Afghanistan Digital Library adl1170 http://hdl.handle.net/2333.1/905qfw2t This is a PDF version of an item in New York University's Afghanistan Digital Library (http://afghanistandl.nyu.edu/). For more information about this item, copy and paste the "handle" URL above into a web browser. When referring to or citing this item please use the "handle" URL and not this document or the URL from which you downloaded it. All works presented on New York University's Afghanistan Digital Library website are, unless otherwise indicated, in the public domain. The images available on this website may be freely reproduced, distributed and transmitted by anyone for any purpose, commercial or non-commercial. NYU Libraries, Digital Library Technical Services, dlts@nyu.edu [BLANK PAGE] [BLANK PAGE] [BLANK PAGE] [BLANK PAGE] سید جمال الدین افغان مؤلف : غلام جیلانی اعظمی از نشریات انجمن ادبی مطبعه عمومی [BLANK PAGE] از نشریات شعبۀ نشریات نمرۀ عمومی ( ۱۰ ) نمرۀ خصوصی ( ٩ ) سید جمال الدین افغان تألیف: غلام جیلانی اعظمی معاون اول انجمن ادبی (پشتو تولنه) از شعبۀ نشریات نشر شد کابل - ۱۳۱۷ - مطبعۀ عمومی [BLANK PAGE] تصویر علامهٔ شرق حضرت سید جمال الدین افغان که در موقع سکونت شان در مصر برداشته شده بود [BLANK PAGE] يك نابغۀ شرق بايد مشرق و شرقيان و قرن نوزده بخود مىباليدند كه بمقابل سير حوادث و قضاياى خانه خراب كن و نفوذ جهانگيرى خارجى آنعصر ؛ خاك مستعد و سرزمين لايق و كوهسار مركزى مشرق زمين براى انتباه ورهنمونى اهالى مشرق بهترين فرزندى را مثل علامۀ روزگار سيد جمال الدين افغان پرورش داده و بمقابل حوادث مشومۀ آن روزه و تعين خط حركت آتيه بميدان مبارزه و دفاع حاضر آورده بود . در موقعيكه اين نابغۀ دهر و علامۀ روزگار يعنى سيد جمال الدين افغان دوره هاى صباوت حيات خود را بكوهسار بلندطى و هواى لطيف وطن را استنشاق مينمود؛ هنگا ميكه دست قدرت او را براى بزرگى و عظمت تربيه و نور خرد و جوهر عقل در قلب و دماغ او تكوين مىيافت خاك (۲) مشرق تعزیه بزرگی داشته اولاد مشرق بخون خود آغشته بودند . تورك و ایران در زیر آتش بیداد سلاطین و رقبای خارجی خود میسوخت ، مصر و سودان و هندو بلوچستان و ترکستان منكوب استعمار و پامال استیلای عناصر اروپائی شده بود. وطن سید جمال الدین افغانستان باثر نفاق حکام و شهزاده گان خود بحالت دهشتناکی دو چار بوده گاهی ذلیل محاربات داخلی و اوقاتی هم معروض حملات خارجی میگردید. مخصوصا در ان عصر که اهالی مشرق غافل از مجاری عصری و روش پولتيك زمانه بوده و در اثر جهل وسیله کامیابی خارجه و بربادی خود را خودشان تهیه میکردند مکروب این مذلت و خواری در تن بیمار خاك مشرق بیشتر کسب قوت و شدت مینمود. نفاقهای مذهبی و اختلافات قومی هندوستان کشیدگی های دول تورك و ایران و افغانستان منازعات حکام (۳) بخارا و دیگر ولایات ترکستان و بالاخره هزار نوع بد بختی دیگر فتنه عظیمی در حیات و اخلاق مشرقیان تولید کرده افق مشرق آنوقته را بکلی تیره و تاريك ساخته بود . در چنین موقع خداوند متعال از اقبال مشرقیان افتابی را پدید آورد که اشعه فضل و معرفت و لیاقت او زوایای سیاه و تاریك خاك مشرق را روشن و از حرارت افکار فرمایشات او روح افسرده مشرقیان را زنده و برومند ساخت . از ان زمانه به بعد جنبشی در زنده گی و آثاری از بیداری درین قاره عظیم پیدا شده اقوام مشرقی یکی بعد دیگر سری از بستر خواب برداشته و قدری بهوش آمدند . زمانه عصر حاضره بیستم اينك آب و هوای مساعد و بهتری را حاضر کرده و دارد دانه هائیکه بدست سید جمال الدین در مزرعه آمال مشرقی ها کشته شده آنرا خوبتر پرورش و بار آور نماید . (٤) گرچه حوادث میشومهٔ گذشته تاهنوز با آثار و رشته های جنبيهٔ خود در سر زمین مشرقی عرض وجود می نماید ، ولی علایم و آثار موجوده‌و روح بیدار وافکار جوان عناصر امروزی مشرق زمین موقعی برای ابقای تار و پود جولائی آن باقی نگذاشته بلکه مشرق جوان و مقتدر فعلی در مقابل هجوم و استیلای بد بختی ها وامراض مزمنهٔ سابقه مائل است داخل اقدامات و مبارزه شده و با اسلحهٔ که قبلاً سید جمال الدین آنرا تهیه کرده دفاع از حقوق ، از نوامیس از اوطان خود نمایند ، همچنان فرمایشاتیکه سید جمال الدین راجع باخلاق باجتماعیات و تمدن ، و تنو رو غیره فرموده آنهم در خاطره ها موئید ومحرك واقع شده و براى يك استقبال روشن و معقول مشرقيان را بتعين يك خط حركتى براى مقابله با موانع و مشكلات حيات حاضره وا دار می نماید . ظهور جنبش روحی و اخلاقی و تبدلات و تحولات مدنی وعرفانی و سیاسی در مرور سی چهل سال گذشته بین (٥) طبقات مشرق بهترین شاهد مطلب ومقدمۀ مدعاست که وجود این نهضت تا يك موقع نزدیکی در آتی هم میتواند اسباب امیدواری نسبت بسعادت و کامیابی مشرقیان واقع شده و يك سعادت وخوش بختی بر جسته ومستقیمی را حاضر وتامین نماید . اکنون مشرق را باسعادت آتیه اش در نظر داشته میرویم بچگونگی حیات این فرزند نامی مشرقیان نظر اندازیم : تاریخ تولد : سید جمال الدین افغان بن سیدصفدرشاه کنری در سال ١٢٥٤ هجری مطابق ١٨٣٨ میلادی در قریۀ اسعدآباد کنر جلال آباد سمت مشرقی کابل قدم بعرصۀ شهود گذاشت. ولادت این نامور بزرگ عیناً مصادف با سالیست که شاه شجاع الملك در هند معاهدۀ دوستانه را با حکومت برطانیه امضا کرده و بتائید قشون آن دولت عازم استرداد تاج وتخت خود بافغانستان شده بود وعیناً در همین سنه اعلیحضرت امیر دوست محمد خان به تخت سلطنت در کابل جلوس (٦) نموده بود که بسال دوم این تاج پوشی سنه ١٢٥٥ حادثه بزرگ استیلای خارجی و دفاع ملی شروع میشود. از همین سنه به بعد حدوث واقعات شوم فضای با صفای مملکت را تیره تاريك ساخته افكار وحواس عموم طبقات ممتازهٔ ملت را بخود مشغول میسازد. در اثر حدوث همین تیره گی وتوالی آن است که یك عده وقایع و سوانح خصوصیهٔ رجال بزرگ و اشخاص نامی آنوقتهٔ ما در تاریکی و زوایای فراموشی مانده صرف مورخين ما قدرت قلم خود شان را بتوضیحات و كار نامه های رجال حربی ما مصروف میدارند حتى مسائل جنگ دوران وجوشش خون را در عروق حميت وشرايين غیرت محررین ملی آنقدر بشدت جاری کرده بود که سوای حوادث جنگ از سوانح مفصل وحالات خصوصی زندگانی بعضی ناموران حربى ما هم مثل نواب محمد زمان خان ، سر دار سلطان احمد خان ، امين الله خان لهو گردی ، محمد شاه خان غلجائی وغیره صرف نظر فرموده اند. (۷) ولی بودند حساسین و علاقه‌مندانیکه با وجود حوادث مشومه و فساد محیط آنروزه تذکاری بافتخار برجسته گان و نوابغ وطن در آثار ویاد داشت‌های خصوصیه ویا در صفحات تاریخ وقایع با دوار زنده‌گی خود در مطبوعات داخله و خارجه ثبت نموده و با وجود معاذیر و موانع محیط که عناوین آن نوشته بخون و حاوی پریشانی‌ها و بدبختی های گوناگون است از ضبط و درکش صرف نظر کرده نتوانسته اند که این مجاهدت وجوان مردی محررین گذشته ما از نقطۀ بی‌سوادی محیط آنروزه و تنهائی و بی‌سرو سامانی حیات شخصی شان قابل قدر و امتنان میباشند . گرچه راجع بحالات پر افتخار نابغۀ قرن نوز دهم سید جمال‌الدین در قسمتیکه حیات خارجی ویرا تصویر و توضیح بتواند ملل قدرشناس خارجه مخصوصاً محررین شهیر انگلستان وفرانسه، مصرو و تور کیه مقدمات مفصلی نوشته و روح آنمر حوم را از هر گونه نگارش مکرر مستغنی ساخته اند ولی در قسمت حیات خصوصی و واقعات داخلی مرحوم که خارجی‌ان (۸) تا يك اندازه نا آشنا ر خود سید جمال الدین هم نظر بمقصد بلند شرق خواهی و خیالات عالیه انسانیت دوستی از تفصیل مطالب شخصی در آثار خود نپز داخته و خود داری فرموده اند . باری برای اولاد قدر شناس اينخاك لازم افتاد که محض اثبات مدعای قیمت و قابليت خاك پاك وطن و ذکر خیری بقدر دانی از ین فرز ند نامی وطن تذکری نموده و نخست در ردیف شرح حال باقی رجال تاریخی مملکت وقایع حیات این مرد بزرگ را مقدم سازد. حالات صباوت: سید جمال الدین از بد و مولو دالی انقضای مر حله هشتمین سن شریفش در کنف حمایت و تربیت آغوش پدر نيك سیر خویش در کتر جلال آباد متوقف و از فیض علاقه و صحبت او استفاده میفر مود . هوش سر شار ، و ذکای فوق العاده و استعداد فطرت (۹) بزرگ و عالی وی مساعد بود که با آن سن كوچك بقدر جوانان بزرگ وعاقل از پدر استفاده نماید. قضایای مؤلمه جنگ و دفاع وطن و پریشانی های داخله بجناب سید صفدر هم اجازه نمیداد که زاید از ین موقع یافته و در باره تربیت و تعلیم سید جمال الدین اقداماتی بکار برد. بالاخره در سال ١٢٦٢ هجری که دفاع ملی بموفقیت انجامیده و اعلیحضرت امیر دوست محمد خان دوباره باریکه شاهی جلوس نموده و افق سیاست هندو افغانستان روشنی پیدا کرد اتفاقاً در اواسط همان سنه مردم مركى خيل مشرقی واهالی اشپان آنجا شورش آغاز بدند وضمناً پاره اقداماتی دایر بمطالب جنگ وجهاد از طرف کنری ها محسوس می شد که شاید در ناحیهٔ نفوذ واقتد ار وا عتبار سید صفدر این مسئله بی علاقه نبود؛ اعلیحضرت امیر کبیر که بخیالات عالی سید صفدر و بحیثيت بزرگش آشنا بود فوراً وی را با اهل و بيتش بكابل جلب و جايداد و ملك مزروعی (۱۰) قریه اسعد آباد کنروی را در محل مصادره آورده بتوقف کابل وترك مراوده با کنر او را محکوم ولی بقد ر مداخل سالانه جایدادش از طرف حکومت وسایل معاش او را اجراء میفرمود تا سید صفد ر محتر مانه بکابل زیسته و از توقف کنر نظر بمراعات نزاکت اوضاع سیاست خارجی صرف نظر نماید . سید صفدر پس از وصول باین حیات نوین و توقف کابل که از هر جهت آسوده و برای تربیۀ فرزند عزیز خویش موقع داشت لهذا از مبادی تشریف آوری و اقامت بکابل شروع به تعلیم سید جمال الدین نمود . آغاز تعلیم سید جمال الدین از همان سال ١٢٦٢ میباشد که شخصاً پدر مغفور ش معلم و مربی او بوده از بد واقامت كابل الى سال ١٨٧٢ سیدجمال الدین در اثر توجه وی مساعی جمیله پدر و حسن ذکاوت و استعداد قابل خود مقدمات علوم فارسی وعربی و بالاخره فقه ، اصول ؛ (۱۱) تفسیر و صرف و نحو، منطق، حکمت، ریاضی قدیم قسمتی هم از تاریخ و ادبیات را تحصیل و تکمیل فرمود . از حسن اتفاق درین سالی که سیدجمال الدین بمر حلهٔ سن هژ ده میرسد و از دورهٔ تحصیل فراغت می یابد اعلیحضرت امیر دوست محمد خان عازم مسافرت قندهار گردیده و جناب سید صفدر را با عطای جایداد و املاک سابقهٔ اسعد آباد او مسرور و با مصارف راه و بخشش و محبت تمام بطرف مشرقی مرخصش میفرماید . سید جمال الدین بعد از مرور ده ساله اقامت کابل در معیت پدر محترم خود عازم کنر شده و از ملاحظهٔ آنر زمین مسقط الرأس خیلی مسرور بود ولی چندی طول نکشید که سید صفدر داعی اجل را لبیك گفت مرگ آن پدر بزرگ وار اسباب اندوه وملال خاطر سید جمال الدین شده از حیات تنهائی وعدم مانوسیت با هالی انلاقه وتر ك عادت بآب و هوای کنر فکرش وادار نمود که بهند (۱۲) مسافرت کرده تبدیل موقع و تبدیل اندیشه نماید . مسافرت اول سید بهند : سید جمال الدین در سال ۱۲۷۳ بعد از وفات پدر وانقضای چند وقفه حیات کنر رهسپار خاک هند گردید ، بعضی از شهرهای مختلفه هند را بطور غير معر وف سياحت کرده ضمناً ریاضی جدید و پاره علومیکه تازه بآن خاک قدم گذاشته بود آن را تحصیل و در نیمه سال بیستم سن شریف خود که باواخر سنه ۱۲۷۳ مصادف بود بمقصد تشرف بکعبه معظمه رهسپار گردید . بعد ادای فریضه حج وزیارت مدینه طیبه روانه شامات و بیت المقدس و از آنجابعر اق و از عراق به بعضی شهرهای فارس مسافرت و سیاحت کرده دوباره از راه کرمان خاك فارس وا رد بلو چستان و هندوستان شده در سال ۱۲۷۸ هجری موقعیکه اعلیحضرت امیر دوست محمد خان جهة صرف موسم شتا بجلال آباد متوقف بود سید جمال الدین (۱۳) وارد خاك وطن و بدر بار شاهی در جلال آباد بحضور شاه معرفی و در سلك مصاحبین پاد شاهی شامل گردید . سید جمال الدین از مبادی این مسافرت و جدائی از خاك وطن تمام مدت غیبت را در خارجه به تدقیق مجاری امور ممالك واحوال ملل مشرقی وادراك مطالب مهمه پردا خته این مسافرت را استعداد وقابلیت فطری وحسی وی تأثیرات خوب بخشیده و انقلاب بزرگی در افکار و خیالات او واقع کردولی درین وهله ابداً مداخله در اموریا تعاطی فکر و نیاتی بخارجیان نکرده تمام توجه و مساعیش مصروف کسب اطلاعات و تو سیع معلومات خودش بود زبان عربی و اردو را درین مسافرت با یکمقدار زبانهای انگلیسی و ترکی هم تحصیل کرده بود . آخر ا این مسافرت و آن مشاهدات ومعلومات خارجی بوى يك عشق وعلاقه خاصی را بخشیده وادارش نمود که مستقيماً بدربار سلطنت منتسب و منسلك شده و برای سعادت (١٤) و يمتن آرزوئیكه دارد باجرای آن نایل شود . حضور اعلیحضرت امیر دوست محمد خان در جلال آباد تشریف داشت و خبر حمله سردار سلطان احمد خان مرحوم بفرا بحضورش رسید ، امیر كبیر در سال ١٢٧٨ بعزم دفع وی از جلال آباد عازم كابل ورهسپار قندهار گردید . سید جمال الدین نیز در سلك ندیمان خاصه بمعیت وی عازم قندهار ومیل داشت درین مهم بهترین خدمت فكری خودرا بحضور شاه موصوف ابراز نموده باشد خوشبختانه در اثر تدابیر و افكار بر جستهٔ وی بدون اینكه زحمت مداخلهٔ حرب عاید بشخص امیر كبیر شود با دران واقعه محاربه و خون ریزی بعمل آید عساكروسر داران امیر كبیر بدون جنگ به تصرف شهر فراه واخراج سلطان احمد خان مرحوم موفق گردیدند. موقعیت سید جمال الدین درین سفر مخصوصاً درین مورد بدربار نفوذ و بلندی حاصل كردزیرا سردارسلطان احمد خان (١٥) كه يك ذات رشيد ويك سردار معروف افغانستان بود هرگاه به تسخير قندهار موفق می شد بزرگترين صدمه به حكومت امير كبير رسانده مى توانست . پس از حدوث اين واقعه كه امير كبير به تنظيم واداره محالات فراه وغيره مصروف بود سردار سلطان احمد خان مرحوم باز دوم بهرات از راه فارس حمله كرده آن شهر را از تصرف عمال امير كبير خارج ومتصرف گرديد . سيد جمال الدين كه درين امر دست واغراض پولتيك ناصر الدين شاه فارس را شريك وشامل مى دانست رفتن امير كبير را بسرعت طرف هرات تجويز وتسخير هرات را بزودى الزام كرده امير كبير روانه هرات شده شهر را بمحاصره انداخت ولى در اغاز اين محاصره عمر سردار سلطان احمد خان سپرى شده برحمت ايزدى پيوست وسردار شهزاده خان پسرش چندى محاصره را طول داده آخر امير كبير آنشهر را به غلبه وقهر فتح وبهان روز داخل شدن بشهر وفات نمود. (١٦) بعد وفات اعلیحضرت امیر دوست محمد خان مرحوم در هرات چون شهزاده ها و اولاد آن پادشاه يك عده زیاد و غالب شان داو طلب سلطنت بودند و این واقعه نظر بحالت مریض و نزار وطن بلطمات شدیدتری بصحت او وارد می نمود لهذا سید جمال الدین که از جملة اولاد امیر کبیر از نقطهٔ استعداد ولیاقت و قابلیت فقط خلعت سلطنت را بوجود امیر شیر علیخان مغفور و امیر محمد اعظم خان مرحوم زیبنده میدید و این دو شهزادهٔ عالی مقام هم بلیاقت و کفایت خود مغرور بوده و نمیتوانستند از حق خود نسبت بدیگر خود صرف نظر نمایند لابد مسئلهٔ انتخاب را دو چار زحمت می ساخت. سید جمال الدین نظر بتمایل سرداران پر نفوذ که ممکن بود آنها هم مصدو حرکتی برخلاف رضای خود شوند بهر وسیلهٔ که توانست امیر محمد اعظم خان را وادار به بیعت امیر شیر علی خان ساخته وان شهزاده را اجازه نمود (۱۷) که خود شخصاً از باقی رجال کشوری وعساکر بیعت گرفته بامیر شیر علیخان تسلیم نماید . والحاصل اعلیحضرت امیر شیرعلیخان در سال ۱۲۷۹ در هرات بمسند سلطنت تقرر گرفته سید جمال الدین را مشیر اول ومصاحب خاص خود مقرر فرمود . ولی متاسفانه تحريك و اغراض بعضی ها امیر محمد اعظم خان را ازین اتحاد منصرف ساخته عازم شد که قبل از حرکت امیر شیر علیخان بکابل آمده و پای تخت را متصرف شود بنابر ان روانه کابل گردیده ولی در نواحی کابل از طرف عمال امیر شیر علیخان مدا فعه شده از تسخیر کابل منصرف و از راه لهوگرد بسمت جنوبی که جایـداد عهد شهزاده گی او بود منزوی گردید . اعلیحضرت امیر شیرعلیخان با سید جمال الدین ودیگر مستخدمین شاهی عازم ووارد کابل گردیده متمکن تخت شاهی شد رجال معروف را بکارها مقرر و ازان ( ۱۸ ) جمله از نقطه نظر خدمات ونفوذ قومی که محمد رفیق خان لودی داشت او را وزیر اول قرار داده ولی مرتبه عزت واحترام سید جمال الدین بحضورش بالا تر از ان بود محمد رفیق خان لودی از موقعیت خود نسبت به نفوذ واقتدار سید جمال الدین اطمینان کاملی نداشت لهذا درصدد بود که صدمه به موقعیت سید جمال الدین وارد کند. سید جمال الدین با اینکه رقابت شخص مقتدری را مثل محمد رفیق خان نسبت بخود احساس می کرد ولی از نقطۀ نظر فطرت بلند و خیالات عالی به آن اعتنائی نداشته تمام توجه ومساعی اش مصروف آن بود که کاری بمفاد وطن کرده وتوجه اعلیحضرت امیر شیر علیخان مرحوم را باجرای آن معطوف سازد . لهذا در اثر تشویق ورهنمائی های خیراندیشانه سید جمال الدین بود که اعلیحضرت امیر شیر علیخان به نشر جریده معروف « شمس النهار » موفق شده وچند نمره انرا در تمام ولایات داخله وخارجه انتشار داده بود که این جریده (۱۹) تا چندی دوام ورزیده . همچنان دیگر کارهای بزرگی را اساس و بنیاد گذاشته بود که بعضی از انها در عهد توقف سید جمال الدین وقسمتی هم پس از هجرت سید جمال الدین از طرف اعلیحضرت امیر شیر علیخان مغفور به محل اجرا رسانیده شد که ما از جزئیات آن صرف نظر کرده بذکر اثار بزرگ آن اکتفا می ورزیم : امور دربار بصورت خیلی عالی و مطابق سلیقۀ دربار شاهان بزرگ تنظیم گردید عساکر خیلی مرتب و منظم و نظیر آن در بعضی بلاد مشرقی کمتر دیده شده بود بايك تعداد کافی تشکیل گردید مکتب های عسکری و کشوری تأسیس شده شفاخانه بیطار خانه پوسته تأسیس و تکت پوستی طبع شد تسطیح راها و احداث مسافر خانه ها در عرض طرق مسافرت برپا و تعمیر شد کابینۀ وزراء القاب وعناوین صاحب منصبان عسکری و کشوری با سامی زبان افغانی وضع شد شهر جدید شیرپور احداث گردید ولی بخت برای افغانستان مساعدت ننمود که آن پادشاه (۲۰) بزرگ افغانی موسسات خودرا با کمال رسانیده واستفاده بوطن کرده می شد هم چنان تنظیم تجارت وروابط با خارجه صورت گرفته سیدجمال الدین میل داشت هر چه زود تر افغانستان بصورت دول معرو فه داخل اتحاد ومراودات باد ول خارجه شود که این مقصد او در اواخر حکومت اعلیحضرت امیر شیر علیخان آغاز شده نماینده های بعضی دول همسایه هم بکابل حاضر شده بودند ، بهر حال درآغاز کارزوائی که سیدجمال الدین بتمام نفوذ وقدرت داخل کار شده ونفوذ احکام وعملیات وی بی مانعی مجری بود این مسئله اسباب تر د دو پریشانی محمد رفیق خان لودین را فراهم کرده مزی الیه از در مخالفت علنی باسید جمال الدین روبروو بهر وسیله که توانست اسباب انزجاز او را فراهم آورد. اعلیحضرت امیر شیر علیخان با همه صفات ممتازه که داشت ولی در عین حال نفوذ سر داران وعمال بزرگ دولت خودرا ازخود دفاع کرده نمیتوانست چنانچه در ا و اخر حال حکومتش همین رافت قلبی اسباب جسارت خدام او شد . (٢١) شیرازه حکومتش از هم گسیخت. بهر حال سید جمال الدین از اوضاع محمد رفیق خان بکلی مأیوس شده بعنوان مسافرت موقتی از حضور شاه اجازه گرفته و عازم هند گردید. مسافرت دوم سید جمال الدین به هند در سال ١٢٨٢ سید جمال الدین عازم هند شده از طرف حکومت هند خیلی پذیرائی مجلل گردید و او را منحصر أ نظر بافکار بلندش در يك نقطه که خواه پنجاب بود یا میل داشت بدیگر جا مسافرت نماید پذیرائی کرده تحت مراقبت میداشتند. ولی بعد از تشریف بردن سید جمال الدین از خاک وطن اوضاع داخله ملك در اثر حملات متواتر امیر محمد اعظم خان و برادر و برادر زاده اش مختل شده اسباب پریشانی کار امیر شیر علیخان مرحوم فراهم شد حتی امیر محمد اعظم خان از راه شمال مملکت حمله بکابل آورده امیر شیر علیخان را منهزم و کابل را متصرف شده برادر بزرگ خود محمد افضل خان (۲۲) را پادشاه گردانیده و محمد رفیق خان لودی را بقتل رسانید. امیر شیر علیخان مرحوم بعد هزیمت کابل بقندهار تشریف برده یکعده قشون قومی تهیه و عازم شد که حکومت خود را دوباره تصاحب نماید ولی امیر محمد اعظم خان مرحوم بعزم دفاع روانه قندهار شد ، از واقعات مذکوره که سید جمال الدین در هند مطلع گردید فوراً از راه چمن و کویته خود را بقندهار رسانیده و چون دوباره تبدیل سلطنت افغانستان را موجب خونریزی ویربادی وطن عقیده داشت لابد از امداد امیر شیر علیخان منصرف و بتائید اعلیحضرت امیر محمد اعظم خان شامل و همکار وی گردید . امیر محمد اعظم خان و سردار عبدالرحمن خان برادر زاده اش شکست بقشون اعلیحضرت امیر شیر علیخان داده با سید جمال الدین عازم کابل گردیدند. بعد ورودشان امیر محمدافضل خان فوت شده امیر محمد اعظم خان جانشین او گردید و سید جمال الدین را (۲۳) وزیر اول خود مقرر داشته کار ها را بر وفق میل وارادهٔ او آغاز کرد . سید جمال الدین ازین پادشاه امیدزیادی راجع باصلاحات مملکت مینمود چه حقیقتاً این پادشاه عیناً صفات بزرگ منشی رامثل اعلیحضرت امیر شیر علیخان مرحوم دارا بود ولی قوت قلب وارادهٔ قوی رازیادتر داشت درین حال که اعلیحضرت امیر شیر علیخان بهرات رفته هنوز از مسئله تاج وتخت منصرف نشده بود و ضعیت محیط خیلی خطرناک و تیره مینمود چه احتمال جنگ وخون ریزی میرفت سید جمال الدین هم که خوبتر بطبیعت این دو پادشاه مانوس بود از آیندهٔ اوضاع نامطمئن و چاره جز توکل نمیدید. تا اینکه دوباره اعلیحضرت امیر شیر علیخان بتائید فرزند خود امیر محمد یعقوب خان مرحوم قندهار را دوباره تسخیر و از انجا عازم کابل شده کابل را نیز فتح وبسریر سلطنت جلوس فرمود ' امیر محمد اعظم خان فرار خاک فارس گردید . درین (٢٤) موضوع سيد جمال الدين متوقف كابل بوده دوباره مورد پذیرائی در بار شد و هم امیر شیر علیخان مرحوم نظر باحترام افکار بلند و خدمات گذشته او مصدر اوضاع ناخوب باوی نشده او را بحال خودش وا گذاشت . چون سید جمال الدین ازین هرج و مرج داخلی و اوضاع دلخراش محیط دیگر امیدی بآینده وطن نداشت و هم سر چشمه بد بختی های داخله وطن را ناشی از تصادم اوضاع پولیتیك خارجه میدانست در صدد شد که وجود خودش را بوطن مهمل نگذاشته پس ازان بحیثیت عمومی برای همه ملل مشرقی وخاك مشرق خدمت نماید . لهذا باین قصد و نیت که سعادت آینده و امنیت آتیه افغانستان وطن خود راهم در قبال خوشبختی و امنیت عمومی مشرق عقیده میکرد از حضور شاه اجازه مرخصی بعنوان تشرف کعبه در خواست نمود . اعليحضرت امیر شیر علیخان این در خواست او را پذیرفته بشرطیکه دوباره نزد امیر محمد اعظم خان که (٢٥) متوقف خاک فارس بود و باید سید نزداو نرود از و وعده گرفته و بعد پول مصارف راه و اجازه مرخصی بوی داد سید جمالدین در اواخر سال ١٢٨٥ عازم مسافرت خارجه از راه هند گردید در سال ١٢٨٥ هجری قمری سید از کابل روانه هند گردید ، حکومت هند از وی پذیرائی و استقبال مجللی نمود ، منزل عالی و همه گونه وسائل راحتی برای وی تهیه کردند ولی چون حکومت مشارالیه شخصیت بزرگ و خیالات بلند او را میدانستند لهذا دائره آمیزش و تعلقات ویرا بآهالی بومی آنجا محدود و پس از اقامت یکماه وسائل سفر وحرکت او را آماده نمودند . سیدروانه سویس گردیده از انجا بمصر تشریف برد ، مصر بآن تازه گی تحت استیلای اقتصادی حکومت برطانیا در آمده بود سید در جامع ازهر اقامت گزین شده حوضه درسی قایم وطالبین مصری بوی مراجعه نمودند . (٢٦) فضلای مصری بصحبت او مرتباً حضور یافته از وی در مضامین مختلفه کسب استفاده می نمودند . سید اوقات خود را آنقسم بساعات مخصوص تدریس طلبه ، صحبت فضلاء وشایقين مجلس وعظ و مباحث مذهبی و سیاسی ساخته بود . سید مخصوصاً از جملۀ تلامیذ و دوستان خود عده را که مستعد تر میدا نست به تنویر افکار وتنقیح اذهان شان میکوشید تا برای آینده مصر کفایت و لیاقتی بسزا داشته باشند همچنان در محضر عامه از معایب جهل ونواقص اداره مملکت از ضرر سلطۀ اجنبی بوسیله خطابه ها تنقید و اذهانها را بآن متوجه میساخت آخراً از نطقهای غرا و آتشینیکه دایر بسیاست خارجه وسوء اداره داخله می نمود اسباب تشويش حكومت محل شده مترصد بودند که برای اخراج سید موقعی بدست آورند . اتفاقاً در همان روز ها کشیشی از نصرانیان مجذوب فرمایشات (۲۷) سید شده بدست وی اسلام آورد، اقوام عیسوی مقیم مصر بمعارضه برخواستند ، مسلمین آنجا بدفاع قیام نمودند ، خدیو مصر موقع را غنیمت دانسته از طول اقامت سید معذرت خواست سید پس از مرور دو ماه یا کمتر در صورتیکه از افاده دروس مستقیم و نطقها و خطابه های غرا و مؤثر خود قلوب چند بن اشخاص مستعد مصری را حساس و افکار شانرا منور ساخته بود بطرف استانبول مراجعه فرمود ، دوستان و تلامیذ مصریش مایلزم سفر او را تهیه و بمشایعت مجللی او را وداع کرده ضمناً بدوستان و منسوبین خودشان باستانبول نوشتند که مراقب خدمات سید بوده و از فیض حضورش استفاده نمایند ۰ سید وارد استانبول شد بعض رجال و اشخاص آنجا نظر بتعرفی و توصیه مصری ها باستقبال او شتافتند ولی عالی پاشا صدر اعظم تورکیه که بحالات سید خوب تر سابقه داشت مقدم از همه باستقبال و پذیرائی سید جمال الدین (٢٨) کوشیده مقام و منزل عالی و همه گونه وسائل راحتی برایش تهیه کرد . صحبت های چند روزه و فیض افکار و فرمایشات سید جمال الدین ، عالی پاشا ، صدر اعظم را چنان واله و مفتون ساخته بود که معزی الیه وجود آن سید عالی را بهترین مربی برای خودش یافته حتی هیئت وزرای ترکیه را نیز بوی معرفی و در سلك مخلصینش داخل کرد تا باین سلسله آخراً تمام اشراف و اعیان درجه اول ترکیه تعلق و رابطه مخصوصی به سید پیدا کرده قوه ناطقه سحر آفرین و جاذبه کلام سعادت قرینش همه را به پیروی افکار و احترامش تسلیم میداشت . با اینکه در اوایل ورود زبان تورکی را کمتر محاوره توانسته و بزبان عربی صحبت میداشت ولی کمی از اقامت او نگذشته بود که در انزبان قدری ماهر شد که صفای ناطقه و بلاغت کلام و لهجه را بپایه عالی رسانید . (۲۹) وزراء و اشراف تورک دایماً در مجالس سید حضور رسانده از فیض صحبت وی تمتع و از افکار و خیالات بلند او مستفید میگر دیدند، عالی پاشاه و وزراء در غالب امور مهمۀ کشوری و مطالب سیاسی از وی استشاره و هدایات او را محترم میدانستند. سید در مدت اقامت به تصحیح افکار و تنویر اذهان بسی اشخاص و رجال درباری و غیره میکوشید. والحاصل سید افکار بلند یر ا نسبت باصلاحات مهمۀ امور داخلی و تنظیم اداره و تعین خط مشی سیاسی دولت و اصلاح معارف آنجا بدولت و اولیای امور پیشنهاد و تلقین میفرمود آخراً عالی پاشاه صدر اعظم بمقصد اصلاح امور معارف وی را بعضویت انجمن معارف باب عالی منصوب و رسمیت این مقام را از حضور سلطان برایش حاصل کرد. سید در مدت قلیلی باصلاحات معارف آنجا موفق شده ويك سر و صورت تازه وجدی بآن بخشید ، طرز تحصیل (۳۰) و مواد پروگرام را تغیر داده يك طريفه خاص و مواد موزون و معقولی را مقرر نمود ، کلاسهای فنی را ایزاد كرد ، در مجامع علمیه نطق های غرا و خطابه های پر جو شی دایر بمطالب علمی ، صنایع ، اقتصادیات،تجارت، اتحاد مسلمين ، مصائب و مشكلال مشرق وغيره ایراد میفر مود . مهم ترین خطا به ها و کنفر انس های وی در اثر در خواست رئیس انجمن علمی آنجا بود که در يك محفل خیلی محتشم و بزرگ که تمام نماینده ها و مامورین دولتی واشراف و علمای مملکتی حضور داشت اثر ابخیلی عظمت و اقتدار ایراد فرموده موجب تحسین و تمجید واقع گردید . رفته رفته حسن شهرت وی در تمام اقطار تورکیه نفوذ كرده اهالی برای شنیدن خطا به ها و فرمایشات سید بباب عالی می شتا فتند و سید هم اوقاتی را بر ای افاده عموم معین كرده بلافاصله باعطای کانفرانس ها و اجرای مواعظه می پرداخت اهالی تورکیه واله ومفتون فضایل و كلام سحر آفرین سیدشده همیشه بدور او مجتمع (۳۱) و از وی مدح و تمجید میکردند، خطابه های او را (سحر القلوب) نام نهاده بودند شهرت و نفوذ سید و جلب آنهمه احترامات اهالی نسبت بخودش آخراً آتش رشك را در قلب شیخ الاسلام مشتعل نمود، زیرا موقعیت و نفوذ شیخ الاسلام بكلی نزد اهالی ساقط شده مردم را در انجاح حوائج دینیه و علمیه بسید جمال الدین مراجعه میکردند و سید نظر باقتدار موقعیت خویش حقوق اهالی را از اتلاف صیانت می نمود لهذا شیخ الاسلام بهمدستی بعضی از حاسدین دیگر شاه را نسبت بسید مشوش ساخته وجود او را در ان سر زمین موجب فتته و مضر حال حكومت قرار دادند سلطان هم که هجوم احترامات اهالی را بطرف سید دیده و مطلع بود ازین مسئله اندیشیده مجبوراً از سید درخواست نمود که برای بر طرف شدن اجتماعات و هنگامهٔ مردم چند روزی از استانبول کناره گیرد. سید در اول سال ۱۲۸۷ قمری دوباره عازم مصر گردید و می خواست ( ۳۲ ) درین سفر صرف بتماشای آثار قدیمه و مبانی مهمه و تاریخی مصر پرداخته به مسائل آنجا تعلقی نداشته باشد و هم نمیخواست اقامت وی در ان مملکت زاید از چند هفته بطول انجامد بعد ورودش بمصر باریاض پاشا دوستی وی اتفاق افتاده ریاض پاشاه خیلی به احترام و تکریمش کوشیده بد لجوئی و تشویق او بمقصد طول اقامتش صمیمانه میپرداخت تاسید بدون اندیشه و تشویش کما فی السابق با فاده اهل مصر مصروف و مملکت را از وجود خود مستفید سازد ، وسائل خوش گذرانی و راحت سید راهم ریاض پاشاه بدرستی کرده ماهواره هزار غروش مصری خرچ جیب برایش تعین نمود . سید بدو ا مدرسه علمی دایر کرده از معقولات و منقولات بطالبین درس میداد و عادتاً در مجامع و محافل عامه اجرای وعظ و خطابه هم میفرمود . علاوتاً در ین مرتبه سید تاسیس یک انجمن سیاسی (۳۳) و حزب ملی را برای مصر نیز لازم دانسته لہذا از دانشمندان و فضلای مصری انجمنی بنام حزب وطنی تشکیل داد . مواد عدۀ پروگرام این انجمن حاوی مطالب اصلاحات امور داخلی و حریت سیاسی و اقتصادی مصر بود. رفته رفته موقعیت حزب وطنی ترقی یافته افکار تازه وجدی از آن مملکت نشأت نمود، مخصوصاً منافع خارجه مورد تنقید واقع گردید، مستر کلادستون معروف رئیس الوزرای انگلیس بمدافعه برخاسته اخراج سید را از حکومت مصر تقاضا کرد، چون بآن تازه گی توفیق پاشاه بجای ریاض پاشاه دوست سید جمال الدین منصوب شده بود این خواهش را پذیرفته امر باخراج سید داد . سید در سال ۱۲۹۴ قمری روانۀ هند و با یکی از شاگردان افغانی خود ابوتراب نام وارد حیدر آباد دکن گردید. حکومت حیدر آباد از وی احترام و پذیرائی نمود، فضلا و شایقین عرفانی از هر طرفی بوی مراجعه و از فیض صحبت (٣٤) او مستفید میگردیدند . ضمناً سید کتاب ( نفی مذهب دهری ) در انجا بزبان فارسی تالیف کرد . دائرة المعارف اسلام در بحث نام نامی سید محو ا له یادداشت های بلنت مصنف وسیاح بریطانوی و کتاب مؤ لفه براون مینویسد که : سید ازهند بامریکا رفت وچندمائی برای اموختن آداب وتمدن امریکا درانجا بسر آورد بعداز خروج سید که حزب وطنی وسائر دوستان سید متدرجاً هنگامه ضد اجنبی را بر پا کرده بودند درینموقع واقعات مصر بکلی شدت پیدا کرده حکومت بر طانی را دوچار مشکلات ساخته بود ، حزب وطنی بمقصد صحت اداره امور ونظم انقلاب خود شان کتباً از سید تشریف آوری او را در خواست نمودند ولی حکومت بر طانی ملتفت شده سیدرا بفوریت بکلکته جلب وتوقیف نمودند خبر توقیف سید بیشتر در روح احرار مصری مؤثر واقع شده معامله شان باخارجی بجنگ منجر شد ولی حکومت بر طانوی درین حال از جنگ کردن تردد داشته مجبور آ (٣٥) بسید جمال الدین مراجعه نمود که وی این قضیه را بین مصر وبرطانی اصلاح نماید. سید زاید از مقدور مصر مقاومت شأنرا دیده و دیگر منفعتی که از ان انقلاب به مفاد مصری ها تصور کرده نمیتوانست . لهذا چنین پیشنهاد نمود که برطانیا بعضی امتیازات خودشانرا که صدمه بروحیات مصر واحزاب وطنی رسانده بتواند آنرا لغو و به معارف مصر آزادی تمامی باید بخشد ، مصریها هم باین شرایط ایزاد چند مواد جزئی دیگر حاضر شده وبالاخره صلح بین مصر و برطانی قایم شد یکنفر مورخ انگلیسی در کتاب معروف خود که موسوم ( بواقعات سال ۱۸۷۹ برطانیا و مشرق ) است حالات پرافتخار سید را بايك نگارش صاف و بی الایش نوشته ضمناً میگوید که : اعم از موقعیت بلند و خیالات عالی این فیلسوف روز گار ملل بزرگ را باحترام خود مجبور کرده بود مخصوصاً بملت انگلیس يك حقی دارد (٣٦) زیرا در واقعات سال مذکور بین برطانیه و مصر سید جمال الدین بهترین کوشش را بخیر و منفعت طرفین ابراز نمود ، یعنی اگر برطانیا مجبور بمحاربه می شد در سیاست عمومی مشرق که بآن تازه گی آشنا شده بود خساره مند میگردید وهمچنین اگر مصریها تن به این حرب میدادند دیگر نمیتوانستند قد خود را در عالم بلند کنند . والحاصل پس از خاتمه یافتن وقایع مصر حکومت انگلیس بسید جمال الدین اجازه داد که هر جامیل دارد برود ، سید از بندرگاه کلکته مستقیماً روانه لندن شد ، چون شرح حالات و خیالات عالی او را جراید انگلیسی قبلا نوشته بودند معروفین شهر ورود اورا انتظار داشته بوقت تشریف آوردنش از طرف معززین ولاردهای معروفه و فضلای شهر و جمعیت های علمی استقبال خوبی شده از طرف بلدیه شهر برایش منزل و وسائل راحتی معین گردید ، اهل فضل و شوقمندان علوم همواره بحضورش مشرف شده از وی استفاده مینمودند ، بعد سید میل فرمود ( ۳۷ ) که چیزی از علوم نظامی در انجاه تحصیل کند لهذا بیکی از مدارس نظامی آنجا شامل شده در کمی مدت بهترین تحصیلی نمو ده تو انست ، عجب تر اینکه نظر یات و تطبیقات خود را بآن افزوده همان علوم را تا چندی باهالی آنجا تعلیم میداد . مجامع علمیۀ لندن در کانفرانس های بزرگ او را دعوت و با ایراد نطقها و خطابها بمقصد استفادهٔ عموم تکلیف میکردند ، سید از نطقهای غرای خود که بخود زبان انگلیسی ایراد میفر مود سامعین را مات ومبهوت فضایل وفصاحت خود ساخته بود . رجال معرو فۀ لندن اعم از معر وفین داخلی و خارجی بحضور سید تعلقات خاصی داشته اکثراً وی را بمنازل خود شان دعوت میکردند بآنحال سید از سودای مشرق آسوده نبوده با نماینده های دول مشرقی مقیم آنجا علایق خصوصی داشته راه ورسم پولتيك مغربی را بآنها می آموخت ، از آنجمله پرنس ملکم خان معروف سفیر ایران بود که از فیض مصاحبت سید خیلی استفاده (۳۸) كرده بايك خيالات عالى وافكار بلند بمقصد اصلاحات كشور فارس پيشنهادات مهمی بپادشاه و مملكت خود تسليم داشته آثار خوبی نوشت. بعد از اقامت چند وقته سيد بعزم سياحت خاك فرانسه از لندن خارج شده وارد پاريس گرديد علماء و مشاهير فرانسه از وی احترام و پذیرائی خیلی زیادی كردند اتفاقاً سید در آنجا شاگرد معروف خودش «شيخ محمد عبده» استاد سعد زغلول فقید را ملاقات كرد. سید جمال الدین در سرزمین آزاد فرانسه خوب تر میتوانست خدمتی بعالم شرق نماید لهذا بعضی دوستان و تلامیذ مصری خود را جمع كرده بوسیله آنها باب مراودة الوثقی در پاریس تاسیس کرد كه يك شعبه بزرگ آن مطابق پرو گرام سید در مصر دایر شده مصروف خدمت بودند، مقصود این انجمن غالباً اتحاد مسلمین وآزادی مشرق زمین بود. مجله هم ازین انجمن در پاریس بنام عروة الوثقی (۳۹) بقلم خود سید انتشار می یافت که مرتباً ۱۸ نمره آن بطبع رسیده در بعضی بلاد مشرقی شایع شد . چون این مجله مخصوصاً بسیاست استعماری حمله میکرد حکومت برطانیا اول آنرا در هند سخت قدغن کرده حتی در بنادر عرض راه هم مورد سانسور شدید واقع گردید . سید برعلاوه این مجله را بمسائل پولتیکی مشرق مثل ممالك افغانستان وطن خود و تورکیه و مصر و فارس و هندوستان در جرائد فرانسه مقالات مهمی میداد . جمعیتهاى علمی واشخاص فاضل وبزرگ فرانسه ازوی خیلی احترام واکثراً بصحبت او فایض شده از فرمایشات آن استفاده می نمودند از انجمله فیلسوف فرانسه مسیو «آرنست رنان» است که در نتیجه مناظرت قلمیه باو در جرائد بالاخره باهم آشنا و یکی از معتقدین فیلسوف افغانی بشمار میرفت و نیز در همین زمان بود که مشاجرۀ قلمی بین فیلسوف قرن ۱۹ فرانسه ار نست رنان و سید در سر خطابه که اول الذکر در صوربون راجع باسلام (٤٠) وسائلس ایراد نموده ضمناً عدم مساعدت های اسلام را در فعالیتهای علمی وفنی بیان داشته بود واقع گردید وسید در خطابه وی مقاله بنوشت که اولین بار در روزنامه فرانسوی ژورنال دی دیبه ویکی از روز نامهای جرمنی اشاعه یافت ودر همین وقت بود که سید با فیلسوف مذکور مصاحبه نمود واو درباره سید گفت «من وقتی باین مرد هنر ور شرقی مواجهه شدم دوستان قدیمم ابن سینا و ابن الرشد را بیاد آوردم و تصور کردم در مقابل ایشان قرار گرفته ام. پس ازآن دوستان و تلامیذ او از لندن بخدمت سید اصرار کرده عودت اورا خواهش نمودند، سید هم عازم لندن شده دوستان خود را ملاقات و دوباره بپاریس تشریف آورد بعد عازم سیاحت بعضی شهرهای معروفه فرانسه گردید. چون صیت شهرت سید جمال الدین افغان از ممالك متمدن مغربی در شرق خوبتر و روشن تر انعکاس نمود شاهان مشرقی بآرزوی ملاقات وی افتادند، از آنجمله (٤١) ناصر الدین شاه ایران مقدم از همه تلگرافات متعددی بسید کشیده تشریف آوری‌ش را بفارس تمنا نمود، سید هم که این مسافرت را بآن مملکت مطابق آمال و خیالات خود میدید فوراً بخاک فارس عازم شده از راه نجد و عراق و اصفهان وارد طهران گردید . ناصر الدین شاه از وی احترام و پذیرائی درستی کرد بعد از ملاقات و مصاحبه ها موقعیت سید در قلب او جا گزین و در غالب امور مملکت خود از وی مشاوره میخواست . سید که در جمله نواقص امور اداره وضعیت قشونی آنجا را خیلی خراب و برهم یافت نخست باصلاح آن توجه می‌فرمود . چون مطابق اداب آنوقته اکثر خانزاده‌ها و سرادار زاده های خورد سال و بی تربیه در راس قطعات اردو قرار گرفته بودند سید غالب آنها را منفصل و مقرر داشت که بعد از این بدون استحقاق خدمت کسی صاب منصب عسکر شده نمیتواند، این حرکت خلاف تمایل متنفذین و درباریان واقع شده همه بر علیه سید کینه می‌ ( ٤٢ ) پروراندند تا اینکه بواسطه دسائس و نمامی خاطر شاه را از وی منحرف و سید ناراض شده از راه انزلی عازم خاك روسیه گردید . روسیها از وی خیلی استقبال مجللی نموده مطابق حکم حکومت پطروگرادوی را بقطار مخصوص پادشاهی عازم ماسکو نمودند که بعد چند روز توقف روانه پطروگراد گردید . قراریکه جریده افغانستان منطبعه لاهور در شرح حال سید مینویسد : - در همین وقت بود که یکی از امرای دولت روسیه از سید اجازه ملاقات خواست و سید چون زبان روسی را تا آنوقت نمیدانست لهذايك هفته از ملاقات مذکور عذر خواست و در ظرف این يك هفته زبان روسی را اموخت طوریکه درروز ملاقات بخوبی میتوانست مرام اورا به فهمد و مرام خود را اظهار کند وقتیکه سید وارد پطروگراد میشد : از دربار امپراطوری رجال عمده در بازی و فضلای روسیه (٤٣) باستقبال وی شتافته باحترام وی را داخل عمارت دولتی کردند بعد از ان امپراطور او را ملاقات واز صحبت های وی محظوظ شده جای راحت ووسایل خوشگذرانی او را بهاء ورین خود سفارش کرد ولی سید که از ان تجملات مستغنی بوده وسروکاری بامحافل ومجالس علمی وعرفانی داشت ازحکومت آن جا خواهش کرد که ویرا اجازهٔ تماشا. ومنا ظره باا نجمن های آنجا بدهند حکومت خواهش او را پذیرفته سید مرتباً درانجمن ها تشریف بر ده نطقها و خطابها میفرمود و راجع به سیاست روسیه ومشرق نواقص خط حرکت حکومت را نقادی میکرد جمعی باین افکار طرفداروی شده ستایش میکردند ولی سیاسیون دولتی متعرض شده خارج شدن سید را تقاضا مینمودند ، لابد سید روسیه را ترك كرده در سال ١٣٠٦ هجری قمری از راه پولند وخاك جرمنی دوباره بپاریس عودت فرمود. ناصرالدین شاه قارجار که در ان روزها تازه وارد پاریس شده بود مجاری امورآنجاوی را متأثر و از نظر یا تیکه سید ( ٤٤ ) راجع باصلاحات مملکت او پیشنهاد می فرمود بخاطر آورده خیلی از رفتاری که با سید شده بود تاسف داشت تا اینکه از تشریف آوری سید در انجا شنیده باوی ملاقات واز ماجرای گذشته خیلی معذرت خواسته دوباره رفتن او را بفارس از وی خواهش نمود سید خواهش شاه ایران را پذیرفته بمعیت او روانۀ طهران گردید درین مرتبه شاه بیشتر باحترامش افزوده سید از موقعیت بلند خود استفاده کرده برای اصلاحات اساسی مملکت توصیه فرمود . نخست انجمن بزرگی در انجا تاسیس واشخاص مستعد را از علوم مختلفه درس میداد ولی روح این دروس از تربیۀ فکری وتنویر وازيك عده افكار عالی وطن پرستی مشحون بود در کمی زمان اشخاص زیادی از فارسیها بکنه مسایل مملکتی و مجاری اداری داخل وطن پیبرده با لجمله از بین همه آن تلامیذ سید جمال الدین واعظ اصفهانی ، شیخ محمد خیابانی ، (٤٥) رضا خان کرمانی ، اصرار موقعیت درجه اول کردند ، دیگر طالبین هر کدام در علوم و افکار مختلفه از ان استاد شهیر استفاده می نمودند . افکار تجدد پسندی در ان سرزمین بخوبی نشو و نما یافت کمی ازین دوره توقف سید نگذشته بود که شهرت فضل و لیاقتش تمام محیط ایران را استیلا کرده اهالی و طالبین از جهات مختلفه بحضورش میرسیدند و ضمناً کلمات برجسته و مطالب ملی از دهن ها نشئت کرده در گوشها تاثیرات عمده می بخشید در باریان از موقع استفاده کرده دوباره شروع بنمامی نمودند صدر اعظم فارس بهمدستی کامران مرزای نایب السلطنه که بیشتر از همه به موقعیتهای خود می ترسیدند زیاده باین مطلب تقویت کرده خاطر شاه را نخست افروخته ساختند سید جمال الدین از وضعیت در باریان رنجیده بزیارت شهزاده عبدالعظیم طهران پنا گزین و مردمان که در انجا اجتماع میکردند مقابل شان خطابه های غرا و نطق های پر جوشی میفرمود که طنین انداز در تمام محیط شده بنیان ستمکاران را بلرزه می آورد. (٤٦) آخراً شاه ایران بانهایت شدت وقهر پنجصد نفر سوران شاهی را فرستاده سید جمال الدین افغانی را از بست شهزاده عبد العظیم جلب کرده با بسی اوضاع اسف آور از خاك فارس خارج نمود. سید با تن کوفته وبيمار وخاطر افسرده ونزار در عراق متوقف و دوستان و تلا میذیکه دران دیار داشت از وی پرستاری می نمودند . سید با این همه آلام ومصیبتیکه از خاك فارس ديده بود یأسی نداشته از طرف شاگردان خود اطمینان می پرورانید كه انها شاید بتوانند در ان سرزمين مصدر کاری شوند مکاتیب سید که پس از مفروريت باشخاص با نفوذ ایران میفر ستاد در پیش رفت این عملیات می افزود مخصوصاً امتیاز تمبا كورا که در ماه مارچ ١٨٩٠ حکومت ايران بيك شركت انگلستان دادويك منبع مهم عائدات ملت ایران را بمفاد خارجی و اگذار شد برای پیش رفت نظریات اصلاح طلبان كمك خوبی نمود بسید موقع داد تا مکتوب باحرارت و مهیج بمرزا حسن شیرازی اولین مجتهد قمرا نوشته (٤٧) توجه اور اباسراف وابذال بیت المال به دشمنان اسلام معطوف نماید زیرا دولت ایران اوروپائیانرا سابقاً بوسیله اعطای امتیازات مهمه و مال ذریعه انحصار تمبا کو گویا از حیث اقتصاد بر دیگران ترجیح و فضیلت میداد و سید در مکتوب خود در باب سوء اداره وظلم حکومت ایران مخصوصاً علی اصغر خان وزیر اعظم نیز اشاره کرده برای بر انگیختن و مداخلت علمی این مجتهد عالی مقام و همراهان او در امور دولت کراراً وجوه وعلل مذهبی را پیش آورده نتیجه فوری این اقدام سید این شد که مجتهد مذکور فتوائی بر علیه استعمال تمباکو بتمام مسلمین (مادامیکه حکومت معاهده انحصار مذکور را فسخ نکند) صادر نمود تا اینکه حکومت ایران اخیراً مجبور گردید امتیاز مذکور را فسخ و به شرکت مذکور غرامت بدهد و چنانچه کمی نگذشته بود که شاگردان سید هنگامه وطن پرستی را در فارس برپا و اول حال رضا خان کرمانی در عین موضع شهزاده عبد العظیم (٤٨) بتلافی جرمیکه بر علیه استاد محترمش رفته بود قیام و پس از ان سید جمال الدین ثانی یعنی جمال الدین واعظ اصفهانی (معروف با سدا یادی) با بك شور و جديت فوق العاده در مجامع و اتفاق مختلفة فارس داخل اقدامات بزرگ شده روح حريت و آزادی را بفارسیان میدمید و مطالب حقه حقوق عامه و منا فع وطن را با ها لی آنجا خاطر نشان و روز مره بعدۀ طرفداران وطنیت می افزود همچنان شیخ محمد خیابانی بجدیت و گرمی تمام مصروف این خدمت بود که اخیراً شخص مقدم الذکر در عهد مظفر الدین شاه و سید جمال الدین اصفهانی که در واقعه مخالفت محمد علی شاه قاجار با مات چون وی در رأس حزب وطنی قرار گرفته و مورد تعقیبات شدید حکومت واقع شده بود لابد بهمدان فرار کرده بحاکم آنجا که از دوستانش بود متوسل شد ولی حاکم مذکور و برا اسیر کرده بالاخره بموجب حکم تلگرافی شاه در سال ١٣٢٧ بقتلش رسانیدند . همچنان شیخ محمد خیابانی بجرم وطن پرستی بدار آویخته شد . ( ٤٩ ) والحاصل از اول اخراج سید در خاك فارس متوالیاً انقلاب ملی شروع شده در سالهای ١٣٢٦ - ١٣٢٧ بعد ضیاع اسف ناك قتل شاگردان معروف سید جمال الدین افغانی مثل رضا خان وسید جمال الدین اصفهانی و شیخ محمد خيا بانی و خلع محمد على شاه قاجار تأ سيس شو رای ملی دو باره امنيت قايم وشورش تسكين گرديد سيد جمال الدين افغان بعد حصول صحت بموجب در خواست تلگرافی یکی از وزرای لندن بانگلستان عازم شد تلامیذ ودوستانش مقدم او را گرامی دانسته باحترامش میکوشیدند حکومت هم بوی محبت واحترام کرده ازوی خواهش نمودند که دران مجمع بزرگ نطقی ایراد نماید سید همچنان نطق مؤثری ايراد فرمود كه حاضر ين بی اختیارانه میگریستند حکومت امر کرد آن نطق عالی را بالتمام نوت کرده شایع کنند . مستر گراهم نام انگلیس میگوید گرچه من موقع ايراد نطق حاضر نبودم ولی سواد آنرا که در جراید (٥٠) خواندم بی اختیار بمن هم رقت و گریستن دست داد نمیدانم در کلام سید چه سحر وروح موجود است که شنونده را بی اختیار واله و مجذوبش میدارد . آخرآ سلطان عبدالحمید سلطان ترك نامه بسید فرستاده تشریف آوری او را باستانبول خواهش نمود ' سید که باخلاق وحالات خصوصی آن سلطان مطلع بود قدری در رفتن تردد داشت ولی مجدداً نامهٔ سلطان بوی رسیده بنام دوستی اسلام ومملكت ترك آمدن وی را خواهش نمود سید لابد عازم استانبول وبدواً خیلی بحرارت از طرف سلطان پذیرائی و بمنزل عالی وكالسکه شاهی ودیگرتحفها ونوازش شاهانه امتیاز یافت 'سید هم از جمله مشاورین ومصاحبین شاهی بوده واکثراً بدربار سلطان مشرف می شد وهم به تربیت اشخاص صحیح ولایق میکوشید . که اخیراً روح تربیه از شاگردان سید در محیط اثر کرده ، اسباب نجات وسعادت ملت ترکیه گردید. والحاصل در ان تازه گی نامهٔ از طرف ناصرالدین شاه (٥١) فارس به سلطان عبد الحمید خان رسیده ویرا نسبت بسید خیلی مشتبه ساخته بود همچنان نظر باتیکه سید بآن تازه گی داخل يك اقدام بزرگ شده و بمقصد اتحاد اسلام و تشکیل خلافت كبرای اسلامی با سلطان داخل مذاكره وبملا ميز خود در ممالك اسلاميه سفارشات وآنها را بموافقت نظر علما و بزرگان ممالک اسلامیه راجع به این موضوع توصیه کرده بود که نتیجه این مقصد چون به منفعت استعماریون مضر واقع میشد لهذا نمایندهای بعضی دول وهم اشخاص دربار عبدالحمید خان را بر علیه سید تحريك كرده و رفته رفته آنها قوت گرفته سلطان را بكلی نسبت بسید عصبانی و از دربارش منفور ساختند تا اینکه برای سید مرض سرطان پیدا شده ضمناً در بین دو اسمی بوی خورا نیدند سید بعد چند روز بستری شدن در سال ١٣١٦ قمری هجری مطابق ٩ مارچ ١٩٠٠ میلادی ازین جهان فانی برحمت ایزدی پیوست . (٥٢) این نابغهٔ دهر پس ازینکه ٤٣ سال عمر شریف خود را بمقصد استفادهٔ بشریت مخصوصاً بآرزوی نجات و خوش بختی و سعادت مشرق صرف کرد و در راه این مقصد بسی صدمات دیده و مسافرتها نمود آخراً از دست یکی از سلاطین مشرق حیاتش فانی شده درصورتیکه مغربیان با همان مخالفینیکه سید بمقصد استرداد حقوق مشرقیان بآنها دست و گریبان بوده آنها هر زمان از ان نابغهٔ بزرگ خیلی احترام کارانه و صمیمانه پذیرائی میکردند و قیمت واقعی او را بخوبی میدانستند. سید عالی بعمر ٦٢ از جهان در گذشته در قبرستان شیخلر مرز الغی (استانبول مدفون و در چند سال قبل از طرف امریکائیهای قدرشناس مرقد مبارکش بصورت خیلی عالی تعمیر گردیده از آثار معروفه و تالیفات این نابغهٔ افغانی آنچه تا حالا بنظر رسیده و معروف میباشد این آثار است. مجلهٔ عروة الوثقی منطبعهٔ پاریس، کتاب الرد (٥٣) على الدهرين ، مقالات جمالية البيان فى الانكليز والافغان مجموعة ضياء الخافقين ، تمة البيان فى التاريخ افغان وسوانح عمر جمال الدين ، القضا و القدر ، الوصية السيانة الاسلاميه ، سيد جليل افغان بر علاوه زبان مادری خویش غالب زبانهای ملل مشرقی را میدانست که از آن جمله عربی ، ترکی ، استانبولی ، تورکی ماوراءالنهر ، فارسی ،هندی ، بدرستی و فصاحت محاوره می توانست . همچنان از زبانهای ممالک مغربی انگلیسی ، فرانسه را بدرجه خوب و روسی را بقدر متوسط مکالمه میکرد . تخصیص وی در علوم دینیه ، فسلفه ، حکمت ، ریاضیات پولتيك عصر ، علوم نظامی بدرجة اعلی بوده و در بلاد مختلفه ازین علوم درس داده وعلمای معروفه این علوم را در همه جا به بر تری و فضل و لیاقت خود قانع وهنگام مباحثه و مناظره های علمی مات و مبهوت فرموده است . شرح فضايل وصفات این مرد بزرگ را غالب اشخاص در ممالک مختلفه مخصوصاً فرانسه و انگلیس نوشته اند (٥٤) و کتبیکه درین مورد بنظر ویاد داشت نویسنده رسیده قرار آتی است . ۱ : « بیوك آدم لر » تا لیف هیئت علمیه ترکیه مطبعهٔ استانبول . ۲ : « اشهر مشاهیر شرق » از مطبوعات مصری . ۳ : « مشاهیر شرق » اثر ژورژی زیدان مورخ معروف ٤ : « کتاب واقعات سال ۱۸۷۹ » « برطانیه ومشرق » در انگلیسی . ٥ : مجلات الهلال مصر . ٦ : تاریخ سلطان محمد خان بارکزائی افغان . ۷ : تاریخ دپتی حیات خان افغان . ۸ : تذکرة الابرار . ۹ : نگارستان . ۱۰ : سکینة الفضلا . ۱۱ : شمع انجمن . ۱۲ فرحت حسین فارسی . (٥٥) چون شرح صفات وتوضیح حالات وکمالات و کابینه خطابه ها ونطقهای سید که میتوانند خوانندگان از مشاهده ومطالعۀ آنها قیمت و عظمت واقعی مقام سید افغانی را فهمیده يك مجله کتاب ضخیمی لازم دارد عجالتاً نویسنده باین مختصر پرداخته عرض اعتذار می نماید. غلطنامه صفحه سطر غلط صحیح ۱ ۷ میشومه مشئومة ٤ ۱ جنبه جنسیه ٤ ۲ ایقا ابقا ٢٤ ۱ موضوع موقع ٢٦ ۳ اقسم تقسیم ٢٦ ۱۳ حکومت محل حکومت محلی ۳۱ ۱۰ فلمئنه فتنه ۳۳ ۳ مواد عده مواد عمده ٣٦ ١٤ وسائل را وسائل ٤١ ۱۵ صلب صاحب منصب ٤٤ ۱۵ تلامیز تلاميذ ٤٥ ۱ اصرار احراز ٤٨ ۳ ایادی آبادی ٤٩ ۵ محمد عل محمد علی شاه ٤٩ ١٤ التمام اهتمام ٥٢ ۱۰ مرزا الغی مزار لغی کتیبه سنگ مزار حضرت سید جمال الدین افغان در استامبول محصلین افغان در موقع زیارت مقبره حضرت سید جمال الدین افغانی در استامبول [BLANK PAGE] [BLANK PAGE] [BLANK PAGE] [BLANK PAGE] [BLANK PAGE] [BLANK PAGE]