تصویر حضرت مولانا جلال الدین محمد الرومی قدس سره السامی در عنفوان جوانی کشیده شد بمناسبت احتفال پنجصد و پنجاهمین سال ولادت مولینا نورالدین عبدالرحمن جامی هروی آبدات نفیسه هرات تألیف سرور گویا اعتمادی از نشرات انجمن جامی ریاست تنویر افکار وزارت مطبوعات عقرب ۱۳۴۳ [BLANK PAGE] بمناسبت احتفال پنجصد و پنجاهمین سال ولادت مولینا نورالدین عبدالرحمن جامی هروی آبدات نفیسه هرات تألیف سرور گویا اعتمادی از نشرات انجمن جامی ریاست تنویر افکار وزارت مطبوعات عقرب ۱۳۴۳ [BLANK PAGE] تمثال فرخندۀ اعلیحضرت معظم همایونی [رؤف الله؟] [مکمل؟] نائب جمعية المستقلة [بالامة؟] تصویر حضرت مولانا عبدالرحمن که از روی عمل استاد بهزاد دولت جهانگیری کپیه نموده [ILL] [ILL] خریطه شهر هرات و توابع (مرتبۀ خانیکوف در سنه [ILL]) (ماخوذ از مجله [ILL] سنه ششم) [BLANK PAGE] مقدمه ای برآبدات نفیسۀ هرات تالیف و تتبع فاضل محترم استادگویا اعتمادى که چندى قبل از طرف انجمن تاریخ چاپ و نشر یافت چنانکه خودمولف اظهار میدارند مطالب را ترجمه نموده و برخی تعلیقات وحواشى و تذکر آن مطالبیکه در تاریخ هنر و ثقافى هرات ارتباط مستقیم داشته است بر آن افزوده اند. نسخه هاى چاپى این رساله بکلى کمیاب شد و ذوقمندان این رساله اصرار چاپ آنرا داشتند، انجمن جامى مناسب آن دانست تا از دو لحاظ این کتاب چاپ مجدد شود و در صف دگر کتبیکه بمناسبت پنجصدو پنجاهمین سالگرۀ مولینا نورالدین عبدالرحمن جامى (٨١٧-٨٩٨) چاپ ونشر میشود قرارگیرد. ۱-آبدات نفیسه هرات بخصوص تعمیروترمیم و کاشى کارى مسجد جامع هرات که درعصر جامى بهمت و کوشش امیرعیشیر نوائى مربى و مشوق بزرگ جامى هروى صورت گرفته است و در این رساله شرح وبسط یافته . ۲-توضیح وتاریخ گنبد سبز که به نزدیکان سلطان حسین بایقر ار بط و پیوند دارد و درعصر جامى رنگ هنرگرفته است. امیداست به نشر این رساله ورق دیگرى بر کتاب تاریخ هنرى هرات باستان افزوده شود. «مایل هروى» [BLANK PAGE] بسم الله الرحمن الرحیم نقشه آثار هرات اخیراً در شمارهٔ ماه می ١٩٤٧ اورینتل کالج مگزین منتشرهٔ پنجاب یونیورستی لاهور مقاله بنام نقشهٔ آثار هرات با يك نقشهٔ آثار هرات مرتبهٔ خانیکوف خاورشناس روسی بترجمه و اضافات دوست فاضل و دانشمند محترم جناب پروفیسور محمد شفیع خان سابق پرنسيپل اورینتل کالج نشر شده و اينك با اضافات و تعلیقات چندی از طرف نگارنده بمطالعهٔ علاقه مندان به آثار و آبدات نفیسهٔ تاریخی تقدیم میشود جناب پروفیسور محمد شفیع از محققین ارجمند و دانشمندان عالی مقام خطهٔ پنجاب اند یعنی همان خطه که بقول غنیمت : بخوبیها ز کنعان میبرد دست برین دعوی که دارم شاهدی هست مسقط الراس ایشان شهر قصور است و در آن شهر تاریخی بتاریخ ٦ اگست ١٨٨٣ ع بدنیا آمده اند از زمان صبا الی شباب و از شباب الی شیب ۱ با شوق غریزی و سوق طبیعی بی عدیل خویش به تتمیم فضایل و تکمیل علوم و آداب ادامه داده و امروز با احاطه و تبحری که در علوم و آداب اسلامی دارند یکی از اساتید و ارکان بشمارند علاوه بر ین فضایل و مزایا خدمات بی وقفه و تظاهر بمعنویات جامعه و تعلیم و تربیه فرزندان و شاگردان و بی آزاری نسبت بهر چیز و هر کس وصفای قلب و ضمیر نسبت به همنوعان صفوت و خلوص با دوستان و یاران امداد و كمك به نیازمندان و محتاجان از صفات بارزه و مکارم مشخصه ایشان است در دوران زندگانی علمی خود مقالات و رسالات و کتب بسیار قیمت دار و سودمند که از ذخایر ملی ماست راجع به مفاخر و ما ثر وطن عزیز ما نوشته و طبع کرده اند که بعضی از آنان قرار ذیل اند : (۱) مطلع السعدین در دو جلد با مقدمه و حواشی استادانه و فرهنگ لغات طبع لاهور . (۲) افغانان قصور شماره اگست اورینتل کالج میگزین ۱۹۲۸ (۳) دربار سلطان حسین میرزا و سر پرستی علم و هنر شماره می ۱۹۳۴ (٤) خط و خطاطان ( اکثر آن از هرات است ) شماره اگست ۱۹۳۴-۱۹۳۵ (٥) سفر نامه چین از زبده التواریخ حافظ ابرو شماره نومبر ۱۹۳۰ (٦) آداب الحرب والشجاعه (حکایات متعلق بخانواده غزنویه) شماره نومبر ۱۹۳۷ اکثر این مقالات و رسالات در دوره های مجله کابل از طرف نگارنده ترجمه و طبع شده اخیراً مقاله را که بنام نقشه آثار هرات ترجمه و با ۲ اضافات سودمند در اورینتل کالج میگزین طبع نموده اند بفارسی ترجمه و با تعلیقات چند و ضمیمه دو مقاله به عنوان مسجد جامع و گنبد سبز بمطالعة خوانندگان میرسد در خاتمه از طرف عموم علاقه مندان علم و ادب و اعضای انجمن تاریخ افغانستان نسبت به خدمات ارجمند و قابل تقدیر و تمجید حضرت پروفیسر در راه علم و دانش و مساعی موفوره شان اظهار تشکر و امتنان می نمایم و توفیق بیشتری را از خداوند کریم بر ایشان التجا میکنم. شب مردان خدا روز جهان افروز است روشنان را بحقیقت شب ظلمانی نیست سرور گویا اعتمادی يك نقشه آثار هرات را با اطراف و نواحی آن خانیکوف خاورشناس فاضل روسی در سنه 1858ع مرتب نموده و در 1860 در ژورنال اشياتك شایع شده است غرض از نقل و انتشار این نقشه بحروف فارسي كمك و امداد یست بتاریخ هرات و آن هم بهترین دوره آن یعنی زمان سلطان شاهرخ و سلطان حسین بایقرا . راجع به هرات تاریخ‌های متعدی (شاید اقلاآ 12-13) کتاب نوشته شده که از آن جمله روضات الجنات في اوصاف مدينة الهرات است با آنکه این کتاب تا کنون (1) شایع نشده ولی در هر جا شهرت بسیار دارد در آغاز این کتاب مصنف آن ( معین الدین الزمجى الاسفزارى ) تاریخ های قدیم هرات را چنین ذکر کرده است : سلف در باب این بلده خلدآئين كتب ساخته اند و از کیفیت قضايا «1» خلاصه این کتاب در ژورنال ایشياتك بزبان فرانسوی در 1860 ع شایع شده است . ۳ و وقایع تالیفات مشتمل بر ذكر هرگونه عجایب و بدایع پرداخته مثل امام ابواسحق احمد بن یاسین وثقة الدین شیخ عبدالرحمن فامی که تاریخ قدیم هرات را نوشته و ربیع فوشنجی که کرت نامه نظم کرده وسیفی هروی که احوال بعضی از ملوک کرت در قلم آورده . «نسخه کتابخانه دانشگاه پنجاب، علامه سخاوی در الاعلان بالتوبيخ ص ۱۳۳ نیز تاریخ های هرات را ذکر نموده مگر عبارت نسخه مطبوعه ناقص و ممسوخ معلوم میشود با این هم استاد نامبرده میگوید كه يك تاریخ هرات را شیرویه نوشته است و دیگر را ابونصر فامی وضیاء مقدسی از کتاب فامی اختصار کرده است ابو اسحق احمد بن یاسین الهروي الحداد نیز دو تاریخ نسبت هرات نوشته است : «احدهما علی المعجم والآخر لابی عبد الله الحسن بن محمد الکتبی اظن» عبارت بالا ناقص است و تنها این قدر معلوم میشود که الحداديك تاريخ به ترتیب حروف تهجی داشته است و از خصوصیت تاریخ دیگر آن چیزی معلوم نمی شود و هم بطور صحیح مکشوف نمیگردد که الکتبی مصنف تاریخ جداگانه هرات است یا کسی دیگریست. در کشف الظنون طبع استانبول ج ۱ ص ۲۳۵ از هفت تاریخ هرات ذکر گردیده بدین قرار : تاریخ ابو اسحق احمد بن محمد بن يوسف البزاز الحافظ تاريخ احمد بن محمد بن سعيد الحداد ، تاريخ ابي روح عیسی الهروی متوفی ٥٤٤ تاریخ ابو نصر عبدالرحمن بن عبد الجبار القيسي الحافظ، تاريخ ٤ ثقة الدين عبدالرحمن الفامی (١) «وهو اول من صنف فيه» تاریخ نور الدین عبد الرحمن الجامی متوفی ۸۹۸ و روضات الجنات معین الدین الزمچی تالیف ۸۹۸. الفامی متوفی ٥٤٦ که اول من صنف فیه نوشته است چطور نخستین مصنف تاریخ هرات شده میتواند در حالیکه حداد متوفی ٣٤٣ قبل از وی تاریخ هرات را تصنیف کرده است از کتابهاییکه در بالا ذکر یافته اکثر آن مفقود و نا پیدا ست از آن جمله تاریخ نامه هرات سیفی هروی است (یعنی سیف بن محمد بن یعقوب) که در قرن هشتم تالیف شده و بعد از تصحیح دوست فاضل پروفیسرمحمد زبیر صدیقی از طرف کتابخانه شاهی کلکته در اواخر ۱۹۴۰ع شایع گردیده و در سرورق آن سهواً قرن هفتم طبع شده جای افسوس است که دوست فاضل در موقع مقابله متن سوای نسخه کتابخانه بوهار دیگر نسخه در دست نداشته چنانچه در حاشیه دیباچه کتاب کوشش های ناکامانه خود را برای بدست آوردن نسخه دیگر از ین کتاب و مخصوصاً نسخه کتابخانه کابل نوشته است آقای سرورخان گویا اعتمادی اواخر مارچ ١٩٤٧ بغرض شمولیت در انتر ایشین کنفرانس منعقده دهلی از کابل بسوی (١) در کتاب انساب سمعانی ورق ٤١٨ چنین است : ابونصر عبدالرحمن بن عبدالجبار بن عثمان الحافظ الفامى من اهل الهرات وكان من اهل العلم والفضل سمع الحديث الكثير ونسخه بخط وحصل الاصول ، سمع عبد الله بن محمد الانصاري و ابا عبد الله العميرى ونجيب بن ميمون الواسطی و غیر هم و سمعت منه الكثير بهرات وفوشنج وكانت ولادته ۵ هند آمدند و همین نسخه کابل را با خود آورده بودند این نسخه در وقت نگارش این سطور نزد من است تقطیع این نسخه ۱۰ + ٦ و نیم انچ است و دارای ۱۹۹ ورق و در هر صفحه ۱۷ سطر نوشته شده و ختم این نسخه به این عبارت است (مشوسوی تندی و کین آوری) یعنی به کتاب مطبوعه تا صفحه ۵۸۷ سطر ۱۱ مساوی است به چند صفحه این نسخه آب رسیده و بعضی جاها سیاهی آن خراب شده مگر نسخه بسیار خوب وقدیم معلوم میشود از مقابله سرسری با چند صفحه مطبوعه معلوم شد که در بسیار جاها این نسخه قلمی مواد زیاد تر دارد فاضل موصوف (گویا اعتمادی) خوب حدس زده است که حافظ آبرو از سیفی مواد کتاب خود را بی تکلیف نقل کرده است شاید به ایشان معلوم نباشد که در استانبول نسخه بنام «تاریخ و نسب ملوك كرت بالاجمل» از حافظ آبر و موجود است و برای معلوم کردن نقل ومقابله به آن شاید مفید ثابت شود نسخه نفیس استانبول در مجموعه حافظ آبر و شامل است که در عهد سلطان شاهرخ بهادر خان نوشته شده رجوع شود به نوشته هو فیلکس تا ور راجع به کتابخانه ها و مخطوطات تاریخی استانبول در ارکیو آورینتالینی شماره اپریل ۱۹۳۱ ع ج ۳ نمبر ۱ پراگ ص ۹۸ از کتاب های که در فوق ذکر شده برخی از آن در دست است که از مطالعه آن مواضع و آثار گرد و نواح هرات بخوبی معلوم میشود خصوصاً اسفزاری که بسیاری از مقامات وامکنه تا ریخی هرات را به تفصیل نوشته است پیش از اسفزاری عبد الرزاق سمرقندی در حالات هرات رساله نوشته است چنانچه در مطلع السعدین جلد ۲ ص ۱۹۰ مرقوم نموده «شرح بناء دار السلطنه هرات و احوال بلوکات و حالات ولایات قلم دوزبان بشرح و بیان تقریر نموده و تحریر فرموده هر کر امیل مطالعه آن باشد گو رساله علیحده در آن باب مسطور است بنظر اشرف مشرف سازد این رساله از نظرها ناپدید است ولی مصنف مطلع السعدین ، از آن عمارات و آثار ذکر کرده و تفصیل داده که از عهد شاهرخ و جانشینان وی تا سنه ۸۷۴ پا برجا بوده است. بعد از مطلع و روضات در خاتمه روضة الصفا نیز از حالات هرات ذکری رفته است علاوه برین خواند میر متوفی (۹۴۲) در خلاصة الاخباريك فصلی خاص راجع به صفت دار السلطنه هرات و بیان بعضی عمارات و بقاع خیر و باغات و شرح حال مشاهیر هرات نوشته است همین فصل را دوست فاضل سرورخان گویا اعتمادی بصورت رساله مستقل مرتب کرده و با مقدمه و حواشی و فهرست در کابل طبع و از طرف مدیریت عمومی تاریخ (یعنی انجمن تاریخ) در ۱۳۲۴ ش شایع شده است این رساله مختصر و کار آمد درین باب بسیار مفید است و حواشی و تعلیقات آن با منتهای محنت و قابلیت مرتب گردیده است خانيكوف نقشه مرتبه هرات و نواح آن را بايك مکتوبی در ژورنال ایشيا تيك شایع کرده که خلاصه آن قرار ذیل است : در نقشه هرات همان آثار و مقاماتی نشان داده شده که مورخین مسلمان در کتاب های خود خصوصاً مورخین دوره تیمور و جانشین آن شاهرخ در تاریخ های خود کم و بیش ذکری از آن آثار کرده اند و حصص ۷ بیشتر این یادگارها و آثار آنقدر خراب و ویران شده است که بیم آن است که بکلی از بین نرود، و چند سال بعد محال و مشکل خواهد بود که کسی بتواند مواضع حقیقی آن را در یافت کند بنا بر آن دریافت آن صرف از روی واقعات تاریخی آسان و ممکن خواهد بود زیرا که اسامی مواضع با وقایع تاریخی آن وابسته و مربوطه است در نقشه موقعیت باغ زاغان و مصلی دیده میشود مصلی را شاهرخ و خانم آن گوهر شاد آغا بنا کرده و بر سطح يك دیوار کاشی کار مصلی مرثیه شاهرخ نوشته شده است (۱) . قریب مصلی گنبد گوهر شاد است که در آن ۹ شهزاده تیموری مدفون است و ذکر آنان بیاید در نقشه باغ مراد هم دیده میشود این باغ در زمان سلطان حسین میرزا آباد شده بود. گازرگاه در هرات يك مقام مشهور و قدیم است و در آنجا مزارات متعدد و آثار همان مشاهیریست که تاریخ آسیا بدان متذکر و واقف است و هم قبور پنج شهزاده تیموری در این جاست شاهرخ در سنه ۸۳۲ هجری (۲) بر مزار خواجه عبدالله (۱) مرثیه شاهرخ نبوده بلکه مرثیه بایسنغر میرزا بوده که بخط بسیار زیبا نگاشته شده بود و این سه بیت از آن مرثیه است : بسکه رفت از چشم مردم خون دل زین واقعه خامه را موج سرشك خویش در طوفان نباند غوطه زد در نیل مصر از مصر گوئی شد عزیز چین گرفت ابروی چین در چین مگر خاقان نماند وا دریغا حسرتا کز گردش گردون دون بر سریر ملک دولت با یسنغر خان نماند (۲) این تاریخ درست نیست زیرا شاهرخ حکم تعمیر این عمارت را در محرم ۸۲۹ه داده و در سنه ۸۳۰ این عمارت بکلی تکمیل شد. . «گویا اعتمادى» ۸ مقبره سلطان مودود چشتی در چشت هرات عمارت قدیمه مدفن سلاطین غور در چشت هرات انصاری عمارتی بنا نمود خواجه مذکور در ٣٩٦ (۱) فوت نموده است شاهرخ بنا بر حسن عقیدتی که بحضرت خواجه داشت شبهای جمعه را در این خانقاه میگذراند . این عمارت مقبول و خوشنما از سنگ مرمر سفید ساخته شده و حجاری بسیار نفیسی از گل و برگ و سایر اشکال داشته (۲) و حاوی کتیبهٔ طویلی بوده است در مطلع السعدین چنین است : «مجموع آن عمارات عالی بعد (۱) این تاریخ غلط است بنا به آنچه در نفحات از خود خواجه انصار نقل شده وقت غروب آفتاب در روز جمعه دوم شعبان ٣٩٦ هجری در فصل بهار که خورشید در هفدهم درجه ثور بود در زمان خلافت القادر بالله عباسی «٣٧٦ - ٤٢٧» متولد گردید و در سال ٤٨١ هجری در زمان القایم بامر الله عباسی در هرات وفات یافت این رباعی که حاکی از تاریخ وفات حضرتش می باشد در لوح مزارشان منقور است. آنخواجه که در صورت و معنی شاه است وز سر حقیقت دو کون آگاه است از روی حساب جمل ار دانی «فات» تاریخ وفات خواجه عبدالله است (٤٨١) گویا (۲) چنانچه تا امروز لوح مزاریکه بر فراز تربت حضرت خواجه انصار طاب الله رمسه نصب است از حیث نقاری و حجاری و خطاطی از بدایع عالم و نمایندهٔ صنایع جمیله آن عصر است این همان لوحی است که مولانا عبدالرحمن جامی قدس سره در وصفش فرموده اند . میل سر مزار پر انوار او کشد زوار را بدیدهٔ دل کحل انتباه و همچنین حسن خان شاملو خطاط معروف در توصیف لوح مزار آن بزرگوار این رباعی را از طبع خود و بقلم خود در يك قطعه سنگ مرمر بسیار شفاف و نفیس که در سمت قبلهٔ مقبره منصوب است نوشته و بنام خود رقم کرده : دهد تا ساقی عرفان دلت را جام هشیاری در آ در بزمگاه خواجه عبدالله انصاری «رح» بود لوح مزارش نازنین سرویکه از شوخی ملایک را چو قمری کرده گرم ناله و زاری «گویا» ۹ از آنکه بسنگ و آجر در غایت لطافت ساخته بکاشی وزرحل ولاجورد زینت یافته وخطها وشکلهای معقلی و کوفی و فارسی بسیار بتکلف در اطراف وجوانب پرداخته اند » بعد از تیموریان فرمانروایانیکه برخراسان متسلط شدند در نگهداشت و تزئین و ترمیم این مواضع اندک کوتاهی نکرده اند چنانچه بامرشاه عباس صفوی يك خانقاه بسیار مجلل درین مقام بنا یافت وبحل طلاء نقش ونگار نمودند و برای پر کردن حوضهای وسیع باغ آن از جاهای بسیار دور آب آورده شد و برای این کار مصارف زیاد بکار رفت و باین وسیله گردونواح آن سیراب گردید وبرای عایدات خانقاه يك ذریعه عمده محسوب گردید. در جانب شمال نقشه مزار مولینا عبدالرحمن جامی رح است ( ۸۱۷-۸۹۸) عمارت مزار مولینا جامی بعد از وفات شان ساخته شده بطرف شرق مزار جامي يك مقبره و خرابه مدرسه است این بنارا یار محمدخان برای خود و خانواده خود بغرض مدفن ساخته بود یار محمد خان بواسطه واقعا تیکه در ۱۸۳۹، ١٨٤٠ ، ١٨٤١ ع اتفاق افتاد وبا انگر یزان در تماس بود روشناس مردم یوروپ است یار محمدخان در ۱۲ شعبان ١٢٦٧ هجری در ین مقبره دفن شد مگر از اتفاقات روزگار باقی افراد خانواده آن سوای يك برادر و خواهروی در پنجا دفن نشدندسنگ مرمرسفید قبر یار محمدخان شکسته است . در تاریخ وفات تیموریان مورخین اختلاف دارند وازین جهت الواح مزارات مدفونان مصلی وگازرگاه اهمیت خاص دارد زیرا معاصرین آنان تاریخ وفات آنهارا برین کتیبه ها نوشته وکنده اند ازین ۱۰ سبب مورد اعتمادشایان است بنا بران بقرار ذیل نقل نموده شد: مدفونان گنبد گوهرشاد آغا (۱) بجوار مصلی (۱) بایسنغر میرزا بن شاهرخ بن تیمور متوفی در ۶ شهر جمادی الاول ۸۳۶ هجری. (۲) محمد جوکی بها در بن شاهرخ متوفی روز جمعه ۸۴۸ هجری (۳) سلطان احمد بن امیر زاده رکن الدین عبداللطیف بن الغ بیگ بن شاهرخ متوفی در ۱۵ ذی قعده ۸۶۱ هجری (٤) گوهرشاد آغا، بیگم سلطان شاهرخ متوفیه در نصف شهر رمضان ۸۶۱ هجری (٥) امیرزاده نظام الدین بن احمد بن امیرزاده رکن الدین عبداللطیف بن الغ بیگ بن شاهرخ متوفی نصف شهر ذی قعده ۸۶۱ هجری. (٦) ابراهیم سلطان بق علاء الدوله بن بایسنقربن شاهرخ بن تیمور متوفی بروز چارشنبه ۱۰ رمضان ۸۶۳ هجری (۷) سلطان علاءالدوله بن بایسنقربن شاهرخ متوفی ذی حجه ۸۶۳ هجری (۸) جوکی مرزا بن امیرزاده رکن الدین عبداللطیف بن الغ بیگ «۱» خرا به این گنبد با قسمتی از کاشی کاری آن تا حال باقی و بنام گنبد سبز مشهور است ، درین اواخر برای ترمیم این گنبد و تسطیح خیا بانها و مغارهای مصلی و سائر آثار هرات خصوصا در تعمیر و تزئین مسجد جامع جناب نائب الحکومه هرات عبدالله خان ملکیار که در احیای آثار تاریخی و تجدید صنایع آن عهد شور و شوق فراوان دارند خدمات قابل تقدیر و تمجید نموده اند که بلد، به نوبه خو دبنام یکنفر علاقه مند بتاریخ و آثار عمرانی و آبدات نفیسه آن عهد مراتب امتنان و شکر گذاری خود را تقدیم حضورشان نموده و از خداوند بزرگ و کریم توفیق بیشتری در همه امور برای شان التجا مینمایم. 00 بن شاهرخ متوفی ٥ ذی حجه ٨٦٨ هجری (۹) شاهرخ سلطان بن ابی سعید بن سلطان محمد بن میرانشاه بن تیمور متوفی ١٥ شوال ۸۹۸ هجری. در گازرگاه پنج شهزاده تیموری بقرار ذیل مدفون اند : (۱) غیاث الدین منصور میرزا بن عمر شیخ میرزا بن تیمور متوفی ٨٤٩ هجری (۱) (۲) محمد بن بایقرا بن عمر شیخ بن تیمور متوفی ٨٥٣ هجری (۳) محمد مظفر میرزا بن منصور میرزا بن بایقرا بن عمر شیخ بن تیمور متوفی ۸۵۳ هجری و در حاشیه سنگ مزار کنده شده که قبر قاتل وی محمد بن بایسنغر در مشهد است. (٤) احمد بدیع میرزا بن منصور میرزا بن بایقرا میرزا بن عمر شیخ بن تیمور متوفی ٨٦٦ هجری . (۱) در گازرگاه نزدیک مقبره حضرت خواجه انصار رح تختی است که از سنگ مرمر و سنگ سیاه ساخته شده تخت مذکور مربع و اطراف آن را از سنگ سیاه بطور خاتم کاری بالای سنگ سفید قرار داده اند با وجود مرور زمان جای وصل سنگ های سفید و سیاه هیچ معلوم نمی شود بر روی این تخت چند صندوق سنگ قبر است که یکی از آنها مقبره غیاث الدین منصور پدر سلطان حسین میرزا بایقر است . سلطان علی مشهدی خطاط معروف تاریخ تخت مذکور را بصورت کتیبه بسیار شیوا نوشته و بر جقب شمالی تخت مذکور نصب است . تاریخ بنای تخت ۸۸۲ و این بیت در پایان کتیبه است چون بهشت از مرقد منصور سلطان رخ نمود این عمارت را بوجهی بس نکو تاریخ بود حرره العبد سلطان علی مشهدی- شمارهٔ ۱۰ سال دوم مجله هرات ۱۳۱۲ شمسی «گویا» ٥٥ گنبد مقبرۀ گوهر شاد پس از ترمیم [BLANK PAGE] (٥) سلطان بن محمد بايسنغر (١) بن شاهرخ بن تیمور متوفی ١٥ ذی حجه (سنه فراموش شده) درین جا مضمون مکتوب خانیکوف بپایان رسید واکنون نقل سنگ های مزار شهزادگان تیموری را با بیانات مطلع السعدین مقابله می نمائیم از اشخاص نامبرده تنها شماره (٩) (شاهرخ سلطان بن ابی سعید) که تاریخ وفات آن بعد از تالیف مطلع است وذکر آن درین کتاب نیامده باقی هشت نفر آن که در مطلع ذکر گریده قرار ذیل است: ١- بايسنغر بن شاهرخ : تاریخ وفات آن در مطلع صبح شنبه جمادی الاول ٨٣٧ است گویا از نوشته سنگ مزار يك سال بعد تر در سنگ مزار دوجای عدد ٦ آمده ودر مطلع عدد ٧ است بکمان من خانیکوف در هر دوجا عدد ٧ را سهوآ ٦ خوانده است وتاریخ مطلع صحیح است وهم در مطلع مرثیه واحدی که برای بايسنغر ساخته بودند نقل شده واز آن مرثیه (دل خراب) ماده تاریخ است و این مرثیه ظاهراً بحضور شاهرخ هم خوانده شده بود اسفزاری ومحمد خاوندشاه صاحب روضة الصفا هر دو ظاهراً به تقلید مطلع ٨٣٧ را اختیار کرده اندو همین سنه را کلیمان (١) میرزا سلطان محمد بن بايسنغر از مدفونان گنبد گوهرشاد آغاست چنانچه عبدالرزاق سمرقندی در مطلع السعدین نوشته است : « در شجاعت و سخاوت نادره ایام بود و در ٨٥٥ بقتل آمد و مدت عمر او ٣٤ سال بود و زمان دولت او ١٠ سال ٥ سال بطريق نیابت در زمان شاهرخ و ٥ سال با استقلال ونعش او را بدار السلطنه هرات بمدرسه مهد علیا گوهرشاد آغا در گنبد خوا بگاه پدر او میرزا بايسنغر دفن کردند» رجوع شود بمقالة گنبدسبز بقلم نگارنده درهمین رساله. گویا اعتمادی ٥٣ هو ارداز روضة الصفا نقل نموده بذیل بایسنغر در دائرة المعارف اسلامی درج کرده است. ۲ - محمد جوکی بهادر در سنه وفات آن در مطلع ٨٤٨ است البته در سنگ مزار ذكر ماه هم است و در مطلع نیست در مطلع این واقعه در پایان وقایع سال ٨٤٨ درج است. ۳- میرزا احمد بن عبد اللطیف : سال وفات وی در مطلع ۸۳۱ آمده مگر در کتیبه مزار روز و ماه نیز درج است در مطلع مبهم نوشته شده بدین قرار : « که میرزا سلطان ابو سعید بعد از منتصف شوال بطرف بلخ روانه شد و پیش از روان شدن از امراء نامدار گروهی را مقرر نمود که غبار فتنه میرزا احمد را از بلخ فرونشانند امراء نامدار در نواحی بلخ به او رسیده با آن تیغ بیدریغ غبار عصیان او را فرو نشاندند مرادا ینکه میرزا احمد مقتول گردید ٤- گوهر شاد آغا : تاريخ وفات وی در مطلع ٩ رمضان ٨٦١ است و عبارت مطلع اینست که «نهم ماه مبارک رمضان بقتل گوهر شاد آغا فرمان داد . » فهمیدن این مطلب مشکل است که در کتیبه چطور ٦ ، ٧ روز تفاوت پیدا شده . ه - نظام الدین بن احمد : تاریخ وفات آن در مطلع ذکر نگردیده مگر از قرینه معلوم میشود که همراه پدر خود مرزا احمد مقتول شده است . ٦- ابراهیم سلطان : تاریخ دفن وی در مطلع ششم شوال است نامبرده سوی دامغان از مشهد میرفت در راه فوت نمود و امکان دارد ٥٢ که تاریخ کتیبه آن تاریخ وفات در مشهد باشد و در مطلع همان تاریخ دفن وی در هرات درج است یعنی ٨٦٣ ۷ـ سلطان علاء الدوله بن بایسنغر: متعلق آن در مطلع نوشته شده «که در سنه ٨٦٥ هجری فوت نمود و شب جمعه بیست و یکم صفر نعش او را از طرف رستمدار آورده و در مدرسه مهدعلیا گوهرشاد آغا در گنبدی که مدفن میرزا بایسنغر و مرقد مهدعلیا بود مدفون شد» اسفزاری و صاحب حبیب السیر ظاهرآ از مطلع تقلید نموده سنه وفات میرزا را نیز ٨٦٥ گفته اند. مگر دولت شاه ٨٦٣ نوشته که با کتیبه سنگ مزار مطابقت دارد. ۸ـ جوکی میرزا : سنه وفات وی در مطلع ٨٦٨ است مگر روز و ماه در مطلع نیست. از مدفونان گازرگاه ذکر هیچ يك باسنین و وقایع آن در مطلع نیامده . در نقشه يك مقام بنام گاوچاران نوشته شده آقای سرورخان گویا که بدفعات متعدد هرات را دیده اند به عقیده ایشان این مقام گوچران است که فعلا در هرات به همین نام زبانزد عموم است «انتها» ۱۵ مسجد جامع هرات این بنای معظم و مرصوص از معروف ترین مساجد و محتشم ترین معابد اسلامی است مورخین دورۀ تیموری هرات تاریخ بنای آن را بدورۀ سلطان غیاث الدین ابوالفتح بن محمد سام غوری منسوب نموده بانی آن شخص سلطان را میدانند ولی نظر به روایات و اسنادی که در دست است مسجد جامع هرات قبل از سلطان غیاث الدین غوری معروف و مشهور بوده چنانچه مولف کتاب حدود العالم که بسال ۳۷۲ هجری کتاب خود را تالیف نموده در ناحیت خراسان می نویسد: هری شهر بزرگ و شهرستان وی سخت استوار است و مزکت جامع این شهر آبادان تر مزکت هاست (۱) بعد از مولف نامبرده منهاج سراج در طبقات ناصری چنین نوشته است « دو همای زرین هر يك بمقدار شتر بزرگ سلطان غازی معزالدین از فتح اجمیر بوجه خدمتی و تحفه بحضور سلطان غیاث الدین محمد سام فرستاده بود با بسیار تحف دیگر چون حلقه زرین باز نجیر زرین وزجیرۀ که دایره ( ۱ ) حدود العالم من المشرق الى المغرب طبع طهران ١٣١٤ ۱۴ رواق جدید با دو منار جدید التأسیس ایوان مقصوره مسجد جامع هرات [BLANK PAGE] آن پنج گز در پنج گز بود و دوکوس زرین که بر گردونه آوردند وسلطان غیاث الدین آن حلقه و زنجیر و جریره را در پیش طاق مسجد جامع فیروز کوه بفرمود تا بیاویختند و چون مسجد جامع راسیل خراب کرد آن کوس وحلقه و زنجیر وجریره را بشهر هرات فرستادند تا مسجد جامع هرات را بعد از ان چه بسوخته بود (۱) ازان وجوه عمارت کردند تقبل الله منهم (۲) پس بنابر قول مولف طبقات ناصری این مسجد بزرگ بعد از سوختن (۱) تا جائیکه تحقیقات شد علت سوختن جامع هرات دران وقت معلوم نیست فقط جزء اساطیر محلی اشاراتی درین معنی میشود هم چنین مولانا جامی هروی وعلی قانع هندی در نفحات الانس و تحفة الکرام قضیة مذکور را بدین ترتیب نقل میکنند: درویش محمد چرخگر که یکی از ابدال بوده در جامع هرات ببر بردی روزی در مسجد خفته بود که کوزه آب وی ریخته بود ندخادم مسجد آنجا رسید پنداشت که وی بول کرده است وی را چندان بزد که اعضای وی مجروح گشت چرخگر آهی بزد و بیرون رفت مسجد از چوب بود آتش پیدا شدو دروی گرفت و بسوخت و از آنجا به بازاری که آنرا بازار جمله فروشان گفتندی در آمدسلطان مجدالدین طالبه را از آن خبر کردند در عقب چرخگرروان شدچون بوی رسید گفت ای چرخ گرشهر مسلمان را چرا میسوزی چرخ گر باز گشت و آب چشم خود بر آتش افگند آتش فرومرد و ناپدیدشدو این رباعی بگفت : آن آتش دوشین که برا فروخته بود او سوختن از آه من آموخته بود گرآب دو چشم من ندادی یاری چه جمله فروشان که هری سوخته بود نفحات الانس ص ۳۲۰- ۳۲۱ طبع نول کشور و تحفة الکرام ج ۲ ص ۱۸۶ صحت این حکایت هر طوریکه باشد مطلب ما این است که درین مقاله هر اطلاعی که از هر جا و هر گوشه بدست آید بمطالعه خوانندگان برسانم . (۲) طبقات ناصری نسخة قلمی متعلق بفاضل دانشمند آقای حبیبی . ۵۷ بامر سلطان بدین پیکر و شکل موجوده سر از نو در سال ۵۹۷ هجری مطابق (۱۲۰۰ ع) تعمیر و آباد گردیده چنانچه در کتیبه که در کمر بند یکی از رواقهای این مسجد است به خط کوفی اسم سلطان چنین نقر گردیده : « السلطان المعظم شهنشاه الاعظم مالك رقاب الامم مولى ملوك العرب والعجم سلطان ارض الله حافظ بلاد الله معين خليفة الله غياث الدنيا والدين معز الاسلام والمسلمين نظام العالم ابوالفتح محمد بن سام قسيم اميرالمومنين انار الله برهانه » بنا بر تمایل و دلبستگی که سلطان باین مسجد بزرگ داشته در زمان حیات خود گنبد بسیار باشکوهی متصل این مسجد برای قبر خود ساخته است . چنانچه بعد از مرگ که در ۲۷ جمادی الاول ۵۹۹ در هرات در گذشت درهمان جا دفن گردید(۱) و این گنبد در زمان ملوک کرت به گنبد ملکان اشتهار یافت (۲) و هم از نوشته مولف روضة الصفا و حبيب السير معلوم میشود که بنای این مسجد در زمان حیات سلطان غياث الدین بکلی خاتمه نیافته و اتمام کلی آن در قت سلطان غیاث الدین محمود (متوفی ۶۰۷) بن سلطان غیاث الدین محمد بوده چنانچه هردو مولف نامبرده مینویسند : «عمارت مسجد جامع هرات را که ناتمام مانده بود او با تمام رسانید » (۳) عده از مورخین می نویسند که سلطان غیاث الدین این مسجد را برای وعظ و درس امام فخر رازی ساخته و امامت مسجد در زمان سلطان (۱) طبقات ناصری صفحه ۲۰ نسخه قلمی ، روضة الصفا ج ٤ صفحه ۲۱۳ طبع لكهنو حبيب السير جزو ٤ جلد ۲ صفحه ٧٥٥ طبع بمبئی (۲) روضة الصفا ج ـ ٤ صفحه ٢٢٩ (۳) روضة الصفا ج ٤ صفحه ۲۱٤ و حبيب السير جزو ٤ جلد ٢ صفحه ١٥٦ ٥٨ [BLANK PAGE] حصۀ داخلی مسجد جامع هرات غیاث الدین مخصوص اصحاب شافعی بوده (۱) و امام المتکلمین امام فخر رازی که کتابهای چندی هم بنام سلطان غیاث الدین نوشته مدت ها ها در مسجد جامع هرات حلقه وعظ و درس داشته (۲) سید عبدالله الحسینی مشهور به اصیل الدین واعظ در رساله مقصد الاقبال خود که در سنه ۸۶۴ ه تالیف نموده در باره مسجد جامع هرات و امام فخر مینویسد : « از آثار خیر (و مراد) از سلطان غیاث الدین است» بنای مسجد جامع هرات است که از غنیمت حلال ساخته شده اساس آن از تقوای موسس و صفای آن از خلوص عقیده بانی خبر میدهد همواره معبد اولیا و اتقیا بوده و هست و مشهور است که چهار جمعه یک نوبت حضرت خزر علیه السلام آنجا بنمای حاضر میشود و هر گز از اهل غیب خالی نیست و بسی سالک جلد میباید که شب تنها در آنجا قیام نماید و در طرف جنوبی مسجد بصف اول دو رکعت نماز گذاردن و مراد خواستن اثری تمام دارد و همین مولف در شرح حال و مزار امام فخر رازی مینویسد «در زمان سلطان غیاث الدین غوری در هرات ترقی نموده و سلطان موصوف مسجد جامع هرات را باسم شافعیه به جهت امام مذکور بنا نموده و هر روز جمعه آنجا به نصیحت مسلمانان مشغول می شد (۳) در زمان ملوک کرت نیز این مسجد بزرگ در اوج شهرت و اعتبار و احترام بوده و ملوک کرت هر يك بنوبه خود الحاقات و ترمیما تی در بنای این مسجد نموده اند چنانچه ملك غیاث الدین کرت (۷۰۷-۷۲۹) (۱) روضة الصفا ج ٤ صفحه ۱۳ (۲) ایران امروز شماره ٥ و ٦ سال اول (٣) مقصد الاقبال نسخة قلمي مورخة ۱۱۹٨ ه 59 بنا بقول مولف حبيب السير در ایام دولت خود مسجد جامع هرات را که فى الحقيقة جامع فيوض و برکات است و روی بویرانی آورده بود تجدید عمارت فرمود و هم دران بقعه متبرکه پهلوی سلطان غیاث الدین محمد سام مدفون شد و ایضاً مدرسه غیاثیه که در شمال مسجد مذکور است بنا کرده معمار همت آن پادشاه وافر مکرمت (غیاث الدین کرت) است (۱) عبد الرزاق سمرقندی مولف مطلع السعدین درین خصوص معلومات بیشتری میدهد: «مدرسه غیاثیه بطرف شمال مسجد جامع هرات که از مشاهیر مدارس است او ساخته و اوقافی جهت عمارت این مدرسه و وظائف امام و خطیب و حفاظ و موذنان و مقربان مسجد جامع هرات او کرده است (۲) بعد از ملک غیاث الدین ملک معزالدین کرت ۷۳۲-۷۷۱ بنوبه خود خانقاه جدیدی متصل مسجد جامع هرات بناء نمود و خودش در تاریخ ۳ ذیقعده-۷۷۱ هجری در جنب مقبره سلطان غیاث الدین محمد سام پهلوی پدر خویش ملک غیاث الدین کرت مدفون گردید (۳) دیگ فلزی بزرگ هفت جوش و منقش که تا امروز در ایوان غربی مسجد جامع روی پایه ها گذاشته شده نیز از آثار ملوك كرت است این دیگ فلزی بزرگ را در زمان یکی از پادشاهان کرت قلندر نام فقاعی ساخته است. قطر آن یکنیم متر و عمق آن ۲ متر است این دیگ را برای پر کردن شربت در ایام متبرکه وقف مسجد جامع کرده بودند در حاشیه بیرونی دیگ اسم محمد بن محمد بن محمد (۱) حبيب السير جزو ۲ جلد ۳ صفحه ۷٤ (۲) مطلع السعدین نسخه قلمی (۳) حبیب السير جزو ۲ جلد ۳ صفحه ۷۷- تاریخ ملوك كرت تالیف نگارنده صفحه ١٤٩ ٣٥ کرت کنده شد و این دو بیت در مدح پادشاه وقت و تاریخ اتمام آن دیده میشود : هزار سال جلالی بقای ملکش باد شهور او همه اردی بهشت و فروردین بسال هفتصد و هفتاد و شش بعد از هجرت که نقش بند حوادث نمود صورت این (۱) از روی نام محمد بن محمد که در حاشیه بیرونی دیگ نقر شده کسی در سلسله شاهان کرت بدین نام نیست شاید شمس الدین محمد بن محمد ابی بکر کرت باشد ولی از قرار تاریخ زمان فرمان روائی ملك شمس الدین از ٦٤٣ تا ٦٧٤ است و تاریخ اتمام این دیگ ٧٧٦ است تطبیق این تاریخ تنها با یام حکومت ملك غياث الدین پیر علی بن ملك معز الدين که آخرین ملك سلسله ملوك كرت است شده میتواند زیرا ایام فرمان روائی او از ۷۷۱ تا ۸۷٤ است (۲) بعد از ملوک کرت در زمان شاهرخ میرزا ( ۷۵۰ - ۸۰۷) که شهر هرات از بهترین مراکز و در حقیقت گلستان پر نقش و نگار آسیا بوده در زمرۀ سایر عمرانات و آبادی هرات مسجد جامع هرات هم مورد توجه خاص شاهرخ قرار گرفته است چنانچه کتیبه که تا کنون بخط ثلث برواق غربی مسجد دیده میشود نام شاهرخ بهادر دران مرقوم و ازین معلوم میشود که در ترمیم و نقش نگار رواق ها و تزئین دیوار ها و شبستان های (۱) آثار هرات ج ۱ ص ۵۱ طبع هرات و سالنامه کابل ۱۳۱۸ طبع کابل . (۲) تاريخ ملوك كرت نسخه قلمی تالیف نگارنده صفحه ۱۵۱ ٤١ آن حصه زیادی داشته است واقدام احمد لر نسبت به قتل شاهرخ وکارد خوردن آن در روز جمعه ۲۳ ربیع الاخر ۸۱۰ در همین مسجد بوده چنانچه یکی از فضلای هرات در تاریخ آن واقعه گفته است : سال تاریخ هشتصد وسی بود روز جمعه پس از ادای صلوات قصه بس عجیب واقع شد در خراسان ولی بشهر هرات کجروی در بساط چون فرزین خواست تا شه رخی زند شد مات (۱) در زمان سلطان حسین بایقرا (٨٤٢-٩١١) ووزیر نامدار او میر علی شیر نوائی (٨٤٤ - ٩٠٦) که هرات از بزرگترین و معظم ترین شهرهای آسیا بوده این مسجد بزرگ مورد توجه بسیار و احترام خاص پادشاه و وزیروسا یر اعیان ومعاریف آن وقت بوده است . بهترین شرحی که درین دوره نسبت باین مسجد نوشته شده و مارا از هر شرح و بیانی درین خصوص بی نیاز میکند خلاصة الاخبار است که خوند میر در ۹۰٤ تالیف نموده و در فصل اخیر آن ازین مسجد بزرگ چنین ذکر کرده : از جمله ابنيه عظيم الشان رفیع البنیان که درین بلده جنت نشان واقع است یکی مسجد جامع است که فی الحقیقة جامع فیوضات الهی ورافع كدورات نامتناهیست تا سپهر دوار آغاز دوران کرده هیچکس مقا می بدین رصانت و مکانی بدین پاکی ونزاهت نشان نداده و تا خسرو ثوابت و سیار در سیر و سلوک آمده هرگز چشمش براساسی برین قیاس متین ومستحکم نیفتاده طاق سپهر (۱) حبیب السیر جزو ۳ جلد ۳ ص ۱۲۷ ۴۴ آسای مقصوره اش در معموره آفاق جفت ندارد وصفای صفه معموره اش هر لحظه روحی تازه بایدان معتکفان در آرد از زمزمه قرائت حفاظ خوش الحانش مقیمان عالم بالا پر فیض وسرورواز غلغله آذان موذنان نغمه پردازش مسبحان ملاء اعلی پر ذوق وحضور . مسجد او جامع فیض اله زمزمه خطبه او تا بماه بر سر نه تخته گر فته شهی منبرش از خطبه بیت اللهی غلغل تسبیح بگنبدرون رفته زنه گنبد والا برون طاق بلندش بفلک گشته جفت حامل او گشته فلک در نهفت قبه او بر شده بالای چرخ فرش تهش اطلس والای چرخ هر که سعادت بودش رهنمای بر در آن سر نهد آنگاه پای و این بقعه شریفه را سلطان ابو الفتح غیاث الدین محمد بن سام در اواخر ایام دولت خویش بنا نهاد و پیش از آنکه خاطر خطیرش از اتمام این مقام فارغ شود بجوار رحمت حضرت عزت انتقال نمود برادرش سلطان شهاب الدین بواسطه مخالفت خوارزم شاه بتعمیر مسجد نپرداخت اما پسرش سلطان غیاث الدین محمود بعد از آنکه پادشاه شد عمارت آن موضع متبرک را تمام ساخت و چون مدتی بر آن حال بگذشت و بسبب فتنه وطغیان چنگیزخان و خرابی ولایات خراسان آن منزل رفیع الشان روی بوierانی نهاد وتجدید تعمیرش بسعی واجتهاد پادشاه نیکو نهاد ملک غیاث الدین کرت اتفاق افتاد و پس از فوت او ملک معز الدین در زیب و تزئینش شرط جد وجهد بجای آورد ود رزمان حضرت خاقان سعید مغفور ( مراد از شاهرخ است ) ۲۲ امیر جلال الدین فیروز شاه (۱) نیز فی الجمله مرمتی کرد . هر که آمد عمارت نو ساخت رفت و منزل بدیگری پرداخت وان دیگر پخت هم چنین هوسی این عمارت بسر نبرد کسی در ایام دولت و دوران سلطنت سلطان صاحبقران و خاقان گیتی ستان معز السلطنه و الخلافه ابو الغازی سلطان حسین بهادر خان خلد الله تعالی ظلال اقباله طاق مقصوره اش شکستی تمام یافت و اطراف قبۀ معموره اش بسر حد خرابی شتافت جدار بلند مقدارش مانند راکعان پشت خم کرده و پیل پایه‌های عالی آثارش مثال ساجدان روی نیاز بر زمین آورده سفیدی گچ از سقف مرفوعش مرتفع شده و خاک سیاه نمناک برزبرفرش میمونش مجتمع گشته چون این معانی برضمیر انور عالی جناب مقرب الحضرت السلطانی (مراد از امیر علی شیر است) پرتوانداخت همت عالی نهمت بر تجدید بناء این مسجد شریف و تشیید اساس این معبد منیف مقصور ساخت و از پادشاه اسلام اجازت طلبیده و از ارواح مقدسه مشایخ عظام استمداد کرده و در رمضان سنه ثلاث و تسعمائه (۹۰۳) نخست بباز کردن پشت گنبد و طاق مقصوره اش که مکسور گشته بود امر نمود بعد از آن باستصواب معماران حاذق و مهندسان مدقق براست ساختن آن بنا بر وجهی که از آن محکم تر نباشد اشاره فرمود و در دو جانب صفۀ مقصوره دو ایوان عالیشان (۱) در زمان شاهرخ حاکم و فرمان فرمای شهر هرات بوده . ۳۴ بنیاد نهاد و بدان جهت طاق بزرگ را استحکام تمام ومتانت مالاکلام داد و آن بانی مبانی خیرات بواسطۀ کثرت اهتمام در تمام این عمارت بنفس نفیس به آن مقام شریف تشریف می آورد و در بسیاری روزها دامن درمیان زده مانند سایر مزدوران خشت بدست استاد میداد و کار میکرد و در هر چند روز معماران و استادان وسایر هنرمندان را که در آنجا می بودند جامه های گران مایه پوشانیده و بنوازش موفور می نواخت و با نعمات غیر محصور خوشدل و مسرور میگردانید لاجرم بتوفیق الهی و تائید نامتثنای پادشاهی کار سه چهار ساله در مدت شش ماه با تمام رسانید و رفعت ایوان مقصوره اش بمقتضای همت امیر بحر مکرمت از آنچه پیشتر بود مقدار شش هفت زرع در گذشت و چون اصل کار با تمام رسید وقواعد آن مانند بنای هرمان مستحکم گردید فضلا و شعراء در تاریخ تجدید این بنا ابیات فصاحت آیات در سلك نظم کشیدند و کتا به نویسان بعضی از آنها را در کتا به آن بقعه عالیه مسطور گردانیدند عالیحضرت خداوندی مقرب الحضرت السلطانی لفظ مرمت کر درا جهت ضبط تاریخ آن بنا یا فته بودند و بحسب تو اردجناب مولوی مخدومی فضیلت شعاری مولانا معين الملت و الدین اسفزاری را نیز همین لفظ بخاطر آمده بود و بدین گونه نظم نمودند : نظام دولت و دین میر پادشاه نشان که دولت دوجهان نیش حق کرامت کرد مرمتی که زاصل بنا فزون تر بود درین مقام شریف از علوهمت کرد ۲۵ توافق حسن یمن و اقتضا زمان که چون موافق تاریخ شد مرمت کرد ۹۰۴ وراقم حروف را این قطعه بخاطر فاتر رسیده بود: گشت محکم اساس این مسجد ز اهتمام امیر بنده نواز بهر تاریخ گفت مرشد عقل شد مشید اساس مسجد باز دیگری در تاریخ این بنا گفته: مقصورهٔ طاق مسجد شهر گردیده خراب بود از دیر شد امر ز غیب و گشت تاریخ وفق لبنائه علی شیر ایضاً این صفحه که مانده بود چون عظم رمیم ماننده کعبه یافت احیای عظیم تاریخ عمارتش ز دل جستم گفت ثانی بنای طیب ابراهیم القصه‌ پس از آنکه ضمیر انور امیر والاگهر از جانب متانت و استحکام آن معبد عالی مقام فارغ گشت خیال زیب و آرایش و اندیشهٔ تکلف و نمایش بخاطر خطیرش گذشت لاجرم بموجب اشاره علیه مهندسان خجسته آثار و کاشی تراشان شیرین کار و هنرمندان نقاش و استادان ۴۶ سنگ تراش بجوهر چه تمامتر روی بتذهیب و تزئین آن مسجد فیض آئین آوردند و در مدت یکسال کاری را که بحسب تخمین و قیاس می بایست که در قرب پنج سال اختتام یابد در غایت پاکی و آراستگی تمام کردند چون طاق ها و رواق هایش بنقوش اسلامی و ختائی مزین و متجلی شد و صفحات صفهای پر صفایش بوفور تکلفات غریب و کثرت اختراعات عجیب از سایر بقاع ممتاز و مستثنی گشت سقف گنبد های بلندش مانند صحیفه اعمال نیکو کاران صفت سفیدی و روشنی پذیرفت و از راه های ایوان های ارجمندش از سنگ های سوردان برصانت تمام و متانت مالا کلام گرفت: پر از نقش و نگار از فرش تا سقف مهندس را برو فکر و نظر وقف ز عالی غرفه هایش چشم بد دور مقوس طاقها چون ابروی حور و چون منبر قدیم که از چوب جوز تراشیده بودند در هم شکسته بود همت عالی نهمت امیر صافی طویت مقتضی آن شد که منبری از سنگ مرمر ترتیب نماید و ملازمان آستان رفیع الشان در جستجوی و تگ و پوی افتاده در ولایت خواف سنگ مرمر یافتند و آن را به بهای تمام از صاحبش خریده باندك زمانی باین بقعه مبارکه آوردند و استاد شمس الدین سنگ تراش بساختن آن اشتغال نموده بیمن اهتمام امیر عالی گهر منبری ساخته و پرداخته شد که تا آفتاب عالم آرا هر صباح خطیب آسا بر منبر نه پایه سپهر خضرا بر می آید شبیه و نظیر آن ندیده و تا سنت سنیه نماز جمعه و جماعت در میان امت حضرت رسالت(ص) پدید آمده گوش هیچ آفریده مثال و مانند آن نشنیده زبده فضلای ۴۷ زمن امیر اختیار الدین حسن زیدت فضایله جهت تاریخ اتمام این منبر عالیمقام این ابیات را در سلک انشانظام و انتظام داده : از همت بزرگی شد منبری مکمل کز غایت ترفع بر عرش سر کشیده هرگز کسی ندیده منبر زسنگ مرمر تاریخ شد همان کو هرگز کسی ندیده و این مسجد شریف مشتمل است بر چهار صد و شصت گنبد و صدوسی رواق و چهار صد و چهل و چهار پیل پا یه و طولش سوای عرض دیوار دوصد و پنجاه و چار زرع است و عرضش صد و پنجاه زرع و طول صفه مقصوره شصت پنج زرع و عرضش بیست پنج زرع و دهن طاقش بیست و شش زرع و طول صفه شمالی بیست و سه زرع و عرضش پانزده زرع و طول صفه جنوبی بیست و دو زرع و عرضش سیزده زرع و نیم و طول گنبد مقبره ملوك بیست و چهار زرع است و عرضش بیست وسه زرع وطول صحن مسجد صد و چهارده زرع است و عرضش هشتاد و چهار زرع و این بقعه شش دروازه دا رد که غیرت هشت در بهشت است و در هفت اقلیم شبیه و نظیر ندارد و با لجمله در روز چهار شنبه چها رد هم شهر شعبان سنه خمسه و تسعمائه (۹۰۵) که تکلف و تزئین این مسجد جنت آئین با تمام رسید آن صاحب توفیق و صائب تدبیر آش عظیم ترتیب داد خطیب و امام وواعظ وحافظ ومتولی وخادم واستادان وعمله و فعله را بتمام دران مقام طلب نموده شرط ضیافت به تقدیم رسانید آنگاه قامت قابلیت آن جماعت را که قرب صد کس بودند به پوستین ها گرانبها وفرجیهای صوف اعلی وقبا های قیمتی ودیگر ثیاب فاخره مزین و آراسته گر دا نید امید بکمال و کرم حق عز و علا ۴۸ آن است که بر هر گا میکه ملازمان این امیر کبیر نکونام در سرانجام مهام این عالی مقام نهاده اند در دار دنیا بکامی فایز شوند و بهر خشتیکه درین مسجد میمون سرشت بکار برده اند در عالم عقبی با حراز بهشتی سرافراز گردند این دعا از من و از خلق جهان آمین باد » (۱) در رساله مزارات هرات طبع مطبع دانش نیز از بنا و ترمیم و الحاقات میر علی شیر نوائی و خصوصیات مسجد جامع و سایر دوره هائی که طی کرده چنین نوشته شده : «در شمال مسجد متصل مدرسه غیاثیه خانقاهی است که اکثر مشایخ دران موضع متبرك بخلوات و اربعینات بسر برده اند(۲) و بسیاری از اهل دل درین موضع متبرك بمقاصد کلیه فایز آمده اند و درمیان گنبدی که در صفه شمالی است سلطان غیاث الدین غوری مدفون گشته و بعضی از ملوك كرت نيز در آن گنبد مدفونند در طرف غربی گنبد مذکور مدرسه معمور گشته آنهم از آثار و بنای ملوك كرت است این مسجد شریف از عجائب مسجدهاست چنانچه وسعت آن شانزده جریب است چهار صد و شصت گنبد دارد و ٤٤ فیل پایه و شش دروازه اما در تاریخ ٩٠٤ هجری در وقت سلطان حسین میرزا وزیر او امیر علی شیر تجدید و ترمیم مسجد را بطرز جدید نموده چنانچه کاشیکاری (۱) نقل از نسخه قلمی که دو صد سال قبل در هرات نوشته شده . (۲) درین چله خانه حضرت خواجه عبیدالله احرار و مولانا جامی چندین چله گذشتاند. اند . این رباعی را مولانا جامی در وقت اعتکاف خود بر دیوار خانقا بخط مبارک خودنوشته بودند . بقعۀ خیر ماست گوشۀ دیر لیس فی الکائنات ثانيها عیش جامی در و مدام خوش است طیب الله عيش بانيها ۴۹ ومیذنه و اطراف مسجد شریف را بسنگ مرمر آباد نموده و تاریخ آباد شدن مسجد مذکور این دو رباعی است : مقصوره و طاق مسجد شهر شد اموز غیب و گشت تاریخ گردیده خراب بود از دیر وقف لبنائه على شير ٩٠٤ ز تعمیر این بقعه جان یافت فیض چو از فیض اتمام شد بهره مند که مانند خداست ماوای فیض خرد یافت تاریخ آنجای فیض (۱) ٩٠٤ در سال ١٠٤٥ هجری در عهد شاه اسماعیل صفوی دوباره خراب گردیده بود، در سال ١٢٥٣ هجری وزیر یار محمد خان درانی آباد نموده و در ابتدای سلطنت ضياء الملة و الدین امیر عبد الرحمن خان مرحوم ایوان قبله که خراب شده بود آباد گردید و در سال ۱۳۲۵هـ که سراج الملة والدین امیر حبیب الله خان مرحوم بطریق دوره تشریف فرمای دارالنصرت هرات شدند چون مسجد متبرک را از آثار قدیمه دیدند و به مرور ایام روی به انهدام نهاده بود امر و ارشاد فرمودند که مبلغ دولك روپیه از عین المال خود شهریاری صرف آبادی مسجد شریف بشود و صداقت نشان شاغاسی دوست محمد خان را که از نظمای ملک بود مقرر این خدمت نمودند همان بود که بمدت پنج سال بطرز قدیم آباد شد . (۲) (۱) اکنون نیز این دو رباعی فوق با رباعی که ذیلاً مرقوم است از دستبرد زمان محفوظ مانده و بخوبی خوانده میشود. این صفه که مانده بود چون عظم رمیم مانند ه کعبه یافت احیای عظیم ( بقیه در صفحه ۳۱) ٢٥ تزئینات این مسجد : ازریزه کاریهای صنعتی وگچ بریهای ظریف ، و کاشی کاریهای نفیس و نقاشی های دقیق که یادگار دورۀ سلاطین غورو ملوك كرت باشدچیزی قابل ذکر نمانده است تنها نمونۀگچ بری با انواع آرایش های مختلفه یعنی تنظیم متن کتیبه بخطوط کوفی گل دار و کنده کاری درون خطوط باسایه و روشنی مخصوص در یک قسمت گنبد مخروبه سلطان غیاث الدین دیده میشود این صنعت جمیل و ظریف حاکی از مهارت دقیق و چیره دستی کارگران و استادان این بنای عالیست و انسان تعجب می نماید که آیا چطور توانسته اند با یک مشت گل و گچ چنین هنری از خود نشان دهد که هنوز پس از چندین قرن مایه بهت وشگفت بیننده باشد از دورۀ شاهرخ و سلطان حسین میرزا که تزئینات وکاشی کاریهای مغرق و خطوط نقاشی و تذهیب های استادانه آن در اوج مهارت و ظرافت بوده و نظیر و مانند آن امروز هم در مسجد شیخ لطف الله ومسجد شاه و عالی قاپو در اصفهان و مسجد گوهرشاد در مشهد ومسجد بی بی خانم در سمرقند دیده میشود بغیر از دو سه پارچه کاشی کاری و دوسه کتیبه رواق چیزی دیگری نمانده است و همین مقدار باقی مانده که باصطلاح مشت نمونۀ خروار است مهارت و نیروی استادان « بقیه صفحه ٣٠ » تاریخ عمارتش ز دل جستم گفت ثانی بنای طیب ابراهیم ٩٠٤ (۲) رساله مزارات هرات طبع مطبع دانش ٣١ و نقاشان آن عصر را بخوبی نشان میدهد. مسجد جامع هرات از نظر سیاحان و دانشمندان جهان: سیاحان و دانشمندان جهان نظر به عظمت و شهرت و زیبائی که این بنای معظم داشته در آثار خود هر یک از نقطه نگاه خویش شرحی از عظمت و زیبائی و تاریخ این بنا نوشته اند تا جاییکه بنظر نگارنده رسید نوشته های آنان را درین جا محض برای آگاهی هموطنان عزیز خویش می آوریم: ندرما یروار نست دتیس آلمانی در کتابی که بنام افغانستان نوشته اند در خصوص مسجد جامع هرات مینویسند: مسجد جامع هرات طوری وصف میشود که این مسجد مانند مساجد عظیم و بزرگ دیگر و همچنان مانند بسا معابد محتشم غرب قسمت ساختمان آن دوره های مختلف تاریخی را در خود حل و مزج نموده است و برای نشان دادن معیار صحیح و قیمت صنعتی آن کشفیات و تدقیقات مفصل در خود همان نقطه میتوان نمود همین ندر ما یر مقاله به عنوان افغانستان در مجله آلمانی موسوم به شرق جدید شماره ٤ و ٥ مورخه ٢٥ می ١٩١٧م نوشته که ترجمه آن در شماره ٢١ سال ٢ کاوه مندرج است درین مقاله درباره مسجد جامع هرات چنین نوشته است: بهترین ابنیه هرات مسجد جامع آن است و بعضی از قطعات آن شبیه است به مسجد ابن طولون و سامره. در ایوان بزرگ این مسجد بعضی خطوط کوفی دیده میشود که هنوز خوب باقی مانده است این مسجد را چندین دفعه تجدید عمارات نموده و اصلاح کرده اند و بسبب مواظبت ۳۲ امیرهنوز بحال خوبی باقی است دیوارهای رو بطرف حیاط مسجد معلوم میشود که بعدها به آجر قشنگ مزین کرده اندواندکی بعدروی آن آجرها را بطرز ابنیه خراسان کاشی کاری نموده اند در طرف شمال مسجدولی متصل بدانیک بنای مقدس دیگر ولی کوچکتر ساخته شده است که در مزین آن بطرف مشرق است ساختمان این بنا از حیث شکل و تزئین شبیه است بمسجد قدیم سرخس شرق درخراسان . » هم چنین را برت بایرن دانشمند معروف در کتاب سومین کنگرۀ بین المللی آرت وباستان شناسی در لینن گراد ۱۹۳۵مقاله به عنوان «آبدات عصر تیموری افغانستان» نوشته و از مسجد جامع هرات چنین ذکر می نماید « دروسط شهر مسجدی است معروف به مسجد جامع که حیاط آن صدیار دطول و ۶۵ یارد عرض دارد به چاردورحیاط مسجد قطارکمان های رواق ها دیده میشودقرار تذکار معین الدین اسفزاری مسجد جامع هرات را سلطان غیاث الدین محمدابن سام غوری در سال ۵۹۷ هجری مطابق (۱۲۰۰م) بنا نهاده وهنوزهم کتیبه کو فی درین مسجد است که سبک نگارش آن به عصر بانی مسجدموافقت میکند خود سلطان غیاث الدین هم در مقبره که به مسجد جامع متصل و پیوست است دفن میباشد ومقبرۀ اورابعدها ملوك كرت درقرن ۱۴مجدداً تزئین کرده اندکتیبه بخط نسخ از ین عصر یادگار مانده و دارای عناوینی است که معمولا ایلخانان مغل ماننداولجایتووابو سعیدوامرای دودمان کرت استعمال میکردند سلالۀ کرت حتی در ایوان عمدۀ مسجدجامع هم تزئیناتی از خود بیاد گار گذاشته انداز جملۀ اشخاص فاضل و دانشمندی که عامل شهرت ۵۵ دربار سلطان حسین بایقرا شده بودند هیچ یکی مانند میر علی شیر نوائی معروف و برجسته نبود این وزیر دانشمند که ۳۷۰ مسجد ، مدرسه ، کاروان سرای ، شفاخانه ، قرائت خانه پل و غیره برای منافع ورفاه عامه آباد کرد در ۹۰٤ هجری مطابق ١٤٩٨ م تصمیم گرفت که مسجد جامع هرات را ترمیم کند مشارالیه اول از همه گنبدی را که عقب ایوان بزرگ مسجد جامع بوده و گنبد آن خطر تولید کرده بود ویران نموده و بهر دو طرف آن دو پایه متینی برپا کرد و بهر کدام دو کمان دیگر دو طبقه‌ای افزود سپس با تعمیر منزل دیگر و عمران دیوارهای نازکتر روی دیوارهای قدیمی ارتفاع دیوارهای حیاط مسجد را زیاد نمود و بالاخره روی دیوارها و طاق‌ها و ایوان‌ها را کاشی کاری نمود (۱) همچنین مقاله بقلم یکی از فضلای معروف هند به عنوان نظام الملک ثانی یا امیر علی شیر فانی در شماره ٣٦ مجله اورینتل کالج میگزین که از مهم ترین مجلات هند است نشر شده و نسبت به مسجد جامع هرات چنین نوشته : «در بین سایر تعمیرات هرات مسجد جامع آن دارای امتیاز مخصوص است امیر علی شیراین مسجد را در عهد خود سر از نو تعمیر نمود خوشبختانه کوایف تعمیر این مسجد در مکارم الاخلاق قدری به تفصیل ذکر شده و از آن اشتغال و دلچسپی میر را بامور تعمیر مساجد خوبتر میدانیم . مسجد جامع هرات را سلطان ابوالفتح غیاث الدین محمدابن سام در اواخر سلطنت خود طرح تعمیر ریخت متأسفانه عمرش به انجام «۱» مجله آریا نا سال ۱ شماره ۱۲ ترجمه شاغلی کهزاد ٥٤ این امر خیر و فا نکرده مسجد هما نطور نا تمام ماند بعد از سلطان غیاث الدین برادرش سلطان شهاب الدین تعمیر آن را طرف توجه قرارداد اما در عهد سلطان غیاث الدین محمود ابن شهاب الدین (۱) امر تعمیر به اختتام رسید حملات چنگیزی در ذیل تخریب سایر آثار خیریه باین مسجد هم صدمه کلی رساند ملک غیاث الدین کرت از منظر ویرانی آن متأثر شده بترمیم آن اقدام نمود بعد از ملک غیاث الدین کرت سلطان معز الدین کرت و امیر جلال الدین فیروز شاه هر یک بنوبه خود بترمیم آن مساعی جمیله بکار برده اند امیر علی شیر در ۹۰۳ هجری بتعمیر جدید آن آغاز نمود مهندسین مشهور و معماران معروف را بکار آن مقرر کرد و آنقدر در انجام کار آن شوق و شعف داشت که خود با عمله و کار یگران آن کار میکرد و در اجرت وحق الزحمه کار یگران آن قدر فیاضی وجوادی بکار برد که همه آنها از دل و جان ممنون و مسرور شده به همت تمام و سعی وافر سر گرم کار میبودند چنانچه در اثر همین سعی و کوشش کار چهار ساله در مدت شش ماه با نجام رسید. بعد از فراغ تعمیر نقاشها و کاشی تراش ها را بنقش و نگار مسجد گماشت طاق ها و رواق ها را بنقوش اسلامی و خطائی مزین و دیوار های مسجد را با شاخه های گل و برگ های رنگارنگ منقش ساختند برای ساختن منبر از اطراف دور دست سنگ مر مر خواست و استاد شمس الدین سنگ تراش را بساختن آن مکلف نمود وقتیکه منبر تمام شد شعر اماده تاریخ آنرا سر ودند کار مسجد در سنه ۹۰۰ بکلی (۱) مولف روضه الصفا وحبيب السيرابن غياث الدین ابن محمد ابن سام مینویسند. ۲۵ تکمیل یافت میر کاریگران را بانعام و بخشش های شایانی نوازش نمود و بتقریب اتمام آن محافل سرور و دعوت های متعدد منعقد نموده مردم از خواص و عوام درین دعوت ها شرکت داشتند میر در تعمیر این مسجد آن قدر شوق و شغف قلبی داشت که در طرح و نقشه و امور عمران آن با ماهرین فن و متخصصین بزرگ آن وقت بمشوره و مذاکره شامل شده و از تدبیر و افکار آنان استفاده نموده و باین وسیله تزئین و زیبائی مسجد را بسرحد امکان رسانید. تحریر کتیبه و تزئینات مسجد را به نقاش مشهور و خطاط معروف آن عهد یعنی خواجه ميرك مفوض نمود اما چنانکه عادت هر صاحب کمالی است خواجه ميرك در کار بطالت نشان میداد میر هر چند کوشش نمود ميرك از سستی و تأنی که در کار داشت باز نیامده از یکطرف کار مسجد در معرض تاخیر افتاد و از طرفی ميرك در قريه ( شادروان ) نزدیک هرات گلگشت مینمود میر اگر از تشدد کار میگرفت بخوبی میتوانست ولی در اصلاح ميرك تدبیر متین و مرزونی سنجید. خواجه جلال الدین محمد کار دار مالیه را فرمود که تا بنام خواجه ميرك رقعه بدین مضمون نویسد: خواجه ميرك را واضح خاطر باد! مبلغ پنج هزار دینار طلب حکومت که بر ذمۀ شما با قیست بزودی داخل خزانه سرکاری نمائید زیرا که در ین وقت حکومت سخت بپول ضرورت دارد. دو نفر محصل این رقعه را گرفته نزد خواجه ميرك در شادروان رفتند و از وی زر مذکور را طلب کردند خواجه ميرك ازین تقاضای غیر متوقع سخت مضطرب گردیده سر راست بخدمت مهر علی شیر رسید و عرض ۵۶ نمود که برایخدا بمن امدادی بفر ما ئید تا از عتاب شاهی وارهم میر تبسم کرده گفت با مداد شما آماده ام بشرطیکه کتیبه و نقاشی مسجد را در مدت ۱۵روز انجام دهید. پس بدین وسیله میرک کارهای مسجد جامع هرات را بزودی انجام نمود. (۱) فرامین و احکام شاهانی که روی سنگ های مرمر منقور و تا هنوز باقی است : بر رواق بعضی ایوان های مسجد فرامین و احکامی از شاهانی سابق مانند ابوسعید کورگان وسلطان حسین بایقرا و غیره نسبت بر فع تکالیف دیوانی و موقوفات مسجد جامع دیده میشود که روی سنگ های مرمر منقور و تا هنوز بکمال وضاحت خوانده میشود درینجا بطور نمونه دوسه فرمان و احکام را که نماینده سبك و روش همان وقت است نقل می نمائیم. فرمان وسلطان ابوسعید کورگان که از ۸۳۶ - ۸۷۳ سلطنت نموده : الله ولى التوفيق . چون بميا من همم عالية اهل الله و توجه نفوس زاکیه اصحاب کشف وانتباه توفيق اشاعة خيرات واذاعة مبرات رفيق دولت روز افزون و قرین روزگار همایون حضرت خاقان صاحب قرآن رافع الوية العدل والاحسان قامع البنية الظلم والعدوان الموءيد بتا ئيد الملك الديان غياث الخلافة والسلطنة والدين غوث الاسلام والمسلمين سلطان ابوسعید کورگانی خلد الله تعالی سبحانه في بسيط الارض ملكه [۱] شماره ۱۲ مجله کا بل سال سوم ص۸۱ - ۸۲ ترجمه نگارنده . ۵۷ و سلطانه گشته همگی همت عالی نهمت بر ترفیه عباد و تعمیر بلاد و دفع مواد فساد و رفع رسوم مذموم ارباب ظلم و عناد مصروف و معطوف فرموده تصدیقاً لهذا الحال چون به مسامع جلال رسید که بواسطۀ مطالبت نام بردار در بلاد و دیار انواع فزع و اضطرار در هر وقت و زمان بعامه سکان راه می یابد در منتصف جمادی الاخری سنۀ ست وستین وثمانمائه امر مطاع لا زاله مشیعاً فی اقطاع صدور یافت که من بعد الیوم بعلت نام بردار قشونی از دارالسلطنه هرات و بلوکات مطالبات ننمایند و بدین جهت اصلاً به اهالی و بساکنان و جماعات و محترفات و شركاء و مزارعان تعرض نرسانند تا بفراغ بال وفارغ حال در ظل معدلت وعاطفت و کنف مرحمت ورأفت روزگار گذرانند امید است که تا انقراض دوران فرزندان کامگار دولت یا روسا یر سلاطین نام دار توفیق تنفیذ آن یافته وحکامیکه تغییر این خیر عام نماید در معرض وبال و مستحق عتاب حضرت ذو الجلال باشد فمن بدله بعد ما سمعه فانما اثمه على الذين يبد لونه وعليه لعنة الله والملائكة والناس اجمعين وفر مان واجب الاذعان صاد رشد. فرمان سلطان حسین میرزا که از ۸۷۰ الی ۸۹۹ سلطنت نمود در ایوان قبله مسجد جامع بروی سنگی کنده شده : الحمد لله الذی بنعمته تتم الصالحات و بتوفيقه يفتح ابواب الخيرات. چون همت سلطان زمان متمثل ان الله يأمر بالعدل والاحسان معز الدنيا والدين ابوالغازی سلطان حسین بهادر خان خلد ملکه بر ترویج بقاع مبرات موقوفست و صورت تکثیر مداخل سعادت بر لوح جامع ضمیر انور ٣٨ او كالنقش في الحجر ثابت است در اول ربیع الاول هشتصد و هفتاد و هشت فرمان عالی فرمود که موقوفات مسجد جامع دار السلطنه هرات و جنید عالی سلاطین ماضی و خانقاه جديد وجسر نهر مالان از کل تکالیف دیوانی مسلم و مرفوع القلم دانسته از رقبات و مستغلات آن مال و اخراجات لشکر و شناوری و سوتجی و ده و یازده و ضابطانه وحق السعی و داروغه گانه و غیر آن نطلبند و حاصل آنرا با مارت و زینت و ارباب وظائف و مستحقات مقصور دانند هر آینه فرزندان کامگار و سلاطین اسلام شعار توفیق تنفیذ این خبر یافته همم علیه ایشان رخصت تغییر آن ندهند قوله تعالی ( فمن بدله بعد ما سمعه فانما اثمه علی الذین يبدلونه )(1) . این بود شرحی ازین مسجد عظیم الشان که بقول لوسترانج مستشرق معروف نظیر و مانند آن در زیبائی و عظمت کمتر دیده میشود از منابع داخلی و خارجی بدست آورده درین جا نوشتیم متأسفانه که درین اواخر این مسجد بزرگ با همه عظمت و زیبائی که دارد بر اثر عوامل خارجی و فشار زیاد گنبدها گرفتار خرابی و پیش برآمدگی های سخت گردیده است. خوشبختانه در روزگار ما شاغلی عبدالله خان وکیل نائب الحكومه هرات بنابر حس ترقی خواهی و عرفان دوستی که دارد برای ترمیم و آبادی این بنای معظم با جدیت هر چه تمامتر اقدامات شایانی نموده از سه سال باینطرف کار تعمیر و ترمیم قسمت های خارجی و داخلی مسجد [1] برای اطلاع از تولیت مسجد و کتابخانه و کتب و تبرکاتی که بوسیله فخری پاشای مرحوم یادگار داده شده بود رجوع کنید به جلد اول آثار هرات تأليف فاضل دانشمند آقای خلیل الله خلیلی . ٣٩ در جریان و دروازه بزرگ آن سر از نو تعمیر و آباد شده و کاشی کاری آن که بکلی از بین رفته بود باهمان نقش و رنگ واسلوب بتوسط حاجی اسماعیل خان بنا که از احفاد بنائی هروی است در خود هرات فراهم و در شرف انجام است امید است که تعمیرات اساسی آن نیز بتوجه حکومت غم خوار و معارف دوست ومراقبت وجديت وكيل نائب الحکومه که برای عمرانات و آبادی و شئون هرات عشق مفرط و شور فراوان دارد روی کارآمده و باین وسیله عظمت وشکوه دیرین این مسجد جامع تاریخی را تجدید وروان تازه برین بنای قدسی که از عالی ترین بناهای مذهبی بشمار میرود ببخشد . «گویا اعتمادی» ۳۰ این مقاله در ثور ١٣٢٥ نوشته شده و در شماره ٤ سال ٤ مجله آریانا درج است گنبد سبز یا مقبره سلاطین تیموری هرات از بناهای گوهرشاد آغا ملکه هرات که بانوی با فضل و دانش بوده و علما و فضلا و شعرا و هنروران را حمایت و تربیه می نموده و مدنیت و عمرانات آن عصر هرات مدیون مساعی جمیله و تشویق او بوده مدرسه و عمارتی است که در وقت حیات او بنام خودش مدرسه گوهرشاد آغا یا مدرسه مهدعلیا و بعد بنام بیت المغفره و اکنون که مخروبه از ان باقیست بنام گنبد سبز در بین مردم هرات مشهور است این مدرسه و بنای محتشم یکی از مجلل ترین و باشکوه ترین بناهای هرات در ان عصر محسوب می شده و بهترین نماینده ذوق و صنعت هنروران دوره تیموری چه از لحاظ بنائی کاشی کاری و چه از حیث نقاشی و کتیبه نویسی و مینا کاری بوده است چنانچه عبدالرزاق سمرقندی مورخ دربار شاهرخ در مطلع السعدین که وقایع چشم دید سلطنت شاهرخ و اولاد او را نوشته ۴۱ است درخصوص این بنای مجلل مینویسد: «درین سال مدرسه عالی وعمارت متعالی که مهدعلیا گوهر شاد آغا درشمال شهردرسرپل انجیل ساخته بود تمام شدوآن عمارتیست که درمعموره عالم نظیر ندارد » يك لوحه سنگ مرمر قشنگی که کتیبه این بنا بوده و تاریخ بنای مدرسه بخط ثلث جلی بقلم خطاط معروف آن عصر جعفر جلال هروی برآن نوشته شده واکنون در موزیم هرات موجود است نشان می دهد که آغاز تعمیر این مدرسه در ۸۲۰ هجری و تاریخ اتمامش در ۸۴۱ بوده یعنی در مدت ۲۱ سال بانجام رسیده است این مدرسه را گوهر شاد آغا ملکه هرات که دختر غیاث الدین ترخان وزوجه محبوب شاهرخ و مادر میرزا الغ بیگ و بایسنقر و محمدجوکی بوده بنا بر علم دوستی و دانش پروری که داشته در زمان سلطنت شوهر خود شاهرخ میرزا برای دانشمندان وطلاب که از هر طرف برای تحصیل درین مهدعلم ودانش می آمدند از مال خالص خود بنا نمود و مدرسین عمده واستادان هرات را برای تدریس درین مدرسه مانند شیخ شهاب الدین بسطامی ومولانای اعظم شمس الدین محمد بن اوحد معین نمودوکتابخانه بسیار بزرگی مملواز کتب متنوعه درین مدرسه الحاق نمود و همچنین شفاخانه وشبستان برای طلاب ودارالضیافه برای واردین و مسافرین ودار المساکین برای غربا ضمیمه این مدرسه نمود از يك نسخه خطی که درسنه ۸۶۱ یعنی سال وفات گوهر شادبانی این مدرسه نوشته شده وحاوی وقفنا مه هاست از وقف نامه مشارالیها ۴۲ صنعت کاشی کاری جدید هرات گنبد سبز که در این نسخه است معلوم میشود که زمینهای مزروعی و باغهای مثمر و آسیابها و دکانها در هرات و تربت جام و فوشنج زنده جان حالیه) که از مال و ملك خالص او بوده وقف این بناها و مدرسه بوده است مهندس و معمار این بنا قوام الدین شیرازی است که در اول شعبان ٨٤٢ هجری وفات نموده (۱) بر علاوه این استاد معماران و حجاران و کاشی کاران و نقاشان و خططان ماهر را از هر جا طلبیده و با تشویق و اعطای انعامات وا فره و صرف مبالغ بسیار از مال خالص خود این بنای مجلل را بکمال زیبائی بانجام رسانده است رواقهای بلند و دیوارهای ضخیم و محیط و منارهای زیبا و گلدسته ها و گنبدهای این مدرسه عموماً بکاشی های رنگارنگ و مینا و خاتم منقش بوده و به نقش و خط نقاشان و خطاطان ظریف کار آن عهد مزین بوده و اکثر خطوط و نقوش و کتیبه های این مدرسه بخط خطاط نام دار و نقاش ماهر هرات جعفر جلال و ميرك هروی بوده است و در جوار این مدرسه گنبد بسیار زیبا و با شکوهی برای مدفن خود و شاهرخ شوهر عزیز خویش و پسران خود ساخته بود که (۱) استاد قوام الدین افسر مهندسان و معماران بود و عمارات ملکه گوهر شاد در هرات همه از کارهای اوست حکایت مشهور است و بر زبان ها جاری که وقتی سلطان شاهرخ بسببی از کارهای مهندسی از وی رنجید مدت يك سال او را در دربار خود راه نداد چون استاد قوام الدین در علم نجوم نیز ماهر بود تقویمی استخراج کرد و باجازه پادشاه بحضورش تقدیم نمود پادشاه تبسم نمود این بیت را برای او خواند: تو کار زمین را نکو ساختی که بر آسمان نیز پرداختی قوام الدین در اول شعبان سنه ٨٤٢ وفات نمود ( ص ١٤٨ جز ۳ ج ۳ حبیب السیر طبع بمبئی ) ٣٦ اکنون قسمتی ازان گنبد باقی و بنام گنبد سبز مشهور است این گنبد مدفن يك ملکه و هشت نفر از سلاطین شهزادگان تیموری است بشرح ذیل : ١—بایسنغر بن شاهرخ که در سنه ٨٣٦ وفات نمود و تابوت او را از باغ سفید برداشته تا مدرسه گوهرشاد آغا که مدفن او آنجا مقرر بود آورده دفن نمودند(١) ٢— سلطان احمد بن عبداللطیف بن الغ بیگ بن شاهرخ که در ٨٤٨ هجری درین گنبد دفن شده . ٣— گوهرشاد آغا که در ٨٦١ کشته شد و در همین گنبد دفن گردید چنانچه عبدالرزاق سمرقندی مولف مطلع السعدین در وقایع ٧٦٢ يك سال بعد از مرگ گوهرشاد نوشته است «میرزاعلاءالدوله هفتم جمادی الآخر روز جمعه بعد از نماز از طرف قریه ساق سلمان ظاهر شد . . . . . و در کوچه خیابان خرامان خرامان در آمده بمدرسه و مقبره مهد علیا گوهرشاد آغا فرود آمد و مراسم زیارت بجای آورده عازم باغ زاغان شد»خوند میر در خلاصة الاخبار و بابر در کتاب خاطرات خود همین گنبد را مدفن ملکه گوهرشاد دانسته اند. ٤— علاءالدوله بن بایسنغر که در ٨٦٣ هجری در همین گنبد دفن شد . ٥— ابراهیم سلطان بن علاءالدوله بن میرزا بایسنغر که در سنه ٨٦٣ در راه مشهد وفات نمود و بقول عبدالرزاق سمرقندی در مطلع : «نعش او را به هرات رسانیدند و در ششم شوال ٨٦٣ در مدرسه مهد علیا گوهرشاد آغا در گنبد که مدفن اجداد میرزا یسنغر بود مدفون شد » . (١) مطلع السعدین ج ٢ ص ٦٥٩ طبع لاهور. ۴۴ منار و مقبرۀ گوهر شاد دورنمای مسجد مصلا در خیابان ٦- شاهرخ سلطان بن ابی سعید بن میران شاه که در سنه ٨٦٣ در هرات تولد و در ۸۹۸ در همین گنبد دفن گردید . ۷- میرزا سلطان محمد بن بایسنغر که بقول عبدالرزاق در مطلع : « در شجاعت و سخاوت نادرة ایام بود در ٨٥٥ بقتل آمد و مدت عمر او ٣٤ سال بود و زمان دولت او ۱۰ سال ٥ سال بطریق نیابت در زمان شاهرخ و پنج سال باستقلال و نعش او را در دارالسلطنه هرات بمدرسه مهد علیا گوهرشاد آغا در گنبد خوابگاه پدر او مرزا بایسنغر دفن کردند .» ۸- میرزا محمد جوگی بن شاهرخ در ۸۶۸ هجری درهمین گنبد دفن شد این مدرسه و مقبره در زمان سلطان حسین میرزا ( ١٤٦٨ - ١٥٠٥- م) نیز آباد و بارونق و شکوه بوده چنانچه خوند میر در خلاصة الاخبار خود که در ٩٠٦ هجری تصنیف نموده نسبت باین مدرسه نوشته است «به حلیه تکلف وزیو روزینت ووسعت ورفعت مزین و محلی وبو فور فسحت و كثرت متانت از اکثر بقاع این بلده جنت صفات ممتاز و مستثنی و درین اوقات چهار نفر از علمای پسندیده صفات در آن بقعه فائض البركات بدرس و افاده قیام و اقدام مینمایند و از موقوفاتش به حظی و افر محظوظ وبهره ور میگردند » همچنین با بر در ۹۰۹ هجری مدرسه و مقبره را بحال رونق و شکوه خاص دیده و در کتاب خاطرات خود او آن یاد کرده است، کریستی ویلسن در تاریخ صنایع ایران در باره این گنبد نوشته است : « مقبره گوهرشاد هنوز در هرات باقی است و آن بنائیست مربع شکل که گنبد سه مرتبه دارد ٢٥ اولی برای تزئین فضائی زیر گنبد بکار رفته ، گنبد وسطی برای نگاهداری و گنبد خارجی که بدنه های مدور متصل شده با کاشی آبی رنگ پوشیده شده است. این مقبره سابقاً به بنای دیگری وصل بوده و هفت مناره بسیار بزرگ بلند در نزدیکی آن قرار دارد دو تای آن بمصلای معروف تعلق داشته که گوهر شاد آنر اساخته بوده - یکی به بنائیکه وصل بمقبره بوده و چهار مناره دیگر بمدرسه سلطان حسین بایقرا که بعداً ساخته شده تعلق دارد ، این مناره های بزرگ که با تکه های بزرگ سنگ مرمر که کتیبه روی آنها نقش شده و کاشیکاری که طرحهای مکرر دارد زینت یافته نشان میدهد که معماری و تزئین عصر تیموری تا به چه درجه زیبائی و عظمت رسیده بود، این گنبد سه پوشش دارد پوشش اول آنرا ه داشته و پوشش دوم آن بدون راه بوده و از سوراخ سقف دوم گنبد سوم بنظر می آید قسمت زیادی ازین بنا و مدرسه سلطان حسین میرزا با منارهای آن تا شروع سالهای ١٣٠٣ و ١٣٠٤ آباد و معمور بوده اما درین روز گار جز هفت مناره که آن هم رو بخرابی گذاشته و همین گنبد که مشهور به گنبد سبز است نشانی از مصلی و مدرسه اصلی با قینمانده و این گنبد که در جوار مدرسه مذکور بنایا فته بود بحال خرابی و فرسودگی تا هنوز پا بر جاست (۱) و در کتیبه این گنبد اشعاری در مرثیه سلطان بایسنغر بخط بسیار زیبا نگاشته شده بود که از نهایت فرسودگی و خرابی تنها این دو بیت آن خوانده میشد : (۱) در این اواخر برای تسطیح خیابان ها و نهال شانی پارک و ترمیم گنبد و بنای يك قهوه خانه در آنجا از طرف شاغلی ملکیار نایب الحکومه توجه شایانی بکار رفته است. ٣٦ بسکه رفت از چشم مردم خون دل زین واقعه خامه را موج سرشك خويش در طوفان نماند غوطه زد در نيل مصر از مصر گوئی شد عزيز چين گرفت ابروی چين در چين مگر خاقان نماند سرور گویا اعتمادی ۴۷ [BLANK PAGE]