشت در موقع اجرای مراسم عروسی و دفن مرده رقص های مخصوص معمول بود. در بعض جاها به رقص دختران جوان هم اشاره شده. خواندن و موزیك : آواز خواندن و مراتب قدامت آن تنها به نژاد آریائی اختصاص ندارد بلکه میتوان گفت که بشر از هر عرق و نژادی که باشد در قدیمترین مراحل زندگانی آواز خواندن را بنوعی بلد بوده و برای کلماتیکه رنگ شعر داده بود شیوه خواندن هم حتماً داشت. از عمو میات گذشته اگر آریاها ومخص صاً آریایهای عصر ویدی را در آریانا، نگاه کنیم خواهیم دید که آواز خواندن و تغنی در میان آنها خیلی معمول بود درمیان کتله ئی که شعر گوئی کار میراثی خانواده های آن باشد، مردمانیکه حفظ سرودها را از وظایف اولیه مذهبی و خانوادگی خود بدانند. خانواده هائیکه رکن بزرگ آئین آنها روز سه مرتبه خواندن سرود ها باشد چیز طبیعی است که آواز خواندن از قدیم ترین زمانه ها تا عصر ویدی و بعد ازان درمیان ایشان معمول (١٣٤) بوده و به مراتب ترقی رسیده بود قبایلی که شعر میگویند سرود میسازند اتن میاندازند امکان دارد که آواز نخوانند؟ همین طور موزيك در حالیکه شعر سرود خواندن اتن باشد موزيك از لوازمات آنها است موزيك بعقیدۀ پروفيسر كيت Keith در عصر ویدی مراحل ابتدائی خود را پیموده بود ازین نظریه معلوم میشود که آریاهای آریانا مراحل اولیۀ موزيك را پیموده واساس موزيك آریائی ازینجا به ماورای شرقی اندوس نشر شده است آریاها در آریانا سه نوع ادوات عمده موزيك یعنی آلات تاردار و آنهائیکه با پف و دست زده میشد همه را میشناختند و آنها را به نام های دندوبهی Dundubhi وانا Vana ویونا Vuna یاد میکردند. یکی از شعرای ریگوید میگوید که آواز توله از نمایشگاه مسعود یاما شنیده میشود چون نمایشگاه یا ما در شمال هندوکش عبارت از همان قصر وارا است که در بخدی بنا نهاده بود گفته میتوانیم که در قدیمترین مراحل زندگانی خود آریاهای آریانا به اساس موزيك بلد بودند و پادشاهان بزرگ بخدی در ترویج آن صرف مساعی زیاد میکردند موزيك علاوه بر اینکه در مجالس سرود واتن و مراسم عروسی و دربار شاهان کمال عمومیت داشت در محاربه هم مورد احتیاج بود و برای تشجیع و تهیج جوانان و ترسانیدن دشمن بهترین وسیله بشمار میرفت یکنوع نشیده های مخصوصی که در محضر پادشاهان و سرداران قومی و بزرگان خوانده میشد به دناس تیو تی Dnastutis یاد میشد و اشعاران بیشتر شکل مدحیه داشت. سامانه این کلمه در سرود ریگوید زیاد ذکر شده و عبارت از يك نوع میله ئی بود که در میدان های آزاد اجرا میشد درین میله تمام طبقات جامعه مرد، زن پیر جوان اطفال ریشیها پهلوانان ورزشکاران، سوار کاران همه شامل میشدند و در آن ابراز لیاقت و هنر نمائی میکردند. ریشی ها پارچه ( ۱۳۰ ) های شعر و سرود خود را میخواندند. جوانها اقسام مظاهرات ورزشی بعمل می آوردند و سوارکاران به اسپ دوانی و مسابقه مبادرت می ورزیدند. دخترها وزنها برای ساعت تیری و حتی انتخاب همسر در ین میله شرکت میکردند این میله بعضی اوقات شب و گاهی هم روز تشکیل میگردید. اگر شب دایر میشد تا صبح دوام میکرد واگر روز بعمل می آمد تا شام دوام مینمود انواع بازی ها و اتن و رقص از طرف شامل شوندگان اجرا میشد و موسیقی نوازان و خوانندگان بانوای موزيك و خواندن خویش حاضرین را مسرور و مشغول میساختند. جبه ها و میله های ملی که امروز معمولاً در اوائل بهار در نقاط مختلف افغانستان در هوای آزاد تشکیل میشود به میله ( سامانه ) عصر ویدی شباهت زیاد دارد و یونانی ها این خاطره قدیم را تحت پروکرام معینی آورده بودند. جنگجوئی و اسلحه : جنگ و جنگجوئی یکی از مشاغل عمده آریائی ها بود. زندگانی نیمه کوچی و نیمه زارع که بیجاشدن قبایل را از یکجا بجای دیگر ایجاب میکند طبعاً این کتله با شهامت را برای مجادله آماده ساخته بود. در موقع جنگ عموماً تمام قبایل آریائی شامل میشد خود شاه شخصاً دستجات جنگجویان خود را سرکردگی میکرد و روحانیون و شعرای قبایل با خواندن دعا و مناجات و اشعار رزمی روحیات جنگجویان را بلند برده وراه فیروزی را برای ایشان آماده می ساختند. پادشاه و نجبای سلحشور در میان عراده های جنگی سوار شده و میجنگیدند در این عراده ها دو نفر جا میگرفت یکی سرباز و دیگری عراده ران ، اولی بطرف چپ و دومی بجانب راست مینشست و تا اندازه زیاد کامیابی سر باز به قابلیت عراده ران مربوط بود سائر مردم عوام قبائل پیاده میجنگیدند و از خود دسته های خورد خوردی داشتند ، اسلحه آنها عبارت از تیر و کمان ، نیزه و تبر (١٣٦) قمه، فلخمان بود و مهمترین همه تیر و کمان بشمار میرفت، زره و کلاه خود نزد ایشان مجهول نبوده، سرباز خود به سر کرده زره می‌پوشید و قمه در کمر میزد و کمان را به دوش می‌افکند، چوب تیرهای آنها قسماً از نی بود و پیکان آن را از شاخ یا از فلز می‌ساختند، تیرهای زهرآلود هم گاه گاه استعمال می‌نمودند با وجودیکه اسب سواری و اسب دوانی نزد آریائی‌ها بسیار معمول بود و بر علاوه در کش کردن عراده‌های جنگی هم از آن کار میگرفتند ولی در سرودها از استعمال سواره نظام در جنگ تذکری بمیان نیامده است. البسه: البسه آریائی‌ها عموماً از پشم گوسفند بافته میشد و عبارت از دو یا سه پارچه بود، قراریکه در میان اطفال امروزه نورستان معمول است پارچه‌های پوست را هم بصورت لباس استعمال میکردند آریائی‌ها به تزئینات سر و بر خود سلیقه و ذوق مخصوص داشتند وزن و مرد هر دو فرقه زیورات طلائی بازوبند، گلوبند، گوشواره، انگشتر، حلقه گوش وغیره میپوشیدند لذا از هر نقطه نظر که دیده شود یادگارهای حیات عصر (ریگ وید) با تمام جزئیات آن هنوز در میان قبایل افغان مشاهده میشود و جوانان زیبا ورشید افغان انگشترها، حلقه‌ها، گوشواره‌ها و حلقه گوش و بازوبندها بصورت پوش تعویذ وغیره استعمال میکنند، درین شبهه نیست که زندگانی قبیلوی و دموکراسی قبیله افغان حیات نیمه مالدار و نیمه زارع با تمام ملحقات آن که عبارت از رمه داری، استعمال لبنیات در غذا، شوق این ورقص و بسا چیزهای دیگر می‌باشد مظهر زنده حیات عصر ریگ وید آریائی‌های افغانستان است پس هیچ غرابت ندارد که مردان قبایل در آرایش خویش بکوشند و انگشترها و بازوبندها و گوشواره‌ها استعمال نمایند، همین طور گذاشتن موی سر و کاکل تا سرشانه از یادگارهای قدیم آریائی است که آن را به مواظبت چرب میکردند و شانه می‌نمودند زن‌ها موهای خود را می‌بافتند و مردها در بعضی مواقع آن را پیچ پیچ داده (۱۳۷) بيك طرف شانه میكردند. از اختصاصات قبیله و سیثتها Vasishtas این بود كه کاکل های خود را بطرف راست تاب میدادند. کل كردن موی نزد آنها مجهول نبود اماریش را عموماً میگذاشتند و مانند جوان های افغان كه در روزهای اعیاد ملی گل های طبیعی را به سر و یخن خود میزنند در عصر ویدی هم در مواقع خوشی و میله های قومی جوان ها به کاکل های چرب کرده خود گل های خودرو را میخلا نیدند زراعت و مالداری : آریائی های عصر ویدی نه تنها زراعت پیشه و نه محض مالدار بودند بلکه به هر دو دست داشتند ولی با وجود اینکه زراعت و مالداری هر دو در میان آنها معمول بود بیشتر به مالداری و تربیه حیوانات اشتغال می ورزیدند. در بعضی قسمت های سرودی که در مورد پکتها ذکر شد و بساسرود دیگر شعرا داشتن گله های گاو و گوسفند و اسپ مخصوصاً رمه های گاو را زیاد التماس نموده و آن را یکی از علائم دارائی و نيك بختی تصور می نمودند. شعرا وقتیکه اشعار مدحیه و غیره برای قبیله میخواندند بطرف راست آنها بصورت بخشش و حق الزحمه يك راس گاو میگذاشتند و گاو علاوه بر اینکه در قلبه و سائر حوایچ زراعتی استعمال می شد در کشیدن کراچی ها هم بکار می افتاد اسپ بیشتر در کشیدن عراده های جنگی و در دوانیدن که یکی از ورزش های مخصوص آنها بشمار میرفت استعمال می شد دیگر از حیوانات خانگی آنها گوسفند و بز و سگ بود که برای شکار و حفاظت رمه و نگه بانی آنها هنگام شب بکار میرفت. آریائی های مالدار اگرچه در اوائل بیشتر به تربیه حیوانات شوق داشتند چون در افغانستان منبسط شدند طوریکه (مکدونل) در صفحه ١٦٦ ادبیات سانسکریت میگوید مبانی اولیه زراعت را از مملکت مافرا گرفتند و چون کلمه قلبه (کریش Krish) در سانسکریت ویدی و اوستائی هر دو معمول است نظریه فوق را تقویت میکند. زراعت در عصر ریگ وید در میان آریائی های آریانا ترقی نموده بجائی رسید که برعلاوه اینکه مایحتاج و خوراکه شان را تکافو (۱۳۸) میکرد وسیلهٔ داد و ستد و تجارت آنها نیز گردید . قوالبهٔ آنها قراریکه « اتروید » شرح میدهد يك قسمت فلزی داشت که گاو آنرا میکشید و زمین را شخم میکرد چون زمین شخم شده بود روی آن دانه می پاشیدند و بواسطهٔ جوی های سر باز آبیاری میکردند موضوع در و غله با داس و دسته کردن آن و گذاشتن دسته ها در خرمن و تشکیل خرمن و کوبیدن و پاك کردن آن با غربال همه بکرات ذکر شده. دانه که میکشتند خوب معلوم نمیشود که چه بوده سرودها آن را یاوا Yava یاد کرده اند ( ۱ ) و از روی بعض سرودهای تازه میگویند که مطلب از گندم بوده ولی یقین معلوم نیست که مقصد از «یاوا» آریائی های عصر ریگ وید افغانستان چه بود . نورستانی ها یکنوع نان نازك را که از آرد ارزن می پزند « یاوه » گویند . تربیهٔ حیوانات اهلی و مخصوصاً نگه داری رمه های گاو شیری، بزو گوسفند و نر گاو در عصر ویدی خیلی عمومیت داشت علاوه بر اینکه شیر بز و گاو در غذا و خوراکه و ترتیب مشروب سوها مدخلیت زیاد داشت از پشم و پوست این حیوانات برای تهیهٔ لباس خود کار زیاد میگرفتند . گاو و مخصوصاً گاو شیری در حیات و نظام اجتماعی آریائی از قدیم ترین زمانه ها تا عصر ویدی و بعد از آن دخالت و اهمیت زیاد داشت . هر خانوادهٔ آریائی یکعدهٔ کافی حیوانات اهلی داشت . خر برای حمل و نقل ، اسپ برای سواری و کش کردن عراده های جنگی، ماده گاو و بز برای شیر ، نر گاو برای قوالبه و سگ برای حفاظت خانه و منزل استعمال میشد . اگر چه اسپ در انتشار و پیشرفت آریائی و مهاجرت و جنگ ها و فیروزی های آنها کمال مدخلیت داشت ولی اهمیت گاو شیری اگر از آن زیاد تر نبوده کمتر بهیچ صورت نبود . خانواده های آریائی در عصر ویدی هر کدام به اندازهٔ کافی گله های گاو داشتند و بیشتر دیدیم که وجود رمه های حیوانات (۱) در نورستان نان ارزن نازك را (ياوه) گویند . (۱۳۹) مخصوصاً رمه های گاوهای شیری در تشکیل آغیل و چرا گاه و بصورت غیر مستقیم در مراتب مختلف نظام زندگانی اجتماعی آنها تا ثیر افگنده بود. قراریکه از سرودها استنباط میشود علامهٔ دارائی خانواده های آریائی داشتن رمه های حیوانات و مخصوصاً گاوهای شیری بود. پادشاهان هر کدام رمه های شاهی داشتند و ویشی ها را که سرود های مدحیه میباختند و دیگر خدمات اجتماعی بعمل میآوردند بیکعده گاو بخشش میدادند و موضوع اکثر سرودها را تقاضا و خواهش حیوانات تشکیل داده است. تاجائی که از سرودها بر میآید چنین معلوم میشود که حتی واحد خریداری و تبادلهٔ اجناس هم گاو بوده چنانچه مقدار معین گیاه سومارا در مقابل یکعدهٔ معین گاو تبادله میکردند و چون حیوان قابل تبادله را «پاسو Pasu» میگفتند مدت ها این کلمه معنی دارائی را افاده میکرد چنانچه رومن های قدیم کلمهٔ «پیسو» یا «پیکوس Pecus» را به معنی ثروت استعمال میکردند (۱) و حتی زمانیکه پول هم در میان آنها بمیان آمد به «پیکوس» یا پیکو Pecu موسوم شد در قطار بخشش عدهٔ گاو بسان بخشش عدهٔ اسپ و خر و شتر و عرادهٔ حمل و نقل و غیره بمیان آمد. اهمیت گاو و لزوم آن در عصر ویدی باعث شده بود که حتی در همان عصر هم از کشتن آن احتراز کنند چنانچه بعض از ریشی ها این مسئله را قدغن کرده بودند. صنعت : ناگفته نماند که آریائی های عصر ویدی افغانستان بکلی از مبادی صنعت بی بهره نبوده بلکه تا اندازهٔ کافی صنعت در میان ایشان خصوص در اواخر عصر (ویدی) پیش رفته بود. از همه بیشتر صنعت چوب در میان آنها ترقی کرده و نجاری نزد آنها پیشهٔ با افتخاری بشمار میرفت زیرا نجار احتیاج بزرگ و اساسی آنها را که عبارت از عراده های جنگی و کراچی های مخصوص کشت (۱) پیسه که تا حال در کشور ما در عوض پول استعمال میشود به این کلمه بی ارتباط نیست. (١٤٠) و زراعت بود تهیه میکرد چون مانند پختونها و نورستانیها ظروف خانگی آنها هم اکثر ا از چوب بود از ین جهت هم اهمیت صنعت کار چوب بیشتر حس می شد. مشروب کوهی (سوما) مخصوصاً در ظروف چوبی نوشیده میشد . نا گفته نماند که نجارهای ایشان در تزئینات عراده های جنگی بسیار میکوشیدند و شعراء مهارت خویش را به کسانیکه عراده ها را درست میکردند مقایسه کرده اند . بعد از نجار یا صنعت کار چوب ، صنعت کار فلز که روی همرفته آهن کر ومس گر وزرگر امروزی را در بر میگیرد نزد آنها با اهمیت تلقی می شد مشارالیه در کوره ئی که با بال پرندگان پیکه میکرد سنگ معدنی را میگداخت، دیگ های خورد و دیگر ظروف معمولی را از فلز میساختند ، در سرود ها فلزی بنام «Ayas ایاس» ذکر شده لیکن واضح نمیتوان گفت که مقصد از ان چه بوده معنی مس ، آهن و برنج هر سه را از ان میتوان کشیدشاید قلعی باشد. دباغ و صنعت دباغی هم در میان آنها معمول ومروج بود. کار بافت تکه وبوریا ازقی بیشتر به زنها تعلق داشت نذ کار این مطلب درینجابی مورد نیست که پیشه وری ودست زدن بیکی از ین حرفه ها در عصر ریگ و بدچیز پست در جامعه نبوده بلکه اسباب افتخار همگان بشمار میرفت و کسانیکه به پیشه های فوق الذکر مشغول بودند باشرف ترین اشخاص قبایل بشمار میرفتند . خوراك : در غذای آریائیها برطبق زندگانی قبایل مالدار شیر مدخلیت زیاد داشت که خالص یا مخلوط با حبوبات خورده میشد . مسکه هم زیاد بمصرف میرسید. از آرد حبوبات باشیر ومسکه کلچه درست میکردند سبزی و میوه جات در تغذیه شان مدخلیت زیاد داشت گوشت قربانی حیوانات مثل نر گاو و گوسفند و بزهم به مصرف خورا که آنها میرسید. در مواقع میله های عمومی بیشتر نرگاوها را میکشتند و از روی عنوان ( اتی تیگوا Atithigva ) یعنی ( کشنده نرگاو برای مهمانها ) معلوم میشود که بعضی اشخاص بصورت خصوصی وظیفه دار این عهده (١٤١) بودند ، چون آریائی ها اسپ هم گاه گاه قربانی میکردند در ین مواقع گوشت آنرا نیز میخوردند ولی بواسطهٔ قلت قربانی اسپ گوشت آنهم کمتر و بصورت غیر عادی بمصرف میرسید . ماده گاو را بواسطهٔ اینکه شیر میداد و از شیر آن خوراکه های مختلف بدست می آمد نمی کشتند و آنرا (اگونیا Aghonya) (غیرقابل کشتن ) میدانستند از ین جا معلوم میشود که احترام ماده گاو در میان آیائی های هند چیزی است که ناعصر ریک وید اثرات آن معلوم میشود معروفترین مشروباتی که آریائی ها استعمال میکردند (سوما) است که از عصارهٔ کدام گیاه کوهی و شیر و عسل ساخته میشد . چیدن گیاه سوما در کوها و کشیدن عصاره و اختلاط آن با شیر و عسل کار زن ها بود . مشروب سوما بعد از مهاجرت شاخهٔ آریائی ها از افغانستان به هند از بین نرفته و در عصر اوستا ئی هم بنام هوما باقی ماند . سوما اگرچه در عصر (ریک وید) خاصیت مخصوص مذهبی بخود گرفته بود و بیشتر در مواقع اجرای مراسم قربانی صرف می شد ولی اینهم دال به این است که این مشروب در میان تودهٔ عوام عمومیت زیاد داشت . مشروب دیگری که در عصر (ریگ وید) در میان عوام رواج داشت (سوراSura) نام داشت که از عصارهٔ حبوبات استخراج می شد و واضحاً دارای خواص مستی آور بود چون محل روئیدن بتهٔ سوما یکی از نشانی های محل اقامت آریائی است در ان زمینه مبحث علیحده هم نوشته شده است . عقاید : آریائی ها در مراتب اولی و قدیمترین روز های زندگانی خود در «آریانا ویجو» و بخدی از دین و آئین به معنی اصل کلمه هیچ نوع آن را نمی شناختند اما طبعاً مناظر زیبا و قشنگ طبیعت و قوه های محیر العقول و عجیب آن در ایشان تاثیر نموده آفتاب ایشان را گرم میکرد ، ماه سیاهی شب را به نور نقره فام خود روشن می ساخت ، ستارگان در دل شب با تلالو و اشکال الماس نمای خود ایشان را واله می ساخت ؛ رعد و برق از ماورای لا یتناهی ( ١٤٢ ) فضا آنها را تهدید می نمود، ظلمت خوف انگیز شب چون فرا میرسید طبعاً ایشان را افسرده می ساخت و باز دمیدن صبح ، سپیدۀ شفق ، طلوع آفتاب وحرارت منفعت بخش آن روح تازۀ درایشان دمیده افکار سیاهی را که از تهدید شب عائد شده بود دور می نمود بهمین نوع مناظر بدیع و شگفت آور طبیعت وتغیرات دائمی صحنۀ آن دائماً ایشان را بخود مشغول ساخته یکنوع جذبه در آنها تولید میکرد چنانچه همین جذبه است که آهسته آهسته نزد آریائی ها درمراتب اولی حیات انبساط یافته شکلی بخود گرفت که آن را میتوان « احترام عناصر طبیعی » خواند . دین آریائی مربوط بمظاهر طبیعی بود وامید استفاده از عناصر و ترس از آن طبعاً ایشان را مربوط به طبیعت ساخته آهسته آهسته آنها را اول به احترام و باز به تمجید و توصیف قواهای طبیعی وادار ساخت واز همین جا است که مرحلۀ دومی درسیر مراتب مذهبی آریائی بمیان آمد وا زان پایان تر صحبت خواهیم کرد . پیشتر گفتیم که از سرود ویدی نمیتوان به آسانی دین آریاهارا به معنی اصل کلمه شرح داد . این موضوع اگرچه شرح و بسط زیاد میخواهد ولی بازهم به چند کلمه ئی میتوان گفت که سرود ویدی با وجودیکه دراثر احتیاج مبرم مذهبی بمیان آمده واجدقوانین و نظام واصول واساس وفروعات ومراسم مشخص يك دیانت معین نیست. بعضی از مدققین به این موضوع اشاره میکنند که در سرودها آثار دیانت های مختلف دوره های قبل التاریخ آریائی تاثیر افگنده و بصورت پراگنده مظاهر آنها معلوم میشود . روی همرفته در دیانت آریائی در عصر ویدی مخصوصاً در عصر «ریگ وید» یکعده قوای سری مظاهر عناصر طبیعی بنام های «وارونا » ( آسمان پرستاره ) ، اندرا ( رب نوع رعدو جنگ ) ، سوریا میترا (مهر، آفتاب) ، اگنی ( آتش) ، سوما (مشروبی که ازگیاه کوهی و شیر و عسل ساخته میشد) ماروت (باد) ، آسمان ، زمین ، شفق ، شب ، روز، ستاره (١٤٣) صبح و شام و غیره و غیره اسم برده شده هکذا درین ردیف اسمای بعض شاهان هم تذکار رفته که اشاره به احترام و پرستش اجداد میکند مبداء و اصلیت شخصیت های مذکور آنقدرها روشن نیست و داستان های مربوطه آنها قسمت های متصادم دارند معذالك سرودها روی همرفته در توصیف و ستایش آنها وقف شده و معلوم میشود که آریایهای عصر ویدی عناصر طبیعی را بنام ها و شخصیت معین داده و آنها را با داستان های کهن پرستش اجداد مخلوط کرده اند. آیا عناصر پرستی آریائی چه مراسمی داشت ؟ و این مراسم در کدام جای و محل معین انجام میگرفت یا نه ؟ طوریکه پیشتر اشاره کردیم مراسم مذهبی آریائی آنقدر مشخص نیست که اینجا شرح یابد و اگر پاره مراسمی هم داشت مربوط به قربانی و نوشیدن سوما و پاره چیزهای دیگر بود که با شروط و اساس معین مراسم کلی مذهبی را نمایندگی نمیتواند . قراریکه ظاهراً معلوم میشود میتوان مراسم مذهبی آنها را دو حصه نمود: یکی مراسم رسمی مانند قربانی ها و صرف سوما و دیگر مراسم خانوادگی. در قسمت اولی بیشتر ریشی ها وطبقه منور شرکت می جست و دومی در کانون خانواده روزسه یا پنج دفعه بعمل می آمد. ریاست مراسم مذهبی در کانون خانواده متعلق به پدر بود و مادر و دیگر اعضای خانواده در آن شرکت می جستند مراسم دیگری در اوقات معینه سال در کانون خانواده صورت میگرفت. ریشی هائی که اصلاً از روی پیشه روحانی بودند فقط در بعض مراسم معینه خانوادگی مانند مراسم عروسی، وفات، و در دادن آتش در کانون خانواده جدید و غیره مداخلت میکردند. به این ترتیب گفته میتوانیم که آریاها برای اجرای مراسم مذهبی بنام معبد کدام محل مشخص و معین دیگر نداشتند و چون مراسم مذهبی آنها مانند خود مفکوره آئین شان ساده بود معبد و عبادت آنها اشکال و تکلفی نداشت. بعضی مراسم قربانی که خارج خانه بعمل می آمد عموماً در یکی از (١٤٤) نقاط قشنگ دامان طبیعت اجرا میشد . لذا این را هم میتوان گفت که دامان طبیعت معبد آنها وشنیدن تمجید وتوصیف عناصر طبیعی وکار نامه های خارق العادة اجداد عبادت شان بود . قربانی یکی از مشخصات آئین آریائی عصر ویدی است و آنرا یکنوع مجبوریت و فرضی تلقی میکردند که ادای آن بر هر فرد و خانواده لازمی و حتمی بود زیرا تصور میکردند که به این ذریعه ارباب انواع در حل مشکلات با آنها شريك شده وطرفین از آن بر خواهند خورد چنانچه درین مورد میگفتند : « قربانی کنید تا ارباب انواع غنی شوند آنگاه شما را مستعد وغنی خواهند ساخت ... از غذا موجودات پیدا میشود . از باران غذا بمیان می آید واز قربانی باران میخیزد .... کسیکه به گردش این عراده كمك نميكند سزاوار زندگی نیست . » (۱) درین شبهه نیست که آئین ساده و ابتدائی آریائی با تحول تدریجی مراتب مختلف را پیمود و قواهای طبیعی آهسته آهسته در مخیله آنها صاحب شخصیت ونام ونشان وصفات وسجایای علیحده گردیده است . از خلال سرودها اینطور هم حس میشود که مجموع تمام عناصر مفید و نورانی را « دووس Davos » یعنی « ذرات در خشان » میگفتند و در اکثر زبان های هند و اروپائی نام « خداوند » (ج) از همین کلمه با جزئی تغیراتی بمیان آمده و در پشتو مفهوم لغوی آن به شکل ( ډيوه ) یعنی چراغ باقی است «دووس» کلمۀ بود که به آن بلا استثنا تمام ارباب انواع ومظاهر مفید ونورانی طبیعی را یاد میکردند وحتی قوۀ مافوق کل را بنام « ديوس پاتر Dyeus Pater » مسمی ساخته بودند ازین رو بعضی ها به این نظریه هم رسیده اند که آریائیا پیش از عصر اوستا صفحۀ ٢٥٥ کتاب ذیل تالیف واله دوپوسن Indo-Europeens et Indo iranien. L, Inde jusque Vers 300 av. J. C. (۱۰۰) حتی در دوره ویدی هم موضوع وحدانیت خداوند (ج) را حسن نموده بودند. بهمین اساس بعضی از مدققین اظهار میکنند که آریاها اگرچه در ظاهر امر قوای طبیعی را تمجید و ستایش میکردند بالواسطه خالق کل آنها را هم میشناختند . «مستر داس» در اثر خود موسوم به «ریگ وید یک کلچر » (۱) تحت عنوان « وحدت در تعدد» درین موضوع به تفصیل وارد شده و اظهار میکند که در سرود ریگوید تعدد اسمای ارباب انواع مثلاً : اندرا ، میترا ، وارونا ، اگنی وغیره نام های مختلف يك ذات واحد است مشارالیه درین مورد نظریه «مستر گریفت» (۲) را چنین می آرد :« نامهائی که شعرا ذکر کرده اند همه در حقیقت اسمای يك ذات واحد است که قدرت ما فوق کل را تشکیل میدهد و از خود مظاهر مختلف دارد . » مستر داس بعد از ذکر فقرات متعدد متن سرود ویدی تحت عنوان «پراجپاتی » که در ریگوید بنام «هیرانیه گربها » ذکر شده و معنی تحت اللفظی آن « هسته طلائی » است سرود ذیل را می آرد که از آن مفهوم وحدانیت ویگانگی ذات خداوندی روشن میگر ددو تر جمه آن قر اراتی است : «در شروع خلقت نوری تجلی کرد . او ما لك تمام مخلوقات است . او زمین و آسمان را آفرید . آیا او آن نیست که قربانی های خود را به او تقدیم کنیم؟ او که نفس داد، او که قوت بخشید، اوامرش را همه ارباب انواع می پذیرند. سایه او فتا ناپذیر است. آیا او آن نیست که قربانی های خود را به او تقدیم کنیم. او که در سایه عظمت خود یگانه پادشاه ذی روح و جنبندگان است. او که بر انسان وحیوان یکسان سلطنت میکند . آیا او آن نیست که قربانی های خود را به او تقدیم کنیم؟ او که هیماوات، سمودرا ، راشا (۳) شاهد عظمتش میباشند . کسی که این همه مناطق از آن اوست . آیا او آن نیست که قربانی های خودرا به او تقدیم کنیم او که قدرتش اسمان را نورانی و زمین را محکم نگه داشته او که اسمان هارا (۱) صفحه ٤٧٢ (۲) مستر گریفت یکی از مترجمین سرودویدی میباشد (۳) نام های کوه واوقیانوس و رود خانه است . (١٤٦) برقرار نموده ، او که پیمایش طبقات فضا در ید قدرت او است . آیا او آن نیست که قربانی های خود را به او تقدیم کشیم؟ او که قدرتش حتی بر آب های غریونده مستولی است . او که مافوق تمام ارباب انواع است . آیا او آن نیست که قربانی های خود را به او تقدیم کنیم؟ او که خالق زمین است بعناصر ، میرساند ، در سایه نظام معین حکمر مانی میکند. آفریدگار آسمان و آب های درخشنده وغریونده است . آیا او آن نیست که قربانی های خود را به او تقدیم کنیم؟ ای «پراچپاتی» جز تو کسی دیگر به این مخلوقات حیات نداده. استدعا میکنیم خواهشی را که برای آن قربانی بتو تقدیم کرده ایم بر آورده شود و ثروت مند گردیم!» * * * * نا گفته نماند که در آخر عصر و بدی در شاخه آریائی های مهاجر هندی بعضی عقاید اثر قواوی هم پیدا شد. جاد و جادوگری در عقاید آنها داخل شد و حتی بعض حیوانات هم طرف تمجید و ستایش واقع گردید که بدان کاری نداریم و بیشتر مختص به هند است. * * * * مهمترین عناصری که نزد آریائی ها در عصر ویدی به شکل ارباب انواع در آمده بود قرار ذیل اند : د بیوس Dyaus آسمان پریتی وی Prithivi ازمین آفتاب به نام های مختلف مثل : سوبار ، ساويتار ، پوشان ، متير ا ، رودرا وغیره باد که بنام های وایو Vayu واتا Vata ماروت Marut یاد میشد. اگنی Agui آتش اندرا Indral (رب النوع رعد يا جنگ ) سوما (مشروبی که از عصارهٔ یکنوع گیاه کوهی مخلوط با شیر و عسل ساخته میشد و تا حرارتی که در بدن تولید میکرد در صف ارباب انواع قرار گرفته بود) ( ١٤٧) وارونا : رب النوع آسمان ستاره دار برای تعین شخصیت های بعضی های آنها ذیلاً کمی تشریح میدهیم «اندرا» : قرار یکه از خلال متن سرودها معلوم میشود مهمتر ین تمام ارباب انواع آریائی اندرا بوده که اصلاً در اوائل و هله رب النوع حامی کدام قبیله فاتح بوده و قراریکه در مبحث ( پکتها ) ملاحظه شد قبیله سلحشور «پکت ها » را همیشه حمایت مینمود اندرا چون حامی جنگجویان بود علامه فارقه اورعدوبرقك يا آتش آسمانی را تصور می نمودند و رفته رفته بکلی شکل رب النوع جنگ بخود گرفت در جنگ هائی که آریائی ها برعلیه داسیوس ها بومیان هندی نموده اند همیشه از اندرا استعانت وفیروزی میخواستند صدقه هائی که بنام اندرا میدادند بیشترش مشروب سوما بود اندرا نوای توله و مستی مشروب کوهی ( سوما ) را دوست داشت و چون این دو چیز از اختصاصات کتله آریائی این عصر بود میتوان گفت که اندرا نمونه کامل فرد و ذوق آریائی عصر ویدی و بیش از آن شمرده میشد « اندرا » در کشتار حیوانات خارق العاده مخصوصاً مارهای بزرگ و اژد های کوهی هم صرف مساعی زیاد نموده وقصه های اژدها که در عصر بودائی رونق زیاد پیدا کرده و تا حال در مخیلات ساکنین افغانستان وجود دارد منبعش را عجالتاً تا سرود های عصر ( ریگ وید ) بلند برده میتوانیم قصه های اژدهای کوها و خرابه ها و غیره که امروز در میان ما مروج است سراسر از خلال سرودهای ریگ وید معلوم میشود اينك يك گوشه را بصورت نمونه ترجمه میکنم (۱) « میخواهم کارهای اندرا را بیان کنم. اولین کارهائی که به زور سلاح انجام داده است . مشارالیه مار را زده است شکم کوه را در یده است تا آب مجرا پیدا کند مشارالیه ماری را که در کوه بودز ده است برای او تو اشتار Tvashtar (۱) صفحه ۳۱ کتاب مدنیت قدیم هند. (١٤٨) اسلحه ئی ساخت خروشان ، آب ها مانند گاوها یو غ زده مستقیماً بشتاب بطرف بحر پایان می شدند . » * * * وارونا : وارونا که او را رب النوع آسمان تعبیر میکنند بزرگترین رب النوع آریائی و سرچشمه حیات بخشا و نیکوکاری بشمار میرفت و با اندرا که همیشه در جنگ وقتل وستيز بود فرق کلی داشت نسبت به اندرای جنگجوی « وارونا » رب النوع باشکوهی بود که مقام رب الارباب بخود گرفته بود آریائی ها آفتاب را چشم، آسمان را لباس وطوفان را درا تنفس او تصور میکردند وایجاد آسمان وزمین وباد را به او نسبت میدادند. عقیده داشتند « وارونا » همه چیز را می بیند ومی شنود ونظام جهان را اداره میکند آریائی ها ازاندرا ثروت وفتح میخواستند وازوارونا التماس مینمودند که ایشان را از حزن وکدر وارهاند، ببخشد بدوعفو كند. يكي ازسرودها که روح معتقدات آریائی را نشان میدهد چنین آغاز میشود . « آنکه دودنیای بدین وسعت را از هم جدا کرده « و ارونای » باعظمت است . آسمان را بزرگ وبلند آفریده ستاره گان را جدا کرده و زمین را وسعت بخشیده من بخود میگویم چه وقت به جوار وارونا ملجاء خواهم یافت؟ چه وقت با دل صاف اثرات رحمت او را خواهم دید؟ ای وارونا من میخواهم گناه خود را بدانم، من ازآنهائی که میدانند پرسان میکنم تمام عقلا متفقاً بمن يك جواب دادند که وارونا برعلیه تو قهر شده ای وارونا این گناه بزرگ چه بوده که به سزای آن دوستت شاعر را میزنی؟ آن را بمن بگوای کسی که مغلوب نمیشوی وذات خودت خودت را نگاه میکند آیا میشود که باین عرض عبودیت از گناه پاك شوم ( کتاب هفتم سرود ٨٦ ترجمه بر گین ) (١) (۱) از روی ترجمه برگین ازصفحه ۳۳ ـ ۳۲ کتاب مدنیت قدیم هند ترجمه شد . (۱۴۹) اگنی : اگنی رب النوع آتش است وچون آتش در کانون خانوادگی آریائی همیشه بود اورا صاحب اختیار دائمی خانه یارب النوع کانون خانوادگی تصور مینمودند که آبادی و فراخی زندگانی و ازدیاد نسل از برکات او بود چنانچه ازین جهت او را پدر انسان میدانستند و در موقع تولدی طفل نوزاد میگفتند « ستایش کن اگنی درخشانی را که اینجا حاضر است و بتو حیات بخشیده زندگانی مار اطوالت بده ای اگنی منقسم حیات! تو که تقویه می بخشی تو که رخساره ات از مسکه پر است و در آغوش مسکه تولد شده ئی مسکه، عسل و شیر گاو را بنوش بالای این طفل مانند پدر برپسر مواظبت کن . » اگنی رب النوع قربانی هم شمرده می شد و چنین تصور میرفت که از میان چوب مذبح برامده ونذر وتحایف وقربانی را میخورد . اگنی در مخیلهٔ آریائی ها جاویدانی بود زیرا چنین عقیده داشتند که اگنی مانند جرم آسمان و باد وطوفان درپای درختان جنگل مخفی است و باتلالوبرقك آسمانی تولد میشود و چون از آبهای اولیه هم اگنی بمیان آمده لذا قدامت زیاد دارد پدر ارباب انواعی میباشد که دراثر تقدیم قربانی ها ظهور کرده اند . سوما : سوما در عصر ریک وید عبارت از عصاره گیاه کوهی بود که قرار افسانه ها عقابی از آسمان آورده بود و در کوه «منجوان» میروئید دختران و زنهای آریائی عصاره سفیدیا زرد گون این گیاه را در زیر اشعه ماه از دامنه های کوه ها جمع نموده با آب و شیر و مسکه وعسل مخلوط کرده ازان مشروب مفرح و صحت بخشی میساختند و در حین اجرای مراسم مذهبی به نام ارباب انواع نذر میکردند وبیشتر مردان طبقهٔ شریف از ان میخوردند . چون این مشروب قوت میبخشید و دماغ را مفرح می ساخت آریائی ها تقویت دل واعصاب ، فرحت دماغ ، قوه عضلات ادامه حیات و حتی زندگانی جاویدان را از نوشیدن آن انتظار داشتند و این خصایص کار را بجائی رسانید (١٥٠) که سوما هم در صف ارباب انواع قرار گرفت . سوما و نوشیدن آن یکی از مراسم بزرگ و تحایفی است که آریائی ها بنام ارباب انواع خود تقدیم میکردند و قراریکه در مبحث علیحده این فصل خواهید دید محل نشو و نمای گیاه سوما کوه های افغانستان بود نوشیدن این مشروب تا آخرین مراحل عصر اوستائی در مملکت ما معمول و مروج بود . چون گیاه سوما را در روشنی ماهتاب جمع میکردند و پیش ازینکه عصاره آن گرفته شده ساقه های آن را در آب و شیر میگذاشتند و در انجا منبسط میشد تصور میکردند که از اشعه ماه چیزی دران حلول کرده ازین جهت عصاره زرد گون آن را قطرات طلائی آسمان یا «شبنم مهتاب» تصور می نمودند که صبحگاهان بر گیاه مذکور ریخته و آن را نشو و نما میداد . در میان ارباب انواع آریائی آنکه از همه بیشتر به شرب سوما میل داشت اندرا رب النوع جنگ بود تا صاحب نیرو و توانائی شود . آریائی ها تا جائیکه از خلال مضامین سرودها استنباط میشود ارباب انواع مجرد که مفهوم معنوی را نمایندگی کند کمتر داشتند فقط یکی دوتائی قهر و عقیده و غیره را نمایندگی میکرد و برخی دیگر عبارت از صفات ارباب انواع فوق الذکر است که در دماغ ها بعضی اوقات شخصیت علیحده حایز شده است . ناگفته نماند که بعضی ارباب انواع آنها جوره جوره و دسته دسته هم بودند مانند «میترا - وارونا» یا ماروت - واسو Vasu و ادیتیا Adityae و غیره . آنچه که روی هم رفته در آئین آریائی های عصر ویدی قابل ذکراست این است که جلو روابط بین انسان ها و ارباب انواع بدست انسان است که با تقدس و قربانی آن را اداره میکرد و برای حصول آرزوهای خود نذر و قربانی هم میکردند ارباب انواع آریا ئی طوریکه ترسیم شده اند قوی بودند و نسبت به عدالت (١٥١) و خیر اندیشی، نیرومندی داشتند، قراریکه بالا ذکر شد تنها (وارونا) با حضور خود همه جا و باخبری از اعمال انسان تنها رب النوع آنها است که بیداری و مواظبت وجدان بشری را ترسیم میتوانست. ساده ترین نذر آنها مراسمی داشت خانوادگی که پدر یا همسر خود در کانون خانواده اجرا میکرد و عبارت از شیر و مسکه و حبوبات بود و جزئیات مراسم آن معلوم نیست. قربانی بزرگ عبارت از کشتن اسپ بود که شاه و دولتمندان و رؤسای قبیله بدان اقدام میکردند. جسد مردگان را عموماً در خاك پنهان میکردند آینده مردگان آنها از روی سرودها چندان روشن معلوم نمی شود گاهی از روی بعضی قسمت ها استنباط میشود که با آب ها یکجا میشدند، برخی الحاق آنها را با نباتات اشاره میکنند و بعضی هم میگویند که بعد از مرگ دوباره زنده شده با یاما « Yama » اولین پادشاه متوفی یکجا یا از او علیحده زندگی بسر می بردند . (۱) سوما : در میان ارباب انواع آریائی که رول مهمی در حیات و آئین آریائی بازی کرده یکی «سوما» است که اصلاً و اساساً یکنوع مشروبی بود که یسان اصول ساخت آنرا بیان خواهیم کرد . این مشروب با داشتن خواص صحی و حرارتی که در بدن تولید میکرد آهسته آهسته شکل رب النوع بخود گرفت و بعد از آتش آسمانی «اندرا» و زمینی «اگنی» بنوبهٔ سوم از و ستایش میکردند چنانچه تمام جزو نهم و چند سرود مختلف دیگر همه وقف صفات و مميزات او است و از روی کثرت تذکرات اسم او میتوان «سوما» را سومین رب النوع آریائی خواند. آریاها در مهد تهذیب قدیم خویش یعنی کوه پایه های آریانا از محصولات (۱) راجع به دین آریائی از مبحث (دین در ريك ودا) صفحه ۲۸ و ما بعد کتاب مدنیت های قدیم تالیف (گورتی لیه) استفاده شده است. (١٥٢) طبیعی کشور از عصارهٔ یکنوع گیاه وعسل وشیر مشروبی بنام سوما درست میکردند. عین این کلمه «سوما» باتغیر (س) به (هـ) که قاعدهٔ عمومی بین زبان سنسکریت ویدی واوستائی است درباختر وسائر نقاط آریانا درعصر اوستائی «هوما» خوانده میشد اگرچه «سوما» و«هوما» اساساً نام همین مشروب بودولی تئمها در مورد خود گیاه که یکی از مرکبات آن شمرده میشد هم اطلاق میشد این گیاه را آریائی های کتلهٔ باختری در ادوار مدنیت های باستانی خود میشناختند و آنرا گیاه مقدسی میشمردند و دافع شروبلیات ومقوی جسم وروح میدانستند . طوریکه در سرودهای ریگ وید جزو نهم برای مناقب وستایش «سوما» وقف شده دراوستا هم قسمتی بنام «هوم یشت» ازان سحبت میکند . سوما در معتقدات آریائی های باختری عصر اوستائی افسانهٔ کوچکی هم دارد که قرار آن مبدء اولیهٔ این گیاه در آسمانها بوده و عقابی موسوم به «سینا Cyena» از کوه بلند« هریتی بری زا Haratibareza» برداشته وروی کوه های بلند یوبائی ری سئا Upairisaena (هندوکش) ستیر Staera( کوهای تیرا )کوسراد Kusrada (کوه کوراسون غور) پورانا Paurrana (پروان) سپی تاگوناگیری Spita-gaona- gairi (سفیدکوه)وسایرکوه ها پراگنده ساخت (۱) از روی تذکرات اوستا واضح معلوم میشود که این گیاه درقلل ودامنه های مرتفعۀ کوه ها واراضی کهستانی می روئید. قراویکه بالاذکرشد اوستا يك یشت کامل را بنام «هوم یشت» درین زمینه وقف کرده و از نقاطی که این گیاه دران میروئید مفصل وبصورت دقیق ذکرکرده . کوه هائی را که گیاه «سوما» در آن هامی روئید و اسامی آنها در اوستا ذکرشده بسیاری از مستشرقین (۱) فقرهٔ یازدهم یشای دهم یاهوم یشت دوم صفحه ٤٤ کتاب آریانا نگارش مؤلف . صفحه ٥٠٧ Indien Studies مورخه ١٢ می ١٩٣١(مدرسهٔ مطالعات شرقی لندن) (١٥٣) مخصوصاً «سراورل ستین» انگلیس مطالعه کرده و تحت عنوان «جغرافیه اوستا» در ١٨٨٦ کنفرانسی درین زمینه و دیگر مسایل مربوطه در هفتمین کنگرهٔ بین المللی مستشرقین در وین داده است و دارمستتر هم در ترجمهٔ زند اوستای خود از آن استفاده نموده از روی این همه مطالعات دقیق علمی معلوم میشود که از نقطهٔ نظر اوستا کوهائی که گیاه «سوما» یا «هوما» در آن ها میرویند فقط کوهای آریانا یا افغانستان بود چنانچه بالاتر در مقابل اسمای قدیم اوستائی کوهای مذکور نام های امروزهٔ آنها هم نوشته شد و آشکار گردید که سلسلهٔ هندوکش با تمام شاخه های آن و کوه های سفید کوه و تیرا و کوهستانات غور و کوه پروان وغیره تنها نقاطی بود که گیاه معروف در آنها می روئید . انحصار کوهای آریانا از نقطهٔ نظر اوستا برای روئیدن سوما دلیل دیگری است که اوستا تنها از نقطهٔ نظر جغرافیا خاك آریانا را خوب ترمیشناخته و کانون خاك آریائی های اوستا اینجا بود . همین قسم اگر بالاتر برویم سرود های ویدی هم مفصل از «سوما» و صفات ورنگ آن با کلمات و استعاره های بس شاعرانه صحبت میکند چنانچه بسان بدانها اشاره خواهد شد . ولی مانند اوستا راجع به محل نشوونموای این گیاه صریحاً چیزی نمیگوید ولی این خالیگاه را «عتروید» که کتاب دیگری از جملهٔ چهار کتاب سرود های ویدی است پر میکند زیرا در آنجا واضح تذکار رفته که گیاه سوما روی کوه (موجاوات) یا بهتر تر بگوئیم کوه «منجوان» می روئید مدققینی که از وضعیت و نام های جغرافیائی افغانستان اطلاع کافی ندارند با وجود صراحت اسم «منجوان» اشتباه کرده ومحل آنرا به بعض جاهای دیگر افغانستان وپنجاب تعین کرده اند حال آنکه نام این کوه بدون کدام تغیر کلی بهمان شکل قدیم خود تا امروز باقی مانده وعبارت از کوه (منجان) است که بدان کوتلی هم معروف شده وراه رفت و آمد بین نورستان وصفحات بدخشان است (١٥٤) که از راه درۀ چرم عملی میشود بین کلمۀ (منجوان) و (منجان) فقط يك (و) فرق است و با مثال های متعددی که در دست است (و) و (الف) چون هر دو حروف علت اند در تلفظ صوتی (و) حذف شده و (منجوان) (منجان) گردیده است به این ترتیب و با دلایل جغرافیائی دیگری که پایان ذکر میشود درین هیچ شبهه و تردیدی نیست که (منجوان) سرودها همان (منجان) فعلی است که شاخه ئی از کهستانات جنوب شرقی هندوکش را در بر میگیرد. علاوه برین در "عتروید" کوهی موسوم به "منجووات" هم ذکر شده که بعقیدۀ A. Macdonelle (١) عبارت از قبیله ایست که در مجاورت کوه "موجاوات" یا "منجوان" می زیست و با قبیلهٔ "گنداری" متصل و همسایه بود. چون قبیلهٔ گنداری در گندها را می زیست و گند هارا منطقۀ بین کابل و پشاور را در بر میگیرد این هم دلیل دیگری است که واضح موقعیت "منجوان" را در منجان امروزی قرار میدهد و قبیلهٔ "منجوات" در اراضی مجاور شمال گندها را در لغمانات و بعضی حصه های نورستان زندگانی داشت. "مور کنسترن" G. Morgensterne تحت عنوان (نام "منجان" و بعضی نام های نقاط و مردمان هندوکش) مقالۀ مخصوصی شایع کرده (٢) و ضمناً می نویسد که فارسی زبان های کاتی Kati و کلا شه Kalasha کافرستان با اختلاف جزئی تلفظ اینجا را "منجان" میخوانند. بهر حال "عتروید" فقط کوه "منجوان" یا منجان را جای نشو و نمای بته سوما قلمداد میکند و "هوم یشت" اوستا از تمام کوهای بزرگ آریا با نام می برد به استناد این دو منبع قدیم گفته میتوانیم که این گیاه را آریائی ها در مراتب (١) صفحۀ ١٥٣ کتاب ادبیات سانسکریت نگارش "١ . مکدونل" (٢) این مقاله در صفحۀ ٤٣٩ کتاب ذیل نشر شده : Bulletin of the School of Oriental Studie Volume VI Part 2 (۱۰۰) حیات قدیم ویدی واوستایی خود در آریانا بخوبی میشناخته و در ادبیات و آئین ورسومات حیات اجتماعی آنها رول مهمی بازی کرده است. «سر اوول استن» مدقق و جهان گرد معروف انگلیس تحت عنوان «افدرا» و نبات هوم وسوما مقالهٔ فصلی در اطراف این گیاه نوشته (۱) و اظهار میدارد که گیاه هوما وسوما که در الحال هم پارسی های هند استعمال میکنند نباتی از خانوادهٔ «افدرا Ephedra» یا «افدرا فولیا تا Ephedra foliata» است در همین مقاله تذکار رفته که داکتر «تی تی شن» که در هیئت تحدید سرحدات افغانی شامل بود در طی راپورتی اظهار نموده که EphedrapacyIclada در درهٔ هری رود و بادغیس هرات بنام هوم Hum هوما Huma يهما Yehma معروف است و از بلوچستان گرفته تا درهٔ هری رود و بادغیس در اراضی سنگلاخ وریگی میروید. قرار نظر به داکتر موصوف این گیاه بنام «هوم بندك Hum-i-bandak هم یاد میشود «سراورل استن» به تائید نظریهٔ داکتر «تی تی شن» اظهار میکند که در مسافرتی که در ۱۹۱۵ در امتداد سرحد افغانی وفارس نمودم به گیاهی بر خوردم که اهالی بنام «هوم Hum» یاد میکردند «سراورل استن» بعد ازین بیانات اظهار میدارد که این «افدرا» همان «هوما» یا «سوما ئی» است که در متن اوستا و سرود ریگ وید بکرات ذکر شده آنگاه به تائید نگارشات اوستا یکه یکه کوهای افغانستان را به رنگی که مختصراً پیشتر ذکر شد نام میبرد و از روی رهایش آریائیها در دامنه های جنوب هندو کش و دره های (سپین غر) به صورت قطعی ثابت میکند که گیاه سوما یا هوما به شهادت کتب قدیمه و تحقیقات جدیده نباتی بود که در سرزمین افغانستان می روئید و هنوز هم می روید. ساختن مشروب سوما : قراریکه ادبیات قدیم کشور ما، ریگ وید به پیرایه های (۱) این مقاله در صفحه ۵۱۰ تا ۵۱۴ مجله ذیل نشر شده است : Bulletin of the School of Oriental Studies Volume VI Part 2 (106) مختلف وانمود میکند ساختن مشروب «سوما» کار زنان و مخصوصاً دختران دوشیزه بود که دسته دسته به دامان کوها گردش کرده و این بته را جمع میکردند سپس آنرا روی تخته سنگ های صفا میده کرده و عصاره آنرا از پارچه های پشمی ساخت خودشان میگذرانیدند و به آن مقداری شیر و عسل علاوه میکردند ضمناً این را نیز نباید فراموش کرد که همان طوریکه سوما در کهستانات افغانستان میروئید عسل هم یکی از محصولات بزرگ این مناطق بود و هست در دامنه های جنوب هندوکش مخصوصاً هندوکش شرقی در کندها را و دامنه های سپین غر به مقدار زیاد پیدا میشود. دره های لغمان، کنرها و نورستان و باجور و مهمند و همچنین کهستانات جنوبی نقاطی هستند که در آنجا اهالی به تربیه زنبور عسل پرداخته و سالانه ازان حاصل زیاد میگیرند بناء علیه گفته میتوانیم که عسل که جزو دوم ترکیب مشروب سوما است هم یکی از محاصیل طبیعی خود دره ها و کوه پایه های افغانستان میباشد. سوما و تخیلات ریشی ها: ریشی ها یا شعرای عصر ویدی ما با ظرافت طبع و تخیلات لطیف خویش راجع به سوما قطعات زیبا سروده رنگ، مزه، صدای ریختن آنرا در جام، اصول تهیه آنرا با سرپنجه سیمین دوشیزگان به کلمات و استعاره های خیلی لطیف و شاعرانه تعریف نموده اند و تذکار مختصر آن علاوه بر روشن ساختن مطالب تاریخی قدرت طبع و تخیلات شیرین شعرای ما را نیز معرفی میکند. برای اظهار اینکه سوما با انگشتان بلورین دختران جوان تهیه میشود می نویسند: «دختران دیواسوات یعنی ربةالنوع آفتاب طالع باده تن دوشیزگان جوان که خواهران همدیگر اند عصاره سوما را میکشند. این ده دختر جوان دوشیزگان آفتاب طالع عبارت از انگشتان هر دو دست اند که تخیل شعرای ویدی ما ازان ها ده خواهر ساخته است. موضوع صاف کردن مشروب مذکور را با پارچه های پشم گوسفند و ریختن (١٥٧) آنرا در کوزه های گلی و خم های بزرگ به صور مختلف ترسیم نموده و ضمناً میگویند : «جوی سوما مانند گاوهای شیری که به جنگلی داخل شوند درمیان خم ها میریزد.» یا اینکه : « ارباب انواع مانند پرنده بال کشاده و در میان خم ها نزول میکند . » مخلوط شدن عصاره سوما را در میان خم ها با آب به این تعبیر کرده اند که « گاوی بوغ زده و در چمن زاری دراید» یا اینکه : «وقتیکه سوما جامه ئی از آب برتن میکند با نوای سرود خوانندگان در میان خم ها دور میزند . » شعرای ویدی آب را معمولاً مادر سوما وعصاره اخیرالذکر را فرزند آب میخوانند . وقتیکه روحانیون شیر را با عصاره سوما مخلوط میکردند لباسی از پوست گاو در برمینمودند برای تصویر صدای ریختن مشروب سوما در خم ها شعرا اصطلاحاتی بکار برده و ضمناً چنین گفته اند : « قطرات شیرین سوما چون به جدار خم میخورد انعکاسی شبیه به غریو سربازان بلند میشود.» خود آواز ریختن مشروب مذکور را به کلمات غرش و بغرغر گاو وحتی غرش رعد تشبیه کرده اند و در چنین موارد سوما را با نرگاو خوانده و یا به آن تشبیه نموده اند و آب را که دران شیر مخلوط بوده یا نبوده به صفت ماده گاو یاد کرده اند . رنگ درخشان عصاره سوما که میتوان آنرا به زرد کم رنگ شیره های مهتابی امروزی تعبیر کرد چشم شعرا را بخود جلب کرده و آنرا در سرود ها به اشعه آفتاب که در عین زمان زرد گون و درخشان و حیات بخش است تشبیه نموده اند . چون سوما شربتی بود مفرح وقوت بخش ریشی ها مفتون اثرات آن شده و آنرا « شربت آسمانی» یاد کرده اند و حیات جاویدان را از شرب آن انتظار داشتند چنانچه آنرا (امریتا Amrita) یعنی فنا ناپذیر لقب داده بودند . از پهلوی معتقدات به این عقیده بودند که سوما ثنا گو بنده و نوشنده خودرا (١٥٨) به عالم رستگاری رسانیده به دیار (یما پادشاه) حیات جاویدان خواهد یافت . در بعضی از سرود های اخیر «ریگ وید» سوما را بصورت مبهم به «مهتاب» تشبیه کرده اند . در «عتروید» چندین بار سوما به معنی «ماهتاب» آمده و «یجور وید» می نویسد که همان تابشی که از روشنائی ماه می تابد عیناً از رنگ مهتابی سوما هم تلالؤ میکند. در برهمانا Brahmanas این مفکوره خوب تر شرح یافته زیرا در آنجا مرقوم است که علت خورد شدن ماه بعد از شب چهارده این است که ارباب انواع ماده زرد رنگ آنرا که اسباب بقای حیات میشود میخورند وازاینجا معلوم میشود که قرار معتقدات آن وقت گمان میکردند که در مرکبات پیکر «ماه» مقداری سوما هم است که ماده حیات جاویدان ارباب انواع آسمانی را تشکیل میداد . عین این مطلب دریوپانیشاد Upanishads چند ین مرتبه تذکار یافته که «ماه» عبارت از «سوما پادشاه» مشروب ارباب انواع است که شبا نگاه در بساط لاجوردی فلك در تلالوء برقك ستارگان این جام آسمانی را برداشته و سر میکشند آهسته آهسته به تدریجی که ماه خورد میشود علتش این است که هر شب ازان مقداری نوشیده میشود تا اینکه خط باريك لب جام هم ناپدید میگردد . آنگاه آفتاب وظیفه ساقی بخود گرفته و صبحگا هان چون برمیخیزد، باشعاع طلائی خویش این ظرف تهی را پرمیکند وبه تدريج واندك اندك تاشب چهارده «قدح آسمانی» دوباره از مشروب حیات بخش مملو میگردد و از شب چهارده به بعد بازبساط نوشیدن سوما آغاز می شود . «سوما» و «هوما» در ریگ وید واوستا: تشابه بین زبان سرودهای ویدی که آنرا معمولاً بنام «سانسکریت و دا» یاد میکنند با زبان گات های اوستا به اندازه ئی زیاد است که بعد از قدری تعمق هرکس حکم میتواند که این دو زبان یا به عبارت بهترتر این دو لهجه شاخه های يك زبان مادری باختری اند که (١٥٩) با مرور زمانه ازهم سواسده اند چنانچه هر کدام ازین دو زبان بذات خود بصفت «باختری» یاد شده اند. علمای زبان شناسی با تحقیقاتی که درین زمینه نموده اند از نقطه نظر صوت اختلاف چندی بین زبان سرودهای ویدی و متن اوستا یافته اند که ذکر تفصیل آن اینجا امکان ندارد و مربوط به موضوعی که سر دست است متذکر میشویم که (س) سانسكريت ویدی در اوستا به (ه) تبدیل میشد و به این ترتیب «سوما» «هوما» شده است . اگر آنچه راجع به این مشروب در ریگ وید و اوستا ذکر شده بهم مقایسه شود معلوم میشود که پیش از جدائی و مهاجرت شاخه های آریائی هندی و فارسی از آریانا سوما یا هوما در اساطیر ومعتقدات وحیات اجتماعی عصری که این دو شاخه کتله مشترکی تشکیل میداد رول مهمی بازی نموده است. ریگ وید واوستا هرد و نسبت بماهیت و عنصر و مبداء و تركيب و خصایص ممیزه و دیگر صفات این مشروب هم زبان اند. هر دو میگویند که پرنده ئی دانه گیاه آنرا از آسمانها آورده است . هر دو متذکر میشود که این گیاه در قلل و دامنه های کوه ها و نقاط مرتفعه میروئید. قرار هر دو منبع واضح معلوم میشود که کوهای آریانای قدیم اختصاص به روئیدن و نشوونمای این گیاه داشت. در هر دو جا سوما «شاه گیاهان» خوانده شده در هر دو خواص صحی وصحت بخش آن بيك رنگ تذکار رفته در هر دو متذکر میشوند كه نوشیدن آن باعث طوالت دوره حیات بود. طریق ساختن آن در هرد و ماخذ یکسان ذکر شده هر دو منبع افسانه ها و داستان های مربوط به سوما وهو ما را يك قسم نقل میکنند. خلاصه تشابه بیان در دو ماخذ اولی قدیم آریانا به اندازه ئی زیاد است که میتوان معلومات یکی را هو به هو به دیگری تطبیق داد . زبان ویدی در اوائل این فصل ( صفحه ٢٩ ) متذکر شدیم که « موضوع در آریا » و « آریائی » اصلاً و اساساً در اثر تفصیل قرابت هائی بمیان آمده که در زبان های دسته ئی از ملل بمشاهده رسیده است » . سپس در صفحه ٣٢ تحت عنوان «تشابه زبان » به این موضوع اشاره کردیم که : « در میان تمام السنة اقوام هند واروپائی زبان سانسکریت و زند کمتر از هم فرق کرده و بیشتر بهم شباهت دارند » . مقصد از تذکار این دو حصه یاد آوری از تماسی است که تا اینجا به موضوع زبان شده و به این اساس بدون اینکه در جزئیات داخل شده بتوانیم قدری بیشتر در عمومیات صحبت میکنیم . گفتیم که تشابه زبانهای اقوام هند واروپائی موضوع مطالعات آریائی را بمیان آورد . تفصیل اینکه چون علما تشابه زبان را در میان یکعده اقوام مختلف دیدند طبعاً حکم کردند که ایشان يك روزی در يك نقطهٔ واحد زندگانی داشتند . چون نقاط واحد مذکور به جهاتی که بیشتر مطالعه کردیم عبارت از حوزهٔ علیا سر دریا و اکسوس و اراضی متصل آنست . آریا ها زمانیکه در مهد اولیهٔ خود زندگانی داشتند طبعاً به زبان واحدی حرف میزدند که آنرا عموماً « هند و اروپائی » گویند . هر موجی که از تودهٔ اصلی جدا شده و بطرف غرب آسیا و اروپا رفته یا بطرف جنوب فرود آمده و در باختر مستقر شده و یا هنوز هم به جای خود مانده و کمی بطرف شرق و جنوب شرق تا حوزهٔ تارم و سنکیانگ منتشر شده اند از انها خانواده های بزرگ « هند وارو پایی » بمیان آمده است و این است حال خانواده های لاتین و ژرمن و اسلاو و یونانی قدیم و غیره در اروپا که اینجا به آن کاری نداریم و از زبان (١٦١) آن شاخه هند اروپائی صحبت میکنیم که به تاریخ قدیم کشور ما بصورت مستقیم تماس وارتباط دارد. پیشتر متذکر شدیم که آن شاخه هند واروپائی که از مهد اولی ( حوزه علیای سیردریا و اکبوس و اراضی متصل آن ) جدا شده و بطرف جنوب فرود آمده و در بخدی متمرکز شد. کتله آریائی باختری را تشکیل داد که کلمه « آریا » به استناد شواهد تاریخی در مورد آنها تطبیق میشود. زبان این خانواده را مدققین بنام « آریا » یا هند و ایرانی یا « باختری » یاد میکنند و کلمه باختری اولین تسمیه ایست که از طرف علمای زبان درین مورد اطلاق شده است. علما ازین خانواده زبان دو شاخه بزرگ کشیده اند که معمولاً یکی آنرا « هندی » و دیگر آنرا « ایرانی » میخوانند و فی حدذاته هر کدام ازین شاخه در کانون اصلی خود یعنی باختر و اریا نامیان آمده و بعد از انبساط و تکامل بسان به دو طرف شرق و غرب با مهاجرین آریائی به هند و فارس منتشر شده است. این طور هم اظهار نظریه میکنند که زبان خانواده اریا با باختری تقریباً در ١٤ یا ١٥ قرن ق م در اراضی وسیعی که از پارس و مدیا تا پنجاب انبساط داشت و سغدیان را هم در برمیگرفت تکلم میشد به این حساب هم میبینیم (۱) که کانون این علاقه وسیع که زبان « آریا » در آن حرف زده میشد آریانا بود پیشتر گفتیم که خانواده های شرقی و غربی این زبان که علمای زبان آنها را هندی و ایرانی خوانده اند اصلاً و اساساً در آریانا بمیان آمده است واضح تر این مسئله را چنین میتوان تشریح داد که سر حلقه زبان های که از آن خانواده لهجه های هندی و ایرانی بسان تر تشکیل شده اند یعنی زبان « ودا » و زبان اوستا « زند » هر کدام بانمونه ها و شواهد ادبیات پخته و مکمل خود (۱) صفحة ٥٧ کتاب هند و اروپائی و هند و ایرانی هند تا حوالی ۲۰۰ سال ق م تألیف « لوي دولاواله دوپوسن » از سلسله تاریخ دنیا جلد سوم. (١٦٢) در آریانا بمیان آمده و بعد از انتشار آنها بطرف شرق و غرب از آن ها لهجه های در خاك هند و لهجه هائی در خاك های مدیا و فارس عرض وجود کرده است و اینجا درین فصل از زبان ویدی سرودها تاظهور سانسكريت صحبت میکنیم میگویند كه تمايلات بطرف ظهور يك زبان ديگر از اصل تنهٔ هند و ايرانی یا آریا یا باختری در زمان های قدیم حس میشد تا اینکه زبان هند و آریائی Indo-Aryen بمیان آمده و در سرودهای ویدی شکل خود را تثبیت کرد و میتوان آنرا عوض " هند و آریائی " زبان " ویدی " خواند این زبان را در اوائل ساده و لهجهٔ عاميانه ئی تصور میکردند ولی بسان ها ثابت شد كه بلاشبه يك زبان پخته و زبان علمی علما بوده تا يك اندازه قسمت مصنوعی هم داشته ولی حد و اندازه آنرا معین نمیتوانیم. وكرناگل Wackernagle میگوید که " میان روحانیون زبانی حرف زده میشد كه از نقطهٔ نظر صوت با زبان سرودهای ويدی يكی بود و به علت نداشتن اصطلاحات شاعرانه از آن فرق داشت. موسیو ميييه این را اظهار میکند كه زبان سرودها چون زبان مذهبی بود در لغات آن بعضی تصنعات دیده میشود ولی چنین بنظر می آید كه لهجهٔ معینی بوده و از خود شکل و دورهٔ حیاتی داشته موسیو " وكرناگل " این را هم میگوید که سرودها به شکل ثانوی بدست ما رسیده. صرف و نحو ویدی شکل قدیمی دارد و در آن كم و بيش اشكال قديم قبل التاريخ دیده میشود این مسئله فراموش نشود که سرودها در عصر نسبتاً جدید بعد از تحولات زیاد زبان بدست آمده چنانچه بعقیدهٔ میئیه متن اسناد روایتی نسبت به زمان مولفین قدیمهٔ آن تحول کرده و بدست ما رسیده و ازین جهت حروف (bh) و (dh) در لهجهٔ سرودها تنهایی (h) نداشته و جای (ر) را در اکثر موارد (ل) گرفته است. با وجود تمایلات قدیمه خود در زبان سرودها هم مظاهر پراكريت ها یعنی شروع ظهور شاخه های دیگر دیده میشود درين شبه نيست كه اولین مظاهر انشعاب از زبان (١٦٣) آریا یا باختری یاهند و ایرانی به زمانی نسبت میشود که شاخۀ ایرانی بنای تشکل را گذاشته است سپس در عصر ویدی و در اطراف مدرسۀ آن انشعاب شاخه ها وظهور لهجه های دیگر دوام نموده است و خود زبان سرودها از لهجه های عامیانه کلمات و اصطلات زیادی را گرفته که چیز آن در عصر ظهور متن سرودها داخل آن شده و چیزی هم در موقع تثبیت آن در خاطره ها جزء آن گردیده است بعد از عصر ریگ و دا همین زبان سرود ها به تدریج انبساط یافته و از آن زبان سانسکریت بمیان آمده است چنانچه این تحول در سرود ویدی و آثار ما بعد ظاهر است (۱) به این تفصیل که کتاب دهم «ریگ» بین جزوه های اول آن و بقیه مجموعه های سرود شکل بین البینی دارد و قسمت اخیر ادبیات ویدی و بر هما نا و یو پا نیشاد از زبان منظم شده ئی که به سانسکریت موسوم شده است فرق زیاد ندارد و نشان میدهد که چطور مرحله به مرحله بطرف ظهور سانسکریت نزدیک میشویم صرف نظر از سرودهای مجهول شمال هندو کش که بصورت غیر مستقیم درین مبحث از زبان پروفیسرمیثیه هم بدان اشاره رفت چون قدیم ترین سرودهای ویدی در خاک آریانا و در جنوب هندو کش بمیان آمده واضح معلوم میشود که زبان ویدی در آریانا مخصوصاً در آریانای جنوب شرقی کسب وجود کرده و بنای انشعاب لهجه ها از زبان ویدی در اینجا گذاشته شده و آخر هم تحولات اخیرۀ آن بنام سانسکریت معروف شده است پس ادبیات ویدی مخصوصاً قسمت سرود ریگ وید اولین نمونۀ اولی زبان ویدی آریانا است . سانسکریت نامی است جدید که تا قرن ٤ ق م هم وجود خارجی نداشت و پا نینی یکی از علمای صرف و نحو که اصلا از اتك بود زبانی را که «بهشه» میگفتند از حشو وزواید پاك كرده (۱) قراریکه در صفحهٔ ۱۹۲ هندواروپائی وهند وایرانی هند تا حوالی ۴۰۰ سال ق م تحریر است Le Pere Calmette به این عقیده است و از نقطۀ نظر زبان و سبك، میان کتاب اول ویدی و آخر آن بیشتر ازه قرن فاصله است . ( ١٦٤ ) تحت نظام صرفی و نحوی در آورد و «سم كری ته» یا برابر کرده شده نامید و نام سانسکریت عرض وجود کرد . * * * راجع به زبان پښتو اگرچه تا حال تحقیقات مکمل علمی بعمل نیامده معذالك اینقدر متذكر میشو یم : در باب اینكه پښتو از زبان آریائی یا هند و ایرانی یا باختری برآمده شبهه نیست . میماند مسئله دوم كه آیا پښتو بكدام يك از شاخه های زبان آریائی یا باختری مربوط است . در اینجا تا حال نظریات علمای زبان مختلف است . بعضی ها به این عقیده اند كه پښتو از جمله زبان های ایرانی است . بزرگترین طرفدار این نظریه موسیو میو لر Fr. Müller است و میگوید که زبان افغانی اگر از زند بر آمده اقلا از لهجۀ دیگر باختری مشتق شده كه زند تنها نمونهٔ محفوظ آنست و رابطهٔ پښتو بازند همان است كه فارسی موجوده با فارسی هخامنشی دارد ( ١ ) دار مستتر هم در اوایل به این نظریه بود كه پښتو از زند برآمده بعدتر كمی تغییر نظریه داده و گفت كه پښتو نه از زند بلكه از زبانی مشتق شده كه موازی بازند بوده ، قرار یكه می بینیم نظریۀ میولر و دار مستتر تقریباً يك چیز است . بعضی های دیگر به این عقیده اند كه پښتو حلقه ایست كه زبان های خانوادهٔ هندی و ایرانی را بهم پیوند میزند . طر فدار و مدافع این نظر یه داكتر ترومپ ( ٢ ) است و پښتو را بین خانواده هندی و دستهٔ ایرانی زبان مستقلی میداند ولی نسبت به لهجه های ایرانی به پرا كریت ها نزديك تر میشمارد . برخی دیگر چنین نظریه میدهند كه پښتو اصلاً مربوط به لهجه های ایرانی است ولی مجاورت طولانی با آریا های هندی سبب شده ( ١ ) صفحهٔ ٥ كتاب مطالعات افغانی تالیف ون هانری پاریس ١٨٨٢ Etude Afghanes par V.Henri ( ٢ ) مطالعات افغانی صفحهٔ ٥ تالیف « هانری » (١٦٥) است که پراکریت ها دران تاثیر اندازد . بهر حال حقایق هرطور باشد با تتبعات آینده روشن خواهد شد عجالتاً اینقدر میتوان گفت که پښتو از زبان آریا یا باختری که بیشتر تعریف آن گذشت منشعب شده و انشعاب آن یا بصورت مستقل و مستقیم ازان بعمل آمده یا از يك زبان دیگری که موازی بازند ازان جدا گردیده منشعب شده و یا قرار بعضی نظریه ها از خود زبان زند مشتق شده است. مسئله هرطور باشد با تعریف اصطلاحات زبان که قبل برین شرح دادیم پښتو از جملهٔ زبانهای باختری است و طبعاً باید خواص ومزایای لهجه های هندی و ایرانی در آن موجود باشد . همین است حال زبان های دسته « داردی Dardic » که زبان های نورستان ما و پشه ئی و اورمری و غیره دران داخل اند . بعضی ها به این عقیده اند که دستهٔ داردی از جملهٔ زبان های ایرانی است که بصورت آزاد از هند و آریائی Indo-Aryen مشتق شده و برخی برانند که اصلاً هند و آریائی است ولی دستهٔ ایرانی دران تاثیر افگنده. عدهٔ دیگر مثل گریرسن چنین فکر دارند که به هيچ يك از دو دستهٔ فوق مربوط نیست بلکه لهجهٔ آریائی است که در میان ایرانی وهند آریائی انبساط یافته وجدید ترین نظریه هم نظریهٔ مارگنسترن است که دستهٔ داردی را دوحصه میکند یکی دستهٔ «کافری» که بعضی شباهت ها به ایرانی دارد و دیگر « داردی صاف» که بدون شبه مربوط به السنة هندی است و چیزیکه محقق است این است که بعضی عوامل آن شبیه به السنة ایرانی و بعضی های آن شبیه به هند و آریائی است. بهر حال مقصود ما از تفكيك خانواده های السنة هندواروپائی نبوده و تنها مختصراً موقعیت زبان ویدی را شرح دادیم وضمناً این نکته را هم خاطر نشان میکنیم که با تفصیل نظریهٔ علما که فوقاً گذشت طبیعی باید زبانها و لهجه های آریانا واجد خواص السنه ئی باشد که به دو طرف شرق و غرب در خاك های هند و فارس منشعب شده اند . مهاجرت آریاها از آریانا بطرف هند و فارس بطرف هند : قراریکه در سراین فصل دیدیم آریاها بیشتر از عصر ویدی و در طی این دوره در اراضی دو طرف شمال و جنوب هندوکش منتشر شده و در اواخر عصر «ریگ وید» شاخه هائی از راه های طبیعی یعنی مجرای رودخانه هائی که بطرف شرق وجنوب وجنوب غرب آریانا جاری هستند بجانب حوزهٔ سندهو (سند) و در ماورای شرقی آن منتشر شدند درین شبهه ئی نیست که بعضی از شاخه های آریاها از صفحات جنوب هندوکش یکدفعه و به یک زمان بطرف حوزهٔ سند رهسپار نشده اند بلکه آهسته آهسته و بصورت غیر محسوس تغیر محل داده اند و رودخانه های کوبها (کابل) کرومو (کرم) گوماتی (گومل) راسا (کنر) سوتی (سوات) سر اسواتی (ارغنداب) هر کدام آن مدت های طولانی ایشان را متوقف ساخته، چنانچه در موضوع سرودهای جنوب هندوکش متذکر شدیم که هر یک از رودخانه های مذکور آنقدر قبایل مهاجر را متوقف ساخته بود که کنار آن یک سلسله سرودها بسراید و مدرسهٔ ادبی بمیان آرند . بهر حال آریا های مهاجر در سیر حرکت خود بطرف شرق آریانا به رودخانهٔ بزرگی رسیدند که آنرا محض رودخانه یعنی «سندهو» یاد کردند و مدت مدیدی در کنار این رودخانهٔ بزرگ و تاریخی که سرحد طبیعی آریانا و اراضی ها ورای شرقی آن شمرده میشد متوقف شدند و یک سلسله خاطرات توقف نسبتاً طولانی شان را درین علاقه ثابت میسازد . درمیان قبایل آریائی کتلهٔ باختری که از همه پیشتر وارد سواحل سندهو شد قبیلهٔ معروف بهارته و عشایر مربوطهٔ آنست . همین قسم یکعده قبایلی که در جنگ های «ده قبیله» ذکر شده اند از همه پیشتر کنار سندهو رسیدند چون ( ١٦٧ ) قبیلهٔ بهاراته از روی عده و قوه نسبت به دیگران تفوق داشتند از راه های شرقی و جنوبی وارد حوزهٔ سند شدند و در ماورای شرقی آن پیش رفتند . بهاراته ورشه : قبایل آریائی که کنار رودخانهٔ بزرگ شرقی آریا نا رسیدند آنرا محض به اسم عام رودخانه ( سندهو ) یاد کردند . ایشان سرزمینی را که بطرف شرق این رود خانه افتاده بود نمیشناختند و اراضی مذکور نام مشخصی نداشت تا اینکه پیش رفته و از ممیزات طبیعی آن آگاه شدند چنین معلوم میشود که قبیلهٔ « بهاراته » که پیشتر حرکت آنها را از پخدی به جنوب هند و کش شرح دادیم با نیرو و اقتداری که داشتند قبایل دیگر مهاجر آریائی را در خاك های ماورای شرقی سندهو تحت تاثیر خود گرفتند ازین رو تمام داستان های رزمی قبایل آریائی که حین حرکت آنها بطرف شرق بمیان آمده همه بلا استثنا بنام قبیلهٔ « بهاراته » به اسم « مها بهاراته » یعنی « بهارته های بزرگ » موسوم شد . چیز بزرگ دیگری که عظمت این قبیله را نشان میدهد این است که ایشان با انتشار خود در ماورای شرق سندهو اراضی بین این رودخانه و گنگا را بنام « بهاراته ورشه » یا « بهاراته ورته » یعنی « چراگاه بهاراته » یاد کردند و این اولین نام جامع و بزرگ و مشخصی است که برای هند داده شده و موسیو سیلون لوی هند شناس معروف فرانسوی اظهار میدارد که « بهاراته ورشه » اولین نام ملی هند است قراریکه در کتاب آریانا هم شرح داده ام « بهاراته ورشه » مرکب از دو کلمه است یکی ( بهاراته ) که اسم خاص قبیلهٔ موصوف است و دیگر کلمه ( ورشه ) که در پښتو ی حوزهٔ اراکوزی تلفظ و مفهوم قدیم خود را محافظه کرده است. ( ورشه ) بصورت « ورشو » در پښتو ی حوزهٔ ارغنداب « چراگاه » معنی دارد و به این ترتیب اسم مرکبهٔ ( بهاراته ورشه ) را میتوان « چراگاه بهاراته » ترجمه نمود حیثیکه بهاراته ها با حیوانات خود از آریانا به اراضی ماورای شرقی سندهو منتشر شدند خاك حوزهٔ سند و ماورای آنرا بنام چراگاه خود موسوم ساختند و « بهاراته ورشه » اولین نام ملی هند شد . کلمهٔ هند قراریکه پیشتر در یکی از (١٦٨) یا ورقی ها ذکر شده اسمی است که از روی کلمهٔ «سندهو» نام آریائی رودخانهٔ سند بمیان آمده است. داسیو: آریاهای مهاجر وقتیکه از سرحد تاریخی آریانا یعنی رود سندهو بطرف شرق پیش رفتند با ساکنین محلی و بومی هند مصادف شدند و ایشان را بنام «داسیو» یاد کردند. آریا و داسیو دو کلمهٔ بزرگ و عمومی است که در سرودهای ویدی هزاران مرتبه تکرار شده. قراریکه از مندرجات سرودها معلوم میشود آریاهای عصر ویدی داسیوها را بنظر تنفر میدیدند و چون سرودها بیشتر جنبهٔ مذهبی دارد اختلاف کُتلهٔ آریا و داسیو در اوائل امر بیشتر از جنبهٔ معتقدات معلوم میشود زیرا ایشان را به صفت «بی‌دین»، «دشمن ارباب انواع»، «کسانیکه قربانی نمیدهند» تلقی کرده‌اند. علاوه بر اختلاف عقیده از روی قیافه و چهره و رنگ پوست بدن هم میان آریاها و داسیوها اختلاف بوده چنانچه ازین نقطهٔ نظر میتوان از سرودها دو علامه ممیزهٔ آنها را بیرون کشید: یکی سیاهی پوست بدن و دیگر پهنائی دماغ. درین شبهه نیست که این دو چیز در مشخصات نژادی بی‌تاثیر نیست و در اکثر موارد در جملهٔ عوامل تمیز تیپ‌های نژادی محسوب میشود. سیاهی پوست داسیو در سرودها چندین جا تکرار شده و درین شبهه نمی‌ماند که نسبت به پوست آریاهای مهاجر پوست بدن داسیوهای بومی هند سیاه بود چنانچه یکی از سرودها گوید «ای اندرا آریاها را که قربانی میدهند در جنگ‌ها محافظه کن. اندرا برای آریا هزاران كمك در طی محاربات همان محارباتی که منبع افتخارات است میرساند. برای مفاد مانو، اندرا، بی‌دین‌ها را به اطاعت وادار ساخت و دشمنی را که پوست او سیاه است هلاك نمود» (١). مانو در سرودها پدر آریا خوانده شده و دشمنان پوست سیاه عبارت از همان داسیوها میباشند (١) صفحهٔ ١١٥ مطالعات جغرافیائی شمال غرب هند تالیف «وی وین دوسی مارتن». (۱۶۹) در جای دیگر آریا بنام « پوست سفید » در مقابل داسیو در يك جمله آمده و واضحتر مقابله آریا و داسیو را وانمود میکند . « در اثر تقاضای زیاد اندرا و به تعقیب او ماروت ( ۱ ) تندر و بر داسیو ها وسیمو ها حمله کرد ، ایشان را با ضربات رعد خود هلاك ساخت و کشت زار های ایشان را میان دوستان پوست سفید خود تقسیم نمود » (۲) از روی این دو جمله معلوم میشود که یکی از علایم ممیزه نژادی آریا و داسیو های هندی رنگ پوست بود . همین قسم شکل دماغ داسیو و پهنائی آن جلب نظر شعرای آریائی را نموده و آنرا در مقابل دماغ بلند و باريك خود علامه ممیزه قرار داده اند از روی این دو صفت نژادی سیاهی رنگ پوست و کلفتی و پهنائی دماغ مدققين عموماً به این نتیجه رسیده اند که داسیو ها یعنی باشند گان پنجا ب قبل از ورود آریاها از آریانا عبارت از همان اقوام بومی سیاه پوستی بود که مدققین اروپائی عموماً ایشان را بنام در اویدی یاد میکنند. میان داسیو ها و آریا های مهاجر جنگ های خیلی سخت و خونینی بعمل آمده است. از بعض اشارات سرودها معلوم میشود که داسیو ها خیلی متعدد و مقتدر بودند و قلعه های جنگی و مستحکم زیاد در حوزهٔ پنجاب داشتند چنانچه به بعض روئسای آنها ۹۹ و ۱۰۰ قلعه نسبت داده شده است و مقصد از آن اشاره به تعداد زیاد قلعه های آنها میباشد. داسیو ها در جنگ ها مقابله های خیلی شدیدی کرده و خساراتی بـه آریاها هم رسانیده اند چنانچه این مطلب از بعض سرودها معلوم میشود و آریاها از ارباب انواع خود مخصوصاً از «اندرا» و «اگنی» حیوانات و رمه های از دست رفتهٔ خود را مجدداً مطالبه میکنند. بهر حال داسیو ها در اثر فشار لا ینقطع و ورود مهاجرین جدید آریائی (۱) رب النوع باد است (۲) ریگ و داسنهيتا . مستر واسن جلد اول صفحه ۲۲ (۱۷۰) بعد از مقابله های چندین قرنه اول به کوه های شمال پنجاب پناه گزین شدند و آخر آنجا را به تدریج ترک گفته و راه قسمت های جنوبی هند را پیش گرفتند. یکی از عکس العمل های بزرگ تصادم آریا و داسیو در خاک هند ظهور طبقات یا «کست» است که پیشتر هم بدان اشاره شد و علت مهم ظهور آن تصادم با داسیوها بود زیرا آریاها برای محافظه عرق و خون خود حتی المقدور کوشش داشتند که با داسیوها مخلوط نشوند و به این ترتیب طبقات چهار گانه برهمنانا (روحانیون) کشاتریا (جنگجویان) ویسیا (اهل حرفه) و سودرا یا طبقه پست اجوت بمیان آمد. شاخه غربی یا امادی و پارسوا : همان طور که آریا ها از بخدی به جنوب هندوکش منتشر شده و شاخه بطرف شرق در خاک های هند پراگنده شد بعد از دو هزار ق م که آنرا مبداء حرکت و مهاجرت ها از بخدی میدانند شاخه ها یا موج هایی هم مجرای رودخانه های هری رود و هیرمند وفراه رود را که از کوه پایه های آریانا بطرف غرب و جنوب غرب سیر میکنند تعقیب نموده و به ماورای غربی دشت لوط حالیه پراگنده شدند. مهمترین قبایل آریائی که از آریانا بطرف غرب مهاجرت نمودند قبایل «آمادی» و «پارسوا» یعنی مادها و فارسی ها است که با عشایر متعلقه و حیوانات خود از کوه پایه های «مهد آریائی» یعنی آریان به تجسس علف چر و چراگاه بطرف غرب رفتند. در فصل اول مختصراً اشاره نمودیم که در حوالی سه هزار سال ق م منها جمینی از حوالی بین النهرین به اراضی جنوب خزر پیدا شده و مدنیتی با خود آوردند که آنرا «پروتو عیلامی» گویند. بهمین ترتیب سامی ها از بین النهرین بطرف شرق پیش آمده و بخاک های فارس جای گرفتند. علاوه برین در سواحل خلیج فارس سیاه پوستانی هم زندگانی داشتند که اصلیت آنها چندان معلوم نیست. اشوری ها که از روی نژاد سامی بودند در خاک های که بسان بنام مدیا وفارس شهرت یافت مستقر شده و قرن ها در آن قطعات حاکمیت مدنی وسلطه (۱۷۱) سیاسی داشتند . این وضعیت یعنی زندگانی اقوام عناصر سامی در ین علاقه ها دوام داشت تا اینکه شاخه های آریائی از طرف مشرق یعنی از آریانا در حوالی دو هزار ق م بنای مهاجرت را بطرف غرب گذاشته و با عناصر نژاد سامی مقابل شدند . بیشتر در فصل اول دیدیم که قرار تحقیقاتی که در زمینه قبل التاریخ در حوالی کاشان و دیگر نقاط فارس بعمل آمده علایم ظهور قوم جدید که غالباً آریاها باشند در حوالی هزارقم در ان دیار پیدا شده است.این آریا ها از کانون سامی یعنی از بین النهرین واراضی متصل شبه جزیره عربستان پیش نیامده اند بلکه قراریکه آئین وعقاید وزبان وعادات و هزار چیز دیگر وانمود میکند از کتلۀ آریاهای باختری شاخه های در حوالی ۲۰۰۰ ق م جدا شده و در امتداد راههای طبیعی یعنی مجرای رودخانه هائی که از آریانا بطرف غرب میرود بحرکت آمدند و آهسته آهسته به اراضی ماورای دشت لوط پراگندشدند. در فصل سوم اهمیت رودخانه های غربی صفحات آریانا را از نقطۀ نظر اوستا شرح خواهم داد ضمناً بصورت دقیق تر به منازل حرکت قبایل مهاجر آریا بطرف غرب هم روشنی بیشتری خواهد افتاد بهر حال اینجا و مربوط به این فصل مبدأ حرکت بعض قبایل آریا یعنی اما دی و پارسوا از آریانا شرح داده شد ، تاثیر های متقابله محیط نو در ایشان و از ایشان در محیط نو مختصراً بجایش ذکر خواهد شد . فصل سوم مدنیت اوستائی عمومیات اقتضاآت محیط و نژاد : در سلسلهٔ تاریخ باستانی «آریانا» بعد از مرحلهٔ قبل‌التاریخ و دورهٔ مدنیت پیش از «ویدی» و «ویدی» که به مهاجرت عناصر آریائی از حوزهٔ اکسوس «باختر» و استقرار آنها به نقاط مختلف آریانا و ممالک همجوار هند و فارس منتهی می‌شود در حوالی هزار ق‌م ستارهٔ مدنیت درخشان دیگری طلوع میکند که میتوان آنرا «مدنیت اوستائی» خواند. مقدماتی که زمینه را برای ظهور این دوره آماده نمود در حوالی ۱۲۰۰ سال ق‌م چیده شده و از ۱۰۰۰ ق‌م به‌بعد اثرات مثبت آن طوری انبساط یافت که ازان کانون ثقافت و مدنیت بزرگ دیگری در شمال آریانا تشکیل شد و دامنهٔ شعشعه‌یاشی آن بصورت محسوس تازمانه‌های مقارن حملات اسکندر دوام نمود. «مدنیت اوستائی» در حقیقت دامنهٔ همان «مدنیت ویدی» است که هر يك بجای خود در همان کانون فروزان حیات آریائی در حوضهٔ اکسوس «باختر» مشتعل شده و هردو مانند مشعل درخشان یکی بعد دیگری در دامنه‌های کهسار و وادی‌های شاداب این سرزمین روشن گردیده و شعلهٔ درخشان آنها بعد از تنویر خطهٔ مستعد آریانا برحسب تقاضای وقت و مهاجرت پارهٔ قبایل به ماورای جبال هم تابیده است چنانچه به‌رنگی که در فصل دوم گفته شد اولی حوزهٔ سند و پنجاب را منور ساخت و دومی با پارهٔ مهاجرت‌های تازه‌تر و مخصوصاً کشور کشائی‌های شاهان مقتدر بخدی و بعض عوامل دیگر تاحوزهٔ بین‌النهرین را روشن نمود و در لباس تحول ازین هم بیشتر بخاك‌های غرب آسیا نفوذ کرد. ( ۱۷۳ ) مدنیت اوستائی» عین «مدنیت ویدی» و «مدنیت ویدی» عین همان ثقافت قدیم تری است که بدان اشاره شد و از قرن های متمادی بلکه هزاران سال در عروق آریائی های کوه نشین این دیار ریشه دوانیده و وقت به وقت قرار ایجابات زمان به رنگ و صورت مخصوصی جلوه نموده است . بعد از عصر ویدی که شرح آن در فصل دوم گذشت مقتضیات زمان وزندگانی تازه تر سبب شد که از همان سرود قدیمه از همان اساطیر عناصر طبیعی ، از همان مجمع ارباب انواع ، از همان مبادی اولیه حیات آریائی ، نظریات ، معتقدات، سبك زندگانی و بالاخره ثقافت مادی و معنوی تازه تری بمیان آید . نا گفته نماند که دورهٔ «ویدی» دوره ایست که قسمت زیاد و مهم مهاجرت قبایل آریائی از بخدی بسایر نقاط آریانا وممالك همجوار هند و فارس در طی آن صورت گرفته واختتام همین مسئله دورهٔ مذکوره را به پایان میرساند، به این ترتیب واضح معلوم میشود که مدنیت اوستائی را آریائی هائی بمیان آوردند که بطرف شرق و غرب به خاك های هند و فارس مهاجرت نکرده و به سرزمین اصلی و باستانی خود آریانا مقیم و مسکون ماندند . بعبارت دیگر تهذیب اوستائی که در حقیقت یکنوع تجدید مفکوره وحیات وعقیده است بدست طبقهٔ منور آریانا ، همان طبقه ئی که وید و تهذیب آن مال ایشان است صورت گرفت وعلت تشابه بین این مدنیت و تهذیب هم از هر نقطهٔ نظر که سنجیده شده به این دلالت میکند که هر دو در يك خاك بمیان آمده ومحصول تبحر وابتكار يك قوم است . پس مرام این فصل عبارت ازین است که تحت عنوان عمومی مدنیت اوستائی تطورات مادی و معنوی آریائی هائی را مطالعه کند که با مهاجرت های بزرگ متذکره بطرف هند وفارس نرفته و در سرزمین باستانی و مستعد خویش آریانا ماندند و در اثر نفوذ و وراثت مدنیت کهن اولی آریائی و ثقافت عصر «ویدی» دارای نظام زندگانی جدیدی شدند وقرار اقتضای زمان ومحیط اساسات مادی و معنوی حیات قدیم خود را شکل تازه تری دادند . ( ١٧٤ ) پیش ازینکه وارد اصل مطلب شویم و آریائی هائی را که در آریانا ماندند در فضای تهذیب اوستائی مطالعه کنیم در قسمت عمومیات مسائل به حيث تمهید باید مفصل تر صحبت کنیم تا علل اساسی «ریفورم اوستائی» که بدان اشاره کردیم معلوم شود. پیشتر گفتیم که اقتضاآت زمان ومحیط چنین تقاضا میکرد که آریا های باشنده آریانا در حیات مادی و معنوی قدیم خویش تجدید نظر کرده و به مفاد خویش وجامعه خویش راه های نوی باز نمایند . در اواخر هزار دوم ق م مدنیت ویدی یا اقلا آن حصه مدنیت ویدی که سرودهای معلوم آریائی از ان نمایندگی میکند بعد از دوام اقلا هزار سال به قوت وتاثیر وتازگی زمانه های اول نمانده و تماس با داسیوها ( بومیان هند در جنوب ) وتوریاها ( آرییاهای بدوی در شمال ) مفکوره های متناقص و عجیب و غریبی وارد کرده بود که اگر از قوانین مدنی آریائی آریانا کشیده نمیشد نقص میکرد و این موضوع جلب نظر ریشی های دانا را نموده بود . پس زمان خود بخود ایجاب میکرد که در پایان يك سلسله مهاجرت های بزرگ آن دسته آریایهائی که در آریانا مسکون ماندند بحال ووضعیت وموقعیت و قوانین و نظامات حیات مادی و معنوی خود فسكر کنند ومیتوان این چیزها را ایجابات داخلی نامید . همین قسم ایجابات خارجی هم در میان بود و تاثیر آن به هیچ وجه از عوامل داخلی کمتر نبود . تا زمانی که آریهای کتلۀ باختر از چوکات سرزمین اصلی خویش بیرون نرفته بودند ، تماسی با عناصر دیگر نداشتند. در پایان عصر ویدی موضوع مهاجرت ها، جنگ ها و مقابله ها، معلومات ایشان را وسعت داد. در جنوب و جنوب شرق در اویدی های هندی را بحیث دشمن تلقی کرده و ایشان را «داسیو» خواندند، بطرف شمال از حوزه سر در یا گرفته تا نقاط مجاور بحیره خزر مخالفین آریائی وغیر آریائی در مقابل آریاهای مهذب باختری پیدا شد که از خود شعبات مختلف (۱۷۰) داشتند و رو بهم رفته اوستا ایشان را بنام تورا Tura و دانو Danu یاد کرده . همین قسم بطرف غرب از جنوب سواحل خزر و مازندران و تبرستان گرفته تا حوزۀ بین النهرین و بابل که اوستا بوری Bouri خوانده چه اقوام آریائی مخالف و چه عناصر سامی هر کدام در اوستا واضح بحیث دشمن و مخالف تهذیب اوستائی تلقی شده و بجایش ازان واضح تر صحبت خواهیم نمود. پس محیط خارجی بیشتر تر ایجاب میکرد که آریا های مقیم آریانا فکری بحال و آینده خود و کشور خود نمایند بعبارت دیگر مردان منور و دانسته ئی که در کوه پایه های آریانا با ترویج مدنیت ویدی مسئولیت حفظ عرق وعنعنات وتهذیب واخلاق صاف قوم نجیب را بعهده گرفته بودند و از قدیم ترین زمانی که خاطره آریائی سراغ داده میتواند علم بردار مقاد مادی و معنوی آریائی بودند در پایان مهاجرت ها به بحران اخیر دوره ویدی خاتمه داده و رفور می که میخواستند بشکل قوانین اوستائی ظهور کرد مخاطرات فوق الذکر عوض اینکه در ارکان موجودیت آریاهای آریانا رخنه وارد کند در تقویت شالوده زندگانی نوین ایشان موثر افتاد و حس یگانگی تعاون ، اشتراك مساعی ، وحدت آمال در میان ایشان تولید نمود. دفاع منافع مشترك ، سرپرستی حیوانات اهلی ، حفظ خاك، تشتت هائی را که بصورت موقتی در اثر جنبش و مهاجرت و کثرت قبایل تولید شده بود بزودی خاتمه داده بايك روح نو و مفكورة جدید نظام مدنی، اجتماعی ، سیاسی ، اداری خود را تجدید کردند و آریانا باز جلوه گاه دومین مظهر تهذیب و ثقافت آریائی شد . همان مردمان اصلی که هسته حقیقی صاف نژاد آریائی را در بخدی تشکیل داده و وارث مبادى يك دوره طولانی تهذیب قبل التاریخی مشترك آريائى ومدنيت ویدی بودند بعد از جنبش مهاجرت ها در اثر اقتضای زمان و محیط داخلی و خارجی اصلاحاتی را به حال زندگانی جدید خود مناسب دانسته بر شالودۀ اصولات کهن و مدنیت قدیم خود تهذیب جدید اوستائی را بمیان آوردند . آن دسته قبایلی (١٧٦) که از خاک آریانا جدا شده در حوصهٔ پست و یکرنگ و هموار گنگا مسکون شدند در میان « درا ویدی » های بومی هند که خود شان « داسیوس » یاد کرده اند خود را بیگانه و خارجی دیده و بی اتفاقی ها و مخالفت های قبیلوی خود را کنار گذاشته از نقطهٔ نظر سیاست پیش از هر چیز به تشکیل سلطنت پرداختند و بعد از آریائی های باختری دومین سلطنت آریائی را کنار سواحل گنگا میان آوردند و برای اینکه نژاد آریائی در اثر دخول خون بیگانه مخلوط نشود برعلاوه طبقات «براهمنه» و«کشاتریا» و«ویسیا» یعنی طبقه روحانیون و جنگجویان و اهل حرفه طبقهٔ پست « سودرا » را هم تشکیل کردند ، همین طور در شق مذهبی هم تغیراتی شروع شده سرزمین یکنواخت حاصل خیز هند به آنها تلقین نمود که دنیا و مافیها همه از يك قوهٔ ماورای طبیعی تراوش میکند ، انسان محتاج به نیرو و فعالیت نیست و در اثر ریاضت و از بین بردن قالب مادی بدن به روح بزرگ منشاء کائنات متوصل خواهند شد . این بود بصورت خلص اثراتی که محیط هند بر آریاهای مسکونهٔ خود وارد کرد و از نقطهٔ نظر اجتماعی، سیاست و دیانت باب تازه و مخصوصی را برای ایشان گشود . شاخه هائیکه بطرف غرب مهاجرت اختیار کردند « امادی » و « پارسوا » است که پیشتر شرح جنبش آنها از بخدی و سیر حرکت آنها در امتداد مجرای رودخانه های غربی آریانا و رسیدن شان به خاکهای ماورای غربی دشت لوط و جنوب سواحل خزر شرح یافت و چون تاریخ حرکت آنها از باختر و خروج ایشان از سرحدات غربی آریانا متفاوت است قبایل امادی یعنی ماد که اولتر بحرکت آمده بود سواحل بحیرهٔ خزر و دامنه های جنوبی آنرا که نسبتاً قابل زراعت بود مقر خود قرارداد ، پارسوا که پساتر کوچیده و از روی نیرو و تعداد نسبت به امادی کمتر و ضعیف تر بودند اول به علاقه های کرمان جای (۱۷۷) گرفتند و چون علاقه‌های شمالی را مادها اشغال نموده بودند و بطرف غرب سد سامی حایل بود در اراضی جنوب در سواحل بحر که خشك و لم‌یزرع بود قهراً فرود آمدند . امادی چون اوانتر به اراضی جنوب خزر رسیده و بیشتر در خط سیر خود بطرف عرب آمده بود زودتر و بیشتر باسامی‌ها مخصوصاً آشوری‌ها تماس پیدا کردند و سلطۀ چندین قرنۀ سامی در عرق و خون آنها بیشتر تاثیر افکند (پارسوا) که عقب آنها رسیده در اراضی امتداد سواحل اوقیانوس مسکون شدند بنوبۀ خود مدتی تحت سلطۀ سامی بودند و بعد ازان هم مادها برایشان حکمرانی کردند. این دو شاخۀ مهاجرینی که از کانون اصلی آریائی جدا شده و بطرف شرق و غرب رفتند هر دو با عناصر بیگانه تماس دائمی پیدا کردند و کم‌وبیش با ایشان منحل شدند. شاخۀ شرقی با آریاهای مهاجر هندی از بدو امر ملتفت وخامت موضوع شده و برای نگه‌داری عرق خود به پارۀ اقدامات نسبتاً اساسی متوسل شدند که عمده‌ترین آن تشکیل طبقات است. دراویدی‌ها یا داسیوها که تعداد آنها در ماورای شرقی سندهو خیلی‌ها زیاد بود محض در اثر کثرت تعداد خود موجب تنزل عرق آریا گردیدند. مهاجرین در مقابل این خطر حتی‌المقدور در صدد علاج بر آمده و مؤثرترین کار آنها تاسیس طبقۀ (سودرا) بود که با سایر طبقات معاشرت نمیتوانست ولی باز هم اصل مطلب‌شان کاملاً بدست نیامده و اختلاط در عرق و خون بعمل آمد. خطرۀ امتزاج خون و تنزل عرق برای شاخۀ غربی امادی و پارسوا مدهش‌تر بود زیرا علاوه بر سیاه‌پوستان بومی سواحل فارس نژاد بزرگ سامی نه تنها از روی تراکم بلکه من‌حیث آمریت و نفوذ و حکمرانی و مخصوصاً بواسطۀ مدنیت چندین هزار ساله ایشان را تهدید میکرد. مادها و فارسی‌ها مدتی جدا از هم و متفرق تحت ریاست ملکان خود زندگانی کرده و چون مدت مدیدی تابع نفوذ سیاسی و مدنی آشوری بودند بدون اینکه متحسس شوند خون عرق (۱۷۸) وسجایای آنها رنگ سامی بخود گرفت واین نفوذ به اندازه ئی درعرق آنها اثر بخشید که بسا مورخین در میان مادها و آشوری ها فرقی ندیده ایشان را دنبالۀ آشوری واز عرق سامی حساب می کنند . معماری ، شیوۀ رسم الخط وتحریر، اصول اداره ، طرز حکومت ودربار ، طرز لباس واصول ماندن ریش و موی سر وتمام مظاهر زندگانی مادوفارس هوبه هو نقش قدم سامی است که عصر اشوری وسرگونی به آنها تحمیل کرده (۱) و رونه کروسۀ در صفحه ۲۳ جلد اول تاریخ اسیا حتی « مدنیت ، عرب و فارس را تخم مدنیت کلده واشوری » قلمداد میکند وتوماشك جرمنی درکتاب «مطالعات آسیای مرکزی » خود حینیکه از زبان های پامیر صحبت میکند میگوید که مادها و پارسی ها خیلی ها تحت نفوذ سامی آمده بودند . خلاصه دو شاخه مهاجرینی که از باختر وسائر کوهپایه ها ونقاط مرتفعۀ آریانا جدا شده بطرف شرق وغرب رفتند و به ممالك همسایه یعنی هند وفارس منبسط شدند تحت تاثیر محیط های نو و اختلاطی که بااقوام بیگانه وعرق های مختلف پیدا کردند به تدریج چه از حیث نژادو خون و چه از پهلوی عرف وعادات و آداب زندگانی ، خواص وزبان وغیره تغیر کرده راهی را پیش گرفتند و بطرف هدف مخصوص بحرکت افتادند که تعقیب آنها ازین بیشتر خارج نگارشات ما است زیرا آنچه که اصل مرام این فصل را تشکیل میدهد صحبت در اطراف آن حصۀ آریائی هائی است که به دو جانب فوق الذکر مهاجرت نکرده در جلگه های حاصل خیز ودامنه های سرسبز و کوهای سرفلك کشیده مسکن آریائی یعنی ( آریانا ) ماندند . (۱) «ماسیرو» در تاریخ قدیم ملل شرقی صفحه ٧٦٢ می نویسد که قصر هخامنشی همان قصر عیلامی است که دوباره آباد شده است. در صفحه ۸۰۹ می نگارد که الفبای میخی را از عیلامی ها اشوری و از آنها ارمنی وسوزیان وفارس گرفت. (۱۷۹) « آریانا » قطعه خاکی که آریائی ها در آن ماندند سرزمینی است کهستانی که در میان اراضی پست چار دره خوبی یعنی هامون ودشت فارس ، اوقیانوس و حوضه سند و اراضی هموار جنوب روسیه و حوضه اکسوس شکل فلات مرتفع بخود گرفته که از آن آبهای جاری رود خانه های بزرگ به چار طرف افق جاری است . چوکات آریانای قدیم قراریکه ذکر رفت چیزی است طبیعی که ساختمان و چین خوردگی های خود زمین و جریان رودخانه ها وحوضه های آن معین کرده و یسان تر تمام مورخین کلاسیک آنرا تکرار کرده اند. سرزمین آریانا که بصورت عمومی مرتفع و چشمه خانه رودخانه های گرد افق میباشد در خود پستی و بلندی ها و مظاهر مختلف الشکلی داردوروی هم رفته میتوان گفت که چند تیغه بلند سنگی تقریباً موازی هم از شرق به غرب امتداد یافته و تیغه وسطی بلند ترین و طویل ترین همه است که از گوشه شمال شرق شروع و از وسط فلات آریانا بطرف غرب ممتد میباشد. با این وصف بعلاوه تیغه های فوق الذکر دو گره کهستانی شکل فلات را کامل تر ساخته و آن یکی عبارت از گره سنگی پامیر در گوشه شمال شرق و دیگر گره وسطی است که توده کهستانات مرکزی آریانا را تشکیل میدهد . تیغه های کوهها و قلل توده های که ذکر شد همیشه از برف پوشیده و سفید مینماید. دره ها و دامنه های زیبای آن بهترین ییلاق و مناظر کهستانی جهان را تشکیل داده واخر دامنه ها به حاشیه شمال و غرب وجنوب به تپه ها وجلگه های فراخ و حاصل خیز منتهی میشود . دو توده کهستانی شمال شرق و مرکزی آریانا سرچشمه یکدسته رود خانه های خورد و بزرگی است که به ترتیب از قلل شامخه پر برف به دره های هول انگیز و ازانجا به دامنه های نرم فرود آمده بعد از آبیاری جلگه های داخلی به چهار گوشه افق جریان می یابد و بالاخره جمعی به اوقیانوس هند میریزد ، دسته با آمو به بحیره اورال منتهی میشود و قسمتی به هامون منتهی (۱۸۰) میگردد. از میان رود خانه های آریانا چهار رودخانه بزرگ آن که عبارت از اکسوس (آمو) هری رود، هلمند واندوس (سند) باشد خیلی مهم و در سر نوشت يك قسمت مدنيت آسيا رول مهمی بازی كرده اند زيرا سواحل زيبا و حوضه های حاصل خیز آنها مهد يك قسمت ثقافت بشر به شمار ميرود . ایربا: در اوایل فصل دوم مفهوم عمومی و خصوصی و اصطلاحی و تاریخی كلیمه «آریا» را شرح دادیم و متذكر شدیم كه آریاهای كتلة باختری به شهادت وثایقی كه از خود باقی گذاشته اند در سرود ویدی خود را « آریا » و در اوستا « ایریا » خوانده اند . با وجود اختلاف زمان بین عصر ویدی واوستائی در اصل مفهوم این كلیمه تغییری پیش نشده جز در لهجه و تلفظ كه آنهم فقط منحصر به حركت حرف اول كلیمه است . اصل مفهوم این كلیمه در عصر ویدی واوستائی «نجیب» معنی داشته و جنبة دین داری در هر دو عصر فوراً بدان اطلاق میشد و بعداً ز آن بادار ومالك وجزو دیگر صفات بدان پیوست میگردید در عصر اوستائی در اثر ایجابات زمان و محیط خارجی كه در مقدمة این فصل شرح دادیم با تقویت یافتن روحیات قومی در آریانا «ایریا» يك اندازه بیشتر مفهوم قومی وملی هم پیدا كرد . در ینوقت ایریا از نقطة نظر دیانت تنها پیروان اوستا را در بر میگرفت واز نقطة نظر قومی وملی بر كسانی اطلاق میشد كه در خاك های اوستائی یعنی در آریانا زندگانی داشتند و اقوام بادیه نشین شمال و باشندگان مازندران و تبرستان اعم از آریائی گرفته تا غیر آریائی تحت این اسم نمی آمدند و اسمای دیگری در مورد آنها اطلاق میشد مانند تورا Tura كه آریا های ویدی شمال اکسوس را در بر میگرفت وازین مسایل در مبحث علیحده سخن خواهیم راند. معنی اصطلاحی كلیمه ایریا در عصر اوستائی بیشتر راستگو ورا ستكار بود و خود میدانید كه اوستا در مسئلة راستی و راست گوئی و راست كاری چقدر اهمیت بزرگ قایل شده بود . (۱۸۱) اوستا و اولین خاك آریائی : در فصل دوم موقعی که میخواستیم به كمك منابع مختلف به مسئله مهد اولیه آریائی روشنی اندازیم تحت عنوان «ایریانا ویجه» متذکر شدیم که آریاهای عصر اوستائی مهد اول آریا را در «ایریانا ویجه» قرار میدهد و محل آن به شهادت خود اوستا و فیصلهٔ مدققین بزرگ حوزه علیا سر دریا و آمو و اراضی متصله آنست. از نقطهٔ نظر اوستا هرچه در این باره گفتنی هستیم در بحث جغرافیای شانزده قطعه زمین اوستائی شرح خواهیم داد تنها موازی با خط رفتاری که در فصل ویدی تعقیب شده اینجا همین قدر متذکر میشویم که اوستا نسبت به سرود ویدی در تشخیص اولین مهد آریائی واضح تر و نام گرفته صحبت میکند و حتی میتوان گفت که در میان تمام مدارکی که از کتلهٔ هند و اروپائی بصورت عمومی باقی مانده اوستا یگانه منبعی است که درین مسئلهٔ مهم واضح صحبت میکند و آن مهد اولی را نام می برد و خواص و مميزات آنرا بیان میكند. غیر از «ایریا ناویجه» اوستا خاك آریا هارا به نام های دیگری هم یاد کرده مانند ایریا وو دناهو و Airyao Danhayo یا ایریاوودهو Airyao Dnhya یا ایر يوشيانا Airyo Shayana که همه اسمای مرکبه است و در اول همه آن کلمه «ایریا» تکرار شده و با کلمات متصله خود همه «خاك ومسكن آریا» معنی دارد. با ملاحظات فوق معلوم میشود که اوستا نسبت به وید در تعین سرزمین آریائی واضح و دقیق تر صحبت میکند و این مطلب در مبحث جغرافیائی اوستا در همین فصل به تفصیل شرح داده خواهد شد. چیزیکه اینجا قابل ملاحظه است این است که اسمای «ایریاناویجه» ، «ایرياوودناهو» ، «ايرياوودهويو» «ایر یوشايانا» تمام آن مناطق آریا نشین را در بر میگرفت که اوستا ذکر کرده و مفهوم جغرافیائی آن در «آریانا» یعنی مسکن آریاها مشخص و معین شده است و کمابیش آلمانی «آریانا» را من حیث مفهوم جغرافیائی و نژادی مترادف اسمای فوق الذكر میدانند. (۱۸۳) تاثیرات خاك آریانا : درین شبه نیست که تاثیرات محیط وخاك از هر چیز بیشتر در سر نوشت باشندگان یك قطعه دخالت تامه داشته و خطوط اساسی سجایا ، عرف ، عادات ، اختصاصات و تمام مظاهر زندگانی مادی ومعنوی و سیاسی آنها را در آن میتوان یافت بیشتر بصورت مختصر دیده شد که آریائی های مهاجر در محیط های نو حوضه گنگا و فارس و مدیا و تصادف با عروق بیگانه و مدنیت های سامی چه شدند وزیر چه تاثیرات آمدند حالا میخواهم به بینم که آریائی ها در خانه خود چه کردند و چه شدند و محیط از آنها چه ساخت و در سر نوشت زندگانی مدنی وسیاسی آنها چه رولی بازی نمود . وضعیت جغرافیائی آریانا بصورت عمومی پیشتر شرح داده شد این مملکت در داخل حدود خود با داشتن کوههای بلند ، قلل پر برف، دره های هول انگیز ، کوتل های دشوار گذار، رودخانه های سیلابی ، آب های خروشان ، تپه های سبز، غندیهای خشك، جلگه های هموار و حاصل خیز ، بیشه های پر جنگل اراضی سنگلاخ منظره ئی دارد كه یك حصه آن به حصه دیگر نمی ماند . يكطرف قلل شش هزار متری افتاده و یك حصه دیگر بیش از ۳۰۰ و ۴۰۰ متر بلندی ندارد . در دو نقطه نزديك بهم یکجا تمام سال برف دارد و منجمد است و نقطه دیگر حرارت منطقه حاره را نشان میدهد . در يك فصل در یكجا گندم درو و در دیگر نقطه نو کشت میشود . به این صورت محیط مختلف الشكلی که يك حصه آن کهستانی، يك حصه آن جلگه، يك قسمت آن تپه زار و يك قسمت آن هموار، يك طرف آن خشك و يك طرف آن سر سبز ، يك گوشه آن گرم و گوشه دیگر آن سرد است تاثیرات عمیقی در رو حیات ساکنین آریائی این دیار وارد نموده به ایشان حالی نمود که زندگانی و صحنه حیات جنبه های تاريك وروشن ودوره های آسان و مشكلي داشته هیچ گلی بی خار نیست ولی این خارها به هیچ صورت سد راه موفقیت های زندگانی (۱۸۳) شده نمیتواند و انسان با اعتماد به نفس باید به زور بازو و قوه قلب تمام مشکلات را از مقابل خود بردارد. دوره اوستائی که این فصل را برای آن وقف کرده ایم و بسان به اختصاصات حیات مدنی آن می پردازیم در حقیقت دوره پرورش و تربیه روحی آریائی های این سر زمین است و تمام اصلاحات اجتماعی، اخلاقی، مذهبی، مدنی که درین دوره بمیان آمد و مدنیت عصر اوستائی را تشکیل میدهد تزکیه نفس، نظافت بدن، تشیید مبانی راستگوئی و راست کاری در فرد و جامعه فعالیت، مقابله با مشکلات، توسعه زراعت، اصول آبیاری، غرس اشجار، تربیه حیوانات مفید و قتل حشرات مضره و غیره و غیره است که اگر تمام آن را خلاصه کنیم این نتیجه بدست می آید که قرار ایجابات طبیعی محیط آریانا و مبانی اوستائی فرد و جامعه مستعد، متحد، نیرومند، با نشاط، فعال، زحمت کش، راست گو و راستکار و خاك مسکونه ایشان حاصل خیز و صحت بخش باشد. در اثر همین تاثیرات محیط آریائی های که چندین هزار سال در شمال آریانا مسکن گرفته و بسان به تمام نقاط منتشر شدند دارای سجایا و خواص مخصوصی شدند و چون کتله آریائی در کوهپایه های آریانا و مخصوصاً از جانب باختر با تورا و داتو و هونا اقوام آریائی بدوی و عناصر غیر آریائی مقابل بودند و خطرات تهاجمی که يك وقتی اسباب بیجا شدن آنها از آسیای مرکزی شده بود همیشه حس میشد در قدیم ترین زمانه های پیش از عصر مهاجرت از باختر، مفکوره اتفاق قبایل و پیوستگی برای حفظ منافع و خاك آریائی و نگه داری ماحاصل زراعت و حیوانات اهلی در میان آنها پیدا شده و برای اداره این سبك زندگانی جدید بار اول نظام سلطنتی آریائی در میان آریائی های باختر ظهور کرد و این زندگانی تا وقتی در باختر به تمام مفهوم خود ادامه داشت که مسئله کثرت نفوس و مهاجرت بمیان نیامده بود و جامعه آریائی تحت حکمفرمائی پادشاهان خود طوری شاد و مسعود می زیستند که خاطره آن در هزاران سال بعد مهاجرت از یاد آنها نرفته و همیشه ( ١٨٤) دیار شمال هندکوه '' بحدی زیبا اقامت گاهیما پادشاه را ' فردوس ' خوانده اند . موضوع مهاجرت طبعاً تايك اندازه اسباب پراگندگی این زندگانی مسعود شدولی تاثیر آن بیشتر مربوط به خود مهاجرین بود و با برامدن آنها از حدود آریانا خاتمه یافت . آنهائیکه به گنگا و مدیا و فارس رسیدند مجدداً سعادت و نجات خود را به پیوستگی و اتفاق دیدند ، آریائی های مهاجر هندی برای مقابله با داسیو س ها در حوالی ١٤٠٠ ق م دومین سلطنت آریائی را بمیان آوردند و مادها و فارسی ها برای نجات از نفوذ خون و حاکمیت اشوری سامی بار سوم و چهارم سلطنت آریائی را در خاك های خود در سالهای ٧٠٨ و حوالی ٥٤٩ تشکیل کردند . زرتشتر سپنتمان ازریشی های عصر ویدی تا زرتشتر سپنتمان : "تهذیب ویدی" که فصل دوم را وقف تشریح پهلو های مختلف آن نمودیم و اولین مظهر زندگانی مدنی آریا های کتلة باختری در دو طرفة هندوکش میباشد محصول ذکا و نبوغ جمعی از دانایانی است که ایشان را «ریشی» میخواندند و در فصلی که گذشت کم و بیش از آنها و رول بزرگی که در جامعة ویدی بعهده داشتند صحبت نمودیم. ریشی ها یا حکمای عصر ویدی کسانی بودند که رهنمائی جامعه از هر نقطه نظر بعهدة آنها بود و از کانون كوچك خانواده تا دربار شاهان در تمام امور حیاتی تودة آریا را به راههای نيك و صواب هدایت میکردند. ریشی ها تنها شاعر نبودند بلکه به همه معرفت زمان آشنا بودند و در امور قومی، اجتماعی، مذهبی، سیاسی، ملی، نژادی تبحر و معلومات کافی داشتند و همة این امور را به دور محور مفاد کتلة آریا میچرخانیدند . ریشی ها از نقطة نظر دیانت روحانیون و علمای دینی بودند و معتقدات آریا را از اعصار قبل التاریخ بهم حمل و مزج کرده و اساسی را در عصر ویدی بمیان آوردند که پیشتر مطالعه کردیم . ریشی ها از پهلوی اجتماعی به حیث رهنما و مقنن بزرگ تلقی میشدند و تشکیلات نظام اجتماعی آریائی و اصول و مقررات آن بدست ایشان وضع شده بود . ریشی ها از نقطة نظر مفهوم نژادی و حیات ملی رهنمائی توده را بعهده گرفته و سعی داشتند که قوم بهم متحد و متفق بوده عرق و خون آن از لوث بیگانه محفوظ باشد و ایشان با مجاهدت های خستگی ناپذیر روحیات آریائی را تقویت کرده و کوشش داشتند که فرد و جامعة آریا در فضای عنعنات و تهذیب و ممیزات مشخص (١٨٦) حیات خودشان پرورش یابد. این چیز ها که ذکر کردیم روی هم رفته از خلال سرود های ویدی واضح معلوم میشود و تشخیص میگردد که ریشی ها از هر رهگذر وظیفهٔ رهنمائی جامعهٔ آریائی را بصورت صحیح بعهده گرفته بودند. از خانواده گرفته تا عشیره و قبیله ده و قریه و شهر و دربار پادشاهی در همه جاريشی ها نفوذ داشتند ولی ازین نفوذ خویش مانند روحانیون کلده به مفاد خود کار نمیگرفتند و مانند آنها برای خود اقتدار و آمریتی قائل نشده بودند و از همین جهت رهنمائی های آنها در هر زمینه نتایج مثبت بخشید. این رویه اقلاً مدت هزار سال «از دو هزار قم تا هزار قم» دوام نمود و زمینه را از هر نقطه نظر برای ظهور مبادی يك دورهٔ بزرگ ریفورم اجتماعی آماده ساخت و ریشی بزرگ و حکیم دانائی مانند زرتشتر سپیتمان عرض وجود کرد. کسانیکه سرود های ویدی را از هر نقطه نظر مطالعه کرده و در اعماق روحیات معنوی آن دقیق شده اند و به این موضوع هم ملتفت هستند که سرودها عموماً در سینه ها و خاطره ها حفظ میشد میدانند که وجود ریشی های باستان و ثمره افکار آنها چقدر در راه ظهور زرتشتر سپیتمان و کتاب اوستا دخالت داشت همان طور که ریشی های عصر ویدی از يك سلسله مبادی حیاتی و فکری و مذهبی قبل التاریخ آریا استفاده کردند افکار خود آنها نیز که بصورت مجموعی بطرف هدف واحد متوجه بود و نتیجهٔ تراوش آن هم ضبط میشد به پیمانهٔ بسیار وسیع در ظهور شخصیت برجسته زرتشتر و قوانین اوستائی دخالت کرد. این طور واقعات تاریخی که ذهنیت جدید و انقلاب فکری در يك محیط تولید میکند عموماً عواملی بکار دارد و این عوامل را در مرور قرن ها ریشی ها و سرود های ایشان در چوکات آریانا آماده کردند. چیزیکه این نظریه را ثابت میکند تشابه متن خود سرود ویدی واوستا است و واضح معلوم میشود که زرتشتر سپیتمان از مقررات قدیم عصر ویدی آنچه (۱۸۷) را که موافق زمان خود و جامعه آریانا میدانست گرفته ، بعضی را توضیح قسمتی را تبدیل و حصه را حفظ کرده و افکار تازه و جدیدی به آن علاوه نمود . این واقعه و تسلسل آن در تاریخ قدیم افغانستان بار دیگر نیز تکرار شده و باز بعد از يك دوره معین که اینجا به دو هزار سال تخمین میشود در قرن چهارم هجری از همان منبع که منشأ این همه جنبش های فکری است مردی مانند دقیقی و جمعی از حکما و شعرا سربلند کردند و به احیای عنعنات بزمی و رزمی باستانی آریانا و تذکار کارنامه های شاهان مقتدر آن اقدام نمودند . قراریکه بعد تر در مورد شخص «زرا تشتر ا» خواهیم دید یکی از ترجمه هائی که هو گ Haug برای نام او مید هد « ستایش کننده » و « خواننده سرود ستایش » است و چون « گات ها » هم « سرود » معنی دارد و بزبان شعر سروده شده چنین نتیجه میگیرد که زرا تشترا اصلاً شاعر هم بوده . گفتیم گات ها سرود معنی دارد . دار مستتر در صفحه ۹۷ جلد اول ترجمه زند اوستای خود به فرانسه در اطراف این موضوع شرحی نگاشته و « گات ها » بعضی قدیم ترین حصه اوستارا «سرود و چیز سروده شده» ترجمه کرده و میگوید که زبان آن نسبت به سائر قسمت های اوستا قدیم تر است و اکثر کلمات آن در زند عامیانه ئی بلکه در زبان ویدی دیده میشود و این تنها قسمت اوستا است که به نظم ساخته شده بعضی علمای ویدشناس مفکوره های قدیم تری را دران سراغ میدهند . ازین بیانات مطالب چندی بدست می آید و ضمناً مربوط به مبحث حاضر گفته میتوانیم که زرتشتر از جمله همان ریشی های دانا و حکمای عصر ویدی است . همان طور که او را میتوان عامل ارتباط بین ریشی های دوره اخیر ویدی و حکمای عصر اوستائی قرار داد « گات ها قدیم ترین حصه اوستا هم چه از نقطه شعر و چه از نقطه نظر زبان و مفهوم حلقه تسلسلی بین سرود های ویدی و سائر قسمت های اوستا میباشد . خلاصه مقصود از توضیح (۱۸۸) مطالب این مبحث مهم این است که عصر ویدی ؛ ریشی های ویدی ؛ افکار و نظریات ویدی ؛ زبان ویدی؛ سیاست عصر ویدی زمینه را برای انقلاب فکری و اجتماعی سراسر آماده نموده و این کار بدست یکی از حکمای فرزانه باختر زر تشتر سپیتمان که حالا از شخصیت او صحبت میکنیم صورت گرفت . زرانشترا ، زرتشتر سپتمه یا زرتشتر سپیتمان : صاحب کتاب اوستا در « گات ها » که قدیم ترین قسمت این کتاب است بنام « زرتشترا » یا « زرتشتر » یاد شده و بعضی اوقات کلمه «سپتمه» هم به اسم او الحاق شده و «زرتشتر سپتمه » گردیده است که پسان تر از ان «سپیتمان »ساخته و «زرتشتر سپیتمان » گفته اند . (۱) این دو کلمه « زراتشترا » و« سپتمه » هر کدام از خود معنی علیحده دارد و ذیلاً نظریات مدققین را تا يك اندازه در اطراف آنها شرح میدهیم : مدققین معمولاً کلمۀ «زرتشتر» را مرکب از دو حصه دانسته و بصور مختلف آنرا تجزیه و ترجمه نموده اند . دار مستتر فرانسوی حصه اول کلمه را « زرت» و دومش را « شتر »تشخیص داده . مشارالیه«زرت»را از« زراتو»مشتق میداند و آنرا زرد ترجمه کرده . بارتولمه حصه اولی این کلمه را«زرنت»تصور نموده و « پیر » معنی میکند . کلمۀ دومی را این دو نفر و جمع دیگری از مدققین همین شتری میدانند که تا حال در فارسی موجود است . به این دو تعبیر که گذشت معنی اسم مرکبه «صاحب شتر زرد» یا « صاحب شتر پیر» میشود . (۱) ملتفت باید بود که مامؤسس ريفورم اوستائی را بنام قدیم و اصلی باختری اش قراریکه در اوستا ذکر شده اسم برده و می بریم وصحیح ترین صورت اسم او همین است . این نام درماخذ قدیم شرقی و غربی با کمی تحولات بصورت های مختلف ذکر شده . در غرب یونانی ها اول او را « زورا دروس » و بعدتر « زاروس » « زرا دوس » « : زراتس» « . زور و استروس » «زاروسترا» میگفتند. شکل « زردشت» را بیشتر مورخین ارمنی استعمال کرده اند . (۱۸۹) داکتر ف مولر F. Muller «زرا تشتر» را «مالك شتر های جری» ترجمه کرده. «بورنف» مؤسس مطالعات زند کلمۀ «زرا تشتر» را به این ترتیب دو حصه نموده یکی «زرت Zarath» و دیگر «اشترا Ushtra» و چون کلمۀ اول را «زرد» ترجمه نموده ازان «مالك شتر زرد» بدست می آید، ولی یکنفر دیگر موسوم به هاگ Haug به ملاحظه میرساند که در زبان قدیم باختر زرد را «زیری تا Zairita» میگفتند به این ترتیب اساس نظریۀ بورنف متزلزل گردیده است. «هاك Haug (۱) کلمات «زرت» و «اشترا» را بصور مختلف تجزیه و ترجمه نموده یعنی کلمۀ اولی را «پیر» «دل» و «ستایش کننده» و کلمۀ دومی را نه شتر بلکه از «ایوتا را Uttara» مشتق دانسته و (اعلی) ترجمه نموده است و به این ترتیب ترجمه «زرا تشتر» چنین میشود: «کسی که دل اعلی دارد» یا «کسی که شاعر و خوانندۀ سرود ستایش است» و این تعبیر به مبحث بیشتر ما خیلی موافقت میکند زیرا گفتیم که زرتشتر یکی از جملۀ همان ریشی های دانا و فرزانه ئی بود که در آخر عصر ویدی انقلابی در زمینۀ فکری و حیاتی باشندگان آریانا وارد کرد. چون «گاتها» یعنی قدیمترین قسمت اوستاهم مشتمل بريك سلسله سرود است و به نمونۀ وزویۀ سرود های باستان ویدی ساخته شده «هاگ» به این عقیده است که خود زرتشتر هم شاعر بوده و چون اوستا مخصوصاً «گاتها» عبارت از «مانتر اسپنتا Manthracepta» یعنی «سخنان پاك» بود که زرتشتر از طرف هرمزد آورده بود طبیعی باید که آورندۀ این سخنان در جملۀ فضایل دیگر شاعر هم بوده باشد و قراریکه بیشتر شرح دادیم چون گاتها «سرود و چیزی سروده شده» معنی دارد بدون اقامۀ سایر دلایل میتوان گفت که زرتشتر یکنفر ریشی مقتدری بود. ناگفته نماند که «هاگ» کلمۀ (۱) گاتها Gathas جلد دوم صفحۀ ٢٤٦. (۱۹۰) زرتشتر ا »را «رهنمای اعلی» هم ترجمه کرده . علاوه برین این نامرا بصورت های مختلف دیگر هم ترجمه نموده اند از قبیل : بد ست آورنده غنیمت ، بدست آورنده شتر بحيث غنیمت ، ستاره طلائی وغیره وغیره . کلمه دیگر سپیته ، یا سپیتمه با سپنتمان لقب زرتشتر و معنی آن «سفید» يا « از خانواده سفید» یا «نژاد سفید» است و بعضیها این سفیدی را مفهوم معنوی داده و آنرا « پاک روان» ترجمه نموده اند. بهر حال قراریکه بنداهش سلاله نسب زرتشتر را میدهد یکی از اجداد او « سپیتمان » هم نام داشته . شبهۀ نیست که کلمه سفید که در پشتو بصورت سپین دیده میشود در ین کلمه موجود است . حالا که معنی کلمات مذکور تايك اندازه شرح يافت بصورت تبصره در اطراف آن مینگاریم : اگر از نقطه نظر وظیفه ئی که زرتشتر در جامعه آریائی به انجام رسانید ، نگاه کرده شود معنی ستایش کننده ، خواننده سرود ستایش ، رهنمای اعلی بنام او بیشتر موافق است زیرا مشارالیه مانند ریشی های باستان سرود ستایش ساخته و خوانده و توده مردم را بطرف هدف مخصوصی رهنمونی کرده و ذهنیت نو در میان آریایای آریانا تولید نموده است . امکان زیاد دارد که کلمه «شتر » دريك حصه نام او داخل باشد چنانچه جمعی از مدققین به همین نظریه اند شتر بخدی مهمترین وزیباترین و قوی ترین نسل شتر است که در تمام آفاق شهرت دارد وشتر دو کوهانه در تمام دنیا بنام شتر بکٹریان هم یاد میشود . تاریخ قدیم آریانا نشان میدهد که کلمات گاو وشتر واسپ در نامهای آرباهای این سرزمین دخالت زیاد داشت و این کلمات در اسمای خانواده ها و اشخاص بزرگ دیده میشود اسم « کیومرت » اولین ادمی که اوستا نام میبرد اصلاً مرکب از دو کلمه « گوو مرد » بود که از (۱۹۱) ترکیب آنها «کومرد» ساخته شده به تدریج که مفهوم قدیم آن فراموش شده ازان به شباهت اسمای دیگر کیومرث ساخته اند . خاندان شاهی اسپه باختری واسمای اعضای آن مانند اروت اسپه (لهراسپه) و بست اسپه (گشتاسپه) وغیره مثال های برجسته ایست و نشان میدهد که یکعدۀ شاهان و مردان بزرگی به صفت «دارای اسپ های تندرو» و امثال آن یاد شده اند . پس هیچ غرابت ندارد که صاحب کتاب اوستا «صاحب شتر زرد» یا «صاحب شتر پیر» وغیره نامیده شده باشد . خویشاوندان و بستگان زرتشتر: پیشتر راجع به نام زرتشتر و لقب او و معنی آنها شرحی داده شد در اینجا میخواهیم راجع به بعضی بستگان و تعلقات خویشاوندی او چند سطری بنگاریم . در یشت سیزدهم یا فروردین یشت بعضی خویشان و بستگان زرتشتر اسم برده شده . نام پدر اوپوروشسپه Paurushaspa و نام جد اوپتیراسپه و نام چهارمین پشت او هچا تاسپه Haechataepa تذکار یافته بعضی ها دوازدهم پشت او را به «مانوچیترا» میرسانند در اوستا مانوچیترا پسر ایریو Airyu است و «ایریو» پسر «تری تو نا» است که از جملهٔ شاهان «پارا داتا» یا پیشدادیان بلخی میباشد . علاوه برین چون نام پدر و پدرکلان و چند پشت او به کلمهٔ اسپه منتهی میشود(۱) واضح میتوان گفت که زرتشتر از احفاد دودمان شاهی باختری بوده . اوستا به زرتشتر سه پسر و سه دختر نسبت میدهد. پسران او به نامهای «ایست واستر» «اور وتت نرا» - «هورچیترا» - (۲) یاد شده و خورد ترین دختر او پورچیست نام داشت. زرتشتر که از خانوادهٔ نجیب بود با نجبای باختر خویشی و وصلت کرده، از آنها دختر گرفته و به آنها دختر داده چنانچه دختر فراشترا برادر جاماسپه را که وزیر گشتاسپه (۱) از قبیل پوروشسپه ، پی تراسپه ، سپیتراسپه ، هیته اسپه وغیره . (۲) فروردین یشت فقره ۹۸ . (۱۹۲) پادشاه باختر بود ازدواج نموده بود و جوان‌ترین دختر خود «پورچیست» را به جام اسپه برادر فراشتر وزیر پادشاه باختر داده بود. کلمه اسپه که در نام اجداد او ملحق است و خویشاوندی‌های که با وزرای باختری نموده علاوه بر دلیل واضحی که شجره او به پادشاهان پیشدادی یا پاراداتا وصل میشود عوامل دیگری است که از روی آن میتوان گفت که زرتشتر از نجیب زادگان باختر بود. در اینجا تولد و پرورش یافته و با تمام خویشان و بستگان خود در اینجا میزیست و در همین جا آئین خویش را اساس گذاشت. زرتشتر در افسانه‌ها و روایات تصوری: با وجودیکه اوستای باختری دستخوش حوادث روزگار شده معذلک با آنچه که گاتها صحیح ترین قسمت اوستای قدیم شهادت میدهد پیش ما در نام زرتشتر سپیتمان باختری موسس آئین اوستائی و شخصیت او شبهه‌ای نیست در باب اینکه بعضی اوهام پرستان این شخص را وهمی و خیالی تصور کرده بنام او قصه و افسانه‌های عجیب و غریب ساخته‌اند میتوان گفت که اکثر این نظریات بادِ هوا و خیالی و خالی از حقیقت است و سراسر به حساب افسانه میرود و تا یک اندازه علت این تصورات قدامت زیاد زمان حیات زرتشتر و انقلابی است که روزگار و سلطه بیگانگان تا زمان فتوحات اسکندر مقدونی وارد کرده است و چون قسمت زیاد اصل اوستای باختری از بین رفته و پس از در عصر پارتی و ساسانی و حتی در قرن ۹ مسیحی یعنی تقریباً ۳ صد سال بعد از ظهور دین مقدس اسلام از روی افسانه‌ها و اساطیر و حافظه‌ها و سینه‌ها چیز نوی بمیان آورده‌اند و الحاقات تازه‌ای بدان کرده‌اند طبعاً پردۀ تاریکی روی حقایق را گرفته و در نتیجه نه تنها افسانه‌ها اطراف «زرتشتر» را فرا گرفته بلکه نزدیک بود که بکلی از شخصیت زرتشتر بلخی انکار نمایند و او را شخص وهمی و تصوری قلمداد کنند. زرتشتر بلخی طوریکه از روشنائی قسمت‌های قدیم اوستا معلوم میشود کسی است که (۱۹۳) مختصر شرح حال و خویشان و بستگان و محیط تولدی و پرورش او گذشت آنچه که عالم تخیل و افسانه و دوری راه و عدم معلومات بمیان آورده پاره نظریات در هم و برهم و متناقضی است که خود بخود شکل افسانه بخود گرفته و به جمع داستان میرود و ذیلاً به شرح آن می پردازیم : روایات یونانی : یونانی ها قرن ها پیش از عصر فتوحات اسکندر در شرق راجع به ممالك شرقی و ساکنین آن و عرف و عادات ايشان يك سلسله چيزها نوشته اند که جنبه زیاد آن داستانی و افسانه است چنانچه حتی نوشته های هرودت که پدر مورخین بشمار میرود ازین چیز ها خالی نیست. همین طور راجع به زرتشتر از حوالی قرن ه به بعد يك سلسله چیزهای نوشته اند که غیر افسانه حکم دیگری بران نمیتوان کرد . اولین مورخ یونانی که در حوالی ٤٥٠ - ٥٠٠ ق م می زیست و از زردشت یاد کرده گزان توس Xantus است . افلاطون فیلسوف یونانی ( ٣٤٧ - ٤٢٩ ق م ) زردشت را بانی مذهب ماژوپسر اورومازس Oromazes میداند . دینون Deinon از اسم او نتیجه گرفته و او را یکنفر ستاره پرست قلمداد میکند «هرمی پپوس» که از اهل سمیرنا Smyrna بود زردشت را باختری و شاگرد ازوناکس Azonakes یا اگوناکس Agonakes میداند. دیو دوروس Diodorus اطلاع میدهد که زوراستر در بین آریائیها اظهار کرد که قوانین جدیدی را که در بین خلایق شایع داده روح پاك به او تلقین نموده است ترو گوس پومپیوس TrogusPompeuis او را معاصر نینوس شاه اشوری دانسته می نویسد که زوراستر شاه باختری هابا صحت کاملی قوای عالیه دنیائی وحرکات ستاره هارا کشف کرد و آئین ماژرا اساس گذاشت و از دست نینوس بقتل رسید پلینی Pliny بملاحظه میرساند که زوراستر موسی آئین ماژ بوده و در روز تولد خود می خندید. دیوکریسوستوم Diochrysostom مینویسد که زوراستر در اثر عشق و علاقه که ( ١٩٤) به حکمت و عدالت داشت منزوی در کوهی در میان آتش زندگانی میکرد و چون پادشاه وقت با عرفا و بزرگان کشور به دیدن اورفت از میان آتش برآمده و ایشان را به آئین خود دعوت نمود. کفالیون اظهار میدارد که زوراستر ماژ و شاه باختری با سمیرامیس جنگیده و این زن او را مغلوب ساخت. هکذا اربونیوس Arbonnus از جنگ نینوس بازوراستر باختری بی اطلاع نبود. به همین منوال ایوز بروس Eusebruis از جنگ زوراستر ماژ پادشاه باختر با نینوس حکایت میکند. Tcon تئون باشندهٔ شهر اسکندریه جنگ سمیرامیس و زوراستر بلخی را متذکر میشود «امی نوس مارسلینوس» زوراستر را یکنفر باختری خوانده و میگوید که هستاسپ Hystaspes پدر داریوش عقیده ماژها را شیوع داد. سویداس Suidas به وجود دو زوراستر قایل است یکی را رو راستر فارس و مدی سردار و بزرگ ماژها میداند و دیگر را يك نفر عالم هیئت و منجم اشوری قلمداد میکند که در زمان نینوس زندگانی بسر می برد. کتزیاس Ktesias نقل میکند که زوراستر معاصر پادشاه اشور نینوس و زنش سمیرامیس بوده مشارالیه قصهٔ لشکر کشی پادشاه اشوری نینوس را بر علیه پادشاه باختر یعنی زردشت حکایت مینماید آگاتاس Agathas ٥٢٦ - ٥٨٣ می نویسد که زردشت معاصر هستاسپس بود و این هستاسپس معلوم نیست که پدر داریوش یا کس دیگر است. طوریکه پیشتر اشاره شد این روایات با وجودیکه همه اش از منابع یونانی نشئت کرده ولی تناقص و اختلافات نظر در آن به حدی است که خود بخود در قطار افسانه قرار میگیرد و نشان میدهد که معلومات مورخین قدیم یونان راجع به شرق پیش از فتوحات اسکندر چقدر جنبهٔ داستانی داشته است. ..... اوستا کلمۀ اوستا را مستشرقین اروپائی بصورت های مختلف ترجمه و تعبیر نموده اند بعضی آنرا «مضمون» و بعض اشتقاق آنرا از کلمه «اپستاک Apstak» گرفته «و قانون» ترجمه کرده اند. پروفيسر «گلدنر» از پروفيسر «اندر آس» نقل کرده گوید که کلمه اوستا و یا «اوستاک» پهلوی از کلمه «اوپستا Upasta» مشتق است که معنی آن اساس و بنیان و متن اصلی میباشد (۱) کلمه «زند» را که به آن ملحق میکنند بصورت صفت تعبیر میشود و آن دو معنی دارد «شهر» و «نماز» و اصلاً از کلمه «زانتو Zantu» بمیان آمده است. پس معنی اسم مرکب «زنداوستا» بيك تعبير «کتاب یا قانون شهری» و به تعبیر دیگر «کتاب دعا و نماز» میشود. بعض های دیگر «زند» را از «از انتی Azanti» گرفته و «شرح و بیان» ترجمه کرده اند. الحاق کلمه «زند» به اوستا به این معنی اخیر چیز تازه است زیر امقصود از شرح و بیان تفسیر اوستا است که بزبان پهلوی نوشته اند و «پازند» بجای خود شرحی است که برای زند نوشته اند. بعضی های دیگر مدعی اند که اوستا بمعنی مجهول است به این طریق که این کلمه مرکب از دو قسمت است «او» بمعنی «نه» و «ستا» بمعنی «دانش» و معنی شکل مرکب آنها غیر مفهوم مجهول میشود و علت این تعبیر را چنین می نویسند که چون اوستا باختری منحصر به دو نسخه بود و هر دو در اثر تهاجمات اسکندر از بین رفت در عصر پارتی و ساسانی که شروع به جمع آوری پارچه های خطی نمودند معنی آنرا عموماً نمی فهمیدند و به این مناسبت آنرا اوستا یعنی مجهول نامیدند، لیکن روی هم رفته نسبت به تعبیر اخیر نظریاتی که اول ذکر نمودیم صحیح تر بنظر میخورد. انسیکلو پیدیای برطانیا می نویسد (۱) صفحه ٤٧ گاتهای زرتشت تالف پور داود. (١٩٦) که صورت قدیمی نام اوستا « اویستاك Avistak » بود و معنی حقیقی آن معلوم نیست . روی هم رفته اوستا و مخصوصاً « گاتها » عبارت از مانتر اسپنتا Manthracepta یعنی « سخنان پاك » است و بر مجموعه هدایات و قوانینی نسبت میشود که زرتشتر از طرف هرمزد آورده بود . اوستای اولی یا باختری : اوستای اولیه یا اوستای باختری باشکال و وضعیت اصلی خود چیزی بوده که متاسفانه تعریف صحیح آن امروز محال است و نمیتوان گفت که چقدر آن از بین رفته و چه باقی مانده . درین شبه نیست که چون گشتاسب پادشاه باختر به دین نو گروید حکم داد که مجموع قوانین اوستائی را روی پوست گاو نویسند و به معابد مملکت تقسیم نمایند ولی واضح معلوم نمیشود که چند نسخه نوشته و بکجاها تقسیم کردند پلینیوس Plinius از روی کتاب هر میپوس مینویسد که کتاب مذهبی زرتشتر مرکب از دو ملیون شعر بود طبری تذکار میدهد که اوستاروی ١٢ هزار پوست گاو نوشته شده بود. این ارقام اگرچه تا يك اندازه صحیح است بازهم قرار مطلوب ازان نتیجه قاطعی نمیتوان بدست آورد زیرا معلوم نمیشود که این ١٢ هزار پوست گاو يك نسخه اوستا بود یا بسیار. بهر حال با وجود یکه ارقام فوق جنبه مبالغه کارانه هم داشته باشد از آن و از روی اوستای موجود، واضح معلوم میشود که اصل اوستا چیز ضخیم و بزرگی بوده و بر ٢١ کتاب یا نسك تقسیم شده بود . اوستای نو : وقتیکه زرتشتر آئین خود را بحضور گشتاسب پادشاه باختر عرضه داشت، در اثر حکم پادشاه باب مناظره بین او و دسته از علمای باختری باز شد، و در نتیجه پادشاه و اهل دربار به دین او گروید. آنگاه گشتاسپ حکم کرد تا قوانین آئین نو را با آب طلا روی پوست گاو نوشته به معابد مملکت تقسیم نمایند پس اصل اوستای باختری هر قدر نسخه که داشت همه اش در باختر (۱۹۷) و سائر نقاط آریانا تقسیم شده بود و این نسخه ها در تمام دوره هائیکه اولادۀ دودمان اسپه باختری در آریانا حکمفر مائی داشتند همه جا بجای خود باقی و از گزند مصون بود . چون متعاقباً يك دورۀ پر هرج و مرج شروع شده آشوری ها مثل نینوس و سمیرامیس و سالمانسار دوم ، تیگت پیلسردوم خاك های ماد و فارس را زیروزبر کرده گزندشان تا باختر و حواشی غرب آریانا رسید و پس ازآن سیروس و داریوش هخامنشی به حملات شروع و هفت سال جنگ با پادشاهان مملکت ما نمودند. درین گیردارها که تقریباً از اواسط قرن ۹ قم تا موقع ظهور اسکندر در خاك های آسیائی دوام کرد، شیرازۀ زندگانی از هر نقطه در آریانا بهم خورده و در اثر جنگ های بیگانگان به معابد و آثار مذهبی خسارات مدهش رسید و کتب و آثار قلمی و منجمله نسخه های اوستای اصلی هم از بین رفت . شاهان هخامنشی بعد از تقریباً ۷ سال پیکار بالاخره غلبه یافتند. ایشان که باسطحه و تماس چندین قرنۀ سامی در عرق و خون و ثقافت رنگ سامی بخود گرفته بودند در اثر جنگ های مذکور مجدداً به کانون تهذیب صاف آریائی در آریانا تماس پیدا کرده و آئین اوستائی را برگزیدند و با خود به فارس بردند و از اختلاط آئین باختری اوستائی و موهومات قدیم سامی و بابلی مذهبی بین این هر دو بمیان آمد . درین گیرودار ها بعض نسخه های قیمتی اوستا هم از آریانا به فارس رفت چنانچه گويند يك نسخۀ آن همان اوستائی بود که اسکندر همرای «استخر» طعمۀ حریق ساخت و يك جلد دیگر آنرا از هر جائی که بدست آورد به یونان فرستاد . بهر حال چیز یکه مایه خوشی و مسرت است این است که با وجود این همه مصائب و بدبختی ها که در طی آن نسخه های اوستا پراکنده و نابود شد باز هم مقصد بیگانگان در امحای معارف و تهذیب و آئین قدیم باختر و کتاب اوستا بکلی برآورده نشد خواه از روی نسخۀ که به یونان فرستاده شده بود خواه از روی خاطراتیکه ( ۱۹۸ ) در سینه ها و حافظه ها محفوظ بود خواه از روی پارچه های متفرق دیگر آنقدر مدارک و آثار کافی بدست آمد که ازان مجموعه ئی بسازند و نظام و قوانین حیاتی، مدنی تهذیبی قدیم باختر را تجدید نمایند. چون جمع کردن و تدوین اوستای نو هم شرحی دارد ذیلاً بصورت مختصر به آن میپردازیم: اولین کسیکه بخیال جمع آوری افتاد و لکش Volkash یا « ولخش » پارتی بود و چون در میان پارتی ها اقلا چهار نفر به این اسم سلطنت نموده اند مدققین جمع کننده اوستا معروفترین و لخش ها، ولجس اول را میدانند (۱) که معاصر « نرو Nero » امپراطور رم بود و در نیمه دوم قرن اول مسیحی سلطنت داشت. و لخش اول و برادرش تریدانس Tridates هر دو پیرو آئین زردشتی بودند و حتی «تریدانس» خودش موبد بزرگ بود و این نظریه را مکاتیبی ثابت میکند که بین نرو و این دو برادر تبادله شده است. بهر جهت اولین اقدام در جمع آوری کتاب اوستا از طرف و لخش پادشاه پارتی در ربع سوم قرن اول مسیحی بعمل آمد و این اوستا تا هر اندازه ئی که جمع شده بود تا ظهور ساسانیان باقی ماند. موسس سلالۀ ساسانی «اردشیر» چون پسر يك نفر کاهنی بود که بنام «بابك» در يك معبد «اناهیتا» در شهر استخر مجاوری میکرد در اثر توصیه پدر به جمع آوری اوستا اقدام نموده تنسار Tansar بزرگترین عالم وقت خود را امر داد که هیئتی تشکیل داده و به تعمیل این کار اقدام کند چنانچه تا اندازه زیاد درین راه صرف مساعی بکار برده و آنچه در عصر پارتی جمع شده بود مکمل تر ساخت. بعد از اردشیر پسرش شاپور اول ( ٢٤١ - ٢٧٢ ب م ) سومین شخصی است که در جمع آوری اوستا مجاهدت نمود. مشار الیه حکم داد تا بعضی مباحث علمی حکمتی ' ستاره شناسی ' فلسفی ' جغرافیائی را از کتب قدیمۀ هند (۱) قرار نظریه دار مستتر (۱۹۹) و یونانی ترجمه نموده داخل اوستا نمایند. به این ترتیب اوستای نو در اثر يك سلسله اقدامات جدی بدست جمعی از علما و موبدان بزرگ و زحمات زیاد جمع شد و با وجوديكه تقریباً يك ثلث اوستای قدیم را نمایندگی میکند اینقدر شد که بکلی از بین نرفت و علاوه بر اینكه مبادی و اصول آئین قدیم زرتشتر بلخی را بما معرفی میکند صفحه درخشانی از تاریخ و عظمت باستانی و تهذیب يك عصر معین کشور ما هم بشمار میرود. تقسیمات اوستا: اوستا را معمولاً به دو حصه بزرگ تقسیم میکنند حصه اول و دوم. حصه اول شامل کتابهای ذیل است: (۱) یسنا Yasna (۲) ویسپرد Vispered (۳) و ندیداد Vendidad این سه کتاب در اوراق قلمی به دو شکل دیده شده هر کدام تنها تنها یا هر سه یکجا و مخلوط ، در صورت اول هر کدام دارای ترجمه پهلوی و در صورت دوم بدون ترجمه میباشد و از این جهت مجموعه هر سه کتاب را « وندیداد ساده » گویند زیرا ساده است و از خود ترجمه ندارد. حصه دوم شامل دو قسمت است یکی خورده اوستا و دیگری پشت ها یا سرود ستایش که تعداد اولیه آنها زیاد بوده و حالا جز (۲۱) آن باقی نمانده است، بعضی ها مجموعه این هر دو را «خورده اوستا» یعنی اوستای خورد میگویند و این کتاب مرکب از اوراد کوچکی است که نه تنها موبدان و علما بلكه تمام مردم از بر داشته و در مواقع معینه روز - هفته - ماه - سال میخواندند. بصورت دیگر که نام حصه اول و دوم را نگذاریم و مشتملات هر دو را حساب کنیم اوستا را به پنج کتاب تقسیم میکنند (۱) یسنا - (۲) ویسپرد - (۳) وندیداد (۴) یشت (۵) خورده اوستا. ( ۲۰۰ ) ( ۱ ) يسنا : مهمترين قسمت اوستا است . معنی آن پرستش و ستايش است و مر كب از ۷۲ فصل ميباشد و ۱۷ فصل آن سرود های کاتها را تشکيل ميدهد که از حيث لهجه و زبان و غیره قدیمیترین قسمت اوستا است . ( ۲ ) ویسپرد : مجموعه ایست که هنگام رسومات مذهبی را عباد سروده میشد و آنرا به ۲۷ جزء تقسیم کرده اند ( ۳ ) وندیداد : وندیداد مر کب از ۲۲ باب یا فر گارد است و هر باب تقریباً موضوع معینی دارد مثل فرگارد اول از افریتش زمین و ۱۶ قطعه خاک اوستائی و خواص آنها و ساکنین آن بحث میکند و فرگارد دوم داستان های «يم» یا یما پادشاه را شرح میدهد . فرگرد های دیگر هر کدام مبانی اخلاقی ، پاکی و نظافت و راستی و راستگاری را توصیه مینماید . ( ۴ ) پشت : پشت ها بیشتر بصورت شعر بوده میتوان مجموعه آنرا « سرود ستایش » خواند ۲۱ پشتی که باقیمانده هر کدام يك چيز مخصوصی را توصیف میکند . داستان های تاریخی تماماً در پشت ها شرح داده شده است . ( ۵ ) خورده اوستا : عبارت از اوراد و دعاها و غیره است و چون در عبادات روزانه مورد استعمال داشت نه تنها موبدان بلکه همه مردم آنرا از یاد داشتند. خورده اوستا چیز تازه و نو است که در زمان شاه پور دوم «آذر بد مهر اسپند» انرا تالیف کرده است . * * * کات ها : اگرچه کات ها فصل ۱۷ یسنا را تشکیل داده و به عبارت دیگر جزو آنست معذالك از چندین نقطه نظر که ذیلا شرح میدهیم از تمام سائر قسمت های اوستا متمایز است و نشان دادن ممیزات آن برای ثبوت ارتباط دو صفحه تهذیب ویدی و اوستائی آریانا اهمیت خاص دارد . كات ها قرار عقیدهٔ تمام مدققین نسبت به تمام سائر قسمت های او ستا (۲۰۱) قدیم تر است و این قدامت قرار مطالعانی که بعمل آمده در زمینه های مختلف زبان ، مفکوره ، اشکال جملات و غیره به مشاهده و ثبوت رسیده است . چیز دیگری که گات ها را از سائر قسمت های اوستا متمایز ساخته این است که گات ها به نظم است و سایر قسمت های اوستا به نثر میباشد چنانچه خود کلمهٔ گات ها «سرود و چیز سروده شده» معنی دارد . از روی تخنیک شعری گات ها پنج دسته شعر یا سرود را در بر میگیرد که به قافیه جدا گانه ساخته شده . دار مستتر اظهار میدارد که : «گات ها قدیم ترین قسمت اوستا است و سرودهای آن خواه عیناً خواه بصورت تقلید و خواه بنام و بحیث مهم ترین قسمت کتاب در تمام اوستا ذکر شده و تدقیق روح کلام، این نظریه را ثابت میکند . زبان و شکل جملات آن قدیم است و دارای اشکال و کلماتی است که در زبان زند عامیانه از بین رفته و تنها شباهت آنرا در قدیم ترین زبان هند یعنی زبان ویدی میتوان یافت . گات ها به نظم است و تنها قسمت اوستا است که بزبان شعر نوشته شده » (۱) . از روی تحقیقات دارمستتر واضح میشود که گات ها قدیم ترین قسمت اوستا اول بعلت اینکه بصورت شعر شروع شده و باز از نقطهٔ نظر زبان و کلمات و جملات به سرود های ویدی شباهت بهم میرساند، لذا به این اساس گفته میتوانیم که گات ها حلقه ایست که آخرین سرودهای ویدی و سائر قسمت های اوستا را بهم وصل میکند . همان قسم که گات ها تقریباً دنبالهٔ سرود های ویدی است «زراتشترا» هم بحساب ریشی ها آمده و قراریکه بیشتر در مبحث شخصیت زرتشتر گفتیم مشارالیه از جملهٔ همان ریشی ها و حکمای دانا بوده و نظر به اقتضای زمان و محیط، انقلابی در افکار و نظریات دانایان قدیم آریانا بعمل آورده است . گات ها در سلسلهٔ تاریخ زبان و ادبیات قدیم آریانا صفحه ایست معین که آخرین سبك ادبی ویدی و طرز انشای عصر اوستائی را بهم پیوند میزند . خلاصه (۱) صفحهٔ ۹۸ مقدمه جلد اول زنداوستا جلد ۲۱ سالنامه موزهٔ گیمه . (٢٠٢) گاتها مرکب از پنج دسته سرود است و به اسمای ذیل یاد میشوند : (١) گاتا او ناویتی . (٢) گاتا او شتاویتی . (٣) گاتا سپنتا مینو . (٤) گاتاوهو خشواترا . (٥) گاتا واهیشتو ایشتی . اهمیت اوستا در تاریخ آریانا: با وجودیکه اوستای قدیم باختری دستخوش حوادث روز گار شده ! اوستای موجوده راجع به دوره های باستانی کشور گشتاسپه وزرتشتر روشنی زیاد می اندازد . از روی آنچه که پیشتر شرح یافت به وضوح معلوم میشود که متن اوستا راجع به دوره های تاریخ باستانی افغانستان ، نه تنها من حیث دین و آئین و عرف وعادات وحيات اجتماعی و غیره روشنی می اندازد بلکه به صورت دقیق و پیمانهٔ وسیع وضعیت سیاسی و سلسله های سلطنتی باختر را توضیح میدهد. باب مهمی که اوستا من حیث تعلقات خارجی باز میکند فرقی است که بین آریهای اوستائی و آریهای بدوی که داخل این دیانت نبودند بمیان آورده و در مقابل تودهٔ آریائی اوستائی باشندگان آریانا و آریهای بدوی ماورای سر دریا و اقوام غیر آریائی آن قسمت هاو آریاهای که در قسمت غرب هنوز پیرو دیانت و تهذیب اوستائی نشده بودند و سامی های بین النهرین و بابل تمیز کرده است . اوستا اولین منبعی است که تودهٔ «آریا» و «توریا» را با هم مقابل کرده و به مقصد کامیابی جامعهٔ آریائی مهذب اوستائی بعلاوهٔ اصلاحات حیات اجتماعی از تشکیل نظام سلطنتی و دودمان های شاهی آن بوضاحت تمام صحبت میکند . اوستا هرج و مرج ها و پراگندگی هائی را که داستان های جدیده وتصرفات قصه سرایان وارد کرده از بین برداشته زمینه را روشن میسازد و موقع نمیدهد (۲۰۳) که نام های پادشاهان دودمان باختری و کار نامه های بزرگ آنها به کسان دیگر داده شود. اشتباهاتی که تا امروز از طرف بعضی ها در تغییر نام های پادشاهان باختری آریانا شده چیز مضحکی است که امروز خود همان منابع به اغلاط خود پی برده است . باوجودیکه از یکطرف متن اوستا و سرود های وید حاضر است و از طرف دیگر ماد و هخامنشی و مراکز و پایتخت ها و هیچ اثر آنها در اوستا وجود ندارد همینکه بدستیاری مدققین مغرب پرده روشنی از طرف اروپا به پادشاهان ماد و اولادۀ تیسپس Teispes جد سلاله انشان Anshan و فارس افتاد باوجودیکه هريك از خود در کتیبه های اشوری و خود نامی داشتند نویسندگان فارس يك يك نام دیگر از پادشاهان باختری انتخاب کرده و بدون سنجش عصر و زمان و وقائع به آنها تحمیل کردند . این اشتباهات در اذهان علمای اروپا راه ندارد و ازین بعد در هیچ جا موردی جز مضحکه پیدا نخواهد کرد. همچنین معلومات جغرافیائی که اوستا میدهد هم در تاریخ کشور ما مقام با اهمیتی دارد زیرا از روی آن میشود به صحت کامل پهنانی قلمرو و حدود حکمرانی پادشاهان آریانا را تعیین نمود پس اوستا از نقطۀ نظر تاریخ باستانی کشور ما منبع خیلی موثق و بزرگی است که «ودا» هم با آن هم قوا شده در دوره های باستانی روشنی زیادی می اندازند . * * * مطالع گرامی که این اثر را تا اینجا مطالعه کرده میداند که آنچه ما راجع به عصر ویدی تاریخ مملکت خود نوشته ایم محور اساسی کار ما خود متن سرود های ویدی بوده و ضمناً برای توضیح و تشریح كلمات، اسما وجملات سرود مذکور از نظریه و تحقیقات مدققین شرقی و غربی هم کار گرفته ایم و گمان میکنم این رویه مصون ترین راهی باشد كه يك قوم را از روی عنعنات و مأخذ صحيح و موثق خود آنها مطالعه کرد. عین همین کار را در فصل سوم (٢٠٤) تاریخ قدیم کشور خویش هم اجرا میکنم و این کاری است که در حقیقت امر از همان روزگار باستان همیشه در مملکت ما تعقیب شده و شاهد آنهم این است که هر چه : آثار و عنعنه و تاریخ و داستانهای رزمی و حماسی و قصص و فولکلور و ادبیات داریم همه آن انعکاس خاطرات قدیم سرود ویدی و اوستائی است. بعبارت دیگر وید و اوستا دو صفحه پیوست تاریخ قدیم ما است و میتوانیم بگوئیم که تاریخ باستانی کشور کهن ما از اکثر ملل بیشتر نوشته شده. درین شبهه نیست که اوستا جنبه مذهبی دارد : سرودویدی هم جنبه مذهبی داشت ولی تا کدام اندازه ازان معلومات قیمت داری برای جغرافیه و تاریخ و روشن ساختن قبایل و عرف و عادات و سویه زندگانی و گوشه های اجتماعی حیات ما ـ که در حقیقت انتظار از تاریخ هم همین است ـ بدست آمد. همانطوریکه اوستا نسبت به سرود متفرق وید یک آئین و دیانت مشخص را با تمام قوانین و اساس و فروعان آن نمایندگی میکند در قسمت تاریخ و جغرافیه آریانا هم بمراتب دقیق تر صحبت میکند و مفادش بیشتر ازین است که وقایع در هر رشته تا اندازه زیاد تسلسل دارد. نقاط جغرافیائی آن عموماً مشخص است و وقایع با اراضی ارتباط و کمال هم آهنگی دارد و همه تحت اقتضا و پروکرام آئین یک ملت، یک سیاست، یک مملکت و یک نظام شاهی بزرگ و مقتدر بمیان آمده و بعض « فرگادهای» و ندیواد بذات خود تنها بايك مبحث جغرافیائی آریانا و يا يك رساله تاریخ پادشاهان بزرگ و نیرو مند آنست. ملتفت باید بود که در بعض قسمت ها فهمیدن اصطلاحات اوستا و مخصوصاً تعبیر آن من حیث وقایع تاریخی تا يك اندازه مشکل است و لی با وسعت نظر مشکلات خود بخود حل میشود «گایگر» جرمنی به این عقیده است که پهلوانان و شاهان و قبایل آریائی و غیر آن که در اوستا ذکر شده اند همه وجود ( ٢٠٥ ) خارجی داشته و واقعات متذکره ومربوطۀ آنها همه اش وقایعی است که حتماً بعمل آمده است و چون مشارالیه جدی ترین طرفدار این مسئله است که اوستا و تهذیب آن مربوط به خاک های کشور ما است خود قضاوت میتواند که اوستا در روشن کردن تاریخ قدیم مملکت ما چه اهمیت بزرگ دارد . علاوه برین اگر تاحال اشخاص متذکرۀ اوستا تنها درمتن این کتاب اسم برده شده بودتازه از زیر خاک هم شواهدی برای تائید وجود آنها در يكوقتی بمیان آمده است « گوپت » یا گوپت شاه یکی از اشخاص متذکرۀ اوستا که اسمش در گوش یشت ذکر شده تاحال اگر جنبۀ داستانی داشت کشفیات جدید « تل برزو » نزدیک سمر قند نشان میدهد که در زمانه هائی که آریاها بیشتر جنبۀ مالداری داشتند در جامعۀ آریائی دو طرفۀ اکسوس پادشاهی میکرد . چنانچه صنعت کاران عصر مفکورۀ پادشاهی اورادر عصری که در جامعۀ آریائی مال داری مخصوصاً تربیۀ رمه های گاو اهمیت بسزا داشت طوری تصویر کرده اند که سر پادشاه بصورت انسان و باقی بدنش بشكل بدن گاو است و او را « پادشاه شبان » خوانده اند این کشفیات امیدواری میدهد که شواهد سائر شاهان و اشخاص متذکرۀ اوستا هم روزی از حوزۀ اکسوس از اراضی باختر وسغدیان کشف خواهدشد . اوستا از نقطه نظر تاریخ سیاسی تهذیبی ، ادبی آریانا اهمیت فوق العاده دارد وقديم ترين منبعی است که از تشکیل اولین نظام سلطنتی آریائی در آریانا صحبت کرده وبحيث يك ماخذ تاریخی از زمانه های باستان سلسلۀ آنرا تا بعصر خود میرساند. دودمان های سلطنتی بخدی را یشت های اوستا با اسمای شاهان آن نام میبردوسیاست مشخص و قلمرو سلطنت آنها را با تذکار ولایات معین خاطر نشان میکند و به مخالفین ماورای سرحدات آنها در شمال و غرب اشاره ها مینماید، پس یگانه سرزمینی كه يك صفحۀ تاریخ ادبی، تهذیبی و سیاسی آن سرودویدی است صفحه دیگران اوستا است و این کشور آریانا یا افغانستان است . تشكيل نظام سلطنتی آريانا در بخدی « آریانم هوریپو » یا «فرشاهی آریانی» در تمهید این مبحث ذکر شد که مدنیت اوستائی عين مدنيت ویدی و مدنيت ویدی بجای خود دنبالهٔ ثقافت عصر پیش از مهاجرت ویاد گار وانعکاس زمانه مسعودی است که آریائیها در کانون حیات مدنی مشترکهٔ خویش در باختر بسر میبردند و از همین جهت اثرات زندگانی « میهون بخدی» چه از جنبه های مذهبی و مدنی و چه در قسمت های نظام حیات اجتماعی و سلطنتی و غیره در سرود های ویدی واوستائی مشهود است . همان طور که شعرای عصر ویدی در عصر خویش و سرودهای خود از دانایان زمان گذشته و از حکمفرمايان اولیه آريائی مثل یما پادشاه وغیره سخن میرانند و سلسلهٔ دودمان شاهی باختری را به ارباب انواع پیوندها میزانند اوستا هم به عصر خویش به آستانه زمانه های گذشته نظر افگنده اوائل خانواده های سلطنتی و شاهان آریائی را به زمانه های مجهول متصل میکند وباوجودیکه اصل اوستای باختری در اثر حوادث روز گار و جنگ های طولانی با آشوری ها، هخامنشیها و حملات اسکندر مقدونی از بین رفته و آنچه که در دست است بیشتر ثمرهٔ خاطره هائی پریشانی است که در عصر پارتی گردهم جمع شده، معذلك از خلال بعضی قسمت های حقیقی و قديم اوستائی حقایق بخوبی معلوم میشود و صحت آن از روی مقایسه و مقابله سرودهای قدیم وید به اثبات میرسد و با اختلاط اشاره های متن «ودا» و « اوستا »میتوان تا يك اندازه زياد حقايق مطلب را نه تنها در قسمت های مذهبی و مدنی که بذات خود در هر كدام روشن است بلکه خطوط اساسی نظام سلطنتی آريائی باختری را بصورت صحيح رسم نمود . متن اوستا از خانواده های سلطنتی باختر بنام « پاراتاتا » و « کاوی » و « اسپه » ذکری بمیان آورده و اسمای شاهان هر دودمان را بیان کرده است و در بعضی قسمت ها سرود ویدی هم به آن همنواشده و موضوع را روشن تر میکند. (۲۰۷) قراریکه ازروی سرود ویدی واوستا معلوم میشود نقل داستان ها وقصه سرائی مخصوصاً تذکار کارنامه‌های پادشاهان و پهلوانان گذشته همیشه در آریانا رواج داشته و این داستان ها به آب وتاب مخصوص در دربار پادشاهان وبزرگان ملی ما خوانده میشد . بیشتر در فصل ویدی (صفحه ۱۲۴ ) دیدیم که ریشی ها به چه ترتیبی پادشاهان را مدح میکردند و سرود های مدحیه میساختند علاوه برین چون احترام اجداد درمیان آریاهای عصر ویدی متداول بود ازین جهت هم اسمای پادشاهان و دیگر شخصیت‌های بزرگ در سرود ها داخل شده بود . در اوستا این رویه به مراتب انبساط یافت وعلاوه بر معلومات متفرقی که درین زمینه از حصص مختلف آن بدست می آید پشت ها ومخصوصاً پنج یشت که عبارت از : آبان یشت، رام یشت، گوش یشت، اردیشت، و زمیاد یشت میباشد سراسر يك فصل مستقل تاریخ است ودودمان های سلطنتی آریانا واسمای شاهان مربوطه هر کدام از قدیم ترین زمانه ها که تجدید آن مشکل است تاعصر خود اوستا مرتب ذکر شده در سرودهای ویدی اسمای شاهان آریائی زیاد ذکر گردیده ولی مانند اوستا تسلسل در آن وجود ندارد. لذا از روی ماخذ ویدی بلاشبهه گفته میتوانیم که پادشاهانی معاصر سرودها و پیش ازان در آریانا به سلطنت رسیده اند و اوستا با تسلسل و ارتباط آنها بهم رشته بدست میدهد که زمانه‌های قبل التاریخ را به عصر اوستا وصل میکند . * * * ظهور اولین و قدیمترین سلطنت آریائی در باختر موضوعی است که جمعی از مدققین را بخود متوجه ساخته . ( وی وین دوسن مارمتن ، به این عقیده است که در حوالی قرن ۱۵ ق م امپراطوری های بزرگی در باختر و در بین النهرین، کنار دجله وفرات وجود داشت، درین زمان در مصر دود مان رامسس های جنگجو حکمفرمائی داشتند . (۱) (۱) صفحه ۱۰ مطالعات جغرافیائی شمال غرب هند . ( ۲۰۸ ) بر علاوه دو نفر از مدققین دیگر اروپائی دونکر Duncker وویلیم گایگر Weilliem Gaiger چنین نظریه دارند که پیش از هخامنشی ها و پیش از مادها سلطنت مقتدری در باختر وجود داشت و مرکز ثقل تهذیب آریا درین علاقه بود. ازین بیانات واضح معلوم میشود که اقلا در قرن ۱۵ ق م سلطنت مقتدری در باختر وجود داشت و این سلطنت قدیم ترین حکومت آریائی است که با دولت های سامی بین النهرین و مصر معاصر بود دودمان سلطنتی و شاهانی که اوستا مسلسل نام می برد کسانی هستند که نظام اولین سلطنت آریائی را در آریانا قایم کرده و مرکز این سلطنت نیرومند و مقتدر شهر زیبای بخدی بود . پادشاهان دولت آریائی که اوستا تذکر میدهد ، نصب العین، سیاست قوه اداری مخصوصی داشتند و همه آنها اساس امور را بلااستثنا بيك رنگ تعقیب کرده اند قلمرو این پادشاهان بزرگ همان ولایات شانزده گانه اوستا است که بجایش شرح خواهیم داد و همان اراضی را در بر میگیرد که در فصل دوم تحت عنوان آریانا حدود آنرا به شهادت مورخین و جغرافیه نگاران كلاسيك يونان ولاتين معین کردم . سیاست داخلی شاهان بخدی ترویج قانون آریائی و بلند بردن معنويات قوم، آبادی و سرسبزی کشور، انبساط زراعت و اصول آبیاری، ترویج اصول صحی، تربیه پهلوانان و جنگجویان بود . با این رویه ایشان موفق شده بودند که بر علیه «توریاها» و «هونا» و «دانو» اقوام آریائی بدوی شمال سردریپا و آریاهای بدوی غربی علاقه های مازندران وطبرستان و اقوام سامی بین النهرین و بابل مبارزه کرده ، تهذیب باختری را فایق نگه دارند و به بهترین وجهی هم به این سیاست هوشمندانه در داخل و خارج موفق شده بودند . سرود ویدی واوستا اگر در ظاهر امر در اثر احتیاج مبرم مذهبی بمیان آمده اند در حقیقت هر کدام صفحه از تربیه اخلاقی مادی و معنوی اولاد آریانا است که دانایان کشور بر طبق اقتضاآت نژاد (٢٠٩) ومحيط ومطابق سياست ملی وسلطنتی آريائی بمیان آوردند . از اوستا تاشعرای داستان سرای قرن ٤ هجری : پادشاهانی كه ويد بصورت پراگنده ذكر كرده واوستا تحت نام های خانوادگی پاراداتـا و كاوي و اسپه مرتب ومسلسل بانصب العين وسياست و قلمرو مشخص ومعين ذكر میكند از عصر اوستا به بعد در دوره های تاريخ ملی آريانا ، خراسان ، افغانستان هميشه ذكر شده واسمای بزرگ و كارنامه های درخشان آنـها به اندازه ئی درعنمنات رزمی تاثير افگنده كه گمان نمی كنم واقعهٔ ازين بيشتر وعميق تر دردفتر خاطرات بشر ثبت شده باشد . ازعصر ويدی تا اوستا از اوستا تاقرن سوم وچهارم هجری وازشاهنامه های اين عصر تاامروز عقيده وزبان اين مملكت هرچه بوده يك واقعهٔ كه وقت بوقت تذكار وباقوت بيشتر تجديد شده اسمای پادشاهان بزرگ ما و كارنامه های درخشان ايشان است كه روزی درسرو دهای ويد ، زمانی دريشت های اوستا ووقتی هم درشاهنامه ها تكرار شده وآوازهٔ عظمت و نيرو وجهانبانی آنها گاهی خاموش نشده وخاموش نخواهد شد . تاريخ ملی ما نشان ميدهد كه دانايان قوم وپادشاهان مدبر ما هروقت خواسته اند روحيات قوم را تكانی بدهند يكي از بهترين وسايل آنها تذكار نام پادشاهان قديم آريانا و كارنامه های با افتخار آنـها بود. درعصر اوستائی همين كار آريائی ها را بهم پيوست ومتحد ساخت ، از قرن دوم هجری تاقرن چهارم باز همين مفكورهٔ بزرگ باعث جنبش های آزادی خواهی در حوزهٔ مرجيان وهري رود شده وزمينه را برای ظهور سلطنت های مستقل وآزاد اسلامی خراسانی درسيستان وهرات و باختر فراهم نمود دراوستا پادشاهان قديم آريانا جزء مندرجات يك كتاب مذهبی ذكر شده اند . در قرون بعدتر تازمان انتشار دين مقدس اسلام وبعدازان مجموعه ها و كتب عليحده ئی برای تذكار اسم و كارنامه های آنها وقف شد وبه اين ترتيب نام ونشان وشهرت (۲۱۰) آنها دهن بدهن افتاد و بشكل داستان وقصه در تمام اقطار كشور و خارج آن منتشر شد و بعد از فتوحات اعراب یاد گار خاطرات قدیمه چه تحریری و چه در حافظه ها نزد طبقه دهقان در ییلاق ، و دهات باقی ماند . دانشمندان آریانا یا خراسان این وقت بار دیگر بفکر افتادند تا در تربیة ملی و تقویة روحیات قومی از تذ کار کار نامه های پادشاهان و پهلوانان باستانی مملکت کار بگیر ند این مرام از مدتی در دلها نهفته بود تا دورۀ علم پروری خاندان منور سامانی رسید و زمینه برای پرورش چنین امیدی از هر حیث مستعد شد پادشاه ، وزیر ، حکومت، محیط موافق افتاد و مخصوصاً در بار احمد بن اسماعیل و نصر بن احمد و نوح بن نصر که روی همرفته سال های بین ٣٤٣-٢٩٥ هجری را در بر میگیرد مساعد ترین همه زمانه ها بود یکعده فضلا و دانشمندان و گویندگان بزرگ از نقاط مختلف خراسان قد علم کرده و درین زمینه قلم بر داشتند ولی باز مرکز این جنبش بزرگ و کانون تجدید خاطرات باستانی و مبدأ تقویۀ روحیات ملی باختر یعنی سرزمینی بود که وید واوستا را به جامعۀ آریائی تقدیم نموده بود ، به تعقیب ریشی های ویدی و گویندگان اوستائی جمعی از دانشمندان بلخی مانند ابو منصور محمد دقیقی بلخی، ابو علی بلخی، ابو المؤید بلخی ، ابو شکور بلخی و یکعده فضلای دیگر بلخ مصمم شدند تا خاطرات عظمت و جلال پادشاهان قدیم کشور خود را تجدید نمایند . این کار با دقیقی بلخی شروع شد و شعرای دیگری هم دران دست زدند و با شاهنامه و گرشاسپ نامۀ فردوسی و اسدی طوسی به پایۀ تکمیل رسید . پاد شاهانی را که شاهنامه ها گشتاسپ نامه ها ، گرشاسپ نامه ها ، نامه های خسروان وغیره نام می برند همه بلا استثنا همان پادشاهان و پهلوانان قدیم آریانا هستند که بار اول وید و بعد از ان اوستا از آنها تذ کار نموده و شاهنامه ها با پاره تصرفات وتشکیل صحنه های خیالی متعدد و یاد آوری از بعض پهلوانان دیگر که بعد از عصر (۲۱۱) اوستا ظهور کرده اند همان خاطرات، واقعات و گذارشات تاریخی قدیم آریانا را روی صحنه های حقیقی آن بلخ، زابل، کابل، قندهار، سیستان، هرات وغیره ترسیم کردند. بس وید، اوستا، شاهنامه ها که نماینده نبوغ ادبی و تاریخی و حماسی آریانا، خراسان، افغانستان می باشند، دودمان های سلطنتی و پادشاهان و پهلوانانی را که ذکر کرده اند همه اش مربوط به تاریخ قدیم کشور ما است و مقایسه بین آنها که در صفحات آینده بعمل می آید بهترین رویۀ است که این نظریه را ثابت میکند. دودمان های سلطنتی که در اوستا بنام « پاراذاتا » و « کاوی » ذکر شده منابع عصر اسلامی و شاهنامه ها از آن « پیشدادی » و « کوانی » یا « کیانی » ساخته اند، بنام پیشدادیان بلخی و کیان بلخی معروف اند و شاهانی که در اوستا و شاهنامه ها اسمای ایشان به کلمۀ اسپه و اسب منتهی میشود و یکی از آنها « ویست اسپه » یا « گشتاسپه » معاصر زرتشتر و ظهور خود اوستا است و دقیقی بلخی آنها را یکجا روی صحنۀ بلخ تصویر کرده شاخه ایست که از دودمان کاوی یا کیانی جدا شده است. بعضی از مورخین فارس با شهنامه خوانی و خصوصاً تعبیر ان بصورت غلط و ندانستن تطبیق صحنه و پادشاهان و پهلوانان حقیقی آن دچار اشتباهات شده و کاوی یا کیانی را عبارت از هخامنشی تصور کرده اند و بر اساس این مفکورۀ غلط پاراذاتا یا پیشدادی ها را نباید دودمان سلطنتی میدانستند که پیش از هخامنشی ها سلطنت کرده باشند و چون نمیدانستند که پیش از هخامنشی ها که به سلطنت رسیده متردد بودند. این اشتباهات در افکار این طور مردم بیشتر ازین ناحیه پیدا شده که تاریکی های قرون وسطی حقایق تاریخی ( ۲۱۴) کشورشان را از نظر آنها بکلی مستور کرده چنانچه این قبیل مورخین تا چند سال قبل که اروپائی‌ها به خواندن کتیبه‌های هخامنشی اقدام نکرده بودند از دودمان و پادشاهان هخامنشی بکلی بی‌خبر بودند و شاهان ماد که پیش از هخامنشی‌ها در مدیا سلطنت کرده‌اند بکلی نزد آنها مجهول بود حالا که وضعیت شاهان هخامنشی فارس و مادهای مدیا از روی کتیبه‌ها روشن شده شبه‌ئی نماند که آنها با پیشدادیان و کیان بلخی جزئی تماسی ندارند. نام‌های عصر و رمان، قلمرو سلطنت و مراکز حکمفرمائی آنها همه فرق داشته و تنها فراموشی نام‌های دودمان ماد و فارس در قرون وسطی سبب شد که از روی اوستا و دیگر مولفات مستقل اسمای پیشدادیان و کیان بلخی را گرفته و به دیگران پیوند زنند بدون اینکه فکر کنند که این پیوند درست می‌آید یا نه این هم قابل ملاحظه است که این پیوند را تنها در مورد کیان و هخامنشی کرده‌اند و بلندتر از آن جرئت ننموده‌اند که از شاهان ماد، پیشدادی بسازند بلکه درین مورد اخیر میگویند که پیشدادی دودمان خیلی قدیمی است که پیش از جدائی آریاها و رفتن آنها به هند و فارس بر کتلهٔ مشترک آریائی سلطنت داشتند خیلی درست و معقول ولی در کجا؟ اینجا باز سکوت میکنند زیرا به نقص شان تمام میشود و گرنه این مسئله واضح و روشن است که آریاها پیش از مهاجرت به هند و فارس در باختر حیات مشترکی بسر می‌بردند مخترعین این قبیل نظریات اگر اوستا را بخوانند ملتفت خواهند شد که کتاب زرتشتر سپنتمان بلخی هخامنشی و دودمان سلطنتی ماد و فارس را بکلی نمیشناسد و این مسئله جلب نظر جمعی از مدققین مثل «کریستن‌سن» (۱) «کلمان هارت» (۲) را نموده و «هانری ماسه» در کتاب «فردوسی و اشعار رزمی ملی» (۱) ساسانی Sassanide صفحهٔ ۱۸ Clemeut Huart. La Perse antique.p 267 (۲) فارس قدیم صفحهٔ ۲۶۷ تالیف « کلمة مان هارت » (۲۱۳) صفحۀ ۱۷ و ۱۸ این سوال را میکند که چرا هخامنشیها در اوستا ذکر نشده اند؟ اوستای قدیم باختر که من حیث زمان خیلی ها بیشتر از هخامنشی ها در شمال آریانا بمیان آمده طبعاً باید هخامنشی ها را نشناسد چیزیکه بیشتر اسباب حیرت « ها بری ماسه » شده این است که حتی در قسمت نو اوستا که در عصر ساسانی جمع شده و تفسیر هائی که درین زمان بران نوشته اند باز هم در هیچ کدام آن يك کلمه از هخامنشی ها ذکر نشده . به این ترتیب ایا باز هم کسی جرئت کرده خواهد گفت که کیانی عبارت از هخامنشی است ؟ اوستا نه تنها از مادها و هخامنشی ها و سر زمین های شان مدیا و فارس ذکر نکرده بلکه بعضی قسمت های اراضی آنها مثل ماز ندر ان وطبرستان را سر زمین دیوها یعنی مخالفین آئین اوستائی قلمداد نموده و یکی از سیاست پادشاهان پیشدادی و کاوی بلخی این بود که با ایشان مبارزه کنند . در صفحات پیشتر ذکر نمودیم که قرار نظریۀ « دونکر » و « ویلیم گایگر » پیش ازینکه هخامنشی ها و مادها ظهور کنند امپراطوری مقتدری در باختر تشکیل شده بود و اصل کانون تهذیب آریائی این علاقه زیبا بشمار میرفت اوستا بنام دودمان « پاراداتا » « کاوی » و « اسپه » از پادشاهان همین امپراطوری آریانی در آریانا صحبت میکند، شاهنامه هائی که در قرن ۳ و ۴ هجری باز از قریحۀ شعرای مقتدر کشور ما تراوش کرده سراسر خاطرات باستانی اوستا را تجدید میکنند و همان دودمانهای سلطنتی قدیم آریانا را که در اوستا ذکر شده به نام های پیشدادی، کوائی یا کیانی اسم میبرند. درین شبه ئی نیست که شعرای داستان سرای بلخی و دیگر نقاط خراسان خطوط اساسی اوستا را طوریکه در خاطره ها و بعضی آثار محفوظ مانده بود حتی المقدور احترام کرده و از آن بدر نشده اند ولی مرور زمانه و ظهور پهلوانان جدید و تفنن شعر گوئی در گفتار آنها بی دخل نمانده بهر حال چیزیکه مهم است اول تحولات دو سلسله اسمای فوق الذکر را مطالعه کرده و در گزارش واقعات بیشتر بخود اوستا مراجعه میکنم . پارا داتا پیشدادیان بلخی دریشت های اوستا مخصوصاً در پنج پشتی که پیشتر اسم بردیم اولین دستهٔ پادشاهان آریائی بنام «پارا داتا» یاد شده که معنی آن «شاهان اولیه» «حکمداران زمان ازلی» «موسسین عدل و داد و تهذیب» میباشد. «پارا داتا» مرکب از دو کلمهٔ «پارا» و «داتا» است که اولی به معنی «پیش» و دومی به معنی «داد» یا عین خود کلمه «داتا» و «دات» است که «ت» آن به «د» ابدال شده. پس سلسله «پارا داتا» که اوستا ذکر کرده من حیث نام عیناً همان سلالهٔ «پیشدادی» است که پیشتر بنام «پیشدادیان بلخی» معروف است و معنی کلمه پیشدادیان هم عین همان معنی پاراداتا میباشد. قراریکه نام های این دودمان سلطنتی باختری اشاره میکند متن اوستا و منابع جدید همه درین متفق اند که ایشان بانی عدل و داد اند و سنگ اول نظم سلطنتی آریا به اساس عدل و انصاف بدست ایشان در بخدی گذاشته شده است. در فصل دوم این کتاب حین شرح تهذیب ویدی آریانا (صفحه ۱۲۱) متذکر شدیم که اساس حکومت آریاهای کتله باختری به رژیم شاهی گذاشته شده بود و این رویه به اساس نظارت پدر بر کانون خانواده شروع شده و به انتخاب پادشاه منتهی گردید. سرود ویدی قراریکه یکی دو جا قبل برین هم اشاره کردیم از پادشاهان زیادی در عصر ویدی اسم می برد ولی تسلسل در میان آنها دیده نمیشود و باین ترتیب نمیتوان دودمان سلطنتی مشخصی را با ترتیب سلطنت شاهان آن معین کرد. این نقیضه را خوشبختانه اوستا رفع میکند و دودمان های سلطنتی کتله آریائی باختری را از قدیم ترین زمانه ها تا عصر و زمان خود مرتب و مسلسل روشن میکند. (۲۱۰) اوستا از پادشاهان خاندان پارا داتا یا پیشدادیان بلخی طوری صحبت میکند که لهجهٔ آن ما را به زمانه های خیلی قدیمه میکشاند و زمانی را مد نظر ما تصویر میکند که این پادشاهان جنبهٔ پادشاهی و رب النوعی داشتند و بزیان دیگر نیمه بشر و نیمه رب النوع بودند . این مسئله بعضی ها را مشتبه ساخته و پادشاهان دودمان پیشدادی بلخی و دیگر خاندان هائی را که بعد از آن می آید افسانه ئی تصور کرده اند حال آنکه افسانه نبودند و واقعی با نام و نشان و شخصیت و سیاست معین از بخدی به تمام آریانا سلطنت کرده اند و قدامت زمان که حتی برای اوستا هم زیاد است ایشان را بشکل داستان و افسانه در آورده است . تذکر اسمای بعضی از پادشاهان پارا داتا در سرود ویدی مثلاً « یاما » که در اوستا « یما » اسم برده شده نشان میدهد که این پادشاهان از عصر اوستا به مراتب قدیم تر بودند . شهادت دو منبع وید و اوستا دلیل بر این است که پادشاهان خاندان پارا داتا « پیشدادی» و کاوی (کیانی) در عصر قبل التاریخ قبل ازینکه آریاهای کتله باختر متفرق شوند بر همگان یکسان سلطنت میکردند . قبل برین در فصل ویدی در ذیل عقیده آریاهای عصر ویدی به این مطلب هم اشاره کردیم که احترام اجداد هم جزء آئین آریا های عصر ویدی بود حالا این موضوع خوب ترحل میشود که چرا پادشاهان خاندان « پارا داتا » در نظر اوستا شکل نیمه انسان و نیمه رب النوع بخود گرفته بود و چرا سلالهٔ نسب پادشاهان خاندان مذکور را به ارباب انواع رسانیده بودند و چرا تولد ی پادشاهان این خاندان را در خانه های پدرهای ایشان به کشیدن عصارهٔ هوما نسبت داده اند . يك چیز دیگر هم که اینجا قابل تذکار است این است که پیش از « یاما » موسس دودمان پارا داتا ، پادشاهانی بنام هوشیا نها ( ۱ ) و تخمه اوروپا ( ۲ ) در منابع جدید از آنها هوشنگ وطهمورث Takhma Urupa (۲) Haoshyanha (۱) ساخته اند . (٢١٦) هم در اوستا ذکر شده و بعض ماخذ دیگر به اختلاف نظر از آنها اسم برده اند و سرود ویدی به آنها اشاره ئی نمیکند به این لحاظ گفته میتوانیم که ایشان اگر پادشاه هم بودند از قبیل شاهان کوچکی بودند که پیش از نظام سلطنت نیرومند و قوی پارا داتا حکومت کرده اند چنانچه در فصل ویدی تحت عنوان حیات اجتماعی (صفحه ۱۱۰) یکی از پادشاهان آریائی را بنام «گوپت شاه» شاه شبان اسم بردیم که حتی قرار بعضی نظریه ها بر آریاها در آریانا وجه سلطنت میکرد. به این لحاظ از مسائلی و اشخاصیکه راجع به ایشان بعض منابع خاموش و بعضی هم اختلاف نظر دارند صرف نظر نموده و سلطنت پا را داتا یعنی پیشدادیان بلخی را در «بخدی» سریرام اردو در فشام» یعنی «بلخ زیبا دارای بیرق های بلند» بنام موسس بزرگ و حقیقی آن «یاما کثائتا» یعنی یاما پادشاه (یامای اعلی و قشنگ شرح میکنیم. یمایادشاه: موسس و بانی سلطنت دودمان پاراداتا «یما» است که میتوان او را بر طبق مندرجات وید و اوستا اولین پادشاه آریائی خواند. هوما رب النوع مشروب کوهی میگوید که «یما» پسر «وی وانگانا» Vivanghana است و چون مشارالیه اولین کسی است که عصارۀ نبات «هوما» را کشیده است. در اثر این اقدام نيك «یما» قشنگ در خانۀ او تولد یافت و سردار اقوام شد و از همه کسانیکه آفتاب را دیده اند مشهور تر گردید و به مقام پادشاهی رسید. از روی پاره تذکرات اوستا واضح معلوم میشود که «یما» پادشاه نسبت به زمان ظهور زردشت خیلی ها پیشتر گذشته چنانچه در مقابل سوالاتی که زردشت از هر مزد میکند که اول عقیده و آئین را به کی تلقین کردی هرمزد میگوید اول با «یما اعلی» حرف زدم و به او گفتم که ای یما پسر قشنگ «ویوانگانا» تو مبلغ و پیش برندۀ آئین من شو و به این ترتیب چون (یما) خود را مستعد تبلیغ مذهبی ندید از قبول این وظیفه ابا ورزیده و هر مزد او را حامی، نگهبان، حکمروا (۲۱۷) و پادشاه گروه مردمان معین کرد و به او هدایت داد تا در آرامی و رفاه رعیت و آبادی خاک کوشش کند . یما عهده پادشاهی را بکمال خوشی قبول نموده عهده دار شد تا در کثرت نفوس مخلوقات و سرسبزی رهایشگاه شان کوشش کند و مردم را از ما احتیاج مستغنی سازد و بهترین رویه ئی حامی ، حافظ و پادشاه شان باشد . آنگاه هرمزد در مقابل این تعهدات به او دو آله یکی عصای طلائی و دیگر گاو آهنی داد که از طلا ساخته شده بود تا یکی نشان سلطنتش باشد و با دیگری مردم را به کشت ، زراعت و غرس درختان تشویق کند و در نتیجه تعهداتی که نموده جامه عمل بخود بگیرد . یما پادشاه چون بر تخت سلطنت جلوس کرد با وسایلی که در دست داشت و هدایاتی که به او داده شده بود از راه زراعت و نشاندن درخت و آبیاری اراضی و تربیه حیوانات قلمرو خود را سبز و خرم ساخته و نوع مخلوقات از انسان گرفته تا حیوانات بارکش وقابل زراعت و تربیه و پرندگان و سگ وغیره به اندازه زیاد شد که جای برای رهایش انسانها و رمه ها و حیوانات بارکش باقی نماند . آنگاه هرمزد موضوع کثرت مخلوقات را به یما اخطار کرده و به او هدایت داد که با عصا و گاو آهن خود سطح زمین را وسعت بخشد یما پادشاه با عصای خود به زمین کوبیده و زمین سه چند وسعت خود بزرگ شد آنگاه انسان ها و رمه های حیوانات قرار احتیاج و خواهش خود جای وسیعتری یافتند و مستریح شدند . بعداز سه صد سال باز نفری و حیوانات زیاد شد و سطح زمین خوردی میکرد و یما پادشاه به همین ترتیب سه دفعه زمین را وسعت بخشیده اسباب راحت مخلوقات را فراهم کرد دوره سلطنت یما پادشاه تا جائیکه از خلال سطور اوستا معلوم میشود يك دوره امن و آرامش عمومی بود که اگر به کلمات ساده خود اوستا تو صیف کنیم باید بگوئیم که در آن دوره مسعود نه گرمی زیاد وجود داشت و نه سردی ( ۲۱۸ ) نه عمر بود و نه مرگ و نه ارواح خبیثه حسدو کینه و بغض تولید کرده میتوانست همه مردم برادر وار مستریح و آرام میزیستند ، دشمنی و ضرر رسانی با یکدیگر نداشتند و با کشت و کار وزراعت و آبیاری و درخت شانی وتر بیهٔ حیوانات و پرندگان، خود را شادو مسعود و سرزمین خود را آباد و سرسبز ساخته بودند . اخطار ورود سردی و اتخاذ ترتیبات لازمه: بعد ازینکه از آخرین دورهٔ مسعود سلطنت یما پادشاه هزار سال گذشت هرمز دبه پادشاه خود خبر داد که سردی خیلی شدیدی خواهد آمد و قلل کوهها و بلندیها را برف زیاد خواهد گرفت و برای اینکه به اواذیت نرسد به او هدایت داد که مأمنی برای خود درست کند . یما پادشاه قرار هدایات هرمزد محوطه «وارا» (Vara) را که هر ضلع آن يك دوش اسپ طول داشت ساخته، در آن آب برد و خانه ها آباد کرد. به دور ادور محوطه حصاری بلند کرد و بدان دروازه ئی نشاند و آنگاه زیباترین مردان وزنان که دارای قامتهای بلند و بنیهٔ توانا بودند با يك تعد ادجفت حیوانات و پرندگان که از همه مقبولتر و قشنگتر بودند و بهترین اقسام میوه جات و تخم های نباتات را با خود گرفته و داخل محوطهٔ شد . این محوطه بزرگ با بروج و حصار ، این سرزمین امن وامان همان « بخدی زیبا با بیرقهای بلند است» که در وندیداد ذکر شده و مقر یما پادشاه و رها یشگاه اصیل ترین اولاد آریائی است که اولین بیرق آمریت و حکمفرمائی آریائی فراز کنگره های کهن آن به اهتزاز در آمده است. اوستا باز به کلمات ساده زندگانی داخل محوطه یما پا دشاه را چنین ترسیم میکند که در آنجا هيچيك از انواع بدخلقی، بدگوئی ، مناقشه، ضرر - فریب، دنائت و هيچ يك از نواقص بدنی مثل دندانهای بدترکیب ، اعضای مفلوج وشل و هيچ يك چيز بدرنگ و علامه ئی که زاده مداخلت «انگر و مینو » یعنی اهریمن باشد دیده نمیشد بلکه برعکس زندگانی سرا سر میمون و شاد بود مردمان بهترین حیاتی به سرمیبردند و هردقیقهٔ آنها مملو از خوشی و مسرت بود ( ۲۱۹ ) و از خوشی یکسال به منزلۀ يك روز میگذشت و بعد از هر چهل سال دو فرزند یکی پسر و دیگری دختر از هر جفت انسانی تولد میشد . شهادت و دا : چیزهائی که اوستا راجع به یما پادشاه میگوید و داهم در عمومیات آن سراسر همنوا است اولین پادشاه کتله آریائی باختر که در اوستا بیما Yima ذکر شده در و دا عیناً به همان نام « یاما Yama » خوانده شده . در اوستا او را Yimakshaeta «یما کشائتا » گویند و درودا «یا ماراجان » Ymma Rajan آمده که معنی هر دو «یما» یا «یاما» پادشاه میشود . در اوستا اسم پدر او «وی و انگانا» Vivanghana یاد شده و در ودا «وی و اسوات» Vviasvatآمده. ودا و اوستا به او صفات درخشان ، نور افشان و نورانی داده اند . درودا «یاماراجان» جمع کنند . گروه مردمان، اولین پادشاه و اولین مخلوقی خوانده شده که گروه مردمان را از اعماق تیره بختی به نور و روشنائی رهنمائی کرده ، دینی بمیان آورده و جامعۀ تشکیل کرده و اولین عصر طلائی را بمیان آورده است که یاد آن حتی از خاطره آریائی های مهاجر هم نرفته و آریائی های هندی از ماورای اندوس در قصهٔ Uttara Kurus «ایوتارا کوروس» فردوس یماها پادشاه را در ماورای کوههای مقدس شمال که عبارت از هندوکش است قرار میدهند . حالا که موافقت متن ودا و اوستا هر دو نشان داده شد از سبك نگارشات و اصطلاحات مخصوص این دو منبع برآمده موضوع را در چوکات واقعی آن مطالعه میکنیم : درین شبهۀ نیست که لهجه و طرز گفتار اوستا بیشتر جنبۀ دینی دارد و یاما پادشاه را گاهی بشکل انسانی و گاهی با قوۀ بلند تر ترسیم نموده و امریت او را حتی بر دیوان هم متذکر شده و امنیت دورۀ حکمفرمائی او را بجائی رسانیده که حتی جزئی رنج و ملالی هم در خاطر مردمان نبود . اینها اصطلاحات وقتی است که اوستا در آن نوشته شده و با تفسیر و تعبیر آن همه چیزها شکل واقعی خود را بخود میگیرد . (٢٢٠) یاما اصلاً و اساساً اولین پادشاه بزرگ و نیرومند کتلۀ آریائی باختری یا مؤسس سلالۀ پاراداتا یعنی پیشدادیان بلخی میباشد اسم پدر او را سرودویدی «ویواسوات» خوانده و این کلمه را بعضی ها «آفتاب طالع» ترجمه کرده اند و اوستا «ویونگانا» یاد کرده است. دختر خرد او «یامی» و دختر کلان او «آریا» نام داشت. مقصود از «وارا» یا قصری که به این نام تعمیر نمود همان قلعه یا «ارگ شاهی» است که بار اول بیرق سلطنت آریائی فراز ان بلند شد و با آبادی هائی که در اطراف آن بعمل آمد شهر زیبای بحدی اولین پایتخت قدیم آریانا عرض وجود کرد و از آن بپایان تحت عنوان جداگانه صحبت خواهیم نمود. یاما پادشاه به مجردیکه به سلطنت رسید به کشیدن نهرها بطرف بلخ و دیگر صفحات باختر توجه نموده و مردم را به کشت و کار و زراعت و غرس اشجار و آبادی تشویق نمود. موضوع انتخاب مردان و زنان سالم و زیبا و انتخاب يك يك جوره حیوانات و پرندگان اشاره به این میکند که پادشاه در صحت و سلامت بدن و زیبائی شکل و صافی عرق نجیب آریا اهمیت فوق العاده میداد و حتی میخواست که نسل حیوانات و پرندگان کشور خود را هم بهتر تر سازد به این ترتیب قرار گذاشته بود که سالم ترین افراد قوم را در مرکز مملکت در بحدی در اطراف خود جمع کند و جا بدهد تا همه رعیت بدانند که نظافت و سلامتی بدن عامل نزدیکی به شخص و مقر پادشاه است در عصری که پهلوانان نیرومند وقوی رول مهمی در جنگ ها و در نتیجه در سرنوشت کشور و دولت بازی میکردند چیز طبیعی است که پادشاه باید در سلامتی بدن و قوۀ جسمانی افراد رعیت خود اهمیت بدهد. همین تربیۀ مؤسس دودمان پاراداتای باختری بود که عرق آریاهای کتلۀ باختری را در آریا نا صاف و نیرومند نگه داشته و کارنامه های پهلوانان همین مملکت روح حماسی قوم آریا را در تمام دوره های تاریخ تشکیل نمود. (٢٢١) تسلط یاما پادشاه بر دیوها چیز خیالی وتصوری نیست . دیو در عصر اوستائی بصورت عمومی به کسانی که پیرو آئین و تهذیب اوستائی نبودند اطلاق میشد وچون این قبیل مردمان را موجودات خبیث و شریر تلقی میکردند مفهوم بدتری هم بخود گرفت و چون دیوها از ترس حکومت باختری به جنگل های انبوه نقاط دور دست فرار نموده بودند تصورات از آنها مخلوقات عجیب الخلقه هم ساخت در عصر اوستائی و پیش از آن این دیوها کانون معینی داشتند مانند مازندران وطبرستان واوستا ایشان را بنام «دیوهای مازانا» که همان مازندران باشد یاد کرده است. پادشاهان پاراذانا و کاوی باختری همیشه با آنها مصروف پیکار بوده ، یاما پادشاه بر ایشان و اراضی شان تسلط داشت و تریتونا (فریدون) و کاوه یوسا (کی کاوس) که بجایش خواهیم دید بعد از جنگ های شدید بر آنها غالب شدند و خاک های آنها را جزء متصرفات آریانا ساختند و برایشان از طرف خود حکمرانانی مقرر نمودند . دوره سلطنت یاما دوره امن و آرامی کشور بوده و این امنیت عمومی در تمام نقاط و اقطار دور افتاده آریا تا یکسان حکمفرما بود نبودن علالت و مریضی اشاره به خوشی وسعادت عمومی میکند چنانچه در اثر همین آرامی وراحت وخوشبختی بود که عصر سلطنت او از خلال متن اوستا بشکل فردوس جلوه کرده واوستا نيكو كاران را درزندگانی ماورای قبر هم به سرزمین امن و آسایش یما پادشاه وعده داده است . یما نه تنها اولین پادشاه کشور ما است بلکه بیشتر ترتیبات نظام حیات اجتماعی ما هم به او نسبت میشود مشارالیه اولین کسی است که اصول زراعت و حرفه را به آریائی های باختر یاد داده وطبقه روحانیون را تشکیل نموده استعمال اسلحه را بمیان آورده وفن بافت و بافتن را به قلمرو خود پهن ساخته و طبقات نظامی را روی کار آورده واصول معماری و آبادی را به مردم تلقین کرده است. استعمال فلزات ، و سنگ های قیمتی ،وعطر و ( ٢٢٢) ادویه طبیعی همه در عصر درخشان او معمول شده و جشن روز اول سال که طبیعی ترین تمام جشن ها است یادگار قیمتدار دوره اوست از روی این چند سطر مختصر فوق واضح معلوم میشود که در سایۀ زمامداری پادشاه منور و مقتدر آریانا حیات کتلۀ آریائی باختر از هر رهگذر تحولات ابتدائی را پیموده و به مراتب بلند ترقی رسیده بود و به همین اساس بعض نظریه ها در بین است که قرار ان دورۀ سلطنت یاما را دورۀ طلائی تاریخ آریانا میدانند. یاما - یما - جم جمشید سرود ویدی ، پشت های اوستا ، شاهنامه ها ودیگر مآخذ ادبی و تاریخی جدید همه بلا استثنا از موسس سلطنت پارادانا یا پیشدادیان بلخی تذکر داده اند سرود ویدی اورا «یاما» «یا ماراجان» (۱) «یاما پادشاه بزرگ خوانده ، اوستا اورا «یما» «یماخشائة» (٢) یمای قشنگ یمای درخشان شبان خوب ، یادکرده و شاهنامه ها و منابع دوره های اسلامی از یاما و یما، «جم» ساخته اند و «شید» را که به معنی درخشان است و از جملۀ صفات یاما میباشد به اسم او پیوست نموده و از اسم و صفت اسم واحد «جمشید» ساخته اند . همان طور که اسم اولین پادشاه بزرگ آریانا در دوره های مختلف تاریخ ملی از چندین هزار سال باینطرف تا امروز بهم تطبیق میشود واقعات و کارنامه هائی هم که منابع مذکور به این پادشاه نسبت داده اند در خطوط اساسی خود همه بهم تطبیق می یابد و معلوم میشود که هر کدام در موقعش از مأخذ پیشینه استفاده کرده و به این طریق روح مسایل تغیر نکرده و جزئیاتی طبیعی در هر دوره بدان افزوده شده رفته است مقصد از مقایسۀ نامهای مختلف اولین پادشاه آریانا این است که اشتباه در شخصیت اورخ ندهند و بدانند که اولین پادشاه آریائی متذکرۀ سرودهای ویدی، سرسلسلۀ دودمان پارادانای اوستائی ، سرحلقۀ پادشاهان خاندان پیشدادی بلخی، یاما، یما، جم و جمشید (۱) یعنی یاما پادشاه (۲) یعنی یما پادشاه (۲۲۳) است و این چهار نام اسم يك پادشاه است كه در منابع مختلف ذكر شده است . ياما و جام سوما يا جام جم : يا ما موسس سلطنت پیشدادی آریانا صاحب چندچيز معروف بود كه شعار سلطنت و حكمفرمائی ونيروی او شمرده ميشد . اول عصای سلطنت ، دوم نگین سلطنت ، سوم گاوآهن وچهارم شمشیر و پنجم جام . با عصا زمين را برای ساختن قصر «وارا» وتعمير شهر بخدی معين كرد وشعار حكمفرمائی و آمريت او بود .نگین علامت جريان حكم او بر اقطار كشور بود ، گاوآهن آلة زراعت و سرسبزی و انبساط کشت وكار بشمار میرفت و با این سیاست كشور او رشك فردوس شد ، شمشير قوة جنگی پادشاه و پهلوانان نيرومند وفاتح آریا نا را نمایندگی میكرد جام علامة عيش و كامرانی اين پادشاه بزرگ بود . اگر چه شعرا تا يك اندازه همه این چیز ها را یاد آوری کرده اند ولی «جام جم» به پيرايه های گوناگون داخل ادبيات ما شده است ادبيات دری به پيروی قريحة شعرای اوليه ئی كه پرورش يافته بارگاه سامانيان بلخی بودند «جام» و « جم» ظرف مشروب و نام پادشاه را فراموش نكرده و يك سلسله شعرا تا امروز اين خاطرة قدیمی را تازه نگه داشته ودر منظو مه ها واشعار خود آنرا ستوده اند . جم با بیانا نیكه داديم عبارت از «ياما » پادشاه مقتدر پیشدادی بلخی و جام او غير از جام مشروب سوما چيز ديگر بوده نمی توا ند . سوما وصورت ساخت و مركبات آن همه با تمام تشريحات لازمه در فصل دوم شرح يافت واين هم به تذكار رسيد كه نوشيدن سوما پیش از اينكه كتلة آريائی باختری از هم جدا شوند در آريانا معمول ومروج بود . ودر عصر ویدی و اوستائی به پیمانه زياد صرف ميشد .سوما وهوما نزد روحانيون ، پيش شعرا در كانون خانواده در محضر عبادت ، در مجمع ارباب انواع ، در عالم خيال وافسانه همه جا معروف و شرب آن در فضای خوش آيند نوای توله در دربار یاما پادشاه رواج زياد داشت . پس اين « جام جم » كه شعرای باختری اوائل (٢٢٤) اعتلای زبان دری در آریانا سروده و یادگار آن تا امروز در تخیلات شعرا موجود است غیر از جام سومای یاما پادشاه یا جمشید نمی باشد ، (۱) قصر «وارا» و شهر «بخدی» اولین پا یتخت آریانا : قرار شها دت اوستا و قتیکه یا ما پاد شاه به سلطنت رسید در اثر امر «اهورا مزدا» شروع به تعمیر پنا گاهی موسوم به « وارا » نمود مقصد از «وارا» طوریکه پیشتر هم اشاره نمودیم قلعه یا «ارکشاهی» است که موسس دودمان « پا را انا » یاما باسر سلسله خاندان سلطنتی پشدادیان بلخی جمشید سنگ تهداب انرا بدست خود گذاشت . فرگاد دوم «وندیداد» تا یک اندازه از جزئیات قصر وار اصحبت میکند و از روی آن تايك اندازه کافی میتوان نظریه ئی راجع به قصر و احاطه اطراف آن قایم کرد و چون همین احاطه است که آهسته آهسته بزرگ شده و منتهی به شهر بخدی میگردد، هر اندازه معلوماتی که راجع به قصر «وارا» بدست آید اهمیت شایان دارد. روح مطالب فرگاد دوم وندیداد از فقره ٣١ تا ٤٢ قرار آتی است: «آهورا مزدا به یما گفت ای پسر ویوانگت : زمین را با پاشنه پا بزن و مانند کوزه گرگل را با دست هایت تروهموار کن یماقرار هدایات آهورامزدا زمین را با پاشنه پازد و طوریکه حالا کوزه گرها میکنند گل را بادست های خودتر کرد و هموار نمود««وارائی» ساخت که هر ضلع آن برابر يك دوش اسپ طول داشت . در آنجا نهر آبی کشید و در کناره های آن چمن ها وسبزه زارهائی بمیان آورد که دائماً سبز وخرم بود و علف آن تمامی نداشت . در انجا منازل وعمارات ساخت و یکی از عمارت آن دارای پرنده و اطاق های داخلی و خارجی بود . (۱) فردوسی گوید: به شادی زمانی برآریم کام ز جمشید گویم و نوشیم جام بده ساقی نوش لب جام می که نوشم بیاد شه نيك پی (٢٢٥) و در حصهٔ علیای میدان «ده خیابان» در حصهٔ وسطی شش خیابان، در حصهٔ سفلی سه خیابان کشید . در خیابان های حصه علیا هزار مرد و زن را جای داد، در خیابان های حصهٔ وسطی شش صد و در خیابان های حصهٔ سفلی سه صد . سپس با داس طلائی خود يك دروازه ويك دریچه کشید تا روشنی داخل شود ، مردان و زنانی را که از حیث قد و قامت بلند و در زیبائی در روی زمین بی همتا بودند در اینجا آورد . همین قسم بهترین جنس پرندگان و حیوانات و نباتات و میوه هائی را که در روی زمین به زیبائی ، قشنگی ، لذت و خوشبوئی و مزه نظیر ندا شتند در قصر «وارا» ومحوطهٔ اطراف آن جای داد و برای پر ندگان در امتداد مجرای رودخانه و چمن زار های آن جای معین نمود . در قصر و محوطه آن همه به منتهای صحت وسلامتی و خوشی زندگانی میکردند، مریض و معیوب و ضعیف و ناتوان و گمراه و شیطان و متقلب و حسود و دروغگو در میان باشندگان آن دیده نمیشد، کسی دندان بدشکل و بدترکیب نداشت . مبتلا به جذام کسی نبود که از دیگران مجزی ساخته شود . خلاصه هیچ يك اثر خباثت واغوای «انگرومینو» (اهریمن) در اینجا وجود نداشت همه به منتهای خوشی بهترین زندگانی مسعود را بسر می بردند . . . . » این چند سطر متن اوستا علاوه بر اینکه معلومات دقیقی راجع به عمارت مرکزی قصر و اطاق های داخلی و خارجی و پرنده های آن میدهد و اشاره به عمارات ملحقهٔ آن میکند از میدان محوطه و تقسیمات سه گانه علیا، وسطی، و سفلی و باز از تعداد خیابان های هر حصه و تعداد خانواده هائی که در هر حصه و خیابان جای گرفته بود از همه واضح و به جزئیات صحبت میکند مثلیکه مهندسی پلان و نقشه قصر شاهی و عمارات ملحقه و خیابان های شهر مربوطهٔ آن را طرح نماید . از بیانات اوستا واضح معلوم میشود که یا ما پادشاه بنای این قصر را به دست خود نهاد ، این قصر رها یشگاه اولین بنیاد شاه بزرگ آریائی مؤسس دودمان «پشا دادیان» ( ٢٢٦ ) یا پیشدادیان بلخی بود، این قصر احاطهٔ وسیعی داشت مربع و در هر حصهٔ آن در امتداد یکعده خیابان های معین قرار انتخاب و دستور بامایادشاه نجبای آریانا که از حیث تناسب اندام و زیبائی چهره و نیروی طبیعی و فضایل معنوی و اخلاقی سرآمد همه بودند و بحیث بهترین و زیباترین مردان و زنان جهان تلقی شده اند مسکن گرفته بودند و در اثر آبادی های ایشان دامنهٔ عمرانات اطراف قصر خیلی وسعت یافت چنانچه يك اسپ به دوش نهاد در يك سمت هم طول آبادی ها را پیموده نمیتوانست . پیشتر گفتیم که باماپادشاه بطرف قصر « وارا » نهر کشیده آب برد.موضوع بردن آب بطرف شهر بلخ یکی از موضوعاتی است که در داستان های ملی کشور ما قصه ها دارد و از ان جمله یکی قصهٔ کشیدن « هژده نهر » است که از آن خوبتر اطلاع دارید. در اطراف این نهر چمن زارها و چراگاهای وسیعی احداث شده بود که به شهادت خود اوستا علف آن تمامی نداشت و این موضوعی است که به چراگاهای صفحات باختر اشاره میکند. بهترین و لذیذ ترین میوه ها و خوشبوترین گلها و نباتات و قشنگ ترین پرندگان اشاره به باغ های مقبول و درختان پر میوه و انواع گل ها و نباتات این قصر و این شهر میکند پس از روی این همه بیانات صریح اوستا گفته میتوانیم که در اطراف قصر «وارا» از مجموع این همه آبادی ها و عمرانات و باغ ها و چمن ها شهر زیبا و معمور و قشنگ و بزرگ « بخدی » عرض وجود کرد چنانچه خود اوستا این شهر را به اسم و صفت « بخدیم سریرام » یعنی « بلخ زیبا » یاد کرده و ادبیات پهلوی آنرا « بخل باميك » (١) یعنی « بلخ درخشان » خوانده، مسعودی « بلخ الحسنا » گوید و عین این مطالب را دقیقی شاعر بلند پایهٔ بلخ بصورت « بلخ گزین » بر آورده است . (١) در ادبیات « بلخ بامی » هم آمده بامی درخشان معنی دارد و از کلمه زند « بامیه » مشتق شده . (۲۰۷) کلمهٔ « وارا » که اوستا ذکر کرده هیچگاه از بخدی و بلخ جدائی نداشته و ندارد و در تمام دوره های تاریخ این دو کلمه بهم پیوسته بوده و هست. «وارا» اصلاً «پناهگاه» معنی داشته و به تدریج در مورد خانه و قصر و معبد هم استعمال شده است و از احتمال بیرون نیست که واراهای دیگری به مفهوم قصر یا اتشکده در شهر بلخ بعد از ظهور زرتشتر سپیتمان بلخی و بعد از سلطنت ویشتاسپه بنا شده باشد. بهر حال وقتیکه دیانت بودائی در آریانا انتشار یافت و شرح آن مربوط به وقایع عصر موریاها درین کتاب داده شده است و جای دیانت اوستائی را بودیزم گرفت معبدی بنام «ویهارا» شهرت بسزا یافت «ویهارا» کلمه ایست سانسکرت و درین عصر و بیشتر مفهوم خانقاه و معبد بودائی را افاده میکرد و قراریکه از روی یادداشت های زایر چین هیوان تسنگ معلوم میشود در بلخ اقلاً دو «ویهارا» خیلی معروف بود که یکی محض به نام «ویهارا» خوانده میشد و دیگر «ویهارا»ی نو که آنرا «ناواویهارا» میگفتند و زایر چین بنای آنرا به یکی از پادشاهان قدیمه یا اولین پادشاه کشور نسبت میدهد و به اصطلاح زایر چین آنرا «ناپوسنگ کجالان» و در عرف پیروان بودائی مملکت «او اسنگاراما» هم میگفتند که تمام آن «معبد نو» معنی دارد. بهر حال مقصود من در اینجا تعریف «ناواویهارا» معبد بودائی جدید بلخ نیست (۱) بلکه میخواهم توضیح بکنم که کلمهٔ «وارا» که اوستا یاد کرده و سنگ بنای آنرا یا ما یا جمشید بزرگ پیشدادی گذاشته بود و هستهٔ مرکزی شهر بخدی بشمار میرفت بعد از عصر اوستائی از بین نرفت و تذکار ویهارای قدیم و نو از طرف هیوان - تسنگ الزام میکند که ویهارای قدیمه ئی هم در بلخ آباد و معمور بود. (۱) نوبهار را از نقطه نظر معبد بودائی در يك مقاله مفصلی که از شماره ۲۰۱ سال ۱۶ انیس تا شماره ۲۰۹ سال مذکور نشر شده شرح داده ام. ( ۲۲۸ ) شعرا و مورخین دورهٔ اسلامی از « و بهار » ( بهار ) واز « ناو ا و بهارا » « نوبهار » ساخته اند و تا حال یکی از دروازه های سمت جنوبی حصار نیمه ویرانهٔ بلخ بنام دروازهٔ نوبهار معروف است ، پس بخوبی میبینیم که همان « وارا » قصر معمور جمشید مرکز عمران و آبادی شهر بخدی در دوره های تاریخ ملی ما فراموش نشده و « و بهارا » و « ناوا و بهارا » ی عصر بودائی و « نوبهار » دوره های اسلامی خاطرهٔ اسم قدیم آنرا با مفهوم جداگانه تا امروز محافظه کرده اند . * * * قراریکه پیشتر هم اشاره کردیم درین شبهه ئی نیست که ناو ا و بهارای متذکرهٔ زایر چین هیوان تسنگ معبد بودائی بوده و در جایش این موضوع را مفصل شرح خواهیم داد، درین هم گفتگوئی نداریم که مورخین اسلامی مانند مسعودی و ابن فقیه همدانی ، یاقوت رومی ، عمر بن الازرق کرمانی، زکریای قزوینی وغیره هم از بت و بتکده صحبت میکنند ولی این مطلب را میخواهم اینجا خاطر نشان کنم که همان طور که کلمهٔ « وارا » با کمی تحریف تلفظ و معنی در تمام دوره های تاریخ از بین نرفته، خاطرات قصر قدیم سلطنتی و پرچم ها و بیرق ها و تزئینات، مخصوصاً پرچم ها و بیرق های بدان بلندی و پهنائی که مسعودی شرح میدهد و معابد بودائی فاقد آنست حتماً یادی از شکوه قدیم قصر سلطنتی و بیرق های بلند بخدی میدهد که اوستا واضح و صریح بدان اشاره کرده است . * * * بلخ زیبا ، بلخ درخشان ، بلخ الحسنا ، بلخ کگز بن که کانون مدنیت و تهذیب و آئین و زبان و ادبیات قوم نجیب بود و همه افتخارات آریا از آنجا نشئت کرده بود مرکز سیاسی و اداری و کانون مملکت داری و جهانبانی هم گردید « آریانم هوریئو » یا « فرشلهی آریائی » هم ازینجا طلوع کرد و بار اول باهای بزرگ، جمشید پیشدادی پرچم سلطنت و فریادشاهی خویش و سیادت (۲۲۹) قوم نجیب خود را فراز کنگره های قصر «وارا» بلند کرد و «بخدیع سر یرام» «اردو و در فشان» شد (۱) صفت «اردو و درفشام» یعنی «دارای بیرق های بلند» را اوستا در تمام اراضی آریا نشین به «بخدی» داده و این صریح ترین شهادتی است که مرکزیت بخدی را ثابت میسازد و نشان میدهد که «بخدی زیبا دارای بیرق های بلند» پایتخت پادشاهان اولیۀ آریانا بود. (۲) اژهی دها کا (ضحاک) تعبیر واقعی این کلمه : در اوستا و مخصوصاً در یشتهائی که اسمای شاهان را متذکر میشود بعد از یما پادشاه «اژهی دها کا» می آید که گاهی به کلمۀ «مار» یاد شده و گاهی تنها «سه دهن» به او نسبت داده و خواهش او روی هم رفته این است که نسل بشر را از «هفت کشور» یعنی «هفت کشور» که جمشید بران سلطنت داشت بردارد. در بندهش و دیگر قسمت های اوستا بزبان پهلوی هم این مطالب تکرار شده و ادبیات فارسی از آن ضحاک و «ضحاک ماران» ساخته است. مدققین به استناد بعضی اشاره هائی که از خود اوستا و باز از بندهش پهلوی بدست آورده اند «اژهی دها کا» را پادشاه میدانند و احتمال زیاد میدهند که سلطنت یاما پادشاه در اثر حمله و جنگ های او سقوط نموده باشد. آبان یشت اوستا فقرۀ ۲۹ اژهی دها کارا از سر زمین «بوری Bawri» میداند. دار مستتر درین باره می نویسد که «بوری» عبارت از بابیلون است و چون در زبان زند حرفی برای ادا کردن مخرج (ل) وجود ندارد این کلمه با (ر) نوشته شده و مقصد از آن بابیلون است که در فارسی آنرا بابيلو Babilu هم گویند (۳) مشارالیه (۱) یعنی بلخ زیبا دارای بیرق های بلند گردید (۲) ماسپرو G. Maspero در تاریخ قدیم ملل شرقی صفت بیرق های بلند بخدی را در پاورقی ۷ صفحۀ ٥٥٨ «مرکز سلطنت» تعبیر نموده. (۳) صفحۀ ٣٧٥ جلد دوم زند اوستا ترجمۀ دار مستتر به فرانسوی. (٠٣٠) این راگفته وموضوع تسلط اژدهی دهاک را تسلط کلدانی ها تعبیر میکند و میگوید که در دوره های بعدی که موضوع کلدانی ها از خاطره ها فرا موش شده است اژ هی دها ک ارا عرب ساخته اند . (١) رام یشت اوستا فقرۀ ١٩ قصر مستحکم غیرقابل تسخیر بنام « کوی رینتا » Kvirinta و تخت و چتر طلاوغیره را به اژهی دهاکا نسبت میدهد و به این ترتیب از خود اوستا موضوع پادشاهی و جلال او معلوم میشود . در بنداهش بزرگ شرح یافته که «دهاك » قصری داشت در بابل موسوم به «کلنک دیس حث» وفردوسی ازان « کلنگ دژ هوخت » ساخته است . پس از روی متن اوستا واشاره های بنداهش ونظریه مد ققین واضح معلوم میشود که « اژهی دها کا» یا «دهاکا » « یادهاك » « يا ضحاك» اصلا پادشاهی بوده غیر آریائی واز نژاد سامی وشاید قراریکه دار مستتر میگوید کلدانی که از بابل به حوزه بین النهرین و شاید به اراضی که بعدها بنام مدیا وفارس معروف شد سلطنت داشت. در اوائل فصل دوم متذکر شدیم که با ختر وسایر نقاط آریانا به حیث کانون صاف آریائی سنگری بود که از طرف شمال باتو ریا ها یعنی آریادهای بدوی و عناصر تورانی ، از طرف شرق با داسیوس ها و دراویدهای سیاه پوست بومی هندی و از جانب غرب با عالم سامی مقابله میکرد وسیاست پادشاهان پیشدادی و کناوی باختری همین بود که با آنها همیشه مبارزه کنند. چون عالم سامی ظهور وتشکیل سلطنت و کانون دفاع منافع آریائی و انسبا ط تهذیب وآئین آ یرا متحمل شده نمیتوانست احتمال قوی میرود که بعد از تشکیل سلطنت پیشدادی در آریانا بدست یا ما پادشاه کلدانی ها بنای تهاجم را بطرف شرق مانده و در نتیجه بعد از يك دوره حکمر مائی سلطنت جمشید را در آریانا سقوط داده باشند شاید این واقعه خاطره حمله و تها جم کدام قوم دیگر سامی را (١) فردوسی ضحاك را عرب خوانده . (۲۳۱) هم دربر داشته باشد بهر حال دقیق تر ازین درین موضوع چیزی نمیتوان گفت ولی درین هیچ شبهه ئی نیست که بعد از تشکیل نظام سلطنتی آریائی در باختر مراکز سامی، خواه کلدانی خواه کدام قوم دیگر سامی برای تهاجم و جنگ برخاسته و سلطنت جمشید موقتاً سقوط کرده وفورا « تری تونا » بافریدون ایشان را از سرحدات آریانا کشیده و برتخت سلطنت بخدی قیام کرده است مقابله میان عناصر سامی و آریائی خارج سرحدات غربی آریانا مدت طولانی دوام کرده و آمادی و پارسوا شاخه های مهاجر آریائی «تلهٔ باختری چندین قرن تحت سلطهٔ آنها مخصوصاً آشوریها مانده و بالاخره برایشان غالب آمدند و آنها را پس پا کردند. « تری تو نا » (۱) فریدون: قرار اوستا پادشاهی که بعد از « یما » و فتنهٔ « از هی دها کا » بر تخت سلطنت پیشدادی جلوس میکند « تری تونا » است که ازان « تریتون » وباز «فریدون» ساخته اند. پدر او « اتویا » Athwya نام داشت و مرد خیلی مقتدری بود چنانچه خانواده « اتویا » در پشت ها بصفت « خانواده توانا » یادشده و در داستانهای جدید از او « ابتین » ساخته اند . در « آبان پشت » فقرهٔ ۳۳ تحریر است: سداسپ هزار پر گاو و ده هزار گوسفند به « اردوی سورا اناهیتا » (۲) ربة النوع آب (۳) تقدیم نمود تا بر « ازهی دها کای » شریر و شیطان و نیرومند که در صدد خرابی دنیا برامده غالب آید . در گوش یشت فقرهٔ ۱۳ همان قربانی های فوق الذکر را بنام « گوش » یا « در واسپه » « روان حیوانات » و « یا محافظ صحت اسپ ها » تقدیم نموده آرزو میکند که « ازهی دها کا » شیطان و شریر وشوم را از میان بردارد و « ارنواك » (٤) و سوان ها واك (ه) قشنگ ترین زنان واعجوبه دنیا را از دست او رهائی بخشد . (۱) Thraetaona (۲) Ardvi Sura Anahita (۳) او راربة النوع رودخانهٔ آمویا سردریا هم خوانده اند (٤) Erenavac (ه) Savanhavac ( ۲۳۲ ) همین قسم این مطالب در « رام یشت » فقره ۳۴ ذکر شده و در آنجا از تخت و چتر طلای او هم سخنانی در میان است . از روی متن اوستا و تبصره هائی که مدققین بر آن نوشته اند معلوم میشود که « تری تونا » که از خاندان مقتدر « اتو یا » بود بعد از شکست جمشید و انقراض سلطنت او بدست « اژ هی دها کا » فوراً برای اضمحلال دشمن متهاجم خارجی داخل اقدامات شده و آخر بر او غالب آمد و او را کشت . داستان های جدید که همیشه برای متن اوستا شاخ و برگ ساخته اند از رفتن فریدون به ماورای دجله بقصد جنگ « اژهی دها کا » صحبت میکنند و ازینجا باز معلوم میشود که این دشمن خارجی سامی و در علاقه بین النهرین که کانون رهایش قدیم سامی است زندگانی داشت بهر حال « تريتونا » بر دشمن فاتح شده و مظفر بر میگردد و « ارنواك » و « سوان ها واك » دختران جمشید را که در شاهنامه های منظوم و منثور بنام های « ارنواز » و « شهرناز » خوانده شده اند و « اژهی دها کا » اسیر برده بود پس می آرد و به کامرانی تمام سلطنت میکند مشارالیه بر دیوهای مازانا یعنی بومی های غیر آریائی مازندران هم حمله کرده و هزاران نفرشان را بقتل رسانید . کرساسپه : قرار ترتیبی که ابان یشت و رام یشت در تذکار اسمای شاهان پیش گرفته اند بعد از « تریتونا » فریدون « کرساسپه به سلطنت رسیده است . مشارالیه پسر تری تا Thrita و از نژاد ساما Cama بود و بعضی ها او را پسر « ساما » میدانند . بهر حال « تری تا » یا « ساما » سومین کسی است که بعد از پدر یما پادشاه « ویوانگانا » و پدر فریدون « اتویا » به استخراج عصاره هوما اقدام نمود و اولین شخصی است که در عالم طبابت اظهار تبحر و لیاقت کرد و میخواست به این ذریعه امراض و آلام بدنی مخلوقات را رفع کند . برای موفقیت او هرمزد انواع مختلف گیاها را که اقسام آن از هزاران تجاوز میکرد خلق کرد (۲۳۳) وبكمك آنها دردها و آلام و تبهای گرم و سرد را دور کرد . در مقابل عمل استخراج عصاره هوما صاحب دو پسر شد یکی « اورواك شایا » Urvakshaya که مقنن بزرگ بود و قوانین حیات را تدوین نمود و دیگری « كر ساسپه » که جوان زیبا و خوش شکل و پهلوان جنگی و دلیر بود کرساسپه یکی از پادشاهان نیرومند و مقتدر دودمان « پارا داتا » است و در مقابل یکعده مخالفین داخلی آریانا و خارجی اظهار رشادت و شهامت نموده و صحنهٔ فعالیت های او بیشتر در جنوب هندو کش از کابل و گندهارا تا حوزهٔ ارغنداب و هامون سیستان را فرا گرفته است و « زمیاد یشت » اوستا کار روائی های او را یکه یکه رسم کرده است . یکی از اجرا آت او که در آبان یشت فقره ۳۷ شرح یافته قتل « گندار یووا » است . قرار تذکار این یشت « کرساسپه » عقب دریاچه « پی شینا » Pishina که دار مستتر درهٔ « پشین » تعبیر کرده است قربانی هائی بنام « اناهیتا » تقدیم نمود تا بر پهلوان مذکور غالب آید . دارمستتر در نوتهٔ ۸ ٤ صفحه ٣٧٦ جلد دوم ترجمه زند اوستای خود بفرانسه کرساسپه را « نیری مانو کر ساسپو » یعنی « گرشاسپ نریمان » (۱) پهلوان داستانهای کابل خوانده است « گندار یووا » را بعضی ها پهلوان گندهاری خوانده و بعضی ها بواسطهٔ دریاچهٔ ( وروك شا ) Vouruksha که هامون سیستان تعبیر نموده اند از پهلوان های سیستان میدانند . بهر حال یا از گندهارا یا از سیستان از هر جا بوده بدست کرساسپه کشته شده است (۲) دومین کار بزرگ کرساسپه انتقامی است که از « هیتاسپه Hitaspa » قاتل برادرش (۱) دارمستتر «گرشاسپ نریمان» را که بعدها ازان گرشاسپه و نریمان دو نفر ساخته اند یکنفر میداند. (۲) نا گفته نماند که ( گندار یووا ) در سرود ویدی بنام « گندهار وا » و بحیث شیطان و محافظ آسمانی سوما تلقی شده است. (٢٣٤) « ایورواك شايا » میکشد . و او را کشته و نعش را به عراده جنگی خود بسته میکند . همین قسم ۹ نفر پسران « پثانی Pathani » ، پسران «نی ویاکا Niviaka » ، پسران« دشتیانی Dashtayani » و بیکعده پهلوانان دیگر موسوم به « ورشاوا Vareshava » « دانه یانا Danayana » ، « پی تونا Pitaona » « پی ریکا Pirikas » «سناوی دهکا Snavidhaka » وغیره را کشته است . دار مستتر در توته های خویش ( ۱ ) به ملاحظه میرساند که « از روی کار روائیها، کرساسپه همان رولی را در اوستا بازی کرده که رستم در شاهنامه بازی میکند . » به این اساس از روی اقتدار و نیرو در نبرد و پهلوانی کرساسپه شبیه رستم است ولی از روی نام قراریکه خود دار مستتر هم مقایسه کرده است عبارت از گرشاسپ داستان های تازه تر و پهلوان معروف کابلی میباشد و اگر « نریمان » هم حصه از نام او باشد ( ٢ ) در افغانستان قلعه های جنگی زیادی بنام او معروف است که خرابه های یکی آن در نقطه تقاطع دره کاو و بامیان مجاور شهر ضحاك در بغل کوه دیده میشود . به همین ترتیب از دودمان پارا داتا چند نفر دیگر هم هستند ولی شهرت زیاد ندارند همینقدر باید دانست که آخر آنها « ایریو » و پسر او «منو چیترا » است که منابع جدید از آنها ایرج و منوچهر ساخته است . * * * پس به ترتیبی که از ابتدائی این مبحث تا اینجا شرح داده شد مردان بزرگی مثل ویوانگانا پدر یاما ، آثویا پدر تریثونا ، ساما پدر کرساسپه که هر کدام به خاندان های بزرگ و مقتدر آریائی نسبت میشوند و بلا شبهه همه در شهر زیبای بخدی زندگانی داشتند در تشکیل سلطنت پا را داتا (۱) نوته ۵۸ صفحه ٦٢٦ جلد دوم ترجمه زند اوستا به فرانسوی (۲) ملتفت باید بود که نریمان را پسر سام میدانند و پیشتر متذکر شدیم که کرساسپه پسر « ساما » بود . ( ۲۳۰ ) و بنای کاخ عدل و داد و دفاع تهذیب و تمدن آریا نی صرف مساعی زیاد نمودند، از هر خاندان فرزند نجیب و باشهامت و مقتدری مانند یاما و فریدون و کرساسپ بر تخت بخدی نشست و عناصر خارجی در برانداختن سلطنت و تهذیب آریائی کامیاب نشد بلکه برعکس تمدن ، قانون عدل ، داد ، انصاف ، و اصول و آئین آریائی که بنای آن بر راستی و عدالت و نیکوکاری و شفقت و شهامت و وطن دوستی گذاشته شده بود بر افکار تاریک بیگانه برای همیشه غالب آمد و مشعل تهذیب چندین هزارساله که ریشی‌های دانشور ما از اوائل عصر ویدی و پیش ازان در کانون بخدی روشن نموده بودند از فراز قصر « وارا » و کنگره های « شهر پرچم‌های بلند » زبانه کشیده و از عقب کوههای شامخ آریا نا چشم بیگانگان و مخالفین نژاد نجیب را خیره ساخت و آفاق را منور نمود . کاوی کوانی = کیانی « کاویم هورینو » یا « فرشاهی کاوی » قرار اشارات اوستا بعد از دودمان « پارا داتا » یا « پیشد ادیان » که شرحش گذشت دستهٔ دیگری به سلطنت رسیده اند که اول نام شان به کلمهٔ « کاوی » شروع میشود. پیشتر دیدیم که کلمهٔ پارا داتا باتحولات آئین و زبان و ایجابات زمانهٔ جدید با جزئی تغیر و ترجمه « پیشدادی » شد. کلمهٔ « کاوی » ترجمه هم نشده بلکه در خود کلمه قرار اصول صوتی تغیراتی بعمل آمده است قرار متن اوستا وجود این کلمه در اول نام های یکعده پادشاهان شبهه ئی نمانده که « کاوی » نام در دودمان سلطنتی نباشد، بلکه عنوان مخصوص و پشت مخصوصی در اوستا موجود است که بصورت « کاویم هورینو » فر شاهی دودمان سلطنتی کاوی را یاددهانی میکند و یک قسمت زیاد پشت برای تذکار اسما و کار نامه های شاهان این خاندان وقف شده است. خود کلمهٔ « کاوی » مجرد از مفهوم دودمان سلطنتی در تاریخ کشور ما سابقهٔ قدیمی تری دارد زیر احتی در سرود ویدی هم ذکر شده و آنجا هم بیشتر متصل به « یوسانا Usana » یعنی اسم « یوسا » است که از آن « کاؤس » ساخته شده و در موردش انرا مطالعه میکنیم. « کوی » ، « کاوی » و « کاویا » در سرودهای ویدی گاهی تنها و گاهی به اسم « یوسانا » متصل است. (۱) « بر گین » فرانسی « کاوی » یا «کوی» را «دانا» و «کاو یا » را « دانائی » تر جمه نموده واز ین (۱) مذهب ويديك جلددوم صفحهٔ ۳۳۸ تالیف « برگین فرا نسوی ». ( ۲۳۷ ) تذکار دو مطلب بدست می آید یکی اینکه کلمه کاوی و کوی و کاوی از عصر ویدی باینطرف در ادب و زبان و عنعنات کشور ما داخل است و دوم اینکه معنی آن که دانا و دانائی میباشد از اوائل ظهور آن نزد ما روشن میگردد. «یوسائی» که در سرود ویدی به این صفت یادشده یکی از ریشیهای دانا و دانشور کشور ما بود و چون در عصر ویدی خانواده ها اسمای خانوادگی برای خود انتخاب می نمودند از احتمال بعید نیست که «کاوی» در همان دوره های باستان نام یکی از خانواده های بزرگ و نجیب کشور ما بوده و آخر به سلطنت رسیده باشد . پس از نقطهٔ نظر معنی اسم خانواده دودمان کاوی را میتوان دودمان «دانا و فرزانه» خواند و قراریکه بعدتر شرح حال پادشاهان این خاندان بزرگ و محتشم را خواهیم دید برطبق نام خانوادگی خود هر يك پادشاه عاقل و دانا بوده و مصدر خدمات برجسته برای آریانا و تهذیب آریائی شده اند . در دورهٔ اسلامی منابع جدید داستان سرایان و شعرا همان طوریکه از پارادات پیشداد و از ان پیشدادی و پیشدادیان ساختند از «کاوی» بواسطهٔ حروف علت (ا ـ و ـ ی) که در آخر کلمه بود اول کاوه کوانی و کاویانی (۱) و باز کیان و کیانی درست کردند و چون «کیان» شکل جمع را بخود گرفته بود از ان صورت واحد و مخفف «کی» بمیان آمد که بیشتر از همه در ادبیات دری معمول است. راجع به خاندان سلطنتی کاوی دو ملاحظهٔ دیگر هم در بین است که تذکار آن در اینجا بی مورد نیست اول بر خلاف سلاله پاراداتا که پادشاهان آن از خانواده های متفرق مملکت تشکیل شده بود شاهان کاوی همه اولاد و احفاد «کوا کواتا» (کی قباد) مؤسس این دودمان بودند . دوم قراریکه از بعضی اشاره های زمیاد یشت اوستا بر می آید احتمال دارد که اصل این خانواده از حوزهٔ سفلی هیرمند و حوالی هامون سیستان بوده باشد زیرا در اینجاها (۱) صفحه ۲۰۸۷ شاهنامه فردوسی جلد دهم طبع کتابخانه بروخیم طهران . (۲۳۸) بشهادت مورخین كلاسيك شاخه از «آریاهای سوار كار» کتله باختری بنام «آریاسیه» توطن اختیار كرده بودند . بهر حال «کوا كواتا» موسس دودمان كاوی طوريكه بعدها مفصل خواهيم دید در كوه البرز (جنوب بخدی) تاج بر سر نهاده و مانند پادشاهان پیشد ا د ی مرکز سلطنت او و اولاده او شهر بخدی بود . كاوی كواتا ـ کی کوات ـ كى قباد : بعد از تطبيق «پاراداتا» و پيشداديان يا ما ويما ، جم وجمشيد ، كاوی و كاوه و كوائی و كاويانی و كیانی ، ميخواهيم دنباله تطبیقات خود را بین متن اوستا و خاطره های پریشان داستان ها ادامه داده در روشنی هر دو مطالب خود را تصریح كنيم. گفتيم كه دودمان«کاوی» اوستائی عبارت از کوائی و کاویانی و کیانی است . ببینیم در باب موسس این دودمان كه دومین خانواده سلطنتی آريانا است اوستا و داستان های رزمی مملکت که در حقیقت انعکاس آنست چه میگوید . اوستا موسس خانواده سلطنتی«كاوی » شخصی را میداند كه «کاوی کواتا » نام داشت . (۱) داستان های رزمی كشور ما موسس سلالة کیانی کیقباد» را قلمداد مینمایند. كي قباد مو به مو ، عيناً تلفظ دری عصر اسلامی نام «کاوی كواتا » اوستائی باختری است که «کاوی » آن به شرحيكه ذکر رفت (کی) شده و « کواتا» اول «کوات» و بعد (ك) اول به(ق) ، (و) به(ب) ، و(ت) آخر بر طبق اصول فقه اللغة به (د) مبدل شده و (قباد) گردیده است . تطبیق نام موسس دودمان «كاوی» اوستائی وكیانی داستان ها ومنابع جدید عصر اسلامی و توافق سایر نام های این خاندان در دو منبع مذكور محکمترین دلیلی است که کیانی بدون شبهه و تردید عبارت از دومین خانواده شاهی آریا نا است كه اوستا بعد از (۱) زمیاد یشت فقره ۷۱ . فروردین یشت فقره ۱۳۲ . ( ۲۳۹ ) باراداتا ذ کر کرده ودورۀ حکمرائی ایشان یکی از دوره های در خشان تاریخ باستانی کشور ما می باشد . اسم «کاوی کواتا» در اوستا در دوجا صریح ذکر شده یکی در زمیاد یشت فقره ۷۱ ودیگری در فرور دین پشت فقره ۱۳۲ در یشت اول الذکر اول «کاوی کواتا» و بعد ازاو شش نفردیگر از اعضای خانواده وجانشینان او تذکار شده اند و در فروردین یشت که فهرست مکمل تمام پادشاهان و پهلوانان و بزرگان آریانا وتوران است بعد از « کاوی کواتا » هفت نفر دیگر از خاندان او اسم برده شده است . در داستان های تازه تر چنین آمده که « کاوی کوا تا » با کی قباد رمه های زیاد داشت ودر جوانی خودش رمه های گوسفند خود را گرفته ودر دامنه های کوه «اوش داشتار oshdashtar و یا البرز که در ۳۰ کیلومتری جنوب بلخ واقع است میچرانید که نا گاه دوباز سفید از هوا پیدا شده وتاج طلائی را که در چنگال خود گرفته بودند برسر« کواتای» جوان گذاشتند. کواتا ازین پیش آمد متحیر شد و چوپان ها را از دور ونزديك وشاخه های کوه صدازد ، پیر مرد ی که در میان چو پان ها بود آ مد ن باز ها و آ ور دن تاج را لطف یزدانی و فرشاهی کیانی تعبیر نموده و فوراً به « کاری کواتا» بیعت کرد و دیگران ازو متابعت کردند و کواتای جوان را به شهر بخدی مشایعت کرده وبر تخت سلطنت نشانیدند . این موضوع هم در داستان های حماسی تصریح شده که بعد از وفات گرشاسپ تخت سلطنت خالی بود ورستم به کوه البرز رفته و کیقباد پادشاه را از آنجا آور د . (۱) بهر حال صورت داستان ها هرچه باشد اوستا در یشت هائی که از پادشاهان (۱) م.ن. دھاله m. N. Dhalla موبد موبدان فارسی های کراچی درصفحه ٢٥ کتاب تاریخ ژورا ستریزم طبع دار العلوم اكسفورد . نيويوك ميگويد : « باختر مرکز پادشاهان دودمان کاوی بود . » ( ٢٤٠ ) و دودمان کاوی ذکری بمیان می آرد سرسلسله آنها « کاوی کواتا » را میشمارد . وقتیکه کاوی کواتا ( کیقباد ) در بلخدی بر اورنگ پادشاهی آریانا نشست به رویه شاهان پیشدادی بنای عدل و داد گستری را نهاد و حاضر شد که با تمام قوا خاك آريانا وتهذیب باختری را از دست گزند توریا ( آریا های بدوی ماورای آمو وسر دریا) وعناصر غیر آریائی برهاند و به این سیاست خود کمال موفقیت حاصل نمود . در فروردین یشت فقرة ١٣٢ و زمیاد یشت فقرة ٧١ به تعقیب نام « کاوی کواتا » يك عده دیگر از منسوبین این دودمان اسم برده شده اند که اوستا هم در مورد همه آنها معلومات بیشتری نمیدهد و از داستان ها هم که انعکاس اوستا است چیز روشنی راجع به تمام آنها بدست نمی آید برای اینکه نام آنها بکلی از قلم نماند در پاورقی از ایشان اسم می بریم و پادشاهان معروفی را که بعداز کاوه کواتا به سلطنت رسیده اند تعقیب میکنیم . (١) (١) درفقرة ١٣٢ فروردین یشت بعد از کاوی کواتا از دودمان کاوی اشخاص ذیل ذکر شده اند : کاوی اپی وانهو - کاوی یوسادان ـ کاوی ارشان ـ کاوی پیسینا - کاوی یارشان ـ کاوی سیاورشان - کاوی هو سراوا . در فقرة ٧١ زمیادیشت بعداز کاوی کواتا اشخاص ذیل ذکر شده اند : کاوی اپی وهو، کاوی یوسادان - کاوی ارشان - کاوی پیسینا ـ کاوی بیارشان ، کاوی سیاور شانا . دار مستتتر در صفحة ٥٤٩ جلد دوم ترجمة زند اوستا به فرانسوی نوتة ٢٨٠ شجرة كياني را چنین شرح داده . کاوی کوانا کاوی اپی وانهو (اپی وه) بيار شان پيسانه ارشان کاوی یوسادان کی ویار شان کی پیسان کی ارش کی کاؤس کی ارمین (کی پشین شاهنامه) کاوی سیاورشان کاوی هوسراوا اخروه (٢٤١) کاوی یوسان ، کاوه یوسا ، کی کاؤس : کاوه یو سان یا کا وه یوسا یا کی کاؤس پسر « کاوه کواتا » یا کیقباد است که بعد از وفات پدر بر تخت بخدی جلوس کرد . قراریکه در مقدمۀ این مبحث اشاره نمودیم اسم «یوسان» یا «یوسا » بصورت «یوسانا» ومتصل به کلمۀ « کاوی » در سرود های ویدی هم ذکر شده ولی آنجا مطلب ازيك نفر ریشی دانا موسوم به «یوسانا» است . آبان پشت فقرۀ ٤٥ راجع به کاوه «یوسا» کی کاؤس چنین میگوید : « کاوه یوسای دلاور و خیلی دانا به «اردوی سورا اناهیتا» (ربة النوع اب) بالای کوه «ارزیفیه» (١) صد اسپ ، هزار نرگاو وده هزار گوسفند قربانی کرد و خواهش نمود که بر تمام ممالك حکمرائی کند و فرمانش بر تمام انسان ها وظالم ها و کورو کر جاری گردد . انا هیتا این استدعای او را پذیرفت » . کاوه یوسا جوان زیبا و قشنگ و باحرارت بود و بسیار میل داشت که بر طبق آرزو و سیاست شاهان سلف آریانا دشمنان تهذیب آریائی را در شمال و غرب محو و نابود کند و خاك آنها را متصرف شود چنانچه اول از همه بنا گذاشت که بطرف سرحدات غربی آریانا رو آورده و مخالفین تهذیب آریائی را که در مازندران بودند از بین بردارد. در اوستا این مردم بحیث «دیوها وشیاطین مازانا» چندین جا ذکر شده اندو سیاست پادشاهان خاندان پیشدادی و کیانی آریانا این بود که با ایشان جنگ کنند . « شیا طین مازانا » یا «دیوهای مازندارن» عبارت از اهالی بومی این قطعه است که دارای منظر ایشان را نژاد وحشی میخواند.(٢) ایشان غیر آریائی بودند (١)یکی از قلعه‌های البرز بود و از طرف جنوب بر صفحات بخدی حاکمیت داشت. داستان ها میگویند که کی کاؤس بالای کوه البرز هفت قصر ساخته بود اهالی بلخ بدون اینکه اسم پادشاه بیادشان باشد نقل میکنند که پادشاهی در زمان قدیم باغ وقصر بالای کوه البرز ساخته بود و آب با مشك در پشت خرهای قشقه دار بالا میکرد . (٢) نوت ٣٢ صفحه ٣٧٣ جلد دوم ترجمۀ زند اوستا، فرانسوی (٢٤٢) وتهذیب و آئین آریائی را قبول نمیکردند اوستا ایشان را به همان نگاه می بیند که سرود ویدی داسیوهای بومی هند را دیده است یکی از سیاست پادشاهان پیشدادی و کیانی آریانا این بود که با ایشان مقابله کرده و نگذارند که افکار سیاه وخون بیگانه به کشور شان سرایت کند ؛ چنانچه «تریتونا» (فریدون ) تا کوهای انها رفت و هزاران نفرایشان را بقتل رسانید . همین قسم کاوه یوسا ( کی کاوس ) این رویه را تعقیب نمود وچون ایشان در جنگل ها و کوه ها مستور بودند وسرکوبی وفتح علاقه آنها کار آسان نبود بحیث دیو و جادوگر وغیره تلقی شده بودند . کاوه یوسا بعدازینکه برای سرکوبی آنها عازم مازندران شد در اول وهله پیشرفتی حاصل نتوانست ونزدیک بود شکست خورد و کشته شود لیکن فوراً قشون دیگر از آریانا ومخصوصاً از علاقه های جنوبی هندوکش بدان صوب رفته پادشاه وقشون آریائی مظفر شد (١) و آن قسمت های خاک بیگانه را هم جزء آریانا ساخت وحکمرانانی در هر حصۀ آن مقرر نمود. خلاصه کاوه یوسا یکی از پادشاهان خیلی بزرگ ومقتدر آریانا بود واورا چهارمین پادشاهی میدانند که بعد از جمشید بر «هفت کشور» یعنی بر دنیای معلوم آنوقت سلطنت کرده است درپایان عمر که شکوه وجلال سلطنتش به منتهای اوج رسید مانند یاما غرور بر او مسلط شد وفرشاهی از او برگشت وسلطنتش به پایان رسید کاوی سیاور شان ، کاوه سیاورشنا، کی سیاوش: سومین پادشاه دودمان کاوی، کاوی سیا ورشان یا کاوه سیاورشنا یا سیاوش» است. که با توریاها جنگ میکند و آخر به مرگ فاجعه ناکی بدرود حیات میگوید . مشارالیه در ماورای شمال (١) پیغام فرستادن کی کاؤس را بطرف آریانا وخواستن قوای دیگر را فردوسی چنین رسم کرده : سوی زابلستان فرستاد زود به نزدیک دستان به مانند دود (٢٤٣) اکوس که درین وقت تحت سلطه توریا ها آمده بود قلعه مستحکمی بنام «کنگه Kanah» بنا نهاد و میگویند که «کاوه هوسراوا» یعنی پسرش کیخسرو در اینجا تولد یافت (۱) کاوه هوسراوا- کیخسرو: «کاوه هوسراوا» پسر کاوه سیاورشنا (سیاوش) است و منابع جدید از اسم او «هوسراوا» «خسرو» ساخته اند و به «کیخسرو» معروف شده است. کاوه «هوسراوا» بعد از مرگ پدر برتخت آریانا جلوس کرده و کارنامه های او چه در پشت های اوستا و چه در منابع رزمی و حماسی دوره های اسلامی خیلی معروف است. مشارالیه در آبان پشت، گوش یشت فروردین یشت اردیشت، زمیا دیشت و در دیگر موارد اسم برده شد. و در همه جا به حیث انتقام گیرنده خون پدر از توریا ها، حافظ و مدافع نیرومند خاک آریائی، موسس امپراطوری آریائی و فاتح بزرگ شناخته شده اینک اول از یکی دو جا مضمون متن اوستا را در مورد او ترجمه کرده و بعد شخصیت و کار نامه های او را مطالعه میکنیم: آبان یشت فقره ٤٩: «پهلوان «هوسراوا» گردش کنان به امپراطوری آریا عقب دریاچه کیکسته Caecasta که عمیق دارای آب شور است صداسپ و هزار نرگاو و ده هزار گوسفند برای اناهیتا (ربةالنوع آب) قربانی نمود و خواهش کرد که بر شیاطین و انسان ها و ظالم ها و کورها و کرها (یعنی همه مخلوقات) (١) داستان سرایان منابع اسلامی راجع به سیاورشنا و رفتن او به توران قصه های زیاد ساخته اند، میگویند که در زمان شهزادگی «سودابه» مادراندرش رابطه سیاوش و پدرش را خراب نموده و سیاوش نزد پادشاه توران افراسیاب فرار نمود و با دختر او فرنگیس در انجا ازدواج کرد و آخر به مرگ فاجعه ناکی از دست توریا ها کشته شد. قلعه «کنگه» را دار مستنتر در بخارا قرار میدهد. و میگوید که نرشخی بنای بخارا را به سیاوش نسبت میدهد. گایگر هم آنرا در توران در ماورای شمال شرقی آمودریا قرار میدهد. (٢٤٤) پادشاه شوم و در جمع سوار کارانی که در جنگل برای مقابله دشمن میروند همان دشمنی که بر اسپ سوار است همیشه سر سلسله باشم . » درگوش یشت فقره ۲۱ - ۲۲ - ۲۳ این خواهش را میکند که بر رهزن تورانی فرانکر اسیانا (افراسیاب) قاتل پدرم پهلوان «سیاوار شنا » غالب شوم و قاتل او را عقب دریاچه «ککسنه» بقتل رسانم . در زمیاد یشت فقرۀ ۷۷ چنین شرح یافته : «که هو سراوا پادشاه بیدین را ( مقصد از اور واساره Aurvasara یکی از مخالفین کاوه هسراوا است که او هم تورانی است ) مدت مدیدی در جنگل تعقیب کرد رهزن به سواری اسپ در مقابل او میجنگید ، هو سراوا پادشاه بر دشمنانش غالب شد رهزن تورانی فرانکر اسیانا «افراسیاب» و «کرسه وزده» Keresavazda «کرزیواز برادر افراسیاب » را به زنجیر بربست تا انتقام پدرش پهلوان سیاور شنا را از ایشان بگیرد. این چند پارچه که مستقیم از متن اوستا انتخاب و ترجمه شده و نماینده اشارات سائر قسمت‌های مربوطه «کاوه هو سراوا » هم میباشد من حیث مفکوره نظریه «سیاست» دفاع خاک و منافع آریا ، وسعت امپراطوری آریائی باختری ، سوق الجیشی ، سوار کاری، محاربه ، سوار کاری دشمن ، موقعیت جغرافیائی و محل وقوع جنگ‌ها، مقابله کتلۀ آریائی باختری و توریا، بالاخره غلبه بر دشمنان، همه را مدنظر ما چون پردۀ نقاشی تصویر میکند و جا داشت که شعرای حماسی کشور در دوره‌های بعدتر، این کارنامه‌های درخشان را با خیالات شاعرانه خود گل و برگ داده و از ان داستان‌های رزمی بسازند. از روی اشارات اوستا و شرح داستان‌های تازه تر معلوم میشود که کاوه هوسراوا وقتیکه بر تخت بخدی جلوس کرد به فکر اصلاحات داخلی افتاد. (٢٤٥) پراگندگی هائی را که در اثر قتل « کاوه سیا ورشنا » ومداخله توریها تولید شده بود همه را برطرف کرد . امن وامنيت كامله را در اًداخل آریانا قایم نمود و پهلوانان کشور را که در اثر پیشرفت توریاها افسرده شده بودند برای انتقام گیری و دفاع منافع آریائی دلداری وتشویق نمودو « امپراطوری آریائی » را که بهمین صورت در اوستا ذکر شده رنگ وحدت بخشید . این ها هر کدام خطوط برجستهٔ سیاست داخلی این پادشاه و مرد بزرگ است . مشارالیه خوب درك كرده بود که توریاها از روز پیدایش سلطنت آریائی در باختر درصدد ایذا هستند و بعداز مرگ سیاورشنا جسورتر شده اند بناءً علیه بهر ترتیبی که باشد باید مملکت وتهذیب باختری مدافعه شود وبهترین راهی برای این کار اول اصلاحات داخلی، تربیهٔ پهلوانان وقشون وسوار کاران ، اتحادقوم ووحدت خاك بود که همه به بهترین نهجی صورت گرفت . آنگاه بطرف توران حمله برده فرانگر اسیانا « افراسیاب » و برادرش « کر سه وزده » (گریواز ) و « ایورواساره » یعنی پادشاه توریاها وبرادرش ودیگر رؤسای آنها را به کیفر جسارت های شان رسانید . پيشتر قرار شهادت خود اوستادیدیم که این فتح عقب دریاچهٔ عمیق و آبهای شور « کیکسته » بوقوع پیوست بعضی ها این کلمه را نام قدیمهٔ دریاچه « ابورومیه » در آذربایجان میدانند ولی دستهٔ دیگر مدققین موقعیت آنرا بطرف شمال شرق آریانا قرار مید هند « و کچایگزی » آنرا عبارت از دریاچهٔ « ایسيك کل » Issik-kul میداند و به این ترتیب جنگ های « کاوه هوسراوا » برعلیه توریاها خوب تر فهمیده میشود . بهرحال باشرحیکه گذشت کاوه هوسراوا ( كي خسرو ) یکی از پادشاهان خیلی بزرگ مدیر وشجاع دودمان کاوی آریانا است و برعلاوه اصلاحات مفید داخلی ، کشورو تهذیب باختری را از تهدید تورایاها رهانيد. ويك جنبش جدید در پیکر پهلوانان ومدافعین مادی ومعنوی مملکت دمیدو همنوائی پهلوانان (٢٤٦) آریانا باسیاست پادشاه شان « کاوه هوسراوا » از خود اوستا واضح است و بطور مثال از يك نفر آنها ذکر میکنیم : توزا یا طوس : یکی از پهلوانان خیلی رشید و دلاور آریانا که در اوائل به « کاوه هوسراوا » هم سرخم نمیکرد همین « توزا » بود که بسان در سلك پهلوانان شاه شامل شد . مشارالیه پسر « نااوتار » نوذر و نواسه منو چیترا منوچهر بود . اوستا در آبان پشت فقره ٥٣ او را بحيث « جنگجوی توانا » صفت نموده است و در بن جا چنین میگوید : « توزا جنگجوی توانا بالای ساغری اسپ خود برای « اناهیتا » قربانی نموده و خواهش نمود مرا صحت بده و در مقابل بد خواهان محافظه کن . اسپ هایم را قوت بده دشمنانم را مغلوب ساز ، مخالفین و کسانیکه بمن بدی میرسانند از بین بردار . فقره ٥٤ همین یشت : «ای اناهیتا نظر لطف بمن داشته باش تا پسر دلاور «ویسا کا» Vaesaka را در قصر «خشاترو سو کا» در قلعه بلند ومقدس « کنگه» مغلوب کنم و تورانی ها را به تعداد پنجاها ، صدها ، صدها و هزارها هزارها ، وملیون ها ، وملیونها و ملیاردها بقتل رسانم » (۱) قراریکه ملاحظه میشود «توزا » نظریات پادشاه آریانا « کاوه هوسراوا» را تعقیب نموده و آرزو و نیتش مغلوب ساختن توریاها بود و برای این کار سلامتی خود و نیرومندی اسپ های خود را نیاز میکرد. مانند «توزا» به هزار ها پهلوان نیرومند و با شهامت از میان اولاد آریانا ظهور کرده و به زور بازوی آنها پادشاهان پیشدادی و کیانی نقشه های اصلاحات و کشور کشائی خود را عملی کردند و آوازه شهامت و مردانگی همین پهلوانان بود که صفحات حماسی ویدی و اوستائی و شهنامه ها را رنگین ساخته است . (۱) ویسا کا در بندايش «ويزاك» و در شاهنامه «ويزا» آمده و برادر پاشنگ و عموی افراسیاب بود . «خشاترو سوکا» و کنگه قلعه های مستحکم توران است و موقعیت آنها را در بخارا قرار میدهند . دودمان اسبه پادشاهانی که تا اینجا به نام خانواده های «پاراداتا» (پیشدادی بلخی) و کناوی، کاوه ، کاویانی ، کیانی و به اسمای مختلف ذکر شد عبارت از يك سلسله پادشاهانی میباشند که خاطره های آنها برای اوستا هم قدامت زیاد دارد چنانچه شهادت «ودا» را در مورد بعضی های آنها در دوره ویدی هم نشان دادیم. ایشان کسانی بودند که پشت های اوستا در مورد آنها «آریانم هورینو» و «کاویم هورینو» یعنی فرشهای آریانی وفرسلطنتی کیانی را نسبت داده است بعبارت دیگر میتوان گفت که سلطنت آریائی در آریانا بار اول بدست پادشاهان سلاله «پاراداتا» تشکیل شده و بعداز آنهاسلطنت به خاندان «کاوی» انتقال کرده است وایشان هم به اساس سابق در خاكهای آریانا حکمفرمائی نموده اند این پادشاهان را پادشاهان کتله مشترک آریائی باختری پیش از عصر مهاجرت میشمارند زیرا در غیر این صورت هیچ امکان نداشت که نام و خاطره های آنها کم وبیش بيك تعبیر در میان سرود های ویدی واوستا یافت شود با بزبان دیگر پادشاهان دورۀ قبل التاریخ آریانا میباشند زیرا تا جائی که امروز روایات نشان میدهد نوشته در صفحات شمال کشور ما با عصر ویشتاسپه در نگارش اوستاروی پوست های گاو بمیان آمده (۱) بهر حال این مسئله قابل ملاحظه است که خاطره های این پادشاهان برای اوستا قدامت زیاد دارد و هر چه از «یاما پادشاه» پایان آمده و بطرف پادشاهانی که اخیر نام شان به کلمه «اسپه» تمام میشود نزديك میشویم خاطره ها تازه شده میرود . به این اساس گفته میتوانیم که آخرین پادشاهان باستانی آریانا به مراتب از دسته های «پاراداتا» و «کاوی» (۱) نا گفته نماند که تحقیقات علمی و حفریات هنوز ظهور اول رسم الخط را در خاک های کشور ما معین نکرده است . (٢٤٨) خواص داستانی خود را از دست داده و به دوره های تاریخی نزدیکتر شده اند چنانچه در حوالی ١٥٠٠ ق م مدققین به وجود امپراطوری بزرگ و نیرومندی در باختر شهادت میدهند (١) و ویشتاسپه (گشتاسپه) را که معاصر زرتشتر سپیتمان بلخی و اوستا میباشد در حوالی ١٠٠٠ ق م قرار میدهند. اسپ و باختر: چون کلمۀ «اسپه» (اسپ) در آخر اسمای پادشاهان این سلسله آمده است برای رفع حیرت کسان و در عین زمان برای نشان دادن اهمیت اسپ در حیات آریائی کتلۀ باختری چند سطر مینگاریم: آریاها حینیکه در «آریانا ویجه» (حوزۀ علیای اکسوس و سیردریا و اراضی متصل آن) زندگانی داشتند بواسطۀ تماس با اقوام مغلی نژاد و توریاها تربیۀ اسپ را از اقوام تورانی یاد گرفته و در نتیجه مهمترین و سریعترین عامل حرکت و انتشار و کامیابی های آنها در تسخیر اراضی جدید چه در اروپا و چه در دیگر نقاط آسیا گردید آریاها در زمان اقامت طولانی خود در باختر به اسپ و تربیۀ آن بیش از پیش توجه کردند و چون صفحات هموار و وسیع باختر برای تربیۀ این قسم حیوان فوق العاده مساعد بود بهترین نسل آن در آنجا بمیان آمده و به مرور روزگار تا امروز باقی ماند بیشتر اهمیت اسپ و اسپ دوانی و سوارکاری را در عصر ویدی شرح دادیم (صفحه ١٣٢). در دوره اوستائی به شهادت خود اوستا اهمیت اسپ در باختر و سایر نقاط آریانا بیشتر معلوم میشود و میتوان گفت که جامعۀ آریائی سراسر يك جامعۀ سوارکاران بود چنانچه هنوز صفحات وسیع باختر مصداق این جمله شده میتواند. رؤسای خانواده های بزرگ گله های چندین هزاری اسپ داشتند و هر کدام از روی تربیۀ اسپ های خود بصفتی یاد و مسمی شده بودند مانند: کرساسپه «صاحب اسپ لاغر» اروت اسپه «صاحب اسپان تندرو» پوروشسپه «صاحب اسپ پیر» ارجت اسپه (١) صفحه ١٠ مطالعات جغرافیائی شمال غرب هند تالیف وی وین دوسن مارتن. (۲٤۹) « صاحب اسپ گران بها » «خواسپه » صاحب اسپ خوب » وغیره همین قسم یکی از شهرهای نزديك بلخ كه به داشتن اسپ های قشنگ واعلی معروف بود به نام « زر اسبه » یا « اسپ طلائی » یاد میشد واسم این شهر تازمانه های مورخین و جغرافیه نگاران كلاسيك مشهور بود . اگرچه كسانی را كه مابه نام دودمان اسبه یاد میکنیم در حقیقت دنباله شاهان کاوی «کیانی» بلخ اند وبه تعقيب سلسلة آنها به سلطنت رسیده اند واوستا به آنها هم لقب « کاوی» داده ومنابع جدید هم ایشان را « كيانى »و «كی » خوانده اند معذالك از نقطه نظر پیوند مستقیم خانوادگی از آنها فرق دارند . در زمیاد یشت و فر فوردین یشت اوستا سلسله کاوی ( کیانی ) به کاوه هوسراوا یعنی کی خسرو منتهی میشود و بعض مدققین هم به استناد اوستا شجره خاندان « کاوی » را به همین پادشاه به آخر میرسانند » پس شهادت صریح اوستا يك سو وظهور كلمۀ اسپه در اخیر نام های آنها از طرف دیگر عامل جدائی آنها وساير پاد شاهان کاوی « کیانی » شده است و بهمین جهت بعض از مدققین از ایشان دسته ئی بنام ( شاهان اسپه ) جدا كرده اند ، چون این رویه در تفكيك خاندان های شاهی آریانا و دوره های آنها وتسهيل موضوع كمك زياد ميكند در این اثر آنرا مراعات میکنیم واگر در نظر باشد که این دسته را به دودمان کیانی ارتباط دهیم میتوانیم ایشان رادستهٔ کیانی اسپه بخوانیم : ( ۱ ) اروت اسپه ( لهراسپه ) : سر حلقه دسته شاهانی که اخیر نام شان به كلمۀ اسپه ( اسپ ) منتهی میشود بایزبان دیگر کسی که بعداز « کاوه هوسراوا » ( کی خسرو ) در بخدی بر تخت آریانا نشسته است در اوستا بنام « اروت اسپه » Aurvatepa یادشده که عبارت از « لهر اسپه » منابع جدید است . طوريكه ملا حظه میشود در آخر نام او کلمۀ اسپه ( اسپ ) دیده میشود (۱) صفحات ٤٧ - ٤٦ Duncker, History of Antiquity Evelyn Abbott , Vol. V. ( ٢٥٠ ) وروی هم رفته از روی اسم میتوان او را «صاحب اسپان تندرو» خواند . دیونکر جرمنی مبنی بر مطالعات اوستا سلسله نسب «اروت اسپه» را به منوچیترا ( منوچهر ) «ایریو» ( ایرج ) می رساند ، اوستا از او و کارشات سلطنتش چیز زیاد نمیگوید بلکه بیشتر بواسطهٔ پسرش «ویست اسپه» شهرت یافته است (۱) . اروت اسپه دو پسر داشت یکی «ویست اسپه» و دیگری «زری واری» Zarivari . از روی داستان های تازه تر معلوم میشود که «لهر اسپه» آبادی های زیادی در باختر نموده بود . (۲) ویست اسپه (کشتاسپه) : بعد از «اروت اسپه» (لهر اسپه) پسرش «ویست اسپه» که او را در داستان های جدید «کشتاسپه» یا «گشتاسپ» گویند بر تخت بخدی نشست ، ویست اسپه شخص قوی و دلاور بود و پادشاه نیرومند و جنگجوئی بشمار میرفت . چیزیکه اسباب افتخار و در عین زمان موجب شهرت او در دوره زمامداری اش گردیده است این است که «زرتشتر سپنتمان» موسس آئین زرتشتری و اوستا در عصر او در باختر بمیان آمده است . چون ارتباط و تعلق بین زراتشترا و «ویست اسپه» یکی از موضوعات مهم تاریخ دوره اوستائی کشور ما است و بعد از دوره اوستا منابع عصر اسلامی هم از آنها سحت کرده و مدققین برای تعین و تثبیت واقعات متذکره اوستا در زمان و مکان در اطراف آن تحقیقات زیاد نموده اند اول از همه به شهادت متن اوستا آنرا شرح میدهیم . تعلقات زراتشترا و ویست اسپه و ملکه هو تاوسا Hutaosa در ابان یشت و گوش یشت ذکر شده . زراتشترا در ابان یشت فقره ١٠٥ گوید : «ای اردی سورا انا هیتای خوب ، به من مساعدت کن که کاوی و یشتاسپه دلاور پسر اروت اسپه را به آن وادار ساخته بتوانم که بر اساس آئین فکر کند، (۱) ابان یشت فقره ١٠٥ (۲) قرار نسخه اوستائی که بزبان پهلوی از سمرقند بدست آمده شهر قاین را هم لهراسپه بنا نهاده است . (٢٥١) به اساس آئین سخن گوید و بر اساس آئین رفتار نماید » در گوش یشت فقرة ٢٦ زراتشترا از «گوش» یا «درواسپه» (١) خواهش میکند که « هوتاوسا » زن ویشتاسپه را به آئین خود داخل کند . « ای درواسپه نیکوکار و خوب بمن مساعدت کن که « هوتاوسای » خوب و نجیب را به آن وادار ساخته بتوانم که بر اساس آئین فکر کند ، بر اساس آئین سخن گوید و بر اساس آئین رفتار نماید و دستور آئین مرا در آفاق منتشر سازد . » از روی این دو پارچه معلوم میشود که زرتشتر و ویشتاسپه و ملکه باختری « هوتاوسا » همه معاصر هم بودند . معمولاً عقیده برین است که ملاقات بین زراتشترا و ویشتاسپه در بلخ در بخدی زیبا بوقوع پیوسته است (٢) میگویند وقتیکه زرتشتر در مجلس شاهی در بلخ حاضر شد سی نفر از علما و دانشمندان باختری طرف راست و سی نفر طرف چپ نشسته بودند و مدت سه روز مباحثه و مشاجره طول کشید تا آخر زرتشتر همه علما را قانع ساخت و ویشتاسپه به آئین او گروید . این را هم میگویند که پادشاه باز هم در قبول آئین نو تردد داشت و زرتشتر کوشش نموده ملکه باختری را پیرو آئین خود ساخت و در اثر نفوذی که ملکه بالای شوهر خود داشت آئین زرتشر در شخص پادشاه و اعضای خاندان سلطنتی تاثیر بخشید و در نتیجه خود ویشتاسپه و پسرش که در اوستا بنام «سپنیتوداتا» ذکر شده و عبارت از اسفندیار می‌باشد و «زری واری» برادر ویشتاسپه که در داستان‌های جدید بنام «زریر» یاد شده همه داخل آئین جدید شدند و هر کدام در انتشار آئین باختری صرف مساعی نمودند . زرتشتر علاوه بر خاندان سلطنتی باختر بعض خاندان‌های بزرگ و بانفوذ (١) روان جوان یا حامی اسپ (٢) صفحه ٢٠٧ مدنیت ایرانیان شرقی تالیف گایگر متن مقاله داکتر فن سیگل که عنوان آن گشتاسپ و زور استر است . (٢٥٢) دیگر بلخ را نیز طرفدار خود و آئین خود ساخت، ازان جمله یکی خاندان معروف و مقتدر «هوگوا Hvogva» بود که در جمله خاندانهای قدیم باختر بشمار میرفت و مردان معروفی ازان بمیان آمده اند و در عصر سلطنت ویشتاسپه وزیر پادشاه باختری «جام اسپه» از همین خاندان بود. او و برادرش «فر اشوشترا» از اشخاص مقتدر بودند و در دربار سلطنتی نفوذ زیاد داشتند. زرتشتر بعد ازینکه این دو برادر را طرفدار خود و نظریات خود ساخت با آنها پیوند دوستی و خویشاوندی هم قایم نمود یعنی به آنها دختر داد و از ایشان برای خود زن گرفت چنانچه این مطالب در سر این فصل در مورد تذکار شخصیت زرتشتر سپنتمان شرح یافت. خلاصه به ترتیبی که ذکر رفت زراتشترا به این مسئله خوب ملتفت شده بود که ریشی ها و دانایان باختری به سهولت رفورم او را قبول و پیروی نخواهند کرد و برای پیشبرد منظور خود کوشش نمود که شخص پادشاه و ملکه و اعضای خاندان سلطنتی و وزرا و خانواده های بزرگ و بانفوذ را قانع و طرفدار و پیرو افکار خود سازد و آنگاه به قوهٔ سلطنتی و نفوذ مردان بزرگ رفورم او خود بخود عملی و پراکنده خواهد شد. این سنجش و رویهٔ او مفید واقع شد. آئین زرتشتر، آئین رسمی مملکت قبول شد و ویشتاسپه حکم داد که اوستا را به آب طلا روی پوستهای گاو نوشته و در تمام معابد مملکت تقسیم نمایند (۱) ازین وقت به بعد ویشتاسپه (گشتاسپ) حامی آئین زرتشتری شد و به نیروی سلطنتی او و پسرش و همکاری وزرای مقتدرش قوانین و تهذیب اوستائی نه تنها (۱) در نسخهٔ اوستا بزبان پهلوی که در قرن ۸ مسیحی نوشته شده و از سمرقند بدست آمده تحریر است که زرتشتر به امر ویشتاسپ ۱۲ هزار نسخه راجع به دین خود روی پارچه های طلا نوشت و آنرا در خزانه آتشکده ویژه ران نهاد، این خزانه همان کتابخانه معروف «شایگان» است که آنرا در استخر تصور میکردند و این نسخه در سمرقند قرار میدهد و علاوه میکنند که اسکندر آنرا در داد و در دریا انداخت. (٢٠٣) در تمام آریانا بلکه در خارج سرحدات هم پراگنده شد . ویشتاسپه خودش به تعمیر آتشکده ئی اقدام نمود چنانچه بنداهش در فصل ١٧ به این امر اشاره میکند ودقیق واضح شرح میدهد که گشتاسپ آتشکده ئی بنام «مهر برزین» یا برزین مهر» آباد نمود . بنداهش این آتشکده را سومین آتشکدۀ بزرگ دانسته ومیگوید که درعصرسلطنت گشتاسپ در خراسان فراز کوه «ریونگتا Raevanta» آبادشده بود. بنداهش در جای دیگر تذکار میدهد که «آتش فروبه» که آتش روحانیون بود و آتشکده آن در کوه خوارزم ساخته شده بود از آنجا منتقل شده و به کابلستان آورده شد.(١) در «شاتروئیها» Shatroiha فقره ٩-٨ نسخه اوستائی که از سمر قند پیدا شده ثبت است که «سپنددات» Spand-dat پسر ویشتاسپ در بلخ با میک Bakhl-Bamik «شهر نوازک» Navazak را بنا نهاد و در انجا آتشکده با شکوه «وهران» رابنا کرد ...» (٢) ملتفت باید بود که اینجا مقصود ما از تذکار آتشکده های نیست که بعدها در سائر نقاط آریانا مخصوصاً در سیستان و حوزه هیرمند آباد شده. تنها این مسئله راوا نمودکردیم که چطور ویشتاسپه وپسرش در تعمیر آتشکده ها وحمایت از آئین زرتشتری صرف مساعی نمودند . محاربات ویشتاسپه : قسمت دوم حیات وسلطنت ویشتاسپه که از نقطۀ نظر تاریخ و مخصوصاً تاریخ قدیم آریانا قابل ذکر است موضوع جنگ هائی است که مشارالیه به تعقیب سیاست خارجی سلاله‌های سابق مملکت مخصوصاً پادشاهان «کاوی» نموده وعبارت از ادامه محاربات بر علیه توریا های بدوی (١) صفحه ٢۴١ تمدن ایرانی های شرقی تالیف گایگر متن مقاله داکتر فن سیگل که بصورت ضمیمه درین کتاب طبع شده است. (٢) صفحه ٢٧٢ مطالعات زور استری تالیف ویلیم جکسن . (٢٥٤) و عفا سر غیر آریائی میباشد که از ماورای سردریابحوزه بین سردریار آمودریا پراکنده شده بودند این حصه اقدامات ویشتاسپه درآبان یشت فقرهٔ ۸، ۱۰ و ١٠٩ و گوش یشت فقرهٔ ٢٩ و ٣٠ و ٣١ واردیشت فقرهٔ ٤٩ - ٥٠ - ٥١ تذکار یافته و چون نامهای مخالفین ویشتاسپه در آنها قدری متفاوت است اول به ترجمهٔ آنها می پردازیم. آبان یشت فقرهٔ ۱۰٨ و ۱۰۹: «کاوی ویشتاسپه کبیر عقب رودخانه (فرازداناوا) سد اسب، هزار نر گاو وده هزار گوسفند برای «آناهیتا» قربانی نموده و خواهش نمود که بمن آنقدر توانائی بده که «تاترباوانت» (١) بیدین «پشانا» پرستش کنندهٔ دیوها وارجت اسپهٔ شریر را معدوم کنم» گوش یشت فقرهٔ ٢٩ - ٣٠ - ٣١ : «کاوی ویشتاسپهٔ کبیر به «درواسپه» عقب رودخانه «دیتیا» سد اسب هزار نرگاو و ده هزار گوسفند قربانی کرد و خواهش نمود که بمن آنقدر توانائی بده که حملهٔ «اشتهاروانت» (٢) پسر «ویسپا-توروو-اشتی» را (٣) که بر همه ظلم کرده و خود آهنی وزره آهنی، وبخهٔ کلفت دارد و باهفتصد شتر مال غنیمت را می برد، رد کنم، و حمله های ارجت اسپهٔ رهزن قوم «هیونی» را رد کنم و حمله های درشینیکا (٤) پرستش کننده شیاطین را رد بتوانم. خواهش نمود تا «تاترباوانت» را که صاحب دین خراب است کشته بتوانم، «سپینجوروشا» (٥) پرستش کننده شیاطین را کشته بتوانم و اقوام «وردهکا» را از تحت اطاعت «هیوناها» (٦) بیرون کشیده بتوانم و از هیوناها پنجاهها و صدها صدها و هزارها، هزارها و میلیونها، میلیونها و میلیاردها را بقتل رسانم» Vispa - thawrvo - asthi (٣) Ashta - aurvant (٢) Tathryavant (١) Spinjaurusha(٥) Darshinika(٤) (٦) نوته ١٣٧ صفحهٔ ٣٩٢ جلد دوم ترجمهٔ زند اوستا به فرانسوی (٢٥٥) ویشتا اسپه عین این خواهشات را در فقرات ٤٩- ٥٠-٥١ اردیبهشت اظهار میدارد . * * * دریارچۀ اول الذکر ویشتاسپه قربانی های خود را عقب یا کنار رودخانه «فراز داناوا» بعمل می آرد بعضی مدققین اینجا را یکی از دریاچه های سیستان میدانند شهنامه پهلوی قرار تذکار دار مستتر از قربانی با شکوهی حکایت میکند که ویشتاسپه در محلی موسوم به «بست واری» Bastavari یعنی جائیکه پسرش شهر «بست» را آباد نمود بعمل آورد. در شاتر وئیها (۱) فقره ٣٦ نسخهٔ اوستا بزبان پهلوی که از سمرقند پیدا شده و تاریخ آن به ۸۰۰ مسیحی میرسد تحریر است: «بست وار Bastvar پسر زریر شهر «بست» را آباد کرد درین وقت ویشتاسپ پادشاه در «فرازدان» مشغول تقدس مذهب بود واصل ویشتاسپ و دیگر نجبا از آنجا بود (۲) » ازین تبصره ها و یادداشتها و مخصوصاً از اشارهٔ صریح اوستای پهلوی سمرقند چندین چیز معلوم میشود اول اینکه «بست وار» پسر زریر برادر زاده ویستا سپه بوده نه قراریکه شهنامه پهلوی میگوید پسرش . دوم : چنین معلوم میشود که شهر «بست» در زمانیکه ویشتاسپه در سیستان بود (خواه بحیث نایب السلطنته از طرف پدرش لهراسپ پادشاه باختر در اینجا حکومت میکرد و خواه در زمان سلطنت خود بعزم دوره یا بقصد سرکوبی مخالفین داخلی یا مقابله و جنگ خارجی در مقابل سرحدات جنوب غربی آمده بود) از طرف برادرزاده اش «بست وار» یا «بسته واری» بنا و آباد شده است سوم : « فراز داناوا» اگر رود خانه باشد واضح مقصد از آن هیرمند سفلی است که از کنار بست میگذرد و اگر (۱) Shatroiha (۲) معنی قسمت اخیر فقره قراریکه جکسن در نوته ١٤ صفحه ٢٧٤ مطالعات زوراستری خود میگوید غیر محقق است شاید مطلب از آن این باشد که زمانیکه لهراسپ در بلخ سلطنت میکرد ویستاسپ پسرش بعنوان نایب السلطنه در سیستان حکومت نموده باشد. (٢٥٦) در باچه با شد طبیعی مقصد از آن یکی از در یاچه های هامون سیستان خواهد بود. درین صورت جنگ های ویشتاسپه پادشاه باختر با سه نفری که در پارچه اول الذکر ذکر شده و بی دین و پرستش کننده دیوها و شریر بودند در اطراف هامون سیستان یا در ماورای سرحدات جنوب غربی آریانا واقع گردیده و پادشاه باختر بر ایشان غالب شده است. * * * در پارچه دوم که از گوش یشت ترجمه شده ویشتاسپه قربانی های بزرگ خود را عقب یا کنار رودخانه «دیثیا» بعمل می‌آرد. چون این رود خانه را بنام «دیثیا» و «وانگهو دیثیا» اکثر مدققین رود اکسوس یا امو دریا تعبیر کرده اند، این قسمت جنگهای ویشتاسپه متوجه ماورا النهر بوده و در مقابل رؤسا و اقوام «توریا» و «هونا» بعمل آمده است. نام های مخالفینی که در پارچه مذکور آمده حاجت تکرار نیست و یکی آن «ارجت است اسپه » است که نسبتاً معروف است و در شاهنامه هم ذکر شده و برادر افراسیاب تورانی بود از روی شرح پارچه مذکور معلوم میشود که ایشان خود و زره آهنی داشتند و مخصوصاً به «یخهٔ کلفت» آنها هم اشاره شده و معلوم میشود که بدور گلوی خود پارچه یا دیگر چیزهای می‌پیچیدند تا از آنجا ضرب کشنده‌ئی به ایشان نرسد این همی معلوم میشود که صاحب قوم زیاد بودند و مصدر ظلم زیاد شده بودند و مال غنیمت را به شتر ها که اینجا تعداد آن «هفت صد» قید شده می‌بردند اینجا ارجت اسپه به قوم هیونی یا «هونا» نسبت داده شده (۱) ولی معلوم نمیشود که ایشان از روی عرق آریائی بدوی بودند یا نه تنها چیزیکه واضح است این است که پیرو آئین اوستائی نبودند. بهر حال ویشتاسپه پادشاه آریانا بعد ازینکه به آئین اوستائی گروید (۱) گایگر نظریه میدهد که شاید عبارت از هن های تاریخی باشد. (۲۰۷) جدی ترین حامی این دیانت شد و همان طور که « کلوویس » برای دین مسیحی و آشوکا و کنشیکای کبیر برای دیانت بودائی و انتشار آن صرف مساعی کردند ویشتاسپه برای عمومیت و انبساط آئین زرتشتر و قوانین اوستائی جهد بلیغ نمود . « کاوی ویشتاسپه » در اوستا به عنوان « کبیر » یاد شده و یکی از پادشاهان خیلی مقتدر آریانا بود قراریکه در صفحات پیشتر اشاره نمودیم علاوه بر اینکه يك سلسله خاطرات او با شهر بلخ مربوط است او و برادرش « زریر » خاطره های عمران و آبادی و بناهای شهرها و اتشکده ها در حوزه هیرمند و شهر بست و اطراف هامون و سیستان دادند و این خاطرات به اندازه ئی بنام این دو نفر مربوط است که از روی اغلب احتمالات میتوان گفت که ویشتاسپه و «زریر» به هر عنوانی که بوده يك حصه عمر خود را در حوزه هیرمند در شهر بست و زرنج مرکز سیستان گذرانیده اند و از یادگارهای آبادی و عمران آنها منجمله شهر بست در خاطره ها و حتی در بعضی نسخه های اوستا و بنداهش و ماخذ پهلوی باقی مانده است . ویستاسپه مانند « کاوه هوسرا » ( کی خسرو ) در اضمحلال مخالفین تهذیب آریائی باختری کوشش زیاد نمود و درین راه سیاست پادشاهان سلف خود را قدم بقدم تعقیب کرد و در ماورای غربی هامون و ماوراء لنهر مخالفین و دشمنان را سرزنش نمود و بالاخره قراریکه در زمیادیشت فقره ۸۷ شرح یافته « ویشتاسپه پادشاه رشید و دلاور بر «تزیادانت» پیرو دین خراب «ویشاتا » پرستش کننده دیوها و ارجتاسپه شریر و دیگر بدکاران « هیونی » غالب و مظفر گردید . » فرق میان گشتاسپ پادشاه حامی زرتشتر و پدر داریوش : برای رفع اشتباهات کسان مربوط به موضوع فوق بايد يك مسئله دیگر را نیز روشن ساخت و آن عبارت از ین است (٢٥٨) که گشتاسب حامی زرتشتر که مرکز سلطنتش شهر بلخ بود غیر از گشتاسپ پدر داریوش پادشاه هخامنشی فارس است. اول این را باید متذکر شویم که زردشت و گشتاسپ اسمای عام هم میباشد و از جمله گشتاسپ هائی که گذشته یکی هم پدر داریوش شاه هخامنشی است بعضی ها در قطار اشتباهات دچار یکی دیگر هم شده و گشتاسپ پدر داریوش را حامی و معاصر زرتشتر میدانند حال آنکه این مسئله سراسر غلط و بکلی بی اساس است. پیشتر در اوایل این فصل متذکر شدیم که اوستا قطعاً هخامنشی ها را نمی شناسد و از هیچ کدام آن ها نام نگرفته و حتی در قسمت های جدید اوستا که در عصر پارتی و ساسانی یعنی بعد از ختم جلال هخامنشی ها جمع آوری شده باز هم اثری از هخامنشی ها نیست و باید هم نباشد زیرا از نقطه نظر زمان و مکان میان اوستا و هخامنشی ها فاصله زیاد است علاوه بر اینکه مابین عصر پدر داریوش و زرتشتر بلخی و ویشتاسپه (گشتاسپ) شاه باختر اقلاً ٥٠٠ سال فاصله است پادشاه نبودن پدر داریوش دلیل دیگری است که این قبیل مفکوره ها را از میان می بردارد. داریوش در کتیبه های خویش وقتی که از خود و پدر خود سخن میزند هیچگاه پدر خود را پادشاه نخوانده و پدرش گاهی سلطنت نکرده است و یشتاسپه پادشاه باختری حامی زرتشتر سپنتمان با تشریحاتی که دادیم یکی از پادشاهان خاندان اسپیه بلخی است که اوستا او را به عنوان "کی و یشتاسپه کبیر" یاد کرده است. زری ویری : زری ویری که در داستان ها و منابع جدید بنام "زریر" یاد شده برادر و یشتاسپه پادشاه باختر است. از روی اوستا معلوم نمیشود که او هم به سلطنت رسیده باشد. ولی بحیث پهلوان و مدافع مملکت چه در اوستا و چه در سائر منابع و چه در شاهنامه ها ذکر شده. در آبان یشت فقرهٔ ١١٢ و ١١٣ او هم مانند برادرش و یشتاسپه قربانی های بزرگ کنار رودخانه "دیتیا" (امو دریا) (٢٥٩) تقدیم نموده واز «اناهیتا» استعانت میخواهد تا با «پشوسینغا» (١) هوما یا کا (٢) و ارجت اسپه جنگ کند و ایشان را مغلوب و منکوب نماید . این دو نفر که با ارجت اسپه برادر افراسیاب یاد شده اند اشخاص مجهولی هستند ولی بازهم اینقدر معلوم میشود که از جملهٔ رؤسای توریائی میباشند. احتمال زیاد میرود که «زریر» از طرف برادر خود بحيث نایب السلطنه یا نایب الحکومه در حوزهٔ هیرمند یا کل سیستان هم حکمرانی نموده باشد خاطرات او هم در سیستان زیاد است و قراریکه مستند بر شهادت نسخهٔ اوستای پهلوی سمرقند اشاره کردیم شهریست را پسر او «بست واری» بنا نهاده است. خاندان هوگوا : یکی از خانواده های بزرگ باختری که در امور اداری نظامی، مذهبی و سیاسی دولت آریائی در عصر ویشتاسپه وزرتشتر رول مهمی بازی کرده خانواده «هوگوا» است. حین ظهور زرتشتر این خاندان رابطهٔ بین ویشتاسپه وزرتشتر بود زیرا « جم اسپه » یکی از اعضای این خاندان صدراعظم ویشتاسپه بود و برادرش «فراشو شترا» با خویشاوندی که با زراتشترا نموده بود خسر او بشمار میرفت. علاوه برین چون خود زرتشتر هم دختری به جم اسپه داده بود جم اسپه داماد او بود. به این ترتیب زراتشترا به خاندان «هوگوا» یا «هوگوئی» تعلق و ارتباط و پیوند خویشاوندی حاصل نموده بود. در اوستا در فرور دین یشت فقرهٔ ١٠٣ جم اسپه و برادرش «فراشوشترا» در جملهٔ مقدسین آئین زرتشتری حساب شده اند. رول این دو نفر و دیگر اعضای این خاندان در حفاظت مملکت و نشر معارف و تهذیب اوستائی خیلی زیاد و قابل ملاحظه است. با همکاری های ایشان نه تنها شمشیر باختر فاتح برآمد بلکه آئین اصولات، مفکوره، قوانین، تهذیب و مدنیت آریائی در اطراف خارج مملکت مخصوص در خاک های توریا نشین هم پخش شد. (١) Peshocingha (٢) Humayaka (٢٦٠) سپنتوداتا: چون زرتشتر و اوستای قدیم باختری معاصر ویشتاسپه ظهور کرده اند از نقطه نظر تذکار اسمای پادشاهان قدیم آریانا اوستا به پادشاه معاصر خود ویشتاسپه متوقف میشود، معذالك طوریکه دیدیم از «زری واری» برادر ویشتاسپه و برادر زاده اش «بست واری» پسر زری واری (زربر) و از «جماسپه» وزیر پادشاه و برادرش «فراشوشترا» اسم میگیرد. اوستا تا پادشاه معاصر خود اسمای شاهان دودمان های سلطنتی آریانا را بیان کرده، خاموشی او راجع به وقایع ما بعد که چیز طبیعی است دلیل شده نمیتواند که سلسلهٔ حکمرانی و پادشاهی با ویشتاسپه در بخدی منقطع شده باشد. «دونکر» جرمنی تعداد پسران ویشتاسپه را بیست و نه نفر قلمداد میکند و تزئید مینماید که اوستا ازین جمله فقط «سپنتوداتا» (اسفندیار) را اسم می برد ترجمهٔ صحیح وتحت اللفظ این اسم «سفیدداد» و از آن بصورت اصطلاحی «اسفندیار» ساخته اند. اسفندیار جوان خیلی باهوش وزرنگ بود و مخصوصاً در فنون جنگی مهارت زیاده اشت و در موقعی که پدرش مصروف جنگ با توریاها بود از خود لیاقت و شجاعت های زیادی نشان داد و حتی عامل اساسی فتوحات پدر شمرده میشد. اگر چه از روی اوستا بصورت صریح پادشاهی «سپنتوداتا» معلوم نمیشود ولی از احتمال بیرون نیست که بعد از ویشتاسپه بر تخت بخدی نشسته باشد. نسخهٔ اوستای پهلوی قرن ۸ مسیحی که از سمرقند پیدا شده میگوید که: «سپنددات» Spand-dat پسر ویشتاسپ در «بخل باميك» یعنی (بلخ درخشان) شهر «نوازك» Navazak را بنا نهاد، مشارالیه در آنجا آتش باشکوه «وهران Vahran» را برقرار کردو نیزهٔ خود را در آنجا نصب کرد سپس پیغامی به گوبا خ كان (۱) و سوزهی پیکاخ کان (۲) و شورخ کان (٣) و ربخ کان (٤) و گو هرم (٥) و تو زهاو (٦) و (1) Gubakh-kan (2) Suzh-i-Pekakh-kan (3) Churakh-kan (4) Rabkh-kan (5) Guhram (6) Tuzhav ( ١٦١ ) وازچسپ شاه خيوتان فرستاد، وگفت : کسی که نوك نيزۀ مرا به بيند جرئت نخواهد کرد که به مملکتم حمله کند . جکسن میگوید که این حکایت در تاریخ سبوس Sebeos ارمنی هم آمده، شهر نوازك را بلوشه در مطالعات خود« نين بك ، خوانده و "گنبمد" ترجمه نموده و به این اساس فقرۀ فوق الذکر را چنین تر جمه نموده : " در بلخ ز یبا « سپند دات » يك گنبد آباد نمود » . بعضی های دیگر میگویند که این شهر عبارت از « نويده » Nawidah است که به ۳۰ میلی شمال بلخ کنار رودخانۀ اکسوس وقوع داشت و شهر سرحدی بود و سر راه بلخ و سمرقند افتاده بود بهر حال از روی حکایت فوق معلوم میشود که سپنتو داتا ( اسفندیار ) پسر « ويشتاسبه » صاحب نفوذ او اقتدار زیاد بود و هیچ شبهه نیست که بعد از پدر در " بخل باهيك » ( بلخ در خشان ) بسلطنت رسیده باشد . مشار الیه باعمل نصب کردن نیزه در کنار آتش گاه « و هران » بلخ به تمام رؤسا وشاهان کشور های مجاور فهمانید که کسی به آرزوی حمله بر آریانا نباشد و گرنه نیزه کار او را یکسره خواهد کرد واین نظریه را در طی پیغام رسمی به آنها وانمود نمود . مشارالیه در راه انتشار تهذیب اوستائی و آبادی کشور و توسعۀ شهر بلخ اجتهاد زیاد بخرج داد . * * * سلسلۀ پادشاهانی که اوستا بنام های « پارا داتا » پیشدادی و کاوی ( كيان) واسپه شروع نموده بود باو يشتا سپه و پسرش « سپنتو داتا » « اسفند یار » به پا یان میرسد . قرار شهادت اوستا « آريانم هورينو » و « کاويم هورینو » یعنی فرشاهی وسلطنتی آریانی و کیانی با ایشان در آريا نا شروع شد واز بخدی زیبا به اراضی آریانشین که اوستا قطعه قطعه از آن اسم میبرد و درمبحث عليحده ( ٢٦٢ ) آنرا شرح خواهیم داد و عبارت از سر زمین مستعد آریانا میباشد قرن های متوالی پشت هم سلسله وار سلطنت کردند . اساس سلطنت، حکومت و حکمرانی کتلهٔ آریانی باختری بدست ایشان گذاشته شد ، شالودهٔ داد و عدل و انصاف را ایشان گذاشتند و تهذیب مدنیت و کولتور و تهذیب صاف و بی آلایش آریائی را ایشان در آریانا استوار کردند . بالاخره اوستاوزرتشتر بلخی در عصر آخرین پادشاهان همین سلسله در بلخ ظهور کرد و با پشتیبانی و حمایت و نیروی جنگی آنها تهذیب اوستائی باختری در خارج سرحدات آریا نا چه بطرف شمال و چه بطرف غرب منتشر شد . توریا ها یا آریائیهای بدوی شمال ( کبوس حوزهٔ سردريا واقوام مغلی همجوار آنها وصامی ها و عناصر غیر آریائی مازندران و تبرستان ودیگر مخالفینی که میخواستند سر بلند کنند و به سرزمین آریانا و تهذیب وتمدن آریائی صدمه وارد نمایند همه در اثر سیاست عاقلانه و اقدامات جنگی آنها منکوب و مغلوب شدند وفتوحات درخشانی در هر طرف نصیب آنها شد و قلمرو آنها به امپراطوری مبدل گردید چنانچه اوستا اکثر پادشاهان پارا داتا و کاوی را پادشاه " هفت کشور " میخواند . اگرچه این اصطلاح را بعضی ها دنیای معلوم آنوقت میخوانند و در نتیجه پادشاهانی را که بر " هفت کشور" سلطنت کرده اند " پادشاهان دنیا " خوانده اند ولی مقصد واقعی آن عبارت از امپراطوری های آنها است که دامنهٔ آن خارج خاك آريانا انبساط یافته بود . یا کشور کشائی های ویشتاسپه و پسرش " سپنتو داتا " و دیگر پسران ویشتاسپه که اوستا طبعی از آنها اسم نمی برد زیرا جزو واقعات تازه است آئین وکیش اوستائی ، ارباب انواع اوستائی و قدیم تر عصرویدی و حتی قبل التاریخی که در اوستا تاثیر افگنده بودند و دیگر مقررات واصولات مدنی و تهذیبی آریانا به چهار گرد افق مخصوص بطرف شمال وغرب انتشار یافت. با تجاوزات آشوری ها بطرف شرق درخاک های مدیا و فارس و از آنهم موقتاً بیشتر (٢٦٣) تا حواشی غربی آریانا حتی اراکوزیا (حوزۀ ارغنداب) و باختر، عالم سامی به عنعنات و تاریخ و آئین و کلتور آریائی کشور ما تماس حاصل کرد و نام زرتشتر و بعضی قسمت های رفورم او را با خود به مدیا و فارس و بین النهرین و اراضی سواحل بحر سفید بردند تا اینکه مادها و فارسی ها در سالهای ۷۰۸ و حوالی ٥٤٩ به تدریج اول هر دو از سلطۀ سامی و بعد دومی از سلطۀ آمریت ماد خلاص شده و در حوالی ۷۰۸ و ٥٤٩ سلطنت های در خاک های خود تشکیل کردند و از اختلاط آئین اوستائی و ستاره پرستی آشوری و بابلی دیانت و ثقافتی بمیان آوردند . طوریکه اظهار نمودیم بعد از ویشتاسپه و «سپنتوداتا» معلومات اوستا راجع به پادشاهان آریانا متوقف میشود . این مسئله به هیچ صورت دلیل شده نمیتواند که از ین تاریخ یعنی تقریباً از حوالی هزار قم به بعد سلسلۀ سلطنت و مملکت داری در آریانا سقوط کرده است . درین شبهه نیست که ازین وقت تا زمان لشکر کشی های سیروس هخامنشی تاریخ کشور ما تقریباً در عرصه ٥ قرن تاريك است ولی این مسئله سراسر مربوط به بربادی مأخذ است که بصورت مسلسل و واضح عجالتاً چیزی نمیتوان گفت معذ لك اشعار حماسی و رزمی و شهنامه ها و گرشاسپ نامه ها که خارج از پادشاهان و پهلوانان اوستائی آریانا به رویۀ اوستا عنعنات جدیدتر بعد از اوستا و در نتیجه پادشاهان و پهلوانان کشور ما را بعد از عصر ویشتاسپه و «سپنتوداتا» قید کرده اند و ترتیب و شرح حال آنها مطالعات جداگانه بکار دارد در قطار سلاله های باستانی پیشدادی و کاوی واسپه بلخ از آنها هم کنده کنده اسم میگیرند، از ان جمله است سلاله كورنگ شاه زابلی که از کابل تا نیمروز سلطنت داشتند و به نام های شیدسپ، تور، طورك، شم، اطوط، گرشاسپ و غیره یاد شده اند. بهر حال مقصود من این است که تاریکی این دوره سراسر مربوط به نبودن (٢٦٤) منابع است والا در وجود پادشاهان وحکومت وسلطنت وحتی سلطنت های خیلی مقتدر و نیرومند شبهه ووتردیدی نیست زیرا مقابله های نیرومند ومرتب ومتوالی که در دفع حملات بزرگ خارجی مثل اشوری وهخامنشی و یونانی در سر حدات وخاك آريانا بعمل می آید خود بخود ثابت میکند که رشته حکومت وسلطنت در خاك های دو طرفه هندوکش از بین نرفته بود. از روزیکه بیرق امریت و حکمرمانی نژاد آریا در بخدی زیبا به اهتزاز در آمد در تمام دوره های تاریخی کشور باستانی ما از هر نقطه نظر خصوص از پهلوی تشکیلات سلطنتی وحکمفرما ئی اهمیت مخصوص داشته و هیچ گاه شهرهای بزرگ و آبادان ، جلگه های حاصل خیز وشاداب ودره های سرسبز وقلل شامخه جبال این سرزمین که آنرا آشیان حاکمیت و آمریت میتوان خواند بی حکمفرمایان ملی و قوای نیرومند نبود . اگر خوب دقت کنید هر محیط از خود اقتضا آتی دارد . کهسار بلند آريانا مأمن آزادی ، قوه و نیرو و حاکمیت است . آشیان عقابی است که با شهیپر رسای خود فراز آن چرخیده از ان دیده بانی وبر آن حکومت میکند واگر چنین نمی بود موجودیت خود را حفظ نمیتوانست و این نظریه را مثالهای چندی که مربوط به خود همین وقت و زمان است بطور قطع ثابت میسازد . آشوری ها وقتیکه بنای تجاوزات را بطرف شرق گذاشتند از نینوس و سمیرامیس گرفته تا سلمانسار وتنگلت پیلیسر دوم در کشور ما به مشکلات فوق العاده دچار شدند و پایان تر این موضوع را خواهیم دید . همین قسم در فصل چهارم دیده خواهد شد که قوای ملی ما چندین سال سیروس و درایوش هخامنشی را متوقف ساخت وچندی بعدتر که مملکت در اثر استیلا وسلطه هخامنشی ها متلاشی شده بود چهار سال در مقابل نیروی اسکندر ایستادگی کرد ( فصل پنجم ) . این حملات که هر کدام آن در مدت اندك خاك های غرب آسیا را متزلزل ساخته است در کشور ما کند شده و بطی گردیده و آخر جزسلطه موقتی نیافته پس هر کدام (٢٦٥) آن بجای خود وانمود میکند که بعد از ویشتاسپه و «سپنتوداتا» نظام سلطنتی و وجود دولت های مقتدر بکلی در خاک آریانا از میان نرفته فقط بعلت فقدان منبع عجالتاً واضح در اطراف آنها سخن گفته نمیتوانیم . آشوری ها و آریانا : از روی آنچه در فصل اول و دوم و سوم تا اینجا نوشتیم حالا این مطلب روی همرفته واضح معلوم میشود که کانون نژاد و مدنیت و تهذیب ، و ادبیات ، و زبان و عنعنات و مملکت داری آریائی سرزمین دو طرفه هندوکش یعنی آریانا بود . این مطلب یعنی مرکزیت کانون آریائی در اینجا از خلال ادب وعنعنات وتاریخ وکشورداری وسلطنت و بسا شواهد دیگر که تفصیل آنها در فصل های گذشته شرح داده شده است به ثبوت رسیده و حاجت به تکرار ندارد . همین قسم سامی ها هم از خود کانونی داشتند که بین النهرین و گوشه ئی از عربستان شمال شرقی را در بر میگرفت ، ایشان درین حدود پیش از آریائی ها مراتب مدنیت و تهذیب و مملکت داری را به نام های اقوام مختلف خود پیموده بودند . در سر فصل دوم زمانیکه از علل ظهور رفورم قوانین اوستائی صحبت میکردیم به این موضوع هم تماس نمودیم که وضعیت خارجی : توریاها در شمال، وداسیوها در شرق وسامی ها در غرب ایجاب میکرد که آریاها هم در کشور خود آریانا بحال و موقعیت خود فکری کرده وسیاست معینی را در حیات تهذیبی و اداری خود پیش گیرند . قراریکه در موضوع «از هی داها کا» ( صفحه ۲۲۹ ) متذکر شدیم درین شبهه ئی نیست که سامی های بین النهرین تقویت یافتن کانون آریائی را در آریانا و تشکیل سلطنت هائی را در انجا خلاف مصالح خود تصور می نمودند و بعد از تشکیل سلطنت پیشدادی بلخی بدست موسس بزرگ آن یاما پادشاه (٢٦٦) تاسیس شد در صدد مخالفت برامدند چنانچه قرار نظر به بعضی مدققین شرح دادیم که « از هی داها کا» را کلدانی‌ها میدانند و میگویند که بدست ایشان سلطنت موسس پیشدادی سقوط کرد ولی فوراً فریدون متهاجم را عقب زده وسلطنت پیشدادی را مجدداً در آریانا برقرار نمود . به این طریق سامی‌ها پس به حوزه رودخانه‌های بین النهرین محدود شدند وسلطنت آریائی در دو طرفه هندو کش روز بروز کسب قوت وشهرت نمود . ولی آرزوی تجاوز سامی بطرف شرقی بکلی ساقط نشد . یکی ازین دولت های قدیم سامی که تهاجماتی بطرف شرق نموده وسلسلهٔ جنگ هائی باشاخه‌های آریائی کلته باختری مهاجر یعنی امادی (ماد) وپارسیوا (پارسی ها) داشته در خاک های آریانا هم فتوحات موقتس نموده است دو ات آشوری است . مملکت آشور یا آشوری اصلاً شامل حوزه سفلی دجله بوده از طرف غرب از نقطهٔ تقاطع رود خانه دجله و « کورنیب » Kournib تا جلگه های مرسوبس کلده و نزدیکی های حوزهٔ فرات انبساط داشت وبطرف شرق مجرای وسطی رودخانه « زاب» Zabودامنه‌های کوهای«زگروس» Zagros حد فاصل بین آشور واقوام «کوسه ها» وقبایلی شده بود که در خاک های مدیا خودسرانه گشت وگذار داشتند . شمال وجنوب کشور آشور را کوه «مازیون»Masion وادهمAdhem معین میکرد . اوائل تاریخ واقعی آشور روشن ورضائیت‌بخش نیست اینقدر معلوم میشود که در حوالی قرن ١٥ ق‌م اقتدار کلده رو به ضعف نهاده وشاهان محلی در علاقهٔ فوق بمیان آمده است . این وضعیت تاريك ودر هم وبرهم مدتی دوام کرده تاشخص مقتدری بنام « نینوس » در حوالی شاید هزارق‌م یاچیزی بیشتر از میان آشوری ها ظهور نمود . (٢٦٧) «نینوس» در داستان های آشوری بحیث پادشاه خیلی بزرگ و مقتدری ترسیم شده . مشارالیه پس از اینکه قشون بزرگی آماده تربیه و مسلح نمود بابل ، ارمنستان ، و مدیا و اراضی غربی آسیا را تا سواحل بحر مدیترانه اشغال کرد و آنگاه به فکر تعمیر شهر بزرگ و با عظمتی افتاد که چهارصد و هشتاد «استاد» (هشتاد و نو کیلومتر) احاطهٔ آن بود و آنرا بنام خود «نینیوا» (نینوا) نام نهاده و یکی از سحر انگیز ترین شهرهای مشرق بود * * * بعد از اینکه شهر «نینوا» به اتمام رسید یا قرار بعض نظریه ها هنوز نیم کاره بود که فکر حمله بر آریانا و فتح باختر هم در سر پادشاه آشوری افتاد. پادشاهی که همه خاك های غرب آسیائی را مطیع خود ساخته از روی جاه طلبی تحمل نمیتوانست که دولت مقتدر آریائی را به بیند . میگویند که «نینوس» از تعداد زیاد مردان جنگی و حس سلحشوری باشندگان آریانا و پیاده دولت باختری و مشکلات اراضی مطلع شده ترتیبات بسیار بزرگ گرفت و قشون تمام ملل و اقوام مطیع خود را جمع کرده و به تعداد ۱۷۰۰۰۰۰ پیاده و تقریباً ۲۱۰۰۰۰ سوار و ١٠٦٠٠ عرادهٔ جنگی آماده نموده و بطرف سرحدات آریانا به حرکت افتاده . بعض منابع پادشاه این وقت آریانا را که از «بخدی» بر کشور خود حکمرانی میکرد بنام «اوگزیارتس» Oxyartes یاد کرده اند بعض منابع یونانی از مقابلهٔ پادشاهی بنام زوراستر در باختر با نینوس سخن رانده اند بهر حال شخص پادشاه و نامش هر که و هر چه بوده به مجرد اطلاع از حملهٔ آشوری ها سپاه و پهلوانان جنگی خود را که تعداد آنها را ٤٠٠٠٠٠ نفر می نویسند جمع کرده و برای مقابلهٔ آشوری ها تا قسمت های صعب العبور کهستانی غرب آریانا پیشرفت و در انتظار حمله دشمن ترتیبات گرفت آشوری ها که (٢٦٨) بواسطۀ تنگی دره‌ها دسته دسته شده بودند و به‌ترتیب عبور میکردند و در جلگه مجتمع میشدند چون یکعدۀ کافی آنها در يك نقطه جمع شد، پادشاه آریا نامجال تمرکز تمام قوایرا به آنها نداده و برایشان حمله برد و تقریباً صدهزار نفر آشوری را بقتل رسانید، درین فرصت مابقی قشون آشوری فوراً در اراضی هموار جلگه رسیده و در اثر تفوق تعداد باختری‌ها را پریشان ساختند و ایشان را عقب زدند. در شهرهائی که بین « بخدی » وسرحدات غربی آریانا افتاده بود مقاومت‌هائی برعلیه سپاه مهاجم آشوری بعمل آمد ولی یکی بعد دیگری فتح شد و پادشاه باختر و قسمت اعظم سپاه آریائی خود را به مرکز مملکت شهر « بکترا » بلخ محصور ساختند و تا آنجا در صدد مدافعه بر آمدند و تا دوسال شهر مستحکم « بکترا » محاصره ماند و نیروی نینوس و تمام قشون آشوری و مستمکات و متصرفات آسیائی او آنرا فتح نمیتوانست . اینجا است که قصهٔ مداخلت « سمیرامیس » بمیان می‌آید . سمیرامیس یکی از زیباترین، دلاورترین، سحرانگیزترین دختران و زنان و ملکه‌های آسیائی است که اصلاً در آوان طفلی شبانی موسوم به « سیماس » اورا یافته و در خانه خود کلان نموده بود و « اوانس » Oannes حکمران شامی با او ازدواج نمود و او را در جنگ‌های باختر با خود آورده بود. میگویند که آخر در اثر نقشه‌های «سمیرامیس» و تدابیری که بخرج داد حصار مستحکم «بکترا» بعداز دوسال مقابلهٔ شدید و ناکامی‌ها و ناامیدی‌های شاه و قشون آشوری فتح شد. و نینوس با این زن دلاور ازدواج کرد و ملکهٔ سمیرامیس شد و بسان شهر بابل را بنانهاد. نینوس و سمیرامیس بعد از فتح حصار بکترا بفکر هجوم هند واراضی ماورای غرب اندوس هم افتادند زیرا ثروت هند درین وقت هم چشم کشـور (٢٦٩) کتابان را جلب میکرد، بهرحال كامیابی نصیب شاه و قشون آشوری شده و از سواحل اندوس عقب نشینی کردند. * * * تهاجم نینوس بطرف شرق و فتوحات او در خاکهای آریانا اولین تماسی است که میان کشور ما و نیروی آشوری بعمل آمده است. از شرح وقایع این زمان معلوم میشود که زمانیکه دولت جوان آشور در حوزه سفلی دجله در اثر ضعف دولت کلده عرض وجود میکرد دولت مقتدری در آریانا وجود داشت که مرکز آن شهر بخدی بود . پیش ازینکه نینوس و سمیرامیس بدنیا آیند پادشاهان و حکمفرمایان مقتدر و با عظمتی در آریانا سلطنت کرده و بخدی دودمان های محتشم سلطنتی باراذا تاو کاوی را دیده بود. نینوا و بابل کهن ترین و سحر انگیز ترین شهرهای آشوری مانند طفلی در مقابل کنگره های حصار کهن و مستحکم بخدی عرض وجود کرد و کلان شد و شهرت یافت. زمانیکه حصار بکترا در مقابل نینوس و تمام قشون آشوری و متصرفات او دو سال کامل ایستادگی میکرد نینوا نیمه آباد بود و بابل پایعرصه وجود نگذاشته بود. بهرحال اینها پاره ملاحظاتی بود که ضمنی بعمل آمد. * * * فتح نینوس و سمیرا میس آمدن و رفتنی بیش نبود و مجدداً خاك آریانا بدست زعمای ملی افتاد و حکمفرمایان ما به تشکیل سلطنت پرداختند. آشوری ها عقب نشسته رفتند و به خاك های اصلی خود در حوزۀ بین النهرین مستقر شدند و وضعیت آنها تا قرن ٩ مسیحی به همین ترتیب دوام کرد. درین وقت ها امادی (مادها) و پارسوا (پارسی ها) در اراضی متقابلۀ خود خوب آشنا و مستقر شده بودند و به آرامی به تربیت حیوانات و کشت و کار اراضی خود مشغول بودند که دوباره آشوری ها بنای تهاجم را بطرف شرق گذاشتند. صدمه هائی که به ( ۲۷۰) پیکر مادها وفارسی ها وارد شده بود یهودی نیافته بود که باز جنگ و مقاتله آغاز شد تیگلت پیلسر اول بطرف غرب تا بحر «بزرگ غرب» یعنی بحرمدی ترانه رسید و بنادر سواحل شام باج پرداز آشوری ها شد. آنگاه بطرف شرق توجه کردند «سلما نسار » دوم و «بن اریر سوم » بر بابل غالب شدند وقوای آشوری بعلاوه مدیا تا سواحل بحر خزر نفوذ یافت و «تیگلت پیلسر دوم» بیشتر بطرف شرق توجه نمود تصادماتی را که بین دولت آشوری و مادها وفارسی ها بعمل آمده در فصل هخامنشی شرح داده ایم لذا ذکر آن در اینجا مورد ندارد بلکه فقط میخواهیم تماسی را شرح دهیم که مجدداً بین حواشی غربی سرحدات آریانا و دولت آشوری بعمل آمده است. کتیبه تیگلت پیلسر دوم که در کلاخ Chalah پیدا شده و از سال اول تا ۱۷ سلطنت او را در برمیگرد و بصورت فهرست نقاط مفتوحه او را بطرف شرقی شرح میدهد شامل يك سلسله اسمائی است که با علاقه « نارمی » Narmi شروع شده وعلاقه های پرسا Parsua و «زیکرو تی» Zikruti نیسا آ Nisaa واراکوتی Arakutti هم دران تذکار رفته است .چیز مهمی که اینجا از نقطه نظر تاریخ کشور ما شرح میخواهد همین چند اسمی است که در کتیبه مذکور ذکر شده و مدققین هم برای تعیین حدود شرقی فتوحات تیگلت پیلسر دوم در اطراف آنها مطالعه کرده اند. تاریخ این کتیبه را در سال ٧٤٥ یا ٧٤٤ قم قرار میدهند و در باب اسمای «نیسا آ» ، «زیکروتی » و «اراکوتی» چنین اظهار نظریه میکنند که موقعیت آنها خیلی مشکوک است، معذالک قرار تحقیقاتی که بعمل آمده «نیسا آ» عبارت از «نیسا» شرق مدیا بود . «زیکروتی» که با «نیسا آ» یکجا ذکر شده شاید عبارت از «سگارتی های »Sagartians هردوت و « اساگاتا »Acagarta کتیبه های هخامنشی باشد و هردوت در میان قبایل پارسی از آن ها نام برده است. (۱) (۱) صفحه ۳ تاریخ قدیم دوتکر ترجمه انگلیسی اولین ابوت جلد سوم ( ۲۷۱ ) «اراکوتی» شکل سامی نامی است که در اوستا «هر اویتی» ذکر شده و یونانی ها ارا کوزی ساخته اند و عبارت از رودخانه ارغنداب است که با هیر مند به هامون سیستان منتهی میشود. از روی این اسم اخیر معلوم میشود که تیگلت پیلسر دوم آشوری در طی جنگهای خود بطرف شرق بعد از فتح خاکهای مدیا و فارس داخل سرحدات غربی آریانا هم شده تا هامون سیستان و حتی حوزه اراکوزی ( ارغنداب ) هم پیش آمده بود ولی از حواشی سرحدی و سیستان و اراکوزی بیشتر بطرف قلب مملکت آمده نتوانست ، حتی از روی کتیبه که اراضی مفتوحه جنگ دوم او را بطرف شرق شرح میدهد معلوم میشود که نفوذ او در سرحدات غربی آریانا و اراکوزی بی دوام بوده زیرا نام «اراکوتی» (حوزه ارغنداب) در آن نیامده حتی «نیاآ» هم در ان ذکر نشده و ازین واضح معلوم میشود که سلطه او ازین قسمتها بزودی برداشته شده است. برعکس نفوذ و تسلط او در علاقه «زیکر وتی» و بالای مادی Madai (مادها ) و پارسوا ( فارسی ها ) شدیدتر شده و با جنگهای دیگر تجدید و تکرار گردیده است که بدانها کاری نداریم ( ۱ ) این بود شرح تماسی که دولت آشوری یکدفعه در عصر نینوس و سمیرامیس و بار دیگر در عصر تیگلت پیلسر دوم با کشورها حاصل کردند و دومی را جز تماس سرحدی چیز بیشتر نمیتوان خواند. در اثر این تماس آشوری ها نظریاتی راجع به آئین اوستائی آریانا پیدا کرده اسم «زور استر» و بعض اصولات آئین و فلسفه حیاتی او را خارج سرحدات غربی آریانا نشر کردند. (۱) صفحه ٤ تاریخ قدیم دونکز ترجمه انگلیسی اولین ابوت جلد سوم . سرزمین اوستائی بیشتر در تقسیمات اوستا ذکر شد که فرگاد اول یا باب اول حصه سوم اوستا یعنی «وندیداد» از اراضی آریائی و خواص و مميزات آن بحث میکند. این اراضی قرار متن «وندیداد» و اصطلاح مخصوص اوستا عبارت از شانزده قطعه زمین زیبائی است که قرار عقیده آنوقت هرمزد بمیان آورده و اهریمن به تدریج در هر کدام آن آفتی تولید کرده است. در فصل دوم تحت عنوان «معلومات جغرافیائی ویدی» صفحه (٦٩) مبحثی برای مطالعات سروده‌یدی از نقطه نظر جغرافیه وضع نموده و تاحدی که سرودها كمك میتوانست خاک های کشور خود را در پرتو آن مطالعه كرديم بعبارت دیگر آن قسمتی از خاک‌ها کوه‌ها و رودخانه‌های مملکت خود را که در سرودهای ویدی ذکر شده بود با یکسلسله تبصره‌ها شرح دادیم. چون روشن کردن قسمت های جغرافیائی مخصوصاً جغرافیای تاریخی در مطالعات تاریخ اهمیت به سزا دارد و بزبان دیگر واقعات و گذارشات يك دوره معین را روی صحنه واقعی آن مجسم میسازد درین اثر بدان اهمیت زیادی داده شده و به همین ملاحظه به تعقیب مبحث جغرافیائی ویدی خاک های کشور خود را از نقطه نظر اوستا هم معاینه میکنیم. علمای تاریخ و جغرافیه بخصوص مدققینی که در اطراف مسایل نژادی و مهاجرت های آریائی و ظهور مدنیت های ویدی و اوستائی در دو طرفه هندوکش تحقیقات کرده اند این شانزده قطعه زمین خیلی ها توجه شانرا بخود جلب کرده و در اطراف آن نظریه ها، تبصره ها نوشته اند و حقیقت هم چه از نقطه نظر اصل خاک آریائی و سمت مهاجرت های آنها و چه از پهلوی انبساط نفوذ آئین (۲۷۳) اوستائی و پهنائی حدود آن و چه از نقطه نظر تعین قلمرو حکمفرمائی سلاطین باختری که در اوستا از آنها تذکاری رفته در خور مقام و اهمیت بزرگ است راجع به مسایلی که بالا بیان شد از هر پهلوئی که به دقت نگاه شود بطور مطلوب روشنی می‌اندازد . چیز مهمی که قابل ملاحظه است این است که این شانزده قطعه زمین به چهار طرف هندوکش پیوست و متصل بهم واقع شده و پراگندگی از هم ندارد و مجموع هر شانزده آن به طور دقیق حدودی را در بر میگرفت که جغرافیه نگاران و مورخین كلاسيك برای آریانا داده بودند . علاوه بر شانزده قطعه زمینی که در فرگرد اول « وندیداد » شرح یافته و از مجموع آن مملکت وا حدى بمیان می‌آید بعض قسمت‌های دیگر اوستا راجع به کوها ، قلل مرتفعه، بلندی‌ها ، رودخانه‌ها، دریاچه‌ها که همه بلاشبهه داخل همین شانزده قطعه زمین مساعداند بصورت دقیق صحبت میکند (۱) مثلاً « زمیاد یشت » یا پشت نوزدهم از فقره اول تا هشت بیش از چهل کوه را نام می‌برد که همه آن داخل خاك آریانا بوده وا کثر آن معین و تطبیق هم شده همین قسم در « هوم یشت » یا یشنای دهم موقعی که از محل روئیدن گیاه « هوما » صحبت در میان است باز از عده‌ئی از کوه‌های مملکت ما نام برده شده است همین قسم راجع به رودخانه‌ها و دریاچه‌ها بعض قلل کوها که در انجا پادشاهان بزرگ ما قربانی‌ها میکردند و حتی بعض قلعه‌های مستحکم اسم برده شده و از نقطه نظر جغرافیای تاریخی کمال اهمیت را حایز است . با این مقدمه مختصر اينك اول فهرست شانزده قطعه زمین متذکره فرگرد اول « وندیداد » را به ترتیبی که در خود اوستا ذکر شده داده بعد متن اوستا را (۱) بعض نقاطی که پادشاهان آریانا دشمن را تعقیب کرده و جنگ در آن واقع شده خارج خاك آریانا نیز میباشد . (٢٧٤) در مورد هر کدام یا پاره تبصره هائی بیان میکنیم و در پایان این قسمت به شرح سائر مطالب جغرافیائی می پردازیم : فهرست ١٦ قطعه زمین اوستائی قرار ترتیب باب اول « وندیداد » Airyanem Vaejo Sughdha Mouru Bakhdi Nisaya Haroyu Vaekereta Urva Khnenta Haravaiti Haetumant Ragha Kakhra Varena Hapta Hindu Rangha (۱) ايريانه ويجو (۲) سغده (۳) مورو (٤) بخدی (٥) نيسايا (٦) هرويو (۷) ويكرئته (۸) اوروا (۹) خنئتا (۱۰) هره ویتی (۱۱) هيتو منت (۱۲) راغا (۱۳) كخره (١٤) وارنا (١٥) هپته هندو (١٦) رانگه یا رانغه اختصاصات شانزده قطعه اراضی مذکور قرار متن اوستا و بندهش و نظریات بعض مدققين بزرگ قرار آتی است : (٢٧٥) (١) آریاناویجه : اولین قطعهٔ زمین اوستا در فرگاد اول « وندیداد » بنام « ایریانم ویجو » یاد شده و معنی تحت اللفظی آن « تخم گاه آریا » «منشاء آریا» «مسکن آریا » است که قرار متن فقرهٔ سوم و چهارم وندیداد اولین زمین اعلائی بوده و رود خانهٔ «وانگوهی دیتیا» آنرا آبیاری میکرد ده ماه زمستان و دو ماه تابستان داشت . درین ماه ها زمین و آب و نباتات همه سرد بود و اینجادل زمستان بشمار میرفت بندهش میگوید قراریکه در کتب سلف ذکر شده اگر محبت مسقط الراس نمی بود همه مردم بواسطهٔ زیبائی به «آریانا ویجو» میرفتند . از روی این اشاره معلوم میشود که «آریانا ویجو» در زمانه های اول سرزمین مطبوع و قشنگی بود . محققین در باب تعین قلمرو « آریانا ویجو» تحقیقات زیاد نموده و نظریات مختلف پیش کرده اند لیکن از روی ترتیب و پیوستگی قطعات ١٦ گانه و بعض اشارات بندهش واکثریت آراء محققین معلوم میشود که « آریانا ویجو» قطعهٔ زمین بلند وسرد وچشمه خانه بعض رود خانه ها بوده وموقعیت آن با اکثر احتمالات عبارت از حوزهٔ علیای اکسوس (امو دریا) و ایگزارت (سیر دریا) واراضی متصل آنست . «وندیداد» سرزمین «آریاناویجو» را کنار رودخانه «وانگوهی دیتیا » (١) قرار میدهد . بندهش بعض رود خانه هائی را که از «آریانا ویجو» میگذشت بنام «دائی تيك» (٢) و «داراگ Daraga » (٣) یاد کرده ویکی از کوه های آنرا « کوندراس » (٤) میخواند (٥) وتعبیر نام وتشخيص موقعیت این رود خانه ها در تعین موقعیت « آریانا ویجو» كمك زیاد میکند . Kondras (4) Daraga (3) Daïtik (2) Vanguhi Daitya (1) Pahlavi Texte, Vol V, Part I Oxford 1880 .صفحهٔ ٣٩ حصهٔ ١٢ فقرهٔ ٢٥ (٥) ( ٢٧٦) اسم «وانگوهی دیتیيا» مرکب از دو کلمه است : «وانگوهی» اصلاً نام رودخانه و «دیتیيا» به معنی قانون میباشد و بصورت اصطلاحی از آن این معنی کشیده میشود که در جوار آن قانون و آئینی بمیان آمده است که عبارت از آئین زرتشتری باشد. این رودخانه «وانگوهی ديتیيا» طوريکه پیشتر اشاره شد در بندهش بنام «دائی تيك» ذکر شده و چنین تذکار رفته که : «رودخانه دائی تيك از «اران وج» آمده از میان کهستانات میگذرد». با تدقیقاتی که شده و اکثراً احتمالات آنرا تائيد میکند رودخانۀ «وانگوهی ديتیيا» عبارت از «رودخانۀ اکسوس» يا امودريا است زیرا تا عصر ساسانی هم کلمۀ «وانگوهی» که درین اسم داخل است بشکل پهلوی خود «وه Veh» در مورد اکسوس اطلاق میشد و ( وه ) به شهادت بندهش ( ۲۳، ۲ و XX ) و نویسندگان ارمنی و چینی نام این رودخانه بود (۱) گمان غالب برین است که رودخانۀ «دائی تيك» متذکره بندهش و «وانگوهی ديتیيا» متذکره اوستا یکچیز و عبارت از رودخانۀ آمو باشد. رودخانۀ دومی که بنام «دراگا» درینداهتی یادشدۀ زرافشان یا به احتمال قوی تر رودخانۀ سردریا میباشد که سرپرسی سایکس آنرا ارانگ Arang خوانده و گوید(۲): «راجع به خانه اصلی آریائی جر و بحث زیادی شده حال آنکه روایات آنها واضح از «اران وج» صحبت میکند. این قطعه زمین بین دو رودخانه «واهی ديتیيا» Vahi-Datya و «ارانگ» واقع بود و اینها نامهای قدیم رودخانۀ اکسوس و ابگز ارت میباشد» . قرار تحقیقات «کایگر» جرمنی و کشفیاتی که علمای روسی درین سالهای اخیر در «تلی برزو» نزديك سمرقند نموده اند معلوم میشود که «آریانا ویجه» (۱) بقیه نونه ٤ صفحه ٥ جلد دوم ترجمه زند اوستا به فرانسه (۱۸۹۲) (۲) تاریخ افغانستان جلد اول صفحه ٣٤ ( ۲۷۷ ) همین علاقه ئی بوده که فوقاً تعین نمودیم زیرا ایشان هم محل آنرا در «فرغانهٔ علیا» قرار میدهند (۱) (۲) سغده : دومین قطعه زمین خوب جلگه ایست که در آن « سغد ها » زندگانی داشتند و عبارت از سغدیان میباشد، اهریمن درینجا ملخ را بمیان آورد که فصل‌ها را میخورد و در میان حیوانات و نباتات امراض تولید میکرد . (۳) مورو : سومین قطعه زمین خوب « مورو » است که عبارت از حوزهٔ مرغاب (مرو) میباشد . اهریمن درینجا هرج و مرج سواران یغماگر را بمیان آورد چنانچه این قطعه همیشه صحنهٔ گیر و دار تورانی‌ها بود . (٤) بخدی زیبا : چهارمین قطعه زمین زیبای اوستائی « بخدی زیبا دارای بیرق‌های بلند» بود . بخدی در تمام دوره‌های تاریخ بصفت زیبا و درخشان یاد شده ، در اوستا « بخدیم سریرام » در ادبیات پهلوی « بخل باميك » آمده که معنی اولی «بلخ زیبا » و معنی دومی « بلخ درخشان » است و فرخی سیستان ازین خاطرهٔ قدیمی بصورت ( بلخ بامی ) یاد کرده مسعودی این مفهوم را به صورت « بلخ الحسنا » و دقیقی بشكل « بلخ گزین » ادا کرده‌اند و به این ترتیب واضح معلوم میشود که از قدیم‌ترین زمانه‌ها تا عصر اسلامی صفت زیبائی و مقبولی و قشنگی به صورت : سریرام ، باميك ، بامی ، حسنا ، گزین به نام بلخ پیوست و متصل بود . شهادت دیگر اوستا در باب « بلخ » « اردو و درفشام » یا ( بیرق‌های بلند است ) که به مرکزیت بخدی اشاره میکند و نشان میدهد که بلخ پایتخت پادشاهان «پاراداتا» ( پیشدادی ) و کاوی( کیانی ) واسپه بود و این افتخار را اوستا در میان اراضی شانزده‌گانه تنها به بخدی داده و مدققین شرقی و غربی (۱) مقاله « تره‌ور» K. B. Trever در کتاب آثار شعبهٔ تاریخ تهذیب و صنایع شرقی جلد دوم صفحهٔ ۷۱ تا ٨٦ ) ( ۲۷۸ ) از روی « بیرق های بلند » بخدی را پایتخت پادشاهان باراداتـا وكـاوی تصدیق کرده اند (۱) . (ه) نیسایا : پنجمین قطعه زمین اوستائی علاقه « نیسایا » است که موقعیت آن بين مورو ( حوزه مرغاب ، مرو ) وبخدی ( بلخ ) معین شده ، این محل همان طوریکه اوستا تعین کرده با جزئی تحریفی که در نام آن وارد شده تازمان یاقوت حموی در حوالی میمنه شهرت داشت چنانچه نامبرده این محل را بنام « نسا » یاد کرده پس چه از روی موقعیت جغرافیائی که خود اوستا به آن میدهد وچه از روی شهادت تاریخ نیسایای اوستا بین بخدی و مورو ( بلخ ومرو ) عبارت از « نسا » یا میمنه است. اهریمن در انجا بی اعتقادی را شیوع داد . (٦) هرای وه : ششمین زمین اعلای اوستا « هرای وه » بود كـه عبـارت از « هری » یعنی حوزۀ هریرود ( ولایت هرات ) میباشد اهریمن درینجا گریه وشیون را برای مرده رواج داد. قرار مقررات قوانین او ستائی اگر کسی برمرده میگریست قطرات اشكش مبدل به رودی میشد که مانع عبور او از پل « كنیوات » میگردید و در نتیجه به سرزمین فلاح نمیرسید . (۷) ویکرۀ ته: هفتمین زمین خوب اوستائی «ویکرۀ ته»است که عبارت از حوزه کابل است . اهریمن درینجا « پیری که خناتیتی » (۲) یعنی مفکوره بت پرستی را شیوع داد. درداستان های زرتشتی( پریکا ) را بشكل پهلوان بت پرستی تصویر میکنند کـه آخر « ساوشیانی » Saoshyani پسرزرتشتر بر اوغالب (۱) كتاب زورا ـ تریزم تالیف M.N. Dhalla موبد موبدان فارسی های کر اچي طبع نیویورك پاورقی صفحه ۲۵ « ماسپرو » در تاریخ قدیم ملل شرقی صفت بیرق های بلند بخدی را در پاورقی ۷ صفحه ٥٥٨ « مرکز سلطنت » تعبیر نموده است . PairikaKhnathaiti (۲) (۲۷۹) شده و آئین او را از میان می بردارد. چون علاقه کابل از زمانه های قدیم یکی از مراکز برهمنی بود و از ان بیشتر بواسطهٔ مجاورت بخاک هند معتقدات قبل از آریانی در آنجا رواج داشت و بودیزم هم در اینجا زودتر نفوذ کرد، مصداق اشارات اوستا شده میتواند خلاصه ماخذی که از اراضی شانزده گانه اوستائی ذکر کرده اند همه تصدیق میکنند که «ویکرِتَه» عبارت از حوزه کابل است «دار مستتر» در نوتۀ ٢۶ صفحهٔ ١٠ جلد دوم ترجمه زند اوستای خود ب فرانسه که در سال ١٨٩۶ به طبع رسیده میگوید : «ویکرِتَه» نام قدیم (کابل) یعنی (١) کابل است. (۸) «اوروا» یا «اوروه»: هشتمین زمین خوب اوستائی «اوروا» یا «اوروه» است که بعضی ها بکلی محل آنرا معین نکرده، بعضی های دیگر به حدس طوس یا غزنه گفته اند ولی هیچ يك از ین جاها نیست زیرا قرار یکه خواهیم دید غزنه به اسم دیگری یاد شده و طوس جزء نام های دیگر آمده است. گایگر به این عقیده است که «اوروه» عبارت از علاقه «ارگون» است که قوم فورملى در آن بود و باش دارد (٢) چون علاقه ئی که ارگون در آن افتاده با نقاط اطراف خود بنام جامع «روه» در تاریخ یاد شده و «روه» و «اروه» از روی تلفظ هم شباهت تام دارند احتمالات بیشتر میشود که «اوروا» یا «اوروه» اوستائی علاقهٔ روه باشد که اراضی کهستانی بین قندهار وسند را در بر میگرفت. چراگاه های اینجا در اوستا ذکر شده، اهریمن در میان باشندگان آن غرور را تولید نموده بود. (۹) خننتا : نهمین زمین اوستائی «خننتا» بود که قوم ورکانـا Verkānas در آن مسکن داشتند. بعضی ها از روی تشابه نام اهالی که به (۱) در بندهش بزرگ ذکر شده که افت کابل عبارت از عشق پری Peris بود که آنرا «پرستش بت ها» ترجمه کرده اند. (۲) صفحهٔ ۶ جلد اول مدنیت ایرانی های شرقی تالیف ویلیم گایگر طبع لندن ١٨٨٥ (ترجمهٔ انگلیسی داراب دستور «پشوتان سنجانا») (۲۸۰) «هیرکانیا» قریب است آنجا را عبارت از «هیرکانیا» یا گرگان دانسته اند که داخل قلمرو آریانای قدیم است و یکی از ولایات غربی آن بشمار میرفت . (۱) (۱۰) هری ویتی: دهمین قطعهٔ زمین اعلای اوستائی خطهٔ زیبای «هری ویتی» یعنی حوزهٔ شاداب ارغنداب بود که در اوستا بصفت «قشنگ و زیبا» یاد شده. آنچه اهریمن در اینجا رواج داد در دادن مرده بود. (۱۱) ای تومنت: یازدهمین قطعهٔ خاك اوستائی سرزمین قشنگ و با افتخار «ای تومنت» است که عبارت از وادی حاصل خیز هیرمند و سیستان میباشد . اهریمن در اینجا جادو و جادوگری را شیوع داد. رودخانهٔ خروشان هیرمند با معاونین آن در فقرهٔ ۶۷ زمیاد پشت ذکر شده و راجع به خود هیرمند چنین تصریح شده که امواج کف آلود آن تمام مصیبت ها را می برد . (۱۲) را گایا ره‌گه: دوازدهمین زمین اوستائی «راگا» یا «ره‌گه» است که آنرا عبارت از «ری» میدانند. اوستا مینویسد که اهالی آن مرکب از سه نژاد بود و آنرا سه طبقهٔ اجتماعی «روحانیون ، جنگجویان ، دهاقین» تعبیر کرده اند. اهریمن در اینجا بی اعتمادی را بمیان آورد. «راغ» بدخشان چه من حیث شباهت نام و چه به مناسبت پیوستگی به دیگر علاقه های اوستائی مثل آریانا ویجه ، بخدی سغده و چه از نقطهٔ نظر زیبائی و سرسبزی بیشتر به «راگا» اوستائی مطابقت میکند «راغه» در پښتو به معنی دشت پر از گیاه و سرسبز میباشد و عموماً مورد استعمال است و بصورت خصوصی لغت قبایل مالدار افغان میباشد (۲) . (۱) چنتر اداس در اثر خود (رگ وديك انديا) صفحهٔ (۱۷۳) آنرا قندهار تعبیر میکند (۲) نا گفته نماند که اگر (ری) آنرا بخوانند بازهم جزو آخرین نقاط سرحدی غربی آریانای قدیم خواهد بود و از آن بیرون شده نمیتواند زیرا طوریکه «بارتولد» حدود غربی آریانای متذکره «اراتوس تنس» و «استرابو» را شرح میدهد خط سرحد غربی آنرا از طهران امروزی میگذراند (صفحهٔ ۲۱ ایران بارتولد ترجمهٔ انگلیسی «نریمان») . (٢٨١) (١٣) كخره : سیزدهمین زمین خوب اوستائی سرزمین پاك «كخره» است که عبارت از غزنی میباشد . دار مستقر اینجا را یا در خراسان ویا در غزنی قرار میدهد. (١٤) ورنا يا ورنه : چهاردهمین زمین اوستائی علاقه «ورنا » یا «ورنه » است که در آن «تری تو نا» یعنی فریدون قاتل « ازهی دها کا» تولد شده است شاید عبارت از اراضی بامیان وبندامير ويا « وانا » وزیرستان باشد . (١٥) هیته هند و : پانزدهمین زمین خوب اوستائی «هیته هند و» یا «هفت دریا» است که عبارت از حوزه سند است واهر یمن در اینجا حرارت زیاد را تولید کرد (١٦) رانگه یا رانگا : شانزدهمین زمین اوستائی اراضی است متصل سر چشمه «رنگه» که اهالی آن رئیس ندارند . « گایگر » رود «رنگه» را عبارت از «ایگزارت » ياسردریا میداند و در اینصورت مقصد از علاقه «رانگه» حوزه یا اراضی متصل سرچشمه سر دریا بود . *** این بود ١٦ قطعه زمین اعلای اوستائی که همه به ترتیبی که ذکر رفت در فرگاد یا فصل اول « وندیداد » ذکر شده . این شانزده قطعه زمین همه بهم متصل و پیوست است و از هم دوری و پراگندگی ندارد . این قطعات در اوستا همه به صفت «سر زمین اعلی» یاد شده معذالك در میان آنها بعضی ها مزیت های دیگری هم دارند مثلا « هری ویتی » حوزه ارغنداب بصفت قطعه «قشنگ » ، «ای تو منت » حوزه هير مند بصفت خطۀ «در خشان وبا افتخار» کخره يعنی غزنی بصفت «توانا» و «بخذی » ( بلخ ) بصفت «زیبا ودارای بیرق های بلند» یاد شده وطوریکه در جایش شرح دادیم واضح معلوم میشود که « بخدی (۲۸۲) زیبا» کانون اوستائی مرکز خاك آریائی نشین و پایتخت پادشاهان بزرگ ما بود کوهای آریانا : در صفحات اول مبحث « سرزمین اوستائی » شرح دادیم که اوستا علاوه بر شانزده قطعه زمین خوب یکسلسله کوها و رودخانه هائی را هم نام میبرد که تدقیق آنها خیلی مفید و دلچسپ است. از مجموع شانزده قطعه زمین زیبا به شرحیکه ذکر رفت سرزمین آریائی یا « آریانا » عرض وجود کرد. اوستا در دو قسمت معین پشتها در زمیاد پشت یا (پشت ۱۹ ) و هوم پشت دوم یا (یسنای ۱۰) مخصوصاً در پشت اول الذکر از یکسلسله کوهائی ذکر میکند که تنها اگر آنهائی را که اسم برده شمار کنیم از چهل کوه و سلسله کوه بیشتر میشود و در آخر فهرست اسمای کوهای مذکور برای اظهار اینکه کو های دیگری زیاد است به رقم دو هزار و دو صد و چهل و چهار کوه اشاره شده است. همین قسم در « یسنای دهم » که مخصوص سوما یا هوما است سلسله کوهائی تذکار رفته که بته مذکور روی آنها میروئید و تقریباً همۀ آن داخل خاك افغانستان میباشد پیش ازینکه به مطالعه اسما و موقعیت بعض ازین کوها پرداخته شود بصورت عمومی به ملاحظه میرسانیم که خاک هائی را که اوستا میشناخت یا « قلمرو اوستائی » روی هم رفته سرزمین کهستانی بود و قلل مرتفعه و تیغه های بلند و سلسله کوها هر طرف آنرا فرا گرفته بود. اکثر قربانی هائی که پادشاهان آریانا متذکره اوستا برای احراز فتح و فیروزی تقدیم کرده اند در دامنه ها و قلل کوها و کنار رودخانه های خروشان بعمل آمده است. مطالعه کوهای متذکره اوستا از روی نام و موقعیت برای تاریخ باستانی کشور ما کمال اهمیت دارد و نشان میدهد که علاوه بر قطعات بزرگ خاک جزئیات ساختمان طبعی داخل آنرا هم اوستا خوب بلد بوده و با دلیل قوی تر میتوان گفت که تهذیب و دیانت اوستائی در سرزمین کهستانی آریانا بمیان ( ۲۸۳) آمده . بهرحال وضعیت و اسمای این کوهها را اول قرار زمیادیشت و بعد از روی هوم یشت مطالعه میکنم . موقعیت بعض ازین کوهها تا حال معین و برخی دیگر تدقیق بکار دارد، کوهائی که در جز اول زمیاد یشت ذکر شده اند قرار ذیل اند: (۱) هریتی بارز Haraiti-Barez (۱) اولین کوه متذکره زمیاد یشت کوه هریتی با رز» یا «هرابرزاتی » Hara-berzati : است که قرار اصطلاح اوستا دورا دور زمین را گرفته و تا مناطق شرقی امتداد داشت و پای آنرا آب تر میکرد. گایگر در اطراف موقعیت این کوه مطالعه کرد. و میگوید: در اوستا فقره ایست بدین سان که : « میتهرا » پیش روی آفتاب پیش روی ماه و ستارگان بالای «هرابرزاتی» بلند میشود، از روی این فقره به این نتیجه میرسد که کوه مذکور بطرف شرق بوده سپس چنین اظهار میدارد که من به این نظریه هستم که «هرابرزاتی» نام محلی بوده و از روی موقع تذکار معلوم میشود که معنی اسم آن «کوه های بلند» بوده و عبارت از توده مرتفع پامیر میباشد زیرا هم بلندترین همه کوهها است و هم شاخه های آن بطرف شرق امتداد یافته. گایگر این را گفته و نظریه بعضی کسانی را که کوه مذکور را عبارت از البرز جنوب سواحل خزر میدانند رد میکند. کوه «هو کریا» که در اوستا یاد شده هم عبارت از یکی از قله های پامیر است . (۲) زره دهازا Zeredhaza : دومین کوه متذکره این یشت «زره دهازا» است که به اصطلاح اوستا مانند کوه فوق الذکر دورادور زمین را تا شرق فرا گرفته بود . چون این دو کوه به تعریفی که ذکر شد موازی هم بودند احتمال میرود که «هرابرزاتی» شاخه را که از پامیر بنام هندوکش جدا شده است هم در بر بگیرد در اینصورت «زره دهازا» کوه بابا خواهد شد. قرار فقره دوم زمیاد یشت ازین کوه شاخه هائی «ایوشیدا او اوشید ارنا» Ushidhas-Ushidarena ارزییفه Erezifya «فرا اورپا Fraorepa منشعب شده بود . شاخه اولی یعنی کوه «ایوشیدا او از شیدار نا» را کوه «اوشداشتار» هم ( ٢٨٤ ) خوانده اند و «کوه روشنی و دانش» ترجمه میکنند و میگویند همان طور که اشعهٔ شفق بار اول قلل بلند آنرا روشن میکند آئینه دانش بشر هم در آنجا روشن میشود دار مستتر موقعیت این کوه را در اطراف هامون سیستان تجسس نموده به این نتیجه میرسد که این کوه را باید جائی معین کرد که رودخانه هیرمند سرچشمه میگیرد و به این ترتیب عبارت از «کوه بابا» یا «سیاه کوه» خواهد بود . (۱) به این ترتیب می بینیم که با کوه بابا و شاخه های آن سرو کار داریم . «ارزیفیه» هم قرار متن پشت مذکور از سلسله کوه «زره دهازا» منشعب شده این کوه در آبان پشت فقرهٔ ٤٥ در موقعی ذکر شده که «کاوه یوسا» کی کاؤس قربانی فراز آن تقدیم کرده است . دار مستتر میگوید که محتملاً عبارت از البرز یا یکی از قله های آن میباشد که «کی کاؤس» بالای آن «هفت قصر» آباد کرده بود چون خود دار مستتر کوهی را که پیشتر گذشت شاخه ئی از «کوه بابا» میخواند کوه البرز او به اساس نظریهٔ خودش در جنوب خزر نبوده بلکه عبارت از البرز جنوب بخدی میباشد و مربوط به هفت قصری که «کی کاؤس» فراز آن آباد کرده بود هنوز داستان های مفصل در میان اهالی بلخ و مزار شریف شیوع دارد و ایشان بدون اینکه اسم پادشاه را بخاطر داشته باشند نقل میکنند که پادشاه قدیمه بالای خر های قشقه دار فراز کوه البرز آب بالا کرده و باغ ها و قصر ها ساخته بود . موقعیت شاخهٔ دیگر «فرا اورویا» معین نشده . کوه های (٦) و (٧) و (٨) و (٩) زمیاد یشت به نام های «ارزروا» ، «بومیا» «رود هیتا» ، «مازیشوا أو» یاد شده و موقعیت آنها هنوز تعین نگر دیده است . دهم و یازدهم و دوازدهم را که بنام های «انتار دانیو» ارزيشا و متي كيسا خوانده شده دار مستتر عبارت از کوه های بادغیس میداند که حوزهٔ مرو و هرات یا مرجیان و هری رود را از هم جدا میکند . (۱) صفحهٔ ٣٦٣ ترجمهٔ زند اوستا به فرانسه که از طرف موزهٔ گیمه ( ١٨٩٢) طبع شده . (٢٨٥) سپس در فقرهٔ سوم زمیادیشت کوها دسته دسته ذکر شده اند به این ترتیب : « آدارانا » Adarana « بایانا » Bayana ، « ایشکته یوپائی ری سئنا » Ishkata Upâiri saêna راجع به دو کوه اول الذکر معلومات دیگری در دست نیست سوم آن عبارت از کوه هندوکش است و از آن بابیان با معلوماتی که هوم یشت میدهد مفصل تر صحبت خواهیم نمود . هشت کوه واشان Vashan ، هشت کوه اوروانت Aurvant و چهار قلهٔ ویدوانا Vidhvana . معلومات دقیق در اطراف این کوها در دست نیست . فقرهٔ چهار زمیادیشت : ای زخه Aêzsakha ، مینخه Maênakha ، واخدریکایا Vahedhrikaya ، اسایایا Asayaya ، تودسکایا Tudhaskaya ویشاوایا Vishavaya ، دروشیشوانت Draoshishvant سائی ری وانت Sairivant ، نگوشمانت Naghushmant ککه یو Kakahyu ، انتار کغه Antar-Kagha . فقرهٔ ٥ زمیادیشت : سی سی دا وا Cicidava ، اهورانا Ahurana ، ریمانا Raêmana اشاستمبانا Asha-stembana ، ارو نیو وی دی می دهکایا Urunyo-Vâidhimîdhkaya ، اسنوانت Asnavant ، ایوشوما Ushaoma ، هوشته هو رینا Uthya-hvarenah سیامکه Syâmaka ، وفره یا نت Vafrayant ، وروشا Vourusha . فقرهٔ ٦ زمیادیشت : یمیا جتره Yamya-jatara ، ادہو توانت Adhutavant ، سپیته ورنه Spitavarenah ، سپنتو داتا Spento dāta ، کدروه اسپه Kadrva-aspa کواریسا Kaoirisa ، تئرا Taêra ، بارانا Barana ، ایو دریا Udrya ، ریوانت Raêvant و دیگر کوهائی که بحیث حدود و دفاع بکار رفته و انسان بدان ها اسم کوه را (٢٨٦) گذاشته اند . بهر جائی که کوها شاخه های خود را منشعب کرده اند غذا به روحانیون و جنگجویان و دهاقین میدهند. *** به استثنای چند کوهی که در اول این مبحث شرح دادیم راجع به باقی آن معلومات دقیق در دست نیست معذلک معلومات صحیح ورضایت بخشی را که در باب بعضی های دیگر آن موجود است شرح میدهیم . سیامکه : در بنداهش «سياك اومند» خوانده شده و معنی آن «کوه سیاه» است و عبارت از «سیاه کوه» میباشد که بشمال شرق هری رود افتاده (۱) وفره بانت: در بنداهش «وفار اومند» یعنی «کوه برفی» خوانده شده سیاه کوه و « برف کوه » هر دو از اپارسین (هندوکش) منشعب میشوند این کوه عبارت از سفید کوه مقابل سیاه کوه است . سپینته ورنه : که «کوه سفید پوش » معنی دارد هم یکی از کوه های بلند و پربرف آریانا است و آنرا هم باید سفیدکوه خواند شاید سفید کوه مشرقی باشد. سپینتوداتا : کوهی است که بنام اسفندیار پسر یشتاسپه پادشاه باختر موسوم شده است . *** جای دیگری که اوستا از يك سلسله کوها نام می برد هوم پشت دوم یا بسنای دهم است که در اطراف پته «هوما » ياسوما وقف شده و در فقره ۱۰ و ۱۱ چنین تذکار رفته که این پته را خداوند (ج) روی کوه «هر یتی » Haraithi رویانید واز آنجا پرندگان آنرا بهر طرف روی کوهای «شکنه یوپائی ری رسنا » ، «ستیرا» که سران آن به ستاره میخورد بالای کوه «کوسرادا کوسرو پاتادا » روی کوتل «پورانا » و «سپینتا گو نا گیری » یعنی سفید کوه (۱) پاورقی ۲۰ صفحه ٦٢٠ زند اوستا ترجمه فرانسوی دار مستتر . ( ۲۸۷ ) پرا کنده ساخت این کوهها که به شهادت متن اوستا محل روئیدن بته هوما یاسوما بود همه اش داخل خاك افغانستان است واينك يكه يكه آنها را مطالعه میکنیم : یوپائی ری سنا : « یوپائی ری سنا » یا « ایشکته یوپائی ری سنا » عبارت از کوه بلند هندوکش است که در اوستا در فقره سوم زمیادیشت و در فقره ده و یازده یسنای دهم یکدفعه در قطار عمومی کوهای آریانا و بار دیگر مخصوص در مورد روئیدن بته « هوما » ذکر شده . « یوپائی ری سنا » اسمی است خیلی زیبا وادبی و مرکب از چند کلمه میباشد : « یوپا » یعنی ( بلند ) ، « ری » یعنی ( بطرف ) ، « سنا » یعنی «عقاب» . معنی تحت اللفظی مجموعی آن « بالای پرواز عقاب » یا « بلندتر از حد پرواز عقاب » میشود ، این سلسله کوه عظیم الشان که مانند دیوار بلند سنگی در وسط آریانا افتاده در بندهش بنام « اپارسین Aparsin یادشده و این اسم خلاصه همان نام اوستائی است زیرا مرکب از دو کلمه « اپار » یعنی «بالا وماورا » و « سین » یعنی ( عقاب ) میباشد یونانیها عموماً این کوه را « پارو پامیزوس » خوانده و به همین جهت مورخین و جغرافیه نگاران آنها ولایت مرکزی افغانستان را که یکحصه زیاد آن ولایت کابل فعلی را در بر میگیرد بنام « پارو پا میزادی » یاد کرده اند . طوریکه بالا دیدیم در زمیادیشت اوستا اسم این کوه به کلمه « ایشکته » یا « شکته Shkata » متصل است که در بندهش « شگفت » Shkaft شده و یکی از معانی که دار مستتر برای آن میدهد همین شگفت است که تاحال در زبان دری آریانا از بین نرفته وبه این ترتیب آنرا ( کوه شگفت وپراز غرایب ) هم ترجمه میکنند که با معنی خود اسم آن میتوان آنرا « کوه بلندتر از حد پرواز عقاب و پر شگفت و غرایب » خواند قراریکه از « بندهش » و «زادسپیرام Zad Sapram» بر می آید کوه « آپارسین » ( ۲۸۸ ) از سیستان تاسینستان، یعنی از «سیستان تاچین» انبساط داشت. علاوه برین در فصل ۲۰ فقرۀ ١٦و ١٧ بنداهش چنین ذکر شده که رود خانه «هروHaro» (هری رود) و «هتومندHetumand » (هیرمند) از کوه آپارسین سر ازیر میشد پس چه از روی زمیادیشت و یسنای دهم خود اوستا و چه از روی « بنداهش » واضح معلوم میشود که سلسلۀ هندوکش، بلندترین کوه آریانا که ازان بهر طرفی شاخه ها جدا شده است در عصر اوستائی و بعد از آن خیلی معروف بود، طول، بلندی، منتها الیه شرقی و غربی، رود خانه های معروفی که از ان سر چشمه میگرفت و بته هوما که روی آن میروئید همه معلوم بود. کوسرادا: با اکثر احتمالات عبارت از کو های غور میباشد، مبارک شاه غوری از کوه « کوراسون » در غوره کز کرده و این نام با نام قدیم او ستائی بی مشابهت نیست که تا عصر او از بین نرفته و شاید هنوز هم نزد اهالی معروف باشد پورانا : واضح عبارت از « پروان » است و این کلمه بر کوه و کوتل ودره اطلاق میشود، در متن اوستا به مفهوم کوتل ودره ومعبر استعمال شده ودرین شبهه ئی نیست که کو های اطراف پروان و « کوتل سالنگ »رادر بر میگرفت چیز عجیب این است که در متن اوستا کلمهٔ «پورانا» در جمله‌ئی استعمال شده که آنرا « راه باز »هم ترجمه کرده اند اصل فقره چنین است « آوی پورانا ویشپاتها» یعنی «بطرف راه باز پروان » ازین جا علاوه براسم کوه خاصیت طبیعی دره که یکی از راهای باز هندو کش است و برف آنرا بکلی مسدود نمیسازد هم ظاهر میشود. سپینتا کوناگیری: این اسم مرکب از سه کلمه است: «سپینتا» یعنی(سفید)، « کونا» یعنی ( کون ) ،و( گیری ) یعنی( کوه ) که معنی مجموعی آن « کوه سفید کون » میشود و عبارت از «سفید کوه» مشرقی است که پشتو عین کلمات قدیمی آنرا بصورت «سپین غر» محافظه کرده است. پیشتر به ملاحظه رسید که در زمیادیشت کوهی به اسم «سپینته ورنه » هم ذکر شده (۲۸۹) که آنرا «کوه سفید پوش» ترجمه کرده‌اند و شاید «سپیتۀ غرو نه» یعنی «کوهای سفید» بود، باشد این کوه هم یا همان سپین غر مشرقی و یا شاخه‌ئی از آن است و یا کوه علیحده‌ئی میباشد که برف آنرا پوشانیده بود. این مسئله بر همه معلوم است که ما در کشور خود در دو حصه سیاه کوه و سفید کوه داریم: سفید کوه و سیا کوه بین هری رود و حوزه مارجیان و سپین غرو تور غر واقع در ننگرهار (مشرقی). در اوستا هم این تفریق مراعات شده سیا کوه و سفید کوه اول الذکر قرار یکه دیدیم در زمیا دیشت بنام های «سیا مکه» «سیاك او مند» و «وفره یانت» (وقار او مند) یعنی «سیاه کوه» و «برف کوه» خوانده شده اند و سفید کوه ننگرهار بنام «سپیتا گوناگیری» تذکار یافته و «تورغر» آنرا باید در میان اسمای کوه‌های اوستا تجسس کرد. ستیرا: نام قدیم تیرا است که با تلفظ باشندگان دامنه شمالی سفید کوه (ST) به (T) تبدیل میشود. «ستیرا» در اصل حقیقت نام بلند ترین قله و کوه این علاقه بود زیر ا در یسنای دهم اوستا در يك جمله ادبی چنین آمده: (اوی ستیرا ستارو سارا) یعنی «بطرف کوه تیرا که سر آن به ستاره میخورد». این هم از ملاحظه نماند که در فقره ٦ زمیادیشت در قطار کوهها از کوهی بنام «تیراTaera» هم اسم برده شده است. پورواتاوا Paurvatava: در فقره دهم یسنای دهم این کلمه هم آمده و آنرا «بالای این کوها» ترجمه کرده‌اند حال آنکه این هم اسم خاص کوهی است که در علاقه ننگرهار افتاده و هنوز هم بنام «پروت» یاد میشود. رودخانه‌ها: رودخانه‌ها همیشه بصورت عمومی در ظهور مدنیت‌ها رول مهمی بازی کرده و تهذیب بشر عموماً در حوزه و دلتای رودخانه‌های بزرگ عرض وجود کرده است. صرف نظر از دنیای بیرون این مسئله در مملکت خود ما به وضاحت دیده میشود ورول رودخانه‌های افغانستان در دوره‌های قبل التاریخ (۲۹۰) در فصل اول و در عصر ویدی در فصل دوم شرح یافت و در عصر اوستائی هم این موضوع كما لحقیقت دارد و رودخانه های کشور ما مخصوصاً آمو دریا و هیر مند درین زمینه امتیاز بیشتری دارند . ملتفت باید بود که در فصل اوستائی تا اینجا ئی که رسیده ایم ا گر واضح و مستقیم موضوع رودخانه ها در میان نیامده بصورت غیر مستقیم چه در باب تعین «آریانا ویجه» و چه در ضمن تشریح ١٦ قطعه زمین خوب اوستائی از بعض های آنها سخن گفته شده است مانند رود خانه «وانگوهی دیتیا» یا محض «دیتیا» و «داراگا» وغیره که معمولاً اولی را عبارت از آمو دریا و دومی را عبارت از سر دریا میدانند . بعض مدققین مثل «گایگر» دو رود خانه دیگر اوستا را عبارت از سر دریا و امو دریا میدانند که عبارت از «رانگه Rangha» و «اردویسورا Ardvisura است و چون نام « انا هيتا » ربة النوع آب وحاصل خیزی که قدیم ترین ربة النوع اوستائی است و همه پادشاهان اوستائی بنام او قربانی ها تقدیم کرده اند همیشه به کلمه «اردویسورا» پیوست و متصل است مدققین او را ربة النوع «دریای آمو» تشخیص کرده اند بهر حال هر نام اوستائی را که بر سر رود آمو بگذاریم فرق نمیکند بلکه اهمیتش بیشتر میگردد و معلوم میشود که این رودخانه در سر نوشت تهذیب اوستائی رول خیلی مهمی بازی کرده . همین قسم سر دریا در منتهای الیه شمال شرقی خاك اوستائی در اوستا معروف است و نام هائی دارد که بالا بدان اشاره شد علاوه بر رود خانه های فوق الذکر که بصورت متفرق در هر جاذکر شده و علاوه بر نام های رودخانه هائی که با اسم بعضی های آنها برخی از اراضی ١٦گانه اوستا معروف شده است در زمیادیشت از فقره ٦٦ تا ٦٩ عده ئی از رودخانه های جنوب غربی آریانا که از کهستانات مرکزی و از دامنه های غربی و جنوبی کوه بابا سر چشمه میگیرند و عموماً خط سیر آنها بطرف هامون سیستان است ذکری بمیان آمده. (۲۹۱) از موضوع تذکار فقرات مذکور واضح معلوم میشود که اوستا از سر چشمه رود خانه های مذکور گرفته (مثلاً کوهای «اپو شیدا او» یکی از شاخه های کوه بابا) تا ریزشگاه آنها بحیره کاسایا Kasaya (هامون سیستان) بر تمام خط سیر آنها اطلاع داشته این رودخانه ها قرار ذیل اند : هیتومنت : این رودخانه عبارت از هیرمند است: نام آن تمام حوزه هیرمند حتی کل سیستان راهم در بر میگرفت چنانچه در فهرست اراضی ١٦ گانه بدان اشاره شد در زمیادیشت فقره ٦٧ بصفت صاحب جلال و افتخار یاد شده و تذکار رفته که امواج کف آلودان تمام مصیبت هارا با خود می برد. خواسپه Kvaspa : این رود خانه از جمله معاونین رود هیرمند است و (اسپ خوب) معنی دارد شاید در حوزه آن اسپ های خوبی تربیه میشد زیرا فراموش نباید کرد که مورخین كلاسيك یونان از قوم «آریا سپه» شاخه ئی از آریایهای سوارکار در حوالی هامون سیستان اسم می برند و صاحب شهری هم به همین اسم بودند. بطلیموس جغرافیه نگار یونانی مصری این رودخانه را به نام «خوسپه Khuspa» یاد کرده و «سر اورل ستن» و دار مستتر آنرا عبارت از رودخانه «خسپاس» میدانند. هواستر Hvastra : این رودخانه با رودخانه خواسپه پهلو به پهلو در فقره ٦٧ زمیادیشت ذکر شده و قرار تحقیقات «سر اورل ستن» عبارت از رودخانه خاش یا خاش رود میباشد. آب این رودخانه در بعض مواقع سال خیلی کم حتى خشك میشود. فراداتا Fradatha : «فراداتا» عبارت از «فرارود» است. این اسم مرکب از دو حصه است «فرا» و «داتا» که اولی را فرو جلال و شکوه و دومی را عدل و داد ترجمه کرده اند و بصورت غیر مستقیم اشاره به آبادی و حاصل خیز بهائی میکند که رودخانه به اراضی دو طرف خود داده است. «فرا» قسمت اول نام (۲۹۲) اوستائی رودخانه کلمه ایست که در ادوار باستانی در نام شهر بزرگی دیده میشود که در کنار این رودخانه معمور بود چنانچه «ایسیدور» از شهری بنام «فرا» اسم میبرد که تا حال نام آن از بین نرفته و موجود است . هورنا گوهیتی : این رودخانه بار اول از طرف «موسیو گلدنر» تشخیص شده (۱) یکسال بعد سر اورل ستین موقعیت آنرا معین کرده است (۲) این رود خانه عبارت از «فرناکوتس» متذکره «پلینی» است حصه اول این نام «هورین» به تدریج «هر» شده و عبارت از رودخانه «هاروت» است که از گوشه شمالی به هامون سیستان میریزد . علاوه بر کوها و رودخانه های کشور ما در اوستا از بعضی دریاچه ها هم ذکری بمیان آمده که راجع به موقعیت و تشخیص آنها نظریات مدققین تا يك اندازه مختلف است. تنها راجع به (کاسیا) (۳) هامون سیستان شبهه ئی در میان نیست زیرا اوستا این علاقه را خوب می شناخته و در زمانه های اخیر تا موقع نشر دین مقدس اسلام حتی ٤ - ٥ قرن بعد تر هم آئین «زردشتی» درین حدود باقی بود و دو دریاچه دیگر را که بنام های «چیچسته» یا «کیکسته» Chaichasta و هوسراوا Husrava یاد شده اند بعلت جنگ های پادشاهان خاندان اسبه با توریاها (تورانی ها) که کنار آنها واقع شده است «گایگر» عبارت از ايسيك كل Issuk-Kul و سون کل Ssoon-Kul میدانند و نظریات دیگری هم درین باره است . (٤) (۱) (1884) Drei Yasht (۲) « سر اورل ستن » کاشف بزرگ انگلیس در باب معلومات جغرافیائی اوستا مطالعات مفصل نموده و صورت مطالعات خود را در ۱۸۸۶ در هفتمین کنگره بین المللی مستشرقین در « وین » تقدیم کرده است . (۳) این دریاچه به نام های دیگری هم یاد شده . (٤) بعض نقاط خارجی که پادشاهان آریانا برای جنگ در آنجا قشون فرستاده اند در اوستا ذکر شده در الجمله بعضی ازین دریاچه ها هم می آیند . (۲۹۳) قلمرو سلطنت و امپراطوری دودمان پارا داتا و کاوی و اسپه : مبحث جغرافیائی اوستائی از مباحث بسیار مفید و دلچسپ است و اهمیت آنهم بدون مبالغه سراسر مربوط به کشور ما میباشد زیرا قراریکه دیده شد ١٦ قطعه خاك اوستائی سرزمینی را تشکیل میداد که مورخین کلا سيك یونان و لاتین بنام « آریانا » یاد کرده اند . قراریکه در مبحث «سرزمین اوستائی» اشاره كرديم قطعات متذکره اوستا همه پیوست و متصل بهم میباشد و این مسئله کمال اهمیت دارد زیرا واضح دیده میشود که مقصود اوستا قطعات خاك يك كشور است که در ان اولاد اصیل آریا زندگانی داشت . پادشاهان «پاراداتا» و «کاوی» و «اسپه» که اوستا فر شاهی آریائی را به ایشان نسبت میدهد و پرچم های سلطنتی آنها فراز کنگره های « بخدیم سریرام » در اهتزاز بود به قطعات ١٦ گانه اوستا سلطنت کرده اند و ١٦ قطعه خاك اوستائی ولایات قلمرو آنها بشمار میرفت بعبارت دیگر این پادشاهان از حوزه سردریا تا هراویتی که به مفهوم اوستائی تا اوقیانوس هند را در بر میگرفت و از هیپته هند و ( حوزه سند ) تا راغا ( ری ) حکمرانی داشتند و به لحاظ همین سابقه مورخین و جغرافیه نگاران كلاسيك یونان و لاتین عین این حدود را برای آریانا معین کرده بودند و نظریات آنها در تعیین حدود آریانا وقتی فهمیده میشود که مبحث جغرافیائی اوستا مطالعه شود چنانچه یکی از مقاصد ما هم در مطالعه آن همین بود . در اوستا خاك های داخل حدود این چوکات همه بصفت اعلی و خوب یاد شده و مسکن مخصوص آریا تلقی گردیده است . نا گفته نماند که پادشاهان مقتدر پارا داتا و کاوی و اسپه در خارج حدود آریا ناباتوریاها در شمال و شمال شرق و بومی های مازندران و عناصر سامی بطرف غرب جنگ ها کرده و نایل به فتوحاتی شده اند ( ٢٩٤ ) و بعضی های آنها صاحب مستملکات گردیده و امپراطوری تشکیل کرده اند چنانچه خود اوستا درمورد بعضی ازپادشاهان دودمان های مذکور مانند « یاما » « کاوی یوسا » (کی کاؤس) کاوی هوسراوا ( کی خسرو ) شهادت میدهد که بر « هفت کشور » سلطنت کرده و « امپراطوری آریائی » تشکیل نموده بودند . اصطلاح « هفت کشور » را بعضی ها کلان تر کرده و دنیای معلوم وقت تعبیر نموده اند ولی مقصد ازان خاك های خود آریانا و مستملکات آنست همین قسم اصطلاح « امپراطوری آریائی » که در مورد « کاوی هوسراوا » ( کی خسرو ) در اوستا ذکر شده وازگردش این پادشاه بزرگ در خاك های امپراطوری سخن بمیان آمده است واضح معلوم میشود که بعضی از پادشاهان نیرومند پاراداتا و کاوی واسپه موفق به تشکیل امپر اطوری هائی شده بودند كه دامنه متصرفات آن خارج از حدود آریانا بطرف شرق وغرب انبساط داشت . * * * چیز دیگری که شرحش درینجا بی مورد نیست بلکه کمال اهمیت دارد این است که قلمرواوستائی با حدود خاك هائيكه مورخین وجغرافيه نگاران كلاسيك یونانی ولاتین برای آریانا داده اند بهم سر میخورد و تايك اندازه واضح معلوم میشود كه این حدود و خاك ها در ذهن باشندگان كشور ما تا زمان ورود مورخین وجغرافيه نگاران مذکور روشن بود و از نیمه اول قرن سوم قم به بعد به شهادت نگارشات آنها تثبیت شد . این حدود در فصل اول تحت عنوان ( حدود آریانا صفحه ٤٤ ) ذکر شد و اگر با خاك های اوستائی تطبیق شود کاملا سر میخورد. طبیعی دور های تاریخ در آن تغییراتی پیش کرده و آنرا خورد و کلان ساخته است معذالك بطليموس جغرافیه نگار كلاسيك يونانی مصری که در قرن دوم مسیحی می زیست آریانا را به هفت ولایت ذیل تقسیم کرده است : (٢٩٥) (١) مارجيانا (حوزه مرغاب) (٢) بکتر یا نا (بلخ و بدخشان) (٣) آریا ( حوزه هری رود، ولایت هرات ) (٤) پا روپامیزوس (هزاره جات و کابل تا سواحل رودسند معه نورستان و دارستان) (٥) در انجیانا (سیستان وقندهار) (٦) ارا کوزیا (غزنی و سلسله کوه سلیمان تا اندوس) (٧) جدورزیا (کچ ومکران یا بلوچستان تالاقیانوس) قراریکه ملاحظه میشود درین تقسیمات سغدیان و پارتیا و نانا که و کرمان نیامده و این مسئله مربوط به وقایعی است که تا قرن دوم مسیحی بمیان آمده است. چیزیکه مهم و قابل ملاحظه است این است که اصل حدود آریانا به اساس چوکات خاک های اوستائی معین شده بود و باقی تغیرات آنی مربوط به دوره ها و وقایع تاریخی است معذالك قسمت اعظم خاك اوستائی همیشه جزو آریانا بوده و هنوز هم تنها قلمرو افغانستان است که اکثر اراضی مذکره اوستا شامل آن میباشد. در دوره های اسلامی مخصوصاً در نگارشات اعراب تقسیمات ولایتی کشورما شکل دیگری هم بخود گرفته است به این ترتیب که حصص شمال شرقی را باختر شمال غربی را غور حصص مرکزی و بعض قسمت های شمالی را کا بلستان و حصص جنوبی را زابلستان جنوب شرقی را روه وجنوب غربی را نیمروز هم خوانده اند. درین تقسیمات کابلسان شامل : «مارجیانا، آریا، پارو پامیزوس » بود زابلستان : «در انجیانا، حصه از ارا کوزیا، کدور زیا» را در بر میگرفت. باختر شامل : «بکتر بانا، تخارستان، ومناصفه شمال شرقی پارو پامیزوس » بود در روه : «بقیه ارا کوزیا و کدور زیا وحتی کچ ومکران » می آمد و بالاخره نیمروز مناصفه غربی در انجیانا و کدورزیا وسیستان » را در بر میگرفت. غور شامل تمام کهستانات مرکزی و جنوب غربی بود. اوستا مدیا و فارس و شاهان ایشان را نمیشناسد. به این موضوع قبل برین هم در مبحث تشکیل نظام سلطنتی آریانا در بخدی مخصوصاً در صفحه (٢١٢) (۲۹۶) و ۲۱۳) اشاره شد و چون مسئلهٔ مهم و قابل دقت است در پایان مبحث جغرافیائی اوستا در آن باره جداگانه صحبت میکنیم زیرا روشن ساختن این موضوع به دو مسئلهٔ بزرگ ذیل روشنی می اندازد : اول در صورتیکه اوستا خاک های مدیا و فارس را نمیشناسد و از آنها اسم نبرده چطور بعض کسان ظهور اوستا را در خاک های مذکور نسبت میدهند ؟ دوم: در صورتیکه پادشاهان مدیا و فارس در اوستا ذکر نشده اند چندین نتیجه بدست می آید : اول اینکه اوستا خیلی ها پیشتر از ظهور پادشاهان آنها به میان آمده است . دوم پادشاهانی که در اوستا ذکر شده اند غیر از پادشاهان مدیا و هخامنشی های فارس هستند. از روی مطالبی که از شروع فصل سوم تا اینجا نگاشته ام مخصوصاً از روی دو مبحث تشکیل نظام سلطنتی آریانا در بخدی ( صفحه ۲۰۷ ) و سرزمین اوستائی ( صفحه ۲۲۷ ) این مسئله واضح شده است اوستا با آن دقتی که از اراضی صحبت میکند چرا از مدیا و فارس نام نمی برد چرا طوریکه پروفيسر « گایگر » میگوید جزئی اشاره ئی به اکبتانا (همدان) واستخر « سوز » پرسپه پولیس، هکا تو مپو ليس سيروپو ليس مراكز شاهان مدیا و هخامنشی فارس نمیکند؟ این مسئله نظر جمعی از مدققین را بخود جلب کرده وحتی چیزیکه قابل دقت است این است که در بعض قسمت های جدید اوستا که در عصر پارتی و ساسانی تدوین شده باز هم اثری از پادشاهان هخامنشی و مدیا نیست حال آنکه در مقابل خاک های آریانا نقطه به نقطه ولایت به ولایت به ترتیب ومسلسل ذکر شده وعلاوه برتذکار هر نقطه کوهها ، رودخانه ها ، قلل مرتفعه، دریاچه ها، حوزه های رودخانه ها، ممیزات طبیعی هر منطقه ، پایتخت مملکت و بیرق های بلند آن بیگانگانی که در اطراف خارج خاک مذکور افتاده بودند همه با تفصیل و با جزئیات معلومات داده شده است پادشاهانی که اوستا بنام دودمان پاراداتـا و کاوی واسپه ذکـر کـرده مرکـز شان بخدی ( بلخ ) و کشورشان مرکب از ١٦ قطعه خاک اوستائی یا « آریانا » بود. آئین اوستائی ملاحظات عمومی: درین شبهه نیست که «سرودویدی» همان طوریکه بیش از همه چیز جنبۀ مذهبی داشت «اوستا» هم از همه بیشتر دارای يك مفکوره و اصول و مقررات معین است و کتابی است که از يك آئین مشخص نمایندگی میکند. این دیانت در عرف ملل به نام های مختلف یاد شد. برخی از روی اسم وضع کنندۀ آن «زرتشتر» آنرا «زرتشتری» گویند بعضی بمناسبت نام «اهورا مزدا» آنرا «مزدئیزم» یاد کرده اند، برخی این عقیده را بعلت مقابلهٔ عنصر خوب وبد «دوالیزم» خوانده، بعض کسان آتش پرستی گویند و عده ئی هم از روی اسم کتاب این دیانت را اوستائی میخوانند، این نام ها هر کدام مناسبتی دارد ولی بیشتر این مناسبت مربوط بيك عصر و وقت معين تاريخ تحول این دیانت و بعض دوره های آن است که بیکی ازین نام ها اگر سربخورد به دیگری نمیخورد و اگر سرهم بخورد از نقطهٔ نظر مفهوم همه اطراف آن را در بر نمیگیرد لذا همان طور که سائر مشخصات این عصر را بنام «اوستائی» یاد کردیم آئین انوقت را هم به همین نام یاد میکنیم. در شروع فصل اوستائی این مسئله را از پهلوهای مختلف شرح دادیم که اوستا و عصر آن و همه چیزهائی که به آن نسبت میشود دامنهٔ تحول دورهٔ ویدی است. همان طوریکه گفتیم «زرتشتر سپنتمان» یکی از «ریشی ها» یا دانایان اخیر دورهٔ ویدی است. همانطور که گفتیم اوستا ادامه سرودهای اخیر ویدی میباشد و حلقهٔ تسلسل آنها را هم به وجود «گات ها» قدیم ترین قسمت اوستا به ثبوت رسانیدیم همانطوریکه زبان آخرین سرودهای ویدی و زبان گات ها قدیم ترین قسمت اوستا شباهت زیاد بهم داشت، آئین اوستائی و آئین قدیم وید هم از هم جدائی نداشتند و مشخصاتی درین است که این دو (۲۹۸) دیانت را بهم پیوست میکند وحتی نشان میدهد که پیروان آنها در يك قطعه خاك معین زندگانی کرده اند چنانچه در اوائل فصل ویدی زمانیکه میخواستیم خانه مشترك آریایهای كتلة باختری را ثابت کنیم در میان پاره عوامل دیگر مثل تشابه زبان وادبیات وعنعنات وغیره یکی هم شباهت عقیده و آئین عصرویدی و اوستائی را مثال آوردیم. پس آئین اوستائی غیر از تحولاتی که از روز ظهور خود حوالی هزار ق م تا سه چهار قرن بعد از انتشار دین مقدس اسلام در داخل اصولات خود نموده دارای عوامل قديمة عصر ودیانت ویدی نیز میباشد . آئین اوستائی از روز ظهور خود در باختر در مرور زمانه در عصر و نقاط مختلفی که انتشار یافته، دوره های ترقی و بحران وتحولات زیادی را پیموده که اینجا موقع تذکار همۀ آن نیست زیرا بعض دوره های آن از چوكات این فصل حتی تاریخ آریانا بیرون است لذا بصورت عمومی به تحولات آن اشاره نموده و بعد ازان قیافه وشکل اصلی آن را به عصری که وارد آن هستیم شرح میدهیم . فراموش نباید کرد که آئین اوستائی از روز ظهور آن در حوالی هزار ق م در باختر تا امروز از بین نرفته و هنوز هم پیروانی دارد. این دیانت از حوالی هزار ق م تا موقع ظهور هخامنشی ها درفارس تقریباً ۵۰۰ سال منحصر به قلمرو اوستائی یعنی خاك های آریا نا بود. در اثر فتوحات وتبلیغات دودمان سلطنتی بلخی اسپه وتعلقاتی که بعد تر اشوری ها وهخامنشی ها پیدا کردند بجانب غرب نشر شد ولی عقاید سامی دران تاثیر افگند ودیانت اوستائی عصر هخامنشی شکلی داشت مخلوط با ستاره پرستی و دیگر مفکوره های سامی. درخود قلمرو آریانا هنوز هم تا زمان فتوحات اسکندر این دیانت مختصات خود را محافظه کرده بود . حمله و فتوحات اسکندر صدمۀ مدهشی به آثار مذهبی و نسخه های اوستا رسانید. حتی قرار بعض نظریات هرچه نسخۀ اوستا در آریانا و نقاط فارس وجود داشت همه اش طعمۀ حریق شد وبرباد گردید و نسخه ئی را هم اسکندر به یونان فرستاد. طبیعی (٢٩٩) این پیش آمد مهلك ترین ضربتی بود که به آئین و معتقدات اوستائی رسید. معذالك بکلی از بین نرفت و محتویات اوستا کم و بیش چه در سینه ها و چه در نسخ متفرق و مخفی باقی ماند. یونانی هائی که بعد از فتوحات اسکندر چه در باختر و چه در فارس و چه در شام و سائر قطعات آسیای غربی متمرکز شدند و حکومت های محلی تشکیل دادند به دین و آئین اهالی کار و غرضی نداشتند. لذا بعد از سپری شدن يك دوره بحران بزرگ مردم مجدداً به دیانت قدیم خود متوجه شدند طبیعی معتقدات و ارباب انواع یونانی هم کم وبیش معروف شد. در کشور ما آریانا این وضعیت دوام داشت و هنوز دولت مستقل یونان و باختری در باختر تشکیل نشده بود که اشوکا امپراطور موریا که تا جنوب هندوکش نفوذ یافته بود مبلغین بودائی را به خاک های شرقی آسیا فرستاد و در حوالی وسط قرن سوم ق م دیانت بودائی در شرق آریانا معمول شد و آهسته آهسته بنای انتشار را به طرف قلب مملکت و صفحات شمال آن گذاشت و در اوائل قرن ٢ ق م به باختر هم نفوذ کرد. (١) چون دولت یونان و باختری آریانا درین وقت به منتهای قوت رسیده و نقشه فتوحات خاك هندی مد نظر پادشاهان آن بود نشر دیانت بودائی را از روی سیاست استعماری خاك هند هم قبولدار شدند. به این ترتیب آئین او ستائی روز به روز و به تدریج ضعیف شده و زمینه را در مناصفۀ شرقی آریانا چه در شمال و چه در جنوب هندوکش برای بودیزم خالی کرده رفت و بدون اینکه بکلی از بین برود مرکز ثقل آن بصورت غیر محسوس به مناصفۀ غربی آریانا و از انجا هم مخصوصاً به حوزۀ هیرمند و سیستان و حوالی هامون منتقل شد. این دوره ایست که در مناصفۀ شرقی خطۀ بلخ-قندهار، بودیزم عمومیت دارد ولی دیانت اوستائی بکلی از بین نرفته و در حصه غربی خط مذکور پیروان (١) صفحۀ ٤٤١ و بعد جلد دوم کتاب گريک و بوديك کنده را تالیف موسیو فوشه. (۳۰۰) اوستائی عمومیت دارند وبودیزم در انجاها راه نیافته است . پارت های باختری که مقارن تشکیل سلطنت مستقل یونان و باختری در هیر کانیا بنای سلطنت جدید را گذاشتند و بعد از آن بطرف خاك های فارس پیشروی نموده و آن خاك ها را از سلطهٔ یونانی بیرون آوردند کار بزرکی که کردند به جمع آوری خاطره ها و تشکیل متن اوستا صرف مساعی کردند و این رویه در عصر ساسانی تعقیب شد و چون دیانت اوستائی در غرب آریانا مخصوصاً در حوزهٔ هیرمند و سیستان و اراضی اطراف هامون مرکز آرامی یافته بود در بعض قسمت های جدید اوستا خاطره های زیادی به آنجا مربوط است . بر کردیم به آریانا، در عصر کوشانی های بزرگ با وجودیکه دیانت بودائی مخصوصاً در مناصفهٔ شرقی مملکت به منتهای شکوه و عظمت خود رسیده بودحتی قرار بعض نظریه ها ، دیانت رسمی مملکت شده بود، بازهم خاطرات ومقررات آئین اوستائی از بین نرفته وتقریباً تمام ارباب انواع اوستائی روی مسکوکات سلاطین مختلف کوشانی نقش است و از آن مختصراً بعدتر و در جلد دوم این سلسله تاریخ در فصل کوشانی به تفصیل صحبت خواهم نمود. درین شبهه نیست که بودیزم میدان رقابت را مخصوصاً در مناصفهٔ شرقی مملکت برده و عقاید دیگر که اینجا موقع شرح آن نیست هم ظهور کرده بودولی پیروان اوستا در حوزهٔ هیرمند و سیستان باقی مانده و تا زمان ظهور دین مقدس اسلام و ورود عساکر عرب در پای دیوار های زرنج و بست، این دیانت باقی بود و همین حال را در خاكهای فارس داشت و در مقابل نیروی فاتحین عرب، پارسی ها به خاك هند پناه برده و تا حال به این دیانت پابنداند. پس به ترتیبی که گذشت آئین اوستا دارای دوره های ذیل است که هر کدام شامل پارهٔ ممیزات مخصوصی میباشد . (۱) دورهٔ قبل از زوراستری که در آن عوامل دیانت ویدی داخل است (۲) عصر « کاتها » یا دورهٔ صاف و قدیم اوستائی که سراسر مختص به باختر (۳۰۱) وعصر ويشتاسپه وخود زرتشتر سپیتمان بلخی است که تقریباً پنجصد سال را در بر میگیرد. (۳) عصر هخامنشی که آئین اوستائی در فارس سرایت نمود و معتقدات سامی در آن مخلوط شد. (٤) دورهٔ بحران معاصر فتوحات اسکندر. (٥) دورهٔ پارتی که آنرا عصر تاريك زورا ستری میخوانند و در اخیر آن شاهان پارتی شروع به جمع آوری خاطرات قدیمه نمودند. (٦) عصر ساسانی که آئین اوستائی بکلی در قلمرو سلطنت آنها تجدید ودوباره احیا گردید. (۷) دورهٔ معاصر فتوحات مسلمین. این دوره ها هر كدام از خود مميزاتی دارد كه شرح همهٔ آنها هم از موضوع این فصل وهم از چوکات تاریخ کشور ماخارج است لذا به آنچه که در قسمت عموميات گفته شد اكتفا نموده واصل اساس این ديانت را در یکی دو مرحلهٔ اول آن که جزء مرام این فصل و تاریخ کشور ما است شرح میدهیم. * * * در فصل دوم تحت عنوان «عقايد» (صفحهٔ ١٤١) متذکر شدیم که آریاهای عصر و یدی دینی به معنی مشخص و معین این کامه با مقررات ورسومات متعلقهٔ آن نداشتند، امید وبیم از عناصر نورانی وظلمانی ایشان را به احترام و ترس از عناصر وادار کرده بود، به وجود خالق کائنات هم تاحدی پی برده بودند واجداد را هم احترام و ستایش میکردند. در دیانت اوستائی این چیزها هم هر كدام بجای خود انبساط یافت و باقوت بیشتر شکل معین تری بخود گرفت. در فصل دوم شرح دادیم که عناصر طبیعی در عصر ویدی ستایش واحترام میشد این مسئله در عصر اوستا شكل معين مقابلهٔ ( ۳۰۲ ) عناصر روشن وخوب را باعناصر تاريك وبد بخود گرفت و این مفکوره نهاد آئين او ستائی را تشکیل داد و بصورت عمومی قوه خوب وبد ، مفید و مضر روشن و تاريك در مخيلة این وقت شخصيت پيدا كرده وصاحب نام ها شد. چنانچه قوۀ نیکی را «سینتنه مینو» و قوۀ بدی را «انگر و مینو » مینامیدند و آنها را «خرد مقدس» و «خرد خبیث» هم ترجمه کرده اند . اگرچه اساس آئین اوستائی بر روی مقابلۀ همین دو قوۀ روشن و تاريك ، نيك وبد ، مفيد و مضر گذاشته شده بود معذالك «اهورا مزدا» ( هرمزد ) در رأس همه حکمفر مائی میکرد . به این ترتیب ملتفت باید بود که هر مقابله و ستیز که بود در میان «سپینته مینو» و «انگر و مینو » بعمل می آمد و در مقابل اهورا مزدا کدام قوۀ فاعل خبيث وجود خارجی نداشت . پس «دوالیزم» اوستائی درگات ها مفهوم مخصوص ومعینی داشت به این ترتیب که «اهورا مزدا » (هرمزد) به تنهائی نظام کاینات را اداره میکرد و مقابله میان قوه نیکی وبدی ، میان خیر و شر، میان نور وجدان و تاریکی های شهوت نفسانی بود که آنهم با روح خوش بینی که درین دیانت موجود بود با مراعات قوانین اخلاقی به فتح و غلبه روشنی بر تاریکی منتهی میشد . اوستا در حقیقت حیات و تمام مربوطات آنرا دو جنبه داده بود که یکی آن نور و روشنی و دیگر آن ظلمت و تاریکی بود . جنگ و ستیز خواهشات نفسانی و هدایات وجدانی و عقلی انسانی مظهر همین دو مفکوره است که اوستا آنرا خارج وجود فردی بشری عمومیت داده و در هر مورد مقابله و ستيز وعزم واراده را توصیه کرده و آخر هم به غلبۀ روشنی های وجدان بر تاریکی های خواهشات نفسانی اطمینان داده است . پیشتر گفتیم که « سپینته مینو» و «انگر ومینو» یعنی عنصر خوب وبد اساساً در نبرد بودند، پس روشنی ها و محاسن مادی و معنوی یکطرف و سیاهی و خباثت طرف دیگر صف بسته بود و همین رویه باعث شد که ( ٣٠٣ ) در دیانت اوستائی مجموعی از عناصر نورانی و ظلمانی بمیان آید و صاحب شخصیت و نام و نشان شود. عناصر نورانی بارولی که بازی میکردند مقام بلندی در دیانت اوستائی پیدا کردند و مجموعۀ آنها را بعضی ها ارباب انواع اوستائی خوانده اند ولی ملتفت باید بود که مانند ارباب انواع یونانی نمایندۀ مادیات نبودند و آنها را با مجسمه ها نمایش نمیدادند بلکه عموماً شخصیت های معنوی داشتند و آنها را رویهمرفته «یزاتا» میگفتند و «امشه سپنته» Amesha-Spenta یعنی «ارواح پاك جاویدانی» در قطار آنها می آمدند و عدۀ آنها به ترتیب ذیل به شش میرسید : ( ١ ) وهیو مانو Vhou-mano (فکر خوب) ( ٢ ) اشا وهیشته Asha-vahishta (بهترین تقدس) ( ٣ ) خشه تره وریا Khshathra-varya (سلطنت عالی) ( ٤ ) سپنتا آرمتی Spenta-Armati (حس اعتدال) ( ٥ ) هروتات Hervatat (سعادت و صحت) ( ٦ ) امرتات Amertat (جاویدانی) امشه سپنته هر کدام از خود وظیفهٔ داشت مثلاً «وهیومانو» محافظ رمه ها بود. اشا وهیشته، رب النوع آتش شمرده میشد و تقریباً قاصد اهورا مزدا بود . سپنتا ارمتی محافظ زمین و هروتات و امرتات بخشایندۀ سعادت و خوش بختی و طول عمر تلقی شده بودند و بر آب و نبات سلطنت داشتند علاوه برین قواهای مفید و عناصر دیگری هم بود که دسته «سپنته مینو» یا «خرد نيك» را در مقابل «انگرومینو» (ارواح خبیث) یا دیوها و شیاطین تشکیل میداد . سویه اخلاقی : رویۀ اخلاقی يك ملت علامۀ ممیزۀ میزان رشد اجتماعی و حیات مادی و معنوی آن میباشد . اساس آئین اوستائی قراریکه دیده شد بر سر مقابله قوۀ نيك و بد گذاشته شده بود و با این وضعیت انتخاب و مسئولیت همه به اختیار (٣٠٤) مردم بود قرار اصولات اوستائی بشر مخلوق ( هرمزد ) بود و از روز تولد جزء قلمرو کشور نوروروشنی بشمار میرفت ولی چون آزاد خلق شده بود انتخاب حق خود او بود و در حالیکه سعادت و نجاتش به همین انتخاب تعلق داشت در فتح و فیروزی آخری نور بر ظلمت هم سهیم و موثر بود. زیرا هر عمل نيك بشر قوه عمومی نور و روشنی را تقویت میکرد و هر عمل بد قوه ظلمت و تاریکی را نیرومند میساخت بناءً علیه بشر باید طرف خوبی و روشنی را انتخاب میکرد تا نور فاتح میشد و نجات او با فتح و پیروزی روشنی بر تاریکی صورت میگرفت . علاوه برین چیز دیگری که در اخلاقیات پیروان اوستائی تاثیر زیاد داشت عقیده به نظارت اعمال و کردار بود که از طرف «امشه سپنته» بعمل می آمد و هر کار خوب و بد تشخیص و تحریر میشد . به این ترتیب آئین اوستائی پیروان خود را به راه روشنی و نیکوکاری آورده و هر شخصی را آزادی در انتخاب راه روشن و تاريك داده و از نگرانی اعمال خوب و بد خبردار ساخته بود و راه سعادت و نجات فردی را در غلبه و پیروزی محاسن اخلاقی منوط ساخته بود و به این ترتیب هر فرد مکلف بود که مانند سرباز مجهز با مراعات اصولات اخلاقی و نیکوکاری به مفاسد و تاریکی ها و خواهشات نفسانی فایق آید . هومته، هوخته، هورشته : روی هم رفته قوانین اخلاقی اوستائی به اساس و اجرای سه مطلب گذاشته شده بود که بحیث فورمول مشخص در آمده و آن عبارت از هومته، هوخته، هورشته یعنی «پندار نيك، گفتار نيك، كردار نيك» است. به این اساس پیروان اوستائی مکلف بودند که فکر، و زبان و عمل خود را از لوث وكثافت پاك كرده نه تنها از راه زبان و عمل به کارهای ناشایست اقدام نکنند بلکه در فکر و خیال خود هم آنرا خطور ندهند . پیروان اوستائی به روز اخرت و پرسش و جزای اعمال عقیده داشتند . اوستا به پیروان خود بصورت عمومی پا کی و نظافت ظاهری و باطنی یعنی بدنی و روحی «راستی» راستکاری (٣٠٥) مروت، سخاوت و خیر خواهی را توصیه نموده و دروغ گوئی را بدترین گناهان شناخته است. اوستا سفارش شدیدی داده که زمین، آتش و آب پاک نگه شوه و مخصوصاً از لوث جسد مردگان محافظه گردد. از همین جهت آتش علامه پاکی قرار گرفت و افراط درین راه بجائی رسید که این دیانت به آتش پرستی معروف شد و گرنه قراریکه ملاحظه میفرمائید در اوائل موضوع پرستش آتش بکلی در میان نبود. همین قسم مراعات پاکی زمین مخصوصاً از لوث جسد مردگان سبب شد که مرده را به زمین دفن نکنند و در بلندیها و قله‌های کوه بگذارند تا مرغان هوا خورده و ناپدید شود. مقایسه بین بعضی نامهای ارباب انواع ویدی و اوستائی: همان طور که «زرتشتر» خودش در قطار ریشی‌های «ویدی» ظهور کرد و «گات‌ها» قدیم ترین قسمت اوستا از حیث زبان و مفکوره رابطه ارتباط بین آخرین کتب ویدی و باقی حصص اوستا میباشد در نامهای ارباب انواع ویدی و اوستائی هم شباهت زیاد موجود است. حتی بعضی ازین اسما يك چیز است که تلفظ آن جزئی فرق کرده، در برخی دیگر مفهوم آن منقلب شده بهرحال مقایسه آنها در تاریخ تحول عقاید عصر ویدی و اوستائی در آریانا کمال اهمیت دارد و هر کدام بجای خود نشان میدهد که این دو مدنیت با تمام مربوطات آن در سر زمین آریانا عرض وجود کرده است و يك سر زمین و يك خاك است که بنوغ مدنی، فکری اخلاقی، مذهبی، تهذیبی، اجتماعی، ادبی آن موافق مقتضای زمان تحول و به رنگهای دیگر ظهور کرده است. مدققین به این نظریه معترف اند که «وارونا» بزرگترین رب‌النوع عصر ویدی که بعضی‌ها او را رب‌النوع آسمانها تعبیر کرده اند، در عصر اوستائی بنام «اهورا مزدا» شناخته شده است و میگویند که «اهورا مزدا» صفت جدیدی است که اوستا به او داده است و معنی آن «دانای توانا» است و این مفهوم ( ٣٠٦ ) معنوی است که پیروان آئین « ویدی » به او داده بودند. بعضی های دیگر میان کلمه « وارونا » و « اهورا » مباینت زیاد نمی بینند حتی مربوط به این مطلب کلمه دیگری هم در « وید » داریم که « آشورا » است و بر مجموع ارباب انواع نورانی تطبیق میشود که در عصر ویدی از ان کلمه « اهورا » عرض وجود کرده است اسم دیگر که در عقاید عصر ویدی و اوستائی کشور ما قابل مقایسه است « میتهرا » و « میترا » است که رب النوع آفتاب میباشد و مفهوم آن در وید و اوستا تغیر نکرده و در تلفظ آن جزئی اختلافی که بعمل آمده عبارت از سقوط ( ه ) است . این اختلاف تلفظ زادهٔ مرور زمانه است چنانچه همین کلمه را اگر تعقیب کنیم می بینیم که در عصر کوشانی تاریخ مملکت ما باز هم کمی بیشتر تغیر کرده و شکل « میرو » بخود گرفته است چنانچه روی مسکوکات کنیشکا و هوویشکا با کمی نرمی و سختی حروف علت و تشدید حروف صدادار بصورت های ذیل تحریر است : Mopo ، Miiopo ، Mippo ، Meipo ، Miypo ( ۱ ) و در ادبیات دری بشکل « مهر » باقی مانده و هنوز هم معنی آن آفتاب است . همین قسم « امشه سپنته » ( ارواح نورانی ) که در اوستا ذکر شده و پیشتر از ان اسم بردیم در وید مقابل خود ادیتا Adityas دارد که دارای عنوان و وظایف اخلاقی جدید شده اند . « دیوا » محض کلمه ئی که در « ودا » ارباب انواع و مخصوصاً ارباب انواع مفید و نورانی را در بر میگرفت در اوستا بصورت « دیو » باقی است و مفهوم آن منقلب شده و بر شیاطین و ارواح خبیث اطلاق میشود و مقابل مفهوم جدید آن در سرود ویدی کلمه راکشار Rakshas موجود است که شیاطین و عناصر مضر را در بر میگرفت . همین قسم میتوان « سوما » و « هوما » ، « اگنی » و « اتار » یعنی مشروب و آتش و دیگر چیزهای این دو دیانت آریانا را بهم مقایسه کرد . (۱) ارباب انواع زوراستری در مسکوکات هندوسیتی ( کوشانی ) تالیف سراورل ستن بمبئی ۱۸۸۸ . ملتفت باید بود که (P) در کلمات مذکور آواز (R) را میدهد . (۳۰۷) عناصر طبیعی: آئین اوستائی با وجودیکه بخود شکل و خواص معینی گرفت و از پرستش عناصر طبیعی که در عصر ویدی وجود داشت يك قلم مجزی شد و به ترتیبی که شرح داده شد تحت نظام جدیدی درآمد. معذالك احترام عناصر طبیعی بحيث عوامل مفيد و ارباب انواع فرعی در ان دیده میشود و حتی بعضی ازین عناصر مثل آتش و آب شخصیت هائی بنام اشاوهیشته Asha-Vahishta و هرواتات Harvatât در قطار ٦ «امشه سپنته» هم داشتند. چون این عناصر در خود اوستا شخصیت مهم داشتند و بعضی های آنها از عصر اوستائی و حتی ویدی هم بیشتر در خاک های دو طرفه هندوکش رولی بازی کرده اند و بعضی های آنهم باعث ظهور يك سلسله ادیان دیگر در اراضی آسیای شرقی و اراضی متصل حوزه بحر مدیترانه و حتی اروپا شده اند بیمورد نیست که اینجا از آنها تذکاری بمیان آید. آتش: اگر چه آتش در اوستا بنام «آتار» یاد شده و لی قراریکه پیشتر شرح دادیم در میان «امشه سپنته» «اشاوهیشته» از ان نمایندگی میکرد ولی واضح معلوم نمیشود که مقصد ازین نمایندگی، شخصیتی است که برای آتش قایل شده بودند یا مفهوم مادی آن. بهرحال قراریکه در مبحث عقاید اوستائی شرح دادیم وظیفه اساسی پیروان «زرتشتر سپنتمان» مقابله با ارواح خبیثه و ستیز با خواهشات نفسانی و عناصر تاريك و مضر بود. آتش با روشنی ظاهری و حرارت خود و فایده ئی که بحیات بشری رسانیده از روز کشف خود در میان همه اقوام جهان بحيث يك عنصر مفید تلقی گردیده است و کشف و استعمال آن یکی از عواملی بود که در هر گوشه جهان بشریت را به مرتبه جدید تمدن واصل گردانیده است. باشندگان آریانا در عصر اوستائی با سابقه که قبل برین در عصر ویدی در تشخیص عناصر نورانی طبیعی داشتند نسبت به سائر ملل جهان برای آتش مقام مهمتری قایل شده بودند و او را بنام «اگنی» میشناختند و نسبت به همه (۳۰۸) از باب انواع برای او سرودهای بیشتری ساخته بودند (صفحۀ ۱۴۹) اوستا آتش را مقدس و پاک ترین همه عناصر محسوب میداشت و آنرا انعکاس نور «اهورامزدا» قلمداد میکرد. علاوه برین آتش علامه صفای اخلاق و بزرگترین حربه در مقابل دفاع ارواح خبیثه و دیوان شمرده میشد چنانچه عقیده داشتند که شب هنگام ، هنگامیکه سیاهی شب فرا میرسید و ارواح خبیثه (دیوها و شیاطین) مشغول فتنه انگیزی میشدند تنها روشنی آتش عامل ترس و فرار آنها شده میتوانست ازین رو آتش را پسر و نور وعلامۀ «اهورامزدا» تصور میکردند واز همین رهگذر به آن احترام میکردند. روشن کردن آتش در کانون خانواده در عصر ویدی در آریانا رواج داشت و چون آتش در عصر اوستائی مقام بلند تری پیدا کرد طبعی روشن کردن آن نه تنها در کانون خانواده و حفاظۀ آن بطور همیشگی عمومیت یافت بلکه در آتشکده ها هم رواج پیدا نمود. نا گفته نماند که نگهداری آتش در کانون خانواده یکی از عادات قدیم اکثر اقوام هندو اروپائی است این کار در عصر ویدی و اوستائی در آریانا منحصر نبوده جرمن ها، رومن ها هم در زمانه های نسبتاً جدید به آتش کانون خانوادگی احترام میکردند بهر حال در عصر اوستائی باشندگان آریانا چنین عقیده داشتند که بهترین حربه اضمحلال عناصر مضره آتش است بناءً علیه روشن کردن آنرا در کانون خانواده و حفاظت آنرا شب و روز یکی از وظایف مذهبی خود می شمردند و معتقد بودند که در روشنی آتش «سپنته مینو» با خرد مقدس محافظ ایشان و خانوادۀ شان است و عناصر مضره کاری ساخته نمیتوانند. به اساس همین رویه و عقیده آتش کده هائی خارج کانون خانواده هم ساخته شد، و آتش کده هائی مخصوص موبدان و شاهان عرض وجود کرد و آتش و آتشکده به اندازه ئی در دیانت اوستائی صاحب مقام بزرگ شد که دیانت مذکور را آتش پرستی هم نامیدند . آب : آب هم در اوستا صاحب شخصیت بود و از خود رب النوعی داشت که (۳۰۹) او را «ایام نپات» Apam-Napat میگفتند اینجا فوراً متذکر میشویم که این رب النوع در دورهٔ اوستائی کشور ما عرض وجود نکرده بلکه در عصر ویدی تاریخ ما هم به همین نام یاد شده و بلاشبهه خاطره‌ئی از عقاید دوره‌های قبل التاریخ مملکت ما هم در آن نهفته است و ازان پایان‌تر بحث خواهیم نمود . اسم اوستائی «اپام نپات» بصورت تحت اللفظ «پسر آب» معنی دارد. نام «ویدی» او هم عیناً همین است. اصلاً این کلمه چه در اوستا و چه در وید به زبانهٔ برقی اطلاق میشد که در ابرها نهفته است و چون آب باران هم از ابرها میریزد مسکن و مقر او را در ابرها می پنداشتند . آب با قوهٔ نامیه‌ئی که در خود نهفته داشت خیلی ها بیشتر از عصر اوستائی و ویدی در دوره های قبل التاریخ کشور ما ستایش و احترام میشد. از روی خود اوستا واضح معلوم میشود که پیش ازینکه زرتشتر عرض وجود کند آریهای باشندهٔ دوطرفهٔ هندوکش آنرا ستایش میکردند و از او استعانت میخواستند. در اوستا رب النوع آب بنام دیگر «اردوی سورا اناهیتا»Ardvi-sura Anahita هم یاد شده وحتی میتوان گفت که نام اصلی او همین است وبصفت ربة النوع خوانده شده این ربة النوع پیش از عصر زوراستر در کشور ما معروف بود . کا بکر به این عقیده است که «اردوی سورا» Ardvi-sura اصلاً نام رودخانهٔ بزرگ اکسوس (امو دریا) بود و برای اثبات نظریهٔ خود پارچه ئی از متن اوستا را آورده که ترجمهٔ آن چنین است: «ما 'اردوی سورا اناهیتا' را که از تمام رودخانه‌های روی زمین عریض‌تر است و با شدت تمام از کوه 'هوکریا' پایان شده و به دریاچهٔ 'ورو کاشا' می‌ریزد ستایش میکنیم. وقتیکه 'اردوی سورا اناهیتا' داخل این دریاچه میشود و به آن می‌ریزد تمام سواحل و وسط آنرا موج فرامیگیرد . این رودخانه هزار بازو و هزار شاخه دارد و هر يك از بازوها و شاخه های آن برابر چهل روزه راه سوار کار خوبی طول دارد . » (۳۱۰) کابمگر این پارچه را از متن اوستا از فقره ۳ و ٤ ایان یشت یا یشت ٥ نقل کرده و در اطراف آن تبصره کرده میگوید : « آنچه که بالا ذکر شد تصویر رودخانهٔ بزرگ و پر آبی است که دارای معاونین متعدد میباشد و اگر به اصل مسکن ملت اوستائی ، آنطور یکه از خلال معلومات جغرافیائی خود اوستا بر می آید نگاه بکنیم بلاشبهه ملتفت میشویم که «اردوی سورا» عبارت از رودخانه اکوس (آمودریا) است و کسانیکه مسکن ملت اوستائی را بطرف غرب قرار میدهند برای تعین رودخانه «اردوی سورا» هیچ چیزی در مقابل خود ندارند . » (۱) ملتفت باید بود که «اردویسورا اناهیتا» تنها نام جریان آب رودخانه اکوس نبود بلکه «بنزانا» یا ژنی این رودخانهٔ بزرگ را هم نمایندگی میکرد و حتی گفته میتوانیم که اساساً مقصد اصلی اوستا از «اردوی سورا اناهیتا» ژنی یا ربة النوع رود خانه اکوس بود . اوستا ، ابان یشت یا یشت پنجم خود را سراسر وقف ستایش این ربة النوع کرده . دار مستتر کلمهٔ «اردوی سورا اناهیتا» را «قوهٔ عالی مطهر» ترجمه کرده و میگوید که مقصد از آن سر چشمهٔ طبیعی است بالای کوه «هو کبریا» که از بلندی به ستاره میخورد واز آن به اصطلاح اوستا تمام رودخانه های زمین پایان میشود (۲) در ماخذ جدیدتر اردویسور Ardvisur نام رود خانه شده و اناهیت Anahit ژنی یا ربة النوع آنرا در بر میگیرد . به این ترتیب کلمهٔ «اردوی سورا» از «اناهیتا» جدا شده و «اناهیتا » بحیث ربة النوع آب و رودخانه امور ربة النوع زمین و فراوانی و حاصل خیزی زمین و حتی قوهٔ تا نیث زن و غیره در صفحات باختر در آریانا و خارج سرحدات دوام کرد. (۱) صفحه XLV (٤٥) مقدمه جلد اول مدنیت ایرانی های شرقی در زمانه های قدیم ترجمه انگلیسی داراب دستور «پشوتان سنجانا» (۲) «هو کبریا» یکی از قلل پامیر است . (۳۱۱) از روی یشت پنجم اوستا معلوم میشود که اناهیتا بحیث ربة النوع آب ورودخانه امو در زمان زرتشتر باشکل واندام ووضعیت معینی که پایان شرح میدهیم درخاطرها ترسیم شده بود. اوستا ازین زنی یا ربة النوع طوری صحبت میکند که کسی قیافه وصورت شخص زنده وبا هیکل مجسمه ئی را تعریف کند علاوه برین همین پشت ه که وقف ستایش «اناهیتا» شده قسمت تاریخی هم دارد وآن عبارت ازین است که نه تنها از «یماها» گرفته به بعد تمام پادشاهان وپهلوانان آریائی ازاو استعانت خواسته و بنام او قربانی تقدیم کرده اند بلکه «اهورا مزدا» وزرتشتر همه از او استمداد کرده اند وازین مسئله وازین پشت وازسائر قسمت های اوستا واضح معلوم میشود که «اناهیتا» یکی از ربة الانواع قدیم باختری است که پیش ازعصر اوستا ووید مجسمه های آن در دوره های قبل التاریخ کشورما هم از حوزه اندوس (سند) واکسوس (امو دریا) کشف شده ودراراضی غربی آسیای سوزوعیلام وبین النهرین وآسیای صغیر وفلسطین وقبرس وبلقان ومصرهم بدست آمده است ومعلوم میشود که در دوره کلکولی تیك ازسواحل سندتا وادی نیل وشرق مدیترانه آنرا می شناختند . مجسمه های او عموماً بشکل زن و نیم تنه است ومدققین معمولاً درین وقت او را «مادر كبير» يا ربة النوع مادر خوانده اند وچون او را ربة النوع زمین وقوه نامیه آن میدانستند نیم تنه نمایش میدادند زیرا تصور میکردند که مناصفه بدن او زیر زمین است . مجسمه های او درخاکهای آریانا ازوادی سند (موهنجودیرو) وگدورزیا (بلوچستان) وباختر (خرابه های شهر بانو ۱۸ کیلومتری شمال تاشقرغان) از گل پخته بدست آمده است . (۱) (۱) سرجان مارشال که در موهنجودیرو وهریه بلوچستان درزمینه قبل التاریخ حفریات نموده به این عقیده است که از روی کشف مجسمه این ربة النوع ازسندتا نیل، معلوم میشود که پرستش آن در عصر کلکولی تیك تمام این ساحة وسیع رافرا گرفته بود . (۳۱۲) اوستا در ابان یشت از فقره ۱۱۹ گرفته تا ۱۳۲ قیافه وشکل وزیورات اناهیتا را مفصل تعریف میکند و اينك آنرا خلاصه میکنم : «آناهیتا بشکل دختر جوان و قشنگی پیراهن طلائی پوشیده، قد بلند، اندام زیبا دارد، آثار پا کی و نجابت در او هویدا است کمرش بسته است و قبای شبۀ زرین در بر کرده است قرار رواج وقت گوشواره های بزرگ مربع طلائی پوشیده و گلوبندی در گلوی قشنگش دیده میشود. کمرش را بسته تا سینه هایش زیباتر و بشکل اصلی آن جلوه کند. برسرش تاج طلائی است مدور مرکب از صد ستاره که هر کدام هشت رخ دارد و بین هم باز نجیره ها خوش شکل متصل است و لباس های او از بهترین پوست سمور آبی است که نگاه را خیره میکند و چنین تصور میرود که روی صفحۀ طلا نقره کار شده باشد.» *** ربۃ النوع مادر که در دوره كلكولى تيك قبل التاریخ در کشور ما معروف بود و مجسمه های آن پیدا شده در عصر او ستائی بنام «آناهیتا» و بشکل زیبای دختر جوانی معرفی شد و بصورت خصوصی تر ربۃ النوع رود خانه امو تلقی گردید زیرا آب این رود خانه با معاونین آن باعث آبادی وسرسبزی صفحات باختر وسغدیان یعنی کانون اولی اوستائی شمرده میشد. بعد از عصر اوستائی در امتداد جریان امو و دیگر نقاط باختر معابدی بنام «آناهیتا» وجود داشت. «راولنسن» در کتاب «بکتریای» خویش ذکر میکند که یکی از مجلل ترین معابد «آناهید» یا «آنائیتیس» که پارسی ها آنرا تاناتا Tanata و اوستا «آنائیا» خوانده در شهر بکترا وجود داشت (۱) معروف ترین معبد آناهیتا پیش از سلطه هخامنشی در کشور ما در باختر وجود داشت و قرار اشاره را ولنسن محتملاً چندین قرن پیش از ظهور این پیش آمد این معبد معروف در باختر (۱) صفحه ۸ بکترا تالیف اچ. جی راولنسن طبع لندن ۱۹۱۲. (۳۱۳) تعمیر شده بود وسیروس هخامنشی بعد از جنگ های اول و مراجعت خود پرستش آنرا به مدیا وفارس انتقال داد وازین به بعد فارسی ها هم اناهیتا را شناختند و معابدی مثلا در اکتبانا ( همدان ) برای اوساختند و در زمان ارتاگزارس منمون (Artaxerxes Mnemon) (٣٦٢ - ٤٠٤ ق م) که از پیروان جدی اناهیتا بود پرستش آن در خالك های فارس خیلی ها معمول شد . همین « اناهیتا » او ستائی با ختر ی ربة النوع آب ورو د خا نه ا مو یا قراریکه بعضی ها میگویند ربة النوع سر چشمه آمو بدان شـــــکل ز یبای دختر جوان و قشنگی که در ایان پشت اوستا تعریف شده در ادبیات عربی و فارسی شکل « ناهید » بخود گرفت و نام ستاره « وینوس » هم شد و علامهٔ فار قه زیبائی زن گردید چنانچه ناهید مخصوصاً در مورد زن هائی اطلاق میشد که سینه های زیبا و بر جسته میدا شتند . میتهرا : در جمله عناصر طبیعی که در عصر و دیانت اوستائی مقام بزرگ داشت یکـی هم « میتهرا » یعنی مهر یا اقتاب بود . « میتهرا » دفعتاً در عصر او ستائی در آریانا معروف نشد بلکه قبل بر ین در عصر و یدی تاریخ ما بهمین نام « میترا » سرودی دارد و یکی از ارباب انواعـی است که مانند « اناهیتا » از عصر کلکولی تيك به بعد در آریانا و اسیای غربی معروف بود. اسم او در دورهٔ تاریخ کشور ما فقط به اختلاف لهجه ( ت ) و ( ته ) ذکر شده و این از اختصاصا ت عمومی زبان این دو عصر مملکت ما است. پس میان این دو اسم اختلافی نیست و هر دو عبارت از يك رب النوع آفتاب است . اصلا کلمه « میترا » را مخصوصاً بشکل تلفظو یدی آن « دوست» ترجمه میکنند و بزبان اوستائی آنرا « قرارداد » معاهده و مرافقه تعبیر کرده اند ولی معنی اولی را صحیح تر میدانند و از همین اسم است که در زمانه های نسبتاً جدید کلمه « مهر » در زبان دری برای آفتاب بمیان آمده است . ( ٣١٤ ) در سرودهای ویدی « میترا » با « وارونا » و « اندرا » بیشتر متصل و پیوست ذکر شده در اوستا در جمله « یزاتا » آمده و چنین تذکار رفته که «اهورا مزدا» بالای کوه « هرا برز تی » (پامیر) که آفتاب فراز آن بر میخیزد برای « میتهرا » مسکنی ساخته بود . چون روشنی علامه فارقه «استی» است « میتهرا » ژنی یا رب النوع روشنی آفتاب و راستی بعدالت تلقی شده بود چیز مهمی که از نقطه نظر تاریخ صنعت برای کشور ما مهم است يك پارچه مختصر دیگر اوستا است و در آن تذکار رفته که «میتهرا» روی عراده ئی حرکت میکرد که چهار اسپ سفید آنرا میکشید . « میتهرا » یارب النوع آفتاب با عراده و چهار اسپ سفید مذکور در سقف طاق هیکل ٣٥ متری بامیان نمایش یافته و تا حال موجود است . همان طور که پرستش « اناهیتا » از آریانا به خاك های مدیا و فارس و دیگر نقاط اسیای غربی و سواحل بحر مدی ترانه و غیره انتشار یافت پرستش « میتهرا » هم قدم بقدم این راه را تعقیب کرد . درین شبهه ئی نیست که «میترا» مانند « اناهیتا » به نام و مفهوم گلمی مختلف مثلاً در حوزه اندوس بنام شیوا و همرای « ترگ و . » در عصر كلكولى تيك معروف بود و بنام های دیگر در بعض نقاط غرب آسیا هم آنرا میشناختند و در کتیبه های هیتیت «بوغاس کوی» در قرن ١٥ ق م نام او با « اندرا » و « وارونا » ارباب انواع ویدی یکجا برده شده معذلك اینقدر میتوان گفت که عصر ویدی و اوستائی نام و مقام و ستایش او را بیش از پیش در آریانا تثبیت کرده است . در کتیبه های داریوش اول (٤٨٥- ٥٢١ ق م) و Xerxes اول ( خشا یار شاه) (٤٧٢ - ٤٨٥ ق م) اسم اوذکر نشده ولی از تا گزرس دوم ( اردشیر دوم) بزاول بعد از اهورا مزدا از اناهیتا و میتهرا یاد کرده و ازین بر می آید که این رب النوع ویدی و اوستائی در دوره های (٣١٥) نسبتاً تازه‌تر در خاك فارس معروف شده است (۱) میتھرا و اناهیت در خاک‌های غرب آسیا در کتیبه‌های سوز و پرسه پولیس ارمنی ،لیدی آسیای صغیر همیشه بهم پیوسته و متصل وحتی بحيث يك جفت ذكر شده‌اند و بهمین صفت در امپراطوری رومن کمال شهرت داشتند و این تنها دو رب النوع و ربة النوع اوستائی است که معابدی در امپراطوری رومن داشتند و با انبساط امپراطوری مذکور در خاك‌های انگلستان و حتی هسپانيا هم پیروانی پیدا کرده بودند. علاوه بر انا هیتا و میتهرا بعض دیگر از عناصر طبيعي مثل ماه و بعضی ستاره‌ها بنام‌های تیشتریا Tishtrya، ستاویزا Satavaisa وغيره ذكر شده‌اند، همين قسم در اوستا يك سلسله ارباب انواع معنوی هم نام و شخصیت پیدا کرده بود مانند عدالت (راشنو Rashmu)، فتح ورترا گنا Verthraghna)، ترحم (اشیAshi) وغيره. ارباب انواع اوستائی روی مسکوکات شاهان کوشانی: اراده نداریم که درین فصل که مخصوص عصر و تهذیب اوستائی کشور ما است از دوره کوشانی و پادشاهان این عصر مملکت خود چیزی بگوئیم. تنها از ذکر يك چيز در اینجا خود داری نمیتوانیم و آن این است که با انتشار دیانت بودائی در آریانا آئین اوستائی حتی در مناصفه شرقی مملکت که مخصوص انبساط بودیزم بودهم بکلی تازمانه های سلطنت کوشانی‌های بزرگ از يك ربع قرن پیش از عهد مسیح تا ربع اول قرن سوم از بین نرفت ، مناصفه غربی بلخ - قندهار مخصوصاً حوزه هیرمند و سیستان موضوع جدا گانه ایست که دیانت اوستائی تا زمان نشر دین مقدس اسلام حتی (۱) صفحه ٤٦ میتهرا - زوراستر و قبل التاریخ آریائی و مسیحی تالیف شارل او تران پاریس ١٩٣٥ (٣١٦) بعدازان هم در اینجا معمول بود. با وجود یکه عصر کوشانی های بزرگ عصر ترقی بودیزم در مناصفه شرقی آریانا محسوب میشد و کوشانی های بزرگ در انبساط و انتشار این دیانت در خاک های شرق سنکیانک و حوزۀ تارم و چین صرف مساعی زیاد کردند وحتی قرار بعضی نظریه ها دین بودائی آئین رسمی این عصر وسلاطین شمرده میشد. معذالك ارباب انواع اوستائی در چپه مسكوكات انها زیاد استعمال شده و حتی خلاف عصر اوستائی شکل و قیافه ئی هم بخود گرفته است. این کار بار اول با کنیشکای کبیر شروع شده و بعد از او «هوویشکا» و « واسودوا » این رویه را تعقیب کرده اند. « میتهرا » رب النوع آفتاب که قبل برین شرحش گذشت در مسكوكات کنيشكا به اسم (میرو) Myipo، Meipo، Miypo، و در مسکوكات هوویشکا «میررو» «میورو» و «مورو» و به دیگر صورت ها از قبیل Mopo، Miiopo، Mippo Mipo Mypo Miypo . همین قسم «مااوگه» یا «مااو» رب النوع مهتاب که در اوستا ذکر شده روی بعضی مسكوكات كنيشكا بصورت «مااو Mao » دیده میشود در مسكوكات كنیشکا کلمه دیگری نقش است که «لرواهاسپو» یا «لرواسپو» خوانده شده ومعنی آن «صاحب اسپ تندرو» است. این کلمه هر کبه علاوه بر اینکه اسم پدر «ویشتاسپه » پادشاه باختری است در اوستا صفات رب النوع آفتاب «میتهرا» و « ایام نپت » رب النوع آب است و سر اودل ستن نتیجه گرفته میگوید که چون « میتهرا » بصورت « میو رو » روی مسكوكات کنیشکا ذکر شده مقصد « لرواسپو» که روی مسکوکات او دیده میشود همان «ایام نپت » رب النوع آب اوستائی است (۱) یکی از ارباب دیگر اوستائی که در مسکوكات كنيشکا بشكل پیر مرد ریش دار و در حال دوش نمایش یافته « واته Vāta » رب النوع «باد» است که به نام «وادو» (۱) صفحۀ ۱۰ ارباب انواع زور استری در مسکوکات هند و سیتی نگارش سر اورل ستن. مبئی ۱۸۸۸ - ملتفت باید بود که p در اسمای مذکور آواز R را میدهد. (۳۱۷) خوانده شد، در ادبیات پهلوی این کلمه «واتو» شده و ازان به تدریج کلمه «باد» بمیان آمده است. هیکل دیگری روی مسکوکات هوویشکا دیده میشود که از بالای شانه های آن آتش زبانه میکشد. اگرچه از روی زبانه های آتش هم میتوان گفت که «آتش» اوستائی را شخصت داده و نمایندگی میکند ولی اسم او «اثرو» «اثورو» شبهه ئی درین مورد نمیگذارد زیرا «آتھر» در «زند» و «آترو» در پهلوی آتش است و در اوستا «اتار Atar» آتش بحیث بزرگترین رب النوع مفید ذکر شده است. «فر» یا «جلال شاهی» که در مورد ظهور دودمان آریائی پیشدادی و کیانی ذکر کردیم در مسکوکات هوویشکا بصورت «فرو» و «فررو» ذکر است همین قسم «ورتراگنا» رب النوع فتح که با لا ازان ذکر شد بصورت «ورلاگنو» در مسکوکات کنیشکا اسم برده شده. پس از روی این تذکار مختصر واضح و به صراحت تمام دیده میشود که ارباب انواع اوستائی با وجود کشمکش ها و جنگ ها و لشکرکشی های اسکندر و انتشار آئین بودائی و غیره در معتقدات باشندگان آریانا فوق العاده اثر انداخته بود واگر این ارباب انواع باستانی اوستائی تا عصر کوشانی ها نفوذ زیادی در روحیات اهالی دو طرفۀ هندوکش نمیداشت قطعاً روی مسکوکات ، آنهم در زمانی که آئین بودیزم در دورۀ عروج خود رسیده بود نقش نمیشد. ارواح بستگان و اجداد: چون پیروان اوستائی به فنای روح عقیده نداشتند و آنرا جاویدان میدانستند موضوع احترام ارواح بستگان متوفی و اجداد در میان آنها شیوع داشت. در اوستا روح مردگان به نام «فراواشی Fravashi» یاد شده . ناگفته نماند که احترام ارواح اجداد بحیث یکی از مراسم خانوادگی در میان تمام اقوام هندو اروپائی وجود داشت و در موقع احتیاج و خطر از آنهم انتظار كمك و مساعدت داشتند. در میان آریاهایا آریاهای کتلۀ باختری این رویه بیشتر تقویت یافته بود. آریا های مسکونۀ دوطرفۀ هندوکش چه در عصر ویدی و چه در عصر اوستائی به این عقیده پابند بودند . در سرود ویدی ( ۳۱۸ ) پارچه های زیادی موجود است که خاطرات پدران و اجداد را تجدید میکند. ایشان بیشتر بحیث پهلوانان و توابع رزمی تصویر شده اند و مخصوصاً در میدان های جنگ از آنها كمك و مساعدت میخواستند چون در دوره اوستائی تاریخ ملی ما محبت به خانواده و علاقه به بستگان بیشتر شد احترام ارواح اجداد بیشتر عمومیت پیدا کرد و چون خانواده ها منبسط شده و از آن عشیره و قبیله و تودۀ ملت واحد تشکیل گردیده بود «فر اواشی هائی» برای خانواده ، عشیره ، قبیله و مملکت بمیان آمده به این ترتیب احترام ارواح مردگان به ستایش پهلوانان ملی منتهی گردید و کار بجائی رسید که عید مخصوصی در اول بهار بنام «هماسپت می دایا» Hamaspatmaidhaya تشکیل کرده و مدت چندین روز از بستگان متوفی و اجداد و کارنامه های ایشان یادآوری میکردند و چنین عقیده داشتند که ارواح آنها در میان بازماندگان آمده و مشاهده میکنند که آیا نام و نشان و کارنامه های آنها فراموش شده یا نه و اگر فراموش نشده بودند كمك هائی به خوشبختی و سعادت خانواده ها و سرسبزی و آبادی کشور بعمل می آوردند. باشندگان آریانا در عصر اوستائی مانند عصر ویدی از ارواح گذشتگان و پهلوانان و قهرمانان ملی در جنگ و پیروزی چشم امید و استعانت داشتند و حتماً در اثر همین رویه بود که امروز يك سلسله معلومات مفید راجع به پهلوانان و سلاله های سلطنتی آریانا و کارنامه های بزرگ آنها از متن اوستا بدست می آید. تذکار نام و نشان و کارنامه های اجداد و پهلوانان و قهرمانان ملی و پادشاهان بزرگ کشور با سرود ویدی در مملکت ما شروع شده در پشت های اوستا فوق العاده انبساط یافته است و دوام همین عقیده باستانی موجب ظهور شاهنامه ها گردیده است. نوروز عبارت از «عیدیاها» است که بشهادت اوستا از آن ذکر کردیم و در حالیکه زمستان به پایان رسیده و طبیعت مجدداً احیا میشد در روز اول سال خانواده ها و عموم قاطبه ملت برای یادآوری کارنامه های بانی سلطنت آریائی در باختر و دیگر پادشاهان آریانا و قهرمانان ملی و اجداد خانواده های خویش مجالس سرود بر پا میکردند. زندگانی اجتماعی درین شبهه ئی نیست که جامعۀ اوستائی همان جامعۀ ویدی است که در هر زمینه مراتب تحول وترقی را پیموده و بعد از پیدا کردن پارۀ مشخصات جدید نام نو «اوستائی» بخود گرفته است در اثر کوچکی که بنام آریانا نشر شده است بصورت غیر مستقیم به این موضوع تماس نموده و روی هم رفته این مطلب را تصریح کرده ام که آئین و زبان وادبیات و تهذیب و تمام قسمت های حیات مادی و معنوی اوستائی شکل ویدی دارد که تحول نموده و تغیر شکل یافته است یعنی همان يك مدنیت قدیم آریائی است که نسبت به مقتضای زمان پارۀ تغیراتی نموده و به اشکال ونام های ویدی واوستائی عرض وجود کرده است . روی هم رفته اینقدر میتوان گفت که در عصر اوستائی همه مبادی حیاتی آریائی یکنوع مرکزیت بخود گرفته و همین مرکزیت در تمام اصولات زندگانی مادی و معنوی این عصر مشهود است . عقیده ، آئین ، ارباب انواع ، زبان ، تشکیلات جامعه ، در بار سلطنتی ، نظام ، اداره ، مشاغل ، حرفه ، پیشه ، زراعت عرف وعاداب ، مراسم زندگانی خانوادگی ، عروسی و خویشاوندی همه چیز از وضعیت نسبتاً مبهم شکل معین ودقیق بخود گرفته است و از همین جهت است که درین دو فصل تاریخ ملی نسبت به دورۀ وید معلومات مادر هر زمینه در عصر اوستائی مشخص ، معین و مفصل تر است چنانچه این نظریه از روی مطالعه دو فصل دوم و سوم معلوم میشود . طبقات اجتماعی : قراریکه در فصل ویدی شرح دادیم تازمانیکه آریاها در آریانا بودند موضوع تفكيك طبقات اجتماعی درمیان نبود و این مسئله با مهاجرت شاخه ئی بطرف هند به علت تماس با در اویدیهای بومی هند در آنجا ( ۳۲۰ ) کسب وجود کرد . در دورۀ ویدی آریانا تازمانی که مهاجرت‌ها و جابجا شدن‌ها دوام داشت طبیعی این مسئله عرض وجود کرده نمیتوانست زیرا انقدر مردم به زمین و زراعت متوجه نشده بودند که طبقۀ زارع و دهقان با مفهوم مشخص بمیان آید. با شروع دورۀ اوستائی ازیکطرف مذهب شکل معین و متمرکز بخود گرفت از طرف دیگر شهرهای بزرگ عرض وجود نمود و ازجانبی هم زراعت و کشت و کار اهمیت بی سابقه پیدا کرد، مذهب با پیدا کردن مراسم و مراکز مشخص سبب شد که طبقۀ روحانیون (موبد وموبدان) عرض وجود کند زراعت و کشت و کار طبقۀ دهقان و بذرگر و زارع را بمیان آورد و با تمرکز یافتن امر اداره وسلطنت و مملکت داری، طبقۀ سوار کار و جنگجو هم شغل ووظیفۀ معینی یافت چنانچه درمورد دودمان شاهی اسپه دیده شد که رؤسا ونجبای مملکت با داشتن گله‌های اسپ به عناوین مختلف شهرت یافته بودند . به این ترتیب چون درعصر اوستائی جامعۀ آریائی از هر رهگذر قدمی درسیر ارتقای خویش پیشتر گذاشت به تدریج و بصورت غیر محسوس طبقات اجتماعی عرض وجود کرد این طبقات در اوستا به سه نام یادشده اند: «خوتو ورزن، ایریامن» مدققین دراطراف تعبیر این سه کلمه اظهارات مختلف نموده‌اند درتفسیر پهلوی اوستا سه اسم مذکور به کلمات «خویش - والوتا ـ ایرمان » تعبیر شده کلمه خویش هنوز در زبان دری کشورما موجود است برز وورز به معنی کشت و کار آمده در پشتو « بزرگر » به معنی دهقان است. « ایریامن » سابقۀ قدیمی‌تر دارد زیرا درعصرویدی « آریامن » نام یکی ازارباب انواع بود وچون به معنی دوست هم آمده احتمال دارد که کلمۀ ( یار ) بی‌ارتباطی با آن نباشد بهرحال مفسرین پهلوی اوستا و مدققین اروپائی اصل کلمات سه‌گانۀ اوستا را هرچه تعبیر کرده باشند اهمیتی ندارد چیزی که مهم است این است که مقصد واقعی آنها سه طبقۀ اجتماعی روحانیون، دهاقین و طبقۀ شرفاء سوار کار (۳۲۱) ( شو اليه ) بود ر« خوتو » بر روحانیون ، «ووزن » بر برز گران و «ایریا من » بر نجبای جنگجو و سوار کار استعمال میشد قرار اشاره ئی که در یسنای نوزده فقره ۱۷ شده احتمال وجود يك طبقه دیگر هم در عصر اوستائی میرود درینجا چهار طبقه به نامهای ذیل یاد شده: « اتروان » ، « رتشنر » ، « استر یه فشیا نت » « هوئی تی » اتروان مرکب از دو کلمۀ است ( اتر=اتش ) و ( وان ) یعنی « اتنروان » یا نگهبان آتش که مقصد از رو حانیون وقت باشد در کلمۀ ر تشتر ( رت ) گردونه معنی دارد و آنرا « گردونه ران » ترجمه کرده اند و مقصد از آن طبقه شرفاء جنگجو است « واستمر » چرا گاه است و بصورت غیر مستقیم دهاقین و مال داران را در بر میگیرد و «هوئی تی» عبارت از اهل حرفه و پیشه میباشد (۱) ملتفت باید بود که چهار دسته مذکور که بعنوان طبقات اجتماعی یاد کردیم اصلا و اساساً به مفهوم طبقاتی نبود که در هند درمیان آریاهای مهاجر بمیان آمده بود.« گایگر » در اطراف همین مسئله دقیق شده و بر آن عوض طبقات اسم « مراتب » را گذاشته و می نویسد که روحانیون و شرفاء ودها قین بدون کدام فرق بارز پهلو به پهلوی هم زندگانی میکردند و همه دارای حقوق مساوی بودند و حتی چیز واضحی در دست نیست که به تنزل مقام دسته چهارم اهل حرفه و پیشه اشاره کند . در فصل دوم اشاره کردیم که در عصر ویدی طبقات اجتماعی در آریانا وجود نداشت و بعدها در اثر تماس آریاهای مهاجر با دراویدی های بومی ماورای شرق اندوس در هند بمیان آمد این روح در جامعۀ آریانا در عصر اوستائی هم محسوس میشد. با وجودیکه اوستا از مراتب چهارگانه اجتماعی اسم می برد ولی حقوق همه یکرنگ و مساوی بود ( ۲ ) تذکر اوستا اشاره به ظهور مراتب چهارگانه ایست که در جامعه پیدا شد . ایشان از هم جدا و متفرق نبودند. بین خود (۱) صفحه ۸۷ گاتها سرودهای زرتشت تالیف و ترجمۀ پورداؤد ( ۲ ) صفحه ٧٦ تمدن ایرانی های شرقی در زمان قدیم تالیف گایگر ترجمه انگلیسی دربار دستور پشوتان سنجانا ( جلد دوم ) (۳۲۲) خویشاوندی میکردند . بعبارت دیگر همه بیکدیگر متصل و پیوست بودند همان مقامی که در اوستا " اثروان " یا روحانیون داشتند طبقه سوار کاران جنگجو ، و دهاقین هم دارا بودند اوستا زراعت و کشت و کار را به کدام پایه توصیف کرده و دهاقین را چه مرتبه بزرگی داده است همین قسم سوار کاران و پهلوانان در حراست کشور و دفاع تهذیب اوستائی رول عمده ئی بازی کرده و مقام خیلی ارجمندی داشتند . اوستا بدون استثنا همه مردم را به جنبش و فعالیت و مقابله با مشکلات حیات دعوت کرده و همه را با تذکار مراتب چهار گانه بيك نگاه میدید. پندار نيك ، كردار نيك ، گفتار نيك را بدون تميز به همه سفارش کرده و از دروغ و ناپاکی های روحی و بدنی جداً منع نموده است و احترام و عدم مراعات همین دو سنخ مفکوره تنها تمیز واقعی افراد جامعه اوستائی آریانا شمرده میشد . صحت و زیبائی بدن : اوستا اول به صحت و سلامتی بدن و باز در زیبائی و تناسب و قشنگی اندام و اعضا اهمیت زیادی میدهد، به این موضوع در مبحث تشریح سلطنت یاما پادشاه هم تماس کردیم و دیدیم که مؤسس سلطنت پیشدادی بلخی چه اهمیت بزرگی در صحت و سلامتی افراد رعیت خود میداد و سلامتی و تناسب بدن و بلندی قامت در انتخاب کسانیکه در مجاورت پادشاه در احاطهٔ " قصروارا " زندگانی میکردند دخالت داشت . سینه فراخ ، شانه های عریض ، قامت بلند ، ومخصوصاً چشم نافذ و روشن افتخار مرد خوانده شده (۱) "روشنی نگاه" "تیزی نگاه" در موارد مختلف تعریف شده و نشان میدهد که در جامعه اوستائی به چشم و حفاظه و مواظبت آن توجه خاصی مبذول میشد . بلندی قامت ، تناسب اعضا، قوت، توانائی چشم روشن ، پاشنهٔ كوچك ، بازوی رسا وطویل همه صفات با افتخاری است که اوستا نه تنها برای مرد داده حتی " یزاتاها " موجودات نورانی را (۲) هم بدان تعریف کرده است ، همین طور به زیبائی چهره و چشمان بزرگ ، سفیدی ساعد (۱) یشت ۱۵ فقره ٥٤ (۲) فرشتگان . (۳۲۳) انگشتان نازك خانمها هم اشاره ها شده از روی تعریف اوستا واضح معلوم میشود که مردان کشور ما درین عصر قامت بلند ، سینهٔ فراخ و عریض و بنیهٔ قوی و نیرومند داشتند وزنها هم دارای قد بلند و چهره زیبا و چشمان گیرنده و جذاب بودند و هنوز هم بصورت عمومی باشندگان افغانستان صفات نیاکان خود را دارا هستند و نسل نیرومند و قوی میباشند. پس قراریکه ملاحظه میشود سلامتی و تناسب بدن و زیبائی چهره و اندام و قوهٔ بدنی و نیروی طبیعی از اختصاصات جامعهٔ اوستائی بود و یکی از موجبات مراعات پاکی و نظافت ظاهری و باطنی که به منتها درجه در اوستا توصیه شده همین بود که مردم از روی جسم و روح قوی ، نیرومند و توانا باشند تا در مبارزهٔ زندگانی همیشه فایق شوند و نور بر تاریکی غلبه کند. اوستا سن بلوغ مرد که آنرا ayu ” ایو “ میخواند ۱۵ سال تعین کرده و این مسئله بیشتر مربوط به تاثیر آب و هوا و خاك است. همان طوریکه امروز بچه ها از حوالی سن ۱۵ درین سرزمین جوان میشوند در زمان های باستانی هم این تاثیر درین آب و هوا بوده و نسبت به بعض جاهای دیگر بچه ها و جوانها زودتر وارد مرحلهٔ مبارزهٔ حقیقی حیات میشدند. عروسی : همانطور که در عصر ویدی تاریخ آریانا عروسی یکی از نیکو ترین اعمال اجتماعی حتی جزو وظایف مذهبی بشمار میرفت اوستا به مفهوم دقیق تر این اهمیت را برای آن قایل بود. پیشتر گفتیم که سن ۱۵ ، سن بلوغ شمرده میشد ازین تاریخ به بعد پسر و دختر حتماً مکلف بودند که به اساس عشق و محبت ، همسری برای خود انتخاب کنند و نداشتن همسر گناه تلقی میشد مخصوصاً از طرف زن، زیرا عقیده داشتند که مرد بانکر ار قرائت اوستا در زندگانی آینده صاحب احفادی خواهد شد ولی زن برای احراز اولاد چاره ئی غیر ازین نداشت که شوهر بگیرد . پسر و دختری که در خانه بدون انتخاب همسر و عقد عروسی کلان میشدند مورد طعن همگان واقع میشدند. قراریکه (٣٢٤) از خلال اوستا معلوم میشود وقتیکه سن دخترها متقاضی میشد شوهران نیرومند ور شید نیاز میکردند، برای خواستگاری به والدین و یا به کسانیکه حامی دختر می‌بود، مراجعه میشد، در بعضی مواقع به خود دخترها هم مراجعه میکردند و از اینجا آزادی آنها در انتخاب و قبول شوهر معلوم میشود. واضح تشخیص نمیشود که عامل حقیقی عروسی، عشق یا اقتضای طبیعی یا تشکیل خانه و عایله بوده معذالک قراریکه گاتها قدیم‌ترین قسمت اوستا اشاره میکند «عشق و شفقت» تنها عوامل خوشی زناشوهری تلقی شده است. در عصر اوستائی اینطور هم قاعده بود که بعد از موافقت طرفین «عروس خیل» و «داماد خیل» عروس به داماد سپرده و اعتماد میشد و این دوره تا زمان انجام عقد عروسی کم وبیش طول میکشید و ممکن چند سالی هم از بین میگذشت. مراسم عقد عروسی به تماس دست عروس و داماد و خواندن دعاهائی از طرف موبدان انجام میگرفت و آنگاه عروس با آرایش تمام در طی مراسمی از خانه پدر به خانه داماد برده میشد، داماد و عروس در خانه خود در عصر اوستائی بيك عنوان «نماتو باتهنی» و «نماتوپيتی» یعنی صاحب اختیار خانه یاد میشدند و ازین معلوم میشود که زن و شوهر در خانه مقام و اختیارات تقریباً مساوی داشتند، زن مانند شوهر بهمان يك عنوان یاد میشد و امور اداره خانه خود را هرکدام به تقسیم و سهم خود اجرا می نمودند. یعنی کارهای خارج خانه، دهقانی، کشت و زراعت، شکار و محاربه کار مرد و تربیه اطفال، پختن خوراك و دوختن لباس و مراقبت امور داخلی خانه کار زن بود. زنان عصر اوستائی آریانا مانند زنهای عصر ویدی در مراسم مذهبی با مردها شامل میشدند اولین خواهش شوهر از عروس عفت و پاکی و حفاظه شرف و نام است و جزئی شبهه‌ئی درین راه منجر به طلاق میشد. در مسئله عروسی يك چیز بارزی که میان عصر ویدی و اوستائی فرق داشت (٣٢٥) این بود که در عصر ویدی عروسی میان آن خویشاوندانی که اشتراک خون بین خود داشتند ممنوع بود، و در عصر اوستائی برخلاف این قانون رفتار میشد و حتی ضد آنرا ترجیح میدادند این مسئله ناشی ازین شده بود که در عصر اوستائی موضوع حفاظت صافی خون وعرق در آریانا به منتها حد خود رسید و این رویه خانواده ها را به اندازه ئی محتاط ساخته بود که باید تنها بین خانواده ها و خویشاوندان خود مزاوجت کنند . راجع به وحدت زوجه وتعدد زوجات معلومات صریحی از اوستا بدست نمی آید ولی از پاره اشارات غیر مستقیم معلوم میشود که تعدد زوجات هم ممنوع نبوده. ترقی زراعت : دوره ویدی تاریخ کشور ما روی همرفته دوره ایست که مالداری وزراعت هر دو در آن معمول بوده ولی مال داری نسبت به زمین داری وزراعت ترقی وعمومیت داشت تاجائی که از روی سرود های ویدی معلوم میشود و در فصل دوم شرح یافت باشندگان آریانا در عصر ویدی بیشتر مردمان مالدار بودند و مالداری به اندازه ئی در زندگانی آنها دخالت داشت که تشکیلات اجتماعی آنها هم به اساس اغیل و چراگاه وغیره صورت گرفته بود ( صفحه ١١٦ ١١٥ ) وعلت آنهم واضح فهمیده میشود زیرا بیشتر وقت مردم در حرکت وجنبش و مهاجرت و انتخاب اراضی به دو طرفۀ هندوکش سپری شد. اگرچه آریاها بعد از ورود به بخدی مدت طویلی را در آنجا سپری کردند وحیات آنها مراتبی را پیمود وحتی به مدارج بلند ترقی رسید ولی باز شروع مهاجرت و پراگنده شدن آریاها به دو طرف هندوکش و مهاجرت بعضی شاخه ها بطرف شرق وغرب تقریباً وضعیت چادر نشینی را برای چندی روی کار آورد و این زندگانی بیشتر به تربیۀ حیوانات مساعد بود . بهر حال با شروع عصر اوستائی مهاجرت هائی که بخاک های هند وفارس بعمل آمد خاتمه یافت و کسانیکه در داخل آریانا باقی ماندند همه در نقاط مختلف مسکون و مستقر شدند وزندگانی از مرحله مالداری بیشتر ( ٣٢٦ ) بطرف زمین داری و کشت و کار میلان پیدا کرد و این قدم دیگری است که آریایهای مقیم دو طرفۀ هندوکش در راه ارتقاء و مدنیت گذاشتند و این وضعیت در دورۀ اوستائی تاریخ ملی کشور ما خیلی ها انبساط یافت و به اندازۀ ئی عمومیت پیدا کرد که عامل ممیزۀ خاك و باشندگان کشور ما با سرزمین بیگانه و بیگانگان گردید. اهمیت زراعت و کشت و کار و دهقانی و بزر حبوبات و غرس اشجار نسبت به سرودویدی در اوستا بیشتر نشان داده شده و حتی گفته میتوانیم که فرگاد باباب سوم « وندیداد » سراسر وقف امور زراعتی میباشد و از محتویات آن دیده میشود که اوستا چه اهمیت بزرگ برای بزر حبوبات وغرس اشجار و کشیدن نهرهای آبیاری و غیره امور زراعتی قایل شده بود چون آئین اوستائی به اساس ستيز قوۀ نيك و بدگذاشته شده بود سرسبز گردانیدن زمین و کشت و کار هم يك نوع مقابله با گرسنگی و قحطی بود، لذا آریایهای عصر اوستائی از روی وظایف مذهبی به انبساط زراعت و کشیدن نهرها و غرس اشجار و بزر حبوبات مکلف بودند و در اثر مراعات همین قوانین بود که خاك های اوستائی یعنی ولایات آریانا هر کدام سرسبز و خرم و آباد شده و در متن اوستا به صفت « زمین اعلی » یاد گردیده است . در گات های اوستا طبقه دهقان وزراعت پیشه به کلمۀ « ورزن » یاد شده که در آن ریشه « ورز » مهم و قابل یاد داشت است زیرا از ان کلمه «برز » و «بزر » عرض وجود کرده و با الحاق کلمۀ « گر » از آن برزگرو «بزرگر » ساخته اند و کلمه اخیر در پشتو معمول ومروج است وبر دهقان اطلاق میشود . جنگ و ادوات جنگی : قرار یکه سرود های ویدی ومتن اوستا شهادت میدهد آریایهای آریانا مردمان با شهامت و دلیر و جنگی بودند وسلحشوری اولاد نجیب هندوکش را سرودهای رزمی وید و مها باراته و متن اوستا و شاهنامه ها و دیگر ماخذملی مزین کرده است. در فصل دوم مختصراً وضعیت جنگجوئی باشندگان کشور خود را در عصر ویدی شرح دادیم (صفحه ١٣٥) ( ۳۲۷ ) چون در دورهٔ اوستائی احساسات قومی و ملی آریائی در آریانا بیش از پیش تقویت یافت و ظهور مخالفین تورپائی و عناصر غیر آریائی و سامی در شمال و شمال غرب و غرب احساسات مقابله را بیشتر در آریانا برانگیخت روح سلحشوری و جنگ آزمائی قدیمی در اولاد مملکت بمراتب قوی تر شد و پادشاهان بزرگ مادر پرورش پهلوانان و مردان جنگی و تقویت نسل صرف مساعی زیاد کردند و در نتیجه تربیهٔ خانوادگی و تاثیر محیط و تقاضای مفاد ملی و سیاست پادشاهان بزرگ و مدبر روح جنگ آزمائی در نسل و جامعه انبساط زیاد یافت . در عصر ویدی بمناسبت مهاجرتها و جابجا شدنها و اشغال اراضی و حیات مالداری تا يك اندازه مجادله و مخالفت ها میان خود قبایل آریائی هم پیش میشد، در عصر اوستائی این مفکوره به تدریج از بین رفته کسانیکه در سرزمین اوستائی آریانا زندگانی داشتند همه عنداللزوم بحيث اولاد يك كشور واحد با خارجی ها و بیگانگانی که از روی عرق و آئین با ایشان فرق داشتند میجنگیدند و از کشور و آئین و تهذیب و خاك و حکومت خویش دفاع میکردند چنانچه جنگ های « آریا » و « توریا » یا مقابله های « آریائی » و « تورانی » یکی از بزرگترین موضوعات حماسی و رزمی کشور ما است و انعکاس آن از عصر اوستائی به بعد به اندازهٔ زیاد است که تمام داستان ها و عنعنات رزمی مملکت ما را در دوره های بعد اشغال کرده است . در عصر اوستائی کشور ها بیشتر تربیهٔ پهلوانان باب بود. در جنگ ها سران خانواده با منسوبین آن که عبارت از پسران و ملازمین مربوطه باشد همه بحيث يك « دسته پهلوان » شامل میشدند، گایگر اظهار میکند که تشکیلات نظامی هم بیشتر به همین اساس بوده و پهلوانان و رزم آوران خانواده خانواده و قبیله قبیله صف میکشیدند تا علایق خویشاوندی در موقع خطر ایشان را جسورتر ( ۳۲۸ ) کنند. ملت وعسکر ازهم فرق نداشت ملت عبارت از رزم اوران ورزم اوران عبارت از تودهٔ ملت بود وتنها اطفال وزنان و پیر مردان از مشاغل جنگی معاف بودند. ترتیب وصف آرائی مراعات میشد و پادشاه مملکت و شهزادگان مستقیماً قشون پهلوانان خودرا اداره میکردند و بجنگ سوق میدادند. در یشت ۱۳ فقره ۳۹ قشون به کلمه سپاه Spadha یاد شده و ازان کلمهٔ سپاه بمیان آمده که تا امروز در زبان دری معمول است. برای تفریق دسته های قشون بیرق و علایم معمول بود چنانچه کلمه «در فش» از کلمات اوستائی است و «گایگر» به این عقیده است که بیرقهای بلند بخدی که اوستا ذکر نموده یکی از علایم ممیزهٔ رشادت باختری ها را نیز نشان میدهد. همین قسم در اوستا ذکراست که فراواشی Fravashis «ژنی ارواح اجداد» هم دارای علامه و نشان مخصوص عسکری بود از روی مطالعاتی که مدقق فوق الذکر در اسلحهٔ آریایهای اوستائی نموده اظهار میکند که نسبت به سلاح دفاعی اسلحهٔ تعرضی آنها زیادتر بود. در عصر اوستائی هنوز مانند دورهٔ ویدی جنگ با عراده های جنگی در آریانا رواج داشت ولی بیشتر مخصوص شاهان و شهزادگان ونجبای قوم بود. مانند عصر ویدی هنوزهم دونفر جنگجو وعراده ران در يك عرادهٔ جنگی جای میگرفتند وفتح وشطارت وحتی حیات جنگجو بیشتر به قابلیت عراده ران منوط بود. ازین جهت با عراده ران نه به قسم نوکر بلکه بحیث رفیق رفتار میشد. زره وجوشن وپوشیدن آن در نبرد معمول بود. «میتھرا» رب النوع آفتاب که در جنگ ها ملت اوستائی آریائی ازو استعانت میخواستند بعنوان « صاحب زره طلائی » خوانده شده؛ از روی تشریحاتی که «وندیداد» راجع به يك عرادهٔ جنگی و پهلوان مربوطه آن میدهد معلوم میشود که رزم اوران کشور ما درین وقت زره، جوشن خود و چهاراینه و کمر بند وغیره را میشناختند زره از کلمه زراده Zradha ( ۳۲۹) مشتق شده ومعنی این کلمه صدای « جغ جغ » را افاده میکند و معلوم میشود که از روی صدای حلقه آن این کلمه بمیان آمده و تا حال باقی مانده است. پوره معلوم نمیشود که زره این وقت کاملاً از پارچه های فلزی تشکیل شده بود یا از مجموع حلقه ها بهر حال خود زره معمول و مروج بود. خود به کلمه « ساره واره » Saravara یاد شده و مرکب از دو جزء است: « ساره » به معنی سر « واره » محافظه کردن یعنی «حافظ سر» ( ۱) پوره معلوم نیست که آیا خود را از چرم میساختند یا از فلز، با اشاراتی که در مورد «فراواشی» زنی ارواح مردگان و « واهیو » رب النوع باد و میتهرا رب النوع آفتاب شده واضح معلوم میشود که کلاه خودهای فلزی در عصر اوستائی معمول بود . در پشت ها کلمهٔ خود هم بصورت «خودهه Khaodha » یاد شده و خود برنجی ( آیو خوده Ayo-khaodha) وخود طلائی زرا نیو خوده (Zaranyo-khaodha (۲) تذکار رفته است. علاوه برین چیزهایی دیگری هم پهلوانان برای حفاظت قسمتهای مختلف بدن می‌پوشیده اند «کوی ری» Kuiri که خود را به زره وصل میکرد «پیتی دا نه» Paiti-dana که حصهٔ پایان روی را محافظه مینمود « کمره »Kamara یعنی کمربند که هم شمشیر در آن آویزان میشد و هم حصهٔ کمر را محافظه میکرد و بدن را استوار نگه میداشت . رانه پانه Rana-pana یا «ران بند» که ران ها را محفوظ میداشت . سپر هم درین وقت مجهول نبود در پشت های ۱۳ فقره ۳۵ و ۱۹ فقره ٤٥ به کلمهٔ «سپاره داشته» یاد شده و از همین اسم، کلمهٔ « سپر » بمیان آمده است . قدیم ترین سلاح تعرضی این وقت گرز بود که صورت ابتدائی آن بشکل دانگ چوبی بود گره دار که بعض اوقات برای زیاد ساختن وزن به آن پارچه های ( ۱) توته ۳ صفحه ۲۳ جلد دوم مدنیت ایرانی های شرقی در زمانه های قدیم تالیف گایگر ( ۲) پشت ۱۳ فقره ٤٥ و پشت ۱۵ فقره ۵۷ . ( ۳۳۰ ) فلز را هم نصب میکردند ، یکنوع گرز كوچك ديگر هم داشتند كه معمولاً آنرا به كمر می بستند و آنرا بر دشمن پرتاب میکردند . این گرز معمولاً تیغه های تیز داشت و آنرا میخ کوب میکردند و اوستا آنرا خطر ناك ترين تمام اسلحه قلمداد کرده است و سلاح مخضو ص " ميتهرا " رب النوع آفتاب بود و آنرا " وزره Vazra " میگفتند كه معادل آن در سانسکریت " وجره Vajra " است و پهلوان معر و ف كابلى يا سیستانی كر سسيه Kersaspa این سلاح را همیشه با خود داشت . ( ۱ ) چکوشه Chakusha يا تبرزين سلاحی بود دو دمه و بر نده . کلمه چکش از آن بمیان آمده . پهلوانان دوره اوستایی كشور ما يکنوع نيزه های کوچکی داشتند كه نسبت به تير بزرگتر بود و به قوت بازو بر دشمن پرتاب میشد و معمولاً يك پهلوان ۳۰ عدد آنرا با خود می برداشت همان طور که شدت تیر به قوت انعطاف كمان تعلق بیشتر د اشت تیزی رفتار واصابت این نیزه ها مربوط به قوت بازو ومهارت انداخت پهلوان بود. تیر و کمان در جنگ های این زمان استعمال میشد . كمان را معمولاً از چوب های قابل انعطاف میساختند وزه آن را از پی یا روده حیوانات تهیه میکردند و آنرا « اره زازهی Arezazhi » یعنی « فاتح جنگ» می نامیدند . تیر را « ئیشو » Ishu میگفتند واز نی یا شاخه های اشجار میساختند . آ ن حصه تیر را كه در چلهٔ كمان مانده میشد . « پای» میگفتند و معمولاً از شاخ ساخته میشد نوك تير را « دهن » میگفتند زیرا آن قسمت به بدن دشمن اصابت میکرد و خون دشمن را می مکید و از مفرغ ساخته میشد. يك پهلوان ۳۰ عدد تیر در تیر کش با خود می گرفت. « ارخشه » Erkhsha در اوستا بحيث ما هر ترین تیر انداز آن عصر خوانده شده که تیر را از کوهی به كوهی پرتاب میکرد نیزه و خنجر و فلاخن هم در میان پهلوانان كشور ما در عصر او ستائی معمول و مروج بود نيزه ها را (۱) مجسمه های « واجرایانی » محافظ بودا مجهز با گرز به تعداد زیاد از هند پیدا شده . (۳۳۱) نوك تيز و طويل میساختند . شمشیرهای این وقت معمولا کوتاه و دو دمه بود و بیشتر شباهت به قمه ها و پیش قبض هائی داشت که تا حال در میان قبایل پشتون و نورستانی دیده میشود. در آخر این را هم متذکر میشویم که یما پادشاه قرار شرح اوستا خنجر مزین طلائی داشت که علامه نیروی سلطنتی او بود (۱) زبان زند : در فصل دوم تحت عنوان زبان ویدی » (صفحهٔ ۱۶۰) متذکر شدیم که آریاهای کتلهٔ باختری بیکی از السنهٔ هند و اروپائی تکلم میکردند که مدققین در اول وهله آنرا زبان باختری » و بعدها به نام های زبان «آریا» یا «هند و ایرانی» موسوم ساختند. درین هیچ شبهه ئی نیست که مهد نشو و نمای این زبان باختر و کانون بزرگ انبساط و توسعه و ظهور شاخه های مهم واساسی آن سرزمین آریانا است . در فصل دوم متذکر شدیم که از زبان آریائی باختری شاخه ئی که اول نشو و نما کرد و نمونه های اولی آن با سرود های ویدی در دست است زبان سرودهای مذکور است که آنرا مدققین « هند و آریا » گویند و بنام «ویدی» هم یاد شده و ما هم آنرا بهمین اسم شرح دادیم . از همان زبان آریائی باختری موازی بازبان ویدی زبان های دیگری هم در آریانا جدا شده است . از آن جمله یکی زبان گاتهای اوستا است که معمولا آنرا بنام زبان «زند» یاد میکنند . این زبان را هم در اوائل بعضی از مدققین زبان باختری خوانده اند و اوستائی هم گویند ولی بیشتر به زبان زند معروف است. میان آخرین نمونه های ادبی که بزبان و ید در کشور ما بمیان آمده و قدیم ترین نمونه که در زبان زند ظهور کرده است مانند «گاتها فرق خیلی کم است. تشابه کلمات بین این دو زبان کشور از حد قیاس بیرون است و با مراعات جزئی تبدلات صوتی که آنهم اصول معینی دارد میتوان حتی پارچههای شعر يك زبان را به زبان (۱) در قسمت اسلحه از مبحث جنگ و آلات جنگی جلد دوم مدنیت ایرانیهای شرقی در زمان قدیم تالیف کایگر استفاده شده . (٣٣٢) دیگر گردانید راجع به این مطلب کتب زیادی از طرف مدققین و علمای زبان نوشته شده . (۱) پس زبان «اوستائی» یا بهترتر بگوئیم زبان «زند» زیرا تمام اوستا به این زبان نوشته نشده و تنها «گات ها» نمونه قدیم آن است ـ زبانی است که مانند زبان سرودهای ویدی از اصل تنۀ زبان آریائی باختری جدا و در خاک های کشور ما نشو و نما یافته . در زمانیکه زبان ویدی زبان سرودها بود زبان زند و دیگر شاخه هائی که مستقیماً از زبان آریائی باختری جدا شده بودند کم و بیش در نشو و نما بودند تا اینکه زبان ویدی بعد از یک دوره حیات اولی که سرودها بهترین شاهد آنست از خاک های آریانا به اراضی ماورای شرقی اندوس «سند» منتشر شد و زبان زند آنقدر انبساط یافته بود که با عصر و آئین، و دیگر ممیزات، اوستائی کشور ما عرض وجود کند چنانچه گات ها که قدیم ترین قسمت اوستا است و در زمان حیات زرتشتر سپنتمان و ویشتاسپه پادشاه باختر سروده شده بهمین زبان میباشد همان طور که از زبان وید بعدها زبان سانسکریت و دیگر پراکریت ها در هند و بعضی نقاط آریانای شرقی عرض وجود کرد زبان زند در زبان های بعض حصص شمال شرقی آریانا (تخارستان) و السنه ئی که پسان در خاک های فارس بنام فارسی قدیم پیدا شد دخالت زیاد دارد و از همین فارسی بعدها به تدریج و در مرور زمانه های جدید فارسی متوسط پهلوی و فارسی جدید بمیان آمده است . اگر چه راجع به پشتو در فصل دوم هم نظریات مدققین را اظهار نمودیم ولی چون قرار تحقیقاتی که تا حال بعمل آمده ارتباط آن با «زند» بیشتر است مجدداً متذکر میشویم : رویهمرفته دو نفر از مدققین بزرگ «مولر» Fr. Muller (۱) گرامر اوستا و مقایسه آن با سانسکریت ۱۸۹۲ تالیف جکسن. لهجه ها (Dialectes) پروفیسر میه و غیره . (۳۳۳) ودار مستتر به این عقیده اند که پشتو با از زبان زند یا از زبان دیگر مشتق شده که موازی بازند از زبان آریائی باختری منشعب شده است. در صورتیکه پشتو از زند منشعب نشده باشد یا خودش مانند زبان ویدی وزند راساً از زبان آریائی باختری جدا شده و یا اصلاً موازی بازند زبان دیگری از اصل آریائی باختری مجزا گردیده که صورت قدیم ادب آن در دست نیست و پشتو نماینده آنست و از همین جهت بعضی ها مانند داکتر «ترومپ» پشتو را زبان مستقلی بین زبان های دسته هندی و دسته ایرانی میخوانند . (۱) و چون دسته های مذکور از زبان سرودهای ویدی و زبان گات های اوستا یعنی زبان «وید» و «زند» بمیان آمده اند بعقیدۀ داکتر ترومپ زبان پشتو مقام مستقلی میان این دو زبان داشته و درین صورت میتوان گفت که پهلوی وید و زند، زبان پشتو، یا اقلا زبان دیگری که امروز بنام پشتو زبان ملی ما را تشکیل داد . است مستقلا از زبان آریائی باختری جدا شده بود. از زبان ویدی ها السنه هندی منشعب شد ، از لسان زندما السنه غلجی، منجی، شغنی و فارسی قدیم و شعبات آن بمیان آمد و پشتو در خود کشور باقی ماند . يك مسئلۀ دیگر که تذکار آن درین مبحث بی مورد نیست این است که زبان های گوشۀ شمال شرقی آریانا یعنی علاقۀ تخارستان که عبارت از زبان های غلچه منجی یا منجانی، واخی ، اشکاشمی، شغنی و غیره باشد به زبان اوستائی خیلی ها شباهت دارد. علاوه بر شباهت زبان های دره های پامیر واكسوس عليا وبدخشان به زبان زند روی هم رفته بقایای تهذیب اوستائی در میان باشندگان این گوشۀ افغانستان نظر اکثر سیاحین و مدققین بزرگ را بخود جلب کرده است (۲) (۱) اشتباه نشود که دستۀ السنه ایرانی از همان زبان زند بمیان آمده است . (۲) صفحۀ ۲۱۸ - ۱۱۷ کتاب مسافرت Journey تالیف وود صفحه ١٤١ کتاب پامیر تالیف گوردن . فصل چهارم سلطه بیگانه هخا منشی ها در فصل دوم مهد اولی قبایل هند واروپائی « در آریاناویجه » وفرود آمدن . يك دسته به باختر ومعروف شدن آنها به نام مخصوص « آریا » یا « کتلهٔ آریائی باختری » وتشکیل اولین کانون بزرگ مدنی وسلطنتی و یدی در باختر وباز پراکنده شدن واستقرار آنها در اثر کثرت نفوس به سائر نقاط آریانا ومهاجرت دو شاخه یکی بطرف هند ودیگری بجانب مدیا و فارس شرح یافت. هکذا در فصل سوم به تفصیل جزئیات شرح داده شد که سر زمین مستعد آریانا وجامعه مدنی باختر اولین پرورشگاه ثقافت آریائی بوده و در اثر مقتضیات این کانون بزرگ سلاله های پاراداتا ( پیشدادی ) کاوی ( کیانی ) ( اسپه ) یکی پشت دیگر سلطنت کرده رفتند و در حالی که شاخه های مهاجر از خطهٔ زیبای آریانا به هندو « مدیا » و « فارس » رفتند آریانهائی که در سرزمین اجدادی خود باقی ماندند دورهٔ درخشان اوستائی ومدنیت و تهذیب آنرا بمیان آوردند واثرات معنوی این مدنیت هم مانند دوره های پیشینهٔ بخاك های بیگانه خصوص جانب غرب نفوذ کرد . این دوره که در حوالی ۱۰۰۰ ق م يا يك دو قرن پیش شروع میشود از نقطهٔ نظر مميزات مدنی وروحی ومعنوی و آمریت سیاسی تا حوالی ۵۰۰ ق م دوام میکند زیرا مقارن به این زمان خانواده از فارسی ها موسوم به هخامنشی خویش را بالاخره از حاکمیت ماد واشوری نجات داده در سزیبان ( شوش ) به سلطنت میرسند وبنای یك سلسله تهاجمات را (٣٣٥) در مملکت ما میگذارند. چون هخامنشی خانواده ئی از قبایل پارسوا و پارسوا مدتی مطیع «امادی» و هر دو دوره های طولانی تحت اثرات ونفوذ سیاسی عالم سامی و مخصوصاً آشوری ها بودند با وجودیکه ما در تاریخ باستانی آریانا به عالم سامی واشوری و ماد وغیره تماس دائمی نداریم چون در ضمن تذکار سلطه و تهاجمات هخامنشی بسامسایل به تعلقات هخامنشی ها وفارسی ها واثرات وارده برایشان از عالم سامی ربط میگیرد مختصراً پیش از ظهور سلطنت هخامنشی وتهاجمات آنها بر آریانا از بعضی اقوام سامی اسیای غربی واثراتی که بر اقوام مهاجر آریائی امادی و پارسوا نموده اند ذکر میکنیم و بعد به مطلب اصلی بر میگردیم . * * * مرکز اولین مدنیت سامی کلده وعیلام: در فصل سوم راجع به مسقط الرأس ابتدائی وقدیم عناصر نژاد سامی اشاره شد و توضیح یافت که شرق مدیترانه و شبه جزیره عربستان مهد نژاد سامی بوده از اینجا موج های این نژاد به بین النهرین و مصر وشمال افريقا وغيره نقاط انتشار یافت . روایات سامی مرکز مدنیت خودرادر کلده وعیلام یعنی بین دجله و فرات در بین النهرین قرارمیدهند رونه گروسه می نویسد که آسیای مرکزی ومناطق همجوار (درۀ نیل وتر کستان ) از روی مدنیت همرنگ خود نسبت به سائر نقاط تقدم زیاد داشت و دورۀ جدید حجر که در اروپا در حوالی ٧٥٠٠ شروع میشود از ٢٠ هزار سال قبل از مسیح در مصر و کلده عیان بودوکانون های خیلی مهم مدنیت جدید حجر در مصر علیا فلسطین کلده وعیلام تاتر کستان غربی (حفریات انو Anau) دیده میشد . این مراکز به تاریخ های مختلف دست به فلز زده اند واز کلده و عیلام در حوالی ٥٠٠٠ ق م آثار فلزات پیدا شده . مدنیت کلده وعیلام در عصر مس کارسه قوم ( ٣٣٦ ) بوده ( ١ ) « شومری » یا « سومری » نژاد مخصوص کلده که رسم الخط ' ارباب انواع مهیب، جادو، ستاره شناسی ومذهب « ایشتار Ishtar » رابه کلده ارمغان دادند « اکاد » یا اکادی ها که اصلا ً سامی بودند واز عربستان به بین النهرین آمده بودند و شماش Shamash ( آفتاب ) وماردوك Mardouk را می پرستیدند. عیلامی ها باشندگان سوزیاب که ایشان هم قومی مرکب بود ند واگرچه با « سومری ها » و « اکادها » يك مدنيت مشترك داشتند صاحب مجمع ارباب انواع وزبان مخصوصی بودند که نه سامی بود ونه سومری . موضوع اصلیت سومری ها یکی از مسایل خیلی پر پیچ تاریخی است ومعلوم نمیشود که آیا بومیان خود کلده هستند یا قوم متهاجم وفاتح. بعضی ها که « رونه گروسه » هم دران جمله میباشد به اساس يك نظريه قديم اصل ایشان را از حوزه ٔ اکیوس وترکستان میدانند ( ٢ ) وچون به کلده رسید ندقوم دیگری موسوم به اکاد هارا در انجا مستقر یافتند که صاف سامی واز عربستان آمده بود ند این دو قوم زمین کلده را تقسیم کرده در اوائل عصر تاریخی قسمت جنو ب قریب سواحل فارس در دست سومری ها وحصه ٔ شمال یعنی بابیلون عصر تاریخی سهم اکاد ها بود . کلدانی ها ( ٣ ) در ستاره شناسی وفلكيات معلومات زیا د داشتند وحتی آئین آنها عبارت از احترام اجرام سماوی و تاثیرات و نفو ذ آنها بود، وهر شهر از خود رئیسی داشت که در عین زمان اسقف بزرگ، رب النوع محلی یعنی ستاره ٔ آن شهر بود. کلدانی ها در امور زراعت توجه زیاد داشتند و در ساختن اسباب لازمه زندگانی و وسایل راحت کوشش زیاد میکردند واز راه رودخانه فرات و خطوط دشتی مال التجاره ٔ خود را به کوهای ارمنستان وشام می بردند ورسم الخط معروف میخی را که با قلم فلزی روی پار چه ها ی گل ( ١ ) صفحه ٦ تاریخ آسیا جلد اول « رونه گروسه » . ( ٢ ) صفحه ٦ و٧ تاریخ آسيا جلداول تالیف رونه گروسه، پاریس ١٩٢١ . ( ٣ ) قرار بعضی نظریه های جدید کلدانی ها را هم بعضی ها آریائی شمار میکنند . (۳۳۷) زرد می نوشتند به اقوام همجوار خویش که در حال بربریت می زیستند یاد دادند. باشندگان کلده مدتهای مدیدی بین خود قصبه به قصبه شهر به شهر جنگیده و جنگ های شان بسانها جنبه مخالفت ملی بین عیلامی و کلدانی بخود گرفت و غالبیت نوبه به نوبه گاهی نصیب سامی های «کش Kich» و گاهی قسمت سومری های «لکاش Lagash» و اوروك Oourouk و گاهی سهم اکاده ها Agade میشد و آخر در حوالی ٢٤٧٠ ق م امپراطوری کلده از سامی های اکاده به سومری ای«اور Our» تعلق گرفت و در حوالی ٢٣٠٠ ق م آخرین امپراطور «اور» مغلوب عیلامی ها شد و عیلامی ها تفوق حاصل نموده کلده و اور و بابل را بخود ملحق کردند. در اثر این جنگها در سومین هزار ق م اقوام سامی از هم متشتت شد. بنای مهاجرت ها را گذاشتند و قسمتی از اکادها در امتداد دجله پراگنده شده و از انها قوم اشوری بمیان آمد که ازان پایان ذکر میکنیم. اشوری ها : چون اشوری ها دسته از اکاد های بابیلون بودند از روی نژاد سامی و آرامی، از روی مدنیت کلدانی بودند که بیشتر از ٢٤ قرن ق م در محل تلاقی رودخانه دجله و زاب در پای کوهای ارمنستان مستقر شدند. اشوری ها اشخاصی بودند دارای قامت پست، چارشانه و دارای اعضای ماهیچه دار. بینی آنها بشكل نول طوطی، چشمان شان بزرگ و از حدقه برآمده بود و قیافه جدی داشتند این قوم خیلی سخت سر بود، با دشمنان خیلی ظالم و با خود هم خشن بودند جنگ و تهاجم از معاملات عادی زندگانی آنها بشمار میرفت. پادشاهان اولیه آنها اسقف های بزرگ ارباب انواع ملی «ایشتار» و «آشور» بود. چون اراضی مسکونه آنها نسبتاً بائر و بی حاصل بود پادشاهان شان همیشه چشم به اراضی حاصل خیز بابیلون و عیلام و سواحل بحرالروم دوخته بودند. در دوره دو قرن بین (١٣٨٠) و (١١٩٠) ق م در مقابل پادشاهان بابل بنای نبرد و پیکار را گذاشته به نیروی خود تفوق حاصل کردند و در نتیجه ملت (۳۳۸) جوان آشور جای قوم کهن «بل Bel» یا « بابلی» را در بین النهرین اشغال کرد . اولین پادشاه آشو ری تیگلت پیلسر اول Teglatphalasar بود ( ۱۰۹۰ - ۱۱۳۰ ) که حاکمیت خود را بالای اقوام بین النهرین شمالی برقرار کرد . ولی در اثر مداخلت هیتی ها يك قرن دیگر آشوری ها دچار فراموشی شده و بعضی اقوام دیگر مثل یهودی ها و ارمنی ها اقتدار حاصل کردند ثانویت به حکمفرمائی « آشور نزیر اها بال» رسید . آشور نزیر اها بال III Assournazirabal سوم اولین پادشاه آشوری است که مقام و اهمیت قوم خود را در آسیا بلند برد. این پادشاه قراریکه از خلال کتیبه ها معلوم میشود خیلی ظالم و خون آشام و مغرور بوده مغلوبین را زنده پوست میکرد و از کله ها اهرام میساخت. پسرش سلما نسار Salmanasar دوم ( ۸۲۵ - ۸۶۰ ) بر شام حمله کرده آخرین عناصر هیتی و ارمنی را مطیع ساخت . معمولاً بیداری ملت آشوری را به تیگلت پیلسار سوم ( ۷۲۷ - ٨٤٥ ) نسبت میدهند که دمشق و بابیلون را اشغال نموده و بعد از او یکی از ژنرال های او « سارگون Sargon» بر تخت نشسته و سلالۀ او که در تاریخ به نام «سارگونی ها» یاد میشوند عامل بزرگترین دورۀ اعتلای آشوری گردید .« سارگون » موقعی که بر تخت نشست با اتحادیه های دیگر مثل عیلام و بابل و شهزادگان ارمنی و اسرایلی و مصر و غیره داخل نبرد شده نفوذ و حاکمیت خویش را بر همه استوار کرد . پسرش «سنا خریب» کلده را کاملاً بخود ملحق ساخت و «اثار هادون» پسر اخیرالذکر ( ٦٦٧ - ٦٨١ ) بر مصر بنای تهاجمات را گذاشت. بالاخره « اشور بانیپال » ( ٦٢٥- ٦٦٧ ) بابلی ها را که بغاوت نموده بودند گوشمالی داده و در ٦٤٥ آخرین دولت مستقل آسیای قریب یعنی سلطنت عیلام را مطیع ساخت « نینوا » مرکز سارگونی ها مر کز عظمت و مدنیت سامی بشمار میرفت و آشوری این دوره که خاک های کپاد وچیه - مدیا - فارس - اراضی (۳۳۹) سواحل خزر - ارمنستان، اراضی سواحل متصل خلیج فارس و مصر را در بر گرفته بود مقتدر ترین دولت آسیائی بشمار میرفت و قرن های متوالی آشوری ها عرف وعادات، كولتور و مدنیت، صنعت، طرز حکومت و دربار و آئین و دیانت و دیگر مظاهر زندگانی خود را بر اهالی تحمیل کردند. آشوری ها از روی تذکرات کتیبه های خود آنها مردمان جنگجو، بیرحم مغرور و متکبر معلوم میشوند. جنگ و تهاجم از مشاغل عادی آنها بشمار میرفت. این قوم در عین زمانی که جنگی و سخت سر بودند عیاشی و زندگانی ارام و مستریح را نیز خوش داشتند . پادشاهان آشوری به آرایش سر و بر و موی سروریش و پوشیدن البسه فاخره ومزین و رهایش در قصر های که چارطرف آن دیوارهای ضخیم و بلند و ملون داشت عادی بودند با شدت و دهشت و جنگ و جدل از نیل تا اوارات Ararat تمام اقوام آسیای غربی را مطیع خود ساخته صلحی را بر قرار کرده بودند که از آن پس از تر آمادی وهخامنشی های فارس استفاده کردند . پادشاهان آشوری مانند فراعنه مصر مقام رب النوعی نداشتند بلکه رئیس عسکری و قشون بشمار میرفتند و تقريباً مناصفه حیات خود را به سواری اسپ به جنگ و تهاجمات و شکار حیوانات درنده و کشتار اقوام بیگانه صرف میکردند. آشوری ها قشون خیلی منظمی مرکب از عراده های جنگی - سوار. نظام و پیاده داشتند در عراده های جنگی سه سه نفر سوار میشدند . پیاده نظام آنها به خود های مخروطی و پیرا هن های چرمی مجهز بودند وزره فلزی به بر داشتند و بايك سپركلان، يك كمان،يك شمشير و يك نیزه طویل شش قد می مجهز بودند صنعت آشوری ائینهٔ رو حیات آنها است واصل مبادی آن را از کلده نقل کرده اند . صحنه هائی که از صنعت کاران آنها باقی مانده اکثرش مناظر شکار حیوانات وحشی ومقابله شخص پادشاه با بعضی حیوانات است که به تدریج مادها وهخامنشی ها و حتی سامانی ها آنرا قدم به قدم نقل کرده (٣٤٠) رفته اند ، آشوری ها در نمایش شیرواسپ مهارت زیاد داشتند و با وجود آنکه مدرسه صنعتی آنها واجد مقام بزرگی است خالی از معایب هم نیست خصوص در قسمت جزئیات که در ان مبالغه زیاد بکار رفته و زیبائی صنعت « نینوا » را محقر ساخته است و این معایب که زاده کثرت جزئیات است در طرح صورت و روی اشخاص خوب تر بنظر می آید معذالك با وجود معایب خود صنعت آ شوری ، صنعت خیلی بزرگی است و قرا ریکه رونه گرو سه میگوید (۱) آثار عصر سر گونی نفوذ عمیقی در مدر سه های صنایع هیکل تراشی هخا منشی و ساسانی بخشیده است . (۱) صفحه ٢٨ - ٢٩ تاریخ آسیا جلد اول پاریس ١٩٢١ امادی یا ماد در فصل دوم ذکر شد که «امادی» مادها و «پارسوا» چطور و چه وقت از کانون حیات و مدنیت آریائی یعنی باختر مرکز آریانای قدیم برآمده یکی در مناطق همجوار سواحل خزر و دیگری در اراضی مجاور سواحل جاگزین شدند و این علاقه‌ها بنام شان «مدیا» و «فارس» معروف گردید پیش ازینکه این دو شاخه مهاجر آریائی به زمین‌های مسکونه خویش رسیده و مستقر شوند بجای آنها در مدیا و فارس خصوص در نقطه اخیرالذکر اشخاص سیاه پوست بومی رهایش داشت چنانچه بقایای آنها هنوز در امتداد سواحل فارس از بین نرفته است. از طرف دیگر چون مرکز مدنیت سامی یعنی بین النهرین متصل این مناطق است و يك سلسله حکومت‌های مقتدر سامی از ٥ هزار سال ق م به اینطرف از اینجا به اراضی دور و نزديك آسیای غربی حاکمیت و نفوذ داشتند انتشار عناصر سامی هم در نقاط فوق امر طبیعی است، بزبان دیگر گفته میتوانیم که مدیا و فارس مابین دو کانون دو عالم، دو مرکز، دو مدنیت مشخص و معین افتاده که یکی آن را با نا مهد ظهور وید و اوستا و «کانون تهذیب آریائی» و دیگر بین النهرین مرکز نژاد و ثقافت سامی است. باختر مرکز آریانای قدیم کانون صاف نژاد و عرق آریائی و اولین مرکز مدنیت کولتور، آئین، سلطنت، ثقافت صاف آریائی بوده که مهاجرین شرقی آن در هند با دراویدی‌ها مخلوط شده اند و مهاجرین غربی آن، آمادی و پارسوا با عالم سامی امتزاج پیدا کرده اند یعنی در مرحله که هنوز قبیله قبیله و عشیره عشیره بودند از کانون آریائی آریانا برآمده و با سیر مهاجرت به کانون سامی نزديك شده رفتند و چون تعداد آنها در مقابل توده سامی کمتر و سلطنت هم قرن‌های متوالی در دست سامی بود تا ایشان بخود ( ٣٤٢ ) آمدند ومر کزیتی تشکیل دادند از پهلوی های مختلف زندگانی زیر اثر نفوذ سامی آمدند و خصایص خالص آریائی را از دست دادند . چنانچه بهمین جهت است که مدققین مدت ها در اصل و اصلیت مادها مشتبه بودند بعضی ها ایشان را احفاد اشوری یا اولادۀ عناصر مختلف سامی میخواندند و بعضی های دیگر که اوپرت Oppert فرانسوی (۱) هم در آن جمله باشد ایشان را تورانی و از تورانی های التائی میشمردند ولی آخر معلوم شد که مادها آریائی هستند ولی دوری از کانون صاف آریائی باختر و قرابت به مر کز حیات سامی و حکومت چندین قرنه سامی و اختلاط خون بر ایشان تاثیر افگنده و در عرق و ثقافت و دیگر مظاهر زندگانی آنها اثر بخشیده است . درین شبهه نیست که مادها قبیله قبیله مهاجرت کرده قرن ها بحیات مالداری و قبیله وی امرار حیات می نمودند مهمترین قبایل ایشان شش است که بنام های بوسها Busae پاراتا کنها Paraetaceni ، ستروخانها Struchates اری سانت ها Arisanti ، بودیها Budii و ماجیها Magi یاد شده اند. این قبایل مدتی پرا گنده و جدا ازهم زندگانی میکردند و قرار یکه هرودوت شهادت میدهد پیش از ینکه صاحب مر کز و سلطنتی شوند در قریه های پرا گنده بدون قوای مر کزی وقوانین و تشکیلات زندگانی داشتند (۲) و ضعیت پرا گندگی مادها وعدم تشکیلات سلطنتی و مرکز قوای آنها چیزی است که کتیبه های اشوری بدان روشنی زیاد می اندازد و در موقعش این چیز ها را مفصل تر خواهیم دید اولین تذکر اسم مادی (ماد) : در آثار و سرود هائیکه محصول کانون صاف آریائی دو طرفۀ هندو کش است یعنی در سرودهای «ویدی» و اوستائی از امادی (ماد) اسمی برده نشده لذا ازین کانون رو گردانیده متوجه کانون سامی میشویم (۱) صفحۀ ١٦٨ جلد اول ایران باستان تالیف حسن پیرنیا . (۲) صفحۀ ١٨٩ هرودوت راولسن طبع جدید لندن ١٨٦٢ (٣٤٣) پیشتر متذکر شدیم که آشوری ها با تیگلت پیلسر اول (١٠٩٠ - ١١٣٠ق م) بنای پادشاهی را گذاشتند. این پادشاه و چندین نفر جانشینان او باوجود جنگها و تهاجماتی که هر طرف کرده و از اقوام اسرائیلی و ارمنی در کتیبه های خود نام برده اند از مادی ذکری نکرده اند و اولین پادشاه آشوری که از ایشان اسم میبرد «سلمانسار» یا «شلم نصر دوم» آشوری است که بین ٨٥٩ - ٨٢٣ ق م میزیست و بعد از حمله بر شام و مطیع ساختن عناصر هیتی و ارمنی داخل خاك های مدیا و فارس هم شده این قطعات را مسخر و ٢٧ نفر امرای «پارسوا» یا «پارسواش» را اسیر کرد و بعد به اراضی و جلگه ئی که امادی در ان میزیست رخ نمود (١) به این ترتیب بار اول منابع سامی از اقوام امادی و پارسوا ذکر میکنند و معلوم میشود که این دو شاخه آریائی تا حوالی قرن ٨ ق م هنوز به زندگانی قبیلوی و قریه های پرا گنده حیات بسر برده دارای قوا و مرکزیتی نشده بودند و ملك هر قبیله بر قبیله خود آمریت داشت «و شلم نصر» با تسخیر خاك و اسیر بردن رؤسای آنها بار اول این دو قبیله آریائی را در حوالی قرن ٨ در کتیبه های خود اسم میبرد مادها از خلال کتیبه های آشوری: منابعی که تا يك اندازه راجع به ما د معلومات داده میتواند یکی کتیبه های شاهان آشوری و دیگر نگارشات هرودوت است که اولی از وضعیت امادی در تحت سلطه سامی ها و دومی عموماً از سلطنت بومی شان ذکر میکند. بعد از «شلم نصر» که تذکرات کتیبه های او مبنی بر مادها گذشت تیگلت پیلسر (٧٢٧ - ٧٤٥ ق م) شاه دیگر آشوری گوید که « زمین نیساآ Nisaa و شهرهای زمین مادی Madai (مدیا) را گرفتم زمین پارسوا را گرفتم زیکروتی Zikruti را گرفتم و مدیا را به زمین اشور علاوه کردم» در جنگ نهم بار دیگر بر مد یا (١) صفحه ٢٨١ History of Antiquity-Evelyn Abbott Vol V London1881 صفحه ١٦٩ ایران باستان جلداول تالیف حسن پیر نیا. (٣٤٤) حمله کرد. کتب یهود اظهار میکند که بعد از سقوط سماریا Samaria در ٧٢١ ق م پادشاه اشوری اسرائیلی هارارا نده در کالاه Chalah (کالج = تورات) و شهرهای مادها جای داد و چون «سماریا» بدست «سرکن» (٧٠٥ - ٧٢٢) فتح شد معلوم میشود که انتشار یهودی ها در شهرهای ماد در عصر او صورت گرفته است چنانچه در کتیبه های خود عین این وقائع را ذکر کرده است و میگوید که خراج گزافی در سال ٧١٦ ق م از ٢٥ نفر روسای ماد گرفته هیکل های خویش را در وسط شهرهای آنها بر قرار کرد. يك سال بعد باز بر مادها حمله کرده « دیوکو » Dayauku و خانواده و ملتش را اسیر گرفته و مجبور نمود که در زمین «امات» Amat مسکون شوند، برای مواظبت وضعیت مدیا قلعه های جنگی ساخت و از بیست و دو نفر رؤسای ماد باج گرفت و ٣٦ شهر و حصه «مدیا» را اشغال کرد و آنها را به آشوری ملحق ساخت يك دفعه دیگر باز در سال ٧١٣ بر علیه «مدیا» لشکر کشید. «دیوکو» و دیگر روسای آنها را که سر از اطاعت آشوری کشیده بودند مجدداً مغلوب ساخت. از ٤٥ نفر روسای آنها باج گرفت ٤٦٠٩٠ اسپ و خر و يك تعداد زیاد گوسفندان آنها را ضبط نمود. «سارکن» در میان شاهان اشوری کسیست که از همه بیشتر بر مادها فشار آورده خاک آنها را چندین مرتبه پامال کرده و در کتیبه های خود اظهار میکند که تا آخرین شهر سرحدی شرقی مدیا تمام اراضی آنها را مسخر نموده به اشوری ملحق کردم. خلاصه به همین ترتیب سائر پادشاهان آشوری مثل «سنا خریب» Sennacherib (٦٨١ - ٧٠٥ ق م) و «اشار هادون» Esarhaddon (٦٦٨ - ٦٨١ ق م) و «آشور بانی پال» هر کدام به همین ترتیبی که گذشت در کتیبه های خود شرح وضعیت باج گیری و تسخیر اراضی ماد و ضبط اموال و حیوانات آنها را بیان میکنند و معلوم میشود که بین سال های ٨٥٩ و ٦٥٠ تقریباً دو قرن کامل مادها و پارسی ها (٣٤٥) تحت سلطه و تهاجمات آشوری بوده و درین گیر و دارها و لشکر کشی‌ها و بیجا ساختن اسراء و باشندگان شهرها و آوردن یهودی‌ها بجای آنها و حاکمیت وحشت ناک عسکری و سیاسی و مدنی، اخلاق و عرف و عادات و مدنیت سامی در میان مادها و پارس‌ها اثرات عمیق بخشید (۱) و ممیزات سامی را بیش از پیش در میان آنها متداول ساخت چنانچه اثرات و انعکاس آن در تمام دوره‌های حیات ماد و فارس از هخامنشی گرفته تا زمان ساسانی و پس از ترها باقی ماند و عواملی بمیان آورد که اسباب بیگانگی و جدائی و تفرقه آنها از آریائی های اصلی کانتون آریا ئی آریا نا گردید . علاوه برین از تذکار کتیبه‌های شاهان اشوری وضعیت زندگانی قبیلوی ماد و فارس و عدم تشکیلات سلطنتی و دیگر اختصاصات حیات اجتماعی آنها معلوم میشود تا اینکه از فشار سلطۀ خارجی و ظلم زیاد سامی به تنگ آمده حاضر شدند بهر قیمتی که تمام شود گرد هم جمع شده و حکومتی از خود تشکیل کنند . ظهور سلطنت ماد : قبایل شش گانۀ ماد که پیشتر نام بردیم بعد از دوره‌های طولانی پراکندگی و اسارت بالاخره در حوالی کوه زگروس Zagros و جلگۀ شرقی آن یکجا شده به اطاعت رؤسای یکی از قبایل خود تن در دادند و ازان بعد روزگار ایشان رونق گرفت . مرکز اولیۀ حکومت‌شان همدان (اکبتانا) بوده و بعد ازان به تدریج نفوذ و قوای آنها بطرف شمال تا سواحل بحیرۀ خزر انبساط یافت و بطرف شمال غرب آذربایجان هم داخل حوضۀ نفوذ آنها شد و بجانب غرب با ایالات الیپی Ellipi و خرخر Kharkhar به سلطنت آشوری تماس پیدا کرد و پس از تر خاک آنها به سه حصه منقسم شد: یکی (مدیا مکنا) یا عراق عجم حالیه دوم (مدیا اتروپاتنه) یا آذربایجان و سوم (مدیا راکیانا) یا ایالت تهران امروزی به این ترتیب سرحد شمالی آنها (۱) صفحه ۱۷٤ ایران باستان تالیف حسن پیرنیا ملاحظه شود . (٣٤٦) روداراس سرحدر غربی دروازه خزر، و سر حد جنوبی شان پا رس و پشت کوه بود. دیوکس اولین رئیس ماد است که بصورت غیر مترقبه به پادشاهی رسید مشارالیه ابتدا بصورت شخص صاحب رسوخی در قریه خود زندگانی میکرد و گفتگوها و مناقشات اهل قریه خود را از روی امانت و عدالت فیصله مینمود تا اینکه رفته رفته به امانت داری و عدالت معروف شده و اهالی او را حاکم یا قاضی مناقشات قومی خود انتخاب نمودند به این صورت از صبح تا شام «دیوکس» مصروف فیصله مناقشات اهل قریه خود بود و از کار و بار زندگانی خود بازماند آخر ایشان را جواب داده به کارهای معموله خود پرداخت و چون قانون و عدالت و نظام اداری در میان اهل قریه و گرد و نواح آن وجود نداشت اختلافات و جنگ و جدل روز بروز زیاد شده آخر نفری قریه گردهم جمع شده راجع به مناقشات دعاوی و بدبختی های خود صحبت های طولانی نمودند و علاج رفع آنرا به این دیدند که برای خودسری و شاهی انتخاب کنند و سروصورت زندگانی خود را رونقی دهند و چون نام «دیوکس» به عدالت و انصاف مشهور شده بود او را به پادشاهی قبول کردند. این هم ناگفته نماند که دیوکس يك دفعه به پادشاهی نرسیده بلكه مالك قريه بوده و به این صفت مورد حمله آشوری ها قرار گرفته و شاید در اخیر عمر به مقام پادشاهی نایل شده باشد. زیرا پیشتر ذکر شد که سارگون شاه آشوری «دایوکو» Dayauku را با تابعینش در ۷۱۵ ق م اسیر کرده به مقام امات Amat نقل داد و در ۷۱۳ ق م در مقابل «بت دایوکو» Bit Dayauku آشوری ها حملات دیگری کردند و «بت دیاکو» را دونکر جرمنی «زمین دیوکو» ترجمه کرده است بهرحال قرار شهادت هرودت، دیوکس مذکور در ۷۰۸ به شاهی رسیده و تا ٦٥٥ به سلطنت باقی مانده است و به این حساب ٥٣ سال سلطنت کرده است و چون با مقایسه متن کتیبه های سارگون و نگارشات هرودت تاریخ و (٣٤٧) مدت سلطنت دیوکس خوب موافقت نمیکند و ۵۳ سال در آخر عمر يك شخص از اندازه طبیعی زیاد است بعضی ها حدس میزنند که شاید دیوکس نام خانواده بوده که دو سه نفر روسا به ماد داده و آخر یکنفر آن به پادشاهی رسیده است. دیوکس چون به پادشاهی انتخاب شد پایتختی برای خود بالای مادها آباد کرد و نام آنرا «اکبتانا» گذاشت که امروز همدان شده است. «دیوکس» به تقلید شهرهای آشوری دورادور شهر هفت دیوار آباد کرد و هر دیوار داخلی از دیوار بیرونی بلندتر بود و قلعهٔ خود را در میان هفتمین پرده دیوار مخفی داشت این دیوارها به اصول ستاره شناسی آشوری به الوان سبعه رنگ شده بود (۱) دیوکس به تقلید اصول آشوری مراسم عجیبی برای دربار خود وضع نموده بود به استثنای قاصدی که پیش اورفت و آمد میکرد کسی را به دربار و قلعهٔ محفوظ و مخفی خود نمیگذاشت و هیچ کس حق نداشت که پادشاه را ببیند هر کاری که بود بواسطهٔ قاصد و به اوامر تحریری اجرا میشد. کسی در حضور او خنده نمیتوانست و خنده کننده به هلاکت میرسید. علت محکم بندی و مخفی ساختن قصر با دیوارهای بلند هفت پرده ئی و اجازه ندادن کس به دربار و کناره گیری پادشاه از معاشرت با اهل دربار و بزرگان قوم را هرودت سوء نیت و قصد رفقا و همقریه های دیوکس مینویسد و این تعبیر حقیقت هم دارد زیرا چون نظام سلطنتی پیشتر در میان مادها وجود نداشت و خانواده سلطنتی که مورد احترام همگان واقع شود در میان آنها موجود نبود و «دیوکس» را یکعده اهل قریه انتخاب نموده بودند و از و هیچ کدام شان چیزی کمی نداشتند احتمال میرفت که او را از بین برداوند علاوه برین چون ده نشینان «ماد» مال و حیوانات شان همیشه و لاینقطع مورد حملات و تهاجمات آشوری واقع بود در محکم بندی شهر «اکبتانا» بیم تهاجم ناگهانی هم مدخلیت (۱) این نوع رنگ آمیزی را در بابل علامات سیارات سبعه میدانستند و برج معبد معروف (بیرس نمرود) در بابل به این رنگها ملون بود ولی در همدان رنگ آمیزی های مزبور را بر حسب تقلید کرده بودند جلد اول ایران باستان تالیف حسن پیر نیا صفحه ۱۷۷. (٣٤٨) داشت . بهر حال چون «دیو کس» مرد با تجربه بود و باریکی وضعیت خود و سوء نیت اهل قریه خود را میدانست در جمله مراسم تشریفاتی قرار گذاشت که باید احدی پادشاه را نبیند و به این رویه تصور کنند که شخص شاه از ارکان قبایل و عوام مردم چیزی بالا تر است . راجع به اینکه آشوری ها بعد از تشکیل سلطنت ماد از چه دری پیش آمدند اشاره مختصری میکنیم که باوجودیکه عظمت آشوری در تنزل بود بازهم مادها و شاه شان دیوکس را آرام نماندند و « سناخریب » به علاقه «الیپی Ellipi» یعنی کرمانشاه و حوالی آن حمله نموده و اسباب اضطراب ماد ها و حکومت شان را فراهم کرد و باج را به اصول سابق از ایشان میگرفت . فرا اورتس و محکوم ساختن قبیله پار سوا : فرا اورتس چون بر تخت پدر نشست (حوالی ٦٣٣ - ٦٥٥ ق م) به انبساط نفوذ خویش بالای ماد ها و تحکیم وضعیت و سلطنت خویش مصروف شد زیرا مادها باوجود تشکیل سلطنت باج گذار آشوری بودند و تهدید تهاجمات آشوری از سر آنها کم نشده بود از کار های عمده این پادشاه ماد مطیع ساختن قبایل پار سوا است که با تمام شعبات عشایری خویش در منطقه خشك و با حرارت سواحل خلیج پارس متفرق و باشان زندگانی داشتند . پارسوا كه از ان بیان مفصل تر صحبت خواهیم كرد از روی عرق نسبت به ماد سست عنصر و ملایم طبیعت تر بودند و چند قرن فشار و استبداد وحاكميت آشوری ایشان را ضعیف تر ساخته بود «فرا اورتس» ازین وضعیت مساعد استفاده کرده آنها را مطیع خود و دولت ماد ساخت چون با فراورتس و تابعینش مادها قوی تر شدند و قرار گفته «سرسر سیاکس» «از مدت مدیدی با ینطرف کدام درس سختی از طرف آشوری ها به ایشان داده نشده بود و محتملا در اثر کامیابی و فتوحات خود بر پارسی ها غره شده بودند» (۱) (۱) صفحه ۱۲۴ تاریخ فارس به انگلیس تالیف سرپر سیاکس . (٣٤٩) از دادن باج خود داری کردند در فرصتيكه « آشور با نی پال » از کارهای عیلام و بابل و مسایل داخلی آشوری فراغت یافته فرا اورتس با غرور فتح پارس جدی شده بر آشوری حمله کرد ولی شکست مدهش خورده و خودش هم بقتل رسید . سيا كزاسيس : این شخص به ٦٣٣ به پادشاهی رسیده و تا ٦٨٥ سلطنت کرد مشارالیه از شکست های تلخ « فرا اورتس » درس عبرت گرفته در صدد بر آمد که اوضاع داخلی ماد را اصلاح کند زیرا با آنچه که بود و آنچه سلطۀ آشوری مخصوصاً شکست اخیر فرا اورتس و غلبۀ آشور بانی پال وارد کرده بود امکان نداشت که دولت نوتاسیس ماددوام کرده بتواند لذا بلا وقفه به فکر اصلاحات خود افتاده و چون میدانست که سپاهیان قومی ماد به هیچ صورت با قشون مرتب و منظم و ور زیده آشوری مقابله نتوانسته و کاری از ایشان ساخته نمیشود اول از همه بفکر تشکیلات عسکری افتاده و به تقلید نظام آشوری دسته های پیاده و سوار مجهز با تیر و کمان و نیزه بمیان آورد.چون صاحب قوای مرتبی شد بر «آ شور بانی پال» حمله کرد وشهر « نینوا » پایتخت آ شوری را محاصره نمود . ظهور وحملۀ سیتی ها یا اسکائی ها : وضعیت مادها و آشوری ها به این شکل رسیده بود که اقوام اسکائی که اصل موطن آنها در شمال شرق آمو دریا بود باموج خروشان بطرف مدیا رفته در اذر بایجان ریختند و وضعیت دوحریف مذکور را بکلی منقلب کردند . مادها با این پیش آمد وضعیت خود را بین دو قوه آشوری واسکائی مواجه با خطراتی کردند و چون خاك خود را زیر خطر تهاجم دیدند از محاصرۀ« نینوا » دست کشیده بغم جان خود شدند و سوار کاران اسکائی با تیزی باد و سر پنجۀ فولادی نظام قوای ماد را به سرعت از هم شکستند و چون آشوری ها هم ضعیف و مشرف به زوال بودند قوای شاه ایشان آشور بانی پال را هم مضمحل ساخته تا کنار سواحل بحر مدیترانه پیش رفتند . مادها که بعد ( ٣٥٠ ) از قرن ها اسارت نزديك بود که از سلطه آشوری خلاص شوند زیر نفوذ و آمریت اسکائی ها آمدند و امکان داشت که باز مدتهای مدیدی اسکائی ها بر آنها حکومت کنند ولی خدعه و مکری بکار برده و خود را ازین ورطه نجات دادند تفصیل اینکه مادی Madyes شاه اسکائی ها را با سران قوم سیاگزارس پادشاه ماد مهمان کرده بعد از صرف مشروب در عالم مستی آنها را بقتل رسانید و اسکائی ها را به حیله بی سروسر کرده ساختند . مقارن به این زمان یعنی در ٦٢٦« آشوربانی پال» آخرین شاه آشوری وفات نمود سیاگزارس در حوالی ٦٢٠ بر اسکائی هائی که در مدیا ماندند غالب شده و در آن خطه صاحب نفوذ گردید و از موقع مساعد و راه صافی که اسکائی ها تهیه نموده بودند استفاده نموده بطرف غرب تا هاليس Halis پیش رفت « نابوپولاسار» Nabopojassar نايب الحکومه آشوری در بابل که اصلاً بابلی بود با پادشاه ماد همدست شد . در آسیای صغیر امرای « لیدی » از هرج و مرج واقعات و آمدن اقوام قاهری استفاده کرده و با مادها در آویختند و ٥ سال جنگ کردند آخر «نابوپولاسار» به آرزوی اینکه مادها را متوجه « نینوا » کند بین ایشان ولیدی ها صلح کرد و آخر « نینوا » در عصر سلطنت « آشور ایدیول ایلی» Assur idil ili در اثر حمله مشترکه بابلی ها ومادها سقوط کرد . بابلی ها با مادها بنای خویشی و قرابت را گذاشتند و از این راه هم بار دیگر اختلاطی در عرق مادها تولید گردید . استیاك : استیاک آخرین پادشاه ماد است که بعد از ٥٨٤ ق م بجای سیاگزارس بر تخت نشست اگر چه دوره سلطنت او به آرا میگذشت بازهم در آخر رعیت خصوص عناصر پارسوا از او خوش نبودند . موضوع انتقال قوا وسلطنت از مادبه پارسوا واضح معلوم نیست جز افسانه ئی که هر ودوت نقل کرده و در اکثر کتب آنرا تکرار کرده اند . مطابق به این افسانه در اثر خوابی که استیاک دیده بود چنین می پنداشت که در خانه دختر او فرزندی متولد (٣٥١) خواهد شد که تمام اقتدار و سلطنت به دست او خواهد آمد ازین جهت استياك نمیخواست که دختر خود را به کدام مرد نیرومند ماد دهد بلكه در صدد افتاد که از میان قبایل سست عنصر پارسوا مرد ملایم طبیعتی را پیدا کند که فرزندش مصدر کار بزرگی شده نتواند . چنانچه « كمبو جه » یا کمبیز پارسی را پیدا کرده و دختر خود را به او داد و وقتی که در خانه او فرزندی متولد شد بازهم از او در اندیشه بود و به همین مناسبت چون نواسه اش تو لد شد او را به « هر پاژ » نام یکی از اشخاص خاندانی و طرف اعتماد خود داد تا بقتل رساند ولی چون در همان شب در خانه عیال این مرد « اسپاکو » پسر مرده تولد شده بود « هر پاژ » نواسه « استيا گ » را در خانه نگه کرده و پسر مر ده خود را در جنگل دفن کرد به این صورت نواسه استیاگ مخفیانه بزرگ شد و همان سیروسی گردید که به كمك خود مادها سلطنت شان را بر انداخت . پارسوا - پارسواش فارسی ها در فصل دوم موضوع مهاجرت قبایل «پارسوا» مانند «امادی» از کانون آریائی باختر مرکز آریائیای قدیم بطرف غرب واستقر ار آنها در جنوب خاک های مدیا گذشت ایشان به ترتیبی که در صفحات پیشتر شرح دادیم مانند مادها از ۶۵۰ ق م تا ۸۵۹ ق م تقریبا دو قرن تحت سلطه و حاکمیت آشوری بودند . سپس مادها برایشان سلطنت کردند تا اینکه از تحت نفوذ آمریت آنها هم خلاص شده و به تشکیل سلطنت پرداختند و تمام خاک هائی که عبارت از ایران کنونی باشد بنام شان معروف شد . پارسوا باقبایل وعشایر مربوطه خود که پایان تر ازان بحث خواهیم نمود در میان عناصر بومی سیاه پوستانی که تا حال بقایای آنها در امتداد سواحل فارس موجود است و بعضی اقوام دیگر منتشر شده وقرن های طولانی بدون نام و نشان به حیات مالداری وزمین داری در قریه های خود زندگانی داشتند . همان طوریکه در مورد مادها ذکر کردیم راجع به نام و نشان وهست و بود پارسوا منابع صاف آریائی سرود های ویدی واوستائی چیزی نگفته و مجبور هستیم که به کانون سامی و کتیبه های شاهان آشوری مراجعه کنیم . منابع آشوری که با ر اول در حوالی قرن ۹ ق م از ین قوم نام میبرد ایشان را بنام « پارسوا » ذکر کرده و از خلال نگارشات کتیبه های آنها معلوم میشود که ایشان دسته دسته و عشیره عشیره بودند . اولین پادشاه اشوری که نام ایشان را میگیرد «سلما نسار» یا «شلم نصر دوم» است و میگوید که در ۸۳۳ از ۲۷ نفر سران پارسوا باج گرفت . دفعه دیگر (٣٥٣) در زمان تیکلت پیلسر دوم ۷۲٧ ـ ٧٤٥ ق م تذکاری از پارسوا بمیان آمده مشارالیه بعد از اشغال شهرهای مادی Madai (ماد) اراضی پارسوا را هم اشغال کرد. سپس «اشر هادون» Esarha ddon بر پارسوا وخاك مسكونه شان تسلط یافت و قراریکه منابع عبرانی شهادت میدهند مشارالیه پارسی ها و «دی ها» Dai یعنی داها Dahas را به Samaria «سماریا» نقل داد چون قبایل پارسوا در موقع اعتلای اشوری و در نظر پادشاهان آنها به مراتب از قبایل مادی اهمیت تر بود و آنقدر واجد قوا و نیرو و اهمیتی نبودند که پادشاهان مغرور آشور به مطیع ساختن سران و باج گرفتن امرای آنها فخر کنند با وجود تهاجماتی که بر خاك ایشان کردند و ۲٧ سر کردگان آنها را مطیع نمودند آنقدر زیاد در کتیبه های خود از آنها حرف نزدند و ایشان را همیشه تحت الشعاع و در ضمن شاخهٔ بزرگتر و قوی تر «ماد» قرار داده اند چون ماد ها از نقطه نظر بعضی عوامل نژادی ، خواص روحی و تشکیلات زندگانی و روحانی وغیره بر پارسوا برتری داشتند و قسمت های حاصل خیز و آبادتر هم نصیب آنها شده به نظر اشوری ها مادها نسبت به پارسوا مهم تر می آمدند و به عشایر اقوام اخیر الذکر چندان اهمیتی نمیدادند . قبایل پارسوا بعد از تحمل دورهٔ سلطهٔ آشور ، مدت دیگر مطیع اوامر شاهان ماد ماندند زیرا از زمان فراورنس ( ٦٣٣ - ٦٥٥ ق م ) دومین پادشاه ماد که ایشان را مطیع ساخت تا اخیر دورهٔ سلطنت استیاگ پارسی ها تحت سلطه و نفوذ سیاسی مادها بودند و از روی مدنیت همان نفوذ اشوری بود که چند قرن بصورت مستقیم و مدتی هم با مادها بصورت غیر مستقیم و بالواسطه آنها و زندگانی شان را زیر تاثیر گرفته بود . هخامنشی و دیگر عشایر و قبایل پارسوا : بیشتر ذکر کردیم که پارسوا هم عشیره عشیره و قبیله قبیله بودند و بشکل قبیلوی حیات بسر می بردند. «اگزنفون» Xenophon تعداد قبایل آنها را ۱۲ و هرودت ۱۰ می نویسد که شش آن (٣٥٤) مسکون و زمین دار بودند و چهار دیگر حیات بدوی و کوچی بسر می بردند . و قرار ذیل اند : شش قبیلۀ اولی : پاسار گاد - مرفیان - ماسپیان ، پانتالیان ، وروسیان ، گرمانیان . چهار قبیلۀ کوچی : دانی ها Daans ، مردیان Mordian دروپیک ها Dropicans و ساگارتیها Sagartians چون قبایل مذکور باز از حیث درجه و اهمیت بین خود فرق داشتند ، مهمترین آنها سه قبیله اول الذکر پاسارگاد، مرفیان و ماسپیان بودند و در میان اینها هم قبیلۀ پاسارگاد بر دیگران برتری داشت . ناگفته نماند که «پاسارگاد» تنها اسم قبیله ئی بلکه اسم اولین پایتخت آنها هم بشمار میرود که «استیفن» بیزانتی آنرا «پاسارگادی» خوانده «و خیمه گاه پارسیها» ترجمه نموده و شکل اصلی آن شاید قراریکه « کنتوس کرتیوس Quntus curtius میگوید پارسا گادی Parsagadae بوده باشد (١) که محل آنرا در مقام « مرغاب فارس» تعین نموده اند . بهر حال «پاسارگاد» مهمترین قبیلۀ پارسوا است و هخامنشی عشیرۀ کوچکی ازین قبیله است که از میان آن شاهان پارس ظهور کرده اند و اصلاً هخامنش هم اسم رئیسی بوده که عشیره اش هم بنام او شهرت یافته است . وضعیت هخامنشی ها پیش از سیروس : پیشتر ذکر شد که قبایل پارسوا مدتی تحت سلطۀ اشوری و بعد از عصر فراورتی تحت نفوذ و آمریت مادها آمدند . از وضعیت قبایل پارسوا درین دوره ها چنین معلوم میشود که برخلاف ماد برای احراز آزادی و تشکیل حکومت اقدامی نکرده و خصوص بعد از ینکه آمریت و اداره بدست شاهان ماد افتاد پارسیها سراسر منقاد و فرمان بردار بودند تا اینکه کوروش بواسطۀ استیاگ سلطنت ماد را برانداخته و سلسلۀ هخامنشی را بنیاد نهاد . (١) صفحه ٢١٠ جلد اول «راولسن هرودت» لندن ١٨٦٢ (٣٥٥) میگویند که قبایل پارسوا پیش از ینکه به سلطنت برسند کار های قبیلوی خودرا بصورت يك جرگۀ قومی و قبیلوی اداره میکردند و بعد از ینکه صاحب تشکیلات اداری شدند بازهم قوۀ اجرائیه بدست هفت نفر اعضای قبایل هفت گانه بود که پاسارگاد در میان آنها مقام مساوی بادیگران داشت. بسان یا مروز زمانه نمایندۀ قبیلۀ پاسارگاد درمیان سائر اعضای قبایل و عشایر مقام اولیت حاصل کرد و هخامنش نام رئیس عشیرۀ كوچك پاسارگاد امتیاز سلطنت محلی را به خاندان وعشیرۀ خود مخصوص نمود رؤسای قبایل دیگر اگرچه مطیع او شدند بازهم دارای یکعده امتیازاتی بودند. حق مشوره در هر امری داشتند و در هر موقع نزد شاه رسیده میتوانستند راجع به شخصیت مبهم هخامنش واینکه چطور به یا به نفوذ رسیدچیزی در دست نیست. تنها میتوان گفت که قبایل متفرق و پریشان پارسوا را جمع کرده و در اصلاح روابط آنها بامادها كوشش كرد آمریتی هم که داشته كاملاً جنبه محلی داشت که در يك علاقۀ بسیار خورد محدود بود چنانچه این وضعیت مدتها بعد از هخامنش تا زمان سلطنت سیروس که اولین مرحلۀ تاریخی هخامنشی است دوام نمود و چند نفر شاهان محلی تا زمان قبل از کشف کتیبه «نابو نید» شاه بابل نام ونشان وهست وبود شان را کسی نمیشناخت و از روی « لوحه سیاه» پادشاه موصوف بنام «چشپش» و «کوراخ» و «کمبوجیه» بمیان آمدند از جمله همین روسای قبایل یا امرای محلی بشمار میروند که هیچ ماخذ دیگر از ایشان سراغی نمیدهد و همین اشخاص است که بعضی افسانه سرایان نظر به عدم معرفت تاریخی به شاهان کیانی نسبت داده و کارنامه های دودمان کیانی را که خانوادۀ کاملاً عليحده و از سلالۀ پادشاهان مقتدر مرکز آریانای قدیم میباشد ومن حيث زمان ومكان مابين آنها فاصله بعید است به چشپش ها یکعده امرای محلی نسبت میدهند . بهر حال از « هخامنش » رئیس قبیله که هخامنشی ها بنام او یاد میشوند تا زمان ظهور سیروس یا کوروش كبير تاريخ (٣٥٦) هخامنشی ها چندان روشن نیست و امرای آنها سراسر جنبهٔ محلی داشته و باکوروش اصل مرحلهٔ تاریخی آنها شروع میشود و چون خود سیروس هم در چند سال اول سلطنت تنها شاه علاقه «شوش» و یا انزان شاه فارس خوانده میشد آنچه را که به دوره های پیش از او نسبت دادیم بخوبی تائید میکند. سیروس و احفاد او : عصر تاریخی : با استیاگ آخرین شاه ماد و افسانه هائیکه هرودوت نقل میکند دیده شد که چطور سلطنت از «ماد» به «پارسوا» منتقل شد. از دختر «استیاگ» مادی و « کمبوجیه» پارسی شوهرش ، پسری تولد شد موسوم به «سیروس» که خلاف آرزوی پدر کلانش استیاگ کشته نشده و در خانه «هرپاژ» کلان شد میگویند که روزی پدر کلانش او را در میان اطفال شناخته از «هرپاژ» سخت رنجید و به عنوان انتقام ، فرزند او را مخفی بدست آورده و گوشت او را در ضمن مهمانی به او خورانید و در آخر مجلس سر و اعضای او را به پدرش نشان داد. «هرپاژ» اگرچه بظاهر چیزی نگفت بدل کدورت زیاد نسبت به شاه ماد پیدا کرده و با سیروس که جوان شده بود بنای دوستی و مکاتبه را گذاشت و او را بجنگ شاه «ماد» تحریک کرد و از میان خود مادها برای او طرفدارانی پیدا کرد. و چون در ٥٥٣ سیروس با قشونی به شاه ماد حمله کرد و استیاگ غلطی دیگری نموده برای مقابلهٔ سیروس قشونی بدست «هرپاژ» داد اخیرالذکر که منتظر ورود چنین روز بود با سیروس همدست شده هر دو به اتفاق هم در ٥٥٠ ق م سلطنت ماد ها را برانداختند و «هرپاژ» تمام قشون ماد را را به سیروس تسلیم نمود . سلطنت انشان یاسوزیبان یا شوش: واقعهٔ تسلیم شدن استیاگ و کامیابی سیروس اولین وهلهٔ حقیقی تاریخی هخامنشی است که وقوع آنرا کتیبهٔ «نابونید» تائید میکند و ازان واضح استنباط میشود که سلطنت هخامنشی درین وقت محض يك حکومت محلی بوده و دایرهٔ وسیعی نداشت زیرا سیروس در ٥٤٩ بعنوان شاه ( ٣٥٧ ) «انشان» یا «سوزیان» یاد شده و تمام منطقه حکمفرمائی او عبارت از علاقه شوش بود و بس . این وضعیت تا زمان فتح اکبتانا (همدان) در ٥٥٠ دوام کرده و بعد آن سیروس در ٥٤٦ «شاه پارس» خوانده شده و معلوم میشود که در عرصه سه سال دایره نفوذ او از سوزیان به فارس سرایت کرده است . وقایع محاربات هخامنشی ها با مادها که در بابل و لیدی بودند زیاد است و ازان در اینجا صرف نظر میکنیم همین قدر متذکر میشویم که سیروس بر همه ایشان غالب شده و اراضی متعلقه شان هم به تصرف هخامنشی ها در آمد . آنگاه سیروس به طرف شرق به تهاجم خاك های آریانا متوجه شد و ٦.٥ سال از ٥٤٥ تا ٥٣٩ مصروف جنگ با قوا و نیروی ملی مملکت ما بود تا اخیر حیات خود را بر سر آن باخت چنانچه شرحش بیان می آید . حوادث اخیر سلطنت سیروس خیلی پرهنگامه و اضطراب بخش بود اگرچه موسس خاندان هخامنشی آخر در طی جنگ های کشور ما بقتل میرسد لیکن جزئیات پوره معلوم نیست که در کدام گوشه آریانا کشته شده است . ستزیاس Cetesias مینویسد که سیروس در جنگ «دربيك ها» که پادشاه آنها «امورایوس» نام داشت کشته شد مشارالیه شرح این حادثه را چنین مینویسد که سیروس چون با سواره نظام خود برانها حمله کرد «دربيك ها» را محصور نمودند و یکی از ایشان تیری بر او افگنده و هلاکـش نمود. رپسن Rapsan دربیک ها را قومی میداند که در سرحد افغانستان وهند مسکون بودند هرودت میگوید که سیروس از دست مساجت ها در شمال اکسوس کشته شد . بهر حال واقعه هر طور بوده سیروس در جنگ های اقوام سلحشور آریانا یا در علاقه سمت شرقی و یا در شمال مملکت ما بقتل رسیده است . کمبوجیه : بعد از قتل سیروس کمبوجیه یا کمبیز که در زمان حیات پدر هم در امور مملکت داری با او شريك بود در ٥٢٩ بجای پدر نشست ولی باتو صیه ها ( ٣٥٨ ) که نموده بود پسر دیگر ش که از کمبوجیه خور دتر بود و بارديا نام داشت و مورخین كلاسيك اورا سمر ويس گويند و حکمران اراضی مفتو حه خوارزم پارتیا - كرمانیا بود کمافی السابق بجای خود نایب الحکومه ماند بزبان دیگر اگر چه شاه رسماً كمبوجیه بود اراضی مفتو حه سیروس بدست دو پسر او اداره میشد . چون این دو برادر با یکدیگر اعتماد نداشتند و از نفوذ یکدیگر می ترسیدند کمبوجیه وقتی که به مصر قشون کشی داشت از ترس اینکه مبادا باردیا در شرق در خاک های متصرفه مذکور اعلان سلطنت کـند اورا مخفیانه طوری در ٥٢٦ بقتل رسانید که حتی مادر و خواهران او هم خبر نشدند و آنگاه روانه مصر گردید قراریکه هرودت مینویسد یکنفر مغ موسوم به گوما تا Gaumata که خیلی به باردیا شبیه بود از مصروفیت کمبوجیه به مصر و کشته شدن سری «باردیا» استفاده نموده بنام باردیا اعلان شاهی نمود کمبوجیه از اضطراب خبر این واقعه خود کشی کرد و گوماتای مغ چندی حکومت نکرده بود که سراو کشف شده مردم بر او شوریدند واورا هم بقتل رسانیدند داریوش و احفا داو : چون قبل از داریوش از نقطه نظر اداری دو لت هخامنشی اساسی نداشت و قتل باردیا و گوماتا دران هرج و مرج بیشتری تولید نموده بود مرد مان اراضی مفتو حه درهیچ نقطه ئی از سلطه و حکومت آنها خوش نبوده در صدد احراز آزادی بودند . داریوش بعد از آرام ساختن نقاط فوق جنگ هائی با سیتی ها یا اسکائیها هم نمود و این اقدام کار او را بطرف غرب كشال تر ساخته با یو نانی ها در ولایت تراس Thrace ومقدونیه مصادف ساخت که تذکار وقایع آن خارج نگارشات ماست . داریوش به تعقیب خط حرکت سیروس بطرف شرق در آریا نا فتوحات مزیدی (٣٥٩) کرد که در ذیل واقعات عصر داریوش علیحده می آید . باقی احفاد او : بعد از داریوش اول پسرش خشایارشا که یونانیان بنام اکزر سس یاد نموده اند در ٤٨٥ ق م به سلطنت رسید وعسکر بزرگی برای جنگ یونانی ها فرستاد و پایتخت آنها را آتش زد و انتقام گیری یونانی ها در زمان اسکندر از همین جهت شروع شد بعد از خشایارشاه اردشیر اول ٤١ سال سلطنت نمود درین وقت شخصی موسوم به ویستاسپه یا هشتاسپه در باختر دعوی سلطنت کرد این شخص بلاشبهه از احفاد همان دودمان نجیب باختری است که سلطنت باختر و کل آریانا قرن های متوالی ارث پدران او بود و هیچگاه در دورهٔ تسلط بیگانه او و همثال او آرام ننشسته بودند ویستاسپه نه محض اعلان پادشاهی کرد بلکه قوهٔ کافی هم از هموطنان خود تمرکز داده بود چنانچه اردشیر وقتی که برای مقابلهٔ او به طرف باختر آمد محاربه مدت دو سال طول کشید و آخر با زيك دفعه دیگر جنگ به مفاد دشمن تمام گردید ویستاسپه کشته شد . بعد از اردشیر اول يك پسرش بنام خشایارشا دوم مدت ٤٥ روز و بعد از او برادرش اوکس Ochus نام به عنوان داریوش دوم در ٤٢٤ ق م و سپس اردشیر دوم و سوم و بالاخره داریوش کودومانوس Codomannus بعنوان داریوش سوم در ٣٣٦ ق م به سلطنت رسید . درین وقت که جام صبر اهالی مفتوحه لبریز شد بود و شاه هم شخص سست عنصر و بی اراده بود ضعف عمومی در ارکان دولت هخامنشی مستولی شد. با وجودیکه حکام نقاط مفتوحهٔ آریانا همه از نجبای خود کشور بود بازهم در دورهٔ سلطنت هیچ يك از شاهان هخامنشی نبود که میلان به سرکشی و احراز آزادی نشان نداده باشند تا اینکه بالاخره عصر داریوش سوم فرا رسید . درین وقت حکمرانان ولایات مفتوحه به اندازهٔ قوا و نفوذ پیدا کرده بودند که حکمرانی و اداره در خانواده های آنها ارثی شده بود و حکومت مرکزی هخامنشی آنقدر توانائی نداشت که (٣٦٠) ایشان را بر طرف کند. پنجاب - سند کاملا از تحت سلطه بیگانه خلاص شده بود در نقاط مختلف آریانا امرا هر کدام، مخصوص «بسوس» حکمران باختر اقتدار و حیثیت بلندی پیدا کرده بود و این وضعیت حتی در خود خاکهای مدیا و فارس در اراضی نزدیک بحیرۀ خزر دیده میشد . درین وقت واقعۀ بزرگ دیگری در غرب یعنی در یونان نشئت کرد که در نتیجۀ آن دولت هخامنشی بکلی از بین برداشته شد بعد ازینکه فیلیپ در سال های ٣٣٦ ـ ٣٥٩ ق م مقدونیه را بر سایر ولایات مرکزیت داد در ۳۳۷ مجلسی از نمایندگان تمام ولایات تشکیل نموده یونانی ها را به جنگ هخا منشی و انتقام گیری از ایشان تحریک نمود. اگرچه عساکر برای تعمیل این نظریه در حیات خود فیلیپ آماده شده بود لیکن مشارالیه درین ضمن بقتل رسیده و قشون یونانی به سرکردگی پسرش اسکندر داخل خاك هخا منشی شد بعد از دو سه مقالۀ مختصر قوای هخامنشی از هم پاشیده و داریوش سوم سوی باختر فرار نمود درین وقت فرمان روایان باختری، هری، در انجیانا بهم متفق شده و جنبش بزرگ ملی سرتاسر آریانا را فراگرفته بود داریوش در سرحدات کشور ما در هیر کانیا به این جنبش برخورده و از دست بسوس رئیس قوای ملی کشته شد بسوس پس از «دارای سوم» به باختر برگشته و اعلان سلطنت نمود . آریانا و هخامنشی ها در فصل گذشته دیده شد که باختر مرکز آریانای قدیم همان طور یکه کانون صاف نژاد آریائی بود و مدنیت وتهذیب آریائی در اینجا نشو و نما یافت اولین نظام سلطنتی آریائی هم در اینجا بمیان آمده وقرن های متوالی در زمان حکمرمانی دودمان پارا داتا (پشادیان) و کاوی (کیانی) و اسپه و بعدها همیشه باختر مرکز مقتدر ترین سلطنت آریانا بشمار میرفت وزمانی که این سلاله های با عظمت و جلال در آریانا حکمفرمائی داشتند قبایل ماد و پارسوا باعشایر و شاخه های خورد و ریزه خود مثل پاسارگاد و هخامنش وغیر. اول به زندگانی ده نشینی وقبیلوی و بعد به اسارت اقوام سامی می زیستند و شاخه های پارسوا که هخامنشی هم دران جمله است مدت دیگری مطیع مادها بودند . در زمانیکه هخامنشی های قبیله پاسارگاد به ترتیبی که ذکر شد به اقتدار رسیدند سلطنت در آریانا سقوط نکرده بود بلکه کما فی السابق دامنه آن دوام داشت وهمیشه آریانا رها یشگاه مردان وزما مداران بزرگ بوده و حتی معاصر خود هخامنشی و بعد از ایشان در زمان هنگامه اسکندر حیات داشتند نیرومند و قوی بودند ، نفوذ واعتبار داشتند ، حکمفرمائی و آمریت می نمودند چنانچه ٥-٦ سال جنگ های سیروس ، وچندین سال ، محاربات داریوش و ٤ سال مقاومت و مقابله با قوای مقتدر یونانی که هخامنشی ها یکسالی هم دم آنرا گرفته نتوانستند بزرگترین شاهد این مدعا است ولی چون متاسفانه مدارک صحیحی عجالتاً در دست نیست که بصورت مسلسل نام و کارنامه های هر کدام از شاهان آریانا را ذکر کند مسئله قدری در تاریکی مانده است ونباید تصور شود که هخامنشی ها بدون مقابله با کدام پادشاه و حکمفر مائی ( ٣٦٢ ) داخل آريانا شده است . طبیعی نیز وی شاهان مقتدر آریا نا مقارن زمان هخامنشی ها ضعیف شده درین شبهه نیست و اگر اینطور نمیشد چرا هخامنشی ها جری میشدند ولی یککر از بین نرفته بودند چنانچه صحت این وضعیت را عکس العمل هائی که در مقابل تهاجمات آنها بعمل آمد تائید میکند . از میان شاهان هخامنشی آنکه اول بفکر تهاجم خاك آريانا افتاد سیروس است که بعد از يك رشته محاربات بطرف غرب در بابل و لیدی بجانب شرق فارس رخ نموده بنای تجاوز را بر خاك ما گذاشت . جزئیات حملات سیروس و مقابله های زعامداران و نیروی ملی ما پوره معلوم نیست روی هم رفته اینقدر میتوان گفت که وطن داران ما در مقابل متهاجم ٥ - ٦ - سال دفاع کردند و این اشاره خودش واضح نشان میدهد که نسبت به اراضی غرب فارس مثل بابل و لیدی وغیره نیروی مقابل آريانا قوی تر بود تا توانست دشمن را ٥ - ٦ سال مشغول سازد . مورخین مینویسند که سیروس در محاربات شرقی دچار مشکلات زیاد شد بهر حال باختر، درا نژیان ستا گیدیا گندار تیس (١) یعنی باختر سیستان هزاره جات - کندهارا بدست او مفتوح شد، سپس بر اسکائی ها که در ستا گستانا، سیستان بودند هم دست یافت و از آنجا به مکران بلو چستان توجه نمود و در قسمت های ریگستانی جنوب غرب سیستان تلفات زیاد داد . میگویند که سیروس در حمله کاپیسا تلفات زیاد داد و از غیظ در خرابی آن کوشش زیاد کرد . پوره معلوم نیست که در کاپیسا که بر علیه سیروس مقابله میکرد چون این محل پیش از هخامنشی تا زمانه های کوشانی ها مرکز صفحات جنوب هندوکوه بشمار میرفت احتمال زیاد میرود که یکی از پادشاهان محلی در انجا مرکزیت داشته و در مقابل سیروس استاد گی نموده باشد . بهر حال سیروس هخامنشی در کاپیسا مقاومت خیلی شدیدی دیده و این مقاومت Gandartis - Sattagydia -Drangian(1) (٣٦٣) در مقابل موسس دولت هخامنشی بدون اداره کدام سر کرده و پادشاه مقتدر نمیشود اگر چه سیروس حاشیه غربی و بعضی حصص صفحات شمال و حتی قسمت های جنوب شرقی آریانا را هم فتح نمود ولی این فتح به قیمت جان او تمام شد. یعنی یا « در بيك عا » کار بین ایشان از طوایف شرقی آریانا میداند او را بضرب تیری هلاك ساخت و یا در صفحات شمال در مرغاب کشته شد پوره معلوم نیست که بعد از سیروس تا زمان داریوش وضعیت هخامنشی ها در آریانا چطور بوده از قشون کشی های مجدد داریوش و جنگ های چندین ساله او معلوم میشود که فتوحات سیروس نتوانست سلطهٔ هخامنشی را در آریانا قائم سازد چنانچه تا آخر با او جنگیدند و او را کشتند بعد از مرك او طبیعی آمریت بدست شاهان محلی بود اگر چه باردیا پسر كوچك خود را هم زمانی نایب الحکومه ساخته ، دولی مناقشه هائی که ما بین او و برادرش بود به آرامی خاطر حکومت نتوانسته و خود امرا و روسای محلی تمام اقتدار و نفوذ را در دست داشتند تا اینکه شاهی فارس به داریوش اول رسید . مشکلاتی که برای داریوش در تمام نقاط مفتوحه و مخصوصاً در آریانا عرض اندام نمود بیشتر اشاره شد لشکر کشی های او دفعه دیگر در آریانا ثابت میکند که تهاجمات سیروس جز آمد و رفتی درین کشور کوهستانی نبود که پس رفتن آنهم صورت نگرفت داریوش بالشکری کشی های خود دامنه فتوحات را نسبت به سیروس وسعت بخشید و علاقه سند را نیز فتح کرد میکویند داریوش تحت ریاست يكنفر یونانی موسوم به سیلاکی Sylax هیئتی فرستاده بود که از راه دریای کابل به سند واصل شدند و معلوماتی در دلتای سند بدست آوردند برای اینکه باشندگان آریانا بیشتر مزاحم او نشوند خاك مملكت را بيك عده ولایات تقسیم کرده و در هر کدام حکمرانانی چه از طرف خود و چه از میان خود اهالی بر گماشت و باج و محصولاتی بر هر حصه علیحده تعین نمود . این وضعیت در زمان اولاده او خشایار شاه وارد شیر اول وغیره تا زمان داریوش سوم دوام داشت . فصل پنجم حصه اول لشکر کشی‌های اسکندر از مقدونیه تاهایرکانیه اسکندر مقدونی: اسکندر پسر فلیپ دوم و فلیپ پادشاه مقدونی بود. مقدونیه در قسمت شمالی شبه جزیره بالقان در شمال یونان واقع و دارای جلگه های وسیع و کوهستان‌های رفیع می‌باشد . منطقه کوهستانی جای پرورش گله و رمه و جلگه‌ها موضع کشت و زراعت است . مردمان مقدونیه قوی البنيه و نمو مند اخلاق شان خشن و درشت و سلحشوری‌شان بیشتر بود ازینرو یونانی‌ها ایشان‌را از خود شمرده نیمه وحشی می‌خواندند . فلیپ مردی لائق و کار آگاه بود . بزودی مملکت خود را از اضطراب و تشویش رهائی بخشیده بنیهٔ شانرا قوی گردانید . چندين سال بعد بنا بر حمایت مقدسات یونانی در دل یونانیان جای گرفت . و مقصدش این بود که خود را بسپهسالاری کل یونان بر گزیند . باین مقصد در محل « کرونه » بتاریخ ۳۳۸ ق م بر آتنی‌ها غالب آمد و پرچم استقلال یونانیان پائین کرده شد . در نتیجه پادشاه مقدونیه پادشاه کل یونان معرفی گردید . در پیشنهادی که بنا بر لزوم جنگ با آسیا نمود موفق شد و نمایندگان جميع بلاد یونان او را سپهسالار خود خواندند . فلیپ تدارکات حمله بر آسیا را در سال ۳۳۶ ق م تمام کرد و جنرالهای خود را گماشت که شهرهای یونانی را در آسیای صغیر از اطاعت پادشاه فارس رهائی بخشند . ولی خودش نتوانست که باین آرزوی خود برسد و در يك جشن باشکوه با فتخار سپهسالاری کل یونان که نصیب او شده بود بدست يك نفر یونانی (٣٦٥) کشته شد . گویند که منشأ قتل او زنش اولمپیاس و اسکندر پسرش بوده. اسکندر بعد از مرگ فلیپ بر جایش نشست. مشارالیه سومین اسکندری است که پادشاه مقدونیه شده. تولد او در شهر پلار در سال ٣٥٦ ق م اتفاق افتاد پدرش فلیپ پسر اهین تاس سوم مقدونی و مادرش المپیاس دختر (نه او پ تولم) Neoptoléme پادشاه مردم مو لوس Mollosse بود که خود را از احفاد آشیل Achille پهلوان افسانوی یونان میدانستند . و چون شاهان مقدونی خود را از نژاد هر کولس نیم رب النوع یونان میخواندند لذا نسب اسکندر از روی اساطیر از طرف پدر به هرکولس و از طرف مادر به آشیل میرسید. اسکندر در سال ٣٣٦ ق م بر تخت نشست و در ین وقت سنش به بیست بالغ میگردید . اسکندر جوانی بود پست قامت، سفید پوست، قوی الاعضا، بینی مانند بینی عقاب و چشمهای مختلف اللون داشت. نگاهش بانفوذ و ذکی و فوق العاده عصبی بود . موسیقی را دوست داشت و اشعار هومر را بر همه شعرا ترجیح میداد . در عسکریت ذوق خاصی داشت و سوار کار ماهری بود . مردم اعتنائی باو نداشتند و او را بچه می پنداشتند ولی اسکندر نطقهای جذاب نموده و در دل ایشان جای گرفت . بعضی ها را که سر از اطاعت او کشیده بودند مطیع ساخت . و بعد از آن با ترتیباتی که پدرش گرفته بود بطرف مشرق قشون کشی نمود . دولت هخامنش : در مشرق پادشاهی سلسلهٔ هخامنش رو بزوال بود و داریوش سوم پادشاه فارسی چندی قبل از مرگ فلیپ پادشاه شد . بعد از دارا و خشیارشا امور ملك بدرستی پیش نرفته بود و اقتدار هخامنشیان محکوم به فنابود . داریوش اطلاع داشت که دولت او باچه خطری مواجهه است، اما مرگ فلیپ او را راحت ساخت و دشمن را حقیر شمرد . اصلاً هم این مرد روح جنگ آوری نداشت و در چنان موقعیکه دولت هخامنش دچار بحران بود بایستی کسی ادارهٔ کشور را (٣٦٦) بدست میگرفت که سلحشوری و فعالیت بیشتر از آرام طلبی میداشت. همین سهل انگاری بود که نه تنها دولت او بلکه مملکت ما را هم با خطر اسکندر مقدونی مواجهه ساخت. غلطی های بزرگی که ازو سر زد او را بد بخت ترین شاهان پارس گردانید. البته جای انکار نیست که بعد از خبر یافتن از قشون کشی اسکندر سپاه اجیری از یونان گرفت و هم در تعداد عسکر داخلی افزود ولی همه سپاهی لشکر بودند نه مردان جنگی. قشون کشی اسکندر : اسکندر از هسپولت گذشت و در جنگ گرانیکس بر سپاه داریوش فائق شد. گرانیکس دریائی است در شمال غرب ترکیه امروزه که در بحیره مرمره را می ریزد. این جنگ بسیار شدید و نزديك بود که خود اسکندر نیز کشته شود ولی سرداری موسوم به کلینوس سر وقت او رسید و حیات اسکندر را از خطر وارها نید. جنگ دیگری که بین یونانی ها و فارسی ها واقع شد در موضع اسوس بود درین جنگ داریوش خودش فرمانده قشون بود در ترتیبات جنگ داریوش فکر نکرد و شکست خورد. تمام بارگاه شاهی بدست اسکندر رسید. بعد ازین محاربه اسکندر شهر (صور) را که از شهرهای تجارتی و مهم فنیکه بود گرفت و چون اهالی از خود مردانه دفاع کرده و اسکندر و لشکریانش را چند بار مایوس ساخته بودند مورد غضب او قرار گرفتند حکم قتل عام داده شد مردان بقتل رسیدند و زنان و اطفال برده وار فروخته شدند . اسکندر ازینجا متوجه مصر گردید مصریان که از حکومت هخامنشی خوش نبودند مقدم او را گرامی شمردند و اسکندر بدون جنگ مصر را تصاحب کرد. اسکندر در مصر تا بمعبد آمون رفت و در داخل معبد اظهار احترام و عبودیت زیاد کردو بنابر توطئهٔ خودش کاهن معبداو را پسر آمون خواند و این لقبی بود که سابقاً فراعنه مصر داشتند. بهر حال همین خطاب کاهن معبد آمون بود که ( ٣٦٧ ) مومى اليه بستانها هنگامیکه در مملکت مارسید ادعای الوهیت کرد . پادشاه هخامنشی خوب خود را باخته بود و آرزو داشت که اسکندر با او صلح کند . و همینکه اسکندر به طرف موصل پیش آمد موصوف بوحشت افتاده طالب صلح شد و حاضر گردید که سلطنت موروثه را با اسکندر قسمت کند وحد فاصل دولت خود و دولت اسکندر را رود فرات قرار داد . این بی دست و پائی داریوش سکندر را بیشتر قوت داد و بر فتح مطمئن تر ساخت ، و جوابش داریوش را رد کرد . داریوش ناچار آمادگی جنگ دید و از هر طرف استمداد جست . و جمیع عساکر ومعاونین خود را در بابل احضار نمود ، و خود در فکر اسلحه واصول جنگ شد . در موقع عبور اسکندر از رود دجله فارسیان بسیار غفلت کردند و گر نه عسکر او در آن موقع بوحشت در افتاده بود . میدان جنگ گوگاملا بود که محلی است قریب شهر موصل جنگ شروع گردید و هر دو لشکر بر روی هم افتادند در اوائل معلوم میشد که داریوش غالب خواهد آمد ولی اسکندر مانند جنگ ایسوس خود را بداریوش رسانیده ژوبینی بطرف او افکند این ضربت با و اصابت نکرد ولی عرابه ران او را سرنگون ساخت درمیان قراولان همهمه پیچید زیرا پنداشتند که این ضربت بخود داریوش رسیده است و شکست از يك صف بصف دیگر سرایت کرد . داریوش هم بدون آنکه کاری کند فرار کرد . این جنگ شکست قطعی بود که بر فارسیان وارد آمد و گلیم دولت هخامنشی جمع کرده شد . اسکندر در گرفتن سرزمین فارس هيچ مانعی نداشت . مواضع را یکی پس از دیگر گرفت تا اینکه به پرسی پولس رسید و اهالی را بکشت و اسیر ساخت و چون درین اوقات مانعی برای خود نمی دید بیشتر مجالس باده نوشی ترتیب میداد در یکی از مجلسهای عیش و نوش تائیس نام يك زن آتنی از او خواهش کرد (٣٦٨) که اجازه بدهد تا او با دست خود در قصر خشیارشا آتش اندازد . چه این قصر همان شاهی است که بیکی از شهرهای آتنی (۱) آتش افکنده بود . خلاصه در شب تراژیدی که حکایه آن در افسانه ها جای گرفت واقع گردید . اسکندر مشعلی افروخته بدست تائیس داد و خودش او را در بغل گرفته بلند نمود و باینصورت زبانهای آتش را تماشا نمودند . مرگ داریوش سوم : اسکندر بعد از آن در تعقیب داریوش افتاد . زیرا میدانست که تمام ساختن کار داریوش تحکیم جهانداری اوست . ازینجهت در تلاش شده و پادشاه فارس را دنبال نمود . داریوش از اول وقت اسکندر را بر خود غالب پنداشته و روحاً تسلیم قدرت او بود لذا نمیتوانست اقدامی صحیح بگیرد . بر هر کاری که میخواست بکند اطمینان نداشت . چاره نمی جست و بیچاره محض بود . بسوس حکمرمرای باختر از دشمنان خطرناک دولت هخامنشی بود و برای اینکه وجود این دولت را که دشمن می پنداشت از میان بردارد موقع خوب یافت و سرداران دیگر مانند بارساگنتس حکمران درانگیا ناوا را کوزیا و نابارز انس جنرال گارد شاهی با او متفق شده داریوش را بکشتند (۱) و باینصورت خطری را که از دولت هخامنشی تصور میکردند برداشتند و در فکر خطر آینده که از مقدونیان و اسکندر آمدنی بود افتادند . ازینجهت بطرف منطقه های خود رفتند تا درصدد آمادگی و مقابله برآیند . ۱- اکروبولس Acropolis ۱- داریوش بعمر پنجاه سالگی در ماه جولائی (۳۳۰) ق م کشته شده . اسکندر در آریانا حرکت اسکندر ازهایر کانیه به پارت وهرای و: بعد از فوت داریوش مقدونیان گمان کردند که جهانگیری اسکندر خاتمه یافت. بعد ازین بطرف وطن خود مرا جعت میکند. اما مشارالیه بعد از پانزده روز توقف دریکی از شهرهای مهم هایر کانیه که موسوم به زود را کارتا Zeudracarta بود در صدد حرکت بطرف شرق شد. اما قبل از آنکه باین کار اقدام کند لازم بود بر علیه تاپورها (Tapurians) یعنی مردان کوهستانی طبرستان فعلی و همچنان بر علیه ماردها Mardians باشندگان حصهٔ شرقی مازندران حمله نماید. امر کرد که لشکریان او در زاد را کاترا Zadracatra (استر آباد) جمع شوند. درینجا بود که بوی خبر دادند که بسوس حکمران باختر تاج شاهی بر سر نهاده و اعلان استقلال کرده، اسکندر از او فوق العاده هراسان بود. زیرا می دانست که او از مدتی در صدد بر انداختن دولت هخامنشی بوده میخواهد دولت قدیم آریا نا را دوباره سر و صورت ببخشد، خیال کرد که اگرازین وقت که هنوز دولت او خوب قائم نگردیده در فکر استیصال آن نیفتد بزودی قوای یونانی را ازین صفحات خواهد راند و کار مشکل خواهد گردید. بسوس بزودی بعد از مرگ داریوش پادشاه هخامنشی از راه پارتیا وارد بکتریا نه شد. زیرا میخواست که هرچه زودتر نظم و نسق کشوری مملکت خود را درست کند. سرداران محلی مانند نابار زائیس Nabarzanes ساتی بار زانس Satibarzanes و بارسانتس باو همراهی نموده و این فکر را تقویه کردند. این سرداران بزرگ حس کرده بودند که کوچکترین غفلت دشمن خارجی را بمملکت ایشان مسلط خواهد کرد. لذا همه باهم متفق شدند. بسوس در ( ۳۷۰ ) باختریانه اعلان پادشاهی کرد وساتی بارزانس به آریا (هرات ) و بارسانفنس به درنکیانا (سیستان) برگشتند . بنابران اسکندر زودتر آمادکی حرکت بطرف باختر بانه نمود و از بین پارتیا کذشته خودرا بولایت آری رسانید . چون در شهر سوز یا Susia یعنی طوس (۱) که در آن وقت داخل ولایت هرات بود رسید . ساتی بار زانس حکمر وای هرات باستقبال آمد . زیرا او به تنهائی نمی توانست باقوای زیاد اسکندر مقاومت کند. لذا مصلحت در آن دید که فعلا" با او مقاومت ننموده بگذارد که در میان کوهستان های بلند افغانستان داخل شود و آنوقت با دیگر متفقین چنگ آور کار او را بسازند . اسکندر ساتی بارزانس را دو باره بحکو متش ابقا کرده انا کسیپ یونانی ( Anaxippe) رابا چهل کماندار مامور کرد که این ولایت را از آزار قشون مقدونی حفظ کنند اولین اقدام ملی بر ضد اسکندر: اسکندر چون از طرف حکمرمای (هرای و) في الجمله آسوده کشت میخواست که از قسمت های شمالی این مملکت بسمت شمال شرقی بطرف با کتریانه در حرکت آید و در آنجا با بسوس که لباس ارغوانی ببر کرده خویش را پادشاه آریاه خوانده بود حساب خود را تصفیه نماید ، باین قرار از هرات بطرف با کتریانه عزیمت نمود . اما بعد از سه چار روز کشف کرد که ساتی بارزانس با بسوس پادشاه باختر در يك اتحادست . وعلاوه بران درین چند روزه غیبت او مردم آریا بقیادت سردار خود ساتی بار زانس بهیجان آمده واقدامات برعلیه بیگانگان را شروع نموده انا کسیپ یونانی و همراهانش را کشته اند . سانی بارزانس چون اسکندر را از هرات دور دید در سددتیاری جنگ کردید تا در اثناثیکه بسوس باو در آویزد خودش از عقب پریده بنیان کار را تنگ ساخته این آتش را در میدانهای باختریانه خاموش سازند ، برای ۱- ص ١٣٤ - ١٣٥ تاريخ يونان مولفة كروت. (۳۷۱) اینکه خبر اقدامات او باسکندر نرسد اکیپ یونانی و همراهانش را بکشت و خودش با مردم آزاده این مملکت با جوش و احساسات ملی داخل اقدامات جدی گردید . چه ، میخواست که رابطه اسکندر را با ولایات مملکت همسایه (فارس) و یا بواسطه با یونان قطع کرده نگذارد ازین راه امدادی باو برسد و باینوسیله زودتر بمرام ملی و رفع خطر از مملکت خود نائل شوند . شنیدن این مسئله زیادتر اسکندر را بدهشت دست و گریبان کرد . زیرا او خود را در میان میدانهای آریانا خیلی دور از مملکت خود (مقدونیه) میدید که دچار سر نیزه دلیران این محیط کوهستانی گردیده . بنا بران با سرعت فوق العاده زیاد از راه رفته برگشت و بشدت و قوت بطرف آرتاکوانا Artakoana که شهر مهم آریه بوده آمد . آنوقت اسکندر بخطرناکی موقع و غلطی که در وهله اول نموده بود پی برد و ناچار در صدد چاره برآمد . ساتی بارزانس چون از سرعت حرکت اسکندر خبر یافت که ٦۰۰ ستید (۲۰ فرسخ) را در مدت دو روز طی کرده متوحش شد و با چندی از فدائیان خودهرات را ترک کرد تا در کدام منطقه دیگر برای رهائی مملکت خود آنچه در دل دارد بساحه عمل بیارد. قسمتی از قشون ملی در حوالی شهر داخل جنگل کوهی شده آنرا سنگر گرفتند . اسکندر چون نمی توانست برایشان دست یابد امر کرد جنگل را آتش زنند . عده زیادی از سربازان دلیر ووطن پرست قربان شدند . همچنان اسکندر همدستان این شورش را تعقیب کرده قسمتی را از تیغ کشید وقسمتی را در زنجیر نگاهداشت . برای اینکه خویش را از دست عکس العملهای اهالی این سر زمین نجات دهد(آریان الکذاندریه) Arian Alexandria رابنا نهادکه شاید با آرتاکوانا Artacoana پایتخت منطقه مطابقت کند (۱) . این محل يك قلعه عسکری بود ۱- ص ۳۷ امپریالزمی مقدونی تالیف ژوکی. ( ۳۷۲ ) و برای بود و باش قشون یونانی ساخته شد. یونانیان برای زنده داشتن نام اسکندر آنرا شهر خواندند و همین معامله را باسائر قلعه های نظامی که در دیگر نقاط مملکت ما ساخته اجرا نمودند. پروفيسر ولسن آرتا کوا نا و اسکندریه آریس Alexandria in Arüs هر دو را با موقعیت هرات منطبق میداند ( ۱ ) . « روز » راجع به آن چنین گوید: او (اسکندر) شهری آباد کرد موسوم به اسکندریه آریو روم Alexandria Ariorum یعنی هرات که هنوز یکی از مراکز مهم تجارت آسیای مرکزی است ( ۲ ) بارتولد درین موضوع چنین نوشته : مسلمین اسکندر کبیر را بانی هرات و مرو میدانستند در ینصورت روایات مورخین یونان راجع به بنای شهر اسکندریه در ولایت آریا موید داستان فوق الذکر است. بطلیموس تحت عنوان آریا متروپولس Aria Metropolis همچنین «ریز بدور خارا کسی» غیر از شهر آرتا کوان پایتخت قدیم بومی ازین شهر هم نام میبرند . بدینجهت محل وقوع شهر آرتا كوان بين علما موضوع بحث بود. بعقیده «تو ماشك» شهر آرتا کوان در جای ارک هرات واقع بوده که بعدها در زمان سلسله کرت ( قرن ۱۳ و ۱٤ ) باسم اختیار الدین معروف گردید. (۳) اسکندر چند روز توقف کرده منتظر رسیدن آن قسمت اردوی خود که در تحت اداره كراتيريوس Kraterus بود نشست ( ٤ ) آرزاسس Arzaces (ارشك) را بجای ساتی برزنس گماشته خود بقشون خود ملحق شد . حرکت اسکندر جانب سیستان : وقتیکه اسکندر از هرات برون میرفت سر بازان تازه نفسی که خواسته بود واصل شدند . اسکندر این دسته قشون را داخل عسکر خود کرده عازم د را نگیانا ١- فصل سوم آريانا انتيكوا . ۲- تاریخ یونان تألیف د ، روز . ۳- آريانا انتيكوا. ٤- ص ٣٧ امير بالرمى مقدونی . (۳۷۴) یا زرانگیانا Zrangiana, Drangiana گردید بعضی از مورخین این نام را در انکی Drangi و زر نکی Zaran gae هم نوشته اند که عبارت از سیستان حالیه بوده است. سیستان از کلمۀ سا کا ستن Sakastene که حصۀ از زرنج بوده بر آمده و اکنون بر تمام ولایت زرانگیانا اطلاق میشود عرب ها سکستان را سجستان خواندند و پسان ها سیستان گردید. قشون مقدونی بطرف جنوب جانب پایتخت زرنگ موسوم به پروفتا زیا Prof hthasia که پروفیسرتولسن آنرا با پشاوران Pishavaran یکی میداند، مارش نمود این شهر قدیمی است که در شمال هامون یا دریاچۀ سیستان بفاصلۀ ۱۸۰ میل بطرف جنوب از هرات فاصله داشت. ژوکی نام آنرا پرادا پر وفتها زیا یا Parada-prophthasia نوشته بعضی هم هستند که موقعیت پروفتازیا را بافراه منطبق میدانند. انطباق پروفتازیا با فراه قدری مشکل بنظر می آید، زیرا بقول ایسیدور (۱) منطقه انبان Anban ولایت آری مربوط بدرانگیانا بوده و شهر عمدۀ آن پهر Phral است که یقیناً فراه موجود است (۲) و واضحاً معلوم میشود که این شهر از شهرهای مهم ولایت آریا بوده پرسی سایکس نیز مرکز منطقۀ زرنگیانا را فراه میداند که روی نامی بهمین اسم قرار داشته (۳). بنابر دلیل فوق معلوم میشود که پهر ادا پر و پهثها ز یا و پر و فتا ز یا با پشاورن یکی بوده. اسکندر درینجا مقاومتی ندید، زیرا حکمران این ولایت که بار سائنتس Barsaentes نامداشت و برای بدست آوردن استقلال مملکت در مسئلۀ قتل دارا با بسوس و ساتی بارزانس همداستان بوده امیدوار بود که بزودی سر رشتۀ و انتظام منطقه خود را درست کرده بمقابل خطر حملۀ بیگانه با برادران دیگر خود ۱- هخامنشی ها تالیف کهزاد. ۲- شهر فراه امروزه با شهر فراه دیروز فرق داشته و یکی نیست، شهر باستانی اکنون خراب و کسی دران سکنی ندارد. ۳- تاریخ فارس جلد اول تالیف سایکس ص ٢٦٦ (٣٧٤) پهلو خواهد داد، چون در خود هنوز آن قوت را نمیدید که با اسکندر در آویزد لذا سیستان را گذاشت و اقدامات خود را برای موقع مناسب تری محول کرد . در نتیجه اسکندر بر این ولایت مستولی شد ، در همین شهر مهم در انگیا نا بود که تراژیدی فیلوتاس رخ داد . مطالعۀ این سانحه که در ماه اکتوبر سال ۳۳۰ ق م روی داده کافی است که خود خواهی ، تکبر و عدم اطمینان اسکندر را نشان بدهد . فیلوتاس از جنرال های بسیار بزرگ اسکندر بوده خودش و پدرش پارمن یو Parmenio از مهمترین اشخاص فتح آسیا شمرده میشدند . اسکندر مدتی بود که از رشادت فیلوتاس می ترسید اسکندر سوء ظنی نسبت باین جنرال خود که در میدان جنگ بهیچوجه از خودش کمتر نبود پیدا کرد و در اثر بدگوئی کرا تیریوس و دیگر جنرال ها که بمقام وجاه او حسد میبردند اسکندر بر انگیخته شد و حکم اعدام او را صادر کرد اسکندر در موقع قتل این رفیق دلاور خود که در کسب افتخارات او در نظر عالم یونانی خدمات برجسته کرده بود خوب سنجش نکرد و یا برای اینکه آن همه افتخارات منحصر بخودش بماند بچنین عمل اقدام نمود پارمن یو پدر فیلوتاس مردی بود از جنرال های بزرگ فلیپ پدر اسکندر که با مهارت فوق العاده در جنگ و تجارب متواتر و کسب افتخارات و نام نيك در قشون مقدونی اولین مرد شمرده میشد . پلوتارك گوید : پارمن یو تنها شخصی بود از رفقای پیر و مشاورینش که او را بحمله بر آسیا تشویق میداد سه پسر جوانش نیز مانند خودش عسکر شدند ، خوردترین آنها هکتور Hector در اثنای لشکر کشی بدریای نیل غرق شد ، نیکانور Nikanor نیز هر دو پسر بزرگ که یگانه مایه دلبستگی پدر بود نیز اعدام گردید . پارمن یو در ا کباتانا (همدان) با لشکر عظیم و خزانه زیاد بود . اسکندر مخفیانه حکم اعدام او را نیز صادر کرد و باینصورت این بازی بپایان رسید . اسکندر در آریاسب : دیدیم که اسکندر برای اتمام مقصدی که شاید خودش ( ۳۷۵) اهمیت آنرا میدانست از قتل وحشیانه مشاورین وهمکاران بسیار قیمتدار خود هم دریغ نمیکرد . رفقای فیلوتاس نیز محاکمه شدند اما اسماعیلی لشکر آنها را تبرئه کرد ولی بسا نفر قربانی دیگری یافت که آن دیمتریوس Demetrios سردار گارد بود . در تاریخ فتوحات ولشکری مقدونی هیچ چیز آنقدر حیرت آور نیست که مردم بيك پادشاهی اطاعت داشتند که هر روزه نفر در میکردید و در فکر يا هيچکدام از آن افراد که سبب عظمت وشهرت او شده بودند شريك نمیشد . وقتيكه ديمتريوس اعدام شد لشكر مقدونی در میان مردم آریاسپی‌ها Ariaspians بودند . اسکندر از پایتخت زرنگیا با بطرف شرق پیشرفته باین ایالت رسیده بود یونانیان ایشانرا اورگیتی Eurgetae نامیده و قبلاً به نام اگریاسپی Agriaspac یا آری ماسپی Arimaspi يا بلا شبهه تلفظ صحیح تری آریا سپی Aryaspac یا آریا سواها Aryaswas یعنی سواران اسپهای اعلی نامیده میشدند. این مردمان دارای کدام ایالت مستقل نبوده بلکه سرزمین شان جزء ولایت در انجیا نا بشمار میرفت که بطلیموس شهر بزرگ آنها یعنی آریاسپ را در آن نشان میدهد اور گیتی‌ها در کنار دریای اتمی ماندر Etymander یا رود هلمند نیز آباد بودند قرار نظریه که دیو دورس Diodorus در بارهٔ این قوم اظهار میدارد قبیلهٔ مذکور به گدروزیا Godrosia خیلی نزديك بوده واسکندر آنها را در يك ايالت که تحت حکمرانی تیری دیتس Tiridates بود (۱) ملاقی شد . سایکس نسبت باین مقام مینویسد : « . . . اماهر کز نفوس بایستی همیشه دلتای هلمند بوده باشد . این دریا مجرای خود را چنان بزودی تغییر داد که تا موقع اثبات آرکیا لوجیکی ممکن نیست بطور صحیح وجود دلتا و باین سرعت آباد شدن آنرا درین عصر فهمید. هنری مکمهن (Sir H. McMahon) که لیاقت و مهارت قابل قدری دارد چنین نتیجه گرفت که آن دلتای تارا کان Tarakan بوده (۱) آریانا انتکوا . (٣٧٦) و خرابه های رام رود Ramrud را التفات نموده آنرا مرکز آریاسپی Ariaspae دانست که مقدونیان بعد از درانگیانا در آنجا آمدند . هنگامیکه لشکر مقدونی وارد ملك یورگت ها شد بمقابل وی هیچ مقاومت نشان ندادند . زیرا در مقابل قوای بزرگ اسکندر اقوام متفرق یور گت نمی توانستند کاری بکنند. اهالی گدروزیه که آنرا بابلوچستان کنونی تطبیق میکنند نیز چون متفرق زندگانی می کردند مقاومت نکردند . دومین اقدام ساتی بارزانس برضد اسکندر: پنجروز پس از ورود باین محل اسکندر شنید که ساتی بارزانس با سوارۀ نظام بهرات حمله کرده و یونانیان را صدمات زیاد رسانیده . این خبر بر دهشت اسکندر را خیلی پریشان ساخت ازینرو قشونی مرکب از شش هزار پیادۀ یونانی و ششصد سوار بسرداری کارانس Caranus و دیکس به آنجا فرستاد و خودش با اضطراب دو ماه درین قسمت توقف کرد و منتظر نتیجه شد . اسکندر در ارا کهوزیا : از مملکت اور گت ها اسکندر بطرف شمال پیشر فته بارا کهوزیا رسید. اولا مردمان در انجی و دره گوگی Dragogi را بمتابعت خویش در آورد و بعد ازان داخل ارا کهوزیا شد ولایت ارا کهوزیا با ولایت قندهار امروز یکی است . دریائی که ازین ولایت می گذرد نظر به تذکر بطلیموس ارا کوتس نامیده میشد که غیر از اندوس بوده دریای ارا کوتس که بطلیموس ذکر نموده مسئله را مشکل میسازد که آیا کدام دریا خواهد بود . زیرا در ولایت ارا کهوزیا چندین دریا دیده میشود . بزرگترین این دریاها رود هلمند است که قدما آنرا ایتی ماندر ، هر مندوس Hermandus و یااری مانتس Erymantus می گفتند . این دریا از کوهائی که بطرف غرب کابل واقع اند فرود آمد . بسمت جنوب غربی جریان داشته و تاریگستان رفته و از آنجا بسوی شمال غربی متمایل میگردد ، و از بین حصۀ از سیستان گذشته در غدیر رزه می ریزد . ( ۳۷۷ ) برنوف (M.Burnouf) این دریا را عبارت از ارا کوتس دانسته و اصطلاح اراکوتی را برای آن از زند پیدا میکند که این کلمۀ زندی در سنسکرت از سرا سواتی Saraswati نمایندگی می نماید و معنی آن بمفهوم عمومی دریائیست که ارتباطی با کدام غدیر نداشته باشد (۱) . اما از نظریات خود ولسن ظاهر میگردد که دریای اراکهاوزی عبارت از رود ارغنداب است که بنام رودترنک Turnuk از جوار غزنی سرچشمه گرفته از بین غدیر کوچکی گذشته به اوغنداب می ریزد . زیرا ارغنداب یا ارخنداب بحیث دریای اراکهاوزیا بیشتر تثبیت میشود. ولی معلومات خصوصی و مکملی راجع بسمت جریان و سرچشمۀ دریای اراکوتس در دست نیست . معروف ترین شهر های اراکهاوزیا که بطلیموس از آن ذکر نموده عبارت انداز : آزولا Azola ، فوکلیس Phoklis ، اسکندریه ، اراکوتس Arachotus ایسیدور چند شهر دیگر ذیل را نیز علاوه میکند : بیوت Biut ، فرساگ Pharsag ، کروشاد Chorochad ، دیمتریاس Demetrias ، والکذا ندروپولیس که پایتخت ولایت بوده و در کنار رود اراکوتس یعنی ارغنداب وقوع داشت . کننگهم آزولا یاوزولا Ozoia را عبارت از گذر Guzar یا گذارستان واقع در هلمند علیامی داند . و فوکلیس امکان دارد که عبارت از قلات غلزائی کنار رود ترنك بین غزنی و قندهار و یا خود غزنی باشد. کننگهم آنرا با دمیتریاس یکی می داند اسکندریه عبارت از شهر قندهار و ممکن با فرساگ هم تطبیق شود . اراکوتس مرکز ناحیۀ کنار رودار، کوتس (ارغنداب) بوده وقعیت آن قرار گفتۀ استرابو ۲۳۰ میل انگلیسی از نقطه ایست که سه راه در شمال اورتسپانا Ortospana بهم یکجا میشوند ، بیوت یا بیت (Biut) عبارت از بیجس Bigis یا «بست» باشد (۲) (۱) آریانا آنتیکوا فصل سوم . (۲) شمارۀ ۹ سال ۹ آینۀ عرفان مقالۀ شهر های قدیم آریانا . (۳۷۸) در بین این شهرها الكساندریه دیده میشود که عموماً آنرا قندهار تصور میکنند . در اینکه این شهر بر سر راه مقدونی ها واقع شده است تردیدی نیست . اما در وقتیکه اسکندر باین قسمت وارد میشد شهری درین جای وجود داشت . و آن اسكندریه نمی باشد . اسکندر در حوالی قندهار حالیه حسب معمول قلعه نظامی بنا کرد و نام آنرا « اسكندریه ارا کچوزی » گذاشت . دیوار های این شهر در تابستان سال ۳۲۹ ق م بقدر کافی بلند شده بود واسكندر قرار قاعده که داشت يك عده عسکر را در آنجا مقیم کرد . موقعیت این قلعه نظامی غالباً بجنوب قندهار بوده که اگر شهرهای قدیم و جدید را در نظر بگیریم این قلعه نظامی اسكندر باشهر قدیم قندهار وشهر احمدشاهی سه کنج مثلثی را تشکیل میدهند مردمانی که باطراف ونواحی قندهار قدیم و دریای ارغنداب بسر می بردند ارا کونی Arachoti گفته میشوند . اسکندر از مردمان بومی عسکر گرفت و منمن راوالی این ایالت مقرر نمود . جنگ ساتی بارزانس : از ارا کچوزی اسکندر آمادگی نمود تا بمقابل بسوس در باکتریا نه مارش کند اما باو خبر دادند که آریا باز مورد حمله ساتی بارزانس واقع گردیده . ساتی بارزانس سردار نامی این مملکت آنی از کوشش و سعی برای نجات وطن خودفارغ نمی نشست . باوجودیکه از دست یونانیان شکست یافته بود اما روح بلند او ذلیل نمیشد و گردن بلندش نمی خمید. ساتی بارزانس از خود امید داشت و باوجود قلت قوای خودبمقابل بیگانگان میگفت آخر غالب خواهم آمد . این حمله او از سائر اقداماتش شدیدتر بود مخصوصاً بسوس پادشاه باختر نیز باوامداد کرد ودوهزار عسکر دلاور فرستاد . اسکندر خیلی ها مضطرب شد و بیشتر از پیشتر ازین مرد وطن خواه بدهشت افتاد . قوة بزرگی از عسکر خود جدا کرد و سر داران نامدار خود مانند آرته بازیوس Artabazus ، ایری ژییوس Erigyios و كارانوس Caranos را برای دفع ساتی (۳۷۹) یاوزانس ونجات یونانیان آریافرستاد همچنان والی پارتیارا که «فرا تافرون» نامداشت فرمان کرد که با تمام قوای خود با این سرداران ملحق گردد ومتفقاً بر خلاف سردار برمی در آویزند . ساتی بارزانس که خود را باقوای قلیل در مقابل سه قوه مشاهده کرد ازجان دست شست و درس فداکاری بآینده گان خود داد . این جنگ بسیار سخت ومدهش بود . قشون ملی افغان در مقابل یونانیان خیلی پافشاری کردند اما ازسوء اتفاق که ساتی بارزانس بدست ایری ژی یوس کشته شد و بقشونش تفرقه در افتاد واسکندر بعد از دادن تلفات خیلی زیاد موفق شد ویکی ازبزرگترین دشمن های او ازمیان دررفت . حرکت اسکندر بطرف پاروپامیزادی : بعد از اطاعت اهالی اراکهوزی اسکندر بطرف شمال رخ نموده میخواست که از بین سلسلهٔ پاروپامیسن ازراه دهزنگی راه کوتاهی بباختر پیدا کند ولی کوههای بلند وصعب العبور این مناطق وحمل ونقل لوازماتی که با خود داشت او را خیلی ها دچارزحمت ومشکلات می ساخت . لهذا برای اسکندر بجز همان یکراه که از اراکهوزی بطرف ولایت پارو پامیزادی یا ولایت فعلی کابل میرفت چارهٔ نبود مجورشد و همین راه را گزید . واین همان راهی است که اکنون نیز موجود است . در اثنای این لشکر کشی باز کوه نشینان متفرق افغانی کار را بروی تنگ ساختند . در منطقهٔ سخت ولا مزروع اطراف غزنی درملتقای قلل وارتفاعات غربی کوه سلیمان باجبال هزاره یا پاروپامیسن این قبایل دلاور ووطن خواه سکونت داشتند . با وجودیکه ایشان متفرق ودورازهم بوده اند اما هر طائفه جداجدا چنان بر لشکر مقدونی حمله می آوردند که مقدونیان بیچاره میگشتند. چون ازحدود يك طایفه افغان بهزار مشکل می گذشتند دچار حملهٔ دیگر می شدند اسکندر درین منطقه بااین دلیران سخت سر بسی جدال کرد وحتی کارش بمایوسی کشیده بود . چون حملهٔ يك طایفه را ردمی کرد خیال می نمود دیگر کارتمام ( ۳۸۰ ) است و بر خلاف انتظار باز دچار حملهٔ سنگین تر از اولی می شد اما چون این طوائف افغانی از هم دور بوده و یکجائی بر مقدونیان حمله نکردند کوشش هایشان به نتیجهٔ دلخواه نه انجامید و مقدونیان با دادن تلفات زیاد و گذشته شدن اضطرابات و مشکلات بی شمار بنواحی کابل وارد شدند . شهرهای معروف پارو پامیزادی یعنی منطقه که تقریباً عبارت از ولایت کابل فعلی میشود بنظر بنگارسات بطلیموس قرار ذیل است : نوبی لیس Naubilis، کابورا Kabura، اورتسپانا Ortospana، پارسیانا Parsiana و بطرف شرق کیزانا Kaisana یا کار ناسا Karnasa استرابو و پلینی در ضمن تشریح استحكامات اسكندر شهر اورتسپانا و بر علاوه اسکندریه را نیز ذکر نموده اند بطلیموس و دیگر مورخین اسکندر در دره کابل از بسیار شهرهای دیگر نام می برند اورتسپانا یا کابورا عبارت از کابل فعلی است که باشندگان آنرا بطلیموس کابلیتی Kabolitae خوانده و چند نقطه مجاور آن متن ارغنده ، لوگر و وردک را بنامهای ارگردا Argurda لوگرنا Locarna و بگردا Bagarda یاد نموده است ( ۱ ) . چون اسکندر بوادی کابل رسید اوائل زمستان و ماه نومبر ۳۲۹ ق م بود . موصوف درینجا توقف ننموده فوراً عازم کاپيسا ( کوهستان و کوهدامن ) شد . علت عدم توقف اسکندر در محل کابل فعلی خوب فهمیده نمیشود . غالب گمان اینست که عدم توقف اسکندر بنا بر عوامل لشکری بوده زیرا در عصر لشکر کشی یونانیان کابل آباد بوده و چنانیکه گفتیم مورخین آنرا بنام اورتسپانا یا اورتسپانا و هم باسم کارو را Karoura یا کابورا یاد کرده اند . استرابن مورخ یونانی آنرا اورتسپانا خوانده و چهار راهی نوشته که ازان راههای تجارتی بطرف بکترینان ، ارا کوزی ، و هند منشعب میشده . مرکزیت (۱) شهرهای قدیم آریانا سال ۹ آئینه عرفان . (۳۸۱) اورتیسیانا شاید اسکندر را مشوش کرده بود، زیرا میدانست که باشندگان دره های این محیط کوهستانی اگر از دو طرف بر وی هجوم کنند دیگر نجات محال خواهد بود . مخصوصاً صدماتی که از اقوام افغانی در اثنای عبور از ارا کوزی بطرف پاروپامیزادی دیده هنوز جراحاتی التیام نیافته شمرده میشد . لذا تصور کرد که توقف درین منطقه او را ممکن است دچار حملهٔ مدهش بنماید . ازینجهت توقف را مصلحت ندید وخویش را گوشه کرد . بعضی از مولفین از روی اشتباه تصور می کنند که علت عدم توقف اسکندر در کابل بنا بر عدم آبادی بوده ، حالانکه اگر وضعیت جغرافی این منطقه دیده شود بزودی بطلان این تصور ظاهر میگردد ، زیرا کابل آبادان بود و اهمیت تجارتی داشت . خلاصه مقصد ما اینجا تذکر قدامت تاریخی کابل نیست بلکه میخواستیم بگوئیم که اسکندر بنا بر جهات عسکری در کابل توقف ننمود . علت دیگری که بدرجهٔ دوم شایان اهمیت است عجلهٔ خود اسکندر برای واصل شدن بولایت با کتریانه نیز شده میتواند ، زیرا بسوس پادشاه باختر در آنطرف کوههای هندوکش روز بروز بر قدرت خود می افزود و موقعش مستحکمتر میشد . بهر حال هر چه باشد باشد اسکندر از درهٔ کابل بسرعت گذشته وارد کوهدامن گردید در آنجا کوه های بلند وصعب العبور هندوکش با دره های پر برف بمقابلش عرض اندام کرد . وچون از بومیان معلومات کرد دانست که عبور در آن وقت سال از کوتل های بلند این سلسله کوه ممکن نیست ناچار در برابر کوه های بلند و با عظمت جز تسلیم چارهٔ ندید ومجبور بتوقف شد . اسکندریه قفقاز : اسکندر قشون خود را در اوپیان ( دامنه کوه خواجه سیاران ) که نسبتاً از مجرای وزش باد بر کنارست امراطراق داده و در پای هندوکش یعنی قفقاز یونانی ها در نقطه که مدخل دره های پنجشیر سالنگ شقل وغیره را دفاع کرده بتواند اساس قلعهٔ نظامی جدیدی را در نظر گرفته (۳۸۲) و سال آینده قبل از آنکه بطرف با کتریا نه عازم شود نظریه خود را عملی ساخت. نام این قلعه قرار معمول الکذاندریه بوده و برای امتیاز از سائر الکذاندریه ها آنرا اسکندریه قفقاز ( یا الکذاندریه اد کوکا زیوم Alexandria ad Caucasum یا الکذاندریه پاروپانی زادی Paropanisadai خواندند. موقعیت این اسکندریه هنوز بطور قطع مشخص نشده اما جای اصلی آنرا از روی خرابه های زیادی که در او پیان یا هو پیان Houpian در حوالی چاریکار ( که تخمیناً سی میل بطرف شمال کابل واقع است ) دیده میشود تطبیق میکنند (۱) کنننگهم نیز موقعیت آنرا در او پیان بفاصله سی و شش میل بطرف شمال کابل قرار میدهد. راجع بتعین موقعیت اسکندریه قفقاز از سالهای اول قرن ۱۹ اروپائیان که موقع مسافرت در کاپیسا یافته اند اظهار نظریه نموده تپلات غوربند و اوپیان را پیشنهاد نموده رفتند. و چون خرابه های شهر وسیع در بگرام افتاده است بیشتر توجه آنها بآ نطرف معطوف میشد . غافل ازینکه اسکندر به قفقاز یك قلعه نظامی بوده نه شهری با عظمت. موسیو فوشه در سال ۱۹۲۲ بدستیاری معلومات مفید زوار چینی تدقیق نموده دریافت که بگرام پایتخت قدیم یعنی محل شهری است که آرین یونانی «نیسه» Nicée و خود زوار چینی هیون تسائنگ کاپیسی Kapisi خوانده است . پس خرابه های بگرام موقعیت قلعه نظامی اسکندر را نداشته و اسکندریه قفقاز را بایستی در جای دیگر تجسس نمود . اینکه موقعیت آنرا در اوپیان قرار داده اند نیز درست بنظر نمی خورد . زیرا در اوپیان که در چند کیلومتری شمال چاریکار واقع است دلالت از بقایای کدام شهر قدیمی نمیکند . از طرف دیگر تاجائیکه از تذکرات بعض مورخین قدیم بر می آید اسم او پیان تنها منحصر بيك شهرنی بلکه بيك ولایت اطلاق میشده . از روی افسانه های محلی معلوم میشود که پروان معاصر با بگرام آبادی داشت علاوه بران موقعیت آن که هم دریای هند و کوه و هم در مدخل درّه های آن ۱ـ تاریخ قدیم هند تالیف و نسنت سمت ص ۵۲ . (۳۸۳) و هم در ولایت او پیانه است تمام شرائط را دربر می‌گیرد . پس گفته میتوانیم که اسکندریه قفقاز در پروان قدیم یعنی جبل السراج بنا یافته بود . مورخین قدیم آنرا از اورتسپانا نیم پنجاه میل و از پوکلااوتیس (۱) ۳۳۷ میل مینویسند . چون مدققین امروزه اولی را عبارت از کابل و ثانوی را هشت نهر قریب پشاور می‌دانند پس از نقطۀ نظر فاصله هم موقعیت پروان با اسکندریۀ قفقاز موافقت می‌کند. از طرف دیگر او پیان بذات خود شهر مهمی داشته چنانچه زوار چینی آنجا را به لهجۀ هوپی نا Ho-pi-na ذکر کرده و شهر بزرگ میخواند . میگویند که مناندر شاه بزرگ کابلستان و گندهارا و پنجاب در آنجا تولد یافته است (۲) . اهالی آنرا الاساد Alassade می‌نامیدند (۳). اسکندر علاوه براسکندریۀ قفقاز بفاصلۀ یکروز راه دو قلعۀ دیگر آباد نموده که یکی عبارت از کارتا نا Cartana است که قرار تعریف پلینی دریای کوه قفقاز (هندوکوه) واقع بوده موقعیت آن طوری که گفته شد نزديك اسکندریه بود زیرا این شهر با کارسانا Karsana متذکرۀ بطلیموس موافقت می‌کند. و دیگر جائی که میگویند آباد کرده اوست موسوم به کاردوسی (٤) می‌باشد که شاید در پنجشیر بوده. سکنۀ این جایها از هفت هزار نفر مقدونی پیر و سه هزار سپاهی ایملجاری Irregulier وعدۀ از سربازان اجیر ترکیب شد (ه) . (۱) پوكلا اوتیس Peukelaotis یاپوکلاس Peukelas نامهای یونانی شهریست که کمی از اندس بسواحل شمال دریای کابل افتاده . از روی خطوط مسافرت زائرین چینی میشود موقعیت آنرا در هشت نهر بسواحل چپ صوات فعلی معین کرد ممکن است یکی از شاهان قدیم نام آنرا تغییر داده باشد گمان غالب بر دیمتریوس میرود که آنرا بنام خود دیمتریاس Demetrias خوانده باشد زیرادر وقت فتح پنجاب نام شهر سنگالا Sangala را بنام پدر خود اوتیدیمیا Euthydemia تبدیل کرد (کننگهم ). (۲) صفحه ٥٠ ـ ٥٣ بگرام دیده شود . (۳) ص ٤٩ آسیا مولفۀ رونه گروسه ( که بتوسط شاغلی علی احمد نعیمی ترجمه شده و تاحال بطبع نرسیده است ) . (٤) ص ١٥٢ سالنامۀ كابل ١٣١٤ (ه) ص ٣٤٦ هستورین هستری و ص ١٤٤ تاريخ یونان مولفۀ كروت (٣٨٤) بهر حال موقعیت اسکندریۀ قفقاز هر کجا بوده، بود مطلب اینست که اسکندر باین مناطق اهمیت فوق العادۀ عسکری داده میخواست این موضع را بصورت يك کولونی یونانی در آورد قادر وقتیکه مصروف بیکار با بدوس شود واقعات این اطراف او را مضطرب نسازد . مقصود از کوه های قفقاز چیست : یونانیان وقتیکه در پای کوه سر بفلک هندوکش رسیدند آنرا کوههای قفقاز خواندند و یکی از قشنگ ترین قصص ارباب انواع خود یعنی حکایۀ پرومته Promethee را به آن نسبت دادند موضوع افسانه اینست که پرومته رب النوع بازی آتش و اولین پیشوای مدنیت بعد ازینکه هیکل انسانی را (بعقیدۀ یونانیان) از خاك درست کرد خواست روح بدمد . برای این کار آتش آسمانی را دزدی نمود . ژوپیتر برای توبیخ او پاندور اولین زن قشنگ مخلوقه را فرستاد . اما پرومته از در مکر پیش آمده او را اسیر ساخت . آنگاه ژوپیتر بغضب آمده پسرش « ولکان Vulcain را مامور نمود تا او را بسزا برساند . مشارالیه پرومته را در کوه قفقاز فراز صخرۀ چار میخ کرده عقابی را گذاشت تا او را عذاب نموده جگرش را بخورد . آخر هر کول پهلوان اسباب نجات او را فراهم آورد . این قصه بکوههای قفقاز تعلق دارد ولی از روزیکه یونانیان وارد کاپیسا شدند و چشم شان بکوههای پر برف و بلند هندوکوه افتاد آنرا قفقاز نام کردند و حکایۀ فوق الذکر را به آن نسبت دادند . گمان میرود که نسبت دادن این حکایه باین کوه ها و نامیدن آن بکوههای قفقاز از طرف سرداران اسکندر بوده باشد دور هم نیست که اطرافیان اسکندر برای خوش ساختن او از راه چاپلوسی چنین کرده باشند زیرا میدانستند که اسکندر تا چه حديك شخص خودخواه و جاه طلب بود . مخصوصاً از روزی که سروش آمون معبد بزرگ مصر او را پسر ژوپیتر نامید، تکبر تجرد او از اطرافیان زیاد تر شده رفت . سرداران و اطرافیانش برای (٣٨٥) اینکه کارهای او را مانند کارهای ارباب انواع با پهلوانان اساطیری یونان جلوه دهند نام های محلات ، کوهها وغیره را تبدیل نموده رفتند . اسکندر هم از فرط جاه طلبی و خود بینی بر این گفته ها باور می کرد . مورخین ما بعد نیز تاریخ های خود را بر روی یاد داشت های سرداران اسکندر استناد نمودند . عبور از هندوکش: در اواخر بهار سال ۳۲۹ ق م هنگامیکه آفتاب برفها را بقدر کافی آب کرده بود اسکندر عساکر خود را که بالغ بر پنجاه ، شصت هزار اوروپائی میشد آماده حرکت ساخت . اسکندر میخواست وارد صفحات باکتریا نه شده بسوس را مضمحل کشد . منطقه پاروپا میزادی را از منطقه با کتریانه سلسله کوه هندوکش یا باصطلاح یونانیان کوههای قفقاز جدا می کرد اسکندر برای رسیدن باین صفحات لازم بود از بالای این کوهها بگذرد. اما اینکه اسکندر از کدام راه از کوه هندوکش گذشته واضحاً معلوم نیست. مورخین در تعین آن با هم متفق نیستند. بعضی نوشته اند که اسکندر از راه بامیان رفته باشد. اما اگر خوب دقت کنیم این راه موافقت نمیکند زیرا نظر بتذکره مورخین، اسکندر بعد از طی شانزده روز از بالای کوههای هندوکش به در اپساکا Drapsaca رسید که اولین مقام است در طرف شمال هندوکوه و صفحهٔ باکتریانه بدینقرار باید در موقع عبور خود از کوههای هندوکش از درهٔ کوشان گذشته باشد . مولف جرمنی موسوم بسه شورتس Schwarz که در اپسا کار را بطور قطع اندراب تعین کرده، بحقیقت قرین معلوم میشود. اگر دراپسا کا اندراب قبول گردد در تعیین خط سیر اسکندر از بالای کوههای هندوکش خیلی آسانی رخ میدهد زیرا از راه درهٔ کوشان که بشمال سیاه گرد غوربند واقع است رفتن باندراب خیلی آسان میباشد. واز اندراب خط سیر رودخانه انسانرا بصفحات باختر و ضمناً بقندوز رهنمائی میکند. حاجت بتذکار نیست که در اراضی کوهستانی هر دره بذات خود بهترین راه طبیعی است و غیر ازان عبور و مرور مشکل میشود. (٣٨٦) ممکن بعضی ها بگویند که اسکندر وقتیکه از اسکندریه قفقاز حرکت می کرد از راه گل بهار و خاواك عبور نموده است. این نظریه هم داخل فرضیات می آید لیکن قبول آن باین جهت مشکل بنظر می آید که حرکت اسکندر مصادف با اول بها ربود در ین وقت خاواك برف دارد و برای عبور قشون خطرنا کست. حالا نکه از دهن درۀ غوربند تا سیاه گرد تقریباً دوازده گروه است و از راه درۀ کوشان به آسانی با ندراب رفته میشود و برای روندۀ که با ندراب واصل شد با تعقیب مجری رودخانۀ آن که به «دوشی» با آبهای بامیان و کامرد یکجا میشود و رودخانۀ قندوز را تشکیل میدهد دیگر اشکالی برای رفتن صفحات باختر باقی نمیماند. رودخانۀ قندوز بعد از دوشی بدامنۀ تپه های جنوب و جنوب شرقی کیلگی واصل شده از پای رشته کوه جنوب پل خمری که آخرالذکر شمالی ترین دامنۀ هندوکوه است گذشته دهن غوری را آبیاری میکنند. وچون راه خط سیرش را بطرف غرب سلسلۀ تپه ها گرفته تغییر جهت داده از میان تپه ها بطرف بغلان که بسمت شمال پل خمری واقع است خم میشود. از بغلان تقریباً بخط مستقیم بقندوز واصل و به نقطۀ که آنرا «قلعۀ ذال» گویند بدریای آمو میریزد. (۱) از روی دلائل فوق میتوان حکم کرد که اسکندر از راه درۀ کوشان گذشته که اگر امروز خط سیر او را تعقیب کنیم از مقامات ذیل می گذریم : چاریکار، اوپیان، پل متك، درۀ غوربند، برج گلجان، سیاه گرد، درۀ کوشان، اندراب. در موقع صعود بکوههای هندوکش قشون اسکندر با برف و یخ زیادی برخورد. عدۀ کثیری از ایشان تلف شد و مابقی با بسیار سختی جان بدر بردند. گرسنگی و قحطی نیز در ظرف مدت شانزده روز کوه پیمائی در تکلیف و زحمت ایشان ازدیاد نموده بود. تاریکی، غبار و مه در بالای کوهها نیز اندازۀ برسختی مسافرت شان می افزود و همین ابر و مه مانع می شد که سپاهیان یکدیگر را ببینند. ممکن است (۱) مقاله قندوز تالیف آقای کهزاد (۳۸۷) سرداران اسکندر برای جلب توجه مردمان قدری در توصیف این راه و عبور از کوهها مبالغه کرده اند و این اغراق گوئی در کتب مورخین قرون بعد انعکاس یافته و سرچشمه روایات رفتن اسکندر پسر فلیپ بقطب ظلمات گردیده. عبور اسکندر از کوه هندوکش در اواخر بهار سال ۳۲۹ ق م اتفاق افتاده است. بسوس: بسوس طوریکه گفتیم در باکتریانه در صدد آمادگی بر آمد تا اگر بتواند قشون مقدونی را مضمحل سازد. ولی اسکندر قبل از آنکه او کاری کرده باشد رسید. بناچار بسوس سیاست مدافعه وی را برای خود انتخاب نمود. نظر بتحریر کنت کورس بسوس همینکه از نزديك شدن اسکندر خبر یافت تمام پیروان خود را جمع کرده مجلسی ترتیب داد تا موافق عادات قومی در باب خطر اسکندر و صورت دفع او جرگه نمایند. درین مجلس بسوس از قوای خود تعریف و از جنگ آوری مقدونیان تکذیب کرده و گفت که همه پیشرفتهای مقدونی بیشتر از بی کفایتی و عدم تجربه داریوش بود. داریوش می بایست بعوض رفتن در جلو مقدونی و جنگ در تنگی های کوهای سلیشیا عقب نشینی نموده آنها را بجایهای سخت می کشاند و از رود ها و تنگی های کوها چنان استفاده میکرد که برای ایشان نه راه برگشتن و نه راه پیش آمدن باقی می ماند، و باینصورت دشمنان را محو میکرد. عقیده من چنین است که ما باید در مقابل قوای زیاد یونانی بحال مدافعه در آئیم و بیشتر از عوارض طبیعی استفاده کنیم و دشمن را ضعیف ساخته برویم. بفکر من چون نمیتوانیم با این قوای قلیل در برابر دشمن قوی کار حسب خواهش انجام بدهیم باید به سوگدیانه برویم ورود جیحون در جلو ما سنگری باشد تا كمك های لازمه از ملل همجوار یعنی خوارزمیان، سکاها داهی ها و باقی اقوام مجاور برای ما برسد. اینها جنگی هائی هستند که شانه آنها باتالاق سر مقدونیان مساوی است. مجلسیان همه فریاد زدند که این نقشه برای نجات آنان بهترین وسیله است. درین مجلس شخصی از اهل میدیا که کوبارس (۳۸۸) Cobares یا با گوداراس Bagodaras نام داشت نیز در جمله باختری ها شامل شده بود. این شخص بنابر طبیعت خویش چنین اظهار رأی کرد و به بسوس پادشاه باختر توصیه نمود : « بهر جا بروی اسکندر از تو دنبال خواهد کرد . پس بهتر ست بروی و تسلیم شوی شاید تاجی را که از دست فاتح می گیری بهتر بتوانی حفظ کنی » . این رأی با گودداراس قلب بسوس را که نصب العینی جز نجات مملکت نداشت جریحه دار ساخت. مشارالیه برافروخته شد و بغیظ درآمده خواست او را با قمهٔ خود پاره پاره کند ولی دست او را گرفتند . غوغائی رو داد و مجلس بهم خورد و بدون آنکه مشوره بپایان رسد خاتمه یافت . با گوداراس از موقع استفاده کرده با سکندر پیوست . لشکر بسوس عبارت بود از هشت هزار باختری مسلح . اینها در ابتدا تصور می کردند که بواسطهٔ مشکلات و موانع اسکندر باینطرف نخواهد آمد و راه هند را پیش خواهد گرفت. پیش خود می اندیشیدند که درین راه از دست اهالی دلیر ممکن است مجبور بوقفه های زیاد گردد ، تا آنوقت سررشته و انتظام حربی خودرا درست کرده و حملهٔ مدهشی بدشمن نمایند و دفع شر کنند . ولی بعد چون آمدن اسکندر انتشار یافت بعضی ها بسوس را گذاشتند و متفرق شدند . بسوس مجبور شد که ازینجا حرکت کرده بطرف سوگدیانه برود وقوتی از آن اطراف بدست آرد . درین احوال بدور او جز چندی از مردان کار نمانده بود . بقول آریان بسوس باهفت هزار سپاهی باختری وسوار های داهی که در اینطرف تانایس (سیحون) سکنی داشتند صفحاتی را که پائین کوه قفقاز بود عاری از هر آذوقه میکردند تا اسکندر نتواند درین صفحات پیشرفت نماید . بسوس بطرف رود اکسوس بحرکت در آمده صفحات باختر را تماماً خراب و آذوقه و غیره را تلف نموده از رود بگذشت و بعد از عبور تمام کشتی ها را بسوخت تا بدست اسکندر نیفتد . (۳۸۹) اسکندر در باختریانه : گفتیم اسکندر از فراز کوههای هندو کش عبور نموده بعد از شانزده روز کوه پیمائی داخل صفحه باختریانه شد. اولین موضعی که اسکندر به آن رسید در ابسا کا با اندراب بود. درینجا توقف کرد و این توقف چند روز بطول انجامید . اسکندر وعسکر او که نفس تازه کرده بودند بنای پیش رفت را گذاشتند. قشونی در اثنای این حرکت خیلی دچار قحطی و گرسنگی شد زیرا بومیان انبارهای غلهٔ خود را در زیر زمین پنهان کرده بودند که کسی نمی دانست . این عادت اهالی باختر از زمان های قدیم تا امروز دوام دارد و مردمان از مزار تاخان آباد وغیره عادت دارند که چاه کنده غله را واذخیره می کنند . در آن وقت که قشون مقدونی داخل این صفحه گردید چون از ذخائر اهالی خبر نداشته و از طرف دیگر بسوس تمام آن مناطق را از غله عاری ساخته بود از گرسنگی با علف صحرا وماهی رود خانه ها تغذیه میکردند . بعد که این مواد هم تمام شد اسکندر امر نمود ناچار با یان بار بردار لشکر را بکشند و با این بالاخره به باختر رسیدند . باختر : باختر نظر به تحریر کینت کورس Quinte curce (۱) چنین بود. زمین این صفحات در بعض جایها حاصلخیز است و غله زیادی میدهد . چراگاه ها هم کم نیست و بنا بر این اهالی حشم زیاد نگاه میدارند . ولی قسمت وسیع ازین صفحه از سرمه ریگ پوشیده و بکلی لم یزرع است . این جاها نه سکنه دارد و نه محصول . وقتیکه بادهای شمالی می وزد ریگ روان را در جاهائی جمع کرده تل های می سازد و راه ها را می پوشد . ازینجهت مسافرین مجبورند مانند دریانوردان شب بهدایت ستاره ها راه را بیابند ومسافرت در روزعملی نیست بخصوص که اگر بادهای شمالی بوزد مسافر را در زیر ریگ روان دفن می کند ولی جاهائی که چنین نیست خیلی مسکون می باشد و اسپهای زیاد دارد. بهترین دلیل (۱) ص ١٦٩٣ ج ۲ ایران باستان . (۳۹۰) این معنی آنکه باختری می تواند سی هزار سوار بدهد . پایتخت باختریا با کتر یا نه باخترا (باکترا) نامدارد و در پای کوه پارا پامیز واقع است (۱) . رودی که باختروسBactrus نامدارد از شهر می گذرد و نام ایالت و شهر از اسم همین رود است. رویهمرفته این ولایت از ولایات آباد شمرده میشد . معروفترین شهر های باختر در عصر بطلیموس عبارت بود از زاریاسپه Zariaspa ، چاترا کار تا Chatrakarta بکترا Bactra و ایوکراتیدیا . استر این مورخ یونانی هم شهر بکتر ا را ذکر کرده و آنرا زاریاسپه، داراسپه Daraspa یا ادراسپه Adraspa هم خوانده است مشارالیه ایوکراتیدیا Eukratidia (خلم) را نیز یاد نموده است. در زمان اسکندر معروفترین شهرهای باختر شهرهای ذیل بود : اورنوس Aornos و بكترا . آرین مورخ از زاریاسپه هم اسم برده و آنرا «زاریاسپس » خوانده اگرچه تشریحات مخصوص در اطراف آن نداده معذالك واضح است که این شهر در عصر اسکندر مرکز ولایت بوده زیرا اسکندر در هنگام جنگ های سغد یا نه زمستان را در آنجا گذرانید . عموماً عقیده برین است که زاریاسپه یا بكترا عبارت از شهر موجوده بلخ میباشد بطلیموس تنها کسی است که بکتر ا را از زاریاسپه تمیز میدهد. واول الذکر راشهر شاهی می خواند . چون زاریا سپه او در میان اراضی قومی موسوم به «زاریسپی ها » و کنار رودخانه زاریسپس » واقع بود آنرا عبارت از شهر بلخ میدانند. می نویسند که چون آتشکده بزرگ بلخ آذری اسپ Azar-i-asp نامداشت یونانی ها ازان اسم « زاریاسپه» را درست کردند. کپتان کننگهم انگلیسی می نویسد که بفکر من شهر«اوراپسه» متذکره استرابو هم عين شهر «زاریا سپه» است که تلفظ نام آن کمی فرق کرده زیرا اداراسپ (۱) شهر باکترا یا بلخ در پای کوه نیست بلکه در میدان واقع و در سمت جنوب شهر خیلی دور رشته های ضعیف کوهها دیده میشود و بس . ازینجهت در آبادیهای با کترا سنگ دیده نمیشود و عمارات قدیمه که هنوز بر جاست از خشت خام یا پخته تعمیر شده . (۳۹۱) تلفظ معموله «آزریاسپه» می باشد. اما موسیوها کن بکترا را بلخ و زاریاسپه را شاه جوی در نزدیکی بلخ می داند. اور نوس: کننگهم اینجا را عبارت از شهر شاهی بکتر ا می داند که بطلیموس در نگارشات خود متذکر شده است. بطلیموس این شهر را کنار رودخانه دار گیدوس Dargydus بجنوب شرق زاریاسپه قرار میدهد. این موضع بموقعیت شهر قدیم و مستحکم سمنگان Samangan نزدیک هیبک کنار رود خلم موافقت می کند. درینجا دره که از ته آن رود خانه می گذرد باندازه تنگ است که آنرا «دره زندان» یا «رو نجون» گویند و جدارهای اطراف کوه بقدری بلند است که آفتاب در نصف روز به بعضی حصه ها روشنی افگنده نمی تواند. بمجاورت شهر اور نس بطلیموس از قومی اسم میبرد که وارنی Varni یا یارنی Yarni نامداشت. و قرار اکثر احتمالات بنام خود محل معروف شده اند. قرار نگارشات مور کرافت Moorcroft خرابه های شهر سمنگان خیلی منبسط است و در عصر ادریسی مساحه آن برابر شهر خلم بود (۱). بعضی از مولفین (۲) اور نوس را خلم می دانند. حالانکه بطلیموس موقعیت شهر ایو کراتیدیا را کنار رودخانه «دار گیدوس» بطرف شرق قریب شهر زاریاسپه معین میکند و ازین معلوم میشود که خلم موجوده عبارت از خرابه های شهر مذکور میباشد. قراریکه از نامش معلوم میشود بانی این شهر «ایوکراتیدس» سلطان معروف یونانی باختری بوده است. اسکندر در باکتریانه اورنوس وزاریاسپه را بدون جنگ و مقاومتی بدست آورد. باقی ولایت با کتریانه از آن پس مطیع او گشت. اسکندر در اورنوس بنای اسکندریه دیگری گذاشت که موسوم است به الگذاندریه اورنوس. (۱) شهرهای قدیم آریانا مجله آئینه عرفان. (۲) مثلاً ص ۳۸ کتاب ژوکی ص ۶ قلب آسیا آنرا عبارت از غوری یا خلم می داند وغیر.. (۳۹۲) بعد از آنکه ولایت باختر باستیلاى اسکندر در آمد آرته بازیوس Artabazus را در بکترا و ارچیلاس Archelaus را بايك عسكر محافظ در اورنوس مقرر داشته سپس در صدد حرکت بطرف شمال بسوى دریای اکسس و سوگدیانه شد. از باختر یا نه بطرف سوگديا نه. عبور از رود آمو: زمانیکه اسکندر در باختریا نه بود باو خبر دادند که سکاها کنار رود سیحون که یونانیان آنرا با رود تانائیس اشتباه کرده اند بكمك بسوس خواهند آمد. چون کارهای اسکندر در باختریا نه بانجام رسید و تهیهٔ سفر داشت قشون خود را برای تعقیب بسوس حرکت داد در خلال این احوال اربگیوس که بهرات برای دفع ساتی بارزانس رفته بود وارد شد و اسلحه و لباس او را که علامت فتح بود نزد اسکندر گذاشت. آریان گوید (۱): اسکندر بطرف اکسس (وخش، جیحون، آمویه) حرکت کرد. سرچشمهٔ این رود قفقازست (۲). و بزرگتر از رودهاییست که اسکندر در آسیا از آن گذشته بود. فقط رودهای هند از ین رود بزرگتر است این رود در نزدیکی گرگان ببحر کسپین میریزد (حالا بدریای ارال جاریست). وسیله برای گذشتن از ان نبود. عرض رودش استاد (قریباً ۱۱۰۰ متر) است عمق مجرایش از ین هم بیشتر و پر از سرمه ریگ میباشد، (این گفته آریان نسبت بعمق دریا اغراق است). جریانش بسیار تند است و خیلی مشکل میباشد که درینجا نمی توان پایه های در آب گذارد. چون چوب بدست نمی آمد نمیشد پلی روی این رود ساخت و اگر میخواستند از جای دیگر چوب بیاورند وقت گرانبها از دست میرفت. لذا بدین وسیله متشبث شدند، پوستهایی را که برای خیمهٔ سر بازان بکار می بردند از کاه و ساقه های خشك گیاهانبا شتند و درزهای آنرا محکم دوختند. بعد از ین پوستها را سر بازان بهم اتصال داده (۱) ص ۱٦٩٤ ایران باستان . (۲) مقصد پامیر است (٣٩٣) بكمك يكديگر در پنج روز از رود گذشتند اسکندر قبل از عبور از آمو تسالیان و نیز مقدونی های را که از جهت زخم های زیاد بکار جنگ نمی آمدند مرخص کرد بعد ستاز انور Stazanor را بجای آرزامس Arzames (یونانی شده ارشام است) که به نظر می آمد باغی میشود بحکومت هرات گماشت . اسکندر در اثنای این مسافرت که تابرود آمد منتهی میشد بسی زحمت دید. وقشونش خیلی سختی کشید موسم گرم تابستان و بیابان های خشک و پیدا نشدن آب مقدونی ها را خیلی پریشان ساخته بود . اسکندر پس از محن زیاد شبانه بکنار رود آمو رسید ولی قسمت بزرگ قشون عقب مانده بود. اسکندر امر کرد آتش هائی روی بلندی ها روشن کردند تا عقب مانده گان بدانند که از دو گاه دور نیست و نیز اشخاص را با مشکها و ظروف مملو از آب بکمک آنها فرستاد مقدونی ها چون به آب رسیدند چندان نوشیدند که ناخوش شدند و تعداد زیادی از آنها بمرد بسوس درینجا اشتباه کرده بود زیرا اگر در همین حوالی در جائی اردو می زد و با مقدونی ها درین میدان جنگ میکرد موفقیتش بیشتر احتمال داشت . اما او در آنطرف رود اکس در تلاش کار خود افتاد . چنانچه گفته شد اسکندر با تمام قشون خود بواسطۀ پل شناور مرکب از مشک ها و جوال های پرکاه به آنطرف دریا برآمد . مشارالیه رود اکس را از موضعی که از کلیف Kilif حالیه دور نبود عبور کرد (١) و باینصورت در سوگدیانه داخل گردید . سوگدیانه و مقامات مهم آن : سوگدیانه عبارت از سوگهودا Sughuda قدیم و امروز با منطقۀ تطبیق میشود که متضمن بخارا و سمرقند میباشد. این ایالت در شمال ولایت باکتریانه در بین رود اکس و جکسارتس Jaxartes واقع و عبارت از وادی شاداب رودخانۀ پالی تیمه توس Polytimetus یازرافشان میباشد و بسانها وقتیکه ١- ص ٣٨ امپریالزمی مقدونی تالیف ژوگی . (٣٩٤) دولت باختر قوت گرفت سوگدیانه نیز ضمیمه با کتریانه شد (۱). سوگدیانه طبق نگارشات بطلیموس شهرهای عمده قرار ذیل داشته: درپسا متر وپولی Drepsa Metro Polis ، اوکز یانه Oxiana، ماروکا Maruka، اسکندریه اوکسیان AlexandriaOxiane، و اسکندریه اسپچانه Alex.Eschate پلینی شهر پاندا Panda را بعنوان مرکز ولایت ذکر نموده مینگارد که در انتهای سرحدی اسکندریه ایست که اسکندر بنا مانده است. امی نوس Ammi nnus که نوشته های بطلیموس را نقل میکند از اسکندر به سیر شا تا Cyrschata و شهر درپسامتر وپولی اسم میبرد بدون اینکه درباب موقعیت آنها چیزی اضافه کند (٢). بسوس در دست اسکندر: گفتیم بسوس بتصور اینکه ترتیبات خوبی برای جنگ اسکندر خواهد گرفت باهفت هزارسوار باختری وغیره صفحات باختر بانه را از پاروپامیس تا اوکس خراب کرده از رودا کس بگذشت و بطرف نوتا کا Noutaka رفت تا زمستان را بگذراند. موقعیت آن کدام جائی در عرض راه بین باختر و مارکندا بوده و یحتملًا کش Kesh که شهر بزرگی بجنوب سمرقند است موقعیت آنرا نمایندگی بکند. بعد ازینکه اسکندر سمرقند را خراب نمود چنین معلوم میشود که نوتا کا پایتخت سغدیان بوده و حین انبساط سلطه یونانی اینجا هنوز مرکز این ولایت بشمار میرفت. گریگوریف Grigorieff نوتا کا را بمعنی ایالت واقع در بین رود آمو و شهر سبز می داند (٣) ژوکی مؤلف امپریا لزمی مقدونی آنرا عبارت از قرشی یا شهر سبز تصور میکند (٤) پرسی سایکس ۱ـ ص٩٢٥ جلد ١٢ انسیکلوپیدیای بریتانیکا طبع چاردهم. ٢ـ شهرهای قدیم آریانا. ٣ـ قلب آسیا صفحه٦. ٤ـ ص ٣٨. ( ٣٩٥ ) نیز راجع بموقعیت آن نوشته که «نونا کاوادی شادابی در بین سمرقند و اکس بوده و واضحاً قرشی کنونی است ( ۱ ) » . درین وقت بد بختی دیگری روی داد. بسوس را مرض ناامیدی و مایوسی از پا درآورد. این وضعیت اوراسرداران دیگر و سپاه قلیل او نپسندیدند و از او برگشتند و کار وضع خطرناکی اکتساب نمود. اسکندر بطلیموس را مقرر داشت تا رفته بسوس را که دچار چنین بحران روحی شده بود بگیرد . چون بسوس بدست بطلیموس افتاد بحکم اسکندر با او رفتاری وحشیانه شد . اول خواستند او را بکشند ولی بعد قرار دادند که در باختر محاکمه اش کنند و با کمالانه اش بقتل رسانند . وقایع سفد یانه اسکندر در سواحل جاگارتس؛ ظهور سپی تامینس : اسکندر را اقبال مدد کرد و چنانیکه ذکر شد بر دشمن خود راه رفته موفقیت حاصل نمود . پس از ان بطرف ماراکندا Maracanda یعنی سمر قند رهسپار شد مقصدش این بود که مرکز وادی را که جاگارتس (سیر دریا) از ایالت مردم ان بربری جدا میکند بگیرد گرفتاری بسوس بدست اسکندر کافی نبود که امنیت را در ولایتهای سوگد یانه و با کتریانه قائم کند. اسکندر مجبور شد که درین منطقه توقف نماید زیرا هنوز درین مناطق حکمرانهای پیدا میشد که مطیع نگردیده بودند . اگر چه ایشان عنوان پادشاهی نداشتند ولی هنوز تسلیم اسکندر نگردیده بودند و دشمنی و مخالفت زیاد در دل می پروریدند . از آنجمله یکی سپی تا مینیس است . این مرد فوراً بصورت دشمن مخوف برضد اسکندر جلوه کرد . مشار الیه در میان سرحدی ها طرفدارانی مانند سکاها Sacaes و ماسا جیتها Massa getae و چندین قبیلهٔ دیگر داشت که نسبت بمقدونیان وضع تهدید کننده اختیار کرده بودند. اسکندر میخواست در کنار رود تاناریس (سیحون) قلعهٔ نظامی بسازد تا در مقابل (۱) ص ۲٦٧ تاریخ فارس . (٣٩٦) مردمانی که میخواست مطیع کند سنگری باشد. ولی درین وقت خبر رسید که سغدیانه و باکتریانه سر از اطاعت او بدر کرده‌اند. براثر این خبر اسکندر به سپی تامینس مراجعه کرد و خیال نمود که این وطن پرست حقیقی آله دست اوست و میخواست از و در فرونشاندن آتش شورش و ضدیت باختری‌ها کار بگیرد غافل ازینکه او خودش مصدر این هنگامه گردیده و بوطن داران خود اعلام کرده بود که اسکندر میخواهد تمام سوارهٔ نظام باختر را نزد خود بطلبد و باین مقصود تمام آنها را از دم شمشیر بگذراند. و نیز اظهار داشت: که اسکندر حتی برای انجام این مقصد میخواهد او و کائن را استعمال و بمقابل وطن و قوم بخیانت وادار کند در نتیجه مردم مسلح گشتند تا بدفاع بپردازند. آنوقت اسکندر خبر یافت وحس کرد که سپی تامینس خطر بزرگی است که باید برداشته شود. اسکندر فوراً بعداز دستگیر کردن بسوس لازم دید که گروه سی هزاری بربرها را که قاتل مخبرین مقدونی در ساحل رود جکسارتس بودند سزا بدهد. ازینر و مجبور بود که بر هفت شهر مستحکم حمله ببرد که اکثر در جوار سرحد تعمیر یافته بودو ایشان مقدونیان را از تیغ کشیده بودند (۱). آنگاه به کراتر امر کرد تا شهر سیر وپولیس Cyropolis یعنی «اوراتیپهٔ» امروزی را محاصره بنماید و خودش بقول آریان شهر گازا Gaza را محاصره نمود و گرفت . تمام جوانان این شهر بحکم اسکندر بقتل رسانیده شد و باقی اهالی را برده و از در میان مقدونیان تقسیم نمودند. خاك شهر را بیاد دادند تا برای اطرافیان عبرت شود. اسکندر به آن ترتیب پنج شهر را محاصره و فتح کرده بطرف سیر وپولیس رفت. این قلعه خیلی مستحکم بود و در یورش اول آنرا گرفته نتوانست. مگر سپاهیان او از مجرای رودی که بشهر میرفت و در آن وقت خشك بود داخل شدند. جنگ خونینی روی داد. مقدونیان غالب شدند و هشت هزار نفر را کشتند (۱) ص ۷۱ فارس قدیم و تهذیب ایران مولفه کلیمان هاو. (۳۹۷) بعد ازان شهر دیگری که هفتمین شهر درین نواحی بود تسخیر گردید و مدافعین کشته دست توانائی شدند . قومی مماسین Mémacene نام که قوی بودند سر تسلیم فرو نکردند و فرستاد گان اسکندر را کشتند و او را بخشم آوردند . اسکندر، پردیکاس وهلاکر ، سرداران خود را فرستاد تا آن را محاصره کنند چون از تسخیر شهرسیروپولیس فراغت یافت خودش نیز به آن صوب شتافت . گرفتن این شهر از تمام شهرهای دیگر مشکل تر بود زیرا اهالی سخت پافشردند . بهترین سپاهیان مقدونی درین جنگ تلف شدند در اثنای جنگ سنگی بسر خود اسکندر نیز آمد و او را بیهوش ساخت . قشونش گمان کرد که کار او تمام است ولی چون بهوش آمد حمله سخت برد و غالب شد . اسکندریه اقصی : سپس اسکندر خود را به تعمیر آخرین کولونی یونانی که اشتباهاً آنرا اسکندریه تانائیس Tanais نامید مصروف ساخت (۱) . زیرا اسکندر موقعی که بدریای سیحون (سیردریا) پیشرفت آنرا گمان کرد که رودخانه تانائیس یا دون Don است (۲). این منطقه را اکثر مورخین و محققین با خجند امروزه یکی می دانند . اسکندر اولین بار که باین مناطق رسید خواست تاسیس شهری نماید ، مگر شورش باختری ها وسغدی ها نقشه او را برای وقت دیگری معطل گردانیده بود . اسکندر بعد از آنکه بران صفحات غالب آمد در ظرف مدت کوتاهی دوباره اقتدار خود را بردریای سیحون قائم نمود . در این اثنا خبر دو واقعه خیلی مهم با سکندر رسید . یکی اینکه سکاها یا سیتهاScythiansقشونی بر ساحل مقابل دریای سیحون گرد آورده اند.دوم اینکه سپی تا مینس «مراکند ا» را محاصره نموده، کار روائی های سپی تا مینس اسکندر را بفکر می انداخت زیرا میدانست که سپی تا مینس از مردان کار وجنگ است ناچار قوای مهمی برای دفع او فرستاد و خودش بدریای سیحون برگشت و بر ساحل (۱) ص ۳۹ امپریالزمی مقدونی تالیف ژوگی (۲) ص ۸ قلب آسیا . (۳۹۸) چپ آن در ظرف هفده روز قلعه بنا نمود و برحسب معمول اسکندریه نام کرد. پس از تکمیل آن امر بساختمان عده مکفی چاله ها نمود. شهرهای زیادی در کنار سیحون خراب شد تا این اسکندریه در کنار همان رود آباد گردید. یونانیان آنرا اسکندریه اقصی یا الکذا تدريه اسچات Alexandria Eschate خوانند که همان خجند فعلی باشد (۱). بعد از آن اسکندر خواست با سکاها در و آویزد ومشوره نمود که جنگ را بداخل مملکت ایشان ببرد. اما رسولان ایشان آمده از اوضاع و جنگ خود و غلبه خود بر شاهان فارس بیانات دادند و رفتند. اسکندر ترسید که مبادا بعد ازین قدر غلبه های متواتر بدست این قوم مضمحل شود عزمی که در گرفتن ملک ایشان داشت فسخ کرد. ظفر سپی تا میغس: در خلال این اوقات فوجی که برای خلاص کردن ساخلوی مرا كندا بسرداری «مته دیم» اعزام شده بود به آن شهر نزدیک شد. سپی تا میغس سپاهی کاردان و خوب از فن جنگ آگاه بود. برای نابود کردن این فوج قوی یونانی خود را در جنگلی پنهان کرده کمین گرفت. چون لشکر مته دیم نزديك رسید سپی تا میغس حكم حمله داد و لشکر مقدونی از هر طرف مورد حمله قرار یافت. مقدونی ها سخت پا فشردند و مقاومت کردند. ولی سپی تا میغس استادانه ایشانرا مغلوب نمود و قسمت عمده این لشکر را محو کرد. قسمت شکست یافته را تعقیب کرد. مغلوبین بيك بلندی پناه بردند و سپی تا میغس آنها را زیر محاصره گرفت تا از گرسنگی تسلیم شوند. درین جنگ که در وادی رود خانه پالی تیمینس Polytimetus یعنی زرافشان واقع گردید مقدونیان دو هزار پیاده و سه صد سوار تلفات دادند. و اسکندر از بیم آنکه مبادا چنین تلفات در يك جنگ روحیات عسکر او را خراب سازد تعداد تلف شدگان را پنهان داشت و فراری های آن جنگ را که عده قلیلی بودند تهدید بمرگ کرد تا این خبر را افشا نکنند. (۱) ژوگی، کلی مان هار، پرسی سایکس، و سائر مورخین متفق بر این اند که اسکندریه اقصی خجند و سیر و پولیس «اورا تیپۀ» امروزه است. (۳۸۹) اسکندر بعد از آنکه از تباهی قشون خود اطلاع یافت جنرالی موسوم به «کراترز» را گفت از دنبال بیاید و خود بعجله با قشون منتخبۀ خود بطرف «مارا کندا» شتافت و در ظرف چار روز خود را به آنجا رسانید. سپی تامینس که این خبر را شنید بباختر برگشت و اسکندر او را تعقیب کرد ولی ناکام شد. بعد مراجعت کرده تمام وادی زرافشان را با وحشتی که مختص او بود غارت و برباد نمود. زیرا درین وقت کراتر نیز بوی ملحق شده بود و اسکندر قشون را بدسته ها تقسیم کرده گفت تمام دهات را بسوزند و اهالی را از پیر و برنا بکشند. بعد از آن پر کولاتوس یکی از سرداران مقدونی را با سه هزار عسکر در سعدیانه مقرر نمود و خود در صدد رفتن بباختر شد. تذکر بعضی از شهرهای مهمۀ سعدیانه : مارا کندا - کنگهم نظریه دارد که نام دیگر مارا کندا یا سمرقند دریپسا Drepsa است، که قرار نگارشات استرا بو اسکندر آنرا خراب نمود. نا گفته نماند که شهر سمرقند کنار رود زرافشان واقع است که اسم یونانی شدهٔ آن داراپسان Drapsane وشهر مارا کندا در سواحل آن «مارا کندا داراپسان» یا بطور مختصر دریپسا یا دارا پسا میشود. اسکندر به او گریانه : چون این شهر کنار اکوس و قریب شمال زا ریه یا بلخ واقع بود احتمالات زیاد باین دلالت میکند که عبارت از شهر ترمذ باشد اسکندر به اسپحانه : شاید عبارت از یوش Ush جنوب اندجان یا خجند باشد. نوتا کا : آنرا بعضی، کش، و بعضی بخارا دانسته اند. معلوم میشود که نوتا کا پایتخت سغدیان بوده و حین انبساط سلطۀ یونانی اینجا هم مرکز این ولایت بشمار میرفت. برگشت بباختر یانه : درین هنگام که اسکندر مصروف خونریزی بود زمستان رسید. هنوز کارهای سغدیانه طوریکه با یستی بانجام نرسیده بود. اسکندر مجبور گردید که برای گذشتاندن فصل زمستان بباختر برود. و قتیکه بباختر رسید (٤٠٠) فرانا فرتس و (ستازانور) والی آریه وارد شدند و ارزامس والی سابق هرات و برانس نام والی سابق پارت را که از طرف بسوس مقرر گردیده بودند با بعض همراهان شان در زنجیر کرده آوردند . درین ضمن ( ٣٢٩ - ٣٢٨ ق م ) قوة الظهری بالغ بر نوزده هزارتن از یونان رسید (۱) . بعد اسکندر برای گرفتن انتقام از بسوس مجلسی از سرداران منعقد نموده او را محکوم قرار داد و به اکباتنه اش فرستاد تا کشته شود . درباکترا اسکندر خبر اطاعت فاور اسمانس Pharasmanes شهزاده کهور اسمی ها (Chorasmians) یعنی خوارزمی ها را که بطرف شرقی کسپین زیست دارند شنید و از ورود سفارت دوستانه سیتی های جکسارتس اطلاع یافت (٢). شورش در سوگدیانه ' عاقبت سپی تامنیس: درین آوان خبر شورش جدید سوگدیانه با سکندر رسید. او باز بطرف آمورفت و در کنار آن اردو زد . اسکندر قسمتی از قشون را در باختر گذاشت تا اگر شورشی بعمل آید جلوگیری کرده باشد . مابقی لشکر را به پنج حصه تقسیم نموده اولی بریاست هفستیون ' دومی بفرماندهی بطلیموس ' سومی در تحت امر پردیکاس ' چارمی بسرداری سفوس و آرته با زنس و پنجمی در اداره خودش . قسمت چارگانه از سمت های مختلف حرکت کردند تا قلعه ها را محاصره و شورش ها را با اسلحه یا مذاکره رفع کنند. این قسمت ها بعد از آنکه تمام سغدیانه را طی کردند دریای دیوار مراکندا جمع شدند . هفستیون مامور گشت که مهاجرینی برای شهرهای سغدیانه که در اثر کشت و خون مقدونی ها نابود شده یا برده و از فروخته شده بودند ببرد . خوداسکندر باقوة الظهری که از مقدونیه رسیده بود درین موقع که اوائل بهار بود توانست که بمر گیانا Margianaبتازد. درین حوالی تنها يك مقام مستحکم (۱) ص ۸ قلب آسیا . (٢) ص ٤٠ امپریالزمی مقدونی - ژوکی . (٤٠١) باقی مانده بود که موسوم به پترا اوکسیانه (Petra Oxiana) که شاید سنگ بست امروزه باشد. آریمازس Arimazes رئیس آنجا که آذوقۀ دوساله را در قلعه داشت ازان دفاع می کرد. ولی بالاخره این مقام هم بدست مقدونیان در آمد. مدافع دلیر آنرا با منسوبین و امرای معتبر او بامر اسکندر بدار زدند. اسکندر در جنوب شهر مرگیانا (مرو) دو حصار بنا کرد که در سرخس و مروچاق امروزی باشد. سپس بطرف مشرق برگشته ببلخ آمد و در راه چار حصار نظامی دیگر بمیمنه، اندخوی، شبرغان و سرپل تاسیس نمود که از نقطۀ نظر عسکری اهمیت داشتند. بعد ازان از باکتریانه به مراکندا رجعت کرده با قشون خود که دریای دیوار مذکور جمع آمده بودند پیوست (۱). در خلال احوالی که اسکندر و قشونش داخل صفحات سغدیانه شهرهای شورش کرده را دوباره تابع می کردند و باینصورت تا بمراکند رسیدند، سپی تامينز در باکتریانه ظهور کرده بر ساخلوی زاری آسیه حمله آورد. قشون این شهر را «په تی تون Peitton» اداره می کرد اما اسیر دست سپی تامینز شد. کراتیروس با قوای زیادتری سپی تامينز را مجبور بيا زگشت نمود. درین موقع زمستان رسید کوانوس Coenos را در سغدیانه گذاشت و خود به نوتا که آمد تا زمستان را در آنجا بگذراند. سپی تامینز که نمی خواست یونانیان در مملکتش دمی بخوشی بگذرانند باز در باکتریانه ظهور کرد، و با خود بتعداد سه هزار سوار سغدی، باختری، ما ساژیتی را آورد درینجا باز باندازۀ فعالیت نشان داد که اسکندر را باضطراب در انداخت اسکندر چون نمی توانست دستی بر سپی تامينز بیابد غضب خود را بر معزول کردن آرته بازس والی باختریا نه فرونشاند. برای عزل او چنین بهانه کرد که با سپی تامینز همدستان است حالانکه آرته بازس با تجربه زیادی (۱) ص ۸ و ۹ قلب آسیا. ( ٤٠٢ ) که داشت در مقابل سپی تا میننز جانفشانی کرد اما چون حریفش استادتر بود گناهی نداشت . اسکندرامین تاس مقدونی Amyntas را بعوضش والی مقرر نموده کوانوس را نیز با وی همراه ساخت که با قشون زیادی در باکتریا نه زمستان را بسر برند . اینها مامور بودند که سپی تامینز را در صورتیکه بیاکتریا نه وارد شود دست گیر نمایند . این سرداران با قشون جنگی اسکندر وارد با کتر یانه شدند . سپی تامینز که آنی از فعالیت و پیشبرد مفکوره نجات وطن فراغت نداشت بر بیگانگان حمله کرد جنگ سختی در گرفت . بعد از کشت و خون زیاد مقدونیان که عده شان خیلی زیادتر بود غالب شدند علت این غلبه خیانت قوم ماساژیت بود . ماساژیت ها که در حقیقت مردمان بی سروپا بوده نه شهر داشتند و نه جای سکونت در اثنای که آتش جنگ شعله ور گشت متحدین خود را غارت کردند و فراری شدند این صدمه سبب شکست سپی تامینز شد ورنه با کاردانی که موصوف در جنگ داشت احتمال میرفت یونانیان را باز مضمحل کند. سپی تامینز نیز فرار کرد . وقتیکه ماساژیت ها شنیدند که سکندر بقصد ایشان حرکت کرده با شخص سپی تامینز نیز خیانت کرده او را سر بریدند و سرش را نزد اسکندر فرستادند تا از جنگ منصرف گردد . روایتی هم موجود است که میگوید سپی تامینز بدست زن خود کشته شد و زنش از شرم اینکه مباد شوهر دلاورش کشته دست دشمن شود باین عمل اقدام کرد زیرا احتمال نجات بکلی وجود نداشت . خلاصه این سردار نامی باکتریا نه که اسکندر را درین قدر مدت لحظه آرام نگذاشت و اضطرابات او را در هر حمله زیاد میکرد آخر الامر روزهای واپسین زندگانی را چنین بپایان رسانید ، ومرگ خودرا از دست متحدین خود چشید . ( ٣٢٨ - ٣٢٧ قبل الميلاد ) . اسکندر اکثر حصه زمستان همان سال را در نوتا که گذرانده مصروف سنجش چاره های بود تا مردمان هر حصه ممالك مفتوحه را که متواتراً می شوریدند (٤٠٣) و برای آزادی با یونانیان مجادله میکردند آرام بسازد. از جمله کارهایش چنانچه گفتیم آرته بازس را معزول و امین تاس را عوضش والی باختر مقرر نمود فرتافرنس Phartaphernes پارتیائی مامور شد که رفته سقراب یاغی تا پوری ها Tapuriaus و ماردی ها Mardiaus را دوباره بیاورد آتروپاتس Atropates در میدیا بعوض او کسی داتس Oxydates تقرر یافت که بقول ژوگه همان حصه مملکت نام او را تا امروز نگاهداشته (آتروپاتن Atropatene آذربائیجان) در بهار سال ۳۲۷ در اثنائیکه کراتیریوس کاتانس Catanes و استانس Austanes را در پاری تا سن Paraetacene گرفت اسکندر نیز آخرین اغتشاشیون وطن خواه را که در سغدیانه و باکتریانه بمقابل سلطه اجانب کوشش داشته و خود را مستحکم کرده بودند اسیر نمود. از آن جمله دو نفر از اشراف باختر که یکی از ایشان از رفقای قدیم بسوس و موسوم به اوگزیارتس Oxyartes بود نجات یافتند (۱) این شخص اکسیارتس پدررکسانه قشنگ بود. اسکندر و رکسانه : در سغدیانه کوهی بود که بنظر می آمد بر آن نمی توان دست یافت . موقعیت این کوه را اکثر مؤلفین تاریخ قدیم تعیین نکرده اند بهر حال هر کس کمان میکرد این کوه از دست برد مقدونیان در امان خواهد بود ازینرو مردمان زیادی بانجا رفتند. او گیارتس نیز که از نجبای درجه اول بوده و نمی خواست از اسکندر تمکین کند بازن و دخترانش درین کوه پناهید. تفصیل واقعه جنگ قبلا بیان شد. مقدونی ها براین کوه غالب شدند و اسرای زیادی گرفتند که در آن جمله دختر اکسیارتس موسوم به رکسانه نیز بود که از حیث وجاهت در میان تمام زنان نظیر نداشت. اسکندر عاشق او شد و با او ازدواج نمود. این بود که او کسیارتس چنانچه ذکر شد خود را با سکندر تسلیم نمود و بنا بر اقتضای خویشی با احترام پذیرفته شد. سر آورلستین گوید که رکسانه ۱- ص ٤٠ امپریالزمی مقدونی. (٤٠٤) یا روشانه یارخشانه دختر او کسیادتس یکی از نجبای باختر بواسطه حسن خارقهٔ که داشت بیکی از قلاع سغدیان فرستاده شد تا در آنجا محفوظ بماند در هنگام لشکر کشی‌های اسکندر بدست او افتاد و ملکهٔ اسکندر شد. شاید روشانه از درهٔ روشان (که بجوار شغنان است) باشد و در شرق رسمی است که بعض زنان را باسم موطنش یاد میکنند (۱) تفصیل ازدواج اسکندر ورکسانه بدین قرار است: در يك ضیافتی که از طرف یکی از والی‌ها بسلیقه مردمان مشرق داده شده بود دختران زیادی نیز از خانواده‌های درجه اول سغدیان حضور داشتند رکسا نه نیز در آن میان بود. این دختر از حیث زیبائی و لطافت مثل و مانند نداشت و بقدری دلربا بود که در میان آنهمه دختران زیبا توجه تمام حضار را بخود جلب می‌کرد. اسکندر عاشق او شده بود. کنت کورس گوید «پادشاهی که زن داریوس و دختران او را دیده بود که کسی در وجاهت جز رکسانه بایشان نمی‌رسید ولی با وجود این نسبت به آنها حسیاتی جز محبت پدر باولاد نپروزیده بود درینجا عاشق دختری شد که نه در عروقش خون شاهی جاری بود و نه از حیث مقام می‌توانست قرین آنها باشد. بزودی اسکندر بی پروا گفت لازم است مقدونی‌ها و بومی‌ها با هم مزاوجت کنند تا محفوظ گردند و این یگانه وسیله است برای اینکه مغلوبین شرمسار و فاتحین متکبر نباشند. بعد برای آنکه فکر خود را ترویج کند آشیل پهلوان داستانی یونان را که از نیاکان خود میدانست مثل آورده گفت مگر او یکی از اسراء را ازدواج نکرد. و بعد اسکندر از شدت عشق در همان محل امر کرد موافق عادات مقدونی نان بیاورند و آنرا با شمشیر بدو نیم کرده نیمی را خودش برداشت و نیم دیگر را به رکسانه داد تا وثیقهٔ زناشوئی آنان باشد. مقدونی‌ها را این رفتار اسکندر خوش نیامد زیرا در نظر آنان پسندیده نبود که يك رئیس محلی پدر زن اسکندر گردد ولی چون ازو می‌ترسیدند هر آنچه ازو سر میزد با سیمای (۱) ص ٨٨٥ انرموست ایشیا. (٤٠٥) کشاده تلقی میشد . (۱) عروسی اسکندر ورخسانه در باختر در بهار سال ۳۲۷ ق.م اتفاق افتاد . قتل کلیتوس: باینصورت بعد از دو سال ، جنگهای سخت و خونین اسکندر درین صفحات با اشکالات زیاد بپایان رسید . این اشکالات تماماً از طرف مدافعین نی بلکه از طرف خود مقدونیان نیز روی میداد . قشون مقدونی اسکندر را واقعاً از روی وفاداری و عقیدت پیروی میکردند . ولی تفکر شخصی اورا بیشتر از بیشتر مجرد میساخت . فیلوتاس و پارمن یو سرداران نامدار خودرا بقتل رسانید و سلسله رابطه رفقای اورا منقطع ساخته رفت . در اثنای توقف در مرا کنده ( سمرقند ) واقعه دیگری رخ داد که باز صحنه های دهشت آور سابق را بخاطرها زنده کرد . چه درین موضع ضیافتی روی داد که در آن ضیافت اسکندر بدست خود باز جنرال مهم و دوست عزیزی را بقتل میرساند کلیتس Kleitus همین سردار بدبخت بود . کلیتس حیات اسکندر را در موقع جنگ گرانیکس نجات داد زیرا دست شمشیر گرفته سپی تری داتس Spittridates را که نزديك بود کار اسکندر را بسازد قطع کرد . بعد از مرگ فیلوتاس کارعمده جنرالی رساله شاهی در بین هفسيتون Hephaestion و كليتس تقسیم گردید. علاوه بران فامیل کلیتس با فلیپ رابطه داشته بنا براین ارتباط قدیمی خواهر کلیتس موسوم به لا نیکه Lanike دایه طفلی اسکندر انتخاب گردید . دو پسرش در جنگهای آسیائی هلاك شد . پس اگر شخصی در قطار اول خدمتکاران او می ایستاد با امتیاز صحبت آزادانه با اسکندر داشت همانا کلیتس میبود . درام قتل کلیتس در بهار ۳۲۸ ق . م عملی شد. تفصیل واقعه اینکه : در مجلس شراب نوشی همه شراب زیاد نوشیدند . یکی از مدعوین اشعار پرانیکوس Pranicus یا پیئیرون Pieron را خواند که آن در قدح (۱) ـ ص ۱۷۳۸ و ۱۷۳۹ ایران باستان . (۱) ـ ص ١٥١ تاریخ یونان تالیف جورج گروت . ( ٤٠٦ ) سر کرد گان مقدونی که در جنگی از خارجیها شکست خورده بودند ساخته شده بود . مقدونیان از ان مکدر شدند . و از خواننده بد گفتند . ولی اسکندر گفت که دوام بدهد . کلیتس که از همه زیاد تر مست شده بود « تراتوهین بزرگ دانسته بر خاست وسخنان در شت گفته علاوه کرد.خونهای مقدونی است که ترا بزرگ ساخته که نمی خواهی پسر فلیپ باشی و خودرا پسر آمون میدانی » اسکندر بغضب آمدو شور بالا گرفت . بزرگان داخل شدند تا هنگامه‌را فرونشانند . پلوتار ك می نویسد که (١) . کلیتس هنوز از اطاعت سر می پیچید و باز حمت زیاد بواسطۀ رفقایش از اطاق بیرون کشیده شد . ولی او دوباره باطاق از در دیگر داخل شده به بسیار بی حرمتی اشعار اندروماش پوری بید Euripides’s Andromache را خواند وقتیکه بیت ذیل را سرود : « افسوس ! در یونان چه احکام و چه چیز های بد جریان دارد !» اسکندر نیزۀ یکی از سپاهیان را گرفت و خودرا در عقب پردۀ پنهان کرد . در موقعیکه کلیتس پیش می آمد با نیزه اورازد. کلیتس بايك فرياد وناله افتاد . غضب شاه فوراً زائل شد و بخود آمد . وقتیکه رفقایش را دید که دور اوجمع شده ساکتانه می‌دیدند نیزه را از جسم بیجان او کشیده میخواست در حلق خود فرو برد . نفری گارد دست او را گرفت و او را بکجا ئی با طاقش بردند . اسکندر تمام آنشب و روز را با گریۀ تلخ گذرا نید. تیاری سفر هند: در بهار سال ۳۲۷ ق م جنگهای دوسالۀ اسکندر در ولایات باکتر یانه و سوگدیانه با نجام رسید پس در فکر سفر هند شد، زیرا در مواقعیکه بدون جنگ میماند کارهای را مر تکب می شد که نام او را برز مین می زد و نارضائی در قشون او تولید می‌گردید. اسکندر مجبور بود که همیشه قشون خود را مشغول بدارد از طرف دیگر جاه طلبی های بی حد وحصر او نیز سبب حر کت او بطرف هند شدزیرا در افسانه های یونانی خوانده بود که هر کول و پاکوس پسران ١ـ ص ٥١ ـ ٥٢ سوانح اسکندر كبير تاليف پلوتارك . (٤٠٧) رب النوع بزرگ تاهند رفته اند . چون او خود را نیز چنین نسبت میداد می بایست تاهند برود و این فکر او از طرف چاپلوسان اطرافش تقویت می یافت علت دیگری که او را بسوقیات هند وامیداشت همانا ثروت مبالغه آمیز هندوستان بود . بدینقرار اسکندر درصدد آمادگی حرکت بطرف هند شد . در باختر قسمی از عسکریان او که رضامند نبودند رخصت داد که بر گردند و عوض شان از جوانان آنسامان بتعداد سی هزار گرفت تا در جنگها با او همراه باشند (۱) . مقصدش این بود که از یکطرف عساکر بیکاره و نارضا خوش باشد و از او دور شود و از طرف دیگر با گرفتن این قدر عسکر از اهالی باختر بانه و سغدیانه خود را از شورش های آیندۀ این صفحات آرام نمود که دو سال کامل او را مصروف ساخته بود . در بهار ٣٢٧ ق م با عسکری که بالغ بر یکصد و بیست هزار پیاده و پانزده هزار سوار میشد بقصد هندوستان عزیمت کرد . گمان غالب اینست که کم از کم هفتاد هزار ازین عسکر آسیائی بوده اند (٢) . اسکندر بطرف کوههای پارو پامسیس روان شد و امین تاس را باده هزار پیاده و سه هزار و پنجصد سوار گذاشت که آن اطراف را با من و اطاعت نگهدارد (٣) . عبور از هندو کش: اسکندر صفحۀ باختر یانه را طی کرده در پای کوههای پارو پامیزادی رسید . درین نوبت از راه کوتل خاواك کوههای پارو پامیزاد را در مدت ده روز طی کرد و داخل وادی شاداب کوهدا من شد . در پنجا وارد قلعۀ نظامی شد که دو سال قبل آباد کرده بود . حاکم آنجا را که در اداره و تشکیلات خود بخوبی از عهده نبر آمده بود معزول کرد و عوضش نیکانور Nikanor را گماشت (١) ص ٣٥١ هـ تودین هستری جلد چهارم . (٢) ص ٣٥٥ „ „ „ „ (٣) ص ١٦٦ تاریخ یونان مؤلفۀ گروت و ص ٥٨ حملۀ اسکندر کبیر بر هند مولفۀ مکرندل (٤٠٨) نفوس این شهر بواسطهٔ ساکنین جدید از مناطقی گرد و نواح پوره کرده شد داخلوى آنرا بواسطهٔ سربازان فرتوت که نمیتوانستند در سلسلهٔ قوای حمله آور اوداخل باشند و طاقت مشقات حملات تازهٔ او را نداشتند قوی ساخت. موقعیت مهم اسکندریه که بر راه های سه گانهٔ حاکم بود تماماً مامون گردانیده شد. زیرا اسکندر بنابر عادت خود همیشه احتیاط میکرد .همچنین در منطقهٔ پارو پامیزادی و سائر نقاط واقع بین راه ها و دریای کوفن Kophen با کابل تیری اسپیس Tyriaspes را والی مقرر نمود . ( ١ ) آمبهی شاه تکسیلا: در موقعیکه اسکندر از اسکندریه قفقاز حرکت آمده بطرف نیکایا میرفت با آمبهی Ambhi شاه تکسیلا ملاقی شد موقعیت اصلی نیکایا بطور قطع معلوم نیست چه بعضی مانند پروفيسر ولسن و مکرندل آنرا در نواح بگرام میدانند و برخی چون و نسنت سمت آنرا در غرب جلال آباد فعلی برراه کابل و هند تعیین مینمایند و بعضی هم هستند که آنرا با کابل یکی میدانند. در هنگام حملهٔ اسکندر آمبهی شاه تكسيلا Taxila که نزد یونانیان به او مفس Omphis باننام ولایتش تاکسیل Taxiles معروف است ، بيك موقعیت حربی خطر ناکی دچار بود زیرا از یکطرف با سلطنت قوی پاروس در آن طرف دریای جلم در جنگ بود و از طرف دیگر با مملکت کوهستانی و همسایهٔ خود آبهی ساره ( Abhisara ) زد و خورد داشت خودش میدانست که موقعیت او درین جنگها ممکن نیست پایدار بماند زیرا سلطنت قوی پاروس هر طوری بود بر او غالب می آمد لذا كسان اسکندر را که از طرف ارباب خود برای دعوت اطاعت مردمان آنسمت ها رفته بودند امداد غیبی تصور کرده برای دفع این دشمنان سفارتی نزد اسکندر فرستاده و رو دمقد و نیان را دراوند Und (اودا بهانده Udabhanda) منتظر شد ٢» ولی اکثر مورخین می نویسند که آمبهی خودش نزد اسکندر (١) ص ٥٢ - ٥٣ تاریخ هند مولفه و نسنت سمت، و ص ٥٨ حمله اسکندر کبیر بر هند مولفه مکرندل (٢) ص ١٠ رهنمای تکسیلا مولفهٔ سرجوهن مارسل ( ٤٠٩ ) آمد و در شهر نیکائیا با وی ملاقی شد. این شهزاده با اقتدار هندی بیست و پنج فیل را بطور تحفه به اسکندر تقدیم نمود . اتفاق و دوستی این راجه هندی برای اسکندر خیلی قیمت دار بود « ١ » . اسکندر در نیکائیا - پردیکاس و هفستیون: اسکندر در آن زمانیکه در نیکائیا بود اطلاع یافت که قبائل کوهستانی کنر ، اسمار ، باجور ، و سوات و دیگر مناطق سرحدی افغانستان در قلعه های کوهی زندگی کرده به هیچکس سر اطاعت فرو نمی آرند. اسکندر در صدد فتوحات این کوهستانها شده قشون خود را بدو حصه منقسم ساخت. حصۀ را در تحت قیادت هفستیون Hephaestion و پردیکاس Perdikkas که بزرگترین روسای مقدونیه بودند مقرر نمود که برا هنمائی شهزادۀ تکسیلا بطرف منطقۀ پو کی لا و تیس Peukelaotis که واضحاً قدری دور از ملتقای رود کابل و اندس است فرستاد و امر نمود که در خلال توقف خود ها در آن جا روی دریاسند یا اندوس پلی بسازند تا در عبور عسکر او بطرف هند معطلی رخ ندهد . و در عین زمان تمام مخالفین آنصفحات را باطاعت در آورند. هفستیون و پردیکاس براهنمائی آمبهی به آن صوب عزیمت کرده رود کابل را تعقیب نمودند . غالباً از بین درۀ خیبر گذشته بصفحات اندوس واصل شدند . شهزادۀ منطقۀ پو کیلاوتیس موسوم به استس Astes اسیر گردید و در همان شهری که خودرا محصور ساخته بود بقتل رسانیده شد. جدال با این شهزادۀ دلیر (بقول آریان) هفستیون را مجبور کرد که سی روز کامل آنجا را در محاصره بگیرد « ٢ » . حرکت اسکندر: گفتیم اسکندر با نیم عسکر دیگر که در نیکائیا با هفستیون و پردیکاس قسمت کرده بود عزم نمود قبائل اسپاسی Aspasii ، گورائی Guraei (١) - ص ١٦٦ تاریخ قدیم هند مولفه ونسنت سمت . (٢) - ص ١٦٧ تاریخ قدیم هند مولفه و نسنت سمت . (٤١٠) و اساکنی را که در نشیب های جنوب هندوکش موقعیت های صعبي داشتند مطیع بسازد. اسکندر برای گرفتن مناطق اسپاسی ها و اسواکا ها و غیره که عبارت از مردم لغمان و کنر کنونی باشد کنار رودخانه کهو ئیس (Khoes) (کثیر) را گرفته بالارفت تا به بلندی هائی که نشیب تند داشت رسید و با زحمت از رود بگذشت. اگر چه از شرح عملیاتی که اسکندر در سواحل این رودخانه انجام داد اطلاعاتی در دست نیست ولی اینقدر معلوم است که اهالی وطن پرست این سرزمین تا مسافه زیادی او را در وادی پر نفوس دریای کنر مصروف داشته اند. چون اسکندر باین مناطق واصل شد در جنگی که در پای دیوار اول این صفحه نمود دریافت که با چه اشکالی برخورده. اهالی دلیرانه از شهر خود دفاع میکردند و این دفاع باندازه سخت بود که اسکندر صدمات زیاد دید و مخصوصاً خودش زخمی بشانه برداشت. بطلیموس پسر لاگوس Lagos و لئوناتوس Leonnatos هم مجروح شدند (۱) اسکندر ازین طرز مدافعة افغانان بعصبیت در آمد و امر داد که تمام اسیرانی را که از مدافعین دلاور این مناطق بدست آورده بودند ازته تیغ بکشند. و چون دید که شهر بآسانی فتح نمیشود لذا دور آن گردیده اطراف آنرا از نظر گذرانید و جایهای ضعیف استحکام را پیدا کرد و شروع بجنگ نمود. اهالی مردانه جنگیدند و اسکندر بعد از يك محاربة خونین برایشان غالب آمد اهالی شهر را ترك داده فرار كردند و مقدونیان ایشانرا دنبال نموده بواسطۀ زخمی که اسکندر از دست دلیران این شهر برداشته بود هر که بدست شان آمد کشتند و از هیچگونه بیرحمی دریغ نکردند. اسکندر نیز برای فرونشاندن غیظی که از مقاومت مردم آنشهر داشت امرداد که آنرا از بیخ و بن بر کنند. بعدازان اسکندر بشهر اندراك Andraque رفت و شهر مذکور را بدون جنگ گرفت و کراتیروس قوماندان معتمد خود را با عسکر کافی درینجا گذاشت (١) ص ٦١ كتاب حملة اسکندر کبیر بهند تالیف مکرندل. (٤١١) تا سائر قبائل وادی کنر را مغلوب نماید. خودش بقصد امیر اسپی‌سی‌ها بطرف رود سوآست Soaste حرکت کرد و روز دوم خود را بپای دیوار شهر رسانید. این شهر غالباً پایتخت اسپی‌سی‌ها بوده، آریان گوید: زمانیکه اهالی از آمدن اسکندر شنیدند شهر خویش را آتش زدند و در کوهها فرار کردند و قطعات قشون اسکندر آنها را تا به کوهها تعقیب نمود. پس معلوم میشود که این شهر در يك سطح نسبتاً همواری بر دامن کوه واقع بوده امیل ترنکلر جرمنی این همواری را عبارت از سطح هموار لغمان می‌داند زیرا در خبر آریان چنین تعقیب شده که اسکندر کوهها را عبور نموده بشهری رسید پس معلوم میشود که در هنگام تعقیب قبائل این مقاطق باید بشمال لغمان آمده و سلسله کوهی که درة الینگار را از درة کنر مجزی می‌سازد طی نموده باشد (۱). مقدونیها درین تعقیب چون از دست اهالی زحمت بیشمار دیدند کشتار زیاد کردند. درین اثنا در جنگ تن به تنی که در بین بطلیموس و امیر این طائفه واقع گردید رئیس مذکور کشته شد. از ان پس مقدونی‌ها از راه کوهها غالباً از راه اسمار و کوههای هند و راج به باجور و جندول به قریه که مورخین یونانی آنرا آری گائون Arigaaon گفته‌اند فرود آمدند. در ینوقت کراتیروس که کار خود را انجام داده بود غالباً از راه سرکانی و کوه چمر کند و نواگئی باسکندر ملحق شد. علاقه‌های متصله بهم که عبارت از پشات، جندول و نواگئی باشد بسیار سر سبز و معمور است. لذا گمان غالب همین است که محاربهٔ دومین با اسپی‌سی‌ها در یکی ازین علاقه‌ها بوقوع پیوسته باشد. مورخین یونانی می‌گویند که اسکندر درین جنگ ٤٠٠٠٠ اسیر و ٢٣٠٠٠٠ گاو را بغنیمت گرفت. چون این گاوها خوب و کلان بود اسکندر امر داد که چند رأس از ان را نگهدارند تا بعدها بمقدونیه فرستاده شود (٢) (۱) کتاب افغانستان قسمت دوم مولفه امیل ترنکلر. (٢) ص ١٥٤ سالنامه کابل ١٣١٤. (٤١٢) جنگ با اساکی نوئی : سپس اسکندر متوجه قوم زیردست دیگری موسوم به اساکینوئی Assakenoi شد. پادشاه مقدونی از خاك گوره ئن ها Guréens عبور کرده وازرود گوری Gauri با مشقات زیاد بگذشت. رودخانه گوری سنسکرت بادریای گورا ئیوس Guraios مقدونی و پنجکوره Panjkora یکی است که از کوهستانهای «در» Dir سرچشمه گرفته از طرف شرق باجور عبور و بدریای صوات ملحق میشود که این دریای موخرالذکر در دره های تنگ و عمیق صعب العبور بطرف وادی پشاور جریان می کند. حمله بر منطقه مردمان قوی اساکینوئی بهمان راه گورائیوس یا پنجکوره شروع شد که هیچ جائی جز صوات شده نمی تواند. وازدیریست که از طرف علما شناخته شده است، برای نشان دادن تعداد قوه ملی و حجم منطقه که بواسطه آن اشغال شده بود، آنچه آریان از لشکرگیری اساکینوئی برای جلوگیری از پیش قدمی او گفته کافی است. این لشکر بطور مجموعی عبارت بود از دو هزار سوار و زیاد از سی هزار پیاده و سی فیل. این لشکریان مناسب ندیدند که در دشت جنگ کنند لذا بهتر دانستند که بشهر های خود رفته دفاع نمایند. منطقه که اساکینوئی ها در آن بسر می بردند وسیع و از طرف راست تا رود خانه اندوس می رسید. و علاوه بر تمام صوات شامل مناطق بنیر و وادی های که بشمال بنیر واقع است می باشد. چون این ساحه خیلی بزرگ است موقعیت صحیح جایهای را که اسکندر محاصره و تسخیر کرده ممکن نیست تعیین کرد. درست است که در زمان قدیم مانند امروز راه مستقیمی که اهمیت داشته باید همان بوده باشد که از پنجکوره شروع شده از بین تالش Talash واز بالای کوتل سهل العبور کاتگالا Katgala گذشته بوادی وسیع نادر بای صوات می رسد که از روی تدقیقات «آورل ستین» از نقطه نظر فن محاربه مهم بوده و اکنون نیز بواسطه قلعه چاکدره Chakdara محافظه میشود ملاحظات جغرافی نشان میدهد چندین شهر مستحکم را که اسکندر محاصره و تسخیر نمود (٤١٣) غالباً دروادی صوات بوده. زیرا این منطقه همیشه حصهٔ شاداب و پرنفوس این ساحه بوده ومیباشد. اسکندر بطرف پایتخت ایشان مساگا Massaga که کلانترین شهر ها در آن قسمت بود رفت. موقعیت مساگا چنانیکه قبلاً هم اشاره شد معلوم نیست. از اشارهٔ که در نوشته های آریان راجع بسردار «اساکینوئی» ها موسوم به اساکی نوس Assakénos شده است می بر آید که مساگا مرکز بوده. متأسفانه که نه آریان از موقعیت شهر سخن رانده و نه نوشته های سائرین مانند کورتیوس تذکری درین زمینه دارد. «آورل ستین» موقعیت شهر «مساگا» را در صوات سفلی تخمین می کندومی گوید که این شهر باید مانند امروز دارای زمین وسیع و حاصلخیزی بوده باشد که به آسانی از آن بيك سلسله راههای که بوادی کشادهٔ پشاور یا گندهارا میرفت رسیده میشد و بایستی اهمیت عسکری و اقتصادی آن زیاد بوده باشد. ولی می گوید که موقعیت حقیقی مساگا عجالتاً ممکن شده نمی تواند. در هنگامیکه اسکندر بطرف شهر مساگا پیش می آمد قشون مسلحی از پنجاب بتعداد ٧٥ هزار نفر بكمك اهالی رسید و بر اسکندر حمله نمود. اسکندر و عسکرش دراثر این حمله عقب نشستند متأسفانه که این جنگ آوران درین وقت از خوشی غلبه برمقدونی صفهای خود را رها کرده بطور غیر منتظم بحمله دوام دادند. اسکندر چون عدم انتظام را دید حمله آورد و آنها را شکست داد. ایشان بشهر در آمدند واسکندر آنرا زیر محاصره گرفت. چار روز اهالی دلیرانه از شهر خود دفاع کردند مقدونیان چندین حملهٔ شدید کردند ومنجنیق های قلعه کوبی را استعمال نمودند تا به فتح شهر فائق آمدند وعلت عمده غلبهٔ مقدونیها کشته شدن سردار مدافعین بود. اهالی درخواست صلح کردند. اسکندر که از جنگ ایشان دلخوش نبود قبول کرد و شرط گذاشت که ساخلوی شهر باید داخل قشون او شوند. آنها با اسلحه بیرون آمده بر بلندی در مقابل مقدونی ها جای گرفتند (٤١٤) و میخواستند که شبانه فرار کنند تا مجبور نشوند شمشیر بر روی هموطنان خود بکشند . اسکندر در تاریکی امر کرد که ایشانرا محاصره کنند و تا آخرین شانرا از دم شمشیر بگذرانند سپاهیان مذکور که بد عهدی اسکندر را دیدند مربعی تشکیل کرده جنگیدند و بسی از یونانیان را بکشتند تا کشته شدند . جنگ بازیرا: سپس اسکندر کوئی نوس Koinos را به «بازیرا» Bazira فرستاد. توقع میکرد که اهالی آن وقتیکه از تسخیر مساگا شنیدند تسلیم خواهند شد اتالوس Attalos را به اوره Ora شهر دیگری فرستاده هدایت داد که شهر را تا آمدن او محاصره کنند . قشون اوره در تحت اداره الکیتاس مقابله کرد ولی قوای اندک ایشان در مقابل مقدونیان تاب نیاورد و شهر تسخیر گردید. اما شهر «بازیرا» باین سهولت بدست مقدونیان نیفتاد زیرا مردم «بازیرا» بموقعیت مستحکم خود اعتماد داشتند چونکه موضع خیلی بلند واز هر جهت مستحکم و مضبوط مینمود . اسکندر وقتیکه برین امر آگاهی یافت بطرف «بازیرا» روان شد . اما همینکه فهمید بعضی از مردمان همجوار بطور خفیه میخواهند داخل شهر «اوره» شوند عنان عزیمت به آن طرف گردانید. کوئی نوس را هدایت داده شد که در مقابل مردمان «بازیرا» استحکام قوی بگیرد وطوری سر رشته ببیند که اهالی بزمین های خود نرسند وقسمتی از قشون خود را بنزد اسکندر بفرستد، وقتیکه اهالی ازین مسئله آگهی یافتند که کوئی نوس با قسمت بزرگتر قشون خود جدا شده رفت بقصد مقدونی های باقی مانده فرود آمدند . بعد ازيك جنگ مختصری پنجصد نفر از ایشان کشته شد و زیاد از هفتاد تن اسیر افتاد ما بقی بشهر حصاری شدند درین هنگام خبر فتح «اوره» بدست اسکندر انتشار یافت و اهالی را مضطرب ساخت زیرا میدانستند که اسکندر باین سمت می آید و قوای کوچک ایشان در مقابل او ایستادگی نخواهد توانست . ازینقرار در پایان شب شهر را ترک کردند ورفتند. از نقطه نظر تپوگرافی ظاهرست که اسکندر بعد از تسخیر صوات سفلی مجبور بود که توجه خود را باین مقام مستحکم (٤١٥) بری کوت نیز معطوف کند زیرا این مقام بر راه بزرگ طبیعی واقع شده که از بالا تا وادی سوات سفلی می رفت. «آورل ستین» که شخصاً درین مناطق مطالعات عمیق نموده موضع «باز یرا» را بر خرابه های باقیماندۀ استحکام قدیمی بر کوه بر کوت Birkot تعیین می کند ، و می نویسد که کوه بر کوت عیناً مطابق ایضاحات آرین است زیرا او گفته که مقامی «خیلی بلند و از هر طرف مستحکم و مضبوط بود» پس بآسانی گفته می توانیم که مردم این شهر چرا بعد از فتح مسا گا به کو نی نوس سردار اسکندر تسلیم نشد (۱) و اسکندر پیشرفت فوری نتوانست. فتح اورنوس: بعد از آنکه شهر «اوره» فتح شد اهالی «باز یرا» چارۀ جز تخلیۀ شهر ندیده بطرف قلعه اورنوس Aornos که در قلۀ کوهی واقع بود پناه بردند. اسکندر نیز به آن طرف حرکت کرد. موقع این کوه بقدری مستحکم بود که می گفتند «هرکول» پهلوان داستانی یونان هم نتوانست آنرا تسخیر کند. اسکندر چون این قلعه را دید که از هر طرف نشیب های تند داشت و مانند منار سر به آسمان کشیده بود در فکر فرورفت که چگونه آنرا تصرف خواهد کرد. موقعیت این شهر را میجر ابوت Major Abbot در مجلۀ ایشياتك سوسايتى بنگال (۲) نوشته و کوشش کرده که خط سیر و عملیات اسکندر را از اسکندریۀ قفقاز تعقیب نموده تا بکوه اورنوس برساند. مشار الیه قرار توضیحات آریان اورنوس را کوه مها بن Mont Mahabunn می داند که نزدیک ساحل راست اندوس (بعرض ٣٤ درجه و ٢٠ دقیقه) و شصت میل بالاتر از ملتفای رود اندوس و رود کابل می باشد. اما این موقعیت با توضیحات کرتیوس که اورنوس را «بامتا» Meta منطبق دانسته برابر نمی آید زیرا اندوس بر پای این کوه چپه می زند (۳) جورج گروت موقعیت آنرا (۱) ص ٤٦ خط سیر اسکندر تا اندوس مولفۀ آورل ستین (۲) - نمره ٤ سال ١٨٥٤ (۳) - ص ١٦٧ تاریخ یونان مولفۀ گروت . (٤١٦) در بین منطقه واقع بین گفته آریان و کرتیوس میداند اما جایش را تعیین نمیکند پترسن گوید : اورنوس بمعنی « بی پرنده » است و شاید تحریف کلمه سنسکریت اوا رانا Avarana بمعنی قلعه باشد و سی میل بالا تر از محلی واقع است که دریای کابل وسند بکجا میشود (۱) . راجع بموقعیت « اور نوس » پروفیسرو لسن در کتاب آریانا آنتیکو اچنین می نویسد : بعداز آن اسکندر به ایمبولیما Embolima که شهری بود نز ديك اورنوس رسید . کورت M.Curt درباره موقعیت این شهر پیشنهاد میکند که شاید شهر امبر Ambar باشد که بساحل چپ دریای اندوس واقع است و یا اینکه شهر امب Amb باشد که کمی بالاتر از شهر مذ کور وقوع دارد . این نظریات خواه صحیح باشد یا نباشد این قدر معلوم ومبرهن است که اقدامات اخیرة اسکندر پیش از عبور از دریای اندوس در منطقه صورت گرفت که بین دریای پنجکوره و دریای قبل الذ کر افتاده است . معلومات وا کتشافات اروپائی ها در باره مناطقی که از طرف مهمند ها ویوسف زائی ها اشغال شده آنقدر کم میباشد که ممکن نیست بگو ئیم بقایای شهرهائی که آرین از آنها نام برده و در آثار خویش ذکری از آن نموده است وجود دارند یا خیر . معلو ماتی که از طرف کورت در ین ز مینه تهیه شد ه ما را خیلی ممنون ساخته است چه از راپورهای بومی که بدست آمده و از مساعی شخصی چیزی نمیتوان استفاده کرد . بهر کیف تقریباً هر چه درین باره می د انیم از مورخ مذ کو رست . قرار اطلاعانی که باو رسیده است در ولایت بنیر Buner شهری بنام اوورا Oora وجود دارد و علاوتاً يك تعداد لاشه ها و کوه های مرتفع مو جود است که وضع آنها شباهتی زیاد با کیفیت جغرافی اور نوس داشته و کم و بیش با موقعیت (١)- ص١٤٤٣ تاریخ عمومی دنیا فصل ٤٦ مولفة پترسن. (٤١٧) آن مشابهت بهم می رساند ، بهر کیف تقریباً محقق است که اورنوس اسم خاصی نبوده میدانیم که مقدونی‌ها با تعداد زیادی از کوه های قلعه دار ومستحکم مواجه گردیدند که نام مذکور را به آن داده و اصطلاح فوق الذکر را بر آن اطلاق نمودند ، مثلاً یکی از ینها در با کتر بانا بود که اسکندر وقت مارش از درایسکا آنرا گرفت ، تشریح این مسئله چندان مشکل نیست اورنوس قراریکه قبلاً تذکار یافت اسم خاص نبوده وصرف صورت و شکل یونانی اصطلاح سنسکریت است ، این اصطلاح عبارت «آوه را Awara » یا «اوه ره نه» Awarana میباشد که معنی آنها نند کلمهٔ Awur با قراریکه یوریی ها می نویسند اور Ore است . این کلمه سیلا به ایست که اخیر نام يك حصهٔ بیشتر شهر های آریانا را تشکیل میدهد مانند «رچور» Rajore «بیچور» Bajore است که اگر بصورت بسیار صحیح نوشته شود راجور Rajawur و باجور Bajawur میگردد ازینرو اورنوس جز «يك سدچوبی محاط » که بریکی از کوه بچه های مستقل وجداگانه و وصول به آن متضمن زحمت و اشکال باشد نبوده (۱) . این سد را اسکندر بقیادت وآمریت هندیها سی سی کوتس Sisicottus یا بهتر گفته شود سیسی کوپتس Sisicoptus که در آن روح کلمهٔ سیسی کپتا Sisi-gupta مشاهده میشود که مانند و شبیه کلمهٔ چند را کپتا است و بمعنی «چیزی که مهتاب آنرا حفاظت کند » است گذاشته بود (٢) . بهر حال هرچه باشد اینقدر هست که موضعی مستحکمی در منطقهٔ سرحد شرقی آریانا بوده که اسکندر آنرا با بسیار سختی اشغال نمود ، تفصیل واقعه اینکه : (۱) این مسئله مغایر نظریهٔ «تروال» دربارهٔ ریشهٔ کلمهٔ مذکور نیست ، تروال گوید : «معلوم میشود که نام محلی آنرا یونانی‌ها قرار عادت دیرین خود تحریف نموده واز آن اورنوس ساخته اند که ارتفاع زیاد موضع مذکور از آن معلوم شده وجائی را نشان میدهد که بنا بربلندی زیاد پرنده نمی تواند از فراز آن بگذرد» (تاریخ یونان جلد ۷ صفحهٔ ۸) . (٢) فصل سوم آریانا انتیكوا مولفه واسن. (٤١٨) زمانیکه اسکندر در فکر تسخیر آن بود پیر مردی با دو پسرش نزد او آمده طلب پاداش کرد تا راه کوه را بایشان نشان بدهد. اسکندر در حال وعدۀ داد و گفت هشتاد تالان باو بدهند و یکی از پسر های او را بقسم گرو نگاهداشت و مولی نوس Mullinus منشی خود را امر داد که با عسکر سبک اسلحه مقدونی از بیراهه بالا روند و دشمن را اغفال کنند. پای کوه مذکور وسیع است ولی هر چه بالا تر میشود باریک تر می گردد. از یک طرف آن رو دستد میگذرد و در طرف دیگر دره های وحشت آور دارد. اسکندر برای اینکه یورش کرده بتواند لازم دید دره ها را پر کنند بنابراین امر کرد از جنگل های آن اطراف درختان را قطع کنند و در آنجا بیندازند و باینصورت هفت روز کامل این کار طول کشید. چون ازین کار فراغت حاصل شد امر بیورش داده شد اسکندر و لشکر با نش حمله سختی نمودند. بسیاری از مقدونی ها پرت شده برودخانه سند افتادند و هلاك شدند. چون مقدونی ها دیگر بالا رفته نتوانستند قلعه نشینان سنگ های بزرگ را برایشان غلطانیدند و ایشانرا عقب راندند دو نفر از سرداران اسکندر که ببالای قلعه رسیده بودند در جنگ کشته شدند. مدافعه موثرانه اهل قلعه اسکندر را ناکام ساخت. آنگاه امر داد که عقب نشینی کنند و دست از حمله بردارند اسکندر با وجودیکه ناکام و مایوس شده بود اما بازهم نمی خواست مایوسی خود را اظهار دارد و چنان وانمود میکرد که در فکر گرفتن آنست و پلان میسنجد. کوه نشینان که هنوز دشمن را در پای کوه متوقف میدیدند تصمیم به تخلیه کوه کردند کنت کورس» میگوید که مدت دو روز چنین وانمود کردند که از فتح خود غرق شادی هستند زیرا آواز دهل در تمام شب شنیده میشد شب سوم خاموشی قلعه را فرا گرفت ولی آتش های زیاد روشن شد. اسکندر « بالا کروس Balacrus را فرستاد که خبر بگیرد. «بالا کروس» رفته خبر آورد که مردمان کوه را تخلیه می کنند و فرار می نمایند. اسکندر چون از فرار آنها خبر شد فرمان داد که تمام سپاهیان (٤١٩) او نعره بکشند . آنها چنین کردند و این صدا سبب وحشت فراریان شد اکثر شان لغزیدند و هلاك شدند و بعضی زخمی گردید . پس ازان اسکندر امر کرد قلۀ کوه را بگیرند و بشکرانۀ این کامیابی که از ترس بی موقع کوه نشینان حاصل شده بود امر کرد مذبحی برای هیزو (رب النوع جنگ و عقل ) و نیز برای ربة النوع فتح بسازند . اسکندر «سی سی کوتوس» Sicicostus را در آنجا مقرر کرد و خود از آنجا بیرون رفت. این بود شرح فتحی که مورخین یونانی آنرا با افتخار می نویسند . اهالی «اور نوس» که نخواستند تابع و محکوم اسکندر شوند به علاقۀ «ایساره» یعنی منطقۀ چناب و جیلم عقب نشستند . در عین حال پوکلا ئو تیس ( Peukelaotis ) ( هشت نفر که هفده میل بطرف شمال غرب پشاور است ) نیز مطیع گردانیده شد . و نی کانور Nicanor مقدونی حکمران مملکت غرب اندوس مقرر شد (۱) (۱) ص۱۳ امپریل گزینر آف اندیا. اسکندر در هند مراجعت از اور نوس : بعد از تسخیر اور نوس اسکندر يك مارش قهقراتی اختیار نمود یعنی دوباره از ساحل دریای اندوس به منطقهٔ اسا کینوئی داخل شد زیرا ایشان در هنگام مصروفیت های او در « اور نوس » علم مخالفت برافراشته بودند . قراریکه قبلا نیز دیدیم «ما ساگاه » از شهر های بزرگ اسا کینوئی بود . درینموقع اسکندر بمقابل اهالی ( دیرتا ) Dyrta شتافت که ولسن آنرا دیهر Dyhr میداند که شهریست بفاصلهٔ زیاد از اندوس . اسکندر بعد از آنکه فیل های زمامداران اسا کنی را در جنگل های که قریب دریا بود گرفت . قرب وجوار شهر مذکور را ترك نمود بعد از آن بطرف پلی که افسران او در حین اشغال ( پش کلاواتی ) ساخته بودند عزیمت نمود . شهر نیسا : میگویند که اسکندر بر سر راه خویش بطرف پل مذکور داخل منطقهٔ ولایت مذکور شد که بین دریای اندوس و رود «کوفن» وقوع داشت و اکنون آنرا ولایت «چمله» Chumla میگویند و به شهر نیسا Nysa یا نسا Nyssa موسوم بود که با کوس Bacchus آله شراب وفاتح هند آنرا بنانهاده بود. درین شهر بود که اکوفیس Acuphis رئیس نیسائی ها قریب کوه میروس Mont Meros با سکندر مذا کره نموده و از و خواهش کرد که برای خاطر بیکوس آزادی شانرا محترم دارد . اسکندر قبول کرد و بايك يك دسته از عسا کرسوارۀ و پیادهٔ خود بر قلۀ میروس برآمد . یونانی ها در ینجا با حمایل های پیچک خود را تزئین نموده و تاجهای ازان بسر خود زدند و برای بیکوس قربانی ها کردند پیچك گیاه خاص این منطقه بود و در جای دیگر یافته نمیشد . (٤٢١) از پترو شهر نیسا باید بغرب دریای اندوس بالای اتك وقوع داشته باشد و یا اینکه ازان دور نباشد. عبور از اندوس و ورود به تکسیلا : اسکندر بعد ازان بطرف رود اندوس روان شده و از راه چهله و نو شهره با افوا جی که در تحت قیادت هفسیتون و پردیکاس بود ملحق شد. اسکندر ایشانرا در نزديك او هند Ohind یافت که قرار هدایت او پلی برای عبور عسکر روی دریا بسته بودند اسکندر با تمام قوای خود از ان بگذشت و داخل ولایت تکسیلا Taxila شد. شهر تکشا سیلا Takshasila قریب ده میل بطرف شمال غرب راول پندی امروزه ( در قرن چارم قبل از میلاد ) وقوع داشت. این شهر از زمانهای قدیم در بین شهرهای هند مرکز بزرگ علمی بود در سال ۳۲۷ ق. م مرکز را جائی شد که قلمرو او در بین رود سند و معاون آن جيلم ( ويتاسه Vitasta قديم وهیداسپس Hydaspes یونانی ) واقع بود. مانند راولپندی امروزه تکشاسیلا دروازه بزرگ هند را از طرف شمال غرب محافظه میکرد. این شهر اولین شهر بزرگ هندی بود که در آن تجار از وادی کابل آمده اندوس را در جوار اتک عبور می نمودند و بعد از سه روز سفر از دریا به آنجا میرسیدند. حکمران آن در میان شاهان پنجاب اولین کسی بود که از خطر آمدن فلات مرتفع افغانستان و و اقعاتی که در بین این دیوارهای کوههای بلند رخ میداد خبر مییافت (۱). عبور اسکندر از روداندوس در فروری سال ٣٢٦ ق. م اتفاق افتاد (٢) موضعی که سرداران اوپل بسته بودند عبارت از اتك فعلی یا جائی در جوار آن بوده، قبلا نیز تذکار نمودیم که در هنگام حمله اسکندر آمبهی Ambhi شاه (۱) ص ٣٤٥ کمبرج هستری آف اندیا جلد اول. (۲) ص ٥٩ اکمفورد هستری آف اندیا . (٤٢٢) حکمر ما بود که یونانیان او را او مفیس Omphis با بنام ولایت او تکسیل می نامیدند. مشارالیه از یکطرف با سلطنت قوی پاروس و از طرف دیگر با آریانی های ابهی ساره در جنگ بود. آمبهی در نیکائیا آمده از اسکندر كمك طلبید و او را برفتن هندوستان تشویق داد. درین وقت آمبهی در«اوند» شخصاً عسکریان خود را از تکسلا رهنمائی کرده تا ایشا نرا بر حسب وعده که داده بود با سکندر تقدیم کند. اسکندر همراهی او را باخوشی تلقی کرد و پنجهزار مرد جنگی را که آمبهی در جنگ پارو س تقدیم او کرد پذیرفت (۱) و دعوت های او را قبول نموده در مقابل اینقدر مساعدات دوباره آمبهی را بجای او مقرر داشت . آمبهی که پادشاه تکسیلا گفته میشد باینصورت ستراب اسکندر در تکسیلا گردید . اسکندر و پوروس : اسکندر از ولایت تا کسیلا بطرف قسمت علیای دریای «هیدآسپس» روان شد. در میان راجه های هند آنکه با یونانیان بنای محاربه را گذاشت پوروس راجه پنجاب بود و در آن زمان سلطنت بزرگی داشت . مشارالیه میخواست بولایات همجوار نیز نفوذ نموده آنها را زیر سلطه بیارد . ازینرو شاه آمبهی باوی از در مخالفت پیش آمد و بالاخره چون وسع خود را نمیدید باسکندر پناهید. اسکندر در ماه می٣٢٦ق.م بکنار دریای جهلم رسید و درماه جولائی جنگ را با پوروس شروع کرد (۲) اسکندر در موقع باران با کمال خفا از دریا بگذشت . پسر پوروس خبر یافته بادو هزار عسکر خواست ازو جلو گیری کند ولی کشته شد در این اثنا پوروس بامداد رسید. جنگ شد و بعداز جنگ مقدونیان غالب آمدند. خود پوروس بدست اسکندر اسیر افتاد گویند چون ازو پرسید که ا کنون چطور با تو رفتار کنم ؟ او گفت طوری که در خور پادشاهان باشد اسکندر ممالك او را باو پس داد و او را در جملهٔ دوستان خود شمرد . (۱) ص ۱۰ رهنمای تکسیلا مولفه سر جوهن مار شل . (۲) ص١٥٥ سالنامهٔ ١٣١٤ بازگشت اسکندر اعلام باز گشت ؛ مراجعت اسکندر : بعد از آن اسکندر تا ستلج پیشرفت کرد و درین اثناقومی که با او مقاتله نمود مورد قتل عام قرار گرفت چنانچه بعد از عبور از دریای راوی در يك مقام هفده هزار هندی را بکشت و هفتاد هزار نفر از ایشانرا اسیر کرد (۱) . فوج اسکندر در کنار دریای « بیاس » که نام یونانی آن « هایفاسیس»Hyphasisاست از بس جنگیده و راه رفته بودند دیگر تاب نداشتند واز پیشرفت مزید سرباز زدند و قطعاً پیش نرفتند . اسکندر بغضب شده سه روز از خیمۀ خود بیرون نگردید ولی عاقبت فرمان معاودت داد . دروقت مراجعت اسکندر قشون خود را بسه حصه منقسم نمود . دستۀ را با کراتیروس مقرر داشت که همراه مریض ها از راه قندهار و سیستان عازم شود . نیار کس Nearchus را با دوازده هزار سپاهی و دو هزار ملاح مامور کرد که با بحریۀ او که عبارت از یکصد کشتی بود از راه دریا برگردد . خودش باحصه باقی عسکر خود بسواحل اندوس حرکت نمود . در نزديك ملتان مردم مقابله شدید کردند و اسکندر زخم شدیدی برداشت . مقدونیها بانتقام زخمی شدن اسکندر زن و مرد پیر وبرنا همه را از تیغ کشیدند . همچنان در وادی سفلی دریای اندس در حدود هشتاد هزار نفر بقتل رسانیده شد . بالاخره در نزديك حیدر آباد سندحالیه به «پاتالا» Patala واصل شد . (جولائی ٣٢٥) برروی اندوس سفلی يك اسكندريه« سودر اسCaudras » بنانموده ويك اسكندريه بحری دیگر در جای کراچی موجوده اساس گذاشت (٢) . اسکندر از هند بر گشت از جنوب آریانا یعنی ولایت گدروشیا بفارس رفت (۱) ص ١٠٠ سالنامه ١٣١٤ كابل (٢) ص ١٢ بلوچستان (امپریال گزیتر آف اندیا) . (٤٢٤) هر سه دسته لشکر او در شوش ملاقی شدند و سخت ترین قسمت مسافرات خود را با انجام رسانیدند مورخه ٣٢٤ ق م . حرکت بطرف بابل و مرگ اسکندر : سپس اسکندر ببا بل رفت . میخواست آنرا پایتخت این ممالک پهناور بسازد و در آنجا مشغول تشکیلات آن شود و از طرف دیگر عربستان و نواحی بحیرۀ خزر را نیز فتح کرده داخل قلمرو وسیع خویش گرداند اما در وقت عبور از صحراهای خشك و بی علف پارس دچار مرض ملریا شد . در شب ١٣ جون ٣٢٣ ق م در اثر حملۀ شدید ملریا وفات نمود . درین وقت ٣٢ سال داشت . پلو تارك شرح مرض اسکندر را از روی روز نامۀ حوادث دربار چنین می آورد: ١٨ ماه از پوس چون بر پادشاه تب عارض شده در اطاق حمام می خوابد . ٢٠ ماه استحمام می کند و قربانی عادی را بعمل می آورد و به استماع بیانات «نیارکس» از مسافرت دریای بزرگ مشغول میشود. ٢١ ماه نیز همین کار را می کند. فردا صبح تب بسیار شدیدست ، در باب مشاغلی که در قشون بلا متصدی است با سرداران گفتگو می نماید و سفارش می کند که اشخاص کار آزموده را بکار بگمارند... ٢٤ ماه تب خیلی زیادست وقتیکه سرداران داخل میشوند چیزی نمیگویند. ٢٦ ماه حال شاه بوضع سابق است. مردم مقدونیه که او را مرده می پنداشتند جلو در آمده بفریاد و تهدید راه را باز می کنند درها باز میشود ویگان یگان از جلو تخت او می گذرند. در حالتیكه قبائی بیشتر در بر ندارند . همان روز «پیطوس» و «سلوکوس» را بمعبد «سراپیس» میفرستند که بپرسند که اسکندر را در آنجا نقل بدهند یا نه ؟ جواب میدهد که همانجا که هست بگذارند ٢٨ ماه بعد از ظهر شاه می میرد . (١) (١) ص ٣٠٣ و ٣٠٤ تاریخ ملل شرق و یونان - آلبرماله وژول ایزاك . (٤٢٥) اوضاع امپراطوری بعد از مرگ اسکندر : بعد از مرگ اسکندر بین سرداران او جنگهای خونینی رخ داد. رخسانه زن او پسری زائید و پردیکاس بسرپرستی این پسر مقرر شده میخواست باین نام تمام سلطنت اسکندر را مالك شود. برای حصول این مقصد بمصر حمله کرد ولی از دست عسکریان خود بقتل رسید. بعد ازین واقعه محاربات و خانه جنگی های یونان دوباره شدت گرفت و هر طرف هرج و مرج پیدا شد انتی گونس Antigonus بابل را بتصرف داشته در مشرق کامیابی ها حاصل کرد و معلوم میشد که کل رقبای خود را خواهد برداشت . در همین زمان شخصی کاسندر Cassander نام در یونان ومقدونيه اقتدا بهم رسانیده «اولمپیاس» ما در اسکندر را در موضع پیدنا Pydna محاصره نمود . بعد از اشغال مقام مذکور یونانیان که دشمن شدید اسکندر و مادرش بودند او را سنگسار نمودند . خلاصه بعد از هرج و مرج زیاد امپراطوری وسیع او بدست سه نفر رسید بدینقرار : ١ ـ بطلیموس در مصر پادشاه شد و تاسیس سلاله بطلیموسیه را نمود که تا سنه ٣٠ قبل المیلاد در مصر دوام داشتند و آخرین شان ملکه کلئو پاتر مشهور است . ٢ ـ انتی گونس در مقدونیا اولین شاه یونانی بعد از اسکندر شد. خانواده او از سنه ٣٠٦ قبل المیلاد تا بسال ١٤٦ میلادی در یونان و مقدونیا دوام کرد. ٣ - سيليو كوس در سوریه، فارس وغيره اقتدار بهم میرساند. باکتریانه بزودی در تحت اقتدار سیلیو کوس ملقب به نکاتور مؤسس سلسله سلیوکوس درآمد. مقدونی ها وخصوصاً سيليو كوس اول و پسرش آنتیو کوش اول بزرگترین شهرهای یونانی را در آریانا بنا نمودند و تا مدتی زبان یونانی زبان رسمی بود. حملات بطلیموس ثانی مشکلات زیادی برای شاهان سلیوسی فراهم آورد و این موقع برای دیودوتس والی بکتریانه مساعدت خوبی کرد که او خودرا مستقل کرده و سغدیانه را فتح نماید ( در حدود ٢٥٥ ق م ) . (٤٢٦) در قسمت شرق آريانا یعنی غرب رود اندوس بعد از نيكاتور، فیلیپس Philippus والی گردید . اهالی بزودی بعد از آنکه اسکندر هند را ترك گفت یونانیان اجیر را مقتول نموده خود را مستقل ساختند بعد از ان ایوداموس Eudamos و تکسیلا فیها رشته اتحاد خود را از مملکت غرب اندوس گسستند وجدا شدند . بعد از مرگ اسکندر پوروس وادی سفلی روداندوس را گرفت و بطور زبونی از طرف ایوداموس در ٣١٧ ق م بقتل رسید . بعدازان ايوداموس هند را ترك کرد و از رفتن او سلطهٔ یونانی چیده شد، و ساندر و كوتس Sandrocottus (چند را کپتا) بانی سلالهٔ موریا خودرا مالك الرقاب آن منطقه گردانید . نوادهٔ او اسو كا Asoka بودیزم را در کندهار، و پا که لی Pakhli و هزار Hazara دین رسمی قرار داد که بعد از و در اوائل قرن اول میلادی در عصر کنشکای کبیر بلندترین مدارج ترقی را می پیماید . اسکندرطوری که گذشت در مدت کوتاهی امپراطوری بزرگی را تاسیس نمود . ولی این امپراطوری آنقدر ناپایدار بود که بهمان سرعت ازهم گسست وممالك شرق بايك بحران وهرج ومرج دست و گریبان شد . حقیقتاً اسکندر از بزرگترین جنرال های دنیاست اما این کشور کشائی او وقتی رخ داد که در سر تاسر شرق بحرانهای سیاسی حکمفرمائی داشت چه از یکطرف سلطنت هخامنشی رو باضمحلال میرفت و از طرفی در آریانا حکمرانان نامتحدی وجود داشتند. اما با وجود آنهم ازجمله ده سال لشکر کشی های او درمشرق یعنی از سال ٣٣٤ تا٣٢٤ ق م که وقت مرگ اوست مدت چار سال را از ٣٣٠ تا ٣٢٦ ق م درین سرزمین کوهستانی باقبائل دلیر آن زد وخوردداشت ومدت شش سال دیگر را در آسیای صغیر، شام، مصر، بابل، فارس و هند مصروف گردید . خلاصه بحران های شرقی سبب نام آوری اسکندرشد ورنه ممکن بود تاریخ آهنگ دیگر می گرفت . حصة دوم سلطنت موریا نفوذ موقتی دولت موریا در جنوب هندوکش. شیوع دین بودائی در افغانستان * * * اگر چه اساساً بعد از شرح لشکر کشی های اسکندر باید از صورت تجزیه شدن امپراطوری او و بعد از ان از سلطنت مستقل یونان و باختری وسلاطین آن صحبت میکردیم ولی در ین بین در هند واقعه بمیان می آید که از لحاظ تاثیرات سیاسی و مذهبی و صنعتی بر آریانا تذکر آن در اینجا بی مورد نی بلکه ضروری است. این واقعه عبارت از ظهور اولین امپراطوری بزرگ تاریخی هند است که در حقیقت محاربات اسکندر زمینه آنرا تهیه نموده عناصر متفرق و از هم پاشیده هندی را در مقابل دست خارجی یکجا ساخت و بعد از ینکه قادر به اخراج یونانیان از پنجاب شدند گندهارا (منطقه پشاور، سمت مشرقی حالیه، درۀ کابل) ولایت اراکوزی (حوزۀ ارغنداب) و بعضی نقاط دیگر صفحات جنوب افغانستان را نیز جزء امپراطوری خود ساختند. اگرچه این وضعیت مدت زیادی دوام نمیکند زیر اطوریکه بعدها دیده میشود فوراً سلطنت مستقل آریانی (یونان و باختری) بمیان آمده و دست موریاها از مناطق جنوب و شرق آریانا کوتاه میشود ولی چون در عصر موریا مبلغین آشوکا دین بودائی راد ر نقاط شرقی افغانستان انتشار میدهند و بعد ها در اثر تصادم آن با رویۀ هیکل تراشی یونانی سبك صنعت جدیدی در آریانا بمیان می آید که بنام صنعت باختر در تاریخ کشور ما مقام بلند دارد و این دیانت و صنعت جدید مدت هزار سال در وطن عزیز معمول میباشد. برای درك این دو مطلب اساسی که عبارت از شیوع بودیزم و تشکیل سبك (٤٢٨) جدید صنعتی است و پاره ملاحظات دیگر تذکار گذارشات عصر موریا های هندی خصوص آن قسمتی که به افغانستان ربط دارد لازمی و حتمی است : چون اسکندر مقدونی در ماه جون ۳۲۳ ق م در بابل وفات کرد جنرال های بزرگ او اجتماع نموده برای تقسیم ممالك امپراطوری او مجلسی منعقد و فیصله نمودند که چون عجالة وارث مقتدری که بتواند این همه ممالك وسیع را اداره کند وجود ندارد باید ایالات دور دست هندی و آریانا به شهزادگان و افسران معتمد سپرده شود . این تصویب در « تری پر ادیا سوس » ( طرابلس شام ) صورت گرفت و دو سال بعد امور اداری ارا کوزی یعنی حوزه ارغنداب ، جدروزی Gedrosi یعنی و لایت مکران به «سیبیر تیاس» Sibyrtias و علاقه « آریا » یعنی حوضه هری رود و در انجيانا یعنی سیستان به «ستسا ندر» Stasandar که از اهالی قبرس بود سپرده شد . سغديانا و بکتر یا نا به ژنرال دیگر موسوم به «ستاسا نور » Stasanor که او نیز از اهالی قبرس بود مفوض گردید ، علاقه مرکزی آریانا یعنی ولایت « پارو پامیزا دی » Paropamisadai که ولایت کابل و نواحی گرد و قریب آن را در بر میگیرد به اگزیارتس Oxyartes که یکی از رؤسای ملی و پدر «روخانه» (رخشانه ) Roxana زوجه سکندر بود سپرده شد ( ۱ ) به این ترتیب خاك آريانا تقریباً به چهار ولایت مرکزی ، شمالی ، غربی و جنوبی تقسیم شده و امورات هر کدام بدست نایب الحکومه های علیحده سپرده شده بود . بهمین اساس در خاك مفتوحه هندی هم تقسیماتی شده و در انجا هم یکعده حکمرانانی معین شد چنانچه ولایات قریب هند تا حصص غربی اندوس به (۱) سرپرسی سایکس در صفحه (۸۸) جلد اول تاریخ افغانستان میگوید : «قراریکه ملاحظه کردیم اسکندر پدر روخانه «اگز يارتس» را نایب الحکومة «پارو پامیزوس» که علاقه دو طرفه هندو کش را در بر میگیرد مقرر کرده بود . بعد از مرگ اسکندر اگزیارتس عملا مستقل شده و بسان خود او یا یکی از جانشینانش تبول سلو کوس را قبول کرد » . (٤٢٩) پیتون Peithon پسر اجنور Agenor داده شد و این شخص کسی بود که اسکندر در زمان حیات خویش او را والی سند مقرر نموده بود ولی بعد از وفات و لیعمت خود دیگر نمیخواست در آنجا بماند . چون حملات اسکندر و فتوحات او در هند چشم حکمرانان بومی آن سامان را باز و حقایق را تا یکدرجه به آنها حالی کرده بود هر کدام درصدد تحکیم مقام و نفوذ خود افتاده بودند چنانچه «آنتی پاتر» که در غیاب اسکندر نایب السلطنه یونان بود و تقسیمات فوق الذکر تحت اداره و رای او تصویب شده بود هم این وضعیت را حس کرده دانست که دیگر نمیتواند از اقتدار راجاهای وادی اندوس کاسته و بر آنها سلطه پیدا کند لذا مجبور شد که امفیس Amphis یا امبهی Ambhi شاه تاکزیلا و پوروس Poros رقیب بزرگ اسکندر را به حیث حکمرانان ایالات پنجاب شناخته و در عوض به اینکه صرف بنام «تحت الحمایه» مقدونیها باشند راضی باشد . ناگفته نماند که در حقیقت وضعیت ایالات هندی امپراطوری اسکندر پیش از وفات فاتح مقدونیه مشرف بر پراکندگی شده و حکومت بدست شهزاده گان هندی و جنرال های یونانی یکجا اداره میشد . اگر خوب دقت شود در زمانیکه هنوز اسکندر حیات داشت پراکندگی در وضعیت یونانی ها در هند حس میشد چنانچه «فیلیپس» Philippos که از طرف اسکندر در ایالات هندی والی بود در سال ٣٢٤ قبل الميلاد بدست یکدسته عساکر یونانی مقتول شد و چون قضیه به اسکندر رسید یکی از افسران دیگر خود را که « اودیموس » Eudemos نام داشت بقسم حکمران نظامی مقرر کرد تا پهلوی (امبهی) شاه هند امورات حربی را مراقبت کند . چندی نگذشته بود که این جنرال از راه تحريك و خيانت پیش آمده قطار هندی خویش را بقتل رسانید و خودش با عسکر مجهز و یکصد و بیست فیل بر آمد تا ایومنس Eumenes جنرال دیگر یونانی را که با (آنتی پاتر) (٤٣٠) داخل حزب بود كمك كند در حاليكه حكمرانان نظامی يونانی در هند مشغول اين كير و دارها بودند (ساندرو كتس) هندی ظهور كرد. (ساندرو كتس) اگرچه موسس اولين امپراطوری بزرگ تاريخی هند بشمار ميرود اما اصليت و اوائل زندگانی او پوره روشن نيست يعنی او را از اهل پنجاب حساب ميكنند و برخی اصليت او را به سرزمين گنگا نسبت ميدهند (١) و عدهٔ او را از باشندگان شهر «موريانا گارا» Moriyanagara ميدانند كه در يكی از دره های همالا يا افتاده بود همين قسم راجع به اصل و نسب او هم معلومات كامل صحيح در دست نيست اگر چه بعضی ها او را از طبقات پست حساب ميكنند ولی بصورت عمومی نجابت خاندان موريا و ارتباط (چندرا گوپتا) با خاندان شاهی (ناندا) موثق تر است بلكه بعضی ها او را پسر «ميورا» Mura يكی از زنهای پادشاه «ناندا» ميدانند و به همين جهت اين خاندان به «موريا» مشهور شده است احتمال دارد كه «چندرا گوپتا» به رتبهٔ جنرالی هم در دربار «ناندا» رسيده باشد. بهر حال به علتی كه پوره معلوم نيست به دستياری يكنفر برهمن موسوم به «سانا كيا» Canakya كه پس ان وزير او ميشود سلطنت «مكده» را از پادر افگنده و مركز آن را متصرف شد. اگر چه درين وقت ٦ سال از مرگ اسكندر گذشته بود هنوز پنجاب تحت اثر يونانی ها بود يعنی كما فی السابق امورات ملكی بدست «امفيس» تا كزيلائی و «پوروس» و «امبهی» و امورات عسكری بدست «ايودموس» Eudemos اداره ميشد. اما پس از ورود او وضعيت ناگهان تغيير كرد. ميگويند كه «امبهی» هندی بعد از اسكندر نايب الحكومهٔ قسمت سفلی درهٔ اندوس بود و «ايودموس» هميشه او را زير نگرانی خود گرفته و بالاخره به ظلم و تحريك او را بقتل رسانيد و چون درين وقت ميخواست «ايومنس Eumenes را بر عليه «انتی پاتر» كمك كند سه هزار پياده - ٥٠٠ سوار ١٢٥ فيل را با خود گرفته بطرف غرب رهسپار شد. حركت او با يكدسته قشون برای يونانی ها اسباب (١) هند مدنيت بخش تاليف سيلون لوی صفحه ٤٧ L,inde civilisatrice (٤٣١) تشویق گردید چون هندی‌ها انتظار موقع مساعد را برای احراز آزادی داشتند و از قتل (امبهی) هم متأثر شده بودند بنای بغاوت را گذاشتند و به ساندرو کتس (چندرا گوپتا) که سرکردگی شورشیان را احراز کرده بود ملحق شده حکومت یونانی‌ها را از پا افگندند و چندرا گوپتا به سرعت دامنهٔ سلطنت خود را به پنجاب واندوس سفلی انبساط داده بین اندوس و گنگا امپراطوری بزرگی تشکیل کرد و پایتخت خود را به «پاتالی پوترا» یعنی (پتنه) انتقال داد. هندی‌ها که مدتی بین خود جنگیده و صدمهٔ آن را به حاکمیت یونانی‌ها دیدند مفاد اتحاد و یگانگی را فهمیده به «چندرا گوپتا» بیشتر بسته شدند (۱). ریسن در کمبریج هستری آف اندیا و (ونسنت سمیت) در اثر خود بنام «اشوکا» می‌نویسند که «چندرا گوپتا» در زمان حکومت «ناند‌ا» سپه‌سالار بود و در اثر تحریک یکنفر «برهمن» که با پادشاه مخالفت داشت بنای مخالفت را گذاشته شاه را بقتل رسانید و پایتخت او را متصرف شد و او لین سلطنت بزرگ تاریخی هند را بین سند و گنگا بمیان آورد و اگر خوب دقت شود وفات اسکندر، تجزیه شدن امپراطوری یونانی، جنگ‌های جنرال‌ها در شرق آسیای قریب، و در نتیجه ضعف عمومی یونانی‌ها، به این واقعه كمك بزرگ كرده و تا يكدرجه اسباب ظهور آن گردید. چون درین وقت خاک آریانا هم بدست ژنرال‌های یونانی اداره میشد و قراریکه دیده شد در چهار گوشهٔ مملکت ایالات بدست اشخاص مختلف بود و با این هم ایشان در گیرودار عمومی و تحریکات بر علیه یکدیگر گرفتار بودند «چندرا گوپتا» چون به اقتدار رسید برای انتقام‌گیری از یونانی‌ها به آریانای شرقی هم تجاوز کرد و دامنهٔ نفوذ خود را در تمام جنوب هندوکوه تا حوزهٔ ارغنداب انبساط داد. (۱) صفحه ٤٠٥ Ancient India. The invaison by Alexandre The Great by. Mc Gindle ( ٤٣٢ ) مقابلة چند را کوپتا با سلو کوس نیکا تو ر یو نانی : بعدا ز تجزیه شدن امپراطوری اسکندر در ۳۱۲ ق م در مقام « تری پرادیاسوس » (طرابلس شام ) سلوسیدها که خود را میراث خور عمده او در اسیا تصور میکردند برای اضمحلال سلطنت جدید هند و استرداد اراضی مفتوحه اسکندر ، کوششان زیاد نمودند . «سلو کوس » ملقب به « نیکاتور » یعنی فاتح حکمران بابل شده و از آنجا میخواست سیادت خود را به کل آسیا انبساط دهد و درین راه « انتیگون » مدت شش سال با او مخالفت کرد تا او را موقتاً پس پا و مجبور به فرار مصر ساخت ولی سه سال بعد باز به آسیا حمله نموده حریف خود را از پای در آورد و استوار تر بنای تعمیل نظریات خود را در آسیا گذاشت چنانچه به ترتیب پیش آمده سوز ، فارس ، پارتیا را یکی بعد دیگر متصرف شده بعد از ۳۱۱ ق م آریا و بکتریا راهم فتح کرد و در ۳۰۵ ق م از راه کابل به پنجاب هجوم برد و تقریباً در همین سال از رودخانه اندوس گذشت چند را کوپتا چون آوازة لشکر کشی او را شنید به سرحدات غربی مملکت خود کنار سواحل شرقی اندوس صف آرائی نمود . وضعیت این جنگ را مولفین به انواع مختلف تعبیر میکنند بعضی میگوید که اصلاً جنگ بمیان نیامد وسلطان یونانی شاهی در عوض دریافت ۵۰۰ فیل، پنجاب غربی ، سمت مشرقی آریانا ، کابل و ا را کوزی ( حوزه ارغنداب ) را به «چندرا کوپتای» هندی گذاشت . بعقیده بعضی های دیگر جنگ مدهش اینطرف یا آنطرف اندوس بمیان آمده و در نتیجه شکست فاحش « سلو کوس نیکاتور» یونانی به مصالحه راضی شد . از اراضی فوق الذکر آریانا که تازه اشغال کرده بود گذشت بهر حال حقیقت هر طور بوده باشد در حوالی ۳۰۵ ق م هر دو امپرا طور کنار رود خانه اندوس بهم مقابل شده باجنگ یابدون جنگ بین خود صلح ومعاهده دوستی نمودند . حقیقت اوضاع طرفین از چند صفحه که پیشتر (٤٣٣) گذشت بخوبی روشن میشود. یکنفر شاه یونانی که خود را «نیکاتور» یعنی فاتح هم خوانده و به تمثال اسکندر کمر کشور گشائی را بسته باشد تا خود را مجبور وضعیف نبیند چطور مفت و رایگان چندین ولایت را میگذارد؟ سلوکوس نیکاتور بعلاوه اینکه در گرداب کشمکش عمومی جنرال های اسکندر پریشان شده بود شش ساله مقابله های او با «آنتیو گون» او را بکلی خسته ساخته بود و علاوه برین چون میدانست که در سر زمین پر شور آریانا هم بوده حکومت نمیتواند، چون با چند را گوپتا مقابل شد و به قوه او وضعف خود پی برد از در صلح وسلام پیش آمده دختر خود را به حباله نکاح شاه هندی در آورد و در مقابل پنجصد فیل ایالات گندهارا۔ اراکوزیا - جدوز زیا وپاراپامیزادی یعنی صفحات جنوبی هندوکوه را برای او وا گذاشت. به این ترتیب سلوکوس نیکاتور عقب نشست و متاسفه جنوبی آریانا بتصرف خاندان موریا در آمد و تنها باختر و آریا بدست سلوسیدها ماند که بلاشاهل «دیودوتس» را که از سالها به روحیات آن قطعه آشنا بود به نام نائب الحکومه از طرف خود در انجا گذاشت و بسان می بینیم که بدستیاری قوای باختری نه تنها دست یونانی های شام وموریا های هندی از تمام نقاط آریانا کوتاه میشود بلکه خاک هند هم تحت سلطه شاهان مقتدر آن می افتد. بهر حال بعد از صلح و مسالمت روابط امپراطوری موریا و سلوسیدها منبسط شده مال التجاره هندی به پیمانه وسیع تر از راه کابل و بلخ به بنادر بحیره خزر منتقل میشد. سیاستاً «سلو کوس نیکاتور» بعداز شکست خود (٣٠٥ قم) چند را گوپتا را با خود مساوی شناخته و یکنفر از مصاحبین و جنرال های نامی خود را که «مگاستنس Megastenes نام داشت بحیث سفیر به در بار موریا به «پتالی پوترا» فرستاد مگاستنس شخص بصیر ومدققی بوده و حین اقامت خویش نظریات و ملاحظات سودمند خود را راجع به طرز زندگانی هند ( ٤٣٤ ) اخلاق و عادات عصر موریا قوای حربی وطرز ساختمان شهرهای ایشان بصورت کتابی در آورده که متاسفانه گم شده و بعضی قسمتهای آن در نگارشات (استرابو) و دیگر مورخین كلاسيك یونانی یافت میشود . منجمله در باب قوة (چندرا گوپتا) مینویسد که چهارصد هزار نفر در کمپ شاهی سی هزار سوارو نه هزار فیل و شش صد هزار پیاده در آنجا می بود . علاوه برین یکعده زیاد نفری دیگر مخصوص خدمات شاه و یا مشغول وظایف دیگر بودند که در وقت محاربه شامل صنف سپاه میشدند . این قوت اولین دفعه بود که در هند در دست یکنفر گرد آمده و وجود همین نیروی بزرگ و عدم قوای مرکزی مقتدر در آریانا باعث شد که تقریبا تمام خاك هندو مناصفۀ آریانا یعنی صفحات جنوب هندوکوه جزء امپراطوری موریا شود . بندو سارا : بعد از (چندرا گوپتا) پسرش (بندو سارا) به سلطنت رسیده و طول دورۀ حكمفرمائی او را ۲۵ ـ ۲۸ و حتی یکنفر از مورخین تبت ٣٥ سال گفته . این شاه نزد یونانیها به اسم «الی ترو کاداس Allitrochadas یا «امی ترا کاتس» Amitrachates معروف بوده و این اسم از روی عنوان هندی «امی تاخادا » Amitakhada ( خورنده دشمنان ) و یا از عنوان «امی تراگاتا » Amitraghata ) کشنده دشمنان ) بمیان آمده است در زمان حکمرمائی «بندوسارا» قسمت شرقی و جنوبی افغانستان کمافی السابق جزء امپراطوری موریا بود و آنچه که محتملا تازه در قلمرو امپراطوری او افزوده شده اراضی قسمت جنوب شبه جزیرۀ هند یعنی دکن میباشد در زمان او مانند عصر پدرش روابط امپراطوری موریا با سلوسیدها و حتی مصر مستحکم و برقرار بود و مراودات تجارتی و سیاسی به پیمانه وسیع از راه گندھارا، علاقه های جنوبی و لایت پارتیا نیز ادی وا راکوزی و در انجیان و هری با قلمرو سلوسیدها انضباط داشت . (٤٣٥) در زمان سلطنت او « سلوکوس نیکاتور » شاه یونانی شاهی هم بعد از عمر ۷۸ سال در (۲۸۰ ق م) در گذشت و پسرش «انتیو کوش سوتر » Antiachos soter بجایش نشست . چون روابط سیاسی بین سلوسید ها وموریا ها بر هم نخورده بود شاه جدید سلوسی هم به رویه عصر پدر خود نماینده خویش را به « پتالی پوترا» فرستاد چنانچه «دی ما کوس» Deimachos سفیر در حدود (۲۹۸ یا ۳۰۱ ق م ) به دربار موریا واصل شد و « دیونیوس » Dionyoos نام بار اول از طرف «پتو فیلادلف » شاه یونانی مصری به عنوان نماینده این کشور به هند رسید (۲۸٥ - ۲٤٧ ق م ) اگر چه این نماینده گان دول غربی آسیای آنوقت قراریکه گذشت از راه خشکه واز قسمت های جنوبی آریانا به هند رفت و آمد میکردند باز هم راه دریا هم مجهول نبود زیرا «پاتروکلس» Patrokles افسری که در خدمت سلوکوس و پسرش شامل بود در ابحار هند مسافرت و سیاحت کرده و معلومات جغرافیائی خوبی بدست آورد که بعدها مورد استفاده « پلینی » Pliny و « استرابو » Strabo قرار گرفت . آشو کا : « آشو کا » پسر « بندوسارا » که قرار نظریه « ریسن » در ( ٢٣٧ الی ٢٧٤ ق م) وقرار عقیده «سمیت » Vincent smith از (٢٣٢ الی ٢٧٣ ق م ) مدت تقریباً ٤٠ سال سلطنت نموده بزرگترین شاه دودمان « موریا » و بلاشبهه یکی از بزرگترین فرمان روایان هند است که از بشگال تاحوضه ارغنداب سلطنت نموده وبطرف جنوب در « دکن» دامنه امپراطوری خود را تا « میسور» انبساط داده است افسانه ها آشو کا را در زمان جوانی یکنفر برهمن درشت طبیعت وظالم رسم کرده، میگویند پیش از ینکه به پادشاهی برسد چندی نایب الحکومه تاکسیلا ، مدتی نایب السلطنه « یوجن » Ujjain بوده و وقتی هم سمت (٤٣٦) نايب الحکومگی هردوا یالت فوق را حایز بود . اوائل دوره سلطنت او پر اشوب و مملو ازيك سلسله جنگ های مدهش بود چنانچه گیرودارهای خونین آن برسجایای شخصی او تاثیرات عمیق بخشید در سال ۹ تاج پوشی و ۱۳ تخت نشینی او واقعه خیلی مهمی بمیان آمد که شخصیت او را چه از پهلوی سیاست و چه از نقطه نظر عقیده و نظریات بکلی عوض کرد . این واقعه عبارت از محاربه خونین « کلنگا » Kalinga بود که در سواحل خلیج بنگال بوقوع پیوست اگر چه آشو کا درین جنگ فاتح بر امد و ایالات « کلنگا» و « اوریسا » Orisa یعنی ولایت «مدراس » فتح شد ولی چون ١٥٠ هزار نفر محبوس ، تقریباً يك لك نفر کشته و همین قدر نفر از قحطی و گرسنگی هلاك گردیده بود فجایعای هول انگیز جنگ و صحنه خونین آن تا ثیرات عمیقی بر شخصیت شاه موریا وارد نموده او را بیش از بیش بطرف بودیزم و فلسفه امن وامان آن معطوف ساخت چنانچه بهمین واسطه اشو کا در ٢٦٠ ق م داخل دیانت بودائی گردید . ازین تاریخ به بعد دوره سلطنت او سراسر عصر امنیت و آرامش و دورۀ تعمیرات مذهبی و بسط امور خیریه گردید. پلان های جنگ و خون ریزی ها و گیرودار ها حتی شکار های شاهی از بین رفته و آشوکا بر سریر سلطنت آهسته آهسته شکل راهب بخود گرفت و تمام اقتدار سلطنتی را در راه بهبود حال مردم تعمیر معابد بودائی، سرك ها ، کاروان سرای ها، مهمان خانه ها و انتشار قوانین مذهبی صرف نمود چنانچه کم کم بنام « دواناپیا » Devanapiya « محبوب ارباب انواع » « و پادشاه مهربان ، موسوم شد . آشو کا در توسعه دیانت بودائی چه در هند و چه در خارج کوششات فوق العاده نموده و رول او را درین زمینه با خدماتی مقایسه میکنند « که سن پول » و « کو نستانتن » برای دین مسیح بر خود گوار انمودند از یکطرف آشو کا بنای اعزام مبلغین را به ممالک همجوار نهاد و از طرف دیگر بانقش يك عده فرامین سنگی که ١٤ عدد آن در اقطار امپراطوری کشف ( ٣٧ ) شده مردم را به پیروی اصول اخلاقی فلسفی و مذهبی دعوت نمود . از روی مضامین فرامین سنگی معلوم میشود که شاه نسبت به رفاهیت رعایا و خوشبختی اهالی دل بستگی زیاد داشت چنانچه موضوع تهیه ادویه برای انسان ها، حیوانات، تورید و تقسیم نباتات مفید صحی در جنوب هند و حتی در ممالک مجاور و صد ها اقدامات مفید اجتماعی و صحی و غیره در آن ها ذکر شده است برای اینکه شاه خوب تر از احوال رعایا و مخصوصاً از طبقه غریب و بیچاره ملت خود خبر دار باشد عده از طبقات عسکری بنام صاحب منصبان خبر به مقرر بود تا مرتب از بیچارگان، در ماندگان، مریضان خبر گیری نموده احوالات شان را بلاغاغه به شاه برسانند . آشوکا شکار شاهی را که در هند «ساعت تیری مجللی» بشمار میرفت از بین برده عوض آن گردش های مذهبی مبنی بر خبرگیری احوال رعایا و کنفرانس های مفید دینی ترتیب داد فرامین سنگی : یکی از چیز های خیلی مهم دوره زمامداری آشوکا نقش يك سلسله فرامین سنگی است که بالا بدان اشاره نمودیم . فرامین اشوکا یگانه منبع موثقی است که در تاریخ تاريك هند روشنی می اندازد و به كمك آن تا يك اندازه تعلقات سیاسی و مذهبی موریا با يك قسمت افغانستان هم روشن میشود . چون امپراطور اشوکا بعد از داخل شدن به مذهب بودائی شکل يك نفر راهب وفيلسوف را بخود گرفت و همیشه در حضر و سفر در اطراف Dharma «دارمه» یعنی قوانین و اصول دین بودا جر و بحث میکرد کم کم وضعیت یکنفر متفکر بزرگ را پیدا کرد و بعد از تطبیق آن با مبادی زمامداری نتیجه برای اطلاع و تنویر افکار مردم بصورت فرامین درآورده و در دل سنگ نقش کرد مخصوصاً در سالهای ۱۳ و ١٤ سلطنت فعالیت اشوکا به منتهای عروج رسید. ١٦ قطعه فرمان صادر کرده است که (١٤) آن بيك مضمون به نقاط بعیده امپراطوری در « گیر نار » Girnar « کتیا وار » « منهیرا Manoehra وشاه بازگارهی (پنجاب) و (۱۲) آن با دو فرمان دیگر در مقام Dhauli (٤٣٨) دهولی : «جانگدا Gangada (اوريسا) يافت شده است . وسعت سياسی چگونگی رفتار اسوكا با ساكنين جنوب شرقی آريانا : پيشتر متذكر شديم كه دامنهٔ امپراطوری موريا از سواحل گنگا تا حوضه ارغنداب انبساط داشت . در حقيقت قلمرو امپراطوری موريا از دو نوع خاك تشكيل شده بود يكي اصل خاك هندی كه از «پاتالی پوترا» (اضلاع متحده بهار) و نايب السلطنكي‌های « اوانتی » Avanti ، يوجاوينی » Ujjavaini (مركز وشمال هند ) « كالیگنا » Kalinga و « اوريسا » Oressa و (ولايت مدراس) مركب بود و هسته امپراطوری موريا را تشكيل ميداد و ديگر مناصفه آريانای جنوبی يا صفحات جنوب هندو كوه كه سلو كوس نيكاتور شاه يونانی شامی در اثر ضعف و شكست خويش حين مصالحه برای مورياها وا گذاشت و ايشان هم اينجا را موقتاً جزء قلمرو نفوذ خود نمودند . با وجوديكه «سلو كوس نيكاتور» به استثنای باختر سه چهار ولايت بزرگ آريانا پاروپاميزادی (اراكوزی) در انجيان را برای چند را گوپتا گذاشته بود ولی قرار يكه ظاهراً معلوم ميشود و متن فرامين سنگی هم وانمود ميكند با وجود آزادی كه از طرف سلو كوس نيكاتور برای مورياها داده شد به تمام نقاط فوق الذكر آريانا بسط نفوذ و حكومت نتوانستند در باختر و سائر نقاط دور دست مثل آريا و در انجیان و اراكوزی مردان آزادمنش و عناصر با روح دست بهم داده و عنان اداره را به رؤسای خود سپردند چنانچه در اثر پشتيبانی و تقويه روح قومی بود كه عناصر پراكنده يونانی نه تنها از زير نفوذ مورياها برآمدند بلكه بلادرنگ استقلال خويش را از سلوسيدهای شامی هم احراز كردند . مورياهای هند چون از شهامت اقوام آريانی بودند صلح سلو كوس نيكاتور را محض صلح تصور كرده در صدد استفاده‌های سوء و تجاوز نبرآمدند و چون ميدانستند كه اگر سلو كوس نيكاتور ولايات آريانا را به ما بخشش هم كرده (٤٣٩) باشد رؤسای محلی نقاط فوق گاهی زیر اثر تجاوزات نمی آیند ازین رو همیشه با نرمی و ملایمت پیش می آمدند و به هیچ مسئله ئی به قوه متوسل نمیشدند. اگر محض به متن فرامین سنگی نگاه شود نفوذ سیاسی موریا محض به گندهارا منتهی میشود که آخرین حد آن به دره علیای کابل تماس داشت چنانچه این علاقه ها به نامهای گندهارا کمبوجا یاوانا در فرامین سنگی ذکر شده که عبارت از سمت مشرقی و دره علیای کابل است. وضعیت امپراطور و چگونگی رفتار او با قبایل سرحدی و سمت مشرقی حالیه و حوضه کابل از روی کتیبه فرمان «کلنگا» بخوبی معلوم میشود و ارائه میکند که نفوذ زیادی بالای ایشان نداشت چنانچه ضمناً در کتیبه مذکور تذکار رفته: «... آنها باید از من نترسند. قول مرا باور کنند از من خوشبختی انتظار داشته باشند نه بدبختی دیگر باید بدانند که پادشاه تا حدی که ممکن است باها به صبر و ملایمی رفتار میکند. بخاطر من باید به قوانین رحم و مروت پابند باشند تا دین و دنیا ازان ایشان باشند» (١) پس بوضاحت معلوم میشود که امپراطور آشوکا از ترس اینکه به جنبش علنی اهالی مصادف نشود نسبت به اهالی مناطق جنوب هند و کوه و شرق آریانا با نظر خوش بینی و زبان شیرین پیش می آمد و ساکنین کهستانی وطن جز در صفحه معاهده سیلوکوس نیکاتور عملاً مطیع موریاها نبودند و شاهان موریا این مطلب را خوب می فهمیدند فقط برای حفاظت صلح و آرامش حکومت خود با آنها به سلوك و نیکوئی رفتار میکردند و تا حد امکان از در صبر و صلاحت پیش می آمدند و اعزام قشون را برای سرزنش آنها مناسب نمی دیدند زیرا میدانستند که تسلط آنها بر آریانای جنوبی کاری است که روی صفحه ورق معاهده باسلوکوس نیکاتور شاهی بمیان آمده و خود رؤسای آریانی قطعاً به این امر موافق نیستند و اگر استعمال اسلحه و قشون به میان آید نه تنها نفوذ آنها ازین قطعات برداشته خواهد شد (۱) صفحه ٥١٥-٥١٣ - ١٢ کتاب کیمبریج هستری اف اندیا مشاهده شود . (٤٤٠) بلکه خطره ئی برای خاک هندی و تزلزلی در ارکان امپراطوری موریا بمیان خواهد آمد دیانت بودائی و آریانا: چیزیکه با گزارشات سلطنت خانواده موریا و مخصوصاً آشو کا در تاریخ این عصر آریانا بیشتر قابل ذکر و مهم است مسئله دیانت و ترویج آئین نو است. ناگفته نماند که معمولاً بطرف شرق آریانا، خاک هندو بطرف غرب آسیا سرزمین بین النهرین، شام و فلسطین و شبه جزیره عربستان را کانون دین و دیانت میدانند زیرا سمت عرب آسیا که وطن نژاد سامی است سر زمین ادیان سامی و خاک مرموز هند مولد جنیزم و بودیزم و هندوئیزم و غیره میباشد اگرچه در حقایق این مسئله گفتگوئی نیست ولی در ین مسئله هم شبهه نباید داشت که اساس چند ین دیانت بزرگ در خاک آریانا گذاشته شده و ازین جا به شرق و غرب نفوذ پیدا کرده است مثلاً آئین عصر ویدی و زردشتریزم که پیش از مهاجرت در میان آریائی های این سرزمین معمول و مروج بود و با مهاجرت بعضی شاخه های آنها به دو مملکت همسایه نشریات دتنها عناصر پرستی قدیم آریائی و عصر دیدی چون داخل هند شد با مرور زمان تحولات نمود و ازان به تدریج بر همنی و جینیژم رواج یافت و شالوده تقریباً تمام مذاهب غیر سامی خطه هند شد و وقت بوقت در اثر مقتضیات زمان و مکان شاخه های متفرق برهمنی جینزم و بودیزم و هندوئیزم بمیان آمده رفت، ازین جمله یکی دیانت بودائی است که تحت عنوان جداگانه ازان مختصراً صحبت خواهیم کرد. این دیانت که در قرن ٦ ق م در بنارس بمیان آمد مدت تقریباً سه صد سال در خاك هند آنهم در قسمت مرکزی آن محدود ماند تا اینکه آشو کا در ٢٣٧ ق م به سلطنت رسید و در ٢٦٠ ق م دیانت بودائی را قبول کرد و بنا گذاشت که توسط يك دسته مبلغین اصول آئین نو را در خاك هند وممالك همجوار و حتی به ممالك دورتر (٤٤١) انتشار دهد. در موقعیکه مبلغین آشو کا به آریانا می آمدند آثار بر همنی قدیم یا بقایای دیانت ویدی هنوز باقی بوده و آئین اوستائی عمومیت کامل داشت و چون دیانت بودائی از زمان «آشو کا» به بعد بیش از هزار سال در آریانا عمومیت داشت و با تفصیلی که بسان ما داده خواهد شد قطعات کهستانی مملکت ما سر زمین مساعد و کانون نشر و نما و اصلاح این دیانت گردید و در هزار سال تاریخ مملکت از چندین نقطۀ نظر حیاتی، فکری، صنعتی، و غیره تا ثیرات عمیق افگند اول مختصر تفصیلی در باب خود دیانت داده سپس از ورود مبلغین اشو کا و طرز انتشار این دیانت در آریانا صحبت میکنیم : دیانت بودائی : بعضی از هندشناسان «بودا» را شخص افسانوی تصور میکنند دسته ئی حیات واقعی تاریخی او را قبولدار شده مینویسند که آنقدر افسانه و اساطیر اطراف او را فراگرفته که ظاهر کردن صورت شخصی او از ان همه پیرایه های افسانه ئی مشکل است و دستۀ سوم چنین نظریه دارند که بودا اصلا زندگانی واقعی داشته و تشکیل سوانح حیاتی او آسان است . قرار نظریۀ این دسته «بودا» اصلا شهزاده ئی بوده از تودۀ جنگجویان (کشتری یا Kashtriya) و قبیله سا کیا Sakya و بنام «ساکیا مونی» یعنی «عاقل قبیلۀ سا کیا » معروف شده است. این شهزاده بقول مورخین سیلان در حوالی ٥٢٣ و قرار عقیده عمومی در حوالی ٥٦٣ در شهر «کپیل اواستو» (قریب قریه پادر یه Paderia در دو میلی شهر با کدان پور) در نپال تولد شده است. مشارالیه اگر چه شهزاده بود و پدر و مادر و حرم سرای پدر زندگانی شاهانه داشت به جاه و جلال و شکوه شاهی اهمیتی نداده به سن ٢٩ سالگی خانواده خود را گذاشته به اسم «گوتاما» حیات منزویانه در نواحی (پژا گارا) Pajagara در «مگدها» یعنی بهار جنوبی بسر میبرد. بعد از ٥ - ٦ سال انزوا و تجسس چون به معلوماتی که برهمن ها به او میدادند قانع نمیشد در شبی که به اصطلاح پیروان بودا آنرا «شب روشنی» گویند در (٤٤٢) مقام «بدهه کایا» Bodhgaya به نصب العینی که می بالید رسید و در ین شب «بدهه» یا «بودا» شد. این اسم از فعل سانسکریت «بدهه» اشتقاق شده و معنی آن این است: «کسی که بیدار شده باشد، کسیکه در اثر معلومات تازه منور شده باشد» وعین همین کلمه «بدهه» تا حال در عرف امروزی ما در مورد زنان پیر سالخورده و باتجر به استعمال میشود بودا بعد ازینکه اولین خطابه خود را در شهر بنارس ایراد نمود شروع به تر تیب قوانین خود « دار مه » Dharma ، تشکیل دائره را بین « سامگه »Samgha نموده و در حوزه گنگا بنا ی تبلیغ را گذاشت د و پا د شا ه مقتد ر و قت یکی « بنمبدی سارا » پا د شا ه مگدهه ( بهار' پایتخت آن پاجا گره ) ودیگری « پراسنجیت» پادشاه کوزا لا Kosala ( اود ' پایتخت آن سراواستی ) از و حمایت می نمود ند . بودا سا کیامو نی قرار نظر یه مورخین سیلان در٥٤٣ ق م وقرار عقیده عمو می در ٤٨٣ق م بعمر ٨٠ سا لگی درمقام « کوچو ناگارا » Kucingara و فات نمو ده است . بودیزم در مراحل اولیه نه دین بود ونه فلسفه داشت با این اگر در آن تعمق شود اساس آن شالوده فلسفی داشت و آن عبارت از مسئله ( در د و پیدایش علاج آن بود ) بودا به مریدان خود میگفت در باب پیدایش د نیا و صورت ساختمان آن صحبت نکنید که جزء باع وقت چیز دیگری بدست نمی آید فقط این را بدانید که ( درد ) چیست وعلا ج آن کدام است قرا ر روا یات اساطیری در سال وفات بودا در « پاجا گره » محفل مذهبی تشکیل شده و سه نفر مریدان عمده او( اناندا Anauep ) ( یوپالی Upali ) و( کاسیاپا Kacyapa) سخنان او را گرد هم جمع نمو ده مجموعه قوانین مذهبی بنام ( تری پی تا کا Tripitaka ) یعنی « سه سبد گل» تدوین نمودند . (٤٤٣) محفل مذهبی و اعزام مبلغین: پیشتر ذکر شد که چون آشو کا داخل دیانت بودائی گردید شخصیت او سراسر عوض شد چه زندگانی شخصی و چه امور کشورداری او همه شکل و صورت دیگر بخود گرفت و بزبان دیگر دورۀ آغاز شد که میتوان آنرا عصر اصلاحات ورفورم امور مذهبی و کشورداری و غیره خواند. از کارهای برجسته ئی که بسال یازدهم جلوس آشو کا ( ٢٥٩ ق م) نسبت میشود ریاست محفل مذهبی، موقوف کردن شکار شاهی جنبه عیاشی و نشاط بزرگتر از همه پیداشدن مفکوره اعزام مبلغین است. قراریکه از روی روایات تاریخی معلوم میشود در سال فوق الذکر در شهر (پاتالی پوترا) سومین محفل مذهبی تحت قیادت شخص شاه وریاست عالم بزرگی موسوم به موگالی پوتا تیسا (١) دایر گردیده و در ان علاوه بر ترتیب و تنظیم قوانین مذهبی و پاره تصمیمات دیگر چنین فیصله شد که يك دسته مبلغین به نقاط غیر بودائی هند ومما لك همجوار وحتی کشورهای دورتر آسیای غربی شرق اروپا وافریقای شمالی فرستا ده شود فرمان سنگی نمبر ١٣ که با چهار ده فرمان سنگی دیگر در سال چهار دهم جلوس خویش ( ٢٥٦ ق م ) نشر نموده حاوی شرح وفهرست مفصل اسمای اشخاص وممالکی است که شاه موریا اشوک مبلغین و نمایندگان خویش را نزد آنها فرستاده است. چون درین عصر دیانت بودائی در تمام صحنه پهناور هند پهن شده بود آشو کا مبلغین خود را علاوه بر شهرها نزد قبایل و نقاط دور افتاده هند نیز فرستاد چنانچه از دکن وهند مرکزی گرفته تا دامنه های نیم وحشی و پر جنگل همالیا همه جا مبلغین او رفت و آمد داشتند وحتى پسر و دختر خود را به هیئت مبلغین بطرف سیلان فرستاده بود. Moggalipputta Tissa (1) (٤٢٤) در فرمان ه در قطار دو سه جای دیگر موسوم به «راش تریکاس Rashtrikas و « مراتا ، Maratha از کندهارا هم اسم برده شده و قراریکه از روی کتیبه های دیگر استنباط میشود مبلغی که در کندها را و کشمیر و نقاط شرقی آریانا اعزام شده بود « مجهان تیکا » Majjhantika یا « مد هیان تیکا » Madhyantika نام داشت علاوه بران «دهه ما را کھی تا » Dhammarakkhita و « مهارا کی تا » Maharakkhita دو نفر مبلغ دیگر نیز بطرف آریانا آمده و از مملکت ها عبور کرده اند چنانچه طوریکه می نویسند اولی به «مممالک غربی» و دومی نزد یونانی ها اعزام شده بود ، ازین جا بوضاحت معلوم میشود که از ین سه مبلغ ؛ او لی در منطقة پشاور و کشمیر وسمت شرقی حالیه تا حدود کابل و دو نفر دیگر در سائر نقاط آریانا و از آنجا نزد یونانی ها که در نقاط غربی آسیا و شرق اروپا و حتی شمال افریقا بودند فرستاده شده بود چنانچه آشو کا در فرامین سنگی خویش فخر میکند که نزد شاهان یاوانا Yavana یعنی یونانی های غرب مثل انتیا کا Antiyaka (انتیو کوش دوم سلوکی) شاه شام و آسیای غربی ( ٦١ ٢ - ٢٤٦ ق م ) « تور امایا » Turarmaya « پتولمی فیلاد لف » شاه مصر ( ٢٨٥ - ٢٤٧ ق م) « انتی کنا » Antikena انتیگون ' و « ما گس » Magas شاه سیرین Cyrene در افریقای شمالی برادر اندر پتولمی ( ٢٨٥ - ٢٥٨ ق م ) ، «انتی گونوس گوماتس » Antigonos Gomatos شاه مقدونیه ( ۲۷۷ - ۲۳۹ ق م ) و اسکندر شاه ۱ پیروس Epirus ( ٢٧٢ ق م ) نماینده و مبلغ فرستاده است . (۱) از روی تاریخ سلطنت کسانی که آشو کا نزد آنها مبلغ فرستاده چنین معلوم میشود که سال اعزام آنها به ( ٢٥٨ ق م ) موافق بوده زیرا این سال در دوره زما مداری تمام ایشان موجود است و چون درین وقت « دیو دوتس » مو سس سلطنت مستقل باختر ظهور نکرده بود اسم او در فرامین سنگی اشو کا ذ کر نشده است (۱) آشو کا ، تالیف و سنت سمت . (٤٤٥) بعبارت دیگر مبلغین شاه موریا تقریباً ۸ سال قبل از اعلان سلطنت مستقل باختر شروع به تبلیغ دین بودائی در شمال هندوگندهارا نموده و در اوائل قرن ۲ ق م آئین نو به شمال هندوکش در باختر سرایت کرده است تبلیغات مذهبی نزد شاهان یونانی فوق الذکر که درین وقت خارج از خاک اریانا در شام و سمت های غربی اسیا و شرق اروپا و شمال افریقا حکمفرمائی داشتند نتیجه نداد . اسیای مرکزی هم چند قرن بعد در عصر کوشانی ها و بدست مبلغین آریانی داخل دیانت بودائی شد. تنها دیانت نو در ین وقت یعنی در اواسط قرن ۳ ق م در سمت شرقی آریانا در گندهارا انبساط یافت و اخرین حدود آن در ین وقت دره علیا کابل بود و از کشمیر تا کاپیسا اولین پارچه خاک آریانا است که دین بودائی در عصر خود آشوکا در آنجا شیوع یافت و با وجودیکه این علاقه از «مگده» یعنی زمین خاص بودائی دور بود به کم وقت به اندازه اهمیت و مرکزیت پیدا کرد که انرا «سرزمین موعود» خطاب مینمودند. سقوط آخرین عناصر موریا از دره کابل : اشوکا در کتیبه های خود جبیکه از مبلغین بودائی و اعزام انها نزد شاهان یونانی اسیا سخن میزند از «دیودوتس» موسس سلطنت مستقل یونان و باختری چیزی نمیگوید واضح معلوم میشود که درین وقت هنوز باختر استقلال نگرفته بود و چون نام «انتیاکا» یعنی انتیوکوش دوم سلوسی در کتیبه های او برده شده به صراحت تمام معلوم میشود که باختر هنوز بدست حکمرانان خاندان سلوسی شام اداره میشد. چون «دیودوتس» موسس آینده سلطنت مستقل یونان و باختری از طرف انتیوکوش اول حکمران باختر بود شبهه نمیماند که این شخص در زمان اشوکا و دوره نفوذ موریا در جنوب هندوکوه بقسم حکمران در باختر امریت داشت و در وقت اشوکا هنوز اعلان استقلال نکرده بود بعد از ۲۵۰ ق م که دیودوتس در باختر اعلان استقلال نمود جنوب (٤٤٦) هندو کش درعصر زمامداری او و پسرش دیودوتس دوم بهمان وضع سابق بدست حکام موریا بود و این وضعیت تا زمان تخت نشینی او تید موس دوام کرد . چون او تیدموس پادشاه باختر شد ، انتیو کوش سوم خاندان سلوسی بقصد جنگ او وار ساسی هائی که در پارتیا به رویۀ باختر اعلان استقلال نموده بودند برآمد ، آنچه که مابین انتیو کوش سوم و « ایو تیدموس» پادشاه باختر واقع شد در جلد دوم بجایش خواهد آمد ا پنجا مختصراً اشاره میشود که چون صلح و صلاحیت بین این دو پادشاه برقرار شد ، شاه یونانی شاهی استقلال باختر و حقوق سلطنت ایو تید موس را شناخته از راه جنوب هند و کوه و درۀ کابل وغزنی وارا کوزی پس به شام مراجعت کرد . آخرین حکمران یا امیر موریا که درین وقت در درۀ کابل حکومت میکرد ( سوفاگازنس) نام داشت . مشارالیه تا اوائل دوره زمامداری ایوتیدموس شاه باختر هم در علاقه کند هارا و قسمت های غربی در ۀ کابل نفوذ داشت . چون استقلال ایوتیدموس از طرف انتیو کوش سوم خاندان سلوسی شناخته شد شاه باختر به طرف جنوب هند و کش لشکر کشیده به نفوذ و امریت موریا ها در درۀ کابل خاتمه داد و صفحات جنوب هندو کش هم جزو قلمرو سلطنت مستقل یونان و باختری شد و ایوتید موس، اول پادشاه مستقل یونان و باختری است که از مرکز خویش باختر به تمام آریانا حاکمیت داشت . * * * طوریکه در اول این مبحث متذکر شدیم همان طوریکه ورود اسکندر وحملات او در هند باعث تشکیل اولین سلطنت تاریخی موریا در آن دیار شد ، پس رفتن (٤٤٧) اسکندر و تجزیه شدن امپراطوری او و بالاخره ضعف حکمرانان دودمان یونانی سلوسی شامی در آریانا زمینه را برای تجاوز موریاها در جنوب شرقی کشور ما فراهم کرد بعبارت دیگر نفوذ موریاها در جنوب هندوکش یکی از نتایج مستقیم قشون کشی های اسکندر در شرق و مخصوصاً در هند بشمار میرود که بعد از دوره موقتی با ظهور سلطنت مستقل آریانی « یونان و باختری » خاتمه می پذیرد . با اختتام نفوذ موریاها در جنوب هندوکش دوره هرج و مرجی که میتوان آنرا در تاریخ آریانا دوره « قشون کشی ها » نامید به پایان رسیده و مجدداً يك سلطنت مقتدر آریانی بنام دولت یونان و باختری عرض وجود میکند. بناءً علیه بیاد اختتام این بحران بزرگ جلد اول تاریخ افغانستان قدیم را خاتمه داده و جلد دوم را با ظهور و تشکیل سلطنت مستقل آریانی یونان و باختری آغاز میکنیم و من الله التوفيق. خاتمه جلد اول فهرست اسماء رجال و قبایل حرف ا ابو علی بلخی ، ۲۱۰ احمد زائی (قبیله) ۷۲ ابو الموید بلخی، ۲۱۰ ادریسی، ۳۹۱ ابو شکور بلخی ، ۲۱۰ ادریگوا ، ٩٥ ابوت ، (میجر)، ٤١٥ اديتيا ، ١٥٠ ، ٣٠٦ ابن فقیه ، ۲۲۸ ارمایر ، ٦٤ ابهی ساره ، ٤٠٨ ، ٤٢٢ ارتر مكدونل ، ٥٣ ، ٥٤ ، ٦٠ انوبا (ابتن) ۲۳۱، ۲۳۲، ٢٣٤ ٨٦، ١٣٧ ، ١٥٠ اتار ، ٣٠٦، ٣٠٧، ۳۱۷ ار جت اسیه ، ٢٤٨ ، ٢٥٤ اتمان زائی (قبیله) ۷۲٠ ٢٥٦ ، ٢٥٧ ، ٢٥٩ اتروسک ، ۳۰ اروت اسیه ٢٤٨، ٢٤٩، ٢٥٠ اتروباتس ، ٤٠٣ ارتا کزارس ، ۳۱۳ اتالوس ، ٤١٤ آریا ، ٨ ، ۹ ، ۱۰ ، ۲۶ ، ۲۷ ایام نیات ، ۳۰۹ ، ٣٠٦ ۲۸ ، ۲۹ ، ۳۰ ، ۳۱ ، ۳۲ ، ٣٥ ایریدی ، (قبیله) ۱۰۱٠ ٣٦ ، ٣٧ ، ٤١ ، ٤٢ ، ٤٣ ، ٥٦ ابالا ، ۱۳۰ ٦٣ ، ٦٥ ، ٧٣ ، ٧٧ ، ٧٨ ، ٩٧ اپاریتی (قبیله)، ۹۳، ۹۹، ۱۰۱ ۱۱۰ ، ۱۱٤ ، ۱۲۳ ، ١٢٥ اپولودوروس ، ٤٤ ۱۲۹ ، ١٤٣ ، ١٥١ ، ١٦٠ اجنور ، ٤٢٩ ١٦٦ ، ١٦٨ ، ١٦٩ ، ١٧٠ احمد بن اسماعيل ۲۱٠ ١٧٤ ، ۱۷۷ ، ۱۸۰ ، ۱۹۰ (٤٤٩) اورونت نرا ، ١٩١ ارتواك ، ٢٣١ ، ٢٣٢ ارنواز ، ٢٣٢ ارنکزارس ، ٣١٣ ارتینت ، ٩٢ ارتا گزوس ، ٣١٤ ارچسپ ، ٢٦١ اریونیوس ، ١٩٤ اری سانتی (قبیله) ٣٤٢ ارجونا یانا ( قبیله) ٨٣ ارسس ، ٩٠ ، ٣٧٣ ارشك ، ٣٧٢ آزاد خان ، ١٠٨ ازهی دها ك (ضحاك) ، ٢٢٩ ، ، ٢٦٦ ، ٢٦٥ ، ٢٣٢ ، ٢٣١ ، ٢٣٠ ، ٢٨١ ازوناکس ، ١٩٣ ، استیاگ ، ٣٥٠ ، ٣٥١ ، ٣٥٤ ، اسپا کو ، ٣٥١ ، اسکندر ، ٢، ٤، ٨ ، ١٩٢، ١٩٣، ، ٢٥٢ ، ٢٠٦ ، ١٩٧ ، ١٩٥ ، ١٩٤ ، ٣١٧ ، ٣٠١ ، ٢٩٩ ، ٢٩٨ ، ٢٦٤ ، ٣٦٦ ، ٣٦٥ ، ٣٦٤ ، ٣٦١ ، ٣٦٠ ، ٢٢٨ ، ٢٠٦ ، ٢٠٥ ، ٢٠٢ ، ٣١٧ ، ٢٩٨ ، ٢٦٥ ، ٢٤٨ ٣٣٤ ، ٣٢٥ ، ٣٢١ آر ین ، آریان ، ١٦ ، ٣٨٢ ، ، ٣٩٦ ، ٣٩٢ ، ٣٩٠ ، ٣٨٨ ، ٤١٣ ، ٤١٢ ، ٤١١ ، ٤٠٩ . ٤١٦ ، ٤١٥ آریا (دختریاما) ٢٢٠ آریا من ، ٣٢٠ آریا سپه ، ٤٢ ، ٣٨ ، ٢٩١ ، ٣٧٤ آریا کی ، ٤١ اریکیوس ٣٩٢ اریمازس ٤٠١ آرد شیر ١٩٨ ، ٣٥٩ ، ٣٦٣ آردشیر (دوم) ٣١٤ ارته باز یوس ، ٣٧٨ ، ٣٩٢ ، ، ٤٠٣ ، ٤٠١ ، ٤٠٠ ارزا مس ، ٣٩٣ ، ٤٠٠ ، اری ماسپی ، ٣٧٥ ، ارچیلاس ، ٣٩٢ ، ار يستوفیل ، ٤٢ ، اراتوس تنیس ، ٤٤ ، ٢٨٠ (٤٥٠) ٣٦٧ ، ٣٦٨ ، ٣٦٩ ، ٣٧٠ ، اسورا (قبيله) ٩٨ ، ٣٧٦،٣٧٥،٣٧٤،٣٧٢،٣٧١ اسوکا یا اشوکا، ٢٥٧،٦٥ ٣٨٣،٣٨١،٣٨٠،٣٧٩،٣٧٧ ٤٣٦،٤٣٥،٤٣١،٤٢٦،٢٩٩ ٣٨٨،٣٨٧، ٣٨٦،٣٨٥،٣٨٤ ٤٤٣،٤٤١،٤٤٠،٤٣٨،٤٣٧ ٣٩٤،٣٩٣،٣٩٢،٣٩١،٣٨٩ ٤٤٠ ، ٤٠٠،٣٩٩،٣٩٧،٣٩٦،٣٩٥ اسدی ، ٢١٠ ، ٤٠١ ، ٤٠٤ ، ٤٠٥ ، ٤٠٦ اشی ، ٣١٥ ، ٤٠٩ ، ٤١٠ ، ٤١١ ، ٤١٢ اشا وهشته ، ٣١٧ ، ٣٠٣ ٤٣٣،٤٣٢،٤٣٠،٤٢٩،٤٢٧ اشور با نیپال ، ٣٤٩ ، ٣٣٨ ٤٤٧ ، ٤٤٦ ٣٥٠ استرابو ، ٤٥،٤٤ ، ١٠٢،٩١ اشور (رب النوع) ٣٣٧ ٣٤٩،٣٩٠،٣٨٠،٢٨٠،٢٧٧ اشار ها دون ، ٢٥٣،٣٤٤،٣٣٨ ٤٣٥،٤٣٤ اشته اروانت ، ٢٥٤ استيفن ، ٣٥٤ اشور ایدل ایلی ، ٣٥٠ استا نس ، ٤٠٣ اشیل ٤٠٤،٣٦٥ اسپاسی (قبیله) ٤١١ اطرط ، ٢٦٣ اسا کنی (قبیله) ٤١٢،٤١٠ افراسیاب ، ٢٤٥،٢٤٤،٢٤٣ ٤٢٠ ، ٤١٣ ٢٥٩،٢٥٦ اسواکا (قبیله) ، ٤١٠ افریدی ها (قبیله) ١٠١،٩٣٠ اساکنوس ، ٤١٣ افلاطون ، ١٩٣ اسا کارتا ، ٢٧٠ افغان ، ٤٦ ، ١٠٨،١٠٧،٩٢ اسفندیار ، ٢٨٦ ٢٨٠،١٣٧،١٣٦،١٣٢،١٢٤ اسون ، ١٣١،٩٧،٩٦،٩٥ ٤١٠،٣٧٩ (٤٥١) اکوفیس ٤٢٠ امشه مینته ٣٠٣ ، ٣٠٤ ، ٣٠٦ ، اکاتاس ١٩٤ ٣٠٧، اکوناکس ١٩٣ امرتات ٣٠٣، اگریپاسی ٣٧٥ امی قرا کانس ٤٣٤ اگنی ٦٠ ، ٦٢ ، ١٢٤ ، ١٤٦ ، امی تاخادا ٤٣٤ ، ١٤٩ ، ١٥١ ، ١٦٩ ، ٣٠٦ ، ٣٠٧ ، امی تا گاتا ٤٣٤ ، اگزنفون ٣٥٣ امی نوس ٣٩٤ ، اگزررس ٣١٤ ، امیل ترنکلر ٤١١ ، الکتاس ٤١٤ امورایوس ٣٥٧ ، البرماله ٤٢٤ اناهید ٣١٢ ، الی قرو کاداس ٤٣٤ انائیس ٣١٢ ، الینا (قبیله) ٧٤ ، ٨٣ ، ٨٦ ، ٨٩ ، اناهیتا ١٩٨ ، ٢٣١ ، ٢٣٣ ٩٤ ، ٩٥ ، ١٠٣ ، ١٠٤ ، ٢٤١ ، ٢٤٣ ، ٢٤٦ ، ٢٥٠ امادی (مادها) ٩٠ ، ١١٥ ، ١٧٠ ، ٢٥٤ ، ٢٥٩ ، ٢٩٠ ، ٣٠٩ ٧١ ، ١٧٦ ، ١٧٧ ، ١٧٨ ، ١٨٤ ، ٣١٠ ، ٣١١ ، ٣١٢ ، ٣١٣ ١٩٧ ، ٢٣١ ، ٢٦٦ ، ٢٦٩ ، ٣٤١ ، ٣١٤ ، ٣١٥ ، ٣٤٢ ، ٣٤٣ ، ٣٤٤ ، ٣٤٥ ، ٣٤٨ ، انداندا ٤٤٢ ٣٤٩ ، ٣٥٠ ، ٣٥١ ، ٣٥٢ ، ٣٥٤ ، اندرانی ١٣ ٣٥٧ ، ٣٦١ ، اندروس ١٣ ، ٢١ ، ٢٣ ، امبھی ٤٠٨ ، ٤٠٩ ، ٤٢١ ، اندراس ١٩٥ ٢٢ ، ٢٩ ، ٤٠ ، ٤٣٠ ، ٤٣١ ، اندرا ٣٤١ ، ٦١ ، ٦٢ ، ٩٦ ، ٩٧ امین تاس ٦٥ ، ٣٣ ، ٤٠ ، ٤٠٧ ، ٩٨ ، ١١٢ ، ١٢٤ ، ١٤٢ ، ١٤٦ امون ٣٦٦ ، ٣٨٤ ، ٤٠٦ ١٤٧ ، ١٤٨ ، ١٥١ ، ١٦٨ ، (٤٥٢) ٣١٤ ، ١٦٩ اور کیتی ٣٧٥ انو (قبیله) ٨٦ ، ٨٩ او کسی دانس ٤٠٣ اندرة برتلو ٤٢ ، ١٠٠ ، ١٠١ او گزیا رتس ، اکسیارتس ٢٦٧ ١٠٣ ٤٠٣ ، ٤٢٨ انتیکل دو پرون ٢٩ اولدتبر ک ٦٥ انگر و مینو ١٨ ، ٢١ ، ٢٢ ، اومفیس ٤٢٢ ، ٤٢٩ ، ٤٣٠ ٣٠٢ ، ٣٠٣ اوکس ٣٥٩ اندرو ماش یوری بید ٤٠٦ ایست و استر ١٩١ انتی پاتر ٤٠٩ ، ٤٣٠ ایسیدور ٢٩٢ ، ٢٧٣ ، ٣ انتیو کوش ٤٢٥ ، ٤٣٥ ، ایشتار ٣٣٦ ، ٣٣٧ ٤٤٤ ، ٤٤٥ ، ٤٤٦ ایوروالشابا ٢٣٣ ، ٢٣٤ انتی کتا ٤٤٤ ، ٤٤٥ ایور واساره ٢٤٥ انتی کون ، انتی کونس ٤٢٥ ایقهاعتر ١٢ ٤٣٢ ، ٤٣٣ ، ٤٤٤ ایو ٩٨ انتی کونوس کوهاتس ٤٤٤ ایزیدور خارا کسی ٣٧٢ انتیا کیا ٤٤٤ ایری ژیوس ٣٧٨ ، ٣٧٩ اویر نت ٣٤٢ ایوزبروس ١٩٤ اوانس ٢٦٨ ایومنس ٤٢٩ ، ٤٣٠ اولین ابوت ٢٧٠ ، ٢٧١ ایوتید موس ٤٤٦ اور ٧ ، ٢٤ ، ٣٣٧ ایو کراتیدس ٣٩١ اور و ماژس ١٩٣ ایودموس ، ایوداموس ٤٢٦ المپیاس ٣٦٥ ، ٤٢٥ ٤٢٩ ، ٤٣٠ ایریو (ایرج) ١٩١ ، ٢٣٤ ، ٢٥٠ (٤٥٣) اهورا مزدا ١، ٢، ٣، ٤، ٢، ٣٠ اهریمن ٢٢٥، ٢٧٢، ٢٧٧، ٣٠٣، ٣٠٥، ٣٠٨، ٣١١، ٣١٤ ٢٧٨، ٢٧٩، ٢٨٠، ٢٨١ حرف ب بامك ، ١٩٨ بندوسارا ٤٣٤، ٤٣٥، ٤٤٢ بابهرو ، ٩٥ بطليموس، ١٦، ٤٢، ٧٢، بازديا ، ٣٥٨، ٣٦٣ ٩١، ٩٣، ١٠٠، ١٠١، ٢٩١، با کوداراس ، ٣٨٨ ٢٩٤، ٣٧٢، ٣٧٥، ٣٧٦، ٣٧٧، بارسائنتس ، ٣٧٣ ٣٨٠، ٣٨٣، ٣٨٩، ٣٩١، بریگوس ، ٩٤، ٩٧ ٣٩٤، برون هوفر ، ٧٨ بطليموس (ژنرال) ٣٩٥، ٤٠٠، برت ، ٧٦ ٤١٠، ٤١١، ٤٢٥ بارتولد ، ٢٦، ٢٧٣، ٢٨٠ بارتولمه ، ١٨٨ بالا کروس ، ٤١٨ برسنفنس ، ١٠٥ برانس ، ٤٠٠ بوس ٣٦٠، ٣٦٩، ٣٧٠، بریسیا (قبيله) ١٠٥، ١٠٦، ٣٧٢، ٣٧٨، ٣٨١، ٣٨٤، ١٠٨، ١٠٩ ٣٨٥، ٣٨٦، ٣٨٨، ٣٨٩، بریخی (قبيله) ١٠٦، ١٠٧، ٣٩٢، ٣٩٣، ٤٠٣، ٣٩٥، ١٠٨، ١٠٩ ٣٩٦، ٤٠٠، ٤٠٣ بریج ، ١٠٧ بورنف ١٦، ١٨٩، ٣٧٧ برهما ، ١٢٣ بیلو ٤٤، ٩٣، ١٠١ بركين ، ١٤٥، ٢٣٦ بیولر ، ٦٥ برهمانا ، ٣٦ بیکوس ٤٢٠ بستواری ، ٢٥٥، ٢٥٩، ٢٦٠ بكتي (قبيله) ١٠٧ (٤٥٤) بن فریر ٢٧٠ بل (قوم) ٣٣٨ باوشه ٢٦١ بلوچی ١٦ بلوچ ١٧ بوریسو ١١٠ بودا(بدهه) ٤٣٢،٤٤١ بوس(قبیله) ٣٤٢ بودی(ه)٣٤٢ بهارانه ( قبیله ) ٨٠،٤٠،٣٨ ٨٨،٨٧،٨٦،٨٤،٨٣،٨٢،٨١ ١٦٧،٩٠،٨٩ بهارادوجا( قبیله ) ٨٣ بهالانا(قبیله)٩٤،٨٩،٧٧ بهادرا ٢٠ بهالا ٨٢ بهوجپو ١٣١ حرف پ پارا ناكتها (قبیله) ٣٤٢ پار من پوا ٤٠٥،٣٧٤ پاروس پوروس ٤٢٢،٤٠٨ ٤٣٠،٤٢٩،٤٢٦ پارموا ١٧١،١٧٠،١٥٩ ٢٦٩،٢٦٦،٢٣١،١٧٧،١٧٦ ٣٤٨،٣٤٥،٣٣٥،٣٤٣،٣٤١ ٣٥٥،٣٥٤،٣٥٣،٣٥٢،٣٥٠ ٣٦١ پاترو كلس ٤٣٥ پاسارگاد(قبیله) ٣٥٥،٣٥٤ ٣٦١ پاشنگ ٠٦ پاراوانا (قبیله)١٠٥ پالمیر : ٣٨ پارتیان (قبیله) ١٠٥ پازانانا ٣٠٢،٣١٤ پاریتی ١٠١ پانی (قبیله) ١٠٥ پانی نی ١٦٣،٨٣ یکتها (قبیله)٨٩،٨٦،٨٣،٧٢ ٩٧،٩٦،٩٥،٩٤،٩٢،٩١،٩٠ ١٤٧،١٣٧،١٠٣،٩٩،٩٨ پانتالیان (قبیله)٢٥٤ پترمن ٤١٦ يكتويبر ٩٢،٨٩،٨٦،٨٣ (400) یختون ۹۲٬۹۰٬۸۹٬۸۶٬۸۴ ۱۴۰٬۱۰۲٬۹۴ یتاتی ٢٦٤ ینشکه جانا ۸۹٬۸۷٬٨٦ پیتر اسیه ۱۹۱ بتواصه ٤٤٤ پتولمه فیلا دلف ٤٤٤٬٤٣٥ پر اتیکوس ٤٠٥ پر اسنجت ٤٤٢ پر کولاوس ۳۹۹ پردیکاس ٤۰۹٬٤٠٠٬۳۹۹ ٤٢٥٬٤٢١ پرینی وی ١٤٦ پرومته ٣٨٤ پرموٹئس ( قبیله ) ۹۲ پرزی لوسکی ۸۳٬۸۲٬٣٥ پورو(قبیله)۸۹٬۸۷٬٨٦ پوروشیه ٢٤٨٬١٩١ پلوتارك ٤٢٤٬٤٠٦٬٣٧٤ پورچست ۱۹۲٬۱۹۱ تاتر ویانت ٢٥٤ تاپور ها ٣٦٩ پوزدارد ۳۲۱٬١٩٥ پشانا ٢٥٤ پیتقون ٤٢٩٬٤٠١ پلینی ١٩٣٬١٠٤٬٩١٬٤٤ ٤٣٥٬۳۸۳٬۳۸۰٬۲۹۲٬١٩٦ یزارد ۸ پژواك ١٢٤٬٩٤ پشوسینفا ٢٥٩ یشونان ستجا نا (داراب دستور) ۳۲۱٬۳۱۰٬۲۷۹ پشتون ۳۸ پکته ٩٦ پومپلی ٢٣٬١٤ پورآوا ۸۷ پی رون ٤٠٥ پی ثر نا ٣٣٤ پیری کا ٢٣٤ پیشل ۹۷ پهلو!(خاندان) ۱۰۰ حرف ت تاجيك ١٠٤٬١٠٣٬١٠٢٬٩٣ تخمه اروپا ٢١٥ (٤٥٦) تروهيب ، ١٦٤، ٣٣٣ تراول ، ٤١٧ تریا وانت ٢٨٧٠ تروگوس پومپیوس ، ١٩٣ تری داتس ، ١٩٨ ٣٧٥٠ تری ياسپيس ، ٤٠٨ قرثه ور ، ۱۱۲،۱۱۰ ٢٧٦٠١١٣ تريقا ، ۲۲۲ تريقو لا ، ۱۹۱ ، ۲۲۱ ، ۲۳۱ ٢٨١٠٢٤٢٠٢٣٥،٢٣٤،۲۳۲ ترتسو ، ٨٦ ، ٨٩ ، ٩٤ تراسا داسيو ، ٩٦ توریا، ۱۷٤، ۲۳۰،۲۰۸۰۲۰۲ ٢٥٦٠٢٥٣٠٢٤٨٠٢٤٥،٢٤٣ ۳۲۷،۲۹۲۰٢٦٥،٢٦٠٠٢٥٩ توروايانا ، ۹۷ ، ۹۸ تراشتاژ ، ١٤٧ تور واسا ، ٨٦، ٨٩ تورن (قبيله) ، ۷۲ توئان خامون ، ٢٥ تورامايا، ٤٤٤ تور ، ٢٦٣ تورا ، ۱۷۵، ۱۸۳،۱۸۰ تورها و ، ٢٦٠ توهانك ، ۱۷۸ ، ۳۷۲ تتسار ، ۱۹۸ تكسيل ، ٤٢٢ تپت ، ۱۰۷ تیسپیس ، ۲۰۳ ثوزیا (طوس) ٢٤٦ تیگت پلیسر ، ١٩٧، ٢٧٠٠٢٦٤ ٣٤٨٠٣٣٨٠٣٣٥٠٢٧١ تیمور ، ۱۷، ۱۰۸ تئون ، ١٩٤ حرف ج جام اسپه، ۲٥٢٠١٩٢٠١٩١ ٢٦٠٠٢٥٩ جم ( جمشيد) ٢٢٤٠٢٢٢٠ ۲۳۱،۲۳۰ ، ۲۲۹ ، ۲۲۸ ٢٤٢٠٢٣٨٠٢٣٢ ( با ما ويما جلال الدین فیروز شاه ، ۱۰۸ هم ملاحظه شود . ) (٤٥٧) حرف ج چندرا گوپتا ٤٣٠ ، ٤٣١ ٤٣٢ ، ٤٣٣ ، ٤٣٤ ، ٤٣٨ چشپش ٣٥٥ حرف ح حسن پیرنیا ٣٤٢ ، ٣٤٣ ، ٣٤٥ ٣٤٧ حرف خ ختك (قبیله) ١٠١ خشایار شاه ٣١٤ ، خشاتر اسوکا ٢٤٦ ٣٥٩ ، ٣٦٣ ، ٣٦٥ ، ٣٦٨ خشه تره وریا ٣٠٣ حرف د داسا (قبیله) ١٠٥ دارا ٣٦٥ دادبکی ٣٠ ، ٩٩ ، ١٠٢ ، ١٠٣ دانیو ١٧٥ ، ١٨٣ ، ٢٠٨ ١٠٤ داردی ١٠٤ دارادری ١٠٢ دارد ٤١٠ داراندی ١٠٢ دار مستتر ٩٩ ، ١١٣ ، ١٥٣ ، دادی ٩٣ ١٦٤ ، ١٨٧ ، ١٨٨ ، ١٩٨ ، ٢٠١ ، دار یوش ١٩٤ ، ١٩٧ ، ٢٦٤ ، ٢٢٩ ، ٢٣٠ ، ٢٣٣ ، ٢٤٠ ، ٢٤٣ ، ٢٦٨ ، ٢٦٩ ، ٢٧١ ، ٣١٤ ، ٣٥٨ ، ٢٥٥ ، ٢٧٩ ، ٢٨١ ، ٢٨٤ ، ٢٨٦ ، ٣٥٩ ، ٣٦١ ، ٣٦٣ ، ٣٦٦ ، ٣٦٧ ، ٢٨٧ ، ٢٩١ ، ٣١٠ ، ٣٣٣ ٣٦٨ ، ٣٨٧ ، ٤٠٤ داس (چندرا) ٣٧ ، ٧٥ ، ٨٦ ، ٩٨ داریوش کودومانوس (داریوش سوم) ٢٨٠ ٣٥٩ ، ٣٦٠ ، ٣٦٢ ، ٣٦٥ ، ٣٦٨ داساورجا ٩٦ (٤٠٨) داکیو ١٠٣ در او یدی ١٠، ١٧٦١٦٩، ٣٤١،٣١٩،١٧٧ دراقجی ١٦ دره گو کی (قوم) ٣٧٦ داسیوس ١٤٧،١٣١،١٢١، ،١٧٦،١٧٤،١٧٠،١٦٩،١٦٨ ٢٦٥،٢٤٢،١٨٤،١٧٧ درویش خیل (قبیله) ٧٦ دریو هو (قبیله) ٧٦، ٩٤،٩٠،٨٩ دردی ١٠٢ دونکر ٢٥٠،٢٤٩،٢٠٨ ٣٤٦،٢٦٠ دقیقی ١٨٧، ٢٢٦،٢١٠ ٢٧٧ درواسپه ٢٣١، ٢٧١، ٢٥٤ درشینیکا ٢٥٤ دیو کو ٣٤٧،٣٤٦،٣٤٤ ٣٤٨ دربیک (قبیله) ٣٦٣،٣٥٧ دینون ١٩٣ دیودوروس ١٩٣، ٣٧٥ دیو کریسوستم ١٩٣ دیو ٣٠٦ دیوا ٣٠٦ دیواداسا ٨٣، ٩٨،٨٨،٨٤ ١٠٦،١٠٥ دیوس ١٤٦ دیودتس ٤٢٥، ٤٤٤،٤٣٣ ٤٤٦،٤٤٥ دی ماکوس ٤٣٤ دمتریوس ٣٧٥، ٣٨٣ دهما را کی تا ٤٤٤ دهاله ٢٣٩، ٢٧٨ حرف ذ ذکریای قزوینی ٢٢٨ حرف ر راشنو ٣١٥ راولنسن ١٠٠، ١٠٢، ٣١٢ ٣٤٢، ٣٥٤ را کشا ٣٠٦ (٤٥٩) رستم، ٢٣٤ رونه کروسه، ١٧٨، ٣٣٦ رکانه، رحشانه، روشانه، رخاشانه ٤٠٣، ٤٠٤، ٤٠٥، ٤٢٥، ٤٢٨ راهس، ١١٤ ربخ کمان، ٢٦٠ ریسن، ٣٥٧، ٤٣١ ٣٤٠، رجیسوان، ٩٦ روت، ٧٦ حرف ز زیمر، ٧٦، ١١٨، ١٢٦ زری وازی، (زریر) ٢٥٠، ٢٥١ ٢٤٨، ٢٢٧، ٢١٦، ٢١٢، ٢١١ ٢٥٠، ٢٥١، ٢٥٢، ٢٥٣، ٢٥٤ ٢٥٨، ٢٥٩، ٢٦٠، ٢٦٣ ٢٦٧، ٢٧١، ٢٧٦، ٢٧٨ ٢٥٥، ٢٥٧، ٢٥٨، ٢٥٩ ٢٦٠، زرتشتر، ١٨٥، ١٨٦، ١٨٧ ٢٩٧، ٣٠١، ٣٠٥، ٣٠٧ ،٣٣٢، ٣٢١، ٣١١، ٣٠٩ ١٩٢، ١٩١، ١٩٠، ١٨٩، ١٨٨ ٢٠٢، ١٩٩، ١٩٦، ١٩٤، ١٩٣ زربخی، ١٦ حرف ژ ژول ايزاك، ٤٢٤ ژوپی تر، ٣٨٤ ژو کی، ٣٧١، ٣٧٣، ٣٨١ ،٣٩٨، ٣٩٧، ٣٩٤، ٣٩٣ ٤٠٠، ٤٠٣، ژورژ پواسون، ٢٩ حرف س ساکا كيا، ٤٣٠ سا کیامونی، ٤٤٠ سا كيا(قبيله) ٤٤١ ساقی بارزانس، ٣٧٠، ٣٧١ ،٣٧٨، ٣٧٦، ٣٧٣، ٣٧٢ ٤٠٠، ٣٩٢، ٣٧٩، سا كارتها، ٣٥٤ سار گون، ٣٣٨، ٣٤٤، ٣٦٤ (٤٦٠) ساويتار ١٤٦٠١٤٥ سپین جورو شاز ٢٥ ساسی ۱۳۰ سيفنتو داتا ( سپین دات ) ساو شیائی ۲۷۸ (اسفندبار) ٢٥١ ٢٥٣٠ ٢٦٠ ساما ٢٣٤٠٢٣٢ ٢٦٥٠٢٦٣٠٢٦٢٠٢٦١ سالمانسار ٢٥٢٠٢٦٤٠١٩٧ سيفتا ارمتی ۳۰۳ ٣٤٣٠٣٣٨٠٢٧٠ سیفته میتو ۳۰۸۰۳۰۳۰۳۰۲ سبوس ٢٦١ سیبگل ٢٥٣٠٢٥١ ستا کیدی ( قبیله ) ۹۹۰۹۳ سر گون ۱۷۸ ۱۰۰ سر اورل استین ١٥٥٠١٥٣ ست گوسو (قبیله) ۱۰۰ ٤٠٣٠٣١٦٠٣٠٦٠٢٩٢٠۲۹۱ ستا کوی ۱۰۰ ٤١٥٠٤١٣٠٤١٢ ستاسر ٤٢٨ سر جان مار شل ٤٢٢٠٤٠٨٠٣١١ ستریاس ٣٥٧ سر پرسی سايكس ٣٤٨٠٢٧٦ ستازانور استا سانور ٣٩٣ ٤٢٨٠٣٩٨٠٣٩٤٠٣٧٥٠۳۷۳ ٤٢٨٠٤٠٠ سرابیس ٢٤ ستر و خاتها ٣٤٢ سکارتی (قبیله) ۲۷۰ ستاویزا ٣١٥ سميراميس ٠٢٦٤٠١٩٧٠١٩٤ ساندرو کوتس ٤٣٠٠٤٢٦ ٢٧١٠٢٦٩٠٢٦٨ ٤٣١ سمر دیس ٣٥٨ سپی تامنس ٣٩٧٠٣٩٦٠٣٩٥ سنا خريب ٣٤٤٠٣٤٨٠٣٣٨ ٤٠٢٠٤٠١٠۳۹۹۰۳۹۸ سنوس ٤٠٠ سیپی تری داتس ٤٠٥ سنت توماس ۱۰۰ سپتیمر اسبه ۱۹۱ سن پول ٤٣٦ (٤٦١) سناوي دهاک، ١٢٣، سوما، ١٤٢، ١٤٦، ١٤٩ سودرا ، ٣٦، ٢٠٦،١٥١ سوان هاواك، ٢٣٢،٢٣١ سیت، ٨٢ سوفا گازنس، ٤٤٦ سینا، ١٥٢ سویداس، ١٩٤ سیلون لوی، ٤٣٠،١٦٧،٨٥،٨٤ سودابه ٢٤٣ سیروس، ٣٥١،٢٦٤،٢٦٣،١٩٧، سولو کوس، ٤٢٨،٤٢٥،٤٢٤، ٣٥٨،٣٥٧،٣٥٦،٣٥٥،٣٥٤ ٤٣٩،٤٣٨،٤٣٥،٤٣٣،٤٣٢ ٣٦٣،٣٦٢،٣٦١ سوداس، ٩٨،٨٩،٨٨،٨٤ سيا گزارس، ٣٥٠،٣٤٩ سوريا ، ١٤٦،١٤١،١٣٠ سی سی کويتس، ٤١٩،٤١٧ سودر، ١٧٧،١٧٦ سيمعاس، ٢٦٨ سوزی پیكا خ کان، ٢٦٠ سی بیرییاس ٤٢٨ حرف ش شارل او قران ٣١٥٠ شوشينا ك ، ٢٥ شاندرا داس، ٨٧،٧٨،٧٥،٧٠ شورخ کان ، ٢٦٠ شلم نصر ، ٣٥٢،٣٤٣ شیاوانا ، ١٣١،٩٧ شم ، ٢٦٢ شیو ٨٩،١، ٣١٤،٩٥،٩٤ شماش، ٣٣٦ شهرناز ٢٣٢ شور تر ، ٣٨٥ شירانی (قبیله) ، ١٥٧ حرف ض ضحاك ، ٢٣٤ حرف ط طورك ، ٢٦٣ طهورث ، ٢١٥ (٤٦٢) حرف ع عمر بن الازرق ، ۲۲۸ حرف ف فتح خان ، ۱۰۷ ، ۱۰۹ فرا اورتس ، ٣٤٨ ، ٣٤٩ ، ٣٥٣ ، ٣٥٤ فارسامانس ، ٤٠٠ فراو استی ، ۳۱۷ ، ۳۱۸ ، ۳۲۶ ۳۹۲ فراعنه ، ٢٥ فرانا فرون، ۳۷۹ فرنكس ، ٢٤٣ فراشترا ، ۱۹۱ ، ۱۹۲ ، ٢٥٢ ، ٢٥٩ ، ٢٦٠ فوشه، ۲۹۹ ، ۳۸۲ فور ملی ( قوم ) ۲۷۹ فرانسو اثنور مانت، ۳۱ فراتا فرنس ، ٤٠٠ ، ٤٠٣ فردوسی ۲۱۰ ، ٢٣٠ ، ٢٣٧ ، ٢٤٢ فریدون ، ۲۲۱ ، ۲۳۱ ، ۲۳۲ ٢٤٢ ، ٢٨١ فیلیپ ، فیلیپس ، ٤٢٦ ، ٤٢٩ ٣٨٢ ، ٤٠٥ ، ٤٠٦ فيلو ناس، ٣٧٤ ، ٣٧٥ ، ٤٠٥ حرف ك كانوا ( خانواده ) ، ٦١ ، ٩٦ ، کاسیایا، ٤٤٢ كاسندر ، ٤٢٥ کاقالس ، ٤٠٣ کار انوس، ۳۷۶ ، ۳۷۸ کاوی اپی وانيو، ٢٤٠ کاوی بوساوان ( كاوي يوسا ) کی کاوس، ۲۲۱ ، ۲۳۶ ، ٣٤٠ ٢٤١ ، ٢٤٢ ، ٢٨٤ ، ٢٩٤ کاوی ارشان ، ٢٤٠ کاوی پیسانا، ٢٤٠ کاوی بیارشان ، ٢٤٠ کاوی سیا ور شان (کی سیاوش) ٢٤٠ ، ٢٤٢ ، ٣، ٤٤ ، ٢٤٤ ٢٤٥ کاوی هوسراوا( کی خسرو )، ٢٤٠ (٤٦٣) ٢٤٩ ، ٢٤٦ ، ٢٤٥ ، ٢٤٤ ، ٢٤٣ ٢٥٧ ، ٢٩٤ کمبیز، ٣٥١ ، ٣٥٥ ، ٣٥٨ کنداری، ١٠٠ کفترییاس، ١٩٤ کرسه وزده ( کرزیواز ) ٢٤٤، ٢٤٥ کراتیوس (کراتس) ٣٧٤،٣٧٣ ٤١٠ ، ٤٠٣ ، ٤٠١ ، ٣٩٩ ، ٣٩٦ ٤٢٣ ، ٤١١ کرت (خانواده ) ٣٧٢ کروت، ٣٨٤ کرساسپه‌ ، ٩٩ ، ٤٨، ٢٣٢، ٢٣٥ ، ٢٣٤ ، ٢٣٣ کریستفن سن، ٢١٢ کشاتریا، ٣٦، ١٧٦ کنتاسیه ، ١٩١، ١٩٦ ، ٢٠٢ ٢٥٨ ، ٣٥٣ ، ٢٥٢ ، ٢٤٨ ، ٢١١ کنو دراکا، ٨٣ كلمث (لوبیغ) ١٦٣ کلیتوس ، ٣٦٦ ، ٤٠٥، ٤٠٦ کله اوپاتره ، ٤٢٥ كله مان هارت، ٢١٢ ، ٣٩٦ ، ٣٩٨ کلوویس ٢٥٧ کمبوجه، ٣٥١ ، ٣٥٥ ، ٣٥٧ کنت کو روس ، ٣٨٧ ، ٣٨٩ ٤٠٤ کنتوس كريتوس ، ٣٥٤ کننکهم ، ٣٧٧، ٣٨٢ ، ٣٨٣، ٣٩٩ ، ٣٩١ ، ٣٩٠ کنيشكا ٢٥٧ ، ٣٠٦، ٣١٦، ٤٢٦ کفاليون ، ١٩٣ کوسة (قبیله) ، ٢٦٦ کورخ ، ٣٥٥ کونساتتن ، ٤٣٦ كورنيوس ، ٤١٣ ، ٤١٦ کورت ، ٤١٦ کوانوس ، ٤٠١ ، ٤٠٢ ، ٤١٤ کوبارس ، ٣٨٧ کو روس ، کور وش ، ٢١٩ ، ٣٥٤ ، ٣٥٥ ، ٣٥٦ كونبيا ٩٨ کوزنی ليه ، ١٥١ كوردو ، ٣٠ كوزيكا ، ٨٨ (٤٦٤) کواکوانا (کی قباد) ٢٣٧٠ ٢٣٨ ٠ ٢٣٩ ٠ ٢٤٠ ٢٤١٠ کی ارمین، ٢٤٠ ٠ کابکر ، ٨١ ١ ٠ ٢٠٤ ٠ ٢٠٨ ٢٤٣٠ ٢٤٥٠ ٢٥١٠ ٢٥٣ ٢٥٦٠ ٢٧٦٠ ٢٧٩ ٠ ٣٠٩٬٢٩٥٬٢٩٢٬٢٨٣٬٢٨١ ۳۳۱،۳۲۹،٣٢٨،٣٢١ ،۳۱۰ گریشمن ، ٨ ٠ ٩ ٠ ١٥ ٠ ١٦ ٠ ٢٢،٢١،١٩،١٨ گریگوریف، ٣٩٤ ٠ گری فت ، ٥٠ ٧١٠ ٩٤٠ ٠ گرمائیان (قبیله)، ٣٥٤ ٠ گرير سن ، ١٠٤ ٠ ١٦٥ ٠ گرشاسب ، ٢٣٣ ٠ ٢٣٤ ٠ ٢٦٣٠ گروت ، ٣٧٠ ٠ ٤٠٥ ٠ ٤٠٧ ٠ ٤١٥٠ گران توس، ١٩٣ ٠ کیومرث، ۱۱۰ ، ۱۱۳ ، ۱۹۰ ۱۹۱۰ کهزاد (احمدعلی) ٣٧٣، ٣٨٦ حرف گ گادز ، ۱۹۰ ، ۲۹۲ ٠ گنداروا ٠ ٩٩ ٠ گندوفارنس ، گندوفار ۱۰۰۰ گنداریس ، ۷۹ ٠ ٩٣ ٠ ۹۹ گندار یوا ، ۲۳۳ ٠ گوماتا ، ٣٥٨ ٠ گوش ، ۲۳۱ ٠ گویت شاه ، ۱۱۰ ، ۱۱۲ ، ۱۱۳ ٢١٦٠ ٢٠٥٠ گوشا ، ١٣٠ ٠ ١٣١ ٠ گوشاريا ٠ ٩٦ ٠ گومر، ۱۱۰ ٠ ۱۱۳ ٠ گوزانی (قبیله) ، ٤٠٩ ٠ گوهرم ، ٢٦٠ ٠ گویماخ کان ، ٢٦٠ ٠ حرف ل لا نیکه ، ٤٠٥ ۷ کوس ٤١٠٠ (٤٦٥) لريا مودرا، ۱۳۰ لهر اسبه ، ۱۹۱ ، ٢٥٠٠٢٤٩ لروهاسپو، ٣١٦ ٢٥٥ لئو ناقوس، ٤١٠ لسن، ۷۳، ۸۱ حرف م ما او، ٣١٦ ما سپر و ، ۱۷۸ ماچی (قبیله ) ، ٣٤٢ ماتو چیترا، (منو چهر)، ۱۹۱ ما ما تا ۱۳۰۰ ٢٤٦،٢٣٤ ، ٢٥٠ مادیس، ٢٥٠ مبارك شاه غو ری، ۲۸۸ مار دوك ٣٣٦ مجهان تيكا، ٤٤٤ مارد، ٣٦٩ محمود (سلطان ) ۱۱۸۰۱۰۷ ماد، ۱۷۷،۱۷۶،۱۰۷،۹ مااو گه، ٣١٦ ۲۰۳ ، ۱۹۷ ، ۱۸۴ ، ۱۷۸ ماكس ، ٤٤٤ ٢٦٦ ، ٢٦٣ ، ۲ ۱۳ ، ۲ ۱۲ مولر (فره دريك ) ، ٣٣٢،١٨٩ ۲۷۰، ۲۷۱ ( امادی هم دیده شود ) مكس مولر ، ٦٤٠٦٣٠٥٠٠٣٠ مادا، (قبیله) ٣٥، ٨٢ ٧٨، ١٦٤ مادرا، (قبیله) ٣٥ ، ٨٢ مگاستنی ٤٣٣،٧٢ ماد را کا ، (قبیله ) ، ۳۵، ۸۲ مساجت، ۳۷۵ مالا (قبیله ) ، ٤٠ ٣ ٠ ، ٥٢ ، ٨١ مسيح، ۷۲ مادا وا (قبيله) ٨٢،٣٥٠ مورگان ، ٨٠٥٠٣ مار وت، ١٤٦،١٤٢،٧ مکد وفل کرندل، ٤٠٧٠١٠٢ ١٥٠ ٤١٠،٤٠٨ مانو، ۱۲۳ مدهبان تيكا، ٤٤٤ (٤٦٦) مرفیان (قبیله) ٣٥٤٠ ماسییان (قبیله) ٣٥٤٠ موریا ( خاندان ) ٨٣٠٨٢٠ ٤٣٤٠٤٣٣٠٤٣٠٠٤٢٧٠٢٩٩ ٤٣٩٠٤٣٨٠٤٣٥ موکانی پوتاتیا ٤٤٣٠ مولی توس ٤١٨٠ مور کروفت ۳۹۱ مکمهن (هنری) ۳۷۵۰ ممنون ۳۷۸۰۳۱۳۰ مدهه پانی تیا ٩٦٠ محمد گل (نوری) ١٠٦٠ مور کسترن ١٦٥٠ موجاوات (قبیله) ۱۵۳۰۷۹۰ 154 مسعود ۷۲۰ مسعودی ۲۲۸ میورا ٤٣٠٠ ميرو ٣١٦٠ مية ٣٣٢٠ میتهرا میترا میر و مهر ١٤٢٠ ٣٠٦٠٢٨٣٠١٥٠٠١٤٦ ٣١٦٠٣١٥٠٣١٤٠٣١۳ ۳۳۰۰۳۲۹ ۳۲۸ مهر ۳۱۳۰ مهر اسپند ۲۰۰ مهارا کی تا ٤٤٤٠ میزو ٤١٩٠ مند دیم ۳۹۸ مناندر ۳۸۳۰ مماسن ٣٩٦٠ حرف ن ناباز زانس ٣٦٩٠٣٦٨٠ نابوئید ٣٥٥٠ نابو يو لاسار ٣٥٠٠ ناندا (خانواده) ٤٣٧٠٤٣٠٠ ناساتیاس ۱۳۱۰ ناهید ۳۱۳ نرو ۱۹۸۰ نریمان ۲۸۰۰٨٤٠ نری بشدارا كومار ۸۱۰ نورستانی (قبیله) ٨٦٠٨٣٠ ۱۰۳۰۹۰۰۸۹ نیاز کس ٤٣٢٠ (٤٦٧) نى ياقيا ٠ ٩٦ نيكا نوز ٠ ٤١٩٠٤٠٧٠٣٧٤ نيكا نوز ٠ ٤٣٢١٤٢٦٠٤٢٥ نعيمى (على احمد ) ٣٨٣٠ ٤٣٥٠٤٣٣ نه اوبقوله ٣٦٥٠ حرف و وانا ١٤٦٠ وزیرى (قبيله ) ۷۲٠ وايو ٠ ١٠٦ وزاك ٢٤٦٠ وارونا ١٤٨٠١٤٦٠١٤٢٠ وسيتناس ٨٩٠ ٣١٤٠٣٠٦٠٣٠٥٠٠١٥١٠١٥٠ وسیعتا ۱۳۷۰ وانه ٣١٦٠ ولسن ٣٧٣٠٣٧٢٠١٦٩٠ وادو ٣١٦٠ ٤١٧٠٤١٦٠٣٧٧ واسو ١٥٠٠ ولکش ولخش ولجس ١٩٨٠ واہو ٣٢٩٠ ولكن ٣٨٤٠ واجرا پانی ٣٣٠٠ ويزا ٢٤٦٠ وازنی (قوم ) ۳۹۱٠ ويسوا ميتر ٠ ١٠٣٠٨٩٠٨٨٠٨٣ واسو دوا ٣١٦٠ ۱۳۱۰۱۱۵ واله دو يوسن ۸۲٠۸۱٠٧٨٠٦٤٠ ويسبا تور و اشتى ٢٤٤٠ ١٦١٠١٠٤٠٨٤٠٨٣ و يسيا ٣٦٠ ورتراگنا ٣١٧٠٣١٥٠ ویست اسيه ويستا سیه ۱۹۱۰ ورلاگنو ٣١٧٠ ٢٥٠٠٢٤٨٠٢٢٧٠٢١١ ور كانا (قوم ) ۲۷۹ ٢٥٤٠٢٥٣٠٢٥٢٠٢٥١ ورد مكا ٢٥٤٠ ٢٥٨٠٢٥٧٠٢٥٦٠٢٥٥ وروسیان (قبيله ) ٣٥٤٠ ٢٦٣٠٢٦١٠٢٦٠٠٢٥٩ ورشاوا ٢٣٤٠ ٣٠١٠٢٨٦٠٢٦٥٠٢٦٣ (٤٦٨) ٣٥٩ ، ٣٣٢ ، ٣١٦ ویشنا ، ٢٥٧ ویشانن، (قبیله) ٨٩ ، ٩٤ ، ٩٥ وکرنا کل ، ١٦٢ ، وندانا ، ١٣١ ، و شرفينس ، ٦٤ ، ونشنت سميت ، ٣٨٢ ، ٤٠٨ ، ، ٤٤٥ ، ٤٤٤ ، ٤٣١ ، ٤٠٩ وی وین دوسن مارتن ، ٦٣ ، ٧١ ، ، ١٦٧ ، ١١٣ ، ٨٤ ، ٨٠ ، ٧٣ ، ٢٤٨ ، ٢٠٦ هاکن (ژوزف) ١٥ ، ١٨، هانری ، ٩٢ ، ١٦٤، ها فری ماسه، ٢١٣،٢١٢ هر ز فلد ، ٨ ، هر مزد ، (اهور امزدا) ١٩٦ ، ، ۲۳۲ ، ۲۱۸ ، ٢١٧ ، ٢١٦ ، ۲۹۷ ، ۲۷۲ هرمی پیوس ، ١٩٣ ، ١٩٦ ، هر کو لس ، ٣٥٦ ، ٣٨٤ ، ، ٤١٥ ، ٤٠٦ هر باز ، ٣٥١ ، ويو شيت اسوه ، ٨٢ ، ویرخ(قبیله) ، ١٠٨ ، ویلیم جکسن ، ٢٥٣ ، ٢٥٥ ، ، ۲۳۲ ، ٢٦١ ویوانگانا ، ٢١٦ ، ٢١٩ ، ٢٣٤ ، ۲۳۲ ، ۲۲۰ ویلیم جان ، ٣٧ ، ویو اسوات ، ۲۱۹ ، ۲۲۰ ، وینوس ، ٣١٣ ، ویساکا ، ٢٤٦ ، وهيومانو ، ٣٠٣ ، حروف ھ هرودوت، ٩٠، ٩٢، ٩٣ ، ٩٩ ، ۱۹۲ ، ۱۰۲ ، ۱۰۱ ، ۱۰۰ ،٣٤٣،٣٤٢،٢٧٠ ، ٣٤٦، ٣٥١،٣٤٧ ، ٣٥٧،٣٥٤ ، ٣٥٨ هروتات ۳۰۳ ، ۳۰۷ ، هلير انت، ٧٠ ، ٧٥ ، ٧٦ ، ١٠٦ ، ١٠٥ ، ٨٤ ، ٧٧ هستاسپ، ١٩٤، هچا ناسپه ، ١٦١، هن ، ٢٥٦ ، هوشنگ ، ٢١٥ ، (٤١٩) هوسراوا ، ۱۱۳ هوتاوسا ، ٢٥١ ، هوو يشكا ،۳۰٦، ۳۱۷۰۳۱٦ هوها ، ۳۰٦ هوتا ، ۹۷ هو کوا (خانواده)، ٢٥٩ ، هو ما یا کما، ٢٥٩ ، هونا ،۲۰۸،۱۸۳ هو شينغا ، ٢١٥ هیونا ، ٢٥٤، ٢٥٦ هکتور ، ٣٧٤ هو ک ، ۱۸۹۰۱۸۷ هيولى ، ٢٥٧ هيبتا سپه ، ۲۳۳ هفستيون،٤٠٠، ٤١١،٤٠٩،٤٠٥ هيو ن ـ تسنگ ،۳، ۲۲۷۰۷ ۳۸۲،۲۲۸ هيتيت (قوم ) ، ٣- ٣١٤ حرف ی يا ما ، ۱۱۳، ١٥١،١٣٤ ٢١٦،٢١٥،١٨٤،١٥٦ ۲۲۱ ، ۲۱۹ ،۲۱۸ ،۲۱۷ ۲۲۵، ۲۲٤، ۲۲۳،۲۲۲ ۲۳۰، ۲۲۹ ،۲۲۸،۲٢٦ ۲۳۸،۲۳۵،۲۳٤،۲۳۲ ٢٩٤،٢٦٥،٢٤٧،٢٤٢ ۳۲۲،۳۱۸،۳۱۱ یادو (قبيله ) ، ٨٦ ، ٩٠ ياقوت رومی ، ۲۲۸ ياقوت حموی ، ۲۷۸ یاهی ، ۲۲۰ یار نی (قبیله ) ۳۹۱۰ يوجی (قبيله ) ، ۸۳،۸۲ يود هيا (قبيله ) ، ۲۸۳ يوبالي ، ٤٤٢ يوشان ، ١٤٦ يوسا نا ، ٢٤١ يما ۱۳۲ فهرست اسماء اماکن و محلات حرف ا اکبتانا ٢٩٦ ، ٣٤٥ ، ٣٤٧ ارمنستان ٩٠، ٢٦٧، ٩١، ٣٣٦ ٣٥٧، ٤٠٠،٣٩٥،٣٧٤ ٣٣٩،٣٣٧ اتك ٧٠، ٣٠٨، ١٦، ٤٢١ اراکوتی ٢٧٠، ٢٧١ اختیار الدین (قلعه) ۳۷۲ ارانک ٢٧٦ اتی ماندر ٣٧٥، ٣٧٦ ارال ۳۹۲ آتش فرويه (آتشكده) ٢٣٥ اراکونس ٣٧٧،٤١ اترو پاتن ٤٠٣ اراکوتی ٤١ اترك ٩٠، ۳۷۰ ارس (رودخانه) ٣٤٥ اپارسین ( کوه) ٢٨٥، ٢٨٦، ارارات (رودخانه) ٣٣٩ ٢٨٨ اران وج٣٨، ١٠٣، ١١، ٢٧٦ اپیروس ٤٤٤ ارتاكانا (شهر) ٤٢ ، ٣٧١ ادهم (کوه) ٢٦٦ ٣٧٢ ادروا ٢٧٤، ٢٧٩ ارغند.. ٣٨٠ آدارنا ٢٨٥ ارگودا۔ ٣٨٠ ادیو تو افت ٢٨٥ . اری مانتس ٣٧٦ اوراسیه ٣٩٠ ارغنداب ، ٣٢، ٣٨،٣٧ ادری اسپ ٣٩٠ ٧٠،٦٣،٥٧،٤١،٤٠، ٧٥ اذربائیجان ٢٤٥، ٣٤٥، ٨٠،٨٤،٨٣،٨١،٧٧،٧٦ ٤٠٣،٣٤٩ ١٠٠،٩١،٨٨،٨٦، ١٠٥ (٤٧١) آریا ورشه ٤٣٠٣٨٠ ٨٦٠ اریاسپ (شهر) ٣٧٥٠٣٧٤٠٤٢٠ اریا کا ٤١٠ ار یوس (رودخانه) ٠٤٢٠ آریا ( ولایت هرات) ٠١٠٢٠ ٠٣٧٣٠٣٧٢٠٣٧٠٠٢٩٥ ٠٤٣٢٠٤٢٨٠٤٠٠٠٣٧٨ ٠٤٣٨٠٤٣٣ ارزروا (کوه) ٠٢٨٤٠ ارزیشا (کوه) ٠٢٨٤٠ ارز یقیہ ٠٢٨٤٠٢٨٣٠ ارکون ٠٢٧٩٠ اری کاؤن ٠٤١١٠ اریان الگز اندریہ ٠٣٧١٠ اروئیوی دی می دهکایا (کوه) ٠٢٨٥ ازولا ٣٧٧٠ ٠ ازریا سپه ٠٣٩١٠ اسكندرية او كسيان ٠٣٩٤٠ اسکندریه اقصی ۳۹۷۰ ۳۹۸۰ اسکددر به سیر شاقا ٣٩٤٠ ٠ اسکندر به قافائيس ٠٣٩٧٠ ٢٦٣٠٢٣٣٠١٦٦٠١٠٧ ۳۷۷۰۲۸۱۰۲۸۰۰۲۷۱ ٤٣٢٠٤٣١٠٤٢٨٠٤٢٧٠٣٧٨ ٠٤٣٨ ارا کو زی ٧٨٠٧٥٠٤١٠٣٢٠ ١٠٠٠٩٨٠٩٣٠٩١٠٨٤ ٠١٠٦٠١٠٥ اریا متروپولیس ٠٣٧٢٠ اریانا ٠١٣١٠١٠٩٠٧٠٥٠٤ ٠٢٥٠٢٤٠٢٣٠١٦٠١٥٠١٤ ٠٣٤٠٣٣٠٣٢٠٢٩٠٢٧٠٢٦ ٠٤٥٠٤٤٠٤٣٠٤٢٠٣٨٠٣٦ ٠٦٣٠٥٨٠٥٧٠٥٥٠٥١٠٥٠ ٠٧٧٠٧١٠٧٠٠٦٩٠٦٧٠٦٦ ٠٩٠٠٨٩٠٨٧٠٨٤٠٨٣٠٨١ ٠١٠٠٠٩٩٠٩٣٠٩٢٠٩١ (وغیره تقریباً در اکثر صفحات کتاب تا اخر ) اروپا ٠٣٢٠٣٠٠٢٨٠١٠٠٤٠ ٠٣٠٧٠٢٤٨٠٢٠٣٠١٦٠ ٠٤٤٥٠٤٤٤٠٤٤٣ آریاور ته ٨٦٠٨٥٠٤٣٠٣٨٠٣٧٠ (٤٧٢) اسکندریه اسجات ۳۹۸، ۳۹۹، اسکندریه سودراس، ٤٢٣، اسکندریه، ١٩٤، ۳٧٧، ۳۷۸ ٤٠٨ ،۳۸۰ اسکندریه قفقاز ، ۸۱ ،۳۸۲ ۳٨٦،٣٨٤،٣٨٣ اسکندریه پارو پامیز ادی، ۳۸۲ اسکندریه اریوروم ۳٧٢، اسکندریه اریوس ۲۷۲، اسوس ٣٦٧،٣٦٦، استر آباد، ٣٦٩ استس ٤٠٩ اسمار ٤٠٩ اسایاپیا(کوه)، ٢٨٥ استراليا، ٤ اسود (بحیره) ۳۰ اسكانديناو، ٣٠ اسپکنی(رودخانه) ، ٧٤ استخر، ۱۹٧، ۱۹۸ ، ۲۵۲، ٢٩٦ اسيا، ١٨٠، ٤٨، ٢٦٧، ٣١١ ۳٤۱ ،۳۳۸ ،۳۱۵ ،۳۱۳ ۳۹۲ ،۳۸۳ ،٣٧٤، ٣٦٤ ٣٩٤، ٣٩٧، ٤٣٢، ٤٤٤، ٤٤٥ اسیای مرکزی، ۱۲٠، ۱۳۱، ۱۸۳ ۳۷۲،۲۸۰ اسیای غربی، ۱٠٧، ۱۱۱، ۱۰۸ ۳۳۹ اسیای صغیر ۳۱۱، ۳۱۵ ٣٥٠، ٣٦٤، ٤٢٦ اشوریا ٢٦٦، اشاستمیانا (کوه ) ٢٨٥ افريقا، ٣٤، ٤٤، ٤٥، ٤٤٥ افغانستان، ۸، ١٥، ١٦، ٢٨ ٦٤ ، ٤٤ ، ۳۹ ، ۳۳ ، ۳۱،۲۹ ۸۹ ، ۸۸ ، ۸۳ ، ۸۰ ،٧٠،٦٥ ۱۳۵، ۱۲۳،۱۱۸،۱۰۱ ،۹۳ ۱۳۹ ، ۱۳۸ ، ۱۳٧ ، ١٣٦ ١٠٣ ، ١٥٠ ، ١٤٧ ، ١٤١ ٢٠٢ ، ۱۸٧ ، ١٥٦ ، ١٥٥ ۲۱۰ ، ۲۰۹ ، ۲٠ ٦ ، ۲۰۰ ۲۸۲ ، ٢ ٧٦ ، ٢٣٤ ، ٢١١ ۳ ۲۳ ، ۲ ۹ ۵ ، ۲۸۹ ، ۲۸٧ ٤٢١ ،٤١١،٤٠٩،٣٧٠،٣٥٧ ٤٢٧، ٤٢٨، ٣٤، ٤، ٤٣٧، ٤٤٧ (٤٧٣) اکروپو لیس ٤ ٣٦ اکسوس ٦ ٧ ١٣ ١٤ ١٥ ٣٤ ، ٣٣ ، ٣٢ ، ٣١ ، ٣٠ ، ٢٣ ، ٢٢ ١٠٧ ، ٦٧ ، ٥١ ، ٤٠ ، ٣٩ ، ٣٧ ، ٣٥ ١٥٦ ، ١١٣ ، ١١٢ ، ١١١ ، ١١٠ ١٨٠ ، ١٧٩ ، ١٧٢ ، ١٦١ ، ١٦٠ ٣١١ ، ٢٥٦ ، ٢٤٨ ، ٢٤٣ ، ٢٠٥ ٣٩٣ ، ٣٩٢ ، ٣٥٧ ، ٣٣٦ ، ٣٣٣ ٣٩٩ ، ٣٩٤ اکسفورد ١١٣ ، ٢٣٩ ، ٢٧٥ الینکارا ٤١١ الکزاندروپولیس ٣٧٧ الرخج ١٠٥ الاساد ٣٨٣ الیپی ٣٤٥ ، ٣٤٨ التائی (کوه ) ٣٠٠ البرز (کوه) ٢٣٨ ، ٢٣٩ ، ٢٤١ ٢٨٤ ، ٢٨٣ امب ٤١٦ امبر ٤١٦ امبولینا ٤١٦ امریک ٦٥٤ آمودریا ١٣ ، ٣٩ ، ١٠٠ ، ١٧٩ ٢٤٠ ، ٢٤٣ ، ٢٣١ ، ١٨١ ، ١٨٠ ٣٠٩ ، ٢٩٠ ، ٢٥٨ ، ٢٥٦ ، ٢٥٤ ٣٨٦ ، ٣١٣ ، ٣١٢ ، ٣١١ ، ٣١٠ ٤٠٠ ، ٣٩٤ ، ٣٩٣ ، ٣٩٢ آمویه ٤ ٣٩ امات ٣٤٤ ، ٣٤٦ امباله ٧٦ اندجان ٣٩٩ اندخوی ٤٠٠ ، ٤٠١ اندراك ٤١٠ اندراب ٣٨٥ ، ٣٨٦ ، ٣٨٩ انا كسب ٣٧٠ ، ٣٧١ انشان ٣٠٣ ، ٣٥٧ انبان ٣٧٣ انو ٧٦ ، ١٣ ، ١٤ ، ٢١ ، ٢٢ ٣٣٥ انغار کغه (کوه) ٢٨٥ اندوس ٧ ، ١٢١ ، ٤١٣ ، ٤١ ٤٤ ، ٣٣ ، ٢٦ ، ٢٥ ، ٢٣ ، ٢٢ ، ١٥ ٩٠ ، ٨٧ ، ٨٤ ، ٨٢ ، ٧٦ ، ٧١ ، ٤٥ ١٣٤ ، ١٢١ ، ١٠٠ ، ٩٩ ، ٩٥ ، ٩٣ ٢٩٥ ، ٢٦٩ ، ٢٦٨ ، ٢١٩ ، ١٨٠ ٤٠٩ ، ٣٣٨ ، ٣٣٢ ، ٣١٤ ، ٣١١ (٤٧٤) ١٢، ١٥، ٤١٦، ٤١٩، ٤٢٠، ٢١، ٤٢٣، ٤٢٦، ٤٢٨، ٤٣٢، اتی قابها (رودخانه) ٧١، ٧٤، اندر الایا ٣٤٠، انقار دانیو (کوه) ٢٨٤، اوبیانه ٣٨٢، اوره ٤١٤، اوراسیه ٣٩٠، اوکریانا ٣٩٤، ٣٩٩، اورانبیه ٣٩٦، ٣٩٨، او هند ٤٢١ - اودا ٤٤٢، ارا لقى ٤٣٨، او دانها نده ٤٠٨، اوريسا ٤٣٦، ٤٣٨، اورا ٤١٦، اور تسيانا ٣٧٧، ٣٨٠، ٣٨١، ٣٨٣، اوبیان ٣٨١، ٣٨٢، ٣٨٦، اوقیدميا ٣٨٣، اوروك ٣٣٧، اوروانت (كوه ) ٢٨٥، اورال ٣٠٠، ١٧٩، اوقیانوس بزرگ (بحرهند) ٤٤ ٤٥، اوش داشقار ٢٣٩، ٢٨٣، اورنوس ٣٩٠، ٣٩١، ٣٩٢، ١٥، ١٦، ٤١٧، ٤١٩، ٤٢٠، اهورانا (كوه) ٢٨٥، ایساره ٤١٩، ایو کرانیدیا ٣٩٠، ٣٩١، ایو دريا (کوه) ٢٨٥، ايسبك قل ٢٩٣، ٢٤٥، ای زخه (كوه) ٢٨٥، ایران ٢٨٠، ٣٤٥، ٣٥٣، ٣٨٩، ایطاليا ٣٠، ایريا ناو یجه ٣١، ٣٥، ٣٨، ٣٩ ٤٠، ٤٣، ١١٠، ١١٣، ١٤١، ١٨٠، ٢١٦، ٢٤٨، ٢٧٤، ٢٧٥، ٢٨٠، ٢٩٠، ٣٣٤، ايرفانم ویجه ٣٨، ٤٢، ایگز ارت ٣٩، ١١٠، ٢٧٦، ٢٨١، ايتو منت ١٤٠، ٢٨٠، ٢٨١، (٤٧٥) اری (هرات) ٠٤١ ٣٧٠، ٣٧٣ ایریا یونا یا نا ٠١٨١ ایراوانی (رودخانه ) ٧٤ ٠٨٧٠ ایورومیه ٢٤٥٠ ایریا و دناهوا ١٨١٠ ایوشیدا اوشیدارا( کوه) ٢٨٣ ایریاوودهیو ١٨١٠ ٠٢٩١ حرف ب بابل ٢٠٨٠٢٠٢٠١٧٥٠١٨٠ کتاب تا اخر. باختري نه وبکتريانا،هم ٣٤٧٠٣٣٨٠٣٣٧٠٢٦٧٠٢٣٠ ملاحظه شود ) ٣٦٢٠٣٥٧٠٣٥٥٠٣٥٠٠٣٤٩ باهلیکا ٥٥٠٥٣٠٥١٠٥٠٠٣٥٠ ٤٤٢٠٤٢٨٠٤٢٤٠٣٦٧ ٠٦٩ ٠٧٠ ٨٢٠٧٨٠٧٧ بابلون ٣٣٧٠٣٣٦٠٢٢٩٠ با هیکا ٠٣٥ ٨٣٠٨٢ ٣٣٨ بالغان ٣٦٤٠٣١١٠٣٠٠ با جور ٤١١٠٤٠٩٠١٥٦٠ بادغیس، ١٧٥ ٢٨٤٠ ٤١٧٠٤١٢ با میان ٠٢٣٤ ٣٩٩٠٣٩٣ با ختر ٢٦٠٩ ٢٧ ٢٨٠ ٣٠ با کدان پور ٤٤١٠ ٣٧٠٣٦٠٣٥٠٣٤٠٣٣٠٣٢٠٣١ با ز برا ٤١٤ ٤١٥٠ ٥٤٠٥٣٠ ٥١٠٤٥٠٤٢٠٤١٠٣٩ با نو (شهر) ٣١١٠ ٨٢٠٨١ ٠٧٨٠٧٧٠٧٠ ٦٧٠٦٢ با با (کوه) ٢٨٤٠ ١١٩٠١١٤٠ ١١٢٠٩٠٠٨٧ با بانا ( کوه) ٢٨٤٠ ١٧٢٠١٦٠٠١٥٢٠١٢٢ با رانا ( کوه) ٢٨٥٠ ١٨٨٠١٨٣٠١٧٨٠١٧٤ با ختریانه( بکتريانا ملاحظه شود ) ١٩٦٠١٩٤٠١٩٣٠١٩١٠١٨٩ بت وابو کو ٣٤٦٠ ٢٠٦٠٢٠٥ ٢٠٢٠١٩٨٠١٩٧ به اس (رودخانه) ٧٤٠ ٢٠٨٠٢٠٧ ( تقريباً در تمام صفحات بخدی ٥٣٠٥١٠٥٠٤٠٠٣٩٠ (٤٧٦) ٨١،٨٨،٦٧،٦٦، ٥٦،٥٥،٥٤ ٤٠١،٣٩٩،٣٩٦،٣٩٥،٣٩٤ ۱۲۳،۱۱۲،۱۱۱،۱۱۰،۹۱،۹۰ ٤٢٥،٤١٧،٤٠٧،٤٠٣،٤٠٢ ٤٢٨ ۱۷۳،۱۷۰،١٦٧،١٦١،١٣٤ بخل، ٢٢٦، ٢٥٣، ٢٦٠ ٢٠٥،۱۹۰،١٨٤،١٧٦،١٧٥ ۲۷۷،٢٦١ ٢٢٤،٢٢٠، ٢١٥،٢١٤،٢٠٨ بکترا، ٢٦٨، ٢٦٩، ٣١٢، ٣٩٠ ٢٣٥،٢٣٤،٢٢٩،٢٢٧،٢٢٦ ۳۹۲،۳۹۱ ٢٦٠،٢٥٠،٢٤٤،٢٤١،٢٣٨ بکتريانه (بكتريانا ملاحظه شود) ۲۸۰،٢٧٧،٢٧٤،٢٦٧،٢٦٣ بگرام، ۳۸۲، ۳۸۳ ٢٩٦،٢٩٥،٢٨٤ بغلان، ٣٨٦ بخديم ، ٣١ ،٣٩، ٦٩، ٢٧٧ بگردا ، ۳۸۰ ۲۹۲ بلخ ، ٣٥، ٧٠، ٧٧، ٨٢،٧٨ بمبئى ، ٣١٦ بند امیر ، ٢٨١ ۲۲۰، ٢١٦،٢١١،٢١٠،١١٣ بلوچستان، ۱۳٧، ١٤، ١٥ ٢٤١،٢٣٩،٢٢٨،٢٢٧،٢٢٦ ٢٩٥،٢٣١٢٢ ٢٥٧،٢٥٥،٢٥٢،٢٥١،٢٤٩ بحر هند، ٤ ٤، ٢٩٣،٤٥ ٢٦٣،٢٦٢،٢٦١،٢٦٠،٢٥٨ بحر الروم، ٣٣٧ ٢٩٥، ٢٨٤،٢٧٨،٢٧٧،٢٦٨ بحر سفید ٢٦٣،٧ ۳۹۱،۳۹۰،٣١٥،٢٩٩،٢٩٦ ٤٢٣،٤٠١،٣٩٩ بدخشان ، ٢٤، ٢٥، ٢٦، ٣٤، بکتر یا، ٤٤ ،۱۵۳،۱۰٨،104،79،40،٣٩ بكتريانا، ٣٦٩،٢٩٥،٧٨،٤٤ ،٣٣٣،٣١١،٢٩٥،٢٨٠،105 ۳۸۳، ٣٨١،٣٨،٣٧٨،٣٧٠ ٤٢٣،٣٧٦،٣٦٢ ۳۹۲،۳۹۱،۳۹۰،۳۸۹،۳۸۷ بدهه گايا، ٤٤٢ (٤٧٧) بریكوت، ٤١٥٠٧٤ برج كلجان ٣٨٦ بر كوت ( كوه ) ٤١٥٠ برزین مهر ٢٥٣٠ بوشهر، ٨ بولان، ٨٨٠٨٤٠٧٧ بوری، ١٧٥ ٢٢٩ بوری ٩٣ بست، ١٠٦ ١٠٨ ٢٥٥٠ ۳۷۷۰۳۰۰ ٢٥٩٠٢٥٧ بوميا ( كوه ) ٤ ٢٨ بنگال، ٤٣٦٠٤١٥٠٤٣٥ بنیر، ٤١٦٠٤١٢٠١٤ بنارس ٤٤٢٠٤٤٠ بهارا نه ورشه، ٨٦٠٨٥٠٣٨ بهاراته ورته، ٤ ١٦٧٠ ٨ بهار، ٤٤٢٠٤٤١ بیوت، ۳۷۷ بين النهرين ، ٤٠٣ ٩٠٨٠٧٠٦ ٢٥٠٢٤٠٢٣٠٢٢٠١٢١٠١١٠١٠ ٢٠٢٠١٧٥٠١٧٢١٧١٠١٧٠ ٠٢٣٢٠٢٣٠ ٠٢٠٨٠٢٠٧ ۳۱۱۰٢٦٩٠٢٦٦٠٢٦٥٠٢٦٣ ٣٤١٠٣٣٨٠٣٣٦٠٣٣٥ بيحبس ۳۷۷۰ بیجور ٤١٧ بیاس، ٤٢٣ حرف پ پامير، ٤٠٣٣ ٢٨٣١١٧٨٠١٠ ۳۹٢٠٣٣٣٣١٤٠٣١٠ پارتيا ، ٤٤ ٣٥٨٠٩٠٠٤٥٠ ٤٤٦٠٤٣٢٠٤٠٠٠٣٧٩ پارو پامیزوس، ٤ ٢٨٧٠١٠٣ ٤٢٨٠٤٠٧٠٣٩٤٠٢٩٥ پار اتا كنه، ٤٤ پاروشنی (رودخانه) ٨٧٠٧٤٠ پار و پاميس ۳۷۹۰ پار و پامیزاد ، ۹۱ ۹۳۰ پارو پا میزادی، ٤٢ ٣٧٩ ٤٢٨٠٤٠٨٠٣٨٥٠٣٨١٠٣٨٠ ٤٣٨٠٤٣٣ پاتلا ، ٤٢٣ پارسيانا ، ٣٨٠ پاتا لی پوترا ، ٤٣٣٠٤٣١ (٤٧٨) ٤٤٣،٤٣٨ یازا کارا، ٤٤١ ياجا كره، ٤٤٢ پادریه، ٤٤١ پاکہ لی، ٤٢٦ پاروپانیز، ١٠٠ پاسارگاد، ٣٥٤ پاری قاصن، ٤٠٣ پارادایروفتازبیا، ٣٧٣ پارت، ٣٦٩ پاریس، ٣٤٠،٣١٥ پتنه، ٤٣١ پترا او كسيانا، ٤٠١ پر سہ پولیس، ٣١٥،٢٩٦،٨ ٣٦٧ پروت(کوه)، ٢٨٩ پر وان، ١٥٢، ١٥٣، ٢٨٨ ٣٨٣،٣٨٢ پرسوا، ٢٧٠ پروفتازبيا، ٣٧٣ پی شیغا، ٢٣٣ پشاوران ٣٧٣ پشتونخوا، ۹۲،۹۱ پشاور، ٧٥، ٤١٢،٣٨٣،١٥٤ ٤٤٤،٤٢٧،٤١٩ پشتبخا، ۹۲،۹۱ پشین ۳۱، ۲۳۳ پشات ٤١١ یکتین، ٩٢،٩١ یکتیکا، ۹۹،۹۳،۹۲،۹۰ ١٠١ پللاك ۱۰۷ پل خمری ٣٨٦ پل متك ٣٨٦ پنجاب، ١٠، ٧، ٣٤،٣٠ ٣٨،٣٧، ٥٨، ٦٩،٦٨،٦٧،٦٦ ٨٣،٨٢،٨١،٨٠،٧٨،٧٤، ٧٠ ١٥٣،١٢٠، ١٠٨، ٨٧، ٨٤ ١٧١، ١٧٠، ١٦٩، ١٦١ ٤٣٠،٤٢٩،٤٢١،٣٨٣، ٣٦٠ ٤٣٧،٤٣١ پنجلوره ٣، ٤١٦،٤١٢ پنجشیر، ٣٨٣،٣٨١ پوكلا اوتيس، ٤٠٩، ٣٨٣ ٤٢٠،٤١٩ پو کلاسن، ٣٨٣ (٤٧٩) پولی تمتوس ۳۹۰، ۳۹۸ پورواتاوا ۲۸۹ پورا تا (کوه) ۱٥۲، ۲٨٦، ۲۸۸ پھوا ۳۷۳ پیچ (رودخانه) ٧٤ پیدنا ٢٥٠، ٤ حرف ت تالش ١٢٠، ٤ تاشقرغان ۳۱ تارم (رود خانه) ٣٣٠، ١٦٠ ٣١٦ تاتا تا ۱۲۰، ۳ تاتا کفه ۲۰، ١٠، ٢٩٥ تارو سار ١٥ تارا کان (رودخانه ) ٥٠، ٣٧ تاتا ایس ( رود خانه) ٨٨، ٣ ٣٩٢، ٣٩٥ تبرستان ١٧٥ تخارستان ٢٩٥، ٣٣٢، ٣٣٣ تر کستان ٣٣٥، ٣٣٦ تراس ٣٥٨ ترنك ٣٧٧ تری پرادیاسوس ٢٨، ٤٢، ٤٣٢ تر یشقاما (رودخانه) ۷۱، ٧٤ ترکیه ٣٦٦ تگاوا ٤٠ تکسیلا ٤٠٨، ٤٠٩، ٤٢١ ٤٣٥ تمالی برزوا ١١٠، ١١٢، ٢٧٦ ٢٠٥ تو ران ٤٣، ٢٤٦٠٢ تورغر ٢٨٩ ترمز ۳۹۹ تهل ٧١ تهران ٣٤٥ تسیرا ١٥٢، ١٥٣، ٢٨٩ ٢٨٥ حرف ج جاپان ٤ جاله وان ۳۰۷، ١٤١ جانگدا ٤٣٨٠ جبل السراج ٣٨٣ (٤٨٠) جرم ١٥٤ جیلم ٤٠، ٤٠٨،٤٢٣،٤٢١،٧ جرمنی ٣٠٠ ٤١٩ جد ورزيا ٤٢٨،٢٩٥،١٤٠ جیرنار ٤٣٧ ٤٣٣ جندول ٤١١ جمدت نصر ٢٤،٨ جزير شرق الهند ٤٠ جیحون ٣٩٢،٣٨٧ ٤٠٠ جکز ارتش ٣٩٦،٣٩٥،٣٩٣ جیان (تپه ) ٨٠ حرف چ چار بکار ٣٨٦،٣٨٢ چا ترا کار تا ٣٩٠٠ چغه سر ای ٧٤٠ چقنسور ١٠٧ چاند را تا کا (رودخانه) ٧٤ چمن ٧٧ چا کد ره ٤١٢ جناب ٤١٩،٧٤ چترال ١٠٤،٧٣ چمر کند ٤١١ چین ٣١٦،٢٨٨،٧٣،٤ چمله ٤٢١،٤٢٠ حرف ح حصار (تپه) ۱۰۸،۸۰ حیدر آباد ٤٢٣ حرف خ خاش ١٠٧ خاشر ود ۲۹۱،۱۰۷ خاواك ٤٠٧،٣٨٦ خراسان ۲۱۰،۲۰۹،۱۲۳ خجند ۳۹۹،۳۹۸،۳۹۷ خزر ٣٣،٢٨،٢٥،٢٣،٢٢،٦ ١٧٧،١٧٥،١٧٤،١٧٠،٩٠،٤٤ ٣٤٥،٣٤١،٣٣٩،٢٨٣،٢٧٠ ۲۸۱،۲۰۳،۲۱۳،۲۱۱ خلیج فارس ٢٣،٢٥،٢٢،٦ (٤٨١) خیونان ٢٦١ خوارزم ٢٥٣ ٢٥٨ خواسپس (رودخانه) ٧٣ خواسپه ٢٩١ خوسپه ٢٩١ خسپاس (رودخانه) ٢٩١ خواجه سیاران (کوه) ٣٨١ خلم ٣٩٠ ٣٩١ خر خر ٣٤٥ ختنتا ٢٧٤ ٢٧٩ حرف د دانبوب ٣٠٠ دار دستان ١٠٤ داراگا ٢٧٥ ٢٧٦ ٢٩٠ دائی تیگ ٢٧٥ ٢٧٦ دارا کیدوس(رودخانه) ٣٩١ دارستان ٩٣ ٥ ٢٩ ٧٦ ٣ دجله ١٥٧ ٢٥ ١١٤ ٢٠٧ ٣٣٧ ٢٦٩ ٢٦٦ درا نجیان ٤٢ ٤٤ ١٠٢ ٣٧٠ ٣٦٨ ٣٦٢ ٣٦٠ ٢٩٥ ٤٣٤ ٤٢٨ ٣٧٥ ٣٧٤ ٣٧٣ ٤٣٨ درافسا کا ٣٨٥ ٣٨٨ ٤١٧ دراسيه ٣٩٠ دریای سفید ٢٦ درو شیشوانت (کوه) ٢٨٥ دون ٣٩٧ دریسا مقروپولیس ٣٩٤ ٣٩٩ دیر ٤١١ ديرتا ٤٢٠ دیهر ٤٢٠ دکن ٤٤٣ دهولی ٤٣٧ دوشی ٣٨٦ دیمتریس ٣٧٧ ٣٨٣ دى نيا ٢٥٤ ٢٥٦ ٢٥٨ ٢٩٠ ديره جات ١٤١ حرف ر راغا ٢٧٤ ٢٨٠ ٢٩٣ رانکها رانکا ٢٧٤ ٢٨١ ٢٩٠ ( ٤٨٢) راغ ٢٨٠ راگ (راغا ملاحظه شود ) راسا ،(رودخانه) ٧ ، ٥ ٦٣٠ ٦٧٠ ١٦٦ ،٧٤ ، ٧٣ ، ٧١ راوی ، ٧٤ ٨٧ رام رود ٣٧٦٠ راجور ٤١٧٠ ر اول پندی ٤٢١٠ راش تریکتاس ٤٢٤٠ روشان ٤٠٤،١٠٤ روه، ٩٣، ٢٧٩ ، ٢٩٥ رونجون ۳۹۱ رم ۱۹۸ روسیه ، ٣٠ ، ۱۱۰ ، ۱۷۹ رومیتیا ، ٢٨٤ ریماتا ( کوه) ٢٨٥ ریوانت (کوه ) ٢٨٥ ریجور ٤١٧ ری ۲۸۰، ۲۹۳ ری و نگتا، (کوه) ٢٥٣ حرف ز زابل ۲۱۱ زابلستان ۲ : ۲ ، ۲۵۹ زاب (رودخانه) : ٢٦٦ ، ۳۳۷ زارياسپس ، ( رودخانه ) ۳۹۰ زاریسیه ۳۹۱ زادرا كات را ٣٦٩ زرنج ١٥٠ ، ١٦، ١٨، ٠ ٢١ ۳۰۰،٢٥٧،١٠٧ زراسیه ، ٢٤٩ ، ٣٩٠ ٣٩٩ زرافشان ٣٠٢،٧٦، ۳۹۹،۳۹ زره دهازا ٢٨٣، ٢٨٤ زرنگی ۳۸۳ زر انگیانا ، ۳۷۳ ۳۷۰ زره ٣٧٦ زندان ۳۹۱ زرنک ۳۷۳ زرد را کارتا ٣٦٩ ز گروس (کوه) ٢٦٦ ، ٣٤٥ زینکر و نی ، ۲۷۰ ، ۲۷۱ ، ٣٤٣ (٤٨٣) حرف س سائبيريا ۳۰۰ سر اواستی ٤٤٢٠٣٧٦ ساکشتن ساکستانا ١٠٧٠٤٤ سروبی ٤٠ ۳۷۳۰۳۶۲ سر دریا ۳۹۰۳۵۰۳٤٠٣٣٠٣١ سائيري وانت ( کوه ) ٢٨٥ ۱۸۰ ، ١٦١٠١٦٠،١٥٦٠٤٥ سالنگ ۳۸۱۰۲۸۸ ٢٤٨٠٢٤٠٠۲۳۱۰۲۰۸۰۲۰۲ سارا یو (رودخانه) ۷۱۰ ٢٨١٠٢٧٦٠٢٧٥ ٢٦٢٠٢٥٤ سبز (شهر) ۳۹۴ ۲۹۳۰۲۹۰ ستلج ٤٢٣٠٨٨٠٧٤ سمر قند ۲٥۲ ، ۲۰۵ ، ۱۱۰ ستردی ( رود خانه ) ۸۸۰۷٤ ٢٧٦،٢٦١٠٢٦٠٠۲۵۹۰۲۵٥ سنیرا ( کوه) ۲۸۹۰۲۸٦٠١٥٢ ٤۰۵۰۳۹۹۰۳۹۵۰۳۹۴۰۳۹۳ ستا گیدیا ۳۶۳ سمیریا ٣٤٤ سینتو داتا ( کوه) ٢٨٦٠٢٨٥ سوبار ا ۹۸ سیتا گوتا گیری (کوه) ۵۶ سنگ اسگ ٣١٦٠١٦٠ ۲۸۹۰۲۸۸٬٢٨٦٠١٥۲۰۹۲ سند ۱۳ ۱۲،۱۱۰،۹،۷ سینده سندهو ٨٤٠٧٤٠٣٤ ٢٢،١٦٦٠٤٤٠٢٦٠٢٣ سیپته در نه (کوه) ٢٨٦٠٢٨٥ ٦٨٠٦٧ ٦٣٠٥٧٠٥٢٠٤٥ ۲۸۸ ١٦٨ ، ٨٤٠٧٧، ٧٦، ٧١٠٦٩ سپین غر ٠٨٤٠٧٢٠٦٣٠٥٦٠٤٠ ۲۷۹،۱۸۰۰۱۷۹،۱۷۲۰۱۷۰ ١٥٦،١٥٥٠١٠١٠٩۲۰۹۱ ٣٦٣٠٣٦٠٠٣٣٢٠۲۹۳،۲۸۱ ۲۸۹،۲۸۸ ٤٣١٠٤٢١٠٤٠٩٠٤١٨ سرخس ٤٠١ سندهر ٥٧٠٥٤٠٥٠٠٣٨٠٣٢ سریپل ٤۰۱۰۱۰۰ ۷۱۰۷۰٠٦٩ ٠٦٨٠٦٧٠٦٦٠٦٣ (٤٨٤) ۱۰۸ ، ۸۸ ، ۸۷ ، ۸۹ ، ٨٤ ، ۷۸ سراسواتی ٤٠، ٥٧، ٦٣، ۷۰ ۱۷۷،۱۶۸،۱۶۷ ،١٦٦ ١٦٦، ١٠٥، ٨٨، ٨٤، ٧٧، ٧٦، ٧٠ سنگالا ٣٩،٣١ سوز ٦، ٢٨، ٣٢، ٢٥، ٢٩٦ سنگ بست ٤٠١ ٣١١، ٣١٥، ٣٣١، ٣٣٢ سوات(رودخانه) ٦٣،٥٧،٥١ سوزیان ٦، ٨، ٢١، ٧٨، ١ ١٦٦،٧٢،٦٧ ٣٥٧ سواستوس ٧٣ سغد ٣٦، ٣٩، ١١٠، ١١٢ سواستس (رودخانه) ٧٣ ، ٧٢ ٢٧٤، ٢٧٧، ٢٨٠ سوات ٤٠، ٤٧، ٥٧، ٦٧، سفیدداغ (تپه) ١٦٠ ۹۳،۷۷ سفید کوه ٤٠، ٧١، ٧٢، ٩٢ سواستو ٤٠، ٥٧، ٦٣، ٧٣ ١٥٢، ١٥٣، ٢٨٦، ٢٨٨، ٢٨٩ سوتی ٧١، ٧٢، ١٦٦ سغد یان ١٤، ٣٩، ٤٠، ٤٤ سون کل (دریاچه) ٢٩٢ ٤٥، ١٠٠، ١١٣، ١٦١، ٢٠٥ سوريه ٤٢٥ ٢٧٧، ٢٩٥، ٣١٢، ٣٩٤، ٣٩٥ سواست(رودخانه) ٤١١ ٣٩٩، ٤٠٤ سو کهودا ٣٩٣ سليمان ( کوه ) ٤٠، ٩٢، ٩٣ سوريا ٣٧٠ ٢٩٠، ٣٧٩ سوپوتاسوتو ٧٣ سلطان پور ۱۱۹ سيامكه( كوه) ٢٨٥ ، ٢٨٦ سگدیانه ٢٨٧، ٢٨٨، ٣٩٠ ٣٩٧،٣٩٥،٢٨٩ ٣٩٢، ٣٩٣، ٣٩٦، ٣٩٤، ٣٨٩ سرخ داغ (تپه) ١٦، ١٧، ١٨ ٤٠٠، ٤٠١، ٤٠٣، ٤٠٦، ٤٠٧ ٢١، ٢٢ ٤٢٥، ٤٢٨ (٤٨٥) سمنگان ، ٣٩١ ۳۹۸ ، ۳۹۷ ، ٣٩٥ سیاه کوه ، ٢٨٦،٢٨٤ ، ٢٨٩ سيا لك ، (تپه) ٨ ، ٢٤،٢٢،٢٠ سياك او مند ( کوه)٢٨٦ ، ٢٨٩ ٢٦،٢٥ سیلان ، ٤٤١ سیستان ، ١٣٧، ١٦،١٥،١٤ سیرن ، ٤٤٤ ۱۷، ١٩،١٨، ٢٥،٢٣،٢٢،٢٠ سیا کرد ، ٣٨٦،٣٨٥ ۲۰۹ ، ۱۰۷ ، ۱۰۰ ، ۹٩،٢٦ سیروپولیس ، ٣٩٧،٣٩٦،٢٩٦ ٢٥٥،٢٥٣،٢٣٧،٢٣٣،٢١١ ۳۹۸ ٢٨٤،٢٨٠،٢٧١،٢٥٩،٢٥٦ سینیسان ، ٢٨٧ ۳۰۰ ، ۲۹۳،۲۹۱،۲۹۰ ، ۲۸۷ سی سی داوا ( کوه) ٢٨٥ ٣٧٤ ، ۳۷۳،۳۷۰،٣٦٢،٣١٥ سیحون ، ٣٨٨،٤٥، ٣٩٢ ٣٧٦، ٤٢٨،٤٢٣ حرف ش شام ، ٢٩٩ ، ٣٤٣،٣٣٨ شوش ، ٤٢٤ ، ٣٥٧ ٤٤٥،٤٤٤،٤٤٠،٤٢٦ شغنان ، ٤٠٤ شاباز گاهی ، ٤٣٧ شتل ، ۳۸۱ شال ، ٩٣ شبرغان ، ٤٠١ شاپیکان (قلعه و کتابخانه) ٢٥٢ شیو کی ، ٩٥ شورا وك،١٠٧، ١٠٨ شیوه و شکی ، ٩٥ حرف ص صور (شهر) ٣٦٦ ٤١٥،٤١٤،٤١٣ صوات، ٣٨٣ ، ٤١٢،٤٠٩ (٤٨٦) حرف ط طبرستان، ٢٠٨، ٢٢١، ٢٦٢، ٣٦٩ طوس، ٢٧٩، ٣٧٠ طهران، ٢٣٧، ٢٨٠ طرابلس، ٤٢٨، ٤٣٢ حرف ع عیلام، ٨،٦، ١٠، ٢٢، ٢٥ عربستان، ١٧١، ٢٦٥، ٣٣٥ ٣٤٩، ٣٣٨، ٣٣٥، ٣١١، ١٧٨ ٣٣٦، ٤٢٤، ٤٤٠ عبید، ٢٥،٨ عرب، ٧٨، ١٠١، ٣٠٢، ٣٠٠ حرف غ غزنی، ٤٠، ٤١، ٩٣، ١٠٠ غور، ١٥٢، ١٥٣، ٢٨٨، ٢٩٥ ٢٩٥، ٢٨١، ٢٩٧، ١٠٧، ١٠٢ غوربند، ٣٨٢، ٣٨٥، ٣٨٦ ٤٤٦، ٣٧٧ غوری، ٣٨٦، ٣٩١ حرف ف فارس، ٤، ٧، ٨، ٩، ١٣، ٢٥، ٢٦ فرادات(رودخانه)، ٢٩١ ٣٥، ٣٤، ٣٣، ٣٢، ٣١، ٢٨ فرازداناوا، ٢٥٤، ٢٥٥ ٤،٣٨، ٤٥، ٦٣، ٧٧، ١١١ فراه رود، ١٧٠، ٢٩١ ١٥٥، ١٦١، ١٦٢، ١٦٥، ١٦٦ فرکامو، ٢٤ ١٧٨، ١٧٣، ١٧٢، ١٧١، ١٧٠ فرات، ١٧، ٥١، ٢٦٢، ١١٤، ١٩٧، ١٩٤، ١٨٤، ١٨٢، ١٧٩ ٢٠٧، ٢٦٦، ٣٣٥، ٣٣٦ ٢٠٣ وغيره دراکثر صفحات کتاب ٣٦٧ فرساک، ٤٨٧ فتح (قلعه)، ١٧، ١٨ فرا، ٢٩٢، ٣٧٣ فرانسه، ٨٤، ١١٥، ٣٠١، ٢٨٤ (٤٨٧) فرغانه ، ٢٧٦ فرااروبا ، ٢٨٤،٢٨٣ فنلند ، ٣٠ قاين ، ٢٥٠ قفقاز ، ٣٨٥،٣٨٤،٣٨٣،٦ ٣٨٨ قندوز ، ٣٨٦ قندهار ، ١٠٦،١٠٢،١٠٠،٨٤ ٣١٥، ٢٨٠،٢٧٩،٢١١،١٠٧ فرناكوتیس ( رودخانه ) ، ٢٩٢ فلسطين ، ٣٤٠،٣٣٥،٣١١ فوکلمیس ، ٣٧٧ حرف ق ٣٩٢،٣٧٨،٣٧٦،٢٩٩،٢٩٥ ٤٢٣ قبرس ، ٤٢٨،٣١١ قلات ، ٣٧٧ قلعه زال ، ٣٨٦ قرشی ، ٣٩٥،٣٩٤ حرف ك کاشان ، ٢٤،٢٢،٢٠،٩،٨ ١٧١،٢٦،٢٥ کابل ، ٩٢،٨٧،٤٢،٤١،٣٤ ٢٣٣، ٢١١، ١٥٤، ٩٩،٩٣ ٣٧٩،٣٧٦،٢٩٥،٢٧٩،٢٦٣ ٤٢٨، ٣٨٣،٣٨٢،٣٨١،٣٨٠ ٤٣٢ کابل ( رود خانه ) ، ٥١،٤٠ ٧٣،٧٢،٧١،٧٠،٦٩،٦٧،٥٧ ١٠٠،٩٩،٨٤،٨٣،٧٩،٧٧،٧٤ ٤٠٨،٣٨٣،٣٦٣،٢٧٨،١٦٦ کابلستان ، ٣٨٣،٢٩٥،٢٥٣ ٤٢٩، ٤٢٧،٤٤١،٤١٥،٤٠٩ ٤٤٦،٤٤٤ کابورا ، ٣٨٠،٩٣ کاپیسا ، ٦٩، ٦٧، ٤٠، ٣٢ ٣٨٤،٣٨٢،٣٨٠،٣٨٣،٧٠ ،٣٤٥ کاپیسی ، ٣٨٢ کاشغر ، ٧٣ کارون ، ٢٦ کارورا ، ٣٨٠،٩٣ ( ٤٨٨) کافرستان، ١٥٤ کاتی ، ١٥٤ کالو ، ٢٣٤ کاسایا ، ٢٩، ٢٩٢ کالج ، ٣٤٤ کاو قاشا ، ٣٨٣،٣٨٠ کامرد ، ٣٨٦ کارقانا ، ٣٨٣ کاردرسی ، ٣٨٣ کچ ، ٢٩٥ کپاد و چییه ، ٣٣٨ کپی لاو استو ، ٤٤١ کتیباواز، ٤٣٧ کخره ، ٤٠، ٢٧٤، ٢٨١ کران ، ٢٤ کرومو ، ٤٠ ، ٥٧ ، ٦٩،٦٣ ١٦٦ ، ٨١ ، ٧١ کرم، ٧١،٦٩،٦٧،٥٧،٥١ ١٦٦، ٧٧ ٧٢ کرمان ، ٢٩٥،١٧٨،٤٥،٤ کراچی ، ٢٣٩ ، ٢٧٨ ، ٤٢٣ کرمانیا ، ٣٥٨ کرونه ، ٣٦٤ کرو شاد ، ٣٧٧ کبر وه اسيه ، ( کوه) ٢٨٥ کسبین ، ٣٩٢ ، ٤٠٠ کش ، ٣٩٤،٣٣٧ کشمیر ، ٤٤٥،٤٤٤ کلکته ، ٣٠ کلده ، ١٧٨، ٢٦٦ ، ٣٣٥ ٣٣٨،٣٣٧ كليف ، ٣٩٣ كلاشه ١٥٤ کلاح ، ٢٧٠ کلنگ و بس حث ، ٢٣٠ کلنگا ، ٤٣٩،٤٣٨،٤٣٦ کلنگ ادر هوخت ، ٢٣٠ کنگ ، کنکه (قلعه ) ١٧،١٥ ٢٤٦،٢٤٣،١٨ کوبها، ٤٠، ٥٧ ، ٦٩،٦٧،٦٣ ٨١ ، ٧٥،٧٤،٧٣،٧١،٧٠ ١٦٦ ، ٨٨،٨٤ کتر ، ٤٠، ١٦٦،١٥٦،٧٣،٥٧ كوفن ، ٤٠ ، ١٤١ ، ٤٢٠،٤١١ کوشان (دره) ، ٣٨٥، ٣٨٦ کوچی با کارا ، ٤٤٢ (٤٨٩) کوستان، ۳۸۰ کوهدامن، ۳۸۰، ۴۰۷،۳۸۱ کهویس، ۴۱۰ کهکه یو (کوه) ۲۸۵ کبکسته ۲۴۳، ۲۴۴، ۲۴۵ کینوات، ۲۷۸ کیزا تا، ۳۸۰ کیلگی، ۳۸۶ کوسرادا (کوه) ۱۵۲ کوراسون (کوه) ۲۱، ۲۸۸،۱۵ کوریب (رودخانه) ۶۱،۶۰ کوندوراس (کوه) ۲۷۵ کویته، ۱۳، ۱۴ کوزالا، ٤٤٢ ۲۹۲ کو سر ادا کو سروپاداتا ( کوه ) ۲۸۸ ، ۲۸۶ کواربسا (کوه)، ۲۸۵ حرف گ گازا، ۳۹۶ گاوا، ۱۱۰ گرکان، ۲۸۰، ۳۹۲ گرانیکس، ۳۶۶، ٤٠٥ کد روزیا، ۳۷۶،۳۷۵،۲۹۵ گدروشیا، ۴۲۳ گرشک، ۱۰۷ گذر، ۳۷۷ گذار سنان، ۳۷۷ گل بهار، ۳۸۶ کلکت، ٤٥٠ کنگا، ۳۸،۷، ٧٠،٦٧،٥٧ ۱۷۶، ۱۶۷ ، ۱۱۵ ، ۸۷ ، ۷۵ ٤٣٨، ٤٣١، ٤٣٠،١٨٤،۱۸۲ ٤٤٢ گندهارا، ۷۳، ۷۵، ۷۹، ۸۷ ١٥٤،١٠٢، ۱۰۰ ،۹۹ ،۹۰ ۳۸۳ ، ۳۶۲،۲۹۹،۲۳۳،١٥٦ ٤٤٤، ٤٣٣،٤٢٧،٤٢٥،٤١٣ ٤٤٦،٤٤٥ گندار تیس، ۳۶۲ گومل، ٣٤، ٦٧،٥٧،٥٢،٤٠ ۱۶۲،۷۷،۶۹ گومانی، ٦٩،٦٧،٦٣،٥٧،٤٠ (٤٩٠) ١٦٦،٨١،٧١ کوری ٤١،٢ کواربان ١٠٦ کو را هسوس ٤١٢ کوار ا والا ١٠٨ کیمه (موزه) ٢٨٤،٢٠١، کو کامل ۳۸۷ حرف ل لا تين ٢٠٨،٤٥،٤٤،١٤،٥ لو کر نا ۳۸۰،۹۳ ٢٩٤،٢٩٣،٢٩٢ لندی بر یخی ۱۰۷، لغمان ١٥٦،١٥٤،٩٥،٤٠، لندن ٣٥٤،٣١٢،١٥٢ ٤١١،٤١٠ لگاش ٣٣٧، لندی سین ۷٣، لیدی ٣٦٢،٣٥٧،٣٥٠، لوگر ۳۸۰،٩٣ لوط ١٥٦،١٥٤،٩٥،٤٠، حرف م مازاتا ٢٤١،٢٣٢،٢٢١ مالیزی ٤١ مازندران ٢٢١،٢٠٨،١٧٥ مار جیان ٢٨٩،٢٠٩،٤١ ٢٩٣،٢٦٢،٢٤٢،٢٤١،٢٣٢ ٤٠١،٤٠٠،٢٩٥ ٣٦٩ متا ٤١٥ ماوراءالنهر ٢٥٧،٢٥٦ متی کیسا (کوه) ٢٨٤، مازیشو ااو(کوه) ٢٨٤، مدیا ١٦٢،١٦١،٤٥،٤٤،٩، مارمورا (بحیره) ٣٦٦، ٢٣٠،٢١٢،١٩٤،١٨٤،١٨٢ مار کندا ٣٩٧،٣٩٥،٣٩٤، ٢٧١،٢٦٧،٢٦٦،٢٦٣،٢٦٢ ٤٠٥،٤٠١،٤٠٠،٣٩٩ ٣٣٨،٣٣٤،٣١٤،٣١٣،٢٩٦ مارو کا ٣٩٤، ٣٦٠،٣٥٢،٣٤٤،٣٤٣،٣٤١ مازیون (کوه) ٢٦٦، ٤٠٣،٣٨٧ (٤٩١) مدیامکنا ٣٤٥ مدیا اترو پاتنه ٣٤٥ مدیا را کیانا، ٣٤٥ مدی ترانه ۳۰۷،۲۷۰،٢٦٧ ٣٤٩،٣٣٥،٣١٤،۳۱۱ مد راس ٤٣٨،٤٣٦٠ مراتا ٤٤٤٠ مرغاب ٢٧٧،٢٧٤،٤٠١،٤٠ ٣٥٤،٢٧٨ مرگیان ٢٨٤،١٣ (مارجیان ملاحظه شود ) مرتضی علی (دشت) ۱۷۰ مرو ٣٩،٢١،١٤،١٣،٧٦ ٤٠١،٢٨٤،٢٧٨،٢٧٧،٤٠ مرو چاق ٤٠١ مزار شریف ٢٨٤ مقدونیه ٣٥٦،٣٦٤،٣٦٠٠ ٤٤٤، ٤٢٩ ٤٢٥،٤١١،٣٧۱ مکران ٢٩٥٠٤٢٠ مسا کا ٤١٥،٤١٤،٤١٣٠ ٤٢٠ مکده ٤٤٥،٤٤٢،٤٤١،٤٣٠٠ منجوان ١٥٤،١٥٣،١٤٩،٧٩٠ منجان ١٥٤،١٥٣،٧٩٠ منهيرا ٤٣٧ موسیان (تپه) ٨٠ مورو ۲۷۷، ٢٧٤،٤٠،٣٩ ۲۷۸ ( مروهم دیده شود ) مولوس ٣٦٥ موریا ناگارا ٤٣٠ موصل ۳۷۸ مصر ٢٥،١٢،١٠،٦،٥،٤،٣ ۲۱۱،۲۰۸ ،۲۰۷،١١٤،٢٧ ٣٦٦،٣٥٨،٣٣٩،٣٣٨،٣٣٥ ٤٣٢،٤٢٦،٤٦٥ مغل کوت ١٠٦ میمنه ٤٠١،٢٧٨،٤٠٠ موهنجو دیر و ١٤،١٣،١٢،١٠ ۳۱۱،٢٦،۲۳ مهمند ١٥٦ مهریر بن(آتشکده) ٢٥٣( برزین مهرهم دیده شود) مینیخه ٢٨٥٠ مها بن ( کوه) ٤١٥٠ میروس( کوه) ٤٢٠٠ ميسور ٤٣٥٠ (٤٩٢) حرف ن نال ، ١٠٧ ، ١٤١ ، ٢٣١ نیلاب، ٣٧٢ نا وا سنگا رامه ، ٢٢٧ نیل ، ٢٥،٢٣،١٥،١٢،٧،٦،٤ نا واو بهارا، ٢٢٨،٢٢٧ نیسا یا ، ٢٧٨،٢٧٤،٤٠ نارمی، ٢٧٠ نیسا آ، ٣٤٣،٢٧١،٢٧٠ نا دعلی ، ١٠٧،١٧،١٥،٧ نیسه، ٣٨٢ نا پوستک کیالان ، ٢٢٧ نیکا یا ، ٤٢٢،٤٠٩،٤٠٨ ننگرهار، ٢٨٩،٩٣ نیسا، ٤٢١،٤٢٠ نجرو ، ٤٠ نسا ، ٤٢٠ نو بهار ، ٢٢٨،٢٢٧ نیپال، ٤٤١ نور (دره) ، ٧٤ نیم روز ، ٢٩٥،٢٦٣ نوازک(شهر) ، ٢٦١،٢٦٠،٢٥٣ نینوا، ٣٤٠،٣٣٨،٢٦٩،٢٦٧ نویده ، ٢٦١ ٣٥٠،٣٤٩ نو بی لیس ، ٣٨٠ نین پلک ، ٢٦١ نو تکه، ٣٩٩،٣٩٥،٣٩٤ نيويورك، ٢٧٨،٢٣٩ ٤٠٢،٤٠١ نظر علیخان (قلعه) ، ١٧ نوا کشی ، ٤١١ نو شهره ، ٤٢١ نورستان ، ٧٩،٧٤،٧٣،٤٠ حرف و وارا ، ٢٢٤،٢٢٠،٢١،٨ وانا ، ٢٨١ ٢٢٩،٢٢٨،٢٢٧،٢٢٦،٢٢٥ (٤٩٣) وارنا ، ٢٧٤ ، ٢٨١ واشان (کوه) ، ٢٨٥ وانگوهی دينيا ، ٣٩ ، ٢٧٥ ٢٧٦ ، ٢٩٠ واخدريکا يا (کوه ) ، ٢٨٥ وخش ، ٣٩٢ وروك تا ، ٢٣٣ ، ٣٠٩ ورهوان ، ٢٥٢ ، ٢٥٣ ، ٢٦٠ ٢٦١ وزيرستان ، ٢٨١،١٤ و روشا (کوه ) ، ٢٨٥ وقار اومند(کوه) ، ٢٨٩،٢٨٦ وقره باتت(کوه) ٢٨٥ ، ٢٨٦ ٢٨٩ وردك ، ٣٨٠ و يشاوايا (کوه ) ، ٢٨٥ ويدوانا (كوه) ، ٢٨٥ ويهارا (وارا ملاحظه شود) ويقاستا ( رود خانه ) ، ٧٤ ٤٢١ ویکره تا ، ٤٠ ، ٢٧٤ ، ٢٧٨ ٢٧٩ و يات (رودخانه) ، ٧٤ و یپاس(رودخانه) ، ٨٨،٧ وین ، ١٥٣ ، ٣٩٢ وه ، ٢٧٦ حرف ه هاليس ، ٣٥٠ هامون ، ١٤ ، ١٥ ، ١٦ ، ٣٢ ، ، ٢٥٧ ، ٢٣٧ ، ٢٣٣ ، ١٧٩ ٢٩٩ ، ٢٩٢ ، ٢٩١ ، ٢٨٤ ، ٢٧١ ٣٧٣،٣٠٠ هاروت ( رودخانه ) ، ٢٩٢ هيشه هندو ، ٧٤ ، ٢٧٤ ، ٢٨١ ، ٢٩٣ هزاره جات ، ٩٣ ، ٢٩٥ ، ٣٦٢ هزاره ، ٤٢٦ ، ٣٧٩ هريه ، ٢١٠ ، ١٤١ ، ٣١١،٢٣ هرى وا ، ٤٠ ، ٢٧٨ ، ٣٦٩ ، ٣٧٠ هروير ، ٤١ ، ٢٧٤ هری ، ٤١ ، ٢٧٨ ، ٣٦٠ هری رود ، ١٤٠ ، ١٥٥،٤٢ ٢٨٦ ، ٢٨٤ ، ٢٧٨ ، ۲۰۹ ، ۱۷۰ ٤٢٨ ، ٢٩٥ ، ٢٨٩ ، ٢٨٨ (٤٩٤) هر يواتی ٨٨٠٨٤٠٧٧٠٧٦٠٤١ ۲۸۱۰۲۸۰۰۲۷۱٬۱۰۷٬۱۰۰ ۲۹۳ هر مندوس ٣٧٦٠ هری تی بریزا ٣١٤٠١٥٢ هری تی مارزا ۲۸۳ هریتی ( کوه) ٢٨٦ هرو (رودخانه ) ۲۸۸ هرات ١٥٥٬١٠٢٬١٠٠٠١٠ ٢٩٥٠٢٨٤٠٢٧٨٠٢١١٠٢٠٩ ٣٧٦٠٣٧٣٠٣٧٢٠٣٧١٠٣٧٠ ۳۹۳٬۳۹۲ هژده نهر ٢٢٦٠ هکاتو میپو لیس ٠٢٩٦ هفت در یا ٧٤٠٧٠٠٥٠ هو استوا ( رودخانه) ۲۹۱۰ هوز نا کوهیتی ( رودخانه) ۲۹۲۰ هوسر اوا( دریاچه ) ٠٢٩٢ هو كربا ( کوه ) ٣٠٩٠٢٨٣ ۳۱۰ هویی نا ۳۸۳ همدان ٣٥٧٠٣١٣٠٢٩٦ ٣٧٤ هندوراج ( کوه ) ٤١١ هندوکش ٣٦٠٣٤٠٣٢٠٣١ ٤٣٠٤٢٤١٠٤٠٠٣٩٠۳۸ ۳۷ ٦٦٠٦٣٠٥٧٠٥٦٠٥٤٠٥٣٠٥١ ۸۱۰۷۸۰۷۳۷٢٠٧١٠٦٩٠٦٧ ۹۰۰۰۸۸۰۸٧٠٨٦٠٨٥٠٨٤٠٨٣ ۱۱۰٬۱۰۳٬۱۰۰٬۹۵ ۹۱ ۱۲۳٬۱۲۲٬۱۱٤٠١١٣٠١۱۲ ١٦٦٠١٦٣٠١٥٤٠١٥٣٠١٣٤ ۲۱۹٬۱۸۵۰۱۸٤٠١٧٠ ( وغیره در اکثر صفحات تا آخر کتاب ) هندوکوه ۳۶۲ ( كلمة هند و کش دیده شود ) هپوت ٣٦٦٠ هشت نهر ٤١٩٠٣٨٣ هوبیان ۳۸۲ هيبك ٣٩١ هیداسپس ٤٢٢ هیر کانیا ٣٦٠٠٣٠٠٠٢٨٠ ٣٦٩٠٣٦٤ هندا ۲۸۰٢٦٠١٣٠١٢٠١٠ ٣٦٠٣٥٠٣٤٠٣٣٠٣٢٠٣١٠٢٩ ٧٠٠٦٥٠٦٢٠٤٥٠٤٤٠٣٨٠٣٧ (٤٩٥) هيرمند ، ٧ ، ٢٢، ٢٣ ، ٢٦ ٨٥، ٨٤، ٨٢، ٨١، ٧٨، ٧٧، ٧٥، ٧٣ ١٠٧ ، ١٠٦ ، ١٠١، ١٠٠ ، ٤٢ ١٠٨، ١٠٧ ، ١٠٦ ، ١٠٤، ١٠٠ ٢٥٣ ، ٢٣٧، ١٨٠ ، ١٧٠ ، ١٠٨ ١٢٠، ١١٥، ١١٤، ١١٢، ١١١ ٢٨٠ ، ٢٧١، ٢٥٩، ٢٥٧، ٢٥٥ ١٤٥، ١٤١، ١٣١، ١٢٩، ١٢١ ٢٩١ ، ٢٩٠ ، ٢٨٨، ٢٨٤، ٢٨١ ١٦٦، ١٦٥، ١٦١، ١٥٥، ١٤٨ ٣٧٦ ، ٣٧٥، ٣١٥ ، ٣٠٠، ٢٩٩ ١٧٤ ، ١٧٣، ١٧٢، ١٧٠، ١٦٧ ٣٧٧ ( و ديگر صفحات تا آخر كتاب) هيد اسب ٧٤، ٤٢١ هندوستان ٤٠٧ (به كلمة هند هيتومنت ١٠٧، ٤١ ، ٢٧، ٢٨٨، ٢٩١ مراجعه شود) حرف ی يمكان ٢٤ يو باثي رى سنا ( کوه ) ٥٦ يونان ٢٩٠ ٤٤، ٤٥، ١٩٧ ٢٨٧، ٢٨٦، ٢٨٥، ١٥٢ ٢٩٣ ، ٢٩٢ ، ٢٩١، ٢٠٨، ١٩٩ يوش ٣٩٩ ٣٦٦ ، ٣٦٥، ٣٦٤، ٣٦٠، ٢٩٨ يوجن ٤٣٥ ٣٨٥، ٣٨٣، ٣٧٢، ٣٧١، ٣٧٠ يوجا وينى ٤٣٨ ٤٢٥، ٤٠٦، ٤٠٥، ٤٠٠ يميا جتره (كوه) ٢٨٥ [BLANK PAGE] [BLANK PAGE] [BLANK PAGE] [BLANK PAGE] [BLANK PAGE] [BLANK PAGE] [BLANK PAGE]