[BLANK PAGE] [BLANK PAGE] [BLANK PAGE] [BLANK PAGE] [BLANK PAGE] [BLANK PAGE] ABD ul-HAKIM ROSTAQI Bahâr - e afghâni 1310 / 1931 8 aqrab / 29 oct. ۳ و غفلت مردم از توجه بسوئى علم و فن و اجتناب از علم و اهل علم بنده را غرق دریائی حیرت ساخت. ازان رو از وطن اصلی برآمده خواستم بعضی نقاط را سیاحت نموده در معلومات خود بیفزایم. چنانچه چندی ببلخ رفتم و از آنجا ببرخی بلاد ماوراءالنهر و بالآخر بدار السلطنه کابل وارد شدم و میخواستم که بطرف هند و دیار عرب بشتابم بعضی اشخاص مهم اینجا بدلائل مقنعه وادار ساخت که چندی بکابل بوده بعد از تجربه و معلومات لازمه که بایستی میتوان بخارج رفت این را پسندیده بملازمت معارف درآمده بتدریج پی معلومات تاریخی این وطن مقدس شدم و خواستم که حالات بعد از طوفان را از کتب تاریخ بذریعه مطالعه مشاهیر علمی و سیاسی هویدا نمایم. اما کجا؟ کس نیاید بصرع بحیده این مدعا اما تا یک حد از مشاهیر علم و ادب کابل را درین حصه سکینه الفضلا ببر اولاد و وطن و نوباوگان این گلشن بقسمی این که یک تحفه و یا یک (ارمغان نو) که عدد این حروف تاریخ مشروع تالیف این کتاب را هم نشان میدهد بـ (بهار افغانی) موسوم نموده بیادگار بر صفحه روزگار بمانم تا حالت سابقه افغانستان را بازمان حال مقالسه نموده در عروج بظاهراه حقیقت عبرت از اسلاف حاصل نموده در ترقیات هرگونه علوم و فنون بذل مساعی نمایند. نعم ما قیل. دادیم ترا ز گنج مقصود نشان گر ما نرسیدیم تو شاید برسی زیرا که حکمائی گویند که اظهار حق شناسی و تکریم و تعظیم در باره بزرگان نشانه نجابت و بزرگی است، این مسئله نه تنها در روابط افراد با یکدیگر بلکه در زندگی ۴ اجتماعی ملتها نیز حقیقت و اهمیت دارد و بقدر حفظ آثار عتیقه و صنائع ظریفه جالب وقت است - اظهار قدردانی و حرمت درباره رجال نامور و صاحبان فضل و هنر در میان یک ملت از طرف نام و نشان و عظمت مدنی آن ملت را از محو شدن نگه میدارد و اورا در نظر تاریخ و اهل تحقیق بزرگ مینماید و از طرف دیگر برای افراد نسل حاضر و نژاد آینده مایه تشویق و سربلندی و وسیله پرورش دادن حس غرور و قوه اراده میگردد هولموفق والمعین ۵ مقدمه بر ضمائر مهر مظاهر ارباب دانش و مورخین ظاهر و با هر است که شهرها وطن افغانستان :- ہرات ، کابل، سبزوار ، قندہار ، بلخ، میمنه ، غزنین، طخارستان قطغن ، و بدخشان ، در اواخر سنه سی یک (۳۱) در عهد خلافت حضرت سیدنا عثمان بن عفان رضہ الی سنه سی و دو (۳۲) واوائل سنه سی و سه (۳۳) و بلمح غور بقرار نوشته صاحب نفائس المآثر در عهد خلافت حضرت سیدنا علی کرم الله وجهه بسنه سی و ہفت (۳۷) فتح گردیده رایات محمدی (ص) برافراخته شد بعد ازاں در سنہ یکصدسی و یک (۱۳۱) بزیر حمایه خلفاء بنی امیه چندی اقالیم اسلامیه میدان عظیمی بعَباسیان بود بعد بغزنوی و بعد بَسَلاجقه و بعدازاں غوری ہا ، بعد ازاں خوارزم شاہیان بعد تا تاری ہا بعد ازاں تیموری ہا بود ۔ در اول قرون دوازدہم (۱۲) کوکب قندهاری ہا بنوبت خود طلوع نموده احساسات برای شان ظاہر گردید و بتدریج کوشیده برای استقلال برداشته ولایات مذکور را از چنگ خارجی ہا بادارہ استحقاقی خود ہاور آوردند اما متاسفانہ از کثرت خانہ جنگی ہائے متعالی معارف نہایت کاسته شنده اہالی چنین سرزمین نابغه خیزی بترتیب گذار ده شده تا بایں درجہ رسید کہ دیده میشود۔ بحالت موجودہ افغانستان که چند قرن قبل مظہر عجائب و جلوه گاه غرائب بود اگر بنظر دقت دیده شود بجز از اشک حسرت چه بوجود خواهد ۶ رسید و در نظر بحالت گذشتگان از مشاهیر علم و ادب و شیا شیون بجز انشا و این بیت امرالقیس بجه چیز مترنم و زمزمه خواهیم نمود که گفته :- قفا نبك من ذكرى حبيب ومنزل بسقط اللوى بين الدخول فحومل و در کشف احوال آنها که هر یک نابغه عصر و معارف و فنون بهر کدام آنها منحصر بود و مصداق قول مخبر صادق که فرموده (لو كان العلم في الثريا لناله رجال من ابناء فارس) در سیمای شان مرقوم و مستر و باین اشعار فردوسی طوسی زمزمه نمائیم که فرموده :- زمین ار گشاده کند راز خویش نماید سرانجام و آغاز خویش کنارش پر از تاجداران بود برش پر ز خون سواران بود پر از مرد دانا بود دامنش پر از ماهرخ جیب و پیرهنش اگر قارئین کرام کمی بسوی تاریخ میل نموده ببینند که درین خطه مقدس خصوصا همین کابل که بقرار نوشته صاحب حديقة الاقالیم بانی آن پشنگ بن تور ابن فریدن است چگونه اشخاص بوجود آمده و هر یک چه جانفشانیها نموده بصحرای عدم شتافتند و ما این از احوال آنها و از وظایف و جبيه ذمه خود بیخبر و دشمنان دانا بچه وسائل و مکاید در انجاف ما کوشان و مایان هنوز در خواب غفلت - از انجمله ابو عبد الله مکحول متوفی (۱۱۳) که در شام متوطن بوده و دیگر ابو حنيفه كوفي كه صاحب مذهب و چون شمس بین السما ظاهر و باهر است و اکثر مورخین مینویسند که از کابل است - دیگر ابو خالد کابلی خادم امام جعفر صادق و جناب قبة العارفين شيخ فريد الدين شکر گنج که از سجاوند لھوگر است ازین رو مورخین میگویند که خواندن تاریخ برای یافتن بصیرت واخذ عبرت و پذیرفتن نصیحت و مطلع شدن از اوضاع گذشتگان می باشد- خوشا علم تاریخ واخبار آن جهان است روشن بانوار آن بتاریخ از انبیا ورسل خبر یابد اندیشه از جزو کل ز تاریخ در ملک ببرند پی که جمشید کی بود کاوس کی پس در واقع تاریخ روزنامه گذشتگان و دفتر زندگانی نیاکان قاصدی است از انها بسوی آیندگان بلکه مشقی است بطور کل لعموم طبقات مردم از پادشاهان تا دهقانان- و تاریخ فنی است که بواسطه آن شناخته می شود احوال طوائف گذشته و اشخاص انساب و شئونات و ترقی و تنزل احوال آنها- در این صورت کسی که ذهنش بانوار حکمت تاریخی روشن گردد میتواند در عالم انسانیت و مدنیت کارهای عمده صورت دهد و مخاطرات و اقعه بین جمعیت بشر را دفع نماید یا خود از ظہور حدث مہالک معارک متمل الوقوع مانع آید و از عہدہ چاره ها بس دشوار بآسانی برآید- آرے ظاہر و باہر است که حیات ہر ملت وقوه تشبثیہ ہر مملکت منوط ومربوط بوقوف تاریخ آن وطن است زیرا ہر ملتی که بتاریخ وطن وحیات و شھباز بان موروثی خود بذل مساعی نمود البته قوه تشبثیه آن ملت بہیجان آمده در بس بہبودی آینده خود میگردد- ازین جہت است که تاریخ اقلیم و جغرافیای وطن وشئونات تاریخی یک ملت در نزد ملل متمدنه اظہر من شمش و أبہر من الأمس معلوم گردیده ومسلم است که هیجان روحی وفکری یک مملکت بدون علم بآثار تاریخی وجغرافیائی وادبی آن ملت صورت پذیر نیست- اگر اهالی افغانستان کمی توجه باین مسئله نموده از احوال تاریخی وادبی ملت خود وقوف یابند شک نیست که عرق شجاعت وغیرت شان بجوش آمده از مشاهده سوانح مشاهیر علم وادب وطن واقعیت حاصل نموده دوباره آثار روشن ذکاوت ذاتی خود را در انظار عالم جلوه گر سازند ودر معارف واقتصادیات مملکت خود بذل مساعی نموده باندک زمان از استعداد فوق العاده که دارند با دول عالم متقدم وهمعنان بلکه فائق خواهند گردید- زیر خطه افغانستان که جای تربیه وتعلیم فریدون ها وکیقباد ها وسهراب ها وکیخسرو ها ولهراسپ ها وکشتاسپ ها وغیره است- چند قرن قبل از جمله حکومات اشراف عالم وامپراطوری اعظم محسوب بود وبعد ازین هم انشاء الله تعالی گول اعدای دین را نخورده در حفظ وطن وناموس دین فدا کاری ابدی کار خواهند آورد و باین کلام لسان الغیب شیرازی متسلی خواهند شد دور گردون یکدو روزی گر بکام ما نگشت دائماً یکسان نماند حال دوران غم مخور کابل صاحب اتشکده می‌نگارد که از دیار قدیم جهان است از اقلیم چهارم و در عهد سلاطین کیان زیر حمایت آنها بوده و اول مملکت هندوستان و سالها در تصرف سلاطین هند بود حالا در تحت حمایت احمد شاه میباشد که ملک موروثی خود را که مستحق استقلال داشت از هزاران سال قبل بامپراطوری افغانستان یادمی شد درین اواخر دوبار امیرغازی در تحت تصرف افغانها آورد. راقم) که ملک وسیع است و دیار بدیع بخوشی آب و هوا مشهور و معروف و بسیار از فواکه که در ربع مسکون وجود ندارد در انجا بنهایت امتیاز بعمل می آید. صاحب حدیقۃ الاقالیم می‌نویسد که کابل از بناهای پشنگ بن تور ابن فریدون است و صاحب جامع الاخبار می‌نویسد که از بناهای هراس کابلی است. بهرحال خطه افغانستان محل نشوونماے بهانواریخ عالم بوده و و سر زمین دلنشین است که موسسہ تمام روی زمین درینجا بوده. شاید این مقام ام البلاد بودن بلخ است که کیومرث اساس سلطنت را که نامش در عالم وجود نداشت درینجا بنهاد. خلاصه کسب امور سلطنتی و کشوری و تدابیر جهانگیری و کشور کشائی از اثر تزکیہ آب و ہوائے این خطۂ مقدس بظهور انجامیده ازینجا نیز عنقریب تاسیس تشکیلات کابینہ روی عالم گذاشته خواهد شد انشااله صاحب تحفۃ الکرام میفرماید که کابل از شهر ہاے قدیم جهان است در تاریخ نهصد و چہامیرزا کامران ابن بابر پادشاه قلعہ جدید گرد قلعہ قدیم بنا نمود از جانب شمال تا یک فرسنگ حوالی منازل و باغستان میباشد. ولایتاش طولانی افتاده اطرافش تمام کوه است از و بیک روز جا میتوان رفت که هرگز آنجا برف نبارد و ازانجا بدو ساعت میتوان رفت که هیچ وقت بی برف نباشد. در ضحاک و با میان سرحد کابل کوهی است مدفن خواجه تابوت دران از غرائب است چهارده تومان دارد و معظم ترین تومانات ننگنهارت در تومان علی شنگ که قبر پدر نوح علیه السلام در انجا واقع است در واقعات بابری است که اورالک و لکان نوشته. چون آن مردم غین را را با کاف تلفظ میکنند زین رو آنولایت را لغان (لغمان) گویند. انتی. و انما فاضل عصر اخیر آنجا ملا ملوک معاصر میر عبدالرحمن و مولانا عبدالقدیر و میرسید قاسم خان معین معارف حالیه است. ابوعبدالله مکحول (۱۱۳) ابن عبدالله کابلی از جمله تابعین و علماء اعلام و جلیل القدر و مبارک نفس و دارای سیرت پسندیده بود. در ابن خلکان مسطور است که خطیب بغداد مینویسد که جدا و موسوم به (ساول) و از هرات میباشد در کابل یکی از دختران ملوک را در حباله نکاح خود در آورده بهرات رفت چون ساول بذرایعه آن زن هلاک گردید ولی حامله بود بکابل مراجعت نمود تا که محول متولد گردید و در نزد خال خود میزیست. دران هنگام انقلابی بوجود آمد که مکحول در الموقع در جمع پرغل بدست سعيد ابن العاص واقع گرديد از انرو بشام وارد بعد از چندے بدمشق رنگ توطن ريخت - شنيده حدیث را از انس بن مالک و واثله ابن الاسقع وابوهند رازی و غیرهم گویند کلالت لسان نیز داشته چنانچه لفظ ساحر را دساهر جهت را (هاجت) و لفظ مرحبا را (مهر با) میگفته یعنی فصیح اللسان نبوده - و نیز صاحب ابن خلکان از زہری روایت میکند کہ : زہری گوید کہ علماء معروف عصر چہار است ١ سعید بن المسیب بمدینہ و شبی بكوفه وحسن بصری ببصره و مکحول کا بلی بشام۔ و نیز گوید کہ مکحول نہایت صاحب بصیرت بو در امور فتوے کہ در عصر خود نظیرے نداشت و فتوی نمیداد تا کہ میگفت لاحول ولا قوۃ الا با للہ العلی العظیم۔ و نیز میگفته که ہمیں است ولی رائے گاہی خطا و گاہے صواب میباشد وفاتش بسنه یکصد و سیزدہ (۱۱۳) و بقولی (۱۱۴) و بقولی (۱۱۵) واقع شدہ ابن خلکان ص ج ۲ صاحب تذکرة الحفاظ مینویسد کہ مکحول از طبقه چهارم و آهم پدرش ابومسلم سهراب ابن شاذل و اصلش از کابل و متوطن بدمشق بودہ ۔ روایت نموده حدیث را از ابوامامۃ باہلی و واثله ابن الاسقع و انس بن مالک و محمود بن الربيع وعبد الرحمن ابن غنم و ابوادریس خولانی وابو سلام ممطور و غیرهم واخذ حدیث نموده از وابو ایوب ابن موسی و علاء ابن الحارث وزید بن واقد و ثور ابن یزید و حجاج ابن ارطاۃ و اوزاعی و سعید بن عبدالعزیز و خلق کثیر - روایت شده از مکحول که میگفت طواف نمودم زمین را در طلب علم و رفتم بمصر و حاصل نمودم ہر گونہ علوم را که دیدم و شنیدم باز بعراق شتافتم بعد ازان بمدینه منوره نگزاشتم درین بلاد علمی را که مگر حاوی گردیدم بآنچه می فهمیدم و میدیدم پس بشام آمدم پس غربال نمودم علوم را- زهری گوید علما وحید وثقه سه نفراند که از انجمله مکحول کابلی است - ابو حاتم بستی گوید نیست هیچکس فقیه تر و عالم تر از مکحول- روایت شده از ابن زریر رح که شنیدم از مکحول کابلی که میگفت بودم بنز و سعید ابن العاص پس او بخشید مرا برای یک زن بنی هذیل بمصر- زمانیکه آزاد نمود مرا آن زن تحصیل کردم علوم مروجه را در مصر تا زمانیکه دانستم که نمیتوانم در مصر که دگر اخذ علوم نمایم- ولکن ندیدم هرگز عالمی بمثل شعبی- سعید بن عبدالعزیز گوید که: شنیدم از مکحول کابلی که میگفت چیزی بخاطرم خطور نکرد مگر اینکه آن را بعد از اراده و طلب استقامت بدرجه اکمل یافته نایل بمطلب خود شدم - و نیز سعید گوید که مکحول فقیه تر بود از زهری- وفاتش سنه یکصد سیزده (۱۱۳) تذکرة الحفاظ ج ۱ ص ۱۰۱ ۲- امام ابو حنیفه کوفی (۱۵۰) صاحب مفتاح التواریخ می نگارد که او ابن ثابت کنیت وی ابو حنیفه اسمش نعمان و لقبش امام اعظم است- و ثابت کابلی الاصل بود بنا بر اقتضا وقضا بکوفه واقع شده و نهال با کمال ابو حنیفه در آب و هوای آن دیار ببار آمده و بعد از کسب کمال بصحبت چند از صحابه و بسیاری از تابعین رسیده و با امام جعفر صادق صحبت داشته و فواید حاصل نموده تا بتدریج منتهی گردیده وفاتش در ماه رجب سنه ۱۳ یکصد و پنجاه هجری بوقوع آمده - بعد از سی صد و سی و پنجاه وفاتش ملکشاه جلال الدین سلجوقی بر قبرش که در بغداد جدید واقع است عمارتی عالی بنا نموده عزیزی در تاریخ تولد و فاتش این رباعی گفته - سال هشتاد بو حنیفه بزاد در جهان داد علم فقه بدا و سال عمرش رسید تا هفتاد در صد و پنجش وفات افتاد مفتاح التواریخ ص ۱۷ - ۱۸ مرتضی حسین بلگرامی در کتاب حدیقة الاقالیم مینویسد که استالف و استرغ که از قصبات کابل است در لطافت ثانی ندارند - میرزا الغ بیگ ابن میرزا سلطان ابو سعید این دو موضع را سمرقند و خراسان میخواند و ازین دو موضع گذشته قریب یک فرسنگ دره ایست موسوم به (خواجه سه یاران) که از خانه نیک آن شهر است و بمحل خواجه سه یاران چشمه ایست که بر آب آن بسیار انهار آمده و بزمین و بسیار آن چشمه درختان بلوط است و در پیش چشمه ارغوان زاریست زرد و سرخ که در یک وقت شگفته میشود - ابو حنیفه کوفی ازین شهر است - حدیقة الاقالیم ص ۳۴۲ و نیز در صفحه ۶۰۰ کتاب مذکور می نگارد که امام اعظم ابو حنیفه نعمان بن ثابت کابلی استرغی کوفی صاحب مستقل مذهب است و مذهب امام ابو حنیفه در هند بسیار شایع است - گویند نوبتی در حمام مردی را بی ازار دید چشم بر هم نهاد - آن مرد گفت ای امام روشنائی از تو کجا باز گرفتند؟ گفت آنگاه که ستر از تو برداشتند - در دائرة المعارف بطرس بستانی مرقوم است که گفته شده است که کشت نمود فقه را عبداله بن مسعود صحابی و آبیاری نمود اور علقمه بن قیس نخعی و در و نمود ابراهیم ۱۴ شخصی وکوفت اورا حما وفقیهه استاد ابوحنیفه و آرد نمود اورا ابوحنیفه یعنی بسیار ساخت اصول اورا وتفریع نمود فروع اورا وایضاح داد طرق اورا - ازانر وگویند که اولین شخص آنست که تدوین وترتیب نموده ابواب وکتب را در فقه ومطابعت نمو امام مالک اورا در موطاء - در نامه دانشوران سطور است که: از امام ابوحنیفه پرسیدند هیچ دانی از چه رو حقتعالی شوری در چشم وتلخی در گوش و مخاط در بینی و شیرینی در مین دولب بیافرید گفت نمیدانم فرمود حقتعالی دو چشم را بمقتضای حکمت بالغه از پیه خلق فرموده و باز در انها آب شوری قرار داد تانعمتها خودرا بر مخلوقش مزینی آورد، چه، آن رطوبات دیدگان را از انحلال و ذوبان بازدارد - و تلخی در گوش آفرید تا نعمتی دیگر نیز بر مخلوق خود افزوده باشد زیراکه اگر چنین نبودی جانوران کوچک و خرد بگوش راه یافته ومغز را غذای خود قراردہ دراندک زمان نابودش مینمودند - و آب را در منخرین آفرید تا قابل تمدد باشد و نفس بسیار دران مجری حرکت کند و صعود ونزول نماید و هم از رطوبت آن آب مزاج بینی بر صحت باقی بوده بوی نیکو از رائحه ناخوش تمیز دهد - و در بین شفتین آب گوارا آفرید تا مخلوقش لذت اکل وشرب را دریابند - این حکایت را علامه دمیری صاحب حیوة الحیوان از ابن شبرمه نموده - صاحب کتاب آثار الوزرا در زیر عنوان ولادت و نسب ائمه اربعه می آردکه امام ابو حنیفہ نعمان بن ثابت بود در سنه ثمانین ہجری متولد شد و او را دو مرتبه بقضا تکلیف نمودند ۱۵ چون سلطان متصف بشرائط امامت نبود قبول نکرد اول در کوفه صد تازیانه اش زدند در ده روز هر روز ده تازیانه - بالآخره بغداد در زندان منصور وفات یافت سنه یکصد و پنجاه - دوم امام مالک ابن انس بن مالک در سنه نود و پنج متولد شد و در سینه منوره در سنه (۱۷۹) یکصد و هفتاد و نه وفات یافت - سوم امام شافعی شاگرد امام مالک و هو محمد بن ادریس ابن عباس ابن عثمان ابن شافع سائب ابن عبد یزید ابن ہشام ابن عبدالمطلب وسائب در روز جنگ بدر مسلمان شد و شافع در ایام طفولیت نبی صلی الله علیه وسلم دیده بود ولادت امام شافعی در عسقلان یا دریمن و وقات او در مصر در ماه رجب سنه ۲۰۴ - شیخ محی الدین در باب سی و پنجم از فتوحات نقل میکند که شافعی از اوتاد اربعه بود - چهارم امام احمد حنبل و هو احمد بن محمد حنبل در بغداد متولد شد و در سنه ۲۴۱ در بغداد وفات نمود - اصلش از مرو الرود است - واشهر مذاهب مذهب ابو حنیفه کابلی است- زیرا بلاد عجم و ہند و ترک و مصر بمذهب او پیروی دارند- و وفات قاضی ابو یوسف بغدادی شاگرد امام ابو حنیفه رحمه که از ائمه مشهور است سنه (۱۸۲) یکصد و هشتاد و دو واقع شده - گویند مسئله که اورا مشکل شدی چهل بار ختم قرآن کردی تا برایش کشف گشتی - و زانوی او چون زانوی شتر بوده از بسکه در سجده بودے - در تذکرة الاولیا می آرد که امام ابو حنیفه توجه بقبله حقیقی داشت و روی از خلق بگردانید صوفی پوشید تا شبی بخواب دید که استخوانهای پیغمبر علیه السلام از لحد گردمی کرد و بعضی را از بعضی اختیار میکرد. از هیبت آن بیدار شد- یکی را از اصحاب ابن سیرین پرسید گفت تو در علم پیغمبر علیه السلام و حفظ سنت او بدرجه رسی چنانکه دران متصرف شوی صحیح ١٦ از سقیم جدا کنی و یکبار دیگر پیغمبر صلعم را بخواب دید گفت یا ابا حنیفه ترا بان سبب تأنف گروانیدند تا سنت من ظاهر گردانی، قصد عزلت مکن از امرار حیاتشان بصنعت بزازی و درآمدن در میان جامعه غلب علت همین است که آنحضرت صلعم در عالم رویا از عزلت مانع شده اند والله اعلم۔ باعلمای حقانی لازم که اوضاع چنین قائد مقدسین را در امور زندگانی خود سر مشق قرار داده خود را بدوش جامعه نیندازند و حتی الامکان بقول سعدی شیرازی ہم عمل نمایند که فرموده :- برو شیر درنده باش ای دغل مینداز خود را چو روباه شل بدست آر و با دیگران نوش کن نه بر فضلهٔ دیگران گوش کن و بامر (مَنْ خَدَمَ خُدِمَ) عمل نموده خویشتن را اولا خادم اسلام قرار دهند تا که مخدوم گردند- و اہالی اسلام نیز بمصداق (علماء امتی کانبیاء بنی اسرائیل) بر آنچشم سر معاینه نموده مزایای اسلام در قلوب شان جاگزین گردیده در آسمان دیانت و مدنیت اوج پیما شوند۔ چه، شریعت مجموع قواعدی است که جاری شده از شارع آن همراه تسلط برائے حفظ نظام اجتماع بشری آن دو نوع است- ١- طبیعی است که آن مبادی عدلیه است و آفرین شدن ہر انسان کی می شناسد او را بخیر کسب وعمل می کند بتسلط ضمیر خود- ٢- وضعی و آن آنست که اساس وے موضوع است انسان برائے تعلیم ولیکن او قابل تغیر است بحسب احوال زمان و مکان و انسان ازین جهت ۱۷ است که فرموده رسول اکرم صلی الله علیه وسلم (علماء امتی کانبیاء بنی اسرائیل) شاهد این قول اجتهاد ائمه دین و اجماع امت و قیاس میباشد که الی یوم القیام علما دین مبین بعد از وجود شرائط اجتهاد میتوانند که در دائره اجتهاد قدم بگذارند زیرا که علم بهر هر چیزی بلندی گیرد هیچ چیز بدان بلندی نگیرد یعنی علم بر هر حکمرانی بلندی باشد عموم عالمیان بنزدیک آن بیایند و آن خود بنزد کسی نرود پس لازم که هر بنی نوع بشر بسبب اکتساب فضائل و اقتباس علوم نفس را از هر رذیله پاک سازد و از ماسوی علم چشم بپوشد زیرا که علم خود مجموعه ایست که همه چیز در و جمع است و نفس چون آبگینه است و علم سراج اوست و حکمت در ان سراج بمثابه زیت است هرگاه زجاجه نفس روشن و درخشان باشد همواره در زمره حیا منتظم باشی و چون تاریک شود در اعداد مردگان معدود گردی ۳ - ابوخالد کابلی (از نامه دانشوران) اسمش وردان است ولی بکنیث اشتهار یافته بدرگاه علی بن حسین مانند خاک فرش راه گشت و از فرّ آن جلوت کمالات صوری و فضائل معنوی چندان بیندوخت که خزینه آن جواهر و گنجینه آن فرائد شد- شیخ ابو عمرو شهر سنبری در کتاب رجالنش بیان نموده که صادق آل محمد علیه السلام فرمود هنگامیکه خامس آل عبا سعادت شهادت یافت عموم مردم از شاهراه اسلام بخزیدند و بمقوله ضلالت در آمدند بجز ابوخالد کابلی و یحیی بن ام طویل و جبیر بن مطعم و جابر بن عبداله که فروغ انوار ولایت اسپر منزل هدایت راه یافتند. ۱۸ در کتاب بحار الانوار مذکور است که ابوبصیر گوید از امام ابو جعفر محمد بن علی رَضُ شنیدم که فرمود ابو خالد کابلی مدت دراز محمد بن الحنفیه را با عتقاد کامل و خلوص وافی خدمت نمود و در امامت وی هیچ تامل نداشت روزی با وی گفت جلت فداک روزگاریست که عمر نا قابل را نثار چاکری و تعبد کرده بپاداش خدمت و عقیدت مرا بر تو حقی است عظیم و ترا بحرمت رسول صلعم و امیر المومنین علی کرم اللہ وجہ سوگند دهم که مرا از خواب غفلت بیدار فرمائی آیا تو خود امام مفترض الطاعته باشی یا دیگری بدان سُنت الهیه اولویت دارد؟ محمد گفت یا ابا خالد مرا سوگندی عظیم دادی اینک بمان تا بگویم دعوی امامت بر من مپسند بدان آگاه باش که امروز حجت خدا بر من و بر تو و بر جمیع ماسوی الله علی بن الحسین است بایستی طبقات مردم از خرد و بزرگ و دور و نزدیک و سیاه و سپید اطاعتش را فرض دانند و بر خدمتش کمر بندند و فرمانش در عهد و شناسند- ابوخالد گوید فردای آن روز راه خانه انحضرت را پیش گرفتم و چون بار یافتم و بحضور در آمدم فرمود- یا ور دان تو هیچگاه بموجب بزیارت ما نیائی اینک باز گو بدانم چه واقع شده است که درین هنگام در آمدی - بنده عرض نمود تمام کہ از توفیقات الہی سراچه دل بنور تولا و شناختن امام زمان منور گردیده بدان جهت خاکبوس درگاه خلایق پناه شده ام که تا جان در بدن دارم بنده فرمان و چاکر سر بر آستان باشم- علی الجمله ابو خالد همچنان باولای آنحضرت در سلک خواص اصحاب منتظم بود تا از سرای فانی بعالم جاودانی رخت بست- از امام ابو جعفر رضُ روایت شده که چون ابوخالد روزگاری در ملازمت استان علی بن الحسین بگذرانید و در پایان زندگانی ہوای دیدار مادرش در سر افتاد و رجوع وطن در سر گرفت- بعرض حضور مقدس رسانید که عمری است این چاکر ۱۹ دیرین از روی ما در محروم مانده و خاطر ممجوج از هجوم اشتیاق پریشان شده طمتر آنکه ضمیر عاطفت تخمیر که منبع رحمت واسعه و مظهر الطاف الهیه است بران مهجوره فرتوت شفقت آورد بر این بنده کمین تشریف رخصت ارزانی دارد تا بموطن مالوف رفته بچند از دیدار او صله ارحام توشه گیرد و سپس بے تعلق و درنگ در صحبت سعادت و رفاقت توفیق بدرگاه شتابد و در قطار فرشتگان این آستان بوظائف پاسبانی قیام کند ۔ پس آنجناب فرمود یا ابا طالبا عوالنصت بسمع عاطفت مسموع افتاد و ملتمس بعز قبول مقرون گشت ولی سفر را توشه و وطن را ارمغانی لازم است اینک همان که فردا مرد محتشم از مردمان شام بدین بلاد درآید و او را مال و ثروت بی پایان و قدر و جاه بی نهایت باشد وی را دختری است که از جنیان بدو آفتی رسیده و با خود همراه کرده در ین شهر هر گز او معالجی میطلبد تو خود نگران باش تا بیاید از آن پیشتر که احد بروی در اید بمنزلش در آی و از قانون علاج سخن گوی که از عنایت شافی الاسقام اسباب شفا فراہم خواهد شد و بمیک تعلیم موجز ما که حاوی مرد ہنی است تاثیر برء الساعه خواهد دید- بالجمله بآن مرد شامی بگو که من طریق استخلاص و بهبودی این مصر و عه را میدانم و ترا از اندوه نجات و رهانیده میتوانم ولی شرط این کار آنست که چون صدق دعوی من بر تو مکشوف گردد که در بالب له مرض و حفظ صحت مصر و عه طریق تند بیر و معالجت را نیکو دانم و دران اعمال ید طولی دارم ۔ ہر گاه با من شرط کنی که چون بنوی و علامات صحت مشاهده نمائی ده هزار درہم کہ معادل خونبهای اوست بمن تسلیم کنی ۔ آن مرد شامی چون نوید صحت دختر بشنود در حال قول ترا معتمد داند و دادن آن مبلغ را بعد از دیدین آن ہنر عہدہ گیر- آنگاه بنزد من بشتاب تا ترا چیزی بیاموزم که شفای آن مصر و عہ بدست توجاری شود ۔ ابو خالد گوید روز دیگر بر احتیار آنحضرت همه جا مترصد بودم ناگاه مردی بدان صفت در آمد در جستجوی معالج شد. من پیش رفتم دعوی علاج بدان شرط نمودم گفتم اگر شرط خود وفا کنی هرگز آن دیو بروی باز نگردد. آن مرد شامی تمام شرائط را متقبل شد و دادن مبلغ را متعهد گشت، پس بخدمت علی بن حسین شتافتم واقعه گذشته را بعرض رسانیدم فرمود باز گرد و گوش چپ آن جاریه را بدست گرفته بگو يا خبيث يقول لك علي بن الحسين اخرج من هذه الجارية ولا تعد إليها یعنی اے پلید نابکار علی بن حسین فرماید از اندام این دختر بیرون شو و بسوی وی باز نگرد. انگاه آن حضرت فرمود یا ابا خالد دانسته باش که مرد شامی عهد بشکند و بر پیمان خویش و فانکند. پس من در حال برگشتم و بموجب فرمان آن کلمات بر زبان راندم ناگاه آن دختر بهوش آمد پدرش را نشاطی بی اندازه دست داد. چون مبلغ را مطالبت کردم آغاز مماطلت نمود بخدمت آنحضرت درآمدم فرمود آیا نگفتم که باتو چنین کند- اما شاد باش که آن عارضه بازگردد و ناچار بنزد تو باز آید. این آن مرد شامی را شرط کن که آن مبلغ را نقد تسلیم کند. ابو خالد گوید از فرنبادگی آن امام همام شامی را دوباره بمن احتیاج افتاد بوی گفتم چون عذر کردی دوباره بعلاج محتاج شدی حالا برو و آن مال در کف مبارک علی بن الحسین گذار تا خاطرت انا نده چنان فارغ سازم که تا ابد گرفتار نگردی پسر شامی لاعلاج بدان دستور مبادرت جست و من اند درگاه علوی استیذان کرده بنزد دختر رفتم و گوشش بگرفتم و بدین عبارت پیغام گذاردم که يا خبیث يقول لك علي بن الحسين اخرج من هذه الجارية ولا تتعرض لها الا بسبيل ٤١ خبيث فانك ان عدت احرقتك بنار الله الموقدة التي تطلع على الافئدة یعنی ای پلید ازین جاریه بیرون شو و دیگر او را جز به نیکی متعرض مشو بدرستی که اگر برگردی واو را آفتی رسانی بدان آتش افروخته ات بسوزانم که بر دلهای گناهگاران میتابد پس جاریه را در دم افاقه حاصل شد و از جانب مقدس حجة عصر آن مال با جرت ارتحال ببن مبذول افتاد ساز سفر ساختم و راه وطن پیش گرفتم بدیدار مادر و خویشاوندان رسیدم و از درک آن سعادت خورسند گشتم و نیز در نامه دانشوران می نگارد که همانا از تتبع اخبار و تصفح اواق معلوم گردد که ابوخالد بعد از درک لقای مادر از شوق جمال کعبه امامت بیطاقت شد آهنگ حجاز کرد و بعهد همایون حضرت امام ابوجعفر صادق رضی الله عنه را دریافت و با خلوص عقیدت در سلک اصحاب آنجناب منظوم آمد- مخفی نماند که ابوخالد کابلی خلافت و امامت حضرت باقر و دیگر ائمه راشدین را از جان و دل گرویده- زیرا که از لسان مبارک علی بن الحسین رضی الله عنه خبر صریح و نص محکم شنیده بود چنانکه شیخ ابومنصور احمد بن علی بن ابی طالب طبرسی در کتاب احتجاج آورده که ابوحمزه ثمالی از ابوخالد کابلی روایت کند که برسید و مولا خود علی بن الحسین وارد شدم و عرض کردم یا بن رسول الله مرا خبر ده از ان کسانیکه خداوند بمثال طاعت و مودت ایشان واجب فرموده و پس از رسول متابعت و پیروی ایشانرا فرض کرده است- فرمود یا ابا خالد بدرستی اولوالامری که از مصدر جلال احدیت منشور امامت بنام نامی ایشان شرف صدور یافته است و از جانب حق سبحانه و تعالی بر عموم خلق برپاست عامه معصومینند اسما متبرکه ایشان چنین است- ۲۲ اول امیرالمومنین ابوبکر صدیق یار اول رسول اکرم صلعم ۲- امیرالمومنین عمر فاروق ابن خطاب رضی الله عنه ۳- امیرالمومنین عثمان بن عفان رضی الله عنه ۴- امیرالمومنین علی بن ابی طالب رض بعد ازان حسن رض سپس پدر حسینی رض - اکنون امر امامت بمن منتهی گشته پس خاموش نشست - عرض کردم یا سیدی از جدت امیرالمومنین علی کرم الله وجه اخبار صحیحه بمار سیده که هیچگاه روی زمین از حجتی خالی نمی ماند چون ترا انه تنگنای اینخانه خاکی بفضای عالم جاوید گذرا فتد کدام برگزیده حق ترا جانشین و ما را پیشوا باشد؟ فرمود فرزندم محمد باقر حجت عالمیان است که مشکلات علوم و معضلات حکم را از هم بشگافد - و پس از محمد فرزندش جعفر است که نامش بزبان اهل اسمانها صادق است ابو خالد گوید عرض کردم ای سید و مولا من شما اهل بیت عصمت همگی راست گو و صادق میباشید چگونه است که این لقب بحضرت امام جعفر اختصاص یافته - فرمود پدرم از پدرش مرا حدیث کرد که رسول خدا م فرمود که چون فرزند من جعفر بن محمد بن علی ابن الحسین ابن علی ابن ابی طالب متولد شود او را جعفر صادق بنامید و بخوانید - زیراکه فرزند پنجم وی که او هم جعفر نام دارد بر خدای سبحانه گستاخی آورد و بدروغ دعوی امامت نماید او نزد خداوند عز اسمه جعفر کذاب است - زیراکه هذا را افترا سخند - و منصبی را که شایسته نیست مدعی شود نعمت پدر را کفران نماید و کردار های نیک ابر قتار های بد پاداش دهد و بر برادر حسد برد و چون حجت کردگار در حجاب غیبت رود سر خدا را فاش کند ابو خالد گوید پس علی بن الحسین زار زار بگریست و فرمود گویا جعفر کذاب را بچشم خود ملاحظه می کنم، که فرعون عصر و عز و و زمان خود را بران داشته که از امر ۲۳ امام غائب که در حرز حراست الهی است همی تفتیش کند و بر بیت مقدس امام ابومحمد عسکری موکلان بگمارد تا مگر بر قایم آل رسول هنگام ولادت ظفر یابد- اخفار قدر اطفای نور خدا نماید و مواریث و متروکات پدر بزرگوارش را بغیر حق ماخوذ دارد- ابو خالد گوید عرضه داشتم که فرزند رسول آیا این داستان شگفت از جعفر کذاب بوقوع پیوند؟ فرمود آری بخدای سوگند این واقعه را در صحیفه که مختصات آل رسول دران مسطور است نگاشته اند- کلینی در کتاب کافی روایت کرده که حضرت ابو عبد الله جعفر بن محمد صادق فرمود سعید بن مسیب وقاسم ابن محمد بن ابی بکر و ابو خالد کابلی از معتمدین وثقات علی بن الحسین بودند- فضل ابن شاذان بسند خود از ابوالحسن اول حضرت امام موسی روایت کند که چون روز قیامت منادی پروردگار آواز بر کشد که در کجایند حواریان علی ابن الحسین ابو خالد کابلی و جبیر بن مطعم و سعید بن المسیب یحیی ابن ام طویل به پیش دوند- ۴- ابو اسمعیل حماد بن ابو حنیفه نعمان بن ثابت کابلی از اتباع تابعین و از ثقات سلسله فقها و محدثین است- روایاتش نزد علما و اساطین معتمد و اخبارش نزد علمای فضلا مستند و مستشهد است- قلب و زبانش چندان درستی و راستی داشت که خصم را مجال زبان درازی و سخنانش چنان بحلیه صدق آراسته که عامه را فرصت تکذیب نبود ۲۴ در علم و کمال وارث پدر بود چنانچه بر سائر اقران و امثال خویش مقدم بود در سلک اعاظم علماء عربیت و اکابر ارباب سیر منظوم است یعني در حفظ احادیث رسول صلعم و متعلقات اخبار پیشوای محدثین بوده ـ اخذ فقه نموده از پدر خود . و بامر فتوی یگانه عصر خود محسوب می شد و اخذ فقه نموده ازو اسمعیل فرزند ارشد او ـ و او از طبقه امام ابو یوسف و امام محمد و حسن ابن زیاد بوده در زهد و تقوی نیز سرامد ابناء روزگار بوده و چندی بامر قضای کوفه موظف شده که در انجا قاسم ابن معین کوفی شاگرد ابو حنیفه قاضی بوده و از حسن اجراات امور قضا نام نامیش براخواه رجال ساری و جاری است (در فوائد بهیه) ۵ ـ الامام اسمعیل ۲۱۲ و هو ابن حماد ابن امام ابو حنیفه نعمان ابن ثابت کابلی از علما متبحرین و وحفاظ محدثین است در نقل اخبار و روایت آثار و ضبط احادیث اعجوبه عصر اطروقه روزگار بود و در معرفت رجال وانتقاد اسناد و حفظ اصول از جمله فحول بشمار میرفت از صدق نشان و حسن خلق و نبالت شان نصیبی کامل داشت ـ چنانکه مولانا عبدالحی در فوائد بهیه بدینمعانی وصف نموده گوید (اسمعیل بن حماد کان بصیرا بالقضاء عارفا بالاحکام و الموثق والنوازل صالحا دینا عابدا زاهدا صنف الجامع فی الفقه والرد علی القدریة کتاب الرجاء) روایت نموده حلوانی که اسمعیل بن حماد اختلاف مینمود با ابا یوسف در حالیکه اخذ فقه مینمود از و بالآخره بسن شباب عالم فانی را پدرود گفته از محمد ابن النصاری روایت شده که از عهد عمر رضی الله عنه تا امر وز اعلم بمثل اسمعیل بن حماد دیده نشده ۲۵ حتی که گفته شده که حسن بصری هم باین درجه نبوده ـ اخذ فقه نموده نزد پدر خود حماد ونزد حسن ابن زیاد و درک نموده جد خود را و در بغداد و بصره بامر قضا نیز مؤلف بوده ۶ـ ابو مجاهد کابلی علی ابن مجاهد ابن مسلم ابن رفیع از علمای متبحر مائة سوم هجری است اخذ حدیث نموده در بغداد از موسی ابن عبیدة رَبَذِی و محمد بن اسحاق بن بشار و اخذ حدیث نموده از ابو مجاهد امام احمد حنبل و صلت ابن مسعود جحدری و زیاد بن ایوب ـ (معجم البلدان) ۷ ابو الحسین (۲۵۰) یاقوت حموی می‌نگارد که و هو محمد بن حسین کابلی روایت نموده حدیث را از یزید بن هارون و سفیان بن عُیینه و ابو عبد الله باهلی و غیرهم وفاتش بسنه دو صد و پنجاه هجری ۲۵۰ در ماه محرم واقع شده (مع) ۸ ـ ابو عبدالله (۲۷۱) و هو محمد بن عباس کابلی ـ اخذ حدیث نموده از ابراهیم ابن اسماعیل بن محمد ابن مقنب و امام احمد بن حنبل ـ روایت حدیث نموده اند ازو ابو عبدالله محمد بن مخلد دوری ـ وفاتش در شهر جبّی جَبُّ با سنه دو صد هفتاد و یک هجری واقع شده (مع) ۹ ـ ابو عبدالله (۲۷۷) صاحب انساب السمعانی در زیر ترجمه مشاهیر کابل مینویسد که و هو محمد بن حسن بن ۲۷ مایان کابلی سکونت ببغداد داشته و از جمله ثقات ثقه بوده ـ شنیده حدیث را از عبدالعزیز بن عبدالله اویسی و عاصم بن علی و ابراهیم بن موسی ـ روایت میکند از ویحئی ابن محمد بن صاعد و محمد بن مخلد دوری و ابوعمر و ابن سماک و احمد بن کامل شجری سیستانی دار قطنی او را از جمله ثقات گفته وفاتش در بغداد شه دو صد و هشتاد و هفت واقع شده (سمعانی) ۱۰ ـ ابو اسحاق (۳۵۰) یا قوت حموی مینویسد که و هو ابراهیم بن شاد پنجشیری در هرات چند سکونت داشته و تحصیل نموده علوم را در انجا بعد ازان شتافته در بغداد و اخذ حدیث نموده در آنجا از محمد بن عبدالرحمن سامی هروی و محمد بن اسحق ابن خزیمة وفاتش شه سی صد و پنجاه هجری قمری بوده ـ ( سمع و سمع ) ۱۱ ـ ابوبکر علی پنجشیری ۴۵۱ علی بن حسین از مشاهیر فضلا و ادبا افغانستان و در عهد سلطان محمود غزنوی با پسرانش دران دیار بفضل مکرم و ادب اشتهاری فوق العادة داشته ـ اصلاً و نفصلاً از قریه رنج پنجشیر (رخه) که از توابع کابل است ـ ابتدا در خدمت امیر محمد ابن محمود ( ۳۸۷ ـ ۴۳۲) مینزیسته و از طرف سلطان محمود باین خدمت منصوب شده و بالآخره بسمت ریاست دارالانشاء و صاحب دیوانی امیر محمد رسیده و در شد چهار صد و هشت که سلطان پسر خود امیر محمد را خلعت داد و بولایت جوزجان (سرپل) بلخ فرستاد ابوبکر نیز باو روانه شد ـ ۲۷ گویند در ایام جوانی نامه مرموز القادر بالله (۳۸۲ - ۴۲۲) را در جواب تهدید سلطان محمود غزنوی با و خوانده و در نتیجه کشف رمز آن از سلطان خلعت فاخره یافته ـ و از جمله مصاحبان حضور سلطان بوده و فرخی سیستانی مدح ابو بکر را نموده چنانچه در دیوان فرخی قصیده ذیل در مدح علی بن حسن نجیشیری شاهد است:- حاصل اینکه طوطی سخنش چنین می سراید- دی بسلام آمد نزدیک من ماه من آن لعبت سیمین ذقن خواجه بو بکر عمید ملک عارض شکر علی ابن الحسن آن ز بلا راحت بهر مبتلا وان ز محن راحت هر ممتحن خدمت او نعمت و دفع بلاست طاعت او راحت و رفع محن خانه او اهل خرد را مقر مجلس او اهل ادب را وطن هر که سوی خدمت اوپر است راه نیابد سوی او اهرمن خدمت او را چو درمی شناس دولت و اقبال مر او را رہن ہر کہ بر او سایه فگند آن خُدت رُست زتیمار و زکرب و محن یا رب چونا که بمن برفت او سایه او بر همه گیتی فگن یا قوت میفرماید که ابو بکر مائل مشرب فلسفی و تحصیل علوم اوائل بوده و بمناسبت فضل و کرمش عده از شعرای آن عصر او را مدح نموده از خوان نعمت و صلات او بهره ها برده اند- از انجمله است علی بن حسن با خرزی مولف کتاب دمیته القصر که در سنه خدمت او را درک نموده و مدحها گفته و از و نوازش دیده- ۲۸ ۱۲ - ابوبکر کابلی وهو محمد بن علی کابلی در اواخر قرن پنجم و اوائل قرن ششم هجری بوده چنانچه سمعانی میگوید که شنیدم من حدیث را در اصفهان از ابوبکر کابلی و سکونت در اصفهان داشته شیخ صالح وجید و سدید السمع بوده ؟ شنیده حدیث را از ابوالقاسم علی بن عبدالرحمن نیشاپوری - وفات سمعانی ۵۶۲ ه بوده (انساب السمعانی) ۱۳ - ابو محمد نعمانی (۵۳۷) عبدالملک بن عبدالسلام بن حسین نعمانی کابلی حنفی جمیلا لظاهر بوده در فنون ادب وحید عصر خود بود - شهرتش از اطناب در وصف وی بی نیازی دارد - گروهی بسیار از مشایخ را دیده از ایشان علوم فرا گرفته که از انجمله است ابونصر محمد ابن علی تا که بجلالت قدر و علو مرتبت در میان فضلا موصوف بفنون فضائل وصنوف علوم در میان اهل الله معروف و از تلامذه او در حدیث ابوالقاسم علی بن حسن بن هبة الله حافظ دمشقی است - وفاتش در شهر ماه رمضان المبارک ببغداد سنه پنجصد و سی و هفت واقع شده (مع - و - سمع) ۱۴ - ابو محمد نعمانی (۶۰۵) قاضی عبدالسلام بن اسمعیل بن عبدالرحمن ابن عبدالسلام ابن حسن نعمانی کابلی سکونت ببغداد داشته - اخذ نموده علم فقه را از اب و عم خود و تدریس نموده بمدرسه (سوق العمید) و اخذ نموده حدیث را از ابو عبدالحسین بن حسن دبی و غیره و نیابت نموده قاضی ابوطالب علی بن علی بخاری را تا وفاتش بعد ازان نیابت قاضی القضاه ۲۹ علی بن سلیمان را در ایام ولایتش ولادتش در سنه پنچصد و بست و وفاتش در سنه ششصد و پنج بوده - (مع) ۱۵- ابوعبدالله- ۶۴۴ زبدۀ فضلا و قدوۀ علما بودۀ نامش ارغون است اصل از کابل و در بغداد توطن داشته در زمان خلیفه المستعصم بالله که از خلفای سی و هفتم عباسیه است کسر خط را از یاقوت خطاط نموده در فن خوشنویسی از همگنان خود طاق بوده و بکمالات یگانۀ آفاق، با نهایت فضل صاحب ذوق بصحبت اهل ذوقش شوق - در انوارع خط با خود عدیل نداشته و بدستخط خود بست و نه قرآن کریم نبشته لذا در جمله مشاهیر خطاطان محسوب اند. چنا نچه شاعری در وصف خط او گفته: ورا خدای جهان از همه جهان ادست خطی چگونه خطی بذلعل رمانی سپهر و اختر وارکان چوی دگر نارند بدور خویش نبری و نی سخندانی ۱۶- شیخ فرید الدین شکر گنج (۵۸۶-۶۶۶) صاحب ریاض العارفین می نگارد که و هو شیخ فرید الدین الملقب بشکر گنج از اکابر اصفیا و اکابر اولیا ء در رهنمائی دین حقۀ فریدیه در توحید و تفرید وحید و جناب شیخ نظام الدین اولیاء در امر مرید خود از اعاظم سلسله عالیه چشتیه وارادت ۳۰ بخواجه قطب الدین بختیار کاکی داشته و خود مذکور مرید شیخ معین الدین حسن سنجری بوده و سلسله ایشان بسلطان العرفا ابراهیم ادهم قدس سره منتهی میشود و سلطان مرید حضرت خواجه فضیل بن عیاض طالقانی بوده ـ این رباعی از ان مبارک است ـ ع شب نیست که خون دل غمناک نریخت روزی که نه آبروی من پاک نریخت یک شربت آب خوش نخوردم هرگز کان باز زراه دیده بر خاک نریخت صاحب تذکره شمع انجمن می نویسد که شیخ فریدالدین مسعود گنج شکر از اولیا کبار و اتقیاے ابرار و صوفیه نامدار بود مادرش دختر وجیه الدین خجندیست این ابیات را تسلیمی دوست در تذکره خود بنام وی ایراد کرده ع رباعی دوشینه شیم دل حزینم بگرفت واندیشه یار نازنینم بگرفت گفتم بسر و دیده روم بر در او اشکم بدوید و آستینم بگرفت هر سحر که بر درت سر میزنم بر طریق دوستان در میزنم همچو مرغ نیم بسمل پیش تو در میان خاک و خون پر میزنم صاحب اخبار الاخبار می نگارد که شیخ فریدالدین قدس سره العزیز خلیفه خواجه قطب الدین صاحب و از خواجه بزرگ معین الحق والدین نیز نعمت یافته از اعیان اولیا و ارکان ایشان است بغایت ریاضت و مجاهده و تفر و تجرید داشت در کشف و کرامات آیتی بود و در ذوق و محبت علامتی همواره در ستر و و اخفا میکوشید و خود را از چشم خلق می پوشید ـ از شهری بشهری گشتت عاقبت در مقام اجودهن که مردم وی درشت خوی و ظاهر پرست و منکر درویشان بودند آمد و گفت این محل بودن من است آنجا سکونت کرد هرگز آنجا کسی از حال وی نپرسید۔ بیرون قصبه درختان کریل بودند درخت انبوهی در انجا بود زیران درخت با حق مشغول بودے و بیشتر احوال در مسجد جمعه میبود ۔ او را در انجا فرزندان شدند فاقها کشیدند و شدتها و محنتها میدیدند آخر خون بان قوی داشت پوشیده نماند۔ صاحب سیر الاولیاء در باب تسمیه او بشکر گنج می نگارد که میگویند سوداگری شکر بار کرده میرفت خواجه از وی شکر طلبید سوداگر گفت که این نمک است نه شکر۔ خواجه گفت نمک باشد۔ سوداگر چون بارها بکشاد همه نمک برامد پیش شیخ آمد و عذر خواهی نمود عرضه داشت کرد که دعاکنند که این نمک شکر شود ۔ بیرم خان گوید :- کان نمک جهان شکر شیخ بحرو بر آن کو شکر نمک کند واز نمک شکر رباعی کان نمک گنج شکر شیخ فرید کز گنج شکر کان نمک کرد پدید در کان نمک کر د نظر گشت شکر شیرین تر ازین کرامتی کس نشنید در کتاب اخبار الاخیار می آرد که از شیخ نظام الدین اولیا منقول است که دانشمندی بود ضیاء الدین نام در زیر مناره درس گفتی از وی شنیدم که قتے بخدمت شیخ فرید الدین رفتم و من غیر علم خلاف چیزی نمیدانستم در خاطر من گذشت که اگر شیخ مرا از علومی بپرسد که من نمیدانم چه جواب گویم این اندیشه ۳۲ این اندیشه در دل من بود ناگاه از من پرسید که تَنَقُّحُ مَنَاط چه باشد تنقیح مناط مسئله ایست از مسائل علم خلافت من خوش شدم و در بیان آن شروع نمودم و نفی واثباتی که دران معنی است بمراد گفتم- ولادتش سنه ۵۶۹پنجصد و شصت و نه - و وفاتش سنه ۶۶۶ شش صد و شصت و چهارم و پنجم ماه محرم الحرام بوده عمر شریفش نود و پنج سال (۹۵) صاحب خزينۃ الاولياء مي نگارد که شیخ فرید الحق والدین گنجشکر والد ماجدش جمال الدین سلیمان خواهر زاده سلطان محمود غزنوی بود که در عهد سلطان شهاب الدین غوری از کابل که متوطن اصلی او بود در لاهور رسید و چندی در شهر قصور که از مضافات لاهور است سکونت نمودہ حسب الحکم پادشاه ہند بملتان رفت و در آنجا با دختر ملا وجیہ الدین خجندی متاہل شد و انان سه پسر متولد گردید - یکی سراج الدین محمود - دوم فریدالدین مسعود - سوم نجیب الدین متوکل - نسب شریفش بهشت واسطه بفرخ شاه پادشاه کابل و بہفده واسطه بسلطان ابراهیم بن ادهم قدس سرہ و بہ بیست و سه واسطه بفاروق اعظم عمر بن الخطاب رضی اللہ عنہ میرسد- بعد از وفات فرخ شاه پادشاه کابل چوں ملک کابل بدست شاہان غزنیں و فرزندان فرخ شاہ در کابل بماندند تا وقتی که چنگیز خان خروج کرد و مملکت ایران و توران بزیر تیغ آورد بکابل حادثه عظیم افتاد- در انوقت جد بزرگوار شیخ در کابل شربت شهادت چشید و پدر شیخ مع اتباع و احزاب خویش روانه ہندوستان گردیده دران ملک رونق افزا گشت ۳۳ در کتاب مرآۃ الاولیا می آرد که جد بزرگوارش مشهور بفرخ شاه که زمام حکومت کابل در کف داشت و پدر والا گہر شیخ موسوم بجمال الدین سلیمان در عہد سلطان شہاب الدین غوری از کابل بملتان آمده قضائے قصبه کہوتوال که نزدیک ملتان است یافت و در انجا بدختر ملا وجیه الدین متأہل شد و از ان عفیفہ سہ پسر بوجود آمد ولادت شیخ فرید بسنه پنجصد و هشتاد و چهار در قصبه کہوتوال بوده - در سیر الاقطاب مرقوم است که شیخ فرید الدین را در ایام خرد سالی ذوق خوردن شیرینی بسیار بود والدۂ ماجدۂ او قدرے شیرینی بپاس خاطر شیخ ہر شب زیر بالین میداشت علی الصباح چون از خواب بیدار می شد بعد ادآ نماز فجر بشیخ میداد و وی تناول میفرمود - روزے آن عفیفہ نہادن شکر پارہ زیر بالین فراموش نمود شیخ چون از نماز فارغ شد دید که والدۂ ماجده او بوظیفه مشغول است خود دست زیر بالین برد شیرینی دو چندان از وظیفه روز مره موجود یافت - خوردن آغاز نہاد - چون والدہ اش از وظیفه فارغ شد دید که فرزند دلبند شیرینی تناول میفرماید پرسید که این شیرینی از کجاست گفت از همان جا که شما بمن میدادید دانست که از غیب بود بجبین نیاز بدرگاه بے نیاز سوده گفت الٰہی این پسر را گنج شکر گردان که مدام کامش ز شکر هم شیرین تر باشد - و نیز در سیر الاقطاب منقول است که چون شیخ فرید الدین چند سال در ریاضت و کمال محنت شاقه در کوه و صحرا میگذرانید از غایت تشنگی بر سر چاہے رسید که رسن و دلو نداشت نا امیدانہ بر سر چاه ایستاد - در همین اثنا دو آہوان بر کناره چاه آمدند از آمدن ایشان آب چاه چون فواره بجوشید و تا کناره چاه آمد هر دو آہوان سیر نوشیدند ۳۴ شیخ هم خواست که آب از چاه بخورد فی الفور آب بعمق چاه رفت حیرت بر حیرتش بیفزود روی بر آسمان کرد و گفت۔ الهی آهوان را آب دادی و بنده را محروم گذاشتی آواز آمد که توکل بر دلو و رسن داشتی و آهوان محض متوکل بذات ما بودند. ازین سبب تو محرومی و آسوان سیراب شدند. فرید الدین از استماع این صدا بر خود بپیچید تا چهل روز نفس خود را آب نداد و در اسما نجا تا چهل روز چله کشید چون تمام شد مشتی خاک از زمین برگرفت و باراده افطار در دهان انداخت فی الحال شکر شد. هاتف غیب آواز داد که ای فرید چله تو قبول کردیم و برگزیدیم و در گروه شیرین سخنان ترا گنج شکر گردانیدیم. گل گلزار انوار معانی در دریای گنج لامکانی می وحدت ز جام عشق خورده قدم در عالم لاهوت برده بملک فقر شاهنشاه مقصود فرید الدین ملت شیخ مسعود شیخ سعید الدین حموی و شیخ بهاء الدین زکریا بوی گفتند که ای فرزند! پرده پوشی درویشی است نه خرقه پوشی و خرقه پوشی آن کس حق است که عیب برادر مسلمان را بپوشد. و خواجه قطب الدین بختیار کاکی بوی فرموده که ای برادر تا درین راه بدل نروی قدم راست ننهی و بی چشم نباشی۔ حاشا که مقام قرب نرسی۔ این رباعی از نتائج انفاس متبرکه شیخ فرید الدین مسعود گنج شکر است رباعی گیرم که بشب نماز بسیار کنی در روز وای شخص بیمار کنی تا دل نکنی ز غصه و کینه تهی صد خرمن گل بر سر یک خار کنی۔ قاضی صاحب تاریخ فرشته می نگارد که روزی شیخ شهاب الدین پسر بزرگ شیخ انظر ۳۵ اجودهن شکایت کرد که علانیه مرا و مریدان مرادشنام داده است و دقیقه از دقایق بیعزتی فرو نگذاشت ـ شیخ از سخنان فرزند دلبند متأثر شده عصا مبارک بزمین زد همان زمان قاضی را درد شکم پیدا گردید و فریاد برآورد که مرا بخدمت شیخ فریدالدین برید تا بخدمتش رسیدم از تقاصیر خود تائب شوم ـ متعلقانش او را برداشتند و خواستند که نزد شیخ آرند در راه هلاک شد ـ و نیز گویند که زمانیکه بآن جناب فتوحات متواتر رسیدن گرفت همه نصیب مساکین و مسافرین کردے و خود با ثمره درخت کریل که بهندی آن را ڈیلہ مینامند افطار فرمودے ـ دران وقت قاضی شہاب الدین اجودهنی که ملاے خشک بمیغز بود چون رونق بازار شیخ گرم بدید در آتش حسد و بغض بشوخت و اشراف اجودهن را برانگیخت و گفت که این مرد رتارش خلاف شرع است سماع می شنود و رقص میکند ازینجا اخراج باید کرد ـ پس بمواہیر ایشان عریضه بنام حاکم ملتان بدینمضمون نوشت که اگر شخصی سرود بشنود و رقص کند در حق او چه باید نمود ـ حاکم گفت که اول نام انکس تحریر میباید کرد بعد ازان درین باب حکم طابق نفاذ خواهد یافت ـ چون قاضی نام نامی شیخ درج عریضه خود نمود حاکم ملتان برآشفت و بقاضی عتاب کرد که تو نام شخصی در رج عریضه کرده که بر اعمال د و اقوال احدی از علماء و فقراء جای انگشت نیست الاقاضی پس براین هم راضی نشد و قلندری را بقبول مبلغی زر مامور تا شیخ را بقتل رساند چنانچه روزی حضرت شیخ دلق بر روی مبارک انداخته بمراقبه مشغول بود که ناگاه قلندری از در درامد و متوجه سمت شیخ شد شیخ بنور باطن از حال قلندر آگاه شد سجادے آواز داد فی الحال سلطان المشایخ نظام الدین حاضر آمد فرمود که ۳۶ در خانه قلندری باین شکل که زنجیر در کمر و حلقه های سفید در گوش و کارد در بغل درآمده است او را بگو که ازینجا بر و دور نه فضیحت داده خواهد شد قلندر چون این آواز بشنید فی الحال بگریخت - وفات آنحضرت بقول صاحب اخبار الاخیار بتاريخ محرم روز سه شنبه ۶۶۴ ششصد و شصت و چهار است مزار پر انوارش در پنجاب زیارتگاه خلق است در تاریخ وفاتش مؤلف خزینۃ الاصفیا فرموده :- پیر شکر گنج فرید زمان حضرت مسعود ولی سعید سالک مسعود فرید آمده است ماده تولید وی از ول پدید سال وفاتش بجستم ز دل گفت بگو بادشه دین فرید ایضاً شیخ دنیا و دین فرید الدین چون ز دنیا دون بخلد رسید رحلتش بنده خدا میخوان هم بدان فرد دین فرید وحید ایضاً فرید الدین فرید جمله عالم شہ فرخ لقا فرخنده آئین فرید الہند قطب ملک فرما بگو تولید پاک آن شه دین بخوان وصلش فرید الدہر سلام دگر سالک فرید الدین حق بین ۱۷- شیخ نجیب الدین المتوکل (۶۶۱) برادر حقیقی و خلیفه رشتین شیخ فرید الدین گنجشکر است در ظاهر و باطن درجه علیا ۳۷ و مرتبهٔ والا داشت و بغایت متوکل بود تا مدت هفتاد سال در شهر دهلی بماند و سجانه شخصی از اغنیار نرفت با وجودیکه هیچ چیز از نقد و جنس اورا نداشت و از غایت مشغولی او ندانستی که امروز کدام روز است و کدام ماه خویش و بیگانه و درویش و منعم پیش وی یکسان بودند. روزی از وی پرسیدند که در مخدوم برادر شیخ فریدالدین اجودهنی تویی گفت برادر صوری منم برادر معنوی کسی دیگر باشد - باز پرسیدند که متوکل تویی گفت نجیب الدین متوکل کسی دیگر باشد که من توکل ندارم - (خزینتہ الاصفیا) صاحب اخبار الاخیار میفرماید که روزی بروز عید درویشان در خانه نجیب الدین متوکل جمع آمدند و ماحضری خواستند وی اندرون خانه رفت و از اهل خود ماحضری خواست گفت که امروز روز باینطرف بوی طعام بمشام ما و بچه ها نرسیده است - گفت اگر چادر باشد بده گرو کنم - اهل بگفت چادر حاضر آمد در قعه بر رقعه دوخته آن هم قابل گرو نبود - آخر ناچار شد و کوزه آب پرکرده پیش درویشان آورد گفت که ماحضر همین است درویشان اهل دل بودند آنرا بتعظیم گرفته بنوشیدند - چون رخصت شدند شیخ شکسته خاطر شده ببالا بام رفته بیاد حق مشغول شد و بادل خود میگفت که چنین روز عید بگذرد و در حق فرزندان من طعامی نرود و مسافران بیایند و همچنین نامراد باز گردند - ! درین اندیشه بود که شخصی از بالای بام فرود آمد و این بیت میخواند :- بادل گفتم ولا خضر را ببینی دل گفت اگر مرا نماید ببینم و گفت ای متوکل فرشتگان کوس توکل تو بر عرش میزنند و تو برای طعام در دل خود جنگ میکنی و من هم طلبگار آمده ام بر و برای من طعام بیار شیخ دانست که خضراست تسلیم و تعظیم کرد و گفت که در خانه من طعام موجود نیست و حق میداند که برای نفس خود ۳۸ ملتفت بطعام نشده‌ام بلکه برای نفس مستحقان در دل فکری بود، گفت برو و نفس خود را پاس دار و در خانه تفحص کن شاید که طعام بیابی و برای من آر- پس شیخ بر خاست و بزیر آمد دید که یک خوان بالوان طعام در صحن خانه موجود است از غیب دانسته بگرفت و به پیش اهل خود برد - ازان طعام حصه در دامن خود کرد و بالا آمد دید که خضر علیه السلام موجود نیست- ۱۸- شاہ گردیزی قرن ششم ہجری صاحب کتاب اخبار الاخیار می آرد که شاہ یوسف قدس سره العزیز دانا علوم جہتین و خازن کنوز نشأتین است اشتهارش گوش جہانیان را نواخته و خامه مورخان بتحریر مناقب همایون اجمالاً و تفصیلاً پرداخته از سادات گردیز است واز انجا بسنه پنصد و پنجاه در ملتان تشریف آورده در آنجا رنگ توطن ریخت و روضه او نیز در انجاست :- آن بلند آوازہ عالم پناه سرور دین افتخار صدر گاه صدر دین و دولت آن مقبول حق نه فلک از خوان جودش یک طبق آبحیوان قطره بحر دوش چون خضر علم لدنی حاصلش معتبر چون قول او افعال او هم بیان او گواه حال او مقتدای دین قبول خاص عام دولتس گفته توئی خیر الانام ملک معنی حمله در فرمان او هم بحسب و ہم بمیراث آن او و گویند که وی از قبر دست بیعت بمریدان میداد و الان در قبر او راهی که از انجا دست می بر آور گذشته اند - از قدمای مشایخ ملتان بوده- ۳۹ ۱۹- خواجه حسن افغان (۶۸۹) از مریدان کاملین و خلفائے مقبولین حضرت شیخ بہار الدین زکریا ملتانی است و در زہد و عبادت و ذوق و شوق و عشق محبت ثانی نداست - شیخ نظام الدین فرموده است که او صاحب ولایت بود در غایت بندگی وقتی در کوه میگشت در مسجد رسید موذن بتکبیر گفت امام پیش رفت خلقی بجماعت پیوست - خواجه حسن نیز ورا مد و اقتدا کرد - و امام را در حالت نماز خطره ہائے عظیم در دل خطور کرده بود خواجه از خطره ها امام بصفا باطن آگاه شد چون نماز تمام شد و خلق باز گشت وی نزدیک امام رفت و گفت ای خواجه تو در نماز شرع کردی و من بتو اقتدا کردم و تو در عین نماز ازینجا بدهلی رفتی و آنرا بخار بردی و بازگشتی و این برده بعرب بردی و در انجا فروختی و از انجا واپس بملتان مراجعت کردی و نفع کثیر حاصل نمودی - بیچاره حسن بدنبال شما دست بسته پا برهنه میگشت و سرگردان و حیران میگردید پس این نماز را چه نماز گویم که کل در کار و تن با خدا بود - غرض که از خوارق و کشف کرامات بسیار از و بظهور رسیده ولی از ظاهری امی محض بوده اما در علوم باطنی بحدیکه گو یا تمام لوح محفوظ بر لوح سینه بے کینه او نوشته بودند و مردمان بنظر امتحان حسن افغان سه سطور : سطری از ان از آیات قرآنی و سطری از احادیث نبوی و سطری از اقوال مشایخ بر کاغذی تحریر میکردند و پیش وی نهاده میگفتند که بگو درین سطرها چه نوشته است ؟ وی اول انگشت بر سطر آیات قرآن می نهاد و می گفت که این آیت قرآن است - و بعد از ان دست بر سطر حدیث نهاده میگفت که این سطر حدیث نبوی است و سطر سوم را سطر قول مشایخ معرفی مینمود - پس از و سئوال نمودند که تو امی محض میباشی باعث تعارف این چیست ؟ جواب میداد که دیگر هیچ نیست ۴۰ تخارف نیست الانورسطر قران را می‌نمییم که از زمین تالامکان محیط است ونورسطر حدیث تا آسمان هفتم ونورسطر قول مشایخ از زمین تا آسمان - گویند چون خواجه حسن افغان از ملتان بدهلی تشریف برد براهی میرفت دید که سراه مسجدی تعمیر میکنند و دانشمندان کبار در انجا حاضر بوده در باب راستی محراب بجانب قبله باهم بحث میکنند و از انجمله بعضی بجانب راست و بعضی بجانب چپ نشان قبله میدهند حضرت خواجه حسن نیز در انجا بایستاد و رو بجانب قبله کرد و گفت بطرفیکه روی من است بنیاد محراب بنهید چند نفر از دانشمندان اینها بانکار وی برخاستند و اعتراض با ناحق در میان آوردند-آخر خواجه بانگشت شهادت اشارت بجانب قبله کرد و گفت که اگر اعتماد برقول من نیست بچشم خود به بینید که قبله کدام طرف است، چون همه مردمان نظر کردند بچشم ظاهر بزیارت بیت الله مشرف شدند و معتقد شده سر در قدم خواجه حسن نهادند- و نیز گویند که شیخ بهاءالدین زکریای ملتانی مرشد او اکثر در باب وی میفرمود که بروز حشر و نشر چون از جناب کبریای لمن سوال خواهد شد که ای زکریا بجناب ما چه تحفه کرامت آوردی عرض خواهم کرد که مشغولی و عبادت حسن افغان بحضور آورده‌ام- وفات خواجه حسن افغان در سال ششصد و هشتاد و نه هجری است و مزار پر انوارش در ملتان در پیرروشنضمیرش میباشد- چون حسن از جهان بجنت رفت سال ترحیل آن مه والا حسن متقی طبیب بگو عاشق زنده دل حسن فدا ۲۰ حضرت لعل شهباز قلندر(۷۲۴) از سادات عظام حسینی است و نام نامی و اسم گرامی میرسید عثمان ۴۱ مرید مقبول و خلیفه شیخ الاسلام بهاءالدین زکریا ملتانی است اصل وی از سرحد افغانستان و نشو نمايش در سندھ بودہ و سند ہم از نواحی سابق کابل است ولی فعلاً در زیر حمایۀ انگلیس ابلیس است - صاحب کمالات ظاہری و باطنی بوده و خوارق کمالات ظاہری و باطنی و تصرفات صوری و معنوی بوده و خوارق و کرامات بے اختیار از وی بظہور رسیده - چون جذبه مستی بغایت داشت پابند احکام شرع نبود و طریقه ملامتیه پیش نظر داشت و بنظر مردان بشرب و اکل مسکرات و مکیفات مصروف ماند و آب گیاه بسیا بنوشیدی و لباس سرخ داشتی و خطاب از پیش گاه پیر روشن ضمیر بوی عطا شده بود و در خلق بسبب طریق ملامتیه وی بحضرت شهباز قلندر اشتهار یافت و بسبب ظہور خوارق و کرامت بسیار ہزار در ہزار معتقد و مزید وی از خلائق گشت بلکہ تا حال از مزار پر انوار وے ہم اکثر اوقات خوارق ظاہر میشود - کرسی نسبش با مام زین العابدین علی بن حسین رضی اللہ عنہ میرسد- وفات آن مست بادۀ عرفانی با قوال اہل اخبار بستہ ہفتصد و بست و چهار ہجری است و مزار پر انوارش در ملک سند است. تاریخ اور اصاحب خزینۃ الاصفیا چنین در قلم آورده چو عثمان ولی از دار دنیا برفت و باب جنت شد بر و باز ز مخدوم اجل جوار تحالش بفرما عارف محبوب شہباز ۲۱ - مولانا یعقوب چرخی- ۸۵۱ از کبار اصحاب اجلۀ احباب خواجه بہاءالدین نقشبند بود و عالم بود بعلوم ۴۲ ظاهری و باطنی و جامع رموز صوری و معنوی اصل وی از موضع چرخ از مضافات کابل است در مبادی حال چندی در جامع هرات و چند گاه در دیار مصر تحصیل علوم پرداخت و بعد از تحصیل علوم بجذبه محبت الهی باراده ارادت بخدمت حضرت شاه نقشبند روانه شد و در راه با فقیر مجذوبے ملاتی شد فقیر گفت اے یعقوب دو قدم بردار که وقت آن رسیده که تو از مقبولان باشی و بزمین چند خطوط کشید - خواجه یعقوب در دل اندیشه ید که آن خطوط را شمار کنم اگر طاق باشد کار من مبارک خواهد بود بعد از انجا در انجار سید و فال مصحف برگشاد بر سطر اول نوشته برامد اولئک الذين هدى لهم فبهدا بهم اقتده) ازین اشارت غیبی خورسند شد و بملازمت خواجه آمده دست ارادت بدامن آنحضرت زد و بکسب طریقت اشتغال نمود تا از مقبولان حق گشت - و خواجه یعقوب فرموده است که اول بار که بخدمت خواجه بهاءالدین حاضر شدم و خواهش ارادت و بیعت نمودم خواجه فرمود که ما از خود کار نمیكنيم - امشب استخاره کنیم گرترا قبول استان یز قبول کنیم پس بهزار محنت آن شب را با تمام رسانیدیم و هرگز در تمام عمر شبی سخت تر ازان شب بر من نگذشت بدین اندیشه که آیا مقبول شوم یا مردود علی الصباح باز بخدمت خواجه رسیدم چون مرادید تبسم شده فرمود که قبول کردم و پیران عظام قبول نموده مرا به بیعت و تلقین سرفراز نموده تفویض خواجه علاءالدین عطار نمود و در سایه عاطفت خواجه عطار تکمیل و تربیت رسیدم و یافتم انچه میخواستم وفاتش در حصار شادمان از بلاد ما وراء النهر بته هشتاد و پنجاه و یک هجری است و در تاریخ وفاتش صاحب خزيئية الاصفيا جنین نگاشته ۴۳ شد بر اوج چرخ چون منزل گزین حضرت یعقوب مجذوب خدا رحلتش شمس الهدایت گفته‌اند نیز حق آمو مطلوب خدا وصل او کامل ملک سیرت بخوان هم بدان یعقوب محبوب خدا از تصنیفات و تالیفات او تفسیر و پارۀ اخیر قران کریم است که معروف به تفسیر مولانا یعقوب چرخی است- در نفحات الانس مسطور است که مولانا یعقوب چرخی میفرمایند که چون بمنظور نظر خواجه بهاءالدین شدم امر نمودند که تو در صحبت خواجه علاءالدین عطار خواهی بود بعد ازان من بولایت بدخشان افتادم و خواجه علاءالدین بعد از وفات خواجه بهاءالدین بصغانیان آمده در انجا متوطن شدند پس کسی نزد من فرستادند که حضرت خواجه بزرگ فرموده بودند که تو در صحبت ما خواهی بود پیش ایشان رفتم و مادام حیات ایشان در صحبت ایشان می بودم و نیز در کتاب مرقوم است که مولانا یعقوب چرخی میفرموده اند که طالبی که بصحبت عزیزی می آید چون چون خواجه عبیدالله می باید آید، چراغ مهیّا ساخته و روغن و فتیله اماده کرده که بجز گوگردی ضرورت نداشته باشد خواجه عبیدالله و ایست که در که مولانا یعقوب از یعقوب از هم سبقتان شیخ زین الدین خوافی بوده که منبر و مولانا شهاب الدین سیرانی تحصیل مینمودند- واز اولاد مولانا یعقوب هنوز در بدخشان وجود دارد و جناب میر سلیمان خواجه محتسب ہٹی ترکستان و بلخ متوفی ۱۳۴۰ از مشهد بدخشان و اولاد آنجناب بود- ۲۲ - شیخ پھوگی افغان - ۱۰۷۹ صاحب معارج الولایت میگارد که مرد کامل و مکمل بود تربیت از پیر کبار یافت ۴۴ و در سماع غلو داشتی و چون در سماع شدی چند روز بماندی گویند که شبی در سماع بود و میخواست که شب آخر شود و چون صبح نزدیک رسید اشاره بفلک نمود باز شب معاودت نمود مردمان متعجب شدند و اظهار این حال نزد شیخ بها گو که هم عصر شیخ بهوگی بودند نمودند فرمود که غم مخورید امشب شیخ بھوگی در سماع است و میخواهد که شب که شب با تمام رسد- پس آنشب بغایت طول کشید گویند شیخ چون بمرض موت بیمار شد و وقت رحلت او رسید همه مردم را از خود دور کرد و گفت تا وقتیکه بدیدار پرانوار رسول الله صلعم مشرف نه شوم جان بحق تسلیم نکنم و شما را تاب دیدار آنحضرت نیست باید ازینجا بروید و در را بندید و چون بعد از وفات من سقف خانه را شگافته دید بدانید که حضرت شاه رسالت ازان راه درینجا تشریف اوردو چون برحمت ایزدی پیوست در خانه کشاده دیدند که سقف خانه شگافته است وفات شیخ بقول صاحب شجره چشتیه سنه یکهزار و شش صدرونه و مزار گوهر بارش بمقام قصور است صاحب خزینة الاصفیا در تاریخ وفات او گوید- چو شیخ جهان پیر بھوگی ولی شده از جهان سوی جنت روان شود سال ترحیل تاریخ او ز مستانه عشق بهوگی عیان ۲۳- شیخ احمد مجدد الف ثانی کابلی (م۱۰۳۴) از علما در اسخین و غوث العالمین مظهر خوارق و کرامت بوده جامع درجات ولایت و دافع بدعت ضلالت عامل بسنت و جماعت وارث کمالات بنویه مزین بانوار احمدیه عارج معارج نقشبندیه معروف با مام ربانی و مجدد الف ثانی قدس سره - ۴۵ امام طریقت ومقتدای حقیقت است، در طرق نقشبندیه مجددیه امام است و در شریعت وطریقت باهل سلام مقتدا و نسب شریفش بحضرت فارق اعظم سید عمر بن الخطاب رضی الله عنه میرسد. شیخ آدم بنوری در تذکره خود آورده است که حضرت مجدالف ثانی در طرق نقشبندیه مرید حضرت شیخ عبدالباقی دہلوی و در طریقه قادریه چشتیه وسهروردیه نیز داخل آ۔ صاحب حضرات القدس مینگارد که حضرت مجدالف ثانی تحصیل نمودہ تفسیر مجدیش را بنز حاجی عبدالرحمن بدخشی کہ در بحاج رمزی شهرت داشتم. چون در رموزات و دقائق علوم نهایت موشگافی را بخرج میبارند ازان رو بحاج رمزی معروف گردید. در کتاب روضتہ السلام آوردہ است کہ حضرت مجدالف ثانی را دو خارق عظیم برصفحه روزگار باقی ماندند یکی کتاب مکتوبات و یکی رسالہ مصنفہ وی در معارف و حقائق و مکاشفات کہ احدی که بمثابه آن کشف نکرده است که او نموده. دیگر فرزندان گرامی او کہ بھر خود ایشان را از روی علم ظاهر و کمالات باطنی مثل ذات خود تربیہ نموده. آنجناب را هفت فرزند بوده از انجمله شیخ سعید الملقب سحنازن الرحمة - ۲- حضرت معصوم راز الشفیع وعروۃ الوثقی قدس اللہ ارواحها. بعد از وفات والد عالیقدر قایم مقام او شدند. حضرت مجدد الف ثانی بعمر شصت و سه در سنه ہزار و سی و پنج ۱۰۳۵ و بقولی ۱۰۳۴ کیادا حروف تاریخ وفات شان کلمہائے رشیع المرتب) و فرخندہ انجام است) از ولادت شان کلمہ ہای (فخر انام) و (منبع خیر) و (خاشع) و (زینت شهر است و نرو مکرمه ایشان بملک ہندوستان و سرسند است آنجناب را خلفا بسیار است از انجمله خواجہ محمد صدیق ۴۶ کشمی و خواجه محمد هاشم و ملا یار محمد طالقانی که این دو نفر دو جلد مکتوبات شان را تدوین و جمع نموده – باعث خورسندی عموم گردیده اند- اگر ما حالات مجدد الف ثانی که مؤلفین بکتب متنوعه نوشته اند جمع کنیم کتاب علیحده بکار است و درین عصر ملالت بمطالعه کنندگان نیز عائد میگردد - زیرا اکثر رجال همه این عصر از خوارق و کرامات الهی منکر بوده در جمیع خرافات می پندارد - حضرت میان محمد معصوم متوفی ۱۰۸۰ ابن حضرت شیخ مجدد الف ثانی فرزند میانه آنذات میباشند که قطب وقت و مرشد عصر وقت خود بوده اند – نسب شریف اجداد ایشان به پانزده واسطه بفرخشا پادشاه کابل میرسد و به بیست و نه (۲۹) واسطه بحضرت امیر المومنین عمر بن الخطاب فاروق اعظم رض میرسد – بعد تولدشان والد بزرگوار ایشان بصحبت خواجه عبدالباقی رسیده اند و میفرمایند که تولد این فرزند بر ما بسیار ارجمند است که بعد تولد او مرا صحبت اینچنین شخصیتی میسر گردید حضرت معصوم بعمر پانزده سالگی تحصیل علوم نموده دستار فضیلت بر سر بستند بعد ازان بعلوم باطنی متوجه شده بتوجه والد از همه اولاد شیخ سبقت نموده در آخر عمر تربیت مریدان را بایشان حواله نموده بودند- در تذکره آدمیه مذکور است که محمد دارا شکوه مولف خزینتہ الاصفیا ولد شاهجهان پادشاه مرید ابوالمجد لسان الله ملا شاه محمد رستاقی بود و عالمگیر اورنگ زیب مرید حضرت میان محمد معصوم کابلی سرهندی- در تحفہ الزائرین مرقوم است که محمد صدیق پشاوری گوید که وقتی در دریا افتادم ۴۷ آب عمیق بود غوطه خوردم نزدیک بود که بگرداب غرق شوم دران وقت یاد آنحضرت نمودم فی الحال حاضر گردیده مرا از غرقاب بلار هانیده از آب بیرون کشید حضرت میان محمد معصوم را نیز فرزندان بیشمار و خلفا و مریدان لا تعد ولا تحصی بود شائقین آن بکتاب کنوزالاتقیا مراجعت نمایند - وفات بعمر هشتاد و یک سالگی در سنه هزار و هشتاد واقع شده که ماده تاریخ آن کلمه (مجمع الفیوض) و (والا همت) یافته شد. وماده تاریخ ولادتش (افضل زمان) دیده شد شیخ احمد سعید ۱۰۷۰ ابن حضرت شیخ مجدد الف ثانی که ملقب بخازن الرحمه است جناب موصوف صفات حال وقال و مظهر جمال و کمال مخزن برکات و معدن کرامات کریم الاخلاق و عمیم الاشفاق بود. در طریقت از والد بزرگوار خویش فیض تام حاصل نموده و در خردسالی بمقامات احمدیه رسید. وفاتش بعمر هشتاد سالگی در سنه هزار و هفتاد (۱۰۷۰) واقع شد که کلمات هذا مواد تاریخ وفات اوست. یعنی (گلشن بیخزان) و (خلوت دل) و (فرخنده لقا) است و ماده تاریخ ولادتش کلمه (فیض صبح) و (مست الست) و در روضه مطهره اش بجوار والد خویش میباشد، طاب الله ثراه حاج فقیر الله جلال آبادی ۱۱۹۵ از معاصرین احمد شاه و تیمور شاه افغان است و بوطن عبد الرحمن حنفی رهتاسی جلال ابادی ثم شکار فوری از اعاظم مشایخ و علما راسخ دور نهضت افاغنه است از عنفوان شباب ۴۸ سلوک را بطریق نقشبندیه اکتساب کرده و وفاتش در شکار پور واقع شده - جناب شیخ را تصانیف نفیسه عالی و تالیفات لطیف و شریف و منظومات مرغوب و دلکش است که قرار ذیل ارائه میشود. ۱- فتح الجمیل فی مدارج التکمیل - ۲- فیوضات الآهیه - ۳ - براہین النجاة من مصائب الدنیا والعرصاة - ۴ - جواهر الاوراد - ۵ - طریق الارشاد فی تکمیل المومنین والاولاد - ۶ - وظیفه الاکابر - ۷- منتخب الاصول فی الفقه - ۸ فتوحات غیبیه فی شرح عقائد صوفیه ۹ - فوائد فقیر الله بزبان افغانی - ۱۰- کتاب الازہار فی ثبوت الآثار - ۱۱- محمود الاوراد بزبان پنجابی که از برلے محمود بکچی تصنیف کرده - ۱۲- مکتوبات که ہر مکتوبی از ان رساله ایست علیحدہ ۱۳- قطب الارشاد که آن را مدارج عالیہ نیز گویند - ۱۴- قصیده مبرورہ کہ در مدینه منورہ در حین مواجهت روضہ رسول اکرم خواندہ اند و آثار قبولیت آن ظاہر گردیدہ گوینده رفته و کلام و حدیث صاحب ذخیرہ و بلند پایه بود با وجود فضائل طالب خدمت علما و فقرا و اغلب اوقات در صحبت ایشان بوده - بالآخره از برکت معاشر انہا ترک علائق و عوائق دنیوی گفته ملبس به لباس فقرا گردیده سیاحت نموده و درجات عالیہ حاصل فرمود و در نظم و نثر شیوه مخصوصی داشته - شایقین نظریه آنجناب کمالش را از کلانش بکتاب قطب الارشاد آن بے بهره میتوانند که بچه پایه علم اوست و فصاحت و بلاغت مولانا را ازین کتاب استنباط می توان ون و از نقطه دیانت بغور دران بنگرد البته سوز قلبی او در ترویج امور شرعیہ ادراک خواهد نمود- مولانا عبد الکریم ۱۰۷۳ فرزند مولانا درویزہ که صاحب تذکرة الابرار و ارشاد الطالبین و از ننگہبار مشرقی کابلست ۴۹ مرید خلیفه میر سید علی غواص میباشد و تربیت ظاهری و باطنی از مدر نیک اختر خود یافته صاحب شریعت و طریقت و حقیقت بود و از کلام او که تتمه کتاب مخزن الاسلام واقع شده علو مراتب او اظهر من الشمس است و در کتاب خلاصة البحر مخاطب محقق افغانست است. گویند که چون مولانا کتاب مخزن الاسلام را با تمام میرسانید. بوقت شب جزئی از کاغذ سفید درون حجره مبارک همراه بردی و بی آنکه چراغ روشن کند تحریر نمودی و بیاران خود دادی و همچنین تمام مخزن را با تمام رسانید در معارج الولایت مذکور است که شخصی از مولانا پرسید که غوث کرا میگویند و تعریفش چگونه است؟ فرمود که چون غوث بمیرد و دیگر کسی بر روی او نظر کند تبسم کند چون وفات یافت آن شخص بنظر امتحان در وی نگاه کرد مولانا تبسم نمود و نزدیک بود که بتکلم دراید آن شخص ازان خطره تائب گشت و گفت که زیاده ازین برهانی نمیخواهم - وفات مولانا عبدالکریم ننگنهاری بسنه هزار و هفتاد و دو هجری و مزارش در ملک پشاور است صاحب خزینة الاصفیاء در تاریخ او گفته ـــــ چون کریم واکرم اهل کرم با کرامت گشت در جنت مقیم اهل خلوت سال وصلش هشت نیز والی عرفات کریم ابن الکریم و خود مولانا درویزه معاصر همایون پادشاه و جلال الدین اکبر پادشاه بود که با میر سید علی مصور محدث معروف قندزی مصاحبت ها نموده اند و میر سید علی محدث از اجداد سید جمال الدین خان افغان فیلسوف مشرق است. باینگونه- سید جمال الدین ابن سید صفدر ابن سید حسن ابن میر سید علی محدث مصور و از تالیفات و تصنیفات اخوند درویزه تذکرة الابرار وارشاد الطالبین است و در تذکرة الابرار تحقیق نسب افاغنه و حقیقت ۵۰ حال شان و اوضاع و عادات آنها را در قید تحریر آورده. مولانا عبد الرزاق کابلی قرن یازدهم ہجری از اجلّۂ فضلائے شہر شہیر کابل و بفضائل و خصائل مشہور و در معقولات بینظیر وقت خود بوده. بر شرح تجرید حاشیه مینوشت و می گفت که تالیف مرا دانشمندان قرأت نمیتواند کرد تا که بفہم چه رسد. شاہجہان او را بتدریس مدرسۂ کابل موظف نمود - و شبہا بر محاکمات رومی نوشت. خلل دماغ بہم رسانید از تدریس استعفا نموده با بعضی از تلامذہ خویش بکشمیر رفتہ پذیر گردید. در قریۂ گوجواری متوطن بودہ بعد از چندے شبدیز اجل را کب شد بصحرائے عدم جہانیدہ - تاریخ وفات مولانا بنظر نرسید (منقول از تاریخ کشمیر) ۵۱ طبقه شعراء ۱ - میر امانی ۹۰۱ از نجبای سادات کابل بوده قبول صحبت و نمک کلام بسیار داشته صاحب بلند پرواز علوم متداوله بهره مند طبع رسا داشت دیوان رنگین گذاشته طوطی سخنش چنین میسراید سینه چاک است و جگر پر خون دل افگار مرا کرده عشق تو بصد در دگرفتار مرا آه صداء که سوز جگر و آتش دل کر در سوای جهان عاقبت کار مرا دل بفکر آن دهان در تنگنای حیرت است حیرتش رو داده از جا که جا حیرت است غافل ازیاد تو ای شیرین شمایل نیستم گر تو از من غافلی من از تو غافل نیستم وله مسجد صومعه و خانه خمار یکیست هیچ جا غیر مبین همه جا یار یکیست در بهاران کابل از باغ ارم دم میزند چون شود فصل خزان آتش بعالم میزند صاحب هفت اقلیم می نگارد که در آشنه نه صدو هشتاد و یک در عصر اکبر پادشاه در جونپور از اسپ افتاده دنیای فانی را وداع ابدی گفت از وست وصف قدرت بالف چون کنم ای نخل حیات چون الف ساکن قد تو بود در حرکات صاحب نفائس الماثر مینویسد که میر امانی تاریخ ذیل را بوفات چغتائی سلطان که جوان خوشطور بوده و در آخر ایام گل فوت شده نقش سخن را چنین بکرسی نشانیده ۵۲ سلطان چغتا بود گل گلشن خوبی ناگه جلش سوے عدم راه نمون شد چون موسم گل عزم سفرکزین باغ دلھا بغمش تہ بہ تہ آغشتہ بخون شد تاریخ وی از بلبل ماتم زدہ جستم درنالہ شدو گفت گل از باغ برون شد ۹۵۳ بلاغتش بارباب فصاحت واضح ومبرہن است- این چند شعر نیز چکیدہ خمستان طبع اوست۔ درین گلشن دل خون گشتہ پیدا می گردو که از دست تو نبو د لالہ سان داغ برجانش نشان گر زان دهان خواهی نکوتا مل کن کہ ایں شکل معمائیست آن پیدا آسانش ۲- آشفته -۱۱۷۲ علاء الدین لعل مینگار دکه اسمش میرزا محمد صالح ابن محمد زمان خان کہ رئیس تو سخیات توپخانہ کابل بود در اوائل سلطنت احمد شاہ ابدالی زیست مینمودہ و در شعر بقاسم دیوانه اعتقاد داشت و آزا دانه زندگی میکرد آخر جنونے بمزاجش مستولی گشت و در سنه هزار و یک صد و هفتاد و دو در گذشت و شیخ نورالعین واقف در کابل بصحبتش فائز گردیده این اشعار از وست مه خدا نکردہ اگر چہرہ پر عتاب کند بگردش نگہی عالمی خراب کند میرود دل بسر کو تیو پنہاں از من بدگمان گشتہ ندانم بچه عنوان از من الفتی کابلی اسمش قلیچ خان کہ بفضائل علمی وحکمی آراستہ بود و بمنصب لوام مشہر بکابل میرسید ۵۳ و طبع شعر هم داشته معاصر احمد شاه بابا ست - ازوست کشته آن نرگس مستم که درعین خمار عالمی را کشته و خود را بخواب انداخته نیست در دل غنچه پیکان آن قاتل مرا بی لبش خونی که خوردم شد گره در دل مرا دو ترک مست تو آشوب عقل و دین اند کمان کشیده ز هر گوشه در کمین اند ۳- احمد خان کابلی قرن دوازدهم هجری صاحب تذکره روز روشن مینگارد که احمد خان کابلی در شعر سلیقه نیکو داشت ازوست دنیا که دمی نیست قرار اندر وی هستی است زنیستی شمار اندر وی دنیاطلبان بیقرار اند وی چون کاغذ سوخته شرار اند وی ۴- افغان از ادباء و فضلا قرن یازدهم هجری بوده بصحبت میرزا محمد علی صاحب فائز گردیده صاحب تذکره روز روشن نگاشته که افغان نامش محمد سلیم خان نبیره خانجهان لودی بود که از اولاد سکندرشاه لودی است و لودی با فایلی است از طائفه افاغنه که حکم فرمای هندوستان بودند تا که درحدود سنه نهصد و چهل سلطنت آنها منقرض گردیده تیموریها ببلاد هند تسلط پیدا نمودند - ازوست - گر خدا ناخواسته آهن شوی آئینه باش هر چه خواهی باش اما با صفا سینه باش بنهان تخم مهر تپـان زاده را بدل کشتم از سینه افغان برامد ۵۴ ۵ - افغان قرن دوازدهم قاضی محمد صادق اختر نوشته که افغان هوتک خان کابلی مهتمم دفترخانه شاه زمان ابدالی حکمرنمای خطه کابل بود – ازوست سه تماشای بهار از طبع شوخ خویشتن دارم ز مضمونها رنگین ساز و برگ صد چمن دارم ۶- آشفته افغان (قرن دوازدهم هجری) صاحب گلشن بخار مینگارد که آشفته تخلص عظیم الدین خان نام عرف بھورے خان قوم افغان از شاگردان میر محمدی مائل است گوینکه مردی بود آشفته طبع و آراسته مزاج بود بالاخره تو به از شعر و با کتساب باطن میل نمود- از کلام اوست- برگشته بخت هم سے دیکھو ہیں ہم کسی نے جب ہم ہوئے مقابل وہ منہ کو موڑ بیٹھے دیوانگی ہماری ہر لحظہ بیان ہی تازہ شیدا ہیں اُس پری پر ہم گر چہ مدتون سے نبی کو خاطر احباب کیون نہ ہو منظور کہ زیب و زینت مجلس ہی چار یارون سے ۷ - آگاه افغان (قرن دوازدهم هجری) صاحب گلشن بخار مینگارد که آگاه تخلص نور خان است که از قوم افاغنه میباشد جزاین دیگر از احوالش آگاه نیم- مراور است سه منہ دیکھو اپنا سیکھو ابھی رسم چاہ کی باتیں بنا بنا کے نہ کیجئے تباہ کی ۵۵ ۸ - اعظم - افغان (قرن - دوازدهم هجری) صاحب گلشن بیخار می نویسد که اعظم تخلص اعظم خان افغان است که در دهلی متوطن بوده کسب سخن از شاه نصیر کرده و مردی حریف و ظریف بوده بالاخره این فن را ترک نموده بکسب علوم پرداخته ازوست ۵ اسی مضمون ہی معلوم اُسکی سرو مری سے جو اُس نے مجکو نامہ کاغذ کشمیر پر لکھا درودل زبس طبیبوں سے نہان کہتے ہیں ہم شمع آسا نبض پر استخوان رکھتے ہیں ہم ۹ - امیر افغان (قرن دوازدهم هجری) صاحب گلشن بیخار مینویسد که امیر تخلص نواب علی محمد خان است که از طائفه جلیله افاغنه میباشد نسبت تلمذ بضیا ء الدین علی قائم دارد. بیشتر اهل سخن زله خوار خوان نوالش بودند. مجلس مشاعره می آراسته ازوست ۵ اُس شکار انداز ہے لگ کر کوئی چھپتی ہی آنکھ کیوں نہ سوی منہ وقت رم نخچیر کا بسمین آیا جو تمہارے اُسے چاہو سوکرو کیا تم آدمی سہتا نہیں لاچاری ہے تیری گہر جانے سو بس اپنا تو گھر جاتا ہے ای میری جان کے دشمن تو کدھر جاتا ہے ہای سرخی ترے رخسار کی ہنگام عتاب جتنا بگڑے ہی تو اتناہی سنور جاتا ہے ۱۰ - امانی افغان - ۱۰۷۷ (قرن یازدهم هجری) صاحب تذکره نصیر آبادی مینگارد که میرزا امان الله خلف مهتاب خان که از امراء ۵۶ صاحبقدر شاهجهان واز قوم افغان بود بجمع کمالات آراسته خصوصا سپاهی گری پدرش سپہ سالار بود خودش صاحب صوبہ بنگاله شعرش خالی از لطفی نیست تخلص داشت این ازوست برو در جام ما بنویس بد نام ما تا نام ما بدور بماند ز جام ما دوران اگر بکام نگردید گو مگرد این بس که دور جام بگردد بکام ما ہرنفس از گریه می شویم دل افسرده را شست وشو از آب حیوان میدهم این مرده را دل نه بیند تا بپوشد دیده مطلوب مرا گل بجاے عینک آمد چشم یعقوب مرا گہی شکاریم و گہ شکار نغمه و چنگ میان مطرب وساقی شکستیم جنگ است بگوی زلف احوال دلم آهسته در گوشش که چون در دوش آوردی مکن بار فراموشش من طفلم و مشغولیم این است که می را از چشم ابوریزم و از جام بر ارم غیر پندار د لسر دستار زر پیچید ام این نه دستار است دردسر بسر پیچیده ام بیگانه خویشم آشنا میخواهم در پهلوی عندلیب جا میخواهم چون غنچه مہیا ے شگفتن شده ام تحریک نسیمی از صبا میخواهم از تذکرہ شمع انجمن گر نیم مائل رخسار تو حیرانی چیست در ندارم سر زلف تو پریشانی چیست در ره عشق صلاح از من سوم طلب کافر عشق نداند که مسلمانی چیست ز پای تا بسرش ہر کجا کہ می نگرم کرشمه دامن دل میکشد که جا اینجاست جان بلب دارد امانی چون چراغ صبحدم جنبتے زان آستین باید که کار آخر شود بنائی کابلی صاحب قاموس الاعلام می نگارد که از قصبه کوہستان کابل است ۵۷ در عصر همایون پادشاه بهند وستان هجرت کرده – این از اشعار اوست ع بے سر ویتو کار من بیمار بدست وہ کہ بیمار غم عشق ترا کار بد است بوالعجب کابلی علاء الدین قزوینی در تذکره خود مینویسد که بطرز ملا سیره قمی شعر میگفته ولی گاهے ازان طرفه تر و شیرین تر- وضع شیخ بوالعجب آنکه با الاغی سوار شده ترکشی پر تیر بمیان نموده کمان شکسته بردوش بسته در بازارها و کوچه ها میگشت و بمنازل اکابر واصاغر بهمین وضع رفت و آمد میداشت آثار درویشی از سیمایش ظاهر بود و در حدود نهصد و هفتاد و پنج در شهر کابل وفات نموده در باب خواجه عنبر ناظر گفته ع آن خواجه عنبری که دنبر داری افتد بزمین مثال زنبور واری هر جا که برفت رفتم از دنبالش هر گه که براند راندم الغر واری هر گاه که گیرد او عنان شانم در خدمت شه ستاده قنبر واری بسمل اسمش علاء الدین ابن حافظ عصمة الله جلال آبادی در دهلی سکونت داشته در نظم و نثر و عروض و قوافی استعدادی وافی داشته – ۱۴ چهارده سال بملازمت ریاست بهوپال اوقات خود را بتعلیم سلطان الدوله نظیر الدوله میان احمد علیخان صبها در زوج ولیة العهد رئیسه معظمه ملک بھوپال ممتاز بود- بعد از ان با مر تالیف و عهده ها دیگر سرفرازی یافت. ۵۸ و مشهور شعر و سخن با حافظ خان محمد معروف با فتخار الشعرا همينبوده از جمله معاصر صدیق حسن خان بوده که در اواخر قرن سیزدهم میزیسته - تذکره روز روشن از تالیفات ادبی اوست که در گیتی یادگار گذاشته از اشعار اوست. س بوسه از لب بخش و درمان کن مرا زنده جاوید جانان کن مرا چند بر رو برقع زلف سیاه ساعتی بر گیر و حیران کن مرا نجل ای بسمل زما و من بیا رستگار از بند رندان کن مرا سرموی ززلف او بیک عالم نمی ارزد بجانی چون توانم کرد این پرسود سودا را دم سردم بدلهای نکویان در نمیگرد چه حاصل آنکه آهم میشگافد سنگ خارا را بود گنگ و جمن جوی ز بحر چشم زار ما چه طوفانی بپا دارد دو عین اشکبار ما برای عالم جان است میگویم که ایمان است جمال عالم آرای بت زیبا نگار ما ملاحت می تراود گل از سوز بیان تو که شور صد نمکدان زد بزخم دلفگار ما منم نشانه تیر بلای دورانی منم مجسم اندوه و پاس و حیرانی اگر بهشت بزخم غیر جلوه تست حرام باد بمن کو خود است زندانم ز ترک چشم تو سنبل غرامتی دارم که برد با نگهی نقد دین و ایمانم تائب کابلی صاحب تذکره روز روشن مینگارد که تائب انصاری کابلی از ادانه بوسعت مشرب در ملک هند بسر می برد و با وجود کم علمی شعر خوب میگفت - س دورست اگر بخم خاک غم بسر بکنیم ز دست عشق تو ای نازنین سپر بکنیم ۵۹ ز نالام که دل سنگ فغان آید مگر دور دل ان سنگ دل اثر چکنم خراب خانه من کرد عشق خانه خراب مرا بدیر و حرم ساخت در بدر چکنم ز نیش غم جگرم پاره پاره گشت ایدل علاج دوری آن پاره جگر چکنم نشد که نخل قدش در بر آورم یارب نهال باغ امیدم نداد بر چکنم تسلیم افغان اوایل قرن سیزدهم هجری صاحب روز روشن مرقوم نموده که سلام الله خان متخلص بتسلیم از اعظم افاغنه بوده در دهلی نشو و نما یافته و در شهر لکهنور فاقت نواب شیر جنگ اختیار نمود و نو آب اصف الدوله اورا محترم میداشت ازوست ۵ دور ازان آستان چه میپرسی آستین است و دیده تر ما روز محشر شد و فردا قیامت آمد وله ای شب هجر ترا هم سحری خواهد بود دهد وصل او دست و من ندانم نه آن می نماید نه این می نماید حاجی محمد صاحب هفت اقلیم مینگارد که او از تربیت یافتها ی همایون پادشاه بوده شهامت و نصفت تمام داشته و بتدریج مناصب عالی را نائل گردیده و در هند خدمات نیک بتقدیم رسانیده و بنا بر موزونی طبع بشعر گوئی هم میل داشته صد آرزوست در دل تنگم گره زده دل نیست در بهم گره آرزو است ۶۰ ای بساتوبه که چون تو به دیرینه من خوبرویان بشکستند بیک چشم زدن حسین افغان قرن دوازدهم هجری صاحب گلشن بخار مینویسد که حسین تخلص نواب غلام حسین خان است که از طایفه افاغنه وروسای شاجها ن پور میباشند نوشته اند که آداب و اخلاق درست داشت و در زبان فارسی نیز خیالاتش رنگین بود ـ در حسن خلق ممتاز و در اشعار دلپذیر شهر شهره بود ـ ازوست مین تو تدبیر مین تھا زخم جگر کی مصرو دل بھی پہلومیں تپاں تھا مجھے معلوم نہ تھا آگے ملنے کی کوئی راہ نکال ینگی بیقراری تو مجھے اُسکے تو درتک پہنچا تشنه آب دم خنجر ہے بسمل اور بھی دست نازک کو ذرا تکلیف قاتل اور بھی حبیبی کابلی شاعر بیمثال و بلبل بلند مقال حضرت مولانا حبیب الله از وزه کابل بوده صاحب آثار مفید است از انجمله یوسف زلیخای حبیبی و تفسیر سوره یوسف علیه السلام در حاشیه آن کتاب و غیره که درین اشعار دیده میشود در مدح اورنگزیب شاهجهان و عالمگیر شهنشاه شهنشاهان عالم زعالمگیرش سلطان عالم جهان سالار شهر و شاه عالم سرو سردار ملک تاج عالم از داد رنگ شاهی بهره ورشد ز نام او جهان بازیب و فرشید ۶۱ جهان زابادی عدلش چنانست که جسمست این جهان و عدل جانست جهان تا هست باقی باشدا باد بقای شاه و فرزندان او باد بتاریخ هزار و هفت و هشتاد حبیبی با خیالی در سر افتاد که در ایام این فرخنده خسرو کند انشا محبت نامهٔ نو مگر گویند بود آن نیک فرجام بدوران همان فرخنده ایام که معماران استادان پیشین بهر جا روضه کردند تعین بهر جا عاشقان در خاک خفتند بهر جا گلرخان سرخ را نهفتند بیکجا خاک شان گلگون نکردند بیکجا جمله را مدفون نکردند بیارم جمله را از خاک بیرون کنم آن جمله را در روضه مخزن نخست از نام یوسف نامه خوانم بس از عشق زلیخا خامه رانم بدوم طبع را سازم شکر ریز ز شیرینی دشتکر فرهاد و پرویز بسرم نطق خواهد گشت گویا زعشق لیلی و مجنون و شیدا چهارم از دلورا و خضرخان بگویم قصه های وصل و هجران به پنجم قصه از شاه و درویش بگویم کو حیاتی باشدم پیش به ششم ایاز عشق محمود بگویم طبع گر قادر توان بود بهفتم قصه از مهر و از ماه بگویم گر نباشد عمر کوتاه بهشتم گویم از جمشید خورشید اگر از زندگانی باشد امید کنم در روضه ایوب شیدا که باشد نسخه از هشت گلشن نهم در روضه آن نیک بختان دگر از قصهٔ با درخشان[?] ۶۲ ز رنگ و بوی گل وز شوق بلبل برویایم در اینجا صد چمن گل چو دل با من بگفت این قصه در گوش ز دیگر قصه ها کرد هم فراموش قلم با من بگفتگو درامد ز پا بنشست وز سرگسر امد بگفتا انچه دل گفت استا کین هر انچه دل به فرماید سجان کن چو رخصت یافتم از دل درین کار قلم را ساختم با خود مددگار من از گوهر کشی رفتم چو در کان ولے از گوہر فروشی ساخت درمان اگر توفیق بخشد داورم پاک پراز گوهر بسازم دامن خاک که تا آباد باشد دور عالم شود زیور بعض فرزندان آدم در ترغیب سخن و عشق بیا اے خامہ عنبر شمامه زمشک تر معطر ساز شامه معنبر کن متاع خویش در بر مرصع کن ردای خویش در زر دلت همچون دل من نیست پرخون کنون خون دلت را ریز بیرون کمر بر بند محکم عاشقانہ با قلیم محبت شور و انہ قدم از سر بنه در عشق بازی کزین منزل بیابی سرفرازی بجان کندن روم با تیشه تیز زنم غوطه به بحر گوہر انگیز بود زین کان در یا گوهر آرم شمارم یک بیک با تو سپارم ز من در قعر دریا غوطه خوردن ز تو در پای در یا را شمردن زمن گوهر زکان طبع دادن ترا بر صحن زر گوهر نهادن ۶۳ خوشا لعلی که اواز کان عشق است خوشا دری که از عمان عشق است مرا از گوهر اینجا جز سخن نیست که بهتر از سخن در عدن نیست سخن بالوح اول بود دمساز پس آنگه باقلم شد محرم راز چو عشق احوال در گوش قلم گفت قلم زان قصه مشکل برآشفت قلم بشنید از و چون زار پنهان سرش ببریده شد افتاد بیجان دگر یارش چو جان نو بدا و مد بکام او زبان نو نهادند زبانش شق آنجه بزیان گشت بمیدان بیان چابک عنان گشت سخن هم مخزن اسرار عشق است سخن هم مطلع انوار عشق است شود مشاطه حسن دل افروز شود آتش فشان بر جان پرسوز رخ افروزی نماید مهوشان را جگر سوزی کند محنت کشان را سخن از غمزه معشوق ناز است سخن از عاشق بیدل نیاز است سخن از پنج کس باشد تباشیر که دلها را کشد در قید زنجیر یکی از نازنین شوخ چالاک که افشاند گهر از حقه پاک سخن از ناز چون سازد سرافراز ادای ناز سازد از سر ناز دوم از عاشق بی صبر و سامان که ناید بلبش جز ذکر جانان سوم از قاصدی کز حضرت یار خبر بار اورد بر عاشق زار نوید از وصل باشد در عبارت امید از لطف باشد در بشارت چهارم ار سخندان سخنور که از معدن تواند کند گوهر ۶۴ عبارت را چو گوهر بار سازد بسی اغیار را کو یار سازد به بزم مطرب خوش گو و خوشخوان که اندر مرده جان بخشد بالحان بنظم و نثر گردد نامه پرداز نو به زیر و بم دهد از عشق آواز پیام کبریائی جز سخن نیست بلاغ انبیائی جز سخن نیست سخن بالحن داؤدی هم آواز بتورات و بانجیل است هم راز سخن شد باز فرقان چاشنی گیر غلط کردم که قرآن است توفیر سخن دانسته در بالا و در پست زمین و آسمان را هم سخن بست چه خوب گفته شده بهترین گوہر گنجینه هستی سخن است گر سخن جان نبود مرده چرا خاموش است در خاتمه کتاب خود گوید حبیب الله ہزاران شکر سبحان که بردی قصه حسن بپایان بحمد الله کزین دریای خونخوار بر آوردی بسی لولوی شہوار بگفتی قصه پر داستانی اگر نگنتم غلط خوش بوستانی ورقہایش چمنہای پر از گل بہر یک گل چمن گشته بلبل عباراتش ہمہ گلہای ہمرنگ اشاراتش چو مرغان خوش آهنگ بیانش در صفا چون صحن کافور خطش عنبر فشان چون طره حور مرتب قصه نقلش مهیا لبان آبشار فرزه مسا ز باعنستان فرزه خوش ہواتر ز دامن کوه کابل با فضا تر بوفق سوره یوسف زقرآن ز اول بر دمش آخر بپایان ۶۵ باحسن وجه چون کردم تمامش بشد احسن قصص نام گرامش بقدر چار ماه و روزکی چند گهرها جلیه شد با یک دگر بند ز تاریخ انچه از روی شمارست بسال هفت و هشتاد و هزارست ازین گفتن ندارم فخر بسیار مبادا کس کند زین گفته ام عار اگر چه پخته ام حلوای شیرین چو حلوای نظامی نیست رنگین بسے راندم فرس از تیز گامی نبردم ره بجولان گاه جامی خدایا بر حبیبی بخش عصیان بحق یوسف و یعقوب کنعان وفات مولانا حبیب الله کابلی که از فرزه کوه دامن است غالبا بعد از هزار و نود است ـ والله اعلم ـ خاور کابلی صاحب تذکره روز روشن مینگارد که میرزا محمد اکبر بن میرزا مهدی خان کابلی از فرقه قزلباش نواحی کابل است و در زمان قیام شهر لکهنو با والد ماجد اتحادی در دشت است از اشعار او این است نبود سلسه جنبان کلامم که بدہر بسته ہند و فایش دل آزاد من است غالب نامور آن کش اسدالله خوانند شاه ملک سخن و مرشد و شاد من است وله رباعی دیشب که بکوی میفروشم بردند دادند پیاله وز هوشم بردند هر چند که گفتند حریفان بخند القصه نرفتم و بدوشم بردند خاور لفلک مزد ہنری بازیم بیہودہ بدین بوالہوسی می سازیم نازد ہمہ کس ببخت بطالع خویش با خود بہ نصیب دیگران می نازیم والہ داغستانی می نویسد کہ مولانا خاوری مدتها در ہرات قلندرانہ بسر کردہ و بتحصیل علوم مشغول بودہ ازوست نمیخواہم کہ برگیرد حباب از کولی و گرمی * مبادآ آن تو نیا را افگند در چشم نامرد خانی کابلی ۹۰۵ اسمش خان محمد از کابل است در حضور ہمایون پادشاہ میز نیست بعضے گویند اصل از بخارا اما در کابل متوطن بودہ بہر حال از اشعار اوست ۔ اگر بیا رمن از من کسی دعا برساند دعا کنم کہ خدایش بہمدعابرساند دوش ماہ عید شد بہ شکل صیقل آشکار کز بخار روزہ بودآئینہ دل را غبار آن مہ نو بود یا بنمود از ضعف بدن استخوان پہلوی لب تشنگان درگاہ خواجہ خرد بیکی ۹۷۵ صاحب نفائس المآثر مینویسد کہ مرد متقی و متدین و دارای حسن خلق بود و از اسباب دنیوی آزاد۔ انچہ کہ از زراعت و عمارت پیدا میکرد صرف راہ خدا مینمود۔ خودش بفقر و فاقہ و بنان جوین و خرقہ پشمین امرار حیات و قناعت میفرمود۔ از دست نان جوین و خرقہ پشمین و آب شور سی پارہ کلام و حدیث پیمبری بایکد داشتناکہ نیرزد بہ نیم جو در پیش چشم ہمت شان ملک سنجری ۶٧ این آن سعادت است که حسرت برد بخود جویای ملک قیصر و جام سکندری صاحب هفت اقلیم مینگارد که خواجه موصوف بزیارت حرمین قبل ازین چهل سال سیدم و حالا گوشه خمول و انزوا گزیده در بلده کابل متوطن گردیده - از اوست خواهم که بان تازه گل زردی نصیحت گویند که با هر خس و خاری ننشیند اما بطریقی که ز ما خاک نشینان بر خاطر او هیچ غباری ننشیند و نیز صاحب نفائس المآثر مینگارد که خواجه موصوف از تلامیذ شیخ نورالدین و از مصاحبان شیخ زین الدین و شیخ ابوالوجد و شیخ اسماعیل بود و در سنه نهصد و هفتاد و پنج (٩٧٥) در جوار رحمت حق پیوست این فقیر بصحبتش فائز گردیده - خندان کابلی خطاط صاحب تذکره روز روشن مینگارد که اسمش سلطان محمد است و از اطراف کابل بود در اوائل قرن (١٠) دهم هجری میزیسته ازوست . سه ای خرم آنکه روز بمیخانه ساخته وز همدمان لساغر و پیمانه ساخته صاحب تذکره سلطانی مینویسد که از خوشنویسان خراسان میباشد و فرید زمان و یگانه دوران است اما در اطوار بسیار بے تکلف و بے تعلیق شده است و خود را بدیوانگی منسوب میدارد :- بریز خون مرا ساقی و لساغر کن چه میشود تو هم از خون مالی ترکن خوشحال خان خٹک (١١٠٠) معلومات لازمه که درباره او موزون بود بدست آورده نتوانستم ۶۸ اما مختصر حالات او از جریدۀ آزاد که محرر ان ابوالمعالی آزاد است و نبذی از جریده سراج الاخبار که در سال پنجم و شمارۀ چهارم و بصفحۀ هفت و هشت موجود بود غنیمت دانسته چیزی در شرح حال آن نابغۀ افغان که در تذکرۀ بانیافتم کامیاب گردیده بان اکتفا نمودم - خوشحال خان ولد شهباز خان ولد یحیی خان ولد ملک اکوخان قوم خٹک ساکن ملک پور المعروف بسری- ولادت خوشحال خان سنۀ هزار و سبت و دو بوده چنانچه خود او تاریخ ولادت خود فرموده چونکه قوم خٹک از قدیم با یوسف زائی عناد و عداوت داشت و ہنگامۀ کارزار از قدیم با قوم یوسف زائی گرمی بود- ازین سبب پدر مع اجداد خوشحال در جنگ های داخلی یوسف زائی بقتل رسیده اند- خوشحال خان در زمان سلطنت شاہجہان پادشاه از جملۀ اکابر دولت او خان قوم خود بود- زمانیکه اورنگ زیب پدر خود را محبوس ساخت خوشحال خان ملازمت او را خیر باد گفته بوطن اصلی خود مراجعت کرد و بعزت و حرمت تمام اوقات خود را بسر میگذرانید. چونکہ خوشحال خان ہنزد شاه جہان نہایت مقرب و از ہوا خواهان او بود. اورنگ زیب بسبب خوف کہ مبادا خان مذکور کدام فتنۀ بر انگیختہ شاہجہان را از قید اور ہا کند. در صدد این شد که اور خواسته حبس نماید- ازین رو اورنگ زیب ظاہراً برای خوشحال خان چنین مرقوم نمود که :- چون شما یک شخص دانسته و لائق میباشید ہمچنانکہ در عہد شاہجہان عزت ۶۹ و حرمت داشتید در دربار من نیز شما را بهمان قسم عزت و مرتبه عطا کرده خواهد شد لهذا باید که شما حاضر در بار فیض آثار مغلیه شوید - خوشحال خان با وجود کمال و دانش بتجربہ او فریفته شده بسنه هزار و هفتاد و چهار (۱۰۷۴) از مسکن خود بطرف دہلی بدون جمعیت کثیر روانه گردید - چون به پشاور رسیده صوبه دار پشاور او را فوراً بقرار فرمان اورنگ زیب که قبل ازین برائے او رسیده بود محبوس نموده با او گفت اگر شما مبلغ چهل ہزار روپیہ برائے من بدهید شمارا رہا کینیم ورنه بطور یک محبوس بنزد اورنگ زیب معروض خواهید شد - خوشحال خان بخیال این که در وقت شاہجہان خدمت بسیار کرده ام شاید که اورنگ زیب علاوه از رہائی بلحاظ حقوق خدمات سابق بمرتبه بزرگ خواهد رسانید ازین سبب بر آصوبه دار مذکور گفت که من بشما یک حبه و دینار نمی دهم بلکه میخواهیم که بنده را بدھلی روانه کنید- صوبه دار خوشحال خان را بحفاظت تمام روانه دهلی کرد اگر چه اقوام خوشحال خان چند مرتبہ بر آ جنگ در هائی دادن او جمع شده بودند مگر خوشحال خان ازین اراده شان بازداشت بالجمله در وسط ماه رمضان سنه هزار و هفتاد و چهار بدهلی رسید و بعد از عرصه چند در باره از حضور اورنگ زیب چنان احکام صادر گردند که خوشحال خان در دہلی محبوس با شد و عیال او اطفال او در دہلی آورده شود بمجرد صدور احکام شاہی پسران او بطرف ملک خود روانه شدند یعنی سعادت خان و میر باز خان جہت اوردن عیالها در وطن خود آمده آنها را بدهلی بردند - بعد از عرصه چهار سال اورنگ زیب خان موصوف را از حبس رہائی داد ۷۰ و منصبی که در عهد شاه جهان داشت برای او داده نشد اما او را در زمرهٔ ملازمین خود منسلک ساخت - بعد از چندی خوشحال خان خود را مع عیال و اطفال بکدام حیله از دہلی کشیده بوطن اصلی خود باز آمد- بعد از ان بسبب عناد و عداوت اورنگ زیب چند مرتبه اقوام خود را جمع کرده با افواج او مقابله کرد و در یک یا دو محاربه حریف خود را نیز ہزیمت داده - خان مذکور در دیوان خود از حد زیاده ہجو اورنگ زیب را نموده است - چنانچه خود خان مذکور میگوید که فردوسی چند اشعار در ہجو سلطان محمود غزنوی گفته اما من ہجو اورنگ زیب را بارہا گفته ام - ابوالمعانی آزاد - در جریده خود مینگارد که خوشحال خان خٹک از جمله مشاہیر زبر دست قوم خٹک - قائد اعظم افغانہا - شاعر بیمثال زبان پشتو- فدائی عدیم النظیر رزم و بزم- غرض چیزیکه بگویند خان مذکور و معنی حقیقی مصداق صحیح آن بود- در ہمت و استقلال خواہی و تہو ر مساوی به با بر شاہ و در تدبیر و سیاست ہمپایہ اکبر بادشاه محسوب میگردید- وقت تکلف و مصیبت خوشحال بودن خوشحال خان عادت جبلی آن بود - خلاصه این انسان جلیل القدر در ہر لمحہ زندگی خود یک دفتر محیرالعقول کارنامه میگذارد - در دیوان بدیع المثال خود خوشحال خان بیان جنگ با اورنگ زیب را بہ پیرایہ ہاے عجیب و غریب نوشته است زیرا که قصور از طرف اورنگ زیب بود و خان مذکور از و نہایت شاکی و نالان بود چنانچه در دیوان خود یک غزل بنہایت سوز و گداز نوشته است که در ان اظہار جذبات خود کرده است - ۷۱ خوشحال خان در مدتی که قید ماند به نهایت ثبات و استقلال مقابله تمام مصائب و آلام را کرد- در حالت قید هم دو صد سبیت (۲۲۰) شعر دلگداز نوشته است که در دیوانش تا حال موجود است- بعد از رهائی تا قوم خود را از امارت حکومت مغلیه آزادی نداد مطمئن نه گردید یعنی جوانان پر جوش و با غیرت قوم خود را بر خلاف سلطنت مغولیه ترغیب و تشویق داده رفت بالاخر کار آزادی و کامیابی نصیب این جلیل القدر شد و از طوق غلامی خاندان مغولیه گردن قوم خود را رہائی بخشید که از جمله کارنامه های او میباشد- اقوام افاغنه خوشحال خان را بملک الشعرائی خطاب داده اند و تصانیف گرانبهای او را به نهایت عزت و احترام نگاه کرده میروند مذهب خوشحال خان:- اہل سنت و جماعت محب علماء حقیقی و متنفر از علماء سوء و شیخان ریاکار بوده- عادت و اخلاق:- خوشحال خان صاحب سلوک احسان و مروت و شجاع و سخی بود- با وجودیکه در ظرف سال مالک مبالغ بسیار میشد اما چون که آنر ابطور جوانمردی و سخاوت صرف و بذل میکرد بقول خود او گاهی بر او زکوۃ واجب نشده بود- قرار در کف آزادگان نگیرد مال نه صبر در دل عاشق نه آب در غربال شوق شکار را نهایت زیاده داشت چنانچه تا آخر عمر خود شکار میکرد تا که بضیا اجل خود شکار گردید- ۷۲ اگر چه خوشحال خان شعر افغانی و فارسی را بکیفیت مگر شعر گوئی را بدمیدانست قوم ختک قبیله ایست که کثیر تعداد و بسرحد افغانستان و هندوستان مسکن و ماوا دارند- دیوان خوشحال خان که بحر زخار پند و نصائح و ضرب الامثال و جواهرنایاب است در حجم از کتاب دیوان حافظ بزرگتر می باشد که بطبع رسیده و در کتابخانه ملی وزارت موجود است، اگرچه در علوم و فنون مختلفه این شخص نامدار یکصد کتاب تصنیف کرده است اما الحال از تصنیف او یهمین دیوان و فضل نامه و فرخنامه و ریاض الحقیقه-و عیار دانش، ترجمه انوار سهیلی بمشکل میسر میشود-این بدیع افغان در اکثر علوم معقولات و منقولات علامه دهر گذشته- علاوه ازین در شجاعت و جوانمردی خان موصوف رستم وقت و در سخاوت حاتم دوران خود بود-خوشحال خان شصت و شش اولاد ۳۶ سی و شش فرزند نرینه و سی دختر داشت که از جمله فرزندان او سی و دو نفر بدرجه اعلی شاعر بودند اقوال او قریب بدرجه اعجاز رسیده است و اکثر از انها ضرب الامثال گشته اشعار افغانی او بمثل اشعار فارسی اش نیز بدرجه اعلی میباشد-خوف تطویل اجازت نمیدهد که اشعار او قدری نقل کرده شود تا هم بطور نمونه چهار شعر او در افغانی و فارسی معروض میدارم- وفاتش بعمر هشتاد و هشت سالگی در ۲۰ ربیع الاول سنه هزار و یکصد بوقوع انجامید- ۷۳ اشعار افغانی طه یو طلسم یئی بی اعتباره له خاك يا دله اب ناصر اول هیچ وی بیا به هیچی شی یجان خبر شد خدای دی باثر ايضاً نیستی هستی ده که ته پوهیږی لوئی پستی ده که نه پوهیږی بد تر هرسه پر جهان کښن خود پرستی ده که ته پوهیږی اشعار فارسی یک نیمه بلهو عمر باطل بگذشت برنی بختم شگل و شمائل بگذشت ایدل پس ازین مباش چو بخیران از بهر خدا که عمرت از چهل بگذشت ايضاً امروز به از قصر شهان خانه ماست چون آن بت بگزیده بکاشانه ماست گنجی که کسی بگنج ویران طلبد زین به مطلب که گنج ویرانه ماست (ماخذ مجله سرحد آزاد و نگاشته غلام محی الدینخان افغان) دیری کابلی ۱۰۴۰ صاحب شمع انجمن و تذکره حسینی اور از کابل میگویند همشنگر براهیم حسین از مردم کابل بود و شاعر قابل - صاحب روز روشن مینگارو که دیری :- همت خان خلف اسلام خان از منصبداران عهد شاهجهان و عالمگیر بود ارباب هر فن خصوصاً ارباب سخن از وی فیض یاب میبودند- در ششمه هزار چهل ۷۴ مرحلۀ حیات طے نموده ازوست ؎ پوشد همیشه مصحف رو را ز چشم من زانسان که روز ابر ز باران کتاب را همیشه نعمت شاهان چشیده‌ام شور است نمک بقاعده در شوربای درویش است ناله ز ناله روید و در و ز در دسر زند آه ز آه خیزد و داغ ز داغ بشگفد شبها که ز هجر او پریشان گردم از بیتا بی باه و افغان گردم نان سان شده ام ضعیف کی بخش در سایۀ آه خویش پنهان گردم دل سوز افغان از معاصرین تیمور شاه و شۀ شجاع بوده و سکونت بهند داشته صاحب گلشن بخار مینویسد که دل سوز تخلص خیراتی خان از طائفۀ افغان و باشندگان قصبۀ پیل و تلامذه شاه نصیر جان آبادی است و مدام بشغل مدام بسر بردی گویند وفاتش در جے پور هند بوده از اشعار اوست ؎ اراده پای بوسی کا تمہاری بیداد گر اپنا گرا قدمون ہی پر تیرے کٹا حجو سر اپنا جگر فراق کے صدمون سے لالہ زار رہا یہان خزان سدا موسم بہار رہا وہ تو کہتے ہیں رازِ دل اپنا مت کسی اپنے یار سے کہنا اور یہان دل کی بیقراری سے روز دو تین چار سے کہنا وله ایضا وہ منہ زلفون سے ڈہانکے ہیں تو ہم آنسو بہاتے ہین وہ دن کو رات کہتے ہین تو ہم تارے دکھاتے مین ۷۵ سب سہین گے ہم گر لاکھ برائی ہوگی پر کہیں آنکھ لڑائی تو لڑائی ہوگی رات تم اسطرف جو آن پھرے دن مرے کچھ تو میر یجان پھرے مولانا ذہنی کابلی قرن نہم ہجری صاحب مجالس النفائس مینویسد که مولانا ذهنی از کابل است و اندک طالب العلمی هم دارد و در خط نیز خوب است که چیزی بنویسد و گاهی بشعر گفتن هم میل میکند. این مطلع ازوست سه منکه همچون زلف مشکینت پریشان مانده ام گرد نی کج کرده بر روی تو حیران مانده ام گفته میتوان که مولانا ذهنی از تلامذه امیر علی شیر نوائی و یا مصاحب او است وفات امیر علی شیر نوائی وزیر سلطان حسین میرزا بسنه ۹۰۶ میباشد و از سلطان حسین میرزا (۹۱۲) ربیع کابلی قرن دهم هجری صاحب روز روشن مینگارد که: ربیع مولانا محمد عالم کابلی گلبهاری مرصع نشین مسند خوشی تلاشی است و از گلبهار کابل میباشد سه گمان آن باش کل خیل آن میان مشکل میان این آن مشکل مرا افتاده مشکلها می پرد چشمی که میکشتم از و هر لحظه شاد غالبا گاهی ز دیوارش برو خواهم نهاد شکستم شیشه عشرت بهر که نشستم گریختم ز صحبت بهر که پیوستم صاحب هفت اقلیم مینویسد که مولانا محمد عالم در سلک فضلا انتظام داشته و ابتدا در کابل بامر تدریس مشغول بوده نقش افاده بر الواح خواطر طلبه می نگاشت و در اواخر عمر بهند رفته بملازمت جلال الدین محمد اکبر پادشاه روزگاری مهیا داشت تا لوای عالم مخلد برافراشت- ازوست ؎ برای کشتن من تیغ کین بکف برخواست بهر که یکنفس از روی مهر بنشستم زاهد کابلی ١١١١ میر محمد زاهد الهروی الکابلی پدرش محمد اسلم که در بلده هرات متولد گردیده و در دارالملک کابل توطن برگزیده - قاضی محمد اسلم از والد مولانا خواجه کوهی است که از مشاهیر مشایخ خراسان بوده در اوائل سلطنت جهانگیری باراده تحصیل علم جانب لاهور شتافت و در حلقه درس شیخ بهلول که از صنادید علما آن مکان بود تلمذ نمود و بعد از تکمیل تحصیل بمستقر الخلافه اکبر آباد رفته باریاب محفل جهانگیری گردید و بواسطه قرابتی که با مولانا میر کلال محدث داشت مورد عنایات سلطانی شد و بمنصب قضاء کابل سرافرازی یافت- مولانا میر کلال نواسه مولانا خواجه کوهی است - علم از علمای اعیان عصر فراگرفت و حدیث از میر جمال الدین محدث و سید میرک شاه سند کرد - و سعادت زیارت حرمین شریفین اندوخت و بسیاری از اکابر سلسله عالیه نقشبندیه را دریافت ۷۷ و چون وارد هند گشت اکبر پادشاه مراسم احترام فوق العاده بجا آورده برای تعلیم شاهزاده سلیم برگزید و جم غفیر از مردم این ملک از مولانا علم حدیث اخذ نمودند - ملا علی قاری نیز از مولانا اخذ سند حدیث نموده ـ چنانچه در عنوان مرقات شرح مشکوه المصابیح میگوید که :- «خواندم بعض احادیث را نزد مولانا میر کلال که قرأت نموده حدیث را بنزد مولانا میرک شاه و او بنزد پدرش سید سند مولانا جمال الدین محدث صاحب روضة الاحباب و او بنزد عم خود اصیل الدین شیرازی قدس سرهم) مولانا در ماه محرم سنه ۹۸۳ نهصد و هشتاد و سه در عرصه صد سالگی متوجه دارالبقا گردید - خوابگاه آگره - چون قاضی محمد اسلم مدتها بقضاء کابل پرداخت و به تدین و تورع و تقوی اشتهار یافت جهانگیر پادشاه او را بحضور طلبیده بامر قاضی عسکری موظف ساخت و چون صاحبقران شاهجهان سریر سلطنت را آرائش داد قاضی را بهمان عهده بحال داشت و بمنصب ہزاری پایه اش افزود - قاضی مدت سی سال قضاء عسکر را با کمال دیانت ادا کرد و همیشه منظور نظر خسروانی بود - و در سنه هزار و پنجاه و دو (۱۰۵۲) پادشاه او را بز رکشیید و شش هزار و پانصد روپیه هم سنگ تسلیم شد - و در سنه هزار و شصت (۱۰۶۰) روزی اسپان را بطریق معتاد از نظر پادشاهی میگذرانیدند، ریاضی اسپ بجولان آورد ناگاه بقاضی میرسد و قاضی را استیلا، واهمه لغزش پا دست میدهد و بر زمین می افتد و در نتیجه قریب چهار ماه ازین آسیب صاحب فراش بود - بعد حصول عافیت التماس ۷۸ رخصت بکابل نمود در جاپذیرائی یافت وسیورغال کابل وجز آن که زیاده بر ده هزار روپیه بطریق انعام علاوه منصب بدو مقرر بود بدستور سابق مسلم ماند و در آغاز سنه هزار و شصت و یک (۱۰۶۱) اینجهان فانی را وداع ابدی گفت. قبرش در لاهور است خلف الصدق او مبارز میدان تحقیق و پیش رو کوچه تدقیق است. دقت طبعش خون از رگ اندیشه چکائیده و لطافت ذهنش رنگ سخن را بمرتبه بوائیده علم از پدر بزرگوار و دیگر علما روزگار اخذ کرد اما بقوت ادراک خدا داد قدم از آستانا پیش گذاشت و رایت فوقیت در مستعدان زمان برافراشت و در ماه رمضان سنه ہزار و شصت و چهار از پیش گاه صاحبقران ثانی شاہجہان بخدمت واقعه نویسی دارالملک کابل مامور شد. و در سال هشتم جلوس عالمگیری بمنصب احتساب اردوی پادشاہی مغرز گردید. و بعد چندی صدارت کابل تفویض یافت. و باین تقریب در وطن مالوف گوشه جمعیتی گرفته متاع گرانمایه علم را در چارسوی عالم رواج میداد و کتب غرا به خامه دقت طرازه تحریر آورد مثل حاشیه شرح مواقف وحاشیه شرح تهذیب علامہ دوانی و حاشیه تصور تصدیق ملا قطب الدین رازی و حاشیه شرح ہیاکل از محمد اسلم خان فرزند زاده میر استفسار است که سال وفات میر چیست گفت س۱۱۱۱ه هزار و یکصد و یازده مرقدش بدار السلطنت کابل است. صاحب تذکرہ روز روشن مینگارد که زاہد محمد زاہد هروی (شهر آزاد) شاید ہمان میر زاہد مصنف زواہد ثلثه باشد. از اوست ہ ۷۹ مژه شوخ کسی بر سر جنگ است اینجا شانه مو به تم زخم خدنگ است اینجا بیصدا ناله ما چون جرس تصویر است سهرگون چشم کسی در دل تنگ است اینجا رازی تخلص خواجه زاده کابلی است و گاهی رحمی تخلص مینموده در عنفوان شباب جوانی در غایت حسن و جمال طالمان علوم ماورالنهر اورا در میان خود رئیس ساخته بودند ازوست بر رخ نشسته گرد غریبی بسی مرا نبود عجب اگر نشناسد کسی مرا ماتم و شکست دل و ویرانی خاطر یک خاطر و صدگونه پریشانی خاطر یار با غیرمست میگردد نیک و بد هر چه هست میگردد دلا مقید این چند خود پسند مباش پسند کن همه کس را و خود پسند مباش صاحب نفائس المآثر می آرد که بغایت بیقید و آزاد مشرب بوده و گاه گاهی در بازار با سر و پا برهنه میگردید صاحب هفت اقلیم امین رازی می نگارد که در ماورالنهر و کابل زمین جوانی را که اختر حسنش بدرجه کمال میرسد ظرفا بدو گردیده بریختش بر میدارند و هر یک بر خود منصبی و خدمتی مقرر ساخته فرمانش را لموقعه اجر میگذارند و مرتبه حسن او بدانجا رسیده بود که اورا بریاست انتخاب نمودند چون مرتکب این امر مردم با درایت و فهم میشوند خواجه صاحب موصوف آن منزلت را غنمیت دانسته در صحبت ایشان کسب کمال نموده و در اندک زمانی از دهکده جهالت بشهرستان بلاغت و فصاحت رسیده اشعار نیک منظوم نمود رسانید و در سلک مستعدان وقت منسلک گردید - ازوست - خیال آن خم ابروی چون هلال خوش است اگرچه دور چنان است این خیال خوش است بشام عید نظر میکنی بابرویش که شام عید نظر جانب هلال خوش است برنگ عجز کنم عرض حال خود با او که پیش یار باین رنگ عرض حال خوش است اگرچه نیست یقین دیدن جمال تو ام ولی بکوی تو رفتن باحتمال خوش است چه خوش بود که رسم با وصال اور می که مبتلا شده هجر او وصال خوش است وفاتش در عصر جلال الدین اکبر بوده - سوسنی کابلی صاحب تذکره روز روشن مینگارد که اسمش زمانه بیگ ابن میرزا غیور بیگ کابلی است از امرا جهانگیری مخاطب بخطاب مهابت خان بهادر و ناظم کابل بود - ازوست زبس کردم فغان و کس نگفت از کیست بیداد محشر هم نمیدانم که خواهد داد داد من کمر در خدمت بت آنچنان در دیر بربندم که رشک آید مقیم کعبه را بر اعتقاد من مجردان که زقید زمانه آزاد اند نه صید میته بدام کسی نه صیاد اند سروری کابلی میر غلام علی آزاد مینویسد که عالم بیگ نام دارد بكلمات رنگینش گلدستۀ سروریست و خیالات دلنشینش سرمایه حضوری در اردوی جهانگیری بسر میبرد و در زمره خوش خیالان میریست نهال فکرش باین رعنائی می بالد من مست ساقیم نشناسم شراب را بلبل نیازمند نباشد گلاب را عذر دست تهی است خلق کریم میوه بید سایه بید است لطف و دشنام تو تسکین دل بهت است آتش از آب چه گرم و چه خنک خاموش است در رقص دست و پازدن اختراع است چون نبض زیر پوست طپیدن سماع است تو در کنار من و من زشوق میمیرم مگر کنار من از من هزار فرسنگ است شب وصل است لب از بوسه ندارم شیرین همچو درویش که عید آید و حلوا نخورد آنم اگر بسوزی خاکسترم نه بینی از من گرت حیا کم نبود عجب نباشد نفس بستم ولی از رنگ و بو راز می آید فغان زین پرده کز وی نغمه آواز می آید زبان پند گو کند است در عشق که نتوان کشت آتش را بشمشیر از لب لعلش خط زنگارگون آمد برون حیرتی دارم کز آتش سبزه چون آمد برون سرشکی کابلی واله داغستانی صاحب ریاض الشعرا مینگارد که سرشک اثر غریبی دارد زیرا که اشک ۸۳ گرانبها ترین هدیه دوستداران است و از ازل با بشر سرشته نابوده آرزان رو اشکباری اشکباری را دوست میداشته شرشکی تخلص نموده از وست سه بخون خلق دلیر است زانکه در محشر بیک کرشمه بندد زبان دعوی را من و اندیشه وصلی که بیحد عمر دراز دست اندیشه بدامان خیالش نرسد غبار آسا فتادم در رهش از ناتوانیش همان پست تمنائی که کوته دا شتم دارم درین افتادگی گر کس نگیرد دستم شاید کسی چون پرتو خورشید از خاک بردارد سودا- ۱۹۵ صاحب گلشن بیخار مینویسد که اصل از کابل است و منا شمع انجمن امرا دهلوی میندارد نامش میرزا محمد رفیع در سر کار شجاع الدوله صوبه اودھ می گذرانید و در شعراء درد علم شهرت می افراخت طبع رسادارد و در سنه یکهزار و یکصد و نود و پنج (۱۱۹۵) بگیج عدم خزید تذکره شمع انجمن صفحه ۲۱۴) از وست بستانم از که زین دو عدد خونبها ی دل دل جرم چشم گوید و چشم گناه دل یکشب اگر بزم خودم جادهی چو شمع روشن شود بجان تو روز سیاه دل سازم چنین مرگ عوض عمر ابد را سر را چو دهم نزع بزالوی تو بستم نواب مصطفی خان در تذکره خود که موسوم به گلشن بیخار است پایگاه مرتبه اورا ببسیار درجه عالی رسانیده در بارهٔ ادیب موصوف چنین می نگارد - سودا تخلص سحر شیرین شعر عالی مقام مرزا محمد رفیع نام اصلش از کابل و مولد و منشایش جهان آباد دہلی است به سن شباب به لکهنو رفت و همدرانجا وفات یافت دو فاتش را زمان بسیار آمده- ۸۳ از مقربان بارگاه وزیر الممالک نواب اصف الدوله بهادر بود استاد مسلم است و در فنون سخنوری از همه پیش قدم - لطف طبعش چون عشوه دلدار سرا پا ناز از برگ گلی نظمش میبارد و حلاوت کلام او چاشنی نوش لبخند شاهدان شیرین شمائل میدار د فکرش چمن جنت است که گلهای کرشمه خیزد از ان می خیزد و اندیشه اش چشمه خلد است که جوی شیر ازان میربزد - ذوق کلامش هم اثر شراب است امانه شرابی که از رگ تاک براید - فروغ ضمیرش هم جلوه آفتاب است امانه آفتابی که بکسوف دراید - طائر خیالش با نسر طائر هم پرواز است و همای فکرش بر ایوان کیوان سایه گستر و جلوه انداز و با فنون شاعری مناسبت تمام دارد و بر اصناف سخن قدرت تمام وانچه بین الانام شهرت پذیر است که قصیده اش به از غزل است با حرفی است مهمل برغم تغییر غزلش به از قصیده است و قصیده اش به از غزل است - اگر گوئی که غزل از اشعار پرکین مملو است و قصیده ازان خالی - زیاده ازین چه توان گفت که قباحت این تحقیق سیر نظارگیان دیوانش حالی و دخلة السر آن است که قدما را مانند فصحای متاخرین پیرامون خاطر و جاگزین دل نه - این بود که هر شعر دلپذیر آید و هر بیت خاطر نشین - لهذا در کلام ایناں نقص الجمل واقع شده چه در قصیده و چه در غزل - ولله در من قال (العلم للمتاخرین) پس بنابرین مقدمات برین بزرگان دارو گیر زنهار سزاوار نیست وطعن و تعرض لایق نه - معهذا و اشعار منتخب منتخب ایشان باید نگریست که در چه رتبت عالی عالی و مکانت فخیم جلوه ظهور گرفته - و نیز مینویسید که میرزا از ۸۴ از اقسام شاعری در مثنوی فکر معقول نداشت اما مضامین دلاویز می یافته خلاصه نواب مصطفی خان تخلص شیفته در تذکره گلشن بخار خود هشتاد و هفت بیت او را که با ردوست انتخاب نموده امام سجاوندی (۵۶۰) الامام الکبیر ملک الکلام مجد الدین احمد ابن محمد ابی بدیل السجاوندی محمد عوفی مینویسد که سلطان جهان علم و بیان و مالک اعنه فضل و قائد ازمه عمل منشی حقائق منظره روایی هزار باب علم سرور صحاب دل سرور - صاحب سخنی که سخن خوش ادا ندوه دلهارا زائل کر دی و حسان را کلمات حسان او قابل گردانیدی مصنفات غریب او مقبول علمای عام است و تالیفات لطیف او معشوق افاضل گیتی و انسان - عین المعانی که در تفسیر کلام ربانی ساخته است بر کمال فضل او گواهی عدل است و از وفور علم او مخبر صدق و ذخائر ثمار در معانی اخبار سید مختار که او پرداخته است جلگی علما را پیرایه است و همگی فضلا را سرمایه نیرین- در تحمید و تمجید آفریدگار و نعت و درود رسول مختار انس و جان علما با حاصل و راحت روح اصحاب دل مده در اختراع معانی غرا و اختراع ابکار عذرا خاطر خطیر او عدیم النظیر بود و این چند بیت در وصف زلف و روی خاتم الانبیاء پرداخته است ه اقبال وفادارست زانروی دلاوارش ایام نگونسارست زان زلف نگونسارش بر خاک درش دیده در حسرت با و سرو آب است و ندارد آب بی آتش رخسارش نوش است همه ز هر مزین گلشن فیروزه چون برودل تنگم آن لعل شکر بارش ۸۵ تا چند بو د بر خشک کشتی امید دل دریا شده چشم ما زان لعل در ر بارش حلقه است جهان بر دل یا رب تو نگین ده این حلقه دل را زان یاقوت جگر خورش آخر نفسی باید زان در و غمش چون نای جان را نفسی آخر در حسرت دیدارش زین یک نفسی زنده این است که می شاید هم مطلع و هم مقطع در نامه و اخبارش بگذاشت مرا ناگه ایدل تو نه بگذارش بر گرد غمش بر من یا رب تو نگهدارش وله ایضا فی النعت جانان شکن زلفت دلبست جهان آمد یاقوت لب لعلت در قیمت کان آمد گفتم شکری زان لب دندان مرا باشد آن پسته دهان گفتم هرچش بضیا آمد خورشید رخ خوبش در سایه زلفت تا ابروشه بچشم خوننا به چکان آمد زان ناوک مژگانش تیر مژه خوردم دریاب مرا دریاب کان زخم گران آمد غزل ایدل تو کیستی که غم آن صنم خوری یا لاف عشق وی زنی و نام من بری این بس نباشدت که چو باد صبا برو از بوی مشک زلفش تو روح پروری این بس نباشدت که چگوئی ز هجراو دولت همی فروشی و محنت همی بری رباعی یک روز بهی کن همه بد نتوان کرد کس را ببدی مطیع خود نتوان کرد بہر بدی بدی مدو نتوان کرد این بی ادبی تا با بد نتوان کرد سجعا و نداز قصبات لهو گر است که در بین برک راجا دوروک میباشد- اصل کتاب او بقرار نوشته صاحب کشف الظنون موسوم به عین المعانی فی تفسیر سبع المثانی و انسان ٨٦ عین المعانی مختصرا نست - وفاتش در حدود سنه پنچصد و شصت وقوع یافته - لب الالباب ج ١ ص ٣٦٢ شکسته مولانا محمد صالح کابلی فاضل مستعد صاحب در سلسله عالیه نقشبندیه تلقین داشت نوکری سپاهگری میکرد، شور عجبی در انجمن عشاق برانگیخته و سرمه صفاهانی در دیده سخن ریخته- گلدسته خیالات رنگین چنین می بندد ه ہوائے صبحگاہی ساغر سرشار میخواهد سواد سرمه شب دیده بیدار میخواهد بامید یکه در کویت بسان سایه ره یابم تنم بسیار میکا ہد دلم بسیار میخواهد شکستی شیشه دل را منی دانم چسان مانم ترا آئینه می باید دلم دلدار میخواهد با سنگدلان چو کار افتاد از شیشه حصار کردیم در وحدت دوست کثرتی ہست بسیار بخود شمار کردیم سررشته عمر بود کوتاه پیوند بزلف یار کردیم آئینہ غبار برنتا بد از ہستی خود کنار کردیم جادو چشمان چو دل ربودند جان بر سر دل نثار کردیم بسیار قلم شکسته سر شد تا نامه سیاه کار کردیم صاحب تذکره حسینی مینگارد که: امیر محمد صالح کابلی واقف آئین خوش کلامی است و معاصر مولوی جامی - این دو بیت ازوست ه بگو برای خدا تا برم گرانی را اگر ز آمدنم خاطرت گران شده است گفتمش دل بغم عشق تو دیوانه شده است زیر لب خنده زنان گفت که دیوانه شده صاحب مراة الخیال مینویسد که محمد صالح کابلی همواره برلب دریا حقیقت متمکن بوده بشست وشوی کدورت باطنی اشتغال مینمود با والدامجد مؤلف مدتها مدید دوستی بزرگانه درزید روزی وقت شام درگرمی شوق بجهت بانگ نماز برخاست چون بکلمه اشهد ان محمدا رسول الله رسید پر توجمال محمدی برآیینه مصفا دلش تافت نعره قوی برآور و چند حرفی زده بیهوش بزمین افتاد عزیزان به نماز ایستادند و چند نفر متعهد حال کرامت اشتمالش بگذاشتند چون مرد محفوظ بود فی الحال با فاقه آمد و وضو تازه کرده بجماعت ملحق گردید. واز فرط شکستگیهای نفس اماره لفظ شکسته را تخلص خود برگزید و این مطلع که از بیت فوق الذکر است درینجا ثبت گردید کاری که باختیار کردیم ترک همه کار و بار کردیم وله نازم بچشم خود که جمال تو دیده است افتم بپای خود که بکویت رسیده است هردم هزار بوسه زنم دست خویش را کو دامنت گرفته بسویم کشیده است شوق افغان تخلص محمد حسن خان افغان و از تلامیذ سراج الدین علیخان آرزو ست - این دو بیت اردو را صاحب گلشن بخار بنام او مینویسد ؎ دکھا دیدار اے پیارے کہیں وقت سحر درگذرا مرا فرداے محشر آج ہی میں کل ہی درگذرا مدت سے یہ بحث درمیان ہے پر علم نہیں کمر کہاں ہے ۸۸ ضیائی کابلی ضیاءالدین محمود فاضلی بوده که مشعله خورشید پیش اضائت علم او چون سها کم نما بودی و فانوس ماه در نظر فطنت و ذکاوت او تاری و بیصفا نمودی در قرن ششم هجری میزیسته این ابیات را در هفت اقلیم امین رازی بنام مولانا دیده نوشته بگاه علم عمد از نهیب ضربت او بویزه در هزار مار و بیفتند نیش از کژدم صباگر خاک پای تو بدوزخ پاشد از دنیا زمین آن ملا آید بدو رخ یا عفا عنکم ضیا مدحت چه داند گفت کا ندر عالم خاکی زآب روی شاگردان تو یک نم بود قلزم صاحب ریاض الشعرا مینویسد که ضیاءالدین غزنوی بکابلی اشتهار یافته از افاضل روزگار است این رباعی از دست سه چشمم زتو خون گریست حیرانش کن دانسته بزهر خند گریانش کن در زلف تو اهمت دلی دارم من زنهار شکسته است پریشانش کن عاجز افغان صاحب گلشن بیخار مینگارد که عاجز تخلص الفت خان است که از قوم افاغنه میباشد در قرن دوازدهم هجری میزیسته این شعر از و ملاحظه شد و ثبت افتاد سه کیا ہوا گر چشم تر سے خون ٹپک کر رہ گیا بادہ گلگون کا ساغر تھا چھلک کر رہ گیا تا سر کوی عشق خانه ماست چرخ در طوف آستانه ماست ۸۹ مولانا عارف کابلی صاحب هفت اقلیم نگاشته که بغایت در ویش مشرب ومتحمل است بر رسومات عادی چندان مقید نبوده. و در مجلس معارض و مباحث وحریف و ندیم شیخ و شابست بغایت شیرین زبان و خوش طبع و حاضر جواب بوده - و نیز گویند که احوال مولانا مختلف الاطوار افتاده چنانچه گفته اند گهی بر طارم اعلیٰ نشینم گهی بر پشت پای خود نه بینم و نیز تالیفی لطیفی نموده است ازوست بهر کس در سمرقندم گذر شد ظرافت در عبادت درج کردم ببازارش بهر جانب که گشتم ز بی چیزی ظرافت خرج کردم اکثر عمر خود را در سمرقند گذرانیده از انرو صاحب تذکره روز روشن او را در سلک شعراء بخار می آرد و گوید قصیده بلیغی در مدح عبدالله خان بسلک نظم کشیده گر بی بر سر من بوسه دهم پای ترا سر بپای تو نهم عذر قدمهای ترا تیغ مژگان را زیر حمی بهنگام عتاب میدهد از بهر قتل ما ز هر چشم آب دمبدم اشکم برخ افتاده بهر تپش همچو آن طفلی که بر رو بردم افتد از شتاب سوز سینه کم نشد از آب چشم پرنمش آتش هجران بلی هرگز نمی میرد ز آب بعد عمری یار می پرسد ز احوال دلم از خوشی عارف نمیدانم چگویم در جواب از و یک نامه سوی من بصدری نمی آید و گر آید بغیر از خط بیزاری نمی آید ۹۰ میر عزتی کابلی میر علی شیر هروی در تذکره مجالس النفائس خود می‌نگارد که میر محمد علی کابلی متخلص به عزتی برادر میر محمد سعید کابلی است، از حسن خلق و محاوره خوب و طبع خوش خود بحضور سلطان حسین میرزا تقرب تمام داشت و اکثر سازها را خوب می‌نواخت و خطوط نیک می‌نوشت و از علم موسیقی نیز خبرت تام داشت بلسان ترکی و فارسی شعر میگفت و نیز گویند در شهر قندهار برتبه شهادت رسید ازوست سه لعل جانبخش تو جانان قصد جانم میکند چشم بیمار تو هر دم ناتوانم میکند چشمم ز غمت خون جگر میریزد پیوسته سرشک چون شرر میریزد هر ساغری که خورده‌ام بی‌تو شبی دل بی درخت از دیده تر میریزد عشقی خان کابلی (۹۹۰) صاحب روز روشن می‌نگارد که او از اولاد قدوه الاولیا شیخ اسماعیل تاش پیر و مرشد اتراک بود در تواضع با هر یکی و تفقد بحال مردم شکسته خاطر با خود نظیر نداشت و از حضور اکبر پادشاه بنخشب بیگری سر برافراشت- دیوانی مشتمل بر اقسام نظم و مثنوی بر وزن حدیقه حکیم سنائی گذاشت در سنه نهصد و نود که رخت از این جهان برد است - سه عکس چشم پر خمارت در شراب افتاده است همچو مستی کز سر مستی در آب افتاده است در هفت اقلیم این چند بیت را بنام او نوشته - سه ۹۱ غنچه از شوق لبت در صبحدم خندان نبود بلکہ بهر دیدن رویتو چشم دل کشود غنچه تا از روی خود بکشاد زنگاری نقاب زنگ غم ز آئینه دل بلبل شیدا زدود وله مرا هر شب چو شمع از سوز دل آتش بجان افتد ولی ترسم که این سوز نهانم در زبان افتد بوقت خط نوشتن میکنم از گریه تر کاغذ زرشک آن که بنویسد قلم نام تو بر کاغذ زاستغنا گھی چشمت سوی این ناتوان افتد مبادا عاشق مسکین زچشم دوستان افتد اگر از جام لعلت گفتگوی درمیان افتد مرا همچون صراحی آتش غیرت بجان افتد بهر مجلس که می نوشد دلم از غصه خون گردد خورد با غیر اگر آبی مرا آتش بجان افتد صبحدم غنچه بلاب دهنت بیرون شد زو صبا بر دهن او دهنش پر خون شد چندی بهندوستان نیز بوده و بزبان اردو نیز شعر گفته و این بیت را صاحب گلشن بیخار بنام او می آرد: ع کوئی تو ہے گلچھره کوئی سَرروان ہے دیکھا تویہاں ایکنے اک آفت جان ہے غیوری کابلی صاحب هفت اقلیم نگاشته که در اوائل سلک ملازمان محمدحکیم میرزا منسلک بود و بعد از فوت او بهند رفته منظور نظر محمد جلال الدین اکبر پادشاه گردیده بمنصب صدباشی گری شرف امتیاز پذیرفت اما هنوز شهد آن عطیه لبش شیرین نه ساخته بود که صفرا آن بسمیت بدل گشته اسپ حیاتش در یکی از معارک بسر درآمده ساکن دای خاموشان گردید چنانچه گفته اند ع ۹۲ سلطان قهر بی هیچ محابا نمیکند بر هیچ آدمی اجل ابقا نمی کند عام است حکم میر اجل بر جهانیان این حکم بر من و تو تنها نمی کند این منظومات ازوست ه شوق چون ره بران در اندازد رسم باز آمدن براندازد گر ازان طره در دهد تاری گره زنار کافر اندازد کافرم گر ز رحمتش ایزد هرگزا و را در آذر اندازد پنهان بسخن دارم آن غمزه خاموش هر لحظه بحر فی نه زبان محرم و نه گوش وله دیریست دلا جهان پرستی چه شدی برطرف مبال و جابستی چه شدی از صحبت خلق رو به تنهائی کن عمری بجهانیان نشستی چه شدی غضنفر کابلی صاحب نگارستان سخن می نگارد که غضنفر خان کابلی است و در محارک ناظم شیر عربن کابلی و در حدود سه هزار و دو صد و هشتاد در قید حیات بود ه از اشعار اوست ه زارم نگه کرشمه آمیز تو کرد در هم زده زلف فتنه انگیز تو کرد دل را بدو نیم خنجر تیز تو کرد اینها همه غمزه های خونریز تو کرد از چاک دل نظر برخ یار میکنم سیر چمن ز رخنهٔ دیوار میکنم ~ ۹۳ فیاض صاحب روز روشن مینویسد که فیاض محمد فیاض خان از مشاهیر افغانان که چندی بهرات بوده و از انجا بهندآمده و از ادبار قرن دوازدهم هجری بشمار میرود ازوست ع از تو باشد بزم روشن خویش را گم کرده ام تیر گردانی کند چون شعله جواله شمع فیروزه کابلی صاحب نفائس المآثر او را از تربیت یافتہائے همایوں پادشاه میداند و میفرماید که در بعضی اشعار حنفی تخلص کرده وطنبور خوب مینوازد و در کابل بمراتب عالیہ نائل گردیده و نہایت متقی و پرهیزگار است که یک نمازش فوت نمی شود و لو که سنت باشد و شهرتش زیاده بوده طبع خوب و سلیقہ نیک در شعر دارد از اشعار اوست - ع غیر منظور نظر ساختہ یعنی چه بنده را از نظر انداختہ یعنی چہ کس ندیدیم بدور تو بدین حسن و جمال قیمت حسن برانداخته یعنی چہ پرده برداشته ایهمہ خورشید مثال عالمی واله خود ساختہ یعنی چہ بهر تشریف قدومش حنفی از دل جان وله خانۂ دیده بپرداخته یعنی چہ میگفت خروس دوش ہنگام سحر کای بوده بخواب غفلت اصناف بشر خیزید که صبح حشر خواهد نمود ع چون مهر که از جیب افق برزده سر ۹۴ وله بسوی کعبه وصلت نموده طالع ولی چه سود که در کوه فراق شد مانع علاج این تن بیمار چیست جزمردن برو طبیب مکن رنج خویشتن ضائع گرفتم کز نظر انداخت ای فیروزه آن بخود ز چشم شوخ او قطع نظر کردن توان نتوان این رباعی را در باره حمام فرموده ه عجب مقام لطیفست گوشه حمام که هست باعث شادی نیست غمد وردو مدام جامه بازان سبب کند کس را که در لباس نماند کسی قدم در وی در مصرعه اول منزل حمام گفته بوده. محمد حکیم میر را اصلاح نموده گوشه حمام گفته ابوسعید گردیزی عبدالحی ابن ضحاک ابن محمود گردیزی از افاضل خراسان اعیان عصر غزنویان بود بکفایت و شهامت یگانه جهانی و در فصاحت و بلاغت ادیب و نشانه دورانی الفاظ بدیع او از سحر با طراوت تر و اشعار منیع او از شهد با حلاوت تر و در حدود وسط قرن پنجم هجری در میان علما و فضلا عصر علم تفوق برافراشته و در درجه اول تلامیذ ابوریحان بیرونی هروی محسوب بوده و در فن تاریخ تاریخ و ادب اعجوبه وقت خود و در سائر علوم نیز بهره وافی داشته کتاب زین الاخبار مؤلفه او حجتی است روشن و آیتی است مبرهن۔ سبک تحریرش چون ابن کثیر و صاحب تاریخ سلامی و نظریه و افکار شان بر یک مقصد بوده که آن عبارت از تاریخ اهل اسلام است۔ و کتاب ۹۵ او در عهد سلطان عبدالرشید ابن سلطان محمود غزنوی برشته تالیف درآمد (۴۴۰) مولانا فراقی کابلی صاحب ریاض الشعرا می نگارد که در طب فی الجمله وقوفی داشته و در خدمت رستم میرزا عمر بسر میبرده و دارای طبع سلیم و قریحه نیک است ازوست ؎ یکی مجلس مستان در آ تا بینی نشسته عقل چو بیگانه در بر ما گل امید مرا طاقت شگفتن نیست همین که غنچه شد از شبنمی فرو ریزد وله گر بکام هوس این بادیه خواهی نمود پر حذر باش که ره را بقفای آئی ایکه بوی نه ز معشوق شناسی نه رنگ ز چه بر رهگذر باد صبای آئی صد خبر داشت صبا از تو بلن یک نبود آن دماغی که بپرسم زکجای آئی کریمی افغان صاحب گلشن بخار نگاشته که کریم الله خان متخلص به کریمی از افاغنه است در پشاور بسر می برده در فارسی و اردو شعر دارد و از ادبای قرن دوازدهم هجری است نهتی قدرت تجھی گر رو برو جائیکی کریم زیر دیوار ہی جانالہ سنایا ہوتا ۹۶ در تذکره روز روشن مرقوم است که: کریمی پشاوری معاصر قاضی اختر مؤلف تذکره آفتاب عالمتاب بود. ازوست ؎ نازنین سرو خرامان کسی می آید مرهم سینه سوزان کسی می آید جامه ناز ببر کرده چو گل خرم و شاد از پی چاک گریبان کسی می آید دی کریمی مکن اندوه و غمش ناله و آه منتظر باش که درمان کسی می آید کاهی کابلی - ۹۸۷ کنیت وی ابوالقاسم و نامش نجم الدین محمد است. در اول شباب بخدمت مولانا جامی و امیر هاشمی مشهور جهانگیر فیض یاب گردیده بمدارج علم و فضل عروج نموده در حقایق و معارف یگانه آفاق شد. و آستین همت بر آمال بی مآل دنیوی افشاند. در موسیقی تصانیف دارد و مدفنش به آگره است مصرع (از جهان رفت قاسم کاهی) تاریخ فوت اوست. یعنی نهصد و هشتاد و هفت (۹۸۷) (ریاض الشعرا) مولانا مظفر چشتی این قطعه را در تاریخ وفات مولانا قاسم کاهی ایراد فرموده ؎ قضارا قاسم کاهی بعالم بسی بود و بسی دید و بسی گشت چو وقت آمد ازین دنیای فانی قدم برهم نهاد و زود بگذشت ازان خوش طبع شد تاریخ فوتش که چون او در جهان خوش طبع نگذشت ۹۷ صاحب شمع انجمن می آرد که محمد قاسم کاهی کابلی در پانزده سالگی مولوی جامی را دریافت و در بدخشان میرزا عسکری تمام خزانه خود با و بخشید همه را دفعةً پاشید و بهند آمده مشمول عنایت اکبر پادشاه شد. در هیئت و کلام و تصوف او را بهره تمام بود و تاریخ و معما نیکو میدانست و در آگره بسنه ۹۸۷ نهصد و هشتاد و هفت پیمانه عمرش لبریز گردید از خیالات اوست. ؎ بروز هجر مرا دیده بس گهر بار است شبی که ماه نباشد ستاره بسیار است بقرار نوشته صاحب خزانه عامره که یکصد و ده سال عمر داشته و در سن پانزده سالگی مولوی جامی را بصحبتش رسیده؟ فهمیده میشود که ولادتش بسنه هشت صد و هفتاد و هفت بوده باشد زیرا که وفات مولانا جامی بسنه ۸۹۸ هشتصد و نود و هشت است. بہرحال موصوف از ادبای ہنگامه آرائی محافل ادبی و سرآمد شعرای قرن دہم ہجری است که حدی ساز و نغمه پرداز قافله اهل دانش و بینش بوده و اہالی این سرزمین مقدس از فیوضاتش بهره ور و صاحب ذوق و شوق در ادبیات و دیگر علوم گردیده اند. نغمه سنج چنین میسراید ؎ نرگس است عیان بر سر مزار مرا سفید شد برہت چشم انتظار مرا آنرا که ہمیشہ لطف حق ہمراه است پیوسته انیس با گدا و شاه است از صورت خویش معنی حق بیند یعنی دوم بصورت الله است کاهی رہای کعبه مقصود هر که یافت دیگر نه بست توسن ہمت بمیخ آز کوتاه ہمتی که بی حاصل دو کون دست طلب بجانب سحون کند دراز خواه زاہد خواه رند باده نوش با همه کس بر سر انصاف باش ۹۸ تا کشندت خوبرویان در بغل همچو شیشه با درون صفا باش می نباشد مجلس توحرام ⁕ که بود در بهشت باده حلال ایکه پا می نهی براه طلب گر ز بد بگذری نکو کردی مرکب سعی خویش را میران تا بجای که حمله او گردی صاحب نفائس الماثر مینویسد که : مولانا قاسم مرد فانی صفت و از مقیدات وارسته است . چنانچه میفرماید - از کاهی بیدل مطلب زہد و صلاح زانکه از دائره اهل خرد بیرون است وقتیکه مولانا در جونپور با بہادر خان مصروف بود مولانا غزالی با خان زمان بیشتر ملاقات مینمود. شبی خان زمان بمولانا قاسم گفت که مردم باین عقیده اند که شما با مولانا غزالی صحبت به نفاق دارید میخواهم حقیقت حال بر ما روشن شود مولانا در بدیهه گفت . ؎ گاهی چو غزالی شده ملک سخنم زانروی ستایند بہر انجمنم گویند که جامی و علی شیر که بود جامی است غزالی و علی شیر منم مولانا غزالی نیز در جواب فرمود ؎ کامی بجهان نکته سراچو تونیت کس در سخن حسن ادائی چو تونیت کردی بسخن ربوده خویش مرا کاهی چو من و کامر بائی چو تونیت گویند وقتی مولانا قاسم ضعفی داشت - خان معظم بانکه از اسپ افتاده پایش المی یافته بود بعیادت مولانا رفته و مولانا فرموده ؎ ماندی قدم بناز روی نیاز من در دی مباد پا ترا سروناز من ۹۹ هر چند وصف زلف تو کردم شب فراق کوته نگشت قصه پر دور و دراز من و هم از اشعار اوست ازان زمان که مرا با غم تو کار افتاد دگر بشادی عالم نماند کار مرا اگر مرا بسگان خود آشنا نکنی میان مردم عالم چه اعتبار مرا فتاده بر سر راه تو قاسم کاهی برون خرام و کم از خاک ره شمار مرا لعل سیراب که خوشتر زدر مکنونست پیش یاقوت لبت آبله پر خونست در شفق نیست نمایان عید ای ساقی عکس ابروی تو در جام می گلگونست هر که سازد قدم از سر پی لیلی صفتی در ره عشق قدم بر قدم مجنون است مولانا بدری در صفت کاهی گفته قاسم کاهی که داند رسم آداب سخن خوشه چین خرمن اویند ارباب سخن می نوازد مطرب اندیشه اش در بزم حال متصل قانون معنی در مضراب سخن بحر طبعش چون درند از صرصر اندیشه موج پر شود گوش جهان از در و میراب سخن و نیز از اشعار کاهی است- با بتی داری نیا و ناز پروردی هنوز با وجود آنکه داری در دو بیدادی هنوز خال هر چند که بر گوشه چشم تو نکوست مردم از غم که چرا گوشه چشم تو باوست بگرد کعبه چه گردم چو طوف کوی تو کردم بقبله رو بچه آرم چو رو بسوی تو کردم اسیر شام فراقم در آرزوی وصالت چه روز بود ندانم که آرزوی تو کردم اگر چه در طلبت جان بلب رسید ولیکن بدین خوشم که همه عمر جستجوی تو کردم بناز گشت جهانی بت ستمگر من+ هنوز بر سر ناز است ناز پرور من باز در دل خار خاری دارم از عشق گلی بی‌سر و سامانم از سودای مشکین کاکلی نیست مثل او گلی اکنون بشهر نیکوان این مثل در عهد او نو شد که شهری و گلی گاهی بیدل که دارد دور از آه و فغان هست محروم از بهار و باغ نالان بلبلی صاحب خزانۀ عامره مینویسد که گاهی بهند آمده مشمول عنایت اکبر پادشاه گردید و بواسطۀ غزل لا نعم فیل صد هزار تنگه صله یافت همه را در یک هفته صرف مستحقان نمود این است ـ تا بقیلان میل دیدم دلستان خویش را صرف را فیل کردم نقد جان خویش را پادشاه فرمود هر گاه مولانا بحضور بیاید هزار روپیه بصیغه پامزدی یافته باشد ـ مولانا ازین جهت آینده از حضور کناره گرفت و در اکبر آباد بسنه نهصد و هشتاد و هفت در سن صد و ده سالگی پیمانهٔ عمرش لبریز گردیده ـ ازوست ؎ از گریهٔ من حال قریتی خراب است زانروی که مرگ سگ دیوانه در آب است بروز هجر مرا دین بس گهر بار است شبی که ماه نباشد ستاره بسیار است نه عینک است که بر دیده دارم از پیری برای خط جوانان دو چشم من چار است کبیر قرن دوازدهم هجری صاحب تذکره روز روشن مینگارد که محمد کبیر خان از سخنوران افغانان سرحد افغانستان بود که در شهر رامپور میزیسته و با قاضی اختر صاحب تذکره آفتاب عالم تاب مراسلت داشت ازوست ؎ آه چسان طلب کنم بوس رخ چو ماه را ریخته سرمه در گلو خط تو بوسه خواه را راه نشین خویش را ره ندهی چو سوی خویش بهر چه کردهٔ بسر جامه راه راه را از ذقنت چسان بود راه سلامت دلم ساخته آب ریز گاه خط تو آب چاه را بتی که روی وی از مصحفی نشان دارد ز دود خط سیه سورهٔ دخان دارد ستاره می شمرد در خیال او همه شب کسی که در نظر آن روی زر فشان دارد بوصف قد بلندش ز فیض خامهٔ من زمین پست سخن حکم آسمان دارد ز بخل مفت نداد آنکه هیچگه دشنام کبیر از هوس بوس رایگان دارد وله چه گرمی داشت از سوز در حلقم تبخیرش که شد بی آب در هنگام ذبح از تاب شمشیرش شکسته میشود دیوانه دل چون خط دیوانی بیاض آرد چو نستعلیق گوئیهای تقریرش دلم چون تیر شد در قبضهٔ شست کمانداری که بر چشم پری پشک زند از ناز رگ گیرش کبیر بی نواز از گرسنه چشمی بجان آمد کن ای سنبوسه بوس لبش یکدم نمک گیرش بعالم آنقدر با کرد بد مستیش مشهورش که نرگس شد بدورش کاسه لیس چشم مخمورش بسنگ سرمه سازد از چه تیز آن تیغ مژگان را اگر قتل کبیر بیگناهی نیست منظورش ۱۰۲ گدائی کابلی (قرن دهم هجری) صاحب نفائس الماثر علاء الدوله قزوینی که یکی از دبیران اعظم جلال الدین اکبر بوده مینویسد که او از شعرای عصر همایون پادشاه است و این مطلع را بنام او می نویسد. سه جائیکه مهوشان خم ابرو نموده اند مردم کجاه عید مقید نبوده اند مرسل گردیزی ابوسهل مرسل گردیزی ابن منصور ابن افلح بدر بار امیر مسعود غزنوی تقرب زیاد داشته و از علماء اعلام عصر پنجم هجری بشمار میرفته در اوائل به نیشاپور سکونت داشته بعد از ان بهرات طرح اقامت افگنده بالآخره امیر مسعود در حین رجعت خود از عراق بعزم اخذ سلطنت فاضل موصوف را که بتدریس قیام داشته بمعیت خود بغزنی آورده زمانیکه امیر مسعود از هرات عزم غزنین اول ببلخ اقدام نموده زمستان را در انجا گذرانید بعد از ان قصد غزنین کرد و چون مردمان غزنین این خبر بشنیدند بسیار شادی نموده همه بطرب و شادی مشغول گردیدند و بازار ها آئین بسته در تزئین شهر کوشیدند و مطربان گوناگون بمیر علی برده چند روز در بیرون شهر چند شبانه روز ۱۰۳ در انتظار آمدن او طرب نمودند اعیان و رؤسا و پیش روان شهر همه باستقبال رفتند و دعا و ثنا در حق او گفتند امیر مسعود نیز درباره آنها نوازش باندازه هر یک نمود امیر مسعود در قرن دوازدهم هجری زندگانی مینموده و صاحب ریاض الشعرا واله داغستانی او را از شعرای کابل می نگارد- سه می سوزد از غمت دل و جان حزین مرا + رحمی بکن بگوشه چشمی ببین مرا تا در بهشت کوی تو گلگشت می کنم خاطر نمی کشد سوی خلد برین مرا مکی ابن ابراهیم بن علی پخشیری ابوالمظفر کنیت او بوده در فضل و هنر یکی از اماثل و اعیان جهان و در دولت آل محمود در قرن پنجم میزیسته و بمشاطه قریحه روی خوب بلاغت را می آراسته و ذکر او بقرار نوشته محمد عوفی در تواریخ مسطور است- از وست سه لبش خسته زو هم بوس هر کس تو لب دیده زو هم بوس خسته باشم تا نیز چه آید دگر ما در تقدیر چه زاید دگر بار دگر نیز بگردد فلک موعظه نیز نماید دگر شاد و بدانم که چوبندد دری ایزد مان باز گشاید دگر ۱۰۴ میر محمد سعید کابلی صاحب مجالس النفائس میر علی شیر مینویسد که : میر موصوف خالوی فقیر است طبع خوب دارد و بنظم ترکی میل او بیشتر است . در سرخس بدست سلطان ابو سعید میرزا کشته شد . مهابت خان کابلی اسمش زمانه بیگ است در زمان جهانگیر پادشاه در غایت اقتدار و اعتبار سر آمد امرای هندوستان شده پادشاه مذکور را تا مدتها بزیر اثر و افکار و رای خود آورده کامرانها نمود . آخر جهانگیر پادشاه او را بتدبیر مغلو بساخته از اختیار او برامد و او را دیگر مجال توقف در حضور نماند لاجلاج خود در رفتن دکن دیده روانه شد و شرح این احوال نوشته بقرار نوشته علی قلی خان واله داغستانی که در تاریخ جهانگیری ذکر شده ازوست سه هرکس که دلی خراب دارد از ذوق مرا کباب دارد چون دیو هوا زده است راه همه کس معذور سمی دار گناه همه کس حاجت نبود بعذر تقصیر که هست اوضاع زمانه عذر خواه همه کس صحرانشین سیل حذر کن که آستین پر کرده ام زگریه و افشرده میروم از خود بدلت راهی میخواهم و دیگر هیچ من نامه نمیدانم پیغام نمی خواهم ۱۰۵ تا نیائی در گلستان و نه گردی در چمن چشم بلبل کی شود بیدار و بخت باغبان صاحب روز روشن او را متخلص به (سوسنی) ذکر نموده این اشعار را بنام او مینویسد مجردان که ز قید زمانه آزاد ند نه صید گشته بدام کسی نه صیاداند ز بس کردم فغان و کس نگفت از کیست بیدادست بمحشر هم نمیدانم که خواهد داد داد من کمر در خدمت بت آنچنان در دیر بر بندم که رشک آید مقیم کعبه را بر اعتقاد من معجز افغان - ۱۶۰ اسمش نظام الدینخان از افاغنه کابل بود و در زبان فارسی مهارت کامل داشت زمانیکه عالمگیر پادشاه عبدالطیف خان متخلص به (تنها) همشیرزاده میرزا جلال اسیر شهرستانی را به ماموریت مالیه کابل فرستاد معجز صحبتش گرم کرده اصلاح سخن از و میگرفت و نکته سرائی و ایهام پردازی تنها از تنها آموخته طرز میرزا جلال اسیر و زلالی اختیار نموده و در آخر عمر بزوال بصارت مبتلا گشت و در شاهجهان آباد بسال هزار و یکصد و شصت ازینجهان درگذشت در تذکره روز روشن صفحه ۴۳۴) ازوست جز اینکه دوش بگرد سر تو گردیدیم چه کرده ایم که چندین رسیده از ما آمد خبر ز یار و دل ما ز دست رفت یاران توان شنید ز قاصد جواب را غنیمت است که با خویش هم سخن گردد کسیکه با تو چو بیگانه آشنا باشد ترا بلا و ستم گفته ایم و میرنجی دگر بگو که ترا بیوفا چه مینامند ۱۰۶ از ناله دلم نشست در خون آنروز که نی سوار گردید برگ گل زیر کف پائی تو نیست پشت پای تو حنا می بندد روی که دید باز که خود را ندید دل خوی که اشناخت که از خود رسید دل صاحب نگارستان سخن مینگارد که: معجز، نامش محمد نظام است و با عجاز فکریش در خطه سخنوری انتظام سه در گریه تالہا که بکوی تو میکشم فریاد می کنم که مرا آب می برد ممنون افغان ۱۱۵۰ در اوائل قرن دواز دهم ہجری میز یسته اسمش تاج الدین بوده صاحبے روشن می آرد که: در بیضا نگاشته که وی قوم افغان ساکن شہر مئو است دو نوبت در بلگرام وارد شده بغریب خانه منزل گزیده اشنائی گرم ساخته در شعر سلیقه بسیار مناسب دارد اشعار بسیار گفته درین ایام مسموع شد که این خاکدان پرخلل را واگذاشته۔ و در آفتاب عالم تاب نوشته که مئو قصبہ ست مشہور به مئو شمس آباد و وی در دہلی بسر می برد۔ و در نشتر عشق آورده که این ممنون متوطن مئو متعلق اکبر آباد است سوائے مئوی شمس آباد که جای دیگر است۔ سال وفاتش بقرار نوشته صاحب روز روشن سنه هزار و یکصد و پنجاه است صاحب نگارستان سخن می نویسد که :- تاج خان از افاغنه، مئوی شمس آباد است ١٠٧ وگوشهای مشتاقان کلامش اینک ممنون صریر خامه ام باد ە به پیش آتش حسنت چه تاب ائینه را اگر پناه نمی بود آب آئینه را مگو که زشت بود کفر پاسلمانی که از دو رنگ بود خوشنما سلیمانی خون دلها خورد نه پرهیزد ە نرگس یار طرفه بیمار است نحیف افغان قرن سیزدهم هجری صاحب روز روشن می نگارد که :-نحیف منشی عبدالحمید خان ابن حاجی غلام محیی خان ابن حکیم غلام حسین خان از اعیان افاغنه است که از افغانستان آمده متوطن دارالاقبال بھوپال است جدش درین ریاست بمشاهرۀ ی صد و پنجاه روپیه کلدار ممتاز و بنہایت معزز بوده۔ نحیف در سنه شصت و پنجم از مائه سیزدهم بالعرصه ظهور گذاشت و بعد سن تمیز باکتساب علوم ضروریه همت گماشت و سعادت حج و زیارات حرمین شریفین حاصل نمود و سالماً و غانماً بوطن عود فرمود- درین زمان بسلک ملازمان ریاست بھوپال اسلاک دارد و بالطبع موزون و بفکر رسا شاعری را اسهل فنون می شمارد و بعذوبت بیانی و حلاوت لسانی از سحاب طبیعت قند پارسی بدین لطافت می بارد ە نشسته بعد مدت نقش بر کرسی تمنا را که پشت پا زدی و غرض کردی سرما را من و درد فراق و گریۀ بیداری شبها دل و بیتابی و صد نالۀ جانکاه دیاربها مرید پیر میخانه شو و می نوش در رندی کن که خوشتر هست در دوران همین شهرت بشهر بها ۱۰۸ وله بیاد عارض گلگوں قبای در چمن رفتم گرفتم دامن گل را چو بواز پیرهن رفتم چه پرسی ماجرای من بذوق آن لبیریان بزخم تیشه عظم ز نجهان چوں کوهکن رفتم بیاد آمدنگاه ناز چشم فتنه پردازی رسید ای همربانان بسروقتم که من رفتم فواره داشت شمعم شعله آه شرر افشان سخیفا تا برون زین ظلمت آباد کهن رفتم واصلی کابلی (۹۶۸) صاحب روز روشن می نگار د که مردے عارف کامل و مجذوب واصل بود انچه از نقد و جنس با و میرسید محتاجان میرسانید و بسوراخ موران دانه میریخت و بدبستان اطفال را میوه تقسیم میکرد در سنه هشتصد و شصت (۹۶۸) و هشت که ماده تاریخ آن کلمه از نجهان رخت بربست در ید بیضا از ملاقاطعی آورده که نوبتی ملاجانی را در شعری با ملا واصلی توارد افتاد و بر سرش با هم محاوره و مقاوله درمیان آمد ملاجانی پیش حاکم مروه تفاح نمود که گوهر گرانبهای مرا ملا واصلی سرقت نموده است حاکم ملا واصلی را طلبید با حضار آن گوهر امر فرمود وی انکار نمود حاکم تعزیرش نمک آب تجویز فرمود اکابر شهر بدین قصه وقوف یافته حاکم را بظرافت واقعه مطلع ساختند و ملا واصلی را از قیدی موجب رهانیدند ازوست ؎ ۱۰۹ ز دل پیکان زنگالودہ آن مہوش برون آید بسان شعلہ سبزی کز آتش برون آید و تذکرہ روز روشن صفحه ۷۳۳ یوسف ۹۵۹ محمد یوسف بیگ ابن شاہ بیگ خان کابلی است ولادتش در کابل نشو ونما در ہندوستان بظل عاطفت اشرف خان میر منشی تربیت یافته و دارای سلیقه و قریحه نیکو بودہ مگر در حین ریعان شباب سنه نهصد و پنجاه و نه کلمه (بوستان دولت) ماده تاریخ اوست از کشتمان فانی بمصر جاودانی شتافته- اشرف خان که زلیخای کمال جمالش بود صدمه عظیمه برداشته ماده تاریخ وفاتش چنین یافته- قطعه محمد یوسف آن مصر ملاحت برفت از دہر اشک از دیده ریزان پئے تاریخ او گفت عزیزی کجا شد یوسف مصر عزیزان در آفتاب عالم تاب و صبح گلشن و نگارستان سخن ابیات ذیل بنامش مرقوم است- سه خوش آنکه جای خویش بمیخانه ساخته در پای خم بسان پیمانه ساخته آنکس که داد شیوه مستی بچشم یار مستم از ان دو نرگس مستانه ساخته گفتم که جا بدیده من کن بناز گفت در رهگذار سیل کسی خانه ساخته ۱۱۰ ابوالحسن لوگری از جمله شعرا عهد سامانیان و در قرن چهارم هجری زندگانی داشته - صاحب لب الالباب می نگارد که ابوالحسن علی بن محمد غزالی لوگری از فحول فضلا بوده است واز مقبولان شعراء و شعرش طعم شهد و طیب مشک و طراوت گل و لطافت نسیم قصیدۀ میگوید در مدح امیر رضی ابوالقاسم نوح بن منصور ابن نوح رحمهم الله نگار من آن گرد گوهر سپر که زین است حسن از قدم تا بسر ز عنبر زره دارد او بر سمن ز سنبل گره دار د او بر قمر چو بر داشت جوزا لمگر لنگر بجست و بیست از فلانش کمر برون برد از چشم سودا خواب در آورد در دل هوای سفر بره کرد عزم آن بت خوشخرام گره کرد بند سر آن خوش سپر بتابید سخت و بپیچید است بگرد کمرگاه دستار سر شتابان بیامد سوی کوهسار بآهستگی کرده هر سو نظر برآورد ازان وهم پیکر میان یکی زرد گویای ناجانور نه بلبل ز بلبل بدستان فزون نه طوطی ز طوطی سخنگوی تر چو دوشیزگان زیر پرده نهان چو دوشیزه سفته همه روی و بر بریده سرو پای او بی گنه ز مالیدنش شامانه بسر ز بند بزمینه نی در دمید بار سال نی داد دم را گذر ۱۱۱ بر رخ برز و آن زلف عنبر فپاش به نی برزو انگشت وقت سحر همو گفت در نی که ای لوگری غم خدمت شاه خور وی مخور در مدح ابولحسن عبید الله بن احمد العتبی گوید عبید الله ابن احمد وزیر شاه سامانی همی تابد شعاع داد ازان پرنور پیشانی بصورت آدمی آمد بمعنی نور سبحانی خدایا چشم بد خواهم کزان صوت بگردانی بخارا خوشتر از لوگر خداوند هی دانی ولیکن گردن شکیبد از دوغ بیابانی لب الالباب ج ۲ صفحه ۱۵ وفات نوح اول سامانی بسنه ۳۴۷ می باشد محمود کابلی محمد عوفی مینویسد که : الحکیم ضیاء الدین محمود الکابلی از احداث شعرا و افاضل ائمه در غزنین نزدیک داعی اختلاط داشتی و بمجاورت او استیناسی حاصل آمده و این قطعه و چند رباعی بخط خود یادگار نوشته است. و آن قطعه این است. ایا در عالم عز و جلال و قدرت از قلت کمال کل موجودات جمله آفرینش گم چو فعل اندر ہوائے رفعت جاه تو سال تو براق آسمانها را زپوی و تگ فتاده سم کجا امکان بود ادراک اوج کبریائی تو که در کتم عدم افتد زفکرت خاطر مردم صفتى دين معين ملت استاد ملوک عهد توئى والا خداوند فلک چاکر غلام انجم زمانه بشكند از غايت تائيد فرمانت جهان كز بهر می سازد زنه طاق مدور خم بگاه حمله عمداً از نهیب ضربت عدلت بریزد زهر از مار و بیفتد نیش از كژدم صبا گر خاک پای تو بدوخ پاشد ز دنيا زلمن آن ندا آید ز دوزخ یا عثمانكم ضيا مدحت چه داند گفت كأند عالم خاکی زآب روی شاگردان تو یک نم بو فلزم کلاه شام تاقلاش مغرب دوزد از قدزر قبای صبح تا خیاط مشرق برد از قاقم مطرا دار یزدان حا لب دل اعدای تو کفته بسان سینه گندم رباعی گر شام تو نور صبح در بر دارد روز رخ تو شب معنبر دارد از دست تو راست پا نتوان حستن چون زو کژی زلف تو در سر دارد وله ايضاً از رومی تو زلف روی در می تابد بر ماه تو حلقه حلقه بر می تابد تابش بدست شانه پایش کنی بر خویش هی پیچد و سر می تابد وله ايضاً ای آنکه زرای و پای بر خور داری با دات همیشه عز و بر خور داری بر خور داری خوشت از مال جمال از مال و جمال خویش بر خور داری لب الالباب جلد ۲ صفحه ۱۶۴ و ۱۶۵ صاحب رياض الشعراء واله داغستانی می نگارد که مولانا ضیاء الدین کابلی که اصلاً از غزنوی است و بکابلی معروف گردیده از افاضل روزگار است ۱۱۳ صاحب هفت اقلیم امین رازی متوفی هزار یک (۱۰۰۱) مینویسد که که ضیاء الدین محمود فاضلی بوده که شعاع خورشید بینش اِضائت علم او چون سها کم لمنا بودی و فانوس ماه در نظر فطنت و ذکای او تاری و بیصفا نمودی و این رباعی را صاحب هر دو تذکره بنام او نوشته چشمم ز تو خون گریست حیرانش کن دانسته بزهر خند گریانش کن در زلف ترابست دلی دارم من زنهار شکسته است پریشانش کن الحاج مولانا فیض محمد هزاره - ۳۴۹ ابن محمد سعید که ولادتش بقرار فرمودۀ خود او ہزار و دو صد و ہشتاد و نه (۱۲۸۹) ہجری است فاضل موصوف یکی از مؤرخین و عالم جید عصر می این خطۀ مقدس بود - مرحوم موصوف در اوایل صباوت بمدارس ملی دورۀ مقدماتی علوم شرقی را تمام و بهندوستان و ایران سفر کرده بعضی علوم را در انولا تکمیل رسانیده بعد مراجعت نموده در شهر شهیر کابل متوطن شده بمطالعہ کتب معتبره اسانید عظام شغل داشته و در اندک مدتی بجودت فکر و حدت ذہن و کثرت ممارست در علوم اجتماعی و تاریخی و اخلاقی سبقت باقران مینمود - در علم حکمت و کلام خصوصاً - در تاریخ و ادبیات نیز مهارت خوبی داشت و در علم نجوم و جفر نیز واقفیت درستی را حائز بود - ۱۱۴ مرحوم معروف بهزاره علاوه بر معلومات علمی در امور سیاسی نیز دارای مقام بس بلندی بوده حائز مراتب فضل و کمال و سرافرازی وظائف مهمه گردیده بود چنانچه در عصر امیر حبیب‌الله خان شهید بامر سوانح نگاری اوشان مقرر بود تا که در ظرف مدتی که بحضور او بنوشتن تاریخ افغانستان موظف بود در بجا آوردن این وظیفه سر موئی قصور ننمود و در نتیجه یوماً فیوماً مورد انعامات و عواطف شاهی واقع می شد و کتاب سراج التواریخ را که از اولین شاهکاری اوست در گیتی جهت یاد آوری نام آوران افاغنه بیادگار گذاشت - و در زمان اعلحضرت امان الله خان سابق شاه افغانستان چندی در دارالتالیف معارف خدمات شایانی نمود و بالآخره بمدرسه حبیبیه جهت تعلیم و تربیت اولاد وطن موظف گردید تا زمانیکه حکومت امانی سقوط نمود- چون بچه سقا که بکابل تسلط تمام حاصل نمود او را همراه چند نفر باصلاح هزاره جات و آوردن بیعت بآن جانب فرستاد - مرحوم موصوف در انجا رفته اگرچه بظاهر از طرف اینها بود ولی در مجالس خصوصی با هالی هزاره جات بر خلاف حکومت بچه سقا تبلیغ می نمود زمانیکه فوج بچه سقا از مردم هزاره شکست فاحش نمود اینها مورد عتاب و لت و کوب زیادی گردیدند تا که مرحوم موصوف در اثر آن لت و کوب با کبر سن اینجهان را وداع ابدی نمود - تالیفات متعدده نیز از و بیادگار مانده - وفاتش یوم چهارشنبه ۱۶ شهر رمضان المبارک بسنه هزار سیصد و چهل و نه هجری (۱۳۴۹) در کابل پیوست و ماده تاریخ وفات آن کلمه (طوفان غبار) است ۱۱۵ در وصفِ کابل از طبع میرزا محمّد علی صائب اصفهانی متوفّی ١٠٨١ـ الكعبه «صائب وفات یافت» مادهٔ تاریخ اوست خوشا عشرت سرا کابل و دامان کهسارش که ناخن بردل گل میزند مژگان هرخارش خوشا وقتی که چشم از سوادش سُرمه چین گردد شوم چون عاشقان عارفان از جان گرفتارش ز وصف لاله و رنگ بر روی سخن دارم نگه را چهرۂ خون زنم ز سیر ارغوان زارش چه موزون است یارب طاق ابرو پل مستان خدا از چشم شور زاهدان با دانگہدارش خضر چون گوشه بگرفته است اندر پای کوهیش اگر خوشتر نیامد از بهشت اینطرف کهسارش اگر در نقب برج فلک سایش نمی بیند چرا خورشید را از طرف سر افتاده دستارش حصار پارچه اش اژدهاے گنج را ماند دلی ارزد بگنج شائگان هر خشت دیوارش نظرگاه تماشائیست در و هر گذر گاہی ہمیشه کاروان مصر می آید بازارش حساب مہ جبینان لب بامش چه می پرسی دو صد خورشید رو افتاده در هر باد و بارانش بصبیحی می خندد گل رخساره صبحش بشام قدر پهلو میزند زلف شب تارش تعالی الله از باغ جهان آرا و شهر آرا که طوبی خشک بر جا مانده از رشک جویبار نماز صبح واجب میشود بر پاک دامانان سفیدی میکند چون در دل شب بام این زارش بعمر خضر سرش طعن کوتاہی از ان دارد که عمری بودہ اِے جان هم عیسی ہوادارش نمیدانم قماش برگ گل لیک اینقدر دانم که بر گل زند نیشی درشتی سوزن خارش گلوسوز ست از نی نغمهای عندلیب او چو آتش برگ میر یزد شهر ر از نوک منقارش ز تابش جو سرو اد برگ سبزی امین اندرائین خزان رنگی ندارد در گل خار اشجارش خضر تیری بتبا ریکی فگند از چشمه حیوان بیا اینجا حیات جاودان برگیر از بهارش تخلف بر طرف این هستم ملکی را با این هیئت سپهدار چو نواب طفر خان بود در کارش نوای جغد چون آوازه عنقا بگوش آید خوشا ملکی که باشد شحنه عدل تو معمارش فلک از آفتاب آئینه داری پیشه میسازد که گرم حرف گردد طوطی کلک شکر بارش چواز ہند و دوات آمد برون طاوس کلک او خورد صد ماتهیچ رشک بکبک نظر ز رفتارش نباشد حاجت سرسایه بال ہما او را سعادت همچو گل میروید از اطراف دستارش بلند اقبالی آن دارد که بر آسمان تازد بزور بازوی قدرت کند با خاک هموارش ز بس در عهد او دزدی بر افتاد دست عالم نیار د خصم دزدیدن سرا ز شمشیر خونبارش راید تیزی از الماس سرخی از لب مرجان نماید جوهر خود را چو شمشیر گہر بارش خدنگش را گو هر چه سرخی در دهان دارد زخون دشمنان پان میخورد لبها سفاراش سری کز جنبش ابروی تیغش بر زمین افتد که بر میدارد از خاک مذلت جز سردارش عنان با دوستی چون گذارد رخش جودش اگر صد یاد پا باشد که می بخشد بیکبارش چگویم از بلند یها طبع آسمان مسیرش بدوش عرش و کرسی می نهد از رتبه افکارش الهی تا جهان آزاد و شهرارا بجان باشد جهان آرائی و آرایش کشور بود کارش [ILL] ۱۱۷ نیز وصف کابل از طبع ندیم بلخی متوفی ۱۳۳۵ حفاظ الله عجب شهریست کابل هوایش عطر بیز و فرحت آمیز بهشت آئین هزاران باغ دارد بهر باغش بے عالی قصور است بود در سرزمینش گلستانهاء بگلشن بود گلهاء هر رنگ بهر گلزار گلهاے صد الوان زبس هر نوع گل پیداست آنجا نوای عندلیب و صوت سارش طیور نغمه سنج آنجا هزاران رسد از فاخته هر دم زهر سو قلم در وصف آبش چون کنم سر سجزے آب کاریزش گوارا چو بیند آب چاهش دجله در خواب چه کابل کامل جنت تقابل فضایش دل گشا و عشرت انگیز که از رشکش فلک صد داغ دارد که رشک انگیز فردوس و قصور است چه در شهر و چه باغستان چه صحرا شمیم گل دو فرسنگ فرسنگ گل بهر گل یک جهان بلبل ثنا خوان بود در چار فصلش گل مهیا رسد بر گوش دل از شاخسارش ز قمری و عنادل و ز هزاران بگوش حق نیوش آواز کو کو زند سر از سریرش جوش کوثر که در وصفش قلم را نیست یارا شود بس ز خجلت غرق گرداب ۱۱۸ چه وصف چشمه سارش را کنم من که وصفش همچو آبش هست روشن فواکه انچه دل را هست مطلوب شود پیدا لطیف و نازك و خوب ز شیرینی و ترشی هر چه خواهی ز هر نوعش شود پیدا کما هی چه ترشی وصف او هر کس کند گوش شود صفر از سر خواب فراموش کنم چون وصف شیرینیش بنیاد کسی کو بشنود گردد چو فرهاد چو خوانش گردد از هر جنس نادر شود بی کیف و کم فی الحال حاضر بود سکان این شهر دل آرای نکو خُلق ونکو خُلق و نکو رای فهیم و عاقل و خوش طبع و فاضل ظریف و مقبل و مطبوع و کامل چه شهر و برزنش چه کوه و صحرا سراسر روح بخش و رونق افزا غرض شهریست مستغنی ز اوصاف همه خیرش خواند ورد و از صاف خداوندا نگهدار از زوالش بحق محفوظ از عین الکمالش خصوصاً پایتخت شهر باریست زمین تمکین شه گردون مدار یست شعارش قوت اسلام دین است ادام الله شهباز امیشه این هست شکوهش با فلک گردیده همسر ز قهرش خصم در خون پای تا سر بکار دین و دنیا بس دلیر است بروز حرب و هیجا همچو شیر است همه اقوال و افعالش موافق بصدق و راستی چون صبح صادق چو ناید در قلم حد ثنایش سخن را ختم سازم بر دعایش الهی تا جهان آباد باشد صحیح و خرم و دل شاد باشد شود هر هفته و روز و مه سال زیاده عز و جاه و مجد و اقبال ندیم این شاه را هست از دل و جان دعاگوی و رضا جوی ثناخوان تمّت بعون الله تعالیٰ کتاب نداء بهار افغانی، مؤلفه فاضل عبدالحکیم خان رستاقی در انجمن ادبی کابل لحاظ شد از نقطۀ نظر احتیاجات تاریخیه وطن عزیز، ترحمات آقای مؤلف در تالیف و تدوین این کتاب قابل تقدیر و تحسین است زیرا این رشتۀ نگارشها در جای خودش برای تدوین تاریخ افغانستان موقع مناسبی داشته و در اشعار راه سهلتری را ایجاد کرده است. انجمن ادبی بعد از ان که زحمات مولف را تمجید میکند از خداوند تکثر امثال او را با موفقیت خودش در تالیفات مفیده و طبع نشر آن مشیت مینماید. هیئت انجمن ادبی - هشت عقرب ۱۳۱۰ کابل سرور گویا میر غلام محمد اگرچه این تالیف را خیلی مکملتر گفته نمیتوانم اما این ابتدای این نوع تصانیف است البته در آتیه در پیروی این تالیف همچنین تصانیف و تالیفات قدر و بهای تاریخی مملکت ارا خواهد اشنود باید که این کتاب چاپ شود احمد علی ۱۳۰ مآخذعن این کتاب اسم کتاب اسم مولف تاریخ تالیف اسم کتاب اسم مؤلف تاریخ تالیف سرو آزاد غلام علی آزاد ۱۱۹۸ تذکره حسینی محمد حسین سنبھلی ۱۱۶ خزانۂ عامره غلام علی آزاد ۱۱۷۶ نامه دانشوران آتشکده آذر سراج الاخبار محمود طرزی مجالس النفائس میر علی شیر نوائی ۹۰۰ تذکره سلطان محمد امیری ۹۲۰ هفت اقلیم امین رازی ۱۰۰۰ حدائق السحر رشید وطواط فوائد بهیه مولانا عبدالحی ۱۲۹۲ انساب السمعانی ابوسعد سمعانی ۵۶۰ سیر الاقطاب الله داد ابن شیخ عبد الرحیم ۱۰۵۶ اخبار الاخیار شیخ عبدالحق ریاض الشعرا واله داغستانی ۱۱۶۰ نگارستان سخن نور الحسن ۱۲۹۵ شمع انجمن صدیق حسن خان ۱۲۹۰ نفائس المآثر علاء الدوله قزوینی ۹۸۰ مفتاح التواریخ ولیم بیل انگلیس ۱۲۶۴ زین الاخبار ابوسعید گردیزی ۴۴۰ روز روشن علاء الدین بلگرامی ۱۲۹۵ گلشن بخار نواب مصطفیٰ خزینة الاصفیا مجمع الفصحا رضا قلی خان ۱۲۸۰ تحفة الکرام علی شیر قانع مرآة الخیال شیر خان لودی ۱۱۰۲ ابن خلکان معجم البلدان یاقوت حموی ۶۲۴ Voir STOREY 913 Sham'-e anjoman 915 Sobh-e golshan 915 rôj-e rawshan 151 Miftâh at-tawârik, Th. William Beale 914 Negâristân-e sokhan VOIR STOREY Sham'-e anjoman , Storey : 913 Sobh -e golshan , Storey : 915 Rôy-e rawshan ibid cherâgh-e anjoman (Jâwid, Negâhi ... (1355/1976) Sakinata ol-fozalâ p. 128 Selon RF ds EIR, Afgh, p. 566: Bahâr-e afghân ya Sakinat al-fozalâ [BLANK PAGE] [BLANK PAGE]