: کابل : علمى، ادبى، اجتماعى، تاريخىKābul ʻilmī, adabī, ijtimāʻī, tārīkhīafghanpress.orgMachine-generated transcription, dedicated to the public domain under CC0 1.0. No warranty of accuracy: see the provenance block on every page.Kābul, Anjuman-i Adabī, 1310- 1931- کابل انجمن ادبى،, . -١٣١٠ Abstract: The official monthly organ of the now defunct Literary Society of Kabul, that published scientific, literary, sociological, and historical articles.1310–1931http://hdl.handle.net/2333.1/g79cnpr4adl0986Public domain. NYU states: "All works presented on this website are, unless otherwise indicated, in the public domain. The images available on this website may be freely reproduced, distributed and transmitted by anyone for any purpose, commercial or non-commercial."Roughly two thirds of characters agree with a modern printed edition of the same text. Much of the disagreement is editorial, not misreading. Treat the transcription as a finding aid and read the page image before quoting. Page-level transcription with no layout analysis. Element coordinates span the full print space and are NOT derived from the image. Do not use them to locate text on the page.PersianPashto
[BLANK PAGE]مجله کابلدوره سال اول١٣١٠ ١٣١١[BLANK PAGE][BLANK PAGE][BLANK PAGE]شماره اولمجله ایست ماهوار ، علمی ، ادبی ، اجتماعی ، تاریخیادرسمحل اداره مجله : - انجمن ادبی ، برج شمالینگارنده : - (سرور گویا)مخابرات با مدیر انجمن (محمد انور بسمل) استعنوان تلگرافی : - کابل ، انجمناشتراك سالانهکابل ۱۲ افغانیولایات داخله ۱۴ «« خارجیه نیم پوند انگلیسیطلبه معارف وطن که حائز نمره های ۱، ۲، ۳باشند و کسانیکه كمك قلمی مینمایند رایگانسائر طلبه معارف وطن نصف قیمت۱۸ محرم ۱۳۵۰ هـ ق = ۱۵ جوزا ۱۳۱۰ هـ ش = ۵ جون ۱۹۳۱ میلادیفهرست مندرجاتنمره مضمون نویسنده صفحه۱ : افتتاحیه و تشکر غلام جیلانی اعظمی ۱۲ : مرام مجله گویا ۵۳ : اهمیت ادبیات محمد کریم قاضی زاده ۶٤ : ادبیات در افغانستان میر غلام محمد غبار ۱۲٥ : نویسندگی اعظمی ۲۰٦ : مرام انجمن و پروگرام آن انجمن ٢٦۷ : هم شاه هم شاعر سرور گویا ۳۰۸ : اتفاق بسمل ۳۵۹ : اندرز بشعرای وطن مستغنی ۳۶۱۰ : اسلوب هاشم شایق ۳۷۱۱ : شهر کابل غبار ٤٤صفحه ( ۱ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( اول )بسم الله الرحمن الرحيمنحمده ونصلی علی سیدنا محمد رسوله الکریموعلی آله واصحابه الطاهریندر پایان بدبختی ، در خاتمه دوره منحوس شرارت و خونریزی ، در انتهای آنروزهای سیاهیکه ابرهای تیره و تاريك جهل افق باصفای آمال ترقی خواهی و آرزو های سعادت پرستی اولاد این خطه را پوشیده بود !امروز قلوب افسرده مایل است که تجدید انبساط وافکار پژمرده و ملول دوباره درفضای با افتخار و آزاده امروزه وطن کسب سرور وحیات نماید !امروز خورسندی وانبساط اهالی این کشور طبیعی است ! زیرا اعم ازینکه انسان خوش بختی وضعیت فعلی را احساس می نماید ، تصور خاتمه یافتن آن روزهای مذلت وبد بختی نیز قلب وروح را می بالاند .آنروز های تاريك كه آرزوها و آمال ملی را بخاك يأس مدفون كردن میل داشت ! دران ایام تیره که دیو جهل واغراض بسریر فرشته دانائی وتمدن حکمرانی داشته وروح معارف وتجدد را خفه و نوامیس عامی واخلاقی را آزرده بود ! هنگامیکه دست های غرض آلود از آستین توده جهال برآمده قلم وافکار وطن خواهانه را شکسته و اقدامات وعملیات سعادت جویانه را معطل ومی خواست کشور آزاد و آسوده افغان دلاور را بازیچه اغراض ومنکوب تاخت وتاز مشتی از ارازل واوباش قرار دهد .مخصوصاً در نزديك ترين اوقاتيكه اولاد با تربيه و علمای معروفه ، اشخاص صحیح این ملت بايك جهان يأس ونا امیدی رو برو عازم بودند كه، آسمان باصفا وهوای روح فزا وخاك عنبر آساء وطن مألوف و محبوب را با اشك ريزی وقلوب مجروح وداع کرده و گمنام و آواره خاک های غربت وبادیه هایصفحۀ ( ۲ ) سال اول - مجلۀ كابل شمارۀ ( اول )مدت شوند .درهمان موقع وهمان زمان که رشته های امید از هر طرفی مقطوع واشعه آخرینآرزو از افق امال و انتظار همه افول نموده بود ! دفعتاً فضل بیکران و رحمتبی پایان خداوندی شامل حال این ملت شده و یکی از فرزندان نجیب این ملتیعنی اعلیحضرت غازی محمد نادر شاه تاجدار بسروقت مملکت خود رسیده و آنهمهعوامل بدبختی را دفع وخطرات مدهشه حیاتی را ازین خاك بكلی رفع نمود .این روز خوش یا این صبح امیدپایان ونتیجه آنشب مدهش و تاریکی ایست کهتصور آن قلب انسان را میلرزاند . گرچه ازطلوع این صبح سعادت یکسال و نیمی استکه میگذرد ولی ما آنرا بیش ازلحظه تصور کرده نمیتوانیم . درطول این یکسالونیم نجات دهنده شریف وتاجدار غمخوارما اعلیحضرت « محمد نادرشاه غازی »باهمان عزم واراده قوی وفعالیت خسته گی نا پذیر مثل زحمات اوایل نجات وطن تاحالاباصلاح خسارات وارده کوشیده قلوب زخمی این ملت را مرهم داری و جسد بیمارمملکت را پرستاری میفرمایند .درطول این یکسال و نیم طوریکه دیگر خرابی ها ترمیم و شکسته گی ها درستوتنظیم شده است دوائر عالیه ما هم مالك جان تازه ورونق دوبارۀ شـده ، بلکهدرین تجدید صحت مکروب های فساد وعوامل مضرت گذشـته را نیز ازوجودشانتبعید کرده وبايك پيكر جوان وسالم و روح جدی و فعال دوباره درساحه وطنقامت افراشته اند .مخصوصا وزارت معارف ما که با وجود اختناق و ضعف شدید گذشـته امروزدر ردیف همقطاران خویش خوب تر نایل این صحت شـده وباقدم های جدیومعقول بمقصد افادۀ اولاد این ملت روان گردیده ومیل دارد هرچه زود تریکه ممکن شود تلافی مافات وجبیرۀ خسارات اوقات تعطیل گذشته نماید .لهذا بمكافات این مساعی عرفان پروری اولیای معارف وطن ، بافتخار نزولسعادت دوباره علم وفضل ، بقدر شناسی علماء ومربيان سعادت اولاد افغانسـتانصفحهٔ ( ٣ ) سال اول - مجلهٔ کابل شمارهٔ ( اول )با معاوضه و تلافی اوقات قیمتدار تربیه و تحصیل گذشته که آن در آتش جهل و شرارت سوخته بود حضور اعلیحضرت مربی دانش و ترقی افغانستان « انجمن ادبی » و مجلهٔ « کابل » را درین موقع تأسیس و هدیهٔ اولاد عرفان پرست وطن خود میفرمایند .انجمن ادبی و مجلهٔ « کابل » عطیهٔ مخمّنی است که از حضور پادشاه معارف پرور خود در محیط عرفانی افغانستان امروز قدم بعرصهٔ وجود گذاشته و عواطف و آمال معارف پروری و ترقی آتیهٔ معارف وطن را بعموم مژده و تبشیر مینماید .گرچه فعلاً بمقصد همدردی و خدمت کردن بمعارف وطن ادارهٔ این مجله و انجمن مفوض باین مخلصین و طرفداران سعادت و معارف مملکت فرموده شده است که این اعضا از نقطهٔ اهمیت و خدمتگذاری بيك انجمن ادبی ويك دايرهٔ مهم عرفانی شاید - مقدوری بسزا نداشته باشند ولی از انجا که اعضای حاضره روحاً علاقه مند بمعارف وطن خود بوده و آرزو دارند پست ترین شغلی را باین شعبهٔ مهم مملکتی دارا باشند البته خدمتگذاری خود شان را درین انجمن بمسرت و تمام مساعی و افتخار حاضر بوده و ابراز خواهند نمود . خاصتاً اظهار اعتماد و رضائیت وزارت جلیلهٔ معارف و توجه و مراحم بیکرانهٔ اعلیحضرت غازی بیشتر موجب قوت قلب و مسرت خاطر واقع شده و این اعضا را بقبول و تمکین این شغل بزرگ جرئت بخشیده است .هر چند شان بلند و موضوع نفیس ادبیات عالیتر از قدرت فکر و لیاقت اعضای موجوده است که ادعای اداره و انجام آن کرده شود ولی چون ما از پرورش و توجه مخصوص اعلیحضرت معارف پرور خویش امیدوار و از مساعدت و همراهی وزارت جلیلهٔ معارف و اهل فضل و کمال مملکت خود انتظار داریم که از هر نوع كمك و همراهی نسبت باین انجمن خود داری نخواهند فرمود لهذا با این معاذیر بایفای این خدمت منهمك خواهیم شد .عجالتاً این انجمن بمطالب و مشاغل مقدماتی خود پرداخته فقط در اثرصفحه ( ٤ ) سال اول - مجلۀ کابل شمارۀ ( اول )احساسات و نیات خالصانه بعضی هدیه های ناقابلی را بعنوان معارف دوستی ماه یکبار بوسیله این مجله به پیشگاه نظر قارئین عرض و تقدیم خواهد نمود .ضمناً انجمن ادبی کابل از دوستداران فضل و معارف انتظار دارد که نظر بمقصود اساسی این انجمن که جزو پروگرام آن بوده و در قسمت ما بعد مسطور گردیده است روح ادبیات وطن را شاد فرموده و در بعضی موادیکه انجمن لازم دارد مساعدت و همدردی خود شان را مضیقه نفرمایند .در پایان این آرزو تشکرات مخصوصی بحضور اعلیحضرت اقدس تقدیم داشته باینوسیله معروض میشود که اعلیحضرتا ! ملت افغانستان در مقابل زحمات و خدمات باقیمت و مساعی و مجهودات ذیشرافت شما مدیون ابدی است ، تشکرات و سپاس گذاری را که نسبت بحقوق بزرگ و شان واجب الاحترام شما لازم است تا هنوز بتادیه آن اولاد این ملت مقتدر نگشته زیرا ملل و اقوام مبتدی در همه جای دنیا و در هر زمانه قیمت قائدین و نوابغ خود را در عین حال بطور فرا خور شان و مقام عالی و محبوب آنها نشناخته اند ! ولی این ملت شریف صادق اگر زبانی برای اظهار تشکر نداشته باشند قلب صفا و صادقی دارند که اعلیحضرت شما را دران منزل و مقامی باشد .اعلیحضرت غازی ! گرچه ما میدانیم و بخصلت نجیب و فطرت شریف شما آشنائیم که در برابر همه گونه خدمات و طپیدنهای وطن خواهانه و اقدامات مجدانه که از عهد اولین شامل شدن بشغل رسمی مملکت تاموقع زمامداری والی وقت حاضر برای این جامعه و این خاك ابراز فرموده اید ؛ امید تلافی و خواهش مکافات از اهالی این کشور ندارید و فقط مسرت و افتخار وجدانی وراحت ضمیر منیر اعلیحضرت خود را مکافات خود قرار داده اید ولی هستند اولاد قدر شناس شما که احسان و مراحم را فراموش نکرده و آنرا بیادگار قدر شناسی شما با خلاف و اولاد آتیه این جامعه برسانند ! کار کنان این انجمن که حیات یافته دست حق پرست اعلیحضرت شماست ! بهترین ادعیه و تشکرات خالصانه را تقدیمصفحه ( ٥ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( اولحضور ملوکانه داشته از خدای متعال برای خود استدعای توفیق می نمایند که موافق و آراسته بشئون وشرافت دینیه واحترام داشتن بشریعت مقدسه اسلامیه نظر بآرزو ونیات معارف خواهانه اعلیحضرت غازی ومفاد اولاد وطن خدمتی که خوبتر وشایسته است آنرا بپایان برسانند . ومن الله التوفيق .بقلم یکی از اعضای انجمن « غ ج اعظمی »مرام مجلهانجمن ادبی کابل که آرزوی یگانه و نقطهٔ هدف مقصودش تنها اصلاح و توحید سبك ادبیات وطن و اتخاذ اسلوب نفیس و آسان است لهذا درحدود این مقصد نشر يك مجله را هم بنام کابل لازم دانسته ، اعضای انجمن ادبی میل دارند نظر بانتظار دوستداران معارف وطن قبل از شروع بوظائف اساسی ، نگار شاتی حاوی از احساسات و افکار اصلاح جویانه و نمونه از مطالب مفیدهٔ عرفان خواهانهٔ خود را بوسیلهٔ این مجله هدیهٔ حضور هموطنان نماید .مجله کابل که بار اول است باین مقصد در محیط عرفانی وطن در سایه توجهات پادشاه معارف پرور خویش اعلیحضرت محمدنادرشاه افغانستان حیات یافته و از طرف این انجمن بمعرض نمایش و مطالعه میرسد امید داریم بتواند بهترین آرزوها ونيات اصلاح خواهی و وطن دوستی را ترجمان شده و نمونه های بهترین اعمال و افکار خدمتگذاری این انجمن را بحضور قارئین محترم ترجمانی نماید .مجله « کابل » بمقصد قدر شناسی از اهل قلم ، فضلا ، معاریف ، و برجسته گان ملت خود و به افتخار آثار نفیس شان صفحات خود را زینت داده وتذکاری از انها خواهد نمود .صفحه (٦) سال اول - مجله کابل شماره (اول)مجله «کابل» بغرض وحدت سبك نويسندگی و اسلوب تازه ادبیات امروزه نمونه های کوچکی باولاد نو قلم و محصلین مکاتب وطن خود هدیه خواهد نمود .مجله «کابل» آمال و نظریات انجمن ادبی را در اطراف زبان و لغات و سبك اشعار و تحریرات فعلی بمقصد اصلاح و ترقی به پیشگاه نظر فضلا و ادبای محترم وطن عرض و مساعدت فکری و قلمی آنها را باین موضوع جلب و استدعا خواهد نمود .در پایان این آرزوها کارکنان مجله توفیق یگانه خداوندی را شامل حال خود خواسته مستد عیند که این مجله كوچك بتواند موافق بآمال و نیاتیکه مادر نظر داريم موفق شده و طرف میل و محبت هموطنان عزیز خود واقع شود .اهمیت ادبیات و موقع آن در مللاز آنجائیکه بشر طبعاً اجتماعی بوده ، بزیستن بصورت اجتماع مجبور است در عین حال حیات اجتماعی او موقوف و مربوط به تساند و تعاون است ، که نمیشود از آن صرف نظر نمود ؛ چه بشر بیچاره در مبارزه حیات برای تکمیل نواقص و رفع احتیاجات مادی و معنوی خویش بمشکلات و موانعی بر میخورد که بدون استمداد از سر پنجه توانا و با اقتدار تساند و تعاون ممکن نیست به پیش برد کوچکترین احتیاجات ضروریه خود نائل گردد .زیرا : در صورت عدم رعایت ازان بشر مدنی امروز مجبور میشود ، که عور و ملتوی بدون ملجأ و ماوای مانند بهائم و حیوانات وحشی در جنگلهای پر آفت ، بیابانهای وحشت افزا ، در دامان جبال مهیب منزوی یانه به پیمودن مراحل زندگانی بدرجات پستر از دوره های تیره و تاريك دوره سنگ امرار حیات نمایند .و در سایه راحت بخش تساند و تعاون است که از احتیاجات ضروریه بشریصفحۀ ( ٧ )سال اول ـ مجلۀ کابلشمارۀ ( اول )گرفته تا خواهشات غیر محدود مدنیۀ آن که تعدادش از صدها چیز تجاوز میکندقسماً در داخل محیط زندگانی و بعضاً در محیط خارج از زندگانی او تأمینو تهیه میشود ؛ همانقسمیکه بشر در حیات اجتماعی از تعاون و تساند چاره و گزیریندارد ، همچنان برای ایفای وظیفۀ تساند و تعاون مجبور است که دست التماسبدامن لسان ( ادبیات ) زده تا بتواند بوسیلۀ آن تساند و تعاون را از قوه بفعلآورد .زیرا : برای جلب امداد و معاونت همنوعان خود ، بشر نخست ضرورتو احتیاج بافادۀ مرام خویش داشته و دارد . افادۀ مرام صورت پذیر نیست مگربوسیلۀ لسان ( ادبیات ) .لسان است ، که : بشر را از افکار و خیالات همدیگر مستحضر مینماید ،بتوسط اوست که ما افکار ، عواطف و احساسات خود را افاده نموده ، ازاحساسات و افکار بنی نوع خود مستفید میشویم ؛ و همین لسان است که قوام ملل ،مدنیت ، عمران ، حتی حیات بشر برآن متوقف و مربوط است .و از اینجاست که بشر اولین مایحتاج خود را برسبیل توارث ادراك کردهقبل از تکامل قوای ذهنی ( كه بثلث عمر طبیعی ( ٧٥ ) ٢٥ سال باشد کاملمیگردد ) در انکشاف لسان میکوشد . و همچنین نخستین آله که او پس ازعرض وجود در ساحۀ حیات استعمال می نماید ، نیز لسان است .. که یگانهدلیلی از مهمترین دلایل اهمیت آن در نزد بشر نسبت بسایر احتیاجات او درنظر میخورد .علاوه براینکه بشر در حیات امروزی خویش احتیاج خود را به ( ادبیات )نشان میدهد ، حیات ملل گذشته را نیز بواسطۀ ادبیات تثبیت مینماید .زیرا : ادبیات است که ما را از چگونگی اصول حیات و مدنیت مللگذشته مطلع ساخته عیناً همان وقایع گذشتۀ تاریخی را در برابر چشم ما مجسمنشان میدهد و ما از کیفیت ارتقا و یا انحطاط و زوال آنها واقف گردیدهصفحه ( ٨ ) سال اول - مجله کابل شماره ( اول )خوبیها و بدیهای آنهارا تمیز و تشخیص می دهیم ، وسایل رفاه وسعادت یافلاکتو بد بختی آنهارا دانسته باولین متشبث واز ثانوی عبرت و پند میگیریم .تاریخ واهمیت تاریخ که امروز در نزد هر صاحب فکری آشکار ومبرهن بودهازان بشمر مستفید میشود ، درحقیقت زاده ادبیات واز سر چشمه ادبیات سیرابگردیده نشو و نما یافته و مییابد .وبوسیله ادبیات است که تواریخ ملل ومدنیت اقوام گذشته وحیه از نسلبه نسل ، از محیط بمحیط واز دوره بدوره آهسته ، آهسته انتقال کرده و میکند .چنانچه انتقال مدنیت یونان بروم ، واز روم بآسیای کوچک وسوریه وازآنجا وفارس بعرب و اندلس بواسطه تماس و انتقال لسان است ، که هر يك ازآنها حلول کرده ، بنوبه خود در صنایع ومدنیت از بزر گترین دول دوره خودمحسوب میشدند .خصوصاً عوامل مهمه تمدن مشعشع و ترقی عرفانی عرب ( که از روشنائیآن دیدها میدرخشید ) نیز همین لسان فصایح و بلیغ عرب است ( که قرانشریف درآن نازل شد ) با اختلاط وامتزاج آنها ( عرب ) با ملل سوریه وفارس ،که از اولین دین مقدس اسلام و احکام آن واز دومین ادبیات وفلسفه صنایعآنهارا اقتباس کرده ودين پاك اسلام را تا امروز در آن سرزمین ها بیاد گارگذاشتند .چنانچه ، دخول وظهور فلسفه و حکمت یونانی ها وبعضی از افسانه هایفارس باتمام موجودیت خود بوقت عباسیان در عرب ورواج نفوذ آن تاحالدر بین عالمای اسلام از بزر گترین دلایل مقنعه تاثیر ادبیات بشمار میرود .سبك ، اسلوب ، واشکال مختلف ادبیات مخصوصه هرقوم وعصر است کهامتیازات هر دور حیات اجتماعی وصنفی بشر ازان معلوم وظاهر میشود ، مثلاً :از سیمای قصاید شور انگیز ، امرألقیس (شاعر شهیر جاهلیت ) حماست وروحیاتسلحشورانه ، وحيات عشیروی اقوام بدوی عرب پدید و مقابل آن از اشعارصفحه ( ۹ ) سال اول ـ مجلۀ کابل شماره ( اول )وقصاید با طراوت متنبی است که مناظر زیبای تمدن عباسیان در پیش چشمجولان میکند ، همچنین از خلال کلمات ایلیادای هومیروس ( شاعر مشهور اساطیرییونان ) است که میتولوژی های ( اساطیر ) خیال آلود یونان با روح پر نزاکتخود تبسم مینماید و از آثار ولتر ( شاعر وفيلسوف فرانسه ) است که روحفسرده و مخنوق اهالی عصر استبداد فرانسه میتراود ، و كذا از اشعار و آثاربوجود آمدهٔ هر زمان و هر محیط است که کیفیات اجتماعی ، سیاسی ، اصول معیشتوزندگانی آن قوم و آن محیط بخوبی معلوم و ادراك میشود .زیرا : در هر زمان و بهر محيط ، ادبیات در زیر تأثیر و نفوذ جامعه بودهحسب الاقتضاى محيط و وقت رونق تازه بخود گرفته است .اقوام وملل حیه که بر نفوس و اذهان ملل و اقوام دیگر تسلط کردنمیخواهند ، بتوسط ادبیات است ، که میتوانند ، اخلاق ، مدنیت حتى ديانتخودرا در افكار و روحانيت آنها تزریق میکنند .اگر حقیقت این قضیه را معلوم کردن بخواهیم ، مجبور میشویم ، که اوراق تاریخاستعمار آنها را زیر مطالعه قرار بدهیم ، تا کیفیت نفوذ و استیلای آنها ظاهر کرددمثلاً اگر نفوذ ، رسوخ وتمكن دين مقدس اسلام را در شرق وایران زیر مطالعهبگیریم ، می بینیم ، که عامل مهم آن بهترین نمونه ادبيات عرب قرآن شریف استکه تمامی فصحای عرب ببلاغتش اعتراف کردند وهم چنين در غرب شیوع دينمسيح (ع) است ، كه آن نیز بواسطه ادبيات لاتین ترویج و تعمیم یافت( اعنی ترجمۀ انجيل بلسان لاتين )زیرا که این هر دو زبان در عصر خود دارای جنبه های مهم علمی وفنی بودهاز مهمترین لسانهای سرمایه دار زمان خود محسوب می شد . وهكذا ازحيث سرمایهوذخائر علمی لسان عرب بود که مسلمانان بنا بر عطش شدید ومحبت سوز اينكهدربارۀ علم وفن داشتند ، به تحصیل این لسان کوشیدند، تا آنکه رفته رفته بواسطهٔصفحة ( 10 ) سال اول ـ مجلۀ کابل شمارۀ ( اول )بسط اطلاع ومعرفت در ادبیات آن لسان ، یکدسته تغیرات وتبدلات در روحیاتوساختمان فکری آنها بوجود آمده بطوری محبت آن لسان با عظمت وعلویتعرب بکنجینه قلب آنها جاکزین شد ، که تمام محررین آن دوره و زمان درمسائل تالیف وتحریر ، لسان مادری خود را گذاشته آغاز به تالیفات در لسانعرب نمودند . مثلاً ابن سینای شهیر ، فارابی وغزالی وغیره وغیره عالمای فارسینژاد که از محررین ومؤلفین بزرک لسان عرب میباشند . وهمچنین در غرب( سرایزک ) نیوتان فیلسوف وحکیم شهیر انکلیس وغیره بعضی از فلاسفه آندورهکه بنا بر اهمیت لسان لاتین ، تمام مؤلفات خود را بلاتین نکاشته اند .ودرنتیجه همین ذوق وشوق محررین اسلامی فارس نژاد بود ، که ادبیاتلسان فارسی روبا نحطاط رفته عنقریب بود که محو بشود .واینکه یکی از علماء میگوید ، یگانه باعث تغیر وتبدل روحيات يك ملت ،تغیر ، وتداول لسان جديد در ان جامعه میباشد ، بغایت منطقی است ، زیرا تداوللسان جدید بالتدرج آنقدرها دیانت ونظامات آن ملت را زیر ورو نمـوده ،باندازه تصرفات در خصایص فکری ثانوی وشئونات روحی آن می نماید ، که ازتصور انسان خارج است .مانند نفوذ اخلاق وخصائص نژاد انکلوساکسون در اتاژونی ـ با وجود تشکیلاین جمهوریت از اقوام مختلفه انکلیس فرانسوی وقسمابومی ومهاجرین ایطالوی ،واختلاف نژاد ، بوسیله تعمیم لسان انکلیس وطرز تعلیم انکلو ساکسونیسث ،که تفریق بین طرز حیات ، معیشت ، شئونات واخلاق آنها از نژاد انکلو ساکسونممکن نیست .وهم چنین ترویج و تعمیم مدنیت و اخلاق دول مسیحی انکلیس ، فرانسهوالمان وغیره در مستعمرات شان مثل کانادا ، نیو زیلند استرالیا و غیره اقوامو مللیکه ادبیات خود را نگاه وحفاظت كرده نتوانستند ، بپاداش آنصفحه ( 11 )سال اول ـ مجله کابلشماره ( اول )آهسته آهسته از طرف ملل دیگر که در ادبیات ولسان ترقی کرده بودند، بلعیده شدند .مانند فنیقه ها : که در تجارت و تمدن از جمله ملل نمره اول دنیا محسوب می شدند و خدمات شایسته آنها ، بسیر تمدن اعنی تکمیل تجارت وفن کشتی رانی وارتباط ممالک مختلفه دنیا بیکدیگر محتاج توضیح نیست ، از رهگذریکه فاقد قدرت ادبی بودند ، اولا ازطرف مصریها وکلدانیها وبعدها از جانب رومی ها وعرب ها بلعیده شده ، ملیت شان پایمال گردید .وهمچنین آثوربها و کلدانیها وغیره اقوام تاریخی که هريك دروقت خود دارای مدنیت های بزرگ وشانداری بوده مسلسلا در ساحه حیات عرض وجود نمودند لیکن بنابرعدم ترقی وحفاظت ادبیات خود محوشده رفتند ، ودر عوض لسان اصلی شان ، بلسان عربی امروز تکلم می کنند .رجال بزرگ تاریخی بشر است ، از قبیل فلاسفه ، شعرا، فضلا وحکمه داران که بواسطه ادبیات نام نامی شان مجاودان مانده و می ماند . اینکه در اثر همین کیفیات مذکوره تاثیر ادبیات مجامعه و جامعه در ادبیات بود که ذات خجسته اعلیحضرت شهر یاری محمد نادر شاه غازی بنا برعلاقه شدیدی که بخدمت وطن دارند برای اعلای سطوت ، عظمت و شئونات وطن وارتقای لسان فارسی کوهستانی ( که امروز دروطن مقدس ما متداول است ) وابقای شان وشرف ملی از خرابی های روح گداز سلطه و نفوذ افکار و اخلاق بیهوده ومضر اجانب ( که بوسیله استعمال بی موقع کلمات شان در ادبیات وطن بروز میکند ) وجلو گیری از سیلاب های مدهشه انقراض وانحطاط ادبی ( که سرمایه بربادی وافنای يك ملت است ) اقدام بتاسیس انجمن ادبی از يك عده فضلای وطن عزیز نموده به تشکیل آن موفق شدند که عینا پروگرام ووظائف انجمن بوسیله مجله مخصوصه انجمن انتشار وتوزیع خواهد یافت .صفحه ( ۱۲ ) سال اول - مجله کابل شماره ( اول )( ادبیات در افغانستان )مطلب از ادبیات افغانستان درینجا فقط در موضوع علم ادب Literatureکه عبارت از دوفن نظم و نثر وطن - آنهم در حالت موجوده باشد - چیز نوشتن است ،شک نیست این مقصد واجب مینماید کم و بیشی از اوضاع پیشین ادبی اینسرزمین بحثی رانده آید ، ولی تفصیل این مجمل نه آنست که علی العجاله از ادبیاتقرون قدیمه وطن تذکری داده شود . چه مسایل بسی پیچیده و مرور دهورآن را در زوایای فراموشی جهان مدفون نموده است . جستجوی این جنسمطالب باقیمت نفاست و اهمیت واجبی که دارد ، محتاج به زحمات سنگین ،و عاقبت نه امری قریب به یقین ، بلکه آمیخته باشك و تخمین خـواهـد بود .و اینست حال تاریخ های ادب والسنهٔ ازمنهٔ متقدمهٔ اکثر ملل جهان .با رعایت این مراتب باید گفت زحمت و مجاهدت درین راه از واجبات روحیهٔاقوام است . اما این مراعات از وظائف صفحات تاریخ ادبیات مملکت خواهد بود .نه ارتكاليف مقالهٔ بسیطی که اراده و ضيق صحائف مجله باو اجازهٔ طـول کلامنمیتواند داد .خوب است برگردیم بمقصد : - برای آنکه حالت موجودهٔ ادبیات وطـنتا اندازهٔ آشکارا و روشن گردد ، باایستی قدری بگذشته نظر افـگند ، وایخودواجب مینماید در زمینهٔ ادبیات فارسی کوهستانی این مملکت سخن کشاده تر گفت .شیوع دیانت مقدسهٔ اسلام در وسط آسیا مصدر تغیرات بزرگ مادی و معنویاکثر ملل مخصوصاً افغانستان گردیده است ، درطی تطورات مهمه ، السنة وطنيهٔاین سرزمین از دستبرد تبـدلات و تحولات روزگار تبدیل ماهیت نمـود . مذهبمقدس اسلام در اثر نفوذ عمیق روحانیت وحاکمیت ، باسهولت حیرت آوریلسان عرب را جانشین السنة اغلب ممالک مفتوحهٔ آسیا نمود . تقدم عرب درعلومصفحه ( ۱۳ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( اول )و فلسفه كمك كرد باينكه زبان علمی و ادبی بلاد متعددهٔ عالم عربی باشد ، چنانيكهآثار بهت آور او با عظمت مقام خویش هنوز باقی و پایدار است .بعد ازین پیشآمد و انقلاب عظیم ، مملکت افغانستان با السنهٔ وطنيهٔ خویشوداع نمود . این السنهٔ وطنیه از قبیل زاولى ، هروی ، سگزی ، رخت جانبدیار نیستی بربستند .افغانستان از عهد قدیم در بعضی ازمنه و برخی امکنه با مملكت فارس اشتراكزبان داشتند ، این اشتراك از پهلوی قرابت جوار و منافع اقتصادی و اختلاط باليكو غیره تائید میگردید . چنانيكه زبان زند Zand معروف به باکتریائیBactrian زبان قدیم افغانستان ، در هزار سال قبل الميلاد با کتابمشهور اوستا Avesta و مذهب جدید روشنی پرست از ساحهٔ افغانستاندر مملکهٔ فارس عزیمت فرمود ، و هکذا در زمانهای بعد تری ، زبان پهلوی فارسجانشین زبان زند در افغانستان گردید . زیرا مملکت فارس مانيكه در نژادآریائی با افغانستان شرکت دارد ، در بعضی السنهٔ وطنیه نیز باهم مشترک بودند .زبانهای هر دو مملکت مثل زبان سغدی ماورألنهر از يك شجره مشتق بود .و الحاصل جریان عظیم عربیت این زبانها را رو بهم رفته بشست . تنها درینمیانه زبان « پشتو » در دره های مهیب و بلندیهای جبال وطن محفوظ و مامون ماندوقسماً پهلوی ساسانی از روی بر و بحر عبور کرده در سواد اعظم هند پناه برد .از ظهور اسلام سه قرن نگذشته بود ثقلت تحميلات لسان دور دست ترسامی احساس شد ، لہٰذا ادبای محیحه در صدد چاره برآمده ، خواستند بهایجاد زبان مشترك نوینی جلوگیری از هجوم لسان نو وارد نمایند .افغانستان و ادبای آن برای حصول این مقصد از همه بیشتر و پیشتر راه سعیو مجاهدت گرفتند ، زبانی که از آمیزش پهلوی ساسانی و عرب میرفت پا بعرصهٔشهود نهد ، به پرورش و ترقی آن سعی و غیرت ورزیدند . نتیجهٔ آن مساعی موجودیتصفحه ( 14 ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( اول )زبانی شد که آنرا فارسی امروزه شناسند . اولین ادیبی که شعر باین زبان سروداز اهل افغانستان ابوالعباس مروزی است در اواخر قرن سوم هجری .عمال عرب برای از بین بردن السنه و آثار این ممالك مفتوحه بی نهایت سعیورزیدند . ولی بالعکس سلسله صفاریان نیمروز ( نیمروز نام تاریخی قسمتی ازافغانستان ) در سیستان به پرورش و نوازش زبان جدید بذل همت نمودند . شعرایافغانستان از قبیل ابو شکور بلخی ، محمود و راق ، فیروز مشرقی ، حنظلههراتی وغیره در آن دوره بدی خدمات شایان و نفیسی درین راه نمودند .این جنبش اولین ادبی در اواخر قرن سوم هجری واقع شد .در قرن چهارم هجری خانواده سامانیان بلخ برمسند سلطنت افغانستانوما وراء النهر عروج کردند ، هرات و بخارا و سمر قند ، پایتخت علم و ادبگردید ، اینخانواده ، فارسی جدید را از افغانستان بما وراء النهر داخل نمودند . ،شعرای افغا نستان در آن زمینه رنج ها بردند و زحمت ها کشیدند ، تا ادبیاتفارسی را جمیل ساختند ، از قبیل شهید بلخی ، دقیق بلخی ، مرادی ،طخاری و غیره ، ازین ببعد است که ادبیات فارسی تور کستان در جهان فضلودانش شهرتی بسزا حاصل نمود .سلاطین غزنویه افغانستان در قرن های پنج وشش هجری ، ادبیات فارسیکوهستانی افغانی را در منتهای عروج جلال و جمال رساندند ، آری جمال ادبیآنعهد ، هنوز نظیری در عرصه گاه جهان ندارد .شعرای مشهور افغانستان ، در آن دوره ، موافق بحكم زمان و مکان ،سجایا واخلاق محیط و سیاست ، قرایح واستعداد ، نفیسترین معانی را باسلوب خاصاین سرزمین در قالب الفاظ ، بامتین ترین صورتی ریختند ؛ در استعاره و تشبیهاتو ترکیب جملات ، اسلوب خاص ادبی کوهستانی افغانستان را بمنصه ظهورآوردند . ازینجا عنوان شعرای خراسان ( اسم قدیم افغانستان که مسلمانان اوراصفحۀ ( ١٥ ) سال اول ـ مجلۀ کابل شمارۀ ( اول )بآن نام میخواندند ) صفحات تاریخ ادبی جهان را کشاده ، و زرین ترینسرلوحۀ را اختیار نمود . ادبای این دورۀ افغانستان ، از مشهور ترین ادبایآسیا هستند ؛ از قبیل : عنصری ؛ منوچهری ؛ فرخی ؛ عسجدی ؛سنائی ؛ ناصر خسرو ؛ ابورجا ؛ وابوالفتح بسطی وغیره .شعرای افغانستان بعد از آل ناصر ، دورهای ادبی ممالك سلاجقه وخوارزمشاه را بمیدان علم وادب برآوردند ، ودرتمام آن اسلوب های ادبی ، تسلط ونفوذشعرای غزنی وافغانستان حکومت مینمود .سلاطین غور افغان خود طبیعی است ، باسلوب وطنی افغانستان ادبیات راترقی دادند . ادبای اینعهود از مشاهیر شعرای افغانستان بودند از قبیل رفیعی .جوهری ، ارزقی ، جبلی ، انوری ، ترمذی ، مولوی معنوی ،وطواط بلخی وغیره .شعرای مملکت فارسی که بادرعرصۀ وجود نهادند رویهم رفته باسلوب ادبیافغانستان اقتدا کردند واقتفا جستند ، تادورۀ ادبی عصر حاضر برروی کارآمد .والحاصل ادبیات افغانستان بی نهایت ترقی نمود ، در محیط مستعد اونه شعرا حتیشاعره های نامداری عرض جمال قریحه وذوق وعلم وفضل نمودند از قبیلامینیه ها ومخفیه ها ، مهریها ، بیدلی ها ، اغابیکه ها ، رابعه هاوعایشه ها وامثالها .رزم سرائی ها وحماسه های شعرای غزنی مثل دقیقی ها ، رافعی ها ،متنبی ها ، هنوز درگوشها طنین مهیجی می اندازد ، مولوی ها ،سنائی ها ، فلسفۀ توحید وتصوف را در قالب اشعار چنان روح پرور ودلاویزریختند که هنوز نظیری درعرصه گاه جهان ندارند .ازبزم سرائیهای مهیجه ، قصاید غرا ، اشعاردلکش وروح نواز ـ افغانستانخود چگوئیم که درفضای بی انتهای ادبیات عالم هريك ماهی اند تابنده و آفتابیصفحۀ (١٦) سال اول ـ مجله کابل شمارۀ (اول)اند درخشنده .سیلابهای خانمان خراب کن مهاجمین خوارزم و مغول ، اگرچه طومار علمو ادب افغانستان را درهم پیچید ، ولی جواهر لا یموت ذوق و استعداد فطریو قرایح ملی بکلی نمرد ، هر زمانی که تندباد حوادث ناموافق مجالی میداد ، جواهرمتلالای ادب ، چون اخگر درخشانی از زیر خاکسترهای ویرانه این سرزمین ،بنور افشانی آغاز نمود ؛ وازین قبیل اند جامی ها ، ناظم ها ؛ حاذق ها ؛سالکها ؛ ادای و بنائی ها ؛ زلالی و طاهریها و امثالها .درین دو قرن اخیریکه ، نسبتاً مملکت را در داخله آرامش و سکونتی نصیبافتاد ، و اجانب متجاسر ، از مملکت رانده شدند ، دوباره شعرای شیرین وطن ،بشعر سرائیها آغاز نمودند ؛ از قبیل : افغانها ؛ عاجزها ؛ جایز و غرتها ؛واسع و مهردلها ؛ بالاخره الفتها ؛ طوافها ؛ واصل و فاضلها ،عشرت و وحشتها و غیرها .ما نمیخواهیم ، راجع بادبیات گذشته وطن ، زیاده ازین داخل بحث شده ،دربارۀ آنها انتقادی و یا حکمیتی عجالتاً نمائیم ؛ لهذا : می پردازیم بادبیاتموجوده ، و حالت شعری شعرای معاصر ؛ خواه نظم باشد خواه نثر .پس میگوئیم .ادبیات هر ملت ، مثلی که بحکم و جوب قرائح و اذواق ، استعدادات و محیط ، احتیاجو سیاست ، اخلاق ، و سویه علمیه و الحاصل سائر مؤثرات طبیعیه ، باهم متفاوتو متمایزند ؛ همچنان دوره های مختلفۀ ادبی یک ملت در زیر اثر عوامل مذکورهاز همدیگر فرق و تفاوت دارند . چنانیکه نمیشود ، روح رزم سرایهای شعرایافغانستان را ، در کالبد نازکخیالی ها ، و خضوع کارانه ادبیات هند یافت ،و یا فلسفه تصوف فارس را در خطابه های یونان بالید ، همچنان نمیتوان حماسه هایعهد فاتحان غزنوی و غور را در دورۀ تسلط مغول در افغانستان جستجو کرد .صفحه (۱۷)سال اول ـ مجلۀ کابلشماره ( )پس واجب شد هر دورۀ در عالم ادبیات ، از خود مقتضیات جداگانه از رویاحتیاجات مادیه ومعنویه ، وساختمان فکری ملت ، در يك ملت داشته باشد .اگر مجرای قلم بطور صحیح ، در عالم علم وادب ، دريك عصر تهیه شود اسبابتزکیۀ روح ، تهذیب اخلاق ، ترقی و تکامل مادیه ومعنویۀ همان ملت خواهد شد .بالعکس اگر ملتی در يك عهد به مقتضیات زمان و مکان دقت نکرده ،علی الرغم نوامیس طبیعیه وعقلیه ، ادبیات خود را بسابقۀ تقلید صرف در قفاییکدورۀ گذشته تری میدواند ، بعلاوه آنکه چون مقصدی ندارد ، کامیابنمیشود ، عمری را درین راه بیهوده باخته ، وعاقبت یکروزی از راه رفته بازمیگردد ، وبر عمر تلف کرده تاسف مینماید .گناه این ضیاع عمری جامعه عاید بکسانی ست که قلم در دست دارندو محصولات قلمیۀ آنها باعث سرگردانی عموم میگردد ، در واقع موجودیتاین قبیل نویسندگان سدراه مجاری تقدم ادب وادبیات است .هكذا اگر در موقع تجدید اسلوب وطرق ادبی ، ادبا وشعرا مقتضیات وعوامل مؤثره محیط خویش را مد نظر نگرفته ، و باز بتقلید کامل ، بنام تجددادبی ، رویه وانداز ادبیات يك ملت بیگانه ، مخصوصاً بـسرحد كمال رسیده راتعقیب نمایند ، لابد موجد خسار های مادیه ومعنویۀ جامعه بشمار خواهد رفت ،وضرر این بیشتر ازان است که در بالا گفتیم .راه صواب آنست که ادبای يك مملكت ، سوقیات طبیعیه ومقتضیات عصریهواحتیاجات جامعه وحکمای مؤثرۀ محیط ملت را در نظر گرفته ، قلم را بکار وادارند ، وازین راه بمنزل تكامل وترقی تدریجی واصل شوند .یگانه وسیلهٔ انتخاب این طریق نیز داشتن مؤسسه ها ، انجمن ها ، جراید ،مجلات ، کانفرانسها ، خطابه های ادبی است ، تا بعد از تعیین خط حرکت ، ازیکطرف بتوحید افکار ادبا ، و از طرفی به نشر مقاصد و ترویج و ترقی ادبیاتصفحه ( ۱۸ )سال اول ـ مجلۀ کابلشماره ( اول )مصروف شوند .امروز که اولین انجمن ادبی درافغانستان ، بسایه علم وادب پرور پادشاه کمالات آگاه او اعلیحضرت نادرشاه غازی تأسیس گردیده ، و خوشبختانه مجله ادبی بنام کابل بمطالعه هموطنان میگذارد ، فرض وقرض ملی وادبی ادبای محترم وارباب فضل ودانش مملکت است ، که قولاً وقلماً وعملاً از هیچگونه همراهی علمی وادبی ، نسبت باو مضائقه نفرمایند ، تابوسیله این همراهی و تعاطی افکار ، درانتخاب خط حرکت ادبی وطن ، واصلاح عیوب بیشمار ادبی، واسلوب بوقلمون صفت آن ، بتوان خدمتی شایسته ادا نمود ، و تا اندازه از مسئولیت خویش در پیشگاه محاکم نسل آینده کاست .واقعاً بيك نظر میتوان فهمید ، ادبیات امروزه مملکت باوجودی که ندارد، بینهایت معیوب و مضحک است در منظومه ها و منثوره ها حتی جراید واسلوب مکاتبات خصوصیه و عمومیه امروزه ما هیچ صنعت و نفاستی ، نه از قواعد و صنایع ادبی قد ما موجود ، و نه هیچ سلاست عبارت ، و انشا ، و روشنی ، ووضوح مطالب ومعانی ، وحسن ترتیبات و ترکیبات اسلوب عصری معلوم است .تقریباً در سالهای اخیر عهد شاه شهید تجدد ادبی ، در مملکت آغاز نمود ؛ از آنجا که وسایل صحیحه برای ترتیب واجرای اینمطلب نفیس وجود نداشت ، برخلاف انتظار این تجدد بیقاعده ، اسباب گمراهی ادبی مملکت گردید ؛ و يوماً فيوماً اوضاع علمی محیط ، رشته پیچیده ادبیات را ژولیده تر ساخت . بحدیکه امروز نمیتوان فهمید زبان ادبی مملکت کدام است ، واصول وقواعد تحریر نظم ونثر ، انشأ واملای آن کدام ها هستند .زیرا اسلوب ادبای متقدم ، با اسلوب عصری نما ، بطور ناقصی آمیخته شده ، و لغات ، کلمات ، جملات ، مصطلحات مخصوص لسان اجنبی ، داخل زبان و تحریر فارسی کوهستانی افغانی گردیده است ، در صورتیکه غالب از اینهاصفحه ( 19 ) سال اول - مجله کابل شماره ( اول )در زبان فارسی وطنی کلمات صحیحه و مترادفی داشته ، و از قرنها مأنوس ومستعمل بوده است .اغلاط صرفی ، نحوی ، لغوی ، املائی ، زبان امروزه ما را ، آشفتهو پریشان ساخته است ؛ بحدیکه میتوان گفت در اثر این ترکیبات عجیبه ، حتیشیوه و رسم الخط افغانستانی قریب است از بین برود ، و بعوض آن ، رسم الخطهایمختلفه از ممالک بیگانه ، بقابل سیاحت کنندگان آن بلاد قرار گیرد .شك نيست اصلاحات اینهمه نواقص وعیوب بان موجوده و ترقی ادبیاتافغانستان ، موافق بمقتضیات زمان و مکان کار سهل نیست . اینکار واجب مینمایدزبان و ادبیات افغانستان مستقل باشد .لغات بیلزم اجنبی نفی و تبعید ، و آنچه قبول میشود تابع قواعد خود زبانگردد ، زبان وقلم عوام بهم نزديك بلكه يكى شود ، قواعد زبان تقریباً باصولمغرب تدوین ، ولغات وطنی جمع گردد ، اغراقات كاذبة ووهميات بیفایده دور،سلاست و روانی كلام وانشأ معمول شود ، آنگاه میتوان ادبیات یعنی نظم ونثروطن را ، با داشتن روح انتقاد ادبی ، برای تهذیب اخلاق وتوحيد ملت در افكاروآرا و تشویق اهالی بعلم وفضل وتحذیر از صفات مذمومه ، و آشنا ساختنبرموز زندگی عصری و الحاصل برای ترقی و تکامل جامعه بکار انداخت ،و اینهمه امور سنگین وابسته بكمك و همراهی تمام ادبا وفضلا ، وارباب جرايد ،وصاحب قلمان مملكت است نسبت بانجمن و مجله ادبی کابل .میر غلام محمد .صفحه (۲۰) سال اول - مجله کابل (شماره (اول)نویسندگینویسندگی یکی از صنایع مفیده عالیه و يك اختراع ذیقیمت و با شرافت انساناست ! انسان همچنین که مایل است مکنونات و مطالب خود را شفاها تقریر نمایدفطرتاً نیز آرزو دارد که آمال وما فی الضمیر خود را در غیاب خود تصویر کند .بحکم همین ایجابات فطری است که هر چند در تاریخ انسانهای قدیم و آثارزندگانی شان کنج وکاوی و تدقیق میشود باز هم در ضمن اسباب ووسایل حیاتیآنها خطوط ونقوش و علائمی از نویسندگی مشاهده و مکشوف میگردد که حتیمردمان زمانه های پنجهزار سال قبل هم از ابراز این صنعت نفیس خــودداری نتوانسته اند .نویسندگی نطق وزبان باطن انسان است که آرزو و آمال وواقعات و حوادثیرا که انسان داشته وفهمیده است میل دارد باین وسیله آنرا بدوستان و همنوعان خود اظهار وحکایه نماید . نویسندگی و این صنعت بزرگ و نفیس یکرشتهٔمهم ارتباط انسال وطوایف مختلفهٔ نوع بشر است که یاد گارهای قیمتی و آثارنافع اسلاف را باخلاف و بالاخره آثار و احوال طبقات متفرقه انسان را از جهاتونقاط مختلفه وبعیده زمین رابطه بوده و بهمدیگرشان عرض و اطلاع مینماید .نویسندگی آن عامل بزرگ ومهم حیاتی است که انسانها در هر عصر و زمانیبوجود آن محتاج و در اداره و انتظام حیات بشریت تعلق مخصوصی دارد .انسان بی سواد همه وقت در تنگنای فکر و محسوسات مانده نه لایق استفادهو نه قابل افاده شده است ، حیات مردم بی سواد عبارت از همان لمحات مختصرو محدودی بوده است که فقط در مقابل نظر آنها میگذرد ولی خاطره هــا ویاد داشت های عمریكروزهٔ مردم باسواد لذت حیات صد ساله صنف مقابل رابه آنها می بخشاید .صفحه ( ۲۱ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( اول )گرچه بمقصد اظهار مکنونات ومدعا تنها چیزی نوشته توانستن بر رویصفحه کافیست ، ولی درموقع احتیاج که انسان خواسته باشد طرف مخاطب ومقابل خود را بقبول فکر وعقیده یا بمقصد اجرای حوائج ومطالب خود قانعوراضی ، متأثر ، ملول یا مشعوف وخورسند نماید درانصورت ناگزیر استکه فن شریف نویسندگی را يك مقداری بقدر احتیاج خود تحصیل کند .نویسندگی اساسا بترقیات عقلانی وحسی وصفائی فکری ودماغی انسانهایکجا ترقی وپرورش یافته است ومسلماً تاكه انسان معناً وفكراً ترقی نکند قلمازحدود حسی ودایرۀ عقلانی انسان خارج ترکاری نمیتواند ولی با این هم نویسندگیمحتاج بقریحه وذایقه مخصوصی بوده وماسوای آن بقدر آرزوی نویسنده میسرنمیشود که چیزی تحریر کند یعنی طوریکه نغمه تار وصداى موزيك نزد همه كسمحبوب ومطبوع است و آنرا بدون سابقه ومهارت کسی نواخته نمیتواند ،نویسندگی هم آن صنعت نفیسی است که بدون سابقه وسلیقه مخصوص آن مورد حظواستفاده نمیگردد .ازین جهت است که علماء آنرا شامل صنایع ظریفه وازقسمت های معتنابهعلم ادب قرار داده اند .بقدریکه يك جمال محبوب يابك منظره زیبای طبیعت بانغمه دلکش ساز وآواز خاطر را بخود جذب و روح انسان را متلذذ میسازد يك شعرنغز ويكتحریر نثر با قاعده وموزون هم همان تاثیر را بروح وقلب مینماید .يك تحریر زیبا عقده گشای خاطرها ، وتسلى بخش دلهاست .نوشتن چند عبارت موزون وشیرین میتواند قسی ترین دلها را نرم ولطیف نماید .همچنان برای تحريك عواطف شريف ولايق انسان استعمال آن کافیست !پیش ازینکه فن شریف ونفیس نثر نویسی هنوز قدم بسر حد رشد نگذاشتهوجمال جوانی را جلوه گر وظاهر نکرده بود ، مردم اشعار منظوم را روحصفحه ( ۲۲ ) سال اول ـ مجلۀ كابل شمارۀ ( اول )سخن وجوهر نطق یافته بخط سحر خیز وزلف دلاویز آن آویخته بودند ولیپس از جلوۀ بدیع وثبوت جوانی خود این فن مطبوع بوسیلۀ تحریر كتب و جرایدومجلات پرشور وشر ولوائح نطقها وخطابه های مؤثرو درامه های بهت آور سینماوتیاتر ، مردمان زمانه را انقدر واله ومفتون ساخته است كه كمترین محرر نثر نویسازهر چه پیشتر نزد آنها قدر وقیمت دارد .امروز مخصوصاً نویسنده گان ومحررین در عالم دارای موقعیت عالی وملل جهانباین صنف احترام قایلی نموده و جود نوا ننده گان خود شانرا وسیلۀ نهضت ووترقیات خود عقیده دارند .حقیقتاً يك نویسندۀ ماهر وشریف بیغرض میتواند جاده های صاف وهمواریرا برای مشی سر منزل مقصود ترقی وسعادت ملت خود تعین كرده وبذریعۀ آثارونشریات صحیحۀ مفیده ، آنها ارانه نماید .والحاصل نویسنده كی مقصد از سطور وعباراتیست كه آنرا انسان بصحت ومتضمن مقصد نوشته كرده وآن نوشته ها تاثیری درقلوب خواننده گان القا بتواندمثلاً نویسنده مایل است كه درقلب وروح خواننده مؤثراتی از قبیل ، حب ،نفرت ، رافت ، غضب ، جرئت ، خوف وغيره توليد شود ، بايد در تحريرخود كلمات وجملات متناسب وموزون باین مطالب را استعمال نماید كه آنعبارات تاثیرواقعی بخواشنده بخشند .نویسنده كى يك فن بزرگ وجامع صفات عدیده است كه ما آنرا بواقعی تشریحنمیتوانیم مجملا گفته می شود كه نویسنده كی عبارت از اقسام تاریخ نویسی ، وقایعنگاری ، یاد داشت ها ، تحریر مقا ولات سیاسی و اقتصادی ، نوشتن نطقها وخطابه های علمی و سیاسی رومانها ، درامه ها ، جراید ، مجلات ، كتابها یعلوم مختلفه وغيره وبالاخره تحرير مكاتيب شخصی ودوستانه ، فرامين احكام هایدوایر رسمی ، عرائض ، اسناد معاملات حقوقی بوده تحریر و عبارات و تركیبصفحه ( ۲۳ ) سال اول ـ مجلۀ کابل شماره ( اول )الفاظ و کلمات آن از شعبۀ فن نویسنده گی شناخته می شود .گرچه يك نویسند نه میتواند در قسمت های مختلفۀ نویسنده گی جامع و ماهرشود و باین صفات جامع وجود نویسند گان شاذ و نادر است و لی باز ممکناست آنانیکه از نقطۀ قریحۀ عالی و مسبوقیت از اصول این فن پیشۀ نویسند گیدارند آنها در قسمت های مختلفۀ نویسنده گی تا یکدرجه ابراز لیاقتکرده بتوانند .امروز گرچه علمای فن برای شاعر و نویسنده مثل سابق يك سرحد معينقواعد را قایل نبوده و آزادی روح وعواطف و تتبعات ذایقه آنها را بیشتر اهمیتمیدهند ولی باز كه يك استعداد فطرت تارسیدن بحد رشد و جوانی خود معاذیرو موانعی را غالباً متصادف میشود لہذا بدواً فہمیدن قواعدی برای نویسنده لازمخواهد شد که تا موقع بروز استعداد و تکمل قریحهٔ این قواعد ممد و معاضدنویسنده شده بتواند .لهذا بعضی از علمای این فن اصول نویسنده گی را بمراعات مطالب آتیتوصیه میفرمایند :۱ : ذوق واستعداد فطری نویسنده در کار است که بچه شعبه از شعبات نویسند گیقلبا مایل است ؟ مثلا منشی گری اداره یا رومان نویسی وغیره .۲ : تحصيل يکمقدار علوم مخصوصه برای این مقصد مثلا مقدمات علم ادباز قبيل : رسم الخط ، املا ، انشأ ، صرف ، نحو ، لغت وغيره .۳ : در قسمت های که شخص مایل است نویسنده شود باید از علوم مخصوصهٔآن بقدر لزوم اطلاع و بصیرت حاصل نماید : مثلا نویسنده که خطابهٔ سیاسییا اقتصادی می نویسد لابد از اصل موضوع باید بهره و اطلاعی داشته باشد .٤ : ساده نویسی و روانی عبارات و ترتیب کلمات و جملاتیکه مدعا و مقصد را اخلالنکرده و هم در عین زمان از موضوع خارج نشده ، مقصد گنگ و متفرق نشود .صفحه (٢٤)سال اول - مجله كابلشماره (اول)ه : اجتناب از استعمال لغات زاید از لزوم و الفاظ پیچیده و مبهم یا آنگونه لغات و الفاظیکه عموما عوام نفهمند یا خواص نپسندند.٦ : بقدر ممكن نوشتن بی تکلف یعنی بطوریکه نویسنده حرف میزند سبك تحریرش هم همان قسم باید باشد ولی از نوشتن الفاظيكه از قاعده لغت خارج و مخصوص عوام است باید اجتناب کرده شود.٧ : استعمال جملات و كلمات موزون و مناسب حال و مقام هر موضوع و آنها را بيك سليقه خاصی ترتیب و نوشته كردن.٨ : ایجاز و اختصار : یعنی مقاصد و مرام خود را نویسنده از هر جهتی سنجیده و جمع كرده با بهترین معانی و مدلول در قالب كوچك عبارات ریخته حواله تحریر نماید كه طویل ترین مدعای او در ظرف مختصر چند سطر یا چند جمله برجسته بابهترین تاثیر بخواینده تلقی شود که خود در فن نویسندگی این مسئله يك مهارت وسلیقه خاصی لازم دارد.٩ : عدم تکرار موضوع و مطلب! ولی اگر تکرار آن عندالضروره لازم گردد. باید برای آن دیگر كلمات يا جملاتی اختیار كرده شود كه بآن عبارت در مرتبه اولی عینا ذكر نشده باشد.١٠ : رعایت طرز تحریر و استعمال الفاظ و عبارات مناسب حال و ادراك خواننده یعنی : نویسنده مقتدر است كه بقدر چند درجه اعلی و اوسط و ادنى مطالب را تحریر نماید پس اگر مقابل او شخص فاضل و عالمی است نباید مضامین پستی را بوی بنویسد و هم اگر مخاطب و مقابل عوام باشند مراعات ذهن و فکر آنها را کرده خارج از ادراك و طاقت آنها باید عبارات ولغات خاص وغير مانوس استعمال کرده نشود.١١ : نویسنده در وقتی که میل دارد چیزی بنویسد باید قبل از شروع حواس خود را جمع کرده مطالب را در حافظه خود حاضر و آنها را در خیال خود يك ترتیب و نظام خاصیصفحه (25)سال اول - مجله کابلشماره (اول)داده بعد از نوک قلم بروی صفحه حاضر کند درین مرحله محرر حكم مصور برادارد كه مصور اولا در حافظه و خیال خود صورت وهیئت يك شخص يایکموقعی را حاضر و ترسیم کرده بعد عملا بروی سطح یا صفحه بترتیب خاصیتصویر می نماید.اصولا طریقه نویسندگی و کیفیت خصوصی و مهارت حاصل کردن درین فنهمین مسایل و موادیست که عرض کرده شد، که اگر انسان مراعت وتعقیباین طریقه ها را کرده و هم يك ذوق واستعداد وسلیقه خوبی بنویسندگی داشتهباشد البته درین فن خوبتر احراز موقع ولیاقت خواهد نمود. ولی شخصی اگرندرتآ دیده شده باشد که بدون توسل بوسایل اساسی این فن بهره از نویسندگیدارد و میتواند چیزی نوشته پس چنین اشخاص مالكين قريحه عالی و دارندگانذوق واستعداد فطری بوده فقط در سایه ملکات خوب و مشق مرتب و مطالعه وتدقیق در آثار محرربن واستدرك مضمون و عبارات، خود را قابل ومستعد این فنساخته اند که گویا این هم طریقه ثانوی نویسندگی و تحصیل آن بندرت اتفاقمی افتد. این طبقه محررین گویا تربیت شده مكتب فطرت اند اکثراً شعرایمنظوم هم ازين طبقه بااستعداد لايق وقريحه عالی پیدا می شود که ملاحت کلامو زیبائی بیان در اشعارشان پیدا وروح لطافت اران هویداست ولی ازینکه انسانمجبور است تحصیل ضروریات حیاتی را برروی اساس صحیحه ومستقيم نماید،البته کسانیکه مایل اند نویسنده شوند و بتوانند چیزی نوشت لازم است اصول آنرااز نقطه اساس متوجه شده و درين فن مهارتی حاصل نمایند.صفحۀ ( ٢٦ )سال اول ـ مجلۀ کابلشمارۀ ( اول )مرام انجمن و پروگرام آناز مسلمات است که حفظ بقا و ادارۀ زنده گی ملتها وابستۀ ترقیات علمی و فنی است ، تفهم وتفهیم علوم وفنون ، ومطالب باطنی انسانها ازيك بديگر مربوط است بزبان والفاظ . برای ضبط و تنظیم الفاظ ، علوم وقواعدی مخصوص است که در تفهیم مقاصد مذ کوره سهولت وسرعت وارد می نماید . این مسئله واجب میکند ترقی السنه ومخصوصاً ادبيات ملتها را ؛ ترقیات لسانی وادبی نظر بمقتضیات عصر و زمان در فروع خويش و بعضاً در اصول خود محتاج بتغيرات و اصلاحات مهمه است تاریخ ادبی اقوام خود شاهد این بیان است .مملکت عزیز ، در مرور زمان وطی حوادث وانقلابات روز کار درینمورد افتقار و احتياج شدیدی را دچار گردیده ، بحدیکه نه از اساس علوم و قواعد ادبی ازمنۀ این سرزمین علم و ادب جز اندکی باقیمانده است؛ و نه شیوه و اسلوب ادبیات عصریه در ادبیات موجوده آن تطبیق شده است .لهذا : بحران ادبي محيط علم و ادب وطن را استیلا کرده است . شدت احتیاج متقاضی گردید جنبشی درین راه بصحنۀ عمل ظاهر و قدمی برای اصلاحات ادبیه برداشته شود .خوشبختانه اراده ونيات علم و ادب پرور اعليحضرت نادر شاه غازی از همه بیشتر اصلاح ادبیات را احساس فرمودند ، در نتيجۀ این احساس همایون بودکه اينك اولين انجمن ادبی درصحنۀ مملكت عرض وجود نمود. برای اینکه هموطنان محترم تا اندازۀ از نیات و ارادات این انجمن جديد التاسيس مطلع شوند ، پروگرام انجمن در ذيل سطور مندرج میگردد . کار کنان مجله بعد ازان که از خدای متعال توفيق سعى وعمل برای ادای این وظایف مقدسه استدعا مینماید ضمناً خاطر ابنای وطن را مستحضر ميسازد كه انجمن ادبي منتظر مساعدات علميه وادبيۀ فضلا وادبای مملکت است شاید مضایقه نفرمایند .صفحه ( ۲۷ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( اول )پروگرام انجمن ادبیمقصدماده اول - در اصلاح سبك وتوحيد اسلوب وانشا واملای ادبیات وطنزيرنگرانی ( سرمتشی حضور ) باسم ( انجمن ادبی ) انجمنی تأسیسیافته نشر افکار ومرام میکنند .ماده دوم ـ در توحيد سبك تحرير وتقويت لسان ادبي بقرار ذیل اجراآت مینماید:ا ـ درالقاب وعنوانهای رسمی وخصوصی حدودی تعیین میکند .ب ـ در اسلوب تصویری وتحکیه وی وتعرینی ، خواه متعلق بصنایعنفیسه باشد ؛ خواه بصنایع عادیه خط مشی مقرر مینماید .ج ـ در تثبیت اشکال اصول تنقيط وانجام و ابتداوانتهای سطور( ورسم و قطع کاغذهای رسمی ) و اشاره های حروفمرکب ومفرد اصول واحدی اتخاذ مینماید .د ـ موضوع های نظم ونثر ( فارسی، افغانی ) سابق ولاحق رابا اشکال بديع وحياتی مروج میسازد .ه ـ در تزئید ارباب قلم وفكر مطابق نظريات سابق ولاحق خواهبطريق تاليف خواه بطریق ترجمه کوشش میکند .و ـ بواسطه نشريات خود درتقویه حس وطن پروری میکوشد.ماده سوم ـ بنابر مواد فوق متحدالمآلها، اعلانها ومقاله ها و کنفرانسهایدر اخبار و رساله ها نشر میکند و درانجمن ومحفلهای ادبی خودکه عنداللزوم منعقد میگردد تدابیر لازمه اتخاذ مینماید .ماده چهارم ـ این انجمن وقت بوقت در وضع و توحید اصطلاحات علمی وادبی نیزبقدر مساعدت کوشش میکند .صفحه ( ۲۸ )سال اول ـ مجله کابلشماره ( اول )ماده پنجم ـ در تصحیح لسانی بعضی کتب که وزارت معارف بغرض تصحیح تقدیم نماید میکوشد .ماده ششم ـ با ادبا و صاحبان ذوق ادبیات داخله و خارجه مراوده و مکاتبه نموده افاده و استفاده مینماید .تشکیلماده هفتم ـ این ( انجمن ادبی ) مرکب از دو قسم اعضا که یکی اعضای طبیعی دوم اعضای افتخاری است تشکیل یافته عده اعضای طبیعی ( ۸ نفر ) وعده اعضای افتخاری ( ۱۰ نفر ) میباشد .ماده هشتم ـ ( اعضای طبیعیه با پیشنهاد رئیس از حضور حکمدار مقرر گردیده مطابق بودجه مخصوص مستحق تنخواه و مشاهره میباشند و اعضای افتخاری بنابر پیشنهاد اعضای طبیعیه در وقت ضرورت انتخاب بشمولیت مجلس ملحق شده حق حضور میبرند .ماده نهم ـ نظر بگنجائش بست مخصوص انجمن يك مدیر داخلی و يك سركاتب و بقدر ضرورت چندی کاتب و مصحح و مترجم داشته میباشند .ماده دهم ـ انجمن افکار خود را چون بتوسط اخبار ، رساله ، کتاب مصور و غیر مصور نشر میکند ؛ ازین رو دارای مطبعه مخصوصی خواهد بود که مجهز با هرگونه لوازم میباشد . اما عجاله با مطبعه عمومی سرکاری رفع احتیاج میکند .ماده یازدهم ـ انجمن برای مطالعه اعضای طبیعیه و افتخاری خود کتبخانه کوچکی تاسیس نموده پی درپی در تزئید و وسعت آن میکوشد تعداد و نوع ابتدائی این کتبخانه در قسمت مصارف بودجه انجمن معین شده .صفحهٔ ( ۲۹ ) سال اول ـ مجلهٔ کابل شمارهٔ ( اول )متفرقهمادهٔ دوازدهم ـ افکار و اوراقیکه از طرف انجمن بدوائر تبادل می یابد ، از نامنگران ( رئیس ) عنوان میشود . لهذا در امور خارجی همین رئیسمسئول شمرده میشود .مادهٔ سیزدهم ـ تشکیل بست و مصارف بودجه نیز از طرف رئیس تهیه شده بحضوراعلیحضرت تقدیم یافته اجرا میشود .مادهٔ چهاردهم ـ اصول ادارهٔ مجلس مثل مجلسهای مروجه بوده ؛ تنها موضوعمذاکره و اجرای حق حضور و قبول اشتراک اهل قلم و تبادل نشریاتو انتظام امور داخلی اداره و شکل و نوع چھاپ متعلق بمدیر میباشد .[ORNAMENTAL DIVIDER]صفحه ( ۳۰ )سال اول - مجله کابلشماره ( اول )هم شاه هم شاعردر حدود ۵۰۰ هجریهمچنانکه حیات سیاسی و مملکت گیری این سلطان جنگجو و مقتدر یعنی : علاوالدین جهانسوز غوری روشن و هویدا ست خوشبختانه حیات ادبی و شاعرانه این سلطان نیز از خلال سطور مورخین و تذکره نویسان معروف پدید و آشکارا است. مسقط الراس این شاه شاعر که مراد از جبال شامخه غوارات و جلگه های شاداب و آب های غریونده آن است ، در پرورش و تقویت روح ادبی او اندك قصوری نکرده است و موقعیت جغرافیائی این ناحیه کوهی که سنگر های غیرقابل تسخیر و حصار های مستحکم دشوار گذار است سبب شده که شعرای این سلسله و کسانیکه در ناحیهٔ آزاد افغانستان سکونت داشتند و در دامن جبال فلك سای آن پرورش یافته ند در استعما ل سبك و لهجهٔ کوهستانی خود آزاد تر و از تحت نفوذ زبان بیگانه خارج تر بوده باشند این است که تمام شعرای این اقلیم کوهستانی دارای یك روح سرشار و آزاد و در سخن پروری مسلط و در تعبیر مقتدر ، صاحب معانی بلند و عبارات سهل و فصیح و کلمات خوش آهنگ که بر پایهٔ مقام و سماحت خاطر شان بهترین دلیل است .این سلطان نامور غور ، با آنکه در ردیف شاهان تاریخی و سالك نیرومندان آسیا محسوب است ؛ در عین حال از فحول شعرای روزگار و اشعارش از مهمات آثار جهان سخن است . این سلطان غور باندازهٔ شهرت ادبی را مالك بوده است که مورخین از اشعار او اسم پدر و جد او را استنباط مینمایند ؛ چنانچه مؤلف تاریخ حبیب السیر مینویسد : زمرهٔ زمورخان گفته اند که نام علاوالدین حسین است ، و طایفهٔ بر آن رفته اند که او را حسن نام بوده ، وجدش نیز حسن نام داشت؛ فرقه اول ، این بیت او را باستشهاد آورده اند : گر غزنین را زبیخ و بن بر نکنم پس من نه حسین ابن حسین حـنـم ؛ و طبقهٔ ثانیه که نامش را حسنصفحه (۳۱)سال اول – مجله کابلشماره (اول)عقیده کرده اند بیت مذکور را چنین خوانده اند : من خـود نه حسن ، ابنحسین حسنم . نزديك ترين کتابی که نماینده سوانح ادبی وادب پروری وشعردوستی این شاه شاعر است ؛ چهار مقاله نظامی عروضی سمرقندی است کهیکی از نفیس ترین کتب و در عین زمان معاصر با خود سلطان است . این کتابنفیس را در زمانی بتالیف آن پرداخته است که سلطان غور شروع بلشکرکشیهای خود در پایتخت غزنی نموده است نظامی عروضی که مادح این دودمانعظم الشان است و این کتاب نفیس خود را به برادر زاده این سلطان غور ملكالجبال ( ابومنصور ) اهدا نموده است در پایان مقدمه این کتاب بعد از شرح دعاگوئی این خاندان مینویسد : نعمت بزرگتر آنکه ، منعم بر کمال ومکرم بیزوال،او را عمی بارزانی داشته است .چون خداوند عالم ، سلطان مشرق علاو الدنیا و الدین ابو علی الحسین ابناختیار ؛ امیرالمؤمنین ادام الله عمره وخلد ملکه باپنجاه هزار مرد آهن پوش سختگوش که جمله لشکر های عالم را باز مالید و کلی ملوك عصر را بگوشه نشاندهايزد تبارك وتعالى جمله را بيكديگر ارزانی داراد ، و از یکدیگر بر خور داریدهاد ، وعالم را از آثار ایشان پرانوار کناد، در مقاله دوم کتاب که راجع بماهیتعلم شعر وصلاحیت شاعر است مینگارد که ژنده گابیش در از باد وچتر دولتشمنصور، بكين خواستن از دو ملك، شهریار شهید وملك حميد بغزنین رفت وسلطانبهرام شاه از پیش او برفت بردرو آن دو شهید که استخفافها کرده بودند وكزافهاگفته ، شهر غزنین را فتح نمود وعمارات آل ناصر را خراب کرد ، ومدايحایشان برومیخرید و در خزانه مینها د ، کس را زهره آن نبودی که در آن لشکريادر آن شهر ایشان را سلطان خواند ، و پادشاه خود از شاهنامه بر میخواند ، آنچهابوالقاسم فردوسی در تعریف محمود گفته بود :چوكودك لب از شیر مادر بشست – زگهواره محمود گوید نخستصفحه ( ٣٢ ) سال اول ـ مجلۀ کابل شماره ( اول )بتن زنده پیل و به جان جبرئیل — بكف ابر بهمن بدل رود نیلجهاندار محمود شاه بزرك — بآبش خور آرد همی میش و کرگبعد از چهار مقاله عروضی سمرقندی معتبر ترین تذکره که نماینده سوانح ادبی وحافظ وناشر اشعار آبدار اوست تذکرۀ لباب الالباب عوفی است ، که بسال های ٦١٦ و ٦١٧ تألیف گردیده است . عوفی درنصف اول تذکرۀ خود در باب پنجم که حاوی لطائف اشعار ملوك كبار است می نگارد : که سلطان علاوالدین غوری را اشعار پادشاهانه است ولطائف ملکانه ، وشعرا ومدون است دیوان او ودیوان سلطان اتسز دريك جلد در کتابخانه سرد و آبدار سمرقند مطالعه افتاده است در آنوقت که از برای انتقام سلطان سوری لشکر بسوی غزنین راند ، و آنشهر معظم را بگرفت وخصمان را مقهور کرد ، و بتادیب طرفداران آل ناصر مثال داد ولی متعاقباً درشبی که مجلس سرور و شادمانی این فتح است ابیات ذیل را در مدح خود بگفت ، ومطربان را فرمود تا در پیش او در چنگ وچغانه بزنند و در اثر آن عفو عمومی را اعلان فرمود :جهاندانند که من شاه جهانم — چراغ دودمان غوریانمعلاوالدین حسین ابن حسینم — که دائم باد ملك خاندانمکه بارا موج زن کرد سپاهم — اجل یاری گری نوك سنانمهمه عالم بکردم چون سکندر — بهر کشور شه دیگر نشانمبدان بودم که از طغیان بغزنی — بتیغ تیز جوی خون برانمولیکن گنده پیران اندوطفلان — شفاعت میکند بخت جوانمبخشیدم بایشان جان ایشان — که بادا جان شان پیوند جانموباز عوفی مینویسد ، که اشعار او از غایت لطافت شهرتی دارد در اطراف بلاد هند و دیار غزنی اما بدینقدر اقتصار برفت ، علامه ایرانی میرزا محمد خان قزوینی در حواشی چهارمقاله عروضی سمرقندی این رباعی او را قبل از حرکتصفحه (۳۳) سال اول ـ مجلۀ کابل شماره (اول)بیضوی از جامع التواریخ نقل مینماید که قبل از حرکت این رباعی را بقاضی القضاتغزنی فرستاد .اعضای ممالك جهان را بدنم ـ جوینده خصم خویش و لشکر شکنمگر غزنین را ز بیخ و بن بر نکنم ـ پس من نه حسین ابن حسین حسنماضافه برین در صفحهٔ ١٥٨ حواشی چهار مقاله چند بیت آتی راکه از شاهکارهای فصاحت زبان است از طبقات ناصریکه در تمام وقایع غزنی حاضر و ملتزم رکاب این سلطان بوده است با عینواقعه نقل می نماید : پس از فتح و گرفتن آن شهر معظم یک هفته دیگر هم بعزا داریدو برادر مشغول شد و صندوق های برادران را بنور برد و چون بفیروزکوه رسید و خاطرش از انتقام خون دو برادر بیاسود این قطعه را بگفت ومطربان را فرمود تا در عمل مزامیر در آوردند و بعشرت و نشاط مشغول گردید :آنم که هست فخر ز عدلم زمانه را آنم که هست جور ز عدلم خزانه راانگشت دست خویش بدندان کنند عدو چون برزه کمان نهم انگشت وانه رابهرام شه بکینه من چون کمان کشید کندم به کینه از کمر او کنانه راپشتی خصم گرچه همه رای ورانه بود کردم بگرز خورد سر رای ورانه را (۱)کین توختن بتيغ در آموختم کنون شاهان روز گار و ملوک زمانه راای مطرب بدیع چو فارغ شدم ز جنگ بر گوی قول را و بیار آن ترانه رادولت چو بر کشید نشاید فرو گذاشت قول مغنی و می صاف مغانه رابعد ازان حمد الله مستوفی در تاریخ گزیده خود که از یاد گار های قرنهفتم هجری است فقط اشاره بلطافت طبع این پادشاه مینماید بدون آنکه اشعاراو را حفظ کند ، چنانچه مینگارد : پادشاه عاقل کار دان لطیف طبع بودبرادر زاده خود غیاث الدین محمد را در غزنین نیابت داد و بر خود هری را(۱) مراد از راجه و رانی هند است .صفحه ( ٣٤ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( اول )دارالملك ساخت مدت شش سال پادشاهی کرد و درسنه ٥٥١ در گذشت و ابوالقاسمدر تاریخ فرشته خود می نویسد که از بعضی کتب چنین معلوم میگردد که چونخسرو شاه از ترس آسیب علاوالدین غوری جهانسوز بهند گریخت علاوالدینغوری گرمسیر قندهار و تکیه آباد را مسخر ساخت و بسلطان غیاث الدین محمدسپرد. بغور رفت و چون خسروشاه از هند با سپاه موفور متوجه غزنین گردید ،علاوالدین جهانسوز میخواست که مصالحه نماید باینطریق که خسرو شاه شهروقلعه تکیه آباد را بوی گذارد و بغزنین قناعت نماید خسرو شاه قبول نکرد ،علاوالدین غوری جهانسوز این رباعی گفته نزد او فرستاد :اول پدرت نهاد کین را بنیادتا خلق جهان جمله به بیداد افتادهان تا ندهی ز بهر يك تکیه آبادسر تا سر ملك آل محمود ببادمطابق فهرست (ريو) ونسخه بريتش موزیم معلوم میشود که دیوان این شاهشاعر در کتاب خانه لینن گراد تا امروز موجود است و مستشرق شهیر انگلیسپروفیسر براون درجلد سوم تاریخ ادبیات خود اطلاعات مفصل وجهان قیمتدرباره این سلطان مقتدر داده واشعار او را از حیث جزالت لفظ ورشاقت معنیدر ردیف شعرای نامدار می شمارد .( سرور گویا )صفحه (٣٥)سال اول - مجله کابلشماره (اول)(اتفاق)اتفاق است که شیرازه نوع بشر استاتفاق است که هر عیب ازان چون هنر استاتفاق است که اقوام بدان مسعوداندور نباشد بمیان راحت شان در خطر استباید ایقـوم گریزیم زسیـلاب نفاقکه ازین سیل بناهای قوی ته وسر استهر کجـا آتش سوزان نفاق افروزدخرمن هـستی آنقـوم براه شرر استخانه جنگی و عـداوت بمیان اقـوامهر بلای که جهان دارد از ان سخت تر استخانه جنگی است که برباد دهد عز وشرفخانه جنگی است که بر ذلت ما دست وراستچه قدر حال فلاكت بسر ملك آمدکه کنون هم اثر مدهش آن در نظر استرفت برباد همه اسلحه و ثروت ملكاینهمه دشمنی و كیـنۀ ما را اثـر استنكتۀ عرض کنم از ره اخلاص بقومکه معانی است در ان مضمر وبس مختصر استگر همه یکدل و همدست حکومت باشیمکه يقين پادشه کامل صاحب خبر استنیست ممکن که بمادست ،حوادث يابدچه همین یکجهتی درره تيغش سپر استکیست آن شاه که با او همه همفکر شویم( نادر ) غازی ما صاحب تاج و کمر استخادم ملت و قوم است باثبـات عمـلکه فدا کاری او خوب بزیر نظر اسـتدیده بودی که چراگاه ستوران شـده بودباغ ارگی که دران لاله و گل جلوه گر استاین حیـاتی که دگر باره خدا داد بمااز طفيل عمل و سعی همين پرهنر استشکر این نعمت عظمای الهی بر ماستهر که این شکر نداند ز بهائم بتر است( بسمل )صفحة ( ٣٦ )سال اول ـ مجلة كابلشماره ( اول )اندرز بشعرای وطنحیف است وصف آن لب همچون شکر کنونهیچ است حرف تنگ دهان و کمر کنوندر فکر سرو قامت و سیب ذقن مباشحاصل ازین نهال نگردد ثمر کنونلعل لب است و گوهر دندان خیال محضمیجوی کان لعل و نشان گهر کنونعناب لب چه باشد و بادام چشم چیستباید نمود ازینهمه صرف نظر کنونگرداب غبغب است کدام ای غریق و هملازم نباشد اینهمه دوران سر کنونتشبیه و استعاره چندین هزار سالبگذار و شعر گوی بطرز دگر کنونراهی که بی سپر شده چندین هزار بارراه دگر بگیر و ازان در گذر کنونبگذشت و رفت قصه ماضی دگر مگویمستقبل است و حال زمان معتبر کنونگر عاقلی نسب منمای و حسب مگویعلم است و جهل مایه عیب و هنر کنونهر عصر، اقتضای دگر دارد ای لبیبتوپ تفنگ برد زتیر و تبر کنونصفحه ( ۳۷ )سال اول - مجله کابلشماره ( اول )لازم بود مناسب هر عصر كارو بارعصر دگر بود تو و کار دگر کنونمجبور اقتضای زمان است هر که هستباشد بمقتضای زمان خیرو شر کنوناهل سخن هر آنکه بود در وطن بگومیگو بوصف اهل وطن شعرتر کنون( مستغنی )اسلوباین کلمه از چندین سال باینطرف در تحریرات ادبی بنا دارد که جای گرفته در اصول انشا و خطابت قلم و زبان نگارنده گان و خطبا اثرات عملی خود را اظهار نماید . تنها بعضی از ادبا عوض سبك همین کلمه اسلوب را چنانچه در کتابهای لغت است بمعنی طرز و روش استعمال نمایند . اما نه بر حقیقت و ماهیت آن ونه بتقسیم و مراحل آن اعمال ذهن میشود . چون انجمن ادبی ما نظر به پروگرام خود کیفیت بسط و انتخاب آن را از جمله وظایف خود میداند ؛ لہٰذا در تعیین مقصد اسلوب و اقسام و درجات آن این مقاله را تحریر کرده ضمنا خواستیم فکر کافی و صحیحی درین زمینه بقارئین خود بدهیم . اینست که اولا مختصری از مقصد و ماهیت این کلمه بعد از آن اقسام و مراحل آن و بالاخره از تاثیر و صورت استعمال اسلوب در سطور بعد شرح خواهیم داد :اسلوب ، در لغت بمعنی روش و طرز است . اما در اصطلاح ادبیات عصر بمعنی ( طرز تحسس و تفکر و افاده مخصوص ) استعمال میشود که اولا بعالی متوسط و سافل یا اینکه بمزین وساده وعادی ثانیا باسلوب تعریفی ( توصیفی ) ؛ اسلوب نقلی ( تحکیه وی ) و اسلوب ابداعی ( ابتکاری ) تقسم کنند .صفحه ( ۳۸ )سال اول - مجلهٔ کابلشماره ( اول )چنانچه آنها گفته شد ؛ اسلوب طرز مخصوص تحسس ، تفکر و افاده است .برین وجه اسلوب رفتار ، اطوار و طرز مخصوص لباس ، خوراک و نشست وبرخاست و غیره که در عصر خود ( مو ) و یا محصول ذوق تازه است ؛ خارجمیشود ؛ از تعریف اسلوب اصطلاحی که در ادبیات قصد شده استعمال میگردد .اگر چه در لغت اسلوب بمعنی خوراک مخصوص نیز آمده . مگر اسلوب ، انشاو خطابت را منحصر و خاص میدارد ؛ بقید افاده و بیان و بس . بعبارت دیگراسلوب از روزی که بساحهٔ تجدد قدم گذاشته ادبیات تحریری و شفاهی یعنیمجموع شعر خواه نظم و نثر محرر باشد خواه نظم و نثر شفاهی در زیر انحصارخود گرفته .حال آمدیم بشرح و بسط اقسام ثانی اسلوب که در بالا بتقسیم آن اشاره رفت :اگر محرری پیش روی خود درختی را موضوع تحریر قرار داده بخواهد کهتوصیف و تعریف کند . آنگاه ارتفاع محیط قطر ، شکل ، برگ ، شاخه ،گل و میوهٔ آن را نمایش میدهد .درینموقع نویسنده نه تنها عکاسی است که عکس گرفته بدون رنگ ارائهنموده است . درعین زمان ریشه تنه ، شاخه وبرگ و گل و میوهٔ آن را مثليك نبات شناس ایضاح میکند .بهمین طور اگر نگارنده و یا گوینده گل ، بته ، بنا ، کوه ، دره، تپه ،انسان یا حیوان مخصوص و یا یکی از اجرام سماوی و غیره را که محسوسند ها بعباراتوالفاظ مطابق اینموضوع بدون اینکه از خیال خود چیزی منضم ساخته روی کاغذبیارد و یا تنها بعبارت ادا کند باسلوب تعریفی و توصیفی عمل نموده .پس اسلوب توصیفی و یا تعریفی عبارت از تحریر و تقریر است که نویسنده و یاگوینده کلمات و الفاظی را که در تحریر وافاده يك شی محسوس انتخاب میکند ؛باید مطابق محسوسیت و مشاهدهٔ آن موضوع باشد .صفحه ( ۳۹ ) سال اول - مجله کابل شماره ( اول )اسلوب تحکیه وی و یا نقلی طرز مخصوص تحریر و یا تقریر یست که نویسنده و یاناطق يك حادثه و واقعه را خواه خوش آینده باشد خواه دلگیر کننده با الفاظو کلمات مطابق آن بدون تصویر وانضمام مخیله خود بشرط آنکه سلسله آنواقعه وحادثه را از دست نداده بیان و تحریر کند ؛ اسلوب تحکیه وی و یا نقلی گویند .این حادثه را خواه مشاهده کرده یا از دیگری چنین شنیده باشد ؛ مساویست .البته قسم اول این طرز که خود مشاهده کرده است صحیح تر و بی آلایش افادهمیشود . از اینکه شنیده میگوید . اما در صورت شنیدن با خیال وحس شنوانندهو نویسنده آمیخته خواهد بر آمد . درین صورت نویسنده و یا قائل داشت کهدر شنیدن و یا مشاهده کردن خود اشاره نماید . چنانچه در شنیده بعبارت( گویند ) و یا ( چنین و چنان شده ) تعبیر باید نمود .اسلوب ابتکاری و یا ابداعی : این قسم اسلوب نسبت باسلوبهای فوق مرکبو پیچیده است چونکه شخصیت نویسنده و سخنور در اسلوب ابتکاری ظاهرمیشود اگر چه فعالیت مخیله و ذوق بدیع نگارنده و گوینده مختلف است و تربیهذوق و سلیقه در انکشاف تفاوت میکند . ( این مضمون بکر است ) و این تحریرو یا بیان چنین مهیج و گیرنده است ) گفتنها از همین جهت است که در چنینتحریر و تقریر ؛ خیال و حس شخص گوینده و نگارنده انضمام یافته است .چنانچه در بالا دیده شد که نویسنده و یا گوینده درختی را تعریف و توصیفنموده افاده کرد ، هرگاه باد مدهشی آن درخت را از پا فگند ؛ نویسنده هجوموحمله آن باد صرصر را مشاهده نموده جریان آنرا تعقیب کرده نوشت و یا گفت .در همین اثنا ضرری که ازین باد تند بآن درخت رسید واز شکست و سقوط آندرخت ضرر و زیانی که باشخاص دور ونزديك آن عارض شده علاوه نمود ،اسلوب توصیفی را با سلوب تحکیه وی مخلوط ساخت . گذشته ازین هرگاهمحرر این ضرر و زیان که از افتادن و سرنگون شدن آن بنزديك ونواحی رسیدهصفحۀ ( 40 ) سال اول ـ مجلۀ کابل شمارۀ ( اول )اشخاصیکه از قبیل اطفال و یاپسر ، مرد زن وغیره باین ضرر وزیان معروض مانده اند؛بخاندان ووالدین آنها چه صدمه های روحی تولید کرده و در فامیل آنها چه ماتم جانشکافیبروی کار آورده است ؟ تصویر وتحلیل کرده بیان نماید ؛ آنوقت علاوه برینکه اسلوبوصفی را با اسلوب نقلی ممزوج نموده بود ؛ حالا این تحریر و تقریر را باسلوبابتکاری و ابداعی بتوسط خیال وتصورات خود نیزمترین ومرصع نموده است ،بعبارت دیگر ابداع کرده است . اینست خلاصۀ سه قسم اسلوب که که به اسمتوصیفی ، نقلی و ابتکاری یاد می شود .ازایضاح فوق معلوم می شود که بعضی اوقات این اسلوبها مستقلا ازطرفمحرر ویا گوینده بکار برده می شود اما نگارندۀ مقتدر ، اکثر یا هر سه راجسته ـ جسته ممزوج و مخلوط ساخته روح وقلب شنونده ویا خواننده را استیلانموده گاه درپیش منظرۀ درخت ، حیوان و انسان یعنی تیپ ونمونۀ معین نشان دادهسطح و سیمای آنرا سیر میدهد و گاه در باغ ، مجلس جشن وعید برده غرقشغف و سرور میدارد . و گاه حریق ، سیلاب وطوفان و انقلاب درهم وبرهمکنندۀ در مفکره و مخیله سامع وقاری خود ترسیم نموده درياس ، ناکامی رقتوهراس ، اضطراب و کدر میاندازد . .این قدر را باید گفت که اسلوب یعنی طرز ، تحسس وتفکر وافادۀ خاصبعضاً آنقدر پرقوت و شدت میشود که ، هیجاناتی را که نگارنده حس کردهمضطرب ویاءنشرح گردیده است در قلب ودماغ آنانیکه متوجه اش بوده اند :غلیان تولید کرده باشك وآه فغان ونوامیدارد ویا اینکه اختیارش را بوده بتکلمو ترسیم ( واه ـ واه ؛ بلاکرده ؛ طوفان نموده هی جوانمرگ هی بدبخت )های متوالی و بپای کوبی و دست زدن وسرجنبانیدن متراقی میسازد . باشترطآنکه ذوق خواننده ویا شنونده از عالم ذوق گوینده و نگارنده باشد یعنی اینذوق بآن ذوق دريك مكتب ادب تربيه و اعتیاد ؛ الفت و آشنائی دیده باشند .صفحه ( ٤١ )سال اول ـ مجله کابلشماره ( اول )این خصوصیت ذوق آشنائی همه ارباب صنایع نفیسه را با فرق کم یا زیاد بیکدیگر مربوط داشته از یکدیگر خود حمایه و مدافعه میکنند . با وجود شعبات جداگانه خود از نقطه تولید هیجان و شغف قلبی امتزاج حتی اتحاد نموده در گرد حسن و تناسب جمع آمده یکی دیگر را اتمام و تقویت میکند . چونکه هدف همه صنایع ارباب نفیسه همین اظهار و اثبات حسن یعنی تناسب است .اینست که موسیقی دان شاعر را وشاعر رسام را ؛ رسام ، رقاص را و رقاص، ممثل را ، هیکل تراش معمار را ، تأیید و تثبیت مینماید .خصوصیت انقسام اسلوب در همه شعبات صنایع وفنون باعتبار موضوع سیاسیاً عرض وجود باید نمود اگرچه نویسندگان درین باب متفق نیستند . بعضی گویند که تاریخ را بطوری نوشت که خواننده و یا شنونده ازان افاده ها تنها وقائع و اسباب خاص اکتساب کند . نه اینکه حصه ادبی بگیرد . کذا از منظره که جغرافیا نویسی توصیف و تعریف میکند ؛ بایستی آن منظره را مثل عکاس ارائه و تمثیل کرد ؛ ضرورت ندارد که مانند رسام تصویر و تلوین نماید .بلی ! اگرچه مقصد تاریخ و جغرافیا همین است که تاریخ و جغرافیا شناخته جغرافیا و تاریخ دانسته شود ؛ مکر ادبیات و لسان که تاریخ و جغرافیا را ضبط و اعاده میکند ، باید با کلمات و الفاظی آراسته شود که خواننده وشنونده بتوسط قسمت توصیفی مشاهده کند و بتوسط اسلوب نقلی حافظه و مصوره را تربیت دهد و بالاخره بواسطه اسلوب ابداعی مخیله و مفکره خود را مزین نماید . در حقیقت نویسنده هم عوض رسام و عکاس و هم عوض حیات شناس و جویات دان کار کرده نویسنده از يك کارخانه متحرك بیشعور كائنات تا ماشین خانه فعالیت دماغ بشر مجبور است که یگان یگان آگاه ساخته ؛ مثل خود گاه چرخ جمعیت بشر را در تلاطم افکار و خیالات تجدد وشئون سوق بدهد و گاه از تماشای رنگین كائنات یعنی اسلوب ابداع ، توصيف و نقل آفاق و انفس که در شعور وعقل انسانصفحة ( ٤٢ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( اول )كوچك نمودار شده است ؛ کشان کشان پرده بحضور قدرت فاطر بخضوعبنشانند . چونکه کمال نویسندگی در همین است که حقیقت مشهوده ومحسوسه راآهسته آهسته بحقیقت که تخیل وتعقل کرده است بیاراید .پس نویسنده از ابداع وتوصیف ونقل ( قلمزن از لی ) تقلید کرده درهرشعبهصنعت خواه نفیسه باشد خواه عادی . یکسان تصرف کرده میرود و دیگران رانیز بهمین اسلوب ( روش ) متحفظ و یا متالم میکند . اثرسخنور است كهبعضاً قلب ودماغ بيروح وافسرده ملتی را بيك خطابه ويامنظومة وجدآتنين طوفانفعالیت وانتباه میگرداند . پل منبع هیجانات واحساسات میسازد .درينجا این نکته را نیز نباید فراموش کرد که ( اسلوب جامع ) مثل كتاباخلاق گذشتگان مرکب میباشد : قدما اخلاق را مختلطاً باساس ادارة قواى عقلىودماغی تدبیر منزل و سیاست مدن بنامیکردند . بعبارت دیگر تربیة شخصی ،تربية عائلوى وتربية اجتماعى وكشور برا عبارت ازمحتویات اخلاق می شمردندومیگفتند كه يك انسان آنوقت مکمل گفته میشود که وظیفه شخصی و اجتماعیخود را با رعایت موقع بصورت درست انجام داده بتواند . اینچنین بعقدةنگارنده يك اثر خوب دارای مزیاتی باید بود که بعضی قسمت بطور تعریف وتوصيفو بعضى بطور نقل و حکایه و بالاخره بعضی از اقسام آن بطور اختراع وابداعتحریر یافته باشد . بشرط آنکه تطابق موضوع و اساس با شکل و الفاظ از دستنرود .وینوجه دراثر تدریج ، رنگینی و تنوع آمیخته حیات ، حرارت و جنبش احساساتحیان طبیعی وهیجانات حیات اجتماعی را باتمام صمیمیت وطبیعیت نقل داده گاهخیال وتصویر و گاه حافظه ومفكره وگاه محاکمه وعقل را پیچانیده شخص را ازهرطرف مشغول بدارد . بطوريكه نگارنده موضوع را با تمام شخصیت وطبعیتباهمه خصوصیت ها تمثيل واستحضار ؛ تصویر وترسيم کند . گاه اشیارا بانسانهاصفحه ( ٤٣ )سال اول ـ مجله كابلشماره ( اول )وگاه انسان را باشیا تبدیل نماید . ( سنبولیزم ) ؛ ( ایده الیزم ) و ( ره آلیزم ) رادريك كسوه نمایش دهد .اینست که محررین امروزه از یکطرف اسلوب را بقسم عالی و متوسط سافلتقسیم کردنرا صحیح نمی شمارند و از طرف دیگر اسلوب را بمزين ، بسيط وعادىامتیاز نداده گویند که اسلوب دارای رنگینی و جاذبه باید بود . خواه در نقل وتوصیف صنايع نفيسه و خواه در افاده اختراع صنايع و فنون عادیه باشد . بشرط آنکهدر افاده یعنی شکل بیان بتدريج رحرکت و در موضوع یعنی در اساس ( مضمون )بوحدت وانسجام رعايت كرده شود . يعنى ( وصف اساسی ) دراثرنویسنده از دست نرود .ازین رو ارباب تعلیم و تربیه گویند که اولا در تعليم انشا وتحرير ، اسلوبتوصیفی که موضوع آن اشياء محسوس است و بعد از ان در انشای نقلی که موضوعآن حادثات است و بالاخره در اسلوب ابداعی که موضوع آن محصول مخيله ومفكرهاست بايد تلقين وتعليم نمود . چون دوره توصیف و نقل كم كم طی شد ، آنوقترفته ـ رفته بابداع خیال وفكر شروع كرده می شود .در اینجا بد نخواهد بود که درجات اسلوب را از جزو اول قواعد ادبیه نقلکرده در مقالهٔ خود عجالتاً خاتمه بدهیم .درجات اسلوبیكی از جمله اسباب موفقیت هر نویسنده آنست که در شکل و اساس تحریرشهمیشه توافق بایستی موجود باشد . این توافق اکثريا در اول وهله راجع است ؛بشخصيت صاحب اسلوب . يعنى اسلوب هر شخص بسته بخصوصيت ميل وذوقخود نویسنده است . مگر بدرجه دوم هر اسلوب تابع بخصوصيت موضوع نیزمیباشد . ازین رو اكثراً فقرات ؛ جملات حتی کله های آثار گزیده نویسندگانصفحه ( ٤٤ )سال اول ـ مجلۀ کابلشماره ( اول )بزرگ در تحت تأثیر مضمون و موضوع تجلی و بروز مینماید . چنانچه موضوعزمستان را هيچ نویسنده نمیتواند باوصف نرمی و گرمی با كیفیت شطارت و جوشو خروش توصيف و تعبیر بكند . هرگاه بر خلاف این روش تحریر کند ؛ اثرشنه رونق داشته میباشد و نه جاذبه . این است که محررین ادبیات ، موافقت شکل واساس را در بحث اسلوب باعتنای مخصوص موضوع بحث قرار داده اند . ( هاشم شایق )( باقی دارد )[ شهر کابل ]چون اولین انجمن ادبی در شهر شهیر کابل بنیاد یافت ، و در مرتبهٔ نخستاولین خدمت نفیس آن بصورت يك مجلهٔ ادبی بنام « کابل » در فضای مطبوعاتوطن پرواز نمود . نویسنده لازم دانست شرح مختصری از تاریخ این شهر عزیزیعنی « کابل » بمطالعهٔ هموطنان محترم گذارد .ولی منتظر نباید بود این نوشته كوچك حاوی تاریخ مكمل این شهر قدیماست ، چه بدبختانه حوادث سوء زمان و تخریبات متوالی ترکتازان آسیای وسطیچندان اسناد و مدارکی درین موضوع بر روی روزگار ها نگذاشته است . و حتیدر نتیجهٔ مرور سالیان و شهور ، شهر کابل موقع اصلی خودش را ترك و تبدیلمکان کرده ست .تتبع و تعمق درین زمینه لامحال از وظایف نفیس متطلعین تواریخ و سیر شهرعزیز کابل ست . و ممکنست متطلعین محترم از بذل توجه و تحریری درین موردمضایقه نخواهند فرمود .ولی ما عجالتاً درینجا تا اندازهٔ بس مختصر ، شرح حال این شهر قدیم رامنظور سیر تاریخی خویش قرار میدهیم ، و از قصور و خلل آن بعلل عدمبضاعت ، اغماض نی بلکه انتقاد و تصحیح واقفین محترم را تمنا مینمائیم .نام کابل ، اسمی ست که از قرون قدیمه در صفحات جغرافیا و تاریخ آسیایصفحه ( ٤٥ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( اول )کهن اخذ مقام کرده ست. این نام اطلاق بشهری میشد که غالباً مرکز تمدن وسلطنت پادشاهان با اقتداری بود. هرچند موقعیت سیاسیه کابل در ازمنه قبلالاسلام چندان روشن واشکارا نیست. با آن این قدر معلوم است که شهر کابلاز عصرهای زیادی حتی زمانه اسکندر مقدونی در صحنه حیات موجود فی الخارجبوده است. مورخین اسکندر از آن مکرر نام برده اند، و جغرافیای بطلیموسبقول شمس الدین سامی ـ از کابل بنام (کابوره) و (اورتوسپانه) تذکرداده است.کابل از قدیم الایام معبر فاتحین و مهاجین بزرگ و مختلف دنیا واقع بوده ستو نفوذ ملل متنوعه هند، چین، یونان، فارس، مغول را گرفته و ازيك بدیگرتحویل داده است.چنانیکه نفوذ یونان، عرب، فارس را ازین راه در هند، و نفوذهند،چین را بفارس عزیمت داده است.کابل نظر بموقعیت ومكان خویش از ابتدا مرکز تجارت دو براعظم آسیایعنی هندوستان و تورکستان بوده ست، و بقول هیرودت مورخ یونان مالالتجاره کابل در تمام بازارهای یونان وروم مشتری داشته است. ممکن ست لاجوردافغانستان که منظور حضور فراعنه سلسله دوازده هم مصر بوده و برای نقشو نگار قصور سلطنت بکار میرفت، بعضاً از تجارتگاه كابل بکاروان هاسپرده میشد.کابل در عهد یونیان: در حدود دونیم قرن قبل الميلاد یعنی بعد از اسكندروعهد دولت های یونانی ـ باختر (بلخ) بالطبع مدنیت واقتصاد کابل رو به ترقیوعروج میرفت. زیرا مدنیت یونان از همین راه در مملکت هندوستان و سيعانفاذ واد خال میگردید.بعد از آغاز قرن اول قبل الميلاد که دولت یونانیان بلخ، بواسطه حمله هایصفحهٔ ( ٤٦ ) سال اول - مجله کابل شماره ( اول )میدیا از شمال و پارت ها از غرب داخل دوره انحطاط و انقراض گردید . دولتآنها در صفحات جنوب هندو کش استقرار یافت ، پس به ترقیات و مدنیت کابلبیشتر افزود ، و این تمدن تا بلاد غزنی و بست ( گرشك ) و سیستان و سواحل سندامتداد یافت .بعد از تحقیق و حفريات مسيو فوشر فرانسوی در افغانستان ، مسکو كاتنقرئين ومسين ( هر مایوس ) آخرین پادشاه یونانی کابل بدست آمده ، و نه دانه آندر ۱۹۲۸ مسیحی به موزه نفیسه کابل تحویل یافت . این پادشاه در آغاز صدیاول بعدالمیلاد در شهر کابل سلطنت کرده است .واقعاً نه تنها كابل بلكه مملكت افغانستان در عهد یونانیان در منتهای عروجو ترقی بوده است . مسیو فوشر میگوید شاهد این مطلب مسکو كات دی میترسنپادشاه یونانی بلخ در سال ۱۹۰ قبل المیلاد است . ازان به بعد مسکو كات يونانىافغانستان نشان میدهد که بر خلاف اوایل حکمرانی یونانیان ، در یکروی سکه هاحروف یونانی ، و در روی دیگر آن حروف آریانه ثبت گردیده است . اینحروف آریانه نه پهلوی و نه سانسکریت است . پس گفته میشود اگر نوشته جاتتخت رستم فارس با نوشته جات كابل وجلال آباد مقایسه گردد ، معلوم میشودکه نوشته ها بمذکوره مسکو کات از آن زبان آریائی است که بعلاقه آریانه یعنیاز کوهای هندو کش گرفته تا قرب و جوار پرسی پولیس رواج داشته استاین مطلب بما میفهماند که یو نانیان حکمدار نیز آهسته آهسته در تحتمؤثرات و عوامل مدنیت افغا نستان گرفتار و آمیخته شده اند .از سیر یونانیان در افغانستان ، این قضیه مسلم میشود که شهر کابل در آنعهدها موجود بوده ، اما کی و از طرف کیها اعمار شده ، هنوز به نویسندهموضح و آشکار اینست . تنها میتوان فهمید که کابل نام شهری قبل از ورودیونانیان در افغانستان وجود داشته است .صفحهٔ ( ٤٧ ) سال اول ـ مجلهٔ کابل شمارهٔ ( اول )در یکی از آثار آلمانی که اسم آن را فراموش کرده ام ، وقتی دیده بودم شهر کابل در ٧٧٠ قبلالمیلاد از طرف پادشاه آشور سالماناسار دويم بنا گرديده است .کابل در عهد کوشانی : کابل بعد از زوال يونانیان در افغانستان تا ظهور اسلام ، مراحل مختلفی را در دورههای حکومات متعددهٔ طی کرده است . بعد از انقراض يونانیان سلسلهٔ بنام کوشان از طایفهٔ تخارها ( طخارستان = قطغن و بدخشان) از شمال کابل نشأت کرده و قسمت عمدهٔ هندوستان را مسخر نمودند. این سلسلهٔ کوشانی خود ها را حامی دین بودا میدانستند ، و در ترجمهٔ جغرافیای تاریخی فارس تألیف استاد بارتولد مستشرق شهیر روسی شرحی درین زمنیه نگاشته آمده است . کابل تا قرن پنجم بعدالمیلاد در تحت سلطنت کوشانیها زندگی کرده است . مسکوکات ( تاپیکی ماليك ) پادشاه کوشانی کابل در قرن پنجم قبلالمیلاد ، در موزهٔ کابل موجود است .در عهد سلاطین کوشانی برعلاوهٔ مدنيت و ترقیات ماديه ، شهر کابل اهمیت یکنوع مرکزيت مذهبی را نیز پیدا کرد ، روابط مذهبيهٔ بلخ ، بامیان ، هده ، با مرکز کابل قایم گردید ، و این مرکزيت در آن عهد خود بسی بر ترقیات کابل و جلال این شهر بیفزود .کابل ويقاتله : از قرن پنج بعدالميلاد سلسلهٔ کوشانی ـ مثلیکه قبلاً طخارها از هندوستان طرد شده بودند ـ غالباً از بلاد جنوبی هندو کش نیز بجانب بلخ رانده شدند . در همانوق از طایفهٔ تخارها سلسلهٔ دیگری بنام یفاتله ـ كه مؤرخين عرب آنها را هياطله خوانند ـ عروج و در بلخ به تشکیل سلطنتی پرداختند. يقاتلهها متعاقباً صفحات جنوب هندوکش را استیلا کردند ، و کابل تا نیمهٔ قرن ششم بعدالميلاد در زمرهٔ بلاد مشهورهٔ يقاتلهها امرار حیات میشود. در نيمهٔ قرن شش توركان با ساسانیان فارس متفقاً با ستيصال دولت یفاتله پرداختند . بعد از انقراض یفاتله ، تورکان بر مملکت تخارستان که مشتمل بر ٢٧ ولایت بود تسلط یافتند ، و این تسلط تا ظهور اسلام طول کشید .صفحۀ ( ٤٨ ) سال اول - مجلۀ کابل شمارۀ ( اول )کابل و سلطنت های بومی : در وقتیکه تور کان برطخارستان مسلط شدند ،در کابل يك سلطنت بومی متشکل گردید ، عمر این سلطنت تاظهور اسلام بلکهظهور صفاریان سیستانی امتداد یافت . کابلشاهان یعنی پادشاهان کابل درحدودفتوحات مسلمین ملقب به ( رتبیل ) بودند ، ودامنۀ حکمرانی شان گاهی از جنوبشرقی هندوکش گرفته تا جوار هند دامنه میکشید ، نام کابل هم چنانیکه یاقوتاشاره میکند اطلاق به ولایت کابل میشد که تاحدودهند تماس مینمود . در بعضازمنۀ معاصرین بومی پادشاهان کابل ، شاهان بومی بلخ مشهور به آل داودو پادشاهان گردیز بودند . سلسلۀ اول الذکر درعہد خلفای عباس وشاهان طاهریو صفاری حتی سامانیها مشهور بودند بآل داود ، چه ابوداود محمد بن احمددر اواخر قرن نهم دربلخ سلطنت داشته است . از پادشاهان گردیز یکنفر را باسمابو منصور افلح بن محمد بن خاقان ، صاحب زین الاخبار در محاربۀ یعقوب صفاریذکر می کند .بہر حال از وقتیکه سلاطین بومی کابل به تشکیل سلطنت پرداختند تا زمانمحاربات صفاریان سیستان ، هيچ يك ارفاتحين عرب بفتح حقیقی کابل و بلادجنوبهندوکش کامیاب شده نتوانستند ، چنانيكه حجاج مشهور نیز درین زمینه ناکامماند وصاحب هفت اقلیم بدان اشارتی می کند . تنها اعراب بگرفتن خراجی ازاز شاه کابل قناعت مینمودند . فقط يعقوب ليث باني سلسلۀ صفاریان در قرننہم بعدالمیلاد توانست در نتیجه محاربات سنگین زابلستان را لگد کوب ، وشارستانغزنی را تخریب ، و نوشار بلخ را با ابنیۀ آل داود متأسفانه هدم ، وهم پاد شاهیکابل را بصورت قطعیه ضمیمۀ ممالك اسلامی ساخت ، و همين یعقوب بود که از پادشاهگردیز خراج گرفت .اما بمجرد سقوط سلسله صفار دوباره در شهر کابل سلطنت بومی متشکلوبرقرار گردید ، که ماراجع بتاریخ سیاسی آن در بعد الاسلام و وضعيّات جغرافیکابل جدید و سوانح او در آینده بحث خواهیم راند . ( میرغلام محمد )غلطنامهصفحه سطر غلط صحیح٦ ١٧ زیرا چه٧ » » چرا که٩ ١٢ روحانیت روحیات» » میکنند کنند١١ ١٣ اینکه اینک» ١٥ بخدمت وطن بوطن١٧ ١٩ حکما حکمها٣٠ ٤ غورات غعورات٣١ ٤ ایزك ایزد٤١ ٨ سباحتاً سبیحاناً[BLANK PAGE][BLANK PAGE]یادآوری و پیش نهادانجمن ادبی چون در نظر دارد صفحات مجله کابل را بمضامین تاریخی و ادبی وطن مزین سازد لذا : بنویسندگان محترم که بتوانند درین راه از قبیل شرح حال و آثار ادبا و شعرا وغیره سر بر آورد گان افغانستان ، باطلاعات نفیسهٔ تاریخی و ادبی که در زوایای فراموشی و نسیان مدفون گردیده است خدمتی نمایند یکدورهٔ سالانهٔ مجلهٔ کابل یا يك جلد کتاب نفیسی از طرف انجمن ادبی مجاناً بنویسنده اهدا میشود .كابلشماره دوممجله ایست ماهوار ، علمی ، ادبی ، اجتماعی ، تاریخیادرسمحل اداره مجله : — انجمن ادبی ، برج شمالینگارنده : — ( سرور گویا )مخابرات با مدیر انجمن ( محمد انور بسمل ) استعنوان تلگرافی : — کابل ، انجمناشتراك سالانهکابل ۱۲ افغانیو لایات داخليه ١٤ »» خارجيه نیم پوند انگلیسیطلبه معارف وطن که حائز نمره های ۱ ، ۲ ، ۳ ]باشند و کسانیکه كمك قلمی مینمایند ] رایگانسائر طلبه معارف وطن نصف قیمت۲۰ صفر ۱۳۵۰ ه ق = ١٥ سرطان ۱۳۱۰ ه ش = ٧ جولای ۱۹۳۱ میلادیفهرست مندرجاتنمره: مضمون نویسنده صفحه۱ : عادت ونفوذ آن م كريم قاضی زاده ۱ الى ٦۲ : بقیۀ اسلوب هاشم شائق ۸ « ۱۰۳ : کاروان زرد میر غلام محمد غبار ۱۰ « ۱۲٤ : کاهی کابلی سرور گویا ۱۳ « ١٤٥ : اندرز بخویش غلام حضرت شائق ١٥ « ١٦٦ : از مشاهیر رجال وطن غلام جیلانی اعظمی ۱۷ « ۳۸۷ : افغانسان ونگاهی بتاریخ آن میرغلام محمد غبار ۳۹ « ٥١تصاویر۱ : فوتوی اعلیحضرت غازی۲ : « منظرۀ عمومی شهر کابل*********[BLANK PAGE]یگانه فرزند بزرگ و نامور وطن نجات بخشایندۀ ملت افغانستان اعلیحضرتمحمد نادرشاه غازی حامی معارف و مؤسس انجمن ادبی و مجلۀ کابل .صفحه ( ۱ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ۲ )قسمت اجتماعی و علمینگاهی بعادت و نفوذ آناعمالیکه در ساحه تیره و تار ، تنگ و محدود حیات بیوفای این جهان فانی از انسان ترشح کرده در خارج از محیط نفسی او انعکاس و تظاهر میکند ، در حقیقت ناشی از یکدسته کیفیات نفسی ، یا عبارت از یکسلسله موالید ذهن بشر است که تمام آن در زیر سه عنوان جامع ، ( اختیاری ، غریزی ، اعتیادی ) قید مییابد که ما آنها را از هم تفکیک نموده ، تعریف مینمائیم .( ۱ ) اعمال اختیاری ، اعمالیرا گویند که از اول تا اخیر اراده دران بطور فعالیت دخیل و مؤثر بوده در سایه تأثیر اراده است که از انسان بروز میکند ، مانند تمام اعمال ارادی که محدث آن اراده است .( ۲ ) اعمال غریزی ، از آنجائیکه غرض از غریزه ( یا طبیعت ) در نزد نفسیون ، عبارت است از صفات راسخه حیوانی که بلا وساطت تجربه و تعلیم ، مصدر اعمالی میشود که بسبب آن حصول بغایه مقصود یابست .پس اعمال غریزی آن اعمالیست که خاصه خصایص فطری و صفات اولیه نفسی بوده از قید اختیار و اراده خارج و بدون قصد از انسان صادر میشود ، مانند خوف ، تقلید ، تأسف ، هوش و غیره و غیره حرکات طبیعی ، که اطاله کلام درین زمینه از موضوع بحث ما خارج است .( ۳ ) اعمال اعتیادی ، اعمالی میباشد که ابتداء بوسیله اختیار و قصد از انسان سرزده بعدها بتوسط تکون ملکه در دماغ سلاسل پر پیچ و تاب ارادهصفحۀ (۲)سال اول - مجلۀ کابلشمارۀ (۲)واختیار را گسیخته بدون علاقه و ارتباطی باوجدان و مفکره در صحنه وجودعرض اندام می نماید .وفرقیکه بین غریزه وعادت موجود است، این است که غریزه از اول از قیداختیار ، اراده وتفکیر خارج بوده بعکس آن در عادت ، اول اختیار واراده بطورفعالیت مؤثر وبا مساعدت و همراهی وجدان ومفکره موجب ابداع آن گردیدهاست ، که بعدها رفته رفته بالتدرج تمام اینها سقوط و ارادۀ مؤثر از فعالیتبانفعال انتقال میکند ، بتعبیر دیگر عادت چیزیست که انسان بخواهش وبدستخود يك غريزه وطبيعت جديدیرا بخود ابداع و احداث میکند که قوۀ فکریه رامعطل و توجه وجدانرا خمود احساسات را کور کرده بمقابل آن اراده را کهمستخدم خود قرار میدهد برو غالب می سازد .تكون عادت : عامل مهم تكون عادت ، رخاوت و سستی دماغ است ،بمقابل تأثیرات اشیا خارجی ، چرا که ما در صورت اصدار فعلی اولاً بنا بر عدمموالفت و انس با صعوبت وجهد بنابر توجه وجدان و فکر اقدام در انجام آنمینمائیم ، بعدها تدریجاً بواسطۀ تکرار عملی بطوری آنعمل بما آسان میشود ،که در اقدام بسائر تکرار ، آن عمل بدون توجه وجدان ، تفکیر و ارادۀ خودبخود انجام میگیرد .یعنی در مرتبۀ اول اعمال آنعمل با تمام موجودیت اراده ، تفکیر و توجهوجدان يك اثر خفيفي در دماغ ها گذاشته سپس بنابر تكرار آنعمل اثر مذكوريك كبارت و عمقی در دماغ اکتساب مینماید ، که خود را در دفعات دیگرار تکاب واعمال آن محتاج به تفکیر ، اراده و توجه وجدان نمی بینم که شرح آنبقرار ذیل است : -صفحهٔ ( ٣ ) سال اول - مجله كابل شماره ( ٢ )انسان در اول وهله که میخواهد بفعلی مبادرت ورزد مجبور است که با توجهومساعدت وجدان وفکر بانجام آن كوشد ، زيرا كه بنا بر فقدان موانستوموالفت با آن بيك صورت غريب و بی سابقه باو بر میخورد ، که این عدم سابقهوموالفت باعث تحريك و مولد اضطراب گردیده از ان وجدان متهيج میشود ،همین که مرتکب آن گردید میل به تکرار در نهاداو توليد وپيدا ميشود هر چنديكهآن عمل تکرار یافت همانقدر میل بعمل شدید تر میشود و در اثر این تکرار وازدیادمیل توجه مفكره و وجدان برطرف گردیده بدون خواهش سر بخود آنفعلانجام میگیرد که حقيقتاً همان تکرار عمل است كه عادت از ان تكون یافته است .مسئله اعتياد وتأثير عادت يك قانون طبيعي است كه از انسان گرفته تاحیوانو نبات بر همه کی نافذ و حكم فرما بوده تمام آنها بحكم طبیعت به پیروی از انمجبور اند .وهر چیزیکه در دائره ومحیط عادات يك فرد ، يايك قوم ويايك اجتماع جريانیافته است اعم ازینکه مشروع باشد یاغير مشروع ، خواه بد باشد خواه خوب ،بواسطه اعتیاد و تکرار عمل ، بطوريكه بآن الفت پیدا کرده است ، خواه نخواهاورا بيك نوع تلقی مانوسانه می پذیرد که نه زیاد مسرت افزا باشد و نه بیشملال انگیز .زیرا که از صفات مهمه عادت است تأثیر عطالت ورخاوت آمیز او در وجدانوحساسيت ( قوه درا که الم ولذت ) که همه جا متوجه اعمال بشر میباشد ،باینطریق که محرك وجدان تغیر و اختلاف حالی است که در عادت ، آنها محوونیست میگردد وهر آنقدر اختلاف وتغير کم شد ( یعنی عادی شد ) موازی آناهتمام وتوجه بآن تقلیل مییابد ، حتمی است که بهمان اندازه وجدان استراحتصفحة ( ٤ ) سال اول ـ مجلۀ کابل شمارۀ ( ٢ )نیز مینماید . پس ازین قیاس کرده میتوانیم که اعمال بمجرد عادت شدن ، فی الفور توجه وجدان ازان نیست و برطرف میگردد .وازینجاست که انسان در نتیجۀ اعتیاد بهر کاریکه باشد الفت پیدا کرده اعمال و اقدام بآن کار سهل و آسان گردیده از احتیاج ، بسعی ، توجه ، فکر ودقت مستغنی میشود وازحصول استغنا هیجان وجدان نیز روبهبوط و تنزل گذاشته آهسته آهسته احساس لذت و الم هر دو یکجا محو و معدوم میشوند ، ودر نتیجه همین قوانین فوق است ، اشخاصیکه اعتیاد باعمال ناشایسته از قبیل دزدی ، چرس ، قمار وغیره کردهاند ابداً از ارتکاب آن بیم واندیشه نمیکنند .ومثل آن در نتیجۀ قوانین و تاثیرات اعتیاد درحساسیت است که اشخاص دهاتی و بدوی نسبت بسائر اشخاص مدنی ( بنا برعدم سابقه ) بشنيدن موزيك وساز یا دیدن موتر وغيره وغيره آثار مدنی ، غير مانوسۀ شان بیشتر اهمیت داده نسبتاً باشخاص مدنی بیشتر وزیاده تر متلذذ میشوند .از آنجائیکه نظر به نگارنده همانا بحث در اطراف و نواحی نفوذ عادت دراجتماع میباشد وبقدر لزوم از کوایف تکوین وچگونگی عادات تاثیر ونفوذ آن در وجدان وقوۀ فکریه وحساسیت بیان کردیم کنون بد نخواهد بود که بالای اصل مطلب ( نفوذ آن در فرد واجتماع ) بر گردیم .يك قسمت بزرگ ومهم اعمالیکه از انسان در مراحل زندگانی سر میزند اعمال اعتیادی است که مقام رفیعی را در عداد وسلك وسائل قويه وسوائق مهمه بشاهق قلل منیع سعادت و خوشبختی ، یا به پرتگاه دهشتناك سفالت وبد بختی اشتغال کرده مقدرات وسرنوشت او را تعیین مینماید .ودر نتیجۀ عاملیت آنست که انسان مسعود وبختیار ، یا خوار و زبون میشودصفحهٔ ( ٥ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ٢ )که مصداق اولی را تمسک بخصائل حسنه وشرافت ودومی را تشبث واقدام به عیوب رذیله وشفاهت امتثال میکند .چنانچه علامهٔ ( مکلن ) این نظریه را تائید کنان در بارهٔ فضائل ومضار آن میفرماید ( عادت سلاح دودمه و برنده ایست اگر اساسش فضیلت باشد و به عکس آن دردعضال ومرض قتالی است اگر تمایل بسوی رذالت ودناءت بکند ) واگر حقیقت کم و کیف این نظریه را در بارهٔ اجتماع معلوم کردن بخواهیم مستلزم آنست که تاریخ سیاسی ملل عالم را از اوّل تا امروز یگان یگان گذرانیده وعواملی که بیکقسم مثبت و نافذانه در آن موجد ومحدث بسا انقلابات مادی و معنوی گردیده است زیر مطالعه قرار بدهیم ، درینصورت دیده میشود که ازبدو قدم گذاشتن بشر درساحهٔ حیات اجتماع تا ین هنگام ( چه درشرق چه درغرب ) موجب تمام انقلاب های خانمانسوز مصدر بسا فجائع وبد بختیهای روح گداز عالم بشریت همانا الفت داشتن بشر بیکدسته ار آراء وافکار ، ياتمسك و پیروی ببیکی ازمبادی اجتماعی بوده است ، که برای ادراك بكنه اين مطلب اگر دقیق بشویم ، می یبنیم که :علت العلل اینهمه فلاکت مستولیه وبد بختی های المناك نوع بشر ، عوامل مهم نشو وارتقای آراء وافكار مذ کوره دردماغ ، مصادر نفوذ ، وتمكن آن دراذمان بشر ، مايهٔ تملك آن يك رسوخ فوق الطاقه را در عمیق ترین زوایای روح يك ملت بايك اجتماع ، عادت است ، که تصادم واصطكاك كدام فكر يارای وفعل مخالف ونوى ، باجریانات خروشان پرتلاطم آن موجب واسباب اینگونه وقائع خونين وتظاهرات درد ناکی گردیده است كه انسان ازتصور آن بخود میلرزد . مانند دورههای سفاکی وخونریزیهای وحشیانه درالمان هنگام نبوغ رفار ماتورصفحه ( ٦ ) سال اول - مجله كابل شماره ( ٢ )شهیر المان ( لويتروس ) يا فظایع جانگزاى رفارم فرانسه در قرون جدیده بوقتشيوع مذهب ( کالونی ) وهكذا وضعيت مخوف وقيافه عبوس محاکم انكزيسيوندر اسپانی كه هريك بخوبى ممثل اين مدعا شده ميتوانند ، چرا كه اعتياد اجتماعبيك مبدأ يا فكر ورأى ولو كه فاسد وسقيم باشد ، بنا بر حاكميت اعتياد وانس در اذهانبطورى فكر ورأی مذكور را نزد افراد آن برازنده ، وموزون بايك شكلزیبا وصحیحى جلوه میدهد ، مظهر ومعرض متابعت و پيروى كور کورانه تودهاجتماع وطبقات عامه قرار میدهد ، كه در حيز تصور بشرى گنجایش آن محال است .وازين روست كه بغايت دشوار و ممتنع مینمايد ، تعميم يك فكر صحيح ويك روشمعقولانه نوين با واضح و روشن بودن صحت ومنافع آن در انظار بيك جامعه .زيرا كه بديهيست هنگام اجرا - تصادم آن با طوفان گرد باد های متموج وهولناك يك دسته از عادات وقوانين متداوله اجتماع كه مفضى بخيلى اضطراب هاو هيجانات سوزناك در روحيات اجتماع گردیده ، احداث فتن واختلالات المآلودی می نماید .زیرا كه اعتياد اجتماع بيك فكر يا رأى بمثابه زلزله های مدهش خانمانسوزيا سيلاب لاو های جبال آتش فشان ( ولکان ها ) است ، محال ازینكه مانع پذیریباشد ، تمام نواحی واطراف خود را هدم وپامال بلع ونیست مینماید .و از فحوای تشریحات مجمل وايضاحات مختصر فوق بخوبی ظاهر و مبرهن گردید ،نفوذ ، ورسوخ عادات در اذهان بشر وتأثيرات آن در اجتماعات .پس زمام دارانیكه طرفدار اعتلا و ارتقا ، شائق مدنيت و پيشرفت ملت خودمیباشند آنوقت صحيح شناخته میشوند كه تمام عادات مراسم وشئونات ملی را ( کهاز سالهای دراز توده اجتماع در بین موجهاى پر تلاطم آن ارتماس دارند ) بغایت غورصفحهٔ ( ۷ ) سال اول - مجلهٔ کابل شمارهٔ ( ۲ )و دقت زیر نظر گرفته وسائل پیشرفت و ترقیات مادی و معنوی را دران بغاوری فراهم آورده و آهسته آهسته در معرض اجرا بگذارند .تا مصادمه باشئونات ملی ، عادات و مراسم قومی که در جامعه بحکم ،( العرف كالنص ) نفوذی را داراست نکرده ، در نتیجه بعوض اصلاح و پیشرفت موجب خرابیهای غیر منظوره ، باعث خسارات جانگزای جبران ناپذیری نشود .م . کریم قاضی زادهصفحه ( ۸ ) سال اول ـ مجلۀ کابل شماره ( ۲ )اسلوبـ ۲ ـحالا آمدیم بتقسیم درجات اسلوب که موضوع بحث اصلی ما است :چون طرز تحسس ، طرز تفکر وطرز افادۀ مخصوص را دانستیم که عبارت از اسلوب بوده است ؛ این جهت را نیز میدانیم که تلقیات وفهم هر شخص بعینه مشابه یکدیگر نمیباشد ، بعبارت دیگر اسلوب شخصی وخصوصی است . ازین رو گویند که « اسلوب بحق خود شخص است » یعنی شخصیت وخصوصیت هر شخص مساویست باسلوب . ازین قاعده همین فرع و یا نمونه را میتوان کشید که شخصیت وخصوصیت هر شخص منحصر به فرد وشخص آنست . لهذا در دنیا همانقدر که شخص موجود است ؛ بهمان اندازه اسلوب تعدد دارد . مع مافيه سبك واسلوبها را باعتبار مناسبت ها ومشابهتها بیکدیگر نزدیک نمودن وبالاخره يك وصف مشترك میان یکچند اسلوب دریافتن ممکن بوده اسلوب فلانيها وياسبك اين طبقه شعرا گفتن جایز است . چنانچه اسلوب ( جلال الدين رومى وشيخ عطار وحکیم سنائی غزنوی ) را بطور تقریب یکی است گویند . كذا ( بیدل ، ناصر على وبيخبر بلگرامی قریباً در سبك مساوی شمرده میشوند . این است که بعضی از ادبا در اسلوب درجات تعیین کرده اسلوب را ( عالی ) ( متوسط ) و ( سافل ) انگاشته در سه قسم تقسیم میکنند . ليكن تقسيم اسلوب از حيث قاعده فوق قطعياً درست نیست . برخلاف قاعده ( اسلوب بعينه شخص است ) حقیقت اسلوب را بسه قسم تقسیم کردن مبنی بر اساس صحیح نمیباشد . چه ، این قاعده جایز نمی شمارد که اسلوب سه قسم باشد و گرنه قاعده کلی نمی شود . بل اسلوب بقدر تعددصفحه ( ٩ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ٢ )اشخاص متعدد بوده تقسیم را تزییف میکنند .علاوه برین صورت تقسیم ، اسلوب را بعضی از محررین ادبیات چنین نشانمیدهند :( ١ ) اسلوب ساده و یاروان [ ٢ ] اسلوب مزین و یا متوسط [ ٣ ] اسلوبعالی یا ممتاز . در اسلوب ساده همان [ سهل ممتنع ] را مثال میدهند که اشعاررودکی را از آن جمله خوانند . در اسلوب مزین اشعار [ ظهیر ] و در اسلوبعالی آثار [ خاقانی ] را نمونه میشمارند . چنانچه (کلیم) در مزین ، (واقف)در ساده ، ( بیدل ) در ممتاز مثال خواهد شد . لیکن بنظر نویسنده در تقسیماسلوب همه آثار واشعار يك شاعر وادیب را داخل قسمتی از اسلوب ارائه کردندور از اصول تدقیق ادبیات است . چونکه بعضاً دیده میشود که در میان آثاريك شاعر سه قسم ازین اسلوب موجود میباشد : چنانچه شاهنامه فردوسی بسهاسلوب مثال شده میتواند : بعضی باسلوب ساده و روان وبعضی باسلوب مزینوظریف وبعضی باسلوب عالى و ممتاز امتیاز دارد . هکذا این تفاوت در اشعارمتوسطین و متأخرین حتی در معاصرین نیز دیده میشود . چنانچه بر ارباب آنمعلوم است . بنا بر آن اسلوب باعتبار اساس وموضوع متفاوت و متقاسم استنه باعتبار الفاظ وشكل . خواه موضوع ادبی باشد ؛ خواه غیر ادبی .پس قیمت اسلوب در ارائه موضوع یعنی درینست که موضوع را بکسوه هایگونا گون جلوه داده تواند . موضوع را از يك جنبه ببیند . ایستاده ، افتاده ،افقی و غیره به بیند با اینهمه در وحدت موضوع خلل وارد نکند . اینستکه ( وصف اساسی ) بکاراست . نه تنها ره آلیزم و نه تنها ایده آلیزم . برایقطع طوالت مقاله ( وصف اساسی ) ومسالك ره آلزم (حقیقیون) واید آلیزمصفحه ( ١٠ )سال اول - مجله کابلشماره ( ۲ )« خیالیون » و غیره را در آینده شرح داده کمال اسلوب را در ممزوجیت آنارائه خواهیم کرد .« هاشم شائق »[ کاروان زرد ]فرانسه ها درعالم تاریخهای جهان ، خدمات نفیس وشانداری ایفا کرده اند .عواطف ملی فرانسه ها طبعاً بصنایع ظریفه بیشتر متمایل بوده ، ومیتوان گفت درسایه همین اذواق وعواطف لطیف فرانس ، مدنیت کنونی عالم پا بعرصه شهودگذاشته است .واقعاً بعد از قرنهای دوری که چراغ تمدن در کانون ویرانه های یونان ورومه الکبری خاموش گردیده بود ، ادبیات فرانسه اشعه شدید ترقی واعتلایبشری را در زوایای مظلم دماغ جهان مغرب زمین انفاذ نمود . وازان به بعدت استکه دنیای متمدن منت این همت بلند را بمقابل پیشروان مدنی دنیای جدیدیعنی فرانسه ها بگردن دارند .ذوق لطیف فرانس گاهی از زحمت های ابداع وتدقیقات ظریفه خسته نشده ،ومتناسباً با ترقيات محیرالعقولی مادیۀ آنها يوماً فيوماً تقدم مینماید . بسائقه این تمایلطبیعی وصفت بارزه ملی ، کارنامهای که از ملت فرانسه در روی روز کار ها قیدوثبت گردیده ، تعداد آن درین مقاله كوچك تقريباً محال وافزون از شمار است .از انجمله است مساعی خوشنمای مسیو اندره ستروین فرانسوی که هیئتاعزامیۀ او در سالهای ۱۹۲۲ - ۲۳ - ١٩٢٤ - ٢٥ در طی اسفار علميه وفنيهصفحه ( ۱۱ )سال اول - مجلهٔ کابلشماره ( ۲ )صحراهای عظیم افریقه را درنور دیدند. و اینك همان هیئت مذکوره است كه بنام کاروان زرد در زیر ریاست مسیو ژور ژهاردت و معاونش ادوان دو برایل بسیاحت سواد اعظم آسیا مشغول و مصروفند. این هیئت مرکب است از بیست و نه نفر اعضای مهمهٔ علمی وفنی در شعبه های مختلفه: نقشه برداری، طبقات الارض، حیوان و نبات شناسی میکانیکی، جغرافیا وتاریخ، سینما و غیره. هیئت زرد مظهر مساعدت انجمن های علمی وجغرافی فرانسه حتی امريك نیز گردیده اند.والحاصل هیئت زرد از پاریس حرکت نموده، و براه بیروت، دمشق، بغداد طهران، خراسان فارس، بتاريخ ۳ جوزا وارد خاك افغانستان گردیدند. ورود هیئت مذکوره در شهر هرات مصادف با ۲۰ می بود. هیئت زرد چندین روز در هرات آثار عمرانات عظیم آن یادگار آریانای قدیم را دیده، و براه شهر های سبزوار، فراه، گرشك قندهار، مقر، غزنی بتاریخ سه شنبه ۱۹ جوزا وارد پایتخت کابل گردیدند.جراید داخله مینویسند در عرض راه ها دوایر عرفانی مملکت از هیئت زرد باشغف و مسرت استقبال کردند. در کابل نیز مدارس و دوایر عرفانی بامیان تمام آنها را پذیرفتند. وقسمتی از هیئت در تاریخ ۲۳ جوزا بزیارت بامیان قدیم شتافتند.هیئت زرد در شهر های هرات، فراه، گرشك، قندهار، غزنی کابل، بامیان، با علم آوری بس مختصر و کوتاه خود ها، به برداشتن عکس ها وفلم های مناظر زراعتی و عمرانات قدیمه مبادرت ورزیده اند. از قراريكه شنودیم هیئت زرد از مشاهدهٔ این مراکز تمدن آسیای قدیم و این منشأ نژاد آریا، بسی مستفید گردیده، و هم ضمناً اخلاق ملی و ساختمان بدنی ملت افغانستان مورد دقت و تقدیرصفحه ( ۱۲ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ۲ )ایشان گردیده است . چنانیکه رئیس هیئت ستروین در محفل دعوت ریاست بلدیهکابل ، نسبت باهمیت و صفای اخلاق ملی و استعداد مدنی و مملکتی افغانستاناظهارات حقیقتی کرده ، و سرزمین افغانستان را بصفت مهد اولین انسانهایمتمدن ومولد ومسقط الرأس نژاد آریا ستوده است .هیئت زرد در تاریخ ٢٥ جوزا براه : ـ هده ، جلال آباد ، روانه پشاورشدند ، که از آنجا بطریق کشمیر ، پامیر در صفحات چین و غیره سیاحتخود ها را در آسیا ادامه واختتام دهند .بهر حال ما خورسندیم از وضعیات و پذیرائی با نزاکتی که دوایر عرفانی وبلدیمملکت از هیئت زرد بعمل آورده اند ، چه این رویه و انداز ما مساعدت وتشویقمی کند هیئت های علمیه وفنیه مغرب زمین را که آهسته آهسته در خاك ما قدمگذارند ، ودر زوایای مستور وفراموش شده مدنیت سه هزار ساله افغانستان ،تفحص و جستجوئی کرده ، صدای عظمت مقام وعلوی نژاد مارا ، در ایوانهایمغرور عالم منعکس گردانند . چه مارا حوادث سوء زمان ظالمانه از قرنهاستاز نظرها پنهان داشته است ، وبرین فراموشی ها نیز اهمال و تغافل ما كمك هاکرده است . ( میر غلام محمد )صفحهٔ ( ۱۳ ) سال اول ـ مجلهٔ کابل شمارهٔ ( ۲ )قسمت ادبیکاهی کابلیمتأسفانه ارباب تذکره و نگارندگان سیر از شعرا ورجال نامداری که سربرآوردهٔ شهر عزیز کابل است صرف نظر کرده هویت وحقیقت حال ایشان رادر پردهٔ خفا مستور مانده و گذاشته اند ـ در تذکرههای موجودهٔ زبان فارسیفقط دو تذکره نویس که صاحب لباب الالباب وآتش کده باشد اسم ومختصراًشرح حال دونفر شاعر کابلی را آنهم مجهولانه در برگرفته اند که اولی حکیمضیاءالدین کابلی را در اوایل قرن شش هجری در غزنی ملاقات دوستانه نموده ومدتی باهم رفیق معاشرت بوده و در ان مدت بعض اشعار او را که در غزنی ساختهاست بخط خود شاعر یادگاراً گرفته و در جلد دوم کتاب لباب الالباب در سلكشعرای غزنی و لاهور بعد از دو سطر شرح حال شاعر يك قطعه و چند رباعی او رادر تذکرهٔ معروف خود جاداده است .دومی که صاحب آتشکده باشد بعد از ان که کابل را از دیار قدیم جهان واقلیمچهارم واول مملکت هندوستان وبخوبی آب هوا مشهور وبکثرت فواکه واثمارمعروف میداند تنها يكنفر شاعر را ازین دیار خرم و شاداب باسم خواجه زادهشاعر کابلی شمرده بايك سطر ترجمهٔ حال آنهم مجهول ونارسا ويك فرد از افراداو قید کرده است خوشبختانه تنها ( کاهی کابلی ) است که از همقطاران و همکارانخود جلو افتاده تا اندازهٔ توجه ولطف تذکره نویسان شامل حالش بوده استکه مانند دیگران بصورت يك پارچهٔ شعر نگردیده که دامنش را بچنگ نتوانصفحهٔ (١٤)سال اول ـ مجلهٔ کابلشمارهٔ (٢)آورد. بنابران از چند سطری که تذکره نویسان در حق این شاعر نگاشته ولطف بی پایان خود را دریغ نکرده اند بنده توانستم که از چین و شکن های این سطور واقوال متردد و متناقض تذکره نویسان شاعر را بچنگ آورده تا اندازهٔ بريك پایهٔ ثابت ومحکمی که بیم تزلزل وتردد نداشته باشد قرار دهم . این است که شروع بحال شاعر می نمایم .(١) اسم ونسب : اسمش نجم الدین ابوالقاسم (١) وتخلص کاهی و در نزد ارباب تذکره مشهور بقاسم کاهی کابلی است اصلش از سادات گلستانه وبقول آتشکدهٔ آذر که پدر کاهی در فتنهٔ تیموری از شهر بیرون رفته باردو پیوست ومورد الطاف شاهی گردید وهمه جا در اردو بوده تا در نواحی بلخ سید مشارالیه متولد شد و در کابل نشو ونما یافته مشهور بکابلی گردید . وباز تا وارد شدن بمرحلهٔ سال پانزدهم عمر که اختتام دورهٔ طفولیت وصباوت و افتتاح ایام جوانی و عنفوان شباب است اطلاعی در دست نیست حال آنکه يك قسمت درخشان عمر شاعر شهیر کابل که حامل وشامل وقوعات این سالیان متوالی ومراحل کودکی که دامان مادر وآغوش پدر ودیباچهٔ تمام شدهٔ يك فصلی از فصول عمر وطلیعهٔ روزگار شباب باشد در پردهٔ خفا مستور مانده است که نه مامیدانیم ونه از تذکره ها صدائی وندائی برمی آید . صرف اینقدر معلوم میشود که حیات پانزده سالهٔ عمر خود را باتمام عوارض و کوائف گوناگون آن در زیر آسمان شفاف و نیلگون کابل بسر برده است .( باقی دارد )( سرور گویا )(١) قاموس الاعلام ش سامی بیگ .صفحه (١٥)سال اول ـ مجلۀ کابلشماره (٢)اندرز به خویشتا کی ایدل وصف زلف خوبرویان میکنیفکر مردم را چرا آخر پریشان میکنیچند با مه نسبت رخسار جانان میکنیاز چه با خنجر برابر تیر مژگان میکنیتا بکی تعریف آن لبهای خندان میکنیتا کجا توصیف گلهای گلستان میکنیمنع اخوان از نفاق و جهل مضمون خوش استخامه ات ناصح چو باشد حربۀ دشمن کش استمیگزد آن زلف چون مارت دگر یادش مکنچشم جانان ساخت بیمارت دگر یادش مکنتیغ ابرو داده آزارت دگر یادش مکنآن گل عارض که زد خارت دگر یادش مکنمانده لعل او ز گفتارت دگر یادش مکنخوش ندارد یار دیدارت دگر یادش مکنگر توانی وصف گلزار وطن کن بعد ازینبی سخن از هردهن خواهی شنیدن آفرینایکه میخوانی قیامت قامت دلدار راایکه بافردوس نسبت میدهی گلزار راصفحه ( ۱۶ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ۲ )ایکه میدانی بت خود شوخ گلرخسار راایکه دایم گفته بادام چشم یار راایکه با مژگان برابر مینمائی خار رامفت دادی از کف خود عمر قیمت دار رادیگران طیاره و بالون و موتر ساختنددر زمین و در هوا ، در بحر اخضر تاختندمدح ابنای زمان را از طمع کردن خطاستمرجع حمد و ثنا مخصوص ذات کبریاستفکر بهبود وطن کار نکو شغل بجاستسعی در کار ترقی فرض بر ما و شماستهر قدر با معنی بیگانه طبعت آشناستیا به اندار مضامین خامه ات معجز نماستدر طریق شاعری سبك جديد آغاز كنچشم اخوان وطن از خواب غفلت باز كنای محیط مستعد این خواب غفلت تا بکیدیگران آسوده حال و ما بزحمت تا بکیبیخبر از کسب علم و فکر صنعت تا بکیباچنین دست تهی در شوق راحت تا بکیموشکافی تا کجاها و نزاکت تا بکیشعرهای خالی از پند و نصیحت تا بکیشائق از دنیای امروزینه چیزی یاد گیرارتقای دیگران را بهر خویش استاد گیرصفحهٔ (۱۷) سال اول ـ مجلهٔ کابل شمارهٔ (۲)( قسمت تاریخی )« از مشاهیر رجال وطن »کوهسار بلند و با صفا ، خاك برومند و خوش آب و هوای ما که نمونهٔ از شاه کارهای دست قدرت است ! در هر عصر و زمانی یادگارهای بسی قیمتی و آثار بزرگی و عظمت و استعداد و قابلیت خود را جلوه گر عرصهٔ شهود ساخته و نمونه های با افتخاری در مرور روزگار بوجود آورده است .بطوریکه هوای لطیف و اسمان صفا و آفتاب نورانی و روشن خاك يونان مستعد پرورش رجال نامی و جنگجویان رشید بوده و در ابتکار روز کار عفیف و دورهٔ سادگی و آوان بی تکلفی حیات سابقهٔ خویش ابراز قابلیت کرده و اشخاص نامی از قبیل افلاطون ، ارسطو ، سقراط ، دیوژن ، اسکندر وغیره بوجود آورده است ، خاك مستعد ما باوصف ارتفاع وعظمت موقع طبیعی خود نیز مالك آن لیاقت و قابلیت بوده است .ادوار با افتخار گذشتهٔ وطن صفحات روشن و سطور برجستهٔ بنام فرزندان معروفهٔ خود بیادگار گذاشته است . ولی اگر بعضی آن رجال نامی احراز موقعیت در عالم تذکار و تاریخ ملل معروفه نکرده باشند ؛ قصور استعداد محیط و یا تاریکی حیات عقلی و عرفانی محیط آنوقته بوده که افکار و خیالات بلند آن نوابغ بزرگ را تجلی و تشعشعی انعکاس داده نتوانسته است .تنها عدهٔ خیلی معدودی که از آنها برسبیل اتفاق مصادف بمحیط های روشن تری شده اند آن استعداد و لیاقت های بزرگ شان موقع نشو و نما و زمینهٔ شهرت و ارتقا یافته است ؛ مثلاً : ابن سینا در محیط وطن خویش بگمنامی زیسته ولی محیط عرفانی آنوقته خاك خارجه از افکار بلند او استقبال روشنی نموده است ؛صفحه ( ۱۸ )سال اول - مجله کابلشماره ( ۲ )شیر شاه سوری وخاندانش در کوهسار وطن بیش از خانواده گمنامی نبوده ولیدر بار سلاطین افغانان لودی ، در خاك هند فضیلت شمشیر و کفایت ویرا تعظیم وکارنامه های درخشنده و بلند او را در صفحه روزگار عنوان نموده است .همچنان علامه روزگار سید جمال الدین افغان طپیدنهای جانبازانه که بآرزویسعادت وطن خویش میکرد بجز عده قیمت ویرا در وطن نشناختند ولی در محیطجنبی بآغوش محبت و احترام پذیرفته شده است ، وقتا که شرح زندگانی و حیاتخصوصی این مرد بزرگ را در موقع خدمت و توقف وی بوطن انسان ملاحظه میکندمیداند که وطن ما در پرورش و بوجود آوردن اولادهای بزرگ و لا یق هیچگاهقصوری نکرده ولی محیط ملی ما نتوانسته از آنها استفاده در خور لزوم نماید همیننابغه بزرگ سید جمال الدین در عصر خدمت و توقف بدر بار سه نفر شاهانوطن خود هیچگاه موفق شده نتوانست که در يك مجمع عام ويا بحضور در باریاننظر بمقتضیات مسایل اجتماعی وطن اظهار عقیده و یاجرئت بایراد نطق و خطابهکند بلکه مطالب لازمه را بایستی در زمینه خاص و مساعدی بشخص شاه معروضودر عدم اجرای آن حق رنجش و اصراری نداشته باشد ولی محیط های مستعدلندنو پاریس ، در بارهای سلاطین نیمه متمدن مشرق بسید جمال الدین افغان موقعبخشیدند که مکنونات خود را در هر جا آزادانه اظهار و بزرگترین رجال عالمرا بقبول و احترام آن وادار نماید .و الحاصل وطن ما پرورش دهنده رجال نامی و افکار بزرگ است ! وطن مامهد آسایش و محل زندگانی بزرگترین شجاعان ایشیا است وطن ما : غیرت ،شجاعت ، عقل صحیح ، دماغ توانا تربیه می نماید !ذکاء سرشار ، هوش سریع الانتقال ، همت بلند ، عزم قوی ، قوه قلب ،صفحه (۱۹) سال اول - مجلهٔ کابل شمارهٔ (۲)غرور ملی، حس حاکمیت و استقلال خواهی از صفات طبیعی و استعداد وطن و خصائص ذاتی ملی ما است.و الحاصل غرض ما درین نگارش فقط نشان دادن نمونه های استعداد و و قابلیت خاك پاك وطن است تا اولاد امروزه افغانستان برو حیات اصلی و خصائص نسلی خویش که در تاثیر ترکیب اجزای قابل و لایق آب و هوای اينخاك تكوين ماده کرده وحیات یافته است آشنا باشند ؛ وبرای بروز و ظهور آن لیاقت وقابلیت خداداد فطری درمیدان مبارزه حیات امروزه غیرت وپافشاری کرده منكوب و مغلوب سیر حوادث خسيسه نشوند .اولاد امروزه ما باید بدانند که مرور زمانه های سه چهار صد ساله يا كمتر تا هنوز تاثيرات كلی در خون وروح ما كرده نتوانسته كه موجب انحراف فطرت اصيله ما شناخته شود .همین خاك مستعد در کوهستانات مرتفع وبلند خویش نظر بطبیعت آن نقاط قهر مانان و نام آوران حربی و اداری بزرگی مثل شاهان غزنوی، غوری، لودی، سوری، خلجانی ،هوتکی ، درانی پرورش داده وصيت شهرت و شمشير آنها را در عرصهٔ گیتی منتشر نموده است .همچنانکه جلگه های سرسبز و شاداب آن نظر بخواص خود فضلا، حكما، شعرای نامی ومعروفی ازقبیل علی ابن سينا حكيم ناصر خسرو بلخی، مولوی رومی بلخی حکیم سنائی غزنوی، خواجه عبدالله انصاری هروی، نظام الدين عبدالشکور بلخی، ابوسعید ابوالخير، ابو معشر بلخی، ابوریحان برونی، شهید بلخی، دقیقی بلخی، انوری بلخی، حسن غزنوی وغیره بوجود آورده که امروز اسامی بزرگ وقابل افتخار آنها در ردیف اول ناموران مشرق ودنيا زيب ارقام واحراز موقع می نماید .صفحه (۲۰) سال اول - مجله کابل شماره (۲)همین خاک مستعد لایق است که در عصر کنونی وجود مرد رشید ودلاوری را مثل ذات همایون اعلیحضرت « نادر شاه » غازی پرورش داده ونمونه ازان قابلیت های ذاتی واستعداد فطری ملت ومملکت افغانستان را در اثر کفایت وقابلیت او متجلی نموده و می نماید .اولاد امروزه افغانستان باید بقابلیت ذاتی خود مطمئن و مفتخر بوده حتم وتصمیم نمایند که ما عیناً در عزم وفطرت و روحیات عالیه مثل اسلاف بزرگ خود میباشیم و همان افغانی هستیم که بودیم ! فطرت ما عالی وشرافت ما ارثی وما خلف رشید وصحیح همان پدران بزرگ ومعروف خودیم .اولاد ما در پیش آمد و وقوع هر گونه سختی ها وحوادث ناملایم دهر باید مثل اجداد و پدران رشید گذشته خود خون سردی وتحمل ومقاومت داشته باشند تا در مبارزه حیات امروزه ناکام ومایوس نشوند .ما باید فکر کنیم که سیر حوادث وظهور واقعات متوالیه از عرصه سالیان درازیست که باما مشت و گریبان میباشد ولی بحمدالله تاهنوز نتوانسته بکلی مارا مغلوب ومایوس نماید . بلکه بجای کاستن از عزم و مقاومت ما با العکس یکعده تجارب ومعلوماتی بما هدیه نموده که ما میتوانیم بوسیله آن کارهای حیاتی ومطالب آتی خود را خوبتر فهمیده ودر مقابل حملات آینده قوه کافیه مبارزه و دفاع داشته باشیم .اينک ما درین نمره مجله کابل باساس یاد آوری خیر خواهانه همکار محترم آقای غبار که سابقاً در جریده انیس و نمره اول مجله کابل تذکاری ازین موضوع مهم فرموده بودند بشرح حال یکی از رجال تاریخی وطن یا بزرگترین مردان قرن نوزدهم می پردازیم .صفحه (۲۱) سال اول - مجله کابل شماره (۲)وجود این نابغه بزرگ که ما افتخار نوشتن حالات مختصر او را داریم ؛نظر باثبات مدلول ومدعای ما در مورد اظهار استعداد وقابليت وطن و حسنفطرت ملی ما بهترین شاهد و نمونه ایست که میتواند محرك همت وغيرت و روحعظمت جوئی و شرافت پرستی اولاد کنونی ما واقع شود .درعین حال ما از دوستداران مفاخر ملی خود مستدعی ایم که نظر بوجوباین مقصد مقدس ملی ما را تائید و همراهی فرموده و آنها هم بنوبه خود از نوشتنحالات پرافتخار دیگر نوابغ ورجال مهم تاریخی وطن مضایقه نفرمایند .البته ازين نگارشات روح ناموران ونیاکان بزرگ گذشته را شادو خدمتی بمعنویات اولاد امروزه کرده خواهند بود .نابغه عصر نوزدهمیایکی از مشاهیر تاریخی وطن سید جمال الدین افغاننسب :مؤرخین گذشته ما در نسب خانواده سید جمال الدین افغانی نظریات مختلفیظاهر میدارند ؛ بعضی از مؤرخین مثل سلطان محمد خان قندهاری شیر محمد خانغلجائی ، هیئت مورخین سراج التواريخ وی را سید ومنتسب باهل نبوت دانسته اندکه مؤید قول شان بعضی از مؤرخین فارس وماوراءالنهر هم بوده وصاحب تالیفتذکرة الابرار خانواده سید جمال الدین را از اولاد میر سیدعلی ترمذی میداندمثلا باینصورت که سید جمال الدین بن سید صفدر معروف افغانى بن سید حسنبن مولانا میرسید علی است . میرسید علی اصلا از اهالی قطغن موجوده که پدرشصفحۀ (۲۲) سال اول - مجلۀ کابل شمارۀ (۲)از سادات ترمد و مادرش از بومیان آنجا بوده و شهرت بترمدی دارد میباشد؛چون سید علی يك شخص عالم وفاضل و مخصوصاً در فن رسم و نقاشی مهارتبسزا داشت همایون پاد شاه او را بمعیت خود بهند برده و پس از زمانۀ همایونپسرش حسن که در فضایل وکمالات مثل پدر بود در جملۀ ندیمان اکبر پاد شاهبهند می زیست آخراً در کابل آمده توقف گزین خاك مشرقی کابل شد .همچنین بعضی از مؤرخین افغانی وخارجی مثل مؤلفين سكنية الفضلاء ،تذكرة الابرار ، نگارستان تذکرۀ شمع انجمن وغیره اتفاق دارند که ورودخانوادۀ سید جمال الدین در کابل و مشرقی کابل از سالهای عهد کور گانی هاولودین های افغانی هند است ولی تنها حیات خان افغان نه تنها در حق اینخانواده بلکه نسبت بعموم خانواده های سادات مشهورۀ افغا نستان مخصوصاًطوایف متوطن مشرقی و جنوبی وغیره در تاریخ معروف خود مینویسد که :تاریخ های صحیح وموثوق ورود این خانواده ها که در افغانستان مشهور بسیداندمعلوم نمی شود بلکه شهرت های تاریخ و آثار نیا کان شان آنقدر در افغانستانمعروف و قدیم است که نمیشود آنها را غیر افغان قدیم دیگر چیزی تصور نمود .بهر حال چون مورخین خودما وخارجه راجع بسیادت جمال الدین وخانواده اشاکثریت دارند و ورود این خانواده را هم از عهدکور گانی ها یالودین ها میگوینددرین مسئله که اختلافی زیادی نبوده است لہذا ما هم عجالتاً وی را سید جمال الدینمیگوئیم .مسكن ومسقط الراس وفاميل :قریه اسعد آباد کنر جلال آباد سمت مشرقی کابل محل سكونت و ملكزراعتی اجداد سید جمال الدین است ، بطوریکه دیگر خانواده های سادات کنرصفحه ( ۲۳ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ۲ )در قریه جات مختلفه آنجا امتیاز ملك دارى وزراعات دارند قریه اسعد آبادكنر هم این اختصاص وامتیاز را بخانواده سید جمال الدین داشت .سید صفدر بن سید حسن بن سید علی پدرسید جمال الدین میباشد ، جداعلىجمال الدین که در تاریخ معروف است فعلا سیدعلی است . اگرچه سید علیمعروف ترمذی بالاتر ازان هم سلسله روشن اجدادی الى خاندان نبوت داردولی از آنجا که بين سید علی قطغنی مصور مشهور عهد همايون وسيدعلى ترمذیشیخ معروف اشتباه موجود است که آیا این دونفر شخص عليحده يا بصفاتعليحده وفي حد ذات يكى بوده اند ازين رو نمیشود دیگر سلسله اجدادی سیدجمال الدین را زاید ازین توضيح نمود .والحاصلی سیدصفدر پدر سید جمال الدین که معاصر سلطنت شاه شجاع الملكواعلیحضرت امیردوست محمدخان است شخصیت و حیثیت معروفی داشته قلم از شرححال آن بزرگوار قصوری ندارد لهذا سیدصفدر از مشاهیرعلمای مشرقی کابل بوده،وملك وجايداد يكه در قریه اسعد آباد متعلق بخانواده سید صفدر است قسماموروثى اجداد شان و مقداری را هم بطور جیره ومستمری از شاهان صدوزنییافته بودند زیرا موقعیکه اعلیحضرت امیر دوست محمد خان سید صفدر را مغايرروش پولتيك خارجي خود ديده وبکابل جلب کرده بود ملك وجايداد او رابعنوان مصادره جايداد سر کارى مستمرى سيد صفدر بديوان دولتى قيد وضبط داشته بود .اجداد سيد صفدر که بقول مورخین خواه از بخارا و ترمذ يا از خان آبادموجوده وطن بمشرقى وكابل آمده باشند معلوم است با عايله نيامده بودند زیراوالده سید صفدر وجده اش از افغانان صافی کنر وبهمین نسبت خویشی قدیمهصفحه ( ٢٤ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ٢ )سید صفدر هم باهمان طایفه مزاوجت کرده بود که از والده صافی سید جمال الدینبوجود آمده است .مشاغل وزندگانی سید صفدر :مشاغل شخصی این مرد جلیل تحصیل وتدريس علوم شرعیه بود تلامیذزیادی ازخود اهالی مشرقی و کابل داشت ، از اشراف قومی و رجال دربارینیز بخدمت وی ارادت داشته مراودات با او می نمودند . خودسید صفدر گاهیدر ایام اعیاد و احتفالات بزرگ در کابل و یا مشرقی بحضور شاهان معاصرخود هم حضور میرسانید .سید صفدر مثل بعضی از سادات معروفه افغانستان از تکالیف دولتی مثلسیورسات و غیره احتراماً نیز معاف بود .سید صفدر باوجود هدیه های قابلی که از طرف تلامیذ و دوستا نش بویمیرسید یکمقدار کافی عواید از املاکش نیز تحصیل میداشت ولی او همه آندارائی را سالانه بمصرف دوستان و تلامیذ وتدریسات خود میرسانید .سید صفدر بعضی مواسم گرما را بخوگیانی جلال آباد وبعضی سالها را بخودکابل صرف می نمود و نظر بعشقی که در تحصیل علوم داشت گاهی بهند همتشریف برده و تماشای تدریس خانه ها وصحبت علمای آنجا مشغول می شد .درمحاربه سال ١٢٥٦ سید صفدر در ردیف مجاهدین سمت مشرقی با عمدهاقوام و دهاقین خود هم شامل شده بود . سید هاشم مجاهد مشهور که ازجملهحکام امیر دوست محمد خان و موقع عودت شاه شجاع الملك بوی تسلیم نشده ودرقلعه خصوصی خویش یکنز مردانه دفاع از قوه اجنبی کرده بود اوهم از بنیاعمام سید صفدر بوده است .صفحه ( ٢٥ )سال اول ـ مجله كابلشماره ( ٢ )سيد صفدر بعد از حدوث واقعه ورود اجنبي بخاك پاك وطن جداً بدفاع كوشيده و روح جهاد را بتابعين خود ميدميد حتی در مرتبه جلوس ثانی اعلیحضرت امير كبير كه افق سياست ما باهتز صفائی پيدا كرده بود و اعلیحضرت امیر كبير جداً بزرگان ملی را از هر گونه قیام برضد سیاست حکومت همسايه منع میکرد ولی سيد صفدر بآرزو و عملیات خود دوام داده از اقدامات خود سرمشق حرکت بديگر طوايف مشرقی میداد حتی این اقدامات از ديگر اقوام مشرقی هم بروز كرده و اعلیحضرت امیر دوست محمدخان مرحوم آخراً مجبور شد كه جناب سید صفدر را بكابل جلب و امر توقف داده جایداد کنر او را مصادره كند .لهذا ازان ببعد سيد صفدر با عايله و اولاد خود با مصارف جدا گانه دولت محترمانه بكابل توقف می نمود .مفاد سعادت مولود سید جمال الدین :باید مشرق ومشرقیان قرن نوزده بخود می بالیدند كه درمقابل سير حوادث داخلی وفضاهای خانه خراب كن نفوذ جهانگيری خارجی آنعصر ؛ خاك مستعد وسرزمين لايق و كوهسار مرکزی شرق زمين برای انتباه و رهنمونی اهالی مشرق بهترين فرزندی را مثل علامة روزگار سيد جمال الدین افغان پرورش داده و بمقابل حوادث ميشومه آنروزه وتعيين خط حركت آتيه بميدان مبارزه و دفاع حاضر آورده بود .در موقعيكه این نابغه دهر وعلامة روزگاریعنى سيد جمال الدین افغان دوره های صباوت حیات خودرا بكوهسار بلند طی وهوای لطيف وطن را استنشاق مینمود ، هنگامیکه دست قدرت اورا برای بزرگی وعظمت تربیه و نور خرد و جوهر عقلصفحه ( ۲٦ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ۲ )در قلب و دماغ او تکوین می یافت خاك مشرق تعزیه بزرگی داشته اولاد مشرق بخون خود آغشته بودند .تورك و ایران در زیر آتش بیداد سلاطین قباء خود میسوخت ، مصر وسودان هند و بلوچستان وتورکستان منکوب استعمار و پامال استیلای عناصر اروپائی شده بود .وطن سید جمال الدین افغانستان در اثر نفاق حکام وشهزادگان خود بحالت دهشت ناکی دوچار بوده گاهی ذلیل محاربات داخلی و اوقاتی هم معروض حملات خارجی میگردید .مخصوصاً در آنعصر که اهالی مشرقی غافل از مجاری عصر وروش پولتيك زمانه بوده و در اثر جهل وسیلۀ کامیابی خارجه و بربادی خود را خودشان تهیه میکردند مکروب این مذلت وخواری در تن بيمار خاك مشرق بيشتر كسب قوت وشدت مینمود .نفاق های مذهبی واختلافات قومی هندوستان کشیدگی های دول تورك وایران وایران وافغانستان منازعات حكام بخارا و ديگر ولایات تورکستان وبالآخره هزار نوع بدبختی دیگر فتنۀ عظمی در حیات و اخلاق مشرقیان تولید کرده افق مشرق آنوقته را بکلی تیره وتاريك ساخته بود .در چنین موقع خداوند متعال از اقبال مشرقیان آفتابی را پدیدآورد که اشعۀ فضل و معرفت ولیاقت او زوایای سياه وتاريك خاك مشرق را روشن و از حرارت افکار و فرمایشات او روح افسردۀ مشرقیان را زنده وبرومند ساخت .ازان زمانه ببعد جنبشی درزندگی و آثاری ازبیداری درین قارۀ عظیم پیداشده اقوام مشرقی یکی بعد دیگر سری از بستر خواب برداشته وقدری بهوش آمدند .صفحه (۲۷) سال اول - مجله کابل شماره (۲)زمانه عصر حاضره بیستم اینک آب و هوای مساعد و بهتری را حاضرکرده و دارد دانه هائیکه بدست جمال الدین در مزرعه آمال مشرقی ها کشتهشده آنرا خوبتر پرورش و بار آور نماید .گرچه حوادث میشومه گذشته تا هنوز با آثار و رشته های خبیثه خوددر سرزمین مشرق عرض وجود می نماید ، ولی علایم و آثار موجوده و روحبیدار و افکار جوان عناصر امروزی مشرق زمین موقعی برای ابقای تار و پودجولانی آن باقی نگذاشته بلکه مشرق جوان و مقتدر فعلی در مقابل هجوم واستیلای بدبختی ها و امراض مزمنه سابقه مایل است داخل اقدامات و مبارزه شدهو با اسلحه که قبلا سید جمال الدین آنرا تهیه کرده دفاع از حقوق ، از نوامیساز اوطان خود نمایند ، همچنان فرمایشاتیکه سید جمال الدین راجع باخلاقباجتماعیات و تمدن ، وتنور و غیره فرموده آنهم در خاطره ها موئید ومحركواقع شده وبرای يك استقبال روشن ومعقول مشرقیانرا بتعين يك خط حركتیبرای مقابله با موانع و مشکلات حیات حاضره وادار می نماید .ظهور جنبش روحی واخلاقی وتبدلات وتحولات مدنی وعرفانی و سیاسیدر مرور سی چهل سال گذشته بین طبقات مشرقی بهترین شاهد مطلب و مقدمهمدعاست که وجود این نهضت تا يك موقع نزدیکی در آتی هم میتواند اسبابامید واری نسبت بسعادت و کامیابی مشرقیان واقع شده و يك سعادت و خوشبختی برجسته و مستقیمی را حاضر و تامین نماید .تاریخ تولد :سید جمال الدین افغان بن سید صفدر شاه کنری در سال ۱۲۵۴ هجریمطابق سنه ۱۸۳۸ میلادی در قریه اسعد آباد کنر جلال آباد سمت مشرقی کابلصفحه (۲۸) سال اول ـ مجله کابل شماره (۲)قدم بعرصه شهود گذاشت .ولادت این نامور بزرگ عیناً مصادف با سالیست که شاه شجاع الملك در هند معاهدهٔ دوستانه را باحکومت برطانیا امضاء کرده و بتائید قشون آندولت عازم استرداد تاج وتخت خود بافغانستان شده بود وعیناً در همین سنه اعلیحضرت امیر دوست محمد خان تخت سلطنت در کابل جلوس نموده بود که بسال دوم این تاجپوشی سنه ۱۲۵۵ حادثه بزرگ استیلای خارجی ودفاع ملی شروع میشود .ازهمین سنه ببعد حدوث واقعات شوم فضای باصفای مملکت را تیره وتاريك ساخته افکار وحواس عموم طبقات ممتازه ملت را بخود مشغول میسازد .دراثر حدوث همین تیرگی وتوالی آن است که یکعده وقایع وسوانح خصوصیه رجال بزرگ واشخاص نامی آنوقته ما در تاریکی وزوایای فراموشی مانده صرف مورخین ما قدرت قلم خود شانرا بتوضیحات وکار نامه های رجال حربی ما مصروف میدارند حتی مسائل جنگ دوران و جوشش خونرا درعروق حمیت وشرائین غیرت محررین ملی ما آنقدر بشدت جاری کرده بود که سوای حوادث جنگ از سوانح مفصل وحالات خصوصی زندگانی بعضی ناموران حربی ما هم مثل نواب محمد زمانخان ، وزیر محمد اکبرخان ، سردار سلطان احمد خان ، امین الله خان لوگری ، محمدشاه خان غلجائی وغیره صرف نظر فرموده اند .ولی بودند حساسین وعلاقه مندانیکه با وجود حوادث میشومه وفساد محیط آنروزه تذکاری با افتخار برجسته گان ونوابغ وطن در آثار ویاد داشت های خصوصیه ویا در صفحات تاریخ وقایع بادوار زنده گی خود در مطبوعات داخله و خارجه ثبت نموده وبا وجود معاذیر وموانع محیط که عناوین آن نوشته بخون و حاوی پریشانی ها و بدبختی های گونا گون است از ضبط ودرکش صرف نظرصفحۀ (۲۹) سال اول – مجلۀ کابل شمارۀ (۲)کرده نتوانسته اند که این مجاهدت و جوانمردی محررین گذشتۀ ما از نقطۀ بی سوادیمحیط آنروزه و تنهائی و بی سر و سامانی حیات شخصی شان قابل قدر و امتنان میباشد.گرچه راجع بحالات پر افتخار نابغۀ قرن نوزدهم سید جمال الدین در قسمتیکهحیات خارجی ویرا تصویر و توضیح بتواند ملل قدرشناس خارجه مخصوصاًمحررین شهیر انگلستان و فرانسه ، مصر و تورکیه مقدمات مفصلی نوشته و روحآنمرحوم را از هر گونه نگارش مکرر مستغنی ساخته اند ولی در قسمت حیاتخصوصی و واقعات داخلی مرحوم که خارجیان تا یک اندازه ناآشناء و خودسید جمال الدین هم نظر بمقصد بلند شرق خواهی و خیالات عالیۀ انسانیت دوستیاز تفصیل مطالب شخصی در آثار خود نپرداخته و خودداری فرموده اند.باری برای اولاد قدرشناس اینخاک لازم افتاد که محض اثبات مدعای قیمت وقابلیت خاک پاک وطن و ذکر خیری بقدر دانی ازین فرزند نامی وطن تذکرینموده و نخست در ردیف شرح حال باقی رجال تاریخی مملکت وقایع حیات اینمرد بزرگ را مقدم سازد.حالات صباوت :سید جمال الدین از بدو مولود الی انقضای مرحله هشتمین سن شریفشدر کنف حمایت و تربیت آغوش پدر نیک سیر خویش در کنر جلال آباد متوقفو از فیض علاقه و صحبت او استفاده میفرمود.هوش سرشار ، ذکاء فوق العاده و استعداد فطرت بزرگ و عالی وی مساعدبود که با آن سن كوچك بقدر جوانان بزرگ و عاقل از پدر استفاده نماید.قضایای مؤلمه جنگ و دفاع وطن و پریشانی های داخله بجناب سید صفدر هماجازه نمیداد که زاید ازین موقع یافته و دربارۀ تربیت و تعلیم سید جمال الدینصفحه ( ۳۰ ) سال اول – مجله کابل شماره ( ۲ )اقداماتی بکار برد .بالاخره در سال ١٢٦٢ هجری که دفاع ملی بموفقیت انجامیدهو اعلیحضرت امیر دوست محمد خان دوباره باريکه شاهی جلوس نمودهوافق سیاست هند وافغانستان روشنی پیدا کرد اتفاقاً در اواسط همان سنه مردممر کی خیل مشرقی واهالی اشپان آنجا شورش آغازیدند و ضمناً پاره اقداماتی دایربمطالب جنگ وجهاد از طرف کنری ها محسوس می شد که شاید در ناحیهنفوذ واقتدار واعتبار سید صفدر این مسئله بیعلاقه نبود ؛ اعلیحضرت امیر کبیرکه بخیالات عالی سید صفدر دانا وبحيثيت بزرگش آشنا بود فوراًوی را با اهلبيتش بكابل جلب و جايداد و ملك مزروعی قریه اسعد آباد کنروی را در محلمصادره آورده بتوقف كابل وترك مراوده با کنر او را محکوم ولی بقدر مداخلسالانه جایدادش از طرف حکومت وسایل معاش او را اجرا میفرمود تاسید صفدرمحترمانه بكابل زیسته و از توقف کنر نظر بمراعات نزاکت اوضاع سیاست خارجیصرف نظر نماید .سید صفدر پس از وصول باین حیات نوین و توقف کابل که از هر جهتآسوده و برای تربيه فرزند عزیز خویش موقع داشت لهذا از مبادی تشریفآوری و اقامت بكابل شروع بتعلیم سید جمال الدین نمود .آغاز تعلیم سید جمال الدین از همان سال ١٢٦٢ میباشد که شخصاً پدر مغفورشمعلم ومربی او بوده از بدو اقامت کابل الى سال ١٢٧٢ سید جمال الدین در اثرتوجه ومساعى جمیله پدر و حسن ذکاوت و استعداد قابل خود مقدمات علوم فارسیوعربی و بالاخره فقه اصول ، تفسیر ، صرف و نحو ، منطق ، حکمت ، ریاضیقدیم قسمتی هم از تاریخ و ادبیات را تحصیل و تکمیل فرمود .صفحه (۳۱) سال اول ـ مجلۀ کابل شمارۀ (۲)از حسن اتفاق درین سالی که سید جمال الدین بمرحلهٔ سن هژده میرسد و از دورهٔتحصیل فراغت می یابد اعلیحضرت امیر دوست محمد خان عازم مسافرت قندهارگردیده و جناب سید صفدر را باعطای جایداد و املاک سابقه اسعد آباد او مسرورو با مصارف راه و بخشش و محبت تمام بطرف مشرقی مرخصش میفرماید .سید جمال الدین بعد از مرور ده ساله اقامت کابل در معیت پدر محترم خودعازم کنر شده و از ملاحظهٔ آنسر زمین مسقط الرأس خیلی مسرور بود ولی چندیطول نکشید که سید صفدر داعی اجل را لبیک گفت مرگ آن پدر بزرگواراسباب اندوه و ملال خاطر سید جمال الدین شده از حیات تنهائی و عدم مانوسیتباهالی آنعلاقه و ترك عادت بآب و هوای کنر فکرش وادار نمود که بهند مسافرتکرده تبدیل موقع و تعدیل اندیشه نماید .مسافرت اول سید بهند :سید جمال الدین در سال ۱۲۷۳ بعد وفات پدر و انقضای چند وقته حیات کنررهسپار خاك هند گردید ، بعضی از شهرهای مختلفهٔ هند را بطور غیر معروفسیاحت کرده ضمناً ریاضی جدید و پارهٔ علومیکه تازه بآنخاك قدم گذاشته بودآنرا تحصیل و در نیمهٔ سال بیستم سن شریف خود که باواخر سنه ۱۲۷۳ مصادفبود بمقصد تشرف بکعبهٔ معظمه رهسپار گردید .بعد ادای فریضهٔ حج و زیارت مدینهٔ طیبه روانه شامات و بیت المقدس و از آنجابعراق و از عراق به بعضی شهرهای فارس مسافرت و سیاحت کرده دوباره از راهكرمان خاك فارس وارد بلوچستان و هندوستان شده در سال ۱۲۷۸ هجریموقعیکه اعلیحضرت امیر دوست محمد خان جهة صرف موسم شتا بجلال آبادمتوقف بود سید جمال الدین وارد خاك وطن و بدربار شاهی در جلال آباد بحضورصفحه ( ۳۲ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ۲ )شاه معرفی و در سلك مصاحبین پاد شاهی شامل گردید .سید جمال الدین از مبادی این مسافرت وجدائی از خاك وطن تمام مدتغیبت را در خارجه بتدقیق مجاری امور ممالک و احوال ملل مشرق و ادراك مطالبمهمه پرداخته این مسافرت در استعداد و قابلیت فطری و حسی وی تاثیرات خوببخشیده و انقلاب بزرگی در افکار و خیالات او واقع کرد . ولی درین وهله ابدامداخله در امور یا تعاطی فکر و نیاتی بخارجیان نکرده تمام توجه و مساعیش مصروفکسب اطلاعات و توسیع معلومات خودش بود زبان عربی ، اردو را درین مسافرتبايك مقدار زبانهای انگلیسی و تورکی هم تحصیل کرده بود .آخراً این مسافرت و آن مشاهدات و معلومات خارجي بوى يك عشق وعلاقهخاصی را بخشیده و ادارش نمود که مستقیماً بدر بار سلطنت منتسب و متمسك شدهو برای سعادت وطن آرزو ئیکه دارد باجرای آن نایل شود .هنوز اعلیحضرت امیر دوست محمد خان در جلال آباد تشریف داشت که خبرحمله سردار سلطان احمد خان مرحوم بفراه بحضورش رسید ، امیر کبیر در سال۱۲۷۸ بعزم دفع وی از جلال آباد عازم کابل و رهسپار قندهار گردید سید جمال الدیننیز در سلك ندیمان خاصه بمعیت وی عازم قندهار و میل داشت درین مهم بهترینخدمت فکری خود را بحضور شاه موصوف ابراز نموده باشد . خوش بختانه دراثر تدابیر و افکار برجسته وی بدون اینکه زحمت مداخله حرب عايد بشخصامیر کبیر شود یا دران واقعه محاربه و خونریزی بعمل آید عساکر و سردارانامیر کبیر بدون جنگ بتصرف شهر فراه و اخراج سلطان احمد خان مر حومموفق گردیدند .موقعیت سید جمال الدین درین سفر مخصوصا در نیمورد بدر بار نفوذ و بلندیصفحه (۳۳) سال اول ـ مجله کابل (شماره (۲))حاصل کرد زیرا سردار سلطان احمد خان که يك ذات رشيد و يك سردارمعروف افغانستان بود هرگاه به تسخیر قندهار موفق می شد بزرگترین صدمهبحکومت امیرکبیر رسانده میتوانست .پس از حدوث این واقعه که امیرکبیر بتنظیم و اداره محالات فراه و غیرهمصروف بود سردار سلطان احمد خان مرحوم بازدوم بهرات از راه فارس حملهکرده آنشهر را از تصرف عمال امیرکبیر خارج و متصرف گردید .سید جمال الدین که درین امر دست و اغراض پولتيك ناصرالدین شاه فارسرا شريك و شامل میدانست رفتن امیرکبیر را بسرعت طرف هرات تجويز و تسخيرهرات را بزودی الزام کرده امیرکبیر روانه هرات شده شهر را بمحاصره انداختولی در آغاز این محاصره عمر سردار سلطان احمد خان سپری شده برحمت ایزدیپیوست و سردار شهنواز خان پسرش چندی محاصره را طول داده آخر امیرکبیرآنشهر را بغلبه وقهر فتح و همان روز داخل شدن بشهر وفات نمود .بعد وفات اعلیحضرت امیر دوست محمد خان مرحوم در هرات چون شهزادهاو اولاد آن پادشاه يك عده زیاد وغالب شان داوطلب سلطنت بودند و این واقعهنظر بحالت مریض و نزار وطن بلطمات شدیدتری بصحت او وارد مینمود لہذاسید جمال الدین که از جمله اولاد امیرکبیر از نقطه استعداد ولیاقت وقابلیت فقطخلعت سلطنت را بوجود امیر شیرعلیخان مغفور وامیر محمد اعظم خان مرحومزیبنده میدید و این دو شهزاده عالی مقام هم هر کدام بلیاقت و کفایت خودمغرور بوده و نمیتوانستند از حق خود نسبت بدیگر خود صرف نظر نمایندلابد مسئله انتخاب را دوچار زحمت می ساخت .سید جمال الدین نظر بتمایل سرداران پرنفوذ که ممکن بود آنها هم مصدر حرکتیصفحۀ ( ٣٤ ) سال اول ـ مجلۀ کابل شمارۀ ( ٢ )برخلاف رضای خود شوند بهر وسیلۀ که توانست امیر محمد اعظم خانرا وادار بیعتامیر شیرعلیخان ساخته و آن شهزاده را اجبار نمود که خود شخصاًاز باقی رجال کشوری و عساکر بیعت گرفته بامیر شیرعلیخان تسلیم نماید .والحاصل اعلیحضرت امیر شیرعلیخان در سال ١٢٧٩ در هرات بمسند سلطنتتقرر گرفته سید جمال الدین را مشیر اول و مصاحب خاص خود مقرر فرمود .ولی متأسفاً تحريك واغراض بعضی ها امیر محمد اعظم خانرا ازین اتحاد منصرفساخته عازم شد که قبل از حرکت امیر شیرعلیخان بکابل آمده و پایتخت رامتصرف شود بنا بران روانۀ کابل گردیده ولی در نواحی کابل از طرف عمال امیرشیرعلیخان مدافعه شده از تسخیر کابل منصرف واز راه لهوگرد بسمت جنوبیکه جایدا د عهد شهزادگی او بود منزوی گردید .اعلیحضرت امیر شیرعلیخان با سید جمال الدین ودیگر مستخدمین شاهی عازمووارد کابل گردیده متمکن تخت شاهی شد رجال معروفه را بکارها مقرر و از انجملهاز نقطۀ نظر خدمات و نفوذ قومی که محمد رفیق خان لودی داشت او را وزیر اول قرارداد.ولی مرتبۀ عزت واحترام سید جمال الدین بحضورش بالا تر ازان بود محمد رفیق خانلودی از موقعیت خود نسبت بنفوذ واقتدار سید جمال الدین اطمینان کاملی نداشتلهذا درصدد بود که صدمۀ بموقعیت جمال الدین وارد کند .سید جمال الدین با اینکه رقابت شخص مقتدری را مثل محمد رفیق خان نسبت بخوداحساس می کرد ولی از نقطۀ نظر فطرت بلند وخیالات عالی بآن اعتنائی نداشتهتمام توجه ومساعی اش مصروف آن بود که کاری بمفاد وطن کرده وتوجهاعلیحضرت امیر شیر علیخان مرحوم را باجرای آن معطوف سازد .لهذا در اثر تشویق ورهنمائی های خیر اندیشانه سید جمال الدین بود کهصفحه ( ٤٥ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ٢ )اعلیحضرت امیر شیر علیخان به نشر جریده معروف « شمس النهار » موفق شده و چند نمره آن را در تمام ولایات داخله و خارجه انتشار داده بود که این جریده تاچندی دوام ورزید .همچنان دیگر کارهای بزرگی را اساس و بنیاد گذاشته بود که بعضی ازانها در عهد توقف سید جمال الدین و قسمتی هم پس از هجرت سید جمال الدین از طرف اعلیحضرت امیر شیرعلیخان مغفور بمحل اجرا رسانیده شد که ما از جزئیات آن صرف نظر کرده بذکر آثار بزرگ آن اکتفا میورزیم :امور دربار بصورت خیلی عالی و مطابق سلیقه دربار شاهان بزرگ تنظیم گردید ، عساکر خیلی مرتب و منظم که نظیر آن در بعضی بلاد شرقی کمتر دیده شده بود بایک تعداد کافی تشکیل گردید . مکتب های عسکری و کشوری تاسیس شد ، شفاخانه ، بیطارخانه ، پوسته تاسیس وتکت پوستی طبع شد تسطیح راه ها واحداث مسافر خانه ها درعرض طرق مسافرت برپا و تعمیر شد . كابينه وزراء ، القاب وعناوين صاحب منصبان عسکری و کشوری باسامی زبان افغانی وضع شد . شهر جدید شیرپور احداث گردید .ولی بخت برای افغانستان مساعدت ننمود که آن پادشاه بزرگ افغانی مؤسسات خود را باکمال رسانیده واستفاده بوطن کرده می شد . همچنان تنظیم تجارت و روابط باخارجه صورت گرفته سید جمال الدین میل داشت هرچه زود افغانستان بصورت دول معروفه داخل اتحاد ومراودات بادول خارجه شود که این مقصد او در اواخر حکومت اعلیحضرت امیرشیرعلیخان آغازشده و نماینده های بعضی دول همسایه هم بکابل حاضر شده بودند .بهرحال درآغاز کار روائی که سید جمال الدین بتمام نفوذ و قدرت داخل کارصفحه ( ٣٦ )سال اول - مجله کابلشماره ( ٢ )شده و نفوذ احکام و عمایات وی بی مانعی مجری بود این مسئله اسباب تردد و پریشانی محمد رفیق خان لودین را فراهم کرده معزی الیه از در مخالفت علنی با سید جمال الدین رو برو و بهر وسیله که توانست اسباب انزجار او را فراهم آورد.اعلیحضرت امیر شیر علیخان با همه صفات ممتازه که داشت ولی در عین حال نفوذ سرداران و عمال بزرگ دولت خود را از خود دفاع کرده نمیتوانست چنانچه در اواخر حال حکومتش همین رافت قلبی اسباب جسارت خدام او شده شیرازه حکومتش از هم گسیخت.بهر حال سید جمال الدین از اوضاع محمد رفیق خان بکلی مایوس شده بعنوان مسافرت موقتی از حضور شاه اجازه گرفته و عازم هند گردید.مسافرت دوم سید جمال الدین بهند.در سال ١٢٨٢ سید جمال الدین عازم هند شده از طرف حکومت هند خیلی پذیرائی مجلل گردید و او را منحصراً نظر بافکار بلندش در يك نقطه که خواه پنجاب بود یا میل داشت بدیگر جا مسافرت نماید پذیرائی کرده و تحت مراقبت میداشتند.ولی بعد از تشریف بردن سید جمال الدین از خاك وطن اوضاع داخله ملك در اثر حملات متواتر امیر محمد اعظم خان و برادر و برادر زاده اش مختل شده اسباب پریشانی کار امیر شیر علیخان مرحوم فراهم شد حتی امیر محمد اعظم خان از راه شمال مملکت حمله بکابل آورده امیر شیر علیخان را منهزم و کابل را متصرف شده برادر بزرگ خود محمد افضل خان را پاد شاه گردانید و محمد رفیق خان لودی را بقتل رسانید.امیر شیر علیخان مرحوم بعد هزیمت کابل بقندهار تشریف برده یکعده قشونصفحه (۳۷) سال اول - مجله کابل شماره (۲)قومی تهیه و عازم شد که حکومت خود را دوباره تصاحب نماید ولی امیر محمد اعظم خان مرحوم بعزم دفاع روانه قندهار شد، از واقعات مذکوره که سید جمال الدین در هند مطلع گردید فوراً از راه چمن و کوته خود را بقندهار رسانیده و چون دوباره تبدل سلطنت افغانستانرا موجب خونریزی و بربادی وطن عقیده داشت لابد از امداد امیر شیر علیخان منصرف و بتائید اعلیحضرت امیر محمد اعظم خان شامل و ممد کار وی گردید .امیر محمد اعظم خان و سردار عبدالرحمن خان برادرزاده اش شکست بقشون اعلیحضرت امیر شیر علیخان داده باسید جمال الدین عازم کابل گردیدند .بعد ورودشان امیر محمد افضل خان فوت شده امیر محمد اعظم خان جانشین او گردید و سید جمال الدین را وزیر اول خود مقرر داشته کارها را بروفق میل و اراده او آغاز کرد . سید جمال الدین ازین پادشاه امید زیادی راجع باصلاحات مملکت مینمود چه حقیقتاً این پادشاه عیناً صفات بزرگ منشی را مثل اعلیحضرت امیر شیر علیخان مرحوم دارا بود ولی قوت قلب و اراده قوی را زیاده تر داشت درین حال که اعلیحضرت امیر شیر علیخان بهرات رفته و هنوز از مسئله تاج و تخت منصرف نشده بود وضعیت محیط خیلی خطرناك و تیره مینمود چه احتمال جنگ و خونریزی میرفت سید جمال الدین هم که خوبتر بطبیعت این دو پادشاه مانوس بود از آینده اوضاع نا مطمئن و چاره جز توکل نمیدید .تا اینکه دوباره اعلیحضرت امیر شیر علیخان بتائید فرزند خود امیر محمد یعقوبخان مرحوم قندهار را دوباره تسخیر و از آنجا عازم کابل شده کابل را نیز فتح و بسریر سلطنت جلوس فرمود، امیر محمد اعظم خان فرار خاك فارس گردید . درینموقع سید جمال الدین متوقف کابل بوده دوباره مورد پذیرائی در بارنشد و هم امیر شیر علیخانصفحه (۳۸)سال اول - مجله کابلشماره (۲)مرحوم نظر باحترام افکار بلند و خدمات گذشته او مصدر اوضاع نا خوب باوی نشده او را بحال خودش وا گذاشت.چون سید جمال الدین ازین هرج و مرج داخلی و اوضاع دلخراش محیط دیگر امیدی بآینده وطن نداشت و هم سر چشمه بدبختیهای داخله وطن را ناشی از تصادم اوضاع پولتيك خارجه میدانست در صدد شد که وجود خودش را بوطن مهمل نگذاشته پس ازان بحیثیت عمومی برای همه ملل مشرقی و خاك مشرق خدمت نماید.لهذا باین قصد و نیت که سعادت آینده و امنیت آتیه افغانستان وطن خود را هم در قبال خوش بختی و امنیت عمومی مشرق عقیده میکرد از حضور شاه اجازه مرخصی بعنوان تشرف کعبه درخواست نمود.اعلیحضرت امیر شیر علیخان این درخواست او را پذیرفته بشرطیکه دوباره نزد امیر محمد اعظم خان که متوقف خاك فارس بود و باید سید نزد او نرود ازو وعده گرفته و بعد پول مصارف راه و اجازه مرخصی بوی داده سید جمال الدین در اواخر سال ۱۲۸۵ عازم مسافرت خارجه از راه هند گردید.که ما این قسمت مسافرت دوره سوم او را در نمره آتی انشاء الله شرح خواهیم داد.در قسمت آتی قارئین مجله بهترین وقایع و حالات پر افتخار این مرد جلیل را مسبوق خواهند شد.(غلام جیلانی اعظمی)صفحه (۳۹)سال اول - مجله کابلشماره (۲)بقلم میرغلام محمد (افغانستان و نگاهی بتاریخ آن)(۱)مملکت ها برای ملت ها حکم خانه را دارند برای عایله ها . چنانیکه تنظیم حیات در يك خانه بالبداهه محتاج است به معرفت در و دیوار و ساختمان خانه و جوار ، شناختن جغرافیای ممالک برای ملل همان احتیاج را وارد مینماید . از جغرافیا که میگذریم وظیفه ثانویه ملت ها فهم قضایا و حوادثی است که در ایام ماضی بر ساکنین يك مملکت تطبیق شده . محفظه های این قضایا و حوادث را ( تاریخ ) نامند .عدم تاریخهای ماضیه سررشته امور و انتظام حیات ملت ها را ، در حالت موجود و استقبال ژولیده و پریشان میسازد . چونکه حیات عبارة است از یکسلسله تغیرات و حرکاتی که تابع حوادث زمان است ، و لهذا کیفیت اغلب حرکات حال را میتوان در علل محرکه ماضی جستجو و نتایج مطلوبه زندگی را از ان استخراج نمود . و یا زمینه مساعدی برای انتاج مقاصد حیاتی جبهه مستقبل آماده کرد . خود میدانیم اگر فی المثل آدمی قوه حافظه دماغ خویشرا امروز معطل کرده ، و از مساعی و اعمال دیروزه فراموش میکند ، لابد انقسمت اعمال دیروزه او ، که برای انتاج مطالب امروزه و یا فردا مقدمتاً بصحنه شهود آمده، عقیم و بی نتیجه میماند .بعلاوه تاریخهای گذشته ملل آینه سراپانمای اعمال اسلاف بوده ، و مساعی نافعه و مضره ماضی را ، برای تشویق و تحذیر اخلاف ، در انظار مجامع بشریه تقدیم میکند .باندازه تقدم مدنیة جهان ، احساس تاریخ شناسیهای ام عمیقتر میگردد .صفحه (٤٠)سال اول - مجله كابلشماره (٢)ازنجاست كه امروز نه تنها صحايف و اوراق كتب ، بلکه دستگاه های وجودبشری ، آلات و افزار سنگی و گلی ، مغارهای تنگ و تاريک دنیا ، مورداستفاده تاریخ شناسان انسان گردیده است . آری سینه خاك را میشگافند وازقلب اموات قصه های پریشان روزگار گذشته استماع مینمایند .درین ميانه ملت ومملكت افغانستان متأسفانه هنوز مراحل دور افتاده تريراطی میکند ، و در عالم تاریخ فقر شديدی را دوچار است . بحديكه اگر اهمیتمقام وعظمت حوادث گذشتگان این مملکت در فضای دنیا انعکاس نمی نمود ،وبعد از قرنها امروز کوچکترین صدای رسای آنخاطرهای فراموش ناشدنی ،از دهان دوردست ترین نقاط جهان تمدن بگوش هوش نميرسيد ، و یا آثار بهت آورمدنیت های قویم او هنوز در دل خاكها و كوه های وطن ، مصئون عن الزوالنمی ماند ، لا محاله مملکت از تذکارهای درخشنه این سرزمين ، مأیوس و محرومهمیشه گی میبود . چونکه گردش روزگارها ويغما های بیباکانه اجانب سفاك ،برای امحا و افنای جاه وجمال این مملکت از قرنها مصروف و منهمك بوده اند .اهمال هموطنان از قرنهای درازی ، در عدم ترتيب و تدوين تاريخهای ملی ،ممکن است مورد انتقاد قرار گيرد . ولى سير در تاريخ سرگذشته های خونینومحاربات سنگین وانقلابات عظيم افغانستان ، تا اندازه معاذیر مشروعه در مقابل ایناهمال تقدیم میکند . با آن میتوان گفت گذشتگان مملکت اگر گاهی وقتی یافتهو فرصتی جسته اند ، دستی یازیده و ارایفای این وظایف نفیسه مضایقه و دریغیننموده اند ، و هنوز آثار مؤرخين بلخ و غزنی ، هرات و کابل ، غور وقندهاربیاد گار آنخدمات ظريف باقی و پایدار است .اما چه باید کرد ؟ تاریخهای این مؤرخين در زمان ومکانی تحریر و تدوینصفحه ( ٤١ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ٢ )يافته که از کلاسکی کلا سکتیر حتی میتالوژی تری بصفحه عیان بر آمده است ، ولهذا درد های امروزه ما را نمیتواند دوا کرد . متأسفانه معاصرین با اطلاع نیز گذاشتند تاریخهای ملی را حکومت ها تدوین نمایند ، چونکه تدوین این تواریخ محتاج است به مؤسسه های جغرافى ، تاریخی ، نژاد و زبان شناسی ، حفريات سنگين وغيره، اينها هم محتاج بودند بظروف زمان ومصارف عمرها وسرمايه های کافی ، که رویهمرفته از دائرۀ قدرت وتوان افراد با اطلاع معاصر عجالة خارج بود . از ديگر طرف حكومات بالطبع مجبور و محتاج تر بودند باصلاحات و ترقیات ماديه مملكت ، و چون تاريخا درصف ادبیات و در عقب احتياجات ماديه قرار دارد ، لامحاله هميشه حواله باستقبال گرديده است .این قضایا سبب شد که بعلاوه تراکم جهالت عمومیه در تاریخهای ملی ، اجانب و بیگانگان موقع مفصلترى يافتند ، وكمافى السابق به تحرير تاريخهای ما پرداختند ، وهر يك بسوائق مختلفه بلكه متضاده پلتيك ، اقتصاد ، مذهب ، رقابت وغيره آنچه خواستند در حق ما گفتند . و نوشتند . بحد یکه میتوان گفت امروز در هجوم مطالب مجهوله این تاریخهای بوقلمون اجانب ، نزديك است روح تاريخ ملى بمیرد ، و بیم آن است که حتی تربیه شده گان ما در داخله و خارجه از هویت وموجوديت ملى خود در تردد و اشتباه افتند . چونکه تاریخهای هند وفارس ، تورك ومغول ، روس و انگليز هريك بميل خود پانزده مليون نفوس داخله و خارجۀ افغانستان را بصدها قبایل و عشاير متفاوت النسل متباين اللسان پارچه پارچه کرده وسلسله انساب آنها را از هند و یهود گرفته تا بشجرهای تورك و منگول مربوط ومنسوب داشته اند . وضعيت اراضى وجغرافیای طبیعی این مملکت قدیم را که از فرانسه بزرگتر ، واينك در عرصۀ شهود وعيان هويدا و آشكار است ، باندازۀصفحه (٤٢)سال اول ـ مجله كابلشماره (٢)فشرده وبه ممالك دیگر چسبانداند که حتی از وجود آن در عالم كون وفسادبايستی انكار نمود . از مدنيت های مشعشع تقریباً سه هزار ساله این مهدو منشأ نژاد آریا ، خود چگونه که هيچ يادی ازان نکرده ، وظالمانه طفرهازده اند .ولی با اینمراتب ایمان بحقیقت امید میدهد که حق و حقیقت هيچگاه از میان نمیرود ،وبکلی مغلوب اباطيل واغراض سيئه نميگردد . امروز و یا فرداست كه نورعلموحقيقت زواياى تاريك وطن را روشن ، واز هر گوشه و كنار ويرانهاىاينسر زمين ، آثار برجسته و قيمتدار تمدن و افتخار قديم را ظاهر و مبرهنخواهد نمود .اميدواری ما زياده تر ميشود ، وقتيكه در صفحات تاریخهای ملل مختلفه جهاناز آثار هيرودوت Horo doti يونانی گرفته تا كرزن انگليسیG. N. Curzon نظر می افگنيم ، در عين تراكم اغراض سيئه مورخينخود خواه ، بازهم مصنفين منصف وحق پرستی می يابيم كه گاهی پرده هایاشتباه را ازروی مملکت قدیم افغانستان برداشته ، وحقایق را تا اندازهٔ بی حجابدرانظار عالم عرضه داده اند . حتی می بینیم که بعضاً مورخين متعصب اجنبی هم ،درضمن تحريرات پلتيك آميز خويش ، گاهی بی اختیار گرديده و نتوانسته انداز حقايق بكلی چشم بپوشند .در زمانه حال نويسنده واجب میداند خاطر نويسندگان با اطلاع مملكت را ،درین زمينهٔ فريضه ملی جلب وبخدمات قلميه تاريخيه دعوت نمايد . تا پیشتر ازانکهمجامع ملیه و حکومت ها ، مقتدر به تدوین تاریخهای اساسيه وعموميه مملكت گردد ،در سايه خدمات قلميه افراد با اطلاع اقلاً ذخایر تاريخيه نفيسى تدوين و آمادهصفحه ( ٤٣ )سال اول - مجله کابلشماره ( ٢ )گردد . ما يقين میکنیم تحریر و نشر رساله های كوچك و مختصری ولو ناقص باشد ، بنام سلسله های مشاهير علمی ، ادبی عسکری ، و نكات تاریخی عسکری ، سیاسی ، اقتصادی ، يا مضامین جغرافی و فهرست های كتب مؤلفه مؤلفین و مصنفین افغانستان و امثالها ، در راه توسيع معلومات هموطنان از بهترین خدمات نویسندگان وطن بشمار خواهد رفت .با رعایت همین مطلوب است که ما درینجا آغاز كرديم به تحریر مختصری از جغرافيا و تاریخ قدیم افغانستان . و لازم میدانیم قبلاً متذكر شویم این محردات ناچیزانه ما رو بهمرفته مستند است ، بر نوشته های مؤرخین وسياحين محقق مغرب زمین از یونان و آلمان گرفته تا روس وانگلیز . که ما از اقوال آنهمه تا اندازه مطالب تاریخیه را استخراج ، و با تاريخها و جغرافیای وطن خويش تطبيق و ترتیب داده ، اينك بمطالعه هم وطنان محترم تقدیم مینمائیم و در پایان مقالات خویش مآخذ مذکوره را آشکارا میکنیم وبسببکه این نوشته های مايك رشته مقالات است نه يك سلسله رسالات در اختصار آن میکوشیم .افغانستان جغرافی :افغانستان در چهار هزار سال پیشتر ( تخميناً ) از طرف اقوام آریائی که از سواحل سيحون و جيحون در افغانستان هجرت كرده و بدواً ولایت هرات را مسکن قرار داده بودند ، بمناسبت نام مهاجرین آریائی آریانا نامیده شد . تقریباً در سه هزار سال قبل هنگامیکه این نژاد آریانی در ولایت بلخ به تشكيل سلطنت پرداختند ، افغانستان موسوم به باکتريا گرديد . و در اثر تبدلات طبيعي اسم باکتریا بود که ولایت بزرگ مشرقی افغانستان با کتبا و متعاقباً پاکتیا خوانده شد، و ساکنین آن باسم پاکتین مشهور گردیدند ، پکتونصفحه ( ٤٤ )سال اول ـ مجلۀ کابلشماره ( ۲ )و پکتانه یاپختون و پختانه ( که در حصهٔ غربی افغانستان ، خ سخت آن به ش ملایم تبدیل شده ، مثل خز (زن) شز ، پشتون وجمع آن پشتانه تلفظ شد) از همان اسم پآ کتیا و پکتین گرفته شده وبعدها اسم ملی افغانستان گردید ، واجانب وهندوها پشتانه را به پتهان مبدل ساختند ، که ما در قسمت تاریخی خود ازین و جوه اسمای ملی جدا گانه بحث خواهیم نمود . و الحاصل یونانیان مجموع افغانستارا اکسیمیا نامیدند . و هندوها اورا باه لکا گفتند ، وبعد ازچندی راجهای هنود افغانستا نرا آلپيك ديس خواندند . فارسی ها در اوایل افغانستا نرا بنام اریا ورتا میشناختند و در اواسط بنام نیمروز وبعد ها زابل یاد میکردند . شامی ها با اندك تبدیل از اسم باکتر قدیم باختر تلفظ مینمودند . اعراب باین مملکت خراسان نام نهادند . و در بعض از منه بتاثیر تشکیلات مختلفهٔ سیاسیه ، افغانستان بنامهای متعددهٔ ولایات خود یاد میگردید . بالاخره از دو نیم قرن پیشتر افغانستان اسم عمومی وملی مملکت گردید . که ما از وجه تسمیهٔ افغان درقسمت تاریخی آن سخن خواهیم گفت .این افغانستانی که گفتیم در عالم تاریخ سیاسی کمتر اتفاق افتاده است که با وضعیت اراضی یعنی جغرافیای طبیعی خـود تشکیلات سیاسیهٔ را متساویاً دارا باشد . غالباً اقتدار و سلطهٔ سلطنت های افغانستان تا داخل بلاد مما لك همجوار کشیده شـده ويك امپرا طوری وسیعی را متشکل ساخته است . گاهی هم جغرافیای سیاسی این مملکت طوری قرار گرفته است که اکثر اراضی طبیعی وملی او خارج دایرهٔ حکومت ها مانده وجزو ممالك همجوار بشمار رفته است . مثلاً درعهد حکومتهای یونانیان بلخ در قبل الميلاد ویا دورهای سلاطین کوشانیصفحه (٤٥)سال اول - مجله کابلشماره (۲)وهياطله ها در بعد الميلاد، و هكذا در زمان سلطنت های غزنویه و غوریهدر بعد الاسلام، حتی در عهد عروج ابدالیان در دو قرن پیشتر ، مملکت افغانستاندارای چنان تشکیلات عظیمه امپراطوری بود که حدود سیاسیه اش بعلاوهافغانستان طبیعی شامل ممالک ماورأ النهر ، خوارزم ، قسماً فارسوهندوستان بوده، و گاهی هم تعداد اتباع امپراطوری افغانستان بیکصد ملیون میرسید .افغانستان امروزه در رقبه سه صد هزار مربع میل با تعداد تقریباً ده ملیوننفوس ، در آسیای جنوبی باشکل بی قاعده واقع شده ، و از جهات مختلفه خودمحدود است به ممالک ماورأ النهر وتورکستانات و سلسله کوههای همالیا وچترالوچین و سلسله کوههای سلیمان وممالک بلوچستان و فارس . ومحل وقوع این مملکتدربین ٣٩ درجه ٣٠ دقیقه و ٣٨ درجه ٣٥ دقیقه عرض البلد شمالی و ٦٠ درجه٥٠ دقیقه و ٧٤ درجه ٥٠ دقیقه طول البلد شرقی میباشد ، که شرقاً غرباًطول افغانستان بالغ میشود بر شصد میل .برای آنکه خواسته باشیم جغرافیای طبیعی افغانستانرا خوبتر ظاهر نمائیملازم است بگوئیم ، افغانستان در صفحات شرقی و شمال خود فرو رفته گیهای داردکه حدود طبیعیه اورا از یکطرف تا دریای سند و از دیگر طرف تادریای آمو وریگستانهای خوارزم میرساند ، حصص باقیمانده مملکت سطوح مرتفعه میباشد کهدر عهد سوم تشکیلات ارضیه بوقوع پیوسته است . افغانستان دارای سلسلهکوهها و جبال متعدده است که در تشکیلات ارضیه و ساختمان وادیها و جریانرودها عامل و مؤثر یگانه مملکت بشمار میروند .و از ان جمله است سلاسل متعدده و طویلی که از شمال شرقی بجنوب غربی و از مشرق بهصفحه ( ٤٦ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ٢ )مغرب مملکت امتداد یافته، وادیهای ولایات هرات، قندهار، کابل، نورستان و دریاهایکرم، هلمند، ترنك، ارغنداب، ارغستان را تشکیل و تقسیم مینمایند،که ما عجالتاً از انها بحث نمیرانیم و خواننده را در هجوم مطالب جغرافیائیسرگردان نمیسازیم . فقط از دو سلسله کوه های مهمه هندوکش و پامیر وسلسلهٔسلیمان در آینده نزدیکی سخن خواهیم گفت، چه این دو سلسله بزرگ استکه هیئت عمومیهٔ افغانستان یعنی جغرافیای طبیعی او را تشکیل و تعیین میکند .اما دریاهای افغانستان عموماً بسه قسمت منقسم میشوند :- قسمت اکسس( آمون ) قسمت هلمند . قسمت ایندس ( سند ) .در قسمت آمو رود آمون ومعاونینش ردو های شمالی هندوکش مثل رودمرغاب و هریرود ورودهای خورد دیگری شامل است که از کوه های شمالیبرآمده نظر بمقیاس ارضی وسطحی مملکت جانب وادی آمونشیب داشته و جریاندارند، وهر گز بدریای آمو نمیرسند . تنها هریرود است که درین میانه ازکوه های جنوبی کوه بابا برآمده و در میدان های هرات داخل، ودر جهتشمال بمیدان تورکستانهای روسیه رسیده، جانب ذوالفقار جذب میشود .در قسمت هلمند، دریای هلمند و معاونینش یعنی دریاهای جنوبی هندوکششامل است، آن دریاهای جنوبی که نظر بوضعیت اراضی بالتدریج جانب سیستاننشیب داشته و بعضاً به هامون زره جریان دارند . ردوهای جنوب غربیهندوکش که از قرب وجوار کابل برآمده و در ولایت زمینداور میروند . ودر جهت یسار ارغنداب ملحق میشوند، نیز در قسمت هلمند حسابند .قسمت سند عبارت است از نهرهای کابل ومعاونین او دریاهای کنر، تگاو،کرم، توچی که بشعب جنوب رفته و در خاکهای ماورای سرحد حالیه افغانستانصفحه ( ٤٧ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ٢ )باهم ملحق میشوند . هکذا دریای گومل که کوه های وزیرستان را از تخت سلیمان جدا ساخته ، از الحاق کندر وژوب تشکیل میشود ، در قسمت سند بشمار میروند .افغانستان از قسمت های شمالی خود با صفحات جنوب هندو کش و از صفحات جنوب هندو کش با ولایت های شرقی سلسله کوه های چترال و اسپین غر و کوه های سلیمان ، راه های دشوار گذاری دارد ، که از کوه های بلند و وادیهای صعب المروری عبور نموده است ، صعوبت همین راه ها بود که در روابط همیشه گی اقتصاد و اختلاط اقوام افغانستان خلل انداخته و تفاوت فاحشی در مدنیت و اعتیادات ولایات مختلفه آنها ایجاد کرده است . با لعکس راه های مواصله افغانستان بالممالک همجوار از نهرهای آمون وسند و ریگستانهای خوارزم از جهت شمال و شرق سهل المرور است ، هکذا راه های که از هرات و سیستان جانب فارس میرود . تنها از جهت شرق شمالی با تور کستان چینی از کوه ها و دره های صعبی مربوط گردیده است .نباتات افغانستان با نباتات هندوستان اختلاف شدیدی دارد ، بالعکس با نباتاتی که در سطح مرتفع مملکت فارس بعمل میرسند مشابهت نزدیکی را داراست . در میدانهای آبی افغانستان بعلاوه اشجار غرسی و باغی اقسام اشجار مثمره و غیر مثمره وحشی بکثرت موجود است . در قسمت های مرتفعه اراضی اشجار مختلفه از قبیل صنوبر ، کاج ، بلوط ، تاکهای انگور صحرائی ، گلابی بهم میرسد . در اراضی خشک و کم آب درخت های پسته صحرائی ، زیتون ، انکوزه ، هنگ میروید ، گل های صحرائی در فصول بهار بسیار است . بته های نیل ، سیاو و شان ، نعناع ، پودینه و غیره ، از قبیل شیر خشت ،صفحه ( ٤٨ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ٢ )عنب الثعلب ، ترنجبين وغيره در افغانستان بعمل ميرسد .زراعت افغانستان ومحصولات آن در ولايات مختلفه ، متفاوت است ، گندم وجو ، جواری و باقلی ، چقندر وشلغم ، برنج ، اقسام سبزی کاریهای مشرقی ومغربی ، تربوز وخربوزه ، کدو ونیشکر ، تنباکو وزعفران ، بيد انجير وغيره در قسمت های افغانستان بعمل میرسد .معدنیات افغانستان بی نهایت مهم است ، طلا ، نقره ، لاجورد ، ياقوت ، آهن ؛ مس ، سرب ، سرمه ، جست ، گوگرد ، نوشادر ، زاك ، اهك ، زغال سنگ ، شوره ، نمك وغيره در نقاط مختلفه افغانستان موجود است .حيوانات افغانستان از قبیل حیوانات اهلی ووحشی و سباع وطيور زیاد است تنها طیور آن به یکنیم صد انواع پرندگان مختلف بالغ میشوند . اقسام اشتر و اسپ ، گاو گوسفند ، سگ وشير ، ميمون وپلنگ ، شغال و روباه ، گرگ وراسو ، قاقم وسنجاب ، خرس وموش ، آهو و گوزن ، دارد . مؤرخین ، وطن اصلی اسپ ، آسیای وسطی و افغانستانیرا میگویند ، وشترهای دو کوهانه بلخ حتى در عهد سلاطین آشور از بهترین حیوانات اهلی آسیا بحساب میرفت و تصاویر آنرا در ستونهای یادگار مینگاشتند .آب وهوای عموم افغانستان سرد وخشک است ولی بعض حصص آن در گرما نهايت حار ست که از آنجمله است قسمتهای سیستان وگرم سیر وقندهار و پشاور وبلوچ وسواحل سند. قسمتهای جنوب ـ هندوكش غالباً معتدل وگوارا وبعضاً زیاده برفگير وشديدالبرودة است ، هكذا سواحل آمون و الحاصل حرارت درهر نقطه مملکت اختلاف فاحشی دارد وفی مابین آنها از ۱۷ تا ۳۰ درجه فاهرن هايت تفاوت موجود میشود . درموسم بهار وخزان هوای وادیهای مرتفعهصفحه (٤٩)سال اول - مجله کابلشماره (٢)بی نهایت خوشگوار و مساعد بهمرسیدن انگور، خربوزه، شفتالو، زردآلو،چهارمغز وغیره است .این اثرات آب وهوای مختلفه مملکت هرچند بصحت جسمانی ملت مساعد استولی باصعوبت طرق مواصله داخلی شانه بشانه داده، در تمام وادیها و حوضه هایصفحات جنوبی و شمالی سلسله هندوکش و ولایات شرقی وغربی سلسله پامیروسلیمان، اختلاف رسوم و اعتیادات، موزيك و ادبیات، حتی لهجه و زبانوغیره ایجاد کرده است. واینست از بزرگترین عوامل طفاوت حیاتی در قبایلوعشایر و بلاد مملکت که ما در محل مناسبی ازان سخن خواهیم گفت .حالا میرویم بتفصیل همان دوسلسله عظیمه جبال هندوکش و پامیر که از شرقشمال بجانب شمال و شرق مملکت امتداد یافته وجغرافیای طبیعی افغانستان راتشکیل کرده است پس میگوئیم :اگر سطح مرتفعه پامیر که در شرق شمال وطن قرار گرفته، راس يك زاويهحساب شود، دورشته جبال مسلسله ئی تقریباً بشكل يك زاويه از رأس آن نشئتکرده است، که یکرشته شمالی او بجانب غرب شمال افغانستان تا نبرسند ترکستانو شمال هرات ممتد و بخط اعوجاجی سیر کرده است . این سلسله شمالی پیروپامیسو یاهندوکش نامیده میشود. رشته دیگر این زاویه، عبارت است از سلسله کوههایشرقی که از پامیر گرفته تقریباً بخط مموج، تمام وادیهای مشرقی صفحات جنوبهندوکش را تاداخل بلوچستان سیرمینماید، این سلسله پامیر در هرحصه افغانستاننامهای مختلفی داشته و در قسمت آخری خود بسلسله سلیمان مشهور استارتفاع این دوسلسله جبال از ١٢ تا ٢٠ هزار فت است، و هر قدر بجهت غربو جنوب مملکت نزدیکتر میشوند از ارتفاع شان میکاهد .صفحة ( ٥٠ ) سال اول ـ مجلهٔ کابل شمارهٔ ( ۲ )با حساب تشکیلات جغرافیای طبیعیهٔ افغانستان در سه قسمت منقسم میگردد .اول ولایات و وادیهای که در ماورای سلسلهٔ هندوکش در صفحات شمالی وطنموجود شده . دویم حوضه ها و وادیهای که در ماورای سلسلهٔ پامیر و سلیمان درصفحات مشرق مملکت قرار گرفته است . سیوم وادیهای که در بین این دو سلسلهجبال یعنی جنوب هندوکش و مغرب سلسله های پامیر و سلیمان ـ واقع گردیده است .وادیهای صفحات شمالی هندوکش را از مملکت اجنبی بخارا ، رود بار آمون بصورتطبیعی از هم جدا میکند . این رود بار از شرق شمالی افغانستان بر آمده تقریباًتا ثلثان ولایات شمالی مملکت جریان دارد ، و بعد ازان منحرف گردیدهراه بحیره ارال را می پیماید .حصص باقی ماندهٔ شمال جنوبی صفحات شمالی را ولایات مرو از ریگستانهایخوارزم سوا مینماید . ولایات مشرقی افغانستان را در شرق شمال همان رشته هایکوه های پامیر از تورکستان چینی ، و بعد ازان در تمام جهت شرقی مملکتاز دیار وسیع هند ، رود بار سند بشکل طبیعی جدا وتقسیم می کند . و همینرودبار سند است که افغانستان را به بحیرهٔ عرب پیوند مینماید . قسمت غربیافغانستان را صفحات خراسان و کل سیستان و بلوچستان از صحرای لوت و مملکتفارس جدا میکند . جنوب مملکت نیز بلاواسطه به بحیرهٔ عرب چسپیدهاست .قسمت شمالی هندوکش عبارت است از ولایات طخارستان ( قطغن و بدخشان )و باکتریا ( بلخ ، گوزگان ، مرورالرود و مرغاب وولایت مرو ) .قسمت شرقی سلسلهٔ پامیر و سلیمان شامل ولایات بلور ( چترال ) وگندها ریا( پشاور ، سوات ، بنیر ، باجور ) وولایت پاکتیا ( بنو ، دامان ، دیره جات ، )صفحه (۵۱)سال اول - مجله کابلشماره (۲)سند است).قسمت وسطی مملکت که بین سلسله های هندوکش و پامیر و سلیمان واقع استشامل ولایات ذیل است : ولایت کابل وقسماً ولايت بلور وقسمت اعظمولایت با کتبا ( سمت جنوبی وقسماً مشرق کابل ) وولایات آریانه وغاجستان( هرات وهزاره جات ) وولایت سیستان وارا کوسيا ( قندهار ) و ولایتبلوچستان .ما راجع باین تشکیلات ملکیه وجغرافیای داخلی وتاریخی مملکت ،از زمان یونبان به بعد درمقاله دویم سخن خواهیم گفت ، و اسمای مختلفهولایات را باصطلاح جغرافیون یونان واعراب وهند وفارس معین خواهیم کرد .و کوشش خواهیم نمود که در تمام قسمت های ثلانه افغانستان یعنی ولایاتشمالی هندوکش و جنوبی هندوکش و شرقی سلسله پامير وسليمان ،مراکز مدنیت مختلفه ، آريانه وبا كتریا ، گندهاريا ، بلورستان وسيستانکابل وارا کوسیارا ، معین وروشن سازیم .[BLANK PAGE]معاون جدید در انجمن ادبیجناب احمد علیخان که از خاندان سدوزائی است و علوم شرقیه را تادرجهٔ(منشی فاضل) و علوم عصری را تا درجهٔ F.A درکالج اسلامیه لاهورمملکت هندوستان تحصیل کرده و درعین زمان یکی از مورخین و ادبای وطن بشمار میرونددرین نزدیکی ها از حضور باهرالنور اعلیحضرت شهریاری بصفت معاونی انجمن ادبی مقررو سرفراز گردیدند. امید است انجمن ما از وجود شان استفاده های شایانی نماید عجالةًمنصوبیت شان را باین وظیفه انجمن ادبی تبريك ميگويد.(نگارنده گویا)غلطنامهشماره دوم مجله کابلصفحه سطر غلط صحیح ۷ گذرانیده از نظر گذرانیده٦ ١٤ زیرا که چونکه١٠ ١٠ بمد است بعد است١٨ ١٦ جنبی اجنبی٢٦ ٣ قباء قهار٣٣ ١٠ بلطمیات لطمات٤٠ ١٥ سر گذشته های سر گذشتها٤١ ١ کلاسیکتیر کلاسیکی تر٤١ ٨ تاريخا تاریخها٤٢ ٨ تمذن تمدن٤٦ ١٧ ردو های رود های٤٩ ١٣ بشكل يك زاويه بشکل دو ضلع زاویه٥٠ ١٠ شمال جنوبی شمال غربی٥١ ٨ یونیان یونانیانغلطنامه شماره اول مجله کابلصفحه سطر غلط صحیح١٠ ٦ نزاد زبان« ٩ نزاد زمانیکقسمت از مناظر دورنمای شهر کابل از شرق بغرب[BLANK PAGE][BLANK PAGE]یادآوری و پیشنهادانجمن ادبی چون در نظر دارد صفحات مجله کابل را بمضامینتاریخی و ادبی وطن مزین سازد لذا : بنویسندگان محترم که بتواننددرین راه از قبیل شرح حال و آثار ادبا وشعرا وغیره سربرآوردگان افغانستان ، باطلاعات نفیسه تاریخی و ادبی که درزوایای فراموشی و نسیان مدفون گردیده است خدمتی نمایندیکدوره سالانه مجله کابل يا يك جلد کتاب نفیسی از طرفانجمن ادبی مجاناً بنویسنده اهدا میشود .کابلشماره سوممجله ایست ما هوار ، علمی ، ادبی ، اجتماعی ، تاریخیادرسمحل اداره مجاله : - انجمن ادبی ، برج شمالینگارنده : - ( سرور گویا )مخابرات با مدیر انجمن ( محمد انور بسمل ) استعنوان تلگرافی : - کابل ، انجمناشتراك سالانهکابل ١٢ افغانیولايات داخليه ١٤ »« خارجیه نیم پوند انگلیسیطلبه معارف وطن که حائز نمره های ١ ، ٢ ، ٣ } رایگانباشند و کسانیکه كمك قلمی مینمایندسائر طلبه معارف وطن نصف قیمت٢٢ ربيع الاول ١٣٥٠ ه ق = ١٥ اسد ١٣١٠ ه ش = ١٦ اگست ١٩٣١ میلادیفهرست مندرجاتنمره مضمون نویسنده صفحه۱ - شعر در آینده مترجم رشید لطیفی ۱ الی ۶۲ - کاهی کابلی سرور - گویا ۱۵ « ۷۳ - از انجمن ادبی مستغنی ۱۷ « ۱۵۴ - مخمس غلام جیلانی اعظمی ۱۹ « ۱۷۵ - از مشاهیر تاریخی وطن « « اعظمی ۳۵ « ۱۹۶ - نظری بتاریخ کابل حافظ نور محمد ۵۸ « ۳۶صفحه ( ۱ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ۳ )ترجمه از مجله الهلال مصر شعر در آینده !در یکی از شماره های مجله الهلال مصر مبحث تحلیلی در بارهٔ شعر و ماهیتشعر و وضعیت آن در آینده بنظرم خورد و اينك ترجمه آنرا با مختصر تصرفبرای استفاده قارئین محترم مجله کابل تقديم مينمايم .میگویند شعر لغت عواطف است . یعنی طوریکه عواطف انسان از شنیدنيك شعری متأثر و متلذذ میشود عقل گاهی آن لذت را درك نمی نماید ، واز همينپهلو است که شعر را لغت عواطف خوانده ونثر را نیز که بسته بقافيه شعرینمیباشد میتوانیم لغت عقل بنامیم و درین شکی نیست که شعر نسبت به نثر سابقه وقدامت دارد ، همچنانکه عواطف نيز در تاريخ انسان ونموی آن دارای سابقهمیباشد چنانچه اگر بزمانه جاهلیت عرب مراجعه نمائیم شعرهای زیادی به نظرمی خورد ، اما نثر تام چیزیرا نمی یابیم و در تاریخ یونان قديم نيز قبل از ( اليادهومير ) نثری بخاطر نمی آید .در اصل شعر عبارت ازيك مجموعه سرود واغانی بود که باساز یکجا خواندهمی شد و هنوز هم در بعضی مللی که از حالت ابتدائیت خارج نشده اند بهمین حالترواج داشته و تاحال نیز شعر هندوستانی عبارت از سرود ها و آغانی می باشد کهباساز یکجا خوانده میشود .محررين عرب میگویند که شعر مشتق از شعور است ، یعنی شعر نمایندهاحساسات و مشاعر شاعر میباشد ، اما امروزه بر خلاف آن نظریه داشته ومیگویند که شعر مشتق از ( شیر ) است و ( شير ) در لغت ( عبرانی ) غنا وصفحه (۲)سال اول - مجلۀ کابلشماره (۳)ساز را میگویند.انسانهاییکه در اوایل بساختن شعر آغاز نمودند غایۀ نهائی شان فقط جمع وتالیف آغانی و سرود هائی بود، که آنها را جمع و تالیف نموده ومثل که موسیقی راممارست مینمایند آنرا نیز زیر مما رست قرار دادند. و اگر بخواهیم علاقهعاطفه را در اینجا بنظم گرچه این نظم شعر یا موسیقی باشد بشناسیم در هر سهاین ها بيك لهجه وصدا و آواز منظمی برمیخوریم که این صدا و آواز را اگربلغت ایقاع شعر بنامیم معنی مطلب خوب تر و نزديك تر میرسد. و ایقاع ایندو چیز فقط برای تحريك وشورا ندن عاطفه میباشد و بس هر گاه مواضععاطفه را در اعمال خودها جستجو نمائیم تقریباً تمام آنها را مشبع از ایقاع می یابیم(درصورتیکه عاطفه را بقوت عقل محبوس و جلوگیری ننمائیم) چنانچه اگربحالت يك حزن عمیقی دچار باشیم، این حالت حزن ما به ایقاع شیون و گریهيك زن یا موسیقی بیشتر و عمیق تر می شود، همچنان در هنگام رفتار يك قطعهعسکری صدای موزيك عاطفه شجاعت را در عسکر تحريك نموده و می شوراندو تمام اینها دلیل بر این است که ایقاع لغت عواطف بوده ومللی که ممارست شعررا مینمودند فقط برای غنا وساز وحظ برداشتن عاطفه بود. چنانچه (الیادهومیر) نیز اشعار خود را بصورت غنائی در نزد یونانیها میخواند، و موقعیکهنهضت حالیۀ اروپا آغاز نهاد مهمترین عاملی که از ناحیۀ شعر باعث تحريك و پيشرفتآن گردید وجود مغنی هائی بود که در فرانسه نشأت یافته و برای مردم سیر وحالت اشراف و محبت شان را به نظم غنائی می خواندند.صفحة ( ٣ )سال اول ـ مجلة کابلشماره ( ٣ )( غلبهٔ عقل )در بالا گفتیم که در سابق عموماً شعر باساز و یا بآواز بلند خوانده میشد ،اما این را هم نباید نگفته بگذریم که یکدوره بر سیر شعر آمد که از حالتغنائی بیرون شده و مردم آنرا بدون ساز و آواز خوانده و می شنیدند و اینپیش آمد وقتی بر شعر واقع شد که عقل بر عواطف غلبه نموده و همان غایه و مقصوداولی که از شعر طالب معنی بودند نه ایقاع بمیدان آمده و معنی مقدم بر ایقاع گردید ،اما با وجود اینها می بینیم که خواندن شعر بیصدای بلند برایما لذت کامله نمی بخشد .زیرا همان طوریکه عقل از معنی مسرور میگردد عاطفه نیز باید از استماع و ایقاعآن مسرور و مبتهج گردد و از همان وقتی که شعر نخواندن آهسته رواج یافتهو از حالت غنائی افتاد . تکلف بلاغت دران جمع شده و بالاخر صناعت لفظیه کهعبارت از قواعد تشبیه و استعاره یا مجاز و غیره باشد بمیدان آمد و طبعاً عقلاز معانی بلند آن مسرور میگردید اما عواطف بحالت جمود باقی میماند چنانچهقصایدی که درین دوره ساخته شد همه را باید بآهستگی و سکوت مطالعه کرده زیراقصاید مذکور موضوعات تفکری را پرورش داده و ذهن را مشغول میکنداما با عاطفه هیچ سروکاری بهم نمیرساند و این خارج از وظیفه شعر میباشد .در حالیکه پیشتر گفتیم شعر لغت عواطف و بلکه حماست عواطف است و بهمینمناسبت و قتیکه ( ابو تمام ) بهترین و اجود ترین اشعار عرب را میخواستدر کتاب که سردست داشت داخل نماید پس از انتخاب اشعار مذکور آنرادر کتابش ضم نموده و کتاب را بنام ( حماسه ) موسوم ساخت حماست در لغتعربی احتداد و شدت و حرارت را میگویند در حالیکه عقل طبیعتاً بارد بودهو حماست ندارد ، بلکه حماست یکی از خواص عواطف است و از همین باعث استصفحهٔ (٤)سال اول ـ مجلهٔ کابلشمارهٔ (۳)که شعر متنبی را وقتیکه میخوانیم تأثراتیکه از خواندن آن برایما پیش میشود ما را وادار میسازد که بآواز بلند آنرا انشا نمائیم . زیرا شعر متنبی موضوعاتی را در بر دارد که عواطف را بشور آورده و مارا محظوظ میسازد . اما شعر ابوالعلای معری نسبت بوی خشک وجامد میباشد چه در شعر او موضوعات فلسفی مضمر است که مخصوص عقل میباشد ومیتوانیم آنرا مثل يك پارچه نثر بسکوت و آهسته گی بخوانیم ، و درینموقع معانی آن مارا متلذذ میسازد اما به عواطف هیچ تأثیراتی نمی بخشد ، اما معانی متنبی محتاج بهمان ایقاع میباشد که عواطف را تحريك مینماید ، زیرا متنبی باعواطف ما صحبت میکند و ابو العلاء برخلاف آن عقل ها یمارا مخاطب خود قرار میدهد .شعر آیندهطوریکه در بالا شرح دادیم هر گاه رای ما صواب باشد و شعر لغت عواطف است نه عقل در ابتدا نیز بمیل و خواهش عواطف خوانده می شد ، اما بعدها بواسطهٔ انتشار علم و معرفت عقل بر آن غالب آمده و شعر از حالت غنائی خارج گردید ، و باین علت معانی بلاغت مقام ایقاع را گرفت ! از روی آنها نمیتوانیم از سر این منطق خویش منحرف شویم ، بناءً علیه میگوئیم که شعر در آینده نسبت بحالت ماضیش خیلی پائین تر شده وتغیرات خواهد کرد ، چه عقل روز بروز برعواطف غالب آمده وعلوم جای آداب را خواهد گرفت ، وحتی بعضی ها درین تشائم خیلی مبالغه کرده میگویند که شعر در عصر ما مثل افسانه زائل خواهد شد ، و حالا ما دارای مزاج علمی شده ایم و در صورتیکه نتوانیم يك نظریهٔ آنشتین را در قصیدهٔ خود داخل نموده و موضوع را خوب برسانیم جز نثر برای ماوسیلهٔ دیگری برای تعبیر مقصود نمی ماند چه موضوعاتی را که نظریهٔصفحه ( ٥ )سال اول ـ مجله كابلشماره ( ٣ )آشيتين تعبير مینماید ، موضوعات علمی است كه ذهن آنرا قبول نموده اما هيچ يك عاطفه مارا تحريك نمينمايد ولی ما عقيده داريم كه این آشانم از حدود ممكن بیشتر رفته است زیرا تا موقعيكه انسان انسان است عواطف كاهی نمی میرد و در حاليكه شنيدن موسیقی مارا متلذذ می سازد همچنان از شنيدن غنا نیز محظوظ و متلذذ ميكرديم .ما نمیگوئيم كه شعر بحالت غنا عودت مینماید ، ولی ازين هم ناگزيريم بگوئيم كه عواطف انسان چنائيكه امروزه ثابت و تزلزل ناپذیر است همانطور تا وقتيكه ما محبت ميورزيم يا خشمگین می شویم و مسرور ميگرديم يامحزون می شويم ، عاطفه بجای خود باقيمانده و اینها مقام شعر را حفاظه مینمایند ، منتها اگر این مقام قدری از حدود خود انحطاط ورزيده باشد بواسطة غلبه عقل ومزاج علمی و انتشار قرائت ميباشد كه مقام ايقاع را پائین میبرد ، زیرا اگر شعری را بآهسته كی و سكون خوانده و بصورت غنائی نشنویم بدون استماع نميتوان قيمتی برای ايقاع قایل شد .اما در آينده حالت شعر چه خواهد بود ؟ جواب ابن سوال را ميتوانيم بصورت ذيل بدهيم . كه هر نهضتی دارای دو معین و پشتیبانی میباشد و آن تاريخ گذشته ها وطبيعت است كه نهضت مذكور باین دو چیز تكيه نموده وشاعر مودل شعر خود ابن دوچیز را قرار میدهد .مثلاً در اروپا نهضت جديد به خواندن اشعار شعرای قديم يونان آغاز نهاد ، وادبا تا مدتی ازين دایره بیرون پاننهاده واز قيود آن در همین آخرها پس ازينكه به طبيعت نظر انداخته وازان شعر خود را مستنسخ نمودند خود را رهانيدند ، همچنان شعرای عربستان ومصر نیز باستثنای قليلی ازادبای جديد سوريه ومصرصفحه (٦) سال اول ـ مجلۀ کابل شماره (٣)به تعقیب همان اشعاریکه در زمان جاهلیت شائع بود میروند . معین ثانی عبارت از طبیعت است و آن موضوع شعر در آینده خواهد بود و تاریخ نیز در آن دخالت خواهد داشت ، و شاید شاعر در حوادث ماضی و تطورات انسان و غلبه اش بقوای طبیعی و اختراعات ومخترعین و امثال آن تعمق وفکر نماید ، اما بواسطة عدم اعتمادش برقدما به ابتکار معانی جدیدی محتاج خواهد شد و باین علت همیشه ذهنش بطرف معنی مصروف خواهد بود نه ایقاع .خلاصهممکن است مطالبی را که در بالا ذکر کردیم بصورت ذیل خلاصه نمائیم :١ : شعر قدیم عبارت از غنا بود .٢ : بعد از انتشار خواندن و قرائت بآهستگی قیمت ایقاع از بین رفته و شاعر متکی بمعنی شد ؛ تا خواننده را در عوض همان قسمتی که در ایقاع از دست داده میباشد بمعنی مشغول سازد .٣ : بواسطة غلبۀ عقل برعواطف وعلم برادب قیمت شعر پائین رفت .٤ : شعر در صورتیکه لغت ادب شده نتواند و هم نتواند که عقل را مخاطب خود قرار داده دران رهنما پیدا کند طبعاً رو بانحطاط میرود .٥ : در صورتیکه شعر لغت عواطف باشد و این عواطف نیز همیشه ثابت است ، البته گاهی بکلی از بین نمیرود ، ولو از مکانت و قیمتش چیزی کسر شود .این است بعض ملحو ظاتی که در بارۀ شعر و آیندۀ آن نوشتیم .( مترجم عبدالرشید )صفحه ( ۷ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ۳ )كاهی كابلی۲( خطوط مسافرت و دوره تحصیل )نویسنده از دروازه کابل عقب این شاعر افتاده سعی خواهد کرد که از روی اشارات مبهم و مختصری که تذکره نویسان داده است خط سیر و گردش مجهول او را از دست نداده سایه وار دنبال او روان باشد در اواخر سن پانزده سالگی که آغاز سال شانزده عمر باشد شاعر ما از دیار خوش آب و هوای کابل دل کنده و رخت سفر بسوی دیار بدخشان بسته و در آنجا اقامت چند وقته اختیار کرده است و بقول خزانه عامره و تذکره حسینی حاکم بدخشان که در آنوقت عسکری میرزا بوده تمام خزانه خود را که مبلغ خطیری بود بوی بخشیده است اما شاعر کابل از همت بلندی که داشت قبول نکرده همه را دفعتاً پاشید این سخن تا اندازه از حقیقت دور بنظر می خورد زیرا زمانیکه شاعر کابل وارد بدخشان گردید کاروان عمرش مرحله شانزده سالگی حیات او را سیر می نمود و تا حال هيچ يك از جنبه فضلی در او دیده نشده اضافه برین اشعار و قصایدی که مدیحه آمیز باشد و در وصف این حکمدار سروده باشد هم تذکاری نرفته است که صله و جایزه شعر او باشد کمالات معنوی و مراتب و مدارج روحی را هم تا هنوز طی نکرده است که حکمران بدخشان بواسطه آن بزرگواری و مقام جمیل ارادت ایشانرا برگزیده چنین اکرامی در حق شان کرده باشد غیر ازینكه يك شخصى بي خانمان و مسافر و واجب الرعايه بوده همانقدر مبلغی که بدرد حضرتش میخورد منتهاصفحهٔ ( ۸ )سال اول - مجلهٔ کابلشمارهٔ ( ۳ )قدری اضافه تر تقدیم کرده وشاعر بلند همت کابل سرفرو نیاورده و دست ردبرسینه گذاشته است رویهم رفته بعد از مدت چندی که درینجا اقامت گزید ازراه ترکستان ومیمنه وارد هرات گردید و یک آن اولتر خدمت باشرافت حضرتمولانا جامی را یافته بحوضهٔ تعلیم وتدریس آن بزرگوار شامل گردید گویا اولیناطلاع و خبری که از تحصیل و اکتساب رسمی این شاعر شیوا بیان کابل در دستداریم شهر هری وسال هفدهٔ عمر وحوضهٔ تدریس وتعلیم عارف و شاعر قرن نهمهجری حضرت مولانا عبدالرحمن جامی است (۲) که مدت هفت سال و چند ماهدرنزد آن بزرگوار بدارالعلم هرات بخط تحصیلات علوم عالیه از قبیل علم فقه ،کلام ، حکمت ، منطق ، تصوف ، علوم ادبیه و غیره افتاده تا اینکه از برکت آناستاد بزرگوار حصهٔ کامل ومستوفائی ازعلوم عقلیه و نقلیه را مالك گردید وبقولصاحب ریاض العارفین از علوهمت و سموفطرتی که داشت روی بعلم باطن آوردهبتزکیهٔ نفس و تنزیه خاطر خود را مشغول نمود . بعد ازین مدت که بحضور اینعارف شهیر و غیره معاریف هرات بسر برد و استفاد های روحی و معنوی کردو ذخیر های ظاهری و باطنی اندوخت یکسره بسوی مملکت آباد و زرخیزهند شتافت .۳ : ( شهرت ادبی )شاعر کابلی پس از انکه از دربار شاعر پرور سلطان حسین میرزا و وزیر شعرنواز آن امیرعلی شیرنوائی وارد دربار آگره که مقرسلطنت باشکوه و مجللاکبر جلال الدین بود گردید و با شعرای آن دیار که بهترین رقبای شعرای پایتختبایقرا بودند درمیدان نزاع ادبی روبرو گردیده رقیبانه وجریفانه پنجه داد و در(۲) خزانهٔ عامرهصفحۀ (۹)سال اول - مجلۀ کابلشماره (۳)هرزمین غزلی ومضمونی طرح نمود شعرای متنعم وباطنطۀ آن دربار را بمشاعره واستقبال دعوت نمود تا اینکه ملك الشعرای پایتخت اکبری غزالی مشهدی شاعر مغرور وبلند پرواز اقلیم هند ازروی لطف ومحبت پیش آمده این رباعی خود را درحق او بگفت (۱) و درمصاف شاعری پیش او سپر انداخت . رباعی :کاهی بجهان نکته سرای چوتو نیست - شیرین سخنی وخوش ادای چوتو نیستکردی به سخن ربودۀ خویش مرا - کاهی چو من وکاه ربائی چوتو نیستوبواسطۀ غزلی که هر مصرع آن ملتزم بلفظ فیل است مشمول عنایت پادشاه هند گردیده صدهزار تنگه از خزانه شاهی دریافت وهمه را درهفته صرف مستحقان نمود (۲) وروز بروز شهرت ادبی وقدرت سخنوری این شاعر توانا وبا اقتدار کابل بدرو دیوار دربارمجلیل وشاعر پرور هند تابش مینمود تا اینکه پادشاه هند حکم کرد هرگاه شاعر کابلی بحضور قدم رنجه کند هزار روپیه بصیغه پایمزد در هرنوبۀ آمدن خود از خزانه سلطنتی بازیافت دارد (۳) وشاعر بلند فطرت کابل ازین جهت از دربار ومقام سلطنتی کناره گرفت (٤) ودنیای ظاهر را پشت پا زده بادل آرام وخاطر مطمئن بکنجی نشست وجهانی را درخود ملاحظه نمود .( ٤ ) ( شاعری )قبل از مسافرت بدخشان و هرات ورسیدن بحضور مولانای جام اشعاری که زادۀ طبع این شاعر نازك خیال کابل باشد در تذکره ها دیده نشد و اگر احیاناً سروده باشد باطومار روزگار پیچیده شده که امروز از وجود آنها خبری نیست(۱) عرفات(۲) خزانۀ عامره(۳) خزانۀ عامره(٤) خزانۀ عامرهصفحه ( ۱۰ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ۳ )در مدت اقامت چندین ساله هرات وحیات محصلانه و شاعرانه که دران دیار بسربرده است اشعار و ابیاتیکه رسماً دلالت بران سالهای عمر و روزهای اقامتشاعر بکند حاضر آتذکرها سراغی نداده اند فقط از چهار فرد مختلف المضمونشاعر از روی وزن و روی و قوافی معلوم میشود باستقبال شعرای هری ومعاصرین مولانا جامی از قبیل شیخ احمد سهیلی خواجه عبدالله مروارید و مولاناآصفی وغیره سروده است که در برابر غزلیات کامل شعرای هرات که در تذکرهدولت شاه سمر قندی ضبط است تنها حکم چهار فرد مختلف الشکل را داشتهکه آنهم به چهار کتاب معینی که خریطه جواهر و گلستان مسرت و تذکره حسینیو خزانه عامره باشد مسافرت کرده است و از اشعار شاعر کابل مقدار قلیلیدر دست است که نسبت به شهرت ادبی و قدرت سخنوری آن ارباب تذکرهتوجه بضبط اشعار او نکرده اند و حتی ازان مسابقه های شور انگیز این شاعربدربار اکبر تماماً صرف نظر كرده يك فردی هم ازان زمینه ها بدست خوانندهنمی دهند .اما از چند بیت موجوده او معلوم میشود که طرز شعر و سبك شاعری اوهمان سبك مطبوع و دلکش هند است که از با بافغانی شروع وبناصر علی سرهندیخاتمه یافت ولی این شاعر که پرورش یافته آب و هوای معطر و مناظر زیبا و خیالآلود و دامنه های پر گل ولاله کابل است همین طرز لطیف هند را هم لطیف ترساخته لطافت خیال و معنی را چنان در قماش زیبای الفاظ پیچیده است که از برخیابیاتش لطیف ترین بوی گل و عطر را انسان استشمام می نماید و بطور افکار دقیقو صمیمی و تهیجات روحی خود را با يك خلوص بي آلایش و شفاف غیر قابل تقليدتجسم می کند که خواننده مثل اینکه بغتة از خواب بیدار شده ملتفت میشودصفحۀ (۱۱) سال اول ـ مجلۀ کابل شمارۀ (۳)که شاعر عوض اینکه چنگ بتارهای بربط شاعری زده باشد با الیاف قاب او بازی میکند .(٥) ( وفات و مزار شاعر )در قسمت قبل دیدیم شاعر کابل از مراتب درباری و تشریفات سلطانی خسته شده از دربار کناره گرفت و گوشۀ آرامی اختیار نمود اما بقول صاحب مفتاح التواریخ یک چندی بابهادر خان برادر خان زمان که منتها دلجوئی و خاطر خواهی شاعر کابل را مینمود در بنارس بسر آورده بعد ازان بآگره آمد و باقی ایام سیاه و سفید عمر را دران دیار بپایان رسانید تا اینکه بتاریخ دوم ربیع الثانی سنه ۹۸۸ به عمر یکصد و ده سالگی بدرود زندگانی نمود و در روز مرگش تمام اعیان و اکابر آگره حاضر بوده مدفنش که آخرین منزل راحتی و ابدی اوست در جوار دروازۀ ( مدار جای ) قرار گرفت و مولانا قاسم بخاری که از شاگردان حضرتش بود تاریخ وفاتش را در الفاظ (رفت ملا قاسم کاهی) یافت و میر یوسف استرآبادی از عبارت ( خوش طبع ) و مولانا عارفی ولد مبارک مصرعی : زجهان رفته قاسم کاهی را مادۀ تاریخ وفات قرار داد و شیخ فیضی دکنی چنین انشا نمود : تاریخ وفات سال و ماهش جستم ـ گفتا دوم از ماه ربیع الثانی که همین بیت آخرین برلوح مزار شاعر منقور و مرقوم گردید و ازین قرار تاریخ تولد شاعر در سنۀ ۸۷۸ هجری قرار میگیرد .(٦) ( آثار و اشعار شاعر )از آثار منثور شاعر کابل غیر از سه رساله که بنام قاسم کابلی خوشبختانهصفحه ( ۱۲ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ۳ )درین اوقات بد ستم افتاد دیگر اطلاعی از روی تذکرها و غیره مآخذ و مداركدستگیرم نشد که بدان رجوعی میکردم و درین باب بدقت چیزی مینوشتم اینسه رساله خطی که نزد بنده موجود است بنام مولانا قاسم کابلی اختتامیافته ولی باز هم اطمینان کلی نداشته در وقت نگارش این فصل متردد بودهاضطرابم دامن میگرفت تا اینکه دوست مکارم آقای قاضی زاده مبشر این قضیهواقع شده عین همین سه رساله را در اثر تتبعات ادبی خود بنام قاسم کاهی کابلیدریافته اند و ما ازین اطلاع نفیس شان خوشوقت شده اکنون بکمال جرئتاین سه رساله که شرحش بقرار آتی است از آثار شاعر کابل و راس المال هایادبی او میشناسیم این سه رساله که بشاعر کهن سال کابل منسوب است در يكوقایه واقع شده رساله اول در علم عروض وقوافی رساله دوم در معانی و بیانرساله سوم در نقد الشعر وقرض الشعر و سرقات ادبی است این اثر نفیس یاد گاراواسط سلطنت جلال الدین اکبر است که مولانا قاسم کابلی در قریه تونكپشاور از نگارش آن فارغ شده است سابقاً در قسمت های قبل دیدیم که شاعر کابلاز هرات به هندوارد گردید و زمانی ملتزم دربار اکبر بوده و بعد از چندی از دربارکناره گرفت و مدتی هم با بهادرخان در بنارس زندگی بسرمی برد تا اینکه دوبارهبه آگره آمده و آخرین روز عمر خودرا بآن دیار خاتمه داد . گمان میکنم شاعرکهن سال کابل زمانیکه در بنارس زندگی بسر می برد بطور گردش و تفرج بهپشاور آمده و بقريه تونك که قصبه افغانها واكثراً قوافل و مسافرین کابل در آنجاآمد و رفت منزل و سکونت داشتند بجهت کشش قومی و هموطنی مدتی در آنجابوده و این اثر نفیس را در انجا تمام کرده و از خود اثری بیاد گار گذاشته انداین اثر نفیس از کتبی که تا حال درین زمینه نگارش یافته و مخصوصاً آثار دورهصفحه (۱۳) سال اول - مجله کابل شماره (۳)متأخرین است از قبیل حدایق البلاغه طبع هند و پنج رساله عبدالواسع هانسوی و چهار گلزار یوسفی وابد البدائع و قطوف الربیع شمس العلما طهرانی و غیره این اثر نفیس کامل تر و مبسوط تر است ، زیرا اولا عبارات واسلوب نگارش باندازه سلیس و روان است که انسان گمان میکند دیروز نوشته شده باشد ثانیاً امثال و شواهد از ادبا و شعرای میآورد که همه آنها ائمه فن و آیات کبری بلاغت وفصاحت بوده اند ثالثاً از وجود شعرای دوره اکبری که بیشترش را منسوب بافغانستان میداند از قبیل آتشی قندهاری و هاشمی وغیره اطلاع مفصل و جهان قیمتی میدهد .رابعاً برای مدارک و مأخذ خود بهترین کتب را از قبیل ترجمان البلاغه فرخی حدایق السحر وطواط بلخی والمعجم قیس رازی و معیار الاشعار طوسی و عقود الجمان سیوطی و کتاب الصناعة و كتاب البلاغه بهرامی سرخسی و غیره را در دست داشته . خامساً در قید تاریخ و مولف آن هیچ جای شك و تردیدی نمی گذارد ، زیرا با دقت تمام در پایان رساله خود می نویسد :تمام شد رسایل این احقر العباد قاسم کابلی بتاریخ بیست و هفتم صفرالمظفر روز پنجشنبه سنه ٩٧٦ هجری نبوی صلعم در قصبه تونك پشاور در عهد محمد اکبر شاه پادشاه غازی ادام الله تعالی اقباله .سادساً به حواشی آن نیز نکات و مطالب جالب دقت از قبیل حل کردن بعض رموزات لغوی و اصطلاحات ادبی و قطعات شعری و پارچه های نثری شاعرانه دیده میشود . درینموقع و شکم آمد كه يك بيت آنرا که در صنعت تخیل مثال میآورد نهفته بگذارم .بسکه در آغوش گل ها شیشه شبنم شکست - مینماید در نظرها چشم عينك دار گلصفحه ( ١٤ ) سال اول ـ مجلۀ كابل شمارۀ ( ٣ )ولی متأسفانه كه از آخر كتاب يك دوسه ورق آن افتاده اما نه آن جائیكه تاريخ كتاب را با خود برده باشد و تاريخ اختتام كتاب معادل است بسالهای اواخر عمر و گوشه گيری شاعر ماكه در بنارس و پشاور و غيره نواحی هند زندگانی داشته است.( اشعار )ديوان مرتب ومستقلی كه حافظ و نگهبان تمام ابیات واشعار این شاعر کهن سال وموسفيد بوده باشد ملاحظه نشد حتی از وجود دیوان او در تذكره ها اشارتی نرفته است ولی بعید می نماید كه اين شاعر شهير بآن شهرت عالم گير و توانائی خاطر وسر شاری طبع ونیروی پنجه كه معروف وممتاز روزگار خود بوده ديوانی يا مجموعةً از اشعار نداشته باشد این دو سه بیت ذیل كه مشت نمونة خروار و نماینده سبك متين اوست از تذكره ها وغيره سفائن شعری اقتطاف و انتخاب نموده درینجا نقل نموديم :تا كشندت خوبرويان در بغل ـ همچو شیشه با درون صاف باشایكه پا می نهی براه طلب ـ گر ز بد بگذری نكو كردیمركب سعی خویش را ميران ـ تا بجای كه جمله او گردیگاهی رهی بكعبه مقصود هر كه يافت ـ ديگر نه بست توسن همت به ميخ ازچشمه كه میزاید ازین خاك دان ـ اشك مقيمان دل خاك داننرگس شهلا نبود هر بهار ـ آنكه بر ويد به لب جويبارچشم بتان است كه گردون دون ـ برسر چوب آورد از گل برونازین سه فرد فوق معلوم می شود كه شاعر پير و كهن سال کابل، در پایان روزهای سفید عمر وپیرانه سری وقتیكه از عالم ظاهر وجسم کناره گرفت ورو بحضرت کعبه دل وجان آورد این ابیات را سروده باشد زيرا پخته گی کلام ومتانتصفحۀ (١٥)سال اول – مجلۀ کابلشماره (٣)اسلوب وصحت معانی که محصول بادۀ بی خمار عشق حقایق و بدست آوردن زندگانیحکیمانه که انتهای آرزوی بشر است ازان پدید و آشکار است و یقین میرود کهبرهمین وزن و پخته گی کلام و اسلوب بیان که مناسبتی از روی وزن و بحر به مخزنالاسرار نظامی و مطلع الانوار خسرو دهلوی و از روی معنی و پخته گی کلام بهاشعار حکیمانه حکیم سنائی غزنوی و رباعیات حکیم عمر خیام لوگری دارد اثر مستقلیداشته است که متأسفانه غیر از سه فرد فوق ما بقی آن در تذکره ها و سفائنو مجموعۀ شعرا ملاحظه نگردید.سرور گویااز انجمن ادبیامروز روز گار کمال است و کار عامخرم کسیکه گشت درین عصر یار عاماین گلشن آب میخورد از چشمۀ سار خضرهرگز نشد دو چار خزان نو بهار عامهر دم خورد ز نخل برومند او ثمرمسعود ملتی که شود آبیار عاممقبل کسیکه پرورد این نونهال فضلاقبال و عز و جاه بود برگ و بار عامعاقل نمیکند بجهان اختیار جهلزانرو که شرط عقل بود اختیار عامسودی نمیکند بجز از علم هرچه هستسودای دیگری عبث ای هوشیار عامخصمی باهل علم بعالم کسی نکرددارند دوست خلق جهان دوستدار عامبر اعتبار خلق جهان نیست اعتبارباشد گر اعتبار بود اعتبار عاماز منزلت بدیده کند جای مردمشچون سرمه هر غبار که هست از دیار عامفانی شود ز گردش ایام هر چه هستباقی بود همان اثر پایدار عامکوه گران سبک رود از جای چون صدازور آورد چو بر دل سنگش فشار عامصفحه (١٦) سال اول ـ مجله کابل شماره (٣)گاهی بود به پله قدرش وقار کوه سنجیده اند لنگر کوه و وقار علمسرسبز میکند چو چمن فیض نوبهار جاری بهر دیار که شد چشمه سار علمخوشبخت ماتی که بغواصی طلب آرد بچنگ گوهر فیض از بحار علمبوده است عیش و عشرت عالم زعالم و فضل عبید و برات نیست چو لیل و نهار عامتا باخبر شوی زحقائق بعلم کوش پنهان هرچه هست بود آشکار علمگردد علم بجمله عالم چو آفتاب روشن دلی که یافت بدهر اشتهار علمیاجوج جهل نشکندش تا بروز حشر سد سکندر آمده روئین حصار علمتاثیر زشت جهل بود از قرار عقل در سینه گر دلت نبود بیقرار علمعلمت کند بهر دو جهان سعد و نیکبخت باید بروزگار گزینی شعار علمجهل سیاه روز نشاند بخاک مرگ گیرد اگر بدست کسی ذوالفقار علمفرمانروا بود بجهان عرش تا بفرش دارد جهان بزیر نگین تاجدار علمسیم و زرت چه سود نماید بحال جهل دارا ئیت خوش آنکه نمائی نثار علمدر وی نکرد رخنه خرابی بهیچوجه در دهر هر بنا که بود استوار علمخم میکند زبار ندامت به پیریت گر در جوانیت نکنی کار و بار علموقت از برای علم مقرر نکرده اند آری نکرده اند بوقت انحصار علمعلمت اگرچه پیش بود بیشتر طلب باید کشید تادم مرگ انتظار علمخواهی که بر کنار نشینی ز حادثات اینک بیا بیا بنشین در کنار علمکمتر ز گردگان شمرد گنبد سپهر عالم ندیده است هنوز اقتدار علمدر پرده خفاست چها و چها هنوز کین علمها کسی ننهد در شمار علمصورت پذیر کی بود از اقتدار جهل نقش شگرف خامه صورت نگار علمگلنها دمد سراسر صحرای سینه اش در هر دلی که ریشه کند خار خار علمصفحه ( ۱۷ )سال اول - مجله کابلشماره ( ۳ )عریان علم و فضل نشینی چرا بپوش آن جامه که بافته ار بود و تار علمبیهوده و عبث نکنی ترك او ز جهل خالی مباد مملکت از گیر و دار علمداغ ندامتش نرود تا بروز مرگ چون لاله هر دلی که شود داغدار علمعلمت شود بهر دو جهان یار و غمگسار یکچند روز اگر تو شوی غمگسار علمسر سبز تا بمحشر بود نخل باغ او آب حیات کرده روان جویبار علمفرمان همین بظلم دهد حکمران جهل جز عدل پیشه نکند شهریار علمجهل است سر بسر همه عیب و تمام شر در کارهای خیر بود انحصار علم( مستغنی ) ای بطبع تو نازیده علم و فضل برخامه تو ختم بود انتشار علممخمس اعظمیبر غزل استاد سخنور مستغنیعصر نو است و دوره علم و هنر کنون تخنیک گشته مایه فتح و ظفر کنونفن عروض و قافیه شد بی اثر کنون حیف است وصف آن لب همچون شکر کنونهیچ است حرف تنگ دهان و کمر کنونمصروف سجع و قافیه ای خوش سخن مباش وز هرچه لازم است بگو بی دهن مباشاز زحمت بدیع و بیان در محن مباش در فکر سرو قامت و سیب ذقن مباشحاصل ازین نهال نگردد ثمر کنونتشبیه سرو و قامت جانان خیال محض تیر و کمان ابرو و مژگان خیال محضسحر نگاه و جادوی چشمان خیال محض لعل لب است و گوهر دندان خیال محضمی جوی کان لعل و نشان گهر کنونصفحه ( ۱۸ ) سال اول ـ مجلۀ کابل شمارۀ ( ۳ )تکرار ساغر و قدح و جام چشم چیست افسون و فتنه و می گلفام چشم چیستمخمور و مست و کشته ناکام چشم چیست عناب لب چه باشد و بادام چشم چیستباید نمود ازین همه صرف نظر کنونفکر تو در خطاست مدام ایغریق و هم رو بر صواب یکد و سه گام ایغریق و همسیر سفائن است بکام ایغریق و هم گرداب غبغب است کدام ایغریق و هملازم نباشد این همه دوران سر کنونامروز مقتضی نبود کار پارسال کاری بکن که خوش گذرد بر دیار سالمضمون دور کهنه و مود پرارسال تشبیه و استعاره چندین هزار سالبگذار و شعر گوی بطرز دگر کنونبر خیز سعی جهد بکن بهر کار و بار سرمایه ها ذخیره کن از دشت و کوهسارهرگز مرو بجادۀ پستی و ننگ و عار راهیکه پی سپر شده چندین هزار بارراه دگر بگیر و ازان در گذر کنوناز کیمیای مهمل پیشین اثر مجوی بیهوده صرف عمر مکن در بدر مپویبگذار مهملات بود بسته در بروی بگذشت و رفت قصه ماضی دگر مکویمستقبل است و حال و زمان معتبر کنونتا گشته شهسوار سخن ویکتور هوگوی خلقی براه والتر و گوته بجستجویاکنون که زاده است ادب شعر تولستوی گر عاقلی نسب منا از حسب بگویعلم است و جهل مایۀ عیب و هنر کنونهر کس بطب عصر خبر دارد ای حبیب وز شیمی و فزيك کمی بهره و نصیبپرسد که فصد گوچه اثر دارد ای طبیب هر عصر اقتضای دگر دارد ای لبیبتوپ و تفنگ برده ز تیر و تبر کنونصفحه ( ۱۹ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ٣ )امروز عصر سائنس بود دور برق وتار ريل و جهاز وموتر وتانك ست روی کارتو هم بکن بنو بت خود ای عزیز کار لازم بود مناسب هر عصر کارو بارعصر دگر بود تو و کار دگر کنوناز قول اعظمی باديب سخن بگوی گل کرده شعر نغز تو در طبع من بگویگویا چو باحمام بغبار ز من بگوی اهل سخن هرانکه بود دروطن بگویمیگو بوصف اهل وطن شعر تر کنوناز مشاهیر تاریخی وطنسید جمال الدین افغانی( ٢ )در سال ۱۲۸۰ هجری قمری سید از کابل روانه خاك هند گردید ، حکومتهند ازوی پذیرائی و استقبال مجللی نمود ، منزل عالی وهمه گونه وسایل راحتیبرای وی تهیه کردند ولی چون حکومت مشار الیه شخصیت بزرگ و خیالاتبلند او را میدانستند لهذا دائره آمیزش و تعلقات ویرا با اهالی بومی آنجا محدودو پس از اقامت یکماه وسایل سفر و حرکت او را آماده نمودند .سید روانه سویس گردیده از آنجا بمصر تشریف برد . مصر بآن تازه گیتحت استیلای اقتصادی حکومت برطانیا در آمده بود . سید در جامع اظهر اقامتگزین شده حوضه درسی قایم و طالبین مصری بوی مراجعه نمودند .فضلای مصری بصحبت او مرتباً حضور یافته از وی در مضامین مختلفهکسب استفاده می نمودند .صفحه (۲۰) سال اول - مجله کابل شماره (۳)سید اوقات خود را منقسم بساعات مخصوص تدریس طلبه ، صحبت فضلاء و شائقین مجلس وعظ ومباحث مذهبی وسیاسی ساخته بود .سید مخصوصاً ازجمله تلامیذ و دوستان خود عده را که مستعد تر میدانست بتنویر افکار وتنقیح اذهان شان میکوشید تا برای آینده مصر کفایت ولیاقتی بسزا داشته باشند . همچنان در محضر عامه از معایب جهل ونواقص اداره مملکت ازضرر سلطه اجنبی بوسیله خطابه ها تنقید واذهان را بآن متوجه میساخت .آخراً از نطقهای غرا و آتشینیکه دایر بسیاست خارجه وسوء اداره داخله می نمود اسباب تشویش حکومت محل شده مترصد بودند که برای اخراج سید موقعی بدست آورند .اتفاقاً در همان روزها کشیشی از نصرانیان مجذوب فرمایشات سید شده بدست وی اسلام آورد ، اقوام عیسوی مقیم مصر بمعارضه برخواستند ، مسلمین آنجا بدفاع قیام نمودند ، خدیو مصر موقع را غنیمت دانسته از طول اقامت سید معذرت خواست .سید پس از مرور دوماه یا کمتر درصورتیکه از افاده دروس مستقیم ونطقها و خطابه های غرا ومؤثر خود قلوب چندین اشخاص مستعد مصری را حساس و افکار شانرا منور ساخته بود بطرف استانبول مراجعه فرمود ، دوستان وتلامیذ مصریش ما یلزم سفر اورا تهیه و بمشایعت مجللی اورا وداع کرده ضمناً بدوستان ومندوبین خود شان باستانبول نوشتند که مراقب خدمات سید بوده و از فیض حضورش استفاده نمایند .سید وارد استانبول شد بعض رجال واشخاص مقیم آنجا نظر بمعرفی وتوصیه مصری ها باستقبال او شتافتند ولی عالی پاشا صدر اعظم تورکیه که بحالات سیدصفحه ( ۲۱ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ۳ )خوبتر سابقه داشت مقدم از همه باستقبال و پذیرائی سید جمال الدین کوشیده مقام و منزل عالی و همه گونه وسایل راحتی برایش تهیه کرد .صحبت های چند روزه و فیض افکار و فرمایشات سید جمال الدین ، عالی پاشاه صدر اعظم را چنان واله و مفتون ساخته بود که معزی الیه وجود آن سید عالی را بهترین مربی برای خودش یافته حتی هیئت وزرای تورکیه را نیز بوی معرفی و در سلك مخالصینش داخل کرد تا باین سلسله آخراً تمام اشراف و اعیان درجه اول تورکیه تعلق و رابطه مخصوصی به سید پیدا کرده قوه ناطقه سحر آفرین و جاذبه کلام سعادت قرینش همه را به پیروی افکار و احترامش تسلیم میداشت .با اینکه در اوایل ورود زبان تورکی را کمتر محاوره توانسته و بزبان عربی صحبت میداشت ولی کمی از اقامت او نگذشته بود که در ان زبان بقدری ماهر شد که صفای ناطقه و بلاغت کلام و لهجه را بپایه عالی رسانید .وزراء و اشراف تورك دایماً در مجالس سید حضور رسانده از فیض صحبت وی متمتع و از افکار و خیالات بلند او مستفید میگردیدند ، عالی پاشاه و وزراء در غالب امور مهمه کشوری و مطالب سیاسی از وی استشاره و هدایات او را محترم میدانستند .سید در مدت اقامت به تصحیح افکار و تنویر اذهان بسی اشخاص و رجال درباری و غیره میکوشید .و الحاصل سید افکار بلندی را نسبت باصلاحات مهمه امور داخلی و تنظیم اداره و تعین خط مشی سیاسی دولت و اصلاح معارف آنجا بدولت و اولیای امور پیش نهاد و تلقین می فرمود .آخراً عالی پاشاه صدر اعظم بمقصد اصلاح امور معارف وی را بعضویت انجمنصفحه (۲۲) سال اول - مجله کابل شماره (۳)معارف باب عالی منصوب و رسمیت این مقام را از حضور سلطان برایش حاصل کرد.سید در مدت قلیلی باصلاحات معارف آنجا موفق شده و يك سر و صورت تازه و جدی بآن بخشید، طرز تحصیل و مواد پروگرام را تغیر داده يك طریقه خاص و مواد موزون و معقولی را مقرر نمود، کلاس های فنی را ایجاد کرد، در مجامع علمیه نطق های غرا و خطابه های پر جوشی دایر بمطالب علمی، صنایع، اقتصادیات، تجارت، اتحاد مسلمین، مصائب و مشکلات مشرق و غیره ایراد میفرمود.مهمترین خطابه ها و کنفرانس های وی در اثر درخواست رئیس انجمن علمی آنجا بود که در يك محفل خیلی محتشم و بزرگ که تمام نماینده ها و مامورین دولتی و اشراف و علمای مملکتی حضور داشت آنرا بخیلی عظمت و اقتدار ایراد فرموده موجب تحسین و تمجید واقع گردید.رفته رفته حسن شهرت وی در تمام اقطار ترکیه نفوذ کرده اهالی برای شنیدن خطابه ها و فرمایشات سید بباب عالی می شتافتند و سید هم اوقاتی را برای افاده عموم معین کرده بلا فاصله باعطای کانفرانس ها و اجرای مواعظه می پرداخت، اهالی ترکیه واله و مفتون فضایل و کلام سحر آفرین سید شده همیشه بدور او مجتمع و از وی مدح، و تمجید می کردند. خطابه های او را (سحر القلوب) نام نهاده بودند.شهرت و نفوذ سید و جلب آنهمه احترامات اهالی نسبت بخودش آخراً آتش رشک را در قلب شیخ الاسلام مشتعل نمود، زیرا موقعیت و نفوذ شیخ اسلام بکلی نزد اهالی ساقط شده مردم در انجاح حوائج دینیه و علمیه بسید جمال الدین مراجعه میکردند و سید نظر باقتدار موقعیت خویش حقوق اهالی را از اتلافصفحه (۲۳) سال اول ـ مجله کابل شماره (۳)صیانت می نمود لهذا شیخ الاسلام همدستی بعضی از حاسدین دیگر شاه را نسبتبسید مشوش ساخته وجود او را در انسرزمین موجب فتنه ومضر حال حکومتقرار دادند سلطان هم که هجوم احترامات اهالی را بطرف سید دیده و مطلع بوداز غمتلنه اندیشیده مجبوراً از سید در خواست نمود که برای برطرف شدناجتماعات و هنگامه مردم چند روزی از استانبول کناره گیرد.سید در اول سال ۱۲۸۷ قمری دوباره عازم مصر گردید و می خواست درینسفر صرف بتماشای آثار قدیمه و مبانی مهمه و تاریخی مصر پرداخته بمسايل داخلیآنجا تعلقی نداشته باشد و هم نمی خواست اقامت وی در انمملکت زاید از چندهفته بطول انجامد. بعد و رودش بمصر باریاض پاشا دوستی وی اتفاق افتاد ،ریاض پاشاه خیلی با احترام و تکریمش کوشیده بدلجوئی و تشویق او بمقصد طولاقامتش صمیمانه میپرداخت. تا سید بدون اندیشه وتشويش كما في السابق بإفادة اهلمصر مصروف و مملکت را از وجود خود مستفيد سارد ، وسائل خوش گذرانیو راحت سید را هم ریاض پاشاه بدرستی وارسی کرده ماهواره هزار غروش مصریخرج جيب برایش تعین نمود.سيد بدواً مدرسة علمی دایر کرده از معقولات و منقولات بطالبین درانمدرسه درس میداد و عادتاً در مجامع و محافل عامه اجرای وعظ و خطابه هممیفرمود .علاوتاً درین مرتبه سید تأسيس يك انجمن سياسي و يك حزب ملی را برای مصر نيزلازم دانسته لهذا از دانشمندان و فضلای مصری انجمنی بنام حزب وطنیتشکیل داد .مواد عمده پروگرام این انجمن حاوی مطالب اصلاحات امور داخلی و حريتصفحه ( ٢٤ ) سال اول ـ مجلهٔ کابل شمارهٔ ( ٣ )سیاسی و اقتصادی مصر بود . رفته رفته موقعیت حزب وطنی ترقی یافته افکارتازه و جدی ازان بممالکت نشئت نمود ، مخصوصاً منافع خارجه مورد تنقید واقعگردید ، مستر کلادستون معروف رئیس الوزرای انگلیس بمدافعه برخاستهاخراج سید را از حکومت مصر تقاضا کرد ، چون بآن تازه گی توفیق پاشاهبجای ریاض پاشاه دوست جمال الدین منصوب شده بود این خواهش را پذیرفتهامر باخراج سید داد .سید در سال ١٢٩٤ قمری روانهٔ هند و بیکی از شاگردان افغانی خودابو تراب نام وارد حیدر آباد دکن گردید . حکومت حیدر آباد از وی احترامو پذیرائی نمود ، فضلاء و شائقین عرفانی از هر طرفی بوی مراجعه و از فیض صحبتاو مستفید میگردیدند . ضمناً سید کتاب ( نفی مذهب دهری ) را در آنجابزبان فارسی تألیف کرد .بعد از خروج سید که حزب وطنی وسائر دوستان سید متدرجاً هنگامهٔضد اجنبی را برپا کرده بودند در بموقع واقعات مصر بکلی شدت پیدا کردهحکومت برطانی را دوچار مشکلات ساخته بود ، حزب وطنی بمقصد صحت ادارهامور ونظم انقلاب خود شان کتبا از سید تشریف آوری او را درخواست نمودندولی حکومت برطانی ملتفت شده سید را بفوریت بکلکته جلب وتوقیف نمودند .خبرتوقیف سید بیشتر در روح احرار مصری مؤثر واقع شده معاملهٔ شانبا خارجی بجنگ منجر شد ولی حکومت برطانی در بحال از جنگ کردن ترددداشته مجبوراً بسید جمال الدین مراجعه نمود که وی این قضیه را بین مصر و برطانیاصلاح نماید .سید زاید از مقدور مصر مقاومت شانرا دیده و دیگر منفعتی که ازان انقلابصفحه (٢٥) سال اول ـ مجله کابل شماره (٣)بمفاد مصريها تصور کرده نمیتوانست لهذا چنین پیشنهاد نمود که برطانیها بعضیامتیازات خودشانرا که صدمه بر وحیات مصر و احزاب وطنی رسانده بتواند آنرالغو و معارف مصر را آزادی تمامی باید ببخشد ، مصريها هم باین شرایط و انزاد چندمواد جزئی دیگر حاضر شده و بالاخره صلح بین مصر و برطانی قائم شد یکنفرمورخ انگلیسی در کتاب معروف خود که موسوم به (واقعات سال ١٨٧٩برطانیها و مشرق) است حالات پر افتخار سید را بايك نگارش صاف و بی آلایشنوشته ضمناً میگوید که : اعم از موقعت بلند و خیالات عالی این فیلسوف روزگارکه ملل بزرگ را باحترام خود مجبور کرده بود مخصوصاً بمات انگلیس يك حقیدارد زیرا در وقعات سال مذکور بین برطانيا ومصر جمال الدین بهترینکوششی را بخیر ومنفعت طرفین ابراز نمود ، یعنی اگر برطانیها مجبور بمحاربهمی شد در سیاست عمومی مشرق که بآن تازه گی اشنا شده بود خساره مند میگردیدو همچنین اگر مصريها تن باین حرب میدادند دیگر نمیتوانستند قد خود رادرعالم بلند کنند .والحاصل پس از خاتمه یافتن وقایع مصر حکومت انگلیس بسید جمال الدیناجازه داد که هر جا میل دارد برود ، سید از بندر گاه کلکته مستقیما روانه لندنشد ، چون شرح حالات و خیالات عالی او را جراید انگلیسی قبلاً نوشته بودندمعروفین شهر ورود او را انتظار داشته بوقت تشریف آوردنش از طرف معززینولاردهای معروفه وفضلای شهر و جمعیت های علمی استقبال خوبی شده از طرفبلدیه شهر برایش منزل و وسایل راحتی معین گردید ، اهل فضل و شوقمندانعلوم همواره بحضورش مشرف شده از وی استفاده می نمودند ، بعد سید میلفرمود که چیزی از علوم نظامی در آنجا تحصیل کند لهذا بیکی از مدارس نظامی آنجاصفحه ( ٢٦ )سال اول - مجله کابلشماره ( ٣ )شامل شده در کمی مدت بهترین تحصیلی نموده توانست ، عجب تر اینکه نظریاتو تطبيقات خود را بآن افزوده همان علوم را تا چندی باهالی آنجا تعلیم میداد .مجامع علمیه لندن در کانفرانس های بزرگ او را دعوت و بایراد نطق هاوخطابه ها بمقصد استفاده عموم تكليف میکردند ، سیدار نطق های غرای خودکه بخود زبان انگلیسی ایراد میفرمود سامعین را مات و مبهوت فضایل و فصاحتخود ساخته بود ، رجال معروفۀ لندن اعم از معروفین داخلی و خارجی بحضورسید تعلقات خاصی داشته اکثراً وی را بمنازل خود شان دعوت میکردندبا آنحال سید از سودای مشرق آسوده نبوده با نماینده های دول مشرقی مقیمآنجا علایق خصوصی داشته ، راه و رسم پولتيك غربی را بآنها می آموخت ،از انجمله پرنس ملکم خان معروف سفیر ایران بود که از فیض مصاحبت سیدخیلی استفاده کرده بالاخره بايك خيالات عالی و افکار بلند بمقصد اصلاحات کشورفارس پیشنهادات مهمی بپاد شاه و مملکت خود تسلیم داشته آثار خوبی نوشت .بعد از اقامت چند وقته سید بعزم سیاحت خاک فرانسه از لندن خارج شدهوارد پاریس گردید علما ومشاهیر فرانسه از وی احترام و پذیرائی خیلی زیادیکردند اتفاقاً سید در آنجا شاگرد معروف خودش « شیخ محمد عبده » استادسعد زغلول فقید را ملاقات کرد .سید جمال الدین در سر زمین آزاد فرانسه خوب تر میتوانست خدمتی بعالم شرقنماید لہذا بعضی دوستان و تلامذه مصری خود را جمع کرده بوسيله آنها بابمراوده را با مصر مفتوح ونخست انجمنی بنام عروة الوثقی در پاریس تاسیس کردكه يك شعبه بزرگ آن مطابق پروگرام سید در مصر دایر شده مصروفخدمت بودند ، مقصود این انجمن غالباً اتحاد مسلمین و آزادی مشرق زمین بود.صفحه ( ۲۷ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ۳ )مجله هم ازین انجمن در پاریس بنام عروة الوثقی بقلم خود سید انتشار می یافتکه مرتباً هژده نمره آن بطبع رسیده و در بعضی بلاد مشرقی شایع شد .چون این مجله مخصوصاً بسیاست استعماری حمله میکرد ، حکومت برطانیادخول آنرا در هند سخت قدغن کرده حتی در بنادر عرض راه هم موردسانسورشدید واقع گردید .سید برعلاوه این مجله راجع بمسايل پولتیکی مشرقی مثل ممالك افغانستانو باین خود و تورکیه و مصر و فارس وهندوستان در جرائد فرانسه مقالاتمهمی میداد .جمعیت های علمی و اشخاص فاضل و بزرگ فرانسه از وی خیلی احترامو اکثراً بصحبت او فایض شده از فرمایشات آن استفاده می نمودند از انجملهفیلسوف مشهور فرانسه مسیو « آرنست امان » است که در نتیجه مناظراتقلمیه با او در جرائد بالاخره با هم آشنا و یکی از معتقدین فیلسوف افغانیبشمار میرفت .پس ازان دوستان وتلاميذ او از لندن بخدمت سید اصرار کرده عودتاو را خواهش نمودند ، سید هم عازم لندن شده دوستان خودرا ملاقات ودوبارهبپاریس تشریف آورد بعد عازم سیاحت بعضی شهرهای معروفة فرانسه گردید .چون صيت شهرت سيدجمال الدین افغان ار ممالك متمدن مغربی درمشرقخوبتر وروشن تر انعكاس نمود شاهان مشرقی بآرزوی ملاقات وی افتادند ،از انجمله ناصرالدین شاه ایران مقدم از همه تلگرافات متعددی بسید کشیدهتشریف آوریی را بفارس تمنا نمود ، سید هم که این مسافرت را با مملکت مطابقآمال و خیالات خود میدید فوراً بخاك فارس عازم شده از راه نجد وعراقصفحه (۲۸) سال اول - مجله کابل شماره (۳)و اصفهان وارد طهران گردید. ناصر الدین شاه از وی احترام و پذیرائی درستی کرد بعد از ملاقات و مصاحبه ها موقعیت سید در قلب او جا گزین و در غالب امور مملکت خود از وی مشاوره می خواست ، سید که در جمله نواقص امور اداره وضعیت قشونی آنجا را خیلی خراب و برهم یافت نخست با صلاح آن توجه می فرمود .چون مطابق داب آنوقته اکثر خانزاده ها و سردار زاده های خورد سال و بی تربیه در رس قطعات اردو قرار گرفته بودند سید غالب آنها را منفصل و مقرر داشت که بعد ازین بدون استحقاق خدمت کسی صاحب منصب عسکر شده نمیتواند ، این حرکت برخلاف تمایل متنفذین و درباریان واقع شده همه بر علیه سید کینه می پرورانیدند تا اینکه بواسطه دسائس و نمامی خاطر شاه را از وی منحرف و سید ناراض شده از راه انزلی عازم خاک روسیه گردید ، روسها از وی خیلی استقبال مجللی نموده مطابق حکم پطرو گراد وی را بقطار مخصوص پادشاهی عازم ماسکو نمودند که بعد چند روز توقف روانه پطرو گراد گردید .از دربار امپراطوری رجل عمده در باری و فضلای روسیه باستقبال وی شتافته باحترام وی را داخل عمارت دولتی کردند بعد امپراطور او را ملاقات و از صحبت های وی محظوظ شده جای راحت و وسایل خوشگذرانی او را بمامورین خود سفارش کرد ولی سید که از ان تجملات مستغنی بوده و سر و کاری با محافل و مجالس علمی و عرفانی داشت از حکومت آنجا خواهش کرد که وی را اجازه تماشاء و مناظره با انجمن های آنجا بدهند حکومت خواهش او را پذیرفته سید مرتباً در انجمن ها تشریف برده نطق ها و خطابه ها میفرمود و راجع بسیاستصفحه ( ۲۹ ) سال اول ـ مجلۀ کابل شماره ( ۳ )روسیه و بشرق نواقص خط حرکت حکومت را نقادی میکرد جمعی باین افکار طرفدار وی شده ستایش میکردند ولی سیاسیون دولتی معترض شده خارج شدن سید را تقاضا می نمودند ، لابد سید روسیه را ترك کرده در سال ۱۳۰۶ هجری قمری از راه پولند وخاك جرمنی دو باره بپاریس عودت فرمود .ناصرالدین شاه قاجار که دران روزها تازه وارد پاریس شده بود مجاری امور آنجا وی را متأثر وار نظر باینکه سید راجع باصلاحات مملکت او پیشنهاد می فرمود بخاطر آورده خیلی از رفتاریکه باسید شده بود تأسف داشت تا اینکه از تشریف آوری سید در آنجا شنیده باوی ملاقات واز ماجرای گذشته خیلی معذرت خواسته دوباره رفتن او را بفارس اروی خواهش نمود .سید خواهش شاه ایران را پذیرفته بمعیت او روانۀ طهران گردید ، درین مرتبه شاه بیشتر باحترامش افزوده سید از موقعیت بلند خود استفاده کرده برای اصلاحات اساسی مملکت توجه فرمود .نخست انجمن بزرگی در آنجا تأسیس واشخاص مستعد را از علوم مختلفه درس میداد ولی روح این دروس از تربیه فکری و تنور واز يك عده افکار عالی وطن پرستی مشحون بود ، در کمی زمان اشخاص زیادی از فارسی ها بکنه مسایل مملکتی ومجاری اداری داخل وطن پی برده بالجمله از بین همۀ آن تلامیذ سید :ـ سید جمال الدین واعظ اصفهانی ، شیخ محمد خیابانی ، رضا خان کرمانی ، احراز موقعیت درجۀ اول کردند ، دیگر طالبین هر کدام در علوم وافکار مختلفه اران استاد شهیر استفاده می نمودند . افکار تجدد پسندی در انسرزمین بخوبی نشو و نما یافت . کمی ازین دوره توقف سید نگذشته بود که شهرت فضل و لیا قتش تمام محیط ایران را استیلا کرده اهالی و طالبین از جهات مختلفه بحضورش میرسیدند وصفحة (۳۰) سال اول ـ مجلۀ کابل شماره (۳)ضمناً کلمات برجسته و مطالب ملی از دهن ها نشئت کرده در گوش ها تأثیرات عمده می بخشید در باریان از موقع استفاده کرده دوباره شروع بنما می نمودند صدراعظم فارس بهمدستی کامران میرزای نائب السلطنه که بیشتر از همه بموقعیت های خود می ترسیدند زیاده باین مطلب تقویت کرده خاطر شاه را سخت افروخته ساختند سیدجمال الدین از وضعیت درباریان رنجیده بزیارت شهزاده عبدالعظیم طهران پناهگزین و مردمانیکه در آنجا اجتماع میکردند مقابل شان خطابه های غرا ونطق های پرجوشی میفرمود که طنین انداز در تمام محیط شده بنیان ستمگاران را بلرزه می آورد .آخراً شاه ایران با نهایت شدت وقهر بپنجصد نفر سواران شاهی را فرستاده سیدجمال الدین افغانی را از بست شهزاده عبدالعظیم جلب کرده و با بدی اوضاع اسف آور از خاک فارس خارج نمود .سید با تن کوفته و بیمار وخاطر افسرده و نزار در عراق متوقف و دوستان و تلامیذیکه در ان دیار داشت از وی پرستاری می نمودند .سید با این همه آلام و مصیبتی که از خاک فارس دیده بود یأسی نداشته از طرف شاگردان خود اطمینان می پرورانید که آنها شاید بتوانند دران سرزمین مصدر کاری شوند چنانچه کمی نگذشته بود که شاگردان سید هنگامه وطن پرستی را در فارس برپا و اول حال رضا خان کرمانی در عین موضع شهزاده عبدالعظیم بتلافی جرمیکه بر علیه استاد محترمش رفته بود قیام و پس از ان سید جمال الدین ثانی یعنی جمال الدین واعظ اصفهانی ( معروف باسد آبادی ) با يك شور و جدیت فوق العاده در مجامع ونقاط مختلفه فارس داخل اقدامات بزرگ شده روح حریت و آزادی را بفارسیان میدمید و مطالب حقه حقوق عامه و منافع وطن را باهالی آنجا خاطرصفحه ( ۳۱ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ۳ )نشان و روزمره بعده طرفداران وطنیت می افزود ، همچنان شیخ محمد خیابانی بجدیت و گرمی تمام مصروف این خدمت بود که آخراً شخصي مقدم الذکر در عهد مظفرالدین شاه و سید جمال الدین اصفهانی که در واقعه مخالفت محمد علی شاه قاجار با ملت چون وی در رأس حزب وطنی قرار گرفته و مورد تعقیبات شدید حکومت واقع شده بود لابد بهمدان فرار کرده بحاکم آنجا که از دوستانش بود متوسل شد ولی حاکم مذکور ویرا اسیر کرده بالاخره بموجب حکم تلگرافی شاه در سال ۱۳۲۷ بقتلش رسانیدند . همچنان شیخ محمد خیابانی بجرم وطن پرستی بدار آویخته شد .و الحاصل از اول اخراج سید در خاک فارس متوالیاً و مرتباً انقلاب ملی شروع شده در سالهای ۱۳۲۶ ، ۱۳۲۷ بعد صیاع اسف ناك قتل شاگردان معروف سید جمال الدین افغانی مثل رضاخان و سید جمال الدین اصفهانی و شیخ محمد خیابانی و خلع محمد علی شاه قاجار و تاسیس شورای ملی دوباره امنیت قایم و شورش تسکین گردید . )سید جمال الدین افغانی بعد حصول صحت بموجب درخواست تلگرافی یکی از وزرای لندن بانگلستان عازم شد تلامیذ و دوستانش مقدم او را گرامی دانسته باحترامش میکوشیدند حکومت هم بوی محبت و احترام کرده از وی خواهش نمود که در مجامع علمیه هر زمانی تشریف برده و بخطابه های خود سامعین را مستفید سازد ، جراید بلافاصله صورت خطابه های سید را بمقصد استفاده عموم شایع می ساختند .در روز جشن - الگره ولادت ملکه ویکتوریا که تمام اشراف و بزرگان و نمایندهای خارجه حضور داشتند ارباب حکومت از سید خواهش نمودند که درانصفحه ( ۳۲ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ۳ )مجمع بزرگ نطقی ایراد نماید سید همچنان نطق مؤثری ایراد فرمود که حاضرین بی اختیارانه میگریستند حکومت امر کرد آن نطق عالی را بالتمام نوت کرده بجراید شایع کنند .مستر گراهم نام انگلیس میگوید گرچه من موقع ایراد نطق حاضر نبودم ولی سواد آنرا که در جراید خواندم بی اختیار بمن هم رقت و گریستن دست داد نمیدانم در کلام سید چه سحر و روحی موجود است که شنونده را بی اختیار واله و مجذوبش میدارد .آخراً سلطان عبدالحمید خان سلطان ترك نامه بسيد فرستاده تشریف آوری او را باستانبول خواهش نمود ، سید که باخلاق وحالات خصوصی آنسلطان مطلع بود قدری در رفتن تردد داشت ولی مجدداً نامۀ سلطان بوی رسیده بنام دوستی اسلام ومملکت ترک آمدن وی را خواهش نمود سید لابد عازم استانبول و بدواً خیلی بحرارت از طرف سلطان پذیرائی و بمنزل عالی و کالسکه شاهی ودیگر تحفه ها ونوازش شاهانه امتیاز یافت ، سید هم از جمله مشاورین ومصاحبين شاهی بوده واكثراً بدر بار سلطان مشرف می شد و هم بتربية اشخاص صحیح و لایق میکوشید . که آخراً روح تربیه از شاگردان سید در محیط اثر کرده ، در نتیجه اسباب نجات وسعادت ملت ترکیه گردید .والحاصل دران تازه گی نامه زطرف ناصر الدین شاه فارس بسلطان عبدالحمید خان رسیده وی را نسبت بسید خیلی مشتبه ساخته بود همچنان نظر باینکه سید بآن تازه گی داخل يك اقدام بزرگ شده و بمقصد اتحاد اسلام وتشکیل خلافت کبرای اسلامی با سلطان داخل مذاکره و بتلامیذ خود در ممالك اسلامیه سفارشات و آنها را بموافقت نظر علماء و بزرگان ممالك اسلامیه راجع باین موضوعصفحۀ (۳۳)سال اول - مجلۀ کابلشمارۀ (۳)توصیه کرده بود که نتیجۀ اینقصد چون بمنفعت استعماریون مضر واقع می شد لهذا نماینده های بعضی دول وهم اشخاص در بار عبدالحمیدخان را برعلیه سید تحريك کرده و رفته رفته آنها قوت گرفته سلطان را بکلی نسبت بسید عصبانی و از دربارش منفور ساختند تا اینکه برای سید مرض سرطان پیدا شده ضمناً در بین دواسمی بوی خورانیدند سید بعد چند روز بستری شدن در سال ۱۳۱۶ قمری هجری مطابق ۹ مارس ۱۹۰۰ میلادی ازین جهان فانی برحمت ایزدی پیوست .این نابغۀ دهر پس ازینکه چهل وسه سال عمر شریف خودرا بمقصد استفادۀ بشریت مخصوصاً بآرزوی نجات و خوشبختی وسعادت مشرق صرف کرده و در راه این مقصد بسی صدمات دیده ومسافرت ها نمود آخراً ازدست یکی از سلاطین مشرق حیاتش فانی شده در صورتیکه مغربيان باهمان مخالفتیکه سید بمقصد استرداد حقوق شرقیان با آنها دست و گریبان بوده آنها هر زمان از ان نابغۀ بزرگ خیلی احترام کارانه رسمیمانه پذیرائی میکردند وقیمت واقعی او را بخوبی میدانستند .سید عالی بعمر ( ۶۲ ) از جهان در گذشته در قبرستان ( شيخلر مزارلغی ) استانبول مدفون ودر چند سال قبل از طرف امریکائیهای قدرشناس مرقد مبارکش بصورت خیلی عالی تعمیر گردید .از آثار معروفه وتالیفات این نابغۀ افغانی آنچه تا حالا بنظر رسیده و معروف میباشد این آثار است .مجله عروة الوثقی منطبعۀ پاریس ، کتاب الرد على الدهرين ، مقالات جماليه ، البيان فى الانگليز والافغان مجموعۀ ضياء الخافقين ، تمة البيان فى تاريخ افغان وسوانح عمر جمال الدين ، القضا والقدر ، الوصية السياة الاسلاميه . سید جلیل افغان برعلاوۀ زبان مادری خویش غالب زبانهای ملل مشرقی را میدانست که از انجمله بزبان عربیصفحه (٣٤) سال اول ـ مجله کابل شماره (٣)ترکی ، استانبولی ، تورکی ماورالنهر ، فارسی ، هندی بدرستی وفصاحت محاوره می توانست :همچنان از زبانهای ممالك مغربی : انگلیسی ، فرانسه را بدرجه خوب وروسی را بقدر متوسط مکالمه میکرد .تخصص وی درعلوم دینیه ، فلسفه ، حکمت ، ریاضیات ، پولتيك عصر ، علوم نظامی بدرجه اعلی بوده و در بلاد مختلفه این علوم درس داده و علمای معروفه این علوم را درهمه جا به برتری وفضل ولیاقت خود قانع وهنگام مباحثه ومناظره های علمی مات ومبهوت فرموده است .شرح فضایل و صفات این مرد بزرگ را غالب اشخاص در ممالك مختلفه مخصوصا فرانسه و انگلیس نوشته اند ولی کتبیکه درینمورد بنظر ویاد داشت نویسنده رسیده قرار آتی است :١ : « بيوك آدم لر » تالیف هيئت علمية تركيه مطبعة استانبول .٢ : « اشهر مشاهیر شرق » از مطبوعات مصری .٣ : مشاهیر مشرق اثر ژورژی زیدان مورخ معروف .٤ : كتاب واقعات سال ۱۸۷۹ « برطانيه و مشرق » در انگلیسی .٥ : مجلات الهلال مصر .٦ : تاريخ سلطان محمد خان با رکزائی افغانی .٧ : تاریخ دیق حیات خان افغان .٨ : تذكرة الابرار .٩ : نگارستان .١٠ : سكينة الفضلا .از مشاهیر رجال تاریخی افغانستان نابغه قرن نوزدهمسید جمال الدین افغانی[BLANK PAGE]صفحۀ (٣٥) سال اول - مجلۀ کابل شماره (٣)۱۱ : شمع انجمن .۱۲ : فرصت حسین فارسی .چون شرح صفات و توضيح حالات وکمالات و کاپیۀ خطا به ها ونطق هایسید که میتواند خواننده گان ازمشاهده ومطالعۀ آنها قیمت وعظمت واقعی مقامسید افغانی را فهمیده يك مجله کتاب ضخیمی لازم دارد عجالتاً نویسنده باینمختصر پرداخته عرض اعتذار می نماید . « غلام جیلانی اعظمی »صفحه ( ٣٦ )سال اول ـ مجلۀ کابلشماره ( ٣ )بعدالالقاب ....تاریخچۀ مختصر کابل را که از قلم آقای ( غبار )در قسمت آخر مجلۀ اول کابل نشر شده بود مطالعهنموده اينك به تعقیب آن من هم چند صفحۀ نوشتمرجا ست اگر موافق بمسلك مجله باشد نشر نمایند .( حافظ نورمحمد )( نظری بتاریخ کابل )شهر کابل با قدامتی که دارد زمانه ها و ادوار تاریخ را قدم ب قدم پیمودهاست . اما ولایت کابل بر حسب وقت وزمان مساحت آن گاهی کم گاهی وسیع میگردیده،در وقتیکه صورت ایالت را میداشت وسعت آن خورد و درزمانیکه پایتخت سلطنتمیگردید ظاهراً جميع اراضی مفتوحه بدان الحاق یافته همه را یکجا سلطنت کابل یا کابلستانمیخواندند ـ در اغلب اوقاتیکه کابل بصورت ولايت اداره میگردید حدودشاز طرف مشرقی دریای سند، از جانب غرب غوربند، از جهة شمال اندراب ؛از جنوب گردیز بوده .اما شهر کابل در قدیم الایام بموقعیکه حالا از آن بنام [بگرام] (١) یادمیشود كائن بوده وهم درهمانجا مدنیت های قدیمه را کهنه کرده است ـ سببانتقال از شهر قدیم بشهر جدید چندان معلوم نیست اما زیاده تر در اثرخرابیهای خواهد بود که کابل بنا بر مقاومت خود ازدست جهانگیران مثل(۱) بگرام در جهت شمال شهر موجودۀ کابل بحوضۀ وسیع کوهدامن و کوهستان درفاصلۀ٢٤ ميل واقع است .صفحۀ (۳۷) سال اول ـ مجلۀ کابل شمارهٔ (۳)سکندر ماکدونی و تورامان هونی وغیره دیده است ـ همچنانکه از کابل قدیم، امروز آثاری موجود نیست بانی و حدود شهر آن هم در پردهٔ خفا مانده و معلوم نمی شود ، چه کسی آن را در اول بنا نموده است و در ادوار تاریخ تا چه معموریت ها رسیده خواهد بود .بهر صورت : آنچه برای ما معلوم است کابل از زمان موجودیت خود یکی از تجارتگاهای مشهور شرق بوده و تا وقتیکه بحرها شاهراه نگشته بودند مال التجارهٔ چین وهند و خراسان تماماً در کابل میرسیده و هم از بازار کابل براه شمال ایران و آسیای صغیر باروپا حمل و نقل می شد .ابوالمورخین هردت (Heradoti) یونانی (٤٨٤ - ٤٠٦ ق. م) که رواج مال التجارهٔ کابل را در بازار های یونان وروم میگوید ازین جاست . من در يك تاریخ جرمنی دیده ام که کلمهٔ اسمیهٔ کابل تحریف يك لغت سندیست که معنی آن تجارتگاه است و شاید سبب تسمیهٔ این نام برای این شهر هم از جهتی است که اکثراً کاروانهای سندی مال التجارهٔ هند را در بازار کابل که تجارتگاه مشهور بوده در معرض من یزید ، میگذاشتند .کابل با همه تخریبات که شده و با همه لشکر کشیها و فتوحات که بالای آن اجرا گردیده باز هم موقعیت تجارتی خود را از دست نداده و کاروانهای تجارتی از هر سو در آن آمد و شد داشتند .در زمان امیر معاویه (رض) ، در يك روز بازار ؛ تنها نیل که از کابل خریداری شده بقیمت هشت لك دينار بوده ، حالانکه در زمان سلالهٔ آخرینیکه پیش از فتح قطعی اسلام در کابل سلطنت میکردند خرید نیل کابل تا دو ملیون هم رسیده بود ؛ ظهیر الدین محمد بابر که در اواخر آن را فتح کرده در ترك خود مخصوصاً از تجارت وزراعت کابلصفحه ( ۳۸ )سال اول - مجلهٔ کابلشماره ( ۳ )بحث رانده مینویسد که : اشیای خراسان ، روم ، بابل ، چین همه درکابلیافت میشود و مالیات آن هشت لك شاهرخی که هر شاهرخی يك مثقال نقره میشود بود .معدن نقره پنجشیر کابل از معادنیست که از اوایل در آن کار شده و ممکن استهمچنانکه پنجشیر دارالضرب یعقوب لیث شده بود برای ضرابخانهٔ بسیاری ازپادشاهان گذشته نقرهٔ صاف وخالص خودرا دریغ نکرده خواهد بود .از روی تاریخ : کابل ، یکی از بلاد بسیار معروف وقدیم دنیای کهن بوده در قدامتخود با بلخ و بامیان حتی با نینوا و بابل که امروز از روی دنیا ناپدید شده اند همسری داشتهدر کتاب وداس ( ۱ ) Vedas که قریباً ۱۲ قرن قبل المیلاد تصنیف شدهو از قدیم ترین یادگارهای زبان سنسکرت است برای کابل نام ( کبهها ) داده شدهباشنید نام کابل حکایه های شانزده سال پناه جستن جمشید در نزد ( كورنك )مرزبان کابل ، و آمدن ( سهنزا ) پسر ضحاك دران ، وقصه های افسانه نمایمحرابشاه کابلی ورودابه دختر آن ؛ که مادر رستم است وسلطنت خود رستم بالایسیستان وقندهار وغزنی و کابل ، و بالاخر قتل رستم در یکی از کند هایکوتل سفید خاک یا تنگی للندر کابل ، بخاطر خطور می کند .تاریخ این شهر تا زمان فتح اسکندر کبیر بنزد نویسنده کاملاً مجهول بودهوفقط اینقدر معلوم است که کابل و تمام افغانستان در قرن پنجم داخل فتوحاتسیروس [ ( كيخسرو ) جلوس ۵۵۰ ق . م ] گردیده و در زمان کشتاسب و فتحداریوش در میدانیکه امروز کابل و ملحقات آن کائن است يك قوميكه معنون(۱) ( ودا ) ازکلمة ( ويد ) گرفته شده که بمعنی دانش است ، مذهب برهمنی را ۱۱ قرنقبل المیلاد از مذهب قدیم ( ودی ) ماخوذ نموده اند که کتاب مقدس او همین کتاب( ودا ) است آن قوم که بمذهب ( ودی ) بوده اند از آرین هائی بوده که در ازمنهٔقدیمه در حوالی گنگا زیست داشتند وشهر بنارس را آباد کرده باب السماء میگفتند .صفحه ( ۳۹ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ۳ )به ( قنداری ) بود زیست میکرد .داریوش در سنه ۵۰۰ یا ۵۱۶ ق . م از راه هریوا ( هرات ) وزنگوش( هزاره جات ) کابل را عبور نموده از درهٔ خیبر داخل هند گردید و درین وقتکه سلطنت ( مکده ) در هند بدست ( آجاسترو ) نام بچهٔ راجه ( بهار ) بودتمام حصهٔ مغربی هند را در حکومت خود شامل کرد که بعد از آن دریایسند حد فاصل حکومت فارس و سلطنت خود مختار هند گردید - در کتیبهٔنقش رستم که منسوب بداریوش شاه است و در آن شهرهای مفتوحهٔ آن نقرگردیده از شهر کابل و پشاور ( گندارا ) نام برده شده - خلاصه کابل در تحتاین وضعیت ها تاوقتی دوام نمود که اسکندر کبیر بايك هجوم بنیاد کن داخلافغانستان گردید .کابل در وقت اسکندر :اسکندر بزرگ در ۳۲۸ ق . م هندوکش را عبور نموده با کتر یاراتسخیر وبطرف ماوراءالنهر گذشت واز فتوحات شمال او كسس ( امو ) عنانگرفته در سال بعد آن که ۳۲۷ ق . م باشد از دشتیكه امروز کابل بر روی آنآباد است بطرف درهٔ خیبر مرور کرد . اگر منار ( چکری ) ومنار ( سنجتك ) ( ۱ )و ( منار هائیكه در کوتل پایمنار بوده و خراب شده ) از آثار هنود یا علائمسرحدی شاهان فارس نباشد ممکن است نشان عبور سکندر وقشون او خواهدبود زیرا اكثراً راه های دشوار را بمنارها نشانی میکردند که در وقت پس(۱) [ ارتفاع منار چکری ۲۲ متر ۴ دسی دورهٔ « « ۱۳ « ۸ دسی ۶ سانتی ۶ ملی[ ارتفاع منار سنجتك ۱۲ « ۲ « ۶ « ۶ «دورهٔ « « ۸ « ۵ « ۳ « ۳ «صفحۀ (٤٠)سال اول ـ مجلۀ کابلشمارۀ (٣)گردیدن غلط نکنند ـ اگر چه در نزد مؤرخین اسکندر از کابل نامی بردهنشده اما ( نیکیای ) آنها با کابل امروز موافقت دارد و در اطلس های تاریخیهم ( نیسا ) Nysa که تحریف نیکیا خواهد بود عین بحدیکه حالا کابلاست دیده میشود ـ جغرافیه دانهای مشهور یونانی که در قرن اول حیات داشته اندمثل پتو لمیوس ( بطلیموس ) وسترابون (١) هم کابل را ( کابورا ) و( ارتوسپانا ) یاد کرده اند .کابل بعد از اسکندر .اسکندر بعد از فتح پنجاب در آنجا يك سلطنت یونانی تشکیل نموده بطرفمغرب از راه ژدرژی ( بلوچستان ) عودت و در سال ٣٢٣ ق . م فوت شداما درین وقت کابل مانند سائر افغانستان در تحت ادارۀ سلوکوس نيكيا تراوليك سردار یونانی که نام اصلی آن هم سکندر بود (٢) و در باکتریا از ٣١٢تا ٢٨١ ق . م سلطنت داشت اداره میشد اما مقارن همان وقت هندستان در تحتقیام ( چندر گپت ـ موريا ) آثار حکومت مكدونیه را از هند بر انداختهدر ایالات واقعه در جنوب جبال هندوکش كه کابل هم در آنجمله استدست یافت ـ سلوکوس ها اگر چه در اثر کوشش های فاتحانه خودمی خواستند پنجاب را مجدداً بدست آرند اما مغلوب شده و به شاه هندی( چندر گپت موریا ) Chandraguptomorya تسلیم گردید و باینصورتایالت پا رو پامیسو Paropamisus (هندوکوه و پامیر) و جدرجی Gederosie(١) این شخص ٥٠ سال قبل الميلاد کتاب جغرافی خودش را در چند مجلد تألیف نمودهکه بعدها بحکم ناپلیون اول موسیو ( كوری ) آن را بفرانسه ترجمه کرد .(٢) مبداء تاریخ اسکندری از جلوس همین سکندر گرفته شده نه سکندر کبیر .صفحه (٤١) سال اول ـ مجله کابل شماره (٣)(بلوچستان) داخل حکومت موریا گردید (٣٠٥ ق.م) این سلطنت در وقت حکمرانی مهاراجه (آشوك) Acoka نواسه چندر گپت که از ٢٧٣ تا ٢٣٢ بهندوستان و بلوچستان و افغانستان حکومت داشت ترقی و وسعت زیاد پیدا کرد مهاراجه آشوك در اول برهمن و شیوائیست بود اما در سال ٢٦١ ق . م مذهب (بودائی) در آمد و يك نائب الحکومه خود را در تکسلا Taxila (بین راولپندی و اتك) مقرر کرد که بالای پنجاب و افغانستان و بلوچستان حکومت میکرد.گریکو باکتریا : بعد از فوت (آشوك) سلطنت (موریا) تنزل پیدا کرده و در سال ٢٥٠ ق . م باکتریا هم بواسطه (دیو دوتوس) Diodotus یونانی استقلال خود را حاصل ساخت این پادشاه که از آن بنامهای (دئودو توس) و (دویو دوتوس) (دیو دوتوس) یاد میشود خود را لقب شاه هزار شهر باکتریا داده و بلخ را پایتخت حکومت جدید خود قرار داد .از سلسلهٔ شاهان مستقل باکتریا که تقریباً دو صد سال دوام نموده اند (دمتریوس) پسر (اوتیدوس) چارمین پادشاه آن تمام افغانستان و پنجاب را بحیطهٔ تصرف داشت که شاید سکهٔ آن در موزیوم کابل هم باشد . ولی بباعث رقابت پارتها و بعد ازان از تهاجمات اقوام خانه بدوش ترکمنها که از وسط آسیا بدان سمت تاخت و تاز می نمودند سلطنت باختر رو به تنزل نهاد (١٢٦ ق.م) درینفرصت (منان دروس) یونانی بر کابل و پنجاب سلطنت میکرد که سلطنتش از ١٦٠ تا ١٤٠ دوام هم نمود . عین در وقتیکه گریکو باکتریا از دست آخرین پادشاه یونانی هلیوکلس می برآمد آخرین شاه یونانی در کابل هم هر مایوس بود که توانائی و اقتدار خود را بايك رئيس يوئچى (کوشان) قوی کرده از سنهصفحه ( ٤٢ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ۳ )۲۰ تا ٢٥ عیسوی در کابل سلطنت کرد .کوشانشاهی بزرگ : در سنه ۹۰ قبل از میلاد يك قوم تازه باسم قوم کوشانکه چینی ها ازان به یوچی تعبیر مینمایند با کتریا را استیلا نموده ، در شمالافغانستان دست یافت این قوم مطابق يك ترجمه ناقصی که از دائرة المعارف اسلامیبزبان المانی از قلم لونگورث دیمس M. Longuorth Damesنزد ما موجود است از آرین های افغانستان بوده ، و در مسکو کاتیکه از ایشانروی دست است معلوم میشود که عموماً اشخاصی بوده اند بریش وطويل اللحيهو بینی درشت ، وازین جهت میتوان گفت که افغانها و تاجکهای امروزه ازاخلاف و اعقاب آنها هستند زبان آنها نیز اصلاً از لهجه های آریانی بوده استومسكوكات آنها عموماً بزبان آریانی و خط یونانیست . بهر صورت شاه اولینکوشانی کد فزس Kadqhises ( كد فائسز ) اول ( کو جولا ) بوده استکه چهل یا نجا سال بعد از میلاد بسلطنت رسیده و در زمان خود بکتریا ، کابلو نجاب را فتح نموده بود و عقب وی گوند وفرنس Gondophernesبر تخت برآمده و در سال ۸۰ بعد از میلاد بعمر ۷۷ یا ۷۸ سالگی بدرود حیاتکرد و بعد ازین پادشاه نوبت بپسرش کا فزس دوم ( هیما ) رسید که در کابلاز ٨٥ تا ١١٠ عیسوی سلطنت میکرد این پادشاه حدود مملکت خود را بفتوحاتپی در پی وسعت داده و تادریای گنگز (گنگا ) رسانید و در سالی ۹۰ از ترقینظامی چینی ها ندیده يك پرنسس چینائی را بازدواج طلب کرد مگر شاه چین اینخواهش را بی احترامی تصور کرده بجنگ پیش آمد کادفزس میخواست بمقابلچینی ها خوب جنگ کند اما قبیله اش اظهار ناراضی کرده متشتت شدند وحدودبسیاری حتی کابل هم از دست او برآمده در سال سنه ۱۱۰ مسیحی مرد. امامتعاقب آن كنشك Kanishka قانیشقه اول که از همین قوم ازسنهصفحه ( ٤٣ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ۳ )( ٥٠ ) عیسوی در قندهار حکومت میکرد کابل و باکتریا را واپس فتح کرده چینیان را در کاشغر شکست سخت داد اگر وسعت سلطنت عمومی او را نظر کنیم عبارت از تمام سرزمین حالیه افغانستان و ترکستان چینی و کشمیر و پنجاب وسند تا مد دریای جمبل جمنا امتداد داشت این پادشاه بسیار مدنی طبع بود ، و در زمان او صنایع بسیار رواج پیدا کرده عمارات متعددی هم بنا گردید و این موقع صنایع ( کریکو بوديك ) بود که فورم صنایع بودائی به صنایع حجاری یونانیها افزود شده بود . چون این پادشاه برای نشر دین بودا بسیار ساعی بود میگویند بتهای بامیان را همین حکمدار ساخته است . بعد از فوت این پادشاه کنشکای ثانی از ۱۲۰ الی ۱۵۰ حکومت را بدست گرفته می در و بعد از ان اوشكاه Huvishka جانشین آن گردید و اوشکاه در تمام این مملکت پهناور از ۱۵۰ تا ۱۸۰ سلطنت نموده بعد از خود ورسودیوا Vasudewa را گذاشته وفات نمود ، ولی بدبختانه در سال ٢٢٦ عهد این پادشاه مملکت بزرگ بقطعات تقسیم شده و تحت اداره ساسانیها رفت ، اما يك قسمتی از اعقاب این سلسله مانده بود که در کابل تا قرن پنجم پادشاهی میکردند . خلاصه سلاطین کوشانی با شکانیان رقابت و و جنگها مینمودند و با ساسانیان دارای روابط دوستی بوده اند حتی هرمز دوم پادشاه ساسانی ( جلوس ٣٠٣م ) دختر یکی از آنها را بمزاوجت گرفته و در روی سکه خود نام خودش را از دودمان شاهانه کوشان بزرگ ضرب کرده بود . اما اعقاب اینها چنانکه گفتیم در کابل سلطنت میکردند و سلطنت آنها تا استیلای قوم ( هياطله ) يا انتاليتها دوام داشت ( تا بیكی ماليك ) كه آقای غبار در تاریخچه کابل از ان نامی برده اند از جمله همین شاهان است اگرچه مذهب بودیائی در کابل شاید از زمان اشوك موریا شروع گردیده بود اما در زمان این شاهان مستحکمتر شده صومعه ها وزیارت گاهای اشخاص مقدس بودیزم جابجاصفحه (٤٤)سال اول - مجله کابلشماره (٣)در کابل بنا گردید سیاح مشهور چینی که اروپائیان نام آنرا سیانسیان و هندیها هیون سانگ یا هوان سانگ مینویسند، درین موقع وقتیکه بکابل رسید کابل را کاملاً بودستی دیده در میان معابد حتی زیارتگاه خود (بودا) را هم دیده بود.قوم هیاطله: این قوم اصلاً از شعبه قوم طخار ها بوده، در اواخر قرن پنجم میلاد در ناحیه اکسس (آمو) بتاخت و تاز آغازیده و در سنه ٥٠٠ میلادی کابل را زدست بقایای کوشانی نیز کشیدند و سلسله فتوحات آن به تحت اداره (توره مانا) Toromana تا بهند دامنه پیدا کرد.پای تخت این طایفه Sakala ساکلا (سیالکوت) بود در اواخر سال (٥٠٠ که کابل را تصرف نمودند ممالک شان آنقدر وسیع گردید که از فارس شروع شده و ناحق دارای چهل نائب الحکومتی بود، در وقت مهر گل Mehrgal جانشین تورامان از طرف بالادیته راجه مکد این گروه از اطراف کشمیر رانده شدند و قریباً در اوسط قرن ششم ناحیه اوکسس را هم از نزدشان ترکها استیلا کرده و بالاخره از طرف خسرو اول (نوشیروان) کاملاً از صفحات شرق رانده شدند و کابل که تا نیمه قرن ششم بزیر اداره این قوم بود خلاصی یافت، درین وقت (٦٥٠) مسیحی ترکانیکه بر حصص دریای آمو (ناحیه اوکسس) Oxus استیلا یافته بودند از طرف چینی ها رانده شده و کافرستان ضمیمه حکومت چینی ها شد.سلسله دوم کوشانشاهی و فتوحات اسلام.پیاپی زمانیکه هیاطله از صفحات افغانستان طرد و تبعید می شدند در کابل از کوشانی ها سلسله دومی تأسیس پادشاهی نمودند که آنها را در تواریخ شاهان کابل مینویسند.صحیفه (٤٥)سال اول - مجله کابلشماره (٣)اگرچه مؤسس این سلسله و چنانکه باید اخلاف آن هم بدرستی برای مامعلوم نیست اما اینقدر میدانیم که این شاهان تا سنه ۸۸۰ م مطابق ۸ - ٢٦٧هـیکی بعد دیگری زمام سلطنت کابلستان را بدست گرفته اند و هم در زمان اینهابوده که اعراب داخل کابل گردیدند .اولین دفعه فتح کابل بدست اعراب : -در سنه ٢٨ یا ٣٢ که زمان خلافت حضرت سیدنا عثمان (رض) بود مسلمینبسر کرد گی عبدالرحمن بن سموره بن حبیب قرایشی از راه غزنی بر کابلحمله آوردند این وقت کابل شاه کوشانی شخصی بود که اعراب آن را در تواریخ( اعرج ) نامبرده اند . اعرج بالشکر خود که قوای معاونه از هند هم داشتبیرون شهر جنگ کرده وبعد از شکست داخل شهر گردید عبدالرحمن همشهر را محاصره کرده و در پایان کار بحکم غلبه شهر را بکشوده بسیاری از سپاهکابل شاه را عرضه تیغ ساخت وزنها و فرزندان شان را اسیر گرفته سالانه يكملیون درهم بطور خراج بروی قبولانید . در اینوقت اعرج هم که دستگیر گردیدهبود بحضور عبدالرحمن کلمه بزبان راند و مسلمان گردید .وقتا که شهر فتح گردید و شاه مسلمان شد عبدالرحمن تمیم (رض) بن قیسو جبیر (رض) را با چند نفر اصحابه برای تعلیم فرائض و آداب اسلامی در کابلگذاشته رفتند .چون بپایی فتح کابل شهادت حضرت عثمان بمیان آمد و اعرج شاه هم فوت گردیدجیپال نام که بعد از وی شاه کابل شده بود از شهادت حضرت عثمان و جنگهایموقع خلاوه استفاده کرده از تادیه خراج ابانمود وحضرات تمیم وجبیر را بااصحابان معیت وی در موضعیکه حالا بشهدای صالحین مشهور است در شبعلی لغفله بشهادت رسانید (رضی الله عنهم) اگرچه از طرف اعراب بعد ازینچندین لشکر کشی دیگر هم بر سر کابل شده اما این لشکر کشیها آنقدر مشهورصفحه (٤٦)سال اول مجله کابلشماره (۳)نبوده و چنان معلوم می شود که بجهة اختلال در بار مقام خلافت اگر از طرفی کابل را گرفته اند بپای آنرا از دست داده وحتی بعضاً بشکست فاحشی دچار هم شده اند مثلاً : دسنه ٦٩٨ ع ٨٧٩ که زمان عبدالملك مروان است حجاج بن يوسف ثقفی عبید الله بن ابا بکر صدیق را که در بعضی از تواریخ آن را عبدالله ابی بکره و در بعضی هم یزید بن زیاد می نویسند حاکم سیستان نمود اولشکر ها را جمع کرده بآویزهٔ کابل شاه آمد این وقت رتبیل Rutbil یا زنتبیل Zuntabeel بن جیپال شاه بود که از سنه ٦٣ هـ تخت کابل بدو رسیده بود خلاصه این لشکر بيك حالت بسیار آسف ناك شکست خورده و در تنگنا های کابل اکثراً اسیر و شهید گردیدند . چنانکه گفتیم این شکست برای قشون اسلام آنقدر خساره و تلفات رساند که بقایای مسلمین برعلاوه همه تلفات ، هفت لك درهم برای کابل شاه داده وخود را زنده کشیدند .فتح دوم اعرابدوسال بعد ازین یعنی در ۸۱ ه ۷۰۰م عبدالملك يك فوج كثير التعداد را بسر کرده کی عبدالرحمن بن اشعث برای فتح کابل و انتقام از رتبیل شاه نامزد فرمود چون این لشکر مانند سیل جوشان و خروشان رو بكابل شد زنتبیل هراسان شده بالای اهالی شهر و تمامی قشون بسرعت تمام گرداگرد شهر دیواری (۱) بنیاد نهاد و آن را با بروج مشیده(۱) این دیوار ها همان است که تاحال بالای کوها آثار آن باقیست اگر از اهالی شهر در باب بانی این دیوار پرسیده شود میگویند آنرا ( زنبورك ) شاه تعمیر نموده و بلافصل از ظلم واجحافیکه در وقت بنای آن کرده تفصیل می رانند ما هم که می بینیم زنبورك ، زنتبیل ، رتبیل ، زمبر - این ها همه تحریف یکدیگر اند و معلوم میشود که صحیحاً بانی این دیوار هم کسیست که یکی ازین نامها را داشتند اینکه میگویند دیوار مذکور را چغتائیان ساخته اند و یا جهانگیر و یا نادر افشار غلط خواهد بود زیرا در وقت چغتائیان کابل سرحد بوده و در وقت دیگرها اینطور مهمی که باعث دیوار ساختن گرد کابل شود پیش نشده ممکن است این ها دیوار شهر را هر يك بنوبه خود مرمت کرده خواهند بود .صفحه (٤٧)سال اول - مجله کابلشماره (۳)ودروب محکم استوار گردانید این دشاه کابل درعین زمان عیاش هم بوده وبسیارزنهانگاه میداشت چون قشون اسلام سیستان ، بست ، قندهار را فتح کرده بغزنیرسیدند خود عبدالرحمن برای فتح غزنی معطل شده ويك عده از شری خود را تحتاداره لیث بن قیس ، بن حضرت عباس (رض) یعنی نواسه کاکای حضرت رسواللهصلی الله علیه وسلم برای فتح کابل پیشتر فرستاد ابن عسکر چون گرد دیوار شهررسیدند زنتیل لشکر خود را برتیر کش ها برای جنگ تقسیم کرده خودشبفراغت نشست اما دیری نگذشت که مسلمین چند موضع دیوار را از حدمبرده مزنگ سوراخ نموده وبغلبه داخل شهر گردیدند. در ینوقت آنچنان جنگشدیدی اجرا گردید كه يك بردکر فرق نمی توانستند.اگر در همین فرصت جناب عبدالرحمن که از جنگ وفتح غزنی فراغتیافته بود نمیرسید مسلمین تماماً بشهادت میرسیدند ، اما چون جناب عبدالرحمنرسید شهر تماماً تسلیم گردیده و زنتبیل بقلعه گردیز گریخت عبدالرحمن جنابلیث را که درین جنگ شهید گردیده بود به موضعی که حالا بشاه دوشمشیرهمعروف است دفن کرد و این جناب چون در آن روز که شدت حرب بود بهردودست شمشیر میزدند بشاه دو شمشیره مشهور شدند.جناب عبدالرحمن بعد ازین واقعه تمام (معابد) در مسالهای هنود را که دردو طرفه دریا آباد بود خراب کرده تنهايك درمسال را که در پایان کوه بود وحالاهم است بحال خود گذاشت واولین مسجد را در پهلوی مشهد جناب لیث «شاهدوشمشیره» اعمار فرمود (۰)(۰) این مسجد که حالا بنام مسجد شاه دو شمشیره معروف است اولین مسجدی است کهدر کابل بناشده عمارت آخری آن از نصیر الدین همایون بن بابر شاه بود که آنرا در دور امانیتجدید نمودند.صفحه (٤٨) سال اول - مجله کابل شماره (٣)پس از ان جناب عبدالرحمن در موضع شهدای صالحین گذر کرده و جسد حضرات تمیم (رض) وجبیر (رض) را که تا این وقت در ته خاک سلامت مانده بودند شناخته و معروف نمودند اما دیگر جنابان معیت ایشان شناخته نشدند درین وقت کدام خبری به جناب عبدالرحمن رسید که به بسیار دهشت کابل را تخلیه کرده و بطرف سبستان بنای حرکت را گذاشت.اما در عین حال مورد غضب حجاج واقع گردیده با زنتبیل که بعد از تخلیه اعراب؛ کابل را مجدداً متصرف شده بود بتفصیل که در تواریخ تصریح شده ملحق گشت و بالاخره زنتبیل عبدالرحمن را که بعد از شکست و پناهنده شدن در بست بکابل آورده بود در سنه ٧٤ ه ٧٠٣ م برای حجاج فرستاده در عوض هفت سال از ادای خراج معافی گرفت و عبدالرحمن هم خود را در راه هلاک ساخت .فتح سوم و چهارم کابل :چون امر کابل بدینصورت ماند دیگر تا عهد خلیفه هشام اموی بدان طرف توجه تامه مبذول نگردید و در عهد این خلیفه در سنه ۱۰۷ھ ٧٢٥م امین بن اسد بن عبدالله قشیری ( حاکم خراسان ) غور و غرجستان کابل را تصرف نموده و تمامی افغانستان را در حکومت خراسان شامل نمود اما چون در همین اوقات در حکومت امویان اختلال شروع نموده بود و کابل دوری داشت از عهده نگهداری آن بر آمده نتوانسته فتح کابل باز ملتوی ماند تا آنکه نوبت خلافت به عباسیان رسید. در زمان هارون الرشید در سنه ۱۷۱ه ٧٨٧م ولایت خراسان به جعفر بن محمد بن اشعث داده شد و او پسر خود عباس را برای فتح کابل گماشت عباس با قشون متعددی برکابل تاخته آنرا مسخر و با غنائم کثیری عودت کرد ولی طولی نکشید که شاه کابل باز تمرد نموده از اطاعت در بار خلافت سرباز زد .صفحه (٤٩)سال اول - مجله کابلشماره (٣)سلطنت صفاریان وفتح پنجم کابل :وقتیکه یعقوب ابن لیث صفار به تخت سیستان جلوس نمود (٢٥٣ - ٢٦٥)قشونی برابر کرده میخواست فارس را استیلا نماید اما درعین زمان المعتمد بنالمتوکل عباسی (٢٥٦ - ٢٧٩) فرمانی و سفیری نزد او فرستاده خواهش نمودکه از فتح فارس عنان گرفته متوجه ولایت بلخ و طخارستان و سیستان شود وآن نواحی را صافی نموده به سلطنت پردازد، برسیدن این فرمان یعقوب، بلخ رافتح نموده در سنه ٢٥٧ه ٨٧٠ م بر سر کابل تاخت آورد پادشاه کوشانی کابلدرین وقت هم زنبیل یا رتبیل (+) نامی بود که شکست فاحشی خورده و بتمامفامیل شاهی آنطرف دریای سند جلا نمود. لیث صفار کابل را ضمیمه فتوحات خودساخته از تمام بتهائیکه در کابل بود بعضی آن را منهدم وبرخی را برای خلیفه فرستاد .يك سکهٔ مذکور که دارای تاریخ ٢٦٠ میباشد و در پنجشیر کابل ضرب شدهدر دست است ازین معلوم میشود که لیث صفار معدن نقره پنجشیر را کار انداختهبود و بلکه کابل دار الضرب او بود . بعد ازین فتح اغلب کابل تاوقتی مفتوح ماندکه سلطنت صفاریان در مراحل عروج بود اما چون سلطنت صفاریان رو به تنزل نهادمعلوم است که کابل باز از دست آنها بر آمده بود. بهر صورت بقایای کوشانی که پایتخت خود را در یکی از نواحی سند نقل داده بودند در آنجا بدست یکقومهندی که بعدها موسس جدید شاهی کابل شدند انقراض قطعی شان شد .(+) ازینکه شاه کابل در وقت هجوم عبدالرحمن اشعث ویعقوب لیث صفار هردو نزد برخیرتبیل گمان شده بعضی ها چنان میدانند که پادشاهان کوشانی کابل تماماً رتبیل نام داشتند واینصورت لقب را داشت اما بخیال ما نه چنان است بلکه هر يك نام عليحده بدون لقبداشتند - پادشاهی که در وقت عبدالرحمن اشعث بود زنبیل يا زنبيل يا زنبورك بوده و اینشاه رتبیل نامداشت . اگر نام این شاه به آنشاه اولیه موافق باشد آنگاه ممکن استهمین دو پادشاه بيك نام بوده اند نه تمام این سلسله .صفحۀ (٥٠) سال اول ـ مجلۀ کابل شمارۀ (٣)(١) از آثار این سلسله که در کابل مانده و مشاهده میشود یکی چندین قلعه چههای است که تا حال در دره های کوه ( شاخ برنقی) مشاهده میشود .میگوینديك عالمی در مذهب (بودا) بنام ( برمت ) بوده که طالبین آن ،برای خاندن و پخته کردن آن درین کوه انزوا مینمودند و بعد از مردن در قلعه هادفن می شدند نام این کوه که برنقی مشهور شده اغلباً تحریف همان برمتاست . نهر مشهوریکه مشهور به ( نهر درسن ) و از اختتام چهار دهی کابلشروع شده از درمسال ( آسه مائی ) میگذرد و پنج دهی کابل را مشروبمیسازد نیز از آثار این سلسله خواهد بود زیرا اصلاً نام این جوی نهر درشن( جوی دیدار ) است و این نام با در مسال آسه مائی شاید بی مناسبتی نباشد .سلطنت شاهی جدید در کابلمقارن ضعف سلسلۀ صفاریان از کوهستان مشرقی كابل يك قوم دیگریقوت یافته که آنها اصلاً هندی و مذهب برهما داشتند سر کردۀ آنها (کالاله)Kalalah نامی بود که سلطنت کوشانی را از آنطرف دریای سند بر انداختهتاسیس يك سلسله شاهی جدیدیرا در کابل نمودند .اگرچه مؤرخ اسلامی ابو ریحان محمدالبیرونی هفت تن ازین پاد شاهان رادر کتاب خود ذکر نموده اما از روی مسکو کاتیکه در دنیا ظاهر شده اسامیده نفر شان تا بحال معلوم گردیده است .بسلطنت این سلسله مذهب بر هما در کابل رواج یافت و اینها شاهی کابلستانرا داشتند تا آنکه شاه آخرین شان موسوم به ( جا یا پا یا ) Jayapaya(١) پیشتر نوشتم که سقوط قطعی سلطنت کوشانی در کابل در سنه ٨٦٧ ـ ٨٨٠ ع بود واینچون قول صحیح است معلوم می شود که صفاریان درین سنه بار دوم هم کابل رافتح نموده باشند .صفحه (٥١) سال اول - مجله کابل شماره (٣)فوت گردید و کابل در سنه ٨٣٦٦ داخل فتوحات سبکتگین شاه ( ٣٦٦ - ٣٨٧ )غزنی شد در ٥٤٧ که غزنی را علاؤ الدین غوری مستأصل گردانید و سلطنتغزنویان بلاهور منتقل شد کابل هم بدست غوریان در آمده تا ٦١٢ که سلطنتغوریان بدست علاء الدین محمد تکش خوارزمشاه بآخر می رسید تحت ادارهغوریان ماند ، درین وقت که ولایت غور وغزنی وکابل بزیر اداره جلال الدینمنکبرنی پسر علاؤالدین خوارزمشاه بود سیل فتوحات چنگیزی از معبر ترمذبطرف افغانستان سرازیر شده و تمام وطن عزیز را بخاک و خون نشاند اگرچهجلال الدین لشکر چنگیز را در غزنی چند بار شکست هم داد اما چون خودچنگیز خان در ٦١٨ه بغزنی رسید جلال الدین تاب نیاورده و قالب دریای سندپس نشست که در همین هجوم ، کابل هم بتصرف سپاه مغل در آمده از نهبوغارت بحق خود رسیده بود. در وقتیکه چنگیز خان ممالک مفتوحه خود را بیناولادان خود تقسیم کرد کابل سرحد حکومت چغتای وایلخان ایرن واقع شدهبود چون در بین جانشینان این دو سلسله زد وخورد بسیار زیادی بمیان آمده وبجز از خرابی بهبودی برای کابل متصور نبود نویسنده نمی تواند از میان آن همهخانه جنگیها وفتح وشکست وضعیت کابل را در آن وقت ها تعیین بدهد .علی ای حال این وضعیت مذبذب دوام داشت تا امیر تیمور کورگان بر تمام آن خاتمه دادامیر تیمور گورکان : در وقتیکه امیر تیمور گورکان بنای جهانگیری راگذاشته بود کابل در تحت اداره امیر حسین بن صلای بن امیر قرغن بود وچون صاحبقران با امیر حسین قرابت دامادی داشت در اول باوی یکجا بکابل آمده وکابل رااز دست ( پولاد بوقا واقبوقا ) که اظهار بغاوت کرده بودند فتح نمود و نیز بعداز آنکه امیر تیمور امیر حسین را کشته خود پادشاه گردید کابل هم در تحت اداره اودر آمده چندی امیر جاکو برلاس وچندی ابوسعید نامی را در انجا گذاشت .صفحه ( ٥٢ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ۳ )وقتیکه امیر تیمور فتح هندوستان را پیشنهاد خاطر ساخت در سنه ٨٠٠ ھ بدندکابل نزول نموده در موضع بگرام ( کابل قدیم ) نهری را که تا امروز باسم( ماهى گیران ) موسوم است بيك فرصت اندك بالای لشکر خود حفر نمودو هم زمانیکه از فتح هند برگشته رهسپار سمرقند بود روز ٩ رجب ٨٠١ھ رابکابل گذرانده عازم سمرقند شد .در وقت حیات تیمور کابل ، غزنی ، قندهار ، قندوز ، بغلان ، بلخ راتامسرحدات هند میرزا غیاث الدین جهانگیر پسرش اداره میکرد ، اما چون اودر حیات پدر فوت شد حکومت او به پسرش میرزا پیر محمد بن میرزا جهانگیرداده شده بود که بعد فوت تیمور در ٨٠٧ ھ بكابل پادشاه گردیده و در سنه ٨٠٩ ھدر شبرغان بقتل رسید .بعد ازین کابل در تحت سلطه میرزا شاه رخ بن امیر تیمور که در هرات شاهیمینمود درآمده و پسر چهارمش سیورغتمش در کابل وزابل الی حدود هند، والىگردید اما چون سیورغتمش درسنه ٨٣٠ ھ وفات نمود مجدداً از طرف شاهرخشاه امیر شیخ علی مغل والی کابل شد و این همان شیخ علی است که در ٨٢٣ ھ و ٨٣٤ ھبالای هند حمله نموده .بعد ازین رفت آمدهای حاکمان ، و بعد از چندین کشمکش دیگر روزیآمد که سلطنت بمیرزا ابو سعید بهادر خان شهید بن سلطان میرزا بن سلطانجلال الدین میران شاه بن امیر تیمور رسیده و کابل را که از جمله متصرفات اوستمیرزا الغ بیگ پسرش اداره مینماید مگر دیری نمیگذرد که الغ بیگ در ٩٠٧ھدر کابل فوت میگردد و امرا پسرش عبدالرزاق را از بی کفایتی که داشتفرار میدهند و درین بین که آخرسنه ٩٠٧ھ است محمد مقیم نام پسر امیر ذالونصفحه ( ٥٣ )سال اول ـ مجله کابلشماره ( ٣ )بالشکر خود آمده کابل را متصرف میشود (١)این خبر که بظهیرالدین محمد بابر رسید از جهة آنکه عبدالرزاق عم زاده او بودبرسر کابل هجوم آورده در آخر ربیع الثانی ٩١٠ کابل را تسخیر و آنرادارالملك خود قرار داد.کابل که ازدیر زمان مرکزیت خود را باخته بود باین صورت برای چندی بازپای تخت گردید و در همین سال در کابل زلزله عظیمی واقع شد که فصیل های قلعهو اکثر منازل بالاحصار وشهر افتاد خانه های تمام پغمان بخاك یکسان شد اگرچهتايك ماه زمین روز ٢ و ٣ دفعه می جنبید امادريك روز جنبش زمین به ٣٣ دفعهرسید که اکثر مردم را تلف کرد ، در میان پغمان وبیکتوت يك تكه زمین عریضی را از جاکنده ودور افگند که ازجای این زمین چشمه ها درفوران آمد ، ازحد استرغچ الیمیدان که قریب شش فرسنگ میشود درزمین پشته ها برآوردوکندها تشکیل داد.(٢)( ١ ) امیر ذالنون بيك ارغون از امرای سلاطین گور کانیه بود وبفرمان سلطان حسینمیرزای گور کانی در ٨٨٤ حکومت داور وغور یافت پس قند هار وفراه بگرفت و زمینداور نشیمن ساخت بعد ازو پسرانش شجاع بیگ که بشا بیگ معروف است ومحمد مقیم درقند هار وگرمسیرات بحکومت رسیدند .( ٢ ) كذا در ٧ رمضان ١٢٩١ که زمان اعلیحضرت امیرشیر علی خان مرحوم استبعد الظهر يك زلزله شدید بوقوع انجامید که قریباً ١٥ دقیقه زمین ازجنبش سکون نیافتدر کابل هیچ سنج وصندوقه آباد نماند از کوی آسمائی وشیر دروازه سنگهای بزرگسرازیر شده راه ها را تماماً مسدود نموده بسیار خانه های درون شهر خراب گردیددر کوهدامن و کوهستان خرابی بسیار نمود ازان جمله قلعه میرور خان پسر رجب خانپروانی را ازبیخ کنده آن طرف افگند سه چهار باغ محمد پروان ( جبل السراج ) درزمینفرورفت که تنها نوك درختهايش برای عبرت ظاهر مانده بود ، زمین ها شق گردید ،تلفات جانی این زلزله در کوهستان وکوهدامن تا اندازه ١٢ هزار نفر بود ، در قلعه ده قاضیبر سردروازه جای غلامجان خان صاحب زاده تلفات نفوسی این زلزله را در سنگ نفر نموده اندکه مصرع آخر آن اینست ( شش هزار آمد حساب اندر دوبار ) . زلزله زمان امیرمرحومو اول سلطنت امیرشهید وزلزله چند روز پیشتر که در پنجشیر خرابی کرد شاید حاجتبتحریر نخواهد داشت زیرا اکثراً از آن یاد دارند .صفحه (٥٤) سال اول ـ مجلۀ کابل شماره (٣)در کابل آثار بابرشاه واخلاف او بسیار دیده میشود از ان جمله یکی باغ بابرواقع چهاردهی که قبر خودش هم دران است مشهور مانده ـ دیگر باغ عالم گنجامروز است که بابر بنام جهان آرا در ٩٢٥ طرح نموده است .در سنگ کلانی که در حد قلعهٔ هزاره های کابل بکوه شیر دروازه ملحقبود در سنه ٩١٤ يك تخت سنگی برای خود ساخته در آن می نشست ونظر گاهآن را که تمام باغها بود تماشاء میکرد .میگویند یکحوض سنگی بالای این تخت ساخته بود ودر آن فرد ذیل راکه زادۀ طبع خود اوست حك كرده بود .نو روزو نوبهارو بت دلربا و خوش(بابر) بعیش کوش که عالم دوباره نیستدرسنه ١٠١٦ که جهانگیر بن اکبر جلال الدین بن بابر شاه برای تماشاءکابل آمده بود برین تخت سنگی حوض دیگر کنده و در تکیه گاه آن عبارتذیل را نقر نمود :( تخت گاه پادشاه بلاد هفت اقلیم نورالدین جهانگیر پادشاه بن جلال الدیناکبر شاه ) .كذا عمارت سابق مسجد شاه دوشمشیره آباد کردۀ نصیر الدین همایون بنبابر شاه بوده است. احاطهٔ بالاحصار پایان را که شهر بالاحصار را تشکیل میدادو انگلیس ها آن را مسمار نموده اند در سنه ٩٠٤ کامران میرزا ولد بابر شاهتعمیر کرده بود .باغی که امروز سفارت روسی در آن سکنا دارد در سنه ١٠١٦ بمقابل باغ(*) شنیدم حوض سنگی این تخت را در موزیم کابل نقل داده اند ـ اما خود سنگ با همینبزرگی خود که بعضی تخت همایون و برخی تخت سفر میگفتند در یکی از شبهای ماه حمل١٣٠٨ هجری شمسی از کوه جدا شده و در معبر عام افتاد که تا امروز هم در همان راهموجود است .صفحه (٥٥)سال اول - مجله کابلشماره (٣)جهان آرای بابر، جهانگیر نواسه او طرح کرده و موسوم به شهر آرا کرده بودمسجد سنگی باغ بابر تعمیر کرده شهاب الدین شاه جهان است که در سنه١٠٥٦ بصرف مبلغ ٤٠ هزار روپیه آباد کرده است.چار چته مشهور کابل باهمان تزئین که هر کس شنیده است از آثار علیمرداننام صوبه دار کابل است که در عهد شاه جهان ساخته - مسجد علیای شور بازارو جامع گذری از بناهای اورنگ زیب است.خلاصه چنانکه گفتیم کابل در عهد بابر و اخلاف او بسیار بارونق شده بودتاوقتیکه پائخت بود هر روز در عظمتش می افزود، درخت آلوبالو را اول بابر درکابل غرس نموده اگر چه کوشش داشت که در کابل نیشکر هم زراعت شود اماآب و هوای آن مساعدت نکرد - باغهای تاك انگور را در کرد و نواح کابلکه اکثراً تا امروز دیده می شود بابر ترتیب و انتظام داده -کابل در عهد بابر و تمام شاهان مغلی بابری دار لضرب بوده در وقت اکبرجلال الدین طلا هم در کابل سکه میشد - سکه آخرین شاهان بابری که در کابلزده شده دارای تاریخ ۱۱۳۸ است.بعد از آنکه مرکز از کابل بدهلی منتقل گرديد كابل بقسم يك صوبه مستقلاداره میشد که از اتك تا هندوکوه ١٥٠ گروه طول و از قره باغ قندهار تاچغانسرای ( چفته سرای ) اسمار ١٠٠ گروه عرض داشت.نادر شاه افشارکابل تا سنه ٩٣٢ که پایتخت بود از طرف پادشاه مستقلاً در زیبائی آن توجهمیشد بعد از سنه مذکور که مرکزیت آن بدهلی منتقل گردید از توجه خصوصیافتاده و تنها از طرف والیانیکه وقتاً فوقتاً شاهان مغل میفرستادند اداره میگردیددر وقت هجوم نادر شاه ترك، والی آخرین از طرف شاهان دهلی در کابل نصیرخانصفحه ( ٥٦ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ۳ )بود که بدون جنگ ارگ کابل را برای شاه نکشود یعنی همینکه روز سه شنبه ۳ ربیع الاول سنه ۱۱۵۱ نادر افشار در هندکی ورود نمود رحیمداد خان کوتوال بالاحصار را محکم نمود حتی در روزیکه شاه برای تماشای حصه شرقی شهر در سیاه سنگ میرفت بالایش هجوم ناگهانی هم کردند و شاه را باین آوردند که با تمام قوه که برای حمله هندوستان میبرد متوجه فتح بالاحصار کابل شود . با وجود آن تا نادر شاه در شهر بسیار خرابی نرسانید امان نخواستند ـ بعد از فتح کابل از ظاهر شهر کوچ کرده بطرف هند رفت و عین در غره رمضان ۱۱۵۲ بود که نادر شاه با غنائم هندوستان واپس وارد کابل گردید .نفری افشار نانچی ، افشار تیپه ، چنداول از بقیه عساکر نادری است که در کابل گذاشته و رفته است .کابل در عهد شهنشاه بزرگ احمد شاه:چون در سنه ١١٦٠ اعلیحضرت احمد شاه درانی پادشاه افغانستان گردید و مالیات چند ساله کابل و پشاور را که ناصر خان صوبه دار کابل برای نادر شاه میبرد قبض نمود در همان سنه ناصر خان را بدستور عهد نادر شاه والی کابل مقرر نموده با پنجاه سوار درانی بکابل عودت داد اما مشروط بر اینکه فوری ۵ لك روپیه دیگر هم از خزانه کابل بفرستد .چون ناصر خان بعد رسیدن کابل تمرد نموده وجه را نفرستاد اعلیحضرت احمد شاه هم که بجهة تسخیر هند در حرکت بود در آخر سنه ١١٦٠ کابل را گرفته ناصر خان را اول بجلال آباد و بعد از ان بهزارۀ چچ فرار داد و بجز همین يك پیش آمد خفیف دیگر هیچ بندیشی در کابل برای اعلیحضرت مذکور پیش نشد چنانچه بعد ازان در تمام حملات هند بی منازعت از همین راه عبور و مرور فرمودند.در سنه ١١٦٤ که اعلیحضرت احمد شاه نشاپور را فتح وتصرف نمود عباسقلیخان مختاری بیات را که رئیس نشاپوریان بود با عائله اش مقیداً بکابل فرستاده بعد ازصفحه (٥٧)سال اول - مجله کابلشماره (٣)چندی بهمان رتبه ریاست رخصت وطنش فرمود.اعلیحضرت احمد شاه نسبت بکابل نظریه خوبی داشت و از جهتیکه در آنوقت کابل تقریباً در وسط افغانستان واقع بود میخواست مرکز را در کابل نقل بدهد چنانچه برای همین مطلب در سنه ١١٦٦ هـ امر احداث يك دیوار بزرگ را در شهر کابل داده باهتمام سردار جانخان پوپلزائی سپهسالار سرانجام آن را گماشت.و سردار جانخان این دیوار را بجهار ماه دور کابل اعمار نموده و باختتام رسانيد يك ضلع دیوار مذكور از حد ماشینخانه اندرابی را در بر گرفته الا آخر گلستانسرای، و ضلع دیگر حد سلاخخانه خاص و بالای زیارت با به کیدانی را عبور نموده بهمین وضع از کدام حدی کج شده تا دروازه لاهوری میرسید همچنین قسمت دیگر آن با پیج و تاب بالای چنداول را عبور نموده در حدود ماشینخانه تمام میگردید.دروازه قندهاری در دهمزنگ.دروازه سفید در حد سلاخخانه خاص.دروازه سردار جانخان در حد با به کیدانی.دروازه پیت در حد داشهای پشت مسجد عید گاه.دروازه گذرگاه، لاهوری، خافیا، شاه سمند ها، کبرى ها، قرت ها، شیرازیها، دروازه های این دیوار بود.این دیوار بزرگ یازده مهره داشت و امروز يك حصه آن که دريك گوشه اندرابی داخل عمارت است و تا بحال مانده بعرض سه متر میباشد. و يك گوشه دیگر آن در مندی ( میان دهی ) خربوزه فروشی داخل خانقاه آنجا تا هنوز است.عزیزی بنای این دیوار را نظم نموده و از مصرع آخر تاریخ آن را یافته است که ما عیناً آن قطعه را می نویسیم:ثانی محمود احمد پادشاهآنکه شد از امر حق عالم شکارغم بندد صورتی در عهد اوگر شود عالم همه آئینه وارصفحہ ( ٥٨ )سال اول - مجله کابلشماره ( ٣ )با ایاز خاص خود یکتای دهر آن که گردد اسم از و گردون و قار(۱) خان خانان آن امیر با گهر آنکه گیرد جان زخصم شہر یارامر کرد از لطف آن کیهان خدیو از سر جاه و جلال و اقتدارتا کشد حصنی زبهر حفظ خلق دور کابل همچو گردون پایه دارشد پی اجرای امر شه بجهد از ارادت آن امیر نامدارشهر بندی کرد بنیاد آن امیر کو بسر برداشت چرخ زر نگارگرچه دور از عقل بودی کین بنا سال چار و پنج گردد استوارليك ز اقبال شه والا نصیب دیگر از سعی امیر بختیارماه پنجم این اساس با شکوه شد تمام از التفات چار یارسال تا ریخش چو جستم از خرد شد معینم لطف خاص کرد کاردر فشانشد از سر اعزاز و گفت (همسری دارد بگردون این حصار)١١٦٦کابل در عهد تیمور شاه :اعلیحضرت تیمورشاه کابل را نسبت بدیگر امصار افغانستان و قعت زیادمیدادند و همینکه در سنه ١١٨٦ ه شاه شدند بعد از تنظیم قندهار برای سیر و تفریحبکابل آمده و دیگر مجزحسب ضرورت بقندهار نرفتند تا آنکه در سنه ۱۱۹۰ ه۱٧٧٦ م رسماً كابل مرکز سلطنت قرار داد شده و دوائر کار های شاهانه ازقندهار منتقل گردید و همانست که کابل تا حال دیگر مرکزیت را از دست نداد .چون بعد ازین واقعاتیکه بالای کابل آمده باشد در کتابهای تاریخ مفصلاًدرج است . ما این تاریخچه را بهمین جا ختم کرده برای مطالعات واقعات آیندهکابل قارئین را در خود تواریخ مبسوط تکلیف میدهیم .( ۱ ) مراد از سردار جانخان فوفازائی است که در عهد احمد شاه منصب خانخانانو میر پرژن و سپهسالاری داشت .[BLANK PAGE]یاد آوری و پیشنهادانجمن ادبی چون در نظر دارد صفحات مجلهٔ کابل را بمضامينتاريخی وادبی وطن مزین سازد لذا : بنويسندگان محترم که بتواننددرین راه از قبیل شرح حال و آثار ادبا وشعرا وغيره سربرآوردگان افغانستان ، باطلاعات نفیسهٔ تاریخی و ادبی که درزوایای فراموشی و نسيان مدفون گردیده است خدمتی نماینديكدورهٔ سالانهٔ مجلهٔ کابل يا يك جلد کتاب نفیسی از طرفانجمن ادبی مجاناً بنویسنده اهدا میشود .شماره چهارممجله است ماهوار، علمی، ادبی، اجتماعی، تاریخیادرسمحل اداره مجله: — انجمن ادبی، برج شمالینگارنده: — (سرور گویا)مخابرات با مدیر انجمن (محمد انور بسمل) استعنوان تلگرافی: — کابل، انجمناشتراك سالانهکابل ۱۲ افغانیولایات داخله ١٤ «« خارجه نیم پوند انگلیسیطلبه معارف وطن که حائز نمره های ١ ، ٢ ، ٣ } رایگانباشند و کسانیکه كمك قلمی مینمایند سائر طلبه معارف وطن نصف قیمت٢٣ ربيع الثانى ه ق = ١٥ سنبله ١٣١٠ ه ش = ٦ ستمبر ١٩٣١ میلادیفهرست مندرجاتمضموننویسندهصفحهرموز ترقیغلام جیلانی اعظمی۱ الی ۱۱مرزا عبدالقادر بیدلقاری عبدالله۱۲ « ۲۱ادیب پشتاوریسرور گویا۱۲ « ۷۲توصیه باخلافشاعر شهیر مستغنی۲۷ « ۳۰اهمیت ترجمهشهزاده احمد علیخان درانی۳۱ « ٤٤افغانستان جغرافیائیمیرغلام محمد غبار٤٤ « ٥٧قدر شناسی٥٨[BLANK PAGE]تمثال جناب عالیقدر جلالتماب والا حضرت سردارمحمد هاشم خان صدر اعظم که این ذات عالی و نجیب از بدوتکفل و اشغال کرسی صدارت عظمای افغانستان تا کنونبا جدیت و قابلیت شایان تقدیری اجرای مهمات ریاستکابینه را فرموده اند .امید واریم در عصر این صدر اعظم لایق واولاد صالحخود افغانستان موفق به بسی خوشبختی ها واصلاحات عالیهگردد .صفحۀ (۱) سال اول - مجلۀ کابل شمارۀ (٤)رموز ترقیاسرار ترقی نوع بشر و رموز سعادت و شقاوت حیات آن وابسته بکیفیاتیست که خالق مقتدر کائنات کلید این گنجینۀ مهمه را در محفظه عقول و افکار خود این نوع شریف مودع فرموده است ! انبیای کرام و مقدسین مذهب باساس کتب معظمۀ آسمانی این موضوع بزرگ را نا گفته نمانده بارها بپیروان خویش توضیحات فرموده اند .علما و حکمای اجتماعی که اخیراً بمقصد اصلاحات امور مدنی و ترقیات معاشرتی همنوعان خود درین خصوص زحمات تطبیقات و تجارب را کشیده و یکعده دستورات و قوانین مشروحه باین مقصد گذاشته اند : ملل مترقیۀ امروزه آنرا اساس خط مشی ترقی و تعالی خویش قرار داده و بآن پیروی کرده اند که بالاخره ترقیات کنونی را نایل شده و امروز جملات و کلمات برجستۀ آندوستداران بشریت را یگانه رموز ترقی و کلید سعادت حیات میدانند .هرگاه ما خواسته باشیم عموم آن فرمایشات را که در مورد اصلاحات اساسی و خصوصیات ترقی گفته شده یگان یگان درینجا بحث و تشریح کنیم البته درین نگارش مختصر گنجایش نداشته و حتی از حدود گنجایش یکی دو کتاب ضخیم هم خارج است .لهذا نگارش بعضی جملات عالیه آنرا هم کم از کم بی فایده ندانسته خواستیم محض استفاده هموطنان درینجا متذکر شده و در آخر نظریات عاجزانه را معروضداریم :علما و حکمائی دانشمند اساساً کلید هر گونه ترقیات و اصلاحات مهمه راصفحه ( ۲ ) سال اول ـ مجلۀ کابل شماره ( ٤ )ناشی از صحت عقل و انتظام عملیات میدانند که ما این جملات فرمائشات شان را متکی باین دو اساس دانسته قرار آتی تشریح می نمائیم :مثلاً : میفرمایند : ( عقل انسان بزرگ خلق شده ) که خود این مبحث را ما در جای خودش مستقلاً شرح و آنچه از فضایل يك عقل صحیح که میتواند انسان را در حیات خوش بخت سازد و چطور عقلی برای نایل شدن باین سعادت لازم است آنرا متذکر خواهیم شد .ثانی : موضوع اعتماد بنفس و اراده است که امروز این مبحث اساس تربیۀ ملل راقیه قرار گرفته است : -حکیم معروف « ژان ژاك » میفرماید که در مقابل سعی وعمل موانع حكم خس وخاشاکی را دارد در برابر سیلاب های عظیم و باد های شدید .همچنان سید جمال الدین بزرگ میفرماید نا امیدی بازنده گانی نمی سازد و زنده گانی با نا امیدی راست نمی آید .فرمایش این دوستداران بشریت از ارکان مهمه موضوع اعتماد بنفس بوده و عجالتاً بمقصدیکه خوانندگان بموضوع بیشتر آشنا شوند ما این دو اصل عمده وصفات ملحقۀ آنرا علیحده علیحده شرح و هر کدام آنرا بصورت يك فضیلت مستقل تشريح خواهیم نمود ؛ ولی در عین زمان باید دانست که :وجود این فضائل بزرگ از روی تجارب ونتائج مشهوده اساس عمده و یا مواد اصلی خمیر مایه ترقی و راحت بشری بوده و در صورت تناقص یکی آن فتور و خللی در ارکان تمدن وسیر ترقیات نوع بشر واقع می شود : -چه کسانیکه عادتاً یا فطرتاً دارای یکی ازین فضایل بوده و فاقد آندیگری میباشد نمیتواند کاميابانه جادۀ سعادت و خوش بختی را مشی نماید !صفحه ( ٣ )سال اول - مجله کابلشماره ( ٤ )مثلاً : یکی دارای قوه اراده ومعتمد بنفس خود بوده ومیداند که رسیدنبسر منزل ترقی وخوش بختی یا توقف در زاویه شقاوت وبد بختی وابسته بهمت یاضعف نفس واراده خود وی است ولی فاقد مزایای عقلی وممیزه بوده وبا وجودفعالیت وتوانائی از روی صحت عمل وسنجش عقلی اقدام بکار وعمل نمیتواند ودرعین زمان چیزهای ممکن را مشکل وغیر ممکن دانسته وتفكيك صحت وعلتکاررا نتوانسته بالاخره مایوس میشود ؛ البته این فضیلت وی بی نتیجه ماندهکاری از ان برای نجات وخوش بختی خود ساخته نخواهد توانست . گویا دارندهٔاین صفت مانند شمعی است که در خانه تاريك بوده و روشن نمیشود .یا همچنان اشخاصیكه نورخرد وشعاع عقل درقلب ودماغ شان تابیده ومیتوانندبروشنی آن پی بكنه هر چیزی برده وزود تر جاده های صاف وهموار ترقی وسعادترا پیدا كنند ؛ ولی قوه سعی وعمل دروجود آنها خسته وعلیل بوده واعتمادبنفس واعتقاد بتاثیر اراده را ندارند ودر مشی طرق عمل عزم وتصمیم نمی نمایند !این طبقه هم فاقد نتیجه بوده عدم ووجود این فضیلت برای شان مساویو باشخاصی می مانند که در شدت فقر واحتیاج ، نعمت وسعادت را از دورجائیدیده وبرای جلب وتحصیل آن قدرت وحركتی نداشته باشند !!فطرت عالی انسان وطبیعت مدنی آن اساساً متقاضی جلب راحت ودفع مضرتاست ودایماً آرزودارد در حیات خود خوش بخت بوده بموانع وزحماتی متصادفنشود ولی از آنجا که آرزوها و آمال سعادت جویانه نوع بشر محصور ومحدودبچهار دیوارغوایق ضعف ، اوهام ، جهل وتذبذب است ونمیتواند بدون مجهزشدن وتوسل جستن بوسائل : عقل روشن واتكاء بنفس یعنی سعی وعمل ،عزم وثبات دیوارهای فلاکت وبد بختی را شکسته وبجاده سعادت حیات رهسپارصفحه (٤) سال اولی - مجله کابل شماره ( ٤ )شود البته لازم مینماید که انسان باید حصول این وسایل مهم را مقدمه نائلشدن بسعادت دانسته ومقدم بهر آرزوی قرار دهد ؛ چه بشرهای عادی کهمثل اولیای کرام مورد تائیدات غیبی وخوارق عادات شده نمیتوانند لابد بایستیدرین جهان اسباب متوسل بوسائلی شوند که آنرا خالق کائنات وسیله موفقیتوکامیابی درحیات قرار داده است .پس اگر آرزو مندان بترقی این طرق معقول ومجرب را که از طرف علماءوحکمائی اجتماعی وضع و تعیین شده آنرا اساس خط حرکت قرار داده ومشینمایند شبه نیست زود تر بسر منزل سعادت خواهند رسید ؛ چه طرق معلوم ومستقیمی است که قوافل متمدن امروزی را بنقطه حیات مسعودانه رسانده و آنهاتجارب ومشاهدات خود شانرا نسبت باهمیت وصفات این فضایل اظهار احتراممی نمایند .ما اگر بخواهیم مفاد ومدلول صحیح آنهارا فهمیده وطرق استعمالش را بدانیمباید در تشریح این مواد تدقیق کرده سپس هر کدام آنرا در موضوع خودشتطبیق ودر مواقع بکار بریم ؛ برای ذهنی شدن مقصد ما مواد مذکوره را باینترتیب تشریح وسپس باهالی وطن محبوب درمورد استعمال آنها نظریات عاجزانهخودرا معروضمی دارم : اول: بشر باید متکی بنفس بوده اراده خودرا قوی بندد .ممکن است تا اندازه مغایر مدلول این جمله انسان بتعاون اجتماعیه محتاج وبصورتانفراد عمل در حیات خویش کاری بتنهائی ساخته نتواند ؛ ولی از آنجا کهحضرت حکیم مدبر کائنات ودائع بزرگی در وجود انسان از قبیل عقل وحواسواعضای صحیح وفعال خلق کرده وانسان بواسطه این نعمای الهی میتواند برخلافسائر حیوانات خوبتر درحیات خود مطمئنا نه زیست کند وهم چون تعاون وكمكصفحه (٥)سال اول - مجله کابلشماره (٤)اجتماعی اساساً بطور معاملات متقابله و یا ناشی از سلوك اخلاقی بوده واصلا هيچيك انسان بدون آن مقابل دیگری مقید ومكلف بكمك و خدمت وتعاون نمیباشد ؛ لهذا برای حسن موفقیت در مبارزه حیات انسان بايستی چنان تصور نماید كه در يك سرزمين دور از اجتماع تنها و منفرد و بی چيز خلق شده وجز تائيدات الهی وهمان قوای عقل و اراده كه خالق بوی عطا فرموده ديگر هيچيك چیزی ندارد وابداً كسی بوی معاونت نخواهد نمود !پس در چنین موقع تکلیف شخصی وی برای حفظ وادامه حیات چه چيز است و چه باید بكند ؟ !موضوع اعتماد بنفس و اعتقاد باراده وعمل بما تعليم ميدهد كه بايد چنين انسان منفرد بی چیز خودش را مغلوب وهم نساخته و در ميدان مبارزه حیات با قلب قوی ويقين كامل وعقيده راسخ حاضر شده به تهيه وتدارك آنچه حيات ويرا مستريح و از خطر گرما وسرما و گرسنه گی وتشنه گی واذيت حيوانات وحشرات موذيه حفاظه مینماید پرداخته بشخص خویش چنین اعتماد داشته باشد كه هر كاری را خود او توانسته در ساية عقل و اراده خویش برای رفع همه گونه حوائج خود بدون تعاون دیگری مقتدر و تواناست .وقتاً كه باین عزم و نيت با چنین احساس قوی كلیة افراد يك جامعه متحسس گردیدند البته چنين ملتى مالك حیات استقلالی شده در صورتيكه تعاون وكمك اجتماع هم خود بخود مجری و مرسوم بوده و فتوری در بازار معاملات و داد و دهش اجتماعی واقع نمی شود البته چنين قومی زودتر بنقطه سعادت واصل شده منكوب سیر حوادث نخواهند گرديد ، و بالاخره افراد این گونه ملتى در هرجا و هر سرزمینی مقتدر بتدارك لوازم زنده گانی خود بوده عزيز ومحترم واقع می شود .صفحه ( ٦ )سال اول - مجلهٔ کابلشماره ( ٤ )اقوامی را که ما میشنویم دارای حیات استقلالی بوده و بترقیات عالیه نایل اند ؛ ترتیب اساسی زندگانی و اصول تربیه افراد آنها از همین قبیل است ، یعنی اولاد خود را از مبادی صباوت طوری تربیه مینمایند که آنها معنی اعتماد بنفس را فهمیده و بقدری متکی بسعی و عمل و معتقد بارادهٔ خویش میشوند که ابداً در جامعه خود را محتاج بکمك و معاونت کسی حتی والدین خود ندانسته خوش بختی و بدبختی خود شانرا نظر بمقدار لیاقت و فعالیت خود عقیده مند میباشند .دوم : سعی و عمل : یعنی صرف قوه و ابراز فعالیت در کارها و ترك رخاوت و تنبلی و کوشش کردن بحصول نتیجهٔ صحیح و مفید در آنچه صرف قوت و دقت لازم می نماید .سعی و کوشش در کار و اطراف آنرا بدقت و مهارت سنجیدن آخرآ نتیجهٔ صحیح و بی عیب را بار می آورد .مقدار راحت و خوشبختی اشخاص یا اقوام مربوط بمقدار کار و فعالیت آنهاست ولی ضمناً باید فهمید که ابراز سعی و عملی و صرف وقت در کارها بصورتی نتیجهٔ صحیح و مطلوبه را بمیدان میکشد که عاملین آن اطراف آنرا معقولاً سنجیده و نقشهٔ مرتب و موزونی در خیال خود برای آن کار کشیده و سپس بانهایت فعالیت و سر گرمی در ان ابراز عمل نموده باشند .کار کردن نباید بمقصد صرف وقت بوده باشد ، بلکه اخذ نتیجه را بدواً در نظر داشته و در صورت تکرار آنکار فاعل کار باید تصمیم داشته باشد که آنرا نسبت بمرتبهٔ اولی خوب تر و بهتر و سهل تر اجرا خواهد کرد و صرف وقت هم کمتر دران می نماید : -یعنی آمال و نصب العین کار کن بایستی چنین باشد که کار وی بتدریج ترقیصفحه ( ۷ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ٤ )کرده در پیشه و کار خود ماهر و متخصص و از ان پیشه در حیات خود متمتع واقع شود .سعی و عمل صفت بارزه انسان است ! سعادت حیات آن نقطه رفیع و بعید یست که انسان فقط محل آنرا بوسیله عقل و خرد شناخته می تواند ولی رسیدن بآن بدون وسیله سعی و عمل متعذر است .سوم : زنده گانی با نا امیدی نمی سازد و نا امیدی با زنده گانی راست نمیآید :این جمله حکیمانه قوه قلب و تحمل وقوه عزم و اراده و ثبات را تائید و تثبیت می نماید ! چه یأس روح سعی و عمل را در وجود انسان می میراند و اراده را ضعیف میگرداند ! هر گاه در وجود بشر امید نام يك كيفيتى موجود نباشد ، معلوم است بشریت در هر گاهی مخصوصاً موقع ظهور حوادث و بلیه باید بکلی خود را باخته ابدا يكقدمی بطرف نجات و سعادت رهسپار نشوند .امیدواری بموفقيت وترك يأس که اساساً همان مطلب قوه قلب و عزم واراده و ثبات ازان درین مورد استفاده می شود یکی از بزرگترین فضایل انسان است و در سایه آن همه نقشه ها و اعمالیکه انسان بمقصد خوش بخت ساختن خویش بذريعة عقل عمل تهیه می نماید باجرا و نایل شدن بآ نمقام منیع موفق میگردد ، و بغیر آن البته هر آرزوی عقیم و بی نتیجه مانده انسان در تحصیل مقصود خود ناکام واقع خواهد شد .انسان بایست بمقصدیکه نتیجه آنرا طالب است پس از سنجش و فیصله عقلی عزم وتصميم لا يتزلزل كرده الى حصول نتیجه ثبات ومقاومت فتور ناپذیری دران داشته باشد ، هر گاه در عین حال ضعفی در عزم و تصميم وثبات خود ظاهر نموده ویأس و نا امیدی بوی غلبه کرد البته فاقد نتیجه شده اعم ازینکه چنینصفحه (۸)سال اول - مجله كابلشماره (٤)اشخاصی بنقطه سعادت رسیده نمیتوانند در حیات خود همواره دوچار زحماتو متاعب زایده هم بی جهت بوده اوقات شان مصروف اعمال غیر نتیجه میشود .وقتا که انسان رسیدن بمطلوب خودش را آرزو داشته وحصول این مقصد راباساس علمی و عقلی سنجیده باشد لازم است ممکن شدن وحصول نتیجه آنراامیدواری داشته و با تمام قوت قلب و ثبات کامل داخل عمل شده تذبذب و یأس رادر خاطر راه ندهد .امید و عقیده داشتن در رفع موانع و مشکلات و هر ناممکن را ممکن دانستندر وجود انسان همت و فعالیت را قوی ساخته عزم را ثابت میگرداند ؛ همچنانکهاز یأس و ناامیدی ضعف قلب و رخاوت و سستی اراده معلوم میشود .چهارم : عقل انسان بزرگ خلق شده ! محتاج تشریح نیست !: چه عظمتمقام نوع شریف انسان بواسطه عظمت عقل وی است ؛ امروز مشهودات اوضاعاین کره خاکی و طبعیت سائر مخلوق و مایازم آن نسبت بنوع انسان اینمد عارا تسلیمو تثبیت میدارد .درینجا ما باید فقط در خصوص صحت و علل عقل بحث کنیم که وجود چطورعقلی میتواند انسان را بسر منزل سعادت رهبری کند !عقل انسان از بزرگ ترین عطایای قدرت است ! انسان ها عاقل خلق شده اند !ولی بعضی ازین نعمت معظم الهیه حصه زیادی و بعضی کمتری گرفته اند کهممکن است اثر مداخله دست حوادث و عوارض غیر فطری این تفاوت را موجبشده باشد ! یعنی از قبیل تفاوت محیط های تربیه و زندگانی یا تعطیل عقل بواسطهعدم تجارب و تحصیل معلومات و غیره که همین مطالب در جلی و صحت یا تیره گیو ضعف عقل مداخله میداشته باشند .صفحه ( ۹ )سال اول - مجله كابلشماره ( ٤ )بهر حال وقتا که ما معترف شدیم که هر انسان فطرتاً عاقل است و در سایهعقل میتواند مصدر هر کار خوبی شده و بمشی طریق سعادت مستعد وقابلرفتار است پس لازم میشود که موانع و عوارض را جلو گیری کرده آنچهعقل را علیل یا دوچار وقفه و تعطیل میدارد بدفاع آن باید قیام نمائیم !مثلاً : چیزیکه تا حالا موجب فتور وعلت عقل شناخته شده ، عدم تجاربو نقص معلومات است که عقل را بحال و قفه و تعطیل میگذارد ، ثالثاً صرفقوای دماغ است بموهومات ووسوسه ها و اندیشه های باطله که انتظام وقوتاحساس را ضائع داشته و ازین راه بعقل ضعف پیش میشود یا افراط کردنبمطالب حیوانی از قبیل جماع و مسکرات که مولد ضعف اعصاب و دماغ شدهضرر فوق را تولید میدارد که غا لباً انسان در اثر حدوث امراض وعا رضةبلیات غیر ارادی بآن دو چار میشود یا بواسطه اعتیاد باین بلیه گرفتار میگردد .وقتاً که ما نظر بوجود این اجمال امراض عقلی را شناخته و برضد آنداخل اقدامات و مصروف معا لجه گردیدیم ، البته عقل ما از خطا وضعفنجات یافته اکمال میگردد ! آنوقت ما میتوانیم در سایۀ عقل سلیم و بوسیلهاتکاه بنفس و سعی و عمل ، عزم و ثبات و رهنمائی علم و تجربه در شه راه حیاتمسعودانه رهسپار و بنقطۀ مطلوب واصل گردیم .و الحاصل عقلی که میتواند انسانها را بسر منزل سعادت حیات رهبری کندعبارت از عقلی است که از دماغ سالم وقوی نشئت کرده و باوهام و خرافاتزنگ آلود نشده باشد ، وهم تابش انوار واشعه آن برزمینه های علم و تجربهبوده باشد تا ازان انعکاس نور حقیقی عقل شده جاده های سعادت را در مقابلانظارما منور ومرئی بگرداند .صفحه ( ۱۰ ) سال اول ـ مجلهٔ کابل شمارهٔ ( ٤ )در صورتیکه ما مدلول و معنای صحیح این فضایل را دانسته و نظر بتجارب دیگر همنوعان مترقی خود آنرا عامل بزرگ سعادت وخوش بختی حیات خود تسلیم واعتراف نمودیم ؛ آنگاه لازم است فکر کنیم که اهالی وهم طبقهٔ آتیهٔ خود را که بعد ازما مقدرات مملکت بآنها متعلق خواهد بود ! چطور و مچه طریقی صاحب این فضایل ساخته خواهیم توانست ؟برای نایل شدن باین مقصد و درک فیوضات این سعادت نظر تجارب و تحصیل فایده و اخذ نتیجه که دیگر همنوعان ما بعمل آورده اند باز هم بمالازم میشود که همان طریقه استعمال واعتياد آنها را تعقیب نمائیم که آنها درمبادی حال چطور این فضایل را بشخص خود و سپس باخلاف خود تطبیق و عملی نموده بودند برای ماهم سهل تر ازان ترتیبی نخواهد بود !ملل مترقی امروزه درحالت ابتدائی وبی چیزی که مثل ما حیات بسر میبردند عموماً درک این فضایل را بدوصورت نموده توانسته اند ؛ مثلاً اول تطبيق نمودن وتمسك شدن اهالی باین فضایل ويك پابندی خلل ناپذیری بمفاد آن داشتن که این عقیده وتمسك حقيقتاً در آنها رفته رفته بصورت خصايل فطری این فضایل را قایم کرده و بآن معتاد نموده است .لهذا برای حصول این نتیجه در محیط فعلی ما هم فریضهٔ وجدانیه تمام طبقات دانشمند ومعقول است که روح سعی وعمل را در تمام طبقاتیکه بآنها يكنوع تسلط معنوی یاریاست اداری وفامیلی دارند تزریق کرده وباین فضایل آنها را معتادبسازند.ثانیاً موضوع تربیهٔ اولاد است که باید اولاد امروزهٔ ما که مردان فردای این کشور خواهند بود ؛ مطابق اصول تربیهٔ استقلالی ملل مترقیهٔ امروزه باید تربیه کرده شوند ! یعنی روح سعی وعمل و اعتماد بنفس ازهمان سن وسال كوچكصفحة (١١) سال اول - مجله كابل شماره (٤)درانها جلوه گر شده عقل شان بمرض گرفتار نشود .برای حصول این آرزو که بتواند حقیقتاً اولاد امروزه ما را مردان مبارزصحنه حیات آتیه قرار دهد البته دو وظیفه مهم و سنگین بوالدین و پرستاراناطفال ومعلمين مکاتب شان عايد خواهد بود ! :اول تكليف والدین است که از ولادت طفل صحت مادی ویرا مراقبت داشتهمحیط زنده گانی داخلی خانه و محیط بازی و خارج ویرا تدقیق داشته باشند کهآنچه بصفائی عقلی ومسائل اخلاقی طفل نقص وصدمه وارد می نماید ازان جلوگیری شده و طفل را آخراً با جسم صحت و حواس صحیح واخلاق صفا تسليم معلمکرده و تا مدت رسیدن بسر حد رشد آنچه طفل از مکتب و معلم خود می آموزدآن آموخته گیها و تربیه مکتب در محیط خانه خراب و مغشوش نشود .ثانی وظیفه معلمین است که آنها مقدم از هر چیزی در نظر خواهند گرفتکه طفل را طوری تربیه خواهد نمود که پس از فراغ مکتب عقل قدرتی ویصحیحاً نشو و نما یافته با اخلاق درست و صحت بدن آن طفل از مکتب خارج شدهو بدون اینکه برای اداره حیات خود دو باره متکی به پدر و مادر شود خودوی مستقيماً مقتدر خواهد بود که وسایل حیات خود را تهیه کرده از راه سعیوعمل تأمين حيات نمايد .البته برای خوب حالی شدن معلمين مكاتب ـ اولیای معارف مملکت متبوعمیدانند چه دستورات لازمه بآنها اعطا و اساس تربيه وتعلیمی که اطفال مكتبقولاً وعملاً از معلمین شنیده و معمولدارند باید بچه ترتیبی مجری شود ؟ درزمینه تربیه کلاسی اطفال هم آتیاً نظریات خود را جدا گانه خواهیم نوشت .( غلام جیلانی اعظمی )صفحه ( ۱۲ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ٤ )میرزا عبدالقادر بیدلفیلسوف معروف و شاعر شهیر میرزا عبدالقادر بیدل قدس سره در افغانستانو ترکستان شهرتی بکمال داشته و قبول عامه یافته . درین دو مملکت از اشخاصخواننده کمتر کسی خواهد بود که نام اورا نشنیده یا از اشعارش چیزی یادنداشته باشد حقیقةً این شهرت درخور اوست زیرا طریق اجتهاد در ادبیاتفارسی پیمود و دنیائی جدید در آفاق سخن کشف کرد و شاید بعدها شهرت اوبیشتر عالمگیر شود وصیت کلام او ممالك متمدنه را نیز فرا گیرد . احوال میرزااز تذکره هائی که نام ازو می برند بخوبی معلوم نمیشود . هر کدام سطری چندسطحی و سرسری نگاشته بغور وتحقیق نپرداخته اند و مقام ادبی این استادهمانطور در پردۀ خفا مانده است .نگارنده که عقیدۀ مخصوص بجناب او دارد چیزی از خزانۀ عامره و بیشتراز چهار عنصر خود او که جسته جسته ذکر یافته فراهم کرده و تا این اندازهتوانستم بشرحال او پردازم : - میرزا از طائفۀ چغتای برلاس است نام پدر اومعلوم نیست . اینقدر از اشارۀ خود او در چار عنصر ظاهر میشود که پدران میرزانوکر پیشه و در سلك عسکری انتظام داشتند . مسقط الرأس او بقول خزانۀعامره پتنه و موطن ونشو و نمایش دهلی است . ولادتش در سنه ١٠٥٤ هزار وپنجاه چهار واقع گشته و راجع بتاریخ و لادت خود از زبان بزرگی ( میرزاابوالقاسم ترمذی ) می سراید : -بسا لی که بیدل بملك ظهور ز فیض ازل تافت چون آفتاببزرگی خبر داد از مولدش که هم ( فیض قدس) است و هم ( انتخاب )صفحۀ (۱۳) سال اول ـ مجله کابل شمارۀ (٤)پیش از انکه میرزا پنج ساله شود پدرش وفات کرده و در سن پنج و نیم مادر او را بمکتب فرستاد . در هفت ماه خط شناس گردید و قرآن کریم را ختم کرد تا چهار سال دیگر بفارسی و عربی پرداخت وقواعد صرف و نحو آموخت بعد از سال دهم ظاهراً در مکتب درس نخوانده مگر در کنار پرورش عم خود مرزا قلندر که از بزرگان عهد بود تا آوان رشد و بلوغ تربیه یافت و بوساطت او از خدمت بسیاری از اکابر استفاده جست وچنان می نماید که نزديك به بیست سال خدمت اکابر نموده و از فیض صحبت آنها فوائد معنوی اندوخته سه سال با مرزا ظریف مامای خود در سفر اودیسه بصحبت شاه قاسم میرسید و استفاده میکرد . از جمله تفسیر بعضی از آیات بینات را از و تحقیق مینمود .مرزا غالباً از هند بیرون نیامده و در داخل بعضی از شهرها و قصبه ها را سیر کرده مانند اکبر آباد متهرا اودیسه رانی ساگر بنارس آره کساری و بطرف مغرب تا حسن ابدال آمده نوبتی پیش از سنه ۱۰۷۰ سفری بترهت کرده واقع شمالی پتنه و در باز گشت ازین سفر سخت خیلی رنج و زحمت دیده و از قراریکه خود می نویسد سبب این سفر لشکر کشیهای شاه شجاع بود پسر شاه جهان که میخواست دهلی را تصرف شود و ازینجهة دستۀ از لشکر را به تسخیر نواحی ترهت نامزد فرمود و مرزا عبداللطیف را که از وابستگان مرزا قلندر است بسرافسری آنفوج بر گماشت مرزا عبداللطیف مرزا را نیز باخود برد . مدت سه ماه دران حدود پای ثبات فشرده و سر گرم کار بودند . درین اوقات خبر از آله اباد رسید که اورنگ زیب عالمگیر در آنجا با شاه شجاع برادر خود مصاف داد وقوۀ او را در هم شکست این خبر انتشار یافته و در معنويات قوۀ مرزا عبداللطیف بد تاثیری نمود و ارکان آنرا بتزلزل در افگنده از قبضۀصفحه (١٤) سال اول ـ مجلۀ كابل شماره (٤)اختیار بیرون شدند و هر قدر مرزا عبداللطیف گرد چاره برآمد سود ببخشیدتا همه پاشان گشتند ناچار مرزا عبد اللطیف از ترس سر کشی و دستاندازی زمینداران آنسر زمین جریده با بیدل و سائر رفقای یکدلبه بهانۀ شکار راه فرار پیش گرفت و افتان و خیزان پس از ده شبانه روزخودرا به پتنه رسانیدند و پیش از رسیدن به پتنه در چاند پور نام منزلی میرزابا چار نفر دیگر از رفقا دور افتاده راه را گم کرده بودند میرزا عبداللطیف نفریبجستجو بر گماشت تا بعد از تفحص پنجنفر گم شده را پیدا کرده و پس از يكشبانه روز بهم یکجا شدند . این پنجنفر نزديك شام بتماشای تلی سفید که ازدور مینمود تاخته بودند بعد يك دومیدان قطع مسافه احاطۀ دیدند که میدانفراخی داشت دو بنگله دران بود مشرف بر تالابی از آب صافی اولاً با هیچکسدر آنجا برنخوردند و چون خوب متوجه شدند سردابۀ یافتند واقع در کنارتالاب اندرون آن پری وشی تنها و خوش نشسته قلیان میکشید واردین هر چنداز و پرس و جو کردند ملتفت بجواب نشد اما بعد از نگاهی تغافل خیز رو بآسمانکرد و آهی کشیده این بیت خواند :ـسالها در طلب روی نکو در بدرم روی بنما و خلاصم کن ازین در بدری .بعد ها میرزا بدهلی باز گردید و غالباً پس از دو سال ملازمت اختیار کردهو پیشۀ عسکری را که سبب از تحصیل فضائل میشود مانند شجاع کشتن وشهادت یافتن و از ریا پاك شدن بر سائر کسب ترجیح داد و دران سلك جا گرفتو این وقتیست که میرزا متاهل گشته و بار عیال بدوش او افتاده و میخواستازین ممر پسندیده نفقۀ عیال تهیه نماید . مدت ملازمتش معلوم نیست چقدرصفحه (١٥) سال اول ـ مجله كابل شماره (٤)دوام كرده مگر وقتيكه طبع رمنده از علائق اين شاعر آزاد را مى بينيم گمان ميكنيمآنقدرها طول مدت نداشت و بسيار بزودى ازين بند رهايى جسته باشد چنانكهگرفتار عائله بسيار هم نگرديده و پسر بزرگ نداشته در چار عنصر مى نويسد :-شبى كه عقد تزويج گوهر آراى رشته اتفاق ميگرديد ... بمكاشفه ... رسيد كه گلكردن آثار اين كيفيت مقتضى مصلحتى است خاطر از وسوسه انتظار تناسل و توالدبايد پرداخت .» آرى ميرزا را هميشه در صحبت بزرگان عهد مى يابيم گاه از حضورشيخ كمال شاه فاضل شاه قاسم استفاده صحبت ميكند گاه با شاه كابلى دو بدو ودست بدست بگوشه تنها اخذ معارف مى نمايد وقتى در بنارس از خدمت شاه ملوكابياتى مى شنود . خزانه عامره مى نويسد :- ميرزا در آغاز شباب بنوكرىشاهزاده محمد اعظم خلف خلد مكان ( عالمگير ) روزگار ميگذرانيد و منصبىداشت يكى از آشنايان تعريف سخن سنجى ميرزا بسمع شاهزاده رسانيد شاهزادهفرمود قصيده در مدح ما پردازد تا در خور استعداد قدردانى بعمل آيد . چونحرف شاهزاده بميرزا رسيد سرانكار باز زد . . . . . . و هما نساعت علاقهنوكرى را قطع كرد . در كليات ميرزا قصيده بيست و هفت بيت بى تشبيب در مدحشاهزاده محمد اعظم موجود است شايد در همان اوقات قصيده مذكور را بتكليفاو سروده باشد . بيتى كه دران نام ممدوح را تصريح كرده اين است :-وارث صاحبقران سلطان محمد اعظم آن كز گل مدحش زبان دارد چمن در آستينقصيده مختصرى در مدح اورنگ زيب هم دارد و در تشبيب آن از چراغانى وصفكرده شايد در كدام جشن سروده است . در سنه ١٣٣٣ نواب آصفجاه از دكننامه بميرزا نوشت وتكليف حضور فرمود . مرزا در جواب بيت ذيل رانوشت و عذر خواست :-صفحه (١٦)سال اول ـ مجله کابلشماره (٤)دنیا اگر دهند نخیزم زجای خویشمن بسته ام حنای قناعت بپای خویشاین تاریخ آخر عمر مرزاست و یکسال بعد که تقریباً هشتاد سال از عمر او شود در سوم صفر سنه ١١٣٣ در دهلی جهانرا وداع گفته و در صحن خانه خود دفن گردید صاحب خزانه عامره قطعه ذیل را بتاریخ وفات او گفته : ـسرو سر کرده ارباب سخناز غم آباد جهان خرم رفتگفت تاریخ وفاتش آزادمیرزا بیدل از عالم رفتگویند مزار مرزا امروز معلوم نیست و کس سراغ ندارد در کجای دهلی آسوده مگر پیشتر ظاهر بود .خزانه عامره مینویسد که میرعبدالولی عزلت تخلص گفت : ـ روز عرس مرزا بر مزار او رقم شعرا جمع آمده و کلیات او را درمیان گذارده بودند . بخیالم گذشت آیا مرزا را از آمدنم خبر هست ؟ کلیاتش را کشودم سر صفحه این مطلع بر آمد : ـچه مقدار خون در عدم خورده باشمکه برخاکم آئی و من مرده باشممرزا و رجال عصرشاکر خان و شکرالله خان و سائر رجال العصر معتقد مرزا بودند و چنانکه از رقعات او معلوم است مکاتبه و مراسله در بین مرزا و آنها جریان داشت و گویا علت همین نامه و کتابت بوده که میان شاهد نام شخصی از مرزا تنقید نموده و گفته شیوۀ مرزا در تحریر بشاکر خان و شکرالله خان نسبت بترك تعلق و تجرید اوبی شائبه تملق نیست و از فقرا این شیوه پسندیده نباشد . مرزا برقعه سخت او را جواب داده و در آخر بطور ایهام میگوید : ـ مضی مامضی من بعد باستغفار باید کوشید و گرنه میدانیدصفحه (۱۷)سال اول - مجله کابلشماره (٤)که بیدل عبدالقادر است ، یعنی اسم ( القادر ) مربی اوست واو بنده و مظهرآن اسم است و میتواند ترا بپاداش این گستاخی برساند مرزا در مثنوی طورمعرفت هم نام از شکرالله خان می برد این مثنوی در تعریف ( کوه بیرات ) استو در وقتیکه با شکرالله خان در آنجا رفته باستقبال او این مثنوی را گفته :کنون در کوه بیرات آب و رنگی است - که هر سنگش بدل بردن فرنگی استکل رایات شکرالله خانی - بفرق آن زمین کرد آسمانی . و در آخر طور معرفتگوید : عصای من درین گلگشت مقصود - نسیم فیض شکرالله خان بودو گرنه من کجا کو بر فشانی - سر بشکی بودم آنهم بی روانیدرین گلشن خرامی داشت کلکش - که پیوستم من بیدل بسلکشکلامش گشت سر مشق خیالم - ازان سرچشمه جوشید این زلالمدو روزی در پس زانو نشستم - خیالی را بهاری نقش بستمبیجش آخر این مکتوب منظوم - بطور معرفت گردید موسوماگرچه مرزا با شکرالله خان وسائرین مشاعره ومکاتبه داشت ولی هیچگاهبطمع صله وبخشش مدح کس ننمود . از کلیات ضخیم او این سخن ظاهر استکه بآن بزرگی و احاطه برانواع سخن از قسمت مدح عاریست عوض آنکهدر قصاید غرای طولانی گریز بمدحی کند یادر مثنویهای متعدد ( جز طورمعرفت ) نام از ممدوحی برد شعرای طماع را تعریض کرده ودر قصیده میگوید:بیدل من آن نیم که شوم تاجر کمال - جائی که خاص وعام سخن راست مشتریدر عرصه بیان نفسی گرد میکنم - بی دعوی فضیلت و لاف سخنوریمحکوم بی نیازی شوقم نه محو فکر - آزادم از تخیل او هام گستریاز هیچکس نیم صله اندیش بیش وکم - مداح فطرتم نه ظهیرم نه انوریصفحه (۱۸)سال اول - مجله کابلشماره (٤)حیف است فطرت وصله مشتاق عمر وزید - دارد قصور همت ازین رنگ شاعریکلکم بصفحه مشت غباری نشانده است - ورنه سخن حقیقت بادی است سرسریآغاز شعر سرائی : - مرزا هنوز در مکتب بود که طبع موزونش بشعرمیل کرد و نخستین نظمی که از قریحه روشن و فکر روانش سرزد رباعی ذیلاست درشان یکی از همدرسان که اکثر قرنفل می خائید : -یارم هر گاه در سخن می آید - بوی عجیبش از دهن می آیداین بوی قرنفل است یا نکهت گل - یا رایحه مشک ختن می آیدبعضی که رباعی فوق را شنیدند از سبب صغارت سن باور نکردند که ازمرزا باشد ازینجهه مدتی شعر میگفت و بکسی نشان نمیداد آنچه از طبعشبداهة سر میزد بتدوین آن نمی پرداخت و بعضی را هیچ نمی نوشت . بعدهادرسن بیست بترغیب بعضی بتدوین اشعار خود پرداخته و بمرور زمان نسخه چندفراهم آورد بعضی از مقالات نثر و اندکی نظم و مثنوی محیط اعظم و طلسم حیرتاو بیقین معلوم است که پیش از چهار عنصر گفته چنانچه خود دران کتاب ازهر کدام آن ذکر میکند . محیط اعظم را در سنه ١٠٧٤ نظم کرده و لفظ محیطاعظم تاریخ اوست و درین وقت بیست سال عمر داشت . طلسم حیرت را هم غالبآنست که در همین سالها نظم کرده چهار عنصر در سنه ١١١٦ تالیف یافته مرزاقطعه بتاریخ آن گفته و این ابیات ازان است : -دمی کاندیشه تحقیق پرواز - بفکر سال این تحریرها رفتدو تاریخ از حساب آورد بیرون - که دخل شبهه خون گشت و خطارفتنخست افزونی از اعجاز پرداخت - که از افراد هر عنصر فنا رفتدوم در اجتماع چار عنصر - نحوست بود چون زنگ از صفا رفت١١١٦صفحه ( ۱۹ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ٤ )مثنوی عرفانرا که یازده هزار بیت است در سنه ١١٢٤ نظم نموده و این بیت تاریخ ختم آنست : ـ کرد تاریخ او نیاز کزام هدیه ذو الجلال١١٢٤والا کرام ولی تاریخ نکات و مثنوی طور معرفت و غیره تالیف او معلوم نیست غزلیات مرزا از قبیل اشعار غنائی وعرفان او قصصی و تمثیلی و رباعیاتش شرودی ( حکمتی ) وطور معرفت وصفی و طلسم حیرت او را اگر منظومه از روحیات قرار دهیم شعر تعلیمی است با وجود آن تصوف روح کلام اوست .( سبك مرزا ) مرزا در سبك هند كه مخترع آن بقول بیشتر تذکره نویسان بابافغانی است جاده نویی پیمود سبك هند یا شعر خیالی را بعد از فغانی ، ظهوری ، عرفی ، نظیری ، سلیم ، طالب ، قدسی ، صائب وكليم و سعتی بخشیدند . تا دور بمرزا رسید این نابغه از فکر عمیق اختراعات تازه و ترکیبات بدیعی بامضامین جدید روی کار آورد و شعر را بمعنی کلمه طوری استعمال نمود که عقل اعجوبه فکر را بهت میزند . مضامین تازه و ترکیبات نو بقدری در کلام اوست که در کلام دیگران یافت نمیشود این ترکیبات کلامش را دارای روانی و تاثیر مخصوصی ساخته غزلهای او در بحور قليل الاستعمال مانند بحر کامل و غیره بسیار است وازان قدرت خداداد او بیشتر ظاهر می شود :بحر کاملزلب فصيح و قاپسان بحديث کین ندهی زبانستمست حنظل اگر کشی بترازوئی که شکر کشدنگرفت گردنه آسمان سر راه هرزه خرامیممگرم تأمل نقش پا مژه به پیش نظر کشدصفحه ( ۲۰ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ٤ )نه دماغ دیده کشودنی نه سرفسانه شنودنیهمه را ربوده غنودنی بکنار رحمت عام اوبحر متدارك شانزده رکنیچه بود سروکار غلط سبقان در علم وعملی بفسانه زدنزغرور دلائل بی خبری همه تیر خطابه نشانه زدناز بحر تقارب شانزده رکنینصیبی از عافیت ندارد حباب بحر غرور بودنحذر که باد دماغت آخر برنج نفخ شکم نگیرداگر بنازم بزور همت نیم خجالت کش غرامتکشیده ام بارهر دو عالم به پشت پائی که خم نگیردغائله تن پروری منشأ همه مصیبتهاست رفته رفته از نشاط کاسته جسم را سست و فرسوده و معنویات را بالمره خفه سازد . تنبل که مشاعر و حواس را باخت از کار برآید و از جمیع سعادتها محروم ماند . شخصی که ازین غائله ترسید و پرهیز نمود و میل بتربيه وتهذیب اخلاق کرد البته از کسب هنر غفلت نمی ورزد و چون هنر کسب نمود قابل آن گردد که ذوق معنی حاصل کند ذوق معنی در آن است که اسباب رضائی حق فراهم آرد و آن بعد از توحید منحصر است در کوشش بنفع رسانی مخلوق که همه ودیعت خالقند عز اسمه ، در بحال نگذارد روح آزاد بعزلت افسرده گردد مانند آب روان که در جنبش و حرکت وکشت و مزارع را شاداب و سرسبزدارد و هر وقت جابجا استاد ورا کد گشت از لطافت طبع و نفع رسانی بازماند و یخ بسته منجمد گردد . دارای این مقام حق دارد بدیگران توصیه فرماید که تواضع را به نخوت در نیـاویزند و درشتی را از طبیعت زدوده از صدقصفحه ( ۲۱ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ٤ )مقال نگذارند تا از وخامت کبر ایمن مانند و از نرم خوئی و برده باری باستراحت جاوید رسیده بروشنائی نور دل فائز گردند . مرزا این مطالب را در قصیده که از امیر خسرو استقبال کرده می پروراند .نیست جز گرد مزات حاصل از تعمیر جسم خاک بر سر می فشاند فیل چون تن پرور استحسن معنی خواهی از کسب هنر غافل مباش ابروی بی مو بود تیغی که او بی جوهر استگر رضای حق طمع داری بنفع خلق کوش هر غذا کافتد موافق بابدن جان پرور استبر دل آزاد از عزلت مبند افسردگی هر کجا آب روان یخ بست سنگ مرمر استبر تواضع زینهار افسانه نخوت مخوان طاق را گرچین ابرو گشت ظاهر ابتر استچون درشتی از طبیعت رفت راحت فرش تست خواب مخمل را همان وضع ملائم بستر استنور دل خواهی نگردی غافل از صدق مقال در هوای مختلف فیض چراغان کمتر است( قاری عبدالله )بقلم سرور گویا مرحوم ادیب پشاوریچشم گردون هیچگاه شمشیری برنده تر از کلام سنجیده و بیان دلنشین در بسیط زمین ندیده است چنانکه پیغمبر اکرم میفرماید ان من البيان لسحر وان من الشعر لحکمه ظهور نوابغ ادبی درین صفحه پهنا و در گیتی بآسانی صورت نمیگیرد تا اینکه آسمان در گردش چندین صد ساله خود با ذرق درخشان و طلوع تابان یکی از ایشان عالم بشری را روشن نسازد این است که مرحوم ادیب پشاوری ازان ستارگان درخشان آسمان وطن است که مسافت بعیدی را بنام خود روشن و فهمانده است که طلوع آفتاب علم و معرفت تنها بآسمان اجانب منحصر نبودهصفحه ( ۲۲ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ٤ )و نخواهد بود گاه و بیگاه این مهد تمدن و سرزمین دانش و هوش منشأ و بسگاهآریای قدیم نوابغی از خود بوجود آورده و می آورد که جهانی بسوی ایشانچشم دوخته و در عین حال مایه نازش و افتخار عصر و زمان خود میگردند پسبی مناسب نخواهد بود که بنام تذکر و احترام شمه از نام ونشان آن مرد جلیل القدررا درین مجله که یگانه آرزو و مرامش یاد آوری و تخلید از مشاهیر و نوابغوطن است نگارش داده و در ضمن تشکرات بی پایان ومملو از عقیدت و حرارتخود را بنام محیط قدردان وملت همجوار خود ایران تقدیم کنیم زیرا از مراتبتفخیم و تجلیل آن بزرگوار چه اولیای امور مملکت و چه اهل علم و ادب درزمان حیات و ممات آن مبرور سعید خود داری نکرده حتی بعد از مرگ ادیبافغانی نیز مجالس ترحیم وسوگواری آن فقید سعید را بيك صورت عالی و باشکوهیچنانچه سزاوار حضرتش بود دولت وملت متحداً ( برای چند روزی ) بپاداشتهتمام جراید و مجلات و ارباب قلم و صاحبان قریحه درین مصیبت شريك و سهیمبوده خطابه های فصیح وغرا ومقالات با آب و تاب در اطراف روزگار زندگانیو دور های تحصیل و مسقط الراس و خطوط مسافرت و هویت شخصی و مراتبعلم وفضل وبلندی خیال و اسلوب بیان و آثار قلمی و افکار فلسفی آن مرحومشرح مرتب و مفصلی داده اند . که متاسفانه تاحال در جرائد وطن ازان مردبزرگ هیچ تذکاری نرفته است لهذا این مختصر شرح مختصریست که از جرائدطهران مجله آینده و سالنامه محترم فارس و ایران شهر درین مجله اقتباسکرده ایم .مرحوم سید احمد ادیب پشاوری فرزند سید شهاب الدین به حدود سنه ١٢٥٥هجری در اراضی کوهسار سرحدی وطن بین پشاور وخيبر متولد و تحصيلاتصفحۀ (۲۳)سال اول - مجلۀ کابلشمارۀ (٤)ابتدائی خود را در پشاور نموده در سن ۱۸ سالگی از پشاور بکابل و بعدبغزنین آمده مدت دو سال و کسری در مزار متبرک حضرت حکیم سنائی به تحصیلمشغول و از آنجا به هرات و خراسان رهسپار و در مشهد چندی تحصیلات خود راادامه داده سپس بسبزوار شرف محضر مرحوم حاجی ملاهادی سبزواری رادرك و بعد از وفات حاج سبزواری مراجعت به مشهد کرده در آستانۀ رضویبتدريس علوم اشتغال داشتند و در اول ۱۳۰۰ هجری بطهران آمده تا آخر عمردران شهر شهیر منزوی و گوشه گرفته بمطالعه و گاهی بتدريس امرار وقتمیکردند تا اینکه بروز دو شنبه ۹ تیر ماه ۱۳۰۹ برحمت ایزدی پیوست ادیبمبرور در فنون صرف و نحو و فارسی و عربی و اردو و افغانی و منطق و معانی و بیانو کلام و حکمت الهی و طبیعی و ریاضیات و تاریخ و لغت و ادبیات هر چهار لسانمتبحر و بی نظیر و از تمام علایق دنیوی مجرد حتى آلوده بزن و مسکن هم نشدو نسيم آسا با روح و خاطر آزاد عمر خود را بپایان رسانید گاهی برسبیل تفننشعری میسرود دیوان اشعارش غالب بر ۳۰۰۰ بیت است و بر غالب کتب فلسفیحواشی دارد اخيراً به ترجمۀ اشارات و شرح آن مشغول بودند که ناتمام ماندو تاریخ بیهقی را که از منشیان و مورخین زبر دست و در قرن ششم میزیستهبا حواشی زیاد تصحیح نموده و بطبع رسیده دیوان ناصر خسرو را نیز تصحیح کردهو حواشی منظوم بران نوشت لکن ناتمام مانده و هنوز بطبع نرسیده است .علاوه برین آثار ادبی حضرت استاد اعظم در ایام جنگ عمومی عبارت استاز کتاب قیصر نامه که تقریباً سی هزار بیت است بحر تقاربقیصر نامه اساساً حاکیست از جنگهای قیصر ويلهلم و ملت ژرمن با دولتهای دیگرو تمجيد شجاعت و همت وعزم و غیرت شخص قیصر و سر کردگان اوصفحه ( ٢٤ ) سال اول ـ مجله کابل شمارهٔ ( ٤ )و ملات باشمامت ژرمن ولی با اینحال حاوی جمیع مطالب عرفانی و تحقیقات علمیو پند و مواعظه و ترغیب اسلامیان بعدم قبول ستم و ظلم وتشویق ابناء وطن بوطنپرستی و پیدا کردن حس جانبازی در راه استقلال وعظمت اسلام وحاضر شدنبرای ابراز شجاعت و عدم تمکین اجانب چنانچه فاضل ایرانی آقای غنی زادهدر شماره ( ٢ ) سال دوم ایرانشهر راجع به این اثر ادیب افغانی مینویسند :بعقیده بنده نگارنده و سایرین از بزرگان فضل ودانش بعد از شاهنامهدر بحر تقارب بدین محكمی و فصاحت تاحال کسی سخن آغاز نکرده واگرتقدم طوسی علیه الرحمه واحترام از روان پاك او نبود جسارت براینکه در غالبازمزایا مضامین عالیتر استعمال شده میکردم . قطعهٔ ذیل از آثار ادیب فقیداست .دفترجهانبگوینده گیتی برا زنده است که گیتی زگویندگان زنده استسخن چشم وگوینده چشم آفرین سراپای گیتی بدین چشم بینز آغاز کیهان و انجام وی سخن گوی بنمایدت راه و پیسخن ازسخن گوی دامابه است سخن های نادان ستوهی ده استکسی کو زدانش برد توشه جهانست بنشسته در گوشهنکو کار اندر جهان مقبلست که بدکار پیوسته لرزان دل استیکی دفتر است این جهان ای پسر نبشته دران نامه ها سر بسربنیکی نویس اندران نام خویش که تا بهره یابی ز ایام خویشوابیات ذیل را آقای شیخ الملك او رنگ عضو محترم انجمن ادبی طهران درارثاء آن فقید عصر سروده است .صفحۀ (٢٥) سال اول ـ مجلۀ کابل شمارۀ (٤)مرثيۀ اديباز افق شرق بين صبح قيامت دميد مهر سراسيمه وار معجر شب را دريدگشت قيامت عيان کز اثرش در جهان دولت شادى گذشت نوبت ماتم رسيداز چه سخن در کتاب کرده سيه جامه را خامه چرا سر شگافت وزچه زبانرا بريدچيست ندانم خبر کين همه وحشت فزاست کز اثرش خار غم در دل و در جان خليدناگه آمد بگوش خواند زغيم سروش مير پشاور دوش از غم هستى رهيدمير پشاور باز کرد بر اين ملك ناز ساز سفر را چوباز کرد و زگيتى پريداحمد پشاورى رست ز زندان تن نادرۀ علم و فضل جان بملك بر کشيدقامت حکمت زغم تاك صفت گشت خم علم و هنر را علم شد زجهان ناپديدفضل و ادب شد يتيم تا که پدرشان زسر رفت و ادب جامه را در خم نيلى رزيدقنيه درون گر شوى آه و فغان بشنوى کز جگرش مولوى در غم او پروريدنالۀ خاقانى از بارۀ شروان بـمــاه بر شد و از شيونش سقف فلك بترکيدگنجه درون گنجوى کرده قيامت بپا خاك مصيبت بسر يکـسـره پيرا کنيدتربت فردوسى از خون دلش لعل فام رودکى از غم زدست رود طرب بفکنيدسعدى اگر از مغاك نعره زنان شد ز خاك حافظ غمديده پاك دخمه درون پژمريددرۀ يمگان درون جله شده لعل گون ناصر دابـسـکه خون از بن مژگان چکيدراد سنائى بخاك کرده کفن چاك چاك عنصرى ريخت پاك زدست جام نبيدبوعلى از خاك زد نالۀ واغـربـتـا که بجهان علم گشت بازغـريـب وحيدخواجه نصير از مژه ريخت ز بس خون دل دخمه ز سيلاب خون بحر صفت آگنيدتا که اديب از سخن لعل سخن گوى دوخت بلبل لب از غزل بست و همينش سزيدصفحۀ (٢٦) سال اول ـ مجلۀ کابل شمارۀ (٤)گلبن دانش بسوخت گشت پریشان هزارقمری از شاخ سرو در بن چاهی خزیدگنج هنر در طلسم ماند چو گنجور رفتباز نگردد که گم گشت زگیتی کلیددس مه نو فلک گوئی از آن برگرفتتا ز جهان بدرود مرد هنر چون خویدبا دم آن داس تیز از چمن روزگارنوگل بشکفته را از سر کین بر کنیدریخت بصحن چمن از گل سوری ورقباد اجل چون بباغ از سر سردی وزیدمیوۀ باغ وجود گر بندى ذات ویاز چه و را باغبان تا نظر افگند چیدآه و دریغ از ادیب کز تف مسموم مرگلاله رخش شد برنگ یکسره چون شنبایدنطع جهان را چودید بی نمک از کودکیکرد بدانش بسیج شیوۀ عیسی گزیداز همه روی زمین خوی بدانش گرفتو از کم و بیش جهان رشتۀ خود بکسلیدبود بساط سخن یکسره برچیده بازمنطق شیرین وی از سر نو گستریدطفل سخن بد یتیم در بدرو دل دونیمدر کنف این کلیم باز یتیم آرمیدنوك زبان چاك زد هشت دهن طفل راگرسنه كودك از آن شیر بلاغت مکیدهشت بگهواره درو از بی آرام و خوابخواند فسانش بگوش تا که و را خوابنیدبی هنر از صولتش کنج خموشی گرفتحق بود از راه شیر رو بهگی گر رسیدهمچو سکندر ز علم از پی یاجوج جهلمنطق مستحکمش بود چو سدی سدیداسب سخن را چنو هیچ نبودی سوارفرد سواری که بود در همه عالم فریدچشم فلك بر زمین هیچ ندیدش نظیردید بسی چرخ اگر دور قديم وجديدليك هر آنکو که کرد خوی بدانش چو منبر سخن نغز تو از دل و جان بگرویددیدۀ اورنگ را دید چو دریای خونگشت دلش پر زدرد هر که و را بنگریداز پی تاریخ سال کرد هزاران رقمچون نشدش دلپسند بار دگر بستریدهاتقش از غیب گفت عاقبت این بیت نغزغنچه دلش بر شگفت از پس آن کوچمیداحمد پشاوری دیده بهم زد زجاناز سر دنیا چو باز بال زدو او پریدمجری ۳۱ ٩٤صفحه (۲۷) سال اول - مجله کابل شماره (٤)توصیه باخلافتاچند پی مطلب و مقصود نكوشی تا کی بهر ملت مسعود نكوشیسرمایه بدست است و بی سود نكوشی فرصت گذران است چرا زودنکوشیمیکوش که در اهل زمان فرد برائیدر زمره افراد جهان مرد برائیامروز وطن چشم زعرفان تو دارد امید زگلهای گلستان تو داردافغان همه جا گوش با فغان تو دارد روشن دلش آینده رخشان تو داردامید که این ملك درخشان شود از تواین خانه تاريك چراغان شود از تومن بعد بود راحت ملك و وطن از تو ای گل شمرد رونق و زیب انجمن از توروشن شود این شمع همین انجمن از تو گفخر و اگر عار بود جان من از توهشدار دگرگون چو شود رنگ زمانهتا فخر توان شد نشوی ننگ زمانهطفلان چوشود نوبت ادراك شما را دوران نیارت دهد افلاك شما رامیراث رسد این و طن پاك شما را ما خاك و بود فرصت این خاك شما راما چون بتو این خاک سپردیم امانتهشدار امانت نكند خاك خيانتدوران چو پدر برد بجایش پسر آرد هر وقت خلایق ز پی یکدگر آردخوش باشد اگر نيك برد نیکتر آرد بد باشد اگر بد برد از بد بتر آرديارب شود اخلاف زاسلاف نکوتراولاد وطن را شود اوصاف نکوترصفحه (۲۸)سال اول - مجله کابلشماره (٤)میکوش که تا علم و هنر کار تو باشددر هر صفت از جهل دنی عار تو باشدبر تو ز کسان پایه و مقدار تو باشدسنجیده دانش همه رفتار تو باشدخوبست که باشد چو تو معمار وطن رامگذار خراب اینهمه مگذار وطن راسودا نکنی چند ببازار معارفتا کی نتوان گشت خریدار معارفغفلت نبود شیوه بیدار معارفاهل اند همین مردم هشیار معارفاز علم و معارف مگذر کار همین استسودای تو فرخنده و بازار همین استدریاب زوان گوهر نایاب ترقیسرگرم تعالی شو و بیتاب ترقیآماده بود بهر تو اسباب ترقیآموخت توان ای پسر آداب ترقیننگ است پی ملت بیدار تنزلهشدار درین عصر بود عار تنزلدر حکمت ازین جامعه پاپس نگذاریمیراث خود ایوای بهرکس نگذاریآه این گل بیخار بهر خس نگذاریاین حرف همیگویمت وبس نگذاریحکمت زتو گم گشته چرایش نجویچونست چرا گم شده خویش نجویحیف است درین باغ گل از خار ندانیاز بی خردی یار ز اغیار ندانیتاچند زهم روز و شب تار ندانیافسوس بود گنج اگر از مار ندانیعیب و هنر ازهم نکنی فرق چه حاصلبر خرمن دانش زدن این برق چه حاصلصفحه (۲۹) سال اول - مجله کابل شماره (٤)يك چند دل از فقر هنر تنگ توان کرد خواهی اگرش صاحب فرهنگ توانکردقامت زبی سعی عمل چنگ توان کرد تا پرده دل را طرب آهنگ توان کرداز علم و ادب عاقل و هشیار توان شداز کسب وهنر عامل و بیدار توان شدایوای چرا عاقل و هشیار نباشی حیف است اگر کامل بیدار نباشیکامل اگر از علم خبردار نباشی میکوش که در جهل گرفتار نباشیاز زندگی بی هنرت مرگ نکوترآتش پی آن نخل که بی برگ نکوتربی علم ترقی نتوان داد وطن را افراد هنر ور کند آباد وطن راایکاش که عالم شود اولاد وطن را محکم شود از مدرسه بنیاد وطن راتعلیم چوشد عام شود عام تمدنبی علم و معارف نشود تام تمدندولت شود آباد ز بیداری ملت ویرانه شود ملك ز بیکاری ملتتا رفع کند زحمت و بیماری ملت دولت بود آماده پی یاری ملتدولت پی ملت کند اجرای مکاتبسوداست سراسر همه سودای مکاتبفخر وطن افغان شود از کوشش وغیرت نام آور دوران شود از کوشش و غیرتهر قوم چو جاپان شود از کوشش وغیرت هر مشکلت آسان شود از کوشش و غیرتاقبال شود زحمت ادبار ز کوششگلدسته نمایان شود این خار ز کوششصفحه ( ٣٠ ) سال اول ـ مجلۀ کابل شماره ( ٤ )خیزید که از بهر وطن کار نمائیم و قتست که ملت همه بیدار نمائیمبر طبق معارف همه رفتار نمائیم هر کرده که نیکو بود اظهار نمائیماز سؤ تنزل همه آگاه نمائیدبر حسن ترقی همه را راه نمائیددر عام و هنر نیست کنون عصر تغافل تحصیل معارف نبود جای تأملقانع نتوان گشت بخار از چمن گل مگذار ترقی که بود ننگ تنزلغافل بجهان رتبه آگاه نداردشك نیست گدا منزلت شاه نداردفخر و شرف از سیم و زر و لعل و گهر هیچ نازیدن ما جز بهمین علم و هنر هیچعلم است و معارف بجهان کا و دگر هیچ پسند جهان محو کمالات و تو در هیچای هیچ بدست از عوض عمر گرامیهشدار که رخ داده بسر مایه تمامیشد منتظمم لطف جهاندار بکابل تا درج کنم پاره اشعار بکابلدرد دل خود میکنم اظهار بکابل تا چشم کند کار کنم کار بکابلصد شکر برین خدمت سنجیده گذارمهر نقطه اش از مردمك دیده گذارمعمریست ستایم من دلبریش وطن را بیگانه ندانسته ام از خویش وطن راشاه است مرا گر همه درویش وطن را دوری نگزینم من ازین پیش وطن رابلبل وطن خویش اگر خواند چمن را( مستغنی ) ما نیز چمن خواند وطن راصفحه ( ۳۱ )سال اول - مجلهٔ کابلشماره ( ٤ )بقلم شهزاده احمد علیخان درانی معاون انجمن ادبی« اهمیت ترجمه »اذهان انسانی چه بحیث اجتماعی و چه انفرادی بدو قسم میباشد ـ (١)ذاتی (٢) اضافی .(۱) ذاتی ـ مراد از ترقی همه اعمال است که تعلق بفطرت انسان دارد ،و به اهلیت اختراع دماغی خودش وابسته میباشد .(٢) اضافی ـ درینجا مدعای بنده به ترقی اضافی از آن اکتسابات استکه بمشاهدۀ عالم وما فى العالم بمطالعۀ افکار دیگران حاصل میشود . برای اینشق دومین کار تراجم از لزومیات است ـ اگر به تدوین تاریخ ترقی اروپاپردازیم خیلی جزئیاتی است که برای ما درس عبرت و پند دار درانپنهان است .زمین اروپائی کنونی که مولد و منشای ترقی وعروج انسانیت و منبع ومخرجنهضت علمی ومسکن ابداعات و اختراعات بشمار میرود ازینجهت نیست که دماغو ساختمان افرادش ازدیگران خوبتر وبهتر است ، بل اروپائیان نوامیس فطرت رامطالعه کردند افکار متقدمین مارا بذریعۀ تراجم بنگاه تدبر و تعمق دیده اندیعنی اول از جذبات و حالات اقوام متأثر شده اقدام به ترجمه نمودند هنگامیکهاستعداد ذهن شان انکشاف نمود جدتها بکاربرده ؛ راهای تازه تری پیش نظرشان باز شده بمرور ايام علوم و فنون دیگران را به تغیر جزئی مال خویشنشان دادند .صفحه ( ۳۲ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ٤ )قوم از افراد قوام میگیرد و از ترقی افراد نهضت قومی بوجود می آید ،بسا ذهنیت اقوام فطرتاً برای اینچنین کار خیلی موزون میباشد و بد بختانه دربعضی عقیده ها چنان راسخ گردیده که زمینه نشو و نما را برای افراد مشکلمیسازد ، همین فرق بین در مشرق و مغرب نمایان است ، در اروپا هر روزصدها محاورات جدید دوش بدوش اختراعات و هزار ن الفاظ و اسلوب نو بنوپیدا میشود ، اما درینجا حرف از دهن نبر آمده که سند کدام استاد قدیم یا نظمو نثر عتیقی میخواهند و از چار سو برای شهادت تحریر گذشتگانهیا هو بر میخیزد ، نتایج این غلغله نوازی و فرسوده خیالی این برآمدکه زمین مغرب خمود علم و فضل ما را زنده کرده مخترع صدها علوم وفنونگردیده ولی شرقیان تنك بخت بنزاعات لفظی در افتاده سرمایه خود را از دستخود بباد دادند .در نظر اکثر آقایان محترم خدمات علمی اروپا چندان وزنی و حقیقتی نداردزیرا که مطالعه خودشان سطحی است اما ازین حقیقت که منکر میشود کهامروز چقدر علوم وفنون ما را اروپا زنده کرده است و کنون بچه مقدار کتابهای مابوسیله تراجم وعلم دوستی آنان بسواد دیده های بینا جلوه گری میکنند -علمای یهود مغرب که بسلسله تجارت و تمام در تمام اروپا منتشر بودند چگونهبدرس و تدریس و تراجم عبرانی و آرامی يك توجه مخصوصی را معطوفداشتند ؟ بالخصوص یهود اسپین بزبان عربی چقدر خدمات بزرگی بانجام رسانیدند ،داؤد القمی ، حيوح ، و ابن جناح قواعد نحو عبرانی را مرتب کرده زبانمذکور را بر طلبای مغرب چگونه یسیر الحصول ساختند ، نیز در بنیاب خاندانتبوع که با جنوب فرانسه تعلق داشت خدمات بزرگی انجام داد ، افراد همینصفحه ( ٣٣ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ٤ )کتابهای قسطابن لوقا ( طبيب بعلبك ) واسحاق بن حنين را ترجمه نموده مشهور عالم شدند .اهل مغرب چگونه علم یونانی را از عربی حاصل كرده در زبان اروپا تغيرات عظيم پيدا نمود ؟ اعراب اندلس وصقيليه علوم خود را چطور در اروپا ترويج نمودند ؟ وكجا كجا درسگاها بنا كردند ؟ طالب علمان مثل پوپ سلوستر ثانی وراهب ريمن لل Raimon Sull برای نشر تراجم عربی درسگاها بنا نموده چه اقدامات علمی كردند ؟ ازين تراجم برای طلبه ارو پای قدیم كه بسير وسياحت يا تفتيش وتحقيق علمی بممالك دور دست اسلاميه ميرفتند چقدر آسانی و سهولت ها بهم رسانيدند ؟ديگر کسانيكه بتراجم علوم مشرقيه اروپارا در ابتدا با علم و مذاق مشرق آشنا ومعرفی نموده موجب ترقی وتعالی وازدياد علم وفضل مغرب گرديدند اسمای شانرا با تحريرات شان گرفته بقرار ذيل بقارئين محترم خود میگذاریم .١ - كونا ردپلى كانس ـ در مقام الزاس پیدا شد این مترجم فاضل ومستشرق شهیر ازنسل المانی بود .۲ ـ جان روشلين ـ يك كتاب بر مبادی لغت عبرانيه نشر داده بلسان مذبور تسهیلات پیدا نمود .١ سابقاً كسیكه از طلبای اروپا وسط آسیا و آسیای شمالی را بسیزدهم صد عيسوى سياحت نمود موسوم به کار پينى ( Carpini ) است و از قبيل همين طلبا ماركوپولو در سیاحت خود خیلی مشهور است نیز بدرسا های ایتالیه و فرانسه لغات شرقیه را حاصل کرده در علم عربی وعبرانی شهرت تام دارد .(1) Conard Pellicanas (2) John Ruchlinصفحه (٣٤) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ٤ )٣ ـ کاردی نل زيمنس ـ سابقاً ترجمه تورات شریف را در سنه ١٥١٤ عیسوی شائع کرد .٤ ـ جان بکستورف ـ دانای ادبیات شرق ، آلمانی بود .٥ ـ جين مورن ] در زبان عبرانی شهرت زیاد داشتند .٦ ـ لوئیس کاپل٧ ـ جرجس میکائیل ـ در سنه ١٦٣٣ عیسوی يك كتاب نحو (۱) لغت سریانی را شائع نمود .٨ ـ گيچی ] این هر دو در حصول زبان فارسی از همه اروپائیان سبقت دارند .٩ ـ اگناتوتس دى جيسو١٠ ـ رابرت كنت ـ از همه اول قرآن مجید را در زبان ایطالیه ترجمه نمود .١١ ـ سيل ـ در زبان انگلیسی از همه اول مترجم قرآن کریم است .(٣) Cordinal ximens (٤) John Buxtorf (٥) Jean Morin (٦) Louis capella (٧) Gerjies Micaiel( ا ) اما بر محضر شریف قارئین محترم پوشیده مباد که قبل ازین در همین موضوع ابراهيم الحاقلانی در سنه ١٦٢٨ ع ابتدا کرده بود .(٨) Giggei (٩) Egnatalius Dejesu (١٠) Robert Kennet -( ب ) امروز هيچ يك لغت چنین نیست که قرآن مجید دران ترجمه نشده باشد .(١١) Saleصفحه ( ٣٥ )سال اول ـ مجله کابلشماره ( ٤ )۱۲ ـ تهامس ار پی نیوس ـ زبان عربی را از يك فاضل مصری حاصل نمود ،و باز دروینس بلغات فارسی ، ترکی ، و حبشی دستگاه بسیار پیدا کرد ،در لیدن ها لیند يك مطبع فخیمۀ عربی از مصارف خود قائم کرد ، ازتالیفات مهمه اش يك كتاب قواعد درلسان عربی در سنه ١٦١٣ عیسویشائع نمود .١٣ ـ بارتهلمی ـ این مستشرق مشهور در هژده هم قرن عیسوی در فرانسه ازهمه اول ترجمه نقوش قتقیه را ابتدا کرد .١٤ ـ سلوستری دی ساسی ـ در جامعه پاریس اولین پروفیسور عربی بود درسنه ١٧١٠ عیسوی يك كتاب بر قواعد عربی نوشت ـ همین شخص مذبوررسم الخط پهلوی را انکشاف نمود او کاوش وتراجم اواست که اروپا از کتابکلیله دمنه و مقامات حریری واقف شد .١٥ ـ انتانی کالان ـ این مستشرق شهیر از همه اول مردم اروپا را بالف لیلاآشنا کرد .١٦ ـ بار بردی مینارد ـ تاریخ مشهو مسعودی را ترجمه فرانسوی نموده شائع کرد.(ج)۱۷ ـ ایم ـ دی سلائن ـ ابن خلکان را شائع و ابن خلدون را ترجمه نمود .(۱۲) Thomas Erpenius (۱۳) Barthelmy(١٤) Sylvestre Desacy (١٥) Antoine Gallant(١٦) Barbier de Meynard (١٧) M. D. Slane(ج) این هردو کتاب در فرانسه شهرت بی اندازه حاصل کرد .صفحۀ (۳۶) سال اول - مجلۀ کابل شمارۀ (٤)۱۸ - نولدکی - شاهنامۀ حکیم فردوسی طوسی را بعد از تحقیق بسیار نشر داد.۱۹ - کارل براکلمان - (۲۰) هرتمان - (۲۱) بکر - (۲۲) ولهوزن - از[۱۸ تا ۲۲] کسانی اند که « در مجلس علوم شرقیۀ المان » بعلوم اسلامیهوفنون مشرق خدمات پربها انجام دادند.بر اسباب ترقیات ژاپون تفصیل دادن نمی خواهیم تنها بريك سبب ترقی علمیشان کنایۀ چیزی پیش میکنیم، «مواعظات» فاضل امریکائی دکتور سندرلیندکه در ژاپون برای عرصۀ دراز قیام کرد اکنون بصورت کتاب بعنوان « جاپانترقی پذیر » در لغت انگلیسی بنشر رسیده است - بيك جادر ضمن خصائل ژاپونمینویسد - « درینجا تشویق انام بجرائد ورسائل و روزنامه ها محدود نیست بلاینان هر وقت بشغل کتاب خیلی مشغول و مشعوف دیده میشوند، به کثرتکتابهای علمی وذخائر تصانیف برگزیدۀ آلمان، فرانسه، ایتالیه، روسیه و انگلیسیهکه همگی در لغت ژاپون ترجمه شده اند حیرت می آید، در هر کتابخانه و به هر دارالمطالعهازین اصناف تراجم کتابهای علم وفن ذخائر علمی وفنی موجود است، بازهمینقدر شمار تصانیف مستقلۀ خود جاپونیان بر هرگونه علم فن محير العقول است ».در تراجم عموم کتابهای علمی و فنی (که بعلم ادب ومعانی متعلق نیستند)هیچ فرق نمیباشد زیرا که مصنفین این علوم و فنون تنها در علم وفن خود ماهرمیباشند و از انجا که تمام حیات شان در تکمیل يك مضمون صرف میشود و بنا(۱۸) Noldeki (۱۹) Coral Brohelesman(۲۰) Harthman (۲۱) Bacher (۲۲) Well Hausen(۷) Asiatic Sucity in Germany.صفحه (۳۷) سال اول - مجله کابل شماره (٤)برعدم فرصت میل و توجه خود را بادب و معانی معطوف نمیدارد لذا مطالب خود را بفصاحت و بلاغت ( محدود ) انشا نمیکند اما برعکس این ، عموم مترجمین ادیب میباشند که مطالب خود را از اسقام و آلااشات اصل کتاب یا مضمون مبرا ترجمه مینمایند ازین جهات اکثریه تراجم از اصل هم بهتر میشود.حالت علمی و ادبی فارسی موجوده مقتضیست که توجه اکثریه اهل قلم و ادبای معارف پرور جانب تراجم معطوف باشد. در حیات هرقوم چنین وقتی می آید که ضیای علم و ادب بلحاظ سیاسی و تاریخی کم میشود ، در چنین وقت احتیاج است که چراغ خود را از چراغ دیگران بافروزند ، در چنین دور قوت آفرینش نیز زائل میگردد زیرا که طرز وقوت تصنیفات گذشته از درجه ادنی پیش نمیرود و مذاق عوام نیز از مهملات کج و پیچ تخیل ، و اشعار نازك خیال ناممكن الحصول بیعنی ( چنانکه امروز اکثرا دیده میشود ) صحیح نمی ماند ، در چنین زمان برای مصنفین محترم لازم است که بجای اینکه خیالات نیم پخته و فرسوده خود را اظهار دهند باید ترجان مصنفین مو جوده و گذشته دنیا بگردند ، اگرچه هر کس تمنای تصنیف نمودن بسیار دارد و مشتاق است که مردم او را مصنف بگویند ، ومترجم ومؤلف بودن خود را کسرشان خود میدانند ولی امروز در اروپا قدر و بهای ترجمه نیز همانقدر است که از تصنیف میباشد ، مترجمین درجه شهرت مصنفین را دارند ، برسبیل تمثیل ، شهرت ولیم آرچر مدام برین بنا دوام دارد و در آتیه نیز قائم خواهد ماند زیرا که او مترجم ابسن(۱) است ، رکرت(۲) بترجمه دیوان حماسه شهرت دوام دارد استیفان کیبارگی شاعر آلمانی از باعث ترجمه برن (۳) نامدار شد.(۱) تمثیل نویس ناروی - (۲) در شعرای آلمان بدرجه ممتاز شمار میشود - (۳) شاعر مشهور اسکا تلیند .صفحۀ ( ۳۸ ) سال اول ـ مجلۀ کابل شمارۀ ( ٤ )انکیوتل دوپیران ( Anquetil Duperron ) که یکمعالم بی نظیروسیاح فرانسوی بود ازهمه اول زند و اوستای پارسیان را ترجمه نمود ، اوپانیشدسنسکرت را نیز از زبان فارسی به لاطینی ترجمه نموده توجۀ شوپن هاور( Shopen Hauer ) فیلسوف آلمانی را جانب فلسفۀ هند منعطف ساخت .گویتی ( Goethe ) شاعر شهیر آلمان از همه اول بجانب ادبیات شرقمتوجه گردید ، قبلا به کتب هنود مایل شد ولی که تسکین قلبی نیافت رجوع بهشعرای خاور زمین آورد ، این شاعر بی بدل يك عقيدة مخصوص بلسان الغیبحافظ شیراز داشت و از آنجا که در تمام نوشته هایش رنگ بلبل شیراز غالباست بنا برین خودش راه «محافظ آلمانی» یاد میکنند ـ يك تصنيف سرجونسموسوم بشاعری ایشیا توجۀ هردر ( Herder ) را بجانب ادبیات شرقگردانید ازهمین جاست که در اوراق پریشان کتاب (۲) خود بعض قسمتهای(۳) (٤)بهگوت گیتا وهت او پدیش را ترجمه نموده شامل کرده است .(٥)شیلر ( Scheller ) ترجمۀ شکنتلا را خوانده مائل ادبیات شرق( ۱ ) شاعر معروف شرق علا مۀ دكتور اقبال هندی به تعریفش رطب اللسان گردیده ،بل يك تصنيف مستقل خود را بجواب کتا بش که « سلام مغرب بمشرق » بود نظم نمودهنامش را « پیام مشرق » گذا شت .( ۲ ) از زرستبلی بلاتر - ( Zersenleblather )( ۳ ) هنود این کتاب سنسکرت قدیم را میگویندکه کتاب مقدس کرشن است این را فیضیفیاضی دکنی ملك الشعرای اکبر جلال الدین در فارسی منظوم ترجمه کرده .( ٤ ) که ترجمه اش در فارسی کلیله دمنه است .صفحه (۳۹) سال اول – مجله کابل شماره (٤)گردید استفاده و شهرت بسیار حاصل نمود .دانتی (Daunte) مشهور شاعر ایتالیائی دارای چنین کتاب معروف(٦)خود دیوائن کامیدی (Dvine Comedy) گاهی نمیشد اگر جمله(٨)ماخذاتش را از تراجم «فتوحات مکیه» و دیگر تصانیف شیخ اکبر محی الدینابن عربی (رحمت الله علیه) و از رسالة «غفران وجهنم» ابو العلای معری ودیگر اکابر علم تفسیر و خود کلام مجید نمی آورد .مستشرق شهیر و پروفیسر موصوف براؤن (E. D. Brown)دوازده سال کامل در عراق و ایران محصول عربی و فارسی صرف نمود جملهکتابهایش که حامل تاریخ شعر و ادب فارسی است از تراجم خالی دیده نمیشود .شاعر مشهور هند تیگور نمایش جذبات بیکران خود را بصورت این تصنیفاتفخیمه بی آلایش ترجمه تمثیلات کالیداس و دیگر شاعران عتیقه سنسکرت و هندیو فارسی پیش برده نمی توانست .حالت علوم مثل اجسام جامد نیست که بیکدیگر مخلوط شده نتواند بلکه به نهالمیماند که با هم پیوند میتواند بشود ، جهت احیای علوم فارسی بشاخه ای علومشرقیه قلم علوم جدید را پیوند نمودن از لزومات است ، تخیل قدیم آسیا را(٥) یکی از تمثیلات قدیم هند مصنفه شا عر بی بدل کالیداس است .(٦) در اطراف این کتاب علامه مشرق دکتور محمد اقبال نوشته و «به جاوید نامه»موسوم کرده که تا حال زیر طبع است .(۷) ببینید کتاب (Devine Comedy and Islam) را کهمصنف مذکور جمله کتاب خود را از تراجم تصانیف مسلمانها پر نموده است .(۸) شاعر مشهور که در تمثیل بتمام مشرق پیش است .صفحهٔ ( ٤٠ )سال اول - مجلهٔ کابلشماره ( ٤ )باید با نقطهٔ نظر جدید اروپا یکجا و در جسم سرد علوم مشرق خون گرم و تازهٔعلوم مغربی را جریان بدهیم تا در علوم و فنون بیجان ما يك جان تازه دمیده شود ،جهت این مقصد عظیمه همين يك ذريعهٔ تکامل گفته میشود که علوم مغربو شرق بوسیلهٔ تراجم توام مطالعه شود زیرا که بمطالعهٔ دقیق ونظر عميق بهترینقیمت های هر دوجانب خود بخود یکجا و با لتدريج همجان گردیده موسسيك ترتيب وتهذیب زبان جدید علمی خواهد شد اگر فلسفهٔ قدیم ما به اختلاطفلسفهٔ جدید مغرب از رطب ویابس خود پاك بشود قابلیتی پیدا خواهد کرد کهجزو لازمی تعلیم و تربيت ما بگردد ، اگر فنون لطيفهٔ ما براصول فنون لطيفهٔمغرب بر اساس وسیع تری قایم بشود حتمیست که بهترین و عظیم ترین اساسفنون جمله عالم خواهد گردید .تنها اساس حقیقی ملت و قوميت ما علوم اسلامی و ایشیائیست که ما بعدماحیای شان يك تمثيل فرسودهٔ مغرب میگردیم و اگر ما تعلیم مشرق و مغرب هر دو رایکجا نموده رواج دادیم باز لزوماً باندك فرصتی دارای چنین تصانیف و تاليفاتمهمه میگردیم که در عالم موجب ازدیاد علم ، و بچشم هنروران مغرب نیز بربهاوقابل قدر خواهد بود .جمله کتابهای علوم قدیمه تقريباً بلسان عرب است و علوم جدید به السنهٔمختلفهٔ اروپائی ، در زبان فارسی نه تماماً علوم شرقيه ترجمه ومنتقل شده ونه ازعلوم جديده کدام کتابیست که او را رهنمای حقیقی عالم گفته بتوانیم .بعض احباب محترم گمان دارند که « علوم قدیمهٔ مشرق را در عربی و علومجدیده را بلسان های اروپا باید خواند » ولی ما جرأت نموده میگوئیم که علومهرگز بحدود جغرافیائی محدود ومحصور نیست ، زبان ولسان مثل ظرف استشماره: (٤) سال اول ـ مجلۀ کابل صفحه (٤١)وعلم بمثابه مظروف که هیچ پابند ومحتاج کدام ظرف مخصوص نمیباشد، علم بعينه مثل آب است که بذریعۀ تراجم میان هر ظرف زبان منتقل میتواند بشود واگر علوم را بلسان حقیقی شان مطالعه کرده شود باز باید جهت حصول هر شاخ وشعبۀ کدام علم جدید کم از کم به دانستن هفت هشت زبان اورپا موفق باشیم هر مسئله جدید وبحث معرکته الآرا خواه بفلسفه و حکمت تعلق داشته باشد یا بعلوم وفنون، یا بکدام اصول جدید واکتشاف و اختراع نو واسطه داشته باشد اگر دقت فرموده شود معلوم خواهد شد که هر ملك اروپا دارای ماهرین ومتخصصین آن علوم است که بتعلق آن يك شعبهٔ علمی بزبان ولسان مخصوص ملکی خود چندین تصانیف کرده بمعلومات اضافه نموده است، بنابرین درین عصر برای هريك شعبۀ علمی ومضمون فنی تا وقتیکه رجوع بتراجم زیاد نشود، پنج شش لغت ولسان دانستن هم مکتفی نیست .امروز در زمین مغرب چنان مملکتی نیست که ذرائع تعلیم وتربیت فقط ترجمه نباشد تعلیم علوم صحیحه بجز تراجم امکان ندارد، هر شاخ و شعبۀ علم محتاج ترجمه است، برسبیل تمثیل امروز اگر کس بخواهد که تنها از فلسفۀ جدید بهرۀ بردارد برای او لازم است که کم از کم نوشته های بیکن وبرنو وغیره باخبر باشد که اصل تصانیف شان بزبان لاطینی است ـ نسبت دی کار، کانت وروسو، که مصنفین زبان فرانسه اند خوب واقف باشد، از هیکل، کانت، فشتی، شلیگل، نطشی، وغیره که اصل تصنیف شان بلسان آلمان است خبر داشته باشد.از اسپینوزا خوانده باشد که اصل تصانیفش بزبان دچ است، از کروچی وغیره با خبر باشد که اصل تصانیفش بزبان اطالویست، از نوشته های برکلی،صفحه (٤٢)سال اول - مجله کابلشماره (٤)مل و اسپنسر بهره داشته باشد که اصل تصانیف شان بلسان انگلیسی استو قس علی هذا .بنا برین تصنیفات اگر کسی تنها يك دولت را ذریعه تعلیم ساختن بخواهد ،باز در عالم علم ابواب جمله تحقیقات و تفحصات علمیه بيك روز مسدود میشود .اگر مصطلحات زبان قدیمه را بزبان پارسی جدید بگردانیم هم قابل اعتراضو گرفت نباید بشود زیرا که از مصطلحات عرب بعضی اوقات همان اشکالات پیشمیشود که امروز انگلیسی را از دست مصطلحات لاطینی حاصل است وعکساین برای آلمانی ها مصطلحات تراشیده زبان خود شان آسانیها پیدا نمود ،خوبی لغات علمیه همین است که هر کس او را زودتر بفهمد و به آسانیحفظ نماید مثلا بجای كثيرة الرجل ، اخطبوطیه ، شوکیته الجلد ، مسلخج الجلد ،سلحفیه ، ومستقيم الاجنحه ، باید کثیر پا ، خار پشت ، گداز جلد ، غلاف پوشوراست پر استعمال بکنیم ، زبان فارسی برای مصطلحات خیلی موزون افتادهزیرا که پیش زبان آلمان درین زبان هم دوالفاظ را يکجا نموده يك لفظ مركبساختن روا و سهل است ، برای سهولت تراجم علمیه و ادبیه چند لغاتمصطلحات که از روی شان استفاده بر داشته میتوانیم برای آسانی مترجمین ومتلاشیان علم در ذیل درج میکنیم : -(۱) يك كتاب مصطلحات در سنه ١٨٧٤ از طهران شایع شده است کهبیانش مصطلحات طب مغرب ، و علم الانسان در فرانسه ، انگلیسی ،آلمانی و فارسی درج است .(۲) در زبان اردو يك كتاب موسوم « بفرهنگ اصطلاحات علمیه » را(۱) تاحال جز اين يك كتاب مستند دگر هیچ لغات مصطلحات جدید علمیه به تکمیل نرسیدهصفحه (٤٣) سال اول - مجله کابل شماره (٤)جامعه عثمانیه حیدر آباد دکن نشر داده قدر و بهای زبان اردورا از خزائن زبانفارسی ، عربی و هندی بلند نموده است ، (٣) البته در بیروت چند مکتببطبع رسیده که از انمیان يك لغت علمیه عربیه موسوم به المنجد را لوئس معلوفبه سنه ١٩٠٨ شایع نموده است که در کتابخانه انجمن ادبی هم موجوداست ، درین کتاب مصطلحات تخنیکی و طبیعیات نیز درج است ، (٤) يكکتاب مفیده «مصطلحات ابکار یوس» است که در آن الفاظ مرادف مصطلحاتانگلیسی در عربی موجود است .(٥) در سنه ۱۸۹۷ بمصر لغت اسپیرو شایع شده است .يك کتاب دیگر موسوم به :(1) Dictionary of the Technical Termsused in theSciences of the Mohommadans شایع شده است .(٦) دائرة المعارف البستانی هم از همین نقطه نظر قابل تحسین است ،در کتب عتیقه مفاتیح العلوم خوارزمی و دیگر بسیار چنین کتاب ها است کهاز میانشان مصطلحات علمیه را میتوانیم بزبان جدید برمحك نو موزون نمودهرواج بدهیم -معارف پروران محترم و ادبای ملك وملت مارا باید که به ترجمه لسان هایمشرق و مغرب متوجه بشوند و نیز اگر در تحریرات علمی مصطلحات عربی ،اردو ، فرانسه ، انگلیسی ، المانی هم جای جای استعمال بشوند درست است زیرا(۱) « در مصطلحات تخنیکی که در طبیعیات مسلمانان بکار آمده » این کتاب که غالباًاز تالیف فاضل صاحب تهانوی است . در ایشياتك سوسائیتی بنگال ( انجمن ایسیائی بنگال )موجود است .صفحه (٤٤)سال اول ـ مجله کابلشماره (٤)که بعض اوقات در ترجمه اصطلاح و محاوره يك زبان بدیگر موافق نمی شودو در تلاش و ایجاد مصطلحات اشکال بسیار پیش می آید ، اما بگمان ناقص مااین اشکالات کار ترجمه را وقیع تر میسازد ، زیرا وقتیکه این گونه مشکلاتحل شوند ، باز عمارت لسانی استوار تر وجهت انسال آتیه شاهراه طلاقت زبانو تحریر وسیع تر میگردد .افغانستان جغرافیائی بقلم میر غلام محمد غبار(۲)در قسمت اول گفتیم افغانستان طبیعی در سه قسمت شامل و منقسم است :ـصفحات شمالی هندوکش . وادیهای شرقی سلسله پامیر و سلیمان . حوضه هایبین هندو کش و پامیر و سلیمان . این قسمت های ثلاثه شك نيست قبل از وروداسکندر مقدونی ، دارای تشکیلات ملکیه بطور خاصی بوده است ، چونکهافغانستان قدیمترین سلطنت های آریائی را در آسیای وسطی داشته ، و ویشتاسبسلطان مشهور بلخ در حدود هفت قرن قبل الميلاد ، مملکتی را اداره میکرد ،که از داشتن تقسیمات و تشکیلات ملکیه ئی لاچار بود . ولی این تشکیلاتاز پشت پرده های تاریکی بما معلوم میشود که ، روشن ترین نقاط آن همانولایت های با کتریا و آریانه است .یونانیان بعد الورود خویش تشکیلات نوینی کردند که شاید قسمت بزرگ آنبر اساسهای همان تشکیلات ملکیه سلطنت قدیم افغانستان منطبق میگردید .اما یونانیان اسمای ولایت و بلاد مملکت را عادتاً بزبان معمول خود تحریفصفحه (٤٥) سال اول ـ مجلۀ کابل شماره (٤)یا تبدیل نمودند. قبول اسمای یونانی در افغانستان طبیعی بود، چه بعلاوه تسلط سیاسیهٔ یونانیان قدیمترین ملتی هستند که تاریخ ها وجغرافیای اکثر ممالک عالم را نوشته اند، واز ان جمله بود ممالک افغانستان.تشکیلات ملکیهٔ یونانیان در افغانستان ثابت وابدی نبوده، بلکه تابع قضایا و مقتضیات اقتصاد ومخصوصاً پولتیک سلطنت ها میگردیده است. ولی بالتغيرات تقسيمات طبیعیهٔ مملکت غالباً محفوظ وتاهنوز بعضاً باقی وپایدار است، که ما هم از همین جنس اخیر سخن میگوئیم.تخارستانیعنی قطغن وبدحشانقسمت شمال هندوکش مشهور به باکتریا بود که مرکزش همان بلخ بشمار میرفت، ولی باکتریا درصفحات شمالی خود شامل ولایات بزرگی شمرده میشد که در جهت شرقی آن ولایت تخار ودر جهت غرب ولایت گوزکان ودر غرب گوزکان ولایت مرگیانا اوفتاده بود.اما ولایت تخار یا طخارستان، عبارت از قطعه ایست که در شرق شمال افغانستان واقع شده، شرقاً بکوههای پامیر وشمالاً به نهر آمون وغرباً بولایت خلم (تا شقرغان) بلخ، وجنوباً بسلسلهٔ هندوکوه محدود ومتصل است. تخارستان بدو حصهٔ علیا وسفلی منقسم است که علیارا (بدخشان) وسفلی را (قطغن) خوانند.تخارستان علیا در شرق تخارستان سفلی افتاده ولوالیز جرم (رستاق حالیه)صفحه ( ٤٦ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ٤ )فیض آباد ، شهر بزرگ ، اشکاشم ، راغ ، زيباك ، كشم ، از شهرها و قريه هایمشهور اوست . معدن ـ لاجورد بدخشان خود مشهور آفاق است .تخارستان سفلی مملکت زراعتی ست ، گندم و جو واشجار پسته او مشهور استمراتع سبز وخرم قطغن بعد از بادغیس های هرات بهترین مراتع افغانستان بوده ،و ازین رو اسپ های آن معروفترین اسپ های مملکت است . تالقان ، اندراب ،اشکمش ، نهرین ، بغلان مشهور ترین شهر های تخارستان سفلی است .مربوطیت تخارستان باولایت بلخ از حیث اقتصاد طبیعی است ، چونکه باکتریااز صفحات تخارستان عليا با مملکت تبت و چین راه مواصله پیدا میکند . و یونانیانبلخ بعد از اشغال تخارستان از همین راه با تبتی های چین محاربات کرده و روابطتجارتی با چین برقرار نموده اند حالات تاریخیه تخارستان قبل از اسکندر مثل اغلبممالک مجهول است . ونفوذ و تاریخ یونان در تخارستان محتاج به حفريات وتحقيقاتاست . تخارستان غالباً و در قرون وسطی عموماً در قید بسته گی بلخ و از لحاظتاریخ با مقدرات او شريك بوده است .ولایت تخار معلوم نیست در عهد قدیم بچه نامی موسوم بوده ، اما از اینکهبنام تخارها نامیده شده ، از آنوقتی است که طایفه از باشندگان اینسر زمینبنام تخار مشهور آفاق شدند منابع یونانی هم قوم تخار را در زمره فاتحینیونانیان باختر در قرن دویم قبل الميلاد ذکر کرده اند . مسیو بار تولد روسیدر کتاب معروف خود W. Barthold Historico Georuphical Survey of Iranدرین زمینه اطلاعاتی بدست میدهد ، او میگوید قوم تخارسابقاً در پولو نسز یر واقعه در سر حدات خود چین ( شرق شمالافغانستان ) میزیسته ، و در دوره اسلام هم قسمتی از باختر بنام قوم تخارصفحه ( 47 ) سال اول - مجله کابل شماره ( 4 )(تخارستان) نامیده شده راجع به نژاد تخارها مسیو لونگورت دیمس المانی M. Longworth Domes در دایرة المعارف اسلامی المانیا مینویسد که آنها آریائی بودهاند. وغالباً آلمانها وطن اصلی نژاد هند و ژرمن «آریائی» را در آسیا بکوههای هندوکش و پامیر میدانند. پس معلوم شد که قوم تخار از ساکنین قدیم تخارستان بوده، و نژاداً با اقوام افغان از يك اصل میباشند.بطوريكه مورخین معاصر مهاجرت آریائی هارا از سواحل سیحون و جیحون در افغانستان ذکر کرده، و هجرت اقوام هند وفارس را از افغانستان بهندوستان وفارس نشان میدهند، این مسئله واضح میشود که آریائی های اصیل در افغانستان متوطن، ودسته دسته دروادیهای داخله مملکت منقسم شدهاند. این دسته های آریائی بمرور دهور دراثر وضعیات بلدی وجغرافیائی، به اسمای متعدده موسوم، وهريك دارای لسان و لهجه های مختلفه گردیدهاند، که ازان جمله است «قوم تخار و تخارستان»راجع بزبان تخارها، چنانیکه در مقدمه کتاب بارتولد ذکر یافته، هر چند تمام السنة افغانستان از لهجه ساریگل که شرقی ترین لهجه های پامیر است گرفته تالهجه های کردی غربی شبه جزیره آسیای صغیر، یعنی تقریباً از 75 تا 38 درجه طول شرقی نصف النهار گرینویچ همه داخل زبان آریائی است ولی زبان قدیم طخاری که از قرن اول بعد المیلاد تاقرن دهم وجود داشته، از جمله آن السنة آریائی اسیای وسطی شمرده شده که دارای رونق و جمال ادبی نیز بودهاست. این مطلب از یکفقره آثار باقیمانده بودائی ترکی معلوم شده، که بزبان تخار ادبیات بودائی وجود داشته، وغالباً بزبان ترکی ترجمه شده است ومسیو بارتولد ازان ذکری میکند.صفحه ( ٤٨ ) سال اول ـ مجلۀ کابل شماره ( ٤ )والحاصل چنانیکه قبلاً اشاره کردیم تخارها در حدود دو قرن قبل الميلاد در بلخ نفوذ پیدا کردند ، و بعد از صد سال سکونت در باختر طائفه از آنها بنام کوشانی ترقی کرده ، و بتدریج قسمت عمده هندوستانرا مسخر ساختند . سلاطین کوشانی از پیروان جدی دین بودا بشمار میرفتند . از قرن سوم بعد الميلاد کوشانی ها بجانب بلخ رانده شده ، و در تحت سلطه ساسانیان در آمدند ، فقط شعبه از اینها در کابل تا حدود قرن پنجم با یکنوع حاکمیتى باقی بود ، که مسکوکات پادشاه قرن پنجم کوشانی کابل تاپيكى ماليك نام در موزۀ کابل موجود است .حدود سیاسیه افغانستان در عهد کوشانیان توسیع ، و عمرانات وصنایع اینعهد مخصوصاً صنعت حجاری و مجسمه سازی تکمیل گردید . در نتیجه محاربات سنگینی که در حدود دو نیمقرن بعد الميلاد بین کوشانی ها و فارس واقع شد ، دائرۀ نفوذ کوشان شاهان در صفحات جنوب هندوکش محدود گردید .چنانیکه گفتیم نفوذ سیاسی قوم تخار از بلخ آغاز میکند ، ازان رو لازم می آمد ما در مورد سلطنت کوشانی ها ، در ضمن وقایع باکتریا سخن بگوئیم . ولی بمناسبت نام تخارستان خواستیم درینجا شمه از احوال آنها بحث کرده باشیم ، لهذا باین مختصر اکتفا رفت . برای آنکه این سلسله از دست نرود مناسب است از طائفه دیگر تخارها یعنی دولت هیاطله نیز سخنی چند گفته آید :بعد از سقوط کوشانیان در باختر طایفه یفاتله که اعراب آنها را هیاطله خواندند ، به تشکیل سلطنتی در بلخ پرداختند ، و متعاقباً برمناطق جنوبی هندو کوه استیلا جستند . یادگار یفاتله ها در تخارستان بقول بار تولد شهرهای بود بنام یفتل كه یکی آن در تخارستان سفلی و حاليا سوای نام نشانی ندارد ، و دیگری در تخارستان علیا تا هنوز بشكل قريهصفحه ( ٤٩ )سال اول ـ مجله كابلشماره ( ٤ )موجود است . این قریه یفتل در ده میلی شهر موجوده فیض آباد ، و دارای سه هزار خانوار اهالی « سیزده هزار نفوس » است که زبان شان همان فارسی مروجه افغانستان بوده ، و خود ها را از عهد قدیم از نژاد افغان میدانند .راجع بدولت هیاطله آقای عباس اقبال اشتیانی در دوره تاریخ عمومی خود شرحی نوشته وازین دولت محارب تعریف میکند . او میگوید : ـ دولت هیاطله محاربات صعبي با شاپور ذوالاکتاف فارسی کرده اند . وفیروز والی سیستان را در حدود نصف دويم قرن چار مسیحی در پناه خود گرفتند ، اینوقت هرمز برادر فیروز بعد از فوت یزد گرد دویم پاد شاه فارس بود . دولت هیاطله فیروز را تأييد کرده و قهراً بسریر سلطنت فارس نشانیدند . فیروز قبول مالیاتی نمود که بدولت هیاطله به پردازد ، ولی پسآنها در تادیه آن اهمال نمود . لهذا بین دولتین حرب اعلان و در نتیجه نیروز مغلوب گردید ، اینبار فیروز دادن دختر خود را به خوشنوار پادشاه هیاطله متعهد گردید در سال ، ٤٨٣ م دوباره بین هیاطله و ساسانیان در حدود توران حرب وا قع شد ، فیروز از اردو های هیاطله در حدود بلخ مغلوب قطعی و بلا فاصله از طرف پاد شاه هیاطله اعدام گردید .بلاش بعد از فیروز پاد شاه فارس شد ( ٨٣ - ٤٨٧ م ) و ادای خراج را بدولت هیاطله متقبل گردید . اما قباد شهریار فارس در مدت سلطنت خود ( ٤٨٧ - ٥٣١ م ) از دولت هیاطله بی زحمت ها دید ، زیرا قباد از بانی مذهب جدیدی مزدك نام در مملکت خود حمايه ميكرد ، ملت انقلاب کرده او را خلع و جا ماسب برادرش را پاد شاه ساختند . قباد بدربارهیاطله پناه آورد ، دولت هیاطله او را كمك كرده جاما سب را خلع و قباد را دوباره بر تخت فارس متمكن ساختند و خراجیصفحه ( ٥٠ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ٤ )باو تحمیل نمودند قباد در همان سال ٥٠١ م برای آنکه خراج هیاطله ها را تهیه کند ،مالیات خود را از دولت روم تقاضا کرد ، رومیان ندادند ، و جنگ دولتیندر ارمنستان در گرفت . اینحرب پنجسال تا ٥٠٦ م طول کشید ، ولی قباددر حین فتح بواسطه هجوم مکرر پادشاه « هیاطله مجبور شد . با رومیان صلح نماید . »در حدود نصف قرن ششم میلادی دولت هیاطله در اثر هجوم تورکان و ساسانیانفارس منقرض گردید . و تورکها بر تخارستان که در آن وقت مشتمل بر٢٧ ولایت بود تسلط یافتند . ( بار تولد ) نو شیر وان در سال ٥٦٥ م قسمتیسار ساحلی جیحون را اشغال و حدود فارس را به آمو رسانید . و بعد ازتسخیر افغانستان ، مملکت سیاسی خود را بقرار ذیل تقسیم و تشکیل نمود : ـاول قسمت شمال غربی ( باختریا ) دوم قسمت جنوبی غربی ( نیمروز ) سومقسمت مشرق ( خراسان ) چهارم قسمت مغرب یا ایران شهر . ( تاریخعمومی اقبال ) .بعد از هجوم تورك و فارس سلطنت افغانستان به قسمت های مختلفه تقسیم گردید ،ولی این تقسیمات برترقیات مالیه فارس بسی افزود . مسیو بارتولد میگوید : ـعظمت ساسانیان فارس دارای جنبه مصنوعی بوده ، و وسیله تجارت عظیم شانطلای بیزانس شمرده میشد . در کارهای ساختمانی و آب یاری و ایجاد رشته هایصنعتی جدید ، از اسرای بیزانس استفاده میکردند . تمدن مادی فارس مربوطبه تراجم یونانی وهندی و سامی بود . در بین ممالک پادشاه فارس از همه پیشترولایت سامی با بل اهمیت اقتصادی داشته ، و ثلث عایدات شاه فارس را بابلمیداد . بعد از بابل دو مین کانون تمدن را ولایات شرقی فارس ( افغانستان )تشکیل داده بودند ، که قسمتی از انها در انتهای مملکت فارس ( مرو ) و قسمت دیگرصفحه ( ٥١ )سال اول ـ مجله كابلشماره ( ٤ )خارج حدود فارس ( باختر ) واقع شده بود . اما ولايات داخلی مملکت فارسشهرهای غیر مهمی بودند .بهر حال تخارستان بعد از انكه در تحت تسلط توركان رفت ، وهياطله هــامنقرض گرديدند ، تا ظهور اسلام در دست تورکها بانواع مختلف اداره میشد .در خلافت حضرت عثمان بقول صاحب حبيب السير بسال ۳۱ هجری عبدالله ابنعامر بفتح خراسان مامور و اعزام شد ، مشاراليه عبدالله بن حازم را بولايتهرات گسیل نمود . ابن حازم بعد از انکه با هرات مصالحه کرده و مبلغ خراجبر او مقرر کرد ، احنف بن قیس را بفتح باختریا و تخارستان مأمور نمـود .احنف ولایت گوزکان ( جوزجان ) و بلخ و طخارستان را با شهر طالقانفتح کرده بین خود وقیس بن هشیم و خالد بن عبدالله تقسیم نمود . ازين ببعدشیوع دیانت اسلامیه در تخارستان رواج يافت . ولى عادة ابن اشاعة مذهبىباتعصبات و محاربات ملی دو چار شد ، جنگهای مشهور ابن قتیبه با شهزادگانتخار ، در دره های ایبك وبغلان از انجمله است که طبری به تفصیل این محارباترا ذکر کرده است .در عهد طاهریان ـ خراسان و صفاریان ـ سيستان ، تخارستان غالباً جزءولایت باختر بشمار میرفت . ( قرن سوم هجری ) در عهد سامانیان بلخ كهماورالنهر را استیلا کردند و از اوا خر قرن سوم تا اواخر قرن چهارم هجریدارای سلطنت وسیعی بودند ، تخارستان بالطبع جزولایات باختر حساب میشد .ولی بعد از سقوط آل سامان ، ايلك خانيه تورك كاهی بممالك اين روی چشمیدوخته و دستی دراز میکردند ، سلطان مشهور افغانستان محمود يمين لدولهدر شکستی كه به ايلك خان پاد شاه تورك در دشت بلخ داد ، این دست بیگانه راصفحۀ ( ٥٢ )سال اول - مجلۀ کابلشمارۀ ( ٤ )بکلی قطع نمود. از ان بعد تخارستان بصورت قطعی جزء افغانستان گردید (اواخرقرن چار تانصف قرن شش هجری )در مدت سلطنت سلاطین غور افغانستان که از سال ٥٤٣ هجری آغازو به ٦٠٩ هجری خاتمه یافت ، طخارستان در زیر امر دولت مخصوص غوریکه از شعبۀ سلطنت غور مرکزی بوده اداره میشد . در ٦٠٩ هجریخوارزمشاهیان بر افغانستان مسلط ، وسلسلۀ غوریان منقرض گردیدند ، بعداز ان از بکان بر تخارستان قسماً تسلط یافت و از ان جمله بود ملك وسيع خاناز بك كه در اسفار چنگیز خان برچندین ولایات طرفین آمو دریا حکومتمینمود . پایۀ تخت خان مذکور شهر قندز موجوده بود که در قرن دهم میلادیبوجود رسیده است .چنگیز خان بعد از انکه تر مذرا خراب کرده ، برای تخریبات ولایات معمورۀهرات و بدخشان اردوهای خونخوار خودش را اعزام نمود . عساکر چنگیزوارد تخارستان علیا گردیده و شهر آبادان بدخشان را که در محل فیض آبادموجوده بود ، منهدم ساختند . متعاقباً چنگیز خان در حدود سنۀ ٦١٧ هجریبالذات عازم تخارستان سفلی گردیده وبعد از تخریبات عمرانات عرض راه ، شهرشهیر طالقان را که از بهترین و بزرگترین شهرهای تخارستان بود محاصرهنمود . اهالی بشدت مدافعه کردند ، بالاخره چنگیز خان شهر را فتح و از فرطخشم بکلی خراب نموده و دیاری دران دیار نگذاشت .پس از مرگ چنگیز که ولایات سلطنت عظیم او در بین اولادش منقسمگردید ، ماورا لنهر ( بخارا ) و ما دون النهر ( تخارستان و باختریا ) ومملكتغزنین در تحت فرمان چغتائی داخلی شد . چغتائیان از سال ٦٢٤ هجری تا ٧٦٠صفحه ( ٥٣ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ٤ )قمری بر این ممالک استیلا داشتند ، تا آنکه امیر تیمور کورکان از سال ٧٧١تا ۷۸۲ هجری مما لك ما و رالنهر ، خوارزم ، افغانستان را فتح کرده ،و تخارستان جزو حکومت او گردید . ا گرچه بعد از مرگ تیمور در سال۸۵۰ هجری مملکت بزرگ او پارچه پارچه شد ، با آن نفوذ شهزاد گان تیموریتا اوایل قرن دهم هجری در تخارستان باقی بود ، در نصف اخیر قرن نهم مشهورترین آنها ابو بکر حکمران بد خشان بود . و بعد ازان تا اوایل قرن دهمحکومت سلطان حسین از هرات اجرای تاثیر در تخارستان می نمود .در اوا خر قرن دهم سلطنت از بکان ترقی یافت و بر تمام بلاد فرغانه ،کا شغر ، ختن ، باختر ، تخارستان استیلا کردند ، و بر هرات و خرا سانتاختند . حتی در اوایل قرن یازده هجری برقندهار مسلط شدند ، ولی در سال۱۰۳۱ شاه جهان مغول كبير هندوستان آنها را از قندهار طرد نمود .بعد ازفترت از بك نفوذ امرای بومی در تخارستان روز افزون شد ، و اینهابنام ( میرها ) بصورت مختلفی در تخارستان علیا وسفلی حکومت می نمودند .حتی نمونه ها یشان تا قرن ۱۹ هجری موجود بود . میران تخارستان را بعض هااز نژاد سکندر یونانی گمان میکردند ، چونکه هنوز نزد آنها آثاری ازمسکوکات و ظروف زمان یونانیان موجود می شد . اینها گاهی به چترال ،پامیر سرقول هم مسلط بودند . ومشهورترین آنها درقرن ۱۹ میرشاه معروفبوده است .در نصف آخر قرن دوازده هجری هنگامی که ابدالیان قندهار به تشکیليك سلطنت عظیمه امپراطوری میپرداختند ، بفرمان احمد شاه بزرگ اردوهایافغان درتحت قوماندانی وزیر شاه ولیخان فوفلزائی مرور عبور کرده ، ولایتصفحه ( ٥٤ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ٤ )کوزکان ( میمنه ، اند خوی شبرغان و غیره ) و بلخ وتخار - تان عليا وسفلی را اشغال نمودند . بعد از کمی امرای بومی تخارستان بر خلاف تسلط سلطنت مرکزی قندهار حرکت نمودند ،، وشاه مراد بی امیر بخارا باین اغتشاش داخله افغانستان كمك نمود . وزیر شاه ولیخان دوباره به تامین تخارستان - تان مامور و اعزام گردید ، متعاقباً شخص احمد شاه بزرگ از راه فراه جانب مرو شتافت ، وبراه میمنه و بلخ آمو را عبور کرده و به بخارا عسکر کشید . شاه مراد بی باعسا کر بخارا در حدود قرشی بمقابله شتافت ، ولی مصلحت خود را در مصالحه دیده از در اعتذار داخل شد وخرقه مطهره حضرت رسول خدای را علیه السلام ـ که تیمور کورگان از عراق در ثمر قند آورده واکنون در بخارا بود ـ در حضرت احمد شاه هــدیه نمود ، وحدود دولت افغانستان با امارت بخارا رود آمون معین گردید . این واقعه در حدود ۱۱۸۲ هجری اتفاق افتاد . احمدشاه نظر بمشی سیاسی که داشت این مصالحه را معتبر شمرده و با خرقه مطهره بقندهار عودت نمود ، وتخارستان بکلی تامین گردید . زیرا احمدشاه برخلاف پادشاهان خلجی ، ولودى وسورى وغيره سلسله های افغان كه ممالك بيگانه را اشغال نموده و از ترقيات داخله وطن بیگانه مانده بودند نصب العین خویش ترقیات داخله وتامین افغانستان طبیعی را قرار داده بود ، و در عسکر کشی های خارجه خود فقط بگرفتن خراجی از شاهان همسایه اكتفا کرده ، و اتحاد دول را نسبت بافغانستان جلب مینمود . چنانیکــه همــین رفتار را در حین غلبه و فتوحات خود ، بمقابل شاه رخ پادشاه خراسان ـ فارس و شهنشاهان هندوستان مراعات نمود .اما راجع بزبان تخار ـ تان :ـ بعد از انکه مروردهور واختلاط و نفوذ سیاسی و اقتصادی وعلمى السنة يونان ، تورك ، عرب ، فارسی کوهستانی افغانستانصفحه ( ٥٥ ) سال اول ـ مجلۀ کابل شمارۀ ( ٤ )زبان اصلی تخاری را از میان برد ، زبان مخلوط و نوینی بمیدان کشید . در دورۀاسلام چنانیکه ، زبان قدیم و مشهور سغدی را در ماورالنهر ازساحۀ رواج اخراج کرد ، همچنان در زبان مخلوط تخارستان اجرای تاثیر نمود .وزبان پشتو نیز درین اختلاط بی تاثیر نبود . در نتیجه زبان جدید تخارستان همانزبان فارسی افغانستان گردید که در چندین قسمت افغانستان معمول و مروج بودو با زبان فارسی فارس تفاوت دارد . فارسی ها این زبانرا بنام تاجیکی و صاحبانآنرا تاجيك يا تازيك خواندند که از ان ببعد این اسم مشهور و معروف گردید .مستر ایچ دبلیو ـ بیلوی انگلیز در کتاب معروف خود ( که در موضوعجغرافیا و تاریخ افغانستان نگاشته ) و بعضاً مورد استشهاد ( انسکلوبیدی اوفاسلام بریتانیا در زمینۀ افغانستان واقع میشود ) راجع بتاجيك های افغانستانشرح جالب توجۀ ذیل را می نویسد :ـ تاجك = پارسیوان مردمان وطنی افغانستانهستند که عرب با آنها مخلوط شده و نام خود را بآنها گذاشتند ، یعنی تازيكکه فارسی ها اعراب را بآن نام میخواندند و فارسیان دشمنان خود را نیزباسم ترك و تاز یا تاج می نامیدند ، لهذا عرب را هم تاز گفتند ،و بعد ها تازيك و تاجيك شد . اگر اسپ و یا سگ عربی با اسپو سگ فارسی می آمیخت نام او اسپ تازی و سگ تازی بود ، والااسپ و سگ عربی خالص میبود ، آنوقت اسپ عربی خوانده میشد .»واقعاً اختلاط اقوام در تخارستان در دورۀ اسلام آغاز نمود ، و یکقسمتکوچك اعراب نووارد درا کثریت ملت بومی تحلیل یافت ، که هنوز یکدستهاز اهالی تخارستان بنام عرب بتعداد شش هزار خانوار در حدود خان آبادو قندز و طالقان یاد میشوند . هکذا قسمتی از تورك وازبك بعد از اسفارصفحه ( ٥٦ )سال اول ـ مجله کابلشماره ( ٤ )چنگیز و تیمور در اهالی تخارستان تحلیل شد . ولی اختلاط بزرک اقوام داخلیافغانستان با تخارستان در عهد غزنویان و غوریان آغاز نمود ، و طوایف افغاناز صفحات جنوب هندوکش در آنولایت سرازیر شد . این مهاجرت داخلیدر عصر سلاطین ابدالی و محمد زائی ها در دو قرن اخیر بسرعت تقویه گردید ،ودوباره اهالی تخارستان با اصل خود پیوستند . درین اختلاط اخیر قسمتی همهزارهٔ مرکزی افغانستان شامل بود .بهر حال ما راجع بوجوه تسمیهٔ تاجيك و نژاد آریائی آنها ، در قسمت تاریخیافغانستان سخن خواهیم گفت . عجالتاً باید فهمید تخارستان در دورهٔ اسلامبا وجود انقلاب و کشمکش های خارجی و داخلی دارای مراتب علم وفضل بوده ،واشخاص فاضلی در صحنهٔ وطن پرورانده است که ازان جمله اینهارا فاضلعبدالحكیم رستاقی در کتاب « چراغ انجمن » خویش قید میکند .قاضی ابومطیع عبدالحكیم سمنجانی راوی فقه اکبر وصاحب امام اعظم رحواستاد ابن مبارك ( ١١٥-١٩٩ه ) ابو صالح عبدالحكيم خوستی (٩٣-٢١٣ه)ابورجا امام قتیبه بغلانی معروف شیخ بخاری و استاد امام بخاری ( ١٨٤-٢٤٠ه)ابو عثمان سعید ابن منصور طالقانی محدث معروف واستاد امام احمد حنبل رحو صاحب سنن ( فوت ٢٢٩ ه ) ابو اسمعیل ابراهیم بن شماس طالقانی محدثمشهور و شاگرد امام مبارك ( ٢١٠ ه ) ابو بكر سعید ابن یعقوب طالقانی محدثمعروف . قاضی حمید الدین عمر ابن محمود و لوالجی رستاقی معروف به بلخیقاضی القضاة عصر سنجر سلجوقی وممدوح انوری ( فوت ٥٦٠ ه ) ابو الفتح عبدالرشیدرستاقی صاحب فتاوای ولوالجیه ( ٤٦٨ ـ ٥٤٠ ه ) ابو احمد امير خسرو نهرینیمعروف به دهلوی صاحب تالیفات متعدده ( فوت ٨٢٥ ه ) مولانا شمس الدینصفحه ( ٥٧ ) سال اول ـ مجله كابل شماره ( ٤ )بغلانی جليس نظام الملك وزير معروف در قرن ششم . شمس الدين شاعر بدخشانیمعروف به معمائی صاحب ديوان اشعار در قرن دهم . ابوعبد الله سعيد ابنحيدر جرمی فقيه مشهور ( فوت ٥٤٠ ه ) ميرزا عبدالقادر بيدل معروفترينشعرای قرن دوازده ( ارگوئی بدخشان ) ـ ١٠٥٤ ـ ١١٣٣ ه مولانا محمدمعمائی اشکمشتی معاصر جامی ( فوت ٩٢٩ ه ) اسلام خان خوستی ( قطغنی )متخلص بوالا شاعر معروف ورئيس الوزرای اورنگ زيب مغول كبير هندوستان( فوت ١٠٨٤ ه ) مير محمد افضل ثبات خوستی قطغنی شاعر مشهور وصاحبديوان اشعار ( فوت ١١٦٢ ه ) ملا شاه محمد رستاقی معروف بلسان الله صاحبديوان اشعار وتفسير ( ١٧٠ ه فوت ) مولانا محمد صالح فرخاری اتاليقشهزاده عبدالمؤمن بخارائی . داملا عبدالله راغی متخلص به مصرع شاعر معاصراعليحضرت شير عليخان . محمد عمر حسرت کشمی صاحب ديوان اشعار معاصراعليحضرت عبدالرحمن خان . قاضی عبدالمؤمن سودا رستاقی صاحب ديواناشعار ( فوت ١٣١٨ ه ) واز شعرای معاصر ملا عبدالله عارف رستاقی صاحبديوان اشعار ومثنوی يوسف زليخا . مولوی عبدالودود الهی رستاقی صاحبديوان وتشريح الارض وشرحى بركافيه وشرحى بر بيدل ( فوت ١٣٤٨ ) مفتیشمس الدين حيرت رستاقی شاعر وصاحب ديوان قصايد و رباعيات وغزليات نفيسقاضی عبدالعزيز عزيزي قندزی معروف به ايشان جان که شرح حالش در تذكرهایبخارا مرقوم ومطبوع گرديده است ( فوت ١٣٤٨ ه ) مير عبيدالله تائب رستاقیعالم متجر وشاعر صاحب ديوان واز اولين خطاطان فارسی عصر حاضر ودرحسن خط عديل خطاط مشهور سيد داودخان كابلی است واينك در علاقهتخارستان متواری است .صفحه ( ٥٨ ) سال اول ـ مجله كابل شماره ( ٤ )قدر شناسیمطبعه عمومی کابل از بدو جلوس ذات همایونی با معاذیر ومشکلات عدم لوازم وحروف ودیگر صدماتی که در عصر انقلاب به پیکرش وارد شده بود ، بازهم تاکنون در اثر کفایت وفعالیت رئیس فاضل خود آقای صوفی عبدالحمید خان دمی از کار و اجرا آت نیاسوده وحوائج اداره جات ومطبوعات وطن را خیلی بجدیت وخوبی تهیه کرده است .حقیقتاً کسانیکه افکار صادقانه و جدیت وفضل وهمدردی وطن خواهانه آقای رئیس محترم مطبوعات کنونی را میداند البته قلباً از جناب شان تشکر و خورسندی داشته وجود اینچنین مرد لایق هنرمند را برای مملکت خود غنیمتی میداند .اکنون در اثر مساعی واصطلاحات این مرد فاضل است که جناب نوری افندی که مخصوصاً قسمت زیاد اوقات خود را بشعبه کار زینکو گرافی مصروف داشته اند اینک بتازه گی بترتیب زینکو گراف رنگه که يك صنعت خیلی نفیس وعزیزیست موفق شده و از جمله نمونه های کارهای تازه شان مجله کابل تصویر منظره رنگه را درین صفحات خود بنظر قارئین کرام میرساند .كذا جوان فاضل آقای عبدالغفور خان دیپلوم رسامی که از بدو فراغ تحصیل از جرمنی که در مطبعه عمومی کابل مصروف اند تاحالا درین شعبه خیلی بجدیت وخلوص ابراز خدمات نموده اند .لهذا که وطن بوجود اینگونه اشخاص صادق وخدمتکاران صمیمی ولائق خود خیلی محتاج است ما ازین ذوات محترم شکریه وامتنان نموده موفقیت آنها را از خدا تمنا می نمائیم .[BLANK PAGE][BLANK PAGE][BLANK PAGE]یادآوری و پیشنهادانجمن ادبی چون در نظر دارد صفحات مجلۀ کابل را بمضامینتاریخی و ادبی وطن مزین سازد لذا: بنویسندگان محترم که بتواننددرین راه از قبیل شرح حال و آثار ادبا وشعرا وغیره سربرآوردگان افغانستان، باطلاعات نفیسۀ تاریخی و ادبی که درزوایای فراموشی و نسیان مدفون گردیده است خدمتی نمایندیکدورۀ سالانۀ مجلۀ کابل یا يك جلد کتاب نفیسی از طرفانجمن ادبی مجاناً بنویسنده اهدا میشود.شماره پنجممجله ایست ماهوار ، علمی ، ادبی ، اجتماعی ، تاریخیادرسمحل اداره : - جاده ارک ، انجمن ادبینگارنده : - ( سرور گویا )مخابرات با مدیر انجمن ( محمد انور بسمل ) استعنوان تلگرافی : - کابل ، انجمناشتراك سالانهکابل ۱۲ افغانیولايات داخليه ١٤ "» خارجیه نیم پوند انگلیسیطلبه معارف وطن که حائز نمره های ۱ ، ۲ ، ۳باشند و کسانيكه كمك قلمی مینمایندرایگانسائر طلبۀ معارف وطن نصف قیمت٢٥ جمادی الاول ه ق = ١٥ میزان ۱۳۱۰ هـ ش = ٧ اکتوبر ۱۹۳۱ میلادیفهرست مندرجاتنمره مضمون نویسنده صفحه۱ : وظیفه شناسی م . کریم قاضی زاده ۱ الی ه۲ : ضرورت توحید رسم الخط غلام جیلانی اعظمی ۶ « ۱۱۳ : شاعره هری سرور جویا ۱۲ « ١٥٤ : پند پدر غ : اعظمی ١٦ « ١٧ه : مدنيت قديم افغانستان احمد علیخان مترجم فرانسه ۱۸ « ٢٥٦ : اعجاز قرآنی م . کریم قاضی زاده ٢٦ « ٣٢۷ : افغانستان و نگاهی بتاريخ آن م . غ . م غبار ۳۳ « ٥٠۸ : یادی از فضلای غزنی شهزاده احمدعلیخان درانی ٥١ « ٥٩۹ یادآوری و تصحيح غبارتصاویر۱ : والا حضرت وزیر صاحب حربیه ۲ : منظره کوهستانی پنجشیر۳ : مستر پدیفوت مبلغ ضد شراب ٤ : منظره شاعرانه کوهستانی اندراب[BLANK PAGE]تمثال یگانه فرزند شجاع و سرباز افغانستان عالیقدر جلالتمآب امیر اعلیٰ نشان والا حضرت شاه محمود خان سپهسالار و وزیر حربیه که در خدمات فدا کارانهٔ وطن حصهٔ مهمو قیمت دار تاریخی را مالکند .صفحه (۱) سال اول ـ مجله کابل شماره (٥)بقلم محمد کریم قاضی زاده وظیفه شناسیدنیای امروزی عرصه گاه مجادله و تنازع بوده ، مظفریت و رستگاریازین برزخ مخوف و دهشتناك مربوط و متعلق به ابراز فعالیت و پشت کار است ،فعالیت و پشتکار صورت پذیر نیست ، جز در سایهٔ وظیفه شناسی ، که در حقیقت هر دویآن ( پشت کار و فعالیت ) از جمله علل مهمهٔ مظفریت و رستگاری بوده ، مولودوزاده وظیفه شناسی است .هم چنانیکه وظیفه شناسی فردرا ، از یکطرف به ابراز فعالیت و پشت کاردر امورات وادار نموده ، از طرف دیگر به رستگاری وکامیابی های درخشندهٔدر حیات نائل مینماید ، وسائل نجاح و نجات را برایش فراهم نموده ، بمحبوبیتدر انظار عامه جلوه میدهد .بمثل آن ؛ از آنجائیکه ارتقا و اعتلا یا اهمیت و موقعیت يك جامعه مربوطبه کثرت افراد صالح ووظیفه شناس اوست ، فعالیت ورستگاری ، قدر و قیمت ،حیثیت وحفظ شئونات آن نیز در اثر وظیفه شناسی افراد و حکومت آن است کهدر ساحهٔ وجود از قوه بفعل می انجامد .وازین بخوبی نتیجه در افکار واذهان حاصل میشود ، که ترقیات هر ملت وجامعه اعم ازینکه اقتصادی باشد یاسیاسی خواه مدنی باشد خواه عرفانی در نفس الامربمثابه فردناشی از فعالیت و پشت کار افراد آنست ، که وظیفه شناسی آنرا بدانوا دار نموده است .و ازینرو است : ملایکه امروز مظفر و رستگار از رزمگاه تنازع بقابر آمده ،باقدمهای متین و استواری رو بشاهق قلال ترقیات مدنی ، عرفانی ، اقتصادی وصفحۀ (۲) سال اول - مجله کابل شماره (٥)سیاسی میروند ، مراحل پر تعب و خطرناك زندگانی را با يك رشادت و قوت قلب پیموده ، بشرف سعادت و میمنت های مادی و معنوی فائز میشوند. علت آن همان وظیفه شناسی افراد یا تعقیب و پیروی آنها از همان منجی و رستگار کننده حقیقی بشر فکر مقدس و ظیفه شناسی است . که ایشانرا به این مراتب عالیه ترقی وسعادت مادی وعقلی سوق داده است .وظیفه شناسی : دوقوه مخالف ومتضادی در اذهان بشر بساحه حیات بحكم فطرت او حکمفرماست . و اگر تعمق شود حقيقة همین دوقوه مذکوره است . که از بدو تاریخ بشر تا کنون باعث تمام خرابیهای جانگزا ، موجب بسا اختلالات و بد بختیهای تحمل فرسای در جوامع بشری گردیده ، به انجاف واعتسافات قساوت اندود اقویا ، یا به سفالت ومظلومیتهای رقت انگیز ضعفا سبب شده است .این دو قوه مخالف و بر هم زننده نظم ونسق اجتماعات بشری ، یکی عبارت از تعدی وظلم یا زبون شدن در مقابل همان حس تملک است که از غرائض انسانی بشمار میرود ، و دیگری قبول ظلم و قناعت بدان است ، که صاحب آن بواسطۀ ضعف نفس و ناتوانی نمیتواند دفاع از حقوق مشروعه خود نماید . که ما میتوانیم آنهارا خلاصه نموده بتعبیر دیگری بیان نمائیم . که اولی نماینده احتراص و افراط حس تملك و خود خواهی بشر بوده ، دومین بهترین نمونه پستی فطرت وجبن آنست .اما وظیفه شناسی : که عبارت از قناعت بوظيفه خويش واشتیاق به انجام تکالیف دینی و دنیوی است ، گفته میتوانیم که یکی از اقسام عدل میباشد و فیلسوف و متصوف شهیر اسلام ابن مسکویه آنرا نیز چنین تعریف نموده میگوید ؛ که عدل حد اعتدال و وسطی مابین ظلم ( تعدی ) و قبول ظلمصفحه (۳) سال اول - مجله کابل شماره (٥)(ضعف نفس) است. لذا وظیفه شناسی : ــ که قناعت بحق خود ، احترازو خود داری از تجاوز نامشروعانه بحقوق دیگران و جلو گیری از تعرض و تجاوزبدون وجه دیگران بحقوق خویش نمودن است ، نیز ظاهر میشود که از فروعان( عدل ) میباشد .و این همان فریضه اخلاقی ما است که صرف نظر از توصیه اخلاق از جانبشارع نیز ، بدان مکلف و بانجام آن موظف ایم .و جای تأسف اینجاست که ما با وجود دینا بانجام آن مکلف بودن ، امروزبدبختانه این وظیفه دینی و اخلاقی خود را فراموش نموده و برضای خویشسپرد دیگران کرده ایم .و خوشا بحال مللیکه سر تاسر این حس مقدس وظیفه شناسی در اذهان وافکار افراد آن از كوچك تا بزرگ جا گزین گردیده ، بجاده ترقی پویانند .وبالعكس تأسف به آن جوامعیکه که این تکلیف دینی خود را فراموش کرده ، ابداًدماغ افراد آن به آن آشنائی ندارد. و غیر شعوری رو به انحطاط و اضمحلال میروند .در دنیا هیچ موجود و مصنوعی بدون موجد وصانعی امکان پذیر نیست ، مشاهدهمعلول یگانه دلیلی بوجود علت آن بوده ، بدون علت تکون آن محال است . پسبحکم این قانون منطق وظیفه شناسی نیز یکنوع فکر و رأی است ، که نمیتوانتكون آنرا در دماغها بدون علت و فاعلی تصور نمود .و برای مللیکه ازین رهگذر قافله ترقی و سعادت شان از رسیدن بمنزلمقصود خیلی ها عقب مانده ، در هاویه انحطاط سرگردان ورشته ملیت و آقائیشان رو به انقراض میرود. از همه چیز کرده پیشتر برایشان لازم است. که درصدد ادراك و بدست آوردن علت نمو این فکر مقدس وظیفه شناسی که مایهصفحه (4) سال اول - مجله کابل شماره (5)هر گونه ترقی و سعادت مادی و معنوی است برآمده ، از ابراز هیچگونه کوشش و جدیت درین زمینه خود داری ننمایند ، تا بتوانند بوسیله آن این فکر مقدس را در اذهان عامه افراد خویش تولید و تعمیم نموده ، وسائل ترقی و نیل بسعادت ملی را آماده و حاضر بکنند .یگانه چیزیکه درین مورد سبب تشفی ما ازین امراض انحطاط و پس ماندن از ترقیات مدنی و غیره گردیده ، ما را دلالت براه نجات و رستگاری مینماید . تربیه اخلاقی یا پرورش نمودن ملکات فاضله ایست بدماغ اطفال ما که در رأس آن وظیفه شناسی قرار گرفته است !و از چندیست که طرفداران سعادت نوع بشر یا علمای فن تربیه ( پداکوژی ) برای پرورش و نمو قوای اخلاقی و قوای جسمی و فکری اقدام نموده ، بالاخیر به ترتیب و تدوین يك رشته معلومات صحیحه راجع به پرورش قوای انسانی کامیاب گردیده اند .و همان است که تربیت را بسه قسمت مهم تقسیم نموده ( تربیه جسمی ، عقلی و اخلاقی ) یگانه چیز را که بیشتر از سایرین برای پرورش و رشد ملکات فاضله اخلاقی دخیل یا برای سعادت و ابقای نوع بشر موثر قرار داده اند همان تربیه اخلاقی یا عادت دادن بشر را به اخلاقیات است .چنانچه سوسیا لیستها حتی دموکراسها نیز این تفاوت عجیب و غریب طبقات بشر را زیر مطالعه قرار داده برای اصلاح و تعدیل اجتماعات بشری همین تربیه اخلاقی و بعدها عقلی را مفید و موثر میدانند ، و حتی درین نظریه خود راه افراط را پیموده ، تاثیرات شدیدی آنرا در ساختمان فکری و خصایص نژادی ملل و اقوام نیز دعوی مینمایند .صفحه ( 5 ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( 5 )بهرطریق درحال صرفنظر کردن از جزم و تمسک شدیدی آنها به این عقیده و از گفت و شنیدهای طولانی علمای علم اجتماع ( سوسیالوژی ) که تا اندازه جداً مخالف این عقیده و فکر بوده ، از انساب يك رسوخ و تأثيرات شدید تربیه در ساختمان فکری و خصائص نژادی ملل و اقوام شدیداً دفاع میکنند و طرفدار عدم تغیر و تبدل پذیری خصائص نژادی اقوام و ملل اند .باز به تأثیرات تربیه اذعان نموده گفته میتوانیم . هرچندیکه فطرت و سرنوشت انسانرا نمیتوان بوسیله تربیه بکلی تغیر و تبدیل داد ، لیکن ؛ اینقدر هست که بواسطه آن يك انقلابی در اذهان و طرز احساسات آنها تولید نموده ، بنابران به اصلاح و تعدیل اخلاق آنها میتوان کامیاب شد .و علم الروح ( پسکولوژی ) نیز عیناً این نظریه را تائید نموده ، میگوید که پیدایش و تکون هر ملکه خواه اخلاقی باشد خواه غیر آن منوط بممارست و اعتیاد است . و تربیه نیز جز اعتیاد و خو دادن چیزی دیگری نیست . و درصورت جزم و تسلیم ما به تأثیرات تربیه .شایقین ترقی و تعالی ، طرفداران مدنیت و هر فانرا لازم است ، که بیشتر از همه به تربیه اخلاقی اولاد و احفاد خود ( که نسل آینده وطن اند ) اهتمام نموده ، به تکمیل قوای اخلاقی آنها خصوصاً به تولید و پرورش این حس مقدس وظیفه شناسی در دماغ آنها بکوشند . تا بدین وسیله توانند افراد صحیح و وظیفه شناس، مزین به اخلاق فاضله بوجود آورده ، شأن و شرف ملی را با ترقيات مادی و معنوی آن تأمین نمایند . و هم يك فائده کلی به اولاد خود رسانیده باشند .صفحۀ ( ٦ ) سال اول - مجلۀ کابل شمارۀ ( ٥ )ضرورت توحید رسم الخطبرای وحدت فکری و نزدیکی اخلاق و روحیات يك ملت ضرورت و لزوممسایل و موادیست که هر کدام آن در موقع خودش تاثيرات خاصی را داراستهر کدام این ضروریات در حد ذات خود یکی از مسایل عمدۀ اصلاحات داخلیهبوده و مخصوصاً برای نزدیکی و آشنا شدن افراد يك جامعه بروحیات همدیگرشاناهمیت مخصوصی دارد .مثلاً : وحدت لغات وزبان و ادبیات و خط و دیگر عرف و عادات ؛ در نظرطرفداران باصلاح و سعادت وطن این موضوعات پوشیده نبوده البته همه مایلندکه در عصر حکومت ترقی خواه اصلاح پرور حاضره در زمنیه های مقتضیو مساعدی تری باجرای این آرزوها نایل آیند .و هم شاید انجمن ادبی و دیگر دوستداران وحدت ملی بتوانند ازین ببعدآنموضوعات مهمه را سنجیده و یگان یگان بمقصد افاده و جلب نظر هموطنانعزیز بوسیلهٔ نشریات عرفانی مملکت بحضور شان تقدیم نمایند .از انجمله که فعلاً موضوع خط و کتابت است و خط و کتابت چه از حیثمکاتبات شخصی چه از قسم مراسلات و محررات دوائر رسمیه و دوائر قضائیهکه نسبت بحوائج عامه يك عامل بزر ک حیاتی بوده و در امور اجتماعیات يك ملتتعلق مخصوصی دارد ! لہذا این موضوع را ما مورد بحث قرار میدهیم : -امروز محررین و کاتبان ما اجرای تحریرات خود شانرا بخطوط مختلفهمیدارند : مثلاً عموم طلبه و محصلین و منتسبين معارف يك طریقه می نویسند کهاساساً ناشی از خط نستعلیق و بلکه بتفاوت خیلی جزئی یعنی چند حروفی کهصفحۀ (۷) سال اول - مجلۀ کابل شمارۀ ( ٥ )اشکال آنرا بمثل خط شکست و نسخ تغیر میدهند ، باقی عین خط نستعلیق گفته میشود .این طریقه را ما عجالۀ تمجید مینمائیم چه اولاً از شیوۀ نستعلیق نویسی که مطابق ذهنیات و آشنا بودن اشخاص سواد خوان ما است و آنها سواد ابتدائی را به نستعلیق خوانده وتحصیل نموده اند بیرون نبوده وموافقت بذهن شان کرده موقع مطالعۀ مکاتیب و مراسلاتیکه باین خط نوشته شده باشد ابداً بمشکلاتی برنمی خورند : -مثل کتاب دوائر ، اعضای محاکم قضا ، و سایر مردم باسوادیکه مکاتیب ومراسلات را باین شیوه قرائت و مطالعه میتوانند و بحروف آن تماماً آشنا میباشند .اینکه فکر شود شاید نوشتن این طریقه وقت محرر را زیاد میگیرد این مانع هم در نوشتن طریقۀ مذکوره نمیباشد ! چه مقصد از تحریر این شیوه همانا نوشتن و تحریر اشکال حروف است که فقط بایدباحروف نستعلیق یا باصطلاح بطرز حروف کتابی مشابهت داشته و ازان قاعدۀ اساسی شکل حروف خارج نباشد ! اما اینکه نویسنده حروف را خوش یابد خط مینویسد نوشتن آن بمیل وذوق خود نویسنده مربوط بوده برای مطالب عامه نقصی ندارد : -پس در صورتیکه نوشتن حروف بشیوۀ نستعلیق خوش خط باید خط مشروط و مقید نباشد البته برای نویسنده درصرف وقت تفاوتی نمیکند که خواه بشیوۀ مذکور اجرای تحریرات نماید یا بدیگر شیوۀ خطوط معموله موجوده بنویسد .دوم : طبقۀ که باطرز خطوط ثلث آشنابوده ودرتحریرات شان این شیوه را معمول میدارند وبعضی شیوۀ فارسی را باطرز ثلث وکوفی نما آمیخته مینویسند .صفحه (۸)سال اول - مجله کابلشماره (٥)گرچه وجود اینقسم خطوط نسبت بسائر رسم الخط معموله نسبتاً محدوداست ، ولی باز هم این رسم الخط يك قسمت محررات ملی را تشکیل داده و درحوائج عامه ذیمدخل شناخته می شود .چون از قرائت خطوط ثلث و کوفی نما کسانیکه بهره و تحصیلی دران نداشتهباشند بکلی متعذر بوده و کسانیکه فی الجمله باین طرز میدانند تنها از شیوه مذکورهمستفید شده ولی عامه از ان بی بهره میمانند ؟ پس وجود این شیوه اعم ازینکهمشکلات قرائت را تولید مینماید بلدیت و دست رس عامه نیز بآن نبوده صرفوقت هم در نوشتن طریقه مذکوره واقع می شود .سوم : طریقهٔ شکست و یاطرز میرزائی دفاتر قدیمه است : که غالباً کتابدوایر و مردم صاحب سواد قدیم ما باین شیوه معتاد و غالباً در مملکت مرسوم است .اگر چه این شیوه را ما از حیث کرامت قدامتش تنقید نمی نمائیم چه سالهاحوائج اداری ما را همین شیوه تأمین کرده است ، ولی امروز موانعی کهاین شیوه مقابل خود داشته و دیگر ما استفادهٔ خوبی از ان نخواهیم توانست اینست :اول : باوجود خط ونستعلیق سابقاً این طریقهٔ متداول عمومی بوده و تقریباًخط رسمی مملکت گفته میشد ؛ ولی امروز خط نستعلیق موجوده یا طرز تحریراتمحصلین مدارس در دوائر مکتوب نویسی مقامات عالیه وطبقات معارفيه اهميتدرجهٔ اول را حایز شده واولاد این ملت عموماً بطرف این شیوه روان هستندکه گویا طرز سابق محدود وکم رواج شده میرود ! چون محررین و اشخاصیکهمعتاد باین شیوه میباشند تا هنوز اراده بتغیر آن نکرده وهمان سبك سابق راتعقیب می نمایند لهذا طریقهٔ مذکوره عموماً دو طبقه را در وقت قرائت دوچارمشکلات مطالعه میگرداند .صفحه (٩)سال اول - مجله کابلشماره (٥)اول اشخاصی که محصلین علوم عربی میباشند؛ زیرا آنها در تحصیلات خودجز سواد نستعلیق فارسی و رسم الخط عربی دیگر طریقه را ندیده و غالباً احتیاجیهم به تحصیل خط شکست میرزائی ندارند.دوم اولادهای جوان و طلبه معارف و مکاتب هستند که ابداً در نصاب تعلیمو اوقات آنها گنجایش تحصیل رسم الخط شکست نبوده و باین شیوه تعلقی نمیتوانندداشته باشند! گرچه آنها بکلی از قرائت خطوط میرزائی قدیمه هم عاجز نیستندولی قرائت آن بی زحمت برای شان نخواهد بود چه وجود همان حروف طرزشکست در نظر آنها بیگانه جلوه مینماید.سوم: اشخاصی که يك كمترك سواد داشته باشند از خواندن و فهمیدن خطوطشکست و طرز مذکور بکلی عاجز و بار فی الجمله اگر استفاده کرده بتواننداز خط نستعلیق خواهد بود! زیرا بحروف آن که سابقاً بدروس خود خواندهو محافظه دارند آشنا میباشند!٤: یک عده اشخاصی که برسم الخط ترکی مینویسند و باین شیوه ابداً اهالیباسواد مملکت آشنا نمیباشند.لهذا که طرز خط و تحریر عبارات يك سبك واحد و مستقیم از ضروریاتو احتیاجات يك ملتی بوده و نباید نویسنده گان در فهماندن مطالب و آمال خودبواسطه تفاوت و اختلاف رسم الخط طرف مقابل خود را بمشکلات گذاشتهو مقصد نوشته را در خاطر خواننده مغلق بگذارند؛ لازم است این موضوعدر نظر اهمیت گرفته شود!پس برای اینکه از رسم الخط و طریقه های معموله وجوده آن کدام طریقهباید اهمیت و رسمیت داده و در وطن معمول و مرسوم باشد؟ نویسنده عقیدهصفحه ( 10 ) سال اول – مجله کابل شماره ( 5 )عاجزانه را مینگارد :اول : طرز ثلث و كوفی نما كه ابداً ارقام هم بطور عمومی مرسوم و معمول ما نبوده و عجالتاً هم نمیباشد مگر گاهی که بطور تفریح بعضی چیزی بآن بنویسند یا در كدام مقاله و رساله كه بمقصد صحت معنى بعضی جملات و كلمات را بان تحریر نمایند . البته طرز مذکور بهمین اندازه طرف احتیاج بوده و زاید از ان مورد احتیاج عامه شده نمیتواند که حتماً باید نویسند این طرز را رسم الخط عمومی خود قرار دهد .پس در صورتیکه اصل رسم الخط مذکوره محتاج به ما نباشد نوشتن فارسی ممزوج به ثلث و كوفی نما لزومی نخواهد داشت ! ! چه نه طرف اعتیاد ملت است و نه وقت را صرفه مینماید ! علاوتاً نویسنده این شیوه به تعداد خیلی محدودی بوده و اكثريت تابع بآن شده نمیتوانند .دیگر رسم الخط شكست و طرز میرزائی است که سابقاً گفتیم دارای آن مشکلات بوده و برای آینده پیشرفتی نمیتواند ! چون عاجلا عموم محررین این طرز آشنا و بلد بطرز نستعلیق نویسی بوده و آن را در اول تحصيل رسم الخط مشق كرده و بلد هستند و عجالتاً هم در محررات شان تقریباً از سه حصه دو حصه بعبارات نستعلیق است ؛ هرگاه آنها بخواهند طرز نستعلیق نویسی را تماماً مثل اهل معارف رعایت نمایند مشکلاتی ابداً برایشان ملحوظ نخواهد بود .یعنی تنها همان عبارات را که در تحریره موجوده خود بطرز شکست و مخلوط می نویسند همان عبارات را تغیر داده بمرور اوقات کوشش نمایند که عیناً بطرز حروف نستعلیق تحویل یابد !مثلاً : بجای نوشتن حرف ( ی ) که آن را بطرف پایان میکشند باید حرفصفحۀ (١١)سال اول ـ مجلۀ کابلشمارۀ (٥)مذکور مثل (ی) نستعلیق بوده باشد ، همچنان لفظ (وغیره) که حروف آنرا یکجا وغیر منقوط نوشته و از ترکیب آن بدون سابقه وملکه داشتن ابداً چیزی فهمیده نمیشود ! وقس علهذا !!سابقاً عرض شد که شیوۀ نستعلیق یا رسم الخط کتابی را عموم مردم باسواد ما بدرستی آشنا هستند ! هرگاه نویسنده های ما اعم از کاتبان دوائر ودیگر اشخاص باسواد ما فعلاً همین شیوه را تحریر وبطور رسم الخط عمومی برای مملکت قرار دهند در نوشتن آن هيچيك معاذیری موجود نخواهد بود و بلکه برای وحدت سبك تحریر خط يك خدمتی کرده مشکلات را از مقابل نظر مردم صاحب سواد ابتدائی مملکت رفع و بیگانه گی ومشکلات مطالعه خطوط ومراسلات طبقات مختلفه را از بین کناره کرده خواهند بود !خوش نویسی درین شیوه که ما آنرا طرز نستعلیق میدانیم متعلق بسلیقه وذوق خود محررین داشته شرط نیست !ولی تنها اینقدر کوشیده شود که حروف نوشته عیناً دارای شیوۀ رسم الخط نستعلیق بوده باشد ؛ تا در مرور چند وقت طرز رسم الخط در مملکت عزیز ما بصورت واحد ومستقيم تحویل یافته مثل سایر ملل مترقی رسم الخط مستقل ومعلومی را دارا باشیم .( غلام جیلانی اعظمی )صفحه ( ۱۲ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ۵ )شاعره هری بقلم سرور جویاعطایای قدرت چطوریکه از هوای صاف و آفتاب درخشنده بگلستان هراتيك طراوش و بالیدنی نصیب گردانیده در نالش های نیستان آن نیز اثراتجانکاه ودلربائی بخشیده .هر عصری از غروب که جایگاه سر سبز و شاداب هرات میخواهد از تاریکیشب محجوب شود آخرین اشعه تابناک آفتاب را در آن هوا وفضای نمناک آنقدراجازه درنگ است که اطراف آسمان بشکل دور نماهای قشنگ آب و رنگیگیرد و بهیا هوی تند باد معروف تابستان آنجا ، این مناظر دلکش بآن پایه امانمیدهد که ساعتی برای سکوت و آرامش در زمین بصورت لطیف ترین نسیممعطری تغیر وضع پذیرد .آنوقت ذوق کنجکاو وهوش سر شار دلباخته گان فگاری میباید تا در زیرهر شاخه خمیده گلی بصدها شوریده بلبلی دیده یا از هر گوشه گلزار ولابه لایاشجار هزاران ناله های زاری بشنود ؟ که در پرده و بی پرده نغمه سرائی هادارند .مثلاً یگانه شاعر آزاد ما « حاجی اسمعیل » اگر برنگ سیاه و یا هراتیشیرین سخن بچشم سفید شوخ چشمانه ظواهر لوایح ادبی هرات را رنگ آمیزیمیکنند باید ازین هم غافل نبود که در ستر سایه های برگ های سبز انبوه آنگلزار مانند مستوره و محجوبه غنچه های نوشگفته ونیم رنگی نیز اسباب زینتباغ و بوستان علم و ادب آن سامان شده میتوانند ، هنگامی که در هرات بودمروزى بیکی از مجالس ادبی حسب المعمول دستگاه شعر و شاعری پهن شدهو سخن از سخن وران وطن مطرح کشید در آن حین دیوان غزلیاتی بنامصفحه ( ۱۳ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ٥ )( محجوبه ) جالب توجه حضار گردید در ضمن يك سلسله منظومات شکوه آمیزی که پیش آمدهای ناگوار احساسات رقیق و عواطف سرشار این شاعرهٔ شیرین گفتار را بسرودن آن وادار نموده بود این بیت خوانده شد :فلك كه يوسف صديق را غلام نمود عجب مدار كه محجوبه را کنیز کنداینجا اکثر از رفقا را تخديش ذهنی پیدا شده و میخواستند انکار کنند از کلیه آثار حقيقى يك شاعرهٔ كه با تطبيقات نسبتی آنجا زیب ادبیات ملی و فخر دانشتان نسائیت ما گفته میشود بالاخره قرار بران شد که هراتی شیرین سخن بنام مشاعره درصدد امتحان برآمده نظمی چند با و بفرستد و منتظر جواب شود همان ساعه چیزی نگذشت ، منظومهٔ فی البدیهه از سوی محجوبه با هراتی تعاطی گردید که از نقطه نظر و انصاف بسی از آثار هراتی بهتر و تمام مزایای عصمت و ناموس کاری را دربر داشت ،محجوبه شاعره عفیفه ایست که سی و دو بهار از بساتین عمر و حیات دیده و فقط در دامان عاطفت مادر و توجهات اخلاقی پدر یا اثرات محیط تاریخی هرات گلهای علم و فضیلت چیده ، اگر سمت پدری او مرحوم منشی ابو القاسم خان شرف امتیاز دارد ولی بقومیت نه تنها جمشیدیها که عموم هموطنان ما بایستی افتخار کنند .غرض محجوبه عفیفه که یک عمری بطور غنچه با طراوتی در باغچه والدین بزیست فعلاً در محله قبطی چاق شهر هرات مانند نوشگفته گلی با همسر عزیزش ( شوهر ) بکمال عصمت زندگی آبرومندانه بسر میکند ،از انجا که نگارش من چنانچه باید و شاید درخور نوشتن ادبیات نبوده و از اوصاف مقامات ادبی آن عاجز است اينك عين مشاعره را بوسیلهٔ مجله کابل در پیشگاه اهل ذوق وطن اتحاف میکنم ، اگر چه این اشعار فی البدیهه سروده شده و شایدصفحه (١٤) سال اول ـ مجله کابل شماره (٥)در قواعد شعری و انظار نظم شناسان خالی از ایرادی نباشد بازهم گفته میتوانیماگر دیوان تحت طبع یا ملاحظه هموطنان بیاید منظومات بهتر و مؤثر تری ازانبرای استفاده اهل ذوق و ارباب دانش ظاهر گردیده بلکه دور نیست به اثباتشئونات عرفانی و تاریخی مردان و نسوان افغانستان مصدر خدمتی بشود .هراتیهزاران آفرین بر طبع شکر بار محجوبهبحیرت رفته ام از دفتر اشعار محجوبهزهی درات بچشم پاک در کاشانه ادراكمیسر گرشود روزی مرا دیدار محجوبهبنازم آستان محفل ناسوت را هر دمکه بوی عشق آید از درو دیوار محجوبهزلطف شعر موزون عارفان را کرده مجنونرموز عشق سرمستی همه گفتار محجوبهندارد هیچ مه جانا زعشق پاك در كس پاكچرا در پرده باشد آن گل رخسار محجوبهزخال و آب و دام و دانه پای مرغ دل هر دمگرفتار کمند طره طرار محجوبهبصحرای محبت هر زمان ترك سمن صورتهراتی را مکن چون لاله خونین بار محجوبهصفحه ( ١٥ )سال اول ـ مجله کابلشما ة ( ٥ )محجوبهزهی لطف كلامت صیقل زنگار محجوبهبیان روشنت رونق فزای کار محجوبهزبس گوهر فشانی کرده از نظم چون پروینرساندی بثریا پایه مقدار محجوبهبود شهر هری كان خرد مندان و دانایانچه باشد نزد شان اشعار نا هموار محجوبهندارم عشق گر دارم مرا فخر است از پاکیمعاذ الله ز ناپاکی كه باشد عار محجوبهنه سوی کس نظر دارد نه كس سویش گذر داردصبا را نیست راهی بر در و دیوار محجوبهمحال است آنکه چون گل جلوه گر گردد بچشم کسبجز آئینه کم دیده است کس دیدار محجوبهنباشد غیر شرح محنت و دوری و مهجوریاگر صدره بخوانی دفتر اشعار محجوبهچو گل بودم بباغستان چو سرو آزاده در بستانبقید خواری افتادستم از ادبار محجوبهچو آنشمعی که میسوزد عبث در محفل اعمیتلف شد جمله علم و عقل و كار و بار محجوبهصفحه (١٦)سال اول ـ مجلۀ کابلشماره (٥)اثر اعظمیپند پدرای نور دیده همت مردانه داشتنخلق نیکو به از خود و بیگانه داشتنبراوج افتخار و شرف خانه داشتنرفتار خوش چو مردم فرزانه داشتنزین شیوه برقرار شود اعتبار مرددر روزگار خوش گذرد روزگار مردعلم است باعث شرف و شان آدمیروشن زدانش آمده عنوان آدمیدارد زمانه رنگ زبستان آدمیگل رنگ میبرد زگلستان دمیگر آدمی مخالف طرز بشر مباشیعنی زعلم و فضل جهان بیخبر مباشدر صحنه حیات هنر را شعار کنسعی و عمل به پیشه خود اختیار کنباعزم و جهد وهمت مردانه کار کنمیکوش و رام توسن این روزگار کنتا مرد روزگار ومجاهد شوی حسابذیحق وباقار و مساعد شوی حسابصفحه (۱۷) سال اول ـ مجله کابل شماره (ه)چون دیو جهل کرده کمین باش باخبرزین تنگنای مهلکه بسیار کن حذرمیدان کار زار حیات است پر خطرسنجیده پا گذار و ازین ورطه درگذرهان ای پسر ز شر زمن بیخبر مرودور از طریق دانش و علم و هنر مرواز جهل روز گار شود تیره و خرابجاهل تمام عمر کشد رنج و التهابماند بتنگنای شقاوت بصد عذابفرق ره خطا نکند تاره صوابجهل است مخرب همه آسایش بشرمانع زراحت و خوشی و خواهش بشرآنانکه بر بساط ترقی رسیده اندبرسرلوای مجد و تمدن کشیده اندخار موانع از ره آمال چیده انداوهام را گلو و گریبان دریده انددارند هادئیکه بود علم نام اواین است مقتضی علوی مقام اواز تنبلی تو مهمل و عزلت گزین مشوبار گران خاطر هر آن و این مشودزد و گداو مصدر آشوب و کین مشوهم مفت خوار و مخرب اهل یقین مشورو از طریق سعی و عمل کار ساز کنباب مراد برخ آمال باز کنصفحه ( ۱۸ )سال اول ـ مجله کابلشماره ( ٥ )بعد الالقابمطالعۀ حصص تاریخی مجلات شریفه کابل مرا وا دار ساخت تا نظریات عاجزانه را که در حفريات بامیان باموسیو هاکن همراه بودم با معلوماتیکه از راپورت تقدیمی پرو فیسر «فوشه» در « اکادمی » فرانسه اخذ کرده ام مرتب کرده و در معرض مطالعه شایقین تاریخ وطن عزیز قرار دهم اينك بهمين مقصد سطری چند تحریر و تقدیم گردید تا اگر موافق بمسلك مجله باشد نشر فرمایند .مدنيت قديم افغانستان ترجمه و تحریر بقلم احمدعلیخان ترجمان لسان فرانسویوطن مالوف ما افغانستان که از حیث وضعیت جغرافیائی طبیعی منظره گره دار کوهستانی دارد در اعصار قدیمه جاده عبور و مرور مهمی بوده است ، لیکن وقتی این نظریه به اثبات میرسد که خط حقیقی این معبر بصورت درست تعین شود تاریخ شاهد است که قبل از ظهور اسلام روابط مهم تجارتی بین هند و باکتریای قدیم قايم ومال التجاره زیاد بین دو نقطه فوق تبادله میشد . لیکن معبر یکه در آن عصر مال التجاره از آن میگذشت غیر از معبر امروزی بوده است .آن راه قدیم نسبة راه کوتاه و سهل العبوری بود که از دره های هندوکش گذشته پشاور را به بلخ یعنی جلگه ( اندوس ) سند را به جلگه ( اوکسوس )صفحۀ (۱۹) سال اول – مجلۀ کابل شمارۀ (٥)آمو دریا متصل میکرد ، خوشبختانه دراثر مسافرت زوار چینی هوئن تسنگ Hiuan - tsang (که در سنۀ ٦٣٠ میلادی بمقصد زیارت مراکز بودائی آسیای مرکزی و هند از چین عازم شده بود از جانب شمال از راه بلخ داخل افغانستان شده کوتل دندان شکن ، اغربات ، بامیان ، کوهدامن ، تگاو ، نجرو ، لغمان ، هده ، جلال آباد را معاینه کرده رهسپار هند گردید) سراسر این معبر تاریخی کشف وشکی در وجود آن باقی نمانده است - بلی این معبر اصلی قافله ها - جاده رفت وآمد صنعتگران وزوار وسوقیات دسته جات متهاجمین بزرگ بوده است .مسبوقیم که حکومت افغانستان درماه اکتوبر ١٩٢٢ معاهده با حکومت فرانسه نموده وامتیاز ٣٠ ساله حفرياترا در تمام خاك افغانى بانها داده است .از نقاطیكه تا امروز فرانسویان در آن گردش و حفريات نموده نظریات خودها را كتباً وعملاً گذاشته اند معلوم میشود که ایشان ابتدا بصورت معاینه مقدماتی خط سیرهمان زوار چینی هوئن تسنگ Hiuan - tsang را تعقیب كرده اند وبعدها در تجسسات خود فوق العاده كامیاب شده اند . باستثنای غزنی در جنوب وهديك در شمال نقاطیكه در آن هیئت های ایشان كشفیات نموده اند عبارت انداز :(نگار آرا ياهده) - (لامپاکا یالغمان - تگاو - نجرو) - (کاپیسا یا کوهدامن) (بامیان) - (باکتریا یا بلخ) .پس میخواهیم جدا جدا مواضع فوق را تحت مباحثه گرفته تا حدیكه معلومات دارم نتائج کشفیات تعمیل شده را شرح دهم .(١) (نگار آرا) (Nagarahara) نقطه که از همه اهمتر و فوق العاده آثار زیاد ومهم خرابه های بودائی دارد منطقۀ (نگار آرا)صفحه ( ۲۰ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ٥ )هده است - وقتيكه « هونستن » چینائی اینجا وارد شده بود تمام معابدبودائی آباد ودین بودا به منتهای جلال در اینجا منتشر بود . يك قرن میشودکه مسن Masson انگلیسی و هونيك برگر Honigbergerو ديگر شايقين سكوك قدیمه در ( استوپه ها ) ( صفه های بلندی که در مرا کزمعابد واقع بود ودر آنجا مسکوکات را پنهان میکردند ) به امید کشف سکهکاوش نموده اند و خساره های زیادی رسانیده اند اما خوشبختانه ایشان میدانهایمستطیل شکلی که در مجاور این صفه ها واقع اند نشناخته اند و تقریباً ده معبدازین معابد مستطیل شکل مصئون مانده بود که مخصوصاً از چهار دیواریهایآن مجسمه های عديده مختلفه کشف شد .در اولین حفرياتيكه موسيو گودار در ۱۹۲۳ در هده بعمل آورده استسرها و اشکال مجسمه های کوچکی یافته اند که تماماً به آثار ما خوذه منطقهتا كزيلا Taxila كه آنطرف اندوس یعنی رود سند واقع است شباهتکمی دارد . این اثر ها وجود مکتب « کرگ، بوديك Greco - boudhique »یونان و بودائی را که درین نواحی رواج و شهرت بلندی یافته بود اثبات میکند .بعد از « موسیو گودار » موسيو برتو در ١٩٢٥ اصولاً حفريات هده راشروع کرده هزار ها مجسمه های كوچك و بزرگ كه در میان آن حتی سربازهاو حیوانات مختلفه هم است کشف کرده است . این مجسمه ها همه از چونه و گچساخته شده و منتهای مهارت و قابلیت صنعتکران مكتب ( گرك و بوديك ) رااثبات میکند .٢ - ( لمپا کا [ Lampaka ] مناطق لغمان ـ تگاو ـ نجرو :ملتفت باید شد که معبر تاریخی هند و بلخ و آسیای علیا از خود کابلصفحه (۲۱) سال اول - مجله کابل شماره ( ٥ )امروزی که درانوقت قصبه کوچکی بود و اهمیت عارضی داشت نگذشته بلکه از کوبها Kubha یا کوفن Kophen و دره های لغمان و تگاو و نجرو گذشته بدون اینکه با مانعات سختی مواجه شود وارد مرکز کاپیسا (کوهدامن) میشد . این حصهٔ معبر تاریخی را هونستق و اسکندر هر دو عبور کرده اند در منطقهٔ لمپا کا که شامل تمام اراضی سمت چپ رود کابل است و یا بعبارت اخری عبارت از اراضی لغمان ، تگاو و نجرو است آثار مذهب برهمنی کشف گردیده است .۳ - ( کاپیسا Kôpica ) کوهدامن :بالآخره چون این معبر قدیمی را تعقیب کرده از جانب جنوب شرقی داخل کاپیسا یعنی کوهدامن شویم یکی از مناطق خیلی حاصل خیز و قشنگ افغانستان مقابل نگاه ما منبسط میشود - درینجا حتماً ( شهر اسکندریه قفقاز ) وجود داشته لیکن چون محوطهٔ این شهر فوق العاده كوچك بود نمیشود محل آن را بصورت قطعی معین کرد لیکن درعوض احاطه بديع منظر پایه تخت قدیمی ( کاپیسی ناگارا Kôpicinagara میتوان تعیین نمود .از طرف دیگر زوار چینی هونستن در وقت عبور خود چندین خرابه ها را که هريك دارای مفاد تاریخی و افسانه ئی است از قبیل دیر ( کانیشکا Kânichka (۱) که ایام بهار را آنجا میگذرانید و ( استوپهٔ ) صفه که در اثر کامیابی جنگی که با يك خان کوهستانی پغمان بنا کرده بود وغیره خاطر نشان کرده است .بالاخره چون اولین مجسمه هائیکه موسیوهاکن از ( پای تاوه ) کوهدامن و موسیو بر تو از بگرام یافته است از احجار شیستی که مخصوص کار مکتب (گرک۱ - کانیشکا یکی از پادشاهان سلسله کوشانی افغانستان است که در حدود قرن اول مسیحی سلطنت میکرد .صفحه (۲۲)سال اول - مجلهٔ کابلشماره (٥)وبوديك) بود تراشیده شده است معلوم میشود که صنعت گاندها را Gandhora (ولایت پشاور تا کابل) غرباً تا این منطقه رسیده است. چنانچه سرحد شرقی نفوذ این صنعت را کاوشات (سرژون مارشل Sir John Marshal به ناحیه تاکز یلا آنطرف رود سند موقوف کرده است.٤ - بامیان :چون از جلگهٔ کاپیسا جانب غرب چند منزل دورتر رفته شود به درهٔ تنگ بامیان خواهند رسید. اینجا مقابل خرابه های اسلامی اثرات مهم بودائی دیده میشود ـ هیونستن بعد ازینکه از زیارت بلخ فارغ شد کوتل دندان شکن واغرباترا عبور کرده راجع به بامیان ۱۳۰۰ سال قبل چنین نوشته است :بعد ازینکه کوتل اغربات را فرود آمدم بین کوه هندوکش و کوه بابا وارد درهٔ بامیان شدم در جدار سنگی دو مجسمهٔ عظیم الجسد یکی بارتفاع تقریباً ۱۰۰ فت ودیگر ١٥٠ فت که در تاقهای برجسته تراشیده شده بودند مشاهده کردم. بدن مجسمهٔ كوچك سراسر از يك ورق طلا پوشیده شده بود که در اثر نور آفتاب خیلی مشعشع ونظر ربا بنظر میخورد ـ درین زمان در بامیان ده معبد بودائی وجود داشت و تقریباً دو هزار علمای بودائی مشغول تدریس و ریاضت بودند اولاً موسیو فوشه وبعد در ١٩٢٤ موسیو ها کن وقتا که روانه مزار شریف بودند اینجاها را نوت و بحکومت خود (فرانسه) خاطر نشان نموده بودند چنانچه موسیو هاکن در مسافرت دوم خود در ١٤ ژون ۱۹۳۰ اصولا حفریات را در پای بت كوچك شروع کرد ـ در نتیجه معبد مربع شکلی با سرهای مجسمه که برای تزئینات بکار رفته بودند کشف گردید. این مجسمه ها از حیث شکل شبیه مجسمه های مکشوفهٔ هده است لیکن از حیث مواد ساختمان به آن فرقصفحه (۲۳)سال اول - مجله کابلشماره : ( ٥ )کلی دارد مجسمه های مکشوفه معبد بامیان محض از گل ساخته شده و باوجوداین هم مدت يك و نیم هزار سال در تحت فشار خاك و احجار دوام کرده است.علاوتاً ازین معبد نوشته جات زیاد سانسکریت که بروی پوست درخت نوشتهشده بود کشف شد چنانچه در اثر خواهش موسیوها کن وزارت معارفافغانستان آنها را بغرض ترجمه بصورت امانت بفرانسه فرستاد. این پوست بقدرینازك و بحدی خشک شده بود که باندك تماسی از هم میپاشید.علاوه در دره کكرك كه جانب جنوب شرق بامیان واقع است بت کوچکیبه ارتفاع ۱۰ متر وجود دارد . در اطراف این مجسمه معابد و يك عده سمچهایمهمی وجود داشته چنانچه یکی از آن سمچ ها تا پار سال محافظه شده بودو موسیوها کن آنرا کشف نموده تصاویر قشنگ رنگه که سقف و دیوارهایمعبد را پوشانیده بود جدا کرد و یکحصه آن در موزیم کابل موجود است.خلاصه بامیان یکی از بزرگترین مراکز بودائی آسیای مرکزی استو از نتایجیکه بدست آمده امید میرود که بسا آثار قیمتدار از اینجا کشفوصفحات تاريك تاريخ این مملکت قدیم مجدداً روشن و نمایان گردد.ه - ( با کتریا ) بلخ :نشیب های جنوبی کوه هندوکش حقيقةً ذخاير تاریخی قابل التقدیری رادارا است و تا حال فقط بعضی جزئیات آن موزه کابل و موزه « کیمه » پاریس رامزین کرده است . لیکن نشیب های شمالی کوه مذکور همچنانکه امید واربودیم چندان ذی نتیجه ثابت نشد چنانچه در ناحیهٔ بلخ هنگامیکه موسیو «فوشه»در ۱۹۲۳ حفريات نمود مطابق انتظار آثار مهمی بدست نیامد پلی برج هاومساجد ومكاتب اسلامی وجود دارند اما اینها تماماً آثار قرن ۱۷ اند. اگر چهصفحه ( ٢٤ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ٥ )(استوپه ها) هم دیده میشود لیکن از ملاحظاتیکه در تخت رستم ( توپ رستم )بعمل آمده واضح میشود که تزئینات آن جزئی بوده و این اولین تجربه ایستکه ظاهراً نظریه مرکزیت صنعت یونان و بودائی را در بلخ تقریباًفسخ میکند و نیز راجع به وجود عمارات مهم یونانی و بناهای سلاطین سلسلهاکه مند ( ١ ) Achéménides فارسی یا زور استرین افغانستانی( ٢ ) Zorastriens که منتظر نباید باشیم که مکشوف گردند چرا در اثرآب و هوا و شمال و حرارتی که این منطقه دارد هر قبیل مواد ساختمانیکه بودهباشد مقاومت کرده نتوانسته اند لیکن این نظریه راجع به بلخ باز يك جوابقطعی نیست چرا این نظریه نتیجه امتحان اولینی است که دريك محوطه محدودیبعمل آمده و حفريات تا امروز فقط در ناحیه که ( ارگ ) مینامند تعمیل شدهحال آنکه بلخ تنها عبارت از ارک نیست مناطق مهمی مثل : بالاحصار با محوطهسه کيلو متريش ـ تپۀ زرگران ـ نادر تپه و دیگر مراکز مهم هستند که آثارقیمتدار خود را در سینه تاریخی خود نگاه کرده اند گذشته ازین باکتریایقدیم تنها شامل بلخ امروزی نیست بعلاوه این پایه تخت قدیمی که چندین مرتبهآباد و خراب شده است میدانهای وسیع سهل الحفریات دیگری وجود دارندکه طبقه زمین قدیمی آن نزدیکتر بسطح است چنانچه موسیوها کن ( خلم قدیمی )و موسیو برنو در محل التصاق کوکچه و آمو دریا وجود مقبره های زیر زمینیرا خاطرنشان کرده اند خلاصه تقریباً تمام نقاط وطن عزیز ما افغانستان اسرارخیلی قیمتدار تاریخی و آثار قدیمترین تمدن دنیا را در سینه های خود نهفته دارند .( ١ ) خانوادۀ سلاطین ایرانی که از ٦٨٨ تا ٣٣٠ قبل از مسیح سلطنت کرده اند (هخامنشی )( ٢ ) « زور استر » یا « زور اتوسترا »( زرتشت بلخی )[BLANK PAGE]يك منظره از مناظر کوهستانی پنجشیرصفحه (٢٥)سال اول ـ مجله کابلشماره (٥)در وطن عزیز تنها مناطق تاریخی بلخ و بامیان ، جلال آباد ، کوهدامن ، هده مهم نیستند بلکه بسا نقاط دیگر مانند هرات ( هری ) و قندهار ( ارکوزائی ) با این اهمیت وجود دارند . حال آنکه دره های هلمند و حصهٔ سیستان افغانی را از بحث کنار گذاشته ایم ورنه این منطقه اخیر نه فقط آثار اعصار اسلامی و بودائی و « زور استرین » را دارا است بلکه هیئت عتیقه شناس هند وجود تمدن سه هزار سال قبل را در آنجا خاطر نشان میکند .صفحه (٢٦)سال اول ـ مجله کابلشماره (٥)بقلم محمد کریم قاضی زادهاعجاز قرآنیتکامل از نوامیس طبیعی موجودات بوده ، بشریت نیز بمثل سایر موجودات فطرتاً محکوم این قانون و به پیمودن مراحل ترقی در سیر است. چنانچه اعصار مختلفه Geology علم طبقات الارض ، تاریخ طبیعی ، و با لاخره تاریخ عالم بشریت بهترین مؤید ومحلل این نظریه و مدعا است.در زیر نفوذ و تاثیر این قانون طبیعی (تکامل) است ، که بالتدرج ارتقائی در قوای عقلی و فکری بشر تولید شده ، در نتیجه منجر باینهمه ترقیات بهت انگیز و مدنیتهای حیرت افزای امروزه عالم گردید. و هکذا ؛ در اثر همین سابقه طبیعی یا ارتقای قوای عقلی و فکری او است ، که آهسته آهسته یکی بعد دیگری غوامض كون و وجود ، اوامر و نواهی اسرار آلود شارع حقیقی و ادیان سماوی ، در جلو عقل و ادراک داهی و سرشار او کشف گردیده ، پرده عارضی بطلان و اوهام از روی جوهر و حقایق اشیا برداشته شده میرود.از آنجمله موفقیت شگفت انگیز کنونی بشر ، بحل عقده غامضه مضرات شراب ، یا بفهم و ادراک علل حرمت آنست ، که در پیش گاه بی نیاز حکمت بالغه الهی مبرهن و آشکار بوده ، از ١٣٥٠ قبل ما مسلمین را بنابر مضرات مادی و روحی ، صدمه های صحی و عقلی ، اخلاقی و اقتصادی آن ، از گرفتار و آلوده شدن بلوث شرب آن بموجب آیه کریمه ( انما الخمر والمیسر والانصاب و الازلام رجس من عمل الشيطان فاجتنبوه لعلكم تفلحون . انما یرید الشيطان ان يوقع بينكم العداوة والبغضاء فی الخمر والميسر ويصدكم عن ذكر الله و عن الصلوة فهل انتم منتهون . ( سوره مائده سپاره هفتم ) منع و نهی نموده است. کهصفحه ( ۲۷ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ٥ )اينك بعد از تجارب زياد ومتحمل شدن با خسارات طاقت فرسای لا يتناهی آن ،بزرگترين ملت متمدن دنيا ( امريك ) بمضرات خانمانسوز آن پی برده ، بجلوگيری بل بقمع واستيصال آن جداً ازجان ميکوشد . وبرهانيدن جان ومال ابنایوطن خويش از چنگال بيروت وظالمانهٔ آن ، از ابراز هيچگونه مساعی دريغنمی نمايد ، وهمچنان روسيه و اکثريه ملل متمدن دنيا نيز دراجرای اين مقصدبا اويار وهم آواز بوده ، به استخلاص عالم بشريت از شر آفات روح گداز آنمصروف اند ، وساليانه چقدر مبالغ هنگفت ومصارفی نيست ، که ايشان ازرهگذر تبليغ ( اجتناب از ان ) و اعزام مبلغين به اطراف ونواحی عالم ايثار آنرامتحمل می شوند وحقداراند .زيرا ؛ مضراتيرا که عالم بشريت از هنگام شيوع عمل شنيع شرب آن ،تا کنون از پهلوهای متعدد صحی وعقلی ، اخلاقی و اقتصادی بدان دوچار و مبتلاگرديده است ، با بزرگترين مصائب وفلاکت های مستوليه ئی عالم بشريت ، زيرمطالعه ومقايسه قرار بدهيم . آنگاشته نميتوانيم مصيبتها ئيکه از بدو استعمال آنتا امروز به بشريت رسيده است ، هيچيك از آفات وقايع مهمه طبيعی وغيرطبيعی( بمانند تلفات سنگين امراض مهلکه محرقه وکوليرا ، صدمات جانفرسایولکانها ، زلزله ها ، طوفانهای بری ، طغيانهای دهشتناك ابحار و رودخانه هـــاياتشدد مخوف وتباە کن سردی وگرما ها ، بالاخره وقوع حريقهای بزرگ )نيست ، که با خسارات فوق الطاقهٔ آن برابری وهمسری نموده بتواند .چه آنوقايع و صدمات آنها از يك جنبه يا دو جنبه بيشتر نبوده ، موقهٔدوام داشته است . باالعكس مضرات اين مادهٔ خبيثه و وجود آن پس از اعتياد ،هميشه با عالم بشريت توام و برسبيل استمرار ودائم همراه بودە ، متمادياً به فاسدصفحهٔ (۲۸)سال اول - مجلهٔ کابلشماره (٥)و معطل نمودن اعضای جدی و فعال جامعهٔ بشری مصروف ، و بخاتمه دادن حیاتباشرفانهٔ آن در پی کار است .تا اینجا از مضرات پر آشوب آن ببحث مجموعی بحث راندیم ، کنونبد نخواهد بود که سلسله کلام را قطع نموده ، داخل تفرعات مضار آن بشویمو حتی المقدور فرداً فرداً به تشریح ضررهای مهمهٔ اینکه از آن متوجه عالم بشریتشده و میشود بپردازیم .صرف نظر از ضررهای اخلاقی و اقتصادی آن ، نخست لازم میدانیم کهنبذی از مضرات ( صحی و عقلی ) آن مباحثه شود ، بهتر است ، چرا که ؛وجود صحت و سلامت عقل اولین شرط بقای انسان در ساحهٔ زندگانی و تنازعحیات بوده ، در مقابل پیش آمدهای خشن و ناگوار روز کار ( که هر انی بايكقیافهٔ عبوس و وضعیت های درشت ، در مراحل تعب خیز حیات انسانرا استقبالمینماید و او برای ادامهٔ حیات بپذیرفتن آن مجبور است ) بزرگترین وسیلهٔ کامیابیو مظفریت بشمار میرود .بیشترین مضرات جسمی الكحل و مشروبات الكحلی Alcoholدر معده ، نظام عصبی ، مرکز قوای فکری و دماغی و سایر اعضای رئیسهٔ بدنبمشاهده رسیده است ، چه ؛ اولین هدف پیکان زهر آلود آن در جسم از قرارمعلوماتیکه عالمای فن تشریح پس از تجارب زیادی بدست آورده اند ، معدهمیباشد .زیرا ؛ بواسطه استعمال آن یکنوع خراش و سوزشی در معده تولید ،و بالتدرج غشای لعابدار آن ( که هضم و تحلیل غذا بدان مربوط است ) تورمو درشتی اکتساب نموده ، در نتیجه بسوء هضم ، اسهال و پیچ شکم و غیرهصفحه ( ۲۹ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ٥ )امراض امعائی منجر میشود .و هكذا بوسیله عروق جاذبه بجگر نفوذ نموده ، جگر را خورد و ضعیفساخته ، بالاخره دامنه آن بورم جگر ، استسقا و یرقان میکشد . و از خواصآنست كه بواسطه دوران خون بقلب رسیده ، بی انتظامی در حر کات آنتولید ، وامراض متنوعه قلبی بمانند اختلاج وضعف قلب احداث مینماید . و بساچنین نیز شده است ، که از شدت جریان خون بعضی از شرائین كوچك دماغیتر كيده ، بمرض سكته بحيات صاحب آن خاتمه داده است .يا بريه ( شش ) انتقال نموده آنرا تحريك و در حرارت غریزی وحر کات آنموقتاً ، حدت و تندی تولید مینماید . و پس از چند ساعت رفع تاثیرات آن ،رخاوت در طبیعت طاری گردیده ، جسم سرد و كمپولت فوق العاده بدنواعصاب را استیلا مینماید ، که ازان بعد ها سل و ذات الریه احداث شده ،طراوت ورونق چهره برطرف ، و از عمر طبیعی میکاهد .وازینجهه است که در اوایل استعمال ، بدماغ و دوران خون هیجان و سرعتیتولید نموده ، موقتی از آن انسان احساس لذت و مسرت میکند .و بد بختانه بعد از چندی عكس العمل بخود گرفته ، در نتیجه اختلال در نظامعصبی ودماغ پیدا شده ، مثمر بامراض مهمه دماغی مانند هذیان ، فراموشی ،رعشه ، فالج ، گردیده ، قوای عقلی مختل ، ناطقه دچار لکنت و متدرجاً حواسزایل شـده ، بالاخیر مجنون و مالیخولیا یابانتحار و خود كشی خاتمه مییابد .چنانچه ( در ممالکی که شرب آن رائج ومتداول است ) درصد ( ٦٠ ) الى ( ٧٠ )از مجنونین و انتحار كننده گان ، مبتلا یان با لكحل ، یا اشخاصی معتادبمشروبات الکحلی میباشند . و گذشته ازینها بر سبیل توارث نیز تمام این امراضصفحه ( ۳۰ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ٥ )که اران حاصل میشود ، بنسل و اولاد صاحب آن متوجه گردیده ، بعاقبت وخیمی نسل بشری می انجامد .مضرات اخلاقی آن ؛ از آنجائیکه تکون اخلاق حسنه در بشر ارتباطی بممیزه داشته ، تمکن ورسوخ آن متعلق بقوای دماغی وحواس اوست ، واستعمال مشروبات الکحلی ، یگانه برهم زننده نظم ونسق قوای دماغی وعقلی بشمار میرود . لذا دراثرضعیف ومختل ساختن استعمال آن دماغ را . بدیهیست ؛ که بواسطه دماغ ممیزه نیز معطل مانده ضعف اخلاقی تولید میشود .وانسان از دائره اختیار خارج گردیده ، بمانند حیوانات بهیمه از ارتکاب هيچيك اعمال شنيعه ( كه بحكم شرع يا عادت ومراسم اجتماعی ممنوع است و شرم وحیا که در وقت سلامت حواس مانع آن میشود ) باك وروگردانی ندارد . که توضيح وتشريح هريك آن منفرداً خارج از محاط تهذیب ونزاکت است .مضرات اقتصادی آن : این قانون اقتصاد است ، كه هيچيك از سرمایه وثروتها استهلاك كرده نمیشود ، مگر در اثر فائده که بعدها از آن مترتب و در زیر نظر گرفته شده است .انسان مبالغی صرف مینماید از برای خوراک واطعمه ، و بالمقابل فائده ئیکه از آن به او عاید میگردد همان ادامه حیات و رفع وسائل هلاکت است . زیرا ؛ ادامه حیات از جمله آن مسائلی است که رأساً به اکل و خوراك متعلق بوده ، بجز آن چاره متصور نیست .همانطور ـ زارع ها ، تاجرها ، شرکتها ، کمپنیهای بیمه وغیره وغیره موسسات اقتصادی ، فنی ، مدنی ، عرفانی ، هرانقدر سرمایه و مبالغی را که استهلاك مینمایند ، از برای فائده آتی خویش وثمره لذیذ و خوشگوار يست ،صفحه ( ۳۱ )سال اول - مجله کابلشماره ( ٥ )که بعد از چندیها مدت بدان نائل میشوند .اما استهلاك سرمایه و مبالغیکه در راه الکحل و شراب نوشی نموده میشود ،یا بمصرف میرسد ، ظاهر است ؛ که از رهگذر جسمانی ، بغیر نتائج وخیم آن کهدر فوق ذکر یافت ، بهیچ رنگ فائده دیگری از آن توقع و چشمداشت نشدهو نمیشود . و همچنین نقصانات آن از جنبه های دیانت ( اسلام ) و اخلاق نیزبهر فردی آشکار است . که در پاداش آنهمه ثروت و مبالغ مستهلکه خویش ،جز خسران و پشیمانی برای خود باری دیگری نیاورده ، چه ظلمهای صریحینیست ، که چه در دنیا و چه در عقبی در حق خویش نکرده است .چنانچه دیده میشوند ( در ممالکی که شرب شراب متداول ومستعمل است )اکثریه از مبتلایان آنرا ، که آهسته آهسته تمام سرمایه و هستیهای کزاف خود رادر راه آن عمل شنیع و حرام صرف نموده ، در آخیر به انواع امراض مهلکهو خانمانسوز جسمی و اخلاقی مبتلا گردیده ، به آلام گوناگون و بد بختی هایحسرت باری رخت زندگانی ازینجهان بربسته اند .یا بعضاً بعد از اتمام دارائی های گران خویش ، به سفالت و سیه روزیهایرقت انگیزی افتاده ، گمگشته و سرگردان هامون پر آشوب سفاهت اخلاقی ،دزدیها ، یغماها ، نهب ها ، قطاع الطریقی ها و غیره و غیره گردیده ، والحاصل بزیرساطور خونریز جلادان ، دست و پایشان قطع و یا بر سر چارجوبه های مهیب دارمقدرات شان فیصله و حیات ننگین سر تا سر عارشان خاتمه یافته است . ( نعوذبالله )و ازینجاست ؛ که آنرا در کتب فقیه مایه ام الخبائث تعبیر نموده اند .و باعث اینکه ؛ شرب آن در دین مقدس اسلام ( از ١٣٥٠ سال قبلبرین ) حرام قطعی گردیده ، و به اجتناب و دوری گزیدن ازان ،صفحۀ (۳۲)سال اول - مجله کابلشماره (٥)کافۀ مسلمین مامورند . مضرات و همان صدمات جان خراش آنست . که ذات واجب الوجود (جل جلاله) بعلم قدیم خویش بدان عالم بوده ، در شریعت غرای محمدی استعمال آنرا نهی نموده است .بنازم آندیانت پاک و حکیمانهای را ، که بعد از (۱۳۵۰) سال حقایق منافع و مضرات اوامر و نواهی آن امروز کشف و ظاهر گردیده ، مخالفین آن بحقانیت و برتری آن اعتراف و بغیر از فرو کردن سر تسلیم در مقابل آستان رفیع و مجید او چاره نمی بینند .و اينك برسبیل اطلاع و تائید قول خویش یکقطعه فوتوی یکی از مبلغین مشهور امريكا (مستر پسیفوت) نامی را که کنون در مدراس (هند) جهت تبلیغ ضد شراب آمده است . نشر و توزیع مینمائیم ، که تا ابنای وطن عزیز ازان عبرت و پند گرفته ، در انجام و اجرای اوامر و نواهی دینی خویش که رویهمرفته تمام آنها از روی نفع و ضرر خالی از حکمت نبوده ، وما بدان مامور و مكلفيم . نبایست که از هیچگونه مساعی کوتاهی و خود داری ورزند .مبلغ معروف ضد شرابمستر پسیفوت (mr. Pussyfoot) یکی از مبلغین معروف ضدشراب نوشی در دنیا ؛ باین تازه گی ها که وارد خاک مدراس شده اند بروزورود شان يك استقبال و پذیرائی گرمجوشانه از طرف جمعیت پرهیز گاران ومبلغین ضد شراب نوشی بومی مدراس بعمل آمده و گلها بوی تقدیمداشته اند .مسترپسیفوت مبلغ معروف امریکائی تا حال يك سلسله خطابه ها و بیاناتراجع بمضرت شراب ولزوم عدم استعمال آن بهندو ها و فارسی های آنجا ایرادنموده است .همچنان بمسلمین انجا هم راجع بمضار شراب که اساساً بیانات او بمطابقمقررات دین مقدس اسلام تطبیق می شود ایراد و تبلیغ می نماید .صفحه (٣٣)سال اول ـ مجله کابلشماره : (٥)افغانستان و نگاهی بتاریخ آنبقلم میر غلام محمد(٣)باکتریان (ولایات مزار، میمنه، مرغاب، مرو)باکتریان یا باختر ولایتی است در جنوب آمو دریا، که شمالاً به نهر آمون و ریگستانهای خوارزم، جنوباً بسلسله هندوکش، شرقاً بولایت تخارستان، غرباً بولایت آریانا (هرات) محدود و متصل است. اینحدود یکه گفتیم وادیهای طبیعیه ولایت خاص باختر یعنی بلخ را تشکیل میکند. ورنه اسم باکتر در مفهوم جغرافیای عمومی و سیاسی، اطلاق بر مملکتی میشود که بعلاوه افغانستان موجوده، شامل تمام ممالك بخارا، سمرقند، خوارزم، خراسان، سیستان، بلوچستان، وادیهای شرقی نهرسند، بوده و پایتخت اینهمه شهر بلخ بشمار رفته است.باکتریای طبیعی در سه حصه منقسم است : ـ ولایت بلخ. ولایت گوزکان (ولایت میمنه حالیه در غرب ولایت بلخ) ولایت مرگبانا (ولایت بالامرغاب حالیه و مرو در غرب ولایت گوزکان) و چون ما در قسمت اول مقاله خود ضیق صفحات مجله را علت اختصار محررات خویش اشاره کرده ایم، لذا مجبوریم درین سلسله ها از تعریف وضعيات طبیعی چون کوهها، دریاها، نباتات، معادن، راهها، محصولات و غیرها منصرف بوده، و تنها بذکر بلاد مشهوره که با تاریخ ما مربوط است اکتفا نمائیم پس گوئیم :از بلاد مشهوره ولایات بلخ و گوزکان و مرگبانا شهرهای ذیل حساب میشدند :ـصفحه (٣٤) سال اول ـ مجله کابل شماره (٥)بلخ قدیم ، خلم قدیم ( درسه میلی شمالی تاشقرغان موجوده که حالیا خراب است )سمنگان یا باصطلاح چینی ها سی تمین - تسزیان ( ایبک حالیه ) شهر انبار ( سرپلموجوده ) قیصار ( حالا بشکل قریه موجود است ) شیرین تکای ( حالا صوت قریهدارد) فاریاب ( قریه دولت آباد کنونی ) شهر یهودیه مصطلح اعراب (میمنه موجوده)شهر مروچاق ( بصورت قریه باقیمانده ) طالقان ( در شرق حوضه مرغاب وحاليامعدوم است ) شهر مرو ، ارگ شبرغان همان قلعه سفید دز است که ابوالقاسمفردوسی در شهنامه ازان نام برده ، در بین شبرغان و بلخ شهر قديم عمليك در مقامقریه سدره موجوده واقع بوده ، که یوکراتید پادشاه فاتح بلخ در حدود اواخرقرن دویم قبل المیلاد ساخته بود . شهر تاشقرغان موجوده را در قرن هجدهاحمد شاه بزرگ اعمار کرده است .اما شهر بلخ از اعاظم بلاد روزگار بوده ، و در وسط جلگه بفاصلۀ چهارفرسخ در نزدیکترین جبال واقع شده بود . محل و قوع بلخ در نزديك مخرجرود با کتروس ( بلخاب ) بسی حاصلخیز و مرکز تجارت باهندوستان بوده ،و ارتباط آن باهند ( با وجود طرق سهل وقطعات آباد دیگری ) غالباً از جلگه هایخلم قایم بوده نه از جلگه های بلخاب . مسیو بار تولد شرحی درین زمینه مینگارداو میگوید تمام واحۀ بلخ به باروی طویلی محاط بود ، که طول آن بقول يعقوبیجغرافیا نویس قرن نهم دوازده فرسخ ، ولی در دوره استیلای عرب وجودنداشت . از ابنیۀ مشهورۀ قبل الاسلام در بلخ یکی عمارت نوبهار Nava Vihareمعبد عظیم بودائیها حساب میرفت ، این عمارت در قرن دهم میلادی خراباوفتاده ، و بقول ابن الفقيه نوبهار مركب از گنبد بزرگی بود ، که طولشعاع آن صد عرش و دارای سه صد و شصت حجره برای خدمه معبد بود .صفحه (۳۵) سال اول - مجله کابل شماره ( ٥ )سوآن تساز زوار Hiuantsang معروف چینائی در قرن هفتم عمارت نوبهار رادر یاد داشتهای خود توصیف مینماید .شهر بلخ در مقاومت شدیدی که بمقابل اعراب بروز داد ، بکلی خرابو از عرصه وجود خارج گردید . اعراب شهر جدیدی بنام بروقان در دو فرسخیبلخ قدیم بنا کردند . ولی امیراسد مشهور بلخی در سال ٧٢٥ م مجدداً بلخ راترمیم و اهالی را از بروقان بدانجا انتقال داد ، مرمت و تجدید عمارة شهربخانواده معروف بلخ آل برمك که یکوقتی متولی معبد نوبهار بودند وا گذار شد .در سال ١٠٠٦ میلادی بلخ موجب تهاجم و تخریب قراخانیان گردید ، ولیبتوجه سلطان محمود غزنوی بزودی کسب اهمیت و رونق نمود . چنگیز خاندر قرن ۱۳ بلخ را خراب کرد و این خرابی تا نیمه اول قرن چهارده باقیماند .امیر حسین سلف تیمور در ١٣٦٨ م قلعه هنداوان ( ارك سابق بلخ ) راترمیم و اهالی را مجبور بسکونت آنجا نمود ، شهر قدیم بلخ بكلى متروك وروبخرابی گذاشت . امیر تیمور معروف بعد از خلع امیرحسین قلعه را در ۱۳۷۰ متخریب و اهالی را مجدداً بعودت شهر قدیم امر نمود . اما اینکه بعد از تخریباتچنگیز شهر قدیم را و بنا شدن شهر جدیدی ، آیا شهر جدید در همان محلشهر قدیم بنا یافته یا بدیگرجا ، چیزی معلوم نمیشود . فقط اینقدر معلوم استخرابهائیکه امروز در سطح زمین نمایان است ، منسوب بدوره قرون وسطیمیباشد . بعلاوه بارتولد مینویسد دو تپه بزرگی که در جنوب شهر معروفبه تخت رستم و تپه رستم بوده ، منسوب بدوره بودائی است ، و احتمال دارددو دستگاه عمارة نوبهار که سیوان تسان چینی ذکر کرده در همین جا واقعبوده است . تپه رستم بنای مدوری بوده که قطر دائره بنیان آن ۱۵۰ فوتصفحه (٣٦)سال اول ـ مجله کابلشماره (٥)و ارتفاع او ٥ فوت ، و قسمت بالای بنا از آجر بوده است . در حوالی شهر بلخ تپه های دیگری نیز است که منسوب بدورهٔ بودائی است .در نیمهٔ اول قرن دوازده میلادی روایتی در دهن عام اوفتاد که ، شخصی در عالم رویا بکشف مرقد حضرت خلیفهٔ چهارم ( در محلی مزار کنونی ) موفق شده ، مردمان بساختن مقبری جسارت کردند ، وسلطان حسین از اولاد تیمور در ١٤٨١ مسیحی بنای جدید حالیه را در انجا تعمیر نمود . ازان ببعد برونق شهر مزار شریف که قبلاً قریهٔ بنام ( خیر ) بیش نبوده ، بیفزود ، این ترقیات شهر جدید که در قرن ١٩ او را رسماً پایه تخت ولایت قرار داد و تعمیرات اعلیحضرت امیر عبدالرحمن مشهور در شهر مزار متدرجاً شهر بلخ را رو بسقوط کشید ، تاوضعیت امروزه را کسب نمود . با اینمراتب اهمیت بلخ تا اواخر باقی ، و در ایامی که گاهی در تصرف خانهای بخارا ، و گاهی در ید اقتدار امرای مستقل از بك میرفت ، بهمان صفت شهر مهم قبة الاسلام و ام البلاد بلخ نامیده میشد . در قرن هفده سبحان قلیخان والی بلخ مدرسهٔ جدیدی نیز در آنجا اعمار کرد .ولایت گوزگان در تجارت چرمهای که بخراسان میبرد شهرت فوق العادهٔ داشت . در قرن دهم سلسلهٔ مستقلی از آل فریغون در گوزگان حکومت مینمودند ، لقب اینها گوزگان ـ خدات و پایه تخت شان گاهی شبرغان و گاهی میمنهٔ حالیه بود . ولایت مرگیانا در تمدن دورهٔ اسلام مراحل بلندی طی میکرد. شهر طالقان به پارچه های پشمی و ظریف خود شهرت کاملی داشت ، ارگ طالقان که موسوم به نصرت کوه بود ، در برابر چنگیز خانیان شش ماه مدافعه نمود . ترقی طالقان در قرن نهم روز افزون بود . مسیو بار تولد از عقیدهٔ پروفیسرصفحه (٣٧) سال اول ـ مجلۀ کابل شماره (٥)ژوکوسبکی میگوید که شهر اسکندریۀ مرگیانا در محل مرو رود یا مرو چاق حالیه واقع بود که اسکندر مکدونی آنرا بنا کرده است.اما شهر مرو قدیم که از مشاهیر بلاد متمدن آسیا بود، امروز نشانی در صفحۀ وجود نداشته و خرابه های آنرا در حدود کافر قلعه مکشوف نموده اند مرو را مغولها در ١٢٢٢ میلادی تخریب نمودند، شاهرخ شهر جدیدی در ١٤٠٩ بنا کرد. بعلاوه شهر دیگری که موسوم به سلطان قلعه بود، در قرن سیزدهم عمارت مقبرۀ سلطان سنجر در سلطان قلعه از مرتفعترین عمارات مسلمین عالم محسوب میشد. تاریخ شهر مرو قبل الاسلام بسیار روشن نیست، جز اینکه واحهٔ مرو محاط بدیواری بوده که محیط دائرۀ آن دوازده فرسخ بود. موقعیت اقتصادی مرو از جهتیکه در سر راه آسیای غربی با آسیای شرقی واقع شده بی نهایت مهم بود، و تا وقتیکه تجارت فارس با ماورالنهر از راه هرات آغاز ننموده بود، این اهمیت باقی بود. ولی اهمیت مرو همیشه بسبب قرب جوار ریگستانها و تاخت تاز ایلات بدوی کوچ نشین در معرض خطر بوده، حتی در قرن سوم قبل الميلاد انيتوخ سوتر، در این سرزمین شهر انطاکیه را بنا کرد، و بدور واحهٔ مرو دیواری بطول چهل میل جغرافیائی کشید، تا از تاخت تاز عشایر مامون ماند (بار تولد)والحاصل ولایت باکتریان مملکت زرخیز فلاحتی بوده، و در قسمتهای گوزگان دارای مراتع سرسبز و خرمی است. شترهای دو کوهانهٔ بلخ و اسبهای او حتی در هزار سال قبل الميلاد در عالم آسیا شهرتی بسزا داشته، و بقول بار تولد در ستون مخروطی که بسال ٨٤٢ ق.م در زمان سالمانا سار دويم پادشاه آثور نصب گردیده، تصاویر این شترهای بلخ موجود، و او را جزءصفحۀ (۳۸) سال اول ـ مجلۀ کابل شمارۀ (ه)خراجی ذکر کرده اند که پادشاهان ارمنستان تقدیم کرده بودند .علی ای حال آرین ها کی بباختر آمده ، و شهر بلخ را بنا کرده اند ؟ مثل اکثرامہات مسایل تاریخیهٔ قدیم ، بطور یقین معلوم نبوده وجزء معلومات ثابته شمردهنمیشود . فقط محققین راجع به تشکیل سلطنتی در باختر سخن رانده اند ، تاریخاین تشکیلات نیز معین نشده ، بعض از هزار سال قبل الميلاد وبرخی از آنهم پیشتر اظهارعقیده کرده اند . مسئله ظهور زرتشت در بلخ و اشاعهٔ معتقدات وی در آسیا،مورد دقت و تفحص مورخین گردیده ، و از اطلاعاتی که درین زمینه بدستمیدهند ، رویهم رفته معلوم میشود ظهور زرتشت در بلخ در عهدی بوده کهاینولایت دارای حکومت آریانی بوده است ، این حکومت قدیمترین سلطنت هایاست که در آسیای وسطی از نژاد آریا بعرصهٔ ظهور رسیده است .مجله مزدیسنان انگلستان Mazdaznan در شماره ماه ستامبر ۱۹۲۶ شرحیاز احوال زرتشت انتشار داد ، او گفت :- زرتشت در ۶۹۰۰ سال قبل الميلاددر افغانستان به منزلی نزديك Vanguhuidartya و نگہونی داریتا تولدیافته ، پدراو پوروشسب ومادرش دغدو از خانواده امرا بودند ، زرتشت در سیسالگی بعد از فراغت تحصیل یگانه پرستی را بدنیا اعلام نمود ، و خودش رادر کوه ـ اشیدر ملہم دانست ، پس ازان اوستای معروف را ظاهر ساخت .گاتها ( سرود های زرتشت ) را در هند بزبان قدیم که سانسکرت شعبه از ان استنیز بسرودند . زرتشت در سن هفتاد در مرکز دعوت خود بلخ کشته شد .آئین زرتشت شامل قوانین و فلسفه های بوده که در اعصار مختلفه توسط دیگرانتکرار شده ، او توصیه میکند به اقوال ، افعال ، خیال نیکو .دوکتور کارل گوستافن پلاتن آلمانی Dr. Karl Gustavn Platenصفحه ( ۳۹ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ۵ )بعد از مسافرت علمی خود در بلورستان ـ افغانستان (نورستان حالیه) شرحی در المانیاراجع بافغانستان انتشار داد، و از ان جمله در شمارهٔ ۱۰۴ نهم فروری ۱۹۲۶روزنامه کلینشیه تسایتونك Kölnische Zeitung مطبوعهٔ کلن اظهارکرد: ـ بعقیدهٔ علما مثل نظریهٔ گوبنیونیت وطن اصلی نژاد ( هند و ژرمن ) رادر آسیا بکوههای پامیر و هندو کش بایستی پیدا کرد. نژاد شمالی آریائیدر شمال هندو کوه دولت قدیم باختری را تأسیس نموده و مذهب روشنی پرستزرتشت از بین خود ایجاد کردند. و در ۲۵۰۰ ق. م طبقهٔ فرمانروا تشکیلنمودند. » با تفاوت فاحشی که در تاریخ ظهور زرتشت ذکر شد ، این مطلب رابایستی بخاطر داشت که زرتشت های متعددی ظهور کرده، و همه از همان زرتشتنخستین پیروی کرده اند. مجلهٔ مزدیستان انگلستان نیز گفته بود: ـ مبادازرتشت ۶۹۰۰ ق. م با زرتشت زمان داریوش و یا زمان دانیال پیغمبر مشتبه شود. ،،بهر حال آنچه امروز تاریخ شرح مفصلتری میدهد، از همان زرتشتی است کهدر حدود ۷۰۰ سال قبل الميلاد در بلخ ظهور کرده است.قبل از ظهور زرتشت مذهب اریائی افغانستان، پرستش اصنام، قوایطبیعت: ـ آسمان ، نور ، آتش ، باد وغیره بوده است. علمای المان بت پرستی رادر افغانستان دیانت قدیم آریائی حساب کرده اند و قعاً مذهب بت پرستی در طوایفافغان باشنده گان کوهساران غور مرکزی و جبال جنوبی حالیه و مشرقی افغانستانتا ظهور اسلام بلکه تا دورهٔ غزنویه موجود، و حتی در بلورستان تا قرن ۱۹ ثابتو پايه دار بوده است. زرتشت مبنای مذهب خود را به توحید و یگانه پرستی گذاشت،ولی پسیانها بقول مورخین فارس، مذهب زرتشتی در اثر اختلاط نژاد اصفرو معتقدات آنها، آمیخته به آتش پرستی گردید.صفحه (٤٠) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ٥ )ظهور زرتشت در بلخ مصادف باویشتاسب شهنشاه باکتر یا بود . مسیو بار تولداز وذکر میکند ، او میگوید : ـ قدیمترین نکات اوستا Avesta که اصلیت آنهااز روی علایم زبان شناسی مدلل میگردد، بعقیده مسیو اولدنبرگ H. Oldenbergوسایلی بدست میدهد که میتوان هویت ومذهب زرتشت را تصور نمود . او معتقداست که نه تنها زرتشت بلکه ویشتاسب پادشاه باختر که زرتشت را پیغمبر خطابمیکند ، از اشخاص تاریخی بودند . در ردیف نام و یشتاسب ارهوتا اوس ملکهودونفر از اعوان پادشاه ذکر میشود . این پادشاه در اطراف خود شکوه وجلالینداشته ، پادشاه ملت زارع ومالداری بود زرتشت پادشاه ومقربان اورامثل دوستانخود خطاب مینمود . ،،زبان باختر در عهد زرتشت وویشتاسب همان زبانی است که اوستا در آن نوشتهشده ، و در نزد فرنگیان بزبان اوستا معروف است . زبان باختری از همان زبان قدیم آریائیمشتق شده ، که هنوز ماهیت آن زبان کلی ، در انظار جهان مجهول است . زبانفرس قدیم وسانسکریت بازبان زند باختری شرکتی داشته است . راجع بمدنیتآنوقته باختر ، محققین جدید از نفوذ مدنیه آشور در باختر افکار دارند. واسفارجنگی پادشاهان آشور را در افغانستان ثابت نمی پندارند ، مسیو بار تولد هممیگوید اسفار پادشاهان آشور از روی کتیبه های منار یاد گار آشور در افغانستانثابت نمیشود ، ممکن است روابط تجارتی بین باختر و آشور بوده است . لہٰذامعلوم شد باختر آنوقته از خود مدنیت خاصی داشته ، و لو آن مدنیت بقولبار تولد از مدنیت مللی که در آنعهد در سواحل مدیترانه زنده گی میکردند ،پایان تر بوده است .اشاعه مذهب زرتشی در داخله باختر ، دو چار مقاومت های اعتیادی گردیده ،صفحه (٤١)سال اول ـ مجله كابلشماره ( ٥ )و در نتیجه تحمل مشکلات بالاخره در آنجا و متعاقباً در آریانه شیوع یافته است . بالعکس این مذهب در ممالک خارجهٔ میدیا و فارس بسرعت حیرت آوری مورد قبول گردیده ، ولی بچه طرزی و از طرف چه نوع مبلغینی ؟ معلوم نیست . احمد رفیق در تاریخ عمومی خود میگوید : ـ دین زرتشت از شرق فارس ( افغانستان ) پیدا شده ، و از آنجا در فارس و میدیا انتشار یافته ، معلوم نیست تکامل مذهب زرتشتی و رسوخ اعتقادات او از طرف کیها بوده است . »، اقوام میدیا در شمال فارس تا شیوع مذهب زرتشت ، در تحت فشار و مظالم سلطنت آشور دست و پا میزد ، در اوایل قرن هفتم مستقل ، ومتعاقباً بر مملکت فارس مسلط شدند . در نصف قرن ششم قبل المیلاد حکومت میدیا در دست هخامنیشان محکوم ، منقرض گردید ، بعد از آن دولت اولین فارس عظیم شد و کوروش کلان پادشاه معروف هخامنیشی بر سلطنت باختر خاتمه داد . کامبوزیا پسر کوروش خراسان و باختر را به برادر خود بردیا نام داد ( ۲۹ ـ ٥٢١ ق . م ) اردشیر اول ( ٤٦٦ ـ ٤٢٥) با طغیان برادر خود در باختر مصادف گردید . دارایوش ( ٥٢١ ـ ٤٨٥ ) پنجاب و سند را نیز الحاق کرده بود .باختر تا ظهور سکندر مقدونی ، در تحت سلطه سیاسی هخامنیشان فارس امرار عمر مینمود ، ولی بطوریکه مسیو بارتولد میگوید ازین نفوذ هخامنیشان ، مدنیت و زبان فارس در باختر رواجی پیدا نکرد ، جز اینکه سلطهٔ فارس عبارت از اخذ خراج و نفوذ نظامی بود و بس . ولایت باختر در عین آنکه در تحت ادارهٔ سیاسی هخامنیشان واقع بوده ، استقلال داخلی خویش را همیشه محافظه مینمود . حتی دارایوش سیوم هنگامیکه از اردوی اسکندر مغلوب و جانب مشرق فراری شد ، بقول صاحب تاریخ عمومی فارس ، بسوس Bessus فرمانروای باختر ،صفحۀ (٤٢)سال اول ـ مجلۀ کابلشمارۀ (٥)شهنشاه هخامنشی را بدست آورده اعدام ، و خودش بنام اردشیر چهارم اعلان سلطنت نمود .اما سکندر بعد از فتح فارس در سالهای ٢٤ ـ ٣٣٠ ق م بفتح افغانستان پرداخت ، او درین محاربات صعوبت زیاد دید ، اردوی او تصور میکردند به محاربات افسانهای قدیم پهلوانان یونان دوچار شده اند ، مسیوالبرماله و ژول ایژاک در تاریخ ملل شرق و یونان میگوید سکندر در خاک افغانستان ( آرا کواری ) بعلاوۀ حرارت شدید هوا و برف باریهای سنگین از دفاع شدید اهالی افغانستان صدمات سختی متحمل شد ، وعین این صدمات پس از بیست و دو قرن درهمان حدود بر سر اردوهای بریتانیا فرود آمد . والحاصل سکندر وارد باختر گردیده تا رود سیحون عسکر کشید و دو سال در آنجا ماند و چندین شهر بساخت که ازان جمله بود اسپیجانا یا اسکندریۀ اقصی که امروز به خجند معروف است . اسکندر در ٣٢٧ با صد هزار فوج جانب سند بشتافت و بعد از شکست دادن به پوروس نام والی آنجا بعد از دو سال بر گشت و براه جنوب جانب فارس عزیمت نمود .بعد از فوت اسکندر سلسله سلوکید آسیا را حفظ کرده نتوانستند ومدت یکقرن در اثر منازعات جانشینان سکندر قسمتی از جهان گرفتار اضطراب بود. درین گیرو دارها که مملکت سکندر بین جانشینانش منقسم میشد در باختر دولت مستقلی از یونانیان تشکیل گردید ، دامنۀ این سلطنت از آسیای مرکزی تا هندوستان کشیده میشد ، این دولت تا حدود ١٢٧ ق . م باقی و پایدار بوده بعدها منقرض گردید . علت انقراض یونانیان باختر هجوم طوایف تخار وحملۀ پارتها از غرب افغانستان بوده است . پارتها مردمانی بودند بروایتی زرد پوستصفحه ( ٤٣ )سال اول - مجله کابلشماره ( ٥ )که از دشت های شمال آمده در جنوب بحر خزر در ولایت پارتیا ( خراسان شمالی حالیه ) در قرن سوم قبل الميلاد به تشکیل دولتی پرداختند ، مؤسس این دولت بقول بارتولد آرشاك باختری از اهل افغانستان بوده . دولت پارت در مملکت فارس جانشین یونانیان گردید و در نتیجه محارباتی که با دولت یونانیان باختر نمودند وقتی بقسمتی از حصص ولایت آریانا ( هرات ) قابض شدند حتی حکومتی هم در سواحل رود هلمند قایم نمودند. اما بعض مورخین پارتها را نژاداً یکدسته از اصل آریائی حساب میکنند .باختر در عهد یونانیان در نهایت اوج ترقی رسید ، پروفيسور فوشه با استناد به کتاب مسن Masson شرحی درین زمینه در موزه کابل نگاشته است ، او مسكوكات دیمترسن پادشاه باختر را ( ١٩٠ ق . م ) شاهد این ترقیات قرار میدهد . باختریان تمدن یونانی خود را در ممالك وسیعه چین و هندوستان نفوذ دادند ، پروفيسر هيرت - F. Hirth چین شناس مشهور در قدیمترین آثار صنایع چین که منسوب به دوقرن قبل المیلاد است علائم و آثار نفوذ صنایع باختری را مشاهده کرده و مسیو بارتولد در اینباب اشارتی میکند . در نجا نا گفته نگذریم که یونانیان نیز در تحت مدنیت باختر و نفوذ آن محکوم واقع گردیده اند ، و این مطلب از مسكوكات يوتيمى ديمس و یوگری دی تس پادشاهان یونانی باختر ( ٢٢٠ ق . م - ١٦٥ - ١٣٥ ق . م ) آشکارا گردیده و بوضوح پیوسته که خط یونانی تغیر کرده و یونانیان خط آریائی باختری را قبول نموده اند ، مسکوکات پادشاه اول الذکر در برتش موزیم لندن و از موخر الذکر در موزه کابل موجود است .در عهد یونانیان مذهب باختر تغیر نمود و بتدریج مذهب وطنی زرتشتی بهصفحه ( ٤٤ )سال اول - مجله کابلشماره ( ٥ )مذهب بودائی هندوستانی تبدیل یافت . ظهور شهزاده بنارسی سدر دا نامی کهپسان به بدها معروف گردید اگرچه یکقرن بعدتر از ظهور زرتشت افغانستانیبعمل رسیده است ولی در افغانستان مذهب او از قرن سوم قبل الميلاد معروفشده و در عهد یونانیان جانشین مذهب زرتشتی گردید ، درین تبدلات مذهبیه قطعروابط افغانستان بافارس واستقرار اقتران اقتصادی و پلیتيك باهندوستان مدخليتنامی داشت . نفوذ بودائیت در باختر طوری توسعه یافت که نوبهار بلخ مرکز بودائیانو پیشوای سلاطین چین و کابل گردید ، بارتولد میگوید بلخی که مرکز دین زرتشت بوددر عهد یونانیان دارای یکصد دیر بودائی وسه هزار راهب شد . آثار بودائیهاهنوز در سمنگان ( ایبك حالیه ) در غارهای کوها باقی و پایدار است . بایستیفهمید این تغیر مذهب مخصوص ولایت باختر نبوده بلکه در قسمت عمده افغانستانتاثیر نمود چنانیکه ا کافو کل پادشاه یونانی ولایت قندهار حالیه که در نزدنویسندگان كلاسيك به ارا کوسيا Harakhushti معروف بوده در نیمهاول قرن دویم قبل الميلاد تصوير بقعه بودائی را در مسکوکات خود رواج داد.در طی این تطورات خط باختری هم قبول تعدد و تغیری نموده و بطوریکهپروفیسر فوشر مینویسد خط هندی در باختر رواج یافته و این مطلب از مسکوکاتانتى ماكس پادشاه یونانی باختر ( ۷۰ - ١٤٠ ق . م ) ظاهر و هویدا است .این دولت یونانی باختر که در غرب تا هری رود و در شرق تا هندوستان کشیدهمیشد و در عهد یوفیدم و پسرش دیمیتری ( ربع اول قرن دویم قبل الميلاد ) تمامولایات هندوستان را تا دریا در شرق و ولایات کوهستانی را تاماك سرهـا يعنىچینی ها و فرنی ها که از اقوام تبت بودند در شرق شمال ، الحاق کرده بودند ،آخرالامر در اثر اغتشاشات داخله و در نتیجه محارباتی که هلیا کوس پادشاهصفحه (٤٥)سال اول ـ مجله کابلشماره (٥)باختر (١٤٥ ق . م) بادولت پارتها نمود ، تجزیه و در چند حکومتهای کوچکی منقسم گردید ومتعاقباً از هجوم پارتها وقوم تخار بکلی منقرض شد .از قوم تخار بعد از یک قرن سکونت در باختر طایفۀ بنام کوشان ترقی وقسمت عمده هندوستان را مسخر نمودند ، دولت کوشانی در تائید مذهب بودائی بسی کوشید ، صنایع بودائی درین دوره باحجاری یونانی آمیخته گردید وباختر درینعهد دوباره رو بعروج وترقی رفت ورونق عهد یونانیان را از سر گرفت که ما ازین دورۀ ثانویه ودورۀ ثالثه هیاطله ها سخن بدراز نخواهیم گفت چه در قسمت تخارستان قبلاً مجملی نگاشته ایم . در قرن سوم میلادی کوشانی ها از جنوب هندوکش در جانب باختر رانده شدند ومتعاقباً طایفۀ دیگری از تخارها بنام هیاطله ها در تشکیل یک سلطنت عظیمی جای کوشانشاهان را در افغانستان وباختر گرفتند واین دولت تا نصف قرن ششم میلادی با محاربات سعی با همسایه غربی برقرار بوده وعاقبت در ٥٦٥ میلادی بدست نوشیروان عادل شهنشاه معروف آسیا مستاصل گردید . در طول اینمدت مذهب بودائی کماکان بر مملکت باختر سیادت داشت ونفوذ این مذهب تا زمان فتح عرب در بلخ وصفحات واقعه در دوطرف جریان علیای آمودریا که در قید بسته گی بلخ بودند حاکمیت میکرد ، سلطۀ ساسانیان وانوشیروانی که از طرفداران جدی مذهب زرتشتی بوده ومزدکیان فارس را قتل عام کرده بود ابداً در دیانت باختر تاثیری نه نمود ، بارتولد میگوید اقتدار ساسانیان اهمیتی درین مملکت نداشت .اما ظهور اسلام وعسکر کشی عرب اوضاع دینیه ومدنیه باختر را دگرگون نمود ، در عهد حضرت خلیفه ثالث رضی الله عنه اردوی عرب از راه خراسان حالیه وهرات بر باختریا مسلط شدند ، دیانت بودائی بمذهب مهذب اسلامصفحۀ (٤٦)سال اول ـ مجلۀ کابلشمارۀ (٥)مبدل گردید و زبان باختری از میان رفته جای خودش را بزبان نوینی گذاشت .در مقاومتی که بلخ بمقابل عرب نشان داد آن شهر مشهور بکلی ویران و ازصفحۀ عیان محو و نهان گردید ، تنها نفوس هندو و یهود که از ساکنانما قبل الاسلام بلخ بوده ومحله های مخصوصی در شهر داشتند تا حدی ازین دستبردوتطورات معنویه محفوظ مانده و هنوز خانواری چند از بقایای آنها در خرابه هایشهر بلخ منزوی و عزلت گزینند .ولایت باختر بعداز قبول اسلام دورۀ جدیدی را در مدنیت جهان آغاز نمودهبلخ و مرو که پایه تخت دویمی باختریا شمار میشد مرکز علم و حکمت آسیاگردید ، مرو حیثیت مرکزی قوای عرب و مسلمین را کسب کرده و از انجادیانت اسلام در ماوراءالنهر و تورکستان تبلیغ میشد . بصدها نفر مصنفین بزرگو علما و حکما ازین شهرها طلوع کردند و صدها مجلد کتب علمی و حکمتیدر زبان نو ظهور عرب نوشتند . خانوادۀ مشهور آل برمك که اسباب زينتوترقیات سلطنت خلفای بغداد بودند از بلخ ظهور نمود ، و خاندان عظيم الشانآل سامان که معروفترین سلطنت های مدنیه اسلامیه را در افغانستان و ماوراءالنهرمتجاوز از یکقرن بپا داشتند از همان بلخ نشئت کرد . زبردستترین رجال سیاسیاسيا ابومسلم مروزی معروف به خراسانی پروریده آب وخاك مرو بود .بعد از نفوذ دینی و سیاسی عرب بزودی در بلخ يك پادشاهی كوچك وطنی قايمگردید این سلسله مشهور بآل داود و معاصر بخلفای بغداد وطاهریان خراسان وصفاریان سیستان بودند ، اگر چه در لوائی که خلافت بغداد بنام خراسان برایشاهان صفار میفرستاد غالباً بلخ جزو آن بشمار میرفت و امیر یعقوب صفاری در٢٥٦ هجری نیز هجومی در بلخ نموده و عمارت مشهور نوشار و ساير عماراتيرا کهصفحه (٤٧)سال اول ـ مجلۀ کابلشماره (٥)داود بن العباس بن هاشم بن مانجور آباد کرده بود تخریب نمود ، با آن حکومتآل داود مدتی محفوظ و مسلم ماند . در قرن سه و چار هجری نفوذ مستقیم دولتسامان در بلخ قایم شده و آنجارا عوامل آنخاندان اداره میکرد ( ٢٧٩ - ٣٨٩هجری ) در دورۀ سلاطین غزنوی افغانستان ولایت باختر کسب اهمیت نموده وشهر بلخ یکی از پایه تختهای مهمهٔ افغانستان حساب شد ، سلطان محمود معروفسلسلۀ آل فریغون گوزکان را نیز مستاصل نمود . منتهای عروج و ترقی بلخ وباختر در زمانه بعد الاسلام همین عهد سامانیان و خصوصاً غزنویان حساب میشد .در دورۀ فتور غزنویان و عصیان رعایای تراکمه سلجوقی ( نصف قرن پنجهجری = نیمه قرن یازدهٔ مسیحی ) هنگامیکه الپ ارسلان سلجوقی کوسخود مختاری مینواخت ولایت باختر عموماً بتصرف سلاجقه رفته و صفحات شمالهندوکوه از افغانستان مجزا شد . ولی بزودی سلاطین غور افغان چنگ هایقوتمند خویش را دراز کرده و این عضو اصلی را بدولت افغانستان مسترد والحاقنمودند ( قرن دوازده میلادی ) بعد از انقراض این دولت افغانستان بود که روزگارادبار و ایام فلاکت بار ولایت باختر و افغانستان بلکه آسیای وسطی آغاز نمود یعنیمقدمات ظهور چنگیز خان در صحنهٔ آسیا چیده شد . علاء الدین محمد معروفترین شاهانخوارزم در اوایل قرن هفتم هجری باختر را از سلاطین غور گرفته و ضمیمه ممالکخویش ساخت و متعاقباً در ٦١٢ هـ بکلی دولت غوریه را در غزنی و غور و بامیانمنقرض نموده و ولایت غزنی را بجاگیر رشید ترین فرزندان خویش جلال الدینمشهور اعطا نمود . ولی طولی نکشید که اردو های وحشی و خونخوار چنگیز خانطومار عظمت خوارزمشاه را پیچیده و بر بلاد افغانستان استیلا جستند . چنگیز خاندر سال ٦١٦ هـ ولایت باختر را اشغال و شهر بلخ را واژگونه نمود عساکر اوصفحه (٤٨) سال اول - مجله کابل شماره (٥)بلاد مشهوره گوزکان را بخاک سیاه برابر کردند ، شهر بزرگ مرو را در سال ۱۲۲۲ مسیحی از روی روزگار برداشتند مورخین تعداد مقتولین مرو را هفتصد هزار نفر ذکر میکنند ، کتابخانه ها ، مدارس ، جوامع ، علماء ، حكما ، شعرای بلخ و مرو و سائر شهرهای باختر که نظیری در اسیای وسطی نداشتند همه خاک شدند و برباد رفتند ، ازان ببعد دیگر ولایت باختر نتوانست در صحنه جهان قامت علم نماید .بعد از مرگ چنگیز خان رود آمون سرحد بین اولاد هلاکوخان (شاهان فارس) و چغتای خان (شاهان ماوراءالنهر) اعلام شد ، ولی خوانین چغتای این سرحد را بهم زده در قرن سیزده مسیحی در بلخ و ولایات مجاور استحکام یافته بودند ازان پس تا ظهور امیر تیمور کورگان ولایت باختر جزو ممالك ویرانه چغتائیان وحشی بشمار رفت .در قرنهای شانزده و هفده عیسوی منازعات باهمی امرای ازبک و بخارا و مغولهای کبیر هند و شاهان فارس ولایت باختر را در حالت اضطراب و کشمکش های مختلفه و آشفته ئی نگهداشت . تا اینکه در قرن هجده میلادی موسس بزرگ دولت جديد التأسيس افغانستان احمد شاه بابای مشهو ظهور کرده و تمام ولایت باختر را از تخارستان گرفته تا مرگیانا و مرو بمملکت افغانستان به پیوست . ولی در عین حال ازبک ها در ولایات شرقی و غربی بلخ سکونت اختیار نموده بودند و نمونه امرای كوچك آنها تا قرن نوزده میلادی در شهرهای شبرغان ، سرپل ، میمنه ، اندخوی ، موجود بوده و در همان قرن بکلی محو و معدوم گردیدند .در قرن ۱۹ فارسی ها هرات را محاصره کردند در نتیجه اگر چه شکست فاحشی خوردند ولی مشغولیت هرات با آنها فرصتی بدست خوانین خیوا داد که وادیصفحه (٤٩)سال اول - مجله کابلشماره (٥)مرغاب و پنجه ده و وادى كشك وقلعه مور را گرفتند ، دولت روسیه نیز در ١٨٨٤مسیحی مرورا اشغال نمرد ، متعاقباً دولت افغان یتن بالا مرغاب ومرو چاق رامسترد نمود ، اما پنجه ده در دست روسها الى يو منا باقى ماند .راجع بزبان باختر : چنانیکه در اثر سلطه و آمیزش یونانیان و نفوذ مذهبیهندیان و اختلاط لسان پهلوی ساسانیان اصل زبان باختری از هم بپاشید ، بقایایآن نیز در نتیجه رسوخ عمیق دیانت اسلامیه و لسان عرب متروك ومعدوم شده ،زبان علمی باختر عربی گردید ، و از دیگر طرف رفته رفته زبان فارسی کوهستانیافغانستانی بنوعیكه در قسمت تخارستان گفتیم جانشین زبان باختری شده و امروزبعلاوه زبان پشتو در ولایت باختر معمول ومروج است .اما اختلاط نژادى نسبةً در باختر زیاده تر بعمل رسيده است و بعلاوه عربقسما نژاد مغول وازبك در اهالی آریائی وطنى مخلوط و تحلیل گردیده است .آمیزش ثانويه اقوام داخلی افغانستان از صفحات جنوب هند و کوه با صفحاتشمالی آن در عهد غزنویان وغوریان وابداليان ومحمد زائی ها بوقوع آمده است .والحاصل ولایت باختر در تاریخ وطن افغانستان از حيث قدامت تاریخ سیاسی ،ادبى ، مدنى دارای اهمیت زیادی است . عظمت مقام باختر در دوره هایقبل الاسلام و بعد الاسلام نه تنها اسباب افتخار مملکت افغانستان بلكه مايه مباهاتمشرق وسطی است . علما وحكما ، فیلسوفها ، صوفى ها ، شعرا وصنعت کارانیكه ولایت باختر در دوره اسلام پرورانده است ، غالباً از چنان نوابغ جهان علموفضل بشمار رفته اند که نظیری در آسیا نداشته و مصنفات هر يك بمجلدات مختلفهو متعددی میرسد متاسفانه شرح و ترجمه حال آنها از عهده مقالات ما خارجو محتاج مجلدی مستقل است . از انجمله اینها را قاموس ها و تاریخها وتذکرهـاصفحه (٥٠) سال اول ـ مجله کابل شماره (٥)غالباً ذکر میکنند .حکیم علی ابن سینای بلخی . حکیم ناصر خسرو بلخی . محمد بن ذکریایبلخی . حکیم ابو معشر منجم بلخی . عمر بن خالد بن عبدالملک منجم مروزیحضرت ابوحنيفه امام اعظم مروزی (١). حضرت ابوعبدالله امام احمد حنبل مروزی.مولوی روم بلخی . ابوالعباس ثعلب مروی . سفیان بن سعيد الثورى . اسحقبن راهويه مروی . عبدالله ابن مبارک مروی . عبدالرحمن بن احمد بن عبداللهابوبکر القفال مروی . ابواسحق ابراهيم بن احمد بن اسحق المروزی . محمد بنعلی ابو بكر بلخى ، شیخ معروف بلخی ، حضرت شقیق بلخی . نظام الدینعبدالشکور بلخی . حسن بن شجاع بلخی . محمد بن عقیل بلخی . محمود ابن مسعودمورخ اند خونی . نظام الدین مورخ شبر غانی . محمد ابن شيرويه بلخی . ابوعلیبلخی مؤلف شهنامه . ابن النقيب بلخی . ابن قتیبه مروزی . استاد ابو الحسنشهید شاعر بلخی . استاد دقیقی بلخی . استاد انوری بلخی . استاد عنصری بلخی .استاد منوچهر شصت کله بلخی . استاد رشید الدین وطواط بلخی . قطران بلخی.رابعه قزدار بلخیه . حکیم کسائی مروزی . ابو منصور عماره بن محمد مروزی .ابو نظر عبدالعزيز بن منصور عسجدی مروی . محمود بن علی سمائی مروزی .اثیر الدین اشرف الحکما فتوحی مروزی . شهاب الدین ابوالحسن طلحه مروزی .ابوزید مروزی . ابو مطیع بلخی . ابوالقاسم بلخی . مظفر پنجدهی . احمدشادان بلخی . اسعد مهنه خاوری . سراج الدین بلخی . ابولمؤید بلخی . ترابیبلخی . عبدالله بلخی . مظفر بلخی . حمیدی بلخی . امینی بلخی . ضیاء الدینبلخی . واعظی بلخی . ابو حامد بلخی . وامثالها .( ١ ) بقول اله یار بلگرامی صاحب تاريخ حديقة الاقاليم امام اعظم اصلاً استرنجی کابلیبوده و بسان بت روی و کوفی معروف گردیده است .صفحه ( 51 )سال اول - مجله کابلشماره ( 5 )یادی از فضلای غزنیآفتاب علم و فن اسلام در وسط آسیا باوج کمال رسیده بود که خاک افغانستان بعروج غزنی (1) و آل غزنویه (2) مایه نازش و افتخار شرق گردید - جمله فرمانروایان اطراف آنوقت بتربیه علوم و فنون و قدر دانی صاحبان فضل و کمال جدیت بسیار بکار میبردند - آل سامان (3) - آل وشمگیر (4) - آل مامون (5) - آل صفار (6) - و آل بویه (7) شاخه علم و فضل را درهر گوشه و کنار سلطنت خود توسیع نمودند .(1) غزنین - غزنه یاغزنی تا زمان بهرام شاه در وسعت و فسحت خود ازهمه امصار عالم وسیع تر بود - بقولی امین رازی دوازده هزار مدارس و مساجد داشت و علاوه ازین رباطها و خانقاهای بی شمار و دیگر عمارات با شکوه جهت غربا و مسافرین ساخته شده بود - سلطان علاؤ الدین غوری غزنی را فتح نموده این عروس جهانرا بتوده خاکستر مبدل ساخت و درین عالم لقب جهانسوز حاصل نمود - هنوزهم دو مینار غزنی که سلطان محمود و مسعود بیادگار فتح و فیروزی خود ساخته بودند بزبان حال مرثیه بانیان خودرا به سیاحان میخوانند .(2) از سنه 366 هـ تا سنه 582 هـ شاهان ذیل در غزنی سلطنت نمودند امیر ناصرالدین سبکتگین - امیر اسمعیل بن سبکتگین - سیف الملت یمین الدوله ولی امیر المومنین حضرت سلطان محمود بن سبکتگین نورالله مرقده - سلطان عمادالدوله محمد بن سلطان محمود - نصیر الدوله سلطان مسعود بن محمود - شهاب الدوله سلطان مودود بن مسعود - سلطان مسعود بن مودود ( طفل شیر خوار ) سلطان بهاء الدوله علی بن سلطان مسعود - عزالدوله سلطان عبدالرشید بن مسعود - جمال الدوله سلطان فرخ زاد بن مسعود - رضی الدوله سلطان ابراهیم بن مسعود - علاء الدوله سلطان مسعودثانی بن سلطان ابراهیم - عضد الدوله سلطان شیر زاد بن مسعود - سلطان الدوله سلطان ارسلان بن مسعود - معزالدوله سلطان بهرام بن مسعود - سراج الدوله سلطان خسرو بن بهرام - تاج الدوله سلطان خسرو ملك بن خسرو . بقیه اش بصفحه ( 52 )صحفه ( ۵۲ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ۵ )چنانچه در مقارن همین عصر امام مسلم ـ امام بخاری ـ حكیم ابونصر فارابی ـ( معلم ثانی ) وزیر ابوعلی محمد بن محمد بلعمی بلخی ـ حكیم ابوالخیر الخمار ـوزیر ابو حسین السهیلی ـ شیخ الرئیس حكیم بوعلی سینا بلخی امام رازی ـبقیه حاشیه صفحه ( ۵۲ )( ۳ ) آل سامان كه سامانیهای بلخ گفته میشوند ایشان در ترقی زبان فارسی و ترویجعلم وادب كوشیدند چنانچه نصر بن احمد سوم پاد شاه سامانی بسیار فیاض و قدردان بودپدر شعر فارسی استاد ابوالحسن رودکی ملك الشعرای پای تخت بفرمایش نصر بن احمدكلیله دمنه را نظم نمود و بقول حكیم ابوالقاسم فردوسی و دولت شاه سمرقندی چهل هزاردرهم صله گرفت چنانچه عنصری میگوید .چهل هزار درم رودکی زمهتر خویش ـ عطا گرفت زنظم كلیله در كشور ـ و نوح بننصر سامانی ـ به علوم فلسفه رغبت زیاد داشت ـ ابونصر فارابی بفرمایش همین پاد شاه ترجمههای كتب فلسفه یونانرا تصحیح نمود و جمیع مسائل فلسفه را یكجا در كتاب خود مدون نمودهلقب « معلم ثانی » گرفت در عهد منصور بن نوح سامانی ـ بسیار كتب ترجمه شد و برای ترجمهتفسیر كبیر علامه طبری علماء و فضلای وقت را از سمرقند و فرغانه و غیره یكجا نموده سهولتمعانی و تفسیر قرآن را برای عجم سهل و آسان ساخت ـ امیر ابوالمنصور بن عبدالرزاقسامانی ـ موبدان مجوس را از سیستان ، هرات ، طوس و شاپور بهم خواسته خدائی نامه راترجمه نموده شاهنامه نام نهاد كه باز از روی افسانه هایش دقیقی ، فردوسی و اسدی داستانهایمشهوری سرائیدند نوح بن منصور سامانی برای نظم نمودن شاهنامه به شاعر دربار خوددقیقی بلخی امر نمود و شیخ الرئیس بوعلی سینا بفرمایش همین پادشاه جمله اصطلاحات طب راحل نموده لغات سدیدیه را به پنج جلد نوشت .( ٤ ) آل وشمگیر شمس المعالی امیر قابوس بن وشمگیر كه معاصر سلطان محمود بودشعر خوب میگفت و خط زیبا مینوشت ـ علامه ابوریحان بیرونی نخست بدربار همین پاد شاهآمده آثار الباقیه را نگاشت ـ امیر علاؤالدوله قابوس بن وشمگیر شیخ الرئیس بوعلی سینابفرمایش این پادشاه « حكمت علائیه » را بفارسی نوشته جمله علوم فلسفه را دران درج نمودوباز « كتاب الشفا » را كه يك اثربی مثال اوست در عهد همین پاد شاه در مدت هژده ماهتمام كرد ـ فلك المعالی امیر منوچهر بن قابوس وشمگیر ـ بشاعری شغف داشت ـ منوچهریشصت گله بلخی از فیض همین بارگاه ممتاز است . بقیه اش بصفحه ( ۵۳ )صفحه (٥٣) سال اول ـ مجله کابل شماره (٥)ابوالفضل جوهری ـ ادیب بدیع الزمان همدانی ـ ابو الفتح بستی ـ حکیم ابوریحان المنجم البيرونی ـ امام ابو سهیل صعلوکی ـ امام ابو المنصور ثعالبی و امثالهامردان صاحب فضل و کمال پیدا شده پایه قصر علم و فضل را بفلک رسانیدند.به انقراض دوره سامانیان حکومت غزنویه افغانستان وسعت گرفتسلطان محمود یمین الدوله خوارزم ، نیمروز ، جوزجان و سیستان را فتح نمودهجمله ارباب علم وفن وفضلائی آنجا را با خود در غزنه آورد وقتیکه آل سلجوق ،آل بویه و آل وشمگیر وغیره هم بحلقه انقیاد واطاعت او در آمدند بسیاری از اربابفضل و کمال صیت قدر دانی و ذوق سلطان را شنیده بدربار غزنه جمع شدند ـو مدینة الاسلام غزنی به اندک زمان دارالعلوم جمله عالم گردید .بقیه حاشیه صفحه (٥٢)(٥) آل مامون ـ علی بن مامون ـ سرپرست شیخ الرئیس حکیم بوعلی سینا بود ـ ابوالحسینالسهيلی وزیر همین پادشاه بود ـ ابو العباس مامون ـ در علم پروری وقدر دانی بی همتا بود ـابو ریحان المنجم البيرونی ـ حکیم بوعلی سینا ـ ابوالحسین السهیلی ـ وعلامه ابوالخیر الخمار راپرورش میکرد ـ بنامش بسیار کتابهای علمی وحکمتی نوشته شد ـ امام ابومنصور ثعالبی«کتاب الطوائف والظرائف» را باسم همین شهریار فاضل نوشته است .(٦) سلاطین آل صفار سیستان ونیمروز ـ خلف بانو بن احمد الصفار ـ صیت قدر دانیشاهل علم وکمال را دربارگاهش بهم آورده چنانچه علامه ابوالفتح بستی مداح وادیب بدیع الزمانندیم خاص او بود ـ علما را از عرب وعجم یکجا نمود تا يك تفسیر قرآن حکیم را نوشتند که دروجمله مسائل مبهمه علم حديث وفقه وعلم الكلام ونكات صرف ونحو وغيره را حل نموده بودندبقول عتبی (که این کتاب را در کتابخانه نیشاپور دیده بود) يك كاتب بتمام عمر خود اینرا نقلنموده نمیتوانست ـ وابو شرف ناصح نسبت این تفسیر در (ترجمه یمینی) نوشته «که اینتفسیر تا سنه ٥٤٥ ه بيك صد جلد ضخیم در نیشاپور بود ـ و بعد در کتابخانه آل خجنددر اصفهان محفوظ ماند»(٧) آل بویه ـ شیخ الرئیس حکیم بوعلی سینا بعد وفات امیر قابوس بن وشمگیر بقیهعمر خود را در زیر سایه آل بویه گذرا نید .صفحة ( ٥٤ ) سال اول ـ مجلهٔ كابل شماره ( ٥ )مرقع فضل و كمال غزنیبعهد سلطان محمود یمین الدولهسیف الملة یمین الدوله سلطان محمود بن سبكتگین ولیٔ امیر المومنین . که در دامانعلم و كهوارهٔ فضل تعلیم یافته و از علما و فضلای عصر کمالات علمی حاصل نمودهاز ائمهٔ فقها بشماره میرود (١) سلطان بعد از فتح هند در مدينة الاسلام غزنی یك مسجدرخام خالص ( كه اورا عروس الفلك میگفتند ) ويك مدرسهٔ بسیار باشان و شكوهتعمیر نموده موجب تشویق امرا و اعیان گردید ـ تا ایشان از بناهائی عظیم الشان مدارسومكاتب عالیهٔ غزنی را دارالعلم بساختند ـ سلطان دربارش را از فضلا و علمای دهروشعرای عصر پر ساخته قدر علم و ذوق سخنوری را بحد کمال رسانید (٢)وعلمای عصر وفضلای روزگار را بعهده های جلیله وزارت ، سفارت ، قضاوتوکتابت وغیره سر بلند ساخت (٣) .سلطان در علم حدیث وفقه کتابی چند تصنیف نموده که از جملهٔ «كتاب( ١ ) قول علامهٔ ابی الوفا ـ( ٢ ) چنانچه حمدالله مستوفی در تاریخ گزیده صفحه ٣٩٥ مینویسد « کتاب یمینیمقامات ابو نصر مشکان ومجلدات ابو الفضل شیبانی شاهد حال او ست ـ علما و شعرا رادوست داشتی و در حق ایشان عطای جزیل فرمودی ـ هر سال زیادت از چهار صد هزاردینار اورا بدین جماعت صرف شدی »( ٣ ) سلطان محمود یمین الدوله که از فتح خوارزم بازگشت اطبا و فیلسوفان بارگاهآل مامون را نیز با خود آورده رونق دربار غزنی را بعلم وکمال شان زینت داد ایشانرابه الطاف و مکرمتهای زیاد نوازش نمود ـ چنانچه علامهٔ ابوالفضل بیهقی در حالات ابو الخیرالخمار می نویسد « سلطان محمود با او در نهایت اکرام و عنایت تجلیل اختیار نمود بحدیکهگویند زمین را در مقابل او بوسید » .( ٤ ) این تصنیف سلطان مشتمل است بر شصت هزار ٦٠٠٠٠ مسائل .صفحه ( ٥٥ )سال اول ـ مجله کابلشماره ( ٥ )التفريد » ( ٤ ) است که در فقه حوانف يك اثر مستند بشمار میرود و نیز سلطان بشعرو اصناف سخن مهارتی بسزا داشت . در عربی و فارسی شعر میگفت ـ چنانچهاز وستز نخت را گرفتم از سر لطفخون من ریختی و عذرت هستزانکه هنگام رگ زدن شرطستگوئی سیمین گرفتن اندر دست( مجمع الفصحا )امام ابو محمد ( ٥ ) عبد الله بن حسین الناصحى ـ در زمان سلطان محمود و سلطانمسعود تا عرصه بسیار بعهده جلیله قضاء مامور بود ـ این عالم بی بدل در علم حدیثتفسیر و فقه دستگاه بسیار عالی داشت ـ چنانچه در مذهب حنفیه او را امام وقتمیگفتند ـ در سنه ٤٤٧ هـ بزمان سلطان جمال الدوله فرخ زاد بن سلطان مسعوددر غزنی وفات یافت .الصدر الاجل عماد الدولة ( ٦ ) والدين مويد ـ ابو العباس فضل بن احمد الاسفرائينىالكاتب ( ٧ ) ـ در علم و فضل همتائی نداشت و در علو مرتبه و شان منزلت هم بی عدیلبود ـ سابقاً کاتب سلاطین سامانیه بوده باز نزد امیر ناصر الدین سبکتگین بعهدهجلیله وزارت سربلند گردید و تا آغاز سلطنت سلطان محمود یمین الدوله نیزبرتبه خود برقرار ماند ـ حکیم ابوالقاسم فردوسی که شاهنامه را نوشته از طوس( ٥ ) جواهر المضيه جلد ١ صفحه ١٧٤ سلطان محمود شنید که راه بیت الله از باعثخوف قرامطه مسدود گردیده یك قافله حجاج مرتب نموده بسرکردگی همین امام ابومحمدبصرف سی هزار درم جانب حجاز فرستاد که این قافله حجاز با قافله سالار از حجبیت الله شریف مستفید گردیده بعد یکسال مامون ومصئون پس آمد ـ ( ابن اثیر جلد ٩صفحه ٢٢٩ ) .( ٦ ) این القاب را صاحب لباب الالباب محمد عوفى مینویسد ـ لباب الالباب جلد ١ صفحه ١٤٧ .( ٧ ) شرح یمینی صفحه ٦٦ و ١٧٢ .صفحه (٥٦)سال اول ـ مجله کابلشماره (٥)بدربار غزنی رسید همین وزیر فاضل سبب تقربش به بارگاه سلطانی گردید. درامور جهانبانی لیاقت بسیار داشت ـ و درعهد وزارت او فرامین و توقیعات از عربی بلسان فارسی تبدیل یافت ـ تا هشت سال عهدهٔ وزارت داشت و بقول عوفی « امرا و وزراء اطراف بعنایت و رعایت وی محتاج بودند » يك دختر ويك پسر داشت (١) اسم پسرش حجاج بود ـ ابوالعباس در فن شعر نیز طبع موزون وبلندی داشت ومدح سلطان هم کرده ـ نمونه کلام : ـقصیدههست با بحر کف او که گهر پاش سخاست ابرتر دامن وكان خشك لب وشيدائیچرخ با همت اولاف علوزد گفتم مكن ای پیر كه باهمت او برنائیآب باطبعش دعوی لطافت میکرد عقل گفتش که زهی سرزدهسودائیصیت جودش گه پیمودن این مرکز خاك باد را گفت خهی یاوه رو هر جائیآتش تیز اثر یافت ز قهر و غضبش زان شدش پیشه جهان سوزی وجانفرسائیرباعیدانی که فلك بقائی دهرت ندهد يك شربت آب جز بقهرت ندهدمعشوقهٔ بیوفاست دنیا هشدار تادر قدح گلاب زهرت ندهددرسنه ٣٩٧ هـ بدرود جهان گفت ـشمسالدین ابوقاسم خواجه بزرگ احمد بن حسین میمندی (٢) ـ سلطان محمود(١) وزیر فضل الله رشید نسبت ایشان در جامع التواریخ چنین مینویسد « ابوالعباس پسری داشت حجاج نام که از اکتساب در فضائل نفسانی سرآمد آن دیار بود واشعار عربی در غایت بلاغت نظم میفرمود ـ و دختری نیز داشت که در علم حدیث مهارت بینهایت پیدا کرد چنانچه بعضی از محدثان ازوی حدیث روایت کنند . »(٢) ابن اثیر جلد ٩ صفحهٔ ٣٨٣ و ٢٩٤ عوفی . جلد ١ صفحهٔ ٦٣ فرشته صفحهٔ ٣٨صفحه ( ٥٧ )سال اول - مجله کابلشماره ( ٥ )در آغاز روز کار دیوان رسائل خراسان مامورش کرد وقتیکه فضل بن احمد اسفرائنیمعزول شد به رتبه وزارت رسید و تا هژده سال بعهده خویشتن باقی ماند بعده سلطانعزلش فرموده در قلعه کالنجر ( هند ) محبوسش گردانید ـ تا سیزده سال به اسارتبود ـ سلطان مسعود او را رها فرموده باز زمام وزارت بکف اختیارش سپرداین وزیر فاضل اجل و عالم متبحر بود ـ در شعر عربی طبع بلندی داشت و در فارسی نیزفصیح الکلام بود ـ در سنه ٤٢٤ هـ از قید هستی خلاصی یافت .امام عبدالملک محمد بن اسمعیل الثعلبی (١) ـ که در علم ادب امام وقت و در تاریخسر آمد روز کار بود بمقام نیشابور در سنه ٣٥٠ هـ تولد شد ـ در سنه ٣٩٠ هـاز جانب سلطان محمود بدربار خلافت برسم سفارت در بغداد رفت تا برای سلطانخطاب حاصل کند ـ امام موصوف تا یکسال جهت این کار قیام فرموده جدیت بسیاربکار برد تا از حضور خلیفه المسلمین خطاب « یمین الدوله ولی امیر المومنین » را گرفت .تصنیفات معروف امام موصوف حسب تفصیل « موسیو زوتن برگ » فقه اللغه ،النهایه فی الکنایه ، سحر البلاغت ، کتاب الغرر (٢) ، لطائف المعارف و یتیمة الدهر (٣)(٣) واینکه بعضی وزارت را به « حسن میمندی » منسوب میکنند صریحاً غلط است زیراحسن میمندی بزمان امیر ناصر الدین سبکتگین گذشته است . چه وقتیکه امیر مذکوربست را تسخیر نمود او را در آنجا برای ضبط اموال مقرر ساخت باز بخیانتی اعدامش نمود -این واقعه بقول عتبی قبل از تخت نشینی سلطان محمود بظهور رسیده است .(٤) امام ابو المنصور ثعلبی در کتاب « یتیمة الدهر » خود اشعار عربیش به قید قلمآورده است .(١) مفتاح السعاده جلد ١ صفحه ١٨٧ و ٢١٤ و ٤١٣ ابن خلکان جلد ٢ صفحه ٩٢ برکلمانجلد ١ صفحه ٢٨٤ و ٢٨٦ دولت شاه صفحه ٣٤ موسیو زوتن برگ ـ M. Zotinburgدر دیباچه « کتاب الغرر فی اخبار الملوک الفرس » احوال این فاضل بی مثال را بالتفصیل بیاننموده است .(٢) امام موصوف این کتاب را بفرمایش امیر نصیر بن سبکتگین تصنیف نمود .(٣) این تصنیف بی مثال خود را باسم سلطان مسعود بن سلطان محمود معنون نموده استصفحه ( ٥٨ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ٥ )است - امام موصوف در سنه ٤٢٩ ھ در خاك غزنی رحلت نمود .ابو نصر بن مشکان (٤) - استاد علامه ابوالفضل بیهقی از زمان سلطان محمود تادور سلطان مسعود بعهده دیوان رسالت ما ور بود - ادیب مشهور و فاضلبا کمال بوده چنانچه در علم ادب (٤) يك تصنیف بیمثال بنام « المقامات » نوشتهدر سنه ٤٣٤ ھ بزمانه سلطان مودود وفات یافت .امیر الخیر الحسن بن الخمار (٥) - حکیم مشهور دوره اول اسلام است درسنه ٣٣١ ھ در بغداد تولد شد - « اورا بقراط ثانی میگفتند سزاوار بود بهاین اسم (٦) » قبلا در سلك مصاحبین خاص مامون پادشاه خوارزم داخل بود-ولی بعد فتح خوارزم سلطان محمود او را با خود در غزنی آورد - همعصر ابن ندیماست چنانچه ابن ندیم در « الفهرست » خود دوجا ذکرش نموده و شهر زوریحالاتش را نسبت بدیگر مورخین تفصیل داده - تقریباً شانزده هفده کتابتصنیف نموده ولی بدبختانه که الحال جمله ناپدید است - « او را تصانیف بسیاراست در اقسام علوم حکمت بعضی از آن مقاله است در توفیق میان نصاری و فلاسفه-و مقاله است در ظاهر ساختن آرائی حکما - درباری تعالی و شرائع - و مقاله استدر روز بازگشت - و کتابیست در کیفیت خلق انسان » ( شهر زوری ) روزیسلطان محمود او را بجهت عارضه طلب نمود - در بازار کفش فروشان اسپش رمکرد و ابن الخمار را افگنده بکشت (٧) اما سنة وفاتش پوره محقق نیست (٨)(٤) ابن اثیر حوادث ٤٣١ « الوافی بالوافیات » از صلاح الدین صفوی .(٥) کلام عربیش را امام ثعلبی در تتمة يتيمة الدهر نقل نموده است .(٦) قفطی صفحه ١٦٤ ابن ابی اصیبعه جلد ١ صفحه ١٣٢ و ٢٣٣ شهر زوری( فارسی ) صفحه ١٦٦ ابن ندیم صفحه ٢٤٥ و ٢٦٥ .(٧) شهر زوری .( ٨ ) شهر زوری .صحفه ( ٥٩ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ٥ )ابونصر محمد بن عبدالجبار العتبی - سلطان محمود حینیکه متمکن اریکه سلطنتگردید این ادیب شهیر و فاضل یگانه را به مهم گرجستان اعزام فرمود - باز درگنج رستاق رئیس پوسته شد - پس ازان در غزنی آمده داخل بارگاه گردید -درسنه ٤١١ ه تاریخ یمینی ( ٩ ) را بحالات امیر ناصر الدین سبکتگین وسلطان محمودیمین الدوله تصنیف نمود - علمای علم ادب سبك عبارت این کتاب را در فصاحتوبلاغت بی نظیر گفته اند - احمد منینی ( المتوفی ١٠٧٢ ) برین شرح ( ١٠ ) نوشتهجمله لغات مشکله را حل نمود . ( احمد علی درانی )( باقی دارد . )( ٩ ) اگرچه در تاریخ اطبای عرب وستنفیلد Westinfield تاریخ وفاتش راسنه ٣٨١ ه قرار میدهد ولی صریحاً غلط است زیرا که سلطان محمود خوارزم را در سنه ه ٤٠٨فتح نموده حسن بن الخمار را همراه خود آورد که بعد این سنه هم تا مدتی زندگی نمودهو چنانکه در سطور بالا نگاشتیم این ندیم هم عصر اوست .( ١٠ ) این کتاب را دکتور سپرنگرس Springers به دهلی در سنه ٣٨١ ه به طبعرسانید ، و پرو فیسر نولدکی ( Noldeki ) بلسان آلمانی ترجمه نموده که در سنه١٨٥٧ ء « به وی آنا » نشر شده است - قبلاً تاریخ یمینی را ابو شرف ناصح بن ظفر بنسعدالجر بادقانی حسب فرمایش وزیر مهذب الدین ابوالقاسم علی بن الحسين ( وزير اتابكابوبکر محمد بن ایلد گز پادشاه آذربائیجان ) درفارسی ترجمه نمود که شهرت وقبولیتشاز اصل عربی هم بالاتر شد - اکثر مورخین مثل حمد الله مستوفی ، احمد غفاری ، ابوالقاسمفرشته دکنی وخوندمیر وغیره حالات وتذکار امیر ناصر الدين سبكتكين ويمين الدوله سلطانمحمود غازی را از همین ترجمه نقل نموده اند - این ترجمه در سنه ۱۲۷۲ ه در تهران بطبعرسیده است - همین ترجمه فارسی یمینی را درویش حسن لباس ترکی پوشانیده ، و جیمسرينالد JamesRenold در انگلیسی ترجمه نموده که در سنه ١٨٥٨ ع بلندن طبع شد .( ١١ ) این شرح درسنه ١٢٨٦ ه بنام « فتح الوهبی » در بولاق بطبع رسیده است .صفحه ( ٦٠ )سال اول - مجله کابلشماره ( ٥ )یاد آوری وتصحيحآقای گویا !در قسمت دويم مقاله تاریخی تخارستان مندرجه شماره چهارم قدری مغالطه و اشتباه واقع شده گویا در وقت صافه نویسی این اشتباه روی داده باشد بهر حال خواهشمندم این چند سطر را برای رفع آن در مجله آینده خود لطفاً منتشر نمائید :در صفحه ٥٢ به سطرهای ٧ و ٨ و ٩ و ١٠ این جمله ها بصورت غلط طبع شده :ـ « بعد از ان ازبكان بر تخارستان قسماً تسلط یافت و از انجمله بود ملك وسیع خان ازبك كه در اسفار چنگيز خان بر چندین ولایات طرفين آمو دریا حکومت مینمود پایه تخت خان مذکور شهر قندز موجوده بود که در قرن دهم میلادی بوجود رسیده است . » صحيح این جملات اینست :ـ « بعد ازان مغولها بر تخارستان تسلط یافتند . » بعد ازین آغاز میشود به سطر ١١ .هكذا در صفحه ٥٣ در سطر ١٢ بطور ناقص این جمله طبع شده :ـ « بعد از فترت ازبك نفوذ امرای بومی در تخارستان روز افزون شد ، و اینها . » عبارات کامل این جمله اینست : ـ « بعد از فترت ازبك نفوذ امرای بومی در تخارستان روز افزون شد . با آن نمونه ازبك باقى بود وازانجمله بود ملك وسيع خان ازبك كه بر چندین ولایات طرفین آمو دریا حکومت مینمود ، شهر عمده خان مذکور در قرن ۱۹ شهر قندز موجوده بود که در قرن دهم میلادی بوجود رسیده است.اما امرای بومی . » بعد ازین شروع میشود به سطر ۱۳ .( میرغلام محمد )یکی از مناظر کوهستانی اندراب[BLANK PAGE][BLANK PAGE]یاد آوری و پیشنهادانجمن ادبی چون در نظر دارد صفحات مجلهٔ کابل را بمضامین تاریخی و ادبی وطن مزین سازد لذا : بنویسندگان محترم که بتوانند درین راه از قبیل شرح حال و آثار ادبا و شعرا و غیره سر برآوردگان افغانستان ، باطلاعات نفیسهٔ تاریخی و ادبی که در زوایای فراموشی و نسیان مدفون گردیده است خدمتی نمایند یکدورهٔ سالانهٔ مجلهٔ کابل يا يك جلد كتاب نفیسی از طرف انجمن ادبی مجاناً بنویسنده اهدا میشود .کابلشماره ششممجله ایست ماهوار، علمی ، ادبی ، اجتماعی ، تاریخیادرسمحل اداره : - جاده ارگ ، انجمن ادبینگارنده : - (سرور گویا)مخابرات با مدیر انجمن (محمد انور بسمل) استعنوان تلگرافی : - کابل ، انجمناشتراك سالانهکابل ۱۲ افغانیولايات داخله ١٤ خارجیه نیم پوند انگلیسیطلبه معارف و مان که حائز نمره های ۱ ، ۲ ، ۳باشند و کسانیکه كمك قلمی مینمایندرایگانسائر طلبه معارف وطن نصف قیمت٢٦ جمادی الثانی هـ ق = ١٥ عقرب ۱۳۱۰ هـ ش = ٦ نومبر ۱۹۳۱ میلادیفهرست مندرجاتنمرهمضموننویسندهصفحه۱ :رنگ آمیزیهای قدرتشهزاده احمد علیخان درانی۱ الی ه۲ :تهذیب نفسمترجم حبیب الله طرزیه « ۹۳ :تشويق بعلم وفنمستغنی۱۰ « ۱۰٤ :بهزاد و نگارستان هراتسرور گویا١٦ « ۲۱ه :پدر کهربامترجم رشید لطیفی۲۲ « ٢٦٦ :یادی از فضلای غزنیشهزاده احمد علیخان درانی۲۷ « ٤١۷ :از مشاهیر تاریخی وطنغلام جیلانی اعظمی٤١ « ٤٥۸ :افغانستان و نگاهی بتاریخ آنمیر غلام محمد غبار٤٦ « ٦٦۹ :تصحیح و غلطنامهصفحه ( ١ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ٦ )بقلم شهزاده رنگ آميزي هاي قدرتاحمد علیخان درانیصبغة الله و من احسن من الله صبغةبساط کائنات که هر ذره اش حامل يك جهان تفکر و در عين زمان يك عالماسرار است اگر دران دقت کنیم ظاهر میشود ، که از انسان ، حیوان ، نباتو جماد تا کوچکترین اجسامیکه در هوا موجود بوده و با زحمت زیاد بوسیلهذره بین ها ( ميكريسكوب ) ديده ميشوند همه کی بجهة بقای خویش مصروفپیکار بوده از همدیگر سبقت می جویند که فلاسفه جهان این همه جدوجهد ایشانرادر راه بقای خویش تنازع للبقا نام نهادند ، قدرت بالغه الهی طوریکه اسبابتنازع را آفریده است ، برای دفع و ایمنی از ضرر آن قوا و اسباب مدافعه نيزبآنها بذل واعطا نموده است ، چنانچه رنگ اجسامرا نيز یکی از ان قوا و اسبابمدافعه گفته میتوانیم .از آنجائیکه تجسس و کنج کاویهای علمای علم وظایف الاعضا هنوز بجائینرسیده است که این نظریه را تحقیق کاملی گفته بتوانیم ، لیکن تاجائیکه تحقیقاتمحققین در باب اجسام رنگها از غرائب اکتشافات است ، لذا خواستیم که شمهاز ان تحقیقات نشر شده ایشانرا در پیشگاه نظر قارئین محترم بگذاریم بد نخواهد بود.بفحوای آیه شریفه ( ربنا ما خلقت هذا باطلا ) هیچ فعلی از افعال قادر قدرت نماخالی از حکمت نیست .نموی اجسام رنگ حیوانات نيز برطبق قانون ( تغییر و تبدل ) حالات تبدلیرادارا است که بقرار تحقیقات عمیق علمای علم حیوانات رنگ آنها در حقیقت نتیجهصفحه ( ۲ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ٦ )رنگ آن اجزا ئیست که اشیای مذکور ازان ترکیب یافته است .چشم ما برنگ سطحی بر میخورد ، که اگر او را رنگ ( ما بعد پیدایش )بنامیم بیجا نخواهد بود اعم ازینکه نبات باشد یا حیوان زیرا که هر دو مرکباز جماد بوده و دارای رنگ جمادی خواهد بود که دران قسمت ارضی بیشتر است .مثلاً يك کرم باریکی دیده میشود که جسمش را يك خول برنج رنگی پوشانیدهاست و علت آن اینست که جسم او دارای يك ماده چسپکی میباشد که ذرات ریگو خاك دران چسپیده تشکیل یکنوع جسم دیگری نموده است .لیکن اگر دقت شود ، دیده خواهد شد که کرم مذکور ، يك كرم کوچکی استکه با خول جلدی خود متحرك بوده رنگ آن مطابق رنگ آن سر زمینی استکه دران آفریده شده و پرورش یافته است و هكذا سائر حیوانات نیز در زیررنگ ظاهری خود دارای یکرنگ تکونی میباشند که حقيقةً همان رنگاصلی شان است .علایم و داغها ، این قانون عمومی است ؛ که نخستین مرتبه داغها و نشاناتبهر دو جانب پشت و پهلوی حیوان یکرنگ و یکسان میباشند ، زیرا که هر دواز يك ماده و بيك اندازه و مقدار ساخته شده اند .لیکن آنها طبیعی نبوده ، بنا بر پیدایش شان بیشتر در تحت تاثیرات خارجیو عوارض جسمی ، از روی علم و ظایف الاعضا علائم غیر طبیعی ( عارضی )نامیده میشوند .رنگ غذا ؛ فضا ومكان على الخصوص اشياء دور و پیش آن که زیاده براننزديك اند تاثیرات زیادی را در رنگ حیوان دارا میباشند مانند رنگ بركو شاخ درختان گرد و پیش آن یا رنگ آن سر زمینی که در ان زیست مینمایندصحۀ (۳)سال اول - مجله کابلشماره (۶)که ما برسبیل مثال نمونه از آنها بیان میکنیم.رنگ شیر خاکیست لیکن شیرهای که در ریگستان نشو نما یافته اند رنگشان همرنگ ریگ میباشند؛ شیران پرورش یافته نیستان از سبب سایه نی ولخ های دراز که اکثر بر جسمشان می افتد رنگ جلد شان مخططه میشود، یا کرم توت از انجائیکه درمیان برگ هاست سبز میباشد یارنگ حیوان سمور از باعث زنده گانیش در میان برف، رنگ مویش بمثل برف سفید است.وازین ظاهر میشود هرانقدر حیوانات نباتات و جماداتیکه در قسمت های مختلفه روی زمین موجود اند رنگ همه شان بنا بصورت اجزائیکه دران مواقع کثرت وفراوانی دارد شبیهه است، رنگ برای حیوانات موجب ادامه حیات شان میباشد چونکه حیات عبارت از جد وجهد است ودرین جهان پرزد وخورد که هر يك از مخلوق نسبت بدیگر صید و صیاد آفریده شده اند، اگر رنگ شان با زمین آفرینش شان مطابقت نمیکرد، مسلم است که حیوانات مغلوب وضعیف هنگام گردش وتجسس خودها برای تحصیل خوراك و غذای خویش به دشمن بزرگ وقوی تر از خود برخورده نیست ومعدوم میشدند.درین نیز شکی نیست که بمیلونها حیوانات از تأثیرات گرد و پیش خود مخالف خلق شده رنگ شان مطابق محل نشو و نما ورهایشان شان نمیباشد ولی در اثر همین قانون تنازع للبقا نیست گردیده در آتیه نیز محکوم بفنا خواهد شد.ازینجاست که در کتاب علم الحیوان، بسا حیواناتی بنظر میخورند که اکنون اثری از آنها بمیان نیست وفقط حیواناتی امروز بنظر می آیند که بواسطه موافقت رنگشان بارنگ نواحی زنده گانی ورهایشان آنها به بهترینصفحة (٤)سال اول ـ مجلة کابلشماره (٦)آله مدافعه مجهز اند.همچنان خوراک رنگی که در جسم خود داشته میباشد نسبت برنگ آکل خود نیز همان تاثیر را داراست و در اثر این قانون است اگر رنگ غذا روشن باشد رنگ آکل آن نیز روشن میباشد و هکذا اگر رنگ خوراک تیره باشد رنگ آکل نیز بر حسب تاثیر آن تیره خواهد بود، چنانچه طیور میوه خوار که در شاخسارهای درختان زندگانی میکنند (مانند طوطی) در اثر موضع زندگانی و تاثیر خوراک است که رنگ شان سبز و روشن است، بالعکس رنگ مگسهای که در مواضع کثیف زندگانی نموده از اشیای غلیظه تغذی مینمایند تیره میباشد.و ازینجاست که طیور سبز رنگ و حیوانات خاکی رنگ را بواسطه همرنگی آنها با مواقع زندگانی و رهایش شان چشم های اشخاص شکاری و بعضی حیوانات که با آنها دشمنی دارند بخوبی دیده نمیتوانند.وقتیکه حیوانات مائل به بعضی غذاهای مخصوص گردیده بهمان رنگ الفت پیدا میکنند در خواهشات تناسلی و مقاربت خود با همدیگر نیز همان رنگ مانوسه را مائل است و ازینجا بخوبی ظاهر میشود که رنگ اغذیه در رنگ و تمایلات حیوانی تا چه اندازه اثرات انداخته و تغیر بوجود می آرد، مرغوبیت رنگ در مقاربت و تناسل حیوانات از لزومیات است لذا مقاربت آنها در تحت آن تاثیر بحصول می آید. مانند طاؤس؛ کبوتر، قاز، و مرغابی و غیره و غیره که مذکر شان در وقت مقاربت بحرکت های گوناگون و نمایشات پرهای زیبای خود جالب توجه طرف مقابل خویش واقع میگردد.اگرچه علمای علم الحیوان و متخصصین رنگ ها باین تحقیقات قانع نبودهصفحه (٥)سال اول - مجله کابلشماره (٦)و بکشفیات جدیدتری مشغول اند ، با وجود آن ما گفته نمیتوانیم که از گنجینه نوامیس فطرت و اسرار و غوامض قدرت که تحقیقش موجب ترقی فکر و ذهن ماست ، عشر عشیری هم بروی کار آمده و کشف شده باشد .خلاصه بهر مرحله و هر قدم قدرت کامله هزاران ابواب ندرت و عجائبات مکنونه خلقت را پیش چشم ما جلوه میدهد آیه (٢ ان فی ذالك لآيات القوم يتفكرون)برگ درختان سبز در نظر هوشیار هر ورقش دفتریست معرفت کردگار(تهذیب نفس)حصه اول(تربیه ذکاء)مترجمحبیب الله طرزیمصنف جان ستو وارت بلیکیفی زماننا هذا تعليمات على العموم بواسطه کتب از پیش برده می شود ، هیچ شبهه نیست که کتب معاونتی زیادی به تعلیم میرساند و تا يك اندازه در استعمال صنایع مفیده و دیگر تکملات انسانیت نیز ممدو معاون واقع میگردد ، ولی بهیچ صورت ذرایع ابتدائی وطبیعی تعلیم گفته نمیشوند و بعقیده من باید بصفات آنها حتی دران فروع تربیه که به نهایت درجه ضروری دیده می شوند نیز قیمت و اهمیت زیادی داده نشود ، کتب بهیچ معنا قوه اختراعی ندارند تنها حیثیت معاونین ، آلات و ادوات را دارند ، حتی بدان حیثیت نیز آلات مصنوعی شمرده میشوند بلکه ممد آلاتی گفته میشوند که خالق عظیم الشان ودانا بماصفحه ( ٦ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ٦ )ارزانی فرموده است مثل تلسکوب ها ( دور بین ها ) وميكروسكوب ها( آلات معاینه اجرام وذرات ) که معاونت شان در بسیاری از انکشافات غرایبمافوق التصور را مدرك قرار میدهد ولی باستعمال آنها هیچگاه نمیتوانیم که ازقیمت استعمال بینش چشم خود بکاهیم و یا صرف نظر کنیم ، ذرایع طبیعی و حقیقیعلم وعرفان کتب نی بلکه حیات ، تجارب ، احساسات واعمال است ، وقتیکهيك شخص با اینها ابتدا میکند کتب خلاهای بزرگی را املا ، اغلاط زیادیرا اصلاح ونقايص هنگفتی را اصلاح کرده می تواند ولی بدون تجربۀ حیاتی درکار کردن ، کتب ، مثل باران و نیر حیات بخش شمس تابان است که برزمینخاره تصادف میکند .از بحر بزرگ علم گر قطرۀ آب در کام هر آنکه ریخت گردد سیرابلذت برد از علم وفن آنشخص که او گر قلب وی از علم لدن شد سیرابهیچ شبهه نیست که این امر بيك طرز قدری شاعرانه ایضاح شده ،ولی اگر دران توغل شود معانی و حقایق بزرگی منکشف میگردد ،همچنانکه کتابی راجع بعلم معدنيات بشخصی که هیچگاهیکی از معدنیات را ندیده باشد ، معلومات علمی و حقیقی داده نمیتواند ،و شهکاریهای ادبی و پارچه های قیمتدار شاعری طالب بی خبر از حیات و معاشرت رادرس نمیدهد ، همچنان دروس موسیقی شخص عاری از تجارب آوازهای شیرین راموسیقه شناس ساخته نمیتواند و کتب آسمانی کسی را که صمیمیت روحانیوطهارت حیاتی نداشته باشد هدایت نمیکند تمام معلومات و اطلاعاتی علمی کهاز کتب حاصل میشود بصورت غیر مستقیم و بواسطه انعکاس خواهد بود ،تعليم حقيقى از يك ريشۀ زنده در روح حساس و باعاطفه تراوش میکند و هر چیز براصفحه (٧)سال اول - مجله كابلشماره ( ٦ )كه يك روح حساس از خارج میگیرد آنرا باصول تدریجی در مدارج مختلفه حیاتدريك نظم ونسق زنده كسب ميكند نه اینکه شما آنرا بقسم مساعده از دیگرانبگیرید بنا بران همه را بکمال جدیت سفارش میکنم که تا باندا زه ممکن تعلیماتخودشان را از راه مستقیم مشا هدات حقایق ، شروع كنند نه اینکه تنها با خذمعلومات از کتب قناعت ورزند ، يك كتاب نهایت مفیدی درین اواخر در زیرعنوان : « چطور باید مشا هده نمود : » نوشته شده است ، این عنوان باید درحصص مهمترین دوره تعلیمات ابتدائی ، هادی و بدرقه ، باشد ، يك مسئله کهبدبختانه به نهایت درجه دست خوش نسیان و فراموشی واقع گردیده تمام علومطبیعی قیمت مخصوصه را داراست که بحیثت اینکه مفکوره را با ثروت مندترینو قشنگترین زیوریات می آراید بلیکه باین لحاظ که انسان ها را مفید ترین صنایعیعنی طریقه استعمال چشم می آموزد ، چقدر جای تعجب و استغراب است که همه ماباچشم های باز تردد میکنیم ولی هیچ نمی بینیم ، باعث این امر این است که عضلهٔچشم مثل دیگر عضلات تربیه و پرورش بکار دارد و بواسطه عدم تربیه و مشقو هم تمایلات چاکرانه بطرف كتب كند وضعيف ميشود و متعاقباً از استعمالوظایف طبیعی خودش باز میماند پس باید تمام آن تعلیمات را كه در مدارسو دارالفنون ها داده میشود ، تعلیمات ابتدائی که عد وحساب نموده که جوانان راطریقه درك مشاهدات وهم دیدن چیزهائیکه پیشتر ازان دیده نمیتوانستندمی آموزد ، برای اینمقصد در زمره دیگر تعلیمات مفیده ، علم نباتات ، حیوانات ،معدنیات طبقات الارض ، كيميا ، معماری ، رسامی وصنایع مستظرفه خیلینافع است .بسا اوقات بمشاهده رسیده که گردش های کوهستانی وهم مسافرت هایصحیفه (۸) سال اول - مجله کابل شماره (٦)طولانی برای جوانانیکه در کتب تدریس خود ها مهارت تامه داشته اند محضبواسطه عدم معلومات مختصر و اساسی در علوم مشاهده بی فایده و بی ثمر ثابتگردیده است .(۳) مشاهده مفید است و مشاهده دقیق مفیدتر است ؛ ولی چون دنیا ازاشیاء متنوعه و مختلفه مملو است ، قوه مشاهده مغلوب و مطرود خواهند خوانداگر ما کدام طریقه یقینی و مخصوصی اتخاذ نکرده و این توده اشیاء را بيكاصول تناسبی در زیر انضباط مفکوره خود نگیریم . این اصول تناسبیچیزیست که ما آنرا « تفریق » مینامیم و دلیل انسانی آنرا کشف کردهمی تواند زیرا بکمال وضوح می بینیم که درین دنیا که مظهر عقلکل است در هر طرف وجود دارد . این «تفریق» بر اتحاد اساسی شکل و طرز کهعقل کل بر تمام اشیاء گذاشته و منوط است . این اتحاد خودش را در ایجادنقاط مشابه در اشیای بکل مختلف از یکدیگر بظهور میرساند ؛ و همین نقاطمشابه است که اگر معرض يك چشم با مشاهده و حساس واقع میگردد ، چشممذکور را اجازه میدهد که توده اشیاء مختلفه و متعدده این دنیا را در بسته هایا فرقه های بزرگ و كوچك كه انساب نامیده میشود و خود ها را طبیعتاً در زیرانضباط مفکوره مقایس و ممیز می آورد ، تفریق میکند . بنابرین کار اولینيك طلبه در هر چیزیکه می بینید اینست که باید بکمال خورده بینی و احتیاط نقاطمتشابه را زیر مشاهده گرفته علاوه بر ان نقاط ممیزه اختلاف را هم غور کند ؛زیرا نقاط اختلاف با اشتباه مثل سایه و آفتاب باهم توام و یکجا میرود ؛ و اگرچهخود آنها از خود شیء حقیقی تشکیل نمیدهند تا با آن يك قسم را از دیگر تفریقمینمایند و در عین زمان يك نوع را از نوع دیگر تباین می بخشند . تلاش تنوعصفحه ( ٩ ) سال اول ـ مجله كابل شماره ( ٦ )و تفريق برای جميع اشیاء یکی از نظامات عادیه است ، تركيبات صنعي مثل كلماتدر يك كتاب لغت الفبائی و یا اسامی گلها در سیستم ( لینیاس ) (۱) علم نباتات ، برایآموز كاران مدارج ابتدائی از معاونتهای مفیده است ، ولی اگر محض باستعمالآنها قناعت شود بعوض اینکه فایده از آنها متصور نخواهد بود ، موانع زیادی رادر تعليمات حقیقی وارد خواهند كرد چيزيكه يك جوان بايد مطمح نظر خودقرار دهد اينست كه عادت بگیرد تا تمام اشیاء را بنابر ارتباط تناسبات طبیعی شانبهم مربوط دارد ؛ این مقصد در نتیجه ترکیب نظریات وسيعة اثرات عمومیه ،با مشاهدات دقیقانه صفات مخصوصه ، حاصل شده میتواند . نامهای که از طرفعوام الناس بگلها داده میشود ، مثالهای سر سری یکرنگی بدون کوششتمیز است . مثلاً شقایق بخیال اینکه سوسنی است که بر آب می روید « سوسن آبی »نامیده میشود ، حال آنکه سوسن و شقایق هيچيك ربط حقیقی بهم ندارند ،در مقابل آن یکنفر عالم علم نباتات که بکمال دقت و خورده بینی خصایص واجزای نباتات را در زیر مشاهده گرفته است ، شقایق را از قبیل گلهایگلمنار و خشخاش تفريق ميكند و برای این تخصيص و تفریق خودش دلایل معقولیبرای شما اقامه کرده میتواند. برای اینکه درین عمر حركت و هیجان در احداثعادت مشاهدات کمکی کرده باشم ، جوانان را مشوره میدهم که از معاینه موزهخانه های محلی باوقات متعدده که وقت شان اجازه دهد غفلت نورزند ؛ و وقتیکهدر آنجا تشریف داشته می باشند ، دقت و توجه خود را على العموم ، بهمان يكچیز که مخصوص ترين و مهمترین اشیاء آن مقام باشد ، جلب و عطف نمایند .اگر بطرف هر چیز دیده شود هیچ چیز بخاطر نخواهد ماند . ( باقی دارد )( ١ ) Linnas لیناس عالم متبحر و معروف علم نباتات .صفحه (۱۰) سال اول - مجله کابل شماره (۶)تشویق بعلم وفنخلق را از علم و عرفان پایه برتر می شودکهتری گر فضل حاصل کرد مهتر میشودمیشود برتر زاقران مرد از کسب و کمالهر قدر دانش فزون قدرش فزونتر میشودبهتر از تحصیل عرفان نیست اکسیری بدهراین عمل هر کس که آموزد مسش زر میشودتافت گرنيك اختری را نور دانش از جبينگر سها باشد بمعنی مهر انور میشودآبرو حاصل نما از کسب دانش در جهانآب مییابد اگر مردی شنا ور میشودبی هنر هرگز نبینی ما و من را جوهریآدمی را از کمال و علم جوهر میشوددل درون سینه از نور خرد گیرد فروغهردم این آئینه بی دانش مکدر میشودگمرهی می آورد بی دانشی هر جا که هستعلم و دانش خلق را هادی و رهبر میشوداز زر و سیمت نمیگردد غنا حاصل بدهراز کمال و معرفت هر کس توانگر میشودصفحه ( 11 ) سال اول ـ مجلۀ كابل شماره ( 6 )هر دنی عالی شود از كسب و علم و معرفتمیشود آقا غلام و خواجه چاكر میشوددر طريق سعى عالى و دنى در كار نيستپاى اگر سير طلب سر ميكند سر ميشودنيست ناشد پيش علم وفضل كارى در جهانگر شدن بر چرخ هم باشد برادر ميشودپرورش در ظرف بيش و كم اثر مى پروردقطره آبی چون مربى يافت كوهـر ميشودچون مهوس تاكى از سوداى باطل در گدازاز کمال و علم دانا كيمياگر ميشودهر بنای را كه سازد علم و عرفان استواردر متانت بيگمان سد سكندر ميشودعلم را فرمانروائى ميسزد بر بحر و برامر او بر بحر اگر جارى شود بر ميشودبی خبر از علم ننشینی که هر کار جهـانگرچه خوش باشد زنورعلم خوشتر میشوديك نفس غافل ز دانش زيستن بیدانشی استكسب دانش كن گرت فرصت میسر میشودفى المثل بد هیکلی كز وی کند عفریت رمچون بنور علم چهر افروخت دلبر میشودکار کیتی دایم از علم و هنر کیرد نظامارتباط ماو من از جهـل ابتر میشودصفحه (۱۲) سال اول - مجله کابل شماره (٦)تلخ تر از زهر گردد انگبین در کام جهلدر مذاق علم اگر زهر است شکر میشودسنگ؛ چوب آید بنطق از علم چون فونو گرافاز زبان علم و فن گنگی سخنور میشودآهنی را میکند غواصه و طیاره نامهر جماد از فیض عامش ریل و موتر میشودپیش دانائی پریدن در هوا دشوار نیستدامن علم ار بدست افتاد شهپر میشودخلق را بی علم و دانش نیست تمکین و وقارزورق ما را همین اوصاف لنگر میشودسروری بر ما و من از جهل کم دارد بقامیکند پایندگی چون علم سرور میشودشمع بزم علم تابان است تا روز جزادلکش آن محفل کزین پرتو منور میشودهمچو طفلی اشك هر طفلی که شد بی معرفتتا ز چشم افتد گریبانگیر و خود سر میشودبهتری از علم و فن حاصل شود بنگر عیانتیره باطن آهنی رخشنده خنجر میشودبرنمی آید بزور علم و دانش بحر و بربحر تا ایجاد زورق میکنی بر میشودصحه (١٣) سال اول ـ مجله كابل شماره ( ٦ )علم را مغلوب نتوان ساختن در روزگارآب فکر غرق کشتی میکند تر میشودکوه پیش قهرمان عالم کاهی بیش نیستفربهی تا میکند اندیشه لاغر میشوددولتی کو بر قرار علم بگذارد اساسدر متانت خال روی هفت کشور میشودگر حصار ملك و دولت را نمايند آهنينچون بود بيعلم بیديوار و بی در میشودزخمها در سینۀ خارا کنند از علم و فننرم چون موم سفید این سنگ مرمر میشودمقصد و مطلوب خویش ار باخت نماید بعیدبازی بی علم و دانش زود شش در میشودهرچه میگوید بهر تقدیر میگوید صوابآنچه رای صائبش فرمود اکثر میشودبا اصول علم و فن نازك شود كار درشتصنعت آهنگر اینجا رشك زرگر میشودتربيت با قابلیت نیست بی رنگ اثرچون بتابد مهر سنگ خاره گوهر میشودفیض دانائی رذالت را شرافت میکندبد سرشت از فیض عامش نيك محضر میشودصفحه ( ١٤ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ٦ )یاور دیگر نمیباید ترا در روز گارهر کجا باشی كمالت یارو یاور میشوداندرا در کشور دانش کمال آموز و فنکز غنی اینجا فقیر ما غنی تر میشودهر ضعیفی را قوی سازد کمال و معرفتمورا گر باشد چو علم آموخوت اژدر میشوداز علوم عصر اگر جر ثقیل آموختیآنچه در وهمت گرانتر شد سبکتر میشودجبن میگردد تهور گر توان یابد زعسلمرو بهی از این صفت رشك غضنفر میشوداز تمیز خیر و شر عاریست جهل بی تمیزهر زمان اندیشۀ خیری کنی شر میشودصنعت استاد فن نازم که گر یکپاره سنگدست او بوسید با گوهر برابر میشودفرض باشد علم برهر مسلم و هر مسلمهگر پسر زاید زن بیعلم دختر میشودسرمکش از علم و عرفان زینهار ای نور چشمگر همیدانی که چشم ازوی منور میشودعلم باهر طبع میسازد که اهل این صفتآب را ماهی و آتش را سمندر میشودصحفه ( ١٥ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ٦ )میتوان گردید بر گرد سر تاثیر علممرغ را تعلیم اگر دادند خط بر میشودمنکر تاثیر طرز تربیت نتوان شدنشاهد ما قاصد بال کبوتر میشودگر نماید رتبه علمت بدوران سربلندخاك پستت از تعالی چرخ اخضر میشودقوت علم است و زور دانش و تدبیر عقلاینکه دام و دد مر انسان را مسخر میشودگر بنور علم و عرفان آدمی بینا شودهر مقامی را که میگویند در خور می شودمعرفت بخشد دل تاريك جاهل را فروغاین ذکال آخر زتاب علم اخگر میشوددر سرشت آدمی باشد ملايك جوهریمی شود گر بر فراز عرش با ور می شودبس شرافت در نهاد او مخمر کرده انداز همین نوع بنی آدم پیمبر میشودعلم را برق و بخارش بین و ماشینهای نغزکار این عالی صفت زینهم فزونتر می شودفرق در جاپان و چین جزعلم نتوان یافتنبیشتر از تنبلی کمتر ز کمتر می شودهیچ ملك از کثرت مردم نگردد فتح یاباز کمال و علم هر ملت مظفر می شود( مستغنی )صفحه (١٦) سال اول ـ مجله کابل شماره (٦)بهزاد و نگارستان هرات (بقلم سرور گویا)در تاریخ تمدن ملل غرب قرن چهاردهم تا شانزده میلادی را دوره (رنسانس) مینامند یعنی از یکطرف صنایع قدیم ومتروك شده از نو زنده گشته است و از سوی دیگر صنایع نو ظهور مستظرفه به منتهای جمال و کمال خود رسیده شهر فلورانس روم را مهد صنعت و مرکز ارباب علم و هنر قرار داده نوابغی مانند لئونارد داونچی ، رفائل ، البر دورد وميکل انژ و غيره بروی کار آورد ، در ان عهد و زمان هرات عزيز نيز ازين صنعت نفيس محروم نبوده و این مشعل فروزان وچراغ درخشان را بکف داشته نقاط بعیدی را بنور خود روشن نموده است یعنی در همان قرن وروز گاری که آفتاب صنایع مستظرفه در وسط السماء اروپا رسیده بدر و دیوار عزب تابش مینمود در دور دستترین نقاط وطن عزيز يعنى (هرات) نقاشی ، خطاطی ، معماری ، دوره ترقی و شکوه خود را سیر نموده بدون توقف به تکامل خود مداومت می نمود وشهر هرات را همسر ورقیب یگانه فلورانس قرارداده بوستان پر نقش و نگار آسیا معرفی میکرد. بطوریکه تا آن زمان هیچ شهری از شهرهای مشرق آنمقام را احراز نکرده و در هیچ عهدی پایهٔ صنعت ازان بالا تر نرفت وخوش نویسان و نقاش ها باين اندازه طرف تشویق و احترام نبودند در سال ١٤١٩ م مطابق ٨٢٢ ه شاه رخ مرزا نقاش معروف غياث الدین خليل را به سفارت نزد خاقان چین دای منبع که از خاندان منیغ است میفرستد (۱) (دورهٔ منیغ ها در چین بهترین دورهٔ صنایع است) .(۱) مجلهٔ آینده شماره ٣ صفحهٔ ١٨٠ --صفحه (۱۷) سال اول - مجله کابل شماره ( ٦ )در اثر همین تشویقات روز افزون يك میدان وسیع برای صنعت گران هنرورباز گردید و اکادمی برای صنایع مستظرفه تأسیس یافت ( ۱ ) و درین اکادمیجدیدالبنا چهل نفر نقاش و خوش نویس مستخدم بوده يك نوع سنگر مدافعهدر مقابل نفوذ روز افزون صنعت چینی تشکیل میدادند ، در تحت نفوذ ایننگارستان در هندوستان نگارستان هند که تخم آن بدستیاری غزنویان کاشتهشده بود بدرجۀ تکمیل رسید و شاهکارهای مانند تاج محل وغیره بوجود آمد (۲)در همین عهد است که کمال الدین بهزاد نقاش معروف و صنعت کار بزرگ مانندستارۀ درخشانی در آسمان هرات طلوع نموده و تا دور دست ترین نقاط محیطخویش و بیگانه را تحت الشعاع خود قرار داد .در همان موقعی که در اروپا لئو ناردد اوینچی ها ، رفایلها ، البر دور رها ،برای افتتاح دورۀ تجدد در صنایع مستظرفه سحر نمائی میکردند بهزاد در هراتسکۀ تجدد را بنام خود زده اسلوب نقاشی اروپا را بآسیا امتزاج داده این فننفیس را بدرجۀ تکمیل رسانید . پس بی مناسبت نخواهد بود که یادی ازیناستاد عظیم الشان نموده و این صنعت کار بزرگ را به هموطنان عزیز معرفینمائیم . چند سال قبل کتابی بنام سر آمدان هنرور در برلن شائع شد و تا اندازهروز گار زندگانی حضرت استاد را روشن نموده حق مقامش را چنانچه سزاواراوست ادا کرد لهذا درین نگارش غیر از ماخذ ذیل ( ۳ ) که در دست داریم( ۱ ) اول کسیکه در تأسیس نگارستان هرات اقدام و مباشرت نموده با لینقور مرزااست که خودش نیز خطاط و نقاش معروف بوده است . ( حبیب السیر )( ۲ ) مجلۀ آینده منطبعۀ طهران .( ۳ ) حبیب السیر ، روضات الجنات فی اوصاف المدنیة الهرات ، عالم آرای عباسی ، روضةالصفا ، مجالس النفائس ، کاوه ، مجلۀ آینده ، ناسخ التواریخ ، گنج دانش ، جام جم ،منتظم ناصری ، با برنامه .صحفه ( ١٨ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ٦ )آنچه طرف احتیاج است ازانجا نقل میشود .کمال الدین بهزاد .بهزاد از اهالی شهر هرات بوده و کمال الدین لقب داشته است . از قرار معلوم در سال ١٤٤٠ میلادی تولد یافته و بعد از مدتی بخدمت سلطان حسین بایقرا آمده یگانه حامی و مشوق بهزاد وزیر و شاعر معروف میر علی شیر نوائی بوده است . بهزاد باشاعر بزرگ و عارف مشهور قرن نهم هجری حضرت مولنا جامی دوستی ورابطه تمامی داشته است . بهزاد يك اکادمی نقاشی در شهر هرات بر روی کار آورد و يك سلسله از استادان نامور با او همراه بوده به منتهای سعی و جدیت مشغول کار بودند ( ١ ) در همان ایام ستاره سعادت و اقبال وی درخشان و بعد ها شاه اسمعیل صفوی او را بهمراهی خود بتبریز برده است اولین کتابی و نزدیکترین تاریخی که دران ذکری از بهزاد رفته و در عین حال معاصر با خوداوست حبیب السیر مؤلفه اخوند میر است که در جزو سوم از جلد سوم صفحه ٣٥٠ طبع بمبئی در حق بهزاد چنین مینویسد « استاد کمال الدین بهزاد ، مظهر بدایع صور است و مظهر نوادر هنر ، قلم ماند رقش ناسخ آثار مصوران عالم و بنان معجز شیمش ماحی تصویرات هنروران بنی آدم بیت :موی قلمش ز اوستادی — جان داده بصورت جمادی .و جناب استاد به یمن به تربیت و حسن رعایت امیر نظام الدین علیشیر باین مرتبه ترقی نمود و حضرت خاقان منصور را ( ٢ ) نیز با آنجناب التفات وعنایت بسیار بود و حالا نیز آن نادرالعصر( ١ ) ارکان مهمی که اکادمی هرات را تشکیل داده بودند قرار ذیل است :—خواجه غیاث الدین هروی ، سلطان ابراهیم مرزای هروی ، امیرشاهی سبزواری ، ميرك هروى ، بالجهد هروی وخوش نویس معروف سلطان علی وسلطان محمدخندان و غیره ( حبيب السير وروضة الصفا ) .( ٢ ) یعنی سلطان حسین بایقرا آخرین ملوك تیموریه در هرات متوفی درسنه ٩١١صفحه ( 19 ) سال اول - مجله كابل شماره ( 6 )صافی اعتقاد منظور نظر مرحمت سلاطین انام است ومشمول عاطفت بی نہایتحکام اسلام بی شبهه همیشه اینچنین خواهد بود . سایر کتب مرقومه ما نیزاقتضا به حبیب السیر و عالم آرا نموده تماماً به تعریف و توصیف قلم معجز رقمبهزاد و نگار خانه او که رشک ارژنگ مانی و نگارستان چین است پرداخته اندو از تمام اینهمه استعارات انبوه و تشبیهات خوشرنگ و چین وشکن های الفاظوعبارات رنگی اینقدر معلوم میشود که در سلطنت سلطان حسین بایقرا ( 911 )و اوایل سلطنت شاه طہماسب اول ( 930 - 114 ) وی در حیات بوده استو در عہدہ شاه اسمعیل اول ( 906 - 930 ) وی رئیس کتابخانه پادشاه مذکوربوده است .و در عہد سلطان حسین در شهر هرات که پای تخت سلطان حسین بودهمیزیست و پس از ظهور صفویه سرامدان هنر بایران آمده و مظہر عنایتشاه اسماعیل شده و شاه طہماسب اول هم پیش وی شاگردی کرده است و درهر صورت تاسنه 1514 میلادی در قید حیات بوده است . اما صاحب سرآمدان هنرتاریخ روزگار جوانی و پیری و مدت فعالیت بهزاد را از قول موسیو بلوشهکتابدار کتابخانه ملی پاریس استنباط نموده است چنانچه مینویسد « موسیوبلوشه » کتابدار کتابخانه ملی پاریس در کتاب خود موسم به ( نقاشیهاینسخه های خطی شرق ) شرحی در خصوص بهزاد نوشته است که حاوی همانمسطورات حبیب السیر ونامه نامی (1) وعالم آرای عباسی است با وصف بعضی(1) حبيب السیر حاوی دو قطعه مهم است راجع به بهزاد که یکی آنها عبارت از توصیفیاست که خواند میر درباره مجموعه بهزادکه موسوم بنامه نامی است نوشته و دیگریسواد فرمانشاهی است راجع به تعین بهزاد بریاست کل کتابخانه شاهی ( سرآمدن هنر)صحه (۲۰) سال اول - مجله کابل شماره ( ٦ )از نقاشیهای کار بهزاد و عقیده او اینست که مدت فعالیت بهزاد از سنه ۸۷۰تا ۹۳۲ هجری بوده است .بهزاد و عقاید فرنگیها .هنر نمائی های بهزاد با قریحه سرشار و خامه مثبت و مخترع او که از آثارجهان قیمتش پدیدار است وادار نمود که عده از مستشرقین معروف گنجینهحیات خود را برای زنده کردن نام و روشن نمودن مقام آن استاد بزرگ وفنیعصر نثار نمایند چنانچه دکتور کنل المانی کتابی بنام منا تورهای ملل اسلامیدر شرق تالیف نمود و زحمت بسیار کشید تا بهزاد و کارستانهای او را به هموطنان خود معرفی نمود . موسیو هورت ( معلم فارسی در مدرسه السنه شرقیپاریس ) کولکسیونی بنام بهزاد و آثار او ترتیب و تدوین نمود ، موسیو بلوشهکتابدار کتابخانه ملی پاریس در کتاب خود موسوم به ( نقاشیهای نسخه هایخطی شرق ) شرحی در خصوص بهزاد نوشت . مستشرق معروف فلیپوالتر شولز آثار منتخبه بهزاد را با تحقیقات و بصفحات عمیقانه در اطراف زندگیومدت حیات و مسکن و مولد و معاشرین و معاصرین او تالیف و ترتیب نموداخيراً مارتين فرانسوی کامل ترین و مبسوط ترین کتابی که به بهزاد نز د يكاست و تماماً آئینه سرا پا نما و حاوی جمیع صور و نقوش و آثار دستی اوستفرا هم نمود که تقریباً نصف حیات بهزاد را در سرآمدان هنر همین کتابروشن نموده و یکدسته اطلاعات گرانبهای داده است . مارتين عقیده خود رانسبت به بهزاد چنین نگاشته است که ما از سرآمدان هنر نقل مینمائیم . با اینکهکمال الدین بهزاد در يك محيط ديگر و در يك عهد زیسته است باز مقام او از مقامصفحه (٢١) سال اول - مجله کابل شماره (٦)نقاشهای معروف فرنگ مانند فوکه (١) و مملينگ (٢) و غیره کمتر نمیباشد استاد بهزاد که تقریباً در ١٥٢٥ وفات یافته در مملکت خود در نزد پادشاه وقت بسی مظهر لطف و تحسین گردیده است چنانکه رفایل در روم از طرف ایتالیا مورد حرمت و ستایش واقع شده بود بهزاد نیز در وطن خود محبوب القلوب بوده و در روز وفاتش حزن و تأثر صفت شناسان ملت بدرجه بوده که نظیرش کمتر دیده شده است تصویرهای خطی بهزاد را در پهلوی تصویر های فوشه که در شانتی است و تصویرهای کریمان که درو نیز و یا در پهلوی نسخه خطی مشهور رونه دانژو که در کتابخانه امپرا طوری وین است میتوان گذاشت.آثار استادان فرنگ ممکن است برایما خوشتر و باقیمت تر باشند بدین جهت است که ادراک موضوع ومفهوم آنها برای دماغ ما آسان تر وطرز نقشه و نگارش آنها با احساسات قلمی ما موافق ونزدیکتر است و گرنه از نقطه نظر صنعت کاری صرف و از نقطه نظر تزئین وامتزاج واستکمال رنگ ها و تکامل عمل آثار و مینا تورهـای بهزاد بعینه نظیر آثار استادان مذکور بوده و بلکه بر آنها فائقند * ( باقی دارد )(١) ژآن فوکه یکی از معروفترین نقاشان فرانسه میباشد در ایطالیا اکمال تحقیق کرده در ١٢١٥ تولد و در ١٣٧٥ فوت شده است .(٢) ها نس مملينک هولا ندی در ١٣٣٠ تولد و در ١٣٩٥ وفات یافته است , آثار وی معدنهای ممالک هولاند , فرانسه , ایتالیا , بلژیک موجود است (سرآمد هنر)صفحه ( ۲۲ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ٦ )قسمت علمیترجمه از مجله کل شیء ، مترجمعبدالرشيد لطيفيفار ادای پدر کهربابمناسبت اختراع قوه « مغناطيس » اخيراً انگلیس ها جشن مرور سالصدمین اختراع مغناطیس را با افتخار علامهٔ معروف انگلیسی « میشل فرادای »مخترع آن گرفتند .حقیقتاً تمام عالم بايستى بمناسبت این اختراع بزرگ که امروز قوهٔ برق درعالم بوسیلهٔ آن راه انتشار حاصل نموده و اساس تمام آلات « دای نمو ها »وتوربین های امروزه همین قوه میباشد بمخترع آن احترام کرده زحمات وخدماتوی را درخاطر داشته باشند .این شخصی که در حیات مادی بشر بزرگترین انقلابی را تولید کرد بدواًبطور گمنامی وذات حیات بسر برده گمان نمیشد که بران مراتب عالی که سپسنایل آمد رسیده بتواند .این مخترع عظیم الشان در ۲۲ ستمبر سال ۱۷۹۱ در شهر ( نیونگیتون نیس )انگلیس متولد شد . چنانچه این بلده دران زمان بمثابه قریه ییلاقی بودهوامروزه شهر بزرگی در جنوب لندن میباشد . پدرش که موسوم به جیمسفرادای آهنگر بوده واو و زوجه اش که مادر میشل فرادای باشد خیلی کماز تحصیل بهره برده بودند . بعد کم مدتی ازتولد میشل فرادای پدرش با عایلهٔخویش بلندن نقل مکان کرده ودر يك خانهٔ كوچكى که بالای استیلی بنا یافتهبود سکونت اختیار نمودند .صفحهٔ (۲۳)سال اول ـ مجلهٔ کابلشمارهٔ (٦)میشل فرادای نصیب خیلی قلیلی از تعلیم برده وبسن دوازده سالگی مجبور شد که مثل شاگردی در نزد کتابفروش موسوم به جورج ریبو کار کند. وظیفه اش در نزد این کتاب فروش تنظیف پنجره های دکان و جاروب زمین آن وتکاندن خاکهای روی کتاب ها وغیره بود.بعد از چندی از ین عمل پست بوظیفهٔ تجلید کتابها در خود همین دکان منتقل شد و در اینوقت بهترین فرصتی برای وسعت معلومات وفکرش بود. زیرا هر وقتی که برایش فراغتی از کار دست میداد بمطالعهٔ کتابها مشغول شده و روزی موضوعی در بارهٔ برق در دائرة المعارفی که برای یکی از خریداران جلد میکرد بنظرش رسید و آنرا مطالعه کرد تا اینکه همتش بطرف برق مصروف شده و درین زمان برق در بدائت وعالم ابتدائی بوده و اکتشافات محدودی در بارهٔ آن آغاز شده بود.بعد از آن میشل هر قدریکه از اجرت قلیلش ذخیره میکرد برای خرید بعض جهاز های کوچکی جهة مباحث علمی خویش صرف کرده و هر قدر شوقش بیشتر به علم میشد همانقدر هر کتابیکه در موضوع کیمیا بوده وبدستش میافتاد مطالعه میکرد و باینصورت سالهای را که در صناعت تجلید کتابها در دکان مذبور گذشتاند عمرش را ضایع نکرد و بلکه دکان بالنسبه برای وی بمثابه دارالفنونی بود که در آن تحصیلات علوم را ادامه میداد. و چون حافظه اش ضعیف بوده و هر چیزی را که میخواند زود فراموش میکرد. تصمیم نمود تا یاد داشت های از تمام چیزهای که بران اطلاع حاصل میکند ترتیب بدهد تا در موقع حاجت بآنها مراجعه نماید.در جمله مشتریان محل و ببور شخصی موسوم به ( دانش ) بود که نشاط و محبت فارادی بعلم موجب تعجبش شده و اجازه نامهٔ حضور در چار مجلسصفحۀ ( ٢٤ )سال اول ـ مجلۀ كابلشمارۀ ( ٦ )علمی كه علامه سير همفری ديفی در معهد شاهی در سنه ١٨١٢ ميداد برايشداد . فار ادای مثل بقيه مستمعين نبوده و از شدت شغف و شوق مفرطیکه بعلم داشت نطق ها و بيانات را با دقت زياد استماع کرده و ياد داشت هایاز آنها جمع ميكرد ، چنانچه وقتيكه جار مجاس مذبور خاتمه يافت يك مجلد ازياد داشتهای که گرفته بود تدوين يافته و آنرا بدست خود جلد كرده و برایسیر همفری ديفی فرستاد . و باين وسيله باين علامه رابطه و آشنائی حاصل کردو دراصل این اتصال بود که بعدها به شهرت و مجد مذبور نايل شد سیرهمفریديفی از شدت شغف این جوان بعلم مسرور شده و در نزد خود خواستش و ازهديه اش تشکر كرد و بعد از مدتی بصورت معاون خویش بمعاش ٢٥ شلنگدر هفته مقررش ساخت .درین عصر سير ديفی از بزرگترین علما محسوب میشد و در عین حال شاعرمؤثر نيز بود و مخصوصاً ناطق زبردستی بوده و بياناتش تأثير عجيبی داشت .چنانچه بعد از چندی عازم مسافرت اروپا جهة دادن بعض کنفرانس های علمیشد وعلى الرغم جنگی که بین فرانسه و انگلیس بوده جواز عبور را از ناپلیونحاصل کرده در سفينة ايشان عازم مسافرت خویش شد درین سفر فارادای نیزجهة مساعدت علامه برای عرض تجارب علمیش و اعتنا و رسیده گی در شؤنکتب و جهازات ( جهازات درینجا مقصود از سامان و آلات علمی میباشد )مذبور همرای ایشان حرکت نمود حتی در نتیجه فارادای چندین دفعه مصمم شدکه استادش را ترک کرده و به انگلستان عودت نماید .تا اینکه درخلال مسافرت خودها بصورت مهمان در نزد علامه طبیعی سویسریموسوم به ( دو لاريف ) وارد شدند و علامه مذبوز علایم مستقبل درخشانیصفحه (٢٥)سال اول ـ مجله کابلشماره (٦)را در ناصیه فارادای مشاهده کرده و مهربانی و لطف وی کوئی خاتمه برایزحمات و مشقاتی که متحمل شده بود گردید . چنانچه مشقتها و تکالیفی را کهاز سوء معامله لادی دیفی کشیده بود خوب جبران کرده و به بزرگترین علماءاروپا مثل امپیروفولتا وجای لوساك و هومبولت و غیره معرفیش کرد و همچنانوسایل را برایش فراهم کرد تا نقاط مختلف اروپا را گردش کرده و در کوهآتشفشان وه زو باند شده وچیزی را که هرگاه در مملکتش باقی میماند ممکننبود به بیند سیر نماید .در ٢٣ اپریل سنه ١٨١٥ به دوفر مراجعت کرده و ازین مسافرت فوایدبزرگی کسب کرده بود ، و سپس بو ظیفه اش در معهد شاهی مرا جعتکرده حقوقش به سی شلنگ درهفته ترقی کرد .اما مدت باقی حیاتش را ممکن است بچار قسمت تقسیم نمائیم : از سنه ١٨١٦ الیسنه ١٨٣٠ فارادای این مدت را درتعلیم خویش گذشتهانده ومخصوصاً بکیمیاخیلی اهتمام نمود چنانچه مواد جدیدی مٹل بنزول وبوتیلین کشف کرده ودرهمینزمان بود که تجاربش درمقنا طیس برق آغاز نهاد .از سنه ١٨٣١ الی ١٨٦٠ ـ این زمان بحث دربرق بود دراثنای آن علاقهبین برق ومقناطیس را کشف کرد از سنه ١٨٤٤ الی ١٨٦٠ ـ این زمان درفلسفی' مخصوص درچیز های که درزمان سابق کشف کرده بود گذشت تعجباینجا است که فار ادای اختراع خویش را چنانیکه ادیسون مخترع معروفاکثری اختراعاتش را فروخت نمی فروخت وبلکه بهمین یك اکتفا کرد کهبه تولید برق ازمقناطیس موفق شود ودرین مو ضوع تاهمین حد پیچیده و قانعبناحیهٔ علمی آن شد ولی تا موقعیکه آلاتی برطبق نظریه اش بوجود آمدهصفحه (٢٦) سال اول ـ مجله کابل شماره (٦)زنده گانی کرده و یکعده مناره های را در مملکت خویش دید که بوسیلهٔ برق روشن شده و برق مذکور بحسب طریقهٔ که ابتکار نموده بود بوجود آمد.از فضایلش این بود که هر وقتی يك حقیقت علمی را کشف میکرد فی الحال مبادرت بنشر آن کرده بمعلومات دیگر علما غیر از خودش در آن موضوع رشك نبرده و نه بفکر اخفای آن جهة مقاصد مادی میافتاد. در زمان وی علما میگفتند که برق انواع مختلفه دارد و هر کدام را اسم علیحده میدادند، چنانچه برقی که از خلايا توليد ميشد برای ایشان نسبت به برقی که از برق حاصل میشود اختلاف داشت.ولی فارادای بوسیلهٔ يك عده تجارب ثابت کرد که برق همه يك رنگ ويك چیز است وسایل تولید آن مختلف میباشد.فارادای در حیات خویش تقدیری را که لایق مقامش بود نایل شد، حتی او را برتبه شوالیه مفتخر ساخته و از قبول آن عذر خواست. سپس ریاست جمعیت شاهی را برایش پیشنهاد کرده و از آنهم عذر خواست. بسان ها ملکه وکتوریا درسنه ١٨٥٨ ايكونه يك خانه ییلاقی قشنگی دعواتش کرده و در آنجا تا موقع وفاتش سکونت داشت.وقتیکه بعمر هفتاد ساله گی واصل شد بواسطه زحمت وسعی زیادی که در طول حیات خویش در راه نجات وتجارب و مخاطرات متحمل شده بود در صحتش نقصان پیدا شده و ازین باعث از وظایف علمی متعد دش کناره گرفت. تا اینکه در روز ٢٥ اوت سال ١٨٦٧ مرد و بازمانده گانی از وی بدنیا نماند. ملت انگلیس عموماً در وفات وی غمگین شده و مراسم عزاداری شایانی برایش گرفتند.صفحه (۲۷)سال اول - مجله کابلشماره (٦)(۲)یادی از فضلای غزنی در عهد سلطان محمود يمين الدوله بقلم شهزادهاحمد علیخان درانیشمس الاسلام امام ابو طيب سهل بن سلیمان صعلوکی ( ۱ ) - قاضی القضاتنیشا پور بود - در علم تفسیر ، حدیث ، فقه ، ادب وكلام امام العصر گفته میشد .اگر در کدام مسئله پیچیده بین علما اختلافی می افتاد جهت تصفیه رجوع به امامموصوف می آوردند بنابرین ائمه حدیث ایشانرا بلقب شمس الاسلام و شیخ خراسانیاد کرده اند - حینیکه ايلاك (۲) خان آل سامانرا از مملکت سامانيه استيصال نمود(۱) مفتاح السعادة جلد ٢ صفحة ١٨٢(۲) ايلك خان نام کدام مخصوص پادشاهی نیست بل این يك لقب خاندانیست کهتا حال هیچ مورخ حالات این خاندان را به عنوان مستقل نه نوشته رشید الدین فضل اللهوزير ، ابن اثیر ، منهاج السراج و ابن خلدون و غیره حالات ایشانرا در ضمن احوالدگر سلاطین تذکار نموده اند . و غفاری در کتاب «جهان آرا» حالات این خانواده راباب علیحده داده است ـ البته سرهنری هوارت Sirhenry Hoart تاریخ شانرا ازتصانيف مورخين عرب اخذ نموده يك مقالة مكمل وجداگانه پر از معلومات تحریر نموده است .بعض مورخين علاوه برايلك خانيه «آل افراسیاب» هم گفته اند - نسبت به ظهوراین خاندان اینقدر گفته میتوانیم که از آخر چهارم قرن هجری تاریخ حالات شان را ذکرمیکنند ـ در اول مقر ایشان کاشغر بود ولی ما وراءالنهر را که از آل سامان گرفتندبخارا مرکز شان گردید ـ سلطنت شان در بلاد ترکستان تاحدود چین وسعت گرفته بود .اولین پادشاه این خاندان را مؤرخین «بفراخان» گفته اند ـ و بقول ابن اثیر اسمش «هارونبن سلیمان» ملقب به «شهاب الدوله» است که در ۳۸۳ وفات یافت ( ابن اثیر حوادث۳۸۳ ) ابن اثیر اسم جانشین بفراخان را «ابو نصر احمد ابن علی» نوشته است ولی اسمصحیح اش که تحقیق شده «نصر بن علی» است زیرا که روی مسکوکاتش «ناصرالحقنصير ايلك» ( یا ) «نصر بن على ايلك» مضروب است . ( اینگونه مسکو کات از ده سال( بقيه اش بحاشية صفحة ٢٨ )صفحه ( ۲۸ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ٦ )بین سلطان محمود و ايلك خان قرار داده شد که ماوراءالنهر بقبض ايلك خان و مملكت خراسان بدست سلطان محمود باشد ـ سلطان امام موصوف را برسم سفارت با تحف و هدایای بسیار نزد ايلك خان فرستاد ايلك خان بتعظیم و تكريم بسیار پیش آمد و امام موصوف بعد از مدتی چند از اور کند فائز المرام مراجعت نمود (١) در ٤٠٤ به نیشاپور وفات یافت .حکیم ابوریحان المنجم البیرونی ـ در هیئت و تاریخ یگانه عصر بود ـ در سنه ٣٦٣ ھ در حوالی خوارزم تولد شد ـ از آنجا که باشنده بیرون شهر بود لذا به لقب بیرونی (٢) یاد شد ابوریحان اوایل ایام زندگانی را بدربار آل مامون در خوارزم طی نمود و باز برای عرصه چندی در جرجان بدربار شمس المعالی ابو قابوس بن وشمگیر رفته « آثار الباقیه » خودرا باسمش تصنیف نمود ـ در سنه ٤٠٠ ھ از جرجان بخوارزم آمده تاهفت سال بدر بار ابوالعباس مامون بن مامون خوارزمشاه زندگی بسر برد وقتیکه سلطان محمود در سنه ٤٠٨ ھ خوارزم را فتح نموده ابوریحان را با خود در غزنه آورد ـ ابوریحان در حملات حربی سلطان هم شريك بود و چندین دفعه دیار بر بهار هند رفت و نزد دانشوران هنود رسوخ زیادی پیدا نمود لسان سنسکرت ( که مشكل ترین لغات دنیاست ) و تاریخ( بقیه حاشیه صفحه ۲۷ )به اینطرف یعنی از سنه ٣٩٠ ھ تا سنه ٤٠٠ ھ حاصل شده است ) محمد بن نصر بن على معاصر سلطان محمود یمین الدوله بود که امام صعلوکی بدربارش برسم سفارت رفته و خواهی سلطان محمود را بعقد خود آورد ـ جمله مؤرخین برین اتفاق دارند که این باد شاه از سنه ۳۸۳ ھ تا سنه ٤٠٣ ھ قریباً بیست سال سلطنت نموده ولی برهغوی هوارت تا سنه ٤٠٧ھمینویسد .( ١ ) ترجمه میر خوند سلاطین غزنویه صفحه ٢٤ وفرشته جلد ١ صفحه ٢٣ و عتبى صفحه ٥٥ طبع دهلی .( ٢ ) صاحب مجمع الانساب امام عبدالكريم سمعانى المتوفى سنه ٥٦٢ھ در ( كتاب الاشارب ) نوشته میکنند « البيرونى بفتح الباء موحده و سكون الياء آخر الحروف وضم الراء( بقیه اش بحاشیه صفحه ٢٩ )صفحۀ (٢٩) سال اول - مجلۀ کابل شمارۀ (٦)و جغرافیه، نجوم و هیئت و ریاضیات و دیگر علوم هندوستان را یاد گرفت و از آن رو «كتاب الهند» را در زمان سلطان محمود به اتمام رسانید (١) .ابوریحان بیرونی تصانیف زیادی دارد اما امروز تمام تصنیفاتش قرار فهرست خودش هم پیدا نیست در علوم مختلفه احاطه تمامی داشت - چنانچه امروز هم «قانون مسعودی» که در علم هیئت است از مهمترین تصانیف دنیا بشمار میرود (٢) و «آثار الباقیه عن قرون الخالیه» (٣) حامل تاریخ علم اقوام قدیمه است که در سنه ٣٩٠ هـ بنام ابوقابوس بن وشمگیر تصنیف نموده «كتاب الهند (٤)» از تاریخ اهل هنود واز عام وفن هندوستان بحث میراند «کتاب التفهیم فی صناعت التنجیم» (٥) در علم هندسه و نجوم است ـ «کتاب لارشاد فی احکام النجوم» این کتاب هم چنانکه از نامش ظاهر میشود در مبادی علم نجوم نوشته دگر «كتاب الجماهر فی الزوائر» «مقالید الهیئت» در علم هیئت «العجائب الطبيعه» و علاوۀ اینان تقریباً بیست کتاب (٦) سنکرت را(بقیۀ حاشیۀ صفحۀ ٢٨)بعدها الواو وفي آخرها نون هذه النسبة الى خارج خوارزم فان بها من يكون من خارج البلد ولا يكون من نفسها يقاله «فلان بيرونى است» ويقال بلغتهم ان يشترك است و المشهور بهذا النسبة ابوریحان المنجم البيرونى »(١) دیباچۀ آثار الباقیه از ایدروو سیخاو E,Seikhao تاریخ الیت جلد ٢ بروکلمن جلد ١ صفحۀ ٤٧٥ .(٢) در جملۀ تصانیف علم هیئت هر چه که نوشته شده این تصنیف از همه بهتر و مکمل تر است .(٣) به اهتمام ایدور دسخاؤ طبع و نشر شده است .(٤) ایضاً هم ایدور دسخاؤ طبع و نشر کرده است .(٥) این کتاب را البیرونی باسم ریحانه بنت الحسن که دختر يك امير مشهور خوارزم بود تالیف نموده ذوق علمی و قدردانی نسوان اسلام آن ایام را یاد میدهد (دیباچۀ آثار الباقیه ایدور دسخاؤ)(٦) امروز اکثر این تراجم کمیاب و ناپیداست .صحه (۳۰) سال اول - مجله کابل شماره (٦)ترجمه (۱) و خلاصه نمود و خدمات پیش بهائی عرفانی را انجام داده در سوم رجبسنه ٤٤٠ بعمر ۷۷ سالگی وفات یافت .قافیه طرازان در بار غزنی( در عهد سلطان محمود يمين الدوله )عنصری بلخی ( ۲ ) - سرآمد سخنوران در بار وامير الامرا و مصاحب خاصسلطان بود - نخست بوسیله ابوالظفر امیر نصر بن سبکتگین نابارگاه رسید -ذوق ادبی و قدر دانی سلطان او را تا پایه ملك الشعرا ئی سر بلند وافسر تمام شعرامقرر گردانید - قوت کلام و بلندی اقبال چار صد شاعر شهیر را به شا گردیشافتخار داد حتی شاعری مثل منوچهری هم که استاد کامل بود در قصائد خوداقرار بشا گردیش نمود - از جاه و حشم بسیار و دولت و ثروت بیشمار هموارهچهار صد غلام زرین کمر همرکاب داشت و بر خوانش ظروف طلا و نقره میچید -اشعارش را از سی هزار بالا گفته اند ولی اکنون دیوانی که در طهران بطبعرسیده است مشتملبر چند غزل رباعی و قصائد است که تماماً از سه هزار شعرزیاد نیست - از ابیاتی که اسدی طوسی در لغاتش نقل نموده معلوم میشود که(۱) در همین نزدیکها يك ترجمه اش در هندوستان بدست آمده که نامش «غرة الازياج»است ـ اين کتاب ترجمة يك زيج هنديست در عربی، که بقول خود مترجم ( البيرونى )بجيانند پسر جیبانند بنارسی تصنیف نموده - این نسخة نامکمل در همین سال از احمد آباد خریدهبکتابخانه «شاه پیر محمد صاحب» داخل شده است - جمله کتاب بعنوانات ذیل قسمت شده.استخراج وسط الشمس ـ استخراج اوج القمر - استخراج وسط الراس وتقويمه -معرفته تحقيق وسط الراس - معرفته تصحيح الاوسط فى البلدان - استخراج قوس الجيب -معرفته استخراج وسط المريخ - معرفته استخراج تعديل الخاصه - معرفته مقادير الكواكب -معرفته مامضى من القمر . ( معارف نمبر ۳ جلد ۲۸ صفحه ٢١٤ و ٢١٥ و ٢١٦ ) .(۲) لباب الالباب محمد عوفی صفحه ۲۹ جلد ۲ طبع لیدن هالیند - سخندان فارس صفحه ۲۸۸طبع لاهور (تصنيف شمس العلما مولوی محمد حسین آزاد مرحوم ) - فرشته جلد ۱ آتشکده آذر -براؤن جلد ۲ - مراة الخيال - خزانة عامره - مجمع الفصحا جلد ۱ دولت شاه سمرقندی .صفحه (۳۱) سال اول - مجله کابل شماره ( ٦ )عنصری چند مثنوی دیگر نیز داشت (۱) که بقول عوفی آنرا باسم « خزانةیمین الدوله » منسوب کرده بود ـ در بار داری شب و روز الفاظ فصیح و تراکیبنزاکت آمیز را بزبانش داده موجب لطافت و شیرینی کلام گردید .قدرت طبعش در فخامت الفاظ و شهامت معنی قریحه سرشاری دارد . سبكمتنبی را پیرو است در قصائد خود حالت جغرافیائی ملکی را اشارات بلیغ مینمایدو تمهیدات بهار و عشق را تاسیس ، چهل و پنجاه شعر گفته بمدح سلطان محمودیا مسعود یا به تهنیت فتح وجشن وغیره گریز می زند .نمونه کلام : ـ قصیده در تهنیت جشنسده جشن ملوك نامدار است زافریدون و از جم یاد گار استزمین امشب تو گوئی کوه طور است کزو نور تجلی اشکار استگر از فصل زمستان است بهمن چرا امشب جهان چون لاله زار استهمی مر موج دریا را بسوزد بدان ماند که خشم شهریار استدر مدح سلطان محمود یمین الدوله میگویدغود استند بر ماه منور خط و زلفین آن مه روی دلبریکی را سنبل نورسته بالین یکی را لاله خود روی بستربروی و موی او بنگر که بینی بی آذر هر دوانرا فعل آذر(۱) « مثل عین الحیوة » و « خنگ بت » و سرخ بت » ( خنگ بت و سرخ بت نامدوبت سنگیست در بامیان افغانستان ـ آثار البلاد علامه قزوینی ) يك مثنوی « شادمهر »در بحر شاهنامه دارد ـ چوسر گشته غنچه سرخ گل . جهان جامه پوشید همرنگ ملمثنوی « وامق و عذرا » در بحر هفت پیکر نوشته ـ گفت کین مردمان بباك اندهمه همواره دزد و چالاك اند .صفحه ( ۳۲ ) سال اول ـ مجلۀ کابل شمارۀ ( ٦ )یکی بی دود سال و ماه تیره یکی بی نور روز و شب منورمرا بهره دو چیز آمد ز گیتی دل پاك و زبان مدح گستریکی بر مهر جانان وقف کردم یکی بر مدح شاهنشاه کشورمبارك دست او دو گونه ابرست کشند دشمنان و دوست پرورروز جنگ تیغ او و گرزش بزور بازوی شاه دلاوریکی جیحون خون راند بصحرا یکی هامون کند سد سکندردر فصد نمودن سلطان قطعه فی البدیهه گفته : ـآمد آن رگ زن مسیح پرست نیش الماس گون گرفته بدستطشت زرین و آبدستان خواست بازوی شهریار را بر بستنیش بگرفت و گفت عز و عليك اینچنین دست را که یارد خستسر فرو برد و بوسه برداد از سمن شاخ ارغوان برجستمیگویند شبی سلطان در عالم سرخوشی زلفین ایاز را برید و بامدادان با خاطرپشیمان و حال پریشان بکس دیدار نمی نمود عنصری بگفت امرا و ه حاجب علیقریب ، ( مصائب سلطان ) ازین رباعی زنگ از خاطر سلطان ربائید و سلطان بهصله دهنش را سه بار از لعل و جواهر پرساخت ــ رباعی اینست : ــکی عیب سر زلف بت از کاستن است نی جای بغم نشستن و خواستن استروز طرب و نشاط و میخواستن است کاراستن سرو ز پیراستن است (۱)وفات عنصری بقول اکثر مورخین در سنه ٤٣١ هـ بزمان سلطان مسعود بن( ۱ ) این نوع روایتها بنا بر علو مقام سلطان محمود یمین الدوله از افسانهائ بی سر و پازیاد نیست بلکه مثل افسانه فردوسی و نقص عهد سلطان با او از حقیقت عاریست کهدشمنان این خاندان به حضرت سلطان منسوب میکنند .صفحه (۳۳) مجله کابل سال اول شماره (٦)سلطان محمود شده است (۱).منوچهری اسمش ابو النجم احمد بن قوص مشهور به دامغانیست ولی اکثرتذکره نویسان (۲) این را شصت گانه بلخی نیز میگویند – در دربار سلطانمحمود بعد از عنصری رتبهٔ دوم و نسبت به ابو الفرج سنجری مقام شاگردی داشتشعرای دربار استادیش را مثل عنصری اعتراف مینمودند – نخست بدربار فلكالمعالی امیر منوچهر پسر شمس المعالی امیر قابوس بن وشمگیر (ولی جرجانکه بسلطان رابطهٔ دامادی داشت) آمد ازین روست که تخلص خود را باسمممدوحش «منوچهری» نمود – بعد از وفات امیر مزبور بدربار غزنوی نزدسلطان محمود رفته بپایهٔ بلند و رتبهٔ ارجمند نایل گردید.بلحاظ زبان بومی الفاظ و محاورات قدیم را استعمال میکند – در حسن کلاماز استادان گوئی سبقت ربوده – یکی از نوادر خصوصیاتش اینست که درتمام کلام خود هیچ لفظ اندوهناك و عبارت غمگین نیاورده گویا در مجلس طربيك رند مشربیست که هر دم پای میکوبد و شعر میسراید – در تشبیهات بکرعلو تخیل دارد و در شکوه مناظر ید طولی.نمونهٔ کلام: – قصیدهٔ کاروان: –الا یا خیمهگی خیمه فروهل که پیش آهنگ بیرون شد ز منزلبتیره زن بزد طبل نخستین شتربانان همی بندند محمل(۱) و لطف علی بیگ آذر مینویسد که «در زمان سلطان ابراهیم بن مسعود بمقرموعود رفت وكان ذالك فی شهور سنه ٤١٢» (آتشکدهٔ آذر - خطهٔ بلخ صفحه ۳۱۹طبع بمبائی) و لیکن این صریحاً غلط است زیرا که سلطان ابراهیم بن مسعود ۲۰ سال بعداز وفات عنصری بر اریکهٔ فرمانروائی جلوس فرموده.(۲ آتشکدهٔ آذر – هفت اقلیم – فرشته و تذکرهٔ دولت شاه سمرقندی او را از خطهٔبلخ (افغانستان) مینویسند.صحفه (٣٤) سال اول ـ مجلۀ کابل شماره (٦)نماز شام نزديك است امشب مه و خورشيد را بينم مقابلبسان کفه زرين تراز که این کفه شود زان کفه مایلو ليكن ماه دارد قصد بالا فرو شد آفتاب از کوه بابلهمی بگداخت برف اندر بیابان تو گوئی داردش بیماری سلچو پاسی از شب دیرنده بگذشت برآمد شعریان از کوه موصلبنات النعش کرد آهنگ بالا بکر دار کمر شمشیر هرقلز نوك نيزه های نیزه داران شده وادی چو اطراف سنابلنجیب خویش را گفتم سبك تر الا يا دستگیر مرد فاضلبجرا كت عنبرین بادا چرا گاه بجما كت آهنین بادا مفاصلرعد و برقشبی گیسو فر و هشته بدا من بلاسش معجر و قيريش كرزنبكردار زن زنگی که هر شب بزاید كودكی بلغاری آن زنکنون شویش بمرد وگشت فرتوت از آن فرزند زادن شد سترونشبی چو چاه بيژن تنگ وتاريك چو بیژن در میان چاه او منثریا چون مژژه بر سر چاه دو چشم من برو چون چشم بیژندم عقرب بتابید از سر کوه چنون دو چشم شاهین از نشیمنمرا در زیر ران اندر ضعیفی کشنده نی و سرکش نی و توسنعنان بر گردن سرخش فگنده چو دو مار سیه بر شاخ چندنهمیراندم فرس را من بتقريب چو انگشتان مرد ارغنون زنسر از البرز برزد قرص خورشید چوخون آلوده رو دزدی زمکمنصفحه ( ٣٥ ) سال اول ـ مجله كابل شماره ( ٦ )بكردار چراغ نيم مرده كه هر ساعت فزون گرددش روغنبرآمد بادی از اقصای بابل هبویش خاره در و باره افكنز روی بادیه بر خواست گردی كه گيتی كرد همچون خزادكنچنان كز روی دريا با مدادان بخار آب خيزد ماه بهمنبرآمد زاغ رنگ و مار پيكر يكى ميغ از ستيغ كوه قارنچنان كاهنگری از كوره تنگ به شب بيرون كشد رخشنده آهنتو گفتی نای روئين هر زماني بگوش اندر دميدى يكد ميدنبلرزیدی زمين از زلزله سخت كه كوه اندر فتادی زو بگردنتو گفتی هر زمانی زنده پيلی بلر زاند ز رنج پشه گان تنفرو با ريد با رانی ز گردون چنان چون برگ گل با رد ز گلشنو يا اندر تموز مه ببارد جراد منتشر بر بام و بر زنز صحرا سيلها بر خاست هر سو دراز آهنگ و پيچان و زمين كنوله :-نوروز روز گار مجدد كند همی وز باغ خويش باغ ارم رد كند همیدر لاله زار لاله نعمان سرخ رو خالى زمشك غاليه بر خد كند همیوان برگهاى بيد تو گويي كسی بقصد پيكانهای پهن زبرجد كند همیضراب وار شاخ گل سرخ هر شبی دينارهای گرد مجدد كند همیاز بهر آنكه زلف معقد نكو بود سنبل بباغ زلف معقد كند همیدر مدح ابوسهل دبير گفته :-نوروز روز گار نشاط است و ايمنی پوشيده ابر دشت به ديباى ارمنیبرار غوان قلاده ياقوت بكسلى بر مشك بيد نائره عود بشكنیصفحه (٣٦)سال اول ـ مجله کابلشماره (٦)بر گل همی نشینی و بر مل همی خوریبرخم همی خرامی و بردن همی دنیشاخ بنفشه بر سر زانو نهاده سرماننده مخالف بوسهل زوزنیاحسان شهریار به تعلیم نيك اوستچون قوت بهار بباران بهمنیتا حرف با نقط بود و حرف بی نقطتا خط مستوی بود و خط منحنیعمرتن تو باد فزاینده و درازعیش خوش تو باد گوارنده و هنیوله : ـچو از زلف شب باز شد تابهافرو مرد قندیل محرابهاسپیده دم از بیم سرمای سختبپوشید برکوه سنجابهاوله : ـهمی ریزد میان باغ لولو ها بژئبرهاهمی سوزد میان باغ عنبر ها بمجمرهازده یاقوت رمانی بصحراها بخرمنهافشانده مشك خرخیری به بستانها بزئبرهازقرقوبی بصحراها فرو افگنده بالشهاز بوقلمون بوادیها فرو گسترده بسترهاچوچنبرهای یاقوتین برادوز باد گلبنهاجهنده بلبل وصلصل چو بازیگر بچنبرهاهمه کهسار بز زلفین معشوقان بر رویدههمه زلفین ز سنبلها همه دیده زعبهرههاچوحورانند نرگسها همه سیمین طبق برسرنهاده برطبقها برز زر ساد ساغرهادبیرانند پنداری بباغ اندر درختانراورقها پر زصورتها قلمها پرز زیورهامسمط : ـکرده گلو برز باد قمری سنجاب پوشكبك فرو ریخته مشك بسوراخ گوشصفحه (٣٧)سال اول ـ مجله کابلشماره (٦)بلبلکان با نشاط قمریـکان با خروشدر دهن لاله مشك در دهن نحل نوشسوسن کافور بو گلبن گوهر فروشوز می اردی بهشت کرده بهشت برینچوك زشاخ درخت خویشتن آویختهزاغ سیاه بردو بال غاليه آمیختهابر بهاری زدور اسپ برانگیختهوز سم اسپ سیاه لولوی تر ریختهدر دهن لاله باد ریخته و بیختهبیخته مشك سیاه ریخته در ثمینسرو سماطی کشید بر دولب جویبارچون دور ده چتر سبز در دوصف کار زارمرغ نهاد آشیان بر سر شاخ چنارچون سپر خیز ران بر سر مرد سوارگشت نگارین تذرو پنهان در کشت زارهمچو عروس غریق درین دریای چینگوئی بط سپید جامه بصابون زده استكبك دری ساق پای در قدح خون زده استبر گل تر عندلیب گنج فرو بدون زده استلشکر چین در بهار بر گه هامون زده استلاله سوی جویبار خرگه بیرون زده استخیمه آن سبز گون خیمه او آتشینصفحه ( ۳۸ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ٦ )این شاعر بی عدیل در سنه ۴۳۲ هـ وفات یافت .فرخی ـ نامش ابو الحسن علی بن جولوغ و بقول خودش در دیار سجستان( سیستان ) تولد شده ( ۱ ) در شعر طبع لطیف و درموسیقی جوهر خدادادیداشت ـ عروسی دلخواه تنگی رزقش فزود و افلاس بسیار بومش را سر او حلقهنمود ـ جستجوی معاش او را نزد امیر ابوالمظفر ( ۲ ) در چغانیان آورد ـ امیربداغگاه گله های کره را میدید فرخی جهت باریابی خود به « عمید اسعد »گفت ـ عمید از ظاهرش اعتبار شاعر نکرده امتحان شعر نمود ـ فرخی بتعریفداغگاه قصیدۀ فی البدیهه سرائید ـ چون پرند نیلگون بر روی پوشد مرغزارپرنیان هفت رنگ اندر سر آرد کوهسار . . . . الخ عمید ازین قصیدۀ بی مثالشگفت زیادی نموده نزد امیرش برد ـ چون طائر طبعش در هوای موسیقی( ۱ ) من قیاس از سیستان دارم که آن شهر منست وز پی خویشان ز شهر خویشتن دارم خبر( ۲ ) مورخ دکنی ابو القاسم فرشته برادرزادۀ سلطان محمود مینویسد و میرغلام علی آزادبلگرامی به اسم ناصرالدین چغانی یاد میکند ـ دولتشاه سمرقند ابو المظفر ناصر بن ناصر الدینچغانی حاکم بلخ میگوید ـ لطف علی آذر و والۀ داغستانی هم موجب چنین سهو هایفوق گردیده اند ـ ولی حقیقت اینست که ابوالمظفر هیچگاه حاکم بلخ نبود و نه برادرزادهسلطان محمود است بلکه از نسب ابوبکر محمد بن مظفر بن محتاج میباشد که جمله امیراناین سلسله را « آل محتاج ما وراءالنهر » میگویند و از آنجا که ایشان باملوك سامانيهو غزنویه روش خوبی داشته اند لذا در عهد هر دو خاندان این سلسله را بسیار عزت وعروج حاصل و حکومت چغانیان بمیراث ایشان شامل بود . امیران این خاندان مثل« ابو المنصور » « المظفر » « محمد » « فخر الدوله ابوالمظفر احمد بن محمد چغانی ( ممدوح فرخی) »« ابو علی احمد » « ابوالمظفر طاهر » چنانکه از تاریخ ناصری ظاهر است همگی علم دوستعالم پرور قدردان وهنر شناس بودند ـ چنا نچه ادیب معروف « ابو القاسم » کاتب ابوعلیبن محمد چغانی بود ـ طاهر بن فضل چغانی يك امير فاضل و شاعر بی بدل بود که مثل منجيكترمذی و شاعر مشهور دقیقی وابستگان دربار داشت .صفحهٔ ( ٣٩ ) سال اول - مجلهٔ كابل شمارهٔ ( ٦ )هم بر میزد بنابرين يك قصيدهٔ غرای را حسب حال خويش به آهنگ حزين و لحن دلگداز سرود ـ با كاروان حله برفتم زسيستان ـ باحلهٔ تنيده ز دل بافته زجان ... الخ باز بتعريف داغگاه قصيده خواند ـ امير خوشنود گرديده امر داد كه از يك گلهٔ هزار كره هر قدر كه بتوانى بگير . فرخى بسيار تگ و دو كرد خيلى جهيد و طپيد ولى كره گان توسنى كردند و رم نمودند و دست ندادند ـ چنانچه امير قدر دان يكران خاصه را با سه مهار اشتر و پنج غلام با يك دست ملبوس و آن همه گله را كه قبلاً رم ميكرد به او ببخشيد ـ امير ابوالمظفر چغانى كه در غزنى رفت فرخى را نيز تا بارگاه عظمت نشان سلطانى رهنمون شد تا وقتيكه بخت رسا ياور و مساعد گرديده در برابر استاد عنصرى اش كشيد ـ همواره بيست نفر غلامان زرين كمر برركابش می تاخت .« اول بدقت معانى كوشيد و در آن از اقران سابق آمد و بآخر سهل ممتنع ايراد ميكرد » ( ١ ) فرخى در صنائع و بدايع يك كتاب « ترجمان البلاغت » نوشته كه اكنون ناپيداست ، ولى رشيد الدين وطواط ذكر آن كتاب را در « حدايق السحر » خود كرده ( ٢ ) كلامش سليس و خوش آهنگ ـ جمله قوانين علم بلاغت و تمثيلات مناظر در كلام او پيدا ـ فكرش نهايت سادگی و بساطت دهقانى را داراست ديوانش كه مشتملبر شعر و قصايد و مدايح است نه هزار بيت ( ٣ ) دارد .( ١ ) لباب الالباب محمد عوفى جلد ٢ صفحه ٤٦ طبع ليدن ها لیند .( ٢ ) کتابيست در معرفت بدائع شعر فارسى كه آنرا ترجمان البلاغت خوانند “ بمن بنده نمود بنگريستم شواهد اين كتاب را ناخوش ديدم ـ همه از راه تكلف نظم كرده و بطريق تعسف فراهم آورده و با اينهمه از انواع زلل و خلل خالى نبود “ ( حدائق السحر تصنيف رشيد وطواط ) .( ٣ ) سخن وسخنوران از نشريات كميسيون معارف صفحه ١١٤صفحه (٤٠)سال اول ـ مجله کابلشماره (٦)نمونه کلام : -سلطان بدامنه کوه يك قصر (٤) باشکوه با کاخهای دلکش و زیبا و باغهای فرح فزا بنا نمود که نهرهای جاری و شرشره های طرب خیز باغ از سر چشمه بالائی کوه سیراب میگردید ـ و فرخی در وصف آن چنین میگوید : ـبه فرخنده فال و به فرخنده اختر بنا باغ می خواست شاه مظفربه باغ درختان او عود و صندل بباغ ریا حین او بسد تربه باغ چو پیوستن مهر خورم بباغ چو رخساره دوست دلبربه باغ درو سایه شاخ طوبی بباغ درو چشمه آب کوثربهشت اندرو باز یابی به نیسان بهار اندرو باز یابی به آذرز سرو بریده چو زلف بریده زشکل مدور چو چرخ مدوردرو مسکن ماهرو یان مجلس درو خانه شیر گیران لشکربکاخ اندرون صفه های مصطی دران صفه ها ساخته سوی منظریکی همچو دیبای چینی منقش یکی همچو ارژنگ مانی مصورنگاریده در چند جا مر مصور شه شرق را اندران کاخ پیکربيك جای درصید و در دست ژوپین بيك جای در بزم و در دست ساغرازان کاخ فرخ چو اندر گذشتی یکی رود آب اندرو همچو شکربرفتن ز تیزی چو فرمان سلطان بخور دن زخوبی چو عیش توانگربدینسان بباغ اندرون تند رودی یکی ژرف رودی مر آنرا برابربدو اندرون ماهیان چون عروسان بگوش اندرون برکهر حلقه زر(٤) موسوم به « کاخ فیروزه » بود که در همین موضع سلطان بخواب نوشین خویش مشغول است اکنون صورت حقیقی این منظر بجا نیست زیرا که دست برد روز گار اورا بخرا به يك مقبره مبدل کرده .صفحۀ (٤١)سال اول - مجلۀ کابلشمارۀ (٦)فرخی بتماشای سمرقند رفت در بین راه دزدان دولتش را بچپاول بردند -از سمرقند که پس گشت این قطعه را بیادگار گذاشت .همه نعیم سمر قند سر بسر دیدم نظاره کردم در باغ و راغ و وادی و دشتچو بود کیسه و جیب من از درم خالی دلم ز صحن امل فرش خرمی بتوشتبسی زاهل هنر بارها بهر شهری شنیده بودم کوثر یکیست و جنت هشتهزار کوثر دیدم هزار جنت بیش ولی چه سود چو من تشنه باز خواهم رفتچو دیده نعمت بیند بکف درم نبود سر بریده بود در میان زرین تشتبقلم غلام جیلانی اعظمی از مشاهیر تاریخی رجال وطنسلطان غیاث الدین غوریقلم از نگارش سوانح با افتخار شاهنشاه بزرگ افغانیان اعلیحضرت سلطانغیاث الدین سوری افغان معروف بغوری مباهات می نماید !این راد مرد بزرگ و این سلطان مقتدر افغانی از جمله آن شاهدانجلیل الشان وطن است که بنای سلطنت افغانی را در کوهسار وطن گذاشتهعظمت و وسعت آنرا در خارج مملکت توسیع و بانی اساس خیلی معظم و منتظمشاهنشاهیت افغانی گردیده است .هر گاه ما بتاریخ پادشاهان بزرگ خود مراجعه میکنیم می بینیم که مؤسسینسلطنت های عادلانه باقاعده و موافق باسلوب کشور مداری و شاهنشاهی های معظمهکه طرف تمجید و احترام از خود و بیگانه واقع شده است پس از اعلیحضرتصفحه ( ٤٢ ) سال اول ـ مجلۀ کابل شمارۀ ( ٦ )سلطان محمود غزنوی این سلطان بزرگ افغانی و آخراً اعلیحضرت احمد شاه غازی بودند . تاریخ مملکت ما بوجود بسی ناموران وشاهان معظم خودافتخار دارد ولی حقیقتاً ملت و مملکت ما بسوانح و کار نامه های با افتخار این سه نفر سلاطین معظم خود بایستی بیشتر بنازند .سلطان غیاث الدین غوری آن فرزند بزرگ ولایق افغانستان است که نمونۀ شمشیر ولیاقت اداری و کیاست وقابلیت ذاتی ملت خود واقع شده و در دورۀ زمامداری خویش استعداد بلند اهالی افغانستان را بجهانیان ظاهر نمود !مخصوصاً در زمانۀ خیلی خطر ناك و پر آشوب وطن مقابل هجوم حوادث مهمۀ داخلی وخارجی قد مردی و مردانگی را علم کرده شئون وحیثیت تاریخی مملکت را از خطرات محافظه ودرعین زمان بعظمت وافتخارات آن افزوده استظهور این مرد رشید در موقعی اتفاق می افتد که اخلاق اهل ادارۀ کشور منجر بفساد واولاد سلطان با شان محمود غزنوی بـلاقـیـدی و بیـمبالاتی در در بار افغانستان بـسـر میبردند ! داو طلبان حکومت و متجاسرین از هر طرفی بولایات ملحقۀ افغانستان مثل پنجاب ، سند ، خراسان بالحصص داخلۀ وطن مانند باختریا ومرو هرات خیال جسارت را داشتند .پیشرفت ها وحملات مدهشۀ تورکان خوارزم شاهی که مثل سیلابی بوسط آسیا میرسید وغالباً همسایه های قویه هم نمیتوانستند از تجاوز آن جلو گیری نمایند مخصوصاً از حوادث بزرگ آنوقتۀ کشور ما بحساب میرفت . همچنان اتفاق واقتدار راجگان هند خاك های ملحقـۀ شرقی افغانستان را بکلی تحت تجزیه واستیلا قرار داده بودند ؛ هکذا حکام و سرداران داخله هر کدام در فکر خود سری ها ومطلقیت ها افتاده بودند که از هر جهتی امنیت واعتبارات ملك راصفحه ( ٤٣ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ٦ )خطرات تهدید می کرد . ناگاه این مرد رشید با برادر شجاعش شهاب الدینغوری چون دوستاره روشنی از عقب کوهای شامخ غورات در افق وطن طلوعکرده چشم دوستان را روشن ودیده متجاسرین را سوزانیدند .افغانسان و ملحقات خارجی اش در عهد این پاد شاه بزرگ افغانی نایل بترقیاتو عمرانات عالیه شده امنیت عمومیه در کل قلمرو سلطنتش جاری ورعایا در کمالخوش بختی و مرفه الحالی و مسرت روزگار بسر می بردند حتی رعایای دیگرممالک همجوار بمقصد راحت وخوشی پناهگزین در تحت حمایت این پادشاه عادلورعیت پرور میگردیدند ظهور این مرد بزرگ و عهد زمامداری وی و برادررشیدش اسلطان شهاب الدین وغلام شان قطب الدین ایبک نه تنها قامع فساداتکشور شان واقع گردید بلکه حسن اداره و انتظام آنها و سلوک و رویه شاندر هند آنخاک را طوری به نيك اندیشی افغانان مستعد نمود که پس از ایشان طبقاتمختلف افغانی در انجا بحکمرانی وخوش بختی بسر برده توانستند و هم اقوام آنجاسالیان متمادی براحت و خوشی بسر برده نایل ترقیات وعمرانات عالی گردیدند .طوریکه اعلیحضرت سلطان محمود غزنوی چراغ دیانت حقه اسلامرا درخاك هند روشنی وفروغی بخشید اخلاف این سلطان بزرگ نیز بآن پیرایه عزتو تمدن افزودند ! بالمره تجدید امور خیریه و مدنیه وعمرانات عالیه در آن خاكاز عهد سلطنت این شاه عالی صورت پذیر گردیده است .تمدن مجلل وممتاز غزنی که آخراً در اثر سؤ کفایت اولاد سلطان مغفورمحمود غزنوی حریق انتقام و نفاق داخلی میگردد جبيره وتلافي آن در خاك هندو ولایات مغربی وطن از طرف این شاه بزرگ و اخلافش می شود که امروزآثار مهمی از بقایای آن عمرانات بیادگار بزرگواری آن ها تا هنوز در نقاط مذکورهصفحه (٤٤) سال اول - مجله کابل شماره ( ٦ )باقی و پایدار است .سلطان غیاث الدین بزرگ طرز اداره مملکت خود را خیلی باساس صحیح و تشکیلات منظم عالی گذاشته بود چه اولا بنای حکومت خویش را بطور عادلانه وضع فرموده حقوق سایر اتباع داخلی وخارجی خود را مساویاً رعایه می فرمود و برای سرپرستی رعایا و تصدیع امور دوایر دولت رجال کافی عادل وصادق را انتخاب کرده ضمناً برای حفظ مملکت یکعده خیلی ممتاز از طوایف رشید و جنگجوی وطن را بخدمات عسکری تعین نموده بود که تعداد این اردو درموقع محاربات از سه لك الى سه ونيم لك ودر موقع حضر بدو لك نفر مرد مسلح در کل قلمرو او میرسید ، اردوی سلطان خیلی باحشمت و طنطنه زندگانی میکردند مثلا سرداران وصاحب منصبان تاج های مروارید و کلا های مکلل بجواهر والیسه فاخره می پوشیدند همچنان افراد سپاهی لباسهای خیلی برازنده و کلا های سیم دوزی باعلامات طلائی استعمال می نمودند .سلطان در مواقع مسافرت بخارجه خیلی مجلل ومحتشم حرکت می کرد چنانچه بارخانه مخصوص پادشاهی را سه صد فیل و پنجهزار یابو می کشید ولی در داخله وطن خیلی بسادگی حیات بسر می برد و آنهمه تجملات و طنطنه پادشاهی مخصوص شهاب الدین غازی برادر سلطان قرار میگرفت .سلطان شخصاً خيلى شجاع وعاقل ورعیت نواز وباذل بود چنانچه در محاربات هند غالباً بذات خود در ردیف عسکر مقابل دشمن شرکت وحمله می فرمود ودرسخاوت ضرب المثل است حتی در عهد حکومتش هر گاه بکدام ولایتی از ولایات خاك او امراض ساری واقع شده بود مصارف تیمار داری و ادویه معالجه را از کیسه همت خود می پرداخت و غالباً فقرای شهر از پول شخصی او اعاشهصفحۀ (٤٥) سال اول ـ مجلۀ کابل شمارۀ (٦)مگیرد بدند؛ سلطان بتعمیرات وابنیه خیلی دلچسپی داشت در جبال غورات وفیروزکوه تعمیرات مهمی برپا نمود مخصوصاً در ولایت هرات حوض انبارها وقنواتزیادی بمقصد مفاد اهالی حفر و احداث کرد ابنیه و عمارات عالی برپا نمود از انجملهتعمیر مسجد جامع بزرگ شهر هرات است که این بنای بزرگ تا حالا بیادگارشرافت ومدنیت پروری آن پادشاه عالی برقرار مانده است .سلطان غیاث الدین بمقصد حسن اداره و انتظام کشور خویش که ولایاتمهمه غربی و شمالی مملکت خود را بخوبی وارسی بتواند مرکز ادارۀ خود رادر جبال غور وفیروز کوه مقرر داشته بود و ولایات پنجاب و سند بلوچستان وحصص جنوبی و مشرقی مملکت را بسر پرستی و اداره برادر رشیدش سلطانشهاب الدین وا گذار شده بود .طرز اتحاد و اتفاق این دو شاهنشاه نامور افغانی خیلی قابل ستایش است چهبرخلاف مفکوره شاعر دوسلطانی در اقلیمی گنجیده و سوای آبادی ملک ومرفعه الحالی رعایا دیگر مدعای نداشته والی آخر زمان انقضای دولت شان خیلیبارعایا وبین خودشان بشرافت و صمیمیت روزگار بسر برده اندعلما وفضلا در عهد این شاه بزرگ دارای موقعیت عالی بوده مدارس علمیوفنی را ترویج می نمود . ( باقی دارد )صفحه ( ٤٦ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ٦ )افغانستان ونگاهی بتاریخ آن بقلم میرغلام محمد( ٤ )آریانه یاهری ( هرات )آریانه یا آریا Ariane - Arya ولاتی است در شمال غرب افغانستان که شمالاً بصفحات ولایت مرگیانا (مرو) جنوباً بولایت درنگیانا ( سیستان وفراه ) شرقاً بولایت غور و غرج ( غور و هزاره جات ) غرباً بولایت پارپتا (قسماً خراسان حالیه ) محدودومتصل است ، این حدود اربعه را جلداول تاریخ عمومی فرانس ازروی نقشه ممالک مفتوحه اسکندر کبیرنیز مشخص ومعین میکند. آریانه در قسمت های شمال شرقی ( گنج رستاق ) و شمال غربی خود ( بادغیس ) دارای بهترین مراتع مملکت است ، حتی مسیوفریه سیاح J.P.Ferrier بقول بارتولد مراتع شمال شرقی آریانه را بهترین مراتع تمام آسیا مینامد . هریرود که از کوهای بابا برآمده ورو بغرب شمال سیلان دارد ، درپائین سرخس بین ریگزارها فرومیرود ، این رود در قسمت سفلی مسیل خود معروف است به رودتجند ، واو كمك ميكند تمام وادیهای واقعه در دو طرف جریانش از شاداب ترین اراضی آریانه بلکه افغانستان شمار رود. رشته های انهار هری و مرغاب را سلسله کوه پاروپامیس ( هندو کوه ) ازهم جدا میکند ، این کوها حالا در هر حصه بنام جدا گانه ئی خوانده میشود .بلاد مشهوره آریانه اینهاست : - هرات اسفزار ( سبزوار ) بغشور ( درصحنه (٤٧)سال اول - مجله کابلشماره (٦)نزدیکی قلعه مور حالیا خراب است) . سرخس قدیم . بوشنگ یافوشنج (زندجان حالیه ) كوهسان . اوبه ( اوبه ) شهرك ( خراب اوفتاده ) .اما شهر هرات قدیمترین شهرهای اسیای وسطی است ، مورخین اسلام و یونان بنای او را باسکندر کلان نسبت میدهند و بقول بارتولد بطلیموس تحت عنوان ariametropolis و هم چنین ایزویدر خارا کسی Lsidori characeni غیر از شهرار تا کوان ( پایه تخت قدیمی بومی هرات ) ازین شهر نام میبرند . و شهرارتاکوان را گویند در محل ارگ کنونی هرات واقع بوده است . ولی شك نیست قبل از اسکندر شهری در هرات موجود بوده چه محل اولین تشکیلات جمعیتی نژاد آریا در افغانستان هرات بوده است شمس الدین سامی نیز در قاموس الاعلام میگوید اسکندر شهر هرات را نه تعمیر بلکه توسیع و تزئین کرده و آن را الکساندریا آریانه نام نهاده است .شهر هرات در دور های قبل الاسلام بعد از انکه شهر بخدی یا با خدی« بلخ » پایه تخت زرتشتیان و یونانیان گردید ، در اهمیت مقام دوم را احراز کرد ، در دوره اسلام نیز پایه تخت های عمدۀ مملکت افغانستان بلخ ومتعاقباً نیشاپور ومرو وبالاخره غزنى وغور و با میان بود، معهذا شهر هرات از اعظم بلاد الله محسوب وغالباً مقر شهزادهای سلطنت بشمار میرفت که از ان جمله بودند شهزاده مسعود پسر یمین الدوله محمود غزنوی وشمس الدوله ابوالفوارس طغانشاه بن الب ارسلان سلجوقی ممدوح شاعر معروف حكيم ازرقی هروی . در عهد دولت قوی شوکت شهنشاهان غور براهمیت و جمال هرات بسی افزود ، شهنشاه غیاث الدین ابوالفتح محمد بن سیف الدین سام (٥٥٨-٥٩٨ھ) جامع معروف هرات را بساخت . حمد الله قزوینی در نزهت القلوب میگوید در آن عهد هرات دارای دوازده هزار دکان آبادان و شش هزار حمام و کاروانسراصفحه (٤٨) سال اول - مجله کابل شماره (٦)وطاحونه ( آسیا ) وسه صدو پنجاه و نه مدرسه و خانقاه و چهار صدو چهل و چندهزارخانه مردم نشین بود . یاقوت حموی که در اوایل قرن هفت هجری (٦٠٧) هراترا زیارت مینمود ، بسی مفتون بساتین و عمرانات او گردیده و می گوید این شهرشهیر از ثروت وکمال ، علما وفضلامالامال است. واقعاً مدارس هرات بود که امثال فخررازی را در مهد فضلیت خویش میپرورید . پارچه های هرات که زربفتی و دارای تصاویرگوناگون بود از انفس نفایس آسیا بشمار میرفت حتی همین صنعت نفیس بود کهدر دور مغول دوباره باعث بعد از فنای شهر هرات گردید یعنی مغول بعد ازانهدام هرات پارچه هایش را پسندیده وامر بتعمیر دوباره شهر نمود .در آخرین محارباتی که از اواخر قرن پنج تا اوائل قرن ششم هجری بینسلاطین خوارزم وغور مشتمل بود، علا الدین محمد خوارزم شاه معروف . درعهد دولت : ـ سلطان مشرقین وشهنشاه مغربین، محمود بن محمد بن سام بن حسین،آخرین پادشاه غوریه ، در حین محاصره هرات بشهر آب بست و برج خاکستر را بباددادوبقول ابن اثیر این مسافرت خوارزم شاه مصادف با سال ٦٠٣ هـ بود در یکی ازینمحاربات عطا ملك جوینی صاحب جهان کشا بتاراج و بربادی بادغیسات از تطاولخوارزمیان نیز توضیحاتي ميدهد. در سال ٦١٦ هـ = ١٢٢١ عیسوی تولی پسرچنگیز خان هرات را بمصالحه اشغال کرد و سوای اعدام يك قول اردو « ١٢٠٠٠ »عساکر محافظ هرات دیگر ضرری بشهر و شهريان نرسانید، ولی در سال آیندههرات عصیان نمود ، مغول ششماه بمحاصره پرداخته عاقبت شهر را شکافتند وازفرط خشم و افتراس آن شهر معظم وزیبا را بخاك سياه نشاندند . بعد از چنگیزاوغدی خان پسر او « ٦٢٤ ـ ٦٣٩ هـ » بعلت پسندیدن پارچه های زربفتی هراتامر بتعمیر شهر جديدی داد و هراتیان بقية السيف مغول از هر طرف شتافته آهستهصفحه (٤٩) سال اول - مجله كابل شماره (٦)آهسته بتعمیر پرداختند.در عهد منکو « ١٢٥١ - ١٢٥٩ = ٦٣٨ - ٦٥٧ ه » سر بر آوردهمشهور غور شمس الدین محمد کرت صاحب قلعه خیسار (این قلعه در بین راه هراتوغور بفاصله دو روزه راه از شهر هرات واقع بوده ) شهر هرات را بدستآورده و اساس سلطنت سلسله غوری الاصل را استوار نمود . رونق دوبارههرات نیز ازین تاریخ شروع میشود ، خرابی بلخ ومرو سبب شد راه تجارتی اسیایغربی که رو بتورکستان چنی از شمال شرق و هندوستان در جنوب شرق میرفت،متوجه هرات شد بلکه شهر هرات نقطه اتصال تمام راهائی گردید که بممالكعمده آسیا میرفت و این مطلب باهمیت شهر هرات بیفزود و تا احداث راه آهنمهم شمرده میشد . ملك فخر الدين كرت « ٦٨٤ - ٧٠٨ هجری ارگ کنونیهرات را بنا کرد وموسوم بقلعه اختیار الدین شد ، هکذا قلعه دست نیافتنی امانکوه و یا اسکلجه در چهار فرسخی جنوب غربی شهر در دوره کرت اعمار گردیدامیر تیمور کور کان در سنه ۷۸۳ هجری = ۱۳۸۱ م هرات را فتح ودیوارهایداخلی و خارجی شهر را تخریب نمود . بعد از تیمور هرات بصفت پایه تختخراسان ممتاز شد، چندی میران شاه پسر او و بعد ها شاهرخ معروف از سال۱۳۹۷ ع این شهر را مقر حکومت خود قرار داد ، شاهرخ استحکامات شهررا که پدرش منهدم نموده بود در سال ١٤١٥ م آباد ساخت . از سائر سلاطینمقتدر تیموریان سلطان ابوسعید « ١٤٥٨ - ١٤٦٩ ع » و سلطان حسین« ١٤٦٩ - ١٥٠٦ ع » شهر هرات را پایه تخت قرار دادند . غالب عمراناتنفیسه که هنوز آثار آن در نواح شهر باقیست یاد کار سلسله تیموریه سابقالذکر است . مصلی هرات در شمال غربی شهر که دارای سه قسمت و منارهایصفحه (٥٠) سال اول ـ مجله کابل شماره (٦)متعددی بوده از نفایس معماری هرات حساب میشد ، مسجد و مدرسه مربوطباین مصلی را ملکه محبوب هرات گوهر شاد در عهد شاهرخ بنا کرد ، بقولبار تولد از دیدن بزرگی وظرافت گنبد ومحرابهای این مسجد وتنوع وتزئیناتاو مستر آیت G.E.Yate ومسیو فریه اظهار شگفت کرده اند ، همین ملکهبود که مسجد واقع در جهت جنوب روضة ثامن الائمه را در شهر مشهد اعمارنمود ، ومستر فرزر J.B.Fraser مسجد گوهرشاد را در مشهد عالیترین عمارتیمیداند که در تمام مملکت فارس دیده است .بعد از انقراض سلسله تیمور واستقرار شاهی بيك ازبك « ۹۲۳ ه » هراترو بخرابی رفت . شنهشاه اسمعیل صفوی فارس بعد از يك سال شهر هراترا اشغال ونفوس زیادی را بقتل رسانید ، در عهد شاه طهماسب و شاه عباسصفوی « ۹۰۰ ـ ۹۳۰ ـ ٩٥٨ ـ ۱۰۳۸ ه » ازبكها مکرر بهرات تاخته واستیلاجستند ، مدافعات صفوی ها وهجوم ازبك ها بی نهایت اسباب خرابی هراتگردید ، عباس شاه صفوی مجبور شد رباطهائی در سرراه یورش ازبکان برایاقامه محافظین عسکری تعمیر نماید که هنوز آثار آن باقیست . سلطه و نفوذصفویها تا سال ۱۱۲۹ هـ در هرات طول کشید .ابدالیان افغان از سال ۱۱۲۹ ه صفوی ها را از آریانه کشیدند و در ۱۱۳۵مضافات خاف را مسترد نمودند ومشهدرا در محاصره گرفتند . در سال ١١٤٤هـنادر شاه افشار از رقابت بعضی اقوام افغان با ابدالیان هرات استفاده کرده ودر نتیجه امداد آنها هرات را اشغال نمود ، بعد از قتل نادرشاه ترکان ، ابدالیانهرات را مسترد نمودند و برخراسان استیلا جستند . ازین به بعد است کهمحاربات ملی افغان ها با فارسها در سر زمین هرات آغاز می نماید ، تاریخ از سالصفحه ( ٥١ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ٦ )۱۲۲۲ هـ تا ۱۲۷۳ یعنی در مدت پنجاه و یکسال دوازده محاربه بین افغان و فارس نشان میدهد ، در طول اینمدت بهزارها نفوس هرات کشته و بهزار ها نفر دیگر از قحط ارزاق فوت و فرار گردید ، عمرانات نفیسه حوالی شهر بخاک برابر و بساتین مشهوره او بخار زارها تحویل یافت .در سال ١٢٥٤ هـ هنگامی که اردو های بریتانیا حدود مملکت افغانستان را عبور مینمود و تمام ملت افغان تهیه قیام و مقابله را در برابر آن دولت عظیم در نظر داشت قجر های فارس با تمام اردوهای خود موقع را غنیمت شمرده بولایت آریانه تاخت آورده و شهر هرات را محاصره نمودند ، در یکی از روز های سال ١٢٥٥ هـ تنها تعداد گله های توپی که قجرها در یکروز بداخل شهر انداخته بودند بچهل هزار میرسید. در اثراین گله باری دو هزار زن و طفل شهید و اکثر عمارات داخل شهر خراب شد. جلگای هرات و بادغیسات تاقرۀ تبه و قعه نو و مرغاب و میمنه از طرف الله یارخان آصف الدوله مقدمة الجيش قجر تاراج و یغما گردید. چون این محاصره شهر هرات (باوجود حضور شخص پادشاه فارس و داشتن چندین صاحب منصب اروپائی امثال مسیو سیمینوف و ژنرال بروسکی و موجودیت شهزاده ها و قوماندانهای بزرگ فارس) تقریباً ده ماه طول کشید و در طی اینمدت افغانها مدافعه نموده ابداً هیچگونه شرایط فارس را قبول نه نمودند حتی شهریارکامران افغان از سهیلترین شرایط فارس که عبارت از فرستادن میرعبدالرحمن خطاط معروف هرات را بفارس، و فرستادن و زیر خویش یار محمد خان الکوزائی را بملاقات شاه قجر باردوگاه فارس باشد، نیز سرکشی نمود، لہذا بعصبیت شاه قجر افزوده و امرداد تمام اسرای افغان را که دراردوگاه او بود قتل عام کردند ازان بعد تا زمان ناکامی و مراجعت بفارس هر قدر افراد افغان که اسیر میشد بلافاصلهصفحه (٥٢)سال اول ـ مجله کابلشماره (٦)اعدام میگردید: دوازده هزار نفوس داخل شهر که بعلت گرسنه گی دایمی ازشهر برآمده و بازدوی دشمن پناهنده شدند عموماً در تحت نظارت قطعات عسکریجانب خراسان نفی و تبعید گردیدند .در تمام این محاربات نمیقرنه اگر چه اغلب مغلوبیت قسمت فارس بودبا آن شهر هرات رو بخرابی و اضمحلال روان شد ، بحدیکه بارتولد از قول مسیوفریهمینویسد نفوس شهر هرات قبل ازین محاصره قجرها هفتاد هزار نفر بود و بعد ازمحاصره فقط به شش یا هفت هزار نفر میرسید . در عهد دولت سدوزائی ها وو محمدزائی ها وزیر معروف یار محمد خان و شاه شهید و اعلیحضرت شیرعلیخان بهترمیم جامع کبیر غیاث الدین غوری و تعیین اوقاف و تعمیر عمارات و باغها و تاسیسمدارس پرداختند و اعلیحضرت امیرعبدالرحمن عمارت چهارباغ را بنـانمود ؛متأسفانه در دورۀ پادشاه موخرالذکر باقیات صالحات عمرانات نفیسه حوالی شهربکلی معدوم شد و در سال ۱۳۰۳ هـ باصرار و الحاح انگلیزها که از لشکر کشیروسها بها بهرات در اندیشه بودند ، بقایای عمرانات مصلی منهدم گردید .از مقامات مشهوره در نواح شهر هرات یکی گازرگاه است که بقول بارتولدمقر سلاطین سابق هرات بوده ، و مدفن صوفی معروف قرن یازده عیسویخواجه عبدالله انصاری است . بعقیدهٔ مسیوفریه در ازمنه سابقه تمام عمارات وابنیه حوالی شهر جزو شهر هرات بحساب میرفت اسفزار در فاصله سه منزلی هراتواقع و دارای چهار شهر کوچک بود که منجمله ادرس کن و حالیه این اسم بقریهاطلاق میشود . محال اسفزار بی نهایت سرسبز و معمور بود ، شهر اسفزار در زمانتيمورلنگ در سال ۱۳۸۳ فرنگی دستخوش تاراج و قتل و غارت هولناکی گردیدو مناری از اجساد دو هزار نفر زنده جان برپا شد . این تخریبات دویمی بود که بعدصفحه ( ٥٣ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ٦ )از چنگیز خان در اسفزار تطبیق گردید زیرا خرابی اول اسفزار از طرف عساکرچنگیز خان واقع شده بود . قلعه بالای کوه « در فاصله نیمساعت از اسفزار » دردوره اسلام معمور و مسکون بوده و پسان ها خراب شد بقول اسفزاری صاحبروضات الجنات فی اوصاف مدینه هرات که از خرابه های اسفزار و طن خودقصه میکند قلعه مذکوره « مظفر کوه » نامیده میشد .شهر بغشور در كشك روس نزدیکی آبادی کنونی قلعه مور واقع بوده است ،خرابه های بغشور محوطه بزرگی را اشغال کرده و در وسط این محوطه بر روی تپهمصنوعی و مرتفعی آثار قلعه که از آجر ساخته اند نمایان است و مسیو بارتولدبآن اشارتی مینماید . شهر بوشتك يا فوشنج در فاصله يك منزلیهرات واقع و در قرون وسطی شهر مشهوری بوده که اکنون بقریه ئیتحویل یافته این شهر وطن خانواده معروف السیما آل طاهر است این خانداندر شرق و غرب عالم اولین سلسله هستند که در مقابل استیلای سیاسی عربزود تر از همه علم استقلال برافراشته اند . فوشنج بسی شاداب و معمور بودحمدالله قزوینی در تعریف بساتین و میوه های او میگوید تنها انگور او با لغبر یکصد و چند نوع میشود .شهر کوهسان آبادان بوده و در اثر انقلابات و محاربات مکرره خراب شدهکه حالیا خرابه زاری بیش نیست ولی محوطه های شهر قدیمش هنوز پدیدار است .اوبه یا اوبه شهرك كوچك و مقبولی بوده یاقوت از و تعریفی میکند و فضلایبزرگ آنجا را میشمارد واکنون هم از معمورترین قصبات آریانه حساب میشودو در اطراف عمرانات حالیه آثار دیوارهای آبادی قدیم نمایان است . در قدیمصفحه (٥٤) سال اول ـ مجله کابل شماره (٦)سنگهای مرمر سفید را از نزدیکی همین اوبه استخراج میکردند. شهر سرخس خیلی عتیق بوده و بسببیکه در سر راه نیشاپور به مرو است اهمیت زیادی داشت بارتولد اورا از حیث بزرگی برابر نصف مرو شمرده است ولی این اهمیت بعد از احداث راه آهن ماوراء خزر سقوط کرد، سرخس قدیم در سمت یمین رود خانه هری و متعلق بدولت روسیه است سرخس نو در حدود فارس داخل شده اول الذکر دارای صد خانوار اهالی و مؤخر الذکر دارای یک قلعه بوده، بقول مختار بکر صاحب تاریخ تورکستان سرخس امروزه دارای دوهزار نفوس است.از قصبات معروف آریانه یکی هم قصبه کاریز مربوط ببادغیسات است که بقول جغرافیای نزهت القلوب مقام حکیم برقعی موجد و مخترع ماه نخشب مشهور است. صفحات طوس، نیشاپور، از روی جغرافیا و تاریخ قسمت غربی آریانه را تشکیل میدهد و شهر عمده آن همان نیشاپور است شهرت نیشاپور با آوازه خاندان طاهری فوشنج یکجا مشتهر گردید زیرا اولین آباد کننده خراسان همین خاندان شمرده میشوند بعد از آل طاهر سلسله صفاری سیستان نیز نیشاپور را بپایه تختی گزیدند و سلاجقه به آبادی آن همت گماشتند، نیشاپور از عهد سامانیان و غزنویان پایه تخت خراسان شناخته میشد، لہذا در علم و فضیلت و ثروت از بلاد عمده بوده و در ردیف بلخ و مرو و هرات جا داشت معادن مس، آهن، نقره، فیروزه که از و استخراج میگردید شهرتی بسزا داشت، عشایر غز در ٥٣٥م این شهر را تخریب نمودند و شهر جدید در حصه غربی شهر قدیم در محل شادیاخ آباد شد و بسرعت پیش رفت در ١٢٢١ م = ٦١٦ ه مغولها بسختی او را منهدم و باستثنای چهارصد نفر صنعت کار اهالی را قتل عام نمودند. بعد از سقوط مغولهایصفحه ( ٥٥ )سال اول - مجله کابلشماره ( ٦ )فارس نیشاپور جزو حکومت سربداران سبزوار گردید و در سال ۱۳۸۱ م = ۷۸۳ هـ درید اقتدار امیر تیمور سپرده شد در قرن هجده میلادی محاربات فارس با احمد شاه بابای ابدالی نیشاپور را سقوط کلی داد ، و در اخیر همان قرن بعلت خانه جنگیهای افغانستان نیشاپور از افغانستان مجزا و بمملکت فارس مربوط شد نیشاپور مدفن فرید الدین عطار صوفی معروف و حکیم عمر خیام لو گری است که وزیر مشهور هرات علیشیر مرقد مذکور را در حوالی شهر اعمار کرده است . شهر طوس در قرون وسطی شهرتی نداشت تولی خان پسر چنگیز او را تخریب کرد و در زمان اوغدی خان تجدید عمارات شد بعد از سقوط مغولهای فارس جزو قلمرو حکومت امیر ارغونشاه رئیس طایفه جون غریانی گردید و در سال = ۷٨٤ هـ ۱۳٨٢ م علی بیگ پسر ارغون محکوم امیر تیمور شد در سال ۱۳۸۶ م طوس بواسطه شورش اهالی خود تلفات زیادی داد و بعدها مشهد بلحاظ مذهبی ترقی کرده و اهالی طوس بدانجا شتافتند ، امام احمد و محمد غزالی و شاعر رزم سرای مشهور فردوسی در انجا مدفونند . اما شهر مشهد آهسته آهسته ترقی نمود و بعد از اشغال توركها بر کربلا و نجف توجه شیعه ها باین مقام معطوف و لہذا بسرعت دارای اهمیت مدنی و روحانی گردید . و بهمان تفصیلی که در موضوع نیشا پور گفتیم در اخیر قرن هجده مسیحی طوس و مشهد با صفحات جام و خواف و غیره از افغانستان متنزع و بفارس ضمیمه شد . در قرن ۱۹ عیسوی روسها بدهنه ذوالفقار ( سرحد حالیه افغان و فارس در رود هریرود ) حمله کردند و ناکام ماندند و فارس ها به موضع هشتادان تجاوز نمودند و در نتیجه موضع مذکور به منفعت فارس بین افغانصفحه (٥٦) مجله كابل سال اول ـ شماره (٦)و فارس بحکمیت انگليسها منقسم کرديد (١).ولايت آريانه مثل ولايت باختر وطن اصلى و مبداء و منشأ امم آريهشناخته شده ، راجع باينكه آريانها از كدام جا و در كدام تاريخ وارد آريانهشده و به تشکیل جمعیت پرداخته اند ؟ با يستى قبلاً دانست ششهزار ساله بیشتر(١) درقرن ١٩ عیسوی واقعات مهمى درسر حدات شمال شرقی وشمالی غربی افغا نستانرخداد منجمله واقعهٔ اول در سال ١٣٠٢ قمرى است : ـ درین سال اعلیحضرت اميرعبد الرحمن خان بسفرهند بود وكميسون حدبخشی افغان وانگلیز در گلران هرات معاینهٔ حدودمى نمودند عساکر روس بردهنهٔ ذوالقفار سـرض نمودند وژنرال كامروف بساير سرحداتهجوم نمود محافظین افغان در دفاع شدیدی كه بروز دادند با افسرشجاع خود کلنل شاه مرادخان کشته شدند وروسها در ١٢ جمادى الاحرآ نسال آق تپه و پنجده را تصا حب نمودند .در سال ١٣٠٣ قمری کميسون افغان برياست سعدالدینخان والى هرات و كميسون روسبرياست كلنل كلبرك وكهـدين لو كسبرج بمعاينه ذوالقفار پرداختند ومتعاقباً باتفاق كميسونانگليس ( درتحت رياست ديورند مشهور ) بمعاينه وتعيين حدود شمالی افغان وروس مشغولشدند درين تعيينات افغانستان توانست علاقه خميات آقچه را ( كه مطابق معاهده ١٨٧٢ ملندن به روسيه واگزار شده بود ) مسترد نمايد .در سال ١٣٠٥ قمرى نزاع افغا نستان وفارس راجع به هشتادان در گرفت کمیسیونافغان درتحت ریاست ژنرال غوث الدین خان و كميسون فارس درتحت رياست ناظم الملكبراى حل مسئله ما مور شدند وكيسون انگلیس بمانفتی ژنرال كونسل مشهد مستر متكاين( بصفت حكم ثالث ) مداخلت نمود در نتيجه چندين بار مذاكره والتوای مجلس آخرالامرفارسیها بمعاونت انگليس موفق شدند كه هشتاداترا با افغا نستان تقسیم نمايند .در سال ١٣١٢ قمرى عساکر روس برمقا مات غندي شاخدرهٔ بدخشان تجاوز كردهومعدن لعل غاران را اشغال نمود افغانستان كميسونى درتحت رياست غلام محی الدین خانومفتى عاشور محمد خان برای مذاکره وتعيين حدود پاميرات افغا نستان وروس مقرر نمودكميسونى هم از انگليسها برياست ژنرال جرارد برای حل ا ين مطلب روانه پاميرشد ودرنتیجه درسال ١٣١٣ قمرى دولت روسیه مشكي ، كونا ، واعمان علاقه های درواز،اوشان ، شيغنان را واپس بدوات افغانستان مسترد نمود .صفحة ( ٥٧ )سال اول - مجله کابلشماره ( ٦ )هنگامیکه نژاد هند و اروپا در سواحل رود ولگا و یا بقول بعضی در سواحلبحیرۀ بالتيك و یا در آسیای وسطی زیست مینمودند ، هزار سال بعدتر شعبهآرین از سایر شعب جدا و بصفحات جنوبی عزیمت نمودند و مدتی هم در اراضیواقعه بین انهار سیحون و جیحون زندگی کردند ، پس ازان شعبۀ آرین رختمهاجرت بولایات باختر و آریانه کشیده و بعد از کمی بسه قسمت منقسم شدند ،قسمتی براه پامیر جانب هند شتافتند اینها چون از نهر سند Sindhu عبورنمودند بهمین اسم معروف شدند و بسانها تلفظ ایرانی سند به هند Hinduتبدیل یافت چونکه س هندی همیشه مطابق ه ایرانی است ، مورخین مهاجرتشعبۀ هندی را در هندوستان در حدود دو هزار و پنجصد سال قبل المیلاد ذکرکرده اند . قسمت دیگر به فلات مملکت فارس ( ایران حالیه ) سرازیر گردید .و در آنجا منشعب شده اند و از انجمله است پارسه ها ( فارسی ها ) که حصصجنوبی مملکت را اشغال نموده و خود شان را پارسه Farsa نامیدند ، ومیدیاکه در قسمت شمال ولایت توطن گزیده موسوم به مدیا گردیدند . مورخینهجرت این شعبه را به فلاتهای مملکت فارس در حدود دو هزار سال قبل المیلادنشان میدهند .قسمت دیگر همان آرین های است که در باختر و آریانه رحل اقامتافگنده و ازینجا بسایر وادیهای مملکت افغانستان منتشر گردیده اند . آرینهایافغانستان بدوأ نام خودشانرا بولایت هرات گزاشته و به آریانه موسوم نمودندوبعد ها شاخه های که ازینجا در حصص مملکت تقسیم شدند غالباً اسامیمقامات و طوایف شان با يك تبدیلات طبیعی همین کلمه آریانه بعملصحيفه ( ٥٨ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ٦ )رسید چنانکه اسم غوریان در صفحات غربی ولایت حالیه هرات تحریف کلمه آریان است که پسان به اوریان وغوریان تبدیل یافت و اسم محل و اهالی غور در جهت شرقی هرات نیز تحریفات همان اوریان وغوریان بوده است شاخۀ دیگر آریانها از آریانه در حصص جنوب آن ریخته وباندک تحریفی موسوم به اسکاتئی شدند ، اسکاتئیها نام خودرا بوطن جدیدشان گذاشته و اسكاستين خواندند که پسانها به سکزی و سجستان وسیستان تبدیل یافت . بقول بیلو اسم افغان نیز مشتق از زبان آرینی بوده که اولاً اغوان ( محرف اروان ) بوده و پسان اوغان وبالاخره افغان شهرت یافت ولی ملتفت باید بود او غان اسم طائفه ئی از طوایف پشتون بوده و درین اواخر اسم ملی و عمومی گردیده است .شاخهٔ عمدهٔ آرینهای افغانستان که بولایت با کتر ( باختر ) توطن اختیار کرده وبهمان نام موسوم شدند ، قسمتی از انها بسیار حصص افغانستان شتافتند وغالب ازینها نامهائی که اختیار کردند تحریف همان اسم با کتر و با کتریا بوده است واز انجمله است طوایف با کتیا که بعدها پاکتیا و پختیا و پشتیا شده و اجانب آنها را پرستاتا و پتهانا گفتند ، ولایت اینها نیز موسوم به با کتین گردید که هیرو دوت ابوالهمورخین حدود جغرافیائی و طوایف عمدۀ آن را ذکر میکند و ما در قسمت های آینده ازان بحث خواهیم نمود . هکذا مملکتی که در نقشه های قدیم بلور و بولر نوشته شده تحریف همان اسم با کتر ( باختر ) است مستر بیلو درینمورد توضیحاتی قابل توجه مینویسد او میگوید « علاقه بلور جزو بیکتریا بوده و طوایف کافرستان ( نورستان حالیه ) و چترال ( کاشکر ) ياسين ، گلگت ، سکاردو را شامل است ، و بلور فی حد ذاتها محض از تبدلات طبیعی لفظ باختر بوده » درینجا بیلو خواسته استصفحهٔ (٥٩) سال اول - مجله کابل شماره (٦)با آوردن امثلهٔ مقوله خویش را تائید کند ازان روچند عدد اسمای پشتو (افغانی) و فارسی را که تحریف و تبدیل یافته همدیگرند باستقرار تذکر میدهد : - پلار (پشتو) پدر (فارسی) لور (پ) دختر (ف) سول (پ) سوختن (ف) مور (پ) مادر (ف) پلندر (پ) پدر اندر (ف) .اروپائیها آرین ها را بقول بارتولد در معنای (هند و اروپائی آسیائی) بدو شاخه منقسم کرده اند :-اول شعبهٔ هندی ، دوم شعبهٔ ایرانی یعنی آرینهای افغانستان و فارس (ایران حالیه) تا قسمت های شرقی شبه جزیرهٔ (اسیای صغیر) این تقسیمات از روی علائم زبانی است که يك واحدی را تشکیل میدهند . بارتولد میگوید کلمه ایران که در اول ازان بکسر همزه بود بعدها پیدا شده و مضاف الیه صیغهٔ جمع کلمهٔ آریا Airya (Airyânam) است که بمعنی مملکت آریاها میباشد ، این کلمه را برای اولین دفعه در کتاب اراتسفن قرن سوم قبل المیلاد بشکل یونانی آن یعنی Ariane مییابیم سرحد این آریانا بقرار ذیل بود در شرق هند . در شمال سلسله های هندوکوه و سلسله جبال که در غرب آن واقع است در جنوب اوقیانوس هند . سرحد غربی از دروازه خزر یعنی از معبر کوهستانی در خطی که پارت را از مدیا و کارامانیا (کرمان) را از پرسید (فارس) جدا میکند . مستر بیلو میگوید در جغرافیای قدیم فارسی ها مملکت افغانستان را آریا ورتا مینامیدند ، چنانیکه یونانی ها اورا آریا میگفتند .در کتیبه های داریوش نام ایران بسکنهٔ مملکت فارس اطلاق شده ، ولی بطوریکه پروفیسرمارکورات مستشرق شهیر المان میگوید «قطعات شمال رود آمون مثل خوارزم، سغد (سمرقند، بخارا، چاچ (تاشکند) وغیره (ایران بالا)صفحه (٦٠)سال اول ـ مجله كابلشماره (٦)نامیده میشد ، و برای همین تفريق ممالك بود كه افغانستان را (ایران شرقی)میخواندند . هكذا مارکوارت در جای دیگر میگوید و لایات ( ۱ ) توران( بلوچستان ) مکران ، سند چون جز طبیعی ایران نبوده اند لهذا هميشه بنامغیر ایران یاد میشدند و از همانجهت است که در کتیبه ها ( شاهان ایران و آن (غیر)( ایران ) نوشته شده است .در مقابل ایران کلمه توران ذكر شده و تورانيها بقول مورخين يك دستهمردمان آریائی نژاد ولی بادیه نشین بوده و با آرینهای شهر نشین متفاوت بودند،اینها را بعدها طوايف هون وتورك طرد نمود و نام شان به محلی از خیوه باقیماندهو تا قرن هفتم میلادی معروف بود ، در قرن های بعد الميلاد تعبير توران ببـاديهنشین های سوار التای انتقال یافت . این مطالب را مارکوارت ذکر میکندو مسیو بارتولد میگوید مسکن این تورانيها حوضه آرال بوده و پسـان بمملكتتورکها ( ترکستان ) اطلاق شد و گاهی تمام دنیای آسیا وسطی یعنی ازدشتهای جنوب روسیه تا چین توران شناخته شده و آنها را نه تنها در مقابل ایرانحالیه بلکه در مقابل تمام آرین ها قرار میدا ند .بهر حال آرین ها در هرات به تشکیل جمعیت و مدنیتی پرداختند ، و درین عـهدهنوز زبان اصلی آریائی در تمام ممالك افغانستان وفارس و هند حكومت مینمودرفته رفته تاثیر وضعیات جغرافی و عوامل طبیعی السنه اين ممالك ثلاثه را از هممنفرد و ممتاز نمود تا آنکه در هند سانسکرت و در افغانستان همان زبان معروفبه اوستا و پازند معمول و مروج گردید ، فارسی ها هم بعدها زبان پهلوی قدیم را( ۱ ) این توران یعنی بلوچستان غیر آن اسمی است که به توران صفحات شمالی افغا نستانو ایران کنونی اطلاق میشد اسم توران در حدود قرن دهم عیسوی به بلوچستان افغانستاننیز منطبق میگردید .صفحه ( ٦١ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ٦ )مستعمل ساختند . در حدود هفت قرن قبل الميلاد كه باكتريا در شمال آريادارای تشکیل سلطنتی بوده وزر تشت مشهور احكام اوستارا وسيله ارتقایمعنویه ملت قرار داد و لایت آريانه بالطبع تحت الشعاع باختر واقع گردیدو مذهب زرتشتی در آريانه جانشين مذهب قدیم آريائي ( قوای طبیعت پرستی )شده معابد زرتشتی در آريانه تعدد پیدا کرد و از انجمله معابدی که در جوار شهرهرات بالای قلل کوها بنا شده بود تا قرون وسطی پایدار و مورخین از آنهاذکری میکنند .بعد از سقوط باختر و استیلای دولت هخامنیشان فارس ( قرن شش تا چارقبل الميلاد ) و لايت آريانه جزء ممالك فارس گردیده و چنانیکه هیرو دو تسذکر کرده با ممالك سغديانا ، خوارزم ، پارت در رديف يك ساتراپی( نائب الحكومه کی ) قرار گرفت ، بطوریکه تاریخ باختر میفهماند ازین تسلطخارجی مدنیتی عاید بآریانه نگردید . در اواخر قرن چار قبل المسيح سکندر یونانیخاندان هخامنشی را برانداخت و خودش بالذات وارد آريانه گردیده و شهرهرات را تعمیر يا توسيع نمود . بعد از فوت اسكندر و استقرار دولت باخترولايت آريانه مثل تمام حصص افغانستان مربوط به بلخ شد يونانيان بلخ تا هیررودحکومت مینمودند و ازان جمله است یوتمی دیمس شهنشاه ( ٢٢٠ ق . م ) باخترکه مسكوكات او در موزه کابل موجود است . مدنیت باختری یونان در آريانهنفوذ نموده واسباب ترقی آن گردید ، ولی رقابت و محاربات يونانيان باختر و دولتپارت ها در فارس همیشه بضرر آريانه خاتمه مییافت مخصوصاً در جنگهایکه یو کری دی تس شهنشاه ( ١٦٥ - ١٣٥ ق . م ) باختر ( آن شهنشاهی کهتا ماورای سند بهزارها شهر حكمفرما بوده ) بادولت پارت ها بر پانمود ، آريانهصفحه (٦٢) سال اول ـ مجله کابل شماره (٦)خساره زیادی متحمل شد در صورتیکه مردم میدیا ازین جنگها استفاده بسیارکردند. هستر هسن ازین پادشاه تعریف میکند و مسکو کات او در موزه کابلموجود است در قرن دویم قبل المیلاد هنگامیکه پارتها قوی شده بودند در سلطنتمهرداد اول، علاقه های اسپپونا و توری یوی یا از ولایت آریانه مجزا و بحکومتپارتها منظم شد.بعد از سقوط دولت باختر و استقرار سلطنت کوشانشاهان افغانستان،آریانه تا قرن سیوم بعدالمیلاد جز دول کوشانی بوده و هم درین عهد مذهببودائی در نواح آریانه نفوذ نمود، از قرن سیوم تا قرن ششم بعدالمیلاد آریانه مثلدوره کوشانی ها در زیر قدرت دولت هیاطله افغانستان امرار عمر مینمود. دراوایل نصف دویم قرن ششم که ساسانیان فارس با تورکهای ماوراءالنهر ساختهو به قسمت های غربی افغانستان حمله نمودند تخارستان در تحت تسلط تورکهارفت و نوشیروان مشهور در سال ٥٦٥ میلادی برولایات باختر و آریانه مسلط شد.ازان ببعد تا ظهور اسلام این تسلط طول کشید. در قرن های شش و هفت میلادیمثایکه ولایت مرو مرکز نصرانیان نسطوری گردیده بود، در هرات نیز نفوذمذهب نصرانی منبسط شد و معابدان هادر جوار شهر هرات معمور گردیدحمدالله قزوینی وبار تولد محل این معابد را (بین شهر و معابد زرتشتی که در قلهکوه بفاصله دو فرسخ از شهر هرات واقع بوده رشك (زسك) نامیدهمیشد وپسان به امکلجه (اسکلجه موسوم گردید) تعیین مینمایند.بعد ازانکه مرور دهور و اختلاط السنه یونان وفارس زبان قدیم آریانه راارهم برد آهسته آهسته زبان نوینی در آریانه معمول گردید که پسان ها او رازبان هروی خواندند زبان هروی مثل السنه زابلی وسکزی یکی از مشتقات زبانصفحه (٦٣)سال اول ـ مجلۀ کابلشمارۀ ( ٦ )آریائی است ، این زبان تا اوایل دورۀ اسلام نیز باقی و پدیدار بود و بعد ازتسلط زبان عرب حکم زبان متروکی را در برگرفت علامه محمد قزوینی در حواشیکتاب مجمع النوا در مینویسد : ـ عبدالله انصاری الهروی کتاب طبقات الصوفیهلابي عبدالرحمن السلمی را املا نموده و بعض تراجم از خود بر آن افزوده ، یکیاز مریدان وی آن آمالی را بزبان هروی قدیم جمع کرده ، پس ازان در قرننهم هجری عبدالرحمان جامی آن آمالی را از زبان هروی بعبارت فارسی معمولدر آورده و تراجم مشایخ دیگر را بر آن افزوده و کتاب نفحات الانس معروفرا ساخته است . »زبان عرب اگرچه زبان علمی و سیاسی آریانا گردید ولی نتوانست زبانملی قرار گیرد لهذا بزودی زبان دیگری که فارسی افغانستان باشد بوجودآمده و رفته رفته زبان عمومی گردید که امروز هم بعلاوه زبان پشتو در آریانهمعمول و مروج است .مسلمین در عهد حضرت خلیفۀ ثالث رضی الله عنه بر آریانه استیلا کردو مذهب اسلام نشر شد ، ولو چندین بار مردم آریانه مثل سایر اهالی افغانستانبرضد دیانت جدید بشوریدند که از انجمله بود واقعۀ مشهورۀ فتنۀ کازر گاهدر سال ٠٢٦ ھ آخرالامر دیانت مقدس اسلام صفحات مذاهب سایره را شستهو مذهب عمومی آریانه قرار گرفت . دورۀ اسلام در آريانه يك مدنیت جدیدو مشعشعی را ایجاد نمود ، کمی نگذشت که در قرن سیوم اسلامی طاهریانهرات خراسان را تقریباً مستقل ساختند و بتعمیر ولایات آریانه پرداختند بعداز طاهریان سلسلۀ صفاری سیستان آریانه را اهمیت دادند در عهد سامانیان بلخو بخارا آریانه آنقدر بارونق بود که حتی یکبار پاد شاه مشهور سامانی امیرصفحه (٦٤)سال اول - مجله کابلشماره (٦)نصر بن احمد چهار ال پایه تخت اصلی خودش را گذاشته و در شهر هرات توطن اختیار کرد تا عاقبت بخارائیان در باری شعر و موزیک را بهم آمیخته و در اثر تهیجات خمار اورصنعت کار مشهور رودکی شاه را مانند ماهی بآسمان بخارا کشیدند. به اهمیت و مدنیت آریانه در دوره سلاطین غزنوی بسی بیفزود و سمت پایه تختی دویم افغانستان را کسب نمود ، مرکز اداره ولایات مرو و خراسان و عراق نیز آریانه گردید. این اهمیت در دوره سلاجقه نیز باقی و پایدار بود ، اما در دوره سلاطین غور چنانیکه قبلا اشاره کردیم آریانه از معمورترین ولایات افغانستان بشمار رفت و این معموریت تا دوره کوتاه استیلای خوارزم شاه طول کشید. ورود چنگیزیان ولایت آریانه را واژگون نمود و بعدها سلطه مغولهای فارس در آن پهن شد تا اینکه خانواده سوری کرت از نوبه آبادی آن همت گماشتند و یکبار دیگر آریانه را در زمره ممالك آباد افغانستان قرار دادند. ظهور تیمور اگرچه اسباب خرابی شهرهای مشهور آریانه را فراهم نمود ولی احفاد او توانستند نسبت باین ولایت خدمتی بسزا ایفا نمایند.استیلای مکرره از بك ها و تسلط صفویهـا و محاربات باهمی آنها ولایت آریانه را رو بسقوط و انحطاط کشانید. هکذا تجاوزات صفويها ومدافعات ابدالیان افغانستان و چپاول نادر شاه ترکان و محاربات تعرض کارانه قجرهـا ودفاع سدوزائیها این انحطاط و سقوط آریانه را به آخرین درجه رسانید. معهذا همیشه آریانه و هرات از معظه ترین ولایات وبلاد وطن افغانستان بشمار رفته است.اما اختلاط اقوام خارجی از قبیل عرب ومغول کمتر در آریانه بعمل رسیده بحدیکه از نژادهای مذکور اثری نمانده و آنچه بوده در اهالى وطنی تحلیل و تمثلصفحة ( 65 ) سال اول - مجلۀ کابل شمارۀ ( 6 )کرده است ، طوایف پشتانه از عهد قدیم از جبال غور درین وادیها سرا زیرشده و باهم مخلوط شده اند چنا نیکه ایماقات فیروز کوهی ، تا یمنی ، جمشیدی ،تيموری نمونۀ این اختلاطها بوده و از آثار طوایف کاکر وغور بشمار میروند .و این اختلاطها در عهد سلاطین غور وغزنی وابدالیان وبارکزائیان بوفرت انجامگرفته و از انجمله اند طوایف مشهورۀ نورزائی ، اچکزائی ، پوپل زائی ،بارکزائی . اسحق زائی ، علی زائی و سایر طوایف کوچی .با کل حال آریانه در دورۀ اسلام یکی از مرا کز علم وفضل ومدنیت دنیایآسیا بشمار رفته وعلما و حکمای او در صف اول مشاهیر علمی وطن افغانستانقرار دارند وازا نجمله اند .علما وحكما : ـ مولانا عبد الرحمن جامی . مولانا كمال الدين حسين واعظ .مولانا شمس الملة والدين . مولانا میرحسین معمائی . حسین بن عالم مشهوربسید حسین علوى . علامۀ تفتازانی . حسین بن مبارك . ابولیث فوشنجی .شمس الدین محمد اسفزاری وغيره . روحانيون وصوفيون : ـ خواجه عبد اللهانصاری . ابو قاسم منصوری بن احمد اسفزاری . مو لا نا شمس الدين محمدكهسانی . ابوالفتح عبدالملك بن عبدالله الكروخی . شیخ ابوالحسن فو شنجیو امثال ها .مورخين : ـ ميرخواندشاه مشهور . سيف الدين هروی (صاحب تاريخ هرات)معین الدین اسفزاری ( صاحب روضات الجنات ) ابو الفضل هروی ( صاحبتاریخ معجم الشيوخ . ابو محمد هروی (صاحب تاريخ مفاخر خراسان ) معين الدينهروی( صاحب تاريخ مبارکشاهی ) . سيف الدين هروی (صاحب تاريخ ملوك كرت)حافظ ابروی هروی ثم طالقانی (صاحب زبدة التواريخ) ابوروح عيسوی هروی( صاحب تاریخ هرات ) .صفحه ( ٦٦ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ٦ )صنعت کاران : بهزاد هروی نقاش معروف . حاجی محمد هروی ( نقاش ) خواجهميرك هروی ( نقاش ) بنائی هراتی شاعر و موزیکچی معروف . عبد القادر هرویشاعر و موزیکچی . امير خلیل قلندر هروی خطاط مشهور . میر عبد الرحمانخطاط . دوست محمد هروی خطاط . میر علی هروی خطاط . محمد فايض خطاط . محب علیهروی خطاط . میرزا شفیعای هراتی خطاط . مجوز هراتی شاعر و خطاط وصاحبتالیفات در فن خطاطی .شعرا : حکیم ازرقی شاعر معروف . عسجدی ( شاعر ) سعید هروی .امامی هروی . حسینی هروی . ابوشعیب هروی . مجد الدین اسفزاری صاحبخارستان ابونصر هروی . مظفر هروی . سلطان شمس الدین کرت . حضوریهروی . ازهری هروی . ابو المفاتح هروی . عبد الرافع هروی . عبد الله هاتفىهروی . مهری هروی شاعره . شاعره آ غابیکه هروی . شاعره بیدلی هرویهوامثالها .یکی از مناظر فلاحتی اندراب[BLANK PAGE]تصحیح و غلطنامهاز قارئین محترم متمنی است که قبل از قرائت اوراق مجله اغلاط ذیل را تصحیحنمایند تا در ضمن مطالعه به جملات مبهم و کلمات نامفهومی بر نخورند .صفحه سطر غلط صحیح١٦ ٥ البردورد البردورر١٧ ١٥ سر آمدان هنرور سر آمدان هنر١٨ ١٤ قلم ماند قلم مانی١٨ ١٧ به یمن به تربیت بیمن تربیت١٩ ٣ اقتضا اقتفا١٩ ٦ عبارات رنگی عبارات رنگین١٩ ١١ سر آمدان بقول سر آمدان٢٠ ١٣ وبصفحات وتفحصات٢١ ٥ صفت صنعت٢١ ١١ قلمی قلبیپاورقی صفحه ٢١ ١ اکمال تحقیق اکمال تحصیل" ٢١ معن های در موزه هاییاد آوری و پیشنهادانجمن ادبی حفظ و تدوین لغات و اصطلاحات مخصوصه زبانافغانی و فارسی کوهستانی وطن را در نظر دارد !هموطنانیکه بمقصد خدمت بزبان و ادبیات ملی انجمن ادبی رادرین راه كمك نموده وقتاً فوقتاً يكمقدار لغات و اصطلاحاتوطنی را اعم از افغانی یا فارسی که مطابق بقوا عد اصلیه زبانمتعارفی ملی بوده و بین نویسندگان فعلی معمول و متعارف نباشدترتیب داده و باین انجمن اهدا بفرمایند متشكراً برسم یادگاربر علاوه اظهار قدر شناسی یک دوره مجله کابل را یگان بآنهاتقدیم خواهد شد.کابلشماره هفتممجله ایست ما هوار ، علمی ، ادبی ، اجتماعی ، تاریخیادرسمحل اداره : — جاده ارگ ، انجمن ادبیدر تحت نظر انجمن ادبی طبع و نشر میشود .مخابرات با انجمن است .عنوان تلگرافی : — کابل ، انجمناشتراك سالانهکابل ۱۲ افغانیولایات داخليه ١٤ »« خارجيه نیم پوند انگلیسیطلبۀ معارف وطن که حائز نمره های ۱ ، ۲ ، ۳باشند و کسانیکه كمك قلمی مینمایند ] رایگانسائر طلبۀ معارف وطن نصف قیمت٢٦ رجب المرجب هـ ق = ١٥ قوس ١٣١٠ هـ ش = ٧ دسمبر ۱۹۳۱ میلادیفهرست مندرجاتنمره۱ :۲ :۳ :٤ :ه :٦ :۷ :۸ :۹ :۱۰ :مضمونتغیرات جسمیه یا افعال حسیهاخلاقذكاوت وغباوت اطفالمبارزه در حیاتیادی از فضلای غزنیبهزاد ونگارستان هراتحیات توماس ادیسونمشاهیر تاریخی رجال وطنافغانستان ونگاهی بتاریخ آنتصویرنویسندهشهزاده احمد علیخان درانیغلام جیلانی خان اعظمیمترجم محمد بشیر خان منشی زادهجناب مستغنیشهزاده احمد علیخان درانیآقای گویاآقای لطیفیآقای اعظمیآقای میر غلام محمد خانصفحه۱ الی ٦٦ « ۱۲۱۳ « ١٦۱۷ « ۲۳۲۳ « ۳۳۳۳ « ۳۹٤٠ « ٤٧٤٧ « ٤٨٤٩ « ٦١صفحه (۱)سال اول - مجله کابلشماره (۷)مجله کابلبقلم شهزاده احمد علیخان درانی معاون انجمنتغیرات جسمیهیاافعال حسیهجذبه مرکب از افعال حسی و احساسات نیز نتیجه تغیرات جسمی است مثلاً در حالت خوف اگر شخصی از دیدن شیری بهراس اندر شود در حالیکه میگریزد ضربان قلب او سریع تر و شماره تنفس تکثیر شده رنگ بشره اش دگرگون میگردد. این تغیرات جسمانی بالطبع احساسات مخصوصی تولید مینمایند که مجموع آن را « جذبه » خوانند.از آنجا که حالات مختلفه خوف، خنده، اندوه و امثالها در جسم موجد تغیرات متعدده ئی میگردد لهذا تعداد مرکبات و مجموعات آنها بوفرت می انجامد و بناء علیه تغیرات جسمیه با جذبه ها مختلف میشود. گفتیم که جذبه مرکبه از احساسات مولود تطورات جسمانیه است، و تا اندازه هم تولید تغیرات جسمانی داخل اختیارات انسانی است از قبیل دویدن، لرزیدن، تسریع تنفس و غیره. ولی ملتفت باید بود تولید تغیرات در فعل و انفعال غده ها و تسریع حرکت قلبیه و تغیر لون و امثالها از حیطه تصرف اراده ما خارج است. لهذا تولید يك جذبه بمعنی حقیقی او کار انسان نیست. فی المثل اگر کسی خواستهصفحه (۲) سال اول - مجله کابل شماره (۷)باشد جهه تولید جذبه خوف ، تغیرات عضوی در خود ایجاد کند ، بیشتر بآن تغیرات مصنوعی شبیه است که از چکاندن آب پیاز در چشم و یا کشیدن مرچ در بینی ، بعمل میرسد . هکذا تهیه جذبه خوف ارادته حکم همین تغیرات مصنوعی عضوی را دارد .عالم مشهور مستر جیمس انگلیزی نیز درینمورد میگوید : - بدیهیست که اشیا بوسایل اسباب و آلات خلقی وطبیعی فی الواقع دوچار این همه تغیرات جسمی میشوند ، ولی این تغیرات خیلی بطور متعدد وقوع یافته و تاثیر آن در جسم انسان از لحاظ ضعف وقوت احساس ومدارك او مختلف است !جسم انسان را در برابر تاثیرات جذبات وی بپرده های یك « آر کن » یا تارهای یك طنبور تشبیه کرده میتوانیم یعنی بطوریکه از صدمات پرده های مختلف آر گن و تار متأثر شده وهر كدام بقدر ضخامت خود انعکاس صورت مینماید جسم انسان هم در مقابل جذبات او دارای این تاثیر است .چونکه فعالیت های عضوی میتوانند بطریقه های مختلف بايكديگر مجتمع شوند لہذا خفیف ترین جذبه نیز ممکن است موجب انعکاس تأثيرات جسمانی انسان واقع شود یعنی بطور عمومی مثل کیفیات ذهنی بی مثل و استثنا میبا شد از انجا که در تأثیر جذبات اکثر حصص جسم تغیر پذیر است البته برای ما ممکن است كه بطور اختیاری كدام جذبه را محرك شده و یکی از اعضای خودرا که بحیطه اقتدار ما هستند ارادتاً بوسيله آن متغیر بسازیم ولی جلد وغدها ، دل و دیگر احشا و غیره وجود خود را ارادتاً متغير ساختن بواسطه تحريك جذبات ارادی ممکن نمیشود زیرا اینان در تحت تصرف اراده ما مقید شده نمیتوانند .صفحه (۳)سال اول - مجله کابلشماره (۷)ممکن است درینجا يك اعتراض واقع شود : یعنی در صورتیکه ما قبولنمائیم اسباب و وسایل مختلفی بر جسم انسان تغیرات واقع میکند و تعدادتاثیرات آنهم زیاد بوده و بحالات متفاوتی بیش یا کم جسم را متأثر میسازدباز چگونه انسان بطور ارادی مقتدر بتغیرات عمومی در جسم خود نخواهد شد؟ما در جواب عرض میکنیم که هر کس از تدقیق و مطالعات در باطن خودفهمیده میتواند که در موقع تغیرات جسمانی در تاثر کدام جذبه که انسانمتأثر و مغلوب آن میشود ، آیا این احساس وتأثرات وی در يك موقع خاصو لمحات مخصوص ومعینی است یا خیر ؟البته معرفت باین کیفیت خارج اقتدار است ! چه رقماً که ما بخواهیم در موقعتأثرات وجذبات اول آنرا معطل کرده و معاینه وتدقیق نمائیم که چه واز کجاو برای چیست ؟ طبعاً آن جذبه فتا شده تاثیرات آن خود بخود در جسم مختنقمیشود وازین رواست که انسان جذبات باطنی خود را مطالعه کرده نمیتواند.جیمس نیز جواب اعتراض فوق را چنین خاطر نشان میدارد :هر کدام ازین تغیرات جسمانی که نابود شد هنگام وقوع بطور واضح یا غیرواضح محسوس میشود مخصوصاً اشخاصی که درینمورد توجه می داشته باشند کهبدواً بدانند این تأثرات مختلفه بایشان چطور هجوم می آورد ، البته آنها خوبتر حسکرده میتوانند زیرا هر يك حصه های جسم ما ، ذی حس و چیزهای خفیف و شدید ،خوش آیند ، وبد را بدرستی احساس میتوانند بکنند .مثلاً وقتیکه ما بكدام مشکل خفیف دلگیر میشویم آنوقت نقطهٔ اجتماعهمه مشاعر جسمانی ما اکثراً بانقباض غیر محسوس چشم و ابرو میباشد : همچنانهنگام پیش آمد يك خوف ،وقتی و هراسان شدن عارضی نقطهٔ اجتماع اینصفحه (٤)سال اول ـ مجله کابلشماره (٧)تاثرات جسمی حلقوم قرار میگیرد یعنی در اول وقت از انضمام حرکات بلع نما و خشونت حلق ظاهر شده و متوالیاً میخواهد باللعاب دهن آنرا مرطوب سازد يا يك سرفه خفيف نمايد . و هم ازین قبیل دیگر مثالهای زیادی موجود میباشد مثلاً اگر شخصی را یکچیز مضحکه خیز خنده آور نشانداده یا الفاظی بگوئیم که دروی القای خنده نماید و آنگاه ازوی سوال کنیم که معنی و کیفیت این خنده چه بود ؟ یابوی امر کنیم که میلان خنده را معطل کند البته مقتدر باظهار کیف یا تعطیل میلان آن نخواهد گردید چه طبعی است که چیزهای مضحك و الفاظ خنده آور که دیده یا شنیده شوند طبعاً انسان می خندد . یا اگر جذبه قهر در وجود تاثيرات القا مینماید طبعاً در چهره سرخی و در لبها و پره های دماغ پرش پیدا میشود و انسان دندانهای خودش را بهم میفشرد در بحالت غیر هجوم قهر دیگر تغیری انسان بحركات اعضای مذکوره پیدا کرده نمیتواند همچنین در حالت خوف اگر سرعت تنفس و لرزش لبها و پرش قلب واقع نشود البته خوف نام هم چیزی در وجود انسان استیلا نمیتواند بکند . ازینجا میتوان فهمید که جهه تشکیل و تکوین جذبات حضور و وجود این آثار و علایم لابدی و بغیر آنها که بمنزله (آئینه مظهر تجلیات جذبه) اند نمیشود تاثیراتیرا در جسم پیدا نمود .هرگاه این احساسات در وجود انسان حامل تاثيرات جذبه نشوند جذبات هم در وجود بی تاثیر بوده و بنزد علمای علم النفس باطل وغير واقع بحساب میرود چه جذبه غير مجسم از يك وقوف بحس و بى ادراك زیاده تر چیزی نیست .هرگاه بدقت ملتفت شویم معلوم خواهد شد که هر نوع کیفیات جذبی و تاثرات آن مرکب ازان تغيرات جسمی میباشند که ما ایشانرا مظاهرات آنان میگوئیم بالعکس در جسم بی حس هيچ يك جذبه طاری نمیشود و برای توضیحصحفه ( ٥ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ٧ )این مطلب دلایل آتی را در معرض مطالعه قرار میدهیم :جیمس میگوید :اگر کدام جذبهٔ شدیدی را ما بتصور خود آورده و سپس برای معرفت وشناسائی آن مشاعر جسمی و جمله علایم احساسات خود را بخواهیم سعی کردهتجزیه و تحلیل کنیم معلوم خواهد شد که نه از جذبه و نه از فهم کیفیتش چیزیدستگیری نخواهد کرد و در چنین موالید ذهنیه که از روی فکر و اراده چیزیدستگیری انسان نمیکند البته آن را نمیتوان مرکب دانست بلکه ما آنرا يكادراك سرد و جامد عقلیه می نامیم .کارل جارج لینگ ( ۱ ) نیز درین مسئله تقریباً همین نظریه را اثباتنموده در اینجا باجیمس همنوائی میکند . وی مدعی است که « جذبهٔ خوف بمعنیادراك تغیرات جسمانی است اگر این ادراك از میان برخیزد وجود خوفهم باقی نمی ماند » .پس اگر اعتراضی در بخورد واقع شود که یعنی در خوف هم مثل هر جذبهيك تغير و احساس يك حالت مخصوص میباشد که بجسم تعلق نمیگیرد . جواباین اعتراض را از قول کارل جارج میگوئیم .( کارل جارج لینگ ) میگوید که « در نزد ما هيچيك وسيله موجود نيستکه بین احساس نوعیت ذهنی و جسمی امتیازی بگذاریم بلکه حقیقت اینستکه هیچکس در احساس جسمانی و ذهنی تمیز کرده نمیتواند . و هیچکس قابلآن نیست که در حیات جسمانی و نفسی فرقی بکند زیرا ما انتساب کدام احساسرا تنها بطور نظری میکنیم نه بر بنای کدام ادراك فوری و قریبی » .( ۱ ) ماهی عضویات مملکت دنمارک که بدارالفنون کوپن هگن مشغول بود .صفحه ( ٦ )سال اول ـ مجله کابلشماره ( ٧ )در جای دیگر میگوید : « اگر علامات جسمانی یک آدم خوف زده (مخوف) را معلوم واستنباط نمائید یعنی اگر در نبض ، نگاه ، رنگ وچهره ، حرکات تکلم ، وخیالات او کدام تغیری پیدا نشود پس از خوف در وجود او چیزی باقی نخواهد بود » .در توضیح این مقصد باید این مثالها را مقابل نظر داشته باشیم که یعنی یک شخص غمزدہ را می بینیم که دارای سردی جلد بدن وکم خونی وپریده گی رنگ جلد ، نرمی وخسته گی عضلات بوده واین علایم میتوانند مظاهر غم والم برای وی واقع شوند زیرا اجتماع توجه وی در باطن شخص تاثیرا تیرا القا نموده که این مظاهر عکس العمل آن در ظاهر بوجود آمده است .لہذا اگر از « جذبه » علامات تغیرات جسمانی ظاهر نشود باز هيچيك مواليد ذهنی باقی نمی ماند که بوسیلۀ آن جذبه را مرگ بگوئیم .بقلم غلام جیلانی خان اعظمیاخلاقبنای تمام مذاهب وادیان باساس اخلاقی استوار بوده وهر پیشوائی به پیروان خویش این هدیۀ بزرگ را بارمغان آورده است .دین مقدس اسلام که وسیع ترین وکامل ترین ادیان بوده ونمیشود بهتر ازان دین و آئینی بشریت نسبت بحوائج حیاتی خویش جستجو نمایند موضوع علم بزرگ اخلاق را با خوب ترین و نافع ترین اسلوبی دارا و بما مسلمین توضیح وسفارش می نماید .صفحه (۷) سال اول - مجله کابل شماره (۷)اخلاقیات در جنب دیگر تکالیف دینیه ما بيك قسمت بزرگی قرار گرفتهکه ما مسلمین نسبت بسائر قوام جهان میتوانیم آنرا از پهلوی دیانت حقهبیشتر استفاده کنیم !فضایل و امنیت زندگانی و پیشرفتهای اسلاف مسلمان ما در اعصار گذشتهنظر بعدم ترتیب یافتن قوانین موضوعه اجتماع یا ترقی و اصلاحات علوم معاشرتیبآ ندرجات عالیه و پیمانه های وسیعه که عروج یافته و تاریخ ازان متذکر استفقط در سایه اخلاق بوده است و بس .زیرا از جمله صفات اخلاق که میگویند اخلاق بانسان فضیلت نفس ، سعیو عمل ، اتفاق و محبت می آموزد شک نیست که این فضایل چه در گذشته چهدر حوائج حیاتی امروزه بزرگترین عوامل ترقی و پیشرفت اجتماعات بشری بودهاست و بعكس آن طبعاً اقوام بطرف ذلت و پستی سیر قهقرائی می نمایند .از بزرگترین علل ضعف و پس مانده گی کنونی اسلام سوای ضعف اموراخلاقی آنها چیز برا علت غائی نمیتوان شمرد .یکی از سیاحین عاقل آمریکائی میگوید برای اینکه قبل از اجرای سیاحتدر بلاد عالم و فهمیدن مقدار فضل و ترقیات آنها کافی است که اگر یکی یا چندیاز اهالی آن مملکت را ملاقات کرده و اندازه اخلاق و تهذیب آنها بدانید !اخلاق در اصلاح امور عقلانی و مدنی و تربیه اجتماعات بشری ، آن اندازه علاقهمهمی دارد که فقط به تحصیل و استقرار آن بقا و ترقیات ملل و اقوام جهان رامیتوان تیقن نموده و بالعکس با شهادت تاریخ و مشاهدات وقت حاضره نمیتوانبموجوديت وحيات استقلالى يك ملتى مطمئن شد .و الحاصل از مهمترین فضائلی که نوع انسان را نسبت بسائر مخلوق بکلی عالیصفحه ( ۸ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ۷ )وتمایز میگرداند مسئله اخلاق وامتیاز داشتن وی بصفات اخلاقیه اوست .گرچه اساس امتیازات انسانی نسبت بدیگر حیوان که علما آنرا تعین نمودهاند عبارت از فضایل سه گانه عقل وحسیات واقتدار وی است ولی معلوم استاگر این فضایل عالیه انسانی متحلی باخلاق نبوده و درحدود مقررات اموراخلاقی معمول نباشد البته نمیشود انسان ازین فضایل خویش حسن استفادهکند درصورت سوء استعمال آنها فرقی بین حیوانات ضاره وانسان نخواهد بود .در پیشگاه مشاهدات ومحسوسات بشرعادتاً مرسوم ومعمول است کهبآندرجه به نظر های خفت و ذلت كه بيك دزد رهزن يك شخص جانىويك ظالم متجاسر مى بينند باين نفرت وبغض در سیمای بعضی حیوانات نمی بینند !نوع شریف انسان که فطرتاً از جنبه های مختلف حیوانی و معنوی سرشتهوتکوین یافته است البته این دوقوا در وجود وی استیلا داشته و هر کداممتقاضی پیشرفت نفوذ خود است ولی از انجا که مقتضیات جنبه حیوانی وی متعلقبادامه حیات و طبعا در مبادی حال انسان در تحت تاثیر وی رفتار می نماید هر گاهمرعات خواهش وفرمایشات این جنبه بحد اعتدال نشده و از اندوجه تجاوز نمایدلابد ضعف در قوه ملکی یا جنبه معنوی انسان طاری شده و بکلی حفظ موازنهرا خراب کرده وفضایل انسانی را می بازد .چون اینحادثه بزرگ در حیات بشر ملحوظ بود خداوند متعال رهنمایانیبنوع انسان کماشت تا آنها یکعده خصایل خوب و عادات و ملکات فاضله رابانسان آموختانده و مارا بوسیله مشق و اعتیاد آنها از خطره فنای فضایل وشرافت انسانی نجات بخشایند .امروز مجموع آنعادات خوب وملكات فاضله بنام علم اخلاق تدوین شدهصفحه ( ۹ )سال اول - مجله کابلشماره ( ۷ )و بوسیله مکاتب ومدارس و علما و پیشوایان اجتماعی مورد استفاده ما و اولاد ما قرار میگیرد : که در صورت فهمیدن آن ما افعال واقوال خوب و ناخوب خودرا فرق کرده میتوانیم .علم اخلاق بتعبیر اخلاقیون حاوی مسائلیست که ما بذریعه آن وظایف وتکالیف خود را نسبت بخویش و غیر فهمیده ومراعات نمائیم ! چه از نقطه ایجاب عقل و اخلاق تا ما پی بوظائف و تکالیف خود نبریم البته ظلم بنفس خویش وحق دیگران کرده خواهیم بود .ازین رواست که تحصیل علم اخلاق را دیانت و همه پیشوایان اجتماعی وروحانی بانسان حتمی دانسته و سفارش می نمایند .گرچه شریعت مقدسه و قوانین اجتماع برای حفظ و احترام حقوق انسان حدودی را معین کرده که درصورت تجاوز وانحراف بمر تکب جزا خواهد داد ولی فضایل بزرگ انسانی و علایق محبت کارانه و تعاون اجتماع و حیات توام انسانی اجازه نمیدهد که هردم وهرزمن حقوق واحترام اشخاص معروض تجاوز و اقـع شـده و بوسیله مقامات حاکمه تلافی و استرداد کرده شود بلکه بایستی ا نسانیت از نقطه تهذیب اخلاق و اصلاح فکر ونفس ابدا مبادرت باوضاع و اعمال سوئی نکنند تا حقوق و احترام اشخاص در معرض تلف واقع نشود نظیر این آمال بزرگ اخلاقیون را امروز در ممالک متمدنه میتوان مشاهده نمود چه هر مملکتی که از روی علم وتمدن و اصلاح اخلاق زیاده تر پیش رفته است منازعات ودعاوی در محا کم عدلیه و دوائر پولیس شان کمتر اتفاق می افتد !در ممالکی که هنوز اهالی آن متجلی باخلاق نشده وجریان مسایل خلاف اخلاقی در انجا حکمفرما باشد حکومات طبعاً قوانين ومجازات را در انملك شديد میگذارندصفحه ( ۱۰ ) سال اول ـ مجلۀ کابل شمارۀ ( ۷ )ولی در جائیکه مردم متصف بفضایل و صفات اخلاقی شده باشند بعکس آنستمنبع فسادات اخلاق اساساً دريك قوم وملتى دوچيز است :اول : جهل که مردم بوظایف و تکالیف خود ندانسته از مقتضیات اخلاقبیخبر می مانند .دوم : افساد متنفذین و مقتدرین است که روح اخلاق طبیعی را هم دروجود اشخاص کشته و آنها را بمقاصد خویش استعمال و در طرق سوء اخلاقسوق می نمایند .استفاده از فضایل اخلاق و متنبه شدن ازینکه انسان دوچار مراتب سوءاخلاق نشود بازهم بوسیلۀ همان قوای فاضله ایست که خداوند متعال ممتازاًنسبت بدیگر مخلوق در وجود انسان مودوع فرموده است : یعنی عقل طبیعی کهبواسطه علم صیقل شده باشد و انسان بوسیلۀ آن بین خیر و شر ، زشت و زیبافرق میگذارد .دیگر حسیات است که بذریعۀ آن انسان تأثیرات خارجی را در وجود خودانتقال داده و ارادات خودش را بوسیلۀ آن تحريك مي نمايد .ثالثاً اقتدار که بتوسط آن از اعمال خود اخذ نتیجه میدارد .در صورتیکه این سه قوۀ ممتازۀ انسانی باساس تربیه و پیروی بمطالب اخلاقدر وجود انسان تقویه شده وشروع بکار وايفای وظایف وعملیات خود می نمایدطبعاً انسان مصدر خوشبختی شده شخص وی و هم جامعه از وجودش مستفیدمیگردد و بچنین شخصی اطلاق انسان و متصف بودن بفضایل انسانی جایزوسزاوار است .طوریکه عرض شد که انسان در حیات خویش تکالیف ووظایفی را نسبتصفحه (١١)سال اول ـ مجله کابلشماره (٧)بشخص خودش وهم بجامعه دارا بوده و مدیون بتادیه آن میباشد عبارت از مطالبی است که باین تفریق توضیح می یابد .قسم اول : تکالیف و وظایف شخصیه که این هم اساساً بدو قسمت تقسیم می شود :اول : رعایت حقوق واحترام باریتعالی جلت مجده که خالق و آفریده گار ما است و بایستی وظایف بنده گی و لوازم اطاعت و انقیاد تماماً بحضور حضرت باری او بجا آورده شود .٢ تکالیف ووظایفی که عاید بشخص و نفس است غرض از تهذیب نفس و اخلاق وتربیه روح و جلب واعتياد بعادات وملكات فاضله بوده ضمناً رعایت حسن اداره قوای بدنی وسلامتی مزاج است بمقصد انجام و ایفای وظایف و تکالیف خویش درحیات ؛ سپس فراهم نمودن وسایل و موجبات يك زندگانی آبرومندانه ایست از طریق مشروع وبوسيله سعی وعمل .قسمت دوم : تکالیف و وظایفی ایست که انسان درمقابل عموم بتاديه و ایفای آن مجبور می باشد :١ : مقابل خانواده ئل پدر ، مادر ، برادر ، خواهر ، عیال و اولاد و غیره اقارب ؛ چه در موقع عسرت وبدبختی با دیگر مواقع بقدریکه تو نسبت بسایرین طالب رحمت ومحبت وتعاون آنهائی و آنها ترا مقدم بدیگران خدمت و كمك كرده اند لابد از توهم نسبت بسایرین طالب رحمت ومحبت و تعاون تو بوده و مدیون آنهائی و نبایست این حق واجب التادیه را فراموش نمائی .این قسمت مراعات وتکالیف که نسبت بخانواده مرعی می شود آنرا موسوم باخلاق فامیلی و یا خانواده گی کرده اند که این مرتبه اول تجارب و زمینهٔصفحه ( ۱۲ ) سال اول ـ مجلۀ کابل شماره ( ۷ )عملیات اخلاقیست برای يك انسان که در صورت حسن اجرای این وظیفه وبر آمدن از عهده اش ممکن است انسان در ملل و اجتماعات بشری از عهدۀ تکالیفو وظائف عمومیه اخلاقیه بدرستی بر آمده خواهد توانست .۲ : وظایف و تکالیف اخلاقی نسبت بملت و وطن که خود مراعات حقوقو احترام وطن و جامعه ملی و داشتن محبت و صداقت بآنها عیناً بمثابه آن تکالیفی استکه انسان بخانه و فامیل خود میداشته باشد .۳ : تکالیف و وظایف اخلاقی داشتن نسبت بقوانين ونظامات اجتماعی مملکتخود چه در صورتیکه عموم افراد يك جامعه مواد آنرا اراده و قابل اجراشمرده اند عدم احترام ومراعات نکردن بآن عیناً بیحرمتی و بدرفتاری باملتو جامعه است .٤ : تكاليف و وظایف داشتن در مقابل عموم بنی نوع خویش :وقتا که ما احتیاج حیاتی خویش را در اثر اجتماع و كمك و همراهی آنهادانسته و احساس کردیم آنگاه فضایل و مميزات انسانی بحكم اخلاق متقاضی استکه چگونه می خواهیم در جامعه بخوش بختی و راحت زندگی کنیم ؟ و چه احترامو سعادت و راحت و امنیت را برای خویش آرزو داریم ؟ باید برای دیگرانهم خواهان و آرزو مند آن بوده باشیم .وهم چه چیزی سعادت وراحت ما را ممکن است اخلال وبما اذیت نمایدالبته ماهم آنرا بدیگران نپسندیده و بایستی دست و زبان را از اذیت کو تاه سازیم.تا اینجا از مراتب کلیه و صفات عمومیه اخلاق مختصراً چیزی نوشتیم و امیداست در آتیه موفق شویم ، موادیکه از اجزای این علم بشمار بوده و هر کدام آنمستقیماً میتواند مورد استفاده هموطنان عزیز قرار گیرد البته راجع بآنها عليحدهعلیحده معروضات خواهیم نمود . ( غلام جیلانی اعظمی )صحفه ( ۱۳ )سال اول - مجله کابلشماره ( ۷ )ترجمه از مجله کل شی قاهرهمترجم محمد بشیر خان منشی زاده( به ذکاوت و غباوت اطفال )( نباید اعتماد نمود )غالب اطفال قبل از وقت معین رشد نموده و آثار ذکا از ناصیه آنها پدیدار میگردد در صورتیکه این رشد و ذکا ابداً با کمی سن شان موافقت نمی نماید.هکذا بسی از طفل ها دیر تر نشو و نما کرده و قوای عقلیه شان بابطائت تمامی بمنصه ظهور میبرآید. مادران اطفال اول الذکر عادتاً از سرعت نمو و ذکای او لاد های خود تعجب نموده و ضمناً افتخار مینمایند، مادر های اطفال مؤخرالذکر نیز طبعاً ازین فتور نشو و نما و غباوت اولاد های خویش متالم شده اظهار ناشکیبائی میکنند چنانچه دیده شده که برخی از اولیای اطفال از مشاهده طلوع و نبوغ ذهن و ذکای اطفال خود مباهات و افتخار مینمایند و بعضی بالعکس از ماجرای کار و کردار آنها بستوه آمده از نشو و نمای ایشان در روز های زندگانی تماماً مایوس و ناکامند حال آنکه خاتمه کار نه مربوط به افتخار اولیها و نه بستوه و شیون ثانویها است.بنا بران ما مطالب و نکاتی را یاد آور میشویم که ایضاح و تائید مدعایمارا نماید. « لی هانت » رسام مشهور در اثنای شاگردی خود تنها به ضرب بسیط قادر نبوده و نه از ضرب زبانی چیزی را بخاطر سپرده بود و همچنین «گولد اولیفر» که یکی از نویسندگان مشهور و مقتدر انگلیس است بسیار کند ذهن و بطی الانتقال بوده حتی استاد او در موقع دروس خویش میگفت «غبی ترین شاگرد های من گولد اولیفر است» و شاعر شهیر انگلیس « بایرن » در اوایلصفحه (١٤)سال اول ـ مجلۀ کابلشماره (٧)حال نسبت به همقطاران خویش نازل ترین رتبۀ داشته است .موسیو دارون فیلسوف شهیر را پدرش بالفاظ ذیل توبیخ و سرزنش میکرد :در دنیا هیچ چیز برای تو اهمیت ندارد بجز ازینکه تربیۀ سگ ها و شکاربوزینگان نمائی دیگر کاری از تو ساخته نیست بغیر اینکه عار شخص خویشو ننگ دودمان خودباشی ، مادران «ديوك ولنگتن » وقاهر ناپلیون . فرزندانخویش را بالفاظ ای فرزند غبی خطاب مینمودند . « وانشتان» عالم بزر گ و ریاضی دانمشهور در دورۀ صباوت در حساب ابتدائی ناکام ماند حال آنکه در فن ریاضیمایهٔ شگفت و استعجاب عالم گردیده در مسئلۀ نسبت و تناسب مقام حيرتآوری را دارست اگرچه بعضی از نوابغ در ایام خوردی روز گارصباوت هم امتحان این مسئله را داده اند وما نميتوانيم اران منکر شده ودیدهرا نا دیده انگاریم ولی این حکمیت خود را علی الاکثر اطلاق کرده نمیتوانیمزیرا این چیزها از نادرات است . مثلاً «گوته» شاعر آلمانی قبل از سنده سالگی زبان های فرانسوی ، المانی یونانی ، لاتینی را تماماً آموختهدر عین حال زبان ایطالوی ولاتنه بطور استماع بر گنجینۀ اطلاعات خودمیافزود هکذا داکتر « ینگ تومس» که در سنۀ ۱۷۷۳ میلادی تولد شدهاست هنوز دومرحله از سنین عمر را که دو سال باشد طی نا کرده زبان بومیخودرا آموخت و بسن چهارسالگی انجیل را مکرراً قرائت نمود. و اینکهمادران قبل از سن معتاد معین اولادهای خود بعضی اطواو و خصایل شگفتآور در ایشان دیده آنها را نابغه میگویند حال آنکه عاری از حقیقت استزیرا که درین حال نه نبوغ مفهوم صحی دارد و نه آنها را نابغه گفته می توانیم .ولی علمای جمعیت النبوا بعد از تحقیات عمیقانه خودها چنین قرار داده اند ،صفحه ( ١٥ ) سال اول ـ مجلۀ کابل شماره ( ٧ )سن که انسان دران نبوغ نموده و مصدر تکامل می شود مرحلۀ سالچهلم حیات است . پس مادران را لازم است که نبوغ اولاد خود را در سنچهل انتظار داشته و اگر دران سن اولاد خودرا دارای نبوغ مشاهده کنندحقدارند که آنرا نبوغ صحیح عقیده و اعتراف داشته باشند .آگاهی از استطاعت اطفالبین ماه دوم الی چهارم طفل میتواند که سر خویش بالا نماید .در بین ماه سوم و پنجم میتواند که خنده نماید .« « پنجم و هفتم بدست خویش هم احساس مینماید و هم آنرا زیرورو میگرداند .« « هفتم و نهم مساعی و مجهودات خودرا درایستادن صرف نموده حتیمقتدر به عمل خویش هم میشود .دربین ١٠ و ١٢ بالذات وظیفۀ بپا ایستادن را اکمال میکند .« « ١٢ و ١٣ قدم از قدم جدا میکند . چون به عمر پانزده ماهگیرسید بدون معاونت غیر خودش راه میرود .و الحاصل اولاد در سن یکساله گی باید بنطق کلمات مفرده قادر گردد !همچنان در آوان یکنیم سالگی باید تکلم جملات چند حرفی را بتواند .در عصر حاضر اکثر از اصول قواعد تربیۀ اولاد را که در غرب قدیماًجاری بود تغیر داده اند . مثلاً از لته های سه گانه که شیر خوار گان رامی پیچانیدند صرف نظر نموده اکنون به اصول امروزه یعنی ( پیراهن های فراخ )و پارچه های نرم آزاد چار گانه تبدیل داده اند .و همچنین داکتران امریکائی استعمال تنبان های رابری وقنداق های متنوع راصفحه (١٦) سال اول ـ مجله کابل شماره (٧)با روغن های مالش بدنی واستعمال گرد های پاشیدنی از قبیل پودر و مورم وغیره که برای اطفال خصوصاً در ایام گرما استعمال مینمایند اکیداً منع کرده اند .و از خرافات قدیم یکی آن است که گرفتن ناخن های طفلکان را تارسیدن بکدام مرحله از مراحل عمر میگذاشتند بلکه بالعکس آن لازم و حتمیست که ناخن های آنان گرفته شده تا موجب خراش چهره و صورت آنان نگردد . زیرا مخوف ترین عادات اطفال این است که ناخن های خود را بدندان های خویش قطع مینمایند و باید جهد بسیاری درین راه نموده تا این عادت خطیر وخصلت وخیم را از اطفال رفع نمود .زیرا مراعات وتلطف در حق دندان از روز پیدایش و آوان ظهور آن لازم و واجبست در ازمنه قبل مادرانی بودند که گمان میکردند که دندان های اولیه رفته باز برای فرزندان شان دندان های ثانوی میبراید حال آنکه از خراب شدن مینای دندان و سیاه و كاوك شدن نارف های آن تماماً بخبر بوده اند زیرا دندان های ایام صغارت بهترین آله جویدن و واسطه جودت هضم طعام است که اگر آنها در اول کار فاسد و تباه گردید دندان های ثانوی نیز رو بخرابی رفته تماماً معيوب وغير منتظم خواهد بود .صفحه (۱۷) سال اول ـ مجلۀ کابل شمارۀ (۷)اثر طبع جنابمستغنی (مبارزه در حیات)شده است فرض حیات انسان بجامعه کار و بار کردنزپيشۀ تنبلی و سستی بجان و دل ننگ و عار کردنبخدمت اهل نوع خود را بهر صفت بختيار كردنبهر طريقی كه ميتواند طريق نيك اختيار كردنچه همت است و كدام غيرت هميشه نان طفيل خوردنبطبع ناصاف مشرب ما روا بود آب سيل خوردنچولنگ تاچند پا بدامن زقطع سير عمل نشستندر آستين تا بچند بيكار بشيوهٔ دست شل نشستنخوش است بی کار زنده گانی بزير تيغ اجل نشستنبشغل كسب معاش بر خيز چه سود ازين بی محل نشستندرست تاكی نميتوانی چودست بشكسته كار خود رافگندن ای بی تميز تاكی بگردن غير بار خود رانمرده تاچند چون جنازه بدوش مخلوق بار بودنز بیحسی تابکی فسرده چوسنگ لوح مزار بودندرين جهان تاكه زنده باشی روا بود صرف كار بودنحيات ميدان کار زار است سزاست با گیر و دار بودنبصحنهٔ كار زار دائم تلاش جنگ و نبرد باشدازاین میان جان برد سلامت هران حریفی که مرد باشدصفحه (١٨) سال اول - مجله کابل شماره (٧)نمی سزد مرد را که چون زن همیشه مانوس خانه باشدز ترك سعی و عمل نباید که بار دوش زمانه باشدبخلق همدردی و تعاون وظیفه جاودانه باشدبه تیر طعن کسان نباید زمفت خواری نشانه باشدملك نه آدمی ندانم با کل و شربت ضمان که جویدبشر هزار احتیاج دارد زجدو جهدش کران که جویدبخیر ملك و وطن نكوشی چرا چه باشد توان نداری ؟سخن بوصف وطن نگوئی چرا خموشی زبان نداری ؟بزنده گی همدم است کوشش تو زنده مرده جان نداری ؟یقین که در حال احتضاری بعمر باقی گمان نداری ؟بخواب و غفلت بسر نگردد حیات صد احتیاج داردمباش غافل که زنده گانی هزار رسم و رواج داردبرای تعیین هر مکینی چنانکه باشد مکان ضروریتهیه قوت نیز باشد بقوت جسم و جان ضروریبشر که حفظ حیات او را بود هزار این و آن ضروریبود پی اینقدر ضروری تلاش پیر و جوان ضروریتو کز ازین جمله بی وقوفی ضرور بهر تو مرگ باشدنهال عمر تو بی ضرورت همیشه بی بارو برگ باشدمخوان پیا پی بگوش همت زتنبلی داستان غفلتمخور گرت همت است و غیرت بخوان تعطیل نان غفلتصفحه (١٩)سال اول ـ مجله کابلشماره ( ٧ )فلاکت ونکبت است و ادبار بدهر دایم نشان غفلتهمین بغم سیر می نشیند درین سرا مهمان غفلتکه تا بقید حیات باشی روا بود جدو جهد کردنبسعی مردانه دست دادن بکوشش و کار عهد کردنگدا صفت پای لنگ تا کی بخلق بادست شل نمودنبس است این عذر لنگ تا کی بکار هستی خلل نمودنبه هیچ کس اعتماد نتوان بغیر سعی و عمل نمودنیقین ثابت قدم چه لازم بهر گمانی بدل نمودنبکار دنیا و دین همیشه همین عمل اعتماد داردز کار غافل مشو که دل را مدام این پیشه شاد داردبغیر سعی وعمل نمودن ازین گمان و یقین چه حاصلنکرده تخم عمل پریشان چه خیزد از این زمین چه حاصلز خرمن سعی برنخوردن ز کوشش خوشه چین چه حاصلتو گر طریق عمل نپوئی برایت از آن و این چه حاصلبصاحب کار وسعی کوشش امید مخلوق عار داردبهمت خلق تکیه کردن گلی است رنگین و خار داردنگویمت فرض زنده گانی نمودن است این و آن تهیهبرای شب را سحر نمودن توان نمودن مکان تهیهبرای فرزند و زن نگویم که کردن است آب و نان تهیهبی سگ نفس خویش آخر توان نمود استخوان تهیهنمیتوان برد اگر بهمت چو این و آن بار زنده گانیبکوش تا وارهی بکلی ز زحمت کار زنده گانیصفحه ( ۲۰ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ۷ )رویهٔ علم وفن نداری چگونه رفتار می نمائیبکار کسب و هنر نکوشی سفیه و بیکار می نمائیبشغل شوق و شغف نداری برنگت بیمار می نمائیباین و آن خویش را چه لازم ضعیف کردار می نمائیهنر بیاموز وعلم و دانش بخلق مجهول و دنگ منماچوشیشهٔ دل صاف کن بحکمت کدورت انشا چوسنگ منماخوش است يك لحظه چیدن ما گل مراد از بهار معنیبدست صورت پرست بودن بکیش صورت نگار معنیبغلظ تا چند آشنائی توان نگاهی بکار معنیبداغ حسرت قرین نباشد تصور لاله زار معنیطراوت شبنمی نباشد بنو بهاران رنگ صورتنداد صورت نگار معنی گل حقیقت بچنگ صورتزقید هستی کناره بودن بگو برادر که میتواندزچنبر زنده گی بعالم کشیدن سر که میتواندنیامدن در سرای گیتی بخود مقرر که می تواندتغیر دادن بخوب زشتی که شد مقدر که می تواندچو چارهٔ نیست فرض باشد بحکم تقدیر سر نهادنبامر فرمان روای هستی دو دست باید ببر نهادنضرور باشد عمل نمودن بامر و فرمان زنده گانیبهر زمان می توان نمودن رویهٔ شایان زنده گانیبترك اداب زنده گانی کجاست امکان زنده گانیبخلق سعی و تلاش باشد دلیل و برهان زنده گانیصفحه (۲۱) سال اول - مجله کابل شماره (۷)چو سعی شغل و عمل نداری تر است لازم ضرور مردنز مردم بی تلاش و کوشش چوراست گویم چه دور مردنشود زسعی و عمل بگیتی برای هر شخص نام حاصلبغیر کوشش که می تواند زچرخ گردنده کام حاصلچو قرص خورشید سعی باید که تا شود صبح و شام حاصلهلال سازد زسعی و گردش بشهر ماه تمام حاصلچو اسیا بسته است گردون همیشه رزق وتلاش باهمبریده تیغ زمانه ناف تلاش هستی و آش باهمبهیچ کار آشنا نگشتی توهیچ کاره چه کار داریخبر زسعی و عمل نداری تو بدعمل بد شعار داریبکیسه غیر چشم دوزی نه ننگ داری نه عار داریبه ننگ ناداریت نمردی لیاقت پای دار داریتمام عمر ای دنی نشاید زنان مردم صلا گرفتندنائت است اینکه گشته عادت ترا برسم گدا گرفتنبکوش در کار دین ودنیا که سود گردد زیان زکوششسزاست گر فی المثل بگویم زمین شود آسمان زکوششکجا رسیدند ای برادر تمام اهل جهان زکوششبچشم عبرت نظر کن آخر که گشته عالم چسان زکوششچنانکه کوشند خلق عالم چرا تو ای بیخبر نکوشیکجاشد ایوای ننگ وغیرت که ازهمه بیشتر نکوشیصفحه (۲۲) سال اول - مجلۀ کابل شماره (۷)از این و آن برتری نمودن همیشه باشد قرار غیرتبه تنبلی چند صبر کردن چنین نباشد شعار غیرتکجا رسانید کار جاپان ببین زمانی بکار غیرتبکوشش ارزنده گی نداری یقین بود ننگ وعار غیرتبکوش ای بار دوش هستی بس است افسرده زنده گانینه کسب و کاری نه ننگ و عاری بدست این مرده زنده گانیکجا کس از پستی و دنائت بکارهابر تری نمایدچو نقش پا پایمال گردد دنی چو فکری سری نمایدبعلم وعرفان توان نمودن اگر کسی برتری نمایدکه برتری بی کمال و دانش بدیده ها سرسری نمایدبکوش در کار علم و عرفان که برتر از ین و آن برائیبکار تعلیم کن ترقی که بر سر آسمان برائیبعلم و دانش بکار و کوشش اگر بعالم سری نداریبچشم مردم سبك نمائی به پیش کس لنگری نداریبس است داری اگر کمال چه شد که سیم و زری نداریچو با کمال است آدمیت دگر چه نقص ارخری ندارینه مال باشد نه جاه باشد چو علم وعرفان کمال مردمکه مال بی معرفت نماید بچشم بینش و بال مردمبگوش اهل وطن دمادم چگونه حرف وطن نخوانیچه شد که این ماجرا پیاپی محافله انجمن نخوانیصفحه (۲۳)سال اول - مجله کابلشماره (۷)به بحر شعر آشنا نباشی اگر روان این سخن نخوانیشکر مقابل بهیچ صورت بشعر شيرين من نخوانیبگلشن کابل پر از گل هزار بلبل نوا سرایدولی چو مستغنی سخنور بدلربائی كجا برایدبقلم شهزاده یادی از فضلای غزنیاحمد علیخان درانی( در عهد سلطان محمود يمين الدوله )قافیه طرا زان در بار غزنی(۳)در ذکر مراجعت سلطان از فتح سومنات میگوید : -امین ملت محمود شاه بادل شاد بفال نيك دگرروی سوی خانه نهادبتان شکسته و بتخانه ها فکنده زپا حصارهای قوی بر کشاده لاد به لادز بسكه رنج سفر برتن شريف نهد همی ندانم کان تن تنت یا فولادبسوهنات شد امسال سومنات بکند درین مراد به پیموده منزلی هشتاددر مدح سلطان محمود میگوید :-برآمد نیلگون ابری ز روی نیلگون دریاچوروی عاشقان گردان چوطبع بیدلان شیدابباريد و زهم بکست و گردان گشت برگردونچو پیلان پراگنده میان آبگون صحراتو گفتی آسمان دریاست ازسبزی و بر رویشبپرواز اندر آور دست ناگه بچگان عنقاصفحه (٢٤) مجله کابل سال اول - شماره (٧)همی رفت از برگردون گهی تاری گهی روشنوزو که آسمان پیدا و که خورشید ناپيدابسان چندن سوهان زده بر لوح پیروزهبکردار عبیر بیخته بر صفحه میناچودودین آتشی کاینش برو اندر زنی ناگهچو چشم بیدلی کز دیدن دلبر شود شهلاهوای روشن از رنگش تغیر گشت و شد تیرهچو جان کافری کشته به تیغ خسرو والاوله :-چوسیرگشت سرنرگس غنوده ز خواب گل کبود فرو خفت زیر پرده آبچو سرخ گل بسر اندر کشید سبز ردا فرو کشید رخ ارغوان کبود نقابمگر درخت شکوفه گناه آدم (ع) کرد که همچو آدم (ع) عریان همیشود ز بشتاببرآمد از سر کوهسار ها طلایه ابر چومویهای حواصل که برکشی بطنابوله : -برگرفت از روی دریا ابر پرور دین سفر ز آسمان بر بوستان بارید مروارید ترکه زروی آسمان اندر کشید پیروزه لوح که بروی آفتاب اندر کشد سیمین سپرهر کجا باغیست برشد بانگ مرغان از درختهر کجا کوهیست بر شد بانگ کبکان از کمرسوسن سیمین وقایه بر گرفت از پیش رو نرگس مشکین عصابه برگرفت از گردسروله : -سپیده دم که هوا بر دریده پرده شب بر آمد از سر کوه روز بار دای قصبصفحه ( ٢٥ )سال اول ـ مجلۀ کابلشماره ( ٧ )چنان سياه شبى اندکی سپیده بروچو زنگی که بخنده کشاده باشد لبوله : -آن آمدن ابر گسسته نگر امروزکوئی ز کلنگان پراگنده قطاریستفرخی در اواخر سلطنت سلطان مسعود در سنۀ ٤٢٩ ھ وفات یافت .بهرامی سرخسی - اسمش استاد ابوالحسن على و بومش سرخس هرات (افغانستان) است صاحب مجمع الفصحا این را معاصر امير ناصر الدین سبکتگین مینویسد (١) اما عوفی او را از شعرای سلطان محمود میشمارد - در علم عروض وفن قافيه مهارتی تمام داشت (٢) و تصانیفی چندی از خود بیادگار مانده است - مثل عنايت العروضين ، خجسته نامه (٣) و کنز القافيه و غيره -نمونۀ کلام : -نگار من آن چون قمر برصنوبرنه مانی چنون کرد صورت نه آذردو خدش بسان دو ماه منقشدو زلفش بسان دو مار معنبرنه دیدی نه بینی چو رو و چو قدشنگاری بکشمیر و سروی بکشمروله : -ماهی دو بتا گل دو رنگيمبنگر بچه خواهمت صفت کرديك نيمۀ آن توئی بسرخیوین نيمۀ دگر منم چنين زرد( ١ «از معاصرين ناصر الدين سبکتگين بود » (مجمع الفصحا جلد ١ صفحه ١٨٣) اما سنۀ وفات امير سبکتگين ٣٨٧ است و تاريخ وفات بهرامی ٥٠٠ میباشد یعنی یکصد و سيزده سال بعد از مرگ سبکتگین ازینجا معلوم شد که صاحب مجمع الفصحا سهو نموده و قول عوفی که او را معاصر سلطان محمود يمين الدوله میگويد صحيح است .( ٢ ) عوفی جلد دوم صفحه ٥٥ و ٥٦ .( ٣ ) درعلم عروض بی نظير است (عوفی جلد دوم ) .صحفه (٢٦) سال اول ـ مجله کابل شماره (٧)بهرامی در سنه ٥٠٠ ه وفات یافت .امیر بزرجمهر قائنی ـ اسمش قسیم بن ابراهیم بن منصور است ـ مداحسلطان محمود یمین الدوله و بسیار صاحب ثروت بود . در فارسی و عربی (١)طبع موزونی داشت . نمونه کلام :ـرأیتک تبغی بسوء الصنیع ثناء جمیلاً فسؤی علیکاو تغسل قبل الضیوف الیدین کانک تغسل منهم یدیکا (٢)در صفت پسته :ـآن پسته سر کشاده را بین آورده بدست بر بصد نازچونانکه دهان ماهی خرد آنگه که ز تشنگی کند بازبزمان سلطان مسعود در خاک غزنی وفات یافت .بدائعی (٣) ـ اسمش محمد بن محمود ـ وطنش خطه بلخ (افغانستان)و ممدوحش سلطان محمود یمین الدوله است اشعارش نایاب است يك کتاب موسومبه «پند نامۀ (٤) نوشیروان» را در وزن تقارب نوشته .نمونه از پند نامۀ نوشیروان :ـسپاس از خداوند چرخ بلند که در دل نگنجد از و چون و چندنگارندۀ گنبد کوژ پشت نماینده راه نرم و درشتمنشوری ـ اسمش ابو سعید احمد بن محمد و بومش خاك سمرقند است مداحسلطان محمود یمین الدوله بود .(١) اشعار عربیش را امام ابو المنصور ثعلبی در «یتیمة الدهر» انتخاب نموده است .(٢) عوفی جلد ١ صفحۀ ٣٣ طبع لیدن هالیند .(٣) صاحب سخن و سخنوران او را بدیع بلخی میگوید که اینهم قرین قیاس مینماید .(٤) این کتاب کمیاب است .صفحه ( ۲۷ )سال اول ـ مجلۀ کابلشماره ( ۷ )منثوری صنعت تلون را اختصار داده است خورشیدی شرحش را نوشته کنز الغرائب نام نهاد . (۱)نمونه کلام : ـیکی دریا پدید آمد زمین از مشک و آب از زرمعلق موج زرینش باوج اندر کشیده سرغضائری رازی . (۲) اسمش ابوزید محمد بن علی است متوطن ری (۳) بود وعوفی وصاحب مجمع الفصحا وخزانۀ عامره او را از فضلای عراق مینویسد چون پدرش کاسه گر بود لہذا تخلص خود را به نسبت کسب پدر غضائری گذاشت ( ٤ ) نخست بهاءالدوله دیلمی را تاچهارده سال مدح نمود ـ هرسال يك قصیدۀ غرا بمدح سلطان محمودیمین الدوله فرستادی وصلۀ هزار دینار گرفتی آخر بوفات بهاءالدوله بغزنی آمده داخل بار گاه سلطانی شد و مکرمتهای بسیار دید ـ بعض تذکره نویسان ، رقابتش را باعنصری گفته اند ، بتعریف ایاز رباعی گفته از حضور سلطان دو هزار درم صله گرفت و در شکرانۀ شاهنشاه سلطان محمود به قصیدۀ لامیه تا هفتاد وهفت بیت پرداخت .اگر کمال بجاه اندر است و جاه بمالمرا ببین که ببینی جمال را بکمال( ۱ ) حدائق السحر تصنيف رشيد وطواط صفحۀ ١١( ۲ ) مرآة الخيال صفحۀ ۲۲ تاریخ ابوالقاسم فرشته جلد ۱ تذکرۀ دولتشاه سمرقندی صفحۀ ٣٣ خزانۀ عامره صفحه ٣٦١ .. عوفی جلد ۲ صفحۀ ٥٩ طبع هاليند مجمع الفصحا جلد ١ صفحۀ ٣٦٨ .( ٣ ) بعضی از مرو نیز نوشته اند .( ٤ ) الغضارة مولدة لانها من حرف وفضا العرب من خشب غضائری ( مزهرا لغة ازعلامه جلال الدین سیوطی ) .صفحه (۲۸) سال اول - مجله کابل شماره (۷)مرا دو بیت بفرمود شهریار جهان بران صنوبر عنبر عذار مشکین خالدوبدره زر بفرستاد هر هزار تمام برغم حاسد و (۱) غماز و بد سگال تکال . الخدرین قصیده باز بمدح ایاز پرداخت و سلطان مسرور گردیده دامنش رااز صله چهارده هزار درم مملو نمود. عنصری ازین انتقاد وتعرض بهم برامدهدر همین ردیف وقوافی يك قصیدهٔ غرای گفت و غضایری باز در همین زمینهجوابش نوشت، میگویند آتش رقابت بحدی رسید که روزی عنصری تمامدیوانش را شست و بر باد داد (۲) وا کنون از اشعارش بجز چند قصائددر مدح سلطان محمود اشعار پراکنده که در تذکره ها دیده میشود دیگراثری نمانده - در تشبیب تازگی ولطف غزل را نمایان دارد.چنانچه دريك قصیده سلطان میگوید.نمونه کلام : -با همه گیتی عدو يك تير باران تو بس نی غلط کردم چه حاجت تیر پیکان توبسوانگه کاندر نوردند آسمان چون نامه آسمان جاودان از سقف ایوان توبسدولت باقی چه گفت این عمر نا انجام را گفت رای اوبگاه درد در مان تو بسدر شعر مثال خوب میگوید چنانچه : -(۱) اشاره به عنصریست که باوی میگویند رقابت داشت.(۲) مجمع الفصحا صفحهٔ ٣٦٨ طبع ایران ، خزانهٔ عامره صفحهٔ ٣٦٣ طبع هند ،آتشکدهٔ آذر صفحهٔ ۲۲۰ طبع بمبائی اما از اخلاق يك چنين فاضلی و ملك الشعرایسلطان بعید می نماید که مرتکب چنین کار شده باشد ، وقتیکه سلطان عادل با غضایرینوازشات بیکران هم داشت ، و درین هم جای انکار نیست که عنصری از غضایری پایهٔبلندی داشت ودر علم وفضلی نیز پیشتر بود باز چرا دیوان او را بشوید ؟صفحه ( ٢٩ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ٧ )سیاه انگشت چون روز جدائی میان آتشی چون داغ هجرانسیاه اخگر میان آتش سرخ چو چشم درد مند از دور تابانوله : ـچو برق از میغ بدرخشد تو پنداری یکی زنگیز خرگاهی بخرگاهی دواند پاره اخگروزان اخگر بسوزد دستش از گرمی و بیتا بیوزان آسیب بخرو شد روانی بفکند آذرغضا ئری در سنۀ ٤٢٦ ه به اوایل عهد سلطان مسعود وفات یافت . عسجدی هروی ـ اسمش حکیم ابو نظر عبد العزیز بن منصور عوفی ( ۱ ) از خاك مرو وصاحب مجمع الفصحا درعنوان همراه اسم مروزی « القزوینی » را بی سند نوشته ( ۲ ) اما بقول دولتشاه سمرقندی مولدو موطن این ادیب فاضل خطۀ مردم خيز هرات ( ۳ ) ( افغا نستان ) است . صاحب آ تشكده را از شا گردان عنصری ( ٤ ) وصاحب مجمع الفصحا ه از اقران حكيم عنصری و حكيم فرخی و حکیم فردوسی و سایر شعرای در با ر سلطان محمود غز نوی ، می نگارد ( ٥ ) ازشعرای مشهور و بلند پایۀ غزنه و از مشاهیر دربار سلطان محمود بود ـ ا گرچه کلامش مقبول عوام گشت ولی الا ن دیوان شعرش از( ۱ ) لباب الا لباب محمد عوفی جلد ٢ صفحه ٥٠ طبع ها ليند .( ۲ ) مجمع الفصحا جلد ۱ صفحه ٣٤٠ طبع ايران .( ۳ ) تذ كرۀ دولتشاه سمرقندی صفحه ٤٧ طبع ليدن ها ليند .( ٤ ) آ تشكدۀ آذر صفحه ١٣٦ طبع بمبئی .( ٥ ) مجمع الفصحا جلد ١ صفحه ٣٤٠ طبع ايران .شماره ( ۷ )سال اول - مجله کابلصفحه ( ٣٠ )عرصه بسیار نا پیداست . در کلام خود روش استادانه و پختگی تمام دارد - بلندی و سلا ست در نظمش توام است .نمونه کلام در تهنیت فتح سومنات و مدح سلطان محمود میگوید : -تا شاه خسروان سفر سومنات کردکردار خویش را علم معجزات کردآثار روشن ملکان گذشته رانزديك بخردان همه از مشکلات کردبزدود زاهل کفر جهان را براهل دینشکر و دعای خویشتن از واجبات کردمحمود شهریار کریم آنکه ملک رابنیاد بر مجاهد و بر مکرمات کردشطرنج ملك باخت ملك با هزار شاههر شاه را بلعب دگر شاهمات کرد . الخوله : -به بخشش کف او ساعتی و فانکنداگر ستاره درم گردد و فلك ضرابوله : -باران قطره قطره همی بارم ابر وارهر وروز خیره خیره ازین چشم سیل وارزان قطره قطره باران شده خجلزان خیره خیره خیره دل من زنجیر یار . الخوله : -صبح است و صبا مشك فشان میگذرددر یاب که از کوی فلان میگذردبرخیز چه خسبی که جهان میگذردبوئی بستان که کاروان میگذردوله : -از شراب مدام و لاف مشرب توبهوز عشق بتان سیم غبغب توبهدر دل هوس شراب و بر لب توبهزین توبه نادرست یارب توبهصفحه ( ٣١ ) سال اول ـ مجلهٔ کابل شماره ( ٧ )این حکیم فاضل و شاعر کامل بدوران سلطان مسعود در سنه ٤٢٢ جانبجان آفرین سپرد .اسدی (۱) اسمش حکیم ابو نصیر احمد بن منصور و نسبتش بملوك عجممیرسد ـ مولدش طوس خراسان است .استاد فردوسی بود و خواهرش را نیز بعقد نکاح خود در آورد نخستدر عراق و آذر بایجان بدر بارملوك بویه وآل زیار مداحی کرد باز در مصاحبینابو دلف کر کری حاکم آران داخل و بفرمایش و زیرش گرشاسب ( ۲ )نامه را بنام ابودلف در سنه ٤٥٨ ه به انجام رسانید ـ چنانچه خود میگوید .بمن گفت فردوسی پاك مغز بداد است داد سخنهای نغزبه شاهنامه گیتی بیاراست است و زان نام نام نیکو خواست استتوهم شهری اورا و هم پیشه چو او در سخن چابك اندیشه ایازان همرهان نامه باستان به نظم آر خرم یکی داستانباز دربار گاه غزنه تا عرصه دراز سلطان محمودرا مداحی نمود ، قصائد گفتو نوازشها دید لغت فارسی را از همه اول او تدوین کرده است که موسومبه فرهنگ اسدی طوسی ( ٣ ) است و برای هر کلمه اشعار اساتذه را بطوراستشهاد می آورد ـ گویند فردوسی وقت رحلت خود اسدی را جهت تکمیل شاهنامهتوصیه کرد و او در « احوال تسلط عرب بر عجم » در دو روز چهار هزار بیت(۱) پسرش علی بن احمد نیز اسدی تخلص داشت از همینجاست که اکثر تذکرهنویسان بین هردو امتیاز نکرده هر دو را یکی دانسته در تذکار خود سهو مینمایند .(۲) این مثنوی کتاب بخط خود اسدی در کتابخانه شاهی « ویانا » موجود استبعضی این مثنوی را از فردوسی انگاشته بشاهنامه الحاق دادند .(٣) این کتاب در سنه ١٨٩٧ میلادی بمقام کوتنگن بطبع رسیده .صفحه ( ۳۲ )سال اول ـ مجله کابلشماره ( ۷ )گفت ( ۱ ) در کلامش رنگینی با سنگینی آمیخته است . در پیرانه سری دلجوانی دارد ذکر باغ و بهار ـ حسن و شراب و شاهد و ساقی را طول میدهدولطف می اندوزد در تشیب مناظرات را تمهید نموده گریز می زند ـ در مناظرات« لیل و نهار » « ارض و سما » « عرب و عجم » « نیزه و کمان » « گبر و مسلمان » اوبدنیای شعر ندرت دارند .نمونه کلام : —در گرشاسپ نامه قلم و روانی شاگردش را یاد میدهد .ز کردار گرشاسپ اندر جهان یکی نامه بد یادگار از جهانز فرهنگ و نیرنگ و داد و ستم ز خوبی و زشتی و شادی و غمز رستم همی چونکه خواهی شنود گمانی که چون او بمردی نبودگر از رزم گرشاسپ یاد آیدت همه کار رستم به باد آیدتهمی رستم آن بد که دیو نژند ببردش به ابرو بدر یا فگندستوه شد ز هومان بگرز گران ز دش دشتپانی بمانند رانزبون کردش اسپندیار دلیر به کشتنش آورد سهراب زیرسپهدار گرشاسپ تا زنده بود نه کردش زبون کس نه افگنده بودبه شاهنامه فردوسی نغزگوی چو از پیش گویندگان بردکویبسی یاد رزم یلان کرده بود و زین در سخن یاد ناورده بودنهالی بد این رسته هم زان درخت شده خشک و بی بار و پژمرده سخت( ۱ ) صاحب آتشکده مینویسد « این سخن در نظر فقیر خالی از غرابت و تعذر نیستچه در دو روز نتوان نوشت » ( آتشکده اقلیم طوس ـ صفحه ۸۹ طبع بمبائی ) مانیزاین را از يك افسانه بیش نمیدانیم زیرا که فردوسی بمد ختم شاهنامه زنده بود و باز کهدر عراق رفته مثنوی « یوسف و زلیخا را » را نوشت پس شاهنامه را چرا ناتمام می گذاشت ؟صفحه ( ٣٣ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ٧ )من ایدون ز طبعم بهار آورم مر این شاخ را نو بهار آورمبیاد هنر گل كفانم بر او ز ابر سخن در فشانم بر اوسراینده دهقان موبد نژاد ز گفت دگر مو بدان كرد ياداسد طوسی در عهد سلطان مسعود درسنهٔ ٤٢٥ هـ وفات یافت . (باقی دارد)بقلمآقای سرور گویابهزاد و نگارستان هرات( ٢ )آثار بهزاد : ـبا آنکه استاد کمال الدین بهزاد در يك محل با يك روح آزاد و خاطر آرام مقيم نبوده و چندین بار از هرات به تبریز و از تبریز به اصفهان و غیره مسافرت نموده در انقلابات و شورشهای داخلی گاهی ضمیمه لشکر کشیها و گاهی ملتزم رکاب سلطان بوده است رویهم رفته هر گاهی که فرصتی جسته از وقت استفاده نموده آثار گرانبهای از خود بیاد گار گذاشته است آرام ترین و درخشنده ترین روزهای زندگانی این مصور زبر دست هرات همان ایامیست که در عهد سلطان حسین بایقرا بايك خاطر آرام در شهر هرات میزیست از يكطرف سرپرستی ریاست کتابخانهٔ سلطنتی را مینمود و ازسوی دیگر اداره اکادمی صنایع ظریفه هرات را که از مساعی و فعالیت خود بروی کار آورده بود بوجه احسن نموده و خود نیز با يك شور وغلیانی که در سر داشت درین راه ، ظریف ونفیس سیلابه روح برورق رانده زیبا ترین و قشنگ ترین یادگارهای ابد مدتی برای شهر و وطنصفحۀ ( ٣٤ )سال اول - مجلۀ کابلشماره ( ٧ )خویش باقی گذاشت چنانچه پروفیسور مارتین میگوید : جای بسیار تأسف استکه بهزاد طرز واسلوبی را که در نقاشی های در و دیوار قصر سلطان هراتبکار برده بود بعد ها تعقیب نکرد ورنه هیچکدام از استادان ایتالیائی در تزئینو نقاشی قصر واتیکان روم حتی رفایل و به نوزو گوزولی بقدر نقاشیهای قصرسلطان هرات که از طرف استاد بهزاد بعمل آمد در فن دیکو ریشن ( تزئین )هنر نشان نداده اند . پس آثار قلمی و میناتور های بهزاد که تمام موز های عالمو کتابخانه های سلطنتی شرق و غرب بدان ها غنی و توانگر است قسمت مبهمآن محصول زنده گانی حوزه زندگی بخش هرات است . زیرا مرقعات و کتابهائیکه نقش بهزاد را بخود دیده اند حتماً صنعت خوش نویسی خطاطان هراتاز قبیل سلطان علی و سلطان محمد خندان و محمد ابن عطار بآنها همراه و توام بوده استعلاوه برین محکم ترین دلیل و قوی ترین برهانی که برای اثبات نظریۀ خود در دستداریم همانا تاریخ های تصویر و محل ارتسام آن است که در پایان مرقعات خطیو گوشۀ لوح های مصورۀ منقوشۀ آن عهد مرقوم است مثلاً همایون تپه ، قصرنمکدان ، کاخ هری ، قصر لاجورد ، برج فیروزه ، باغ بهشت ، چهل ستون و غیره .مرقعات فوق تماماً در موزیم افغانستان که از کتابخانۀ سلطنتی امیر حبیب الله خانو نائب السلطنه مرحوم وغيره فراهم شده بود موجود ولی متأسفانه که در اثرشورش و اغتشاش خانمان سوز چند ماهۀ داخلی تماماً بر باد و تلف گردیدعلاوه بران آثار ذیل نیز یادگار شهکاریهای بهزاد و محصول نقاشیهای آنوقتۀهرات در موزۀ کابل موجود بود .( ١ ) سلامان و ابدال مولانا جامی که از طرف سلطان علی خوشنویساستنساخ و نقاشی های آن بدست خود استاد بهزاد با میناتورهای متن و زرنگاریهایحواشی کتاب صورت گرفته است چون استاد مذکور با حضرت مولانا جامیصفحه ( ٣٥ )سال اول ـ مجله كابلشماره ( ٧ )دوستی و رابطه تمامی داشت بنابران در این اثر نفيس شاعر ، بطور دلخواه اظهار هنر نموده و یاد گارا بحضرتش سپرده است .( ٢ ) مرقعات یا بهارستان بهزاد که مجالس سلطان هرات را بصورت های گونا گون و مینیاتورهای قشنگ ترسیم نموده وازان گنجینه گرانبها چهل مرقع آن که یکطرف آن کارهای نفیس بهزاد وطرف دیگر آن صنعت خطاطی وخوش نویسی خطاطان معروف آنعهد را شامل بود در جمله کتابهای مرحومی نائب السلطنه موجود واخیراً بدست موسیو فوشه فرانسوی آمده یاد گارا بموزیم لو پاریس هدیه نمود .باقی آثار بهزاد را تماماً صاحب کتاب سر آمدان هنر در مجموعه خود قید نموده است چون کتاب مذکور از نقطه نظر صنعت شناسان قیمت بسزا داشته علاوه بران در دسترس عامه قرار نگرفته است بنابران تمام آثار ذیل را که منسوب به حضرت استاد بهزاد از روی تحقیقات و تفحصات خویش میداند از انجا نقل مینمائیم :نخستین آثار بدیعه بهزاد صورت های کتاب سفر نامه تیمور میباشد که بخط شرف الدین یزدی برشته تحریر کشیده شده است . این کتاب ظریف در تاریخ ١٤٥٣ میلادی انجام یافته است . بعضی از مورخین را عقیده برانست که این کتاب برای مرزا ابراهیم سلطان نوشته شده است و برخی از تاریخ نگاران را ظن قوی بران است که این کتاب همان کتاب اکبر نامه میباشد که مال کتابخانه شاهی همایون پسر بابر شاه مغول بود واز طرف سلطان علی استنساخ شده و بهزاد نیز نقش وتذهیبش کرده است .این کتاب در ١٥٣٠ میلادی از طرف لشکر گجرات به یغما رفته بعدصفحه (٣٦) مجله كابل سال اول شماره (٧)از طرف سلطان اکبر گرفته شده و در ١٥٥٦ بواسطهٔ نادر شاه بایران رفتهو بدست سلالهٔ قاجار رسیده است. در حاشیهٔ کتاب مهرها نشان میدهندکه این کتاب از کتابخانهٔ دولتی برامده و مدت مدید در کتابخانهٔ مغول هندیمانده و بالاخره بدست سلالهٔ قاجار رسیده است. در خصوص قیمت این اثر نادرمتخصصین فرنگ مینویسد که با قیمت ترین کتابهای دنیا بوده است .يك اثر دیگر بهزاد بنام باغ بهشت هرات بسیار لایق تمجید است و بخصوصسرستون ها که با ترتیب استلا كتیت کشیده و حاشیه ای که در دور گنبد کشیدهسزاوار همه گونه تعریف و تحسین است . بهزاد در معماری نیز مهارت داشتهچنانکه قدرت خود را در این فن مینا توریکه باسم مسجد سمرقند کشیده مخرجداده است. برای شناختن طرز معماری در زمان وی این اثر نمونهٔ خوبیمیتواند بود . دیگر بعضی نقشهای آجر و مرمر و کاشی تصویر کرده که یگانیگان سزاوار مدح و تحسین است . يك جلد کتاب خمسه امیر خسرو دهلویکه در ١٤٩٦ نوشته شده دارای ٣٣ مینا تور میباشد که از کارهای بهزاد است.و نیز در شهر نیویورك در موزهٔ متر پول يك جلد بوستان سعدی هست کهمینا تورهای آن نیز از کارهای بهزاد است . در موزهٔ برتش لندن و در استانبولدر سرای یلد زنیز از آثار بدیعه بهزاد موجود است چنانکه درین اواخردر استانبول ار مناك بيك عضو وزارت اوقاف کتابچه بنام آثار بهزاد در زبانفرانسه نوشته و شرحی درین خصوص داده است تصویر ضحاك یكی از شمه كارهایبهزاد شمرده میشود . در واقع لوحهٔ ضحاك به تماشا کنندگان تاثیر فوق العادهمی بخشد مثل این است که تماشا کنندگان را با نتقام نیاکان خود که آغشته خونشمشیر ظلم و استبداد او بوده اند تهییج و تشویق میکند در تاریخ ١٥٣٧ يكنفرصفحه (۳۷) سال اول ـ مجلۀ کابل شماره (۷)کاظم نام از آثار بدیعۀ صنعتکاران معروف مرقعی جمع آوری کرده و به شاهطهماسب تقدیم نموده و این تصویر ضحاک نیز در میان آنها بوده است . قدیم ترینو معروف ترین اثر بهزاد مرقع تاریخ تیمور است که در ١٤٦٧ به اتمام پیوسته استاین مرقع دارای صفحه ها میباشد که هر دو طرف آنها نقش و طلا کاری شدهو هیچ نوشته ندارد . این آثار بدیعه نمونه خوبی است برای شناختن استعدادفطری بهزاد .استاد مذکور در اکثر آثار ابد زندۀ خود تمام صحایف را با تصویر پر کردهوجای خیلی کمی برای نوشته خالی گذاشته است . کار دستی بهزاد غیر ازینهاصورتهای يك نسخه از بوستان سعدی است . که در ١٤٨٧ نوشته شدهو در موزه قاهره مصر موجود است ولی بدبختانه از اوراق این اثر بدیع قدریناقص است . در کتابخانه ملی برلن نیز ۳۳ پارچه از مینا تورهای نگارخانهبهزاد موجود است و این میناتورها را در يك نسخۀ دیوان امیر خسرو که در١٤٩٦ نوشته شده کشیده است و بعید نیست که چند پارچه از آنها کار دستیخود بهزاد باشد . یکی از شاهکارهای بهزاد تصویر شخص سلطان حسین مرزامیباشد که این تصویر وقتی در جزو کولکسیون مارتین بوده است . وصورتيك شهزاده که در حال امارت نقاشی شده است نیز از کارهای بهزاد میباشد .يك نسخه بسیار قشنگی که در ١٥١١ در شهر هرات برای کتابخانهسلطان حسین بایقرا که شش سال پیش از انجام یافتن همان کتاب در ١٥٠٤وفات یافته استنساخ شده است که حالا در کتابخانه موزه برتش لندن موجود است .برای تمام کردن يك چنين كتاب نفیس اغلب سالهای دراز لازم میشود . ایننسخه خطی که ازان سخن میگویم در ١٤٧٥ از طرف محمد ابن عطار استنساخصفحه (۳۸) سال اول - مجلۀ کابل شماره (۷)وبهزاد نیز باصورت های چینی پیرایه اش بسته است . قیمت واهمیت این به همینجهت است که صورت های او از شهکاری های استاد بهزاد است بعقیده مارتیندرمیان این صورت ها درویش های رقص کننده ومجلس پذیرائی خسرو از شیرینوولادت مجنون ومنظرۀ بهار ، وتصویر مردیکه طوطی سبز رنگ در دستدارد از جمله شهکار های بهزاد میباشد .بهزاد بطرز و ترتیب صنعتکار های فرنگ کار میکرد وباندازه آنهادر کار های خود دقت وسعی بخرج میداده است . یکی از بهترین وقشنگ ترینصورت های که هیچ نقاش چنین اثر بدیعی بوجود نیاورده لوحه میباشد کهمنظره روح فزای بهار را نشان میدهد . این تصویر فصل بهار پرتو آفتابو يك زندگانی خرم و يك روشنائی تند را بما الهام میکند که این دور نمای قشنگو این منظرۀ دلکش فقط منحصر بسر زمین آریا است در واقع هیچوقتچنین جلوۀ طبیعت درممالك فرنگ وحتی در ایتالیا نیز مشاهده نمیشود لوحه که پذیرائیشیرین را نشان میدهد بی شبهه از يك پرده نقاشی دیواری ماخوذ وملهم میباشدزیرا زمینه تصویر بسیار وسیع بوده نظر ربائی رنگهای شدید حیرت آور نیزخیلی بزرگ است باوجو این در جزئیات آن بعضی چیز های حیرت بخشدیده میشود مانند طارمی های چوبی که باوجود آن نازک کاریهای دوربینی نقشهایآنها از همدیگر فرق دارد کار آخر بهزاد که در موزه پطر سبورك موجوداست درجه احساسات و افکار قوه مبتکرۀ اورا بخوبی نشان میدهد . دراینمیناتور ها قصه لیلی و مجنون را تصویر کرده است ودر واقع در نقش کردن اینمیناتور ها ودر نشان دادن طبایع مختلف حیوانات قوه جذبات عشق اظهارخارقه نموده است که در یکی ازین تصاویر شکل مجنون را بطور واضح کشیدهصفحه ( ۳۹ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ۷ )مثل اینکه يك عاشق دلسوخته سالها است که پی معشوقه خود گردیده وبعد از طی را های خطر ناك بوصال محبوبه خود رسیده سر محنت دیده خود را در روی زانوی دلداده خود گذاشته و چشمان حسرت کشیده خود را به جمال کعبه آمال خود دوخته است . در یکطرف شتریکه از قیود امور زندگانی و از مبارزه جانبازی میدان عشق آزادانه از آتش فراق سوخته و نه از جام مستی بخش وصال سرمست شده با طبیعت حیوانی خود لاقیدانه مشغول خوردن خار است . وباز در اطراف لیلی و مجنون سایر حیوانات از قبیل غزال و خرگوش وشغال وغيره هر یکی در حال طبیعی خود مشغول چریدن و دویدن هستند . در نصف دیگر آن كه بايك نهر جدا میشود حیوانات درنده از قبیل شیر و ببر و پلنگ و غیره مشغول خورد وخواب میباشد . بهزاد در واقع در کشیدن و ترتیب دادن این میناتورها بقدر نقاش های امروزی فرنگ ابراز هنر نموده و نقاشی را از خیالات واهی بطرف حقیقت هدایت کرده است چنانکه در ایران وهند وستان چندین بار تصویر لیلی ومجنون را کشیده اند و در اکثر آنها حیوانات اهلی را با حیوانات درنده در یکجا نشان داده اند بدیهی است که این مسئله را غیر از اغراقات شاعرانه اسم دیگر نمیتوان داد زیرا که پلنگ هیچوقت نمیتواند این نکته را خیال بکند که لیلی و مجنون یکدیگر را ازته دل دوست میدارند و نباید بایشان دست بزند و یا برای خاطر ایشان بره و آهوی را که پیش چشم او خوابیده اند راحت و سالم بگذارد تانشه لیلی و مجنون بهم نخورد . ولی ذکاوت بهزاد این مسئله غامض را بطوری حل کرده است که هم از اسلوب قدما دوری نورزیده وهم قدمی بطرف تجدد برداشته است چنانکه حیوانات درنده و وحشی را با يك نهر از حیوانات اهلی تفریق کرده است . انتهیصفحه ( ٤٠ ) سال اول ـ مجله كابل شماره ( ٧ )يك صفحه از حیات توماس اديسونبقلم آقای لطیفی مخترع وعالم معروفامریکابمناسبت فوت او :اخیراً تلگرافات بیسیم خارجی خبر فوت توماس اديسون مخترع وعالم مشهور امریکائی را اشاعه کرده ، تمام محافل علمی دنیا و بلکه بسی افراد ملل گیتی را ازین خبر متاسف نمود اديسون مرد و بفقدان خویش دنیای علم و اختراع را یتیم گذاشت .دنیای پیر خیلی از مشاهیر ونوابغی را كه بيك وسیله شهرت و نبوغ پیدا کرده اند دیده و در آینده هم خواهد دید ، ولی نظیری چون ادیسون را کمتر تاریخ زمانه نشان داده توانسته و ما در ایام چون او نابغه وزنی را در آتیه نیز کمتر خواهد پرورید بسیاری از مشاهیر و نامداران را صحایف تاریخ بنشان میدهد که از پهلوی افنا و انهدام همنوعان خود شهرت و نامی حاصل کرده و بیرق مجد و افتخار خویش را بر روی کله منارهای جنس بشر برافراشته اند ، اما آنهائیکه فقط حیات را خدمت کردن بنوع خویش دانسته و زندگانی خودرا وقف سعادت ورفاه و اعتلای بشریت نموده اند در صحنه پهناور گیتی خیلی کم بوجود آمده و بر روی اوراق سیاه تاریخ كه مملو از سفاکی ها و خونریزی ها ، قتل وقتالهای عمومی در راه منافع و مطامع شخصی است دران نقطه های سفید بسیار کم دیده می شود .صفحه (٤١) سال اول - مجله کابل شماره (٧)هرگاه از گذشته ها صرف نظر کرده و تنها تاریخ قرون معاصر را ورق بزنیم بخیلی از اینگونه اشخاص بر میخوریم ، که یا از راه علم و اختراع یا فتوحات و جهانگیری شهرت و نبوغ حاصل کرده اند ، منتها چطوریکه نمیتوان فتوحات شاندار قایدین اوایل اسلام را که در دنیای تاريك مثل ستاره درخشانی تابیده و از پرتو آنها عالم روشن شد با وحشت ها و قتال و انهدام های چنگیز واتیلا طرف مقایسه قرار داد همچنان نمیتوانیم برای مخترع گاز زهر دار و چراغ برق يك اندازه قیمت قایل شویم .توماس ادیسون بین علما و مخترعین قرن معاصر بمثابه چراغی بوده که در روشنائی آن اختراعات و علوم دیگران نوری نداشته وبقدريكه از خدمات و ثمره افکاروی دنیای انسانیت فایده برداشت از مخترعین دیگر بآن پایه استفاده نبرد .یکی از بزرگان میگوید : « ایام صحایف اعمال شما است در آن بهترین کار نامه های خود را بیادگار گذارید » ادیسون در صحیفه ایام چنان آمده ها و یادگار های جهان قیمتی گذاشت که در نسل های گذشته کمتر نظیر داشته ونسل معاصر و آینده آنها را با تمجید واحترام یاد خواهد کرد و برای اینکه حرف ما بمبالغه تعبیر نشود مثال کوچکی میآریم :در اواخر وقتی که بکتابچه های ثبت اختراعات او رسیده گی کردند تعداد آنها به پنجصد جلد بالغ شده و هر جلدی قریباً دارای هزار صحیفه بود که از روی این مثال كوچك اهمیت این عبقری بزرگ و قیمت خدمات مهم و بزرگش را برای جامعه بشر میتوان درك كرد .ادیسون در مدت حیات خویش گاهی راحت نکرده و به آسایش و تنعم آشنا نشد ، بلکه بگفته خودش فقط راحت را در کار یافته و در حقیقت بهمان علتصفحة (٤٢)سال اول ـ مجلة كابلشماره (۷)فعالیت همیشه گی در اواخر حیاتش علیل و ناتوان شده و زود تر نسبت به پدرو اجدادش رخت ازدنیا بست زیرا میگویند متوسط عمر پدر و اجداد ادیسونبين ٩٤ و ٩٦ سال بود . واز روی آن ادیسون گوئی بعمر طبیعی خود نرسید.موانع ومشکلاتی که برای اینگونه اشخاص غالباً پیش می شود ومخصوصاً ادیسوندر بدائت حیات خویش خیلی بآن دچار شدهر چند برای برانداختن قوی دل ترین اشخاصکافی بود معهذا در عزم و متانت و تحمل و بردہ باری ادیسون ادنا سکته واردنتواسته و بگفته یکی از مشاهیر که میگوید : علم خزینه است که کلید آن عملمیباشد و به تیشه علم و عمل تمام سدها و موانعی که در جلو آمال و آرزو هایشواقع می شد دور میکرد و سیر تدریجی خویش را جانب شهرت و ارتقا ادامهمیداد .هر چند خامه ناتوان من قادر آن نیست که تمام تاریخ حیات این مرد بزرگو مخترع قرن نوزده و بیست را طوریکه لازم است شرح داده بتواند معهذابرای اینکه هموطنان و مخصوصاً آنهائیکه ازین شخص کمتر اطلاعات دارند ازفقدان وی بسوگواری دیگران شرکتی داشته باشند مختصراً تاریخچه حیات ویاز روی مآخذی که در دست است نگاشته می شود : ـتو ماس الوادیسون در ١١ فوریه سال ١٨٤٧ بدنیا آمده پدرش کارگر بانک ومادرش قبل از اینکه شوهر نماید سمت آموزگاری دریکی از مدارس داشت .اديسون دوره طفولیت را تماماً در دامان مادر طی کرده واز آنجا کسبفیوضات نمود ، زیرا ادیسون در کدام دارالعلوم و او نیورسیته و حتی مدرسهابتدائیه تحصیل نکرد. وفارغ التحصیل کدام جامعه علمی هم نیست , بلکه ازآغوش مادر یکسر بميدان عمل داخل شده و تنها استعداد سرشار و ذکاوتطبیعی او بطرف علم و اختراعات محیرالعقولی که چشم دانشمندان بزرگ راصفحهٔ (٤٣) سال اول - مجله کابل شماره (٧)خیره ساخت سوقش داد . زیرا در طفلی برای اولین دفعه که داخل يك مدرسهابتدائی دهاتی گردید بزودی بعلت اینکه غبی است و قابل تلقی دروس نمیباشداز مدرسه خارج شد و تا سنه ١٨٥٩ که بسن دوازده ساله گی واصل شد سربارخانواده اش بود . اما این مدت را هم بیهوده صرف نکرده و در زیر زمینیخانه پدریش در پورت هیرون با وجود موانع مادرش يك عده مواد شیمیائی رادور خود جمع کرده و بالای آن تجربیات خویش را اجرا میکرد ، اما چونخانواده اش تا آنزمان از وجودش فایده نبرده و بلکه برایشان خرچهای زیاده گیمی تراشید ادیسون را بشغل روز نامه فروشی در قطار آهن داخل کردند .دخول ادیسون باین وظیفهٔ جدید که باشغل پیشترش بکلی منافات داشت عاملیاس و افسرده گی برای او نشده و برعکس از همان روز دخول کار بجدیتمصروف وظیفه اش شد و در عرصهٔ یکسال موفقیتهای شایانی نصیبش گردیدهو توانست سه نفر کاریکر دیگر را نیز برای فروش جراید و مجلات استخدام نماید.ادیسون بار وظیفه که بگردن داشت و آنرا بوسیله استخدام سه شاگرد دیگرسبك ساخت وقت زیادی برای قرائت کتبی که از پولهای پس اندازش میخریدپیدا کرده ومخصوصاً بمطالعه کتب شیمى وفيزيك خيلى شوق وانهمك ميو ورزیدولا براتوار کوچکی نیز در یکی از وا گونهای مال برایش تاسیس کرد ، باینوضعیت چند وقتی که به شغل روز نامه فروشی در قطار ریل مصروف بوداوقات خود را بسه قسمت کرده قسمتی را بمطالعه کتب میگذشتاند وقسمتی راتماشای ماشین ریل و رفتن در مطابع جراید و تلگراف خانه ها برای دیدنطرز ساختمان ماشین ها وغیره ملحقات شان بسر برده و يك حصهٔ وقتش همدر لابراتوارش صرف می شد جریدهٔ موسوم به ( دی کریت ترنکٹ رایلویصفحه (٤٤) سال اول ـ مجله کابل شماره (٧)هير الد) را نیز که در مطبعه شخصیش چاپ میکرد و بسانها شهرت و رواج زیادی بین مسافرینیافته بود نیز در همین مدت کارش در قطار آهن نشر نموده و حتی یکوقتی روز نامه تیمسلندن نیز از ان تعریف و تقریظ نمود . اما در نتیجه حادثه احتراق ، جریده ومطبعه و لابراتوار کوچکش بکلی از بین رفته و پس از مدتی که جریده انتقادیدیگری در پورت هیرون نشر کرد ، در آنهم پیشرفت نصیبش نشده و در نتیجهحادثه دیگری برای ابد از جریده نگاری دست کشیده و داخل تلگراف خانه شدو برای اولین دفعه قانون مورس Morse را که عبارت از صحیح نوشتن و ثبتآوازها بود یاد گرفت . اما چون درین وظیفه اش نیز دست از تتبعات و مطالعاتخود نکشیده و غالب اوقات خود را بمطالعه کتب صرف میکرد ، دیر مدتی دوامنکرده و از آنجا طرد شده ویکسر به استاسیون میشیگان رفت و داخل کار شدمعهذا پس از کم مدتی از آنجا هم طرد شده به لویزوپل و از آنجا به اندیانا پولیسو بالاخر در پورت هیرون مستقر گردید .در سنه ١٨٦٤ که ادیسون در تلگراف خانه «مفیس » مشغول کار بود بفکراختراعی که بتوان چند خبر را در یك سیم و در آن واحد توسط آله دوبلیکسمخابره نمود افتاده و وقتی مفکوره خویش را بمدیرش شرح داد ، مدیر خنده بلندینموده اظهار داشت : فرزندم تو دیوانه هستی !ادیسون بعد از این حادثه ازین دفتر نیز طرد شده و بدون شغل و عمل مانداما چون در حیات کم خویش به بسیار پیش آمدهای مأیوس کن دیگری نیز مصادفودست و گریبان شده و بابرده باری تمام تحمل کرده بود ازین حادثه نیز مأیوسنشده و پس از مدتی به نيويورك مسافرت کرد و در آنجا در شرکت موسومبه « گولدان ستوك » مستخدم گردید . روزی ماشین اوتوماتیکی که اسعار بورصهصفحه (٤٥)سال اول - مجله بل وشما(٨)را ثبت مینماید خراب شده وادیسون در ظرف چند ساعتی مجدداً آنرا اصلاح ودرست کرد.مدیر شرکت ازین استعداد عجیب ومقدرت فنی او خیلی متعجب شده و بلا فاصله ۱۲۰۰ پوند معاش سالیانه برایش مقرر کرد .ادیسون از پول این عایدی جدیدش بعض اسباب های ساخت فارا دای را خریده و باین وسیله يك دنيا معلومات جدیدی در مقابلش پهن شد .ازین به بعد ستاره طالع ادیسون بصعود شروع کرده وسحاب تاريك فقر واحتیاج از بالای سرش یکطرف شد ودورۀ نا کامیهای متواترش گذشت ، چنانچه بعد ازمدت قلیلی در دو شرکت بزرگ بحقوق گزافی مهندس برق مقرر شده واولین اختراعات خویش را نیز بالای این شرکت ها فروخت . ازین بابعد وظایف و مشاغلش خیلی زیاد شده و کثرت کار و علاقه وميل اورا بشغلش از اینجا میتوان یافت که در سنه ۱۸۷۳ موقعیکه عروسی کرده و بازوجه ومدعوينش از کلیسا بطرف خانه بازگشتند برای چند دقیقه از زوجه ومدعوينش اجازه خواسته و داخل لابراتوارش شد ، اما در آنجا مصروف تجارب خویش گردیده وفراموش کرد که درین روز ازدواج کرده است چنانچه موقع صرف چاشت رسیده وبعد از آن موقع صرف شام شد وبالاخر درنصف شب بسراغ او رفته در لابراتوارش یافتند که بکارش منهمك بوده وهمه را فراموش کرده بود .درسنه ١٨٧٦ ادیسون لابراتوار منلو پا ك را تاسیس کرده و در سنه ۱۸۷۸ ازیونیون کالج باخذ درجه دکتوری در فلسفه موفق گردید و در همین سال دولت فرانسه نیز نشان ( لژیون دو نوررا ) برایش فرستادند .واقعاً اديسون همان طوریکه عاشق کار بود وازهر چیزی بیشتر احراز موفقیتصفحه (٤٦) سال اول ـ مجله کابل شماره (۷)در اعمالش را دوست داشت بهمان اندازه در طول حیات ٨٤ ساله اش توانست که دنیای علم و اختراع و مدنیت را بقدم ها پیش ببرد ، چنانچه ربع اخیر قرن نوزدهم را اگر زمان مخترعات و مستکشفات و پیشرفت صنایع بشماریم شاید نام ادیسون يك صفحه علیحده ومجلل تری در طلیعه رجال این عصر و عصرهای آینده تشکیل بدهد ، و برای تائید ادعای ما تنها همین کفایت می نماید که ادیسون در (٦٢) سال حیات خویش از ١٤ تا ١٦ ساعت را در لا برا توارش به تجربه و عمل در راه خدمت انسانیت گذشته و از دستگاه دماغش آلاتی بیرون آورد که چشم زمانه ندیده وفكر قاصر بشر كمتر در پی آن میرسید ، در سنه ١٩٠٤ عدد اختراعاتی را که ثبت کرده بود به (٦٠٠) رسیده و در سنه ١٩٢٠ بهزار واصل شد و تا آخر روز حیاتش به (١٠٧٨) فقره اختراع مؤفق شده بود که معظم ترین آنها عبارت از اینهاست .فونو گراف که در سنه ١٨٧٧ اختراع کرد .چراغ برق که در سنه ١٨٧٩ اختراع نمود .دینامو واولين تراموای برقی که در سنه ۱۸۸۰ الی ۱۸۲۰ اختراع کرد .انشای اولین استاسیون برقی مرکزی در سنه ١٨٨٣ .تلگراف بی سیم که بین قطارهای آهن در حالت رفتار و بین قطارها و استاسیونها در سنه ۱۸۸۱ الی سنه ۱۸۸۷ اختراع نمود . و همچنان اختراع سینمای ناطق ، اصلاح ریکاردهای گرامو فون ، میکرافون ، تيلفون اوتو ماتيك و غیره که از برجسته ترین مخترعاتش میباشد ، اما باقی اختراعات او در اینجا گنجایش ندارد و بایستی در اطراف آنها مقاله ها نوشت ، بالاخر اديسون مرد واز فقدان وی دنیای علوم وفنون یتیم و بی مربی ماند .توماس الوا اديسون پدر مخترعين[BLANK PAGE]صفحه (٤٧)سال اول - مجله کابلشماره (۷)يك ضرب المثل فرانسوی است كه میگوید ، علوم و طن ندارد بواقعیهمچنانیکه علوم وطن ندارد علما و مخترعين نيز مختص يك ملت نبوده و چونفوائد شان بتمام مجامع بشرى بلا استثنا میرسد از فقدان آنها تمام ملل عالممتألم و متأثر میگردند چنانچه غالباً اشخاصیکه از خبر مرض ادیسون مضطرب شدهواز مرگش متألم گردیدند با او بكدام رابطه دوستی یا آشنائی و خویشاوندیمربوطـه نبوده وتنها خدمات شاندار و عظمت شخصی او بود که دوستانوطرفدارانی برایش پیدا کرده ومرگش امریکائی هانی بلکه تمام ملل عالم رامحزون ومتألم ساخت - لطیفی .بقلم آقای غلام جیلانی خاناعظمیاز مشاهیر تاریخی رجال وطنسلطان غیاث الدین غوری(۲)مملکت این سلطان عادل غرباً شامل تمام ولایت خراسان حالیه وسیستانوجنوباً بلوچستان وشرقاً تمام ممالك سند و پنجاب الی دهلی ونواحی آن بود وازجهت شمال ولایات مرو بلخ وطخـارستان وبدخشـان الی کوه هـای پامیر وچترال بود که اساساً تا اواسط دوره حکومتش تمام این خاک وسیعه در تحتشهنشاهیت خود وی مستقیماً اداره و احکامات بعمال و مامورین دولتی داده میشدسپس که کارنامه ها و خدمات شایان تقدیر از اعلیحضرت شهاب الدین برادرکوچك خود مشاهده نمود بصورت سلطنت مستقله بلوچستان وسند و پنجاب رابوی وا گذار شـده غالباً رسیدهگی بمهمات داخلیه وطن را هم تحت استشارهوعملیات وی قرار می داد ! گرچه دراثر تجاوزات حكام ماورالنهر یکبارصفحه (٤٨) سال اول - مجلۀ کابل شماره (۷)اعلیحضرت شهاب الدین غوری مجبور شد که بداخلۀ خاك آنها تاخته و مملکتهای خیوه و بخارا را تصرف نماید ولی محض همت بلند دوباره آنرا بحکام خودآنجا گذاشته تنها بگرفتن باج و خراجی قناعت می ورزید . سلطان شهاب الدینغوری و قطب الدين ايبك غلام وی که هر دو از تربیه شدگان دربار و حضوراین پادشاه بزرگ بودند حقیقتاً در موقعی که زمام ادارۀ سلطنت بآنها مفوضگردید هر کدام بنوبۀ خود داد لیاقت و کفایت را داده و کارنامه های درخشانیاز خود بیادگار گذاشتند .خاندان سلاطین غور .خاندان سلاطین غور از طائفۀ سوری افغان است و سوری ها بین اقوامافغانى يك سوانح با افتخاری دارند! چه غالباً در محاربات رشادت ها و غیرتشایان تقدیری بروز داده و شاهان و ناموران بزرگی ازین خانوادۀ افغانیبوجود آمده است که ممتاز ترین آنها اعلیحضرت غیاث الدین و شهاب الدینو شیر شاه پادشاه معروف سوری است .اجداد غیاث الدین غوری از زمانه های قبل از اسلام ریاست اقوام افغانیغور وجبال فیروزه را دارا بودند و در هر موقع سلاطین سابق بكمك وامدادآنها محتاج شده است مخصوصاً شمشیر و فتوحاتی که این خانوادۀ رشید در عهدشاهان اسلام و غزنوی ها ابراز نموده اند آخراً همین مجاهدات سبب ارتقا وشهرت آنها گردید .(باقی دارد)صحفه ( ٤٩ )سال اول - مجله کابلشماره ( ٧ )بقلم آقای میر غلام محمد خانافغانستان و نگاهی بتاریخ آن( ٥ )سکاستین ( سیستان و فراه )سکاستین یا سیستان ولایتی است در جهت غرب افغانستان که شمالاً بولایت آریانه و جنوباً بولایت گد روسیا ( بلوچستان ) شرقاً بولایت غرج و غورو اراکوسیا ( قندهار ) و غرباً بولایت قهستان و کویر لوت مملکت فارس محدود و متصل است . دریای ایتی مندر ( رود هلمند ) که از جهت غربی کوهای پغمان بنعان کرده و تا قلب سیستان میدود ، یگانه رودی است که حیات اهالی را ضمانت مینماید ، هلمند مستعد کشتی رانی بوده و در عهد اصطخری بین بست و زرنج کشتی ها حرکت می نمود . رود های هاروت و فراه خاش و هلمند دو پارچه یا باطلاق تشکیل می دهند : ـ هامون فراه ( محل ریختن دورود اولی ) هامون سواران ( محل ریختن دو رود دیگر ) محوطه واقعه بین این دو دریاچه معروف به ( نی زار ) است و نی انبوهی دارد ، در مواقع کثرت آب دریاچه ها بهم متصل میشوند و اگر احیاناً آب زیاد تر گردد تمام جلگه هامون غرق آب میشود ، اما این اتفاق کمتر می افتد .جغرافیا نویسان قرن دهم از دریاچه هامون که اعراب آنرا بحیره زره میگفتند و در نزد نویسنده گان كلاسیك به Aria Polus معروف است ، اسم می برند و طول او را ( ٣٢ ) فرسخ و عرضش را از ٤ تا ٨ فرسخ مینویسند ، دریاچه مذکور بکلی خشکیده است . تشکیل کود وزره را اهالی قطعاً بخاطر ندارند .صفحه (٥٠)مجله کابل سال اولشماره (۷)چون وضعیت سیستان بسته به کثرت و یقلت آب بوده لهذا مملکت غالباً دوچار تغیرات بزرگی میشد، اکثراً خرابیهای عمرانات سیستان بواسطه طغیان آبها پیش شده و بهمین جهة است که سیاحین مغرب میگویند آنقدر خرابه شهرها و قصبه ها که در بعض اراضی آنجاست متناسباً بدیگر جا نظیر ندارد. مسیویار تولد از قول کمیسون سرحدی انکلیز که در سال ١٨٨٥ در امتداد سیر رود خانه هلمند از خواجه علی تا هامون سیاحتی کرده اند مینویسد تمام محوطه بین لندی و قلعه فتح مملو از خرابه های قلاع و قرأ و آثار قنوات قدیمه می باشد .دریک منزلی بالای شهر زرنج قبل از دوره اسلام سدی بوده که از هلمند نهرها با و کشیده بودند، این بند بنام پهلوان افسانه سیستان (رستم) موسوم بود، ولی امیر تیمور کورکان و شاه رخ پادشاه هرات بند رستم را خراب کردند. صفحات شمال شرقی سیستان (فراه حاله) دارای بهترین مراتع او بشمار میرفت. وجهات جنوب شرقی او (کرم سیر) که زمینداورش گویند از حاصل خیزترین وادیهای افغانستان شمرده میشد بقول کرزن هیچ يك از ولایات افغانستان مانند کرم سیر از هوا و هوسهای انسانی صدمه ندیده. و بیلو با تعجب از حاصلخیزی و وفور آب انجا سخن میراند.وزش بادهای گرم در سیستان و طوفانهای ریگی او، باندازه اسباب زحمت میشد، که اهالی مجبور شدند برای حفظ اراضی مزروعه از هجوم ریگها، حصارهای چوبین احداث کنند. از طرفی بادهای تند مساعدت مینمود اسیا های بادی دایر گردد. رو بهمر فته سیستان با آب و هوای گرم خود ولایت حاصل خیزی بشمار می آید.صفحه ( ٥١ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ۷ )سیستان قدیم چنانیکه در تعین حدود او گفتیم بمراتب از سیستان حالیه وسیع تربوده و این اسم به تمام اراضی واقعه در مصب هلمند رود اطلاق میشد . مستربیلوسیستان را در جهت شرق شامل منابع دریا های ترنك و ارغسان و سلسلهٔکوه توبه و در غرب بسلسله کوه نه بندان و دشت نا امید متصل می شناسددر جهت جنوب سلسله کوه خواجه عمران ودشت بلوچستان را نشان میدهد ،باین حساب ولایت قندهار حالیه را نیز جزو سیستان میشمارد ، و این تعیین اومطابق به تقسیمات یونانی هاست که سیستان را بدو حصه تقسیم كرده يك حصهرا در نگیانه و دیگرش را ارا کوسیا مینا میدند . چنانیکه فارسی ها سیستان وزابلستان میخواندند . سرحدات شمالی سیستان بدرستی آشکارا نمیشود جز اینکهتقریباً خطی که شرقاً از جنوب ولایت اسفر از گذشته وبجانب جنوب صفحاتقائینات غرباً میرود ، سیستان را از ولایت آریانه منفصل میسازد .با کل حال در قرون وسطی نیز سیستان وسیعتر از صفحاتی بوده که امروزهبنام سیستان مشهور و بین افغانستان و فارس منقسم است ، و باستثنای صفحاتارغنداب که جزء ارا کوسیا است سایر صفحات سابق الذكر همان ولایت سیستانرا تشکیل میداد. نام قدیم سیستان مکاستین بود. یونانیان او را بنام شهر زرنگذرنگیانه و در نگیانه نامیدند ، فارسی ها این ملك را نیمروز میگفتند و پساتها سیستانخواندند که تعریب آن سجستان گردید در قرون وسطی اهالی سیستان شکزیشکزائی موسوم بودند بلاد سیستان نظر بوضعیت جغرافی و تأثيرات مخرب آب وهوا بيك حال نمانده ودایما تبدیل محل و صورت کرده است ، و آنچه مینمایداینها ستند : ـ زرنگ ( زرنج ) فراه ، پیشاوران ، بست ، جون ،طاق ، قلعه فتح ، رودبار ، شکوهه ، نصر آباد ، نادعلی .صفحه (٥٢) سال اول ـ مجله کابل شماره (٧)اما شهر زرنج قدیمترین شهرهای سیستان است که در سمت یمین رود هلمند بنا، و بقول مورخین اسم اسکائی ها نخست روی او گذاشته شده، نویسنده گان كلاسيك او را بنام ذرنك شناخته، و آباد کردۀ پهلوان افسانه ملی سیستان رستم میدانند. یونانیان این شهر را درنك نامیدند و اعراب زرنج خواندند. شهر زرنج نه تنها در دورۀ قبل الاسلام دارای عظمت مقام بوده، بلکه در قرون وسطی نیز عمده ترین شهرهای سیستان بحساب میرفت. شاهان صفاری سیستان به ترقی و تعمیر روز افزون زرنج پرداخته کما فی السابق او را بپایه تختی سیستان گزیدند. خرابه های شهر زرنج را اکنون بین ناد علی وقریۀ زاهدان جهان آباد میتوان یافت. شهر فراه حالیه در ساحل یسار و جنوب فراه رود واقع است، در قرن دهم مسیحی بقول بارتولد شهر در هر دو طرف ساحل رود خانه آباد بود، و بقول فریه خرابه های جنوب رود خانه در درۀ کوه که بفاصلۀ نیم ساعت از شهر افتاده قدیمترین شهری است که بمدتی قبل از حمله اسکندر مقدونی معمور و آبادان گردیده است. شهر حالیه که به نمونۀ هرات آباد گردیده بمراتب ازان کوچکتر، و امروز سوای دیوارها و خاك ریزهای محیط شهر، آثاری ازو باقی نمانده است.برجسته ترین خرابه های بلاد قدیمۀ سیستان از حیث عظمت، خرابه های شهر پیشاوران در شمال نیزار است که یادی از مجدد و جلال گذشته او میدهد. از جمله آثار جالب توجه هم قلعه طاق است در يك منزلی شهر زرنج، که کونولی Konolly سیاح قرن نوزده از و ذکر میکند، در قرن دهم میلادی طاق شهر کوچکی، و در قرن یازده قلعۀ مستحکمی بود که سلطان محمود غزنوی در سال ١٠٠٣ ع با زحمت زیاد او را اشغال نمود، طاق در انوقت محاط بهفت باروصفحه (٥٣) سال اول ـ مجله کابل شماره (٧)و خندق عمیقی بود که بقول بارتولد عبور ازان بواسطهٔ پل متحرکی میسر میشد. بست یکی از شهرهای بزرگ سیستان و در زمانهٔ مدنیت اسلامیه معمور و آبادان بود، از باغهای او شمس الدین سامی تعریف میکند و او را منشأ علمای بزرگ و متبحری میشمارد، یاقوت خرابه های آن را بعظمت ستایش میکند، حالیا نیز قلعهٔ مخروبه بست بیننده را با تعجب بحیرت می اندازد.نادعلی ورود بار قرائی بیش نمانده و امروز اهمیت مدنی را مالک نمیباشند. هکذا جوین در نزدیکی لاش در عهد خود از بلاد عمده بحساب رفته، منشأ علما و رجال مدیری بود، جوین حالیه دیگر از ان اعتلائی که داشت سقوط کرده و جزء فراه بشمار میرود. بلاد عمدهٔ امروزهٔ سیستان در سمت یسار هلمند سکوهه و نصرآباد هستند که موخر الذکر مرکز حکومت سیستان فارس و اول الذکر حکم قریه دارد.شعبهٔ اسکائی یک شاخهٔ از آرین های افغانستان است که بعد از هجرت از بین النهرین سیحون و جیحون در آریانه، بسیستان سرازیر شده و نام خود را روی وطن جدید شان گذاشته سکاستین خواندند و ما درین موضوع اشاره در مقالهٔ آریانه نمودیم. اما در کدام تاریخ اسکائی ها بسیستان داخل شدند معین نمیشود، بطوریکه مسیو بارتولد میگوید اطلاعات اولیه راجع به اسکائی ها ظاهراً بقرن هفتم قبل از میلاد منتهی میشود. اسکائی ها که در کتیبه های دارا باسم ساکارا اوکها یاد شده اند و آنها را مورخین ساکا اسکیت واسکیث وسك میخوانند، نه تنها در کیپ حماسه افغانستان تاثیر نفوذ نموده، بلکه در حماسه های همسایه غربی خود مملکت فارس نیز مدخلیت تامی داشته اند و مشهورترین این داستانها قطعه پهلوان معروف سیستان رستم است که با جوانانصفحه ( ٥٤ )سال اول ـ مجله کابلشماره ( ٧ )زابل و کابل حمله های تورانیان را از آرین های افغانستان و فارس دفاع نموده است.بعد از قرن هفتم قبل الميلاد که مذهب زرتشتی بلخ در آریانه نفوذ پیدا کرد ، بالطبع ولایت جوار خود سیستان را متأثر ساخت ، و در عقاید قدیمه آریائی که نوعی از بت پرستی بود تاثیر نفوذ نمود. در قرن شش قبل الميلاد ظهور دولت هخامنشی های فارس و فتوحات کوروش مشهور ولایت سیستان را مثل سایر ولایات افغانستان ضمیمه دولت هخا منشی نمود ، حتى دارا یوش ولایات سند و پنجاب را نیز الحاق نمود.در قرن سیوم قبل الميلاد اسکندر یونانی هخا منشی ها را سقوط داده و بر افغانستان مستولی شد ، ازان ببعد دولت یونانی باختر بر افغانستان حکومت نموده و سیستان با لطبع جزء حکومت باختر بشمار میرفت. یکی از حکمرانهای یونانی سیستان انتی ماکس پادشاه فاتح ( ١٧٠ ـ ١٤٠ ق . م ) است از مسکوکات نقرئین این پاد شاه که بسیار زیبا و مقبول است فاتح بودن او واضح میشود خرما که علامت فتح است در سکه او نمایان بوده و پرو فیسر فوشه شرحی راجع باین مطلب مینویسد. و پرو فیسر مذکور میگوید سکه این شهزاده را شهزاده گان کوین نیز تقلید کرده اند ، کوین را بعلاقه سیستان منطبق دانسته اند.نفوذ یونانیان باختر در سیستان ، نشر تمدن جدیدی نموده و سیستان را رو بعروج سوق نمود. ولی دولت پارتها در قرن دويم قبل الميلاد قوت گرفته و اسباب اختلال دولت یونانیان باختر گردیدند ، حکومت یونانی سیستان نیز خاتمه یافته و موقة پارتها بر صفحات سیستان تسلطی قایم کرده ، حتی در جنوب حوزه هلمند رود به تشکیل دولتی پرداختند. ولی بطوریکه فوشه مینویسد این تسلط پارتها موقتی بوده و اهالی سیستان بسرعت از قید دولت پارت آزاد گردیدهصفحهٔ ( ٥٥ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ۷ )وبقول بار تولد اسکائی ها در جنگهای که با پارتها نمود نداشك هفتم ( فرهاد دویم )جانشین مهرداد اول ( ١٤٠ - ١٢٥ ق . م ) را در رزم گاه کشته و مملکتپارت را غارت کردند ، حتی از قول کو تشمید ثابت میکنند اینکه گویند مهرداداول سلطنت خود را تا هندوستان بسط داد صحیح نیست ، بلکه این هجوم بهندوستاناز طرف اسکائی ها ـ که در تواریخ چین باسم ( مات سه ) مسطور است بعملآمده است .کوشانی ها که در قرن اول قبل الميلاد در باختر ظهور کرده بودند ، در قرناول بعد المیلاد سیستان را مثل سایر صفحات جنوب هندوکش بحکومت کوشانیملحق نمودند . در قرن سیوم میلادی دولت هياطله جای کوشانی ها را در افغانستانگرفته و سیستان بالطبع جزء حكومت هيطل بحساب رفت . در قرن چهارم ساسانیانفارس قوتی گرفته و بسیستان دستی دراز کردند و نایب الحکومه های شاندر انجا حکومت مینمود . اما دولت هياطله ها بزودی سیستان را مسترد نموده ،و شاهان فارس را مکرراً در محارب مغلوب و منهزم کردند . بعد از انقراضدولت هیطل در نصف قرن ششم انوشیروان مشهور سیستان را ضمیمه فارسساخته ، و در تقسیمات مالكیه قسمت سیوم ( جنوب مشرقی ) مستملكه فارسقرار داد . این تسلط سیاسیه در سیستان تا ظهور اسلام طول کشید .در ازمنه قبل الاسلام سیستان دارای مدنیت باختری یونان بود ، و در عهدکوشانیان صنعت و مذهب بودائی ها در صنعت یونان و مذهب زرتشت نفوذو حلول نمود . زبان آریائی قدیم سیستان در طی این تطور است وتسلط السنهیونان وهند و فارس آهسته آهسته از هم رفته ، و در دوره ساسانیان مقام خود رابزبان جدیدی گذاشت ، این زبان نوین وطنی را بنام سکزی حالیا میشناسند .صفحۀ (٥٦)سال اول ـ مجلۀ کابلشمارۀ (٧)زبان سکزی مثل السنه هروی وزابلی از زبان آریائی افغانستان مشتق شده وبهم مربوط بودند . این زبان تا بسط زبان عرب در سیستان باقی ومعمول بود .ظهور عرب واسلام باب يك تمدن جدیدی را در سیستان کشود ، واورا در دورۀ اسلام در زمرۀ ولایات عمدۀ ومترقی افغانستان بشمار آورد . اما اعراب در مملکت سیستان دوچار مقاومت های شدید اهالی گردیده و مدتی مصروف مبارزه بودند . مسلمین در سال ٢٣ هجری بقوماندانی عبدالله ابن عمر الخطاب رضی الله عنه ، سیستان را بعد از محاربات صعبي استیلا ، و شهر ذرنك پایه تخت آنجا را مفتوح نمودند و امیر سیستان تسلیم اردوی عرب گردید . این تسلط عرب در سیستان تا ظهور دولت فوشنجی هرات ( آل طاهر ) طول کشید ولی هیجانهای ملی دایما بروز مینمود ، چنانیکه در عهد خلافت حضرت عثمان رضی الله عنه سیستان سخت بشورید و اعراب با تحمل مشکلات برفع آن قادر شدند . در خلافت حضرت معاویه رض این انقلاب تکرار شد ، وزیاد بن ابوسیفان بزحمت آن را خاموش نمود . وقتا که خلیفۀ یزید اموی در دمشق فوت شد سیستان مجدداً انقلاب کرد ، وسلم بن زیاد باطفای آن پرداخت در عهدی که عبیده بن بکره عامل حجاج یوسف در سیستان بود ، رتبیل کابل ( کا بلشاه ) سیستان و زابل (قندهار) را جزء کابل حساب کرده و خراج سیستان را از اعراب بازداشت، عربها بجنگ پرداختند ، رتبیل کابلی حاکم عربی را مغلوب و سپه سالار عسکری آنها را اعدام نمود . حجاج بیست هزار عسکر بقیادت عبدالرحمن در مقابل رتبیل سوق نمود . رتبیل بعد از انکه با عبدالرحمن صلح نمود، پس از چند که او معزول و پسر اشعب بجایش منصوب گردید ، عبدالرحمن را با فوج زابل بدفع حجاج گسیل عراق نمود ، و این اردوی زابل بخصال در مقابلصفحۀ (٥٧)سال اول ـ مجلۀ کابلشمارۀ (۷)حجاج بجنگید. رتبیل بعد از شکست عبدالرحمن باردیگر او را با فوج کابل بدفع والی عربی هرات سوق نمود، و بعد از کمی او را با خود بکابل برد. طبری این محاربات را به تفصیل ذکر میکند.آخرالامر حجاج وفدی بدربار کابل فرستاده، و انصراف خودش را از اخذ خراج سیستان و زابل برای هفت سال تعهد نمود. قتیبه ژنرال زبردست و فاتح مشهور عرب قرار داد حجاج را با رتبیل تجدید نمود. و رتبیل او را در محاربات ماوراءالنهر معاونت نمود، ولی عاقبت همین قتیبه سیستان را اشغال کرد. در اوایل قرن دویم هجری موقع ظهور ابو مسلم مشهور مروزی سیستان به ولات عباسی ها انتقال نمود، و در اواخر همان قرن از دربار هارون الرشید جزء ولایات خراسان بـجـاگـیـر مامون پسر او اعطا گردید. بعد از انکه شاهـان طاهری فوشنج به استقلال خراسان پرداختند، سیستان جزء حکومت آریانه شده، و سوای شورش حمزه سیستانی در عهد دولت طلحه بن طاهر دیگر انقلابی واقع نشد.در قرن سیوم هجری خانوادۀ معروف صفاریها در سیستان ظهور نمود، و یعقوب پسر لیث، درهم بن نصر بن رافع بن لیث بن نصر سیار والی سیستان را طرد و تبعید نمود، صالح و نصر پسران درهم نیز به رتبیل کابل پناه بردند، یعقوب بعد از تصرف سیستان نائب الحکومۀ طاهریان را از هرات براند و امیر محمد طاهری، فوشنج پایه تخت آل طاهر را گذاشته به نیشاپور پایه تخت دویمی طاهریان پناه برد. یعقوب متعاقباً تخارستان و باختر و زابل و کابل را اشغال نموده به فارس مستولی شد، عمر و برادر یعقوب لوای اصفهان، کرمان، ماوراءالنهر را از دربار بغداد حاصل نمود. سیستان و پایه تخت او زرنج درین عهد مدارج ترقی را سیر مینمود. اگرچه عمرو صفاری در محاربه با سامانیان بلخیصفحه (٥٨) سال اول - مجله کابل شماره (۷)مغلوب ومقید و بالاخره در زندان بغداد جان داد ، ولی خانواده واخلاف صفاریانازان بعد تا قرن دهم هجری بصفت ریاست در سیستان باقی و پایدار بودند ، واگردرین میانه بعضاً بخانواده صفار مربوط نبودند هم از حسن شهرت آنخاندانقدیم استفاده کرده و خود را باین سلسله منسوب نموده اند .در طی اینمدت سلطنت های مقتدره سایره به سیستان استیلا کردند ، ولیرو بهم رفته حکومت داخلی را بهمان منسوبین خاندان صفار باقی گذاشتند ، ویا منسوبین این سلسله خود شوریده و زمام ریاست را در دست گرفتند . در دورهٔسامانی ها ، عمر وثانی وخلف بن احمد حکمرانهای سیستان از همین قبیلموخرالذکر بودند . خلف را سلطان غزنی محمود در زندان هندوستان مقیدداشت تا بمرد ، یاقوت عظمت مقام علمی و مملکتداری این شاه سیستانی راتذکر میدهد . در قرن پنجم که زمانهٔ فتور غزنویان بود سلاجقهٔ خراسانبر سیستان استیلا کردند . در عهد سنجر سلجوقی (قرن شش) حکمرانسیستان طاهر بن محمد از اخلاف خلف صفاری بود ، و در فتنه حشم غز ملكشمس الدین محمد یکی از شاهان همین سلسله صفاری بود که سیستان را ازان بلیهمحفوظ نگهداشت . خطبهٔ سلاطین غور در عهد حکمرانی ملك تاج الدین سیستانیدر سیستان خوانده شد .سیلاب مغول در عهد حکومت نصرة الدین شاه سیستانی سرازیر گردیدهودر سال ٦١٧ هـ = ١٢٢٢ ع سیستانرا خراب کردند و در سال ١٢٢٩بالقطع مسخر ساختند . تاریخ سیستان در دورهٔ مغول تاريك است ، جز اینکهمیتوان فهمید هنوز شاهان بومی در انجا ریاست داشتند ، چنانیکه در هجومامیر تیمور کورکان بسیستان (قرن نهم هجری) پادشاه بومی فراه ملكجلال الدین بود که به تیمور تسلیم شد ، و پادشاه بومی سیستان مرکزی ملكصفحه (٥٩)سال اول - مجلهٔ کابلشماره (٧)قطب الدین مغلوب تیمور گردیده، و شهر جلال آباد پایه تخت سیستان خراب شد. (۱) صاحب تاریخ حبیب السیر از قول ملك شاه یحیی حکمران بومی سیستان معاصر سلطان حسین میرزا شهریار هرات، قصه میکند که او خود را از احفاد صفاریان شمار میکرد.در نصف دویم قرن هشتم هجری هنگام هجوم ابوالقاسم بابر میرزای شاهرخی گورکانی بسیستان حکمران بومی آنجا شاه حسین بن ملك علی بود که بدست یکی از ملازمانش بقتل رسید. در اوایل قرن دهم حکمران بومی سیستان ملك شاه محمد بن شاه یحیی معاصر شاه اسمعیل صفوی بود و درهمان قرن صفویهای فارس بر سیستان استیلا کرده، و بنیاد امرای بومی را برانداختند.در قرن ١٢ هجری دولت قندهار سیستان را از دولت فارس مسترد کرده، و کرمان را الحاق نمودند، و متعاقباً بر مملکت فارس استیلا و به تشکیل دولت افغانی در انجا پرداختند. نادر شاه ترکمان در همان قرن سیستانرا مثل سایر ولایات افغانستان اشغال و ضمیمهٔ فارس نمود، ولی بلافاصله درهمان قرن دولت ابدالیه قندهار در عهد سلطنت احمد شاه بابای بزرگ سیستانرا مثل خراسان بافغانستان مسترد و ملحق ساخت. در اواخر دورهٔ سلطنت سدوزائی و اوایل ظهور دولت محمد زائیه افغانستان، فارسی ها قسمتهای غربی سیستانرا آهسته آهسته اشغال کردند و عاقبت مسئله به نزاع دولتین افغان و فارس منجر شد. بالاخره بحکمیت کمیسون سرحدی انگلیزها در ۱۸۷۲ مسیحی سیستان کنونی که قسمت کوچکی از سیستان قدیم بود - بین افغانستان و فارس تقسیم شد، و ضمناً فارسی ها توانستند بمعاونت انگلیس ها قسمت بهتر آن را تصاحب نمایند.(۱) جلال آباد را بعض ها در جای زرنج نوشته اند و آن را دو شاك نیز خوانده اند.صفحه ( 60 )سال اول ـ مجله کابلشماره ( 7 )دوره اسلام زبان سکزی را در سیستان متروک نموده ، و زبان علمی و ادبی آنجا زبان عربی قرار گرفت . و مؤلفین بزرگی بزبان عربی بوجود رسید . معهذا زبان عرب نمیتوانست بکلی زبان ملی سیستان گردد ، لهذا زبان نوین فارسی افغانستان با لتدییج زبان ملی آنسرزمین گردید ، و بسی شعرا و مؤلفینی درین زبان ظهور نمود .در مرور این اعصار اختلاط نسلی در سیستان وقوع یافت و این اختلاط عبارت بود از آمیزش طوایف بلوچ و سربندی و قومی و کیانیان . با اینمراتب محققین اوروپا ، اهالی سیستان را مثل طوایف جمشیدیهای هرات ، از صاف ترین نژاد آرین های افغانستان حساب می کنند ومسیو روانسون این مقوله را تائید مینماید .سیستان در دوره اسلام ، مراتب تمدن و ترقی علمی و عقلانی را با صفوت و صراحت اخلاق طی نمود ، و این مطلب از آثار عمرانات و مشاهیر علمی و ادبی آنها بوضاحت آشکار است . یاقوت حموی بعلا وه شجاعت ، بسی از محاسن اخلاق اهل سیستان تمجید میکند . واقعاً در عهدیکه اغراض سیاسیون جاه طلب عرب سبب شد ، که در منابر مسلمین شرق و غرب ، حتی در مساجد حرمین شریفین ، به نسبت حضرت علی رضی الله عنه ناسزا گفته شود . درین میانه تنها اهالی مهذب حنفی مذهب سیستان بود ، که بومسببین این مقولات ناجایز و ننگین ، بادیده حقارت نگریست ، وجداً در مملکت خود از شیوع آن جوانمردانه جلو گیری نمودند .علی ای التقادیر ولایت سیستان یکی از ولایت عمده و تاریخی افغانستان بوده ، و رجال عالی مقام او در ردیف مشاهیر علمی و ادبی مملکت افغانستان قرار دارند و ازان جمله اینها ستند : ـ ابو حاتم بستی عالم متبحر و صاحب تصانیف متعدده .صفحهٔ ( ٦١ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ٧ )ابی حاتم محمد بن حبان بستی عالم اجل و دارای تالیفات عدیده . الخطابی ابوسلیماناحمد بن محمد بستی عالم متبحر . ابوالفتح علی بن محمد بن حسن بستی شاعر ماهرو نویسنده زبردست . اسحق بن ابراهيم بن اسمعیل ابو احمد قاضی بستی فقیهو محدث مشهور . ابا احمد اسحق بن ابراهيم القاضی مفسر و محدث معروف .ابا الحسن محمد بن عبدالله بن جنید بستی فقیه و محدث بزرگ . ابوالفتح بستیشاعر معروف . شمس الدین بستی شاعر شیوابیان . ابونصر فراهی مشهور .محسن فراهی شاعر شیرین بیان . ملا معین فراهی صاحب تصنیفات عدیده .مرزا برخوردار ترکمان فراهی صاحب کتاب مشهور شمس و قهقه . مجد الدین فراهیصاحب گنج اللغات وحلل مطرز . عطا ملك جوینی صاحب تاریخ جهانکشا ،شمس الدین محمد صاحب دیوان وزیر معروف دوره هلاکو و آباقا آن بهاو الدینمحمد جوینی عامل معروف هلاکوئیان . امام الجرمین جوینی استاد امام محمد غزالیمروزی . دعلج بن احمد دعلج السجستانی صوفی معروف . ابوداؤد سلیمان ابنالاشعث بن اسحاق السجستانی فقیه مشهور . احمد عبد الجليل السجزی از مشاهیرمنجمین وریاضین قرن چهار هجری ( ۲۹ کتب مؤلفه او در مکاتب اوروپاموجود است ) ابوبكر عبدالله سجستانی فقیه و محدث بزرگ . امام یحیی بنعمار سجستانی عالم وصوفی مشهور . خلیدت السجستانی صاحب تاریخ آل محمد.زین الدین و جلال الدین شعرای مشهور سیستانی. استاد فرخی معروف سیستانی .استاد ابوالفرج سجزی شاعر مشهور و استاد عنصری بلخی . شيخ سعد الدينحموی سیستانی صوفی معروف و دارای تالیفات متعدده. ابوسلیمان منطقی سجستانیعالم وریاضی دان دوره متوکل عباسی . قاضی احمد لاغر سیستانی عالم متبحرو مصنف قرن چهارم هجری . طبیعی وعاشق شعرای شیوا بیان سیستانی وامثالها .[BLANK PAGE]یاد آوریاز مشترکین عظامیکه تا حال وجه بدل اشتراك این مجله را نپرداختهاند متمنی است کهمبلغ اشتراك خود شانرا بخزانه جات محلی پرداخته رسید عوض معاوضه یا مستقیماًپول بخود دفتر مجله ارسال و رسید حاصل داشته زاید ازین ما را بانتظار نگذارند.دفتر مجله کابلیاد آوری و پیشنهادانجمن ادبی حفظ وتدوین لغات واصطلاحات مخصوصه زبان افغانی وفارسی کوهستانی وطن را درنظر دارد .هموطنانیکه بمقصد خدمت بزبان وادبیات ملی انجمن ادبی را درین راه كمك نموده وقتاً فوقتاً يكمقدار لغات واصطلاحات وطنی را اعم از افغانی یا فارسی که مطابق بقواعد اصلیه زبان متعارفی ملی بوده وبين نویسندگان فعلی معمول ومتعارف نباشد ترتیب داده وباین انجمن اهدا بفرمایند متشکراً برسم یاد گار برعلاوه اظهار قدرشناسی یکدوره مجله کابل رایگان بآنها تقدیم خواهد شد .کابلشماره هشتممجله ایست ماهوار ، علمی ، ادبی ، اجتماعی ، تاریخیادرسمحل اداره : - جاده ارگ ، انجمن ادبیدر تحت نظر انجمن ادبی طبع ونشر میشود .مخابرات با انجمن است .عنوان تلگرافی : - کابل ، انجمناشتراك سالانهکابل ١٢ افغانیو لایات داخله ١٤ «« خارجه نیم پوند انگلیسیطلبه معارف وطن که حائز نمره های ۱ ، ۲ ، ۳باشند و کسانیکه كمك قلمی مینمایندرایگانسائر طلبه معارف وطننصف قیمت۲۷ شعبان هـ ق = ١٥ جدی ١٣١٠ هـ ش = ٦ جنوری ١٩٣١ میلادیفهرست مندرجاتنمره مضمون نویسنده صفحه١ : زندگی وقرن حاضر محمد بشیرخان منشی زاده ١ الی ٧٢ : اخلا قیات آقای غلام جیلانی خان اعظمی ٧ « ١١٣ : جبلی غرجستانی آقای سرور گویا ١١ « ١٥٤ : نکوئی جناب مستفی ١٦ « ١٨٥ : فاریاب وظهیر آقای اعظمی ١٨ « ٢٢٦ : یادی از فضلای غزنی شهزاده احمد علیخان درانی ٢٣ « ٢٨٧ : از مشاهیر تاریخی رجال وطن آقای اعظمی ٢٨ « ٣٢٨ : اسلام وكشف امريكه اقتباس وترجمه شهزاده احمد علیخان درانی ٣٣ « ٣٨٩ : کوشش محمد سرور خان صبا ٣٩ « ٤٠١٠ : افغانستان و نگاهی بتاریخ آن آقای میر غلام محمد خان ٤١ « ٥٨١١ : فضلای فرا موش شده بقلم آقای عبدالله خان افغان نویس ٥٩ « ٦٠١٢ : تصا ویر ٢[BLANK PAGE]يك قسمت از منظرهٔ داخلی تالار شورای ملیکابلصفحه (۱)سال اول - مجله کابلشماره (۸)آدرسمحل اداره : جاده ارگانجمن ادبیعنوان تلگرافی : کابل انجمنمخابرات : با انجمنمجله کابلاشتراكکابل : ۱۲ افغانیولایات داخله = ١٤خارجه = نیم پوندانگلیسیطلبه معارف نصف قیمتمجله ایست ماهوار: علمی، ادبی، اجتماعی، تاریخی۱۵ جدی ۱۳۱۰ هـ ش = ٦ جنوری ۱۹۳۱ ممطالعات بقلم محمد بشیرخان منشی زادهزندگی و قرن حاضرعصر کنونی عصریست که از روی قیمت و اهمیت زندگانی فعلی و از نقطهنظر موفقیت یا ناکامی درین هنگامه پرگیر و دار ، هر روزش بقدر سالی وهرسالش معادل قرنی بحساب میرود ؛ چه وقتاً که ما در قرون خواب آلود اعصارفترت اندود ، صفحات حیات گذشتگان را تحت مطالعه میگذاریم ، می بینیماعصار گذشته باستثنای نهضت های مقدس دینی میدان گاه قتال وجدال در راهمقاصد و آمال محدودی قرار گرفته بود ، که جز اوهام و خرافات وخود پرستینتیجه را متقابل آمال سعادتمندی و خوشبختی بشر ارائه نمی نمود .ولی عصریکه ما در آنیم حیات بشر در راه تکامل و تقدم عقلانی و حسی ،پیشرفت و تطور مادی و جسمی بمقصد ارتقا و خوشبختی مخلوق قدمهای فراخیبرمیدارد و نوع بشر را باین مسابقه حیاتی دعوت مینماید - امروز بشریت راصفحه (۲) سال اول - مجله کابل شماره (۸)انقلابی فرا گرفته که محرك این انقلاب بزرگ عقل بشر است و میل دارد همانخصایص عظیمه و فضایل عالیه انسانی را بمنصه حیات از خود بروز داده ، و درپرتو آن جهانرا منور و حقیقت و شرافت انسانی را اثبات نماید ! این انقلاب عظیمزنده گی و اجتماع بشر مخصوص کدام طایفه و ملتی در دنیا نبوده ، بلکه تأثیراتشعمومی و بلا فاصله شامل كافه ساکنین کره غبرا ئیست . و هیچکس و هیچ قومینمیتواند باین داعیه طبیعی جواب رد داده و از وی کناره جويد ، ولو در زاويهتنهائی و گوشه سکونت و آرامی فرو رفته و اطرافش را با سدهای فولادینی حصارکرده باشد . چه این کناره گیری و انزوا حاوی اجسام خواهد بود . ولیعقول و ارواح دیگر بحکم زمان بکلی تبدل وتغير نموده و داعی این هیجانتکامل را لبيك اجابت گفته است . آری تحولات عقلیه وحسیه از احکامات نفسی وطبیعی انسان است و هیچ قوتی نمیتواند بشر را از ین تطور و تحول بازدارد الا ماشاء الله .وقتيكه ما بمقتضای اوضاع امروزه نظر کرده و روش روحی و عقلانی بشرامروزه را تدقیق میکنیم البته می بینیم در راه این تکامل عظیم بشری مبارزهطبقات مختلفه بشریت بشدت جاری و هر که درین میانه فاقد سعی وعمل وچارهجوئی بوده مغلوب پهلوانان میدان معرکه گردیده و راه فنا را در پیش میگیرد درعین این گیر و دارها لازم است فکر کنیم آیا درین مبارزه تكامل ما چهخواهیم کرد و وظایف ما كدام است آیا درین زمان انقلاب و نهضت بشریملتی می تواند بخواب غفلت بسر برده و گول پلتيك جهل و نادانی بخوردو با مشاهدات جاریه عصری در بطالت و تنبلی عمر خود را کم کند ؟در ينصورت آگاه باید بود نتیجه غیر ازین دو نیست : - يا گرفتاریبه دردهای بی درمان پریشانی و بالاخره در هجوم قوای غالبه محو ومعدوم شدنصفحه ( ۳ )سال اول - مجله کابلشماره ( ۸ )یا مفتون شدن بعصر وزمان وتن بمقتضیات عصری دادن و در راه تکامل و تقدمقطع مراحل نمودن ، آن تکامل وتقدمی که اساسات دین مقدس نبوی هم نیزبشر را بسمت آن سوق می نماید . یکوقتی یکی از فضلای حکیم عرب مخاطبینمصری خود را خطاب کرده بود : - بدون رفتار بروش زمانه اگر فرداستیا جماعه چاره ندارد ، انسان مجبور است که خود را تابع محیط زندگانی ساختهو بنای حیات را توام باشالوده عصر خویش دانسته و بر طبق آن عمل نماید ،ورنه هیچ گاه قابل زیست و مستحق عفو از مجازات روز گار نیست . عشایرواقوام تا تدارك مميزات عصری و تدبیر محیط وصلی خود را نه نموده و متخلقباخلاق عصر ، یعنی مجهز بوسایل حیاتیۀ اقران زمان نگردند ، مشکل استکه در راه مبارزه بحیات قدمی به کامیابی برداشته بتوانند . حضرت علی رضی الله عنهچقدر عصرها پیشتر فرموده بودند : - ( علمو اولادكم بغير زمانكم لانزمانهم غير زمانكم ( میتوان گفت که غالب ممالك شرق را خمودی فرا گرفتهواز ٦ ، ٧ قرن باینطرف غرق جمود گردید است . بحدیکه حاليا این ممالكمنجمده را فقط يك موجود غیر زنده میتوان نامید. زیرا موجودی که اظهارزندگی نتواند موجودیتش متزلزل و دست خوش حوادثی است که امید بقاراازان نتواند داشت . اگر ما آرزومند حیات حقیقی باشیم لازم است که عواملحیات و ترقى وفنارا در عصر موجوده دانسته و بلا درنك داخل میدان این تنازعجهان شمول حیات شویم ، تا دست حوادث غفلتاً بنیاد ما را از پا در نیندازد .پس لازم است از قدما حفظ آبرومندی ماضی و از خلف نوین استحكام مستقبلخود نمائیم . آیا درین قرن طلائی چگونه میشود از اعصار هجری وما قبل الاسلامتقوية عقول وعادات ، تمدن ، واخلاق جست ، فی المثل اگر قدری بطرف عالمصفحه (٤) سال اول - مجله کابل شماره (۸)بر انبوه چین دیده شود ، بانتیجه که آنها در سالیان دراز بدست آورده اندگاهی بیننده و ناظر ، از احوال حاضر شان حظی نخواهد برد خصوصاً اگربا یادگار پرافتخار ماضی آنها يك مقايسهئی بعمل آورده شود ، آنگاه قلوباهل خبرت تشکک میگردد .چون اکثر آراء ، افکار ، عادات ، اطوار مشرقیان ماخوذ از سلاسلپرپیچ و تاب قرون ابتدائی است که بقسم میراثی از همان قرنهای دیرینه آمدهوحتی در برابر اوامر مذهبیه نیز بدبختانه مقاومت کرده اينك موجود است .پس گاهی باین عصر ترقی و تکامل مدنی موافقت ومطابقت نخواهد کرد . واقعاًچقدر براهل خبرت وبصارت فشار آور است وقتی که می بینند رسم ورواجی راکه از تاریکی های روزگار جاهلیت میراث و یا یادگار مانده ، ودیده باشندظواهری را که از باطن اثری ندارد ، آری می شنویم کلماتی را که معانی آنرادرك نميكنيم وهكذا ازین قبیل بسی اعمال واخلاقی داریم که مضر زندگانیدر عصر حاضر است . بسیدیده باشند که مردمان برذکر اساطیر تفاخر کردهواز کار حال تغافل مینمایند یعنی اهتمام بعرض غیر جوهری داده اند ، وحقیقت راگذاشته به موهومات پرداخته اند . بالعکس اقوامیکه خواسته اند در میدانحیات عصری مستحق زنده گی کرده اند لاچار بسی ازینگونه حجابهای افکارواعمال سؤرا مردانه وار از هم دریده اند ! خوبست که ما از عادات و آرایمنتشره سؤ که موجب انتباه و ایقاظ نفوس است دو سه را زیر بحث آوریم ،مثلاً موضوع تعلیم وتربیه را اگر هدف قرار بدهیم مجاری ذیل بنظر می آیدکه تعلیم خاص را آشکارا میکنند : -(١) اولاً بطبقة معين که آن عبارت اند از آسان پسندان . دین مقدسصفحه ( ٥ ) سال اول ـ مجله كابل شماره ( ٨ )اسلام گفته است طلب العلم فريضة على كل مسلم و مسلمة .( ٢ ) بمكان معين عبارت از مكاتب و مدارس . حضرت رسول صلعم ميفرماید . اطلبو العلم و لو كان با الصين !( ٣ ) بزمان معين ( از فلان سال تا فلان سال ) حالا نكه علم نبايد مخصوص طبقه بوده بلکه ملك تمام ورایج عام باشد زیرا بسا کاريگران عالم يابزرگان معاریف از هر کنج و كنار بر جهیده یا از محیط غریبان سر کشیده اند وكذا نبايد بمكان محصور باشد زیرا علما گفته اند بهر جا بجوی ! از هر جایاب ! وهمچنان نبايد بزمان انحصارش دهی پیغمبر برحق ما میگوید : ــ اطلبو العلم من المهد الى اللحد ! بايد طلب كرده و سعی كنی كه بهر آنی از عام در خود چیزی بیافزائی . تعلیم و تعلم نه تنها حفظ امثله ها ، جواب دادن تمرین ها ، و دادن امتحان ها ، یا طوطی بودن از افسانه ها ، فرا گرفتن حادثات ، سردادن واقعات ، است بلکه از ينها كرده وظیفه مهمتر است : یعنی اصل کار مدرسه تربیه انسان حقیقی ، تکامل شاگردی تربيه ذهن و ذكا قبل از تعليم علوم ــ هكذا تربيه جسم ــ تربيه عواطف تربيه فکر و دماغ ــ تربیه اراده میباشد ــ تربیه که رجال همدرد نوع خواه به پروراند . حق و حقیقت مدرسه آن است كه يك صورت عالم صغير از مظهر عالم كبیر گردد . واجب است که فرزندانرا برای وطن بهترین خدمت کار بسازند ، وقبل از همه متحلی بحلیه اخلاق متین و متقن و آماده پیشرفت هر گونه امداد مملکت خویش گردانند .انسان نباید جز بر شد و قوت خود اعتماد کند اگر چه غالبیت و سیطره ملك و مال صاحب قوت و شدت میباشد ولی انسان ذکی میتواند اقویا را بعلمصفحه ( ٦ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ٨ )ودها خود نوکر سازد ، پس سیطره حق علم ودها است ، اگر امروز علمبهمه طبقات عام شود سیطره بدارندگان اخلاق راقیه ، باهل اقدام و ثبات ،بصاحبان جلادت وشجاعت محول میشود ، وسيطره ملك صاحبان عزم آهنینشده ، عزمیکه در دنیا چیزی مانع آن شده نمیتواند .باز مثالاً تماس بنکات دیگری مینمائیم که عبارت ازلغت وادب باشـد . اولینچیزیکه دراین راه ما باید خاطر نشان نمائیم این است که لغت برای مفاهمه ونقلدادن معانی است ، نه در حد ذات غايه ومقصود که اعتناً بلفظ نموده از جواهر معانیپروائی نه نمائیم . حالیا مر دمان بکلمات نظر انداخته از موضوع می برایند، بقالباهتمام داده از قلب خبر ندارند ، بلکه ازین شیوه و همی برما استیلا یافته که هر کسقادر بسوادی گردید ، یاچند جمله مقفی از خود بافید ، و بدعوای صرف ونحوهمتازید، خود را محرر و نویسنده معین داشته ، واز ارباب حل وعقد و غور وخوضپنداشته ، گرچه مباحث از علم دقیق یا سیاست عمیق باشد خواه کار مهم اجتماعيافكر رزين اقتصاد ، سر جنبانده و قلم میراند وازین اكتفاً واستيفاً خود خبریهم ندارد که عالمی را غرقاب فنا میگرداند ! وحالانکة آنچه ذکر یافت محضفرع الفرع میباشد تا باصل کجا وکی رسیم ، و باید از ذهن نبریم که لغت بمنزلهبوجود آورنده زندگی است ، والفاظ و عبارات در مقام تنازع للبقا است ، کهاصلح شان ماندنی است ، وباز لغت تابع سیر احوالات ، واستكشافات واختراعاتو استنباطات انسان است ، پس چگونه آن را جامد میخوانیم ، در صورتیکهخود به استکشاف و استنباط و اختراع نه پرداخته ایم ؟ لهذا ادب نیز باید بروحعصرى موافقت نماید ، بلی درست است که قدمای ادب برای ما نشاید مهیجو نماذج بدیع الصنعه گذاشته و رفته اند ، ولی ا گرما برانها اکتفا و اقتفاصفحه ( ۷ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ۸ )ورزیده توقف نمائیم نه تنها از پست همتی ما است بلکه ارتجاع و تقهقر است . چگونه میتوان راهی به تقدم و ارتقاء سپرید اگر نداشته و انباشته قدیمه قانع و بمیراث مانده اکتفا میکنیم .زیرا تقدم و پیشرفت بدون استحداث و اختراع امکانی ندارد . بعضی مسایل قابل بحث داریم که تقطیع نشر ووقت به ما بعدها گذاشته و انشاءالله الکریم بآینده بحسب اقتضاها پرداخته می آید .( بقلم آقای غلام جیلانی خان )اعظمیاخلاقیات۲اعتیاد بملکات عالیهخادمین نوعی دراثر مساعی وزحمات و تحقیقات خویشتن نسبت بعلل وامراض دماغی وقوای روحی انسان ، که اساس اعمال وارادات غیر صحیحهٔ آن شمرده میشود ، نتایجی را مکشوف میدارند ؛ وبایستی انسان نظر باین تحقیقات مسلمه معتقد شود زمام اراده و اعمال وی در طریق خوب و حقیقی در دست اقتدار فکر و خیالات صحیح و باترتیب وی است ! یعنی در مجاری حیات در صورتیکه قوای باطنی خود را بطور منظم وبمطالب نافع وسود مند ورزش داده و آنهارا بعملیات موزون ولایق عادت میدهد ، البته عادات ردی اکتسابی یاموروثی را در وجود خویش مغلوب ساخته و روش نامرغوب و خصائل بد را منکوب می سازد .فضلای دانشمند عصر از قبیل ! نیوتن lsaac Newton هاین ریشصفحۀ ( ۸ )سال اول ـ مجلۀ کابلشماره ( ۸ )لو به Heinrichloube لیسنگ Lessing و امثالها از علمای علم الروحو علم النفس میگویند اعمال و ارادات صحیحۀ شماها تابع احساس و عکس العملخیالات سالمۀ شماست ، هر گاه نتیجۀ صحیح و ثابت از اعمال ظاهر نمیشود ،نقصش را باید در عقول و افکار خود جستجو نمود ! خیال شما میتواند اراده رابصورت خوب و صحیح یا بطور غلط و ناخوب القا و تحريك نماید ، مثلاً خيالمیکنید که حتماً صبح ساعت ( 6 ) بایستی از خواب بیدار شوید ، و این خیالبصورت جزم و تصمیم در دماغ شما تمرکز مینماید ، البته صبح در سر ساعتبیدار خواهید شد .پس اگر تصمیمی در خیال و ارادات باطنی خود کرده و آنرا بمقاصد و اعمالمستحسن معتاد میسازید البته ارادات و اعمال ظاهری از حدود صحت و اعتدالتجاوز کرده نمیتواند .برای اینکه انسان از عادات خوب و ملکات فاضلۀ خويش يك حظ روحیبرده و بعکس آن يك انقباض وتأثری در روح پیداشود ، يك قوۀ مميزه راخداوند متعال در باطن انسان خلق کرده که آنرا « وجدان » مینامند . واز خصایص اعمال وجدانی این است که فرق بین اعمال خوب و بد گذاشته ،در صورت بروز اعمال صالحه و خوب انسان در روح خود يك مسرت و انبساطو بارتكاب اعمال سوء وغیر حسنه بمقابل نفس خود يك خجالت و سرزنشباطنی احساس می نماید . همین احساسات خوب و ناخوب باطنی اعمال و فعالیتوجدانی انسان را ظاهر میدارد و گفته می شود که واقعاً قوۀ شریفه بناموجدان در وجود انسان موجود است .ولی چون نفوذ عادات ردی و مشق رذایل یکنوع تسلط قاهرانه در اخلاقصفحه (۹)سال اول - مجله کابلشماره (۸)وعواطف کرده ، ورفته رفته ضمیر را زنگ آلود وقلب را قسی میگرداند،البته در چنین انسانی فعالیت وجدان مخنق شده ، تاثیراتش روح را خوب ترتألم یا انبساط داده نمیتواند ، چنانچه چشمهای علیل وتاريك از مناظر زشتیا زیبا کمتر محظوظ یا متألم میشوند .هر گاه انسان در میدان ابراز تکالیف نوعیت ومبارزه در حیات حاضر شدهومایل باشد : طرق پر پیچ و تاب زندگانی را بدون مخاطره ومغالطه مشى ،وفضايل اخلاقی ومقتضيات انسانی را درین رزمگاه پر ولوله و آشوب مفقودنکند، یعنی از حدود تکالیف اوامر و نواهی وجدانی خارج نشود لازم استموقع ارتکاب عمدی یا تصادف بیکی از اعمال خلاف اخلاق سرزنش و تحقیراتوجدانی را تماماً گردن نهاده نفس خود را معتوب و مستحق بنکوهش بداندو نادم باشد . یعنی سرزنش و توبیخ وجدانی را که بعلت اعمال زشت در نفسانسانی تولید اضطراب مینماید .اگر انسان مطیعانه آنرا تلقی میکند، البته آتیه خودش را از تکرار اعمالسوء حفظ و برای پرهیز کاری و تقوای قوای باطنی خودش را مستعدکرده خواهد بود .اشخاصیکه بر خلاف این سرزنش و تادیب وجدانی ، بالحاجت وبمبا لاتى وجدانخود شانرا نگریسته ، و مقابل الزامات آن يكنوع دليل تراشی وفتاوى غيرمعقول اقامه ، و باقناع وجدان خویش میکوشند ، گویا آنها عمداً خود را درکرداب عمیق جهل وبدبختی پرتاب کرده ، ومیل دارند دیده روشن باطنخویش را کور کرده و پرتگاه عدم را بادیده نا بینا استقبال نمایند .همت بلند ونیروی عقل واستعداد عالی و قابل انسانی ، در قبول و اعتیادصفحه ( ١٠ ) سال اول ـ مجلۀ كابل شمارۀ ( ٨ )بملكات فاضله و خصايل حمیده خیلی قوی وزاید از کفایت است : چه وقتاًکه انسان عظمت مقام عقلانی و قوۀ بزرگ اراده وتصميمات خودش را درکارهای سایره ، از قبیل اختراعات وكشفيات وغيره بسنجد البته سهل استکه برای معتاد شدن بیکعده ملكات وخصايل خوب تصمیم گرفته و فکروخیالات خود را باین اعتیاد مجبور ومانوس بسازدعادت يك عامل بزرگ و مؤثريست که جلو ارادات انسانی بهر طرفی کهمیل داشته باشد میکشاند ، وقتاً که انسان خصل خوب وشایسته را اعتيادومشق مینماید ، البته عادات همیشه ارادات و اعمال او را بطرفی خوبی سوقمیکند ، ولی در اول وهله عادت را بمقصد جلوداری اعمال صالحه و ملکاتفاضله جز بعزم و تصميم تسخير كردن ممكن نمیشود یعنی شخص معتاد بافیون کهتقلیل آنرا مایل باشد تا تصمیم نکند که از مقدار گذشته کمتر باید استعمال نمایدالبته باين عمل معتاد شده نخواهد توانست .عزم و تصميم قطعی ولايتزلزل خصايل خوب وملكات فاضله را در عاداتتمرکز داده ومطبع آن میگرداند ! مثلاً انسان تصمیم مینماید که هیچگاهزبانرا بدشنام ومذمت معتاد نخواهد کرد ! و بمقصد نفاق انگیزی بین همنوعانوسیله قرار نخواهد گرفت ! و گوش را بشنیدن الفاظ بی فایده وسخنچینی حاضر نمی نماید ! و دست را بحق غير يا اذيت نوع دراز نمیکند !چه این چیزها همه مغاير اخلاق وبرخلاف اوامر وجدانی و مضر شرافتانسانی است ! پس آنرا مرتکب نمیشود بلکه هر زمان ازین افعال نفرتی در خیالو ضمیر خود می پروراند ، البته رفته رفته بايك تصميم و ثباتی درین راه ، اینملکات جزو عادت وی قرار گرفته ، اعمال ناخوبی را مرتکب نخواهد شد !صفحه (۱۱)سال اول - مجلۀ کابلشماره (۸)وضمناً باینوسیله ملکات عالیه را تملك خواهد نمود .همچنان برای غلبه و نفوذ اخلاق ردی و خصایل مذمومه ، همین طریقاعتیاد است ، که اگر انسان حسیات و عواطف صحیحه را مغلوب هوساتوطغیان شهوات ساخته ، ضعفی در تصمیم او طاری و بمقابله قیام نورزد ، البتهعادات ردیه در انسان نفوذ کرده و ارادات و اعمال او را بجاهای پستی می کشاند .فقط غلبه وموفقیت انسان درین مبارزه مربوط به این است که از قوهٔ ممیزهو وجدان در تفریق خصایل وملکات زشت و زیبا كمك و همراهی خواسته ،و به نیروی عزم و تصمیم عادت را مطیع اعمال و کارهای خوب قرار دهد .جبلی غرجستانیاسم ونسب : -بقلم آقای سرور گویاتمام تذکره نویسان نام او را عبدالواسع جبلی که جبلی را از مقاطع اشعارشدریافته اند مینویسند مگر صاحب مجمع الفصحا اسم پدرش را هم علاوه کردهاو را پسر سید عبد الجامع ابن عمر ابن ربیع میداند . از اشعار خود شاعر کهبمنزلهٔ آئینه سراپای نمای شاعر است نیز استنباط میشود که از خاندان محتشمی بودهونسب برسول اكرم ص میرسانده است . اما اینکه اورا حمد الله مستوفیصاحب تاریخ گزیده پسر دهقانی دانسته و در بنه زاری اشاره کرده وکتبمابعد او از قبیل روضة الصفا وحبيب السیر و آتشکده آذر بدان اتکاء و استنادکرده اند تماماً عاری از حقیقت است زیرا اولاً خود شاعر بانهایت صراحتقول وصداقت لهجه نسب وسلاله خود را روشن نموده هیچ اشتباه وترددیصحفه ( ۱۲ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ۸ )نگذاشته است . ثانیاً عبدالواسع جبلی در آغاز سلطنت سنجر از شعراء مبرز و زبردست زمان خود بوده و بمدح امراً قصاید میساخته است چنانچه صاحب سخن و سخنوران از قول عماد الدین صاحب تاریخ سلجوقیه مینویسد که در مدح طغرلنکين محمد قاروی بن انکتجی که پدرش فرمان فرمای خوارزم و بخوارزم شاه موسوم و در سال ۴۹۰ بدست قودن و با رقطاش از امراء سلجوقی کشته گردید قصیدۀ گفته و او را بفتح خوارزم تهنیت کرده گوید :-وارث گنج ونگین میر اجل طغرلنکین ـ پهلوان ملك ایران شمس شاهان بشرمیر فرزانه قماروی بن انکتجی که داد ـ ایزد او را فضل بر شاهان عالم سر بسرو طغرلنکين در سنه ۴۹۰ بر خوارزم استیلا یافت و در همین سال سنجر از طرف برادر خود برکیارق بامارت خراسان منصوب گردید . علاوه برین دولت شاه سمرقندی که سخنان وی در بین تذکره نویسان و تتبع کنند گان بنهایت اعتبار است در تذکرۀ معروف خود مینویسد :آنچه مشهور است که عبد الواسع در اول حال جلف عامی بوده و آنها که برو می بندند که در اول چگونه شعری گفت بالتمام سخن عوام است و در تواریخ ندیده ام ازین جهت بقلم در نیاید چون اصلی ندارد چه شخصی که در سخن وری یکی از بی نظیران روز گار بوده باشد عقل قبول نمیکند که در پایان شباب چنین عامی بوده بتربیت اهل شده باشد اشاره بقول حمد الله مستوفی صاحب تاریخ گزیده است ( ۱ )( ۱ ) عبدالواسع معاصر سلطان سنجر سلجوق بود گویند در اول بزرگر سلطان بوده در پنبه زاری او را دید که میگفت : - اشتر صرا می گرد تا دانم چه خواهی کرد تا گردن درازی میکنی پنبه بخواهی خورد تا سلطان در او بوی لطف طبع یافت او را ملازم کرد و تربیت فرمود تا بدان مرتبه رسید که بطرز شعرا و تا غایت شعرا نگفته ( تاریخ گزیده )صفحه (۱۳) مجله کابل سال اول - شماره (۸)مسقط الراس و خطوط مسافرت :باتفاق تمام مورخین وسفینه نگاران مولد ومنشأ او غرجستان افغانستان (غور وهزاره جات حالیه) بوده است . در آن عهد ظهور اینچنین شاعر زبردستی ازسینه کوهساران مرکزی وطن افغانستان استبعادی ندارد چه افغانستان در دوره اسلام مدارج مدنیت ثانوی خودش را در همین قرنهای پنج وشش هجری به منتهای عروج و ترقی سیرمینمود و بلاد افغانی چون بلخ ، هرات ، غزنی ، زرنج ، بست وامثالها یکی پی دیگری در پرورش نوابغ عالم و رجال مشهور آفاق میکوشیدند ، غرجستان که در جهات شرق وغرب خود دارای معمور ترین بلاد مدنی از قبیل بامیان و فیروزه کوه و غیره بوده ، نیز در پروریدن مشاهیر علمی وادبی قصوری نورزیده و ازان جمله است شاعر شهیر کوهستانی که در سنه ٤٧٠ هجری بدامان جبال فلک سای غرجستان بروز گار دولت غزنویه و آل سلجوق ظهور کرده و بقول دولت شاه سمرقندی در اول حال از جبال غرجستان بدار الملک هرات آمده و از انجا بخدمت سلطان بهرام شاه مسعود که سلطان غزنی بود رفته و در غزنین بخدمت او مشغول شده مدت چهار سال مدایح او گفته است .و بعد از این تاریخ ملتزم رکاب سلطان سنجر بوده و گاهی هم با سلطان موصوف بغرض مملکت گیری و تاخت و تاز اقالیم مسافرت های چندی اختیار کرده است که آخرین آنها در سنه ٥٤٤ هجری حرکت سنجر بطرف عراق در زمستان و فتح آن بلاد است و قصیده غرا و بلند بالای هم درین فتح سلطان سروده است .سلاطین وشعرای معاصر(۱) یمین الدوله بهرامشاه بن مسعود ٤١١ - ٥٥٢ که بقول دولت شاهصفحه (١٤) سال اول ـ مجله کابل شماره (٨)پادشاه فاضل دانشمند و شاعر پرور بوده دارالملک غزنین بروزگار او مرکز اهل فضل شده و تربیت این فرقه را ازو بهتر کسی نکرده است کتاب کلیله و دمنه را در روزگار او حمیدالدین نصرالله که تلمیذ ابو حامد غزنویست از عربی بفارسی ترجمه کرده و بنام بهرامشاه پرداخته و داد فصاحت و بلاغت دران کتاب داده است و شیخ سنائی حدیقه را بنام او میگوید و این بیت از وست :ای فلك همچو بارگاه هستی شاه بهرام شاه شاهـتیعبدالواسع جبلی چهار سال تمام در زمرهٔ شعرای پای تخت او بوده قصاید غرا و گرانبهای اوایل روزگار شاعری خود را وقف نام او کرده است .(٢) معزالدین سنجر بن ملک شاه سلجوقی ٥١١ ـ ٥٥٢ که دربار سلطنت او از حیث شعرا و ادبا یکی از بهترین دربارهای آسیا بوده علما و شعرای از قبیل امام محمد غزالی و حکیم سنائی غزنوی و حکیم انوری بلخی و ادیب صابر ترمذی و رشید وطواط بلخی و سید حسن غزنوی و مختاری غزنوی و امیرالشعرای معزی سمرقندی ولامعی جرجانی و فتوحی مروزی و عبدالواسع جبلی و غیره ستارگان روشن عصر او بوده نام و نشان سنجر را در صحیفهٔ روزگار تا ابدالدهر زنده و جاوید گذاشته اند شاعر مؤخرالذکر که مقصود ماست در دربار سنجر بانهایت افتخار و آبرومندی تمام در بین اقران و معاصرین خویش که هر يك رقیب و معارض يك ديگر بوده هجوها شنیده و اهانتها دیده اند زیست نموده و زندگانی هشتاد ساله خود را بامنتهای علو وعزت نفس بپایان رسانیده است چنانچه خود جرس دعوی می جنباند .شاهان همی کنند بفضل من افتخار اقران همی کنند برسم من اقتدباخاطر منیرم و با رای روشنـم کالبرق فی الدجية و الشمس فی الضحیعالیست همتم بهـمه وقت چون فلك صافیست نسبتم بهمه حال چون هواصفحه ( ۱۵ )سال اول - مجله کابلشماره ( ۸ )بر همت منست سخنهای من دلیلبر نسبت منست هنرهای من گواهرگز ندیده و نشنیدست کس ز منكردار ناستوده و گفتار ناروادر پای جاهلان نه پراگندهام گهروز دست ناکسان نپذیرفته ام عطااین فخر بس مرا که ندیداست هیچکسدر نثر من مذمت و در نظم من هجاوانرا که او بصحبت من سر در آوردجویم بدل محبت و گویم بجان ثناور زلتی پدید شود زو معاینهانکارمش صواب و نپندارمش خطااهل هری مرا نشناسند بر یقینتا رحلتی نباشد ازین منزل فنامقدار آفتاب ندانند مردمانتا نور او نگردد از چشمها جدااندر حضر نباشد آزاده را خطرکاندر حجر نباشد یاقوت را بهاو همین همت نفس و علو مقام شاعر است که تمام امرا و وزرا و شعرای معاصر حتى سلاطین وقت باو بنظر تفخیم و احترام مینگریستهاند چنانچه از اشعار او برمیآید که سلطان سنجر باو علاقه شدیدی داشته و وقتی که از حضرت او دورمانده بدو نامه سراپا احترامی نوشته و با نهایت اکرام احضار در بارش کرده است .( باقیدارد )صفحه (١٦) سال اول – مجله کابل شماره (۸)اثر طبعمستغنینکوئینهان خوشست به مخلوق و آشکار نکوئیبود بسند بهر کس بهر دیار نکوئیبود زیاده اگر يك بدی کنند به دبریولی کم است نمایند اگر هزار نکوئینمیخرند متاع بدی بهیچ دیاریهمیخرند اگر باشدت بیار نکوئیبهر طرف که بسودای سود سیر نمائیزیان ندارد اگر بسته بار نکوئیبود نجات ز رنج خزان بیار نهالشبگشنی که نمایند آبیار نکوئیچو گل به نکهت خود صید میکند دل مردمکمند خلق نکو میکند شکار نکوئیکمال خلق حسن فرق خوب و زشت نداندکند به خار و به گل ابر نوبهار نکوئیسر خلاف بنا سازی زمانه نداردبهر مزاج نمودند ساز گار نکوئیبه حسن زیور دیگر چه حاجت اهل خرد راچو گوشوار همین بس بگوشدار نکوئیهمین صفت ز دل خلق زنگ کینه زدایدکند آینه ات منع این غبار نکوئیز یاد کار دگر هرچه در جهان بگذاریهمین خوشست گذاری بیاد گار نکوئیبصفحه که بماند بیاد گار زمانهگرت ز دست بر آید همی نگار نکوئیبدی بدست که باشد بدهر شیوه عاقلنکو بود که کند پیشه هوشیار نکوئیبدی نموده بود منتظر نشسته بدی راتوان کشید نکو پیشه انتظار نکوئیخوشست هر بدو نيك جهان بمرض مقامشکسی نکرده بدشمن بکار زار نکوئیجلیس بد مگزین ای نکو نهاد که داردز اختلاط بدو زشت ننگ و عار نکوئیبه خلق نيك توان از هزار حادثه رستنمدار غم چو ترا هست غمگسار نکوئیبد آن کسی که بنام بدست شهره عالمخوش آنکه داد بدورانش اشتهار نکوئیبهر صفت که توان بهر طریق که دانیمده ز دست خدا را باختیار نکوئیهزار کار دگر گر بود بکار نیایدهمین بهر دو جهان آیدت بکار نکوئیصفحه ( ۱۷ ) سال اول ـ مجله كابل شماره ( ۸ )بدی كنند اگر ماه من باهل زمانه نميكنند ندانم پی چه كار نكوئیبكار تخم نكوئی بهر طريق كه دانی روان بكار كه می آيدت ببار نكوئیمكن به لكه منت خراب جامه جودت نكو نباشد اگر گشت داغدار نكوئیگرت اميد نكوئی بود بدا من محشر بكن مجای بدی نيز باز بار نكوئیكسی نميشود از كردهای نيك پشيمان بزندگی نكنی ترك زينهار نكوئینگفته بد به نكوئی كسی بهيچ زمانه بود ستوده خلق اين ستوده كار نكوئیبود بدهر جز اين شيوه ننگ مردم دانا بهر زمان بود اسباب افتخار نكوئیمكن رويه جز اين پيشه ستوده كه دارد به پيش خالق و مخلوق اعتبار نكوئیجز اين طريق نكو نسپری بدهر طريقی رها كنی چه بدهر از چه رهگذار نكوئینموده اند همين نام نيك حاصل هستی بهر دو كون نمودند بختيار نكوئیجز اين صفت نبود پرده پوش خلق جهانرا بصد هزار عيوب است پرده دار نكوئیاگر بدام غم و رنج روز گار اسيری كند زهر غمت آزاد غم مدار نكوئیبما ر خلق حسن باد سر زمين وطن را كه سر چو سبزه برارد زهر كنار نكوئیبه نيك وبدا گرت شيوه نكوست رعايت شود بهر قدمت هر نفس دوچار نكوئیبدی بعاقبت بد كند دوچار كسانرا شنيده ؟ كه سری را دهد بدار نكوئیكند صيانت از آفات زشت دور زمانش كشد بدور نكويان جنان حصار نكوئیخلل پذير بود از بدی بنای محبت حصار الفت ما سازد استوار نكوئیسزد كه نيك و بد خلق را كنند شماری نه آنكه محو كند يك بدی هزار نكوئیز خلق نيك توان كرد جای در دل مردم خوش آنكه باشدش اندر جهان شعار نكوئیسبكسری و بدی توام هم اند بعالم چو كوهسار بود صاحب وقار نكوئیكمال خواجه نباشد به جمع مال مقرر بگو كمالت اگر هست جمع دار نكوئیطبيعی كه بعمر از بدی نگشت پشيمان تو از طبيعت نيكو برو كمار نكوئیصفحه ( ١٨ ) سال اول ـ مجله كابل شماره ( ٨ )نکرده است فراموش اگر زخلق بدی را یقین نمیرود از یاد روز گار نكوئىبه تشنه كامى مستغنی اند اگر بمعارف كنم يمات ازين شعر آبدار نكوئىبقلم آقای غلام جیلانی خان اعظمی« فاریاب »ظهیرام البلاده بلخ ، در روزگاران قديم يكی از بلاد معروفه فضل خیز مشرق زمین و از جمله محبوب ترین قطعات تاریخی خاك پاك وطن بوده و بسی بعظمت و افتخار مشهور و تاريخ مشعشعی دارد .بلخ در عهد عظمت و ترقیات عرفانی و مدنی نه تنها اینکه سعادت و مزيت را منحصر بخود ساخته و یگانه آفتاب درخشان افق وطن محبوب بشما ميرفت؛ بلکه قطعات كوچك و شهر های صغیر دور و نواحش را هم سعادتمند ساخته و هر كدام مثل ستار های درخشانۀ بحول خورشید عزت و جمال وی نور افشانی و ضیا پاشی داشته و از انوار فضل و تمدن بلخ استفاده واستناره مینمودند .از انجمله شهر كوچك و مقبول « فاریاب » قديم يا دولت آباد حاضره است که در قرن ( ٦ ) اسلام در تمدن و معارف چون ستاره روشنی در افق مغربی شهر معمور و زیبای بلخ افغانستان می تایید .فاریاب در تقسیمات کشوریه و اداريه آنوقته مملکت ما جزو ولایت جوز جان بوده جوز جان حاوی شهر های میمنه، اندخوی ، فاریاب ، سرپل شناخته میشد و مرکز اداره اش گاه شبرغان و گاهی سرپل قرار میگرفت . ولایت جوز جان در تقسیمات ملكيه همیشه از مربوطات ولايت بلخ بشمار رفته است .صفحه (۱۹)سال اول - مجله کابلشماره (۸)موقع ظهور اسلام که مدنیت قدیم افغانستان سپری شده و مدنیت جدیداسلامی آغاز نمود ولایت جوز جان نیز دوره مشعشعی را طی می نمود .در قرن دهم عیسوی جوز جان داخل سلطنت بومی آل « فریغون » بود کهاینها تا کوهستانات غور اجرای نفوذ مینمودند و پای تخت شان نیز گاهی شبرغانو موقعی فاریاب می بود.در قرن یازده عیسوی دولت غزنوی مرکزی افغانستان حکومت بومی جوزجانرا بکلی خاتمه داده و جزو ایالات غزنی قرار داد ، سپس جوزجان مثل عهدغزنوی های افغانستان مربوط سلطنت غوری ها بشمار میرفت ولی این تصرفاتشاهان غزنی و غور بدون اینکه صدمه در بنیان مدنیت و سعادت آن وارد کندبیشتر اسباب ترقی و وسیله پیشرفت و ترقیات وی واقع گردید ؛ چه درین زمانه هائیکهطوفان حوادث جنگ و مبارزات خونین از خارجه جاری و غالب ممالک از صدمۀآن کناره شده نمیتوانست فاریاب و دیگر هم قطارانش در مهد خوش بختی و امنیتدر تحت لوای وحدت قومی و ملی افغانستان روز گار بسر میبردند .در قرن «۱۳» عیسوی تند باد سخت و بیرحم حوادث وزیده و اکثر به چراغ هایروشنی را از ممالك شرق خاموش نمود فاریاب ماهم در پیش آمد سیل بنیان کنفتنه مغول و آنحادثه شومۀ هستی و موجودیت خودش را حفظ نتوانسته با خاك نیستیبرابر شد که امروز جز خرابه زاری از ان بیش نمانده است » اکنون که فاریابقدیم باسم دولت آباد مشهور و مختصر آثار عمرانات محقر و نهر آب تازه روی خرابه زارآنجا باقی و جاری دیده میشود بعقیده نگارنده از بقایای آثار اقوام آنطرف رودآمو به است که در قرن (۶) باکثر حصص شمالی افغا نستان مسلط شده و درفاریاب قدیم باساس جغتائی ها بنا ئی برپا و بنام دولت آباد موسوم کردند .و الحاصل فاریاب قدیم که گفتیم یکی از محبوب ترین شهرهای زیبا و مدنیصفحه (۲۰) سال اول - مجله کابل شماره (۸)زمانه ترقیات افغانستان بوده و مهد پرورش رجال شهیر و مردمان فاضل و بزرگبشمار میرفت ؛ ازین خاک یکدسته فضلا و شعرا و حکمای معروفی بوجود آمدهاست که شهرت و حیثیت تاریخی آنها عظمت مقام مدنی و عرفانی فاریاب قدیم رادر انظار جلوه گر می سازد .از جمله فصحای نامی و شعرای بزرگ و گرامی که فاریاب آنروزه پرورشداده و بمنصه سخن وری موقع بخشید : « ظهیر الدین فاریابی است » : اینشاعر شهیر و ادیب شیرین سخن از معاریف شعرای قرن (۶) اسلام و در میدانشعر و ادب اکثریه بلاد مشرق عرصه جولان گاه خیال و فضای پرواز کلام اوبوده شاهان بزرگ در بارهای خود شانرا بنور جمال و لطف کلام این شاعرشهیر افغانستانی روح و فروغی میدادند . اسم این شاعر شیوا بیان ظهیرالدینابن طاهر بن محمد است که بحلاوت گفتار و بلاغت کلام یگانه عصر خویش ومخصوصاً در قصاید رنگین و الفاظ متین از سر آمدان سخن بشمار رفته است ،در اهمیت مقام شعری وی است که گفته اند :دیوان ظهیر فاریابی در کعبه بدزد اگر بیابیظهیر الدین فاریابی پس از اینکه در اوایل قرن (۶) اسلام در خاک زیبایفاریاب بدنیا آمده نشوونمای در هوای آزاد، و روح پرور وطن محبوب نمود ،تاثیرات موقع جغرافیائی این خاک پاک روح و استعداد اورا مثل سایر رجال نامیاین کشور بلیاقت و قابلیت پرورش داد ظهیر دوره تحصیلات فارسی و عربی خودشرا در وطن طی کرده چون روح حساس و ذوق سرشارش توسن خیال او رابطرف شعر و ادب می کشانید لابد در خدمت رشید بلخی مشهور به سمرقندی (۱)که از ادبای نامی آنوقته بود این فن شریف را اکمال و سپس جبهه آزمایش(۱) بقول مفتاح التواریخ و چهار مقاله عروضی سمرقندی که مسقط الراس رشیدیاز بلخ افغانستان است .صفحه ( ۲۱ ) سال اول ـ مجلۀ کابل شمارۀ ( ۸ )طبع و اظهار فضل و لیاقت بطور سیاحت عازم خاک فارس گردید.نخستین اتابك محمد پهلوان جهان بن ایلدکز كه از اتابكان مشهور عراق وآذربایجان بود صیت فضل و شهرت كمال ظهیر شاعر افغانستانی را شنیدهدربار خویشش جلب ولوازم احترام ومحبت را درباره اش بعمل آورده و چندیمجمله ندیمان خاصۀ دربار این پادشاه میزیست ـ پس در خدمت قزل ارسلانحكمدار عراق شتافته همان موقعیت را حاصل کرد و قصیدۀ معروفىكه :نه كرسی فلك نهد انديشه زير پای ـ تا بوسه بر ركاب قزل ارسلان دهدآنرا در مدح وی سرود و بسی مورد تحسین درباریان و دوستان وی وموجب حيرت هم كاران واقع شد .ظهیر در ابداع سخن و روانی طبع مشهور است چنانچه گویند روزی کهدر معیت سلطان طغانشاه ثانی سلجوقی عازم تماشای معدن فیروزه معروف نیشابوربود سلطان ازوی خواهش کرد كه فی البدیهه درانخصوص چیزی ازطبع ظریفشبسراید ظهیر بدون تسامح از قدرت سخنوری و سرشاری و شادابی طبع خویشبداهةً باین قصیده مترنم شد که بعضی ابیاتش این است :ترا ست لعل شکر بار و در میان گوهر میان لعل چرا کردهٔ نهان گوهربخنده چون لب یاقوت رنگ بکشائی ز شرم زرد شود همچو زعفران گوهررخم چوزر شد و ازجزع دیده هر ساعت فشانم ارغم آن لعل در فشان گوهراگرچه سیم و زرم نیست هست گوهر نفس كه نزد عقل به از صد هزار كان گوهرهمین بس است که الماس طبع من دارد چو خنجر ملك شرق در میان گوهرخدايگان ملوك جهان طغانشه ازانكه كه بذل میکند از جود برجهان گوهرگرچه ظهير الدين در خدمت این پادشاه خیلی به عزت و احترام میزیستهو موقعیت عالی داشت باز هم از فکر و عشق وطن مسقط الراسش افغانستانصفحه ( ٢٢ )سال اول - مجله کابلشماره ( ۸ )خالی نبوده گاهی طایر عشق و آرزویش شوق پرواز بآشیانه پدری کرده و آرزوی ترخیص وطن اصلی را تمنا و در خواست از خدمت سلطان می نمود ولی محبت وعلاقه که سلطان بظهیر میداشت کمتر این استدعای وی را پذیرفته است چنانچه ازین ابیات ظهیر آرزو و ناکامی اش ظاهر میشود :سد مژه بر دیده گریان نتوان بستاز دسته خاری ره طوفان نتوان بستهر چند ظهیر از وطن خویش بنالمبر باره سلطان خراسان نتوان بستظهیر گرچه در مقام شعر و غزلیات مرتبه عالیتری از غالب شعرای معاصر خود داشته و پایه رفعت وی را در مقام شعر بعضی استادان فن ادب از قبیل : رشید و طواط و ادیب صابر از انوری شاعر معروف بلخی تصدیق داشته اند ولی اهمیت و مقام او در قصاید بالاتر ازان بشمار رفته است .در شعر الفاظ برجسته وشیرنی دارد از قبیل :دلم چنان بسر زلف یار میلرزدکه در کمند دلیران شکار میلرزدوالحاصل پس ازینکه مدت زیادی را ظهیر در دربار حکمداران سلجوقی خطه فارس بسر برد و سن شریفش داخل مرحله کهولت گردید طبعاً افکار بلند وی بمقامات عالیتری سیر کرده طبع وقادش در حکمت وفلسفه در های معانی را برشته نظم میکشید که امروز غالب آن از قبیل :گیتی که اولش عدم و آخرش فناستدر حق او گمان ثبات وبقا خطاستوامثالها ضرب المثل محررین و متفکرین عصر است .آخراً بشوق انزوا و عشق خدا پرستی افتاده از در بار و تجملات دنیوی کناره کرده در تبریز بعبادت خالق مشغول و از خلق منزوی شد تا اینکه پیمانه حیاتش لبریز شده در سال (٥٩٢)هجری در عهد سلطنت اتابك بن قزل ارسلان از جهان در گذشته در سرخاب تبریز در جنب قبر خاقانی شاعر مشهور همکار خویش مدفون گردید.صفحه ( ۲۳ )سال اول - مجله کابلشماره ( ۸ )بقلم شهزاده احمد علیخان درانییادی از فضلای غزنیدر عهد سلطان محمود یمین الدولهقافیه طرازان دربار غزنی( ٤ )فردوسی . اسمش حکیم ابوالقاسم منصور (۱) مولدش شاداب طابران (۲) ( نواحی طوس خراسان حالیه ) و پدرش اسحاق (۳) هنگامیکه در چارباغ حاکم طوس پیشه باغبانی داشت باغ مرادش ازین میوه نورس ( فردوسی ) بار آورد و فردوسی در همانجا نشو و نمو یافت ـ طبع موزونش جوهر خدا داد داشت از تکلفات دربار و صحبت امرا بر کران بود لذا خلوت صحرا و دشت کلامش را ساده ، سلیس و رجزیه گردانید ـ از آنجا که فردوسی شاعر آریائی نژاد خراسانی بود بنا برین خود را همه تن بیاد آوری مفاخر سلاطین ایرانیان و پهلوانان زابلستان و کابلستان در مقابل تورانیان مکلف پنداشت . نامه باستان ( شاهنامه ) را دقیقی بلخی آغاز نموده بود ولی چندی نگذشت که جامه حیات او بدشنه يك غلام ترکی از هم درید و این کار بدست فردوسی افتاد ـ فردوسی حالات و تذکار تاریخی مجوس را از « جاماسب نهاد » ( ٤ ) و « آئین بهمن »(۱) کنیتش ظاهرا مادر اسمش اختلاف است کسی احمد کسی منصور و کسی حسن میگوید .(۲) این قول دولتشاه سمرقندی است ولی صاحب چهار مقاله از قریه پاژ یافاژ می نویسد . و بعضی از قریه رزان می گویند ـ ولی این مسلم است که او در نواحی طوس متولد شده .(۳) اسحق بن شرف ، کسی علی بن شرف و بعض احمد بن فرخ نوشته اند .(٤) این کتاب را دانایان عهد قدیم مجوس نگاشته اند ولی بنام طهمورث ختم میکنند .صفحه ( ٢٤ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ٨ )و « داراب نامه » و « دانش افزای نوشیروانی » ( ١ ) و « شاهنامه » ( ٢ )و « باستان نامه » و « دانشور نامه » و « خرد نامه » و از زبان مؤبدان آتشکدهبهم آورده به غلو ( ٣ ) بسیار نظم نمود که اکنون « بشاهنامۀ فردوسی »مشهور است ـ خیالات بی کران فردوسی قوت کلامش را طوفانی ساخته برویکاغذ آورد ـ نخستین « عروج ضحاك ، وزوال جمشید » را به پیرایۀ نظم آراستو پیرا مونیان بنظر استحسان دیدند ـ صیت قدر دانی سلطان محمود یمین الدولهکه عالم را فرا گرفته بود او را بدربار غزنی جلب نمود ـ عنصری بلخی ملك الشعرایدربار فردوسی را با ابو العباس احمد اسفرائنی معرفی نموده تا آستان حضرتسلطانش برسانید ـ فردوسی بطرز مخصوص خود در مدح سلطان قصیدۀ غرائیسرا ئید که از انجماله است :ز یزدان بر شاه باد آفرین که نازد به او تاج و تخت و نگینجهاندار محمود شاه بزرگ با بشخور آرد همی شیر و گرگجهان آفرین تا جهان آفرید چو او مرزبانی نیامد بدیدچو كودك لب از شیر مادر بشست بگهواره محمود گوید نخستببزم اندر او آسمان وفاست برزم اندر او شیر جنگ آزماستبه تن ژنده پیل و بجان جبرئیل به کف ابر بهمن به دل رودنیل( ١ ) جامع آن حکیم دانا بزر جمهر وزیر نوشیروانست .( ٣ ) يك شاهنامه از ابوالموید بلخی و دگر از امیر ابوالمصور بن عبدالرزاق است کهبفرمائش منصور بن نوح پاد شاه سامانی در نثر نوشته شد .( ٢ ) چنانچه فردوسی درین شعر خود قول بالارا تصدیق میکند ـمنش ساختم رستم داستان ـ و گرنه یلی بود در سیستان .صفحه (٢٥) سال اول ـ مجله کابل شماره (٨)داستان « رستم واسفندیار » را هم که نوشته بود رو بروی سلطان خواند .کنون خورد باید می خوشگوار که می بوئی می آید از جویبارهوا پر خروش و زمین پر زجوش خنك آنکه دل شاد دارد زنوشدرم دارد و نقل و نان و نبید سری گوسفندی تواند بریدچندی نرفته بود طبیعت سلطان به تحريك حاسدان از و منغص شد وفردوسی هم به صله شاهنامه قیمتی نداده از غزنی بهرات آمد چنانچه در بین راه از بخت خود شکایت کرده میگوید .حکیم گفت کسی را که بخت والا نیست بهیچ روی مر او را زمانه جویا نیستخجسته درگه محمود زابلی دریاست کدام دریا کا نرا کرانه پیدا نیستشدم بدر یا غوطه زدم ندیدم در گناه بخت من است این گناه دریا نیستدر هرات فردوسی بخانه ادیب اسمعیل وراق ترمذی پدر ادیب صابر تا شش ماه نهان ماند سپس به طوس و باز بمازندران نزد اسپهبد شهریار که از نسل یزدجرد بود رسید و گفت که شاهنامه را عوض اسم سلطان بنام تو تقدیم مینمایم ولی آنشهریار راضی نشد فردوسی از انجا بمکه معظمه رفت و مثنوی « یوسف زلیخا » را در وزن تقارب نوشت . سلطان افغانستان را ازین بادیه گردی و بی نوائیهای فردوسی که خبر رسید دل بسوخت و برایش چندین بدره زر بفرستاد ولی فردوسی در سال ٤٦١ مصادف روز رسیدن این دولت ازین عالم بیع و شرایی نیاز گردید .فردوسی علاوه از « شاهنامه » و « یوسف زلیخا » دگر اثر مشهوری ندارد اما یوسف زلیخای او که از داستانهای بزمیه شمار میرود ابداً در برابر شاهنامه رزمیه این رزم سرای مشهور وقعی ندارد ـ فردوسی در انتظام نظم و تراکیب چست شکوه معانی و شوکت کلام دارد ـ تشبیهات نزديك گفتارشصفحه (٢٦)سال اول ـ مجله كابلشماره (۸)را مطبوع وقريب الفهم میسازد اضافت و استعارات پیچ در پیچ هيچ ندارد ـ كلامش از الفاظ گل و بلبل و هجوم سبزه ومل خاليست ـ قدرت زبانش تنها با مطلب آشناست طلاقت بیان الفاظ ساده ونزاكت محاوره را با سلاست و اختصار مربوط نموده .نمونه کلام : ـکس نمیخواست رستم و اسفندیار بهم بياويزند مفاهمه و پيام رستم به نزد اسفنديار صلح را نتيجه نداد ، شاعر در اينمورد از زبان زال ( پدر رستم ) افسوس ميکند .ببينيم تا اسب اسفندیارسوی قلعه آید همی بی سوارو یا بارۀ رستم جنگ جوبه آخور نهد بی خدا وند روفردوسی در تشبيهات حقیقی كیفيت قدرتی دارد چنانچه افراسیاب سهراب يل را از مدنيت شهر در جنگلی می بیند .شه ترك ناگاه يکی بنگریدکشاورز مردی تناور بدیدستاده در ان دشت همچون هيونبه تن همچو کوه و به چهره چو خونکشیده برو ساعد و یال برزدرختیست در دست مانند گرزقوی گردن و سینه و بر فراخبه تن چون درخت و به بازو چو شاخاین فرزند تل و صحرا ( فردوسی ) نغمه طبع زادش را بتکلفات خیالی نمی آلاید بلکه در لوازمات حسن هم كيفيت حقيقي را تصوير ميکند ـ چنانچه در تعریف عروس رستم میگوید : ـلبان از طبر زد زبان از شکردهانش مرصع به لعل و گهردو ابرو کمان و دو گيسو کمندزبانش چو خنجر دهانش چو قندهنگام ملاقات خسرو از چشم اشك ميريزاند .به نرگس گل ارغوان را بشستکه بیمار بد نرگس و گل درستصفحۀ (٢٧)سال اول ـ مجلۀ کابلشمارۀ (٨)وله : ـیکی دختری داشت خاقان چو ماهکجاه ماه دارد دو چشم سیاهبدنبال چشمش یکی خال بودکه چشم خودش هم بدنبال بودبهم بسته مو را بصد پیچ و تابگره داده شب را پس آفتابجنگ اشکبوس را با رستم تصویر می کشد : ـتهمتن به بند کمر برد چنگگزین كرديك چوبه تیر خدنگخدنگی بر آورد پیکان چو آبنهاده برو چار پر عقاببمالید چاچی کمان را بدستبه چرم گوزن اندر آورد شستستون کرد چپ را و خم کرد راستغریو از خم چرخ چاچی بخواستچو سوفارش آمد به پهنای گوشزچرم گوزنان بر آمد خروشچو بوسید پیکان نر انگشت اوگذر کرد از مهرۀ پشت اوقضا گفت گیر و قدر گفت دهملك گفت احسن فلك گفت زهبزد تیر بر سینۀ اشکبوسسپهر برین بر کفش داد بوسکشانی هم اندر زمان جان بدادتو گفتی که هر گز ز مادر نزاددر اختصار کلام خصوصیت تام دارد ، این لف و نشر مرتب ازو ست :بروز نبرد آن یل ارجمندبه تیغ و به خنجر به گرز و کمنددرید و برید و شکست و ببستیلان را سرو سینه و پاو دستوله : ـپی مشورت مجلس آراستندنشستند و گفتند و برخاستندوله : ـاگر جز بکام من آید جوابمن و گرز و میدان و افراسیابرستم قهرمان تصنیفش است و فردوسی با این نیروی خیالی اش محبت بدرجۀصفحه (٢٨) سال اول - مجله کابل شماره (٨)عشق دارد چنانچه میگوید : -جهان آفرین تاجهان آفرید سواری چورستم نیامد پدیدوله : -غم در دل من درآمد و شاد برفت باز آمد و رخت خویش بنهاد و برفتگفتم به تکلف که زمانی بنشین بنشست کنون رفتنش از یاد برفتوله : -شبی در برت گر بر آسودمی سر فخر بر آسمان سودمیقلم در کف تیر بشکستمی کلاه از سر ماه بر بودمیجمال تو گر زانکه من دارمی بجای تو گرزانکه من بودمیبه بیچاره گان رحمت آوردمی بدلداده گان بر به بخشودمیبقلم آقای غلام جیلانی خاناعظمیاز مشاهیر تاریخی رجال وطنسلطان غیاث الدین غوری(٣)مورخین گویند که سجا نام یکی از اجداد غیاث الدین از مشاهیر اشراف غور و معاصر فریدون پادشاه اساطیری فارس بوده و بوی همراهی های زیادی در محاربات کرده است ؛ همچنان « شنسب » جد اعلای این خاندان بزعم مؤرخین معاصر خلیفه چهارم بوده و بردست او اسلام آورده ولوا از حضرتش گرفته است « بنجی » نام بن نهاون معاصر هارون رشید و سوری جد معروف این خانواده معاصر حکام صفاریه و از قائدین حربی آنزمان بشمار می رفت « محمد سام » معاصر سلطان محمود غزنوی بوده و بآن پادشاه بزرگ درصفحه ( ۲۹ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ۸ )فتوحات هند خدمات شانداری کرده که ازان ببعد تاریخ خانواده و اولاد او در صفحات تاریخ درخشندگی حاصل مینماید . طائفه افغانان سوری از عهد جد اعلی شان سوری باسم فامیل خود معروف و مثل دیگر فروعات طوائف افغان باین اسم فامیلی شهرت حاصل کرده اند .شاهان محلی سوری غور در سال ( ٥٤٥ ) هجری در اثر شمشیر علاؤ الدین جهان سوز سوری بنای يك سلطنت وسیعتی را گذاشته اند که بعدها چندین طبقه دیگر از بخانواده در ممالك هندوستان سلطنت های بزرگ و کوچکی تشکیل داده اند مشهور ترین شاهان این طایفه سلطان غیاث الدین و سلطان شهاب الدین معروف وشمس الدین کرت شاه ( هرات ) وجلال الدین فیروز شاه ، شاه ( هند ) و سلطان حسين ملقب بدلاور خان شاه ( مالوه ومندو ) ومحمد بختیار شاه ( بنگال ) و محمد خان سور ملقب بجلال محمد شاه بانی سلطنت بنگال می باشند .محمد سام سوری شخصاً در اوایل حکومت سلطان محمود غزنوی گاهی تجارت بین افغانستان وهند مشغول بوده و تمایلی بخانی وریاست نداشت ولی همینکه لشکر کشی های سلطان در هند شروع گردید وی با قوم خود بجمعیت سلطان پیوسته بامر جهاد قيام وخانواده اش مورد عزت واحترام دربار شده سپس در يك مسافرت بحرى غرق واسیرلجه امواج گردید . در عهد سلطان ابراهیم غزنوی حسين بن محمد سام بریاست قراولان خاصۀ شاهی تقرر داشت و دختری از خانوادۀ شاهی سلاطین غزنوی را سلطان ابراهيم بحباله نکاح او در آورده بود حسین را ازان شهزاده خانم غزنوی هفت پسر بوجود آمد که آنها مشهور به هفت اختر و ازینقرار بودند : فرزند اولش : ـ ملك فخر الدين مسعود که سپس پدرش ویرا والی بامیان مقرر داشته واولاد او را ملوك باميان ميگويند.صفحه ( ۳۰ )سال اول ـ مجلۀ کابلشماره ( ۸ )دوم قطب الدین محمد که آخر بهرام شاه غزنوی دختر خود را بوی داد. سوم شجاع الدین علیکه در عنفوان جوانی مرد چهارم ناصر الدین محمد که ولایت زمین داور بوی متعلقبود . پنجم سیف الدین سوری که بعد انقراض خاندان محمودی پادشاه غزنی شد. ششمبهاؤالدین سام پدر غیاث الدین پادشاه محلی غور . هفتم علاؤ الدین جهانسوز معروف .والحاصل پس از وفات سلطان ابراهیم که پسرش سلطان مسعود بر اریکه شاهی تقرریافت شاه حسین غوری را بفرما نروائی غورات اعزام نمود ، چون ضعف درامور اداره غزنویان واقع شده بود حسین باستقلال تمام بحکومت پرداخته واولاد خود را در ولایات بامیان که حاوی قسمت های افغانستان مرکزی و شمالشرقی بود و هم بحصه زمین داور که شهر معتبر آنوقته ولایت قندهار و حصصفراه و پشت رود و غیره مربوط بآن بود تعیین نمود . بعد از فوت حسین شاهپسرش قطب الدین محمد پادشاه غور گردید . قطب الدین محمد خيلي يك ذات لایقو قابل و در بین اولاد شاه حسین غوری ممتاز بوده هوای بزرگی و عظمتدر سر داشت شهر فیروز کوه را بنا نهاده محل اداره غورات قرار داد و قصورملوکانه ساخته روش سلاطین بزرگ را اختیار نمود . بهرام شاه غزنویاز شهرت ولیاقت قطب الدین هراسیده وی را ببهانه از غور بغزنین طلب ومحبوسو بالاخره مسموم نمود .در اثر این واقعه مسئله اتحاد غوری ها و غزنویها خراب شده اولاد شاه حسینبر سر انتقام آمد نخست ملك سيف الدين برادر قطب الدین که بغزنین اقامتمیداشت از قتل برادر متألم شده بغورات آمده به تشکیل لشکرهای افغانیپرداخته متوجه غزنی شد ، بهرام شاه را خلع و فرار هند ساخت و خودشبر تخت شاهی غزنی جلوس و سکه و خطبه بنام خود جاری کرد آخر همان سنهمردم غزنی بوی مخالفت کرده بهرام شاه را دوباره بسلطنت برداشتند و ملكصفحه (٣١)سال اول - مجله کابلشماره (٨)سیف الدین بدست بهرام شاه بقتل رسید .قتل سیف الدین بعلاوه انتقام گذشته سرداران و ناموران غوری را مشتعل ساخت علاؤ الدین برادرش با دوازده هزار افغانان غوری بغزنی ریخته غزنی را فتح و آنچه لوازم انتقام بود از اهل غزنه بعمل آورده دوباره عازم غورات شد و بهاؤ الدین سام پدر سلطان غیاث الدین در اول این معرکه آبله کشیده از جهان رحلت کرد .علاؤ الدین جهان سوز بعد تقرر بحکومت مستقله غورات ، ولایات را بین برادر زاده های خود قسمت نمود از انجمله حکومت سنجه «گرم سیر» را بغیاث الدین و برادرش شهاب الدین واگذار شد تا اینکه پس از ٦ سال فرمان روائی علاؤ الدین از جهان در گذشت و در مدت حیات او را محارباتی باسنجر سلجوقی نیز دستداد . ملك سيف الدين بن علاؤ الدین بجای پدر متمکن سریر سلطنت شد و حکومت سنجه را کمافی السابق بهم زاده های خود غیاث الدین و شهاب الدین ارزانی داشت و خودش بعد از یکسال سلطنت در یکی از محاربات بدست ابوالعباس نام یکی از بنی اعمام خود کشته شد .سلطنت سلطان غازی غیاث الدين :-تولد سلطان غیاث الدین در سال (٥٣٦) هجری قمری در جبال غورات وطن اتفاق افتاده پدرش بهاؤ الدین سام بن اعر الدین حسین است که قبل از جلوس علاؤ الدین جهان سوز بدرود زندگانی نمود . موقعیکه علاؤ الدین جهان سوز ولایت قندهار را از دست اولاد محمود غزنوی کشیده و بران قبضه نمود . سلطان غیاث الدین را با وجود کوچکی سنش در انجا والی گماشت و او آنقدر جود و سخا و تفقد بحال رعایای آنجا میفرمود که عمش از موقعیت او رشك برده وی را بقلعه سنجه محبوس نمود ولی پس از رحلت علاؤ الدین جهان سوز که پسرشصفحه ( ۳۲ )سال اول ـ مجله کابلشماره ( ۸ )ملك سيف الدین بجای پدر متمکن شد دوباره وی را از حبس رها و محكومتسنجد بر قرار نمود .در سال ( ٥٥٦ ) هجرى كه ملك سيف الدين بشهادت رسيد چون غیاث الدیننسبت بسایر بنی اعمام خود لایق وسزاوار مقام حكومت بود از طرف عموم بسلطنتپذیرفته شد .سلطان غیاث الدین که تا آنموقع خیالات بلند وافكار عالی خود را مكنونخاطر داشته و منتظر چنین فرصتی بوده لقب سلطانی بخود گذاشته و عامه رؤساو سرداران قومی را از فكر جهانگيرى وشاهنشاهی خود مطلع فرمود وميخواستدوباره شئون وشوكت محمود غزنوی را در افغانستان تجدید کند . پس برادراعیانی خود شهاب الدین را به تسخير ولايت قندهار فرستاد وخودش شخصاًپایه تخت غزنی را در نتيجه يك حرب خفیف از اخلاف سلطان محمود متصرفشده بشهاب الدین تحویل داد .در سال ( ٥٧٢ ) شهاب الدین را رسماً بسپه سالاری کل قشون خویشبرقرار ساخته به تسخير ولايات متصرفه محمود غزنوى در هند اعزام داشتشهاب الدین نخست ملتان که بدست قرامطه آنجا در آمده بود تصرف نمودهبطرف را جوالی ( اجه ) متوجه وآنراهم بسهولت تسخير كرده در هر دو ملكمفتوحه علی كرماج نامی را از طرف خود والی گماشته دوباره عازم غزنی شد .در سنه ٥٧٥ دوباره سلطان غیاث الدین بعزم فتوحات هند شهاب الدین رابالشكر منظم اعزام نمود شهاب الدین دران سنه بعضی ترتيبات لازمه در خصوصجلب قلوب اهالی پنجاب ووسايل راجعه به پیشرفت حرب وعسکریت گرفتهبسال دوم در پنجاب سوقيات عسکرى نمود وخسرو ملك آخرين دود مانمحمودی را از آنجا اخراج و اکثریت پنجاب را متصرف شد . بسال دیگر ولایتسند را فتح کرده مظفرانه بغور مراجعت نمود . ( باقیدارد )صفحه (٣٣) مجله کابل سال اول - شماره (٨)اقتباس و ترجمه بقلم شهزاده احمد علی خاناسلام و کشف امریکهاز چهار صد و سی و سه سال قبل باین طرف تمام عالم «کولمبس» معروف را کاشف امریکا دانسته واسم او را باحترام میبرند - و وی را در کشف این دنیای جدید اولین مرد مبارز و شخص کامیاب میدانند.اخیراً تحقیقات و تدقیقات که از طرف علما نسبت بمسئله قارهٔ بزرگ امریکا کرده شده است نتیجهٔ خیلی شگفت آوری ظاهر میدارد که اگر این مسئله بکلی اسم کولمبس را از میان نبرد لا اقل از شهرت او چیزی خواهد کاست.در نتیجه تحقیقات کنونی ثابت میشود که اگرچه کولمبس يك مرد بزرگ و مجاهد این طریق است و بعد از مسافرت او مسئله امریکا برای بشریت آفتابی شده میرود ولی او امریکا را کشف نکرده بلکه در حصه این مقصد نظریات مختلفی ما را نسبت بخود «کلمبس» متوجه میسازد.محققینی که درین خصوص صرف قوای دماغی نموده اند اعلان بالجهر میکنند که کشف امریکه سهواً بنام کولمبس شهرت و خاتمه یافته است ! ؟گرچه این اظهارات و اعلامات تاهنوز تودهٔ عوام را بخود متوجه نساخته و خواص هم در بخصوص استعلام نکرده اند که این صداها امروز بتواند رخنهٔ در بنیان شهرت کولمبس واقع نماید زیرا نتایج تحقیقات فعلی تاکنون بکلی مطبوعات عالم را بخود مشغول نساخته است. تنها مقالاتیکه درین نزدیکیها راجع بموضوع مذکور از طرف لیووینر آف هارورد (Leowiener of Harward) باسمه مجله کتاب طبع و شائع شده است این آثار بنهایت وضاحت و الفاظ برجسته به اثبات میرسانند که ابداً «کولمبس» امریکا را کشف نکرده است ، ولیصفحه ( ٣٤ ) سال اول ـ مجله كابل شمارة ( ٨ )از آنجا كه این كتاب نیز با عبارات پیچیده ومبهم تدوین یافته و مطالعه كنندگاندر بادی نظر نمیتوانند بآسانی این مطلب را استفاده كنند باز هم تا هنوز این رازاز پرده بخوبی نبر آمده است . ولی اگر مطالعه كننده با ذوق كمی زحمت بخودداده و در پیچ و تابهای عبارات غور وتدقیق نماید البته این نتیجه را درك واستفادهخواهند نمود والامطالعهٔ سطور وصفحات مقدماتی این كتاب مثل رسالهٔ اقلیدسخاطر خواننده را خسته ومتنفر میسازد .اسم این كتاب كه موضوع بحث ماست ( كشف افریقه و امریكه است ) كهبدواً خواننده ازین اسم حقایق این مطلب مهمه را گمان كرده نمیتواند .چند سال قبل حینیكه مستر « وینر » ( ١ ) بمطالعه و تدقیق لغات باشندگانحقیقی وقدیمی امریكه آغاز نمود در نتیجه شگفت زیادی بوی رخ داد ! چه( وینر ) در لغات باشندگان اصلی امریكا كه فعلاً در زبان قدیمه شان لغاتانگلیسی فرانسه و پرتكال شامل شده نيز يك عده زیادی از لغات عربی رااستنباط می نماید .وبه این مناسبت « وینر » گمان میكند كه این الفاظ در زبان باشندگاناصلی امریكه در حدود سنه ١٢٩٠ ع داخل شده و این سنه مسئله را مرددمینماید چه كولمبس دو صد سال بعد این سنه بكشف امریكه موفق شده استلذا از تحقیقاتیكه (وینر) نموده ثابت كرده است كه در سال سنه ١٢٩٠ ع یعنیدوصد سال قبل از مسافرت « كولمبس » این لغات عربی در زبان باشندگان(۱) كسانيكه لیاقت و حيثيت وینر را میدانند البته نظریه او را درین خصوص تأئیدخواهند نمود چه وینر به زبانهای مختلفه اقوام وقواعد وقوانين مخصوصه شان تخصص ومهارتفوق العاده داشته وبیست و شش زبان به سهولت نطق ميكند و درمعرفت لغات متعارفهانسانی در دنیا مقام درجه اول حائز است .صفحه ( ٣٥ )سال اول ـ مجلۀ کابلشماره ( ٨ )اصلی امريك جا گزين ومتعارف شده است ، همچنین قبل ازینکه ( وینر ) اظهاراین نظریه مینمود چند اشخاص ممتازی نیز این عقیده را دارا بوده و زمزمهمینمودند «کولمبس» تنها کاشف امریکه گفته نمیشود از آنجمله سفیر سابقفرانسه متعینه نیویارك است که وی دارای این عقیده بوده ولی این عقیده خود رانظر به اینکه بر بنای علوم السنه استوار نمیدانست چندان اعتمادی بآن نمیکردتا اینکه اظهارات « وینر » شبهات را از فکر او رفع کرده و این نظریه را بالتمام تائیدنمود ، درین مسئله شکی نیست در مطالب شگفت آور طبیعت انسانی برای تفتیشو تدقیق حاضر نمیشود متلیکه فعلاً ما گمان نمیکنیم اقوام سلف مثل وقت حاضر مامهذب ومترقی بوده باشند ولی حقیقت اینست که اقوام عالم در قرون چهاردهو پانزده در بحر پیمانی وجهاز رانی چنان کارهای حیرت آوری از خود نشانداده اند که امروز پایۀ اطلاعات ما نسبت به آنها يك چيز ابتدائی گفته میشودمثلاً بقدری که این مسافرت «کولمبس» در بحر اوقیانوس اطلس اسباب حیرتجهانیان شده است ، تحقیقات امروزه بما ثابت میکند که قبل از « کولمبس »هم بحر پیمایان و تاجران اروپائی مغربی کاهیسابانه درین بحر بزرگ سیاحتو مسافرتهای زیادی کرده پیداور نفیس آمريك را بمحاکمهای خود شان نقلداده اند ، حتی اکثریه این محمولات تجارتی امریکه در یورپ عبارت از مقدارهایطلائی بوده که نجار اروپائی سراً وعلناً در خاك خود نقل میدادند ، بنابرینغالباً كشف قطعات جديد عالم در اثر احتیاجات تجارتي يك امر طبیعی و اتفاقیبوده است .ممكن است درینجا سوالی واقع شود که اگر امریکه قبل از « کولمبس »كشف شده بود پس چرا تا زمان « کولمبس » اسم این قطعه بزرگ و موجودیتشدر افواه انام مخفی ماند وچنین رازی که ذکرش در هیچ يك تاریخی نشدهصفحه (٣٦)سال اول ـ مجله کابلشماره (٨)مردم از کنجکاوی آن غافل بودند؟ ولی این اعتراض بلا فاصله تردید شده استزیرا کم از کم یکصد سال قبل از «كولمبس» تاجر های فرانسه دیپی (Deppei)ورون (Roven) طلا و عاج مصالح پوست و سنگهای قیمتی را از ساحلکنی (Guinea) و غالباً از خلیج های جنوبی امریکا می آوردند و تقریباًاین تجارت شان مثل کمپنی های امروزه منظم و مستحکم بوده ولی آنرابه پنهانی مجری می داشتند زیرا درین مواقع بعضی جنگها و هنگامه ها بینحكومات كوچك يورپى بمقصد شهرت و نام آوری ها جاری بوده و بواسطهٔادخال طلا که تجار ممالك مذکوره ثروتمند و نقطهٔ مطلوب حکومات خود هاواقع شده و دیگر رعایا بغربت زیست داشته و متحمل مصارف جنگ و تادیهٔماليات حكومات خود شده نمیتوانستند لا بد محصولات و مالیات زیادی بتجارتحمیل میشد و آنها در زیر بار کمر شکن آن مضطرب شده بنا بران غالباًاین گونه تجارت خود شان را مخفیانه اجرا میکردند. چنانچه جهازات تجارتیشان از سواحل دیپی ورون خيلی بصورت مخفی و بی صدا در حرکت افتادهو همچنین بخاموشی عودت مینمودند که جز خود تجاریکه شامل این کار بودکسی دیگر ملتفت نمیشد .طوریکه در پسانها معلوم شده يك دفتر مهم بحری در مقام « دیپی » تا چندیبر پا بود و این دفتر حاوی اطلاعات مهمهٔ بحر پیمائی و مطالب تجارتی و خطوطکشتی رانی شناخته می شد ، کپتانهای ماهر آنروزه این اطلاعات را بعد از عودتبرای مالکین خود ها و رهنمائی کپتانهای مابعد تقدیم مینمودند ـ کپتانهایمذکور از جمله جهاز رانهای ماهر دنیا بشمار بوده و در قطعات جدید عالم بمقصدتوسیع تجارت سیر و مسافرت زیادی کرده و برای پیدایش نقاط تازه جهتۀ بازارتجارت خود سعی بلیغ مینمودند و هر کپتان بگرفتن اجازه نامه مکلف بود.صفحه ( ٣٧ ) سال اول ـ مجلۀ کابل شمارۀ ( ٨ )در سال سنه ١٦٩٢ ع يك مصیبت ناگهانی به این دفتر بحری واقع شده موجودیتش را اخلال نمود که آن در هنگام جنگ فرانس و انگلیس واقع شد یعنی بر مقام دیپی گله باری شدیدی آغاز و آتش در کدام و دفتر بحری افتاده جمله نوشته جات و غیره را طعمۀ حریق نمود ولی با اینهم خوشبختانه برای استناد و تمسک صاحب این عقیده يك چیزی باقی ماند که ویرا درین مقصد تائید زیادی مینماید ، طبیعی است که بین تجار هر عصر اختلافاتی واقوع میشود در آنموقع هم اتفاقاً بین بعضی تجار « دیپی » اختلافاتی رو داده بود که آنها در محکمۀ آنوقته بمراجعه مجبور گردیده بودند و در محکمه اظهارات و صورت حال شان که لازم می نمود خوش بختانه چیزی کا غذات اصلی یا نقول مصدقه قید دفتر گردیده و آن نوشته جات تجار دفتر دیپی در اوراق محکمه محفوظ بماند .آخراً از مطالعۀ این اوراق مدققین مطالب زیادی را نسبت به اهمیت تجارت بحری « دیپی » و کار و بار آنها و مسایل ترقی و رفعت مقام بحر پیمائی ایشان کشف و استعلام نمودند مثلاً این نکته معلوم شد که در « دیپی » علاوه بدیگر کمپنی های تجارتی يك کمپنی بنام انگوت برادران (Angot Brothers) موجود بود که این کمپنی از سال سنه ١٤٧٠ الی ١٥٥١ عروج و رونق داشت و شهرت این کمپنی در آن زمان بقدری بود که امروز کمپنی ( روته چارلدز) Roth Charlds این شهرت را در عالم دارا میباشد .پس موقع کار و بار و شهرت کمپنی « انگوت برادران » بیست و پنج سال قبل از « کولمبس » بوده است ، که باین حساب معلوم است چنین کمپنی های معروفه در زمانهای کمی تا این اندازه مالك شهرت و حیثیت شده نمیتوانند بلکه برای معراج و ترقی کار و بار آنها عمر زیادی در کار است .مسلم است که کمپنی « انگوت برادران » چندی قبل از ساحل « کنی »صفحه (۳۸)سال اول ـ مجلۀ کابلشماره (۸)خبر داشتند ومعرفت اهل « دیپی » ازین ساحل نسبت به کشف حکومت پرتگال که در سال سنه ١٤١٩ اتفاق افتاده بسیار مدت پیشتر بود .جافر ل(Gaff arel) فرانسوی می نویسد که جان کزن (Jon Cousion) نام در سال سنه ١٤٨٩ « برا زیل » رفت و از آنجا از راه « راس امـیـد » (Good Hope) عودت نمود و درین مسافرت هيچيك تلفات جانی وا قـع نشد و از دیگر بـیـانات نيز تصديق قول « جافر ل » میشود ، مـمـکن است که « برازیل » رفتن ( کزن ) اتفاقيه باشد .دران ایام که نزد جهاز رانها کم پاسـها ( مقیا سهای ) مقناطیسی و غیره موجود بوده که بمدد آنها طرق بحریه را معلوم مینمودند در زمان « کزن » در سواحل مغربی افریقه در بین بحر بسیار جزائر خورد خوردی بودند که غالباً از ین جزائر خطراتی برای سیر جهازات ملحوظ بود لذا برای رفـع خطرات کشف جزائر کنیری (Canery) بسیار لازمی بود جـهـاز را نـهـا محض بر سبیل تجربه وعادت جانب مغرب جزائر« کنیری» خیلی دور رفته ومقابل سمت جنوب حر کت مینمودند و آنهارا از علم ارض البلد و تجربه معلوم میشد که ایشان "مقابل بسواحلی هستند که از آنجا طلا آورده میشود پس از آنجـا مستقیماً بسوی مشرق میرفتند ، بین نقاط آخرین مغربی افریقه و انتهای نقاط مشرقی امر یـکـه کـه صـرف فا صله پانزده میل است و در میان هر دو يك رو خليجی (Gulf stream) است که اول شمالاً باز غرباً جریان دارد کیفیت کامل آنرا در آنوقت کس نمی دانست ممکن است که «کزن» جهازران در چرخاب این نهر گرفتار شده و امواج سیر کشتی اورا بساحل « برا زیل » کشیده باشد تفصیل این واقع وکشف «برازیل » خیلی از مطالب دلچسپی است ولی را پورت پس آمدن « کزن» از «برازیل» دلچسپ تر از آنست . ( باقیدارد )صفحه ( ۳۹ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ۸ )اثر محمد سرور خان صبا ( کوشش )ای ملت مسعود پی دانش و فن کوش در تربیت و تقویت روح و بدن کوشپرهیز کن از غفلت و در کار وطن کوش در رفعت اینخانه بجان و سرو تن کوشدر اوج وطن ، اوج وطن ، اوج وطن کوش ، در اوج وطن کوشآنانکه بسر منزل مقصود رسیدند خورشید صفت سر بفلك باز کشیدنداز سعی و عمل پردۀ غفلت بدریدند غافل مشو از سعی و عمل دیدۀ من کوشدر اوج وطن ، اوج وطن ، اوج وطن کوش ، در اوج وطن کوشضائع مکن ایجان نفسی وقت زمانرا بدرود کن ایدیدۀ من خواب گرانرانیکو بکن از جهد تو کار دو جهانرا در خدمت اسلام و وطن سرو علن کوشدر اوج وطن ، اوج وطن ، اوج وطن کوش ، در اوج وطن کوشای بیخبر از نور هنر مانده بظلمت تا چند نباشی پی مطلوب بهمتمیکوش ، بیفزا بوطن رونق صنعت بشتاب پی حکمت و همچون ادیسن کوشدر اوج وطن ، اوج وطن ، اوج وطن کوش ، در اوج وطن کوشامروز وطن دیده باحوال تو دارد این مزرعه امید ز افعال تو داردمقصود زبر خوردن اعمال تو دارد ای صانع و ای زارع و ای اهل سخن کوشدر اوج وطن ، اوج وطن ، اوج وطن کوش ، در اوج وطن کوشتا باز نیاید بوطن روز مصیبت غفلت بنما كار کن اما بدیانتای حاکم و ای مفتی و مامور وزارت در خدمت مرجوعه باخلاق حسن کوشدر اوج وطن ، اوج وطن ، اوج وطن کوش ، در اوج وطن کوشاز رشوت و افعال دنی صرف نظر کن از آنچه وطن زار شده زود حذر کنصفحه ( ٤٠ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ٨ )ایبارستم برده کنون هوش بسر کن بر شکر نجات از الم دور فتن کوشدر اوج وطن ، اوج وطن ، اوج وطن کوش ، در اوج وطن کوشتن، خدمت این جامعه ، جانست صداقت ! میکوش بخدمت ، بهمه صدق و درایتصدق است بتوضاءن هرگونه سعادت با صدق و صفا در وطن ایدیده من کوشدر اوج وطن ، اوج وطن ، اوج وطن کوش ، در اوج وطن کوشای اهل وطن ! اهل وطن ! قوم مسلمان تا چند نیاری بکفت گوهر عرفاندریاب عروج دو جهان از یم قرآن از نوبت گهواره الی وقت کفن کوشدر اوج وطن ، اوج وطن ، اوج وطن کوش ، در اوج وطن کوشاین مملکت ما بهمه چیز تواناست کوه و کتلش آهن و مس نقره و طلاستمحتاج به سعی و عمل ملت بیضاست اندر پی آبادی این ملک کهن کوشدر اوج وطن ، اوج وطن ، اوج وطن کوش ، در اوج وطن کوشباری بکفت آمده چون رشته وحدت بر روی تو باز است در نعمت و راحتاز جهد بجو مجد و علا رفعت و شوکت با کالر و نکتائی و دستار و چپن کوشدر اوج وطن ، اوج وطن ، اوج وطن کوش ، در اوج وطن کوشدریاب « صبا » سر تعالی جهانرا از علم منور بنما دیده جانراقربان وطن سازهمه سود و زیانرا پروانه صفت در طلب شمع لگن کوشدر اوج وطن ، اوج وطن ، اوج وطن کوش ، در اوج وطن کوشصفحۀ (٤١)سال اول ـ مجلۀ کابلشمارۀ (٨)افغانستان و نگاهی بتاریخ آن(٦)بقلم آقایمیر غلام محمد خانزابل یا ارا کوسیا (ولایت قندهار)ارا کوسیا یا ارا خزیا Hara Khuohta ولایتی است که شمالاً بهولایت غرج وغور ، جنوباً به ولایت بلوچستان ، شرقاً به ولایت پختیا ،غرباً بولایت سیستان محدود و متصل است وادیهای مربوطه به نهر ارغنداب(که از سطح مرتفع غرجستان بپغمان و بجنوب غرب جریان میکند) ازحاصلخیزترین حصص ارا کوسیاست ، ورود خانهای که در دریاچۀ (آب ایستاده)میریزد شهر های مشهوری در سواحل خویش بوجود آورده اند . زراعت وفواکه این ولایت مشهور ، واشتران بادی و سگ های تازی او معروف است .حاصلخیزی صفحاتی که از شرق غزنی تا غرب قندهار افتاده اند ، مسکینیقسمت های شرقی را که کوهستانی است تلافی مینماید . ارا کوسیا دارایاهمیت اقتصادی و سوق الجیشی بوده ، و در قسمت های جنوبی خود مرکز اتصالدورشته راهی است ، که از آسیای غربی روبه هندوستان میرود ، فقط قلعهكشك ( شهر فیروز وند قدیم ) عبور از هلمند را براه قندهار بهرات محافظهنموده واهمیت خودش را از نقطۀ نظر سوق الجیشی آشکار میکند .اهمیت ارا کوسیا باعث آن بود که چندین بلاد و شهرهای عمده ئی در آنجا معمورگردد ، ولی تاریخها بضبط حال و احوال این بلاد نه پرداخته اند ، مسیو بارتولد میگوید:-درین صفحات از ازمنه قدیمه که قدمت آن بخاطر نرسد شهرها و بلاد معمور بوده ،لیکن نامهای این بلاد بعدها معروف شده اند ، و از انجمله است شهرهای تکین آبادصفحۀ (٤٢)سال اول ـ مجلۀ کابلشمارۀ (٨)پنجوای ، غزنی ، قندهار ، از تکین آباد و پنجوای بیهقی مکرر یاد میکند ، و تکین آباد در جای شهر قندهار واقع بوده . شهر پنجوای در فاصله يك فرسخ از تکین آباد برسر راه غزنی اوفتاده بود که حالیا نشانی ندارد اما شهر غزنی بعد از قرن دهم عیسوی سمت پایه تختی افغانستان امپراطوری را درارا کوسیا کسب کرده ، و در قرن یازده از مشاهیر شهرهای عالم بحساب میرفت ، در آن عهد غزنی از جنبۀ عرفانی و عمرانات خود باداشتن بساطین عالیه وقصور مزینه و مدارس عالیه با بغداد همسری مینمود ، و در بار غزنی مرکز صنایع و علوم وعلما وفضلای زمان بود . زوال غزنی با فول ستارۀ اقبال آل ناصر توام واقع شد ، وسلطان مشهور علاؤ الدین حسین جهانسوز در سال ١١٤٨ مسیحی شهر غزنین را تخریب وسلسله غزنویان افغان را منقرض نمود . درسال ۱۲۲۱ ع از طرف چنگیز خان این تخریبات بسختی تکرار یافت ، و اهالی متمدن غزنی با ستثنای صنعت کاران قتل عام شدند . هنوز غزنی از صدمات وارده قدعلم نکرده بود که در سال ۱۳۲٦ ع مغولهای فارس اردوی ترما شیرین خان چغتائی را مغلوب نموده ابنیار بقایای شهر غزنی را بکلی منهدم نمودند و قرآن کریم وسایر کتب را بسوختند ، قبر شهنشاه محمود غازی نیز ویران شد ، ازان به بعد است که دیگر نتوانست غزنی در ردیف سایر بلاد معموره قرار گیرد ، واينك خرابه های آن شهر زیبارا در فاصله پنج کیلومتری شمال شهر موجوۀ غزنی میتوان یافت . شهر موجودۀ غزنی در هجوم سال ۱۸۳۸ مسیحی اردوهای بریتانیا در مدافعه شدیدی که نشان داد مغلوب گردید . در دور مغول ( قرن سیزده ) اهمیت پایه تختی غزنی به شهر کابل انتقال نمود .اما شهر قندهار با وجودیکه بسی قدیم بوده و از یادگار عمرانات دورۀ سکندر مقدونی است ، معهذا کمتر مورخین از قبیل بلاذری ، یعقوبی ، مسعودی بانامصفحهٔ ( ٤٣ )سال اول ـ مجلهٔ کابلشمارهٔ ( ٨ )کنونی ازان اسم میبرند ، وغالباً نام قندهار را در مورد قندهاری که در نزدیکی مصب کابل در جهت شرق افغا نستان واقع است ذکر میکنند . شهر قندهار بعد از سقوط غزنی دوباره رو بعروج رفته و در قرن پانزدهٔ مسیحی صفت پایه تختی ارا کوسیارا حاصل نمود ، و در اهمیت ، مقام شهر گرشك و بست قدیم را احراز کرد . شهر قندهار در قرن هجده از طرف نادرشاه ترکان تخریب شد، و قدری بجهت غربی تر آن شهرك كوچكى بنام نادر آباد بنا گرديد . محل شهر قدیم قندهار در بین راه شهر حالیه قندهار و ساحل نهر ار غنداب ، میان جبال بر روی سه قطعه مرتفعه سنگی واقع بود . نا در آباد در همان قرن هجده منهدم و شهر حالیه قندهار از طرف احمد شاه بابای بزرگ اعمار گردید .ولایت اراکوسیا در ازمنهٔ متقدمه از طرف مهاجرین آریانی ، که از آریانه رخت سفر بسته بودند اشغال شده ؛ و به مناسبت نام آریانه آراخز یا نامیده شد . یونانیان بعدالورود خویش با تحریف کوچکی آن را اراکوسیا خواندند .معرب این اسم در دورهٔ عرب و اسلام الرخاج والرخَذ گردید . و دران هنگام این ولایت در افغانستان بنام زابل معروف بود و حاليا بنام شهر قدیمی او قندهار موسوم است . هستر بیلو از قول هیرودوتس ارا کوسیا را جزء ولایت پاختیا میداند ، وما در انخصوص شرحی در قسمت پاکتیا خواهیم نگاشت . در دورهٔ قبل وبعدالاسلام ولایت بلوچستان جزء ارا کوسیا بحساب میرفت ، و در اغلب ازمنه مقدرات سیستان و کابل با ارا کوسیا شريك بود . شهنامه ازین مطلب بسی ذکر کرده کابل و بلوچستان و سیستان را جزو زابل حساب مینماید ،و در عهد قدیم زبان ارا کوسیا همان زبان آریائی افغانستان ، و دیانت آنها قسمی از بت پرستی ( مذهب اولی آرین ها ) شمرده میشد .بعد از انکه ولایت باختر کانون مذهب جدید زرتشتی گردید، دین قدیم اراکوسیاصفحة (٤٤)سال اول ـ مجلة كابلشماره (۸)متزلزل شد ، و مذهب جدید از باختر به آریانه و سیستان و از آنجا به اراکوسیانفوذ نمود ، و در قرن شش قبل الميلاد که هخامنشیان فارس تا دریای سند عسکرکشیده و بر پنجاب قابض شدند ، بر نشر مذهب زرتشتی در اراکوسیا بیفزود .در قرن چار قبل المسیح یونانیان بر افغانستان مسلط شدند ، و یونانیت رادر اراکوسیا و بلوچستان رواج دادند ، درین میانه چندی هندوها نیز بر اراکوسیادستی یافتند ، ولی این تسلط دوامی نداشت ، و بلافاصله از طرف یونانیانمسترد شد . اراکوسیا در دورهٔ یونانیان باختر مراحل ترقی و تمدن را سیرنمود ، و دین قدیم را بدرود گفت . بودائیت بسرعت در اراکوسیا پذیرفتهشد ، وحتی یونانیان حکمران نیز باین مذهب بگرویدند ، و از انجمله استاکاتوکمل حکمدار یونانی اراکوسیا که در نیمهٔ اول قرن دویم قبل الميلادتصویر بقعه بودائی را در مسکوکات خود منقور و مروج ساخت . در همین عهدبود که صنعت وحرفت بودائی با صنایع یونان در آمیخت ، و موضوعات شرقی درنقاشی و حجاری لباس صور یونانی پوشید . خط هندی و علم سنسکریت نیز دریندوره بتوسط پیروان مذهب بودا در اراکوسیا و قسمتی از افغانستان انتشار یافت .یونانیان اراکوسیا نسبت به یونانیان باختر تقریباً یکقرن زیاده تر زنده گینمودند ، در حدود قرن اول میلادی کوشانشاهان افغانستان اراکوسیا را الحاقنمودند ، و درین دوره بودائیت در اراکوسیا به منتهای عروج رسید . از قرنسیوم میلادی دولت هیطل افغانستان جانشین سلطنت کوشانی گردید و تا قرنششم اراکوسیا جزء اینحکومت بشمار میرفت . حمله های تورک و فارس درهمانقرن بنیاد دولت هیطل را در افغانستان برانداخت ، و فارسها بر ولایات اراکوسیامسلط شدند ، ملوك الطوایفی افغانستان در تحت اقتدار رؤسای بومی نیز از همینقرن آغاز می کند ، و این مطلب تا ظهور اسلام طول میکشد ، اشاعهٔ اسلامصفحۀ ( ٤٥ ) سال اول ـ مجلۀ کابل شمارۀ ( ٨ )در ولایات افغانستان بتفاوت زمان بعمل آمد ، لهذا بعلاوۀ اختلافات ملوك الطوایفی ماقبل الاسلام ، مغایرت های مذهبی نیز بوجود رسیده ، و از جنبه سیاسی مملکت را تا قرن یازده مسیحی در حالت آشفته و پراکنده ئی نگهداشت ، میتوان گفت از قرن شش میلادی ( تسلط تورکها و فارسی ها ) تا قرن یازده ( تاسیس دولت غزنوی ) افغانستان بکلی از نعمت وحدت سیاسیه محروم بوده، و ولایات مملکت به خود سری و استقلال های داخلی در تحت اوامر رؤسای مستقل ملی مشغول و معتاد گردیدند . معهذا هنگام احتیاج ، روابط ملیه بین بعض حکمدارهای مستقلۀ افغانستان غالباً موجود و برقرار بود ، و این مطلب از هجوم اعراب بولایت سیستان و اراکوسیا روشن میشود ، سوقیات عسکری و محارباتی که کابلشاهان ، در مقابل اردوی عرب و حجاج ثقفی ، برای دفاع از حقوق حکمرانهای سیستان و اراکوسیا ، بروز داده اند ، از قبیل همان روابط ملیه است که در بالا گفتیم .علی ای حال اراکوسیا در دورۀ قبل الاسلام یکی از ولایات متمدنۀ افغانستان بشمار میرفت . در مرور آن اعصار السنۀ آریائی قدیم اراکوسیا در اثر تسلط یونان و هند از هم رفت ، و زبان زابلی که شعبۀ ازان بود ، زبان اراکوسیا گردید ، زبان زابلی مثل السنۀ سکزی و هروی یکی از لهجه های آریائی افغانستان بوده و تفاوت کوچکی باهم داشتند ، و این زبان تا اوایل دورۀ اسلام در اراکوسیا مروج بود ، و بعد ها در اثر رسوخ عربیت متروك گردید . و زبان پشتو که زبان کوهساران اراکوسیا بود در جلگه های آن داخل گردیده ، و ازینجا در تمام ولایات سیستان شرقی و آریانه بسط یافت و تا امروز زبان ملی آنسرزمین است و بر عمومیت زبان پشتو مهاجرتهای داخلی طوایف افغان در صفحات اراکوسیا و سیستان و آریانه و حصص شمالی بلوچستان بسی افزود .صفحه (٤٦) سال اول ـ مجله کابل شماره (۸)دائرت المعارف اسلامی بریتانیا اشاره میکند : ـ زبان موجودۀ غرجستان (هزاره جات حالیه) نمونه و بقایای همان زابلی قدیم است . » وما درينمورد بقسمت ولایت غرج شرحی خواهیم نگاشت .در قرن اول هجری مسلمین ارا کوسیا را کشادند ، واز سال ٤٤ ه اسلامیت در آن دیار انتشار یافت ، عمال عرب از جانب نایب الحکومه خراسان بر اراکوسیا حکم مینمودند ، و اقتدار رؤسای بومی ضعیف میشد ، در قرن سیوم هجری طاهریان هرات که در خراسان مستقل شد ، اقتدار رؤسای بومی در اراکوسیا عود نمود ، ولی ظهور دولت صفاری سیستان در قرن سیوم هجری این اقتدار حکمرانهای محلی اراکوسیا را درهم شکست و عساکر عمر و پایه تخت غزنی را اشغال نمود ، ولی این تسلط صفاری دوامی نداشت و متعاقباً اقتدار رؤسای محلی برقرار گردید . دولت سامانیه در قرن سیوم هجری خراسان را ضبط کردند و بر صفحات اسلامی افغانستان ـ تخارستان ، باختر آریانه ، سیستان ، اراکوسیا استیلا یافتند . اما اقتدار رؤسای بومی تقریباً محفوظ ماند . دولت غزنویۀ افغانستان در قرن چار هجری بنیاد ملوک الطوایفی را در افغانستان برانداخته وا راکوسیا را اشغال نمود ، و ازان بعد ارا کوسیا رو بعروج رفت ، چه مقتدر ترین سلطان این سلسله محمود که مادرش از قندهار بود ، توجه تامی به آبادی این ولایت داشت ، وبهمین جهت انتساب بقندهار او را محمود زابلی میگفتند .در قرن ششم هجری سلطان بیباک افغان حسین جهانسوز بساط غزنویان را پیچید ، وا راکوسیا جزء دولت غوریه گردیده ، غزنین بصفت پایه تختی دوم افغانستان برقرار ماند ، هجوم خوارزمشاه در اوایل قرن هفت هجری غزنین را لگدمال و تاج الدین یلدز غوری را فراری سند ساخت . متعاقباً سیلاب مغول ساحۀ افغانستان را مالامال و ولایت ها و بلاد او را تخریب نمود ، از ان بعدصفحه ( ٤٧ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ٨ )تاظهور چنگیز ثانی صاحبقران تیمور گور کانی اراکوسیا جزء مملکت مغول حساب شد . تیمور که در قرن هشتم جای دولت چغتائیه را در افغانستان گرفت ، پس ازو شهر شهیر هرات بصفت پایه تختی افغانستان ممتاز شد ، وارا کوسیارا عمال هرات اداره مینمود ، و در زمانه فتور تیموریان یکی بدیگری بضبط ارا کوسیا سبقت میجستند . مشهورترین حکمرانان تیموری قندهار كيدرو والی بلخ است . که از ٨١٢ تا ٨٢٠ هجری برولایت قندهار استیلا داشت . سوبور غاتمش وا لی کابل نیز در سال ٨٣٠ هجری برانجا استیلا یافت . در عهد سلطان حسین مرزای مشهور ، امیر ارغون بیک پسر امیر ذوالنون ( اتالیق شهزاده بدیع الزمان ) در سال ٨٨٤ هجری ولایت زمین داور یافت ، واو صفحه ار غنداب ( قندهار ) را بگرفت ، و بعد ازو محمد مقیم پسرش جا نشین او گردید. پسر دیگر ارغون شجاع بيك مشهور به شاه بيك بعلاوه قندهار و گرمسیر به علاقه سند عسکر کشید و تهتهه را از جام فیروزالدین بن جام نظام الدین پادشاه محلی سند اشغال نمود . علاقه سند هرچند در تقسیمات جغرافیائی جزء ولایت پاختیا حساب میشود ، ولی در تقسیمات سیاسیه غالباً جزء ارا کوسیا شمار رفته ، و راهی که از شکارپور سند در دره مشهوره بولان ممتد شده ( به اراضی بلوچستان شهر قنداوه را در جهت شرق شمال به یمین خود میگذارد و علاقه کوهته را در سمت یسار گذاشته براه پشین داخل (قندهار میشود ) ولا يت سند را به اراکوسیا مر بوط میسازد . ولایت سند در سقوط دولت های غزنویه و غوریه افغانستان از ارا کوسیا مجزا گردیده ، ازان بعد گاهی بالا ستقلال در تحت قیادت شاهان بومی زنده گی میکرد و گاهی ضمیمه حکومات هندوستان میگردید . پس از شجاع بیگ حکومت ارا کوسیا به پسرش شاه حسین تعلق گرفت ، وبالا خره میرزا عیسی خان ژنرال شاه بیگ حکومتصفحه (٤٨) مجله کابل سال اول - شماره (٨)ار غونیه را در ارا کوسیا خاتمه داده ، خودش و خاندانش چندی در آن دیار حکمرانی نمودند . بابر میرزای معروف نیز در سال ٩١٣ هجری بارا کوسیا بتاخت ، و چندین سال در انجا مسلط بود ، تا آنکه در سال ٩٣٢ هجری بفتح هندوستان پرداخت .در سال ٩٤٧ هجری افغانهای سور در هندوستان همایون شاه پسر بابر شاه را شکسته ، و بجانب فارس طرد و تبعید نمودند ، طهماسب اول صفوی ( ٩٣٠ - ٩٨٤ ه ) همایونشاه را كمك نمود تا آنکه در سال ٩٥٢ هـ همایون قندهار را اشغال ، و متعاقباً بتخت هندوستان جلوس فرمود . همایون ارا کوسیا را بدولت فارس گذاشت ، ولی بعد از کمی دوباره بحکومت هندوستان الحاق شد ، در عهد دولت اکبر جلال الدین ( جلوس ٩٦٣ ه ) میرزا غازیخان نامی از احفاد مرزا عیسی خان حکمدار سابق قندهار ، از دربار هند بنائب الحکومه کی سند مقرر شد ، و در عهد جهانگیر ( جلوس ١٠١٤ هـ ) ولایت قندهار باو سپرده شد. عباس صفوی فارس ( ٩٥٨ - ١٠٣٨ ه ) مجدداً ارا کوسیا را استیلا کرد ، بعد از مرگ عباس در عهد حفید اوصفی شاه ( ١٠٣٨ - ١٠٥٢ ه ) از بکان که از فرغانه تا کاشغر و از ختن تا باختر مسلط ، و آریانه را تاخته بودند ، بولایت ارا کوسیا قابض شدند . شاه جهان مغول كبير هندوستان ، ازبك ها را در سال ١٠٣١ هـ طرد نموده ، و ارا کوسیا را بدولت هند ضمیمه کرد . اما عباس ثانی صفوی ( ١٠٥٢ - ١٠٧٧ ه ) مکرراً ارا کوسیا را اشغال نمود ، وازان بعد تا ظهور دولت افغانی قند هار ، ارا کوسیا جزء مستملكات فارس بحساب می رفت .در سال ١١٢١ هجری = ١٧٠٩ مسیحی ملت افغان در ارا كوسيا علم استقلال برداشته ، و در تحت قیادت سیاسی مشهور افغان ميرويس خان بن شاه عالم ،صفحه ( ٤٩ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ٨ )گرگین نام نایب الحكومۀ فارس را بابیست و دوهزار عسکر آندوات ازتیغ کشیدند ، و درمرتبۀ دويم اردوی اعزامی فارس را که بیست و پنج هزار نفر بود مع خسرو خان قوماندان نظامی ، بکلی کشتار عام نموده ، وبنياد دولت ملیه را استوار کردند . شهریار محمود پادشاه ثالث خانوادۀ میرویس درسال ١١٣٥ هـ = ١٧٢٢ مسیحی عسکر به مملکت فارس کشیده و آنجا را مسخر نمود ، وريشه سلسلۀ صفوی را ازبیخ وبن برآورد . بعد ازسقوط سلاطين صفاری و غزنوی و غوری افغانستان به پنجصد سال یک بار دیگر شهریار محمود سیادت افغانستان را در مملکت فارس برقرار نمود .درنصف قرن دوازده هجری نادرشاه ترکمان اراکوسیا را اشغال ، و شهر قدیم قندهار را پس از يکسال محاربه و محاصره فتح نمود ، ولی متعاقباً درسال ١١٦١ هـ = ١٧٤٧ مسیحی شهنشاه مشهور افغان احمد شاه بابای بزرگ طرح دولت امپراطوری افغانستان را دراراکوسیا ريخت ، که دامنۀ آن یکوقتی از جيحون تا بحرعرب وازجنوب بحرخزرتا قلب هندوستان ( دهلی ) کشیده میشد .اراکوسیا در سال ١٢٥٠ هجری اردوی هندی و مهاجم شه شجاع الملك را شکسته ، و قوماندان نظامی او ژنرال کین انکلیزرا اسیرنمود ، ولی درسال ١٢٥٥ هجری بمقابل اردوهای مهاجم دولت بريتانيا مغلوب گرديد ، ومطابق مادۀ ٦ معاهدۀ ٢٦ جون ١٨٣٨ مسیحی لاهور ( منعقده بين شه شجاع ودولت انکلیز ورنجیت سنگ پادشاه لاهور ) ولایت سند از تشکیلات سیاسیه اراکوسیا منتزع ، و به ميران بومی سند مربوط گرديد ، و متعاقباً ضميمۀ دولت هند انگلیزی شد . درسال ١٢٩٥ هجری هجوم ثانوی اردوهای بريتانيا دراراكوسيا شروع شد ، ومصادمۀ اولین جانبین در حدود تخته پل بعمل رسيد . و مطابق مادۀ اول معاهده ٢٦ می ١٨٧٩ مسيحی ( منعقده بين امير محمد يعقوبخان ودولتصفحه ( ٥٠ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ٨ )انكليز ) علاقهای شالیکوت و فوشنج ( که در تقسیمات ملکیه مربوط به قندهار بودند ) تا جیل كوژك از ولایت ارا کوسیا منفصل و ضمیمه حدود هند برطانوی گردید . محاربه عظیمه میوند ( ۱۷ شعبان ۱۲۹۷ قمری ) نیز یکی از جهادهای تاریخی ملی در ارا کوسیا است .والحاصل ولایت ارا كوسيا یکی از عمده ترین ولایات افغانستان بوده ، و در دوره اسلام مراحل بلندیرا در مدنیت و ترقی ، زراعت و تجارت ، صنایع و فنون، علم و ادب طی کرده است ، فضلای ارا کوسیا از مشاهیر رجال وطن افغانستان بوده و از انجمله اینهاستند : - حكيم سنائى غزنوى . احمد بن حسن میمندی . ابن الرشيد غزنوی . ابونصر مشکان . ابورجاء غزنوی . ابو الفضل حسن بيهقى . حمید الدین نصر الله غزنوی . ابو حنیفه اسکافی . شيخ بدر الدين غزنوی . بوسهل زوزنی . عثمان غزنوی . ابوبکر عمید . فرج الرخجی . عمر بن فرج الرخجى . هائم قندهاری . عایشه درانی . سيد حسن غزنوى . زينبي معروف غزنوی . ابو الفرج سنجری غزنوی . محمد غزنوی . مختاری غزنوی . على فتحى غزنوى . كافرك غزنوی . عبهری غزنوی . صندلی غزنوی معزى غزنوى يمنى غزنوى . يوسف غزنوی . ملا شیر محمد هوتکی صاحب تصانيف متعدده . حبیب الله قندهاری . انيسی قندهارى . اتشى قندهاری . محمد صديق قندهاری . عبد الحكيم قندهاری . عبد الباقی قندهاری . محمد حسن قندهاری . سعد الله قندهاری . ابو بكر قندهارى . عبدالحق قندهاری . عبد الاحد قندهارى . عطا محمد قندهاری . بابو جان قندهاری . عبدالغفار هوتکی . مهردل محمدزائی . خوشدل محمدزائی . پیر محمد کاکری . سلیم علی زائی . عبید الله چکزائی . مرزاخان نورزائی . ملا مير اق قندهاری . ملا کمال علی زائی وامثالهم .صفحه ( ٥١ ) سال اول ـ مجله كابل شماره ( ۸ )كدرو سيا ( بلوچستان )كد روسيا Gadrosia يا او ريشيا Vreitae ( بلوچستان ) ولا يتیاست در جنوب افغانستان که شمالاً به اراکوسیا ( قندهار ) وسيستان وصحرایلوت فارس وجنوباً به بحیره عرب ، شرقاً به خط سند ( سلسله کوهی که ازکراچی تا كویته در طول سه صد میل رفته و بلوچستان را از سند جدا ميكند )و غرباً بمملكت فارس مربوط ومتصل است . بلوچستان يك ولایت كم آب ونسبتهغیر معمور بوده ، دارای میادین چول ، وریگزار های خشك ، سنگ چاها ،ریگهای متحرك وسوزان ، جبال وسلسله كوههای غیر منبت ، اراضی ناهموار ،دلد لها ، اراضی مرطوب وسبزه زار ، سطوح مرتفعه ، جنگل ها ، چشمهها ،وادیهای تنگ وفراخ ، نهرها است . انهار بلوچستان غیركافی است وغالباً درگرما خشك وبعضا دردشت ها غرق ومعدوم میشوند ، لہذا آبیاری بواسطهقنوات است واراضی مزروعه کمیاب ، آب وهوای این ولایت مختلف و بسیارخشك وغير بارانی بوده ، در زمستان سیماب ترما میتر در شبها پایان صفر رانشان میدهد ، و در گرما حرارت شدیدی دارد ، قسمت كثير زراعت منوطبگندم بوده ، وصادرات آن مخصوص میوه جات از قبیل تربوز و انگور استمعادن بلوچستان عبارت از ذغال ( بین راهای هار نای Harnai وکویته )وتیل (دامان کوهای شیرانی وغيره) وگوگرد وغیره میباشد حوادث وعوارضطبقات الارضی در بلوچستان زیاده تر وقوع یافته، واسباب تغیرات ارضیه گردیده است،حتی نزديكترين انحوادث زلزله ۲۰ دسمبر ۱۸۹۲ مسیحی را میتوان حساب کردکه شق هولناکی در حصص مغربی خواجه عمران احداث نمود .حیوانات وحشیه بلوچستان زیاد ، ودر اراضی ساحلی دارای ماهی است کهصفحه ( ٥٢ )مجله کابل سال اول -شماره ( ۸ )قسمت بزرگ خوراک اهالی را تامین میکند ، جغرافیون یونان یکوقتی اهالیآنجارا ( ايختيوفاج ) یعنی آکل السمک نام نهاده بودند . در ساحل بلوچستانچند خلیج واقع شده که حکم لنگرگاه دارد ، ومذهب عمومی اهالی مسلمانحنفی المذهب وزنده گی شان چادر نشینی است .نفوس بلوچستان تقریباً بريك مليون ودوصدهزار بالغ میشود ، وولايت اوعجالته بدوحصه تفریق میگردد :- غربی وشرقى . حصه غربی در رقبه تخميناً٦٠٠٠ مربع ميل وبدو قسمت شمالی و جنوبی واقع شده که اول آن بری و دویمشساحلی است . ایحصه غربی موسوم به مکران و حاليه مربوط بمملکت ایران بودهو تقریباً دارای سه صد هزار نفوس است . قصبات مشهوره او عبارة است از :-بمپور، مكران، جالق ، ديزک ، سرحد ، ايرافشان ، ماکاژ ، سرباز ، لاشار ،چامپ ، فابوخ ، دامان وغيره . طوایف مشهوره این قسمت اینها هستند :برهان زائی، یا را حمد زائی ، غمشاد زائی . بيهارزائى، جهانشاه زائی وغیره . فارسی هابلوچستان غربی را در سال ١٨٤٠ مسیحی بعد از عسکر کشی های بمپور اشغالکردند ، معهذا تا سال ۱۸۷۲ مسیحی بطور قطع حدود فارس شناخته نمیشد .بلوچستان شرقی ، در قرن ۱۹ عیسوى بالتدر يج از طرف انگلیز ها استعمار شده ،و علاقههای بلوچ در اثر پالیسی رابرت سندیمان معروف متعلق بحکومت هند برطانویگردید ، وحتى (پشين و - وی) که در جهت شمالی آن و مربوط بولایت قندهار بود،نيز درسال ۱۸۸۱ مسیحی از افغانستان مجزا وضمیه حکومت هند شد، ودرسال۱۸۸۳ بلوچستان، بلوچستان برطانوی گفته شد. و در سال ۱۸۸۹ تمام بلوچستان و ژوبتا حدود افغانستان بتصرف انگلیسها رفت . سر حد حالیه بین افغانستان و بلوچستاناز جنوب رود گومل شروع شده بطرف جنوب غرب میرود ، و از آنجا بسمت جنوبصفحه ( ٥٣ ) سال اول ـ مجلۀ کابل ( شماره ( ٨ ) )شوراوك بطرف نوشکی میدود ، ومتصل نوشکی ریگستان هلمند را عبور وتقريباًدر يك خط مستقیم از بین ریگستان سیستان بجانب غرب تاسرحد فارسممتد میشود .قصبه و شهرهای مشهوره بلوچستان شرقی عبارت از کلات ( ١٥ هزارنفوس دارد ) قندا بیل ( قنداره ) کویته ( پایۀ تخت انگلیزی بلوچستان )ولاس بیله ، نوشکی است . در قرن دهم شهر عمده بلوچستان قصدار بود کهاهمیت امروزه کلات را داشت ، وعايدات گمرکی اورا بار تولد از قول مقدسیيك مليون درم مینویسد . در وقتیکه حکمران قصدار غیر از خلافت بغداد اقتداریرا نمی شناخت ، محمود غزنوی در قرن یازده مسیحی جنگهای سختی با قصدارنمود . شهر قندابیل در مرکز حاصلخیزترین نقاط بلوچستان واقع شده ، وبقولانكلیز ها اگر معمور شود ، خورا که تمام بلوچستان را میتوان داد .در ازمنۀ متقدمه که شعبه هند واروپائی آسیائی از آسیای وسطی در ولایتباختر و آریانه مهاجرت کرده واز آنجا بصفحات داخله افغانستان منقسم شدند ،قسمتی از اینها براه اسكاستين و آراکوسیا بقسمت های شمالی و غربیبلوچستان سرازیر گردیده ، وبدوأ با تحریف همان اسامی اسکاستین واراکوسیاو آریانه نام وطن خودرا او ریشیا گذاشتند ، قبایلی هم از همان اوقات نامخودشان را با تبدلات اسمای مذکوره آسا گا و آساجدان نهادند که تاامروز موجود بوده ساگا وساجدان خوانده میشوند ، و محققین اروپااینها را ازساکنان قديم واصلی بلوچستان میشمارند . هكذا دسته هایدیگری از طوایف باختر براه بلور و یا کتیا بجهت شرق و جنوب بلوچستانسرازیر شدند ، واینها به تحريف كلۀ باختر وباکت یعنی باخت ( بپختوی حالیه )صفحه (٥٤) سال اول - مجلۀ کابل شمارۀ (٨)بختی وماری و برا هوی نامیده شدند ، که تا اکنون موجود وبقول متطلعین مغرب از همان باشندگان قدیم این سرزمین شمرده میشوند . راجع به بختی ها وماری ها که در جنوب کوهای سلیمان در بلوچستان سکونت داشته و رند بلوچ Rind Baluch خوانده میشوند دایرة المعارف بریتانیا چنین تعریف میکند : ـ « بختی ها وماری ها مثل افریدیهای افغان سفید میباشند ، و هم چنین هستند بلوچهای دیره جات ، و اینها سوار کار و شجاع و مانند پشتون ها وابستۀ روایات اسلاف اند » اصل کلمۀ بلوچ نیز تحریف همان اسم باختر و بلور است که امروزه بلوچ وبلوچستان نامیده میشود . طایفۀ براهوی که تقریباً سه صد هزار نفوس وربع اهالی بلوچستان را تشکیل میکنند ، بقول دايرة المعارف بریتانی اسم آنها ( براهوی ـ مطابق بغرش ) تحریف باراهوی ( مردم کوهی ) بزبان سانسکریت است . و اینکه اهالی افغانستان را اغلبأ هندوها ، مردم کوهی مینامند . طبیعی و معلوم است ، براهوی ها در میدان وسیع قلات تا سند سکونت دارند . طایفۀ تاجيك بلوچستان نیز از تاجیکهای قدیم افغانستان است که قسماً از پامیرات در ما وراالنهر هجرت نمودند و قسماً بصفحات بلوچستان هجرت کردند ، وا کنون طایفۀ از انها بنام دهقانان در شهر مکران و اکناف آن توطن داشته ، وبنام نقبا هم یاد میشوند . قبیله هات را محققین در بلوچستان از طوایف اصلی فلوات آنجا حساب میکنند .مرور دهور پای اقوام جوار و دور دست را در بلوچستان باز کرد واختلاطهای قومی شروع شد ، از انجمله است فارسیهای که در ریگستانهای ماشکل وخاران سکونت دارند این طایفه از اختلاط بومی ها با فارسی ها بعمل آمده اند . طوایف ریکی یا ریکتانی که در علاقهای کر ، کیچ ، کاش ، کاین وغیره بود وباش دارند ، از اختلاطصفحہ ( ٥٥ ) سال اول ـ مجلہ کابل ( شماره ( ٨ )اعرابی کہ در نصف ریگی بلوچستان قبایل بدوی و صحرا نشینی تشکیل کرده بودند ، بوجود رسیده است ، طایفہ قنبری از انجملہ منسوب بہ قریشی عرب است .مغولیهای تاتار کہ در قسمت جنوبی بلوچستان و در حصص کوهستانی و جنوبی خاران ومکران منتشر گردیدند ، نیز آهستہ آهستہ بابومیان در آمیختند . واز اختلاط راجپوتهای هندوستان با اهالی بومی بلوچستان طایفہ جدیدی بنام جتجکی ظهور نموده کہ در مکران ، بیخ کر ، کیچ ، سکونت دارند . وطوایف پشتون از سلسلہ جبال جنوب ارا کوسیابصفحات شمالی بلوچستان سرازیر گردیدند . و از انجملہ است طوایف ناصر ، خروت ، ترین وغیره .بعد از انکہ آرین های افغانستان در بلوچستان بہ تشکیل جمعیت پرداختند ، مدتی بآسوده گی زیست نمودند ، در آنعہد دیانت آنها بت پرستی بود و زبان شان زبان قدیم آریانی افغانستان . وقتیکہ دولت باختری سقوط کرد ، هخامنیشان بر افغانستان قسماً تسلط یافتند ، واز انجملہ دارایوش بود کہ برسند و پنجاب دست دراز کرد ، و بر بلوچستان تسلطی بہمرساند . در اواخر قرن چهار مسیحی اسکندر یونانی بہ پنجاب عسکر کشید و در وقت عودت بمملکت فارس ، از بلوچستان گذر کرد ، او درین سفر بیابانهای بی آبی را طی نمود ، و چاها حفر نموده آبی خورد ، وبماهی و خرمائی قناعت کرد ، ومجبور شد با اهالی شجاع رزم های سختی نماید . سکندر در عین این زحمات بعض اراضی شاداب و زرخیزی را نیز تصادف نمود ، ونباتات مقبول وبته های خوشبو وخار داری تماشا کرد، وبالاخره بعد از طی کردن راهای صعب المرور ، تحمل گرمای سوزان حصص غربی مکران ، ازین وادی بسلامت گذشت .بعد از اسکندر یونانیان در باختر بہ تشکیل سلطنتی پرداخته ، وسلوکس نیکباتر ( ٣١٢ ـ ٢٨١ ق . م ) در رأس آن تشکیلات قرار گرفت ، متعاقباًصفحۀ (٥٦)سال اول ـ مجلۀ کابلشمارۀ (٨)در هند هندوها بشوریدند و بنیاد یونانیان را بر انداختند، قاید مشهور آنها چندر گپت موریا صفحات جنوب هندوکش را استیلا کرد، و بر بلوچستان مسلط شد (٣٠٥ ق.م) مگد دیری نگذشت دولت باختر قوی شد، وشاهزاده گان باختری برصفحات جنوب هندوکوه تادریای سند استیلا کردند، اراکوسیا پایه تخت قسمت جنوبی افغانستان قرار گرفت، و نفوذ آنها در بلوچستان کشیده شد. در عهد دیمتری پادشاه مشهور باختر (ربع اول قرن دویم قبل المیلاد) تمام ولایات هندوستان تادریا ضمیمۀ حکومت افغانستان گردید. بعد از انکه دولت باختر سقوط نمود، کوشان شاهان جای آنها را در تمام افغانستان اشغال کرد، واز قرن سیوم میلادی دولت هیاطله عوض کوشانیان قرار گرفت. در فتور هیاطله ها ساسانیان فارس برقسمتی از افغانستان مسلط شدند، ونفوذ آنها از جهت غربی بلوچستان در داخله آن پهن گردید. ولی قدرت و تسلط همان رؤسای بومی را بود. این وضعیت تا ظهور اسلام طول کشید.درطی این اعصار دیانت زردشتی از جهت شمال و غرب و دیانت بودائی از شرق وشمال در بلوچستان نفوذ نمود و دیانت بت پرستی قدیم را تا اندازه ئی فشار داد. زبان آریائی قدیم نیز در اثر اختلاط السنۀ فارس و یونان و هند از هم رفت و زبان نوینی جانشین آن گردید. اختلاط السنه پشتو و زابلی وفرس در ترکیب زبان جدید مدخلیت تامی داشت، ولغات هند در آن افزود، واین همان زبانی است که تا اکنون بعلاوه زبان تاجیکی حصه غربی در بلوچستان معمول و مروج است. اما بسط و نفوذ تمدن باختری و بودائی درین ولایت فسیح الاراضی وقلیل النفوس محتاج تحقیق و کاوش های علمی است.در قرن هشتم مسیحی افواج خلفای عرب بلوچستان را فتح کردند واهالی بدیانت اسلام و متعاقباً بمذهب حنفی گرویدند، در قرن نهم بلوچستان در قیدصفحه ( ٥٧ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ٨ )اطاعت پادشاهی زابل بود ، غالباً در ادوار ما قبل وما بعد از اسلام مقدرات بلوچستان با ولایت زابل شريك شمرده میشد ، معهذا ریاست داخله در دست رؤسای بلوچستان باقی ماند . در عصر خلفای عباسی بغداد ، در بلوچستان سلسلهٔ بومی بنام آل سهراب حکومت مینمودند و سلطه این سلسله مدتی دوام نمود . و بعد ها حکومت به سلسله سواه منتقل شد ، این سلسله از باشندگان جبال بودند ، و یکوقتی مجبور با ستمداد از قبایل براهوی شدند ، ولی این استمداد به ضرر آنها ختم گردید ، چه قبیله میرواری ( یکی از قبایل براهوی ) قوت گرفته و در تحت ریاست قنبر خان نامی حکومت کلات را بدست گرفتند و مدتی هم در انجا حکمرانی نمودند .در قرن دهم حکمرانهای بلوچستان غیر خلافت بغداد قدرتی را نمی شناختند ، در قرن یازده دولت غزنوی آنها را مطیع حکومت مرکزی افغانستان قرار داد ، و تا اختتام دولت غور این قرار باقی بود .در قرن دوازده هجوم خوارزمشاه و چنگیز بساط سلطنت غوریه افغانستانرا برچید و در ولایات فتور رخداد ، بلوچستان نیز در تحت ریاست رؤسای بومی مستقل گردید ، در قرن شانزده بعهد دولت جلال الدین اکبر شهریار گورکانی هندوستان ، بلوچستان ضمیمه دولت هند گردید ، ومتعاقباً در تحت رایت ناصر خان حکمران بومی کلات ، که از همان سلسله آل قنبر بود ، بلوچستان شرقی قوت گرفته ، وخان مذکور رؤسای سرکش مکران ( بلوچستان غربی ) را مطیع خویش ساخته ، و به تشکیل يك حکومت بزرگ بلوچستانی کامیاب آمد .بعد از فوت ناصر خان این سلسله از هم گسیخته و بلوچستان در تحت حکومتهای مختلفه بومی قرار گرفت . در قرن هجده نادر شاه تركمان بر بلوچستان مستولی شد ، ومتعاقباً درهمان قرن احمد شاه بابای بزرگ آن را بدولت افغانستان مستردصفحه ( ۵۸ ) سال اول ـ مجلهٔ کابل شماره ( ۸ )نمود . در قرن ۱۹ سلطنت افغانستان گرفتار اغتشاشها و خانه جنگی ها بود ، لهذا چنانکه در پنجاب هندوها ، و در سند میرها اعلان استقلال کرده و از افغانستانمجزا شدند ، بلوچستان نیز توسط خانهای بومی از افغانستان جداشده و بسرعتضمیمهٔ دولت بریتانیای هند گردید .دورهٔ اسلام در بلوچستان اسباب ترقی زراعت و حفر قنوات گردید ، وهنوزآثار زراعت و کاریزهای آنعهد پدار است . اعراب بند های قیمتداری دربلوچستان اعمار نمودند ، و مساجد نفیسی درا نجا ساختند . بنای شهر مکرمانو کتیبه های ظریفی که مانده بهترین یاد گارهای معماری مهندسین اسلام بشمارمیرود . باکل حال ولایت بلوچستان از حیث تجارت و طرق مواصله بدنیای بحار،از عمده ترین ولایات مملکت بوده ، واهالی آن بشجاعت و زحمت کشی ، تحملو جوانمردی ، فیاضی و جنگجوئی متصف و موصوف است . ( باقی دارد )صفحۀ ( ٥٩ ) سال اول - مجلۀ کابل شمارۀ ( ٨ )بقلم آقای عبدالله خانافغان نویس( فضلای فراموش شده )انجمن محترم ادبی !نظر باینکه کار کنان مجلۀ نفیسۀ کابل در نشریات مفیدۀ خود بیشتر احتیاجات تاریخيۀ وطن عزیز را طرف توجه قرار داده، و بزنده کردن مفاخر ماضی این مملکت قدیم صرف مساعی می نمایند بنده نیز به ترتیب فهرست یکسلسلۀ رجال فاضل افغان که بدبختانه در زوایای مجهول ومظلم نسیانهای تاریخی فراموش مانده پرداختم. ازین اعاظم ملی ما بدبختانه تذکرها و تاریخهای مشهورۀ آسیا ذکری نه نموده اند وحتی اسامی اغلب آنها را باستثنای دوسه تاریخ ملی از قبیل حیات افغانی و خورشید جهان و تاریخ شیرشاه سوری (قلمی و متعلق به نویسنده) درسایر کتب نمیتوان یافت، متاسفانه اینهاهم باختصاری اکتفا نموده و بشرح حال آنها مفصلاً نه پرداخته اند باکل حال به اتخاذ وترتیب اقلاً فهرست آنها عجالةً اکتفا رفت، بلحاظ آنکه این اختصار جالب دقت فضلا و متتبعين وطن عزيز گردیده و در اثر توجه عمیق اینها این اسمای گرامی روشنتر ومقام درخشنده تری را احراز نماید. واگروقت مساعدت نماید بنده در تعقیب این فهرست بذکر حال ساير اعاظم ملی حتی المقدور خواهد پرداخت.( عبدالله افغان نویس )( ١ ) مولانا محمد عصام که یکی از علمای متوسطین و در علوم شرقی اسلامی عالم با اطلاع بوده و برکتاب شرح وقایه حاشیۀ مستقلی نوشته است که تا حال بطبع نرسیده و نسخه های قلمی آن در حوزه های تدریسی وطن رایج و متداول است، مولدش کجور لغمان سنين عمرش بین ٦٨ و ٧٠ قوم او نیازی و در سنه ۹۰۰ پدرود حیات گفته ومدفنش در کجوری لغمان واقع است.( ٢ ) مولانا شیر محمد آخند زادۀ اوتکی در سال ١٠٩٢ قدم بعرصۀ وجود نهاده ایام جوانی را در هرات ودر بعضی شهرهای ایران به تحصیل علوم پرداختهصفحه ( ٦٠ )سال اول - مجله کابلشماره ( ۸ )بعد در قندهار به تعلیم و تدریس و تصنیف مشغول بوده در علوم دینی و منطق و دیگر علوم شرقی تصانیف عدیده از و بیاد گار مانده است و کتابی هم بزبان افغانی موسوم به اسرارالعارفین از تصانیف این علامه منظوم و بطبع رسیده مولدش قندهار سنین عمرش ( ۸۳ ) درسنه ١١٧٥ طومار حیات را در نور دیده در تکیه سهو بمسافه سه گروهی شهر قندهار مدفون است .مشار الیه در نزد اعلیحضرت احمد شاه منزلت نیکوئی داشته و معروف به ملا ارادت بوده است .( ٣ ) مولانا عبد المطلب صاحب مرحوم معاصر اعلیحضرت تیمور شاه و از صاحبان فضل و کمال عصر خود بود و از طرف اعلیحضرت موصوف به صدرالعلما ملقب بوده است مشار الیه در علوم شرقی عالم خبير وبصير ومخصوصاً درالهيات دسترس تمامی داشته اند و در تصوف مقام بلندیرا حائز بوده بر مقدمات علم تلویح که مبنی بر علم اصول است حواشی نوشته اند و حواشی مذكور بطور ارث باعقاب شان جناب مولوی عبد القدیر خان رسیده که تا کنون بطبع نرسیده است مولد شان چهار باغ لغمان سنين عمر شان تخميناً ( ٥٧ ) ساله و در سنه ١١٩٥ بدرود حیات گفته در مقبره عمومی چهارباغ لغمان مدفون میباشند .( ٤ ) ملا محمد عمر صاحب اسحق زائی فاضل ومتشرع ودر تمام علوم شرقی معروف روز گار خود بوده کتابی در علم تجوید بزبان افغانی از یاد گار های علمی و قلمی اوست که تا حال بطبع نرسیده است ، مولدش دنده لغمان سنين عمرش ( ۹۲ ) ساله در سنه ١٢٠٥ پدرود حیات گفته و در دامنه خواجه رواش کابل مدفون است . ( باقی دارد )منظره يك قسمت از باغ وحصه از سمت داخلی مشرقی ارگ كه موقع برف باری اول خزان فوتو برداشته شده .[BLANK PAGE]یاد آوریاز مشترکین عظامیکه تاحال وجه بدل اشتراك این مجله را نپرداخته اند متمنی است که مبلغ اشتراك خود شانرا بخزانه جات محلی پرداخته رسید عوض ومعاوضه یا مستقیما پول بخود دفتر مجله ارسال ورسید حاصل داشته زاید ازین مارا بانتظار نگذارند .دفتر مجلۀ کابلیاد آوری و پیشنهادانجمن ادبی حفظ و تدوین لغات و اصطلاحات مخصوصه زبان افغانی و فارسی کوهستانی وطن را در نظر دارد .هموطنانیکه بمقصد خدمت بزبان و ادبیات ملی انجمن ادبی را درین راه كمك نموده وقتاً فوقتاً یکمقدار لغات و اصطلاحات وطنی را اعم از افغانی یا فارسی كه مطابق بقواعد اصلیه زبان متعارفی ملی بوده و بین نویسندگان فعلی معمول و متعارف نباشد ترتیب داده و باین انجمن اهدا بفرمایند متشكرآ برسم یاد گار بر علاوه اظهار قدرشناسی یکدوره مجله كابل رایگان بآنها تقدیم خواهد شد .شماره نهممجله ایست ماهوار ، علمی ، ادبی ، اجتماعی ، تاریخیادرسمحل اداره : - جاده ارگ ، انجمن ادبیدر تحت نظر انجمن ادبی طبع و نشر میشود .مخابرات با انجمن است .عنوان تلگرافی : - کابل ، انجمناشتراك سالانهکابل ١٢ افغانیولایات داخله ١٤ «خارجیه نیم پوند انگلیسیطلبه معارف وطن که حائز نمره های ١ ، ٢ ، ٣باشند و کسانیکه كمك قلمی مینمایند رایگانسائر طلبه معارف وطن نصف قیمت٢٦ رمضان هـ ق = ١٥ دلو ١٣١٠ هـ ش = ٣ فروری ١٩٣١ میلادیفهرست مندرجاتنمرهمضموننویسندهصفحه۱ : علم و تربیتآقای غلام جیلانی خان اعظمی۱ الی ۸۲ : زبانها در بابلجناب مولوی فضل ربی صاحب۸ » ۱۰۳ : جبلی غر جستانیآقای سرور گویا۱۰ » ۱۲٤ : انسان چگونه بکتابت آشنا شدترجمه محمد بشیر خان منشی زاده۱۳ » ۱۷٥ : علم و عملجناب مستغنی۱۸ » ۲۷٦ : از مشاهیر تاریخی رجال وطنآقای اعظمی۲۷ » ۲۹۷ : اسلام و کشف امریکااقتباس و ترجمه شهزاده احمد علیخان درانی۳۰ » ۳۸۸ : فضلای فراموش شدهعبدالله خان افغان نویس۳۹ » ٤١۹ : افغانستان و نگاهی بتاریخ آنآقای میر غلام محمد خان٤١ » ٦٤۱۰ : تصاویر - ۳[BLANK PAGE]حصه مابین جنوبی وغربی وحصۀ از شرقی ارگ شاهیصفحۀ ( ۱ ) سال اول ـ مجلۀ کابل شمارۀ ( ٩ )آدرسمحل اداره : جاده ارگ انجمن ادبیعنوان تلگرافی : کابل انجمن» مخابرات : با انجمنمجلۀ کابلاشتراكکابل : ۱۲ افغانیولایات داخله = ١٤ »» خارجه = نیم پوند انگلیسیطلبۀ معارف نصف قیمتمجلۀ ایست ماهوار : علمی ، ادبی، اجتماعی، تاریخی۱٥ دلو ۱۳۱۰ هـ ش = ٣ فروری ۱۹۳۱ مبقلم آقای غلام جیلانی خان اعظمیعلم و تربیتعلم و تربیت دو اسم مترادفیست که غالباً در اذهان توام و مشترك شناخته میشوند ! علت این تعرف مشترک هم لزوم وحدت و ضرورت مفاد و مدلول آنهاست که در موقع تطبيق وعملیات یکی بدون وجود دیگر آن اثبات ماهیت و حقیقت کرده نمیتواند !مثلاً شخصی را از کدام کتاب علمی چیزی می آموزانند و برای اینکه آنچیز در عقل وحواس متعلم تاثیر بخشیده و منتج نتیجۀ گردد البته معلم ذهن و حافظه و ناطقه و بالاخره ارادۀ متعلم را به تطبیق و اعتیاد آن موضوع حاضر ساخته و بکار می اندازد ؛ پس آنچه شاگرد فهمیده علم است ! و آنچه معلم زحمت کشیده تربیه است که توام بعلم در حق شاگرد خود مبذول داشته ! اما درعین زمان شاگرد از معلم خود علم و تربیه فرا گرفته است یعنی از کتاب علم و از معلم تربیت .صفحه (۲)سال اول - مجله کابلشماره (۹)هر گاه شاگردی بدون زحمت معلم و مربی بوسیله مطالعات یا از طریق مسموعات بمطالبی کسب اطلاع می نماید گویا صرف علم آموخته خواهد بود نه تربیت ! زیرا علم چیزیست که از حقیقت وماهیت شی بحث مینماید ولی تربیت آنرا درعقل واحساس تزریق کرده وشخص را بفرا گرفتن آن مستعد میسازد پس ازینجا میتوان فرقی بین علم وتربیت گذاشته وهرکدام آنرا بصفات علیحده متمایز نمود : مثلاً علم که مقصد از دانائی ووقوف بهر چیزیست ازقبیل علم توحید و دیانت ، حکمت ، فلسفه ، حقوق ، تاریخ ، سیاست وغیره که بدواً این علوم یا در روی اوراق کتب وروز نامه ها وغیره موجود میباشد یا درحافظه اشخاص فقط آنها علم است وعالم نامیده میشوند که فاعلین و ( دانایان ) آنرا ماعالم مسبوق ، یا اطلاع می نامیم ولی بالعموم کسانیکه ازعلوم مستفید شده و دارای صفات مذکوره میشوند ذریعه نیال وموفقیت شان تربیه معلمین ومربیان است که آنها قوای معنوی ومادی متعلمین را باستقبال و پذیرفتن مفاد ومدلول این علوم حاضر ساخته ذهن واراده شان را مستعد مشق وتطبیق آن نموده اند چه اگر این وسیله تربیت درمیان نباشد بسا کتب علمی موجود است که کسی از آنها استفاده نخواهد نمود ! یعنی علم بخودی خود عقل وذهن را برای درک وتطبیق آن همه مطالب روشنی واستعداد بخشیده نمیتواند .ولی اگر بصورت شاذ وندرت بینیم که دروجود بعضی اشخاص تاثیرات علمی بیشتر رسوخ کرده وکمتر محتاج بتربیه اشخاص مربی میشوند حکم این قاعده مستثنا ومنحصر بهمان مردمان فوق العاده بوده وعمومیت ندارد وباقی هر کسیکه است در راه استفاده ازعلوم بیشتر محتاج تربیت بمربی میبا شد وبدون تربیت نمیتوانند مستقیماً استفاده ازعلم ومعرفت نمایند یعنی نتایج مفید یرا که علم ایجاب می نماید ازان محروم خواهند بود .صفحه ( ۳ )سال اول - مجله کابلشماره ( ۹ )برای توضیح این مقصد وجود دو نفر طالب العلمی که یکی بوسیلهٔ مطالعات از علوم الکتریکی زیاده میداند و دویمین بقدر مطالعات خود فقط نزد انجنیر برق تطبیقات کرده و داخل عملیات میباشد در نتیجه معلوم است که کدام یک ازین دو نفر از فن الکتریکی عجلتاً استفاده خواهد توانست ؟گرچه تربیت اساساً از سرچشمهٔ علم شاداب میشود و فقط وقتا که نور و فروغ علم در وجود کسی تابیدن گرفت وجود تربیه احیا میشود و ما میتوانیم چنین شخصی را با تربیت ، ماهر ، فاضل و غیره بگوئیم ولی در مورد احتیاج حیاتی بشر بقدری این موضوع مهم و قابل توجه است که علم بدون تربیت حکم عدم را دارد وطوریکه میگویند علم بی عمل فانی است واقعاً چنین بوده و بزعم ما عمل علم عبارت از همان تربیه ایست که در راه مظاهر علمی باشخاص تلقی و تزریق میشود و باینوسیله روح و حواس و ارادات اشخاص در هر موقعی بدرستی میتوانند نور علم را از خود انعکاس بدهند بالعکس اگر مصقل تربیت وجود نه داشته باشد وجود علم یا فضیلت علم در حافظه ها دارای همان مقامی است که در کتب و رسائل موجود میباشند .تربیت اصول مختلف و طرق متنوع دارد ! یعنی تربیت علمی که قوای عقلی و حسی را بچه ترتیب برای فرا گرفتن علوم و حسن استعمال آنها حاضر می نمایند، تربیت عقلی و حسی که عقل و احساس طبیعی را در وجود اشخاص چگونه روشنی وقوت می بخشایند ؟ و تربیهٔ بدنی که جسم را بوسیلهٔ آن چگونه قوت وقدرت حاصل میشود ؟ وغیره تربیه هائیکه هر کدام بوسایل مختلفه تاثیرات خوب ومفیدی در یکی از قوای مادی ومعنوی کرده و بآنوسیله ترقی و پرورش می یابند ؟ !درموضوع علوم مقصد ما از ان تربیه ایست که معلم نباید بهمین اندازه تربیهصفحه ( ٤ ) مجله کابل سال اول ـ شماره ( ٩ )و تعلیم اکتفا ورزد که صرف کدام مضمون علمی را از صفحهٔ کتاب در لوحهٔ حافظه و خیال متعلمین نقل دهد بلکه مساعی در تربیهٔ اساسی شاگرد لازم است که وی از علم چه استفاده و از معلم چه باید بیاموزد !پس ازینجا میتوانیم مهمترین قسمت های تربیه را نسبت بحوائج عمومی يك نفر محصل دو نوع قرار بدهیم : اول تربیهٔ عمومی معلم که شاگرد نباید تنها کابیهٔ کدام مضمون کتبی یا لفظی قرار گرفته و از مفاد علوم بی بهره گذاشته شود . ثانی تربیه خصوصی معلم که فرضاً کتب و دیگر وسایل تعلیم در میان نباشد یکنفر طفلی نسبت بمعرفت نفس و دیگر ضروریات حیاتی و ترقیات و پرورش امور عقلانی و جسمانی خود چه چیزهای لازم دارد و معلم بچه ترتیبی میتواند درین طرق بطفل كمك كند ؟ باید است درین مطالب شاگرد از معلم خود استفاده نماید .لهذا درين مبحث مقصد ما از تربیه عموماً عبارت از همین دو صورت خواهد بود . حالا اگر بفضائل تاریخی تربیت مراجعه کنیم خیلی بمسئله حیرت آوری متصادف میشویم چه می بینیم با وجودیکه در امم قدیمه مثل ، آثوریها ، مصریها ، رومیها ، یونانیها بقدر امروزه علوم وسعتی نداشت بلکه سواد و کتابت هم خیلی ها محدود بود ولی با آنهم افراد ملل مذکوره از چیزی که معروف و مرسوم زمانهٔ شان بود از انها بی اطلاع نمانده و بطرز معاشرت معموله آنوقته بخوبی آشنا بوده اند .بطوریکه تاریخ نشان میدهد : در اقوام مذکوره علم وعلوم منحصر بهمان عده معدود علما وحکما و روحانیون و طبقات ممتازه بوده ولی مفاد آنعلومرا عموماً بمادونين ورعایا واولاد خود شان تطبیق و تحمیل کرده وعملاً بپذیرائی آن طبقات مادون را تربیت میکردند و خیلی بتربيه اولاد ومادونين خود حريص هم بودند و درین راه تجربيات وامتحانات مختلفه بعمل آورده می شد یعنی تربیهصفحه (٥) سال اول - مجله کابل شماره ( ٩ )شدگان امور اخلاقی و مدنی را در مجالس سلاطین و بزرگان و تربیه شدگانروحانی را در معابد و متعلمان حربی را در میادین قتال و مقابل دشمن آزمایشو امتحان میکردند و کسانیکه از عهده این تکالیف بدرستی بر آمده میتوانستمورد توجه و انعام واقع میگردید .قدما وجود اولاد و اهل بی تربیت را خیلی برای خودشان عار میدانستندحتی همین عشق تربیه آنها را بتربیه حیوان نیز وادار مینمود که از قبیل اسپو سگ و غیره را هم بخوبی تربیه کرده و در نمایشگاها بنظر عموم می رسانیدند .قدما سواد خوانی را يك صنعت و زرنگی دانسته خود را به تحصیل آنچندان مکلف نمیدانستند ولی تربیه اولاد و اهل خود را که آنها رابایستی مقابل خانواده ، حکومت ، قوم ، مقابل دشمن در تکالیفمهمان داری ، زراعت فلاحت و غیره چطور مستعد و آماده بسازند خیلیدرینموارد توجه و مساعی بکار میبردند . وقتاً که ما هم در عصر خود به بعضیاشخاص بیسواد متصادف شده و در وجود آنها یکنوع لیاقت وزرنگی و غیرهمی بینیم شاید استغراب می نمائیم که چگونه بدون تحصیل و مکتب شخصی دارایاین فضایل میشود ولی اگر اهمیت و مقام بلند تربیه را در خاطر بیاوریم فوراًاین تعجب ماها برطرف خواهد شد ! چه روح آن مطالب که از منبع تحصیلو مکتب نشئت می نماید شخص مذکور آنرا بعنوان تربیه از پدر خود یا دیگردانشمندان عصر بدون وسیله سواد فرا گرفته خواهد بود ! يا ذهن و استعدادقوی فطری و یرا چنان مستعد نموده است که هر چیز خوب را از هر کس و هرجامستقیماً درک کرده که پای مربی ابدا در میان نبوده است و این صورت اخیر راما بایستی تربیه فطرت یا تربیه محیطی بگوئیم و الحاصل کتب مقدسه آسمانیو انبیای عظام هم بیشتر درین راه بمردم قدیمه معاونت مینمودند مخصوصاً روحانیونصفحه ( 6 )سال اول - مجله کابلشماره ( 9 )اوضاع عامه را تدقیق و احتساب میکردند که آنچه بآنها هدایت داده شده بایستی تعمیل کرده شود !در ملل دیندار قدیمه مثل هندیهای قدیم تربیه بیشتر وجود داشت چه تا امروز وحشی های جنگلات وسط هند باوجود بیعلمی وبی سوادی ، عریانی وغیره بعضی خصایص را مالك اند که جز اثر تربیه قدیمه آنرا نمیتوان دیگر تعبیری نمود . دیانت حقه اسلام از همه بیشتر درین مورد خدمت و مساعدت نموده است چه در اقوام مشرق بعضی خصایل و عادات زشت وظالمانه که جزو تربیه آنوقته بشمار میرفت موجود بوده واز لحاظ عدم بصیرت مردم یا اغراض متنفذین بین مردم رواج داشت لهذا دین مقدس آنرا رفع کرده ونقصانات این تربیه را اکمال و بعموم ابلاغ فرمود و ازان ببعد تربیه صحیح در مشرق عرض اندام کرده وانوارش در ودیوار تمام عالم را منور گردانید ولی با اینکه مسلمین سلف در اشاعه علوم قصوری نورزیده بودند معهذا تربیه عملی بیشتر از کتب و مدارس علمی مورد توجه آنها بود چه هر حاکم وعامل وپدر وپيشوا نسبت با تباع واولاد خود شان این مسئله را ملحوظ خاطر میداشتند که بایستی از آنچه لازم وما به الاحتیاج حیاتی است باید بآنها بیاموزاند پس درین راه قصوری نکرده بهمه دانستنی ها آنها را مکلف ووادار می نمودند ! گرچه امروز بین مشرقیان معروف است که بغداد . اندلس ، يا بلخ وهراټ فلانه مقدار کتب خانه و مدارس علمی را دارا بود ولی انصافاً مقدار و تعداد این کتب خانه ها و مدارس علمی بقدر مدارس وکتب خانه های موجوده هند ومصر ، عثمانی نمیرسد ! پس اگر در کیفیت ترقیات معنوی وانضباط اخلاقی مسلمین و مشرقیان سلف وانحطاط اخلاقی حال حاضره شرق تحقیقات وجستجو نمائیم می بینیم که فقط دران زمانه بتربیت خیلی اهمیت میدادند ولی امروز مامیل داریم که اولاد ما همه ضروریات خودرا از اوراق چند دانه کتب و روز نامه هاصفحه (۷) مجله کابل - سال اول شماره (۹)فهمیده ومطابق مقتضیات عقلی وحسی خود آنرا قضاوت ورسیدگی نمایند ! !یکی از آلمانها از يك شخص انگلیسی علت پیشرفت و ترقیات محیر العقولساکنین جزیره بی چیز و نادار بریتانی را سوال کرده بود شخص انگلیسیدر جواب میگوید که آلمانها وزارت علوم دارند ولی ما وزارت تربیت داریم .موضوع حسن تربیه جنس انگلوساکسون امروز دنیای بشریت را بحیرتانداخته و به پیروی اصول خودشان وادار می نماید ! چه آنها مثل ملل مترقیهقدیمه بلکه صحیح تر اولاد خود را بمقصد مبارزه درحیات تهیه میکنند و آنچهلوازم آدمیت و شرایط موفقیت وغلبه است آنرا قولا ، عملاً ، نظراً باولادخود آموزانده برای حسن نتیجه از همان عهد تربیه وتعلیم اخذ امتحان لازمه مینمایند و پس ازفراغ مکتب حتماً فرزند خودرا بمیدان سعی وعمل سر داده ازوی امدادیکه ممکن است رخنه درعزم واستقلال و اراده فرزندشان تولید نمایدبازمیدارند و هم تربیه وکسب قوت وصحت جسم که شرط عمده این موفقیت استآنرا در مرتبه اولی مجری و مراعات می نمایند .پس درصورتیکه امروز برای نایل شدن بسعادت وکامیابی درحیات اهمیتتربیه حایز مقام بالاتری است و عام بدون تربیه نمیتواند سنگ های موانع رااز سرراه نسل امروزه ما کناره کند برای ما که تا هنوز هم مثل بعض ملللاتینی درراه توسیع مدارس علمی وفورم تعلیمات ووقت خساراتی را محتمل نشدهایم که از تغیر دادن آن دو چار حسرت و تأسف گردیم لازم است اولیایعرفانی ما این موضوع مهم را درخاطر داشته و برای اینکه از اسلوب تربیهبهترین عصری که در کجا و بچه طور متداول است وسیله یکعده فضلای عرفانیخود آنرا فرا گرفته و با مزید اخلاقیات وخصایل ملیه و دینیه خود ما کهازان تربیه بهتری نیست آنها را ترتیب وتطبیق داده شامل نصاب عمومیه معارفصفحه ( )سال اول ـ مجله کابلشماره ( ۹ )وطن محبوب قرار بدهند . و امید است بوجود اینچنین ترقیان و نصاب صحیحهاولاد ما هم از فیوضات علمی بهره مند شوند وهم تربیه عصری را فرا گیرند !یعنی آن تربیه که نور علم را از روزنه های عقول و احساسات انعکاس دادهمعنويات را تزكيه و جسم ما را قوی و نیرو مند ساخته و در ميدان سعی و عملحاضر می سازد .زبانها در بابلبقلم جناب مولانا فضل ربی صاحبرکن جمعيت العلماشهرهای بابل و نینوا که گهواره مدنیت عالم و پیش آهنگ امصار و بلادپهناور گیتی شناخته شده و تا امروز که هیئت های ( Geology ) طبقات الارضىو ( Archaeology ) وحفريات شناسی ملل حیه و با افتخار غرب کاوش هایتاریخی و تفحصات روی خاکی وزیر خاکی نموده اند از کتیبه های بدست آمدهوالواح منقوشه و آلات و ادوات كشف شدۀ تاریخی آن عهدها و روزگارانمعلوم میشود که قدیمترین و کهن ترین السنۀ عالم زبان سيميا طبقی و ( Semitic )سومتريت ( Symmetry ) ولی در تقدم و اولیت یکی بر دیگری تا امروزحکمیت کاملی نشده و این گرۀ تاریخی قضيه لاینحلی گفته میشود .اما تا آنجائیکه محققین تدقيقات عمیقانه نموده و سرمایه های تاریخی بشرهممعاونتی بسزا کرده است معلوم میشود که زبان سومتری چهار هزار سال قبلاز میلاد حضرت عیسی ع در دنیا وجود داشته است . بعد از زبان سومتریزبان سیمیا طبقی که گویا دومین زبان با بل است بروی کار آمده و در دربارهایبابل و نينوا بايك فرجوانی و افتخار تمامی حکومت نمرده است تا اینکه سیمی طبقیانصفحه (۹)سال اول ـ مجله کابلشماره (۹)بوادی فرات و جلگه های قریب آن دست تصرف وتملك یازیده زبان خود را بر حصه شمالی آن نواحی مفتوحه بمثل برق سوق و سیر داده و در اندك مدتی حصه جنوبی آنرا (با آنکه دفاتر رسمی وزبان درباری وقومی زبان سومیتری بود) نیز بايك هيمنه فاتحیت وغالبیت تمامی فرا گرفت.مؤرخین اگرچه میگویند اعراب سیمیطیقی مراحل تعلیم وتعلم را طی نکرده و از چشمه جوشان علم چندان سیراب نبوده اند ولی چون باعتبار صحت جسمانی وقوای عقلانی مردمان طاقتمند ودارای بازوان قوی وقرایح سرشار و استعداد کاملی بوده و این مسئله ثابته را که حیات اقوام دردنیا وابسته بزبان اقوام است بخوبی فهمیده و درك نموده بودند پس زبانی را که ازبراری خشك و ریگستانهای گرم عرب باخود همراه آورده وحیات مدنی وترقیات قومی خود را وابسته بشیوع وتعمیم زبان خود میدانستند با منتهای سعی وکوشش وزحمات تحمل فرسا زبان خود را عمومیت بسزا داده تا اینکه بعد از مدتی به اعلا ترین ذروه اقتدار رسیده نه تنها زبان رسمی با بل بلکه تمام دنیای آنوقته را تحت الشعاع خویش قرار داد وكافه تصانيف وخطوط وتأثر علمی وادبی بزبان سیمیاطیقی تحویل یافت.(حکومت زبان سیمیاطیقی در انوقت تاخراسان ومصر وشام وفنیقیه رسیده بود سه هزار سال قبل از میلاد) ولی این زبان با افتخاراتی که برایش قایل شدیم بحال خود قایم نماند نفاق وشقاق داخلی تشتت وپارچگی یعنی ملوك الطوایفی درهر گوشه آنکشور پهناور ظهور نمود و نهال عمر این زبان بسر رسیده را از پا در آورد وزبان سومتری دوباره قایم مقام آن گردیده و بعد از چندی این زبان تازه رسیده دیگر هم جای خود را بزبانهای سوری و آریائی گذاشت خلاصه زبانهای اصلی ومحلی بابل را مؤرخین سه قسمت کرده اند: ـاول سومتری (Symmetry) دوم سوریائی (Syrian) سومصفحه (۱۰) سال اول ـ مجله کابل شماره (۹)آریائی (Aryan) در روش و اسلوب خط سومری حروف مفرده شامل نبوده بلکه صورتها و شکل های حیوانات و پرندگان را برای هر موضوع قرار داده بودند وسیمی طيقیان آن را بحروف میخی تحویل داده . سوری ها و آرین ها همین حروف میخی را که زاده افکار سیمی طيقیان است اتخاذ نموده اند. چنانچه صاحب آثار العجم مینویسد : این خط میخی خط آریا میباشد که در سرهای تخت جمشید و فارس و بیستون و کرمان شاهان وغير ذالك بر احجار منقور و منقوش است . ( باقی دارد )( جبلی غرجستانی ) بقلم آقای سرور گویا(۲)اقتدار در شاعری :عصری که عبد الواسع جبلی ظهور نموده یکی از درخشنده ترین و خجسته ترین دور های ادبیات افغانستان بوده است . افغانستان آنروز قسما ( موسوم بخراسان ) علاوه بر آنکه سرحد طبیعی خود را دارا بوده ترکستان حالیه را نیز در زیر پر داشته است بنا بران شعرای افغانستانی را گاهی ترکستانی و خراسانی نیز گفته اند . در همین عصر است که آفتاب ادبیات در افغانستان بوسط السماء اقتدار رسیده و پرتو آن بدر و دیوار در بارهای غزنی و بلخ و نشاپور و هرات تابش نموده و شعرای این اقالیم ادبیات افغانی را با وج فصاحت و بلاغت رسانیده توانستند که در مقابل زبان رسمی عرب که بآن هيمنه فاتحیت و غالبيت عالمی را فرا گرفته بود دعوی رقابت و همسری نمایند و بلکه در ین نبرد ادبی و وطنی ازصفحه ( ۱۱ ) سال اول ـ مجله کابل شمارهٔ ( ۹ )میدان مبارزه غالب تر برایند . علاوه بران بعد از فساد مغل که شام مشرقبی چراغ وطومار علم وادب در اسیای وسطی درهم پیچیده شد وبعدها شعراینوظهوری که اقتفا و اقتدا بمشاهیر شعرای ما قبل نمودند از مشاهیر آن مقتدایانو پیشوایان شعر همین عبد الواسع جبلی بوده که یکی از پهلوانان این معرکه وسبک او که محتویست از اعمال صنایع بدیعی ازقبیل ترصيع و ترشيح و اسجاعو ایهام و لف و نشرهای مرتب وغير مرتب وتعلعب جمله ها و تلفيق بنیان هایزنده لغوی و تنظیم پیکره های قوی لفظی و ساختمان های ترکیبیو تصویر میدانهای حربی با لاخره ترسیم مناظر و مرایای طبیعی که یادیاز قلل شامخه جبال و دامان کهساران و آبشارهای خروشان این اقلیم زرخیزکهستانی میدهد نزدیک ترین سبکی بروحيات و عواطف باشندگان افغانستانبوده است . اضافه برین شاعر غرجستانی در ادبیات عربی و فارسی اقتداریبسزا داشته ودر زبان فارسی یکی از اساتید روزگار خود بوده است . چنانچهنزديك ترین تذکره بزمان او که لباب الالباب محمد عوفیست ودر اوایل قرنششم هجری تالیف شده است مینویسد : اديب عبد الواسع ذوالبلاغتین بودهبرنظم تازی قادر بود ودرشعر فارسی ماهر همه فضلا بر تقدم او یکزبان بودنداما او درنظم دو زبان بود و این از ملمعات اوست :ايا قرت العين هات المدام فما العيش الا السرور المدامحضرت مولانا جامی در بهارستان خود که آخرین مولفات اوست درحق اوچنین می نگارد . « وی فاضل کامل و شاعر ماهر بوده است بردو زبان تازیو فارسی ، اتفاق است که هیچکس از عهده قصیدهٔ مشهور وی که مصرعمطلعش این است : که دارد چون تو معشوق و نگار چابک و دلبر ، چنانچهمیباید بیرون نیامده است . » این حکمیت درحق او ازطرف شاعر و عارفیصفحه ( ۱۲ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ۹ )بمانند جامی در نهایت درجه دقت و اعتبار است . در تمام فرهنگ ها ولغت هایکه بعد از وفات شاعر نوشته شده ابیات و افراد او ساطع ترین دلیل و قاطعترین برهانی در هر مورد بشمار آمده است .وفات و آثار شاعر :وفات او در سنه ٥٥٥ اتفاق افتاد و گویا به عمر هشتاد و پنج سالگی طومارحیات را در نور دیده ازین دنیا رحلت نموده است و آخرین منزل راحتیو آرا مگاه ابدی او بقول صاحب تذکره عرفات در غزنی قرار گرفته استاز آثار منثور او که بقول خودش نثری نیز داشته است در کتب حاضر چیزیدر یافت نشد ولی صاحب تذکره حسینی دیوان منظوم او را هشت هزار بیتمینویسد و تا کنون دیوان قلمی یا مطبوع او بنظر نگارنده نرسیده است ودر تذکره ها از همه بیشتر صاحب مجمع الفصحا یکدسته قصاید و رباعیات او رانقل کرده . زیرا به طرز دلکش او مفتون و به سخنان دل انگیز او گیرند گیزیادی نشان میدهد چنانچه در شرح حال جبلی در جلد اول مجمع الفصحا می نویسد .فاضلیست حکیم و شاعریست کلیم متصف بصفات حمیده و متخلق باخلاق گزیدهطرزش نهایت دلکش ومتين وقصایدش بغایت زیبا و رنگین است .صفحه ( ١٣ )مجله کابل - سال اولشماره ( ٩ )ترجمه از مجلهكل شئی مصرانسان چگونه بکتابت آشنا شد ؟بقلم محمد بشیر خانمنشی زادهقبل ازانکه از تحولات خط سخنی گفته آید لازم می افتد که از اشیا واجزائیکه ضروریات اولیۀ انسانی بآن برخورده و یا استعمال ادوات زندگانیو حوایج معیشتی ویرا فرا گرفته درینجا تذکار نمائیم :انسان پیش از انکه تشکیل اجتماع منظمی بدهد قرنهای بسیار در حالتتوحش و انفراد میزیسته ، روزگار پریشان و زندگانی فلاکت آمیزی داشتهاست . مسکن اولیۀ بشر ، شکاف کوهها بوده . جنس دوپا چون بواسطةانقلاب طبیعت و اختلاف هوا خود را محتاج بسر پناهی دید ، عدم تامین حیاتاو را بفکر بدست آوردن جاهای سهل الدفاع افگند غارها را بزحمت از تصرفحیوانات ضاره خارج کرد ، تغذیۀ اشرف مخلوقات از رستنیهای صحرا ، میوههای جنگل ، و باز مانده طعمۀ درندگان بوده ، و تهیۀ قوت لایموت روزانه بیشتروقت او را مستغرق می کرده است .وقتا که خانه های خویشتن را از هم جدا و تفریق و بصورت عایله وی زندگانیمینمودند برای اظهار نیات و افکار ما فی الضمیر خود صور و اشکالی اختیارکردند یعنی از رسم انسان مفهوم انسان و از ترسیم کوهها خود جبال رامطلوب ذهنی گرفته و هكذا از دیگر اشیا نیز صور و اشکال آنها را اخذ نمودهبدینصورت کتابت صوری را بروی کار آوردند ، و بعضی از آنها تعبیر افکارو نیات خود را بوسیلۀ آلات و اجسام ، بطریق مرموز و مبهم اظهار و بیان میکرده اند( که مشهور ترین آنها همان سلسلۀ مِراس ها ، و گره های مختلف اللون اهل« پیرو » است ) ولی چون کتابت صوریه ، بسیار بسيط وقریب الفهم بود ، بنابرانصفحه ( ١٤ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ٩ )بیشتر انتشار واشتهار یافته ؛ وشقوق مربوطه آن که مراد از هیر وغلیف وخط قدیم مصری که در عما رات و قصور سلاطین مصریان قدیم نقش ، نقرو رسم شده است ، دروسط السماء اقتدار رسید . بعده کتابت صوری انتقال بکتابت مقطعی نمود وصورت استعمال آن قرار ذیل بود :صورت شخص باسلاح را که مطلب از خصم وعدو میدانسته اند بلفظ ( عا ـــ عد ) و شكل مرغ و پرنده را به حروف ( ط ـ طی ) تعبیر وتحویل میکرده اند با این همه در آخر هر کلمه کلمه وضع نموده اند که حاوی ومفسر همان مطلوب ومقصود ضمیری شان میبود وباز برای برخی رسوم واشکال اصطلاحاتی را وضع نمودند که دلالت برمعانی کلی و كافی آن مینمود در صورتی که صورت خارجی نمی داشت .وقتا که خواستند از صور و كتابت هیروغلیف به شیوه وکتابت دیموطیقیه انتقال نمایند چون کاری دشوار و سنگینی بود لــهذا در صور و كـتـابت هيرو غلیف اختصار وتسهیلاتی ، روی کار ، آوردند ولی با این همه زحمات ومساعی خسته کی ناپذیر مقتدر نشدند که حروف هجائیه را استنباط و اختراع نـمـوده ودرخط و کتابت شیوه آسان وسهلتری را ایجاد نمایند ولی این اکلیل شهرت وافتخار برفرق سوریای قدیم یعنی فنیقی ها منصوب و برازنده آمد ؛ که به استنباط واختراع حروف هجائيه موفق و کامیاب گردیدند از همه اول خود آنها بدان حروف پابند ورفع مابه الحیات خویش را نموده و بعد بگرد ونواح ومعاصرين تعلیم و تلقین کرده اند چنانچه اول یونان وکلدان ازانـهــا اقتباس نموده وباز بدیگر اقوام انتشار یافت تعمیم وشيوع این حروف در بلاد وممالك دور ونزديك آنوقت از روی رغبت ومیلان فطری بود نه از روی دقت وتتبع كاملصفحه (١٥)سال اول ـ مجله کابلشماره (٩)چنانچه فنیقیان در ان عهد بازرگانان معروف و مال التجاره آنها در تمام بازار هایدنیا متداول بود و در همین زمان دسته از سوداگران یونانی برسم تجارت بمصرآمده ناچار بودند که برای اجرای معاملات تجارتی کاتبی آگاه و با بصیرتداشته باشند و از همین جاست که بخط و کتابت هیر و غلیف آشنا شده و رفتهرفته از خود دخل و تصرفاتی در ان نمودند و بطول روزگار حروف تازه مولود رابه ٢٢ شکل رسانیدند که هر يك از ان ها را برای يك مقطع وحرف را به حرفو شکل را به شکل ولغت را به لغت نام نهادند چنانچه گاو را مصريها ( ثور )میگفته اند و فنیقی ها بزبان ولهجه بومی خويش ( آدا ) میگفته اند پس بك رسمو شکلی را اختیار کردند که عبارت از شکل و رسم سر گاو باشد .برای دلالت و رهنمائی مقطع حرف الف يك شكل مربع نمائی وضع كردندکه به شکل خانه بوده است ، ( ) و در نزد مصريها همین شکل دلالتبرمعنی خانه میکرد و خانه را فنیقی ها (با) میگفتند پس يك رسمى را اتخاذ نمودندکه به مثابه آن دلالت برخانه و بر مقطع با بکند و هم چنان رفته رفته بدینشکل وروبه همه مقاطع را در بر گرفتند و این همه پیش تر از پانزده قرن قبلاز اسلام بوده است .ما دیدیم که پیش رو این کاروان ازهمه اول فنیقیها بوده وبحسب مرور زمانمعاصرین و مجاورین از انها تقلید نموده که از انجمله یونان قديم و آثوريها بودهاند و از اخذ واقتباس یونانی این همه خطوط و شیوهای کتابتی اهل فرنگتوسيع و تمدید یافته مثلیکه از حروف آشوری ها مشهور ( به ارامی ) همه خطوطمشرقی ها از قبیل خطوط عربی حصص طرابلس ، تيونس ، مصر ، مراكو ،شام ، سودان و غیره سواحل افریقه و بلاد عربیا و عراق و ایران و افغانو ترکستان حتی بصفحات هندی مانند اوردیه نیز پیدا و همه زادگان ارامیصفحه (١٦)سال اول ـ مجله کابلشماره (٩)میباشند و خط کوفی قدیم ترین خطوط عربیست و کشف آن در شهر کوفه مقارن قرن اول اسلام است اما بعضی کاوشهای روی خاکی وزیر خاکی کشفیات عمیقانه اخیره ثابت کرده است که در زمان جاهلیت نیز استعمال خط نسخی بوده است و اتفاقاً محققین کاوشاً بنوشته بر خوردند که از سنه ٥٦٨ میلاد است . و قدیم ترین خطوط کوفی کتابه است که در عهد خلیفه عبدالملک بن مروان در يك پارچۀ سنگ بورشلیم در سنه ٧٢ هجری نقش و نقر گردیده است و در فواصل سه قرن بعد خط نسخی بعد از کوفی بمنصه ظهور آمده و واضع آن ابن مقله وزیر خلیفه عباسی مقتدر باالله متوفی سنه ٣٢٤ بوده است اما یکی از لغت شناسان شرق (سیلوسترد ساسی) در بین آثار مصری در (موزۀ لو رپاریس) یکدسته اوراق بخط نسخ بدست آورده است که قدیمترین آن نوشته جات مقارن سنه ٤٠ هجری بوده است . و ازین اکتشاف نو ظهور معلوم میشود که خط کوفی و نسخی تقريباً بيك زمان پدید آمده مولود وزادگان يك عصرند اما خط کوفی را غالباً در جزیرة العرب زیادہ تر استعمال مینمودند در اواخر ایام خلفای راشدین رض خط عربی بظهور رسیده و به چهار قلم نوشته میشد و یکی از دیگر اشتقاق می یافت و کاتبی که نام او قطبية المحرر بود خوش نویس و مقتدر زمان خود بود و بعد ازان همین شهرت و فوق العادگی را دو نفر اسامی دیگر ضحاک بن عجلان ، اسحاق بن عماد حاصل نموده اند ، که اول الذکر از قطبیه بالاتر ومؤخر الذكر ميدان سبقت را از همه ربود . و بمرور دهور کاتبان جيد وزبر دستی بروی کار آمده حتی قلم را به دوازده روش آشنا کرده و از هر قلم کار خاصی میگرفته اند ، مثلاً برای عهود یعنی عهدنامه جات وبیعت ها ، يكقلم بکار میرفت وبرای مواصلات ، یعنی استشاره از امرا وفيصلۀ مناقشات شان ، قلم دیگر بکار میبردند وبرای اعلان جنگ ها و کتیبه های ، مساجد و الواح قصور قلم جلیصفحۀ (۱۷) سال اول ـ مجلۀ کابل شمارۀ (۹)استعمال مینمودند و قلم الطومار و قلم الحرم که مخصوص بکتابت و مراسلات خانوادۀ سلطنتی بوده است و چون دورۀ عروج و اعتلای خطوط در عهد عباسیها و انتشار علوم و عرفان بحد اعلی و پایۀ وسیع بوده است و علی الخصوص این تاج افتخار را مامون بسر گذاشته است ازان رو عهد و دربار او یکی از با رونق ترین و علمی ترین دربارهای آسیا بوده است و درین عهد است که نویسند گان مجود بمیل و شوق آمده برای شیوۀ مرسومه تجویدی وضع نموده باب انشاآت جدیدتری بر ابواب قبل گشودند مثل انشای مرصع و انشای نسخ و انشای ریاسی منسوب بذو ریاستین وزیر فضل بن سهل و انشای رقاع و غبار الحلبه که تمام آنها دایر و متداول حوزه های علمی و غیر علمی بوده تمام نوشته جات از قبیل مراسلات و مکاتبات و دفاتر و دواوین و غیره منشات بآنها صورت میگرفته است و این ها همه زادۀ خط کوفی بوده و خط نسخ در بین عوام مستعمل بوده است تا اینکه ابن مقله ظهور نمود و بر چهرۀ نازنین خط حسن و زیباییهای زیاده علاوه نمود و کتابت مصاحف را نمود یعنی نخستین کسیست که قرآن کریم را در قرن سوم هجری بخط نسخ مرقوم نموده و بنای دفتر و دیوان را بران مستحکم و استوار داشت و بعد ازان علی بن هلال و باز یاقوت بن عبدالله رومی اختراعات تازه و زیادی نموده و در عین حال صورت بهتری اختیار کرده اند و بطول ایام خط نسخ فروع بسیاری پیدا کرد گویا خط معمول و متداول در عربی کوفی و نسخی گردید . و ازین بعد یعنی بعد از قرن شش تا قرن هفت هجری فروع ذیل بر روی کار آمد ثلث ، نسخ ، ریحان ، محقق ، تعلیق و رقاع و بعد فروعات دیگری تولید شده است یعنی خط دیوانی دشتقی فارسی و غیرۀ آنها .صفحه (۱۸) سال اول ـ مجله کابل شماره (۹)اثر طبع مستغنیعلم و عملبر آمد شاهد عرفان ز خلوت بحجاب اکنونفگند از چهر رخشان مهوش معنی نقاب اکنونبود سرمست صهبای معارف شیخ و شاب اکنونزدود از دهر ظلمت سر برآورد آفتاب اکنونجهان امروز هر رمزی که دارد فاش میگویدز نور مهر تابان دیده خفاش میگویدبدان رنگی که تابد روز خورشید جهان روشنبود حال جهان امروز بر پیر و جوان روشنحقائق میشود هر لحظه بر اهل زمان روشنشوند اسرار پنهان آشکار او عیان روشنترا تا چند روشن دیده انور بتاریکیمگر خفاش بیند چشمه خاور بتاریکییکی چشم خرد بکشای و احوال جهان بنگرببین یکبار بکشا چشم عبرت این و آن بنگرتو ماندی بر زمین اهل زمان بر آسمان بنگرز غفلت چند بندد چشمت این خواب گران بنگرچرا آخر چو داری دیده بینا نمی بینیچرا آخر چرا چون کور نابینا نمی بینیصفحه (۱۹)سال اول - مجله کابلشماره (۹)شب و روزت زحمالی نمیبایست جان کندنمهیا ساز خود را در وطن از بهر کان کندنچنین تا چند باید چاه بهر این و آن کندنروان در هر کنار ملك جو ئی میتوان گندنچرا ریزد به ملك ديگران آب روان دارینمایش صرف خاك خویشتن تاب و توان دارینمائی کار تا گردد بکشور کارگر پیدابکوشش میتوان از مشت خاکی سیم و زر پیدانماید کوشش غواص آبی از گهر پیدابکوشش میکند هر چیز را نوع بشر پیدایقین از هرچه ناید در گمان دارد خبر کوششنماید آسمانی را زمین و بحر بر کوششکه تا مردن نگیرد قوت و تاب و توان از توبکوش آخر که خواهد زندگانی آب و نان از توکه دارد آخر افزون دست و پا چشم و زبان از تونیا موزد چرا علم و معارف دیگران از تونه آخر باستعداد از خلق جهان کمترباصل خلقت و فطرت نه از این و آن کمتربکوش آخر توهم عقل و خرد تاب و توان داریبگو حرفی بخير مملکت نطق و بیان داریصفحه (۲۰) سال اول - مجله کابل شماره (۹)چه کم دراصل خلقت جان من از این و آن داریچو جسم مرده چند افسرده باید بود جان داریجهان تا هست خواهد زندگی از زندگان کوششحیات از این و آن خواهد روان کوشش بجان کوششچه خوش باشد که از علم و معارف بهره ور باشیبحکمت قوم خود را رهنما و راهبر باشیفرید خلق این عصر منور در هنر باشیز اسرار و حقائق با وقوف و با خبر باشیبه اندر خاك خفتن در شمار مردگان بودننه اندر زندگانی محو علم دیگران بودنبهمت خویش را باید نمود از این و آن بهترنکو باشد که باشی در کمال از دیگران بهترچه خوش باشد بدانش بودن از خلق جهان بهترچو بهتر درهنر از دیگران باشی همان بهترچرا در دهر خود را از کسان بهتر نمی سازیچرا خود را فرید عصر و نام آور نمی سازیکدامین کار از دست بنی آدم نمی آیدز کاری عاجز این فرمانده عالم نمی آیدبهر چیزی که کوشد از حریفان کم نمی آیدزما و من کدامین کارو بار ایندم نمی آیدبکار برتری سعی و عمل گشت این زمن ضامنتو کوشش کن نگشتی گر فرید عصر من ضامنصفحه (۲۱) سال اول - مجله کابل شماره (۹)بکوش اندر معارف تا نمائی جوهری حاصلبه بحر علم غوصی تا نمائی گوهری حاصلنهال سعی بنشان تا ازو گردد بری حاصلنسازد زورق ما غیر عرفان لنگری حاصلچرا از علم و عرفان کار خود بهتر نگردانیمس قلبت چرا زین کیمیا چون زر نگردانینداند بحر عرفان قطره اش گوهر نگردیدننباشد در نصابش معنی بهتر نگردیدندرین مکتب نخواهی خواند زین خوشتر نگردیدننمی فهمی ازین اکسیر خاکی زر نگردیدنمدارس می نماید از خس و خاری گلستانیمکاتب می تواند ساخت دانای ز نادانیمعارف یاد دارد نسخه از خاك زر کردنمعارف می تواند قطره آبی گهر کردنتواند فیض عرفان حنظلی رشك شكر كردنتواند بید را سعی معارف با ثمر کردنز عرفان خاك تاری همسر افلاك میگرددازو بی علم و دانش صاحب ادراك میگرددبصنعت پنجه بکشا کردگارت داده دست آخربحكمت كوش و حرفت اقتدارت نیست؟ هست آخرصفحه (۲۴)سال اول - مجلهٔ کابلشماره (۹)بزن دستی بکاری آسمان دستت نبست آخربکسبی کوش هشیارانه نی دنگی نه مست آخرچو طفلان چند باید زیست بی اندیشهٔ کاریچو مجنون چند عریان گردنی ننگی و نی عارینگوید کارگر کس در جهان ناکرده کاری رانداند صاحب غیرت کسی بی ننگ و عاری رانمیخواند کسی گلدسته هرگز مشت خاری راکه میگوید درین گلشن خزان جوش بهاری راکه خرمن کرد حاصل تا که تخمی بر نیفشاندکه میگوید کریم آن را که سیم و زر نیفشاندپی کسب تعالی کوشش بسیار میبایدپی تحصیل عرفان ملت بیدار میبایدمعارف دوست قوم عاقل و هشیار میبایدکه تا یابد ترقی روز و شب در کار میبایدهمیگویند درد جهل را درمان نمیباشدچرا این درد را دارو مگر عرفان نمیباشدچه باشد در جهان کان را بنی آدم نمیداندبعالم چیست کان این نخبهٔ عالم نمیداندچه اسرار و حقائق را زبیش و کم نمیداندکدامین زخم را جراح ما مرهم نمیداندبود از عرش تا فرش جهان آگاه میداندنمیداند نمیداند مگو والله میداندصفحه (۲۳)سال اول - مجله کابلشماره (۹)چه مطلب را اگر مشکل اگر آسان ندانستیکدامین علم را ای حضرت انسان ندانستیکدامین پیشه کردی پیشه ات تا آن ندانستیکدامین درس را ای مایه عرفان ندانستینکردی امتحان جوهرت هر کار میدانیچرا خود را چنین کم میزنی بسیار میدانیچرا با خلق عالم خویش را همسر نمیسازیچرا از کوشش خود قوم نام آور نمیسازیچرا هر روزت از روز دگر بهتر نمیسازیچرا بهر هوای ملک بال و پر نمیسازیز پستی چند چون نقش قدم بر خاک بنشینیتوانی جان من تا برتر از افلاک بنشینیدمی برخیز تا کی بایدت بیکار خوابیدنچه لازم از برای ملت بیدار خوابیدنبه بستر تابکی چون مردم بیمار خوابیدنبقرآن تنبلی می آورد بسیار خوابیدنضرور است ای عزیزان از برای کار بیداریبرای کار گر نیکو بود بسیار بیداریکنون وقتست ملت از پی بهبود برخیزدجهانرا روز اقبال است و گاه سود بر خیزدصفحه ( ٢٤ )سال اول - مجله کابلشماره ( ٩ )زمانی خواب غفلت را کند بد رود بر خیزدخوش آن کو در چنین صبح سعادت زود برخیزدزاد بار آنکه او را طالع بد روز میخوابدچو شب از بخت خواب آلوده خود روز میخوابدنیکو باشد بهر عصر و زمان بیکار ننشستنچو خواب آلودگان در سایه دیوار ننشستننمیزیبد برای پاسبان بیدار ننشستنغلط باشد بی کسب و هنر هشیار ننشستنبهم پیوسته باشد نکبت و بیکاری مردمزبیکاریست در هر عصر رنج و خواری مردمنمیگردد بعالم ای عزیزان خوار کاریگرکسی نشنیده باشد صاحب ادبار کاریگرچو گوهر قدر دارد در جهان بسیار کاریگرندارد نسبتی با مردم بیکار کاریگرجهان و هرچه می بینی درو آثار کار است اینبلی آثار کار است این عیان و آشکار است اینوطن ماشین و ماشین کار و ماشینخانه میخواهدندارد خویشتن این جمله از بیگانه میخواهدضرور است این و آن را داشتن بیجا نه میخواهدکنون این نقص ملت غیرت مردانه میخواهدوطن را صد هزاران کار و مرد کار ناپیداخراب افتاده کاخ مملکت معمار ناپیداصفحه ( ٢٥ )مجله کابل - سال اولشماره ( ٩ )ترا از خویشتن ماشین و ماشینکار بایستیترا اهل و طن در مملکت معمار بایستیترا در ملك ماشینخانه بسیار بایستیترا ماشین زیبا از پی هر كار بایستیترا فرض است رفع احتیاج خویشتن کردنتوان ماشین پی هر کار دائر در وطن کردنچو کردی جمله ما یحتاج خویش اندر وطن پیداشود اهل وطن را جانمن جانی بتن پیدابهار ملك را گردد گل و سرو سمن پیداشود یکباره استغنایت از اهل زمن پیدانباید خواستن تا حشر تارو سوزن از مردمنباید چشم احسان داشت ای چشم من از مردمفرستد چند سامان حیاتت غیر از خارجترا تا چند ساز حمل و نقل سیر از خارجتفنگ چند خواهد کار طوس فیر از خارجچنین تا چند خواهی داشت چشم خیر از خارجنباشد چند ما یحتاج کا رت هیچ در داخلبکارت چند باشد عقده بر پیچ در داخلچو نتوان احتیا جات و طن را تاب آوردنزخارج تا بچندت اینقدر اسباب آوردنصفحه ( ٢٦ )سال اول ـ مجله کابلشماره ( ٩ )زملك غير تا کی اطلس و كمخواب آوردنبكرباس وطن باید چومخمل خواب آوردنترا باید علاج خود کنی درمان خود باشیبرای سود خود کوشی بی سامان خود باشیکنون ای قوم افغان همت مردانه میبایدعنایت بعد ازین از ملت بیگانه میبایدزخارج در قفس تاچندت آب و دانه میبایدبکارت هر چه باشد از درون خانه میبایدبلند از احتیاج غیر تا کی شور و افغانتبغیرت آورد کاش ای کمال شرق جایانتپی بیداری ملت هزاران داستان گفتمبا فغان ما جرای درد باشور و فغان گفتمحدیثی را که در دل بگذرانی بر زبان گفتمزحال دل نمودم ترجمانی هرزمان گفتمچه می آیدز دست من جز این گفتار می گویماگر کس بشنود یا نشنود ناچار میگویمسخن بسیار گفتم بعد از ین خاموش میگردمزلب بستن پی دیگ هوس سر پوش میگردمبرون گفتار را از حلقه آغوش میگردمزبان نطق بودم چند گاهی گوش میگردمنکو باشد زبعد اینقدر گفتار خاموشیسخن رنج است و دارد راحت بسیار خاموشیصفحه ( ٢٧ )سال اول - مجلهٔ کابلشماره ( ٩ )چه میخیزد ترا زین بی عمل گفتار مستغنینمی بینم ترا اندیشهٔ کردار مستغنیسخن تاچند گوئی اینقدر بیکار مستغنیزمانی کار کن این گفتگو بگذار مستغنیخموشی پیشه کن تاچند بی تاثیر میگوئینه تحریرت اثر پرداز و نی تقریر میگوئیاز مشاهیر تاریخی رجال وطنبقلم آقای غلام جیلانی خان اعظمیسلطان غیاث الدین غوری(٤)در سال ( ٥٨٠ ) خسرو ملك و اتباعش که دوباره بعضی ولایات را مغشوش ساخته بودند سلطان غیاث الدین حکم بدفع آنها داده شهاب الدین جهة این مهم عزیمت و خسرو ملك را با تمام اولاد و خاندان او دستگیر کرده بحضور سلطان حاضر نمود که در یکی از قلعه های فیروز کوه محبوس شدند .در سال ( ٥٨٥ ) سلطان بعزم سیاحت ممالك مفتوحه و ملاحظه رعایای شاهانه عازم هند گردید ضمناً شوق تسخیر قلعه پتده و اجمیر دامنگیر همت شاهانه شده آن دو ولایات را تسخیر و بلاهور مراجعت فرمود راجهٔ اجمیر از دیگر راجگان و راجهٔ دهلی كمك خواسته تعداد دونيم لك سوار و پیاده آراسته بجنگ سلطان و استرداد اجمیر حرکت کردند سلطان دران معرکه که هنوز قشون کافی نداشت با راجگان رو برو و محض تشویق سپاه افغانی شخصاًصفحه ( ۲۸ ) سال اول – مجله کابل شماره ( ۹ )دران محاربه داخل شده و باصعوبت بسیاری آن مهم را فتح و دهلی را هم ضمیمهٔخاك مفتوحه خود گردانید .سال ( ٥٨٦ ) دوباره شهاب الدین بعزم توسیع مملکت از حضور سلطانعازم هند شده چندین شهرهای اطراف ونواح دهلی را فتح وقطب الدین ایبكکه غلام وفا دار وی بود و بالاخره بپاد شاهی هند نایل گردید آنرا حاکمولايات مفتوحه مقرر وعازم پایتخت شد .در سال ( ٥٩٢ ) سلطان اراده استرداد ولایت خراسان و سرخس رافرموده شهاب الدین را جبهه تسخیر و تصرف آن اعزام فرمود شهاب الدین بآنولايات شتافته همه را دوباره ضمیمهٔ خاك کشور افغا نستان نمود .چون ولایات شمالی مملکت مثل بلخ و بدخشان وبعض حصص مركزی مثلباميان و شمالی هزا ره جات و غیره که سابقاً از طرف اولاد ملك فخرالدين عمغیاث لدین اداره وسرپرستی میشد سلطان كما فى السابق حدود مذکوره را به نی اعمامخود گذاشته و آنرا در حوزهٔ شاهنشاهیت افغانی تحت تامین میگرفت .چون حدود کشور سلطانی بوسعت خود افزوده و برای اداره این مملکتوسیع تشکیلات منظمی لازم بود لہٰذا سلطان تمام کشور را باین ترتیب تقسیمفرمود : —۱ : — قسمت مركزی : حاوی ولایات غورات ، هرات ، فیروزه کوه ،خراسان ، مرو ، بلخ ، غزنی ، قند هار که از طرف خود پایتخت فیروزه کوهتحت مراقبت شخص سلطان اداره میشد .۲ : — قسمت ولایات بلوچستان ، صوبه سرحد ، مشرقی و جنوبی کابل ،پنجاب ، سند که تحت سلطنت و فرمان روائی اعلحضرت شہاب الدین برادرصفحه ( ۲۹ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ۹ )سلطان اداره میشد و مرکز آن ملتان و دهلی بود .۳ : ـ قسمت شمالی شرقی افغانستان مثل خان آباد و بدخشان با میان ، شمالی هزاره جات و سمت شمالی کابل و غیره که مرکز آن با میان بوده و از طرف ملوك بامیان بنی اعمام سلطان سر پرستی کرده می شد .در سال ( ۵۹۹ ) پس از فتح خراسان که هنوز شهاب الدین برادر سلطان در ان ولایت مصروف نظم و نسق امور بود سلطان بعمر ( ٦٣ ) این جهان فانی را بدرود نموده در مسجد جامع هرات در جبهۀ شمال غربی آن مدفون گردید .بموجب وصایای آنسلطان مغفور شهاب الدین از خراسان به فیروز کوه تشریف آورده رسماً جالس سریر سلطنت گردید و مطابق همان تشکیلات اعلیحضرت سلطان غیاث الدین مرحوم ملوك بامیان را بحصه مصوبه سابقه شان برقرار گذاشته ولایات هند را به تحت سر پرستی و حکومت قطب الدین ايبك برقرار نمود .گرچه اعلیحضرت سلطان شهاب الدین در زمان حیات برادر سلطنت دهلی یافته بود ولی در مهمات شاهنشاهیت افغانستان خدمات مهمی با علیحضرت سلطان غیاث الدین برادر خود نموده و قسمت اعظم مفاخر را در زمان سلطان مغفور و پس از رحلت آن حاصل کرد که این دو سلطان اعظم در خانوادۀ سلاطین غور افتخارات را تواماً در همه تواریخ گذشته مشمول میباشند .( اعظمی )صفحه ( ۳۰ )سال اول - مجلۀ کابلشماره ( ۹ )اقتباس و ترجمه بقلم شهزاده احمد علیخان درانیاسلام و کشف امریکا( ۲ )کزن درین سفر یکنفر جهازران ماهر هسپانوی النسل «پنزن» (Pinzon) نام را با خود برده بود نام پنزن را در سلسلۀ همراهان کولمبس باید بیاد داشته باشیم چنانکه اکنون هم معلوم خواهد شد. از راپورتی این سفر معلوم میشود که درهنگام عودت لوازم خورا که و ذوقه قریب به اتمام رسید و مسافرین جهت تحصیل آذوقه مجبور شدند که خط حرکت خود را در قریب سواحل افریقه قرار بدهند پنزن برای این کار تعین شده بود و چنین معلوم می شود که وی یکشخص جسوری بود و هم مزاج تند و عصبانی داشت لذا در انجام ماموریت خود پنزن با باشندگان امریکا داخل رزم و پیکار شده کله باری آغاز نمود که این حرکت پنزن یا بواسطۀ عدم پیدایش آذوقه بود یا بسبب تیزی مزاج او بهرحال باشندگانرا درون جنگل برجعت مجبور گردانید.کپتان ازین حرکت پنزن را زجر و توبیخ نمود زیرا اینگونه حرکات مخل امور تجارت واقع میشد هنگامیکه جهاز کزن وارد هسپانیه گردید برعلیه پنزن قاعدتاً شکایت نمود، در نتیجه لائیسنس پنزن ضبط و خودش از مسافرت در هر جهاز منع کرده شد وطرد اورا از ملازمت بحری اعلان نمودند معلوم است این مجازات تاچه اندازه به عصبانیت پنزن برخورده باشد؟ چنانچه از حدت مزاج و عصبیتش که بالاخره در مسافرت « با کولمبس » غالباً برعلیه وی صورت میگرفت این نتیجۀ اولیه را تصدیق و تثبیت می نماید.يك منظره از ( رخه ) پنجشیر - کابل[BLANK PAGE]صفحه ( ۳۱ )سال اول - مجله کابلشماره ( ۹ )« كولمبس » در نخستین سفر امریکا سه نفر را در راه به همین اسم باخودبرده بود که هر سه نفر شان در مال تجارت شرکت داشتند ، از اوراق مسافرتمعلوم میشود که یکی ازین نفری بعهده کپتانی قابل دانسته شد اگر صافبگوئیم آن شخص پنزن بود که از جمله این سه نفر موقع کپتانی را حاصل نمودولی اینقدر معلوم است که امیرالبحر هم در امور مهمه بحری از پنزن مشاورتمیگرفت . و ویرا همه یکجهت از زان ماهر میدانستند نیز کولمبس در واقعات سفر اولاین امر را اظهار مینماید چنانچه او می نویسد که تمام عمله جات ازین حرفناراض و هراسان بودند که پنزن جهاز را متوالیاً بسمت جنوب میبرد ( سمتجنوب همان ملك برازیل است که پنزن پیشتر هم آمده بود ) .علاوه بر ان کپتانی پنزن ونیابت او را با کزن يك امر دیگر هم ثابت می نمایدآخراً وقتیکه کولمبس بر ساحل رسید پنزن جسورانه جهاز را بلا اجازهگرفته بجانب جنوب رفت و تا سه هفته ابداً خبری ازوی ظاهر نمیشد ، چنینمی نماید که وی نسبت به برازیل میل داشت بوره قناعت حاصل نماید .تا اینکه کولمبس بساحل کوبا ( Cuda ) باوی مصادف گردید و الحاصلدلائل عدم کشف كولمبس بدواً در امریکا تنها همین مسئله جسارت پنزننیست که ازین جریانات پنزن راهنمائی کولمبس را کرده یا نکرده باشد ولیاین مسئله مسلماً معلوم است که کولمبس بوره اطلاع داشت که قبل از ویسیاحین این طرق را پیموده وطریقی را که او در نظر داشت میدانست بکجاوكدام ملك منتهی میشود زیرا قبل ازین بسیار اشخاص در آنجا رفته بودند وكولمبس مستحضر بوده چنانچه از نوشته جات خود کولمبس اثبات این مطلبمعلوم می شود .صفحه ( ۳۲ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ۹ )چند سال قبل از سنه ١٤٩٢ عیسوی مسئله کشف ممالك جدیده امریکا در اروپا زبان زد عموم بود ، البته کولمبس ازین افواهات بی خبر نبود ، کولمبس یکبار به میدیرا ( Medeira ) مسافرت کرد و اتفاقاً يك جهاز ران بیماری در اثر مساعی و پرستاری وی شفا یافت و در ادای این خدمت که دیگر تحفه قابلی نداشت لذا يك نقشه مسافرت های بحری را بطور تحفه به کولمبس هدیه نمود که درین نقشه جزائر غرب الهند بدرستی توضیح یافته ، همین نقشه یا نقل آن یا کدام نقشه دیگری از همین اوقات جزائر غرب الهند و يك جزیره دیگری که یقیناً نیو فوند لند ( New Fvund Land ) باشد نشان داده است این نقشه ها در همین ایام بدست ایم - دى لا ر ونسكر ( M.D. La Roncier ) افتاده است که آنها را كمپیون ( Camp0iun ) با نوته های تشریحی « رونسكر » شایع هم کرده است که عنقریب ترجمه اش با تصاویر رنگه آن نشر خواهد شد ، كسانيكه برين نقشه و نقشه جات زمانۀ ماقبل آن عرق ریزی نموده اند از ایشان پایه بوبکوب ( Bob Cook ) بسیار بلند است ، رای او چنین که « ( ۱ ) باشندگان « آئر لیند » از مردم « سویدن » و « ناروی » هم اول تر « در نیو فوند لند » رسیده اند ( ۲ ) مردم « آئس لیند » امریکا را قريب سنه ١٥٥٥ عيسوى دریافت نموده اند ( ٣ ) قبل از سنه ١٣٦٧ عيسوى يك وفد از بريطانيا تا ساحل امريكه رفت ( ٤ ) در سنه ١٤٣٥ عیسوی یکی از جهازات سپین و پرتگال تا ساحل کوبا رسیده بود ( ٥ ) جهاز رانها از راس وردی ( Capvurde ) در سنه ١٤٤٣ عیسوی به امریکای جنوبی رسیده بودند » .در هنگام کولمبس بحر پیمائی اوقیانوس از پرده راز بر آمده و شاهان معاصرصفحه ( ٣٣ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ٩ )توجه و سر پرستی زیادی به این امر مینمودند ، پاد شاه پرتگال مخصوصاً درینمسئله آنقدر دلچسپی نشان میداد که در تمام اروپا او را هنری جهاز ران میگفتند،و این پاد شاه بود که بخواهشات کولمبس کمتر اعتنا کرده و میگفت که واقعاتاین سر زمین نو و کیفیت طریق آن براه من پوره معلوم است ، کو لمبسهم نسبت به معلومات سابقه آمریکا تا حدی شهادت میدهد همچنین بعد از عودتسفر سوم بیان میکند که او را در آنجا با باشندگان حبشی آشنائی دست دادبلکه بعد ـ فراول میگوید که باشندگان اصلی آنجا او را ( گنیس ) یا چه هائیطلا دادند در لسان آنوقته آمریکا ( گنیس ) پارچه های طلا را میگفتندکه از سواحل گنی در اروپا وارد میگردید کولمبس این طلاها را دیده طبعاًبه استغراب عجیبی در افتاد زیرا اگر بدقت دیده شود کولمبس جهة کشفقطعه جدیدی عازم نشده بود بل منتهای خیال و آخرین نقطه مطلوب او همین طلا،و احجار کریمه بیش بها بود که در وطن او بمنفعت زیادی بفروش میرسید و کشفقطعات جدید درین ضمن يك امر اتفاقی بود ، ( كلمبس ) از باشندگان آمریکانسبت به دریافت این طلا سراغ نمود که این را از کجا گرفته و چطور دستیابآنها شده است اما جواب او غیر از شر مساری دیگر نتیجه را متضمن نبودزیرا گفتند « ما این طلاها را از سوداگران سیاه گرفته ایم که از سمتجنوب مشرق درینجا آمد و رفت داشتند » اما کولمبس به این جواب قانع نشدهگمان نمود که باشندگان آمریکا از نشان دادن منبع اصلی مضائقه می ورزند ،چنانچه در سفر سوم خود باز این سوالش را اعاده نمود و باز همان جواب راشنید .واقعات مابعد این مسئله را تثبیت کرد که جواب هندی های باشندگاناصلی آمریکا صحیح بوده است . گنیس (Guanins) یکرقم طلایصفحه ( ٣٤ )سال اول - مجله کابلشماره ( ٩ )مغشوش را که بدواً پرتگالی ها، فرانسه ها از ساحل کنی می آوردند از طلایخالص نمی بود ؛ ازین جهت باشندگان اصلیه افریقا طلای خالص را يك شئی ناقصگمان داشته و صرف برای مصرف زیورات استعمال میکردند و چون رنگطلای خالص برای شان تعلق نمیداد ازین رو یکمقدار مس را هموزن بآنمخلوط ساخته بکار می بردند .وقتا که طلا های آورده گی کلمبس یعنی کلمبس محموله ویرا امتحان کیمیاویکردند عیناً آنرا مثل طلای مغشوش ساحل کنی یافتند یعنی بهمان مقدارآمیخته بمس بود که در افریقا معمول بوده و از هما نهمان وزن وترکیب بساحلکنی برده می شد ؛ و در بخصوص باشندگان اصلی آ مریکا اصل حقائق رابدون مبالغه برای کلمبس اظهار کرده بودند .همچنان حبشی ها ئیکه با کلمبس در انجا مصادف شده بود از اهالی افریقابودند که در آمریکا بمقصد تجارت رفته و سابقین شان طورهای مغشوشه افریقا رابا خود در آمریکا برده بودند .اکنون سوالی لازم خواهد شد که چگونه حبشی های افریقائی در آمريكرفته و رسیده بودند ؟ ولی این سوال زود تر فیصله و ختم میشود اگر نظریهکه نسبت بایشان راجع بافسانه کشف و سرگذشت کلمبس قایم شده است صحیحباشد ! از مسافرت های کپتانهای بحریما معلوم میشود که در آمریکا وجودحبشی ها ضروری بوده است زیرا که آنرا سیاحین مذکوره بطور ترجماناستعمال میکردند .بعضی اوقات چنین اتفاق می افتاد كه يك كپطان جهاز از دپی جهة تحصیلطلا وعاج وغيره در قرب سواحل امريك كشتی رانده وهر طرف تجسس مينمودصفحۀ (٣٥) سال اول ـ مجلهٔ کابل شمارۀ (٩)وقتا که می فهمید در کدام بندری مال بسیار و قابل موجود نمیباشد بدون اینکهدر آنجا وقت خود را تلف کند از انجا عبور کرده بجای دیگری میرفتند ولیبعضی کپتانهای دور اندیش هنگام عودت یکنفر از همان ملازمین افریقائی خود رادر انجا میگذاشت که تا موقع دوباره عودت وی در خصوص امتعۀ و پیدا وارتحقیقات بعمل آورد که تا بتواند باینوسیله بدون صرف وقت خویش خوب ترکامیاب شود .ولی برای اینکار بی شبهه در غیاب جهازات خیلی ملازمین بر دل ولایق افریقائیدر کار بودند که بتوانند در ان عالم تنهائی و با خاک و مردم نا آشنا مقاومتکرده و مطالب اربابان خود را از پیش ببرند پس این مطالب را اربابان اروپائیدر نظر داشته و خیلی آدم های متحمل و جسور لایق افریقائی را انتخاب و باین کارمی گماشتند و این ملازمین شاید باین حیات نوین خود شان خوش بوده عودتخاک خود را دوست نمیداشتند . وبواسطهٔ لیاقت و قابلیت شان در انظار بومیانمعزز بوده و از خویشی کردن بآنها و دختر دادن برایشان بومیان عار نمیداشتندتا رفته رفته از آنها فامیل ها تشکیل مییافت که این فامیل های مستخدمینکار کن بصلاح و حرفه کمپانی ها خیلی مفید واقع میشدند .در زمانهٔ عروج دبئی چون وجود اینقسم دلال های افریقائی برای آنهاو تجارت شان ضروری واقع میشد لهذا ازین ببعد قیمت و قدر این نسل دو غلیکه مراد از اولاد های مستخدمین افریقائی و بومیان امریکائی بوده باشد خیلیبلندی گرفت زیرا اولاد های مذکوره از دوزبان و دو گونه صنایع واقف و از همهعلوم افریقه دانا و مستحضر بودند و جمله عیاری های اربابان سفید پوست خود رایاد میگرفتند تجار دبئی قدر نسل دو غسلی خود را زودتر دانستند و نه تنهاصفحه ( ۴۹ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ۹ )از قابلیت نسل دوغلی خود بحیثیت ترجمان استفاده میکردند بلکه آنها را بصورت غلام جهة خود شان قرار داده و نگاه میداشتند رفته رفته این نسل دو غلی بحیثیت ترجمان ها يك جماعت علحده را تشکیل دادند و این پیشه قدری وسیله عزت آنها هم قرار گرفت زیرا هيچيك از جهازرانان بدون وساطت آنها چاره نداشته و کاری نمیتوانست بکند حتی کلمبس در سفر اول خود باهمین نفری مصادف شده و از جمله آنها بعضی را جهة ترجمانی و معاونت خود بمقامات مختلفی گماشته بود گویا کلمبس را سابقاً معلوم شده بود که قبل از وی از ینگونه حبشی ها هم در آمریکه رسیده و توقف دارند و تجار جنوب مشرق همین ها معروف بودند . گنییس ( طلا ) با همین ها از افریقہ بآمريك حمل شده و لغات عرب و تهذيب عرب بوسیله همین ها در بین بومیان آمریکه شایع شده است که ( وینر ) را در لسان هندیهای آمریکه از اختلاط لغات عربی حیرت زیادی پیدا شده است .اکنون ماهران آثار قدیمه یا محققین السنه اتفاق کرده و هر دو جماعہ ثابت نموده اند که در آمریکه اثر تهذیب عرب خیلی قبل از کلمبس رسیده است و در مسئله کشفیات امریکه برای کلمبس بیچاره هيچيك حيثیتی باقی نمی ماند بلکه چنین مینماید که نیکی دنیا ( دنیای جدید ) در زیر اثر تهذیب عرب وافریقه تا اوقات زیادی بوده است و در بحر اوقیانوس جهازرانی خیلی از اوقات سابق تری صورت گرفته شود تهذیب های از تيك ( Aztec ) د مائن ( Dmayan ) در امریکه در حقیقت نقلهای تهذیب عربی افریقہ بود و زمانه شان از سنه ١١٥٠ع الى سنہ ١٢٠٠ ع قرار داده میشود .اگر چه قبل ازین زمانه این تهذیب ها خیلی ازین اندازه زیاده تر گمان کرده میشد . در همین ایام مردم بحر اقیانوس را طی نموده عبور کردند و داخلصفحه ( ۳۷ ) سال اول ـ مجلۀ کابل شماره ( ٩ )امریکه شدند لفظ تولتك (Toltec) تائید این گمان را میکند .نخستین معنی این را برای کدام جماعت یا کدام قوم تهذیب شان گرفتهخواهند بود ولی ( وينر ) و ( سپندن ) (Spinden) كه يك ناطق ما هرتهذيب مائن خیال کرده میشود این مسئله را معلوم نموده است که در اصلاین لفظ در زبان ابتدائی افریقه بمعنی كدام سردار بزرگ استعمال میشد وتولتك امريكه كدام شهر یار بزرگ گذشته است که وی را در نزدیکیهایسنه ١١٩٠ ع عروج و ترقی حاصل شده بود . سپندن گمان خود را چنین اظهارداشته است که تهذیب مائن بعد از ( از نيك ) آمده نه قبل از ان . در مطالعهکتیبه های مائن ازین جهت دقت پیش می آید که در اصل او از علوم ( ازتك )که در ان وقت معدوم شده بود يك خلاصه ایست بطور مختصر نویسی . در نقاشیهای ما ئن اشکال آسامی ظاهر میشود و شکل و یاء کارهای مائن غباری استمطابق تفحصات و امکانات جدیده اینهمه را معنی جدیدی ظاهر خواهد شدکه آنها بعلم السنه كمك زيادی خواهد نمود .تهذیب عرب در قرن نهم بمعراج خود رسیده بود و درسنه ١١٠٠ ع صحرایاعظم را عبور نموده بساحل غربی افریقه منطقه تجارتی مندیگو (Mindingo)را محل آن قایم کرده بود در مقابل این منطقه مچوكن (Michoucon)بود که بساحل خلیج مکسیکو واقع بود ! اختلاط الفاظ عربی از همه اولتر درمچوکن یافت میشود و همان الفاظ در زبان مندیگو دیده میشوند و این امرمخصوصاً قابل تذکر است که این الفاظ از چنان الفاظی هستند که مخصوصاًآنرا پیشه وران تجارتی یا سیاحین استعمال میکنند ؛ مثلاً : جادو ، ادويه وغيرهنسبت بمذهب ونظام حکومت و این مسئله که مابین مندیگو ومچوکن رفتو آمد بود لابدیست و تحقيقات تازه بهر صورت تأئيد این امر را مینماید و همصفحه ( ٣٨ )مجله کابل - سال اولشماره ( ٩ )بلا فاصله انحطاط تهذیب های ازتك و مائن ثبوت ثانوی این امر را مینماید .چون تهذیبهای مذکوره یکنوع تازه و نوخیز بودند وقتا که از مرکزحقیقی شان تعلقات آنها قطع شد در آنها تنزل آغاز گردید .اینکه این تعلقات تنها تعلقات تجارتی بود از همین رو ثابت می شود کهاثر تهذیب عرب در میچکن داخل شده و باین لحاظ مرا ودات تجارتی بوده استکه بدوآ در نزدیکهای طرق تجارتی این تهذیب اثر کرده است زیرا عرب هایعهد خلیفه هارون الرشید فوق العاده ترقی کرده بودند و اروپا در انوقت غریققعر بد بختی و گمراهی بودند و هنوز ( سارلین ) محو ابجد خوانی بود که بخاتمهدادن آن هم موفق شده نتوانست و اینکه از همه اولتر کدام کس در امریکا رفتهباشد شاید گاهی معلوم شده نتواند ولی این امر یقینی است که تحسین این کشفمختصی برای کلمبس شده نمیتواند بلکه چند صد سال قبل ازان این اتفاقبرای کدام یکی از جها زران های عربی دست داده خواهد بود . انتهاصفحه (۳۹)سال اول ـ مجله کابلشماره (۹)بقلع عبدالله خانافغان نویسفضلای فراموش شده(۲)(٥) آخند زاده حبیب الله کاکر مشهور به (حبو) آخند زاده بسال ۱۱٤٤ در شهر قندهار قدم بعرصه وجود نهاده و ایام جوانی را بحضور پدر بزرگوار و حوزه تعلیمی جناب احمد آخند زاده الکوزائی به تحصیل علوم شرقی گذرانده جنینکه بمرحله بیست و يك سالگی رسید جمله علما و فضلای معاصر وی به استادی مشارالیه مصدق و یکزبان بوده شهرت علم و فضلش زبان زد خاص و عام گردید. و در علم منطق فلسفه وهیئت و الهیات مقام ممتاز و برجسته حاصل نموده شروع بتدریس و تعلیم نمود. اولین نگاشته علمی او در منطق کتاب عین المیزان است که در سال (۱۱۹٤) از اتمام آن فارغ شده و بطبع رسیده است. دومین اثروی که فی الحقیقت از شهکاریهای علمی اوست کتاب مغتنم در علم اصول است که در سال ۱۱۹۰ منتشر نموده است و در سال ۱۲۰۱ بعزم سیاحت ایران از راه هرات عازم و تقریباً یکنیم سال در حصص و نواحی ایران امرار وقت نموده و با علما و فضلای آندیار همیشه منازعات علمی و حکمی نموده تا اینکه دوباره از راه هرات بوطن عزیز خویش عودت و رساله منظوم بزبان عربی در وصف مزارات هرات از طبع روان خود برای احباب قندهار بصیغه ره آورد آورد و در سنه ۱۲۲۰ کتاب منهاج العابدین را بزبان افغانی منظوم نمود و اکنون کتاب مذکور بطبع رسیده است و ما يك فرد از منهاج العابدین را بطور مثال بزبان پشتو درین جا ذکر می نمائیم.صفحه ( ٤٠ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ٩ )يو عجب کتاب د دين دی چه منهاج العابدین دیخلاصه مولد آخندزادۀ مرحوم قندهار سنين عمرش ٩٢ قوم او کاکر درسنه١٢٥٦ بدرود حیات نمود درمقبرۀ عمومی قندهار مدفون است .( ٦ ) ملا احمد آخند زاده قندهاری که از علمای مشهور زمان خودبودهبوده وشاگردان رشید و نامداری ازقبیل ملا حبو آخندزاده وملا کته آخندزادهوملاعبدالحق آخندزاده درحوضۀ علمی ودرسی خودداشته است حواشی و هوامشیبرمیر زاید کلان وقطبی و بیست باب هیئت نوشته است که تاحال بطبع نرسیدهونزد جناب قاضی عبدالکریم خان رکن جمعیت العلما موجود است . علاوه بریناز قراره مسموع آثار دیگری نیز داشته است که متاسفانه ازدست رس ما خارج استمولدش شهر قندهار ، مدت عمرش ( ٩٥ ) قوم اوالکوزائی . وفات درسنه ١٢٢٤مدفن مقبرۀ عمومی شهر قندهار .( ٧ ) عبدالحکیم آخند زادۀ مرحوم که درعلم منطق والهیات احاطۀ زیادیداشته و برقاضی سلم و شمسیه حواشی کاملی نوشته است که تاحال بطبعنرسیده مولدش دندۀ لغمان ساليان عمر او ٧٤ قومش اسحق زائی تاریخوفات ١٢٧٤ هجری ودردندۀ لغمان مدفون است .( ٨ ) مولوی سلطان محمدآخندزاده که بر شرح مولانا جامی حاشیه داردکه تاحال طبع نشده است مولدش لغمان سنين عمرش ٦٥ قوم او صافی تاریخوفات ١٢٥٨ وبه دیره میان صاحب لغمان مدفون است .( ٩ ) محمدصدیق آخند زادۀ قندهاری یکی از پارسایان زمان خود بودهوعوام الناس عقیدۀ خوبی نسبت به حضرتش داشته اند علاوه براستحصال واکتساب علوم دينى ومشرقی قريحۀ شاعرانه نیز داشته است اشعار افغانیاوخیلی ها ملیح ودارای لطافت وطراوت خاصی است . کتابی موسوم بهصفحۀ ( ٤١ ) سال اول ـ مجلۀ کابل شمارۀ ( ٩ )مهملات صدیق بزبان افغانی از مولفات اوست که تا کنون طبع نشده .ولدششهر قندهار مدت عمرش ٨٨ قوم او سلیمان خیل و در سنه ١٣٠٢ به شهر قندهارطومار حیات را درنوردیده و بمقبرۀ عمومی قندهار مدفون است . ( باقی دارد )( افغانستان و نگاهی بتاریخ آن ) بقلم آقای میرغلام محمد خانغبار( ٧ )ولایت پاکتیا یا پاختیا ( قسمت شرق جنوبی افغانستان )ولایت پبکتیا یا پیکی تیکا ولایتی است در شرق جنوب افغانستان که شمالاًبولایت گندها ریا ( ولایت پشاور تا کابل ) جنوباً به بحر عرب ، شرقاً به نهرسنده ، غرباً بولایت بلوچستان و زابلستان ( قندهار ) محدود و متصل است .قصبات و شهرهای مشهورۀ حالیه پاختیا اینهاست : ــ گردیز ، خوست ،ارگون ، تهل ، وانا ، قلعه کرم ، دیره غازیخان ، دیره اسمعیل خان ،شکار پور ، تهتهه ، جیکب باد ، سیالکوت ، کراچی ، بنو ، دامان ، گالاچی،جام پور ، کاشمون ، گنده کوت ، غوث پور ، نور پور ، یعقوب آباد وغیرهبندر گاه کراچی که جای بندرگاهای قدیم پاختیا را در ساحل بحر عرب گرفته،از دروازهای مهم بحری آسیای وسطی شمرده میشود ، سلسلۀ جبال سلیمانکه در قلب ولایت پاختیا شمالاً جنوباً سیر میکند ، از کوهای عظیم افغانساناست . دریاهای معروف پاختیا عبارة است از انهار کابل ، کرم ، توچی ،صفحه (٤٢)سال اول - مجله کابلشماره (۹)گومل . دریای اول الذکر فاصل پاحتیا و کندهاریاست . وادیهای این انهاراربعه (بعلاوه راه بین کویته و قندهار در جنوب ، ومعبر خیبر در شمال) شاهراهایاصلی است که صفحات پاختیای غربی را به حصص پاختیای شرقی وصل مینماید .رويهمرفته ولایت پاحتیا مالک کوهستانی و دارای آب و هوای مختلف ،جبال بلند ، دره های مهیب و هولناک ، آبهای جاری ، جنگلهای سر سبز ،میادین وسیع ، حوزه های كوچك وزيبا است ، سطوح مايله و دامن شرقیجبال او صفحات فرو رفته و حاصلخیزی دارد که تارود بارسند میرسد ، اینحصصبسی هوای گرم داشته و استعداد زراعتيش بيشتر است ، قسمت های مرکزیوغربی او در ارتفاع جبال (ازيك تاشش هزار فوت) اشجار بيشمار سرو ،صنوبر ، کاج ، جوز ، بلوت ، جلغوز وغيره ميروياند ، فواكه وحشى ،گلهای خوشبو ، بته های خار دار، نيشكر وشبدر ، حیوانات وحشی واهلی ،سباع پاحتيا معروف مملکت است . جهات شمالی وجنوبی پاحتیا دارای معادنقیمتدار یست از قبیل : - سرب ، جست ، ذغال سنگ وغیره .جغرافیای ولایت پاحتیا در دونیمهزار سال پیشتر وسیعتر ازین بود که ماگفتیم ، و پدر مؤرخین هیرودوت ، حدود اینولایت قدیم وقدیم را نشان دادهاست ، و مستر بیلو توضیح مینماید ، او میگوید : - در آنعهد (چار قرنقبل المسيح) این ولایت افغان ( پاحتيا ) بنام پیكتیيا ويا پيكى ييكا واهالی آن بهاسم پيكتين موسوم بود ، و پختون امروزه من حيث ماهيت ونسل عينا بهمانپیگتین مؤرخ یونانی ( هیرودت ) منطبق میگردد . این پکتیای هیرودوتسبر کناره دریای سند واقع و دارای اهالی بود که بچهار حصه منقسم گردیده ،وحكومت واحده تشكيل نموده بودند . ولایت مذکور در وسعت به پختون خواهحاضره مطابقت داشت ، و حدود آن باینقرار بود : - پکتیا شامل استصفحه (٤٣)سال اول - مجلۀ کابلشمارۀ (۹)برهمه علاقهای سلسله کوه سلیمان و کوه سفید ، که از یکطرف شمالاً الی منابع دریاهای سوات و پنجکوره و سلسله کوه دوما ، واز طرف دیگر تا سواحل جنوبی دریاهای لوگر د کابل الی جلال آباد وسعت داشته ، شرقاً بدریای سند و غرباً بدریای هلمند محدود و متصل بود ، حدود جنوبی آن همان بود که حاضراً علاقۀ کاکر است و از انجا متوازی علاقهای : - پشین ، شال ، وادی بوری ، الی دریای سند پیش میرود . پس ولایت زابل ( قندهار ) نیز داخل حدود ولایت پاکتیای قدیم بود . »مستر بیلو برای آنکه محل وقوع ولایت پاختیا را روشنتر در افغانستان طبیعی معین کند مینویسد : - « وقتیکه ما بجغرافیای قدیم این ملکی که ـ فارسی ها او را آریا ورتا ، ویونانیان آریانا میگفتند ، و بعدها خراسان وحالاً افغانستان نامیده میشود - نظر مینمائیم ، تقسیمات عمدۀ ملکیه او از زمانه قدیم اینچنین معلوم و آشکارا میشود : - در جهت شمال ولایت باختریا ( بلخ ، بدخشان ، میمنه ) وولایت مارگیانا ( مرغاب و مرو ) در جهت جنوب ولایت با گدراسد (گدروسیا = بلوچستان) در سمت غرب ولایت آریانا ( هرات وخراسان ) و ولایت درنگیانا ( سیستان ) در سمت شرق یک حصه از ولایت باختریا ( چترال و نورستان ) و ولایت پاکتیا ، در قطعه وسطی ولایت پیرو پاسیس ( غور و هزاره جات ) و ولایت اراکوسیا ( قندهار ) بانحساب نه تنها ولایت زابل بلکه ولایت گندهاریا ( پشاور ، سوات و باجور ، کابل ) نیز داخل ولایت پاختیای قدیم بود .اما مرور دهور و حوادث تاریخی ، پاختیای قدیم را دو چار سرنوشتهای متباین و متخالفی نمود ، بنوعی که میتوان گفت پاختیا از نقطۀ نظر جغرافیای تاریخی بسه حصه منقسم میگردد . اول پاختیای جنوبی یعنی قسمت زابلستانصفحه (٤٤)سال اول ـ مجلۀ کابلشماره (٩)وسند تا بلوچستان ، دویم باختیای شمالی یعنی قسمت کند هاریا ، سیوم باختیایمرکزی . شاهراه قندهار و کویته ومعبر درۀ بولان بین قندهار وسند ، زودتراز همه گذر گاه ترکتازان هند قرار گرفته وضمناً سریعتر ولایت زابل داخلمدنیت جهان گردید ، اینستکه یکوقتی زابلستان را یکی از کانون های مدنیتیونانیان باختری مشاهده مینمائیم . هکذا شاهراه خیبر معروض عبور فاتحینبزرگ گردیده ، و ولایت گندهار یا روزی از مهمترین مراکز مدنیت بودائیبحساب رفت . درین میانه باختیای مرکزی مراحل جداگانه وخاصی را طیمینمود ، با رعایت این مطلب بود که ما از باختیای جنوبی ( زابلستان ) در گذشتهسخن گفتیم ، واز باختیای شمالی در آینده بحث خواهیم نمود ، درینجا توجهما معطوف بتاریخ باختیای مرکزی است ، معهذا نمیشود مطالب را فشرده ودرحدود معینی نوشت ، زیرا باختیا در تاریخ وطن افغانستان یکی از عمده ترین قسمتهای قدیم محسوب است ، وبطوریکه میتوان فهمید افغانستان در قدیمترین ازمنهتاریخی خود بعد ازانکه نژاد آرین دران وارد و ساکن شد ، در سه قسمتاساسی منقسم گردید : ـ ولایت باختر در شمال وشرق ( شامل صفحات مرو ومرغاب ، میمنه ، بلخ ، قطغن و بدخشان ، چترال و نورستان ) ولایت آریانهدر غرب و مرکز ( شامل هرات و خراسان ، سیستان ، غور و هزاره جات )ولایت باختیا در شرق و جنوب ( شامل باجور وسوات ، پشاور و کابل ،دیره جات و سند ، سمت جنوبی حالیه ، قندهار و بلوچستان ) سایر تقسیماتملکیه وطوایف افغانستان ازین سه منشأ بزرگ یعنی باختریها و آریانه ها( آریانه های هرات ) و پیکتین ها ( پختانه ها ) مشتق ومنشعب گردیده اند ،بطلونییز حدود باختیای قدیم را باین نوع تعیین میکند :ـ ولایت باختر که هندوهاآنرا باهلمکا مینامیدند ، در شمال ومشرق افغانستان وشامل تمام علاقهای استصفحۀ (٤٥)سال اول ـ مجلۀ کابلشمارۀ (٩)که در میان دریای آمون تا سرحد بلخ ، و حصهٔ بالائی دریای سند واقع گردیده ، و سرحد مذکور از سلسلهٔ کوه دوما ـ که بطرف مشرق و مغرب از منابع سوات و پنجکوره ( سواتس و کوا ریس یونا نیها ) امتداد دارد ـ منقطع میشود ، و در جهت جنوب و غرب سرحد باختر یا متوا زیست به کوهای پغمان الی سلسلهٔ جبال التمور ، که بانحساب علاقه های لهوگرد و وردك بطرف جنوب سرحد باختر میماند ، و شیرین دهن درهٔ غزنی را بدرهٔ پری جكد لك متصل میسازد ، و پیشتر ازین علاقه دریای کابل تا محل اتصال بدریای چترال یا کنر ، سر حد باختر را تشکیل مینمود ، پس بطرف شمال شرق ولایت بولر یا بلور ( نورستان حالیه و چترال ) داخل حدود باحتر یا شمرده میشود .علی کل حال در قرن های قبل التاریخ بعد ازانکه آرین ها از آسیای وسطی داخل باختر و آریا گردیده و از انجا بسایر صفحات افغانستان پراکنده شدند ، قسمت بزرگی نیز وارد وادیهای ولایت باختیا شده ، و بدواً با تحریف کلمهٔ باکتر (باختر) اسم پاکت و پاکت را روی وطن جدید خود گذاشتند که متعاقباً پاكت و پاكتيا گردید، و خود نیز به پا کتبین مشهور شدند ، چنانیکه ازین اسم ها در دو نیم هزار سال پیشتر پدر مورخین ذکر کرده ، نام پاخت و پختون که بعد ها اسم ملی اینها گردید ، تحریف كوچك همان اسم پاکت و پا کتباست ، چنانیکه بیلو گوید :ـ « اسامی پختون و پختو موافق همان اسم پختوز مذ كوره هیرو دوت است » پس میتوان فهمید اسم پختانه در همان عهد قدیم مرادف نام پا کتیا و پکتانه بوده ، و پختوی در جای کلمه پکتوی یم و پکتوی استعمال میشده است . اصطلاح پختون يك لغت ملی افغانی است که تبدیل آن به کلمه پشتون و پشتو در حصص غربی جنوبی پاختیای قدیم ( ولایت زابل ) محض از يك تبدلات طبیعی در اثر وضعیات جغرافیائی بعمل رسیده ، و امروز پختانه و پشتانه ( از واحد پختون و پشتون )صفحه ( ٤٦ )سال اول - مجله کابلشماره ( ٩ )مستعمل و نام ملی افغان ها است ، بیلو و بار تولد و سایر محققین عیناً این عقیده را تائید میکنند .بطوریکه هیر دوت مینویسد طوایف اساسی پختانه های قدیم در انعهد چهار شعبه بود : -- گنداری ، آپارتیا ، ستا کی دا ، د ادیکا . شعبه گنداری از همان عهد قدیم بوادیهای گندهاریا ( ولایات پشاور ، کابل ) ساکن شده بود ، در اسفار دارا یوش ( پنچقرن قبل الميلاد ) ازینها با اندك تحريفي بنام دنداری ، در کابل و نواحی آن در تاریخها ذکری شده ، اسم گندهارا نیز ماخوذ از نام طایفۀ گنداری است ، پسانها شعب زیادی از طایفه گنداری منشعب گردیده و اسامی اغلبي تحریف کلمه گنداری بوده ، که ازان جمله است طایفه گنداپور افغان که تاهنوز در حصص جنوبی ولایت گندهار یا ( پشاور ) مسکن گزینند . بیلو میگوید : -- گنداری ها در اوایل اراضی مابین دریای کابل و دریای سند را از نقطه تلاقی دریای کنر بدریای کابل الی چاکان سرای و سلسله کوه دوما -- اشغال نمودند ، این رقبه شامل علاقهای ذیل است : - کوشتا ، با جور ، بنیر ، چمله مهبان ، مندر ( یوسف زی ) هشت نگر ، داؤد زای . بعبارت دیگر وطن گنداریها در اوایل شامل وادی پشاور بجهت شمال دریای کابل و کوه های که در آن جبهه بچهار دور کشیده شده ، بود ، و این ملك محدود بآ نقطه زمینی است که بین گوشه تلاقی دریا های کابل وسوات اوفتاده ، شمالاً بكوه نور و غرباً بدر یای کنر تحدید میشود . » وما راجع باین مطالب در قسمت گندهاريا سخن خواهیم گفت .شعبۀ اپارتیا یعنی افریدیها ( دیده شود هیرو دوتس تأليف لارنس وانسکلوپیدی اسلامی بریتانیا ) بقول بیلو در اوایل ساکن سرزمینی شدند که شامل است بر همه سلسله کوه سفید و علاقهای شمالی و جنوبی او الى درياهای کرم وکابلصفحه ( ٤٧ ) سال اول ـ مجلهٔ كابل شماره ( ٩)وسعت ایخصه شرقاً غرباً ازنیهٔ پیوار یا منابع دریای کرم تا دریای سنده است و نقاط تلاقی آن بدریای کابل و کرم جانب شرق میباشد . اما شعبهٔ ستاگیدا یعنی ستگ و شتک یا ختک ( رجوع شود به هیرو دوت تالیف لارنس و كتاب بیلو ) در اوایل بعلاقهٔ سکنا گزیدند که شامل سلسله کوههای سلیمان و شاخهای کلان غربی آن ( موسوم به شنوإل ) وملك میدانی تا دریای سند بود ، که جنوباً الی دیرهٔ اسمعیل خان موجوده وسعت داشت ، وسرحد جنوبی آن در سلسله جبال سلیمان بمقام برمل خاتمه می یافت ( و متوازی سرحد کاکر امتداد داشت ) .راجع بشعبهٔ دادیکا هیرودوت میگوید : دادیکا در نهایت حصهٔ شرقی سلطنت دارا ولایتی تشکیل کرده بودند، و بیلو میگوید تاجيك های امروزه بقایای همان دادیکای قدیم میباشند .تاریخهای ماورآلنهر مینویسد تاجيكها ( داديك ها ) در قرون قدیمه از پامیرات افغانستان در اینجا ها هجرت کرده اند ، در قرون وسطی طایفه یوسف زائی افغان در علاقهای سوات ، باجور ، بونیر به بقایای طایفهٔ دادیکا موسوم به دیکانها فشار آورده و بکلی آنصفحات را اشغال کردند ، موجودیت قسم اعظم تا جيك های امروزه در چترال و بدخشانات که از همان عهد قدیم یاد گار مانده اند، بکلی تائید اقوال هیر ودوت و بیلو و غیره مورخین را مینماید ، و معلوم میشود مسکن تاریخی شعبهٔ دادیکای قدیم بختانه همان صفحات شرق و شمال افغانستان بوده، و از انجا بمرور زمان در سایر صفحات داخله و خارجه افغانستان مهاجرت اختیار کرده اند که تا امروز در افغانستان و ماورآلنهر و فارس بنام های تاجيك و ديكان و دهوار یاد میشوند . بیلو طایفه داری را که در بین طایفهٔ کاکرها آباد بوده و بطرف سرحد جنوبی ملك ستاگی دای قدیم جاگیرند ، نیز نمایندهٔصفحه ( ٤٨ ) مجله کابل - سال اول شماره ( ٩ )شعبة دادیکا میدانند . ( کاکر های حالیه در علاقۀ چچ و راولپندی در سواحلسند و دیگر مقامات هندوستان توطن دارند ؛ وطن کاکرها در سرحد سندتقریباً یکصد میل است ، و شمالاً جنوباً از علاقۀ طایفۀ وزیری ( ویرسی مورخیناسلام ) گرفته تا حدود بلوچها وسعت دارد ، و سلسلۀ جبال ژوپ فاصل حدودآنها با وزیریها ست . )پیشتر گفته بودیم در زمانه های قبل التاریخ افغانستان در سه ولایت وطوایفاساسی - باختر ، اریانه ؛ پختانه - منقسم بوده ، و سایر طوایف و تشکیلاتملکیه ؛ ازانها مشتق گردیده استدرین میانه قسمت بزرگ مهاجرتهای داخله و خارجه از طرف پختانه ها بعملرسیده ، وسلسلۀ این مهاجرتها از قرون قدیمه و دور های ما قبل الاسلامتا اعصار بعد الاسلام در ازمنه مختلفه کشیده شده است . چنانیکه قسمتی ازشعبه دادیکای پختانه در همان عهود قدیم از ولایت پاختیا در شرق شمال و شرقولایت باختر ریخته و صفحات چترال و بدخشان را اشغال و از انجا قسماً بماورآلنهرپراگنده شدند ، و همچنان در وادیهای وسطی افغانستان و صفحات بلوچستانو سیستان منتشر گردیدند . در دورۀ قبل الاسلام طوایفی از شعبۀ گنداریپختانه در وادیهای وسطی افغانستان ( هزاره جات حالیه ) و سواحل ارغندابو هلمند رحل اقامت افگندند ، بیلو تاریخ هجرت موخرالذکر را در اوایل میلادمسیح میشمارد . هكذا سایر طوايف پختانه بجبال غور و صفحات سیستانو بلوچستان کشیدند . اما در دورۀ اسلام مهاجرتهای طوایف پختانه در داخلهتکرار شده و آنها در ولایت تخارستان و باختر و آریانه و سیستان و بلوچستان و غیرهمنتشر گردیدند .پختانه ها باین مهاجرتهای داخله اکتفا نکرده در جهت شرق نهر سند را عبورصفحه (٤٩) سال اول ـ مجله کابل شماره (٩)نمودند و در ملتان به تشکیل جمعیت و حکومتی پرداختند ، و متعاقباً حصص مهمه پنجاب را اشغال و از انجا بصحنه هندوستان کشیدند ، انسکلوبیدی اسلامی بریتانیا نیز گوید : پختانه ها فامیلهای زیادی از برانچی و سور در هندوستان گذاشتند قبایل افریدی وار کزائی ، بنگش و ترین ، در صفحات پنجاب بسیار قوی گردیدند و زیاده از صد هزار در قریه جات متحده هندبنام طبقه غوری جمع شدند ، هکذا طوایف کاکروز مند و ابدالی در پنجاب تراکم نمودند ، اما پختانهای که در شمال هندوستان ( هزاران هزار نفر ) ساکن شده اند زبان خود را فراموش کرده اند . بعلاوه پختانها در اواخر بصفحات شمال شرقی و شمال غربی مملکت فارس ریختند و منجمله شاخه بنگش ها در مازندران به تشکیل جمعیتی پرداختند .از قدامت نژاد پختانه این مطلب بخاطر میرسد که بسی از طوایف پختون از جبال عظیم افغانستان بسایر ممالک دور دست جهان هجرت کرده ، و درطی قرنهای متمادی از اصلیت خود ها فراموش کرده اند ، و ممکن است روزی دست علم بشر نقاب از رخساره این حقیقت بردارد چنانکه بیلو میگوید : « برای متجسسین و محققین علم التاریخ در مملکت پختون يك صفحه بی نهایت وسیع راز شناسی و اسرار عجیبه خوابیده و خاموش است » بیلو بعد از انکه راجع بحفظ اسامی دو نیم هزار ساله طوایف و مقامات پختانه ( ناحال ) و تطبیق آنها عیناً با اقوال پدر مورخین هیرودوت اظهار شگفت و حیرت زاید الوصف مینماید مینویسد : « هیردوت يك مملکت مختلف و با الکل جدا گانه باسم پاکتیا در ولایت ارمینیا متذکر میشود که با پاکتیای افغان اسماً منطبق میگردد ، بعلاوه مشکل نیست این اسم را در ممالک اروپای جنوبی تجسس نمائیم ، پکتوی ایم (قدیم) یعنی پواتیرز (جدید) در فرانسه و پکتس در جزایر انگلیند عیناً بنام پاکتیای قدیم افغان تطبیق میشود پکتيس واسکتیبه مالك پختانه با پکتس و اسکات وطن ما (انگلستان) شباهتصفحه ( 50 )سال اول - مجله کابلشماره ( 9 )محیر العقولی دارد ، اسم مردمان کیمبرین که در بوطانیه قدیم سکونت داشتند و مردم کباری از خانواده خان قلات بی کم و زیاد با نام کاساری وکامبر خیل پاختیا که شعبه بزرگی از افریدی هستند مطابقت مینماید ، وهکذا نام مردم لاکرین که در برطانیه قدیم ساکن بودند با نام مردم لو گری از لوه گر پاختیا ( لهو گرد ـ کابل ) تطابق میشود ، و در واقع این مشابهات باین مسافات بعیده بسی حیرت انگیز است . »متطلعین بتاريخ انساب وطوائف پاختانها در بسیاری از موارد باین مشابهات ومطابقات بر میخورند ، ومیتوانند با اسامی مقامات وطوایف پختونها را با اسمای سایر طوایف ومقامات داخلی وخارجی افغانستان تطبیق نمایند . مثلاً راجع به كلمه غر ( كوه ) مسیر بار تولد میگوید : « کلمه غرج = غرج ياغرش يك اصطلاح آریائی است که تا بامروز بنام خلج در اسیای وسطی باقیمانده ودر مورد سكنه آریائی ولایت کوهستانی قسمت علیای مرغاب استعمال میشود . و بعقیده توما شك از كلمه Ger غر = گر ( کوه ) از زبان با کتری قدیم مشتق شده است ، و پختانه ها تا هنوز کوه را غر گویند مثلاً اسپین غر ( کوه سفید ) وطور غر ( کوه سیاه ) و غیره كلمات غلج و غرج و غرش ماخوذ همان کلمه غر است که بعد ها خلج گردیده ودر بعض حصص غلچ مشهور شده و حالا بنام غلز و غلزی ( غلزائی و غلجائی ) معروف میباشد .چنانیکه بار تولد در مورد هوتکی های غلجائی صراحةً مینویسد : « در اوایل قرن 18 افغانها از سقوط دولتهای صفوی فارس ومغول هند استفاده کرده و بهمان سرعتی که کوهستانیان غور ( افغانان غور ) در قرن 12 ترقی کرده بودند ، در مراحل بلندی قدم گزاردند ، در سال 1709 میرویس رئیس خلج ها ( غلجائی ها ) قندهار را متصرف شده وحتی بسال 1722 پسرشصفحه ( ٥١ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ٩ )محمود ایران را مسخر کرده پادشاه ایران شد ، نادرشاه برای آنکه به جمعیت غلج ها ( غلجائی ها ) شکستی وارد نماید رؤسای قبیله افغانی ابدالی را بریاست عساکر افغانی تعیین میکرد ، احمد رئیس ابدالی از همان جمله بود که در قندهار دولت مستقل افغانی تأسیس کرد . »اسمای مقامات غوری ( در جنوب غربی قطغن ) غوربند ( در شرق بامیان ) واسامی طوایف گاری = گری ( ازشاخه ختك ) وغوری زئی ( شعبه جدرام ) وغوريا خيل وغوريا وغورنی وغرشين ( شعبه شرخبون ) وغرى ( شعبه ختك ) رويهم رفته مأخوذ و محرف همان کلمه غر - پختو ( کوه ) میباشد .هكذا کلمه تور بولو معروف ( شمشیر ) که اسم صفت آن بزبان پختانه توریالی ( شمشیری ) است مصدر اشتقاق بسا اسامی طوایف و مقامات داخله وخارجه گردیده از قبیل نامهای طوایف پختانه در داخل : ـ توری وتوری خیل ( از شعبه کررانی ) و ترین وتور ( شعبه ترین و ناصر و مامى خیل ) و دور ( شعبه میانه شرخبون ) وتوران ( از غلزائی ) وشاه توری ( شعبه موتی ) و تتور ( اسمعیل خیل لودی ) و اسم توران ( که در حدود قرن دهم عیسوی بربلوچستان اطلاق میشد ) ونام توران ( که در موارد طوایف آریائی ماورالنهر بمقابل نام ایران مستعمل بود ) تماماً مشتق و ماخوذ از کلمه تور افغانی « شمشیر و شمشیری » است ، و این مطابقت در مورد توران ماورالنهر ارتباط نژادی ولغوی آنها را باپختانه ها ظاهر می نماید .اسامی طوایف پختانه از قبیل گنداپور « شعبه استوری = ستاره » و گندری « اولاده تور » وکندی خیل « اولاد موسی » وکند و خیل و کگکاری ( شعبه شرخبون ) و گنداخیل ( شعبه تو من ) و گنداو ( شعبه یوسفزائی ) مشتق و محرف اسم شعبه قدیم گنداری پختانه است . و اسمای طوایفصفحه ( ٥٢ )سال اول ـ مجله كابلشماره ( ٩ )دادائی وديكان خيل( شعبه شرجنون ] ودهوار وديكان « شعبه بزرگ تاجيك »در داخل وخارج افغا نستان تبدلات كلمه دا ديكای قديم پختانه ميباشداسمهای سیت ، سکائی ، ساکارا موکا = سکستانی = سیستانی در داخلهوسكانی ها = سكها در ما ورآلنهر با اسامی طوايف سيكي « شعبه تور »وسر كانی « شعبه الكزى » و شكرزائی « اولادۀ بريچ » و سکتوی « ئزشعبه اور مر » وساك « شعبه مامهی خیل ، وسلیتی خیل « شعبه ناغر » و سیقی« شعبه غرون » و سرك و سر کی رائی « شعبه لودی » وسوران ( شعبه ازغر غشت ) و سكاك ( شعبه ما مدی زی ) و شتك « شعبه كررانی » وسورانخیل « خروتی » و سور « لودی » و اسم آکیس « نهر آمون رويهمرفتهتحريفات و مشتقات همدیگرند .اسمهای گرجی و گرجستان « قفقاز » با اسم گرجی زای « اولادة ترك زی»پختانه ، و نام بابل قدیم یا کابل وزابل باختيا و نهر جهلم « در پنجاب ، باطایفه جيلمپختانه « شعبه شتك » مناسبات قريبه دا رند ، مثلیكه نا مهای زابل « قندهار »و كابل با نامهای طوايف زاولی خیل « شعبه خرت » و کابلی خیل « شعبه سلمان زی»و کابل زی « شعبه پنی » و کابل خیل « شعبه تورمان » و نام طایفه بلخ خيل« شاخه نیازی ) بابلخ قديم ، وعلاقه ايبك « در جنوب ولایت بلخ » با نام طایفهايبك پشتون « شعبه سروانی » و نامهای قلعه خیسار « در شرق هرات » وعلاقه هایلوگر « در مرغاب و جنوب کابل » با نام درۀ خیسور « بجنوب داور درقرب بنون»وطايفۀ لوگر خيل « شعبه تورمان » و اسامی طایفه بختی « در بلوچستان » ومقام كيكران « در غرب شهر قندهار » با اسمای طایفه بختی « شعبه تنی »وطايفه كهكور « شعبه سروانی » وشعبه كاكر وکرران ، موافقت ومناسبتنزدیکی را داراست .صفحۀ (٥٣) سال اول - مجلۀ کابل شمارۀ (٩)در سطور پیشتر راجع به وجه تسمیۀ پختون و پختانه شمه نوشتیم ، معهذا با ادقفهمید مرور زمان واصطلاحات طوایف داخلی افغانستان و اجانب ، اسامی متعددیدر مورد پختانه ها مستعمل و مصطلح ساخت ، چنانیکه هندو ها سرزمین پختانه را( روه ) نامیدند ، و روه در لغت ایشان مفهوم کوه را ظاهر مینمود ، پس پختانه هابه روهیله موسوم شدند ، اجانب هم بعضاً پختانه هارا مطابق اصطلاح هندو هارو هیله گفتند ، در مطالعات تاریخهای هندوستان باین اسم بسیار بر میخوریمانسکلوپیدی اسلامی بر تیا نیا نیز گوید :- « مهاجرین افغان که از افغانستان درهند رفتند وقسماً در وادی گنگ ساکن گردیدند ، به روهیله موسوم شده و ایناسم را به ایالت خود شان ( روهل خند ) دادند . » با اینمراتب اسم روهیله عمومیتنیافته و در مفهوم خاص باقی ماند . اما اسم پتهان که از قرن شانزده عیسوی بینمحررین ظاهر ، و در مورد پختانه ها مستعمل گردیده ، قبلا اسم قبیله وی یکیاز قبایل پختانه ها بوده ، و مشتق از اسم بتان و پتی که از شعبۀ های بزرگ پختانهاست ، میباشد. در هندوستان کلمۀ پتهان نسبۀ عمومیت پیدا کرد ، زیرا تحریفهندی کلمۀ پختانه و پښتانه نیز پتهان گردید .اسم افغان با آنکه خیلی در قدیم استعمال شده معهذا گاهی در مورد نژادو یا عموم طوایف پختانه اطلاق نگردیده است ، نام افغان مثل اسامی سوری ،غوری ، لودی ، خلجی وغیره در اوایل تنها نام قبیله وی بوده و بعد ها اسمادبی گردیده است ، چنانیکه در آغاز فتوحات عرب در ضمن اسمای طوایفافغانستان در غور از قبیل سوری و غوری کاهی از قبایلی بنام بنی افغاننیز در تاریخهای مسلمین ذکری شده ، و از انجمله بود قیس افغان که در حجازرفته مسلمان و موسوم به عبدالرشید گردید و در دعوت خود بغور مجاهدات زیادیدر راه نشر اسلام نمود ، ازان بعد غالباً اهالی خود را بفامیل او منسوب نمودهصفحه (٥٤) سال اول ـ مجله کابل شماره (٩)وشجره ای حیرت آور انساب جعل میداشتند که تا هنوز با قیست . از قرن پنجهجری باینطرف رفته رفته کلمه افغان معروفتر و مفهوم خارجی آن وسیعتر شده وبنوعیکه در قرن شش هجری بعضاً اسم افغان در مورد همان طوایف پختانه تذکاریافته که در کوهای سلیمان سکونت داشتند ، والبرونی نخستین بار از قبایل چندی بنامافغان در قرب وادی سند سخن رانده ، انسكلوپیدی اسلامی بریتانیا مینویسدریورتی ساکنین جنوب کرم و شرق غزنی را افغان نامیده است . فردوسیدر قرن ۱۱ از طایفه افغان اسم برده و ابن بطوطه در قرن ١٤ از اسم افغاندر کابل ذکر میکند . باکل حال هنوز کلمه افغان اسم ملی و عمومی پختانهدر افغانستان نگردیده بود ، منتها در صفحات تاریخ براسمای طوایف مشهورهپختانه اسم افغان اضافه شد ، چنانیکه در سال ٤٣١ هـ هنگام عسکر کشیسلطان مسعود غزنوی در ولایت باختیای شورش طلب قطعاً از اسم قبیله افغانحتی ابدالی سخن نمیگویند . و در سال ۵۱۲ هـ مینویسند ار سلان شاه عسکریمرکب از خلج ( غلزائی ) وافغان تشکیل نمود ، والفی گوید بهرام شاه اردونیاز افغانها و خلج ها مرتب نمود . و فرشته مینویسد غیاث الدین غوری قشونیاز افغان بساخت و یکی از مامورین هندی او عده از راجپوتها و افغانهای سوارکار تشکیل کرد در سال ٦٥٨ هـ هنگام سلطنت نصیر الدین محمد در دهلی الوغ خانسه هزار افغان از قبیله کوهی میوات راجپوتانا استخدام نمود . بعد ازین اهستهآهسته اسم افغان در ردیف طوایف بزرگ پختانه داخل شد، و به دار کمی در هندوستانکلمه افغان نه اینکه اسم ادبی گردید بلکه مهاجرین جديد الورود طوايف پختانهاز هر قبیله و عشیره که بودند بلا استثنا افغان نامیده شدند ، فقط طوایف بزرگپختانه که بیشتر باسمای فامیلی و قبایلی خویش مشهور و در هندوستان بودند ازینتسمیه نو کناره ماندند ، علهذا غالب مورخین اجنبی و دور دست را در معرفت آنصفحه ( ٥٥ )سال اول - مجله کابلشماره ( ٩ )طوایف بزرگ اشتباه دست داد و غالباً آنها را در تحت عنوان کلمه افغانکه اسم جدید الولاده پختانه ها بود جمع نه نمودند ، تنها معدودی از مورخینومحققین اوروپا و آسیا بالحقیقت رسیده و پرده اشتباه را کنار نمودند از قبیلمستر هلسن ومستر براون و مستر ولیم بیل ومستر مار سدن وغيره وهكذا صاحبانتاريخ سير المتأخرين و حیات افغان و خورشید جهان و امثالهم . برون مورختاریخ ایران سلسله سلاطین غور را از افغانهای فیروزه کوه حساب میکندو هلسن قطب الدین اولین فاتح دهلی را یکنفر افغان نامدار میشناسد ، ومستر مار سدن مفتش مدارس مدراس در تاریخ کلاسیکی هند انگلیسیHistory of India-By-E Morsden' B . A سلسله سلاطينغلامان ( جانشینان قطب الدین ـ التمشيه ، بلبنيه ) وسادات ( خضر خانیه ) وخلجيه( غلجی ) وتغلق شاهیه را در هندوستان واضحاً از جمله سلسله های افغان میشمارد .تامس ولیم بیل ( صاحب مفتاح ) با شمردن نسب نامۀ پادشاهان تغلق انتسابآنها را به افغانهای غور ثابت مینماید . و الحاصل بعد از قرن شانزده مسیحیاسم افغان بطائفه ابدالی اطلاق شده و در اواخر مخصوص درانی ها گردید ،پس از انکه درانی ها به تشکیل سلطنت جسیمی در افغانستان پرداختند کلمهافغان اسم ملی عموم پختانه ها واهالی افغانستان گردیده و نام مملکت نیز افغانستانشد . وجه تسمیه افغان و ماهیت این کلمه نزد محققین هنوز مجهول است ، امابیلو فکارد از زبان آریائی گرفته شده که اغوان بوده واکثراً اوغان تلفظمی شد وحاليا افغان گفته می شود .بهرحال بعد از انکه شاخه پاکت ها ( پختانه ها ) وارد سرزمین پاکتیا( پاختیا ) شده وتشکیل جمعیتی نمودند ، دیانت آنها عبارة از عناصر پرستی وبت پرستی قدیم گردید . وقتا که باختر ( ٧ قرن ق . م ) مذهب جدید زرتشتیصفحه ( 56 ) سال اول - مجله کابل شماره ( 9 )را ایجاد نمود ، پاختیا از زابل تا گندها ریا و ازسند تا کابل تحت اداره قومی واقع بود . سلطه سیاسی هخامنشیان فارس ( بعد از قرن 7 ق . م ) بر نفوذ مذهب زرتشتی در پاختیای جنوبی ( زابل ) تاحدود سند بیفزود ، وپاختیای شمالی ( از کابل تا پشاور ) در زیر سلطه هخامنشیان واقع گردید ، معهذا پاختیای مرکزی در سایه جبال شامخه و دره های هولناك خويش از هر گونه تجاوز و تسلطی مصئون ماند ، و در کتیبه های مستملکین نامی ازو برده نمیشود .یونانیان ( در قرن 4 ق . م . ) از خراسان بهرات و سیستان و از آنجا به هر خواتیش ( الر خاج ) یعنی پاختیای جنوبی کشیدند ، سکندر از قندهار ببلخ و از انجا تا سیحون برفت و دوباره از راه بلخ هندو کش را عبور و معبر خیبر را در پاختیای شمالی گذر کرد ، اما حمله های شدید پاختیا سکندر را موقع نداد به پاختیای مرکزی چشم حرصی باز کند لذا بسرعت ایندس را عبور نمود . یونانیان باختر از قرن 3 تا اول قبل الميلاد چراغ با فروغی از مدنیت باختری در افغانستان افروختند و پاختیای جنوبی یکی از مراکز این مدنیت بشمار رفت ، هكذا پاختیای شمالی داخل تمدن مشعشعی گردید ، و هم درین عهد بود که سیمرغ بودا فضای مملکت را زیر پر گرفت و مخصوصاً پاختیای شمالی منبع اولین مدنیت جدید ( یونان و بودا ) قرار گرفت ، معهذا اندازه و تقدیر نفوذ این مدنیت ها در سرزمین دشوار گزار پاختیای مرکزی محتاج تحقیقات عمیق علمی است .در همان اوایل دوره یونانیان بلخ هندوها بر پاختیای جنوبی و شمالی موقته تسلطی بهمرسانیدند ، مگر در پاختیای مرکزی این تسلط را وقعت و مقداری نبود .می توان گفت از قرن اول تا قرن های سه و چهار مسیحی ( مدت سلطنت سلسله کوشانیان افغانستان ) و از قرن چهار ببعد ( 430 مسیحی ) تا قرن شش ( 562 مسیحی ) ( دوره سلطنت هیاطله های افغانستان ) پاختیای مرکزیصفحه (٥٧) مجله کابل - سال اول شماره (٩)با آنکه داخل حدود دولتهای افغانستان بوده، استقلال داخلی خودش رااز دست نداده است. تنها مرور دهور زبان قدیم آریانی افغانستان رااز بین برده و زبان مستقلی «پشتو» را جانشین آن گردانید.اما ظهور اسلام سرنوشت پختیا را تغییر داد و نخست اسلامیین در همان قرناول هجری در پختیای جنوبی از قندهار تاسند انتشار یافت، پختیای مرکزیچند قرن دیگر هنوز در مقابل دیانت جدید مقاومت بخرج داد، بنوعیکه قشونخلفا از سند نگذشت و عساکر سلاطین طاهری هرات و صفاری سیستان و سامانیانباخ و فتح قلاع سنگین و دره های مهیب پختیای مرکزی موفق نگشت. فقطهندوها در سایه دیانت مانوس بودا بار دیگر پختیای شمالی را عبور و شهرکابل را استیلا نمود، اما ظهور دولت غزنوی این اقتدار را درهم شکست.در قرن چهار هجری هنگامیکه الپتگین در غزنی اریکه پیرای سلطنت بود،در منتهی الیه پختیای جنوبی (سند) شیخ حمید لودی اعلان استقلال نمودو جیپال شهریار پنجاب مجبور باعتراف استقلال او در سند و ملتان گردید (ناگفتهنماند ولایت سند در ادوار هخامنشیان و یونانیان و کوشانیان و هیاطله ها یکی ازمراکز مدنیت باختری و بودائی در پختیای جنوبی بحساب میرفت، در اواخرقرن اول هجری عمادالدین محمد قاسم داماد حجاج ثقفی آنجا را بکشاد، بعداز چندی سلسله رؤسای محلی که از قدیم دارای اقتداری بودند دوباره بر سندمسلط گردید، عاقبت شیخ حمید لودی فرمانروای سند و ملتان قرار گرفتو پسران او ملحد شدند، تا آنکه غزنویه باستيصال شان پرداخت، پس ازسقوط دولت غور در افغانستان و فوت ناصرالدین قباچه غوری والی سند،امرای محلی مجدداً برسراقتدار آمدند و مشهورترین آنها سلسله شاهان جامیهسند است (منسوب به طایفه جام پختانه شعبه نیازی بن لودنی) که ١٥ تن در انجاصفحه ( ٥٨ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ٩ )حکمرانی نمودند ، حکمداران ارغونیۀ قندهاریان سلسله را منقرض نمود و آخراًبتصرف شاهان مغول هندوستان رفت ، در قرن ۱۸ احمدشا بابای بزرگ سند رابافغانستان الحاق کرد . پختانهای سند در مرور زمان باراجپوتهای هند آمیختندو در حصص شمالی خود با بلوچها مخلوط شدند ، و زبان سندی جدیدی مروجگردید . ابدالی ها نیز از دریا بملتان یعنی مرکز تمدن بودا عبور و اشغال نمودند .اسلامیت که آهسته آهسته تمام ولایت پختیای جنوبی را از سند تاغزنیاستیلا کرده وحتی در حدود غربی پختیای مرکزی نیز قدم نهاده بود ،چنانیکه در قرن ۳ هجری شهر گردیز مرکز حكومت يك سلسله از امرایمحلى ومسلم پختیای مرکزی قرار گرفت و از انحمله است امير ابو منصور افلحبن محمد بن خاقان که پادشاه مشهور صفار يعقوب بن ليث ازو خراجی ستاند ،و گردیزی در زین الاخبار ذکری ازین مطلب مینماید . در دوره غزنویهقرن ٤ هـ » این دیانت جدید بسرعت در وادیهای پا ختیای مرکزی انتشاريافت وحتى قسمتهای جنوبی پختیای شمالی را از پشاور تا کابل نیز اشغال کردپختانه های مرکزی برای قبول و نشردین و تمدن اسلامی استعدادات حيرتآوری از خود بروز دادند و کمی نرفته بود اردوهای مجاهد افغانستان را درفتوحات هندوستان ژنرالهای شجاع پختانه های مرکزی سوق نمود که از انجملهاست ملك خالو ، ملك عامو ، ملك داؤد ، ملك يحيى ، ملك محمود ، ملكعارف ، ملك غازی ، ملك شاهو ، ملك احمد وغيرهــا صاحب تاريخخورشید جهان از کارنامهای این قوماندانهای دوره محمود غزنوی سخن میراندوسر داران پختانه مرکزی در دوره غوریه دروازه دهلی را کشادند . معهذادیانت اسلام را در بعض حصص شمالی کند هاریا ( پختیای شمالی ) و بعض دره هایدشوار گزار پختیا تا اسفار تیمور کور کان پیشرفت قابلی میسر نبود .صفحه ( 59 )سال اول - مجله کابلشماره ( 9 )در هجوم خوارزمشاه ومتعاقباً مغول ها که بنیاد سلطنت واحده ملیه افغانستان برای تقریباً شش صد سال از پادر آمده وقسماً در مملکت ملوك الطوایفی قایم شد ولایت پختیای مرکزی نیز در سایه شمشیر خویش آزادانه و مطلق العنان در تحت ریاست محلی زندگی بسر برد ، پختیای مرکزی در هجوم مغولهای وحشی مدافعات دلیرانه ویغما های افغانانه از خود بروز داد ، وعساكر چنگیز خان متحمل صدماتی شد که هفده قرن بیشتر اردوی سکندر یونانی تحمل آن ضربات نموده بود ، تیمور گورکانی ازین نهیب وتاراج پختیا مامون نماند ، وبابر مرزای مشهور مجبور شد در قرن 16 عیسوی برای حفظ اوضاع خویش استدعای مصاهرت با رئیس محلی یوسف زی ها در پختیای شمالی نماید . در تمام مدت استیلای مغول در افغانستان پختانه ها در سواد اعظم هندوستان زرخیز ، مشغول سلطنت وبسط مدنيت افغانی بوده ، توجه باصل مملکت نداشتند واین علت العالی بود برای بقای چندین قرنه مغولها در سرزمین افغانستان تفصیل این سلطنت ها ومدنيت افغانی در هندوستان محتاج مقاله مخصوصی است و ماحواله بآینده مینمائیم، معهذا بطور اختصار بايستى فهميد از سقوط دولت غوريه افغانستان يعنى هجوم خوارزمشاه ( قرن 7 ه ) تا عروج مغول در هندوستان ( قرن 11 ه ) در مدت متجاوز از چهارصد سال سی سلسله از پختانه ها به تعداد 216 نفر از سال 602 ه 1020 ه در ممالك دهلی ودكن، مالوه وگجرات ، اوريسه وبنگال ، جانپوروكشمير سلطنت وحکمرانی نموده اند ، و آن سلسله هائیکه بطور نوابی ریاست های مستقله از قبیل بهوپال ، رامپور ، بالاسنور وغيرها تشكيل وحکمرانی کرده اند ويا مانند خاندانهای محمدعلیخان روهیله ونواب نجیب الدوله يوسف زى وامثالهم در اواخر حكمدار بوده اند ، داخل ایجاب نیست . درین میانه سلسله ها وپادشاهانی از پختانه ها در هندوستان گذشتند که از جنبه تمدن و سیاست از نوابغ آسيا بشمار می آیند ، سیر درصفحه ( ٦٠ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ٩ )تاریخ این حکمداران لایق از دلچسپ ترین وقایع و افتخارات تاریخی افغانستان است .در طی دورۀ مغول در افغانستان ، حکومتهای هندوستان مجبور بودند مثل دورهٔ ظهور اسلام تا تشکیل دوام غزنوی همیشه جلوگیری حمله های تورکتازان و مهاجمین هند را از پاحتیای مرکزی خواهش نمایند، و پاحتیا دایما از ین رقابت ها حسن استفاده مینمود . در اختتام دورۀ تیمور به درهمات ازبك ها و فارسی ها تا صفحات پختیای جنوبی رسیدند ولی صرصر اینحوادث در قلاع سنگین پاحتیای مرکزی تاثیری ننمود. ظهور دولت هو تکیه در پختیای جنوبی سبب شد پاحتیای مرکزی بامداد عساکر بغرض تسخیر مملکت فارس به پردازد . نادر شاه ترکمان نیز خیبر را در پاحتیای شمالی با مشکلات زیادی عبور نمود. در ظهور دولت ابدالیه در پاحتیای جنوبی که مملکت بتوحید اداره مجدداً رونق آمد ، پاحتانه های مرکزی در رکاب قهرمان قرن مجده احمد شاه فاتح هند ، نهرهای هند را عبور و قصور سلاطین مغول را اشغال نمودند.در تمام این اعصار در پاحتیای مرکزی زبان ملی همان زبان مستقل پشتو بوده و تنها نفوذ اسلام و رسمیت زبان فارسی کوهستانی در دربارهای افغانستان و مراودات با هند لغات عرب و فارسی و هندی را در آن ادخال نمود . عایدات ولایت پاحتیا عبارت از گمرکاتی بود که در دورهٔ فترت افغانستان از کاروانهای تجارتی گرفته ، وطرق مواصله تجار تورکستان ، چین ، فارس را با تجارت هندوستان آزاد میگذاشتند . تجارت خود پختانه ها با هندوستان عبارت از اصدار امتعه خام افغانستان و ایراد منسوجات هندی بود . اما مطالعه در عادات و اخلاق ، رسوم و جرگه ها ، جنگ و صلح ، شعر و موزيك اين پاك ترين عناصر آریانهای افغانستان محتاج مجلدی مستقل است . علی العجاله راجع بتاريخ سیاسی آنها با ایستی فهمید : ــ ولایت قدیم و قویم پاحتیا بعد از قرن هجده در اثر پالیسی دولت بریتانیا با طور عجیب و حيرت آوری پارچه پارچه و متلاشی گردید ، بنوعیکهصفحه ( ٦١ )سال اول - مجله کابلشماره ( ٩ )تاریخ باختیا تا آنعهد نظیر اینچنین فتوری بیاد نداشت . در اواخر قرن هجده هنگامیکهناپلیون كبير وزار روس در صدد حمله بهند اوفتاده بود ، زمانشاه مشهور افغاناردوهای منتظم خودش را بغرض تسخیر هندوستان در کابل معاینه مینمود ،سفرای بریتانیا در طهران موفق شدند قجرها را بمداخله در امور داخلی افغانستانوادار نمایند ، در بار قجر شهزاده محمود را و سیله اغتشاش افغانستانقرار داده و بادعای تاج و تخت چندین بار او را با عساکر زیاد در داخلافغانستان سوق نمود ، و در هر مرتبه زمانشاه برای تامین داخلهو جلوگیری از سیاست فارس مجبور میشد حمله را گزاشته از حدود هندبافغانستان عودت نماید ، با الاخره در یکی ازین محاربات داخلی زمانشاه گرفتارو مكفوف البصر گردید ، کور شدن زمان شاه و روشن شدن خانه جنگی هادر افغانستان برای نیمقرن توام واقع شد . در نتیجه این انقلابات خونین داخلهنه اینکه افغانستان از هند منصرف گردید بلکه بلا فاصله حدود اصلی افغانستاناز هم پاشید، و در مرتبه نخست رنجیت نام واحد العین عامل زمانشاه در لاهوراعلان استقلال نمود ، و متعاقباً میرهای سند علم خود مختاری برافراشتند .هکذا در غرب شمال آقا محمد خان قجر خراسان را استیلا نمود . دولت بریتانیادر اوایل قرن ۱۹ توسط لارد منتو حاکم هند بايجاد روابط مستقیم با دولتافغانستان پرداخت ، وقدم اول مناسبات دولتين بوسيله مستر الفستين باشه شجاع( معاهده پشاور ۱۷ جون ۱۸۰۹ ) برداشته شد ، این معاهده تا اندازه تشویشحکومت انگلیز را از حمله الگز اندرو نا پولیون وافغانستان بهند رفع نمود.در سالهای ٤٣ - ١٢٤٤ قمری ( دوره فتور افغانستان و حکمرانی برادرانوزیر فتح خان ) مثلیکه میرهای سند قبلاً از فوت سردارن رشید افغان ( عظیم خانو شیر دل خان ) استفاده کرده و دارای استقلال شده بودند رنجیت اعمی نیز عسکرصفحه ( ٦٢ )سال اول ـ مجله کابلشماره ( ٩ )به تسخیر بقیه پنجاب کشید و اتک را تا کشمیر از افغانستان مجزا نمود ، درین میانه کارنامههای ملی قاید مشهور افغان سید احمد خان از طرفی بمقابل تجاوزات رنجیت سنگه و از طرفی بمقابل سرداران فتح خانی از خاطره های فراموش ناشدنی تاریخ است ، متأسفانه این قائد شجاع در سال ١٢٤٩ قمری بیکی از محارب باسکه ها شهید شد ورنجیت سنگه در همان سال مضافات پشاور و در سال آینده خود پشاور را ضبط واشغال نمود .درهایلهٔ آخرین شه شجاع ، یعنی مقدمات حرب اولین افغانستان وبريتانيا، مطابق معاهدهٔ لاهور ( ٢٩ جون ١٨٣٩ منعقدهٔ بين شه شجاع ورنجیت سنگه وانکليزها ) تمام ولايات مذكوره وصفحات عمدهٔ پاختیای مرکزی از افغانستان مجزا شده و در متن معاهده تجزیهٔ ولايات بقرار ذیل مذکور گردید : ـ( کشمیر با تمام مضافات آن ، قسمت های شرقی وغربی ، جنوبی وشمالی اتك ، چچه ، هزاره ، کهنبل ، آنت با توابع او ، پشاور ، يوسف زی ، ختك ، هشت نکر ، مچنی ، کوهات ، هنگو ، تاحد خيبر ، بنو ، وزير ، تانك ، كرنك ، کاله باغ ، خوشحا لكده ، ديره اسمعیل خان ، ديره غازيخان ، کوت متمن ، عمر كوت ، سنگتر ، اروات مند ، اجل ، حاجی پور ، هرسه کيچي ملك مينگره ، ولایت ملتان ، سند و شکار پور . ) بهرحال این علاقوںی که شمرديم بعد از کمی مطابق بمعاهده ١٨٤٦ ( منعقدهٔ بين انگلیز و مهاراج دلیپ سنگه در لاهور ) بعضاً زیر امتیازات حکومت انگلیس رفته و در سال ١٨٤٩ بالقطع ضمیمهٔ حکومت هند برتانوی گردید . ولایات سند در سال ١٨٤٣ بتصرف انگلیس رفت . درین ضمن افغانستان بحدی در داخله گرفتار بود که استقلال سیاسی او در معرض خطر واقع شد ومعاهدات جمرود و پشاور در سالهای ١٨٥٥ ، ١٨٥٧ عیسوی ( منعقدهٔ بين انگريز و اميرصفحة ( ٦٣ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ٩ )دوست محمد خان ) باین مخاطرات تائید نمود . بعد ازانکه اعلیحضرت شیرعلی خانمفاد این عهد نامه جات را برهم زده و حرب دو یمین افغان و انگر یز بوقوع رسید ،مطابق معاهده ١٨٧٩ صفحات کرم تا ابتدای اراضی و جبال طوایف جاجی ،و دره خیبر تا کنار شرقی لندی کوتل ، از ولایت پاختیا مجزا و ضمیمه حکومتهند انگلیسی گردید ، چنانیکه شالکوت وفوشنج تا جبل کوژک از پاختیایجنوبی جدا و منتزع شده بود. در دوره اعلیحضرت عبدالرحمن خان حدبخشیافغان و انگلیز آغاز کرده و بالنتيجه حد بخشی مشهور به ( خط دیورند ) حدود ازدست رفته را داخل حدود سیاسی برطانوی معرفی نمود ، و مطابق معاهده دیورند( ١٢ نوامبر ١٨٩٣ ) چمن ( محل چهاونی عسکری انگلیز ) در پاختیای جنوبی ،و صفحات سوات و باجور در پاختیای شمالی ، و علاقه های چترال و باشکلدر بلورستان ، و مالك و زیری و داور و چاکی در پاختیای مر کزی از خاكپاك افغانستان جدا و ضمیمه حدود هند برطانوی گردید . معهذا قسما" مناطقاز دست رفته پاختیای مرکزی را نمیتوان محکوم اقتدار هیچ حکومتی تصورنمود ، این منطقه که قلب پاختیارا تشکیل میکند بهترین ممثل سجايا و سويهمعنویه پختانه ها شمرده میشوند و تا امروز بنام سرحدات آزاد حریت دونیم هزارساله ملیه خود شانرا محافظه کرده توانسته اند ، قسمت عمده این منطقه عبارتاز حصدی است که بین انهار گومل و کابل واقع است ، اینحصهدر شمال خود دارای طوایف بزرگ افریدی وار کزای و در جنوب خویشمالک شاخه های قوتمند وزیر و مسعود است که فاصل شمال وجنوب وادی کرمشمرده میشود . انگلیس ها بعد از اشغال پنجاب حریت این منطقه را اخلالنه نموده و پالیسی بنام « سرحد مسدود » اختیار نمودند ، محاربه اولین انگلیزهابا مسعودیها در سال ١٨٦٠ واقع شد ژنرالهای انگلیز نا کامبکورم و وزیرستانصفحة (٦٤) سال اول - مجله کابل شماره (۹)پیشرفته وماکين - مسعود را تخریب کردند مگر در اثر مدافعات شدید اهالیمجبور بعودت در بنو شدند . رابرت سنديمان در ١٨٦٦ پالسی سرحد مسدود راخير باد گفت ودر ۱۸٩٥ انگلیز در وانا وتوچی قشلهٔ عسکری قایم نمودند ، در۱۸۹۸ کرزن مشهور عساکر منتظم را از سرحدات رجعت داده وجایشان بهملیشیا سپرد ، در ۱۸۹۱ حکومت سرحد شمال غربی از پنجاب جدا و مستقلتشکیل گردید ، بعد از حرب سیومین افغان و نگلیز (چون طایفۀ شجاع مسعودبسی درین حرب انگلیز هارا فشار داده بودند) عساکر انگلیز با تلفات سنگنیملك مسعودی ها را اشغال نموده ودر سال ۱۹۲۰ حکومت انگلیز اشغال دایمیانجارا شروع نمود ، واز طرفی قوای انگلیزی بفشردن وزیربهای وانا وتوچیپرداخت ، بالاخره کنترول وزیرستان بواسطۀ سیتم سرك سازی انگلیز ها تکمیلشد ودر نتیجه چند صد میل سرك نگلیسی در داخل وزیرستان وسرحداتدیره جات تمدید شده وچندین هزار عسکر باقامت دایمی آنجاها مامور ومقررگردید!و الحاصل ولایت پختیا یکی از مراکز عظیمه مملکت افغانستان بودهودر میدان حوادث سوء جهان وتنازع حیات انسانی حكم باوان آهنینوطن را داراست ، کارنامهای درخشان چندین قرنه پختیا و اسمای رجالتاریخی وحربی او از بهترین مفاخر تاریخ مملکت بشمار میرود ، متأسفانهضیق صفحات مجله بما اجازت طول كلام وتفصیل بیان نتواند داد .منظره ارگ شاهي در حين باريدن برف[BLANK PAGE]یاد آوریحضراتيكه باشتراك سال دوم مجله كابل متمايل باشند قبل از اختتام سال اول با ايستىورقه اشتراك ورسيد معاوضه قیمت سالانه مجله را بدفتر انجمن ارسال فرمایند والا مجلاتسال دوم بخدمت حضرات نخواهد رسيد ..دفتر انجمن ادبییاد آوری و پیشنهادانجمن ادبی حفظ و تدوین لغات و اصطلاحات مخصوصه زبان افغانی و فارسی کوهستانی وطن را در نظر دارد .هموطنانیکه بمقصد خدمت بزبان و ادبیات ملی انجمن ادبی را درین راه كمك نموده وقتاً فوقتاً يكمقدار لغات واصطلاحات وطنی را اعم از افغانی یا فارسی که مطابق بقواعد اصلیه زبان متعارفی ملی بوده وبین نویسندگان فعلی معمول ومتعارف نباشد ترتیب داده وباين انجمن اهدا بفرمایند متشکراً برسم یاد گار برعلاوه اظهار قدر شناسی یکدوره مجله کابل رایگان بآنها تقدیم خواهد شد .كابلشماره دهممجله ایست ماهوار ، علمی ، ادبی ، اجتماعی ، تاریخیادرسمحل اداره : - جاده ارگ ، انجمن ادبیدر تحت نظر انجمن ادبی طبع ونشر میشود .مخابرات با انجمن است .عنوان تلگرافی : - كابل ، انجمنكابلولايات داخله« خارجیهاشتراك سالانهطلبه معارف وطن که حائز نمره های ۳۰۲۰۱باشند و کسانیکه كمك قلمی مینمایندثر طلبة معارف وطن۱۲١٤افغانی"نیم پوند انگلیسیرایگاننصف قیمت۲۷ شوال ه ق = ١٥ حوت ١٣١٠ ه ش = ٥ مارچ ١٩٣١ میلادیفهرست مندرجاتنمرهمضموننویسندهصفحه۱ : تاثرات وانعکاس آنمحمد يعقو بخان١ الی ۷۲ : مدنيت قديم افغا نستاناحمد علیخان مترجم فرانسه٨ « ١٦٣ : عروس نیلمترجم سرور گویا۱۷ « ۱۸٤ : دکتور اقبالبقلم گویا۱۹ « ۲۳٥ : فلاحتجناب مستغنی٢٤ « ٢٧٦ : ترجمۀ منظومۀ شاعر مشهور هندمستغنی وصبا۲۷ « ۳۲٧ : انتقاد وموزيكمحمد کریم خان قاضی زاده۳۳ « ۳۹٨ : فضلای فرا موش شدهعبد الله خان افغان نویس٤٠ « ٤١٩ : افغا نستان ونگاهی بتاریخ آنمیر غلام محمد خان غبار٤١ « ٥٨۱۰ : تشکر ویاد آوریانجمن« ٥٩۱۱ : تصاوير[BLANK PAGE]مطبعه عمومی کابل ۱۳۱۰مصفحۀ (١) سال اول - مجله کابل شمارۀ (١٠)آدرسمحل اداره: جاده ارگ انجمن ادبیعنوان تلگرافی: کابل انجمن« مخابرات: با انجمنمجله کابلاشتراكکابل: ١٢ افغانیولایات داخله: ١٤ «« خارجه: نیم پوند انگلیسیطالبۀ معارف نصف قیمتمجله ایست ماهوار: علمی، ادبی، اجتماعی، تاریخی١٥ حوت ١٣١٠ هـ ش = ٥ مارچ ١٩٣١ مبقلم آقای محمد یعقوب خانوکیل منتظم فابریکه ها(تأثرات و انعکاس آن)در نمره ٧ مجله نفیسه کابل مقاله تحت عنوان تغییرات جسمیه وافعال حسیه مندرج بود و موضوع آن اساس نظریات قسمتی از فلاسفۀ غرب را نشان میداد چون اصل موضوع هنوز متفق علیه تمام علما نگردیده وعده ای در مقابل این نظریه مقاومت دارند . لذا بغرض استفاده هموطنان نظریات دسته دومین را توجه و تحریر و بغرض نشر مجله شریفه تقدیم مینمایم :علمای عصر موجوده مینویسند : - مجموع احساساتیکه در حال خوف تولید میشود جذبه نبوده بلکه فقط خود خوف را تشکیل میکند . « خوف » را در علم النفس تأثر میدانند و بجزان دیگر هیئت مستقلی را دارا نیست . اینکه علمای سابقه معتقد بودند : احساسات نیز نتیجۀ تغییرات جسمیه استصفحه ( ۲ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ۱۰ )این نظریه تاوقتی میتوانست رسمیت داشته باشد که هنوز تقسیمات معینی برایمعرفت تاثرات موجودنبود ( عقیده ویلیام جیمس انگایسی ( Tristesse )غم ( Frayeur ) ترس را از جمله تاثرات تصور کرده است ) فیلسوفهای کنونی غم را ناشی از يك کیفیت مزاجی ( Humeur ) دانسته( Frayeur ) خوف را یکنوع تاثر میشمارند.راجع بتاثرات معلوماتیکه تا کنون بدست آمده واکثر ازعلمای جدیدبآن همفکری وموافقت داشته اند و تا اندازه دارای رسمیت هم شده است ،همان است که بچهار نوع تقسیم وتعریف می شود .اول : مسرت ، دوم غضب ، که هردو ازتاثرات موقته وعالیه میباشد ،سوم رنج . چهارم خوف . که هردوی آنها تاثرات دانیه هستند ( اعنی باعثانحطاط نفس میشوند ) برای اینکه تاثر از کجا پیدا میشود معلومات کاملهبدهیم ، لازم است گرافيك آتی تسلسل شعب حیاتية يك دوره را که بنامدوره پزشک ( Psychique ) مشهور است ، ارائه نمائیم . لیکن قبل ازرجوع بگرافيك مذكور میباید فهمید که شعب مختلفة حيات عبارت از موضوعاتذیل اند . وقتيكه درجة حالت تقلص از درجه حالت تقلص طبیعی کمتر باشد ،حالت ( Elepnessifs ) نامیده میشود . که از ان موضوعات ذیل ظاهرمیشوند . اندوه ، غم که به تاثرات هابطۀ خوف ورنج مربوط است ، یا بالعكسهر گاه درجۀ حالت تقلص از درجه حالت تقلص طبیعی زیاده باشد ، حالت موقتهنامیده میشود ، که از آن موضوعات ذیل صادر میشود ( Enéruéwt ) و( Gaiete ) عصبانیت ، خوشی که هردو نیز بتاثرات موقته يعنى ( Joie )و ( Colere ) غضب ومسرت ) مربوط است .وقبل ازان یاد دهانی می نمائیم از يك نقطه دیگری که بعضی دوره هایصفحه ( ۳ ) مجله کابل - سال اول شماره ( ۱۰ )( Cene Thepq ) یعنی تمام احساسات داخلیه ) ازحالت ( Humeur ) مزاج بدون سبب شکل دیگری ( درین مقصد بدون سبب ( Psychique ) میگیرد ، این حالات مزاجی نتیجه حالت داخلی ( Incons Cient ) بوده در مسئله سعادت بشر رول مهمی را بازی میکند که در هر کسی بدواً واساساً موجود است . و اکثراً غلط است که میگویند یادگار غم آور فلان حادثه ما را غمگین نموده است .حالانکه حقیقت آنست که ما غمگین بوده نظر به حالت مزاجی خود شکل حادثه را انتخاب میکنیم که بامزاج موافقت کند یا مزاج بآن موافقت نماید وباید بدانیم که تأثرات چطور با انعکاسات ظاهر میشود ، اگرچه این مطلب به شرح وتفصیل زیاد محتاج است که ما نمیتوانیم عیناً آنرا درینجا متذکر شویم ، اما با آنهم نتیجه را چنین گفته میگذاریم که ( Enotion ) و ( Reflexe ) تأثر وانعکاس آن درعین زمان واقع میشوند .و بنابران هر تأثر معه يك تغيراتی در تقلص عضلات طبیعی ظاهر میشود ، معلوم است که تمام سیستم عضلاتی دائماً دريك درجهٔ مخصوص تقلص دوام داشته محافظه میشوند که آنرا تقلص طبیعی مینامند . وهیچ وقت يك انبساط کلی در این تقلص عضلات واقع نمیشود ، بدون دو موقع یا در هنگام فلج مکمل ویا بعد مردن .در اثنای حدوث انبساط درعضلات زمانیکه تأثر واقع میشود ، اینوقوع بدو صورت ظاهر میگردد : یا درجهٔ تقلص زیاد میشود و یا کم . و این انبساط بدیگر عضلات مختلفه بيك طرز خصوصی بوده ، نظر بوقایع وحال در بعضی از عضلات جریان مینماید ، وازین جاست که انعکاسات وتأثرات خیلی ، متعدد ومختلف اند ، هر قدریکه تأثر قوی باشد ، همانقدر صورت نشر درجهٔ تقلصصفحه (٤) سال اول ـ مجله كابل شماره (۱۰)كثيف است و بنابران عده زیادی از گروپ های عضلاتی در حرکت هایوسعه می در آیند .حقيقتاً هيچوقت بصورت قطعی گفته نمیتوانیم که با فلان تأثر فلان فعلصادر میشود . زیرا که بوقت مسرت میتوان گریه کرد و بوقت رنج میتوانخندید . اما ( زهر خند )ودر وقت خوف وغضب میتوان لرزيد ، اما بوقت مسرت میتوان فغان کردکه از ته دل باشد . اگرچه تعیین تمام تأثر انعکاسی را از باعث کثرت شاننمیتوان معین کرد . اما چندی ازان ها را برای معلومات اظهار میکنیم : —Reflexe des Muscles Stries (انعکاس عضلات مخطط) مانندآواز ، شکایت ، ناله ، لرزه ، تشنج عضلات ، فوق ، آه ، رعشه ، خمیازه .Reflixe des Muscls Lisse انعکاس عضلات هموار بمثل تشنج معده ،وروده ومثانه .Reflexe Secretion انعکاس افرازی : بمثل آب دیده ، لعاب دهن ،اسهال Reflexe Vasomoteur انعکاس وازو موتور : مانند سرخیروی ، زردی ، خلجان (حرکات غير منتظم وشديد قلب)چون دوام تأثر انعکاسی کم بوده ، پس از احضار Evocation صادرمیشود . و این احضار يك شکلی را که به منصوره او کم یا زیاد شبیه باشد حاضرمیکند و متعاقباً افکار مجهولی پیدا میشود که آیا ازین واقعه چه حاصل خواهد شدو چه خواهد کرد و از Evocation احضار يك تشبث دیگری نیز حاصل میشود .که تأثر و انعکاس را تقویه میکند و يا رفع . این تشبث مرکب از احساسومزاج Sentiment و ( Humeur ) است و ازینجا باید فهمید که احساسچیست و چه وقت بروز میکند ( نباید که احساس خلاف نظریه عامی استعمالصفحه ( ٥ ) سال اول ـ مجله كابل شماره ( ١٠ )شود )احساس عبارت ازان شیئ است که دوام دار نباشد مثلاً خواهش يا وهم ،و آنچه متداوم باشد و یا روز بروز در تزئید باشد مثل محبت و يا تكبر و ملت پرستیآنرا تمايل مینامند . پس احساس در حقیقت به تعقیب تأثر وانعکاس واقع میشود .ودرين لايحه آتی بصورت مختصر صورت تسلسل تأثر ، انعكاس ومزاج واحساسو نتیجه شان را ظاهر میکنیم :| تأثر | مزاج | احساس | نتیجه || --- | --- | --- | --- || مسرت | عصبانیت | قناعت | حیرت ، اعتماد ، صمیمیت ، شفقت ، || غضب | ضعف | خواهش | نفسانیت ، انفعال ، حقارت ، ذلت || رنج | غم | ياس و فتور رخاوت | رحم ، تأسف ، شرم ، پریشانی || خوف | اندوه | وهم | تردد |و آخرين صورت های احساس را که از اثر وقایع خارجيه و یا داخليّه مسلسلاًتولید میشود شرح میدهیم ، هرگاه قناعت Contenetement بعد از یاسوفتور ( بی حرکتی ) Decouragement واقع شود نتیجه آنتسلی است ، Consolationو هر گاه بعد از Desir ( میل ) پیدا شود نتیجه آن Satisfactionصفحه ( ٦ )سال اول - مجله کابلشماره ( ١٠ )( رضائيت ، اکتفا ، ترضيه ) میباشد ، هر گاه بعد از وهم وترس Crainte واقع شود نتيجه آن تسکين Soulagement و تخفيف ميباشد ، هر گاه ياس بعد از ميل پيدا شود نتيجه آن Deception اغفال وهر گاه پس از يك اميد Espoir پيدا شود نتيجه آن Desillusion رفع اشتباه ميبا شد ، هر گاه ياس بعداز يك خوف توليد شود برای نتيجه آن يك اصطلاحی موجود نيست ليکن آن موضوع را باين کلمات ياد ميکنند ؛ مقدر بود، گمان نميکردم .برای ختم مقاله خود ، يك مثال ديگريهم درخصوص Passion مطاوعت که عبارت از درجات بلند سابقه Inclinussion Gout و تمايل باشد بيان ميکنيم . حالت Passionnel شهوانی به شکل مخصوص احساسات ومزاج Sentiment - Humeur ميباشد که اين شكل ازيك حادثه موجوده ويا از يك حادثه قديم مجدداً بروز ميکند .مثلاً در کوچه يك شخصی می بينيد كه يك گادی بان بی رحم به اسپ خود يك زجر بسيار شديد می نمايد اين حادثه در وجود شخص اولاً يك تأثر غضبی توليد ميکند و بعد ازان احساسات Indignation ( غيظ ونفرت ) پيدا گرديده ، صورت های مختلفه احساسات ومزاج Sentiment - Humeur و خواهشات و ضعيفی Desir و Enervement به کثافت خيلی جلب آور معلوم ميشود . واين شخص يك فعل Bruyant پر تهيج و غوغا مينمايد وبلکه فغان حتى يك التجا و ميلان شديدی بمقابل گاديبان ظاهر ميکند . که اين Indignation ( غيظ و نفرت ) را نظر بدرجه زياديش حالت مطاوعتی مينامند .صفحه (۷) سال اول - مجله کابل شماره (۱۰)(۱) Affectivite این هم مرکب است از | Avidite ( حرص )( افکتویته ) Bonte ( احسان )Sociabilite استعدادوقابلیت معاشرت(۲) تمام احشای عمومیه داخلیه Activite(۳) Intelligence که مرکب است از | Memoire قوه حافظه( باز کاوت ) Imgination قوه مفکرهJugement قوه قضاوتدوره مکمل پزیشك Psychiqueکه مرکب است ازین سه حیاتاز حیات Affective ( مورثی ) از حیات زکی و نمو از حیاتاکتیف Acnive ( حیات تعدی )حیات زکی شروع میشود : از Reviviscence و یا از Perceptionانعکاسات تاثراتاحضار احساساتمزاج مقیاسفعلصفحه (۸)سال اول - مجله کابلشماره (۱۰)(مدنیت قدیم افغانستان)(صنایع گريك و بوديك)(در گندهاریا)بقلم احمدعلی خانمترجم فرانسهعموماً نام گاندها را به اراضی بین کابل و پشاور تعبیر میشود و تا اندازه این تعبیر مقرون بحقیقت است ولی اگر قرار باشد حدود گاندها را مدققانه تعیین کنیم خواهیم گفت: گاندها را بین رودکابل و اندوس و عبارت است از وادی پشاور و جلگه وسیع یوسف زائی (پشاور، هونی، مردان، شاهباز گرهی، جمال گرهی، تخت بائی، شهر بائی) هشت نگر با هشت شهر آن (پرانگ، چار صده، تانجی، راجار، اتمن زائی، تورانگ زئی، عمر زئی، شرپا او) بنیر (رستم، سانگالو،) سوات (تانو، ملاکند، شاخ دره، پیر خبل، باغراج، شاخ بات، توپ دره، دره اون زئی، تنگی لوریان،) باجور بعبارت دیگر گند هاریا عبارت است از جلگه وسیعه پشاور و حلقه های کوهستانی بنیر و سوات و باجور و مومند و سفید کوه که چهار طرف آنرا احاطه کرده است، منطقه گاندها را طوریکه امروز بهترین وادی های کوهستانی قشنگ را دارا است، در اعصار ماضی بمراتب بلندتری مناظر نزهت بخشائی را مالک بوده و بهمین مناسبت بود که راهبین بودائی هزارها معابد نفیس خویش را در این منطقه دلکش برپا و بهترین شاهکارهای صنعتی را تا عصرهای درازی بیادگار گذاشتند بلی آب و هوا و مناظر دلربای طبیعی این نواحی در تولید باشد ترین صنایع مستظرفه دنیا اثرات فوق العاده از خود بروز داد.صنعت گرك و بوديك، که از نقطه نظر فن از سرمایه های افتخار عصرصفحه (۹) سال اول - مجله کابل شماره (۱۰)بودائیت و یونانیت در وطن افغانستان است » آیا چسان و در تحت تاثیر چه نوع حوادثی در افغانستان و مخصوصاً در ولایت گندهاریا پا بعرصه وجود نهاده است ؟ سوالی در خاطر ها وارد می شود ، جواب این سوال را نیز میتوان از فهم دو سلسله قضایا و حوادث فوق العاده استخراج نمود که نفوذ آن در صحنه وسیع قاره آسیا عموماً در افغانستان خصوصاً تبدلات مهمی وارد کرده است . راجع بقضایای اول الذکر کافیست اگر بگوئیم ما شنیده ایم آسیا قاره ایست که تقریباً منشأ و منبع تمام ادیان شمرده می شود و بسا دیانت ها که از انجا به سایر قطعات و اکناف عالم منتشر گردیده ، پس دین بودا هم یکی ازان جمله است که در سرزمین آسیا پرورش یافته است . دین بودا در اوائل قرن شش قبل از مسیح در مملکت چین پا بصحنه وجود گذاشت . موسس آن همان شخص است که معروف شد به «ساکیا مونی» Cakya - Mouni اسم اصلی او «سیدارتا گوتا ما» Sidhartha - Goutama بوده واز خانواده «ساکیاس» Gakyas بوجود رسیده و مطابق نوشته جات سینگال ها در ٥٤٣ ق.م. وبنا بر نظریات اروپائیان در ٤٧٨ قبل از میلاد وفات نموده است .بعد از او تابعینش دودسته گشتند ، دسته سخن های او را شنیده آنچه توصیه کرده بود بجا کردند و دسته تخلف ورزیدند . دسته اول الذکر موسوم به ماهایانا Mahayana بود که بالاخره در هند شمالی متمرکز شدند و دسته دومی در قسمت های جنوبی مسکن گزین گردیدند .دین بودا بعد از وفات ساکیا مونی شروع به انتشار نموده ابتدا در خود مملکت پهناور چین در قرن ٥ و ٤ ق. م . و بعدها در ممالك مشرقی مثل جاپان و کوره سر کشیده و بمرور زمان در حصص جنوبی چین و جزائر جاوا و هند و در حوالی قرن سوم ق. م. در افغانستان نفوذ نمود . چنانچه مقارن قرن اول مسیحی صحنهصفحه ( ۱۰ )سال اول - مجله کابلشماره ( ۱۰ )وسیع قاره آسیا را سر تاسر شرقاً ، غرباً بصورت زنجیر مسلسل فرا گرفت کهحلقه های او عبارت بود از جزائر جاپان . کوره . چین . جاوا . هند . افغانستانچون افغانسان همسایه چین بود هجوم مبلغین بودائی از دو طرفه یعنی از شمال وشرق در آن سر کشیده تمام حصص شرقی و شمالی و مرکزی افغانستان را فراگرفت .تابعین مذهب بودا چون طرح و بنای معابد و ترا شیدن بت ها را جزءعبادت خویش میدانستند لہذا تمام طبقات بلا استثنا به ساختن معابد و تراشیدن بت هاپرداختند و درین راه زبذل مال دریغ نمیکردند تعدد معابد ، متعدده و بیشمار درین منطقهشاهد این مطلب است اما حوادث ثانوی عباره از قضایائی است که از غربیعنی از مقدونیه یونان وممالك کنار بحر الرومی نشئت نموده و این وقایع در اهمیتاز سلسلهٔ حوادث اولی کمتر نیست .حکومت یونانی در قرن 4 ق . م . در دوره سلطنت شاهان مقدونیهصورت وحدت بخود گرفت . فیلپ که از ٣٥٦ تا ٣٣٦ . ق . م . سلطنتنمود ، در ٣٣٨ کل یونان را تحت اطاعت خود آورد . پسرش اسکندر چونبسلطنت رسید در سنه ٣٣٤ ق . م . فکر تسخیر ممالك مشرقی در سرش افتادهو بقصد هجوم براه پرا طوری فارس بتاخت ، در ظرف چند ماه آسیای صغیر راعبور نموده عساکر دار یوش را در سنه ۳۳۲ در گرانيك Graniqueشکست داد و بطرف فنکسی Phenixi ( پایتخت تیر - Tyr ) و مصر رخ نمود .ابتدا داخل شهر ممفيس Memphis مصر شده در قاره افریقا بجانب غربتا نقطهٔ موسوم به « اورا کل ومون ، Oracled - Ammon رفت . از انجاسواحل بحر الروم را تعقیب کنان بر گشته شهر اسکندریه مصر را بنا نمودهو به ممفیس عودت نمود .صفحه ( ۱۱ )سال اول ـ مجله کابلشماره ( ۱۰ )از ممفيس پس بهمان راهی که آمده بود مراجعت کرده مجاور دمشق حلبباز از فنكسى گذشت . ازین محل عنان خویش را جانب مشرق گشتانده چنانچهاز تا پيسك Thapoaque نه كبار رود فرات واقع است گذشته داخلبین النهرین شد . پس از عبور رود دجله در مقام آر بل Arbele به عساکرمتعدد دار پوش مقابل گردید. قشون ایرانی را درین محل شکست فاحشی داد .باز بطرف جنوب روان و داخل شهر بابل Babylon گردید .اسکندر درين شهر نيز بعضى ابنيه و عمارات از خود بیاد گار گذاشتهرا ساً به پرسه پولی Persepolis آمد بعد ازان تسخیراتش را دامهنداده عنان خویش را جانب شمال گردانیده در مملکت مدیس داخل شهراکبتان Ecbatan گردید . پس ازین سواحل کسپین را تعقیب و فارسشمالی را سراسر عبور کرده وارد خراسان شد و از انجا به هرات افغانستانرخ نموده و شهر « اسکندریه آسیا » را در آنجا بنا نهاد . سپس همین راهامروزی را تعقیب کنان بطرف جنوبی مما لك افغانستان روان شد و از فراه گذشتهداخل منطقهٔ كه امروز باسم قندهار موسوم است گردید . اسکندردر اینجا شهر دیگری بنـا نهـاد كـه معروف به « اســكـنـدويـهارا کوزی یا اسکندریه ارا کوسیا » است .این شهر یونانی مجـا نب غرب شهر احمد شاهی در پای کوهی که بر پوزه آن« چهل زینه » تراشیده شـده معمور بود . هر چند تا حال حفريات اصولی درخرابه های آن نشده بازهم ساكنين مسكوكات و سایر یادگارهای عصر مدنیتیونانی را از ان یافته اند ) بعضی مورخین را عقیده برانست که اسکندر پساز قندهار همین راه موجوده را گرفته مستقیماً داخل کابل و از انجا روانه مملکتبا کتريان ( ولايت مزار ) گردید ( اطلس كلا سيك فرا نسوي هم همين خطصفحه ( ۱۲ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ۱۰ )حرکت را تصدیق میکنند . ) بعضی ها میگویند که اسکندر در حین ورود خویشداخل کابل نشده روانه مملکت باکتریان گردید بهر حال پس از وصول بهمملکت باکتریان و دخول در بلخ رود اکوس ( آمو دریا ) را عبور نمودهدر سمرقند حالیه که آنوقت موسوم به مارا كاندا Maracanda بود رفتو از آنجا دامنه تسخیراتش را جانب شرق ادامه داده در Khodjend« کودجن » ( شهر اسکندریه اقصی ) را بنا نهاد . این شهر آخرین نقطه شرقیامپراطوری اسکندر مقدونی میباشد . اسکندر از کجا به تعقیب خط ورود خودو یا به راه موازی آن به بلخ مراجعت نمود ، احتمال قوی میرود که اسکندرهمان مسیر تا ریخی را که چند سال بعد هونستق چینائی طی نمود پیش گرفته ودره های هندوکش را عبور و وارد کاپیسا ( کوهدامن حالیه ) شده باشد .وچنانیکه در شماره ۵ مجله کابل ذکر کرده شده اعمار شهر اسکندریه قفقاز درکاپیسا ورود اسکندر را درین منطقه تائید میکند . اینکه میگویند اسکندرکابل را عبور نمود ، درست است ولی باید دانست شهری که اسکندر عبورنموده نه کابل فعلی بلکه شهر کابلی بوده که در منطقه بگرام واقع شده بود . پساز ان اسکندر بعقیده موسیو فوشه از راه تیکاو و نجر او و مناطق شمالی دره خیبرگذشته کنار رود اندوس رسید و پس از عبور اندوس قشون اسکندر ازتاکزیلا پیشرفت کرده نتوانست لہذا رود اندوس را تعقیب کنان تا نقطهپاتالا Patala فرو آمده وانگاه بلوچستان و حصص جنوبی ایران را عبورو پس وارد شهر بابل گردید ، و بعمر ۳۳ سالگی در سنه ۳۲۳ ق . م .در شهر مذکور وفات نمود .در اثر این جهانگیری و تسخیرات وسیعه سکندری تمدن و روح صنعتیونانی در مما لك مفتوحه را نج شد وچونکه اسکندر از هر جائی که میگذشتصفحه ( ۱۳ ) مجله کابل ـ سال اول شماره ( ١٠ )آنرا معمور میکرد ، و در سلك قشون سکندری از هر قبیل اشخاص علما ،فلاسفه ، صنعتگران زیردست مسلك بودند . به علاوه چون بعد از اسکندرکبیر افغانستان از ٣٢٩ تا ١٣٥ قبل از میلاد یعنی در مدت تقریباً ۲۰۰ سالصحنه نفوذ و تسلط یونانیان واقع شده بود و خاندانهای متعددی از قبیل : اوقدنها ،متوسن ها ، اوکراتیدن ها دران سلطنت کردند ، واضح است که درین مدتمدید اخلاق و رفتار و عادات بلکه روح صنعت یونانی در قالب کار گرانواستادان منطقهٔ کوهستانی افغانستان اصولاً اثرات فوق العاده عمیق نموده است .در نتیجه این دو سلسله قضایای تاریخی شرق وغرب بود که مملکت افغانستانمرکز مدنیت وصنایع یونان و بودا گردید . آری صنعت گرگ و بوديكوقتی در افغانستان عرض وجود نمود که از جانب شرق مبلغین بودائی باعقایدو افکار نوین ( که منحصر به ساختن مجسمه های « سا کیا مونی » و تعظیمو تکریم او بود . ) سر کشیده وارد شده بودند ، و از جانب غرب صنعتگرانزیردست یونانی ( که در قصبه ها و شهرها گردش کرده رسم هاو صنایع حجاری خود را میفروختند و آهسته آهسته دنباله قشونسکندری را گرفته داخل ممالک مفتوحه شدند ) در ممالک افغانستان بابهترینخریدارها مقابل میگردیدند . گفتیم تابعین مذهب بودا ساختن معابد ومجسمه ها را عبادت میدانستند ، پس با این فهمید طبقه معمار و حجار وصنعتگر یونانی مقام بلندی را در گاندها راه افغانستان حائز وصاحب هر گونهنعمت و اعزاز گردیدند . چون قشون اسکندر از رود سند چندان دور تررفته نتوانست وبرگشت لهذا صنعت گران معیت او هم پیشتر نرفته وعلی العمومدر افغانستان ومخصوصاً در حصه شرقی او باقی گندها را ونگار ها را مقیمگشتند پس بنابر اقتضای زمان ومکان مکاتب صنایع مستظرفه درین مناطقصفحۀ (١٤)سال اول ـ مجلۀ کابلشمارۀ (١٠)تاسیس گردید که ما آنها را «مکاتب صنعتی گرگ و بوديك» مینامیم اینمکاتب در قرن اول مسیحی بمنتهای عروج و ترقی رسید .صنایع حجاری مکتب گرگ و بوديك و يا صنعت گاندها را صنعت شاذ و نادریاست که در اثر اشتراك مساعی صنعتگران شرقی و غربی صورت گرفته ، واینصنعت را از آن سبب مقام بلندی است که روح شرقی و غربی ، افسانه هایقدیمی هندی و یونانی در آن مضمر است . اگر بمجسمه های موزیم لاهور (١)(که از بنیر و سوات و پشاور بدست آمده) و یا به کولکسیون موزیم کابل(که از هده و کاپیسا کشف شده) نگاه کرده خود مجسمه های کوچکی دیدهخواهد شد که سربازان قشون سکندری را با کلاه گسك دنباله دار شان نشانمیدهد ، هکذا مجسمه های بملاحظه خواهد رسید که در چشمان کشیدۀ آنهاخمار و غمزۀ نگاهای «شرقی پدیدار است ، همین آمیزش و اختلاط عجیب استکه این آثار گران بها را در نظر شرقی و غربی زیبا و دلفریب جلوه میدهد . موسیوفوشه(در کتاب سر حد هند و افغان) Curla Frontieie - Indo - Afghaneمیگوید : ۔۔ اگر یکنفر اروپائی برای معاینه صنایع حجاری گرگ و بوديكدر موزیم لاهور و یا کابل بیاید ، البته طبعاً منتظر خواهد بود که از انواعحجاری خارجی (یعنی شرقی) چیزی خواهد دید و یا با آثاری مقابل خواهد شدکه تا حال ندیده و بآنها آشنائی ندارد ، ولی خلاف انتظار هر چه ازین صنایعنادره به بیند چیزی از خارجی بنظرش نخواهد رسید وعيناً طرز کار معمارانو حجاران اروپا را از قبیل : گلدسته های برجسته سر پایه ها ، گل های مارپیچی(١) لاهور تقریباً به ٨٠ كيلو متری شمال شرقی محل التصاق رود کابل و اندوسمیباشد . نباید آنرا بالاهور پایخت پنجاب اشتباه کرد و یکی از قریه های افغان نشینعلاقه پشاور میباشد .صفحه ( ١٥ )سال اول - مجله کابلشماره ( ١٠ )که برای تزئینات بکار میبردند ، مجسمه های انسانی که بعضی گلدسته ها و پایههای عمارات را بدوش گرفته اند ، مجسمه های ارباب انواع مثل : ــــمرکوری Mercure هرکول - Hercule سیلن Silens اروس = Erosملاحظه خواهد نمود ، در تمام آثار مذکوره همان يك تازه گی ، نزاکت طرحجعد موی ، همان يك مهارت در قالب گیری مجسمه های برهنه ، وطرح خم وشكن لباسو بالاخره در تمام اینها يك روح نزاکت و لطافت را مشاهده نموده مبهوتومتحیر خواهد ماند . گرچه این صنایع در همه خاك گاندهارا و در مقابل آثاروصنایع ساخته دست آنها ایستاده ، معهذا هرچه زیادتر تدقیق شود و در محیطاستادی ومهارت این صنعتگران دیده شود ، افق اروپا بنظرش جلوه میکند ،و فوراً کارخانه های مجسمه تراشی و معماری ایطالیا بنظرش مجسم میشود ،درین فرصت حالتی به او دست میدهد که مبهوتانه از خود جویا میشود : آیاخواب است یا بیدار ؟ و یا در مقابل كولكسیون موزيم لاتران Lotranایستاده است ؟ در اینجا نسیم مشرق بمشامش رسیده متحسس میشود كه نهخواب است و نه در مقابل كدام موزیم اروپائی است بلكه تمام این آثار ازمعابد قدیمی منطقهٔ گاندهارا و یا ننگر هارای ( افغانستان ) بدست آمده استموسیو فوشه میگوید اگر كسی بخواص كلاسيك این صنایع فکر کندالبته چندان متیقن نخواهد گردید كه این آثار ساختهٔ گاندهارا و ساكنین آنزمین باشد ، چونکه ساكنین فعلی این منطقه از مرموزات مذهبی آنهااطلاعی ندارند وفقط را هبین تبت وسیلان که بهترین وارثین این مذهب انداز اسرار آن آگاه و در ورای شكل یونانی این صنایع مفهوم مذهبی و بودائیآن را می بینند وموارد تصورات مذهبی خود را درك ميكنند . پس این آثارصنعتی برای کسانيكه از اروپا و یا آسیا بمعاينه آن می آیند بوضع مخصوصیصفحة ( ١٦ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ١٠ )جلوه میکند . يك نفر اروپائی در تمام این آثار منظر و صورت كلاسيك می بیندو برای یکنفر آسیائی نیز بت محض بشمار میرود .فی الحقیقت این مجسمه ها باایستی همین طوريك جذبه مخصوصی را دارا بود ،زیرا در اثر ترکیب ( مبدء ) بودائی و ( شکل كلاسيك ) بعمل آمده اند .موسیو فوشه میگوید صنعت گرکت وبوديك را ازان سبب رتبه بلند ومقامارجمند است که در اثر آمیزش « روح بودائی » و « زنی یونان » زائیدهشده است « اگر یونانی قالب آنرا تهیه کرده ساکنین گاندها را مواد درانریخته اند » و در اثر این اختلاط عجیب شاه کارهای بوجود آمده که نزاکتهر دو تمدن وصفات نادری را مالك میباشد ، چنانچه از مسکوكات سلاطین یونانیکه بعد از اسکندر در مملکت باکتریان سلطنت کرده اند بوضاحت آمیزشدو تمدن شرقی و غربی افغانستانی و یونانی هویدا میشود ، چه آن مسکوكاتقشنگ ( در افغانستان وراولپندی یافت میشوند ) که بدوزبان نوشته شده اندبمثابه مداین و علاماتی است که درست عهد اختلاط دو تمدن فوق را یادهانیمیکند . و در نتیجه تمام این علائم با تاریخ همزبان شده میگویند : ـ که ملتکندهارای افغانستان منتهای عروج و ترقی خود را تا عصر سیت های متهاجمیعنی قرن اول مسیحی دارا بود، چه بعد ازین دیده میشود که مسکوكات شاهیجمال و نزاکت هند و گرکت خودها را از دست داده به لباس های عجیب وغریبسیت ها منقوش گردیده اند .صفحه (۱۷) سال اول ـ مجله کابل شماره (۱۰)مترجم : سرور گویااز تقویم الهلال(عروس نیل)دسته از مورخین قصهٔ حیرت انگیز عروس نیل را چنین می نگارند : که مصریهای قدیم پابند و متکی به عقاید و عاداتی چند بوده اند که اکثری از آنها را در ایام وفای نیل که یکی از اعیاد مذهبی ایشان بشمار می آمد در معرض اجرا و منصهٔ شهود میگذاشتند و این رسم و رواج در قصص و اسطورهای تاریخی بنام عروس نیل اشتهار دارد .در ایام وفای نیل دختر خوشکلی را که از مقبول ترین و قشنگ ترین دوشیزگان میبود بابهترین حله و زیباترین زینتی آراسته و بموكب فخيم ومجللی نشانده بنام عروس نیل آن دختر بیچاره را طعمهٔ دریای مواج وبحر ناپیدای نیل مینمودند . بزعم برخی از مورخین این عادت سخیفه تا عهد قسطنطين امپراطور روما امتداد داشته و اوامر به الغا و ابطال آن نموده است . و از روایات مورخين عرب معلوم میشود که این عادت و روش تا عهد فاتح مصر یعنی عمر وعاص رض جاری بوده و قبطیهای مصر روزی بحضرتش کرد آمده گفتند : ای امیر ! نیل ما را طریقه و عادتیست که بدون آن جریان او غیرممکن خواهد بود . امیر گفت چه عادتیست ؟ گفتند وقتا که ماه آسمان ما هفتهٔ اولین خود را سیر نموده بشب دوازدهم میرسد دوشیزهٔ بکری را پیدا کرده از پدر و مادراو رضائیت میگیریم بعد دختر را با بهترین لباس وزیورات آرایش عروسانه نموده تقديم نيل مینمائیم . عمر وعاص (رض) گفت : در اسلام همچه بدعتی نیست اسلام اساس وكاخ تمام عادات ورسوم سخیف و عتیق ما قبل خود را ویران و واژگون کردهصفحه (١٨)سال اول - مجله کابلشماره (١٠)است . مردم تا چهار ماه دیگر انتظار کشیدند و نیل هم هیچ جریانی بخود راه نداد تا اینکه ساکنان وادی نیل بنای فرار و ترك ديار گذاشتند چون عمر و عاص (رض) ازین قضیه آگاه گردید کیفیت واقعه و ماجرا را كالا بخليفهٔ دوم (رض) عرضه داشت خليفه بجواب او نوشت کاری بسیار خوبی نمودی بلی اسلام اساس قبل را تماماً ویران نموده اينك مکتوبی فرستادم وقتیکه واصل گردید به نیل بینداز ، فرمان خلیفه به عمر و عاص (رض) واصل شد پاکت را کشوده ملاحظه نمود که خلیفه نوشته : از طرف عبدالله امیر المؤمنین به نیل مصر ! اما بعد اگر توتنها بطور وميل خود رفتار داری پس مارا بتو حاجتی نیست و اگر جريانت بحكم خدای واحد قهار است پس ما از خدای توانا درخواست میکنیم که ترا جاری سازد خلاصه در هنگامیکه اهالی مصر همه اماده گریز وفرار از وطن بودند ، عمر و عاص (رض) مکتوب فوق را برود نیل انداخت . همینکه صبحگاهان مردم شهر از خواب دوشین برخاستند دیدند که خدای قادر متعال رود نیل را در یکشب به اندازه شانزده ذرع بالا برده و آب نیل را بوفرت زیادی بجریان آورده است ، مردم شهر تماماً خورسند گردیده و ازان ببعد این سنت سیّئه را با احتفال وفای نیل یکجا بدرود نمودند .عروس نیل[BLANK PAGE]صفحة ( ۱۹ ) سال اول ـ مجله كابل شماره ( ۱۰ )دكتور اقبالبقلم ، سرور گویادكتور اقبال شاعر بزرگ و نامدار كشور هند است علوم عالیه شرقی رادر خود هند تحصیل و شعب مختلفه حکمت نظری و الهیات و معقولات را دربران که یکی از پایه تخت های معتبر ومحتشم بلاداروپا است اكمال نموده و تاریکیافق سیاه مغرب را محواشراقات ضمیر مستنیر خود ساخته است اشعار ومنظوماتاو مانند اکثر شعرای بزرگ و نامدار دنیا همه معرف اخلاق و شوق تعلیماتیستکه میخواهد قاره بزرگی را تحت الشعاع افکار خویش قرار دهد و پیش ازانچهمحيط دروی اثر کند خود در محیط تأثیر نماید در تمام آثار اويك روح حقيقتو يك قلب سوزان مملو از عواطف واحساسات صلح و صلاح و وسعت مشربو روح سعی وعمل ومبارزه در حیات که مسلك ومشرب پاك متصوفین بزرگاسلامی است دیده میشود .اشعار اقبال دارای آن تعالیم اخلاقی عالی است كه ميتواند سرمشق زندگانیونويد سعادت بشری قرار گيرد . اقبال علاوه برشهرت فوق العاده كه درخودممالکت پهناور هند دارد درسائر ممالك اروپا وشرق نیز بی نهایت مشهور استدکتور نکلسن مستشرق شهیر انگلیس ومعلم ادبیات در دارالفنون اکسفوردانگلستان که یگانه متتبع و زنده کننده نام و آثار اقبال در عالم فرنگ استمیگوید. اقبال سرتاسر قاره هند را مسخر نمود ودرتصرف خویش نگاهداشتو او یگانه شاعر و پیشوائی است که مملکت پیر هند از افکار جوان او تأسیو پیروی کرده است .از آثار دكتور اقبال تا آنجا که نگارنده اطلاع دارم آثار وكتب ذيلصفحه (۲۰) سال اول - مجله کابل شماره (۱۰)بطبع رسیده است و بعضی هنوز در تحت طبع است.پیام مشرق (بزبان فارسی بجواب گوته شاعر شهیر المان) ناله یتیم (بزبان اردو) زبور عجم (بزبان فارسی) رموز بیخودی (فارسی). اسرار خودی (فارسی). بانگ درا (اردو) جاویدان نامه (بزبان فارسی بجواب دانتی شاعر ایتالیا که هنوز در تحت طبع است) از تاریخ تولد و مسقط الراس و سنین عمر و خطوط مسافرت و دوره های تحصیل و غیره عوارض و خصوصیات حیات این شاعر شهیر چون دستم تهی است نتوانستم که بدقت درین باب چیزی بنویسم ناچار به این وجیزه اکتفا رفت و وعده که دانشمند معظم و دوست محترم آقای صلاح الدین خان سلجوقی داده اند امید قوی دارم که شرح حال مبسوط و کاملی از حضرتش بقلم توانا و مقتدر خویش در بمبئی نگاشته و مادر آتیه قریب درج صحایف مجله کابل نمائیم. اينك نمونه از اشعار آبدار شان را از (اسرار خودی) نقل و اقتباس می کنیم.اطاعتخدمت و محنت شعار اشتر است صبر و استقلال کار اشتر استگام او در راه کم غوغا ستی کاروان را زورق صحراستینقش پایش قسمت هر پیشه کم خورد کم خواب و محنت پیشهمست زیر بار محمل میرود پای کوبان سوی منزل میرودسرخوش از کیفیت رفتار خویش در سفر صابرتر از اسوار خویشتو هم از پا فرایض سر متاب (۱) بر خوری از عنده حسن المآبدر اطاعت کوش ای غفلت شعار (۲) میشود از جبر پیدا اختیار(۱) تلمیح است به آیه شریفه قرآنی. (۲) اشاره است بطرف مسئله مشهور جبر و اختیار الهیات اسلامیه مقصدش اینکه حریت راست و اعلا از اطاعت مولی که پابندی بفرائض است بوجود می آید.صفحه (٢١) سال اول - مجلۀ کابل شماره (١٠)ناکس از فرمان پذیری کس شود آتش ار باشد ز طغیان خس شودهر که تسخیر مه و پروین کند خویش را زنجیری آئین کندباد را زندان گل خوشبو کند قید بورا نافۀ آهو کندمیزند اختر سوی منزل قدم پیش آئینی سر تسلیم خمسبزه بروین نمو روئیده است پائمال از ترک آن گردیده استلاله پیهم سوختن قانون او برجهد اندر رگ او خون اوقطرها دریاست از آئین وصل ذره ها صحراست از آئین وصلباطن هر شی ز آئینی قوی تو چرا غافل ز این سامان رویباز ای آزاد دستور قدیم زینت پا کن همان زنجیر سیمشکوه سنج سختی آئین مشو از حدود مصطفی بیرون مروضبط نفسنفس تو مثل شتر خود پرور است خود پرست و خود سوار خود سر استمرد شو آور زمام او بکف تا شوی گوهر اگر باشی خزفهر که بر خود نیست فرمانش روان میشود فرمان پذیر از دیگرانطرح تعمیر تو از گل ریختند با محبت خوف را آمیختندخوف دنیا خوف عقبی خوف جان خوف آلام زمین و آسمانحب مال و دولت و حب وطن حب خویش و اقربا و حب زنامتزاج ما و طین تن پرور است کشتۀ فحشا هلاك منکر استتا عصای لا اله داری بدست هر طلسم خوف را خواهی شکستهر که حق باشد چو جان اندر تنش خم نگردد پیش باطل گردنشخوف را در سینۀ او راه نیست خاطرش مرعوب غیر الله نیستصفحه ( ٢٢ )سال اول - مجله کابلشماره ( ١٠ )هر كه در اقليم لا آباد شد فارغ از بند زن و اولاد شدمی كند از ما سوای قطع نظر می نهد ساطور بر حلق پسر ( ١ )پايكی مثل هجوم لشكر است جان بچشم او زبادار زان تر استلا اله باشد صدف ، كوهر نماز قلب مسلم را حج اصغر نمازدر كف مسلم مثال خنجر است قاتل فحشا و بغی و منكر است (٢)روزه بر جوع و عطش شبيخون زند خيبر تن پروری را بشكندمومنان را فطرت افروز است حج هجرت آموز و وطن سوز است حجطاعتی سر مايه جمعيتی ربط اوراق كتاب ملتیحب دولت را فنا سازد زكوة هم مساوات آشنا سازد زكوةدل زحـق تنفقوا محكم كند زر فزايد الفت زر كم كنداين همه اسباب استحكام تست پختۀ محكم اگر اسلام تستاهل قوت شو زو رد یا قوی تا سوار اشتر خاکی شوینيابت الهیگر شتر بانی جهانبانی كنی زيب سر تاج سليما نی كنیتا جهان باشد جهان آرا شوی تاجدار ملك لايبلی شوی ( ٣ )نائب حق جهان بودن خوش است بر عناصر حكمران بودن خوش استنائب حق همچو جان عالم است هستی او ظل اسم اعظم استاز رموز جزو كل آگه بود در جهان قائم بامر الله بود( ١ ) اشاره است بطرف قربانی حضرت ابراهيم خليل الله .( ٢ ) اشاره بطرف آيۀ شريفه ان الصلواة تنهى عن الفحشاء .( ٣ ) يعنی مملكتى كه از دستبرد زمان محفوظ ومصئون است .صفحهٔ ( ٢٣ )سال اول - مجلهٔ کابلشمارهٔ ( ١٠ )خیمه چون در وسعت عالم زندفطرتش معمور و می خواهد نمودصد جهان مثل جهان جزوگلپخته سازد فطرت هر خام رانغمه را تار دل از مضراب اوشیب را آموز د آهنگ شبابنوع انسانرا بشیر وهم نذیرمدعای علم الاسماستیاز عصا دست سفیدش محکم استچون عنان گیرد بدست آن شهسوارخشک سازد هیدت اونیل راازقم او خیزد اندر گور تنذات او توجیه ذات عالم استذره خورشید آشنا از سایه اشزندگی بخشد ز اعجاز عملجلوه خیزد ز نقش پای اوزنده گی را میکند تفسیر نوهستی مکنون او را ز حیاتطبع مضمون بند فطرت خون شودمشت خاک ما سر گردون رسیدخفته در خاکستر امروز ماغنچه ما گلستان دردامن استاین بساط کهنه را بر هم زندعالمی دیگر بیارد در وجودروید از کشت خیال او چو گلاز حرم بیرون کند اصنام رابهر حق بیداری او خواب اومی دهد هرچیز را رنگ شبابهم سپاهی هم سپه گر هم امیرسر سبحان الذی اسراستیقدرت کامل بعلمش توام استتیز تر گردد سمند روزگارمیبرد از مصر اسرائیل رامرده جا نها چون صنوبر در چمناز جلال او نجات عالم استقیمت هستی گران از مایه اشمیکند تجدید انداز عملصد کلیم آواره سینای اومی دهد این خواب را تعبیر نونغمه نشنیده ساز حیاتتا دو بیت ذات او موزون شودزین غبار آن شهسوار آید پدیدشعله فردای عالم سوز ماچشم ما ازصبح فردا روشن استصفحه ( ٢٤ )سال اول ـ مجله كابلشماره ( ١٠ )اثر طبع جناب مستغنیفلاحتخوش آن گروه که گردید آبیار فلاحتبلى فلاح جهانی بود بکار فلاحتملك نه ایم کزین پیشه بینیاز نشینیمبود ضرور برای بشر شعار فلاحتاسیر پیشۀ دهقان توان شدن بحقیقتکه فرض عین زمان است کار و بار فلاحتتوان و قوت جسم است این طریقۀ نیکوفلاح و راحت روح است در کنار فلاحترسد بمور و ملخ فیض این رویۀ دلکشتمام خلق جهان است جیره خوار فلاحتدماغ عالم هستی ز عطر اوست معطرکه رنگ رنگ گل آرد برون بهار فلاحتبفکر نشو و نمایاش سینه چاك چو گندمبرنگ دانه توان گشت خاکسار فلاحتجهان همیشه بکشت و درودن است مدارشمدار خرمن هستی بود مدار فلاحتجز این وسیله نیابد کسی ز مرگ رهائییقین پر آب حیات است جویبار فلاحتبکردگار که مستغنی است از گل و سنبلچوسبزه آنکه کشد سر بکشتزار فلاحتبکار رزق تمام بشر نموده کفالتكفیل كار حیاتست کاردار فلاحتکدام پیشه چو این پیشۀ نکوست ضروریمقدم است ز هر کار پیشکار فلاحترهین منت او خلق عالم است تمامیخمیده پیکر خلقی بزیر بار فلاحتفگنده ربقۀ احسان او زمانه بگردنشدی حیات ممات ارنه کسب و کار فلاحتغم تمام جهانش بهمت است مقررضمان شادی خلق است غمگسار فلاحتفلاحت ار نبود پیشۀ دگر که تواندشد آنچه پیشه نمائی باختیار فلاحتمورز هرگز ازین مایۀ حیات تغافلقرار میطلبی باش بیقرار فلاحتهمیشه مشت بخروار میکنند تلافیمتاع سود بود سر بسر بیار فلاحتگدا و شاه برد لقمۀ ز خوان نوالشچه نيك بخت کسانند بختیار فلاحتصفحه ( ٢٥ ) سال اول ـ مجله كابل شماره ( ١٠ )نه بینیاز شود آدمی ز خوردن گندم نه بی رواج کند چرخ روزگار فلاحتنموده فرض حیات ومعاش خلق ضمانت بخالق فرض بود شکر بیشمار فلاحتزمان حرث کشد طول تا زمان قیامت کسی چه حیله نماید در اختصار فلاحتکه تاحیات زاسباب چاره نیست بشر را بود همی اینه گاو خری بکار فلاحتشنیده که کسی خورده است سنگ بعالم زکان لعل مجو و ضع آبدار فلاحتز سیم وزر نتوانی غذا نمود چوگندم بود بلند ازین و ازان عیار فلاحتتوان ز تاج شهی سرگران نشست بگیتی بسر نباشد اگر خاک رهگذار فلاحتچو طفل شیرتوان خورد تا زمانه پیری نباشد ار بجهان رسم پایدار فلاحتخوری گیاه وهمان حاصل شکارچووحشی نباشدار بمثل پیشه کشت و کار فلاحتازو بگردن مخلوق باشد آنهمه منت که تا محشر توان بود شرمسار فلاحتزيوغ منت اوگردنی نیافت رهائی بود بگردن جان طوق کاینت کار فلاحتچه باك اگرکندش جورروز گارحصاری که کرده است برانبارها حصار فلاحتکند ذخیره اش اندرزمان قحط کفایت بهر دیار که باشد گدا مدار فلاحتبه قحط سال بهر جا که کشت و کارنباشد چولا له سرکشد آنقوم داغدار فلاحتشود به قحط وغلا بیقرار صاحب ثروت خبر ازین و ازان نیست مایه دار فلاحتبه خشکسال بهر جا که خوشه دانه ببندد بسان ابرتوان گشت اشكبار فلاحتزمانه گرهمه طوفان احتیاج بگیرد یقین زجا نتوان برد کوهسار فلاحتباختیارخود اندر فلاح خویش نکوشی نمکینی اگر ایدوست اختیار فلاحتبود زروی یقین کارساز نشر تمدن بهر کجا که نمایند انتشار فلاحتکجا چودانه گندم عزیز دانه گوهر غنا شود بجهان حاصل از جوار فلاحتمگوبرتبه دوصد گنج زرچويك كف ارزن بگاه جوع کجا زر با عتبار فلاحتگل مراد نچیند زشاخسار امانی هر انکه در دل او نیست خار خار فلاحتصفحه (٢٦)سال اول - مجلهٔ کابلشماره (۱۰)خوشا آنکسی که خورد صبح و شام نان حلالش خوش آنکسی که بجان است دوستدار فلاحتنمیکند زکسی تا بروز مرگ جدائی وفا سرشت چه آب و گل است یار فلاحتبخط سبز دل از خلق میبرد لب جویش چگونه سبز ملیح است گلعذار فلاحتچه ریشها که دوانیده کشت و کار بعالم چرا بکشور ما باشد انحصار فلاحتچه رستگاری ازین شیوه یافتند خلائق خدا کند شود این قوم رستگار فلاحتهزار گونه ثمر داده این نهال بگیتی بدهر کرده چه پیوند برگ و بار فلاحتبود بگاو و بگا و آهنی ضرورت حارث بلی همیشه ضروری بود شیار فلاحتنه گاو راند و نه گاو آهن این زمانه که ماشین پی درو دن و کشت است استوار فلاحتنکرده ناخن تدبیر داس عقده کشائی درین زمانه جهان کشته هوشیار فلاحتدرو کنند تصرف هزار رنگ که دارد هزار رنگ ثمر نخل بار دار فلاحتشود چه حاصلت از طرز نادرست زراعت نکو بطرز درستیست اشتهار فلاحتچرا ز خرمن طرز زمانه خوشه نچینی گلی دگر بودا کنون بشاخسار فلاحتنشسته بیخبر از کار و بار حرث چه حاصل کست خبر نرسانیده از دیار فلاحتبطرز کهنه کشاورزیت چه سود نماید جهان بطرز جدید است ریشه دار فلاحتکند چه خاك بسر تخم سینه چاك زدستت نگشته هیچ برت حاصل از قرار فلاحتشود چه دیده وری حاصل تو سوخته خرمن نکرده چشم خرد سرمه از غبار فلاحتشود برنگ نگین حاصل تو روی سیاهی نگشته اگر امروز نامدار فلاحتبکار حرث توئی طفل شیرخوار زمانه خدا کند که شوی پیر پخته کار فلاحتبکشت و کار نگردیده آنکه همسر دنیا بود همیشه گرفتار ننگ وعار فلاحتنهال تربیت گر نیافت بار فزونی گلی بسر نتوان زد ز افتخار فلاحتنه هر تنی است توانای بار رنج کشیدن به هر کسی بجهان است مردکار فلاحتاگر چو خوشه ز هر عضو من زبان بدر آید نمیتوان که کنم وصف تاجدار فلاحتصفحه (۲۷) سال اول ـ مجلۀ کابل شمارۀ (۱۰)نمیخرند مرا شعر و شاعری به شعیری شعور داشتمی کاش در شعار فلاحتبرد ز خویشتم کشتزاری ولب جوئی زمانه کاش کند قسمتم عقار فلاحتچه سازم آه ندیدم جوی زحاصل هستی کشیده ام همهٔ عمر انتظار فلاحتز خود رمیده دلم صید دام او بشود آخر که مدتیست که گردیده دانه خوار فلاحتبدست مهر گذارم دگر بخرمن وصفش روم بصاحب خرمن دهم شمار فلاحتاثر طبع شاعر شهیر هندی (اکبر) اله آبادی و ترجمهٔجناب مستغنی و محمد سرور خان صبا به فارسیمسلما نون بتاؤ تو تمهین اپنی خبر کچهه هی تمہاری کیا مدارج ره گئی اسپر نظر کچه هیاگر کچه هی توسو چودل میں بهی اسکا اثر کچه هی حریفوں کی تعالی باعث سوز جگر کچه هی(نہین معلوم هی کچه ره گئی هو کیابی کیا هوکر ۱ کدهر آنکلی هوراه ترقی سی جدا هوکر)مستغنیمسلمان با شدت از اعتلای خود خبر چیزی بمعراجی که اول داشتی داری نظر چیزیز درد جاه از کف داده ات داری اثر چیزی نمیسوزد ز اقبال حریفانت جگر چیزی(توهی گم کرده راهی را بعالم رهنما بودی ۱ بهر چیزیکه اکنون نام گیرند آشنا بودی)صبامسلمانان شما را از خود است آیا خبر چیزی بآن اوج جدا گردیدهٔ تان هم نظر چیزیخبر گر هست در دل این خبر دارد اثر چیزی شده اوج حریفان باعث سوز جگر چیزی(بخاطر میرسد آیا چه بودید و چها گشتید ۱ ز شاهراه ترقی تا چه حد ناآشنا گشتید)کوئی آگه نه تهاتم سی ترقی کی تگ و دومین کوئی دس مین چمکتا تها تو تم ممتاز تهی سومینتہین نی فرق بتلا یا تها سبکو گندم و جومین تمهین سی سیکهه کر بنتی تهین عالم مفر نی قومین(شرف پا یا تها تم نی امتیاز حق و باطل سی ۲ مخالف بھی تمہاری قدردانی کرتی تھی دل سیمستغنیبه هر علمی که میگویند دانا پیشتر بودی بهر دم از مقام خویش گامی پیشتر بودیصفحه ( 28 )سال اول - مجله كابلشماره ( 70 )بفرق خوب وزشت اهل جهانرا راهبر بودیتو از هر کار عالم با وقوف و باخبر بودی( تو مغرب را بسوی علم و عرفان رهنما گشتی ٢ تو عالم را بکار سعی و کوشش مقتدا گشتی )صبابمیدان ترقی راه اول گام تو بکشودتو در صد میدرخشیدی اگر ده دیگر برا بودتمیز گندم و جو را بعالم دانشت فرمودز فیض بینشت مغرب رهی علم و هنر پیمود( ز تو شد امتیاز حق و باطل در جهان پیدا ٢ مخالف هم به تقدیر تو شد اندر سر سودا )تمهاری عزتین تهین اوج تهاری به تماشائین تهینتمهاری بات تھی احکام تھی کہناتہا آئین تهینتمهاری ذکر مین سرگرم دنیا کی زبانین تهینتمہی تم تھی زمانہ مین تمہاری داستانین تهین( غرور ناز کم کرتا پیا تها ايك عالم کو ٣ سر تسلیم خم کرتا پہراتہا ايك عالم کو )مستغنیکسی که داشت قدرعز وجاه و شوکت و شانتکسی کی داشت صدق و قول و حسن عهد و پیمانتجهانرا کام جان شیرین زحرف شکر افشانتتمام خلق عالم بود مداح و ثنا خوانت( تو و از راستی چون سرو قامت را علم کرده ٣ سر تسلیم پیشت جمله آفاق خم کرده )صباشما را عزت و اوج و علا و رتبه شان بودشما را قول و فعل و حکم و آئین فکر و اذهان بودباوصاف شما جانان زبان ها شکر افشان بودبدنيا وصف يكتايی تان بر جسته دستان بود( سر گردن کشان خم گشته بودا ز مہر تعظیمت ٣ غرور ناز عالم جبهه سای مجد و تکریمت )تمہا را اتفاق باهمی دیوار آهن تهامخالف ايك كاجو تها وہ گويا سبكادشمن تهاتمهاری همتون کاعرش اعظم پر نشيمن تهاتمهاری ها نه مین آفاق كاهر علم هر فن تها( تم اپنی حق پرستی سیدہ لیتی تھی دنیا کو ٤ خدا کی سامنی جہك کر جھکادیتی تھی اعدا کو )مستغنیتو بودی آنکه بود از اتفاق سد روئینتتو بودی آنکه از چرخ برتر جا و تمکینتتمام خلق عالم تر زبان حرف تحسینتکلید گنج عرفان داشت طبع حکمت آئینت( ز روی صدق از بس حق پرستی بود مطلوبت ٤ تمام اهل عالم زان سبب گردید مغلوبت )صباشما را اتفاق باهمی دیوار آهن بودمخالف كربيك تس كس شدی با جمله دشمن بودعلو همت تان عرش اعظم را نشیمن بودبدستت در جهان جانا کلید دانش وفن بودصفحه ( ۲۹ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ۱۰ )( ز فیض حق پرستی عالمی بودی ترا مرعوب ٤ بشان ایزدی اعدای خود را داشتی مغلوب)نه یه آپس کی جهوگری تهی نه یه ناحق پرستی تهی طبیعت پر نه دیو نفس کی یه چیره دستی تهینه دل مین بد گمانی تهی نه همت مین یه پستی تهی نظر مین مظهر نور حقیقت سازی هستی تهی(تمهاری وضع دلکش تهی تمهاری شان عالی تهی ٥ خوش اخلاقی تمهاری مظهر شان جمالی تهی)مستغنینه آندم بود کذب وکینه حقد وبخل و بهتانت نه بر عقل وطبیعت بود غالب نفس وشیطانتنه هرگز بدگمانی داشت دل با این و با آنت منور بود چشم وجسم و جان ازنور عرفانت( نبود اوصاف صدق و راستی مشهور آفاقت ٥ بهرسو خلق عالم صیدکردی حسن اخلاقت)صبانه آندم این نقاضت نی چنین ناحق پرستی بود نه بالای طبیعت نفس را این چیره دستی بودنه دردل بدگمانی بود و نی همت به پستی بود بهستی دیده تان مظهر نور حقیق بود(بشان عالی واوضاع دلکش در جهان بودی ٥ بحسن خلق خود صید دل اهل زمان بودی)نهین هی های افسوس اب تمهارا وه چلن باقی نه وه حسن عمل باقی نه اب وه حسن ظن باقینه وه ذوق هنرمندی نه شوق علم و فن باقی نه دل مین هی وه جوش حب یاران وطن باقی(جوفکر ین مین تو اپنی نفس کو راحت رسانی کی ٦ توقع کیا اسی پرهی خدا کی مهربانی کی)مستغنینماندت این زمان آن صدق قول وحسن ظن باقی نه آن شوق کمال و کوششت درعلم وفن باقینه آن مهرو و لایت مانده با اهل وطن باقی زاوصاف نکویت نیست چیزی این زمن باقی(برای نفس خویش امروزتنها این و آن خواهی ٦ خدای خلق را برخویش تنها مهربان خواهی)صبانماند افسوس اوضاعی ازان دور زمن باقی نه آن حسن عمل باقی ونی آن حسن ظن باقینه آن ذوق هنرمندی نه شوق علم وفن باقی نه دردل جوشش آن حب یاران وطن باقی(همه خواهد که اندر نفس خود راحت رسان باشد ٦ برین حالت توقع هم که خالق مهربان باشد)غضب هی حب اسلامی سی خالی سبکا سیناهی حسدهی ناتوان بینی هی بی مهری هی کیناهیبس اپنی هی مزی کیواسطی هراک کا جینا هی یهی قومی ترقی کا ذرا سو چوتو زینا هی(کهان هی اب مسلمانونمین باهم پیغرض الفت ٧ جوباقی شاعر ونمین هی توهی وه اک مرض الفت)صفحه ( ۳۰ )سال اول - مجله کابلشماره ( ۱۰ )مستغنیکنون از حب اسلامی است یکسر سینه ها خالیزرخت مهر و الفت باشد آه این خانه ها خالیبود این خانه ها افسوس اکنون زین هوا خالیچرا دلها بدینسان از وفا گشت ایخدا خالی( مسلمان را چرا باهم نباشد بیغرض الفت ٧ به بن شاعر میان شعر دارد الغرض الفتصبااسف کز حب اسلامی تماماً سینه ها خالی استحسد با ناتوان بینی و بدخواهی و بی مهری استبهر کس ذوق فکر راحت و آسایش شخصی استکمی بنگر که این خود نردبان رفعت قومی است(چه شد دور از غرض آه الفت خاص مسلمانان ٧ نمی بینم نشانی جز بشعر شاعری از آن)مین تم سی کیا کہون اس وقت دلپر کیا گذرتی هیتصور دل مین آتا هی تو آنکهه اشکون سی بهرتی هیطبیعت بات کرنی کو بهی مشکل سی تهرتی هیخلش سینی مین ایسی هی که وه بیچین کرتی هی( مرا دردیست اندر دل اگر گویم زبان سوزد ٨ و گردم در کشم ترسم که مغز استخوان سوزد )مستغنیچگویم حال دل کز جور و غم زیر وز بر گشتهجگر خونین زبادش دیده خونبار تر گشتهنفس در سینه از فکر نکام نیشتر گشتهدلم امروز ازین نطق و بیان خونین جگر گشته(مرا دردیست اندر دل اگر گویم زبان سوزد ٨ و گردم در کشم ترسم که مغز استخوان سوزد)صباچگویم راز دل با تو که از غم زار میباشدبه تصویرش دو چشمم از الم خونبار میباشدسخن گفتن کنون بر طبع من دشوار میباشدخلش ها در درون سینه نشتر وار میباشد( مرا دردیست اندر دل اگر گویم زبان سوزد ٨ و گردم در کشم ترسم که مغز استخوان سوزد )وه باتین جن سی قومین هورهی هین نامور سیکهواتهو تہذیب سیکهو صنعتین سیکهو هنر سیکهوبرهاؤ تجربى اطراف دنیاهین سفر سیکهوخواص خشك و تر سيكهو علوم بحر وبرسيكهو( خدا کی واسطی ای نوجوانون هوشمین آؤ ٩ دلون مین اپنی غیرت کو جگه او جوش مین آؤ )مستغنیترا باید سخن زان مردم دانشور آموزیبعالم هرچه ارعلم و معارف بهتر آموزیخواص خشک و تر ايمایه بحر و بر آموزیسفر کن در جهان تا هر چه آن نیکوتر آموزی( خدارا ایجوانان وطن هوشی و فرهنگی ٩ بحفظ مملکت امروز باید غیرت و ننگی )صفحه ( ٣١ )سال اول - مجلۀ کابلشمارۀ ( ۱۰ )صباسخن هائی کزان اقوام گشته نامور آموز بگیر اخلاق نیکو صنعت آموز و هنر آموزبیفزا تجربه اندر جهان طرز سفر آموز خواص خشک و تر آموز علوم بحر و بر آموز( خداراجان من بر عقل و فهم و هوش خود افزا ۹ دلت را منزل غیرت نادرجوش خود افزا )سخن معقول و موزون هو تو سب کادل بهلناهی کلام خوش کلامان رنگ با معنی بدلتاهیزبان سی نمره مدح و ثنا هردم نکلتاهی مگر شوق عمل هو واقعی تب کام چلتاهی( توجه گر نه هو دل سی تو پہر تاثیر کیونکر هو ۱۰ کلام دلکش« اکبر» هو یا مهدی کالکچرهو )مستغنیحديث د لفريبت هر دلی مسرور میسازد کلام نغز زنگ از هی طبیعت دور میسازددل ویران ما شعر نیکو معمور میسازد تو مستغنی بشعرت ذوق اگر مجبور میسازد( نمی بخشد سخن بی التفات گوش تاثیری ۱۰ اگر اکبر و گر مهدی کند بالفرض تقریری )صباحدیث نغز دلها را مسرت بار میسازد کلام خوش بمعنی رنگ را بسیار میسازد(صبا ) وصف آنزمان در عالم گفتار میسازد که ملت خویش را شایسته در کردار میسازد( نمی بخشد سخن بی التفات گوش و دل تاثیر ۱۰ اگر اکبر سراید شعر یامهدی کند تقریر )صفحۀ ( ۳۲ ) سال اول - مجلۀ کابل شمارۀ ( ۱۰ )بقلم محمد کریم خان قاضی زاده انتقاد وموزیکهبنازم دست توانا و با اقتدار قدرترا ، که بساط بوقلمون کائنات را بطوریزیبا و متنوع بدیع ، ومرغوب خلق نمود ، به پیرایه وزیورهای قشنگ طبیعیبیاراست ، که عالم صنایع بشریت ، از مشاهدهٔ آن انگشت تحیر میگزد .و بالمقابل انسانرا بساحهٔ هستی بیافرید ، حس بداعت پسندی به او بذل وبخشید ، قلب ودماغ او را از عواطف رقیقه مملو وسرشار نموده ، چنان موردالطاف وعنایات عالیه قرار داد ، که نمیتواند انسان بیچاره از تلافی وعهدهٔ شکرانآنهمه مواهب وعطایای بینظیر او بدر آید .از انجمله مواهب بهای قیمتدار او ، تغنی یا اعطای استعداد ولیاقت موسیقیوترنم است به بشر ، که فطرتاً در هیولای او ( انسان ) مرکوز وبا او توامخلق شده ، يك امتیاز را به نسبت سائر مخلوقات مالك گردید .همچنانیکه ادامه وبقاء نشو ونما ، عدم تفسخ و انحلال جسم مادی مربوطو متعلق بوجود و دوام روح است . اگر بگوئیم که زیر گنبد این گردونصفحه (۳۳)سال اول - مجله کابلشماره (۱۰)پر آشوب احراز موجودیت و پایداری جوامع بشری نیز منوط ، بوجود موسیقی اوست ، جا دارد .هر ملل و جوامعيکه مالك و دارای يك موسیقی پر شور آفاقی است ، بدیهی است ، صاحب يك روح سلحشور و زنده ایست همانا در پرده های الحان و آهنگ های موزون با نواهای رسای نغمات دلفریب آن امتزاج یافته در سینه بسیط و ساکت فضای عالم بطور مستدام آشیان ابدی گزیده ، حاکمیت ادبی اورا برسبیل دائمی بعالم القا می نماید . بتعبیر دیگر موسیقی معیار ومقياس كم، كيف و چگونگی روحیات ملل و اقوام مختلفه بوده ، انعکاس حقیقی همان هیجانات پرشور درونی و تجلیات درخشان نشاط انگیز روح ایشان است که طنین اش خارج محیط او را فرا گرفته . بالعکس هر ملتی که بکلی فاقد موسیقی مخصوصی بوده ، یا آنکه بالفرض هم اگر داراست يك موسيقى منجمد و ساکت بیروحی را ، مسلم است ؛ که احساسات و روحیات آن نیز نظیر موسیقی او پست و دنی بوده ، به هیچگاهی از هنگام تظاهرش در ساحه حیات نشده است که شاهد غلبه و حاکمیت را در کنار کشیده باشد . بل طبیعی است ؛ که از جمله نفوذ و استیلاهای سیاسی و غیره محروم مانده ، همیشه ربقه ذلت و عبودیت دیگرانرا بگردن دارد .هر چندیکه موضوع تحلیل موسیقی و تشریح کیفیت اصلاح و ارتقای تدریجی آن از نقطه نظر صنایع مستظرفه ، بقدر عالی و بلند به اندازه ای رفیع و پر تحشم است که توان و استعداد نگارش آنرا بخود سراغ ندارم .با وجود آنهم از رهگذر محسوسات و مطالعات کوتاه سطحی خویش ، اگر مباحثی را در ان به پیمایم ، بجاست . چه سودی اگر هم نداشته باشد ، زیانی هم نی هر شیئی در اوائل خلقت از نقطه نظر فلسفه طبیعی ، در حالت ابتدائی بودهصفحۀ (٣٤)سال اول ـ مجلۀ کابلشماره (١٠)ناقص یا شکل دیگری (سوای هیئت امروزی خویش) بخود داشته است که بعدها تدریجاً بمرور ایام و توالی روزگار، حالت و رنگ ارتقائی بخود گرفت تا آنکه بصورت کنونی تکامل رسیده است.از آنجائیکه در صنایع و مخلوقات طبیعی قانون تشابه بصورت کلی تماماً استیلا و نفوذی دارد. از آنرو گفته میتوان که صنایع و ادبیات حتی جمله صناعات امروزی مولوده دست بشر در اوائل چنین شکل صحیح و مجرای راستی را مکتسب و دارا نبوده است. و بمانند طفل نوزادی در حال طفولیت و ابتدائی بوده، نواقص پرظاهری را در بر داشت.پس از ان که انسان در اثر سوائق طبیعی رو به تکامل می گذارد، کلیه مصنوعات واشیا مولود فکر رسا و دست توانای او نیز این رفتار او را تعقیب نموده نواقص او رو به ارتفاع و کم شدن میگذارد.اصلاحات غریبه ای در ادبیات، صنایع وحتی بغیره غیره چیزها بعمل آمد، تا؛ داخل چنین حوزۀ صفا ومحیط منور تکامل کنونی میگردد. که مهم ترین ادوار اصلاحات ونهضت های حقیقی آن (ادبیات وصنایع) در غرب سالهای نیمۀ اخیر قرن ١٥ واوایل قرن ١٦ است که تاریخ آنرا بنام (رنسانس) یا تجدید حیات ادبی وصنعتی یاد میکند، رنسانس از مشعشع ترین دورهای پرافتخار تاریخی و نهضت های پرفشان صنایع نفیسه وادبیات است، که بدواً آغاز آن از ایتالیا بوده بعدها بالتدیج بفرانسه، المان و انگلیس انتقال می یابد، تا آنکه آهسته آهسته انوار درخشان آن بسایر محیط های تاريك وجوامع خواب آلود آنوقته اروپا تابیده، عالم استعداد وقریحه های تیره و مکدر بشریت را از فیض ادبی خویش روشن ساخت.نوابغ بی همتای بمانند رفائیل، میکل آنجلو، لؤناردونسی در رسم، مجسمهصفحه (۴۵) سال اول - مجلۀ کابل شماره (۱۰)سازی و معماری ، شکسپیرها ، گوئیثها ، هوگوها ، لا مارتین ها در ادبیات وبالا خره واگنزها و بتهوفنها ، در جهان موسیقی بمیان آورد . که هريك درآفاق صنایع و ادبیات بمانند ستاره های ثوابت الی الابد در تلالا و لمعان بوده ،درسمت الراس افتخارات ملی غرب قرار گرفته اند ، که تعریف آنها احتیاجبه نگاشتن ندارد .و در مقابل دست مزد و زحمت های محمل فرسای ایشان است که صنایعو ادبیات محتشم و پر تجلل امروزی اروپا ( از قبیل بناهای با شکوه تابلوهای زیبا ،مجسمه های ظریف ، آثار ادبی وموزيك های دلکش و پرشوری ) در حواشیو نقاط مختلفه و در هر گوشه و کنار بوروپا دید ها را می درخشاند .هر چندیکه راجع بوجود آمدن رنسانس علمای تاریخ عوامل مختلفه تعیینو ذکر نموده اند ، اما مهمترین چیزیکه در بین آنها بنظر میرسد ، همانا وجودمشوقینی است ، که توانستند در سایه تشویق و توجه کامله آنها ، فضلا و صنعتکاران معاصر شان بچنین درجات حیرت انگیز کمال فائز شده ، در عالم انسانیتچنین آثار قیمتدار و شاهکار های زیبای صنعی و ادبی در عالم انسانیت از خودبیاد گار بگذارند .اهمیت صنایع و ادبیات در عالم کنونی بشر ، به اندازه مبرهن و آشکار است ،که هیچگاهی نمیتواند غیاهب اوهام و شكوك مانع از تظاهر آن بشود . و خداراسپاس که ما هم از چندی به این سر پوشیده روز گار آگاهی و اطلاعی یافته ،به تاسیس مکاتب صنایع اقدام و بالاخیره موفق گردیدیم ، که عنقریب ثمرۀشیرین آن کام ما را حلاوتی خواهد بخشید .و امید واریم که به این زودیها ادبیات وصنایع ما در کنف پرورش و تشویقحکومت رنگ و تابی بخود پیدا کرده ، به اکتساب مجرای حقیقی ارتقا و تکاملصفحة (٣٦)سال اول - مجلۀ کابلشماره (١٠)کامیاب شود .ليك متاسفانه ؛ در بین مجموع این صنایع نفیسه چیزیکه در زوایای فراموشی افتاده و از لوحهٔ خاطر ها زدوده شده است ، موسیقی ملی ماست ، که هیچ اصلاحی دران بعمل نیامده است . علمای این فن تاثیر ونفوذ موسیقی را در جوامع بشری ، به اندازه ای عام وزیاد ادعا می نمایند ، که انسانرا از مطالعهٔ آن حیرت دست میدهد چنانچه عده از آنها این امتیاز ورجحان موسیقی را حتی از تاثیرات و نفوذ ادبیات نیز بیشتر دانسته ، میگویند . از انجائیکه جوامع بشری طبعاً علایق شدیدی را به نسبت موسیقی وادبیات مالك بوده ، مشاهده ومطالعات موسیقی و ادبیات باعث انشراح صدور واكتساب طرب دلها است . لذا درین زمینه بدیهی است بدرجات تزاید تاثیرات موسیقی ، به نسبت تاثیرات شعر وادبیات در برانگیختن روحیات طبقات عامه انسانها ، زیرا که تاثیر شعر و ادبیات محدود به آنانی است که استطاعت فهم وادراك آنرا دارند . بخلاف موسیقی که در اعماق قلوب تاريك ترين طبقات جوامع بشری تاثيرات خويش را مبذول داشته ، در دماغهای گرفته وخاطرهای افسردهٔ آنها توليد نشاط وسرور مینماید . روح را منتعش کرده ، کدورت وتیره گیهای هموم را از صفحات قلوب آنها حك ومی زداید ، به انفاس پژمردهٔ شان رونق وطراوتی می بخشد . . . . موسیقار ها افراد نخبه عالم بشریت اند که برسبیل مستدام با انامل مقتدر وآوازهای دلکش و روح نواز خویش که از تنگنای قوانین حنجره فسونكار شان برآمده در جو فضا جولان میکند ، با الیاف دلهای کدورت زدوده وعواطف رقیقه ملل بهر رنگی که بخواهند ملاعبه و بازی مینمایند . وادبا ومترجمين عواطف رقيقه واحساسات نفیس روحی بشری است که آنرا بشكل شعر منظوم يا منثور درآورده ، همتهای ساکت وخمود کرده را تنهيض وتهيج ميتمابند ، واکرصفحۀ ( ۳۷ ) سال اول ـ مجلۀ کابل شمارۀ ( ۱۰ )اشعار پرسوز وگداز آنها با آهنگهای شور انگیز موسیقی ملی امتزاج یافتهیکجا در تهییج روحیات ملتی مصروف گردند . طبیعی است که افسرده ترینارواح انسانی را بجدیت وفعالیت وادار می سازد .اما جای تأسف است که در چنین عصری از موسیقی ملی که داریم استفادهکرده نتوانسته ، بجادۀ خرافات موسیقی دیگران در سیریم .حالآنکه ما از خود موسیقی مستقلی داریم ، کسیکه اصولهای تغنی اقوام وعشایرمختلفۀ مارا زیر نظر و مطالعه قرار داده باشد ، اطلاع داشته خواهد بود ، کهافغانستان نیز از خود ، سوای موسیقی که فعلاً تنها در کابل ترویج و تعمیمدارد ، موسیقی مستقلی را صاحب ومالک است . زیرا که آهنگ وتون مخصوصخوانش های اقوام مختلفه ما ( مانند اصول تغنی وخوانش چهار بیتی های وطنیوغیره درقسمتهای مختلفۀ وطن ) شکل مخصوص ملی خود را بنما اشعار می نمایند .که هیچ گاهی بموسیقی موجوده ربطی نداشته طرز خوانش مستقلی را داراست .و بدبختانه تنها در کابل و هرات است که بنا بر مراودات و تماس زیاد شانبا هم جواران ، موسیقی ملی خویش را از دست داده ، اصول خوانش و تغنیدیگرانرا شعار خود قرار داده اند ، واین تمسك واعتياد رنگ دیگری بخودگرفته بطوری در مرکز و بعضی از نقاط تعمیم وشیوع یافت ، که چندیها مهارتو یا تلذذ از موسیقیهای مرده وکنه ، يك نوع فيشن وتجددی بشمار میرفت . ودرنتیجه مارا مغلوب خویشتن قرار داده روحیات مارا سست ، هیجانات ملی را سکتهدار ، بالاخیره موسیقی ملی مارا که از موسیقی های پرشور و آفاق دنیا است در معرضبی اعتنائی گذاشت . واین قضیه برای ملت ومملكت اسفناك است . درصورتيكهموسیقی مستقلی داریم، جای آن نیست ؟ که از موسیقی های مندرس و فرسودۀچندین ساله ملل منحطه متمتع و لذت بریم . بلکه لازم است ، همان موسیقیصفحه (۳۸) سال اول - مجله کابل شماره (۱۰)صحیح و پرشور ملی خویش را بمانند سائر موسیقهای دنیای متمدن مرتب و درزیرنوته آورده همچنانیکه دیگر مزایا وافتخاراتی را دارا هستیم ، استقلال موسیقی رانیز صاحب بوده ، روحیات پرشور ومکنونات قلبی خود را بواسطه آن بروز دهیم.هر چندیکه موسیقی و طرز خوانش امروزه ما (که معمول و متداول استدر مرکز) دراساس و روی قوانین موسیقی هند گذاشته شده است. با وجودآنهم موسیقی ما درین چند سال تقریباً براه دیگری افتاده ، يك اندازه امتیاز بهنسبت اساس خود پیدا کرده است. که برای مستمعینیکه با موسیقی موانستداشته باشند ؛ ظاهر میشود. وتقریباً این اسلوب نیم وطنی را میتوان از تقاضایروحیات ملی دانست زیرا که این تحول جزئی تقریباً زاده افکار عامه بشمار میرود ،واین را نیز از خاطر نبایست دور افگند ، که در چنین عصری باین اندازه يكتحول جزئی در موسیقی برای همچو مايك ملتی زنده ای کافی نیست.ما ازین کرده ، بخیلیها تعدیل و انقلاب بیشتری در موسیقی خویش احتیاجداریم هیچگاهی قناعت نخواهیم کرد ، که موسیقی مايك صورت صحیح ومستقلیبخود نگرفته پیوسته در تعقیب قوانین موسیقی همانی بیروح ومخنق احساساتمصروف باشد ، وما درعین حال ازان لذتی نبرده به آن افتخار نمائیم.برای ما لازم است که موسیقی مستقلی بمانند موسیقهای عالم شمول دنیایمتمدن و آنانیکه در دنیای امروزی حیثیت و مقامی دارند ، داشته باشیم.وجای آنست ، که موسیقی مهیج و روح نواز ملی خویش را که بهترین افرادسلحشور ونماینده های احساسات پرشور ملی ما در دامنه جبال شامخه یا در کناررودبارها ، مراتع وچرا گاهای وطن (چوپانان ، دهقانان وغيره وغيره ....)بر آن مترنم اند ، در تحت قوانین علمی ونوته آورده درقطار وردیف موسیقهایمللیکه امروز دنیا بکامشان میچرخد داخل نمائیم.صفحه (۳۹)سال اول - مجله کابلشماره (۱۰)و درینصورت ضرورت و احتیاجی داریم به تاسیس و افتتاح يك باب مکتبموسیقی در قطار سایر مکاتب صنفی خویش که وزارت معارف در آنجاچندی از ارباب فضل و علمای فن موزيك را از دنیای متمدن استخدام نمودهبا معاونت آن هموطنانیکه درین فن مهارت دارند موسیقی ملی ما را تعدیلو در زیر نوته و قوانین علمی این فن بیاورد ، روح موزيك وطنی رامجدداً ترویج و تعمیم نموده ، در تربیه آنانیکه این فن را به ارث برده اند ،بذل اجتهاد و توجه نماید ، تا این موسیقی آفاقی ما که در شرف اضمحلال استاز زوال و فنارهائی یافته دستخوش بازیچه دیگر ان نگردد و شئونات ملی ما هدفتیر های زهر آلود طعن و استهزا اجانب قرار نگیرد و بنام ملت پرستی و حمایتاز شئونات و نوامیس ملی ، در زمرۀ آنهمه مساعی بلیغیکه راجع به احیای ادبیاتاز بین رفته این سر زمین مصروف و در قطار سایر مجاهداتیکه در راه ترقی و تعالیوطن مبذول داشته شده است به این موسیقی نیم رمق و انحطاط پذیر وطنشفقت و عطوفت ، رحم و مروتی نموده شود ، تا آتیـاً به آن درجات و مراتببلندی که باید برسد ، نائل گردیده ، در صفوف موزیکتهای زنده دنیایبشریت بسریر زندگانی فنا ناپذیری قاعد شود .صفحه (٤٠) سال اول - مجله کابل شماره (۱۰)بقلم عبدالله خان افغان نویسفضلای فراموش شده(۳)(۱۰) عبدالحکیم آخندزاده قندهاری که از علما و فضلای معروف روزگار خود بوده و کتاب عین العلم بزبان افغانی از یادگارهای علمی و ادبی اوست که در سال ١٢٢٤ نوشته شده و تا کنون بطبع نرسیده است مولد شهر قندهار ، مدت عمر ٨٤ قوم کاکر و درسنه ١٢٣٥ روزگار فانی را وداع گفته و در مقبره عمومی قندهار مدفون است .(۱۱) عبدالباقی صاحب کاکر که از علمای اعلم عصر خویش و خصوصاً در علم شریف فقه وعقايد اختصاص و امتیاز تمامی بهم رسانده و بزبان افغانی اشعار زیادی سروده اند و کتاب تهذیب الواجبات منظوم بزبان افغانی از مولفات اوست مولدش شهر قندهار وسنين عمرش ٧٥ تاریخ وفات ١٣٢٢ مدفن مقبره عمومی قندهار .(۱۲) ملا محمد حسن صاحب قندهاری که از فضلای ممتاز روز گار خویش و در زبان فارسی و افغانی طبع شاعرانه داشته و دیوان فارسی او بطبع رسیده و دیوان افغانی او غیر مطبوع در قندهار موجود است . مولدش طلوکان قندهار مدت عمرش ٦٨ قومش اسحق زائی تاریخ وفات ١٢٤٥ مدفن طلوکان قندهار.(۱۳) ملا مزمل معروف بملا صاحب صريغ . برکتاب قاضی ملم حاشیه نفیسی بزبان عربی موسوم به صریغ نوشته است که بحلیه طبع در آمده و باقی آثارش غیر مطبوع و به نزد اخلاف شان در قندهار موجود است . مولدش صریغ علاقه شش کروئی پشا ور سنین عمر ٤٥ تاريخ وفات ۱۲۹۹ مدفن علاقه صريغ .صفحه ( ٤١ ) سال اول ـ مجلۀ کابل شمارۀ ( ١٠ )(١٤) حبیب الله آخندزاده خلف الصدق ملاصاحب صریخ عالم معروف درعلوم معقول و منقول خبیر و آگاه در منطق برساله مولفه پدر خود حاشیه داردکه طبع شده وخودش نیز حیات دارد .(١٥) قاضی میر جمال الله صاحب معروف بقاضی صاحب پشد عالم و فاضلمشهور وقت و برقاضی سلم حاشیه مستقلی دارد که بطبع رسـیده است .ولدشپشد سنین عمرش ٩٢ درسنه ١٣٠٤ پدرود حیات گفته در خود پشد مدفون است .بقلم میر غلام محمدخان غبار( افغانستان و نگاهی بتاریخ آن )(٨)ولایت گندهارا ( وادیهای پشاور ،سوات و باجور ، سمت مشرق حالیۀکا بل )ولایت گندهارا Gandahara در مشرق مملکت افغـانستان واقع ،و شرقاً برود بار سند ، غرباً به قسمتی از سلسلۀ کوهای هندوکش ( سلسلۀپغمان ) جنوباً به ولایت پاختیا وزابل ، شمالا ً بولایت بلور ( چترال ، نورستانپنجشیر ) محدود ومتصل است .گندها را در علاقه های پشاور ، اتك ، یوسف زی ،هشت نگر ، سوات ، باجور ، بونیر ، دیر ، ننگنهـارا ( وادی جلال آباد )لمپاکا ( لغمانات ) کنرها ، آسمار ، کابل ، لوگر ، وردك ، کاپیسا ( کوهدامنو کوهستان ) منقسم است . قدیمترین شهرهای کندهارا عبارت است از شهرهایبگرام واقع در غرب شهر جدید پشاور که میان خیبر و پشاور افتاده و حالیاصفحهٔ ( ٤٢ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ١٠ )نشانی ندارد ، ( پیلو خرابه های آنرا تعریف میکند ) و بگرام دویم کهدر حدود و حوالی پروان ( جبل السراج حالیه ) واقع بوده و در منزلهٔ کابل قدیمشمرده شده میشد ، و نگار آرا ( هدهٔ مقدسه ) که مراتب عروج خود رادر دورهٔ بودا طی مینمود ، و شهر اسکندریه واقع در کوهدامن که محققینمعاصر فرانسه وجود و بنای آنرا از طرف اسکندر مقدونی خاطر نشان کرده اند،هكذا علامات وامارات بسا شهرهای عتیق در سرزمین سوات ، باجور و غیرهدر نتیجه حفريات محققين مغرب بظهور رسیده ، اما بلاد وقصبات عمدهٔ امروزهگند هارا ( که بعضاً یاد گارهای قرون قدیمه گفته میشوند ) عبارت ازینهاست :-کابل ، پشاور ( پشاور ) اتك ، چاريكار ، نوشاره ، بر کی را جان ، جلال آبادتگرى ومند رور وچهار باغ ( در لغمان ( اسمار ، شیوه و شیگی و چغه سرای( در کنرها ) لعل پور ، جلالا ، شب قدر ، کوت ، دیر ، امبیله ، تر کی ،میان قلعه ، ناوه کی ، کوناى وغيره ها .گند هارا دارای آب و هوای مختلفه بوده ، در جهت های شرقی و وسطیدارای هوای گرم ، ودر قسمت های غربی مالك هوای معتدل و گواراست ،وادیهای پشاور بسی شاداب و زرخیز بوده ، اقسام برنج و گندم ، جو وجواریگال وارزن ، زغر ونیشکر میرویاند ، و دریای سوات در زرخیزی این سرزمینعامل مفیدی بشمار میرود . وادیهای لغمان و مخصوصاً ننگنمار ( جلال آباد )که بواسطه انهار کابل ، كنر لغمان آبیاری میشود ، یکی از بهترین قسمت هایزراعی افغانستان بلکه آسیای وسطی شمرده میشود ، پروفيسر واوى يوفو پروفیسر بو کی نیچ در کتاب « افغانستان زراعی » مطبوعهٔ لیننگراد ( ۱۹۲۸ )Egricultaral - Afghanistan شرح مبسوط وحيرت آورى درينبابمینویسند . وادیهای کابل ، کوهدامن ، لهو گرد که بوسیلهٔ دریا های پنجشیر ،صفحه ( ٤٣ ) سال اول ـ مجلۀ کابل شماره ( ١٠ )کابل ، غوربند ، لهو کرد و غیره آبیاری میشوند ، بهترین اشجار غرس و مثمره رادر تمام افغانستان پرورش میدهند . حصص شمالی مشرقی و اندکی غرب جنوبیکندها را نسبةً دارای قیمت زراعتی بایندرجه ها نیست . کندها را در علاقهاییوسف زی و جکدلك معادن قیمتدار آهن و یاقوت را مالک است ، و حیواناتوحشیه و مشهوره او عبارت است از آهو ، گوزن ، بز کوهی ، غزال و امثالهارویهمرفته کندها را ولایتی است دارای کوهای بلند ، درهای سرسبز و سنگلاخ ،وادیهای حاصلخیز ، چشمه سارها و انهار خوشگوار ، حوزه های فرح بخشو دلگشا .ما در قسمت تاریخ پاختیای مرکزی شمه نوشته و گفتیم که در قرن هایقبل لتاریخ شعبه پختانه ها جان وارد ولایت جسیم پاختیا گردیده و بنامهایپختانه و پشتانه و پهتان و افغان موسوم شدند ، و ظاهر نمودیم که در دو نیم هزارسال قبل شعبه پختانه ها بچهار قسمت عمده منقسم بوده و منجمله شعبهگنداری ها است که هیرو دوت از ان ذکری میکند . با ایستی دانست بعداز انکه شاخه گنداریها وارد ولایت گندهارا شدند ، نام صفحات مسکونهخودشانرا نیز گندها را گذاشتند ، و با التدریج نفوس آنهااز صفحات پشاور تا وادیهای کابل شرقاً غرباً منتشر گردید ، چنانیکهدر اسفار دارا یوش هخامنشی اینها در وادیهای کابل بنام دنداری زنده گیمینمودند . بطوریکه بیلو و محققین فرانسه مینویسند در اوائل شعبه کند هاری هااراضی مابین دریاهای کابل و سند را از نقطه تلاقی دریای کنربدریای کابل الی چاکان سرای و سلسله کوه دوما اشغال نمودند ، و این منطقهعبارت از علاقهای ذیل است : ـ کوشتا ، باجور ، بنیر ، چمله ، مهاین ، هندو( یوسف زی ) هشت نگر ، داؤد زای . بعبارت دیگر وطن کنداریها در اوایلصفحه ( ٤٤ ) مجله کابل - سال اول شماره ( ١٠ )شامل وادی پشاور بجهت شمال دریای کابل و کوههای که بچهار دور آن منطقه کشیده شده ، بود . و این ملك محدود با نقطهٔ زمینی است که بین کوشه تلاقی دریا های کابل و سوات اوفتاده ، شمالاً بكوه نور و غرباً بدر یای کنر تحدید میشود .ولی کند هاریها آهسته آهسته در تمام حصص گندها را پراکنده شدند و بنوعیکه در بالا گفتیم در قرن ( ٦ ) قبل الميلاد وا دیهای کابل را بنام دندا ری اشغال کرده بودند . و حتی بقسمتی از شعبهٔ دادیکای پختانه ( داديك = تاجيك ) که در حصص شمالی کندها را از زمانهٔ قدیم ساکن بودند نیز فشار آورده ، و آنها را قسماً بالا تر راندند ، و بعضاً در بین گنداریها تحلیل شدند ، که تا هنوز بقایای دادیگ ها در حصص لمانكا ( لغمانات ) نجر و ، تگاو و غیره بنام دیگان ها یاد میشوند . مهاجرت بزرگ شاخهٔ یوسف زی ها در شمال وا دی پشاور ( قرن ١٥ مسیحی ) بر موجودیت بقایای دا دیکای قدیم در صفحات بنیر وسوات تقریباً خاتمه داد ، از محاربات چندین سالهٔ داخلی اینها ملادر ویزه شرحی مینویسد . گنداریها در ابتدای سنه میلادی بقول بيلو بسواحل هلمند، و ارغنداب و قسماً غور ( هزارهٔ حالیه ) منتشر گردیدند ، و قبیلهٔ خوشکی یا خوشکری از کابل بجانب غوربند و وادیهای هندوکش کشیده ، در انجاها سکونت اختیار نمودند . بعلاوه مهاجرت های کنداریها در حصص شمال پنجاب و کشمیر در دورهٔ اسلام صورت گرفت ، و متعاقباً از انجا بسایر صفحات هندوستان منتشر شدند ، و تا حال قسمتی بزرگ از افغانان کنداری در انجاها مالك موجودیت قوتمندی بحساب میروند ، متأسفانه در اکثر حصص زبان پختانه را فراموش کرده اند ، راولپندی مابین انهار اتك و جهلم یکی از مراکز عمدهٔ تشکیلات افاغنه کندهـارا شمرده میشد طایفهٔ دلازاك پختانه که از ساکنین ماصفحه (٤٥)سال اول - مجله کابلشماره (١٠)قبل الاسلام بشاور بودند، در نتيجه فشار وهجوم يوسف زى ها نهر سند را عبوركردند وشاه سليم مغول شهریار هند آنها را قتل وتاراج وبقية السيف را درولايت دكن گسيل نمود .علی ای حال بعد از انکه شعبه کندهار بها در ولایت گندها را به تشكيل جمعیتیپرداختند ديانت آنها عبارت از همان عناصر پرستی و نوعی از بت پرستی که مذهباریائی هاست ، بود در قرن ٧ قبل الميلاد هنگامیکه افغانستان در حصه شمال خود(باختر) دارای تشکیلات سلطنتی وديانت جدید زردشتی بود ، گندهارا بصورتمطلق العنان زنده گی کرده و در تحت تشکیلات داخلی امرار حیات مینمودند . بعد از ان که هخامنیشان فارس بر افغانستان مسلط شدند عساکردارایوش مشهور شاهراه خیبر را عبور نمود ، دارایوش در کتیبه نقش رستم فارسدرجمله (۲۹) ممالکی که بعلاوه فارس جزء مستملكات او بوده و باجی میداده استاز ولایت گندها را نیز اسمی میبرد ، اما در اوستا در ذیل اسامی شانزده ولایتیکی هم از کابل بنام (وای کرت) یاد شده معهد تسلط هخامنیشان در ولایتگندها را عبارت از اخذ خراجی بوده ، و بطوریکه مورخین فارس هم میگویند؛هخامنیشان بر خلاف تسلط در ممالك غربی فارس در مملکت شرقی فارس ( افغانستان )مجبور بودند اعتیادات ملی و روحیات داخلی آنها را زیر نظر گرفته ، استقلالرؤسای وطنی شانرا كما كان احترام نمایند تسلط هخامنیشان در ولایت گندها رااز قرن ۷ تا ٤ قبل المسيح طول كشيد ، ولی بعد از دارایوش این تسلط را رخاوتوضعفى استيلا نمود .یونانیان در قرن ٤ قبل الميلاد فارس را شکسته در افغانستان دست تسلط درازنمودند ، افواج سکندر در عبور از جبال هندوکوه مقاومت سخت اهالی را دو چارصفحه (٤٦)سال اول - مجله كابلشماره (١٠)شد، تاریخ ملل شرق و یونان از صعوبتی كه یونانیان در افغانستان دیده اندذكری مینماید. سکندر نواح كابل و ممر خیبر را بازحمات زیادی عبور كرد ، ودر وادی پشاور آخرین قوای ملی افغانستان را ملاقات نمود، پادشاه وطنی آنجا پرشورنام محاربات سختی با سکندر كرده و بالاخره مغلوب گردید، و بنوعيكه بعض كتب اوروپائیمی نویسد نام پشاور نیز ماخوذ از اسم پرشور شاه است ، یونانیان از قرن ٤ تاقرناول قبل مسیح در افغانستان به ترویج تمدن غربی پرداختند ، و منجمله گندهاریا ازمهمترین مراكز این مدنیت بشمار رفت ، چه معابر این ولایت صفحات شمال هند وكوه را با شرق افغانستان (هند) مربوط داشته ، وسیله بسط مدنیت باختریو اقتران اقتصادی افغانستان با هند حساب میشد. هرچند هندوها در اوائل تشكيلاتیونانیان باختر ، رژیم آنها را در هند برانداخته ، ولایت گندها را اشغال نمودندو بر صفحات جنوب هندوکش استیلا جستند ، مگر این تسلط دوامی نداشت وبزودی در اثر تسلط باختريها ، هنود از ولایت گندهارا طرد و تبعید شدند(قرن ۳ ق. م.) یونانیان باختر زودتر از یونانیان گندهارا راه فنا پیش گرفتندچنانيكه دولت باختری در یك قرن قبل از میلاد خاتمه یافت ، ولی در گندهاراتانصف اول قرن اول مسیحی حكومت یونانیان برقرار بود ، هر مایوس آخرینپادشاه یونانی كابل است كه تا حدود سال ٢٥ بعد از میلاد دوام داشت.در دوره یونانیان دیانت بودا در مملكت افغانستان نفوذ نمود ، و از قرنسوم قبل الميلاد پیروان بودا از جانب شرق (هندوستان) و اتباع ساكا-ونیاز شرق شمال (چین) به نشر این مذهب در افغانستان مشغول شدند ،و آهسته آهسته صنایع یونان با صنعت بودائی در آمیخت و موضوعات هندیجامه یونانی پوشید. بودا خودش در قرن شش قبل الميلاد در هندوستان ظهورصفحه (٤٧)سال اول - مجله کابلشماره (١٠)نمود (۱) ولی چنانچه گفتیم مذهب او در افغانستان از قرن سوم قبل الميلاد به انتشار آغاز ، و تقریباً در افغانستان جای تمام مذاهب زرتشتی و بت پرستی قدیم را اشغال نموده ، تاظهور اسلام دوام کرد ، هرچند مرور زمان ارباب انواع یونان را هم بعضاً در گوشه های این مذهب(۱) در اراضی تحتانی سلسلهٔ کوه همالیا جانب شمالی شهر بنارس ششصد سال قبل الميلاد حکمرانی موسوم بعنوان ( شیرین شديا ) بود . اوفرزند خودش را بنام ( سیدرتها = کامران ) مسما نمود . شهزاده سدردا برخلاف همسالان خود از عشرت کنار گرفته و با خلق متفکر کلان شد ، تا عاقبت حکومت را گذاشته به مسافرت وغربت پرداخت . این شخص در ایام شهزاده گی بگردش بر آمده و اتفاقاً از منظر پیره مرد ژولیده موئی رقت کرده و بیاد آورد که خودش را چنین روزی در پیش است . بازيك روزي مريض را دید که ناله مینمود ، سدردا بفکر این اوفتاد که او يكوقتی هم چنین خواهد شد . بار دیگر جنازه را با نالهای سوگواران مشاهده کرد ، ایندفعه بکلی منقلب گردیده و دانست که او را این مرحله در مقابل است . تفکر این مطلب که صحت به مرض وزنده گی به مرگ تبدیل شدنی است ، سدردا را باین نقطه آورد که : اشیای فناپذیر قابل اعتبار واعتماد نیست ، پس باید زنده گی را صرف اعانت نوعیت کرده ، از اغراض وشهوات شخصیه دامن کشید ، بالاخره سدردا شبی از پهلوی زن و فرزندش برخاسته بجنگلی پناه برد ، وبا البسه فقیرانه شش سال در انجا زیست کرد . ولی بزودی ملتفت شد درین شش سال عزلت سوای اضاعه وقت سودی نبرده ، پس به ترك کناره جوئی پرداخته و به مدد همنوعان برخاست . واقعاً حیات عبارت از ترك خود غرضی ، صداقت ، مرحمت ، رافت بهمنوع است ، در عالم مساوات است و فرقی بین شاه و گدا نبود همه محتاج اعانت همدیگراند ، لیاقت ذاتی ذریعه برتری است نه مال وجاه وسلسله انساب فامیلی . سدردا هدایات پسندیده و اخلاقیات برگزیده بعرض عموم هدیه مینمود . در نتیجه اینهمه تفکرات و اخلاق ، سدردا باسم ( بدها ) مشهور گردید چنانچه تا امروز اصل نام از میان رفته و همان شهرت باقیست . در وقت بدها هزارها هزار نفوس دسته دسته برای استماع مواعیظ و نصایح او ازهر جانب میشتافتند ، وامروز هم در اغلب حصص : هندوستان و برما ، سیلان ، پنجاب ، چین ، ژاپان وغيره قسمتی از نوع بشر پیرو عقاید آن انسان میباشند . بدها یعنی شخص روشن و هوشیار است . می آید يك روزی که انسانها در صدد کشف و تحقیق این مسئله واخذ تعلیم زنده گی ازان بر آیند .(کتاب گریکو بدهستک آف گند هاره تالیف مسیو فوشهٔ فرانسه . )صفحه ( ٤٨ ) سال اول ـ مجلهٔ کابل شمارهٔ ( ١٠ )جاداد . در نتیجه این نفوذ جدید اولاً ولایت کندها را و متعاقباً ولایت باختر (بلخ) عمده ترین مراکز بودائیت در افغانستان بشمار رفت ، و حتی یونانیان حکمدار خود بقبول این مذهب تن دادند . بعد از انکه در قرن اول میلادی یونانیان کندها را سقوط کردند ، و از سال ٥٠ مسیحی دولت کوشانی افغانستان بر قرار گردید ، گندها را رونق تازه ئی بخود کسب نمود و کابل مقر سلطنت کدفزس دویم کوشانی گردید . دولت کوشانی هر چند زودتر از صفحات هندوستان غربی بر افتاد (بعد از قرن ٣ مسیحی) معهذا نفوذ آنها در ولایت گندها را تا قرن پنجم میلادی طول کشید ، و مسکوکات تقریباً آخرین پادشاه کوشانی کابل بدست است . دورهٔ کوشانی ها در افغانستان و مخصوصاً در گندها را از بهترین ادوار تاریخی افغانستان بشمار میرود ، چونکه این پیروان جدی دین بودا در تکمیل صنایع نفیسه بسی کوشیدند ، و مکاتب مجسمه سازی دایر نمودند معابد جمیل و با رونقی ساختند ، آری در دورهٔ اینها بود که صنعت یونان و بودار و بکمال میرفتدر قرن پنجم مسیحی (٤٣٠) استقرار دولت هیاطله افغانستان ، تشکیلات دولت کوشانی را در کندها را برهم زد ، و اقتدار این دولت جدید در تمام افغانستان تا قرن ششم مسیحی ( ٥٦٥ ) طول کشید . هر چند بعض مورخین محقق اوروپا دولت هیطل را يك حکومت مخربه و بربری شمرده و آنها را برای تشبیه به هونهای وحشی ( هونهای سفید ) خوانده اند ، معهذا با ایتی فهمید حفریات علمی عصر حاضر در علاقه های جلال آباد و کوهدامن ، و بدست آمدن آثار گران بهای صنعتی یونان و بودا این قضیه را ثابت نموده که هیطل ها در ولایت گندها را به تماماً اجرای تخریبات نکرده اند .بعد از سقوط دولت هیطل در افغانستان ، گندها را دارای تشکیلات مختلفهٔصفحه (٤٩) سال اول - مجلهٔ کابل شماره (۱۰)محلی گردید، بزرگترین این سلسله های ولایتی همان رتبیل های کابل است کهتا اواخر قرن نهم مسیحی دوام نمودند. هكذا رؤسای مقتدر محلی پشاور وصفحاتشمالی پشاور که با استقلال داخلی زنده گی مینمودند. در تمام این مدت ( تا ظهوراسلام ) دیانت بودائی بر ولایت گندهارا حکمرنما بود ولی بمرور زمان زبان اصلیاریائی قدیم افغانستان در گندهارا متروك گردیده و جای خود را بزبان پشتوگذاشت ، وقسماً در حصص شمالی گندهارا لهجه های مختلفهٔ محلی از قبیل با جاوری قدیمو پشه ئی(تا هنوز نمونهٔ آن در بعض دره های نجر او باقیست) ظهور نمود، بعض محققینمغرب زبان موخرالذكر را از شعبهٔ السنهٔ هند شمار کنند ، ولی هنوز تحقیقات درستیدرین زمینه نشده و نتیجهٔ ثابتی بدست نیست . این لهجه های محلی مخصوصبقایای شاخهٔ دادیکای بخدانه ( تاجيك ها ) در ولایت کندها را بوده و ربطی بشعبهٔگنداریها نداشت . نفوذ بودائیت با زبان هندی وعلم سانسکریت یکجا درافغانستانو ارد شد ، وحتی یکوقتی دروادی پشاور بقول انسکلپیدی اسلامی بریتانی زبانیکه گفتگو میشد یکقسم پرا کرت Pracrit ( آن السنه هندی که بعد ازظهور بودا ومتروك شدن سا نسكريت ( ٦ قرن ق . م . ) پیدا و به پنج قسمتعمده تقسیم شده ) بوده که بزبان اریائی افغانستان و پشتو ربطی نداشت . بهر حالدردورهٔ اسلام این لهجه های مختلف اعم از انکه هندی بود یا اریائی جای خودشرا من حيث العموم بزبان پشتو گذاشت ، تنها در قسمتی از لغمان زبان فارسیکوهستانی میان قسمتی از داديك ها مروج و با پشتو آمیخته گردید .راجع بمدنيت وصنايع گريكو بودك ( يونان وبودا ) در ولایت گندها را ،حفریات علمی معلومات خوبی بدست میدهد . در قرن گذشته مستر مسونMasson انگايز ودوسه نفر همکاران او درهدهٔ مقدسه حفریاتی کرده و دراستوپه ها Stupa خسارهٔ زیادی رساندند ، معهذا سر رشتهٔ از آثار قیمتدارصفحه (٥٠) سال اول ـ مجله کابل شماره (١٠)گند هارا بدست داد . بیلو یکوقتی گفته بود : ـ گندها را در قطعات مسکونهیوسف زی وخنك دارای مدنیت و ترقیات زاید الوصفی بوده ، خرابهای بسیشهر ها ومعابد قدیم را داراست ، بنوعیکه شاهدان خاموش ترقیات و معموریتقدیم و زنده گی سعادت مند انه اهالی آنجا شمرده میشود ، حفریات در اینجافنمعماری ، ظرافت سنگتراشی قدیم را مکشوف داشت که آنهمه مربوطبقرنهای ۲ تا یازده عیسوی است ، حفریات خرابه های سولدیر ، شهر بهلول ،جمال گرهی ، اندازه نفوذ صنعت حجاری یونان را در صنایع وطنی روشن نمود ،ولی هنوز عشر تخت دابهای مذکوره ( استوپه ها ) دست نخورده ، هکذاسوات ، باجور ، بنیر ، مملو از یادگارهای سردوسا کت قدیم است ، خرابههای ناو ا گرام ، خرکی ، پاجا وغیره منتظر حفریات است تا افسانه های تمدنو ترقی خویش را بیان کنند . حفریات عصر حاضر آرزو های بیلو را بر آوردو در نتیجه معلوم شد مدنیت قدیم گندها را شرقاً غرباً از شهر تا کنزیلا ( درماورای نهر سند ١٤ میلی شرقی راولپندی ) تا وادی های کابل و کوهدامن بسطیافته بود . مستر اوریل استین در ( عتائق وسط آسیا ) نام اثر خود راجعبه تصاویر و نقاشی های که از بتخانهای مخروبه بده ( در نواح قره شهر شمالمشرقی اراضی دریای تارم ) بدست آمده بود ، میگوید : ـ که صنعت و آرتبودا و یونان از انتهای شمال غربی هند ( افغانستان ) در انجاها رسیده ، ازین مقولهمیتوان حدود بسط این تمدن قدیم را در حصص شمال گند هارا نیز حدس زد .در ١٩٠٩ مسیحی مغاره کوهای آشو کادر وادی پشاور حفریات شده وبعض مسکوکات کا نیشکا ( پادشاه کوشانی افغانستان ) بدست آمد ، دایرت المعارفبریتانی نیز درا نخصوص اشارتی میکند . اما فرانسه ها در نگار آ را ( هده در٣ میلی جنوب جلال آباد ) ولمپا کا( لغمان ) تگاو ، نجراو ، کوهدامن ، حق بلخ وصفحه (٥١) سال اول - مجله کابل شماره (١٠)بامیان حفریات عمیق علمی اجرا نمودند، منجمله مسیو بروتو در سالهای ٦-١٣٠٧ شمسی = ١٩٢٥ مسیحی در مواضع باغ گهی، گارناو، کافر تپه، شاخل غندی، پراتیس، مواضع کافر غنده حفریات کرد. بنوعیکه مینویسند حفریات هده اهمیت مخصوصی را مالك است، چونکه بعد فوت بودا، هده مقبرهٔ سوخته های اعاظم بودائی بوده ويك مرکز عمده و بارونق مدنيت گريك وبودا حساب میشد، وحتی تا قرن ٧ میلادی (مصادف مسافرت هونستن زوار چینی) بهمین رونق برقرار بود لهذا متمولین بودائی بصنایع نفیسه حجاری، دستکاری، صندلهٔ، پلستر وغیره، مراقد مذکوره را مزین مینمودند. ازینجا تقریباً پنچصد مجسمه های خُورد و کلان ظاهر شد که غالباً از گل خام و ملمع گچ بوده و برخی طاقت هوا رسیدن نداشت موجوديت مكتب مجسمه سازی در گندها را مخزن این آثار بیشمار شمرده میشد. ننگنهار (نام قدیم وادی جلال آباد) نیز بقول بیلو بك كلمهٔ خالص از زبان سانسکریت و از لفظ (نووبهار) یعنی (نُه معبد) گرفته شده است. والحاصل بروتو و همقطار پیشتر او مسیو گودار درسنه ١٩٢٣ هزارها مجسمه ازین وادی کشف نمودند، که منتهای عروج صنعت گریکو بودا را نشان میداد. حفریاتیکه در وادیهای کوهدامن و بگرام شد، این مطلب را به ثبوت رسانید که آثار مذکوره به تماماً نمایندهٔ صنعت گریکو وبدای گندهار است.مسیو ژوزف هاکن فرانسه در رساله مجسمه تراشی گرگ وبودك درکاپیسا (کوهدامن) مطبعه پاریس ١٩٢٦ Boudhipus de Kapisa Sculptures Greco شرح مبسوط وحیرت آوری مینویسد که ما بطور اختصار قسمتی را ازان نقل میکنیم او میگوید:- مسیو الفرد فوشه عتیقه شناس مشهور در ١٩٠٠ مسیحی تا علی مسجد خیبر آمد، و در مجموعه (عمارات تاریخیه وخاطره ها) Eugeue Piot آثار مجسمه سازیهای گرگ وبودك را شرح داد، و در ١٩٢٢ مکرراً وارد افغانستانصفحه (٥٢) مجله کابل - سال اول شماره (١٠)شده ، قصص مسافرت زوار چینی هونسن را با حکایت های درستو راست محلی تطبیق داده ، بعض معابد بودائی را کشاده ، و در سر تا سر معبرمقدس - که جلگه شمال هندوکش را بمراکز مقدس جنوب هندو کشمربوط مینمود - معبدها و غیره را توته کرد . همکاران فرانسوی پروفسیرمشارالیه در تعقیب او بحفریات هده شریفه ( پایه تخت قدیمی گندهارا ) و بگرامو کاپيسا ( كوهدامن حاليه ) که هر دو مربوط بزمانهٔ صنعتی گندهارا بود ،پرداختند . مسیو اندره گودار - M . André Godar در ١٩٢٣ در اطرافقریب تپهٔ کلان Teppeklan هده مقدسه حفرياتی نمود که گویا در نتیجهٔآن يك ( موزيم صنایع یونان وبودا ) مکشوف شد ، هر يك از حجر های مکشوفهدارای استوپه ( محل گذاشتن آثار یاد گار و اشیا مقدس ) بود که دورا دورآن مجسمه ها چیده شده بود ، این مجسمه ها مرکب از گل و ملمع از يك ورقباريك کچی بود ، یکی ازین مجسمه ها بودا Boudha را در حالت قدم زدننشان میداد ، گودار راجع باین مجسمه میگوید :- گرچه طرح البسه او ضخیماست ، ولی مانند عصری که طراحی وساختمان البسهٔ یونانی بسیار بهتر شده بود ،سبك ولطيف است ، پاهای پر اعصاب این مجسمه خیلی قشنگ ساخته شده ،و برخلاف ساير آثار كرك وبودك كه غالباً سست وشل است ، ماهرانه تراش یافتهبحدیکه معمولاً نظیر آن را ما ندیده ایم .» در صنایع مكشوفه کندهارا اشکال یونانو افکار هند ملاحظه میشود مثليكه اين امتزاج در تمام صنایع مکشوفه هند ( معابدتا كزيلا - Taxila ) مكشوف ژون مارشال John Marshall مدیر عمومیشعب عتیقه شناسی هند ) و آثار مکشوفه در افغانستان ، و حتی آثار معابدبلاد مخروبه تورکستان (علاقه های تمسك و كوتسكو - ChotschoTumsuq ) محلول و پدیدار است . حصهٔ زیاد مواد ساختمان این آثار تا كزيلاصفحه (٥٣) سال اول - مجله کابل شماره (۱۰)وهده ونور کستان ، مرکب از :- گل رس ، میده مرمر و چونه ، آهک و چونه بوده و شیست - Chiste هم در جمله مواد بکار رفته است . از کاوش تپه های چاریکار (٦٠ کیلومتری کابل) Peshasreliefs پیزارهای که در شیست منبت کاری شده ، بدست آمده و مسیو فوشه کشف نموده که منبع شیست همان رشته تپه های شیستی است که فاصل حوز های کابل و کوهدامن استند .در استوپه يك خرابه (واقع در حوزه کوهدامن) رئیس هیئت عتیقه شناسی فرانسه ، بقایای دیری را کشف نموده که اقامتگاه بهاری نمایندگان چینائی کانیشکا (یکی از پادشاهان کوشانی افغانستان) بوده است . در سه کیلومتری شرقی این موضع در محل برج عبدالله موسیو فوشه محل (شهر شاهی) قدیم را خاطر نشان مینماید . در فاصله ۱۲ کیلو متری شهر شاهی کاپیسا قریه (پایتاوه) Paitawa وجود دارد ، بعض پارچه های صنعتی كرك و بوديك که در موزه کابل موجود است - از همین جا در سال ١٩١٤ کشف شده . مشهور ترین مجسمه های سا كیامونى Cakya-Muni نيز از يك تپه در انجا بدست آمد (١٨ دسامبر ١٩٢٤) که در شیست کار شده بوده این مجسمه ساكیامونى در نتیجه التماس شاه پرزه ناجت - Prasenajit معجزه اكبر یا معجزه آب و آتش (كسلا Kosola و یا - ياما کاپراتی هاریا - Yamakapratiharya را نشان میدهد بنوعیکه از يك جهت بدن او باران می بارد و از دیگر جهتش آتش شعله میزند و در آسمان مانند کوه آتشفشان می درخشد ، حصه برهنه این مجسمه از سرخی رنگی که دارد ثابت می کند تماماً از طلای احمر پوشیده شده بوده در صحنه این مجسمه شکل براهم Brahma واندرا Indira نیز کار شده ، و اندرا هنوز بواسطه تاج شاهی مو کوتا - Mokoty از براهما تفریق می شود ، و ممکن است این مجسمه از آثار قرن ۳ یا ٤ مسیحی باشد .صفحه ( ٥٤ )سال اول ـ مجلۀ کابلشمارۀ ( ١٠ )هکذا از مجاور تپۀ مذکوره بعض آثار دیگری نیز از قبیل اشکال مختلفۀ اشخاص و اطفال ، زن و مرد با طرح عجیب زیور ها و البسه ، در همان سال مکشوف شد ( شرح این آثار و تصاویر مذکوره در رسالۀ مؤلفه ژورف هاکن به تفصیل جذابی موجود است ) مولف مذکور در خاتمه شرح حال این آثار میگوید : ــ صحنۀ این اشکال و مجسمه ها مثل اغلب ابنیه تاریخۀ کاپیسا ، از صرصر گزند ، هونهای سفید ( هیاطله ها ) که در قرن ٤ مسیحی اکثر معابد گندها را خراب کرده اند نجات یافته است ، ومعلوم میشود معابد کاپیسا در ابتدای نیمۀ دویم قرن هفتم مسیحی در اثر هجوم اعراب برباد گردیده است ، پس آنچه آثار عتیق که از پای تاوۀ کوهدامن بدست آمده میتوان آنها را از آخرین آثار صنایع یونان و بودا در افغانستان حساب کرد . »بطوریکه بیلو می گوید : ــ « در آن عهد ها هندو ها گندهارا را ( جنت شمال ) می خواندند ، افسوس محاربات متعصبانه و تهاجم مغل آن همه جمال وکمال را معدوم نمود ، شهر های که از سنگ ساخته شده بودند ومعابدی که پرنقش ونگار بودند ، همه بخاک برابر گردید ، مساکن برباد شد و مملکت مسکن حیوانات وسباع شده شهر ها بدشتها تحویل یافت ، فقط در حصص شمال پشاور از قرن ١٥ یوسف زی ها تا اندازۀ بزراعت و آبادی پرداختند . » علی ای حال ظهور ونشر دین مقدس اسلام سرنوشت گندهاررا تغیر داد ، واز سال ٣٢ هـ تا ١٧١ هـ مکرراً اردوهای اعراب در وادی های کابل وکواهدامن بهجوم آغاز نمودند ، رتبیلهای کابل درمدت تقریباً یکنیم قرن بمدافعه ومقاومت مشغول بودند عاقبت در ٢٥٧ هـ یعقوب صفار سیستانی کابل را اشغال نمود، ولی متعاقباً رتبیلها مستقل گردیدند . در دورۀ فتور سلسلۀ صفار هنود برهمینی مذهب در تحت قیادت کله له نامی از جانب شرق تاخته وپایه تخت کابل را اشغال نمودند ، این سلسلهٔصفحه ( ٥٥ )سال اول - مجلۀ كابلشمارۀ ( ١٠ )تازه به نشر مذهب برهمینی مشغول گردیدند وتقريباً تان قرن ٤ هـ بر گندهارامسلط بودند، آثار مذهب برهمینی که در نواح لغمانات در نتیجه حفريات بدست آمده نيزمنسوب بدورهٔ اینهاست . معهذا وادیهای گندهارا در تحت ریاست رؤسای وطنیبشکل مستقلی اداره ميشد . سبكتگين غزنوی در سال ٣٦٦ ھ خانوادهٔ هنود رادر كابل منقرض نمود ، وشهنشاه محمود ، آخرين شاه بودائی وطنی را در جلگهٔپشاور مستاصل ساخت. بعد ازین اسلام در حصص کابل و ننگنار و پشاور منتشرگردید ،و اهميت پايه تختی كابل به غزنی انتقال نمود .بعد از انقراض سلسلهٔ غزنوی واستقرار سلطنت غوری در نصف قرن ششهجری ( ٥٤٧ ) ولايت كابل در تحت اطاعت شاهان غور آمد وعمال غوريه گندهارا را اشغال نمودند ، درین دور ها بود كه آهسته آهسته مدنيت جديد اسلامصفحات گند هارا را بيك حيات ومعارف نوی آشنا ساخت ، متاسفانه عمر ايندوره كوتاه بود و در اوایل قرن هفت هجری ( ٦١٢ ) هجوم خوارزم شاه سرتاسر گند هارا را استيلا نمود ، متعاقباً ( ٦١٨ هـ ) سيلاب چنگیز خان از كابلتا ساحل سند سرازير شده و آنچه آثار عمرانات ومدنيت قديم و جديد بودهمه را بشست ، این آتش تاریخی در تمام ولایت گندهارا از خشك وترنسوختهٔنگذاشت . از ان بعد تا ظهور تيمور گوركان ( قرن ٨ ھ ) ولايت گندهارا داخلحدود سیاسی چغتائيان وحشی بشمار رفت ، ولی وادیهای شرقی و شمال گندهارا،با اتكاء بدولتهای مقتدر افغانی در هند و پنجاب، دائما موجوديت و استقلال داخلیخود شان را محافظه توانسته ، و در تحت ریاست رؤسای بومی زنده گی بسرمیبردند ، ولایت پشاور نسبتاً زیاد تر با دولتهای افغانی هند ، داخل روابط وعلائق سیاسی بود . در ظهور تیمور واولاد او تقریبا این ترتیبات اداری گندهارابرهم خورد ، تیمور تا دهلی بتاخت ، و بابر میرزای مشهور در اوائل قرن دهصفحه ( ٥٦ )سال اول - مجله کابلشماره ( ۱۰ )هجری ( ٩١٠ ) کابل را مقر حکومت خویش بساخت ، ومتعاقباً کندهارا را عبور و سلطنت افغانی را در دهلی خاتمه داد . ازان پس بعضاً خانهای مغول از دربار هند در منتها الیه کندها رای غربی ( کابل ) بصفت حاكم مامور و اعزام می گردید ، نادر شاه ترکان در سال ( ١١٥١ ) ه آخرین خان مغول ( ناصر خان ) را در کابل سقوط داد .معهذا اقتدار مغول هند را در کندهارهای شرقی وشمالی وقعت و مقداری نبوده ، مغولهای هند از ظهور تا دورهٔ فتور خود ها بلا فاصله با محاربات ملی این صفحات دوچار بودند ، انسکلپدی بریتانی میگوید : -- مغولهای هند از دست افغانهای پشاور بسی عذاب کشیدند ، حتی در عهد اورنگ زیب ( بزرگترین پادشاهان مغول که خریطهٔ سیاسی حکومت هند در عهد هیچ دولتی مثل دورهٔ او کسب وسعت نموده نتوانست ) نیز افغانها مستقلانه در انجا حکومت مینمودند.»کندها رای شرقی وشمالی در قرن ١٥ مسیحی برخلاف تسلط مغول ، در محاربات مقاومت شدیدی بروز میداد ، وازان جمله است محاربات شیخ بایزید ( پیر روشن ) و پسران او ( شیخ عمر وشيخ جلال الدين ) واحفاد او در مقابل مغل ها ، ولی متاسفانه اختلاف های مذهبی و ظهور مبتدعين ومجتهدين متعددهٔ دینی و نفاق های داخله ، اسباب شکست این مقاومت ها گردید هكذا جهادهای ملی یوسف زهی ها بعد از طی تقریباً ١٢ سال در مقابل مغولها بهمان علت اختلافات داخلی عقیم ماند . مشهور ترین حکمرانان محلی یوسف زهی ها ملك احمد كجوالی و ملك على اصغر خان بود که ولایات سوات را اشغال کردند . یوسف زاهی ها درین محاربات داخلی اگرچه بفتح باجور وبونیر کامیاب شدند ؛ ولی این نفاق های داخله فرصت بدست مغولهای هند داد که بنیاد آنهارا بر اندازد ، ملادرویزه معروف در تذکرت الابرار خود ازین نفاق ها ومحاربات مبتدعين ومجتهدین داخلیصفحه ( ٥٧ )سال اول - مجله کابلشماره ( ۱۰ )بايك لحن مذهبی سخن میراند . انتشار ديانت مقدسة اسلام در درهای دشوار گذار کندهارای شمالی نیز درهمان قرنهای ۸ ، ۹ هجری بکلی تعمیم یافت .ظهور دولت هوتكية قندهار در اوایل قرن ۱۸ مسیحی تأثیری در وضعیات کندهاریانه نمود ، چونکه مساعی وهمم دولت مذکوره فقط مصروف مسایل ممالك غربي وتسخير مملكت فارس بود . اما نادر شاه تركمان بعد از سقوط دولت هوتکیه در همان قرن کندهـار ارا بغرض فتح هند با مشکلات زیادی عبور نمود ، و چندین بار در حدود خورد کابل و ننگهار و خيبر و پشاور معروض هجوم های شدید اهالى وحتی دوچار سوء قصد افراد گردید. تشكيلات قوية دولت ابدالية قندهار ، بعد از چندین قرن اختلافات داخله و تجاوزات خارجه را برطرف ، و مملكت افغانستان را بتوحید اداره موفق ساخت ، و منجمله کندهـارا بصفت عمده ترین ولایات افغانستان قد علم نموده بعد از کمی کا بل سمت پایه تختی امپراطوری افغانستان را کسب کرد . این اهمیت سیاسی کندهـارا تانصف اول قرن ۱۹ مسیحی برقرار بوده وبعدها رو بانحطاط رفت .در سال ۱۸۰۹ مسیحی اولین سفارت دولت انگلیز در پشاور شرفیاب حضور شه شجاع شده ، ومعاهده نخستین بین دولتین امضا شد . در سالهای ٣٤ - ١٢٤٤ قمری بواسطة فتور خاندان احمدشاهی و مشغولیت داخلی برادران وزیر فتح خان رنجيت سنگهه اتك را تا کشمیر بهمان تفصیلی که در مجله ۹ گفتیم اشغال نمود، و در ٤٩ - ١٢٥٠ قمرى = ١٨٣٤ مسیحی پشاور و نواحی آن را استیلا کرد اما ژنرال اویتا بل در سنه ١٨٤٨ مسیحی این ولایت را ضمیمه حدود هند انگلیزی نمود . معاهدة لاهور ( ۱۸۳۹ مسیحی ) تمام حصص اتك ، پشاور ، یوسف زی، هشت نگر را تا حد خیبر باولایت کشمیر ارکندهـارا مجزا نمود ، محاربات اولین افغان وانگلیز در سالهای ٣٩ - ٤٠ - ١٨٤٢ مسیحی آغاز نمود ؛ وتلفات تاریخیصفحه (٥٨)سال اول - مجله كابلشماره (١٠)باردو های منهزم برتیائی در ولایت گندهارا وارد شد . (١٨٤٢ مسيحی) در بلوای عام هندوستان پشاور مخزن قوا بود ، سرجان انگلیز لازم دید برای حفظ حصص باقیمانده شمالی ، پشاور را بدولت افغانستان واگذار نمايد ، ولى اتفاقات نگذاشت . حرب دويمين افغان و انگلیز نیز بدواً در ولایت گند هارا شروع گرديد ، ومعاهده گندمك (١٨٧٩) دره خيبر را تا کنار شرقی لندی کوتل از گندهارا جدا نمود ، در سپتمبر ١٨٧٩ مسيحی سفارت انگلیز در کابل مصادف بهمان حادثه تاریخی گردیده و متعاقباً شهر بالاحصار کابل در معرض عتاب حکومت انگلیز واقع گردید و بعد از ان مطابق معاهده ۱۸۹۳ مسيحی وحد بخشی دیورند علاقه ای سوات ، باجور از گندهارا منتزع گرديد ، وحاليا امرای مقتدر آن مناطق مستقله از قبيل نواب دير ، پادشاه سوات بعنوان امرای دوستدار مجاور انگلیس امرار عمر مینمایند . حرب سومين افغان و انگلیز در سال ۱۹۱۹ مسیحی هم از همه جهات زود تر در ولایت گندهارا مشتعل گرديد ، و اهالی شجاعت زاید الوصفی در دفاع وطن از خود بروز داد .و الحاصل ولايت گندهارا یکی از منابع قدیمترین نژاد بخنانه و دارای افتخارات يك تمدن تاريخی افغانستان بوده ، از حیث پولتيك و اقتصاد از مهمترين ولايات او بشمار میرود .صفحه ( ٥٩ ) سال اول ـ مجلۀ كابل شماره ( ١٠ )تشكرازجناب اديب فاضل آقای سردار عبدالعزيز خان بسمل ديروز و حيرتكنونی مديرخارجۀ هرات و جناب شجاعت مآب عبداللطيف خان قوماندان عسكریسمت شمالی و جناب ميرزا سخی داد خان مكتوب نويس حكومت غوری كه ازطريق قدرشناسی بعالم عرفان و ادبيات وطن اين انجمن را باهداء بعض كتبنفيسه ويك ماه معاش خودرا بطور اعانه ممنون وابراز عواطف صمیمانه فرمودهاند ، انجمن ادبی بوسيلۀ اين مختصر از ذوات عالی شان تشكر نموده ازدیادامثال لايق شان را در وطن ازخدا تمنا مینماید .ياد آوری و پيشنهادآقایان طلبه مدارس ، اهل ذوق و سایر محترمینیکه بنويسندگی وشاعریشهرتی ندارند هر گاه بطور اظهار فضل وارائه نمودن نمونه های آثار منظومو منثور خويش در موضوعات مختلفی ازقبیل ، اخلاقیات ، اجتماعیات ، تاریخ ،فكاهيات ، ودیگر حصص مختلفه علوم ادب آثار ومقالاتی باين انجمن بفرستندانجمن ادبی بطور مسابقه آثار شانرا حکمیت کرده برای حايزين نمرۀ اول ودو مكافاتاً يكساله مجله كابل را باشتراك مجانی تقديم خواهد نمود وضمناً درصورت برجسته گی وخوبی آثار مذكوره يك شئی نفیسی ازقبیل ، تصاویرمناظر بدیعه یاظروف وغیره اضافه خواهد شد .صفحۀ ( ٦٠ ) سال اول ـ مجلۀ کابل شماره ( ٧ )غلط نامه مجله دهمصفحه ـ سطر ـ ( غلط ) ( صحيح )۲ ١٦ Elepnessifs Depressifs» ١٩ Eneruewt Enervement٣ ١ Cenethepq Cenesthesique» ١١ Enotion Emotion٤ ١١ Réflisce Reflexe» ١٦ از احضار از آن احضار٥ ١٤ بحرکتی محرکتی٦ ٨ Inclinussion Incliaison٧ ١ Affectivite ( تاثرات ، تألمات )( افکتويته )» ٣ Activite Activite( تمام احشای عمومیۀ داخليه ) ( فعاليت ، زندگی )از مناظر پل درونه جلال آبادمطبعه عمومی[BLANK PAGE]یاد آوریحضراتی که باشتراک سال دوم مجله کابل متمایل باشند قبل از اختتام سال اول بایستیورقه اشتراک ورسید معاوضه قیمت سالانه مجله را بدفتر انجمن ارسال فرمایند والا مجلاتسال دوم بخدمت حضرات نخواهد رسید . دفتر انجمن ادبییاد آوری و پیشنهادانجمن ادبی حفظ و تدوین لغات و اصطلاحات مخصوصه زبان افغانی و فارسیکوهستانی وطن را در نظر دارد .هموطنانیکه بمقصد خدمت بزبان و ادبیات ملی انجمن ادبی را درین راه كمكنموده وقتاً فوقتاً يكمقدار لغات و اصطلاحات وطنی را اعم از افغانی یا فارسیکه مطابق بقواعد اصلیه زبان متعارفی ملی بوده و بین نویسنده گان فعلی معمولو متعارف نباشد ترتیب داده و باین انجمن اهدا بفرمایند متشكراً برسم یاد گاربر علاوه اظهار قدر شناسی یکدوره مجله کابل رایگان بآنها تقدیم خواهد شد .شمارهٔ یازدهممجله ایست ما هوار ، علمی ، ادبی ، اجتماعی ، تاریخیادرسمحل اداره : جاده ارگ ، انجمن ادبیدر تحت نظر انجمن ادبی طبع و نشر میشود .مخابرات با انجمن است .عنوان تلگرافی : - کابل ، انجمناشتراک سالانهکابل ١٢ افغانیولایات داخلیه ١٤ "خارجیه نیم پوند انگلیسیطلبهٔ معارف وطن که حائز نمره های ١ ، ٢ ، ٣ باشند رایگانسائر طلبهٔ معارف وطن نصف قیمت٢٧ ذیحجه هـ ق = ١٥ حمل ١٣١١ هـ ش = ٤ اپریل ١٩٣٢ میلادیفهرست مندرجاتنمره مضمون نویسنده صفحه۱ : دین فطریست غلام جیلانی خان اعظمی ۱ الی ٦۲ : شهریار شاعر سرور گویا ۷ « ۹۳ : گوثه وصدمین سال فوت او عبدالملك خان ۱۰ « ١٤٤ : احتیاجات عصری جناب مستغنی ١٤ « ۲۳٥ : قضایای اجتماعی در اطراف مدنیت ترجمه محمد بشیر خان ۲۳ « ۲۸٦ : فضلای فراموش شده عبد الله خان افغان نویس ۲۸ « ۳۱۷ : پادشاه فیلسوف اقتباس از دانشکده ۳۲ « ۳۳۸ : عفت زبان اعظمی ٣٤ « ۳۷۹ : دیانت و تهذیب اخلاق محمد کریم خان قاضی زاده ۳۷ « ٤٣۱۰ : افغانستان ونگاهی بتاریخ آن میر غلام محمد خان غبار ٤٤ « ٦١۱۱ : تقدیر و تشکر انجمن ادبی ٦١۱۲ : تصاویر ٤[BLANK PAGE]« مقبرۀ شهنشاه معروف افغان احمد شاه بابای بزرگ ، در شهر قندهار که اينكمجدداً از طرف بلدیه قندهار ترمیم و تزئین میشود . »صفحه ( ۱ ) سال اول - مجله کابل شماره : ( ۱۱ )آدرسمحل اداره : جاده ارگانجمن ادبی مجله کابل عنوان تلگرافی : کابل انجمنمخابرات : با انجمن اشتراك کابل : ۱۲ افغانیولایات داخله = ۱۴ «« خارجه = نیم پوندانگلیسیطلبه معارف نصف قیمتمجله ایست ماهوار : علمی ، ادبی ، اجتماعی ، تاریخی۱۵ حمل ۱۳۱۱ هـ ش = ۴ اپریل ۱۹۳۲ مبقلم غلام جیلانی خان ( اعظمی )دین فطریستطوریکه در عالم حیات اغذیه ، احساس حب ، بغض ، تجمل ، دیگر شهواتو خواهشات متعلق بیکی از امور مادی یا معنوی فطری انسان است ، حسپرستش و تدین نیز جبلی و فطری انسان بوده و نوع بشر خلقتاً مفطور باینکیفیت مقدس می باشند .عقول نارسای ما به طوریکه فهمیده نمیتواند انسان چرا حسن و جمال ، نغمه هایدلکش و نواهای خوب ، صنعت بدیع وغیره را دوست میدارد ؛ همچناننمیتواند از روی کدام قاعده ریاضی یا فلسفی این عقده را حل کند که چراپرستش و علاقه داشتن بدیانت اسباب خشنودی و تسکین روح و قلب انسان میشود ؟عقل محدود بشر نه تنها درینمورد بلکه در بسی مطالب عمده هستند که هنوزاز رسیده گی عاجز مانده وضعف خودش را در احاطه بکم و کیف این عالمصفحه ( ٢ )سال اول ـ مجله کابلشماره ( ١١ )بزرگ و پر اسرار خدائی تسلیم و اعتراف می نماید .وقتا که انسان از روی انصاف و تعقل محدودیت و عجز امور عقلانی خویش راقناعت حاصل نمود ؛ میتواند بکمال صداقت و فروتنی بمقام بلند تدین و پرستشتقدیس و تسلیم نماید که دین محبوب فطری ماست .مسئله عقیده بدیانت و حس شریف پرستش از ان کیفیات بزرگ و قدیمیستکه وجود آنرا با پیدایش نوع بشر میتوان توان ادعا نمود ! چه تاریخ ادوارحیات امم هيچيك قوم و دسته را از طبقات بشریت عاری از وجود این حسشریف نشان داده نمیتواند ! ولی تنها اینقدر بوده است که طرق این تجسسو اصول این پرستش در طبقات بشری مختلف و متباین بوده و هر قوم در اثر تحريكو آرزوی همان احساس مقدس فطری بمقصد حصول وصال محبوب و مطلوبروحی خویش بقدر عقول و مفکوره شان در راه های مختلفی پویان گردیدهو متوسل بيك چيزی شده و آنرا نقش قدم محبوب حقیقی دانسته سرنیاز وعبودیت مقابل آن منکسر ساخته اند .مثلاً : قومی اجرام فلکی و برخی عوامل زمین و بعضی قوت و جبروت ودسته بت ها و هياکل مصنوعی و غیره را پرستیده اند . بقول شاعر شرقی :گه معتکف دیرم و گه ساکن مسجد ، مطلوب توئی کعبه و بت خانه بهانه .هرگاه ما در طبقات وحشيه و جاهل يا صنوف ممتازه وعاقل انسان ها نظر میکنیممی بینیم یکی با وجود فقدان عقل و دليل تراشی و دیگری با وجود خورده بینیو منطق عقلی هردو بيك اراده غیبی و احساس غیر اختیاری بطرف دین و پرستشپویان بوده اند : طبقه اول بدون تفکر و تعقل وصنف ثانی از خسته گی وضعفعقل و مفکوره بآستانه مقدس دین سرعجز وانكسار سوده وهردو بلا اختيار جبههعبودیت و تسلیم درین مقام مقدس سوده اند البته معترف میشویم که این کیفیتصفحه ( ٣ )سال اول ـ مجله کابلشماره ( ۱۱ )مقدس آتش فیروزا نیست که در اعماق روح ما تابیده و حرارت آن ما را بلا اراده درین راه غیر مفهوم می کشاند و ما بایستی ندانیم برای چه میرویم ؟ و بکجا منتهی و متصادف خواهیم شد ؟این حس شریف و خصلت بزرگ که جز حس فطری انسان تا امروز دیگر تعبیری از طرف عقلا و فلاسفه بزرگ نیافته البته بایستی ما مطابق مفکوره و فیصله دانایان مذهبی خویش آنرا تعقیب و تقدیس نمائیم ! چه یکی از محققین اسلامی میفرماید :دین و ایمان را بود دل جایگاهوندران جز حق کسی را راه نیستدین و ایمان رشته از مهر اوستکس نسازد قطع کردن غیر دوستمحققین و مطلعین اسلامی بفلسفه تدین قطع دارند که روح انسان خلقتاً از امر وجلوه از جمال الهی وقطره از فیضان بحر بی کرانه وحدت خدائیست ! لذا اگر ما عقل وافکار خویش را از ذلت وسرگردانی وارهانیده ومعترف میشویم که این عالم بزرگ خلقت را مدبری واین مخلوق را خالق و آفریده کاریست ! آنگاه بسهولت میتوانیم عظمت مقام روحانی خویش را فهمیده و این هیجان و تشنه گی روح خود را بوصال محبوب ومطلوبی که مبداء ومنشأ این روح عالی ماست مرتبط دانسته وحس پرستش را يك کیفیت فطری یعنی یکی از خواص فطری روح خود خواهیم شمرد یعنی روح ما مجبور است بنقطه مرکز اصلیه خویش تمایل داشته باشد ! هر گاه ما ماهیت و کیفیات خصوصی روح خویش را عقلاً و منطقاً فهمیده نتوانیم جای تفکر و دلتنگی نیست ! زیرا عقل و حواس ما در پرتو اشعه تابناك این کیفیت مقدس مثل شیشه چراغ الکتریکی بیش نخواهد بود ! پس نباید این کیفیت مقدس یعنی روح آنقدر شیء غیر مبهم باشد که عقل ما یعنی این آله اجرای مقاصد روح آن عامل بزرگ متبوع خود راصفحه (٤) سال اول - مجله کابل شماره (۱۱)بشناسد!پس در صورتیکه عقل ما انصافاً از معرفت روح باید عجز داشته باشدطبیعی است که از عشق و خصوصیات روح که یکی از آنها حس پرستش و علاقهباندین است عاجز و بی خبر می ماند.یکی از متصوفین اسلامی میفرماید: همین روح بزرگ که در مسندوجود ما حکمرانی می نماید ناشی از پرتو ذات احدیست که بمشیت و ارادهبالغه وی درین قالب مادی داخل شده و انوار تابنا کش اعماق و زوایای تیرهو نجس ما را مشعشع و متحرک ساخته است تا ما در تاثیر قوانین خلقت و احکامالهی بوظائف حیاتی و مخلوقیت خویش قیام کرده واجبات بشری را ایفا نمائیم.ولی اگر این روح مقدس یادی از مبداء و منشاء خویش می نماید طبعاً يك هيجانو طپایشی می نماید که عقل و حواس ما از درك آمال وی عاجز است صرف مااینقدر می توانیم که بوسیله پرستش و توجه بساحه معظم کبریائی قدری وی رامتسلی و آرام سازیم.یعنی آنچه درین مطلب عقل و محسوسات ما خدمت و کشفیاتی میتوانند اینستکه روح ما ما را بيك حركت و اراده غير شعوری بعشق پرستش و تدين بيك عالمغیب و بلندتر از محسوسات ما وادار می کند.وقتا که آتش مقدس دین و اشعه تابناک پرستش در کانون سینه ما مشتعلمیشود می بینم عقل و ادراك ما از فهم این کیفیت عاطل و بیگانه مانده و ما والهو مجذوب بکیفیتی میشویم که لذت آن را بهيچ يك وسیله شرح داده نمیتوانیم.علمای روح شناس کنونی میگویند روح ما عظمت می پرستد ، عشق بالدینیکی از خصائص روحی بوده و حل این معما وابسته بمعرفت ماهیت روحخواهد بود!صفحه ( ٥ )سال اول ـ مجله كابلشماره ( ۱۱ )تاريخ نشان ميدهد ! قبل از بعثت انبیای کرام هم در بشريت حس تدين وعشق پرستش موجود بوده ولی اين عشق وعلاقه بقدر رشد عقلی انسان هابمرور زمان تكامل كرده انسان را از پرستش اصنام بمحبت خالق انام رساندهاست ولی محرك ومربی در راه این عشق مقدس یكی بوده است .گواه بزرگ این مقصد همانا واقعات امم آشوری و اعراب قبل الاسلام است كهمی خواستند آتش افروخته قلوب خود شانرا بآب زلال پرستش سرد وتسكينكنند ولی از نارسائی هوش دست طلب بدامان بت ها و هيا كل خود ساختهخويش زده طرق آن سر چشمهٔ فيضان حقيقی را نميدا نستند ؛ تا در پرتو فضلورحمت الهی استعداد بزرگ وضمير عالی حضرت خلیل الرحمن و محمد (ص)آخر الزمان بنور خلعت نبوت منور وروشن شده ، وبوسيلهٔ آن هاديان طرقتوحيد انسانهايمذكور مطلوب و محبوب خویش را شناختند .امروز در نتيجهٔ انتشار علوم و فنون و تكامل ملكات عقلی و روحی اینفلسفه بتدريج در تمام روی زمين منتشر وقبول خواهد شد كه دين محصول ایماناست و ايمان يك امر وجدانی و يك رابطهٔ قلبی است كه ميان فرد بشر وآفريدگار او حاصل ميشود و هیچ فرد ديگر حق مداخله بدان امر ندا شتهو هيچيك قوهٔ قاهره بقطع كردن آن را بطه قادر نیست . مدتيست در ممالكمتمدن مغربی این فکر منتشر شده ميرود وروز بروز بنفوذ و انتشار خود میافزايد كه دين فطری بشر است و بشريت بحكم این رابطه محكم وباطن خويشطبعاً باین جاذبه مقدس تسليم شده و آخراً این فکر ممالك مشرقی را هم استيلاكرده رفته رفته دين از بغض ودشمنی اشخاص نجات يافته ومقام قدسی خودرابلا استثنا در اعماق روحها ودلها احراز خواهد نمود !يعنی طوريكه فطری بودن دين را ديانت حقهٔ اسلام تثبيت می نماید ( فطرت اللهصفحه (٦)سال اول - مجله کابلشماره (١١)التی فطر الناس عليها) فرموده حضرت مخبر صم صادق است امروز در جهان تمدن طرفداران این عقیده نیز ظاهر شده میروند؟ در نتیجه میگوئیم خوشا بحال اقوامیکه مثل ملت دیندار ما این عشق مقدس را از طریق مستقیم و معقول اسلامیت از سالیان متمادیست که دریافته و زمینه وصال محبوب حقیقی را با اساس های زیبا و درخشنده شریعت کبرای اسلامی نصب العین خویش قرار داده اند .پس میگوئیم ای ملت محبوب این طریق مقدسی که شما را نسبت بهمه گم گشته گان راه وصال زود تر بمنزل مقصود و نقطه مطلوب میرساند آنرا ذیقیمت بدانید! و آنچه از عوامل جهل و اوهام غبار تاریکی را در مقابل خط مشی شما می خواهد حایل سازد آنرا با چراغ شریعت و نور احکامات قرآنی محو و نابود کرده براه مقصود تان بشتابید! و دران ضمیر اقدسیکه تخم عشق حق و حقیقت را کاشته اید آنرا بخاشاک و اجزای مضره بغض، نفاق، حسد، کینه، والحاصل مطالب خلاف اخلاق مغشوش و مکدر نسازید! تا ثمرات پاك و مقدس و مطلوبیکه در نظر دارید بار آورده و بوصال محبوب خود نایل گردید.صفحه ( 7 ) سال اول - مجلۀ کابل شمارۀ ( 11 )بقلم سرور گویاشهریار شاعرقیمت هر شاعری را از روی محیط زندگانی و عوارض طبیعی آن محیط بایدشناخت در ملت های ضعیف و مغلوب شعرای حماسی حکم سیمرغ و عنقا دارندولی در ملت های غالب و فاتح که روح سلحشوری در نهاد آنها بخشش قدرت استقهراً شعرای آن ملت طبع حماسی داشته و شعر آنها دارای همان روح و همانصفات بارزۀ ملیست که میتوان آئینه روحیات و زندگانی آن ملت نامید پس بههمین نسبت اگر نگارنده گان سیر و کاوش کنندگان ادبی ما در ادبیات افغانیودان وسفاین شعرای فخور و نامدار ملی آن يك سير عميقانه نموده زحمت تحقيقو تدقیق را برخویش هموار نمایند آنوقت حقیقت حال را درك كرده و برایخود ادبیات شاندار و آبرومندی را قایل خواهند شد و رنج های فراوان « مسترجوزف وراورنی » را که بغرض تحقیق و تفحص از دور دست ترین نقاط عالمسفر نموده واز دامان جبال وسينۀ كوهساران وسياه خانه های قبایل چادرنشینکوچی افغان مقصود و مطلوب خود را که تدوین تاریخ ادبیات افغانی و شناختنروحیات افغانها از روی آثار واشعار شعرای ملی آن باشد ، تقدیر خواهند نمود .شاید تا امروز غالب هموطنان ما از قیمت آثار واشعار وسوانح زندگی شعرایبزرگ و نامدار افغانی بی خبر بوده و برعکس آن در بزرگترین پایتخت های عالمچندین مرتبه سفاین اشعار ، خوشحال ، حمید ، رحمان ، شیدا ، سلیم ، نوروز وغیرهطبع گردیده است . در تحت همان تاثیرات محیطی و كوایف روحی و استعداد طبیعیاین مملکت است که حتی سلاطین نامدار و كشور كشایان معظم اين مملكتصفحه ( ۸ ) سال اول ـ مجلۀ کابل شمارۀ ( ۱۱ )قریحۀ ادبی و ذوق شاعرانه داشته و از خود دیوان های منظوم و سفاین اشعار بیاد گار گذاشته و گذشته اند . و از ان جمله است شاهنشاه بزرگ افغانیان اعلیحضرت احمد شاه کبیر که در پرورش آن محیط زندگانی او اندك قصوری نورزیده از یکطرف واجد روح سلحشوری و کشور کشائی و از سوی دیگر مالك افكار عالی وقابليت اداری وجهانبانی بوده و با این همه صفات عديده قريحۀ نفیس شعر و شاعری را نیز داشته و در لسان افغانی در سلك ادبای طراز اول آن قرار گرفته است و تنها این شهریار هوشمند است که شرافت شمشیر و فضیلت قلم را دريك ميزان معتدل محافظه نموده و روزگار با افتخاری را بداشتن این دو فضایل عالیه سپری کرده است اينك از حسن اتفاقات درین روز ها دیوانی از ان شهریار بزرگ بدست ما افتاده و مطالعه آن ما را مسرور نمود دیوان مذكور طولاً ١٤ سانتي متر و عرضاً ١٠ سانتی متر است جلد آن چرم نسواری و شیرازۀ آن قبتان وطنی که سابقاً بافتن آن در کار گاههای وطن معمول بود . رنگ حواشی کاغذ آن زرد چينائي ومتن آن طلا کوب و اصل آن خان بالغ خوقندی بخط زیبای نیمه درشت نستعلیق از سر تا پا يك دست نوشته شده است که اندك تفاوتی محسوس نمیشود و ابیات مندرجه آن دارای سه قسمت است قسمت اول قصايد وقسمت ۲ غزليات وقسمت ۳ مخمسات ورباعيات كه عده تمام اشعار آن ( ۳ ) هزار فرد است و در مقاطع ابیات گه احمد و گاهی احمد شاه تخلص میکند و درینجا محض برای تيمن يك غزل آبدار او را انتخاب نمودیم باری اگر وقت مساعدت کرد البته در آتیه قریبی دیوان این پادشاه بزرگ بطبع خواهد رسید .صفحه (۹) سال اول – مجله کابل شماره (۱۱)غزلنن بیا همی د گلزار په شنداره ځم چه لیاره سره خوښ همکناره ځمتوری سترگی سره لبانو شنه خالونه ستاد لب به می و مست و مستانه ځممست درخت د چندن زلفی ښهماردی رقیبان که غایښ چیچی سر بریده ځمهله لاند تر هاتی اوس نی مهوت یم چه دا فتح می روزی شوه نن ښکاره ځمچه رقیب د رقیبانو خدای فنا کړ به ټولی دښو یارانو هموا ره ځمچه بر کړی می خدای لاس برقیبانو ترو به زه دهند بر لور په نماشه ځمچه د هند د ملکو فتح می روزی شوه نور ایران لره پتوغ به نغاره ځمبردا کړی دادی خدای نشی پښیمان ترتسکین می ایران لاند شاهانه ځممعشوق دایران ډیر ترکی شوخ خدای چه را کی ترکی هندته دوباره ځمزه تسخیر دولایت دخدای په داد کړم به مدد د حبیب هره خواه تازه ځمچه ځما د ولایت فتح روزی شوه ترو بځه دیار لنا زه کنا ره ځمزاحد دنیا فانی گڼم چه نښتهد نیا فا نه لا یمان بسره ځمصفحه ( ۱۰ ) سال اول - مجلۀ کابل شماره ( ۱۱ )بقلم عبد الملك خانگوئته وصدمین سال فوت اوروزی که چمن سر سبز ودمن رنگین است ، گل می جوشد و بلبل می خروشد،باران الم بوستان ادب وادبیات المانرا پژمرده ، وسحاب ماتم آسمان شعر وشاعری ایشان را تیره می سازد .دوم حمل روزی که از طلیعه درخشان آن جهانرا منور وتابان می بینیم ،تاریخچۀ ادبیات المان خاتمه حیات ادیب محترمی را چون گوئته به پیشگاه اولادهایبافضل ومعرفت خویش تذکار می نماید . ملت المان يك عشق پاك وعاطفه بی آلایشنسبت باین مرد فاضل خود دارد که البته اخلاف آن نیز این علاقۀ شیرین راحفظ و صیانت خواهند کرد ؛ چه رشحات قلم این ادیب زبر دست نخلستانادبیات المانرا سیراب وشاداب گردانید .حقیقتاً گوئته یکی از نابغه های ادبی دنیاست که درقرن هژدهم مانند آفتابیطلوع وتاسالیان دراز ملل حیهٔ اروپا را مرهون احساسات ادبی و فلسفی خودنمود . انصافاً اگرنظری به سوانح وشاهکارهای زندگانی این مرد برجستهانداخته شود لایق تقدیر ، و مقام بلند این ادیب دانشمند بآرأ عموم مظهرتمجید است .يوهان و كفکنگ گوئته Y. W. Gaethe در ٢٨ اوکست ١٧٤٩ به فرانكفورت ماین (یکی از شهرهای جرمنی ) تولد گردید مادر آن کاتارينا اليزابت وپدراويوهان کسپار ، گوئته که از مشاغل رسمی سبكدوش وملقب به مشاور قيصربود، شاعر والدين محترم خودرا بارث معنوی که از ايشان برده تشكر نمـودهمی گويد :-صفحۀ (۱۱) سال اول ـ مجلۀ كابل شمارۀ (۱۱)از پدر خود وقار و نموی زندگانی و از مادر خود طبيعت سرشار و ذوقحكايه گوئی دارم . وقتيكه فرانك فورت در اثنای جنگ هفت ساله از فرانسویهاتسخير گرديد خانۀ پدری خود گوثه را يك نفر منصبدار فرانسوی «گرافتوران » اشغال نمود ، دراين وقت برای طفل احساسات جديدی عائد می شودچه توران دوستدار صنعت و شايق ادبیات و ازاين رهگذر دراطراف خود رسامهاودراما نويسان مشهور فرانسه را گرد می آرد و گوثه دراين وقت خود رابمطالعۀ درامهای شعرای معروف فرانسوی وقوانین درامانويسی ايشان مصروفميسازد . علاوه برآن این سالهای جنگ يك معلومات بسیطی برای گوثهجوان نسبت به تناسبات سیاسی آلمان نيز دست ميدهد .درس وتعليم اورا شخص پدرش کفیل است و دراين وقت گوثه يك قسمرومان را به هفت زبان : ـ یونانی ، لاتينی ، فرانسوی ، انگلیس ، ايطاليائی ،جرمنی و یہودی تأليف مى كند واثرات شعرای جرمنی را نيز مدققانه می خواندمخصوصاً مسیح كلپ شتك را پسند وبه سبك او غزليات واشعار می نویسد .پس ازينكه گوثه ، براثر تعليم وتربيۀ والدین خود نمو وبأتناسبات خوبی اكتسابفهم و ذکاوت كرده به سن ١٦ سالگی ( ۱۷۶٥ ) در دارالفنون ليبزيك داخلوپاس پدر خود در دائرۀ محصلين حقوق شامل شد . تحصيل حقوق به مذاقگوثه موافقت نكرده و همچنین به فلسه رغبت پيدا نكرد توجه اورا علم اخلاقوعادات جلب نمود و علاوه بر آن براثر همان احساسات طفلی كه دراو بوديعتگذاشته شده بود صنائع نفيسه را بحضور « آدم اويزر » مدیر مدرسه صنائع لیپزيكتحصيل كرد .در ليبزيك شاعر جوان برای اولين تجربه دراما نويسی خود طبیعت عاشق رادر ١٧٦٧ مجرمين متحد را در ۱۷۶۸ نوشت تمايلات طبیعی ادیب را در كمندصفحه ( ۱۲ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ۱۱ )عشق دختر جوانی اما تارينا انداخته واو را به عروج مراتب ادبی راهبر گرديد .١٧٦٨ گوئته بواسطه مرض سختی که برای او عايد شد از لايزيك عازمفرانك فورت شد تا در خانه پدری صحت خود را اعاده نمايد .پس از مدت زيادی که از چنگ مرض مهلك نجات میيابد در بهار ۱۷۷۰عازم شتراس بور گ میگردد تا در آنجا فرموده پدر خود را بجا آوردهتحصيل حقوق را تکمیل نماید . درین موقع باز گوئته درضمن تحصیل حقوقبه طب و طبيعيات ميلان میكند ( بلی این تمايلات گوئته را یکی از مرداننامی علمای طبیعت میگرداند . )گوئته در این مدت رابطه مخصوصی با «هردر» شاعر فاضل جرمنی پیدا میکندو می گوید که از مناسبات دوستانه هردر و افکار و اخلاق او متشکر است . پساز اینکه گوئته تحصیل حقوق خود را تکمیل و درجه داکتری را احصال میکنددر بهار ۱۷۷۲ مدت ٤ ماه در محكمه قضاء حکومتی کار و از آنجا واپس بطرففرانك فورت عودت مینماید . بجز از سفرهای کم و کوتاه الی ١٧٧٥ در مولدو مسکن ارثی خود میماند ، این جا است که طبع سرشار گوئته چون سیلاب ،حوضه شعر و شاعری المان را ما لا مال ميسازد و بر دسته اشعار و درامهایقيمتدار او میافزاید . نوشتن وقائع و سوانح گوئته تفصيلاً کتابی است کهخود او بنام «شعر و حقيقت از حيات من » در ۱۸۱۱ تحریر کرده است .مجملاً آثار و گزا رشات شاعر : ــدرین وقت يك درام معروف او که سانحه حيات يك جوان را در قرن ١٦نشان میدهد و مجموعه مکتوبهای که بنام دردهای ورتر جوان ناميده استتحریر میشود . گوئته در ١٧٧٥ وارد ويمار و از آنجا پس از مدت کمی برتبهوزارت مائل میگردد . این دوره نیز شاهکارهای زیاد او را نشان میدهد .صفحه ( ۱۳ ) سال اول ـ مجلهٔ كابل شمارهٔ ( ۱۱ )پس از چندی این مرد فعال را بارهای گران وظائف رسمی ، تحریرات ادبی ،مواد علمی چون كان شناسی ، جراحی ، طبيعات ، حيوانات ، نباتات خستهساخته باعث زحمت میگردد ولو اینکه به موسیقی و رسامی و نقاشی نيز مصروف بود ،مگر تفجر باطنی او را آرام ساخته نمیتوانست . پس تصمیم سفر ايطاليه رامینماید و روم ، سی سل و ناپل را گردش نموده به ۱۷۸۸ پس به ویمار عودت میکندو مشاهدات خود را بنام سفر ايطاليه شيرازه بند می سازد .درسنه ۱۷۷۹ گوته و شیلر در مدرسه کارل برای اولین دفعه ملاقاتمی کنند . گوته با شيلر يك صميميت معنوی پرورده بود گفته می توانیم کهگوته وشيلر چون دو برادر ويا دو ستارهٔ درخشان بودند که در آسمان ادبیاتجرمنی میدرخشیدند . شیلر پس از مراجعهٔ فلسفه به ادبیات برای گوتهمینویسد : ـ شاعر یگانه انسان حقیقی است وبهترین فیلسوف تنها يك كاريكاتوراست در مقابل آن گوته به شخص خود جهان را به صورت عادی آن معاینه کردهتحریر و در اثرات خود با کمال بی آلایشی تصویر می نمود در حاليكه شيلر يكادیب ایدآل پرست بود .گوته در ۱۸۰۵ از فوت ادیب معاصر و دوست جوان خود متأثر می گرددو خامهٔ رسای او به صحایف نوشته جاتش می افزاید در سفر ايطاليه ، وسفرسومین سویس ، محاصرهٔ مانیس را در ۱۸۰۹ برشتهٔ تحریر می کشد .گوته در اثنای جنگ های ناپليون والمان به تحصیل زبان عربی وفارسیمشغول میشود و يك مجموعهٔ ابیات خود را بنام « دیوان شرق وغرب » یادگارمیگذارد ، و به نسبت استقلال جرمن درام Epiménides Ernachenرا تکمیل و در ۳۰ مارچ ۱۸۱۵ در برلین برای نمایش تقدیم کرد ، درین اواخرشاعر ( گوته ) با مساعيات زیادی خدمات صحيح خود را بوطن ارائه میدهد ولحظهٔ آرام نمیشود . در ۱۸۳۲ در سال ۸۲ حیات خود Faust فاوست همانصفحة (١٤) سال اول ـ مجله کابل شماره (١١)اثری را که المانها بعد از انجیل اولین کتاب معتبر دنیا میدانند بعد از دورهٔ٦٠ سال با تمام رسانید ، و در ۲۲ مارچ ۱۸۳۲ درویمار بعد از مرض کوتاهیدنیا را وداع گفت . اطاق کار و حجرهٔ فوت او بهمان صورت اولی باقی استمگر دیگر حصهٔ عمارت پر و مملو از آثار و اسباب اوست که بنام موزیم گوتهحفظ گردیده و ازان مرد نامی یاد می کنند .ملت المان این نابغهٔ بزرگ و مرد تاریخی خودرا با کمال محبت و صمیمیتاستقبال و بنام او در دنیای مدنیت افتخار مینمایند و از آنجا است که به مناسبتصدمین سال فوت ادیب المان ترانه های آتشین آن در فضای مملکت انعکاسو روزنامه ها ، مجله ها و عموماً عالم مطبوعات مقالات خودهارا چون برگ سبزدر دسته های گل پیچیده بر مزار شاعر محبوب نثار می کنند . ( ما هم بنام يكنفر ادیب ازویاد میکنیم . )اثر طبع جناب مستغنیاحتیاجات عصریدلا سر نه پیچی ز آداب هستی بشر را ضروراست اسباب هستیجهان است تعبیری از خواب هستی جگوید کسی آه در باب هستیتوان تا باین رشته پابند بودنبکوشش توان شاد و خرسند بودنبهستی توان کرد اظهار کوشش بود فرض هستی نفس وار کوششبود زندگانی و بسیار کوشش حیات ترا هست در کار کوششحیات است بی کار همرنگ مردنچنین زندگانی بود ننگ مردنصفحه (١٥)سال اول ـ مجله کابلشماره (١١)هستی هر انکس که بیکار گرددبود گر عزیز جهان خوار گردداگر منصرف شخص ارکار گرددگر اقبال دارد که ادبار گرددندیدم کسی را که از کار مردهولیکن بود مرد بیکار مردهگرت زندگی نیست بهتر ز مردمتو خود را مپندار دیگر ز مردمبعلم ار نباشی نکوتر ز مردمدگر خویش را هیچ مشمر ز مردمرهائی نباشد ز حاجات هستیتوئی وهمین احتیاجات هستیشب و روز با زندگی کار داریزکارش چرا وقت بیکار داریبه هستی اگر غفلت اظهار داریدرو گر ز سعی و عمل عار داریحرامت بود خوردن نان هستیبه بیکاریت نیست امکان هستیبهر قوم باشد سزاوار غیرتکند سر فرازت مهر کار غیرتنمیترسد از سهل ودشوار غیرتبه کاهی نسنجیده کهسار غیرتبغیرت مهمی که یك فرد سازدبقر آن گر آنرا دوصد مرد ساردنداری مگر غیرت افغان نه تو؟بهمت کم از قوم جاپان نه توبخلقت باین قوم یکسان نه تو ؟که میگوید از نسل انسان نه توبصنعت چرا همچو جاپان نباشیچو جاپان چرا محو عرفان نباشیصفحه (١٦)سال اول - مجله کابلشماره (١١)بعرفان گرت اندکی هوش بودیبحرف كمالت اگر گوش بودیچو امروز اگر در هنر دوش بودیبا قوام دنیا هم آغوش بودیبعلم و معارف زدو ران گذشتیازین داشتی سبقت از آن گذشتیبهر پیشه کادمی پیش گیردنصاب عمل اندران پیش گیرددران خویش را سبقت اندیش گیرداگر صید عنقاست از خویش گیرداگر فی المثل درد درمان نمایداگر سر بسر مشکل آسان نمایدبه جهد آدمی خاك زر می نمایدشبه را شبیه گهر می نمایدبکوشش روان بحر بر می نمایدبهر چیز سعیش اثر مینمایدكم از هیچ مخلوق مشمار خود راتوان داشتن قدر بسیار خود راچه بود آنکه او را نه تدبیر کردیاگر خود بر بزاد تسخیر کر دیفلك را در اندیشه ات پیر کردیتو در دانش خویش تاخیر کردیفلك پيش قدرت زمین می نمایدملك سجده ات را کمین می نمایدممدان عاجز از هیچ کردار خودراشناس اینقدر قدر و مقدار خود رازخاك اى فلك سیر بر دار خود رابلندی گزین پست مگذار خود راترا جوهری هست پنهان چه دارینمایان کن آخر نمایان چه داریصفحه ( ۱۷ )سال اول - مجله كابلشماره ( ۱۱ )كنون كار كن ای وطندار آخر ز ملك و وطن رنج بر دار آخرترا شد كنون نوبت كار آخر بسعى و عمل كوش و كر دار آخرتو بيكار آه ای خرد مند تا كیبکار کسان محو تا چند تا کیتو آخر مگر دست کاری نداری ز بیکاریت ننگ و عاری نداریخرت مانده بیکار باری نداری تو ای سنگ سود اشراری نداریز چیزی که اندر وطن کار داریبگو تا چه چیزای وطندار داریگرت کار خانه گرت کار باشد چرا در وطن شخص بیکار باشدزکی اگر کس خبر دار باشد نه افلاس باشد نه ادبار باشدچو در ملك بسیار شد کار خانهنخسپد زن و مرد بیکار خانهز يك كارخانه كه بنیاد گردد ازو اهل يك شهر دلشاد گرددزيك خانه صد خانه آباد گردد ز رنج و غمش قوم آزاد گرددملازم شود جمع بسیار در ویشود کارگر خلق بیکار در ویبکار چرا طبع مائل نداری چرا دست شل پای در گل نداریچوبيكاريت کار مشکل نداری نخواهد دلت كار يا دل نداریاگر کارت ای قوم و ملت نباشدجز ادبارت از کنج عزلت نباشدصفحهٔ (۱۸) سال اول ـ مجلهٔ کابل شمارهٔ (۱۱)نمائید شرکت بهر کار باهم زکم کم شود جمع بسیار باهمشوید از سر راستی یار باهم برانید از ملک ادبار باهمچه کاری خود از دست يك فرد خیزدکه از يك سواره کجا گرد خیزدبهم جمع شد افراد و لشکر نماید صحایف شود جمع و دفتر نمایدچو کل دسته گردید خوشتر نماید که شرکت بهر کار بهتر نمایدنه يك خوشه عاقل بخرمن گزیندنه دانا بيك جمع يك تن گزیندبه تنها نمائی چنین کارناکی بیاران نگردی مددگار ناکینکوشی بی سود بسیار ناکی نشینی بدینسان زیان کار ناکیبه تنها نمائی چه از کار حاصلکه تنها نمایند بسیار حاصلگر این خانه را خلق معمار گردد بشرکت معین و مددگار گرددبهمت بهم یاورو یار گردد همین گلبنی چند گلزار گرددچو افراد یکجا شد انبوه باشدچو شد سنگها سر بسر کوه باشدبهر وقت نیکو بود کار شرکت منافع کند پیش تجار شرکتکه دایم بود گرم بازار شرکت الهی شود قوم معمار شرکتپی کار سازند بنیاد خانهکزیین خانه میگردد آباد خانهصفحة ( ۱۹ ) سال اول ـ مجلۀ کابل شماره ( ۱۱ )اگر ملتی کار خانه ندارد زن و مرد راحت بخانه نداردتمتع ز کار زمانه ندارد از کار غفلت بهانه نداردهزاران چنین خانه بنیاد بهترچنین خانه ای خانه آباد بهتربشرکت قطاری چو سیار گردد بهر کار ملت مدد گار گرددسفر فارغ از رنج رفتار گردد دلت بیغم از اسپ رهوار گرددبسرعت بهر سوی رفتن نمایدوطن خالی از دزد و رهزن نمایداگر شرکت راه آهن نمائی وطن امن از دست دشمن نمائیبهر گوشه دلخواه رفتن نمائی زهر گلشنی گل بدامن نمائیکند شهری آباد در هر ستیشنکزو میتوان مایۀ جان خریدنازین رهبرت ای برادر چگویم ازین قاصد مفت کشور چگویمازین بحر پوینده در بر چگویم چگویم ازین مرغ بی پر چگویمهران ملك كاين برق جولان نداردیقین است کاندر بدن جان نداردز ریلت نکوتر تجارت نباشد تجارت چنین بی خسارت نباشدمتاع ترا بیم غارت نباشد سزد گرجزاین هیچ کارت نباشدتماشای هر بقعه هردم نمائیبخانه درون سیر عالم نمائیصفحه (۲۰) سال اول - مجله کابل شماره (۱۱)نه سیر ترا رنج و آزار در پینه پای ترا زحمت خار در پینه سهل ترا فکر دشوار در پینه از رهزنت سوء رفتار در پیمحالی نگر خواب و رفتن توانیتو در عین رفتار خفتن توانیز کابل برد زود تا قندهاراتچه اسرار در وی شود آشکاراتنماید بعین خزان نو بهارتچه گویم ز اوصاف حسن قطارتکند قوم و مات ازو کام حاصلازو میکند مملکت نام حاصلبسرعت چو سیر پیاپی نمایدبيك روز يك ساله ره طی نمایدسحر مشهد و دیگرت ری نمایدکسی سیر زینسان کجا کی نمایدبرفتار چون سرعت آهنگ گرددجهان پیش جولان او تنگ گرددز افغان متاعی بایران فرو شدپی درد هر ملك درمان فرو شدگران هر چه باشد بارزان فرو شدجهان هر چه دارد بدکان فرو شدازو میتوان آنچه بهتر خریدندات هر چه خواهد میسر خریدنبصحرا روان شهر همراه داردندارد چه چیز آنچه دلخواه داردگدا اندرو مسکن شاه دارددات هر چه خواهد از و خواه داردجهان هر چه دارد از و کم نداردندارد همين يك ندا رم نداردصفحه (۲۱) سال اول ـ مجله کابل شماره (۱۱)زقحط و غلا کشور آزاد سازد دل جمع غمدیده را شاد سازدوطن را بهر گونه آباد سازد تمدن بهر گوشه بنیاد سازدبپای خری سیر و رفتار تاکیبود انتظارت بخر کار تاکیبهر گوشه مملکت تار خواهم قطاری بهر سوی سیار خواهمنه از خارج این برق رفتار خواهم که از شرکت ملت این کار خواهمبود زندگی آنقدر آرزویمکه ریل وطن بگذرد رو برویموطن خواهد امروز سامان عصری بلی درد عصری و در مان عصریجهان سر نه پیچد ز فرمان عصری ضرور است گشتن ز باندان عصریکه هر عصر دارد تقاضای دیگربهر فصل باب است کالای دیگرزخاک وطن نیست گلزار بهتر وطن از برای وطندار بهترنمائی برای وطن کار بهتر وطن پروری از تو بسیار بهترچمن را چسان قدر بلبل شناسدچنان کابلی قدر کابل شناسدترا تا بود جای آرام کابل ز سعی تو روشن کند نام کابلز علم تو حاصل کند کام کابل کمال تو سازد نکو نام کابلوطن مر ترا ای وطندار نیکوبود جای بلبل بگلزار نیکوصفحه (۲۲) سال اول - مجله کابل شماره (۱۱)وطن چون وطنخواه بسیار داری سزاوار نازی خریدار داریز گلبانگ بلبل اگر عار داری چو من عندلیبی بگلزار داریوطن را کند نام بردار ملتگر اقبال بخشد گر ادبار ملتشود خاص هروقت کاری بمردی سر آید بهر عصر صاحب نبردیبراید بهر ملك يكروز فردی نمایان شود هر زمان اهل دردیکند قوم ممتاز صاحب تمیزیبهر مصر هر عصر خیزد عزیزیحکیمی گهی از دیاری براید یکی فرد از صد هزاری برایدزقومي یکی اهل کاری براید ز گردی گهی شهسواری برایدسرآید بهر عصر كامل عیاریبراید گهی نادری از دیاریگهی این نماید گهی آن ترقی که المان کند گاه جاپان ترقیکه ایران کند گاه طوران ترقی بنوبت کنند اهل دوران ترقیبهرکس نصیبی ز دوران رسیدهکنون نوبت قوم افغان رسیدهدگر بس کن این قصه بسیار گفتی تو هر گفتنی را دو صد بار گفتیزهر چیز گفتی زهر کار گفتی اگر گوش دارد وطن دار گفتیدگر پیشه گردان شما ر خموشینکوتر ز گفتار کار خموشیصفحۀ ( ۲۳ ) سال اول - مجلۀ کابل شمارۀ ( ۱۱ )چه خیزد از ینگونه گفتار گفتن مخاطب کند رنجه بسیار گفتنچرا گشته آخر ترا کار گفتن چه کار آید اینگونه بیکار گفتنبعلمت عمل ای نکو کار نیکوکه باشد ز گفتار کردار نیکوتو هر چند طبع گهر بار داری تو در جی ز در های شهوار داریتو مرغوب هر طبع گفتار داری تو شیرین تر از قند اشعار داریتويك لحظه مستغنی از جوش بنشینزمانی زبان بند و خاموش بنشینترجمه از المقتطف مصریبقلم محمد بشیر خان منشی زادهقضایای اجتماعی در اطراف مدنيتمدنيت عبارت از تنظیم و تلفیق اجتماعیات است ، و آن وقتی حاصل می شود که ارتقاء تدریجی یا نسبتی در سیر علوم وفنون وتدبیر مملکتی جاده پیما گردد ؛ مراد ما از سیر تدریجی یا نسبتی این است که سلاسل نسبتى يك بديگر بنوعى انسلاك پذیر باشد که در نظم ونسق آن خللی وارد نیاید ؛ یعنی درجۀ لاحقه بصورتی آغاز شود که بمدارج سابقه ارتباطی داشته گره های متین آنرا استوار گرفته تا از هم گسسته نیا ید ، البته باینطریق اکمال و تکامل مدنی صورت تحلیل انتهائی را ، در برگرفته مؤظف بایفای ارتقاء پذیر اعمال انسانی می گردد .بی مناسبت نخواهد بود که در سیر این طریق ارتقاء یاد آوری بعضی از حیوانات را که در این راه مدارج ، ایفای وظایف نموده بلکه در مبادی می توان گفتصفحه ( ٢٤ ) سال اول – مجله کابل شماره ( ١١ )اعمالی در راه مدنیت بجا آورده ، و نمونه های امتثال گردیده اند که دانایان اینراه ، از عملیات قابل قدر شان تذکار داشته ، در سیر مدارج ازکار روائیهای آنها تدوینات مسجل گذاشته اند ، مثلاً در راهمعاش و شکار گشت و گذار یعنی تحمل خطرات و مصائب گزکا نرا ،برای حراست و نگهبانی رمه ها از انواع چراشه بز را تعریف کرده اند ؛وهكذا در راه مطلوب ازسعی وعمل صف وقطار محارب وتعاضد نوعی مورچگان راوصف نموده اند ، درصنع ونساجى وجد وجهد زنبور عسل بیانات روشنداده اند ، حتی در انثیال از حیوانات علیا و تنظیم عایلوی شان ومثالهای قواه غضب وشهوانی بلکه رشك ( انباق داری ) در تعدد زوجات ،رقابت وحریفی آنها را نشانداده صدها مثال دروس عملی و امثال حسی را کهبرای رحم و رافت در پرورش و تربیه صغار خود ابراز داده اند از مشاهدات .اینگونه موضوعات عملی بلكه ذرایع مشهودی را در تميزانشان مینمایانند ،چنانچه علاقه سگ بصاحبش بسا اوضاع اخلاقی نشانداده موجب تمدید اخلاصوجالب محبت گردیده وفای خودرا شهرت داده است ، همچنان از بعضی شادیهااعمال شگفت آور وعجیبی بروی کار آمده وحیله های غریبی استنباط نموده اند ؛ذكاء فیل در ضرب المثل بانسانها آورده میشود . چنانچه بعضی عالمان از اینيك متعذر گردیده نادر بین حیوانات علیا وانسانهای متوحشه ومنحطه از جادهترقی فرقی بدهند بحدی که عالمی گفته بعضی از حیوانات مذکور در بعضیخصايل وكيفيات نسبت بانسانهای موخر الذکر سبقت جسته اند . اما علا وهبرینکه فرق واضح در بين عمل انسان وحيوان موجود است ، نگارنده اعمالوارادات حيوانات را غریزه کورکورانه دانسته و پیشرفت آنها را بدون کدامغايه ومقصود فی الذهن میدانند ولی انسان حقیقی درکار گذاری خویش موضوعصفحه (٢٥)سال اول - مجله کابلشماره (١١)ونصب العین مدرکی داشته ، بيك غایهٔ ذهنی طی مراحل مرام واکمال ارتقاً می ورزند.چونکه از عادت نویسندگان متأخرین این است که هر گاه کلمه مدنیت را استعمال مینمایند مقصد شان از مدنیت حاضره است در مقابل وحشت ایام گذشته بشر که هنوز بعضی از انسانهای منحطه در عمق مذاك ادبار آن گرفتار است ، موضوع بحث قرار میدهند ، وحالا نكه وصول انسان باین مدنیت حاضره بعد از گذشتن ادوار خطیر است که تحقیق واستعلام تاحال غير مقدور و بزرگترین اخبار آن از چشم تاریخ بشر پنهان مانده است چنانچه استاد ( جد یجز ) (١) بسه دور آنرا تقسیم می نماید که تعریف آنها قرار آتی است :-( ١ ) دور تأسیس یعنی هياكل و مجسمه و مصنوعات مدنیت های قدیم بابل و فراعنه مصر که اینها بصورت غیر مودت و در يك دایره احتیاط و مخاطرات اجتماعی حیات بسر می بردند یعنی از صفوت و اتحاد نوعی و امنیت اجتماعی بهره و حاصلی نداشتند و ایشان را بفقدان توصل و رجوع به بهبود یکدیگر معرفی می نماید وصاحبان اینگونه اجتماع مجبور بدفاع خویش علی الدوام میبودند مثلیکه آنها را عالم متوحشی احاطه کرده باشد یا مزاحم وموانع حول واطراف فرا گرفته تهدید شان مینمود یعنی قوای این شعب اولا" متوجه محاربه وتضامن سیاسی از تأسیس نظم عسکری بین افراد برای تغلب جمع خود ودفع اعدای شان یا بالفاظ دیگر( ١ ) چنانچه هیگل نیز گفته یقین دارم که تاریخ را سه دوره است . اول دوره شرق و در آن دور هر واحدی حربیود . دوم دور روما و یونان درین دور عده کمی از افراط حر و آزاد گشته اند . سوم دور ما بعد شان است که ازان ببعد در این دوره سومین روح حریت خود را اشعار میدارد دولت و اقتصاد را نظم و نسق میدهد گویا مساعی جلیله دارد تا همه را حر و آزاد بگرداند که سرمنشه این الیوم کلمات ليكم دينكم می باشد لمترجمصفحه (٢٦)سال اول - مجله کابلشماره (١١)به تضمین سلامت خودها مشغول بودند ، باز تا این هدف ها نشانه به تحقیق رسد دور ثانی آغاز مینماید ؛ اینان امتیاز بسیاست منحصره داشته و تضیق را باقامت نظام عسکر آغاز می نماید . در بین شعب نیز از روی عقل ، شخص ، آزادی اختیار می نمایند ، چنانچه رجال آن دوره تحت انتقاد آمده از طرف تنظیم اجتماعی ، آنچه دران دور از امکانات ضعف است اصرار می نمودند ؛ از امثال این دوره مدنیت یونانی و رومانی است خصوص از عهدهای آتنه ، روما با آنکه این دو مدنیت چونکه ثابت و مستقر نبودند متوقف ماندند با یصال به دوره سوم ، اگر چه ثروتی خارق العاده ، ومطمح الانظار وسامان طمع آور زیادی را جمع نموده بودند که نظر بی بصر اقوام منحطه وحشی بر آنها افتاده خواسته تا بزودی ثروت شانرا در ربوده با محای شان دریغی نداشتند ـ تا اینکه بر آنها عذاب ها آمده و تمدن و موجودیت شانرا برباد فنا دادند .ولی این دور سوم که ما در ان زندگانی داریم عبارت از دور اقتصادی و اخلاقی است چنانچه متخلقین بسعی و کوشش درین دور سوم منهمك در شئون صنعت وفنون و جمع ثروتهای اجتماعی میباشند ، و سر گرم استکشافات جدیده و طرق استخدام آنها ، در راه تعلیم وتربيه ونشر ثقافت عموم برا زنده است ، محتاج بتوصیف نیست که دول مترقی به تمدن امروزی ، باین نشئت نرسیده مگر بعد از مرور دهور در سایه وقوف وتجربات و آگاهی خویش ؛ آری دور ثانی به بوته گداز انقلابات تصفیه شده در منتهای جوش و خروش اجتماعی از نهضت ادبیه اروپای اقتصادی قرنهای پانزده تا نوره یا نهضت فرانسوی سن بسن توارث بهتری در آنها حلول نموده ، این صور نافعه نافخه اشتغال وسیعی در خدمت مدنیت و عمران که اطراف عالم را فرا گرفته ، دورا دور راس المال ، شرکت ها وتوزيعات مال التجاره ( شیوعه ) یکصورت اکمال پذیر ، مجهز بلوازم اخلاقصفحه (۲۷) سال اول ـ مجله کابل شماره (۱۱)واقتصادی به تطورات عصر حاضره است که آنها را هدیه عصر خویش نموده توانست .چون در این بیان ما تقسیمات «جد نجز» را آوردیم از دو رهگذر بود (۱)نسبت به تقسیمات دیگران در شعب تغیر بلند ذهنی از جهتی وتبدل عالی بنائی درتنظیم اجتماع از جانب دیگر بخشیده (۲) در آن واحد حسی و شهودیست . بهتراست در اینجا ما برای تنویر بعضی اذهان بآنچه حکیم فرانسوی متوفی ١٨٥٧(كونت اوغست) اسناد جسته اشاره ببریم یعنی از دستور هائیکه در فلسفه حسیهبمقتضای تاریخ بشری سر می نماید و آن عبارت از جا گرفتن انسان در مدارج عالیهاین دو دوره است ، با سوابق توطیه دخول به دور نهائی سومین باشد ، پسدور اول نزد این حکیم دور لاهوتی است یعنی روزیکه عقل بشرى تفسير اسبابو مسببات را مینماید ، درین دور انسان خرافی بوده عقل جزوی ابتدائی داشت ،و بطريق خلق و عنايه مباشر به دخالت آلهیه گردیدند ، زیرا تا زمانیکه ادراکانسان بدینگونه در فهم عالم باشد گویا هیچ راهی در مشی حصول علم صحیح نه بر آوردهاز علم معرفت در بین مسببات و اسباب را هرگز ندانسته وارتقاً مادی ومعنوی رادر بر نگرفته چرا که آن بدون علم صحیح محال است .اما دور ثانی دور بحث در ماوراء الطبيعه است ..... پس شروع میکنندتفسیر دنیا را بقواعد ونظريات مجرده . . . که اکثراً خبران از نظر عمیقدر ابحار بی پایان اینجا برده اند ، هر چند ازين يك انكار نميتوان کرد که عقلحریت زیاد در این دوره حاصل کرده ، عبودیت کور کورانه موهومات را هیچدانسته بعبادت خالق گرائیده اند زیرا ازین صرف کردن اوقات در مسایل مجهولفی الكنه ، محجوب في الجوهر بسا ضیاع اوقات می نماید . ولی دور سوم علمیوحسی است یعنی زمانیست که نظریات حل گردیده تجربه ومشاهدات جايگيرآن میشود و در این دور مشعشه قواعد كلية استقرأ وملاحظه ، شموليت اعظمصفحه ( ۲۸ ) سال اول ـ مجلۀ کابل شمارۀ ( ۱۱ )دارد ؛ ازین است که بشر ملتفت گردید که عالم حقیقی که امکان وصول بآناست بسیار وسیع است ، و آن عالم بزرگ فرا گیرنده جمیع اوقات بوده و مصروفیتهمه قوای ما را بآن اجازه میدهد تا مقاصد بلند و رتبۀ ارجمندی را بگیریم رهرواناین طریق باتخاذ اساس و حقایق متین برسیدن به مقامات محتاج به پویان و خواهانمیباشند تا از اسرار فطرت و قدرت واقف گردند .از اینجاست که تا درجات بسیاری انسان غلبه بکشف مطالب و غوامض مادیهو بر حصص بزرگ امور معنویه حاصل کرده و برای بهبود و پیشرفت حیات بدنیو ارتقای اوضاع زندگانی بشر امروزه موفقیتی حاصل نموده توانسته اند .بقلم عبدالله خانافغان نویسفضلای فراموش شده( ٤ )(١٦) ملا عمرا صاحب معروف به ملا عمرای کابلی فاضل معروف و دارایتصانیف عالی بوده بر فواید ضیائیه مولوی جامی حاشیۀ مستقلی که موسوم به حاشیۀکابلی است نوشته و طبع شده است مولدش لنگر وردك قومش تركى سنينعمرش ( ٨٥ ) در سنه ١٣٠٩ بدرود زندگی نموده و در لنگر علاقۀ وردكدفن است .( ۱۷ ) ملا عمر صاحب كه يك عالم جيد وقت خویش و در علوم منطقوهيئت و فلسفه و الهیات و ریاضیات صاحب تصانیف عمده بوده بر صدر احاشیۀمستقلی نوشته و چاپ شده . ولدش موشی لهوگرد سنین عمرش ( ٦٧ ) در سنهصفحۀ (۲۹) سال اول ـ مجلۀ کابل شمارۀ (۱۱)۱۳۰۵ بدرود حیات نموده است در خود موشئ لهو گرد مدفون است .(۱۸) ملا وسیم گل معروف به ملا صاحب باسول صاحب تصنیف وتالیفودر علم نحو بر شرح ملاجامی حاشیۀ موسوم به با ولی نوشته وبه طبع رسیدهمولدش باسول سمت مشرقی درسنه ۱۲۹۹ داعی اجل را لبيك گفته ودرباسولعلاقه جلال آباد مدفون است .(۱۹) ملا سعدالله صاحب قندهاری عالم وفاضل صاحب تصانیف درعلم نحوبر کتاب مولوی عبدالغفور ودر تفاسیر برجلالین شریف حواشی نوشته وطبع شدهمولدش شهر قندهار قوم او خروتی درسنه ۱۲۰۹ بدرود حیات گفته در مقبرۀعمومی شهر قندهار مدفون است .(۲۰) قاضی عبدالحق صاحب افغان درسنه ۱۲۳۵ در وردك تولد وايامشباب را در کابل وقندهار بوطن مالوف خود به تحصیل علم پرداخته پساز آنکه رتبۀ کمال را نایل آمد برای سیاحت رهسپار هند گردیده در علاقۀبهوپال نظر به فضیلت وتقوی مورد ظن عامه واقع ودر محاکم شرعیه بهوپالمنصب رسمی قضاوت بهوپال را اشغال واز تصانیف وتألیفات متعددۀ خودششهرت بزرگی حاصل نمود وبرقاضی سلم حاشیۀ مطبوع موسوم به قول مسلمعلی شرح سلم بیادگار گذاشته وبر میزاهد کلان وتلویح توضیح وقاموس اللغاتنیز حواشی دارد که به طبع نرسیده مولدش وردك قومش اندر در سنه ۱۳۰۵جهان فانی را وداع گفته در بهوپال مدفون است .(۲۱) عبدالاحد آخند زاده صاحب قندهاری فاضل معروف وبرنصر المداركحاشیۀ نوشته که به طبع رسیده مولدش شهر قندهار سن عمرش (۹۱) قوم اوالکوزائی درسنه ۱۳۰۱ بدرود زندگانی نموده ودر مقبرۀ شهر احمد شاهیقندهار مدفون است .صفحه ( ۳۰ )سال اول ـ مجله کابلشماره ( ۱۱ )( ۲۲ ) مولوی عطا محمد صاحب قندهاری فاضل عصر ودر علوم معقول و منقولوالهيات وفلسفه ونحو وریاضی یدطولائی داشته است وصاحب تصانیف عمده بودهبر عبد الغفور وقاضی سلم وشرح چغمنی و شرح نازی حواشی مستقلی نوشته ولیمولفات او تا هنوز بطبع نرسیده مولدش ارغستان قندهار سنين عمرش ( ۶۹ )قوم او شيخ محمدی در سنه ۱۳۰۲ عالم فانی را وداع کرده ودر خود ارغستانعلاقه قندهار مدفون است .( ۲۳ ) احمد الله آخند زاده معروف به ملاصاحب کند يا عالم جید و در منطقونحو وفلسفه والهيات اختصاص نامی داشته است در منطق برسلم وكتاب مولوىعبدالغفور حواشی مستقلی نوشته وبطبع رسيده مولدش کندیای علاقه کوهستاناباسین پشاور سنین عمرش تخمیناً ( ۷۰ ) در سنه ۱۳۰۱ داعى اجل را لبيكگفته در قصبه کندیای علاقه پشاور مدفون است .( ۲٤ ) عبدالحق آخند زاده صاحب علی زائی ملقب باستاد کل در فضلیت وعلم یگانه عصر دارای تصانیف عمده بود برصحیح بخاری شریف وشرح حكمتو مطول وجامی حواشی مستقلی دارد که بطبع رسیده و نزد احفاد شان جنابمولوی عبدالكريم خان ركن جمعيت العلما موجود خواهد بود مولد این فاضلمبرور شهر قندهار سنين عمرش ( ۸۰ ) در سنه ۱۲۸۸ بد رود حیات گفته و بهمقبره عمومی شهر قندهار مدفون است حضرت قدوة السالكين ملا نجم الدينآخند زاده صاحب معروف به آخند زاده صاحب هده از جمله تلا میذ آنها بودهدر ايام جوانی در قندهار از حضور شان کسب تعلیم کرده است .( ۲٥ ) عبيدالله صاحب مشهور به قاضی صاحب شمسپور عالم و فاضلدر علوم فقه یگانه عصر بوده بر کتاب عینی موسوم به حاشیه شمسپوری کتابینوشته و به طبع رسيده مولدش ( شمسه پور ) در سنه ۱۲۹۸ بدرود حیاتصفحه ( ۳۱ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ۱۱ )گفته و در شمسه پور علاقه جلال آباد مدفون است .( ٢٦ ) ملا احمد صاحب معروف به ملا صاحب سنبت در علم و فضیلت یگانه وقت بوده بر کافیه ابن حاجب حاشیه نوشته و بنام سنبت طبع رسیده مولدش سنبت علاقه اباسین پشاور قوم او یوسف زائی سنین عمرش « ۷۲ » در سال ۱۲۹۹ عالم فانی را بدرود گفته مقبره او در سنبت علاقه پشاور است .( ۲۷ ) دارا شکوه آخند زاده عالم جید و در منطق و الهیات صاحب تصانیف بوده برمیر زاهد کلان حاشیه مستقلی نوشته که بطبع نرسیده مولدش دنده لغمان سنین عمرش ( ٦٧ ) قوم او اسحق زائی در سال ١٢٥٦ فوت و در دنده علاقه لغمان دفن است .« ۲۸ » عبدالقدوس آخند زاده صاحب در نحو و منطق و فلسفه و الهیات اختصاص تامی داشته بر قاضی سلم و میر زاهد کلان حواشی نوشته ولی به طبع نرسیده مولدش دیره میان صاحب لغمان سنین عمرش « ۷۰ » ساله قوم او صافی در سنه ۱۲۸۰ فوت و در مقبره میان صاحب علیه الرحمه مد فون است .[ornament]صفحه (۳۲) سال اول ـ مجله کابل شماره (۱۱)اقتباس ازدا نشکدهپاد شاه فیلسوففردريك دوم ملقب بفردريك كبير ، امپراطور مشهور المان یکی ازسلاطین فاضل ودانش دوست دنیا بوده ومانند نوشیروان شهنشاه فارس ومامون خلیفه معروف عباسی ، غالب اوقات خودرا بمصاحبت فلاسفه بسر میبرده وبا آنان بمحاضره میپرداخته . امپراطور مزبور عشق غریبی بقرأت كتب داشته ومالك كتابخانه با انسبه مهمی بوده که بعدها آن کتابخانه اساس تشکیل كتا بخانه معروف خانواده سلطنتی المان ( هوهن زلرن ) گردیده است . اخیراً كتابدار ویلهلم دوم کتابی برشته تألیف آورده ونام آن را « فردريك كبير و کتاب های او » گذارده کتاب مذکور حاوی حکایات و نوادر چندیست در خصوص عشق فردريك بقرائت وشوق او به جمع آوری کتب ادبی وفلسفی . فردريك مذكور میگفت اگر يك روز كتاب همراه نداشته باشم عشق من بجنون مبدل خواهدشد . کالسکه اوهمیشه پراز کتاب بود وامپراطور کبیر ، هیچگاه بی کتاب نمیتوانست مسافرت نمایدوقتی در جنگ سور Soor تمام اسباب سفر و اساسیه ئیکه امپراطور همراه داشت دشمن بغارت برد . فردريك فوراً مراسله به پوتسدام ( محل اقامت امپراطور المان ) نوشته درخواست کرد که برای اويك دوره کلیات بو آلو يك دوره كلیات بوسوبه خطابه های سیسرون ، ودمستن ، يکدوره کلیات لوشین ، ترجمه فرانسه وچندجلدازتألیفات ولتررا بفرستد . درمدتیکه فردريك دوم مشغول جنگ هفت ساله بود ، پی درپی ازپای تخت او برای او کتابها ئیکه با ذوق امپراطور موافقت داشت ارسال میداشتند فن کات Fuoncott که قاره« کانفرانس مشهور خلع اسلحه در جینوا » میز اول از طرف چپ در قطار وسطی۱ عبدالحسین خان سفیر کبیر ۲ محمد عمر خان رئیس ارکان حربیه ۳ محمد حیدر خان سرکاتب نمایندگان دولت افغانستان در کانفرانس مذکوره[BLANK PAGE]صفحه (۳۳) سال اول ـ مجله کابل شماره (۱۱)مخصوص امپراطور بود دریاد داشت های خود نکات غریبی از نیات فرد ریکدر قرائت کتب و میل مفرط او بان اشتغال نقل کرده است مثلاً میگویدامپراطور مزبور چهل جلد کتاب تاریخ Histaryeclésiostique تألیففلوری را بادقت خوانده و تاریخ انقلابات جمهوری روم تألیف ورتورا روزیيك جلد مطالعه کرده است. فرد ریک دوم با وجود جنگهای بزرگی که دردوره حکمداری خود کرده و اصلاحات نظامی وداخلی که درامور عسکری وحکومتی پروس نموده يك قسمت بزرگی از عمر خود را بمطالعه کتب ادبی وفلسفی گذرانده، عادت او در مطالعه کتب این بود که با کمال دقت بمطالعهمیپرداخت و هرجا نکته نظراورا جلب میکرد فوراً آنرا یاد داشت مینمود.ولی گاهی اتفاق می افتاد که مسطورات و محتویات کتب چنان در وجود ویتأثیر مینمود که نمیتوانست در قرائت مداومت نماید و ناچار کتاب را رها میکرد.وقتی فن کات قاره سابق الذکر یکی از تراژدیهای راسین را برای او قرائت مینموداشعیار راسین بطوری در فرد ريك كبير تأثير كرد كه امپراطور فن كاترا از قرائت مانع آمده گفت « من بیش ازین توانائی ندارم ، راسینقلب مرا می شگافد » خلاصه امپراطور مزبور بی نهایت دانش گسترو عالم دوست بود علما و ادبا را از اطراف بدربار خود میخواند از جمله ولترفیلسوف و شاعر مشهور را از فرانسه بپروس طلبیده سه سال در پیش خودنگاهداشت و با وصلات گرانبها و نشانهای افتخار عطا کرد. در مدت اقامتولتر در دربار فردریگ امپراطور با او در خصوص ادبیات واشعار و فلسفهصحبت میکرد و گاهگاهی بزبان فرانسه قطعات شعری نیز ترکیب کرده از نظرولتر میگذراند و فیلسوف مزبور آنها را تصحیح مینمود. بواسطه همینمعاشرت فردریگ باولتر و فلاسفه دیگر است که علما و محققین امپراطورمزبور را پادشاه فیلسوف Heroiphilosophe لقب داده اند.صفحه ( ٣٤ ) سال اول ـ مجلۀ كابل شمارۀ ( ١١ )بقلم غلام جيلانى خان اعظمىعفت زبانشريف ترين عضوی كه كرامت و افضیلت آدمى را نسبت بسايرمخلوق متمایز مى سازد زبان وناطقۀ اوست ! زبان سند شرافت وتمسك فضيلت وقابليت نوع انسان است كه درمحضر خلقت انسان بوسيلۀ آن بهرجنسى ادعاى بزركى و افتخار مى تواند .زبان شمشيرقاطع انسان است تا درميدان مبارزۀ حيات هرمدعى را مغلوب ناطقۀ سحرآفرين ومحكوم اثرات حكمت آئين خود قرار دهد .زبان با این عطيه وموهبت بزرك كبريائى بما عنايت شده تابدان بذكرخالق خود مشغول بوده ضمناً درمورد حوايج خويش بوسيلۀ آن متكلم ودرمورد افاده بديگران بذريعۀ آن ناصح ، واعظ وناطق باشيم .بقدريكه چشم ، كوش ، دست ، پا وديگرجوارح واعضاى ما مقيد ومكلف اند كه زايد از وظائف خويش درحدود عفت و آنچه مشروع عقلى واجتماعى است كارى نبايد بكنند البته زبانما هم در اجزاى وجود داراى این قيود ومخصوصاً نسبت بهمه اعضا وظيفه ومسئوليت سنگينى دارد .چه بقدريكه همين زبان برای نفع و مفاخر و خوشبختى بشر نسبت بسايراعضا عامل بزرك وموقعيت اولى را در وجود انسان احراز مى كند همينطور اكر زبان از حدود خود تجاوز واز دايرۀ عفت انحراف نمود بهمان اندازه موجب خسران وبدبختى مى شود .صفحۀ ( ٣٥ )سال اول ـ مجلۀ کابلشمارۀ ( ١١ )استاد الشرق سعدی می فرماید :زبان در دهان خرد مند چیستکلید در گنج صاحب هنرحضرت بیدل می فرماید :تحسین خسیسان هیچ نفربی نمیباشدبروی تیغ بگذر بر لب بیجوهران مگذرمقتدایان و اخلاقیون اسلام درین خصوص دفاتر بزرگی با خلاف خویش نوشته وتوصیه فرموده اند ولی متاسفانه بقدریكه اولاد مشرقی از بسی فضایل ارثی خویش صرف نظر كرده وكاری بمقصد حفظ شئون انسانی ونظام امور اجتماعی ازان نمیگیرند این موضوع بزرگ هم در عالم فراموشی وزاویه خاموشی مانده است !!گرچه اساسا حسن استعمال زبان یا ایراد صحبت وناطقه وابسته بقابلیت وزما مداری افكار واحساس است كه آنها چه القائی درین قالب می نمایند تازبان بدرستی قیام بایرداد نطق و الفاظ كرده بتواند ، ولی در بعضی ها نمیتوان منكر تاثیر اعتیاد شد كه این دسته اشخاص باوجود قابلیت فكر و احساس آنقدر زبان را بكار كردن و ناطقه والفاظ را بایراد عادت داده اند كه ضمیر را بیجا كه وفكر وخيال را بسنجش وتعقل موقع نداده آنچه خیال سطحی شان تخیل میكند فوراً آنرا باید بزبان جاری كنند .علمای علم النفس میگویند انسان دارای دو خیال است : یكی خیال اساسی كه بلفظ « خارجی » نامیده می شود دیگر خیال سطحی « » كه این خیال مؤخر الذكر در موقع خواب ، هزیان سرائی ، جنون وغیره موجود بوده وبجای خیال اساسی عامل و كار فرما در وجود انسان می شود .لهذا اشخاصیكه باوجود صحت حواس گاهی بالفاظ نامربوط و سخنان بی لزوم زبان میگشایند گویا دران حال توجه بخیال اساسی خویش نكردهصفحه ( ٣٦ )سال اول ـ مجله کابلشماره ( ١١ )صرف در اثر تمایل همان خیال سطحی آنچه می خواهند میسرایند ولیهمینکه بعد گفتن و ایراد همان الفاظ ضرر و زیان یا عدم درستی آن نتیجه دادگوینده بخیال اساسی خود متوسل شده و بمیزان عقل می سنجد که سهوکرده و گفتار او عدم صحت را دارا بوده است ! آنگاه نادم و منفعلخواهد بود .کسانیکه اولا دارای این قریحه شریف و ذکاوت خداداد میباشند که باید آنچهمیخواهند بگویند البته قدری فکر میکنند که این گفتار شان دارای چه نتیجه خواهد شدبمحض این محاکمه كوچك خيال اساسی آن حاضر شده و برا در مفاد و اضرارکلامش رهنمونی کرده و بصحت و درستی ابراز مقصد کرده میتواند .اینچنین اشخاص اگر عادتاً در محاکمه خویش سهو نشده و همیشه پابند این قانونبوده باشند وجود شان از جمله اشخاص فوق العاده بشمار میرود و بالجمله اشخاصیكهکمتر این سوی محاکمه را گرفتار میشوند آنها هم در جمله عقلا و دانشمندانمحسوب خواهند بود ؛ ولی آنهائیکه غالبا بدون تعقل و محا كمه چیزی میگوینداینگونه گفتار همواره موجب خسران گوینده و زحمت شنونده واقع خواهد شد .اخلاقيون وعلما بنام « مناظره » علمی را عنوان و تدوین کرده اند ولی مااز صرف وقت و زحمت تحصیل آن صرف نظر کرده میگویم اگر سخنبقدر لزوم و در حوضه تعقل و احکام خیال اساسی انسان ایراد کرده شودهیچگاه گوینده موجب خسران و برای مستمع که خواه فرد خواه جماعت باشدمغالطه ، اشتباه ، زحمت واقع نشده بالاخره موجب نفوذ سوء اخلاق و پریشانیحواس و اختلال زند گانی يك قوم و ملتی نخواهد گردید .کسانیکه زاید از مطلب فوق بمقصد فتنه انگیزی و تفرقه شیرازه جمعیتو اتحاد يك ملتى يا عدم محاكمه صحیحه فكر ، زیاده روی کرده و این گناهصفحه ( ٣٧ )سال اول - مجلۀ کابلشماره ( ١١ )بزرگ را مرتکب می شوند معلوم است در مقابل تکالیف ایمانی و اخلاقی مسئولیت شان در جامعه خیلی خطر ناك و زیاده از هر گناهی سنگین تر است.بقلم م . كريم قاضی زاده( قل الروح من امر ربی ) آيهدیانت وتهذیب اخلاقازمدت مدیدی است به اینطرف ، که موضوع موجودات ، تحت مباحثه بسا ازمتفكرين وفلاسفۀ بشرى قرار گرفته ، جولا نگاه افکار و عقول آنها گردیده است. دراثر آنهم.ه بتتبعات عميق وتحقيقات موشکافانۀ ایشان است که مباحث مختلفۀ فلسفی ومذاهب غربيهٔ آن از کتم عدم بعرصهٔ شهود پا گذاشته ، انقلابات پرشوری ، در دائرهٔ عقول طبقات مختلفه جوامع بشرى تولید نمود . در کانون دماغهای حساس و متجسس دانشمندان وعقلاى روز كار يك نائرهٔ ملتهب وجوال ازتفحص وكـنجكاوى ، يك حرارت شديد و سوزان راجع به ادراك حقايق ومعرفت بدان ، برافروخته ، درعالم يك هنگامه وولولهٔ شهر آشوبی برپا کرد . که برای خوب ذهن نشین نمودن آن مجبوریم ، كه يك اندازه معلومات مجملی راجع به اصل واساس هريك ارآن نظریات مختلفه فلسفى تقدیم قارئین نموده، بعدها بموضع اصلی ( كمك ديانت در تزكيه نفس وتهذيب اخلاق ) که مرام ومقصد اساسی ما بوده ، روح این مقاله وعلت غائی ازینتحریر است ، برگردیم.همچنانيكه ؛ رفتار ووضعیت این گردون پرشور از بسکه دگرگون و فتنه انگیز است . موضوع تحليل حقايق وتحقيقات آن نیز نهایت پیچیده و فوق العاده غوغا خیز بوده ، عرصه گاه ظهور آراء چند ومنا قشات حيرت آور عده ازصفحه ( ۳۸ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ۱۱ )فلاسفه و متعمقين بشری گردیده است : که تا کنون از سالیان درازی به این سودر جریان است .موضوع کائنات و حقائق اشیا مطرح مباحثه و مذاکرات تحمل فرسائی قرارگرفت . عده بمیان آمده در امکان وصول بحقیقت و اقتدار انسان بمعرفت وادراك كنه آن ره پیمای بادیۀ ضلالت شك و ارتیاب گردیده ، نه درامكان ادراكووصول بمعرفت آن و نه در عدم امکان ادراك و وصول بمعرفت آن ( چه این هم یکنوعادعای منافى شك مطلق است ( تسليم نا کرده گذشتند . مانند Protagoras (۱)پروتاغوراس ، Gorgias (۲) جور جياس سوفسطائی و Biyrrhon (۳)پایرون و بالاخره Hume ( ٤ ) هیوم و پیروان ایشان که تا ریخ آنها رابنام Sceptcime ارتیابیین یاد میکند .و قسمت دیگری مظهر افکار و آرا خویش گردیده ، اساس کل اشیا رابجز از ماده چیزی دیگری کمان نکردند ، از وجود روحی که قائم بذاتخویش بوده گاه متصل و گاه منفصل از ماده میشود . انکار نموده ، راهاستنکاف و تمرد پیش گرفتند . از قبیل Epicurus ( ٥ ) اپییکورو( ۱ ) یکی از رؤسای فلاسفه سوفسطائی یونان قدیم است تولدش در ٤٨٥ ق م ووفاتشدر ٤١١ قبل میلاد .( ۲ ) یکی از سر بر آوردگان سوفسطائيون یونان قدیم بوده از تلامذه Zenon d , Eleeزينون الیائی است تولدش در ٤٨٥ وفاتش در ۳۸۰ قبل از میلاد واقع شده است .( ۳ ) نیز یکی از فلاسفه متشکیکین یونان قدیم است که در سال ۳۷۰ قبل میلاد در Elisنام شهری از شهرهای پلیپونیز تولد یافته در ۳۷۰ ق . م وفات کرد .( ٤ ) يکی از مشاهیر فلاسفه ارتیابی انگلیس است . که در ۱۷۱۱ میلادی تولد یافتهدر ١٧٩٦ در اکسفورد وفات نمود .( ه ) از فلاسفه معروف یونان قدیم است . تولدش در يك از ضواحی آتنه در سال٣٤٢ قبل از میلاد و وفاتش در ۲۷۱ ق . م واقع شده است .صفحه ( ٣٩ )سال اول - مجله کابلشماره ( ۱۱ )Condillac ( ١ ) کندیلاك و Lamarck ( ۲ ) لامارك وغيره پيروانشانکه بنام Materialistes مادیون یاد میشوند .و چندی دیگری رویكار آمده از حقیقت عالم خارجی انكار نمودند تمامموجودات را بجز از عمل فكر ( اعنی تصور و وهم ) چیزی دیگری ندانستهگمان نمودند كه بجز حقیقتی ظاهری چیزی نیست مانند Malbranche ( ۳ )مالبرانش و Berkley ( ٤ ) بركلی و ( ٥ ) Locke لاك وساير تلاميدو همفكرانشان که Idialistes بتصوريين و مثاليين معروفند .وقسمتی دیگری قیام نموده گفتند كه اساس ماده و روح هر دوشئ واحدیبوده روح است كه در هر ماده موجود و هر ماده در او موجود است مانندSqinoza ( ٦ ) اسپینوزا ( ٧ ) Fichte و فیخته Hagel ( ٨ ) وهیگلكه عنوان حلولی بآنها داده شده است .( ۱ ) از فلاسفه - مادی فرانسه است . تولدش ( ۱۷۱۰ میلادی و وفاتش در ۱۷۸۰میلادی .( ۲ ) از فلاسفه مادی فرانس است سال تولدش ١٧٤٤ ميلادی وفاتش ۱۸۲۹ م .( ۳ ) مالبرانش از فلاسفهٔ مشهور فرانسه است كه بسال ١٦٣٨ م . در پاریس تولدیافته و در ١٧١٥ میلادی وفات کرد .( ٤ ) از فلاسفهٔ مشهور آیر لند است كه در ١٦٨٤ م . تولد یافته در ١٧٥٣ م .و فات نمود .( ٥ ) از فلاسفهٔ مشهور انگلیس است که تولدش بسال ١٦٣٢ م . در Wringtonو وفاتش ١٧٠٤ م .( ٦ ) اسپینوزا درامستر دام بسال ١٦٣٢ تولد یافته ١٦٧٧ م . وفات كرد ، وازاجلهٔفلاسفه حلولی است .( ٧ ) از فلاسفهٔ آلمان و شاگرد Kant کانت است تولد در ١٧٦٢ م . وفاتش١٨١٤ م .( ٨ ) از فلاسفهٔ مشهور آلمان است . تولدش ١٧٧٠ م . وفاتش ١٨٣١ م .صفحه ( ٤٠ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ۱۱ )وعده دیگری فلاسفه روحانی Spiritualistes یا Socnato سقراط فیلسوف شهیر یونان قدیم و Platon افلاطون و سایر تلامیذ و پیروان اوست که بوجود واجب الوجود صانع كل اشيا نفس روحانیه و خلود آن و ماده مکونه برای جسم معتقد گشته ، در هدایت خلق بشاهراه سعادت و تهذیب اخلاق که غاية آفرینش انسان است میکوشیدند . در صدد اشاعه حق و بطلان باطل برخاسته از پیشرفت Mateirialisme ماده پرستی و Naturalistes وطبیعیین جلوگیری نمودند ) که از چندی به اینطرف عقائد وارا برصلاحشان در زاویه های نسیان وفراموشی افتاده ، بل مورد استهزا وتمسخر مخالفين (مادیین) گردیده بود.تا آنکه در اواخر قرن هفده Descartes (۱) دیکارد نام یکی از فلاسفه فرانسه برخلاف سائر مسالك فلسفی خروج نموده . مجدداً بهمان نظریات خدا پرستانه سقراط وافلاطون تاسی جست ، با منطق قوی ریاضی اکتشاف خویش که مخالف منطق قیاسی ارسطوی یونانی بوده به منطق ( دیکارد شهرت دارد ) به تردید عقائد و آراء مخالفین برخاسته و با ثبات ادعای خویش یا احیای همان عقاید متالهین شدیداً اقامه نمود . حس و وجدانرا مشارا الیه مذکور به تنهایی از ادراك عوالم ماوراء طبیعت و ارواح عاجز وقاصر دانسته ، عقل را بهترین وسیله و واسطه اكتساب معرفت وادراك اسرار غامضه ماوراء طبيعت ادعا می نماید ماده وروح هريك را اشياء و هستیهای مستقلی دانسته بخلود روح ، از رهگذر( ۱ ) از معاریف فلاسفه عقلیین دنیا بوده ، از اهالی هالند است که دران وقت جزء فرانسه شمرده میشد، تولدش بسال ١٥٩٦ م . در شهر LaHey لاهی اتفاق افتاده و در ماه فروری سال ١٦٥٠ م . در استا کهالم از جهان در گذشت . جسدش بعد از فوت به پاریس نقل داده شده در آنجا دفن گردید .صفحه ( ٤١ )سال اول - مجله کابلشماره ( ۱۱ )تقاضای منطق وعقل معتقد است . ذات واجب الوجود باری را که کائنات راباچنين يك انتظام حيرت انگيزی اداره می نمايد ، قادر ، عالم ، صانع وخالق کلاشياء منزه ومبری از جمیع عوارض دانسته ، در افادهٔ نظریات خویش برای هدایتحق بوسیله تالیف وتصنيفات متعدده مبادرت ومساعی جميله ورزید .وبعدها V. Cousin (١) ویکتور کوزین و سائر پیروان غيور ومنسلكينمسلك اودامنه این نظریات وعقائد منزه او را رها نکرده ، از بذل هیچگونه جدیتومساعی خود داری ودريغ نکردند . سلسلهٔ يكدسته از منطق ریاضی وعقائداورا هادی ساخته ، درمقابل ماده پرستان وطبيعيون ، که عالم را مسخر جادویلاقيدی وبيباکی خويش نموده میرفتند ، اقامه نموده ، درهدایت خلق بمرجعحقيقی آن فعاليت های فوق العاده بروز دادند .لاكن ، متأسفانه با اینهمه، کلیه مساعی وزحمات شان به در رفته ، دوچار سکته هایياس باری گشت ، بعكس همان ماديت ولاقيدی تا قران ( ٢٠ ) پيش بردی نموده ،ابرهای تیره و تار مفاسد و بی با كیها بشریت را ، از صراط مستقیم بيگانه و منحرفساخته ميرفت . كه دفعهٔ در اواخر قرن ( ١٩ ) و اوائل قرن ( ٢٠ ) از بينآنهمه كدورت وتيره كیهای ماده پرستی ، كه محيط يورپ وامريك را فرا گرفتهبود . سر ازنو روشنائی هدایت و نور حقيقت فلسفهٔ روحانی تابيدن نمود .ايندفعه ، عالم بشریت را بواسطه مشاهدات عملی بجادهٔ سعادت که عبارت ازدوری گزيدن از ماده پرستی ومتوسل شدن بمايهٔ نجات وسلامتی ( خدا پرستیباشد ) دعوت کرد . انجمن های بزرگت روحی در نقاط مختلفهٔ يورپ وامريكاتوسط مهمترین فلاسفه وعلمای روحانی این دورهٔ جديد تاسیس یافته ، از عوالمارواح وكوايف بقای آن سخن ها رانده شد . تحقیقات عمیقی بعمل آمده ، کتب( ۱ ) از فلاسفه روحیون فرانس است تولدش ١٧٩٢ م . وفاتش ١٨٦٧ م .صفحه (٤٢)سال اول - مجله کابلشماره (١١)مختلفه درین باب تالیف ودرجمیع ضواحی مهمه دنیا اشاعه وتوزیع یافت . تاباینوسیله ازمفاسد اخلاقی که امروز ازماده پرستی نشئت نموده بشررا به پرتگاهضلالت وبدبختی سوق داده میرود ، کاسته اورا انتباه نمود .وباری این نظریه وفکر را دراساس یکنوع اکتشاف نوی تصورنمیتوان کرد،بل اين يك جزء ازهمان اعتقادات اساسی دین مقدس اسلام و سایر ادیان حقهآسمانی است که تقریباً ازهزا، ها سال به اینطرف بوسیلۀ مبعوثین و پیغمبران برحقازجانب خالق کل اشیای بشریت به آن هدایت ورهنمائی شده است . که اينكبعد ازچندیها علما و دانشمندان مخالفین آن به غوامض اسرار آلودآن پی برده .سرتسلیم واعتراف بمقام صحت آن اوامر و فرموده های الهی گذاشتند .اگر انسان درصدد تحقیق مبادی اصلی جمیع ادیان سماوی و خصوصاً دینمقدس اسلام برآید ، می بیند . که دراساس همۀ آنها دواصلی است ، که حاکمیتونفوذی دارد . و آن عبارت از ایمان بذات واجب الوجود واعتقاد و جزم بهابدیت وخلود روح است . زیرا که غایه هردین ومقصد از پیروی آن ، همانا عبادتتهذیب نفس واحتراز از نواهی وفحشا است .اعتقاد بخلود ارواح وعالم بعث بعد ازموت است ، که ایفای اوامر الهی وروگردانی ازنواهی او ( که کتب سماوی بما القا وتلقین می نماید ) بدان وسيلهانجام می یابد ، وازینروست که انسان مورد صدور اعمال نيك و حسنه گرديده،بدرجات عالیۀ انسانی و تهذیب نفس نائل میگردد . درنتیجه سعادت آخروی اوکه غايه خلقت وآفرینش اوست تامین میشود .ازباعث تأثيد وتأكيد اعتقاد مذکور تشویق و ترغیب بشر براه راست ادیانسماوی « خصوصاً دین اسلام » و انجاح افعال حسنه است که جميع ادیان سماویروی یکعده از وعده ووعید استوار بوده بشررا درحدوسط واعتدال خوف ورجاصفحه (٤٣) سال اول ـ مجله کابل شماره (۱۱)میگذارد . بتعبیر دیگر جمیع ادیان سماوی بالخصوص دین مقدس اسلام است کهدائماً بشر را مسرور و آرزو مند مختلط با خوف و هراس داشته و میدارد .اما سرور ورجائیکه با خوف و بیم آمیخته است یا ترس وهر اسیکه ازان شمیمورائحة عفو ورحمت می آید .نعوذ بالله در صورتیکه اگر دین و جودی نمیداشت ویا برطبق فرمود هایکلام الهی برای بقاء روح حقیقی و عالم آخرت متیقن نبوده ، در آنجا هرکس مجزای اعمال و کردار خود نمیرسید . چگونه يك انتظام ورونقی دراموراجتماعی وحیاتی بشر حکمفرما بوده ، از تصور پاداش نيك اعمال حسنه خویشغریق بحر نشاط وامید ، ویا از جزای بد کردار زشت و قبیحی در خوف و هراسمیتوان زیست .و بدیهیست که از عدم تحقق بقای روح و عالم آخرت بچه اندازه شرارتو بدبختی های در جوامع بشری بروی کار آمده چقدر فتوری در اساس زندگانی ،و قوانین عادله تولید میشد . وچه مفاسد ، رزائل وفحشا ازانسانها سرزده بمانندحیوانات بزیستن مجبور میگردید . از موضوع دور رفتم .بآنکه انسان به ایمان آوردن بوجود واجب الوجود و خلود روح از رهگذروقوانين منطق مجبور است از رهگذر مشاهدات و تجربه هائیکه امروز بعلمایعلم الروح دست داده به انجاز اوامر و احتراز از نواهی آن خود را موظفمیداند .چنانچه از قرار اکتشافات انجمن های روحی يورپ وامريك ، ونشرات آنبخوبی ظاهر میشود . که از ارواح نیز استمدادی نموده ؛ از القا آت پرمنافعآن میتوان مستفید شد . به تهذیب اخلاق ساعی و کوشان گشته ، از اجزایشديد اعمال ناشایسته در اضطراب افتاد .صفحه (٤٤) سال اول ـ مجله کابل شماره (۱۱)افغانستان و نگاهی بتاریخ آن(۹)بقلم مير غلام محمد خانولایت غور یا غرجستان ( هزاره جات حالیه وغور )ولایت غور یا پا و پامیس Paropamisus از ولایات مرکزی افغانستانبوده ، شمالاً بولایت باختر و جنوباً بولایت زابل و سیستان ، غرباً بولایتآریانه و سیستان و شرقاً بولایت زابل و گندها را محدود ومتصل است . ولایتغور بعد از سطح مرتفع پامیرات ، از مرتفعترین سطوح افغانستان بوده ،برفگیر و دارای زمستان و برودت شدید ، وضعاً در درهای بامیان و هزارهمالك معادن قیمتدار آهن ، ذغال سنگ ، گوگرد ، سرب میباشد . ولایت غوردر صحنه افغانستان بمنزله يك قلعه عظيم وبرج آهنين دست نارسی بشمار میرود .شهرهای تاریخی و معروف غور عبارت از اینهاست : ـ فیروز کوه ( یکی از پایهتخت های مقتدر ومزین آسیا و دارای ابنیه و عمارات عالیه در قرن ۱۲ مسیحیبوده و هنوز محل وقوع آن معین و حفریات علمی نگردیده ) بامیان ( یکی ازشهرهای مدنی آسیا و ظریفترین پایه تختهای افغانستان از قرن اول تا ۷ وحتی۱۳ مسیحی بوده وحاليا خراب اوفتاده ) شهرك ( بشكل قریه ای موجود استو بعضی محققین آنرا در منزله پایه تخت مشهور غور شناخته اند ) تولك ( شكلقریه دارد و تحقیقاتی در آن باب نشده ) آهنگران ( پایه تخت آخرین پادشاهمحلی غور که در قرن یازده بدست سلاطین غزنی منقرض شد و امروز بصورتقریه ئی در سمت علیای هریرود باقیست ) قره باغ ( محاط بخرابهای است کهصفحه ( ٤٥ )سال اول - مجله کابلشماره ( ۱۱ )مسکوکات منسوب بدوره اسکندر کبیر از آنجا پیدا میشود، و بطوریکه بارتولد میگوید محتمل است پایه تخت قدیم ولایت غور باشد ) كرمان ( واقع در هزاره جات حالیه که فرشته از آن در دوره غزنویه نام برده واکنون محو و معدوم است ) شهر ضحاك و شهر شاهی قدیم ( مؤخرالذکر در جانب جنوب غربی اصنام جسیمه بامیان واقع بوده و هونستق ازان ذکری کرده ، واول الذكر در نزد یکی شهر شاهی معمور بود که چنگیز آنرا تخریب نمود ) شهر غلغله ( معموره دوره اسلام و بجهت جنوب مقابل اصنام عظیمه بامیان واقع بود ، و درحمله مغول منهدم گردید ) پشین و شورمین ( شهرهای که در مشرق غرجستان واقع بوده و بارتولد ازان ذکری میکند . ) فردوسی خراسانی ولایت غور را باولایت کابل ، سیستان ، بلوچ ، قنوج جزو زابل ( قندهار ) حساب کرده ، وضمناً اهالی غور را بشجاعت وصف مینماید ، واز پادشاه قدیم غور بدین بیت یاد میکند : ـسر غوریان بود بسطام شیر كجا پشت پیل آوریدی بزیردر ازمنه قبل التاريخ بعد از انكه آریانها وارد هرات و بلخ گردیده ، و از انجا بسایر صفحات افغانستان منقسم شدند ، قسمتی هم از شاخه بختانه ها بدرهای ولایت غور سرازیر گردیده ، و در ارتفاع جبال و دره های سهمناک او مسکن گزیدند . زیرا دره های سرسبز و چراگاه های معروف و آبهای جاری و انهار خوشگوار اینولایت برای اقامت مال داران طايفه شريفه آريه بسی مساعد بود ، وطن اینها بسان معروف به غور گردید، و بنوعیکه ما در قسمت تاریخ باختیا نوشتیم کلمه غور و یا غريك لغت قدیم بختانه بوده و تا امروز در زبان پشتو مستعمل و موجود است ، تحریقات و تبدلات این کلمه بمرور زمان غرج و غرج و غرش شده، و در دوره اسلام مشهور بهصفحه ( ٤٦ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ۱۱ )غر جستان و غر چستان وغر شستان کردید ، اسم طایفه بزرگ بختانه( غلجائی و یا غلزائی ) نیز منسوب بهمان نام ولایت غرج ویا غور است کهبعضی مورخین آنها را بنام خلج و خلجی یاد کرده اند ، با کل حال اسم غورکه محرف غرو است و غرو در پختنا نه جمع غر ( کوه ) و بمعنی کوهها وکوهستان میباشد مناسب ترین اسمی است که در مورد این ولایت کوهستانیاطلاق گردیده است . اما از اینکه ولایت غور در حصص وسطی و مشرقیخود بعد از حمله های مغول موسوم به هزاره وهزاره جات گردید ، درسطورنزدیکی سخن خواهیم گفت ، عجالته بایستی دانست :اهالی پس از تشکیل جمعیت در غور ، دارای همان دیانت عناصر پرستی قدیمبودند ، و ولایت باصول حکومتهای محلی اداره میشد ، و ضعیات مستحکمهجغرافیائی ایشانرا از هر گونه نفوذ وتسلط همجواران مصئون ومحفوظ میداشت ،معهذا مجمر دیانت زرتشت از کانون بلخ ، در هفت قرن قبل از میلاد به درهایغور روشنی انداخت . بعد از سقوط دولت باختر ونفوذ هخا منیشان در افغانستان ،برخلاف سایر صفحات مملکت و لایت غور در سایه جبال شامخه و درهایهولناك خويش ، توانست آزادی وحریت داخلی خودش را حفظ وصیانت نمایدومیتوان گفت در آن عهد فقط در تمام مملکت افغانستان سه منطقه بود که مالكاستقلال شمرده میشدند ؛ این مناطق ثلاثه در وضعیات جغرافیائی شبیه همدیگرواز آنجمله بود ولایت غور ، و آن دوی دیگر عبارت است از ولایت پاختیادر مشرق و ولایت بلور در شرق شمال .دوره تسلط سکندر مقدونی این ترتیبات اداری را در ولایت غور برهم زد،واردوی یونان شاهراه غور را در بوغاز بامیان گذر کرد ، ولی تلفات سنگینعساکر یونان که تاریخهای جهان از ان ذکری میکنند ، نیز در حدود اینولایتصفحهٔ ( ٤٧ ) سال اول ـ مجلهٔ کابل شمارهٔ ( ۱۱ )واقع شد ، در عهد دولت یونانیان باختر ؛ غور مستعد قبول رژیم و مدنیتباختری گردیده و حتی یکوقتی از مهمترین کانونهای این تمدن بحساب رفت ؛پرو فیسر فوشه در یاد داشتهای خود بموزهٔ کابل مینویسد : ـدرعهد « انیتی ما کس » مشهورترین پاد شاهان یونانی باختر ( ٧٠ ـ ١٤٠ ق . )مسکو کات این پاد شاه فاتح ازطرف شهزاده گان « کوبن » تقلید شد ؛ واینحکومت کوبن در غرب شاهراه بلخ یعنی کوهستان هزاره ( غور ) متشکلبود . پس میتوان فهمید غور درا نعهد نیز به تشکیل حکومت محلی و حفظآ زادی داخلی پرداخته است .ولایت غور در دورهٔ یونان مراتب اعتلا و ترقی را سیر نمود ؛ وهم در آندورهٔ بود که دیانت بودا از دامنه های شرقی آن داخل شده ، وغور را بمدنیتجدید تری آشنا ساخت ، صنایع گریکو بودیک درین منطقهٔ کوهستانی به نهجی ترقی نمودکه بقایای آثار قیمتدار او هنوز درصفحات صنایع مستظرفه عالم موقع حیرت آوری راحایز است ، درعهد دولت کوشا نیــان افغانستان ، غوره شرقی یکی ازمهمترینمراکز مذهب بودا بشمار میرفت ، وشهر شهیر بامیان قلب این مرکزرا تشکیلمینمود ، قلل جبال و بقایای دیوار بامیان میتواند یادی ازمنظر قدیم وحقیقی آنشهرمشهور دهد ، خرابه زارهای شهرهای عتیق ، مینارهای ویران شده ، سردابههای بیشمار ، ومنظر خونین شفق مانند خرابه ها بیننده را سخت بحیرت وتأ ثرمی اندازد ، اصنام عظیم الجثه ( آنکه جغرافیا دان معروف عرب یاقوت بنـامخنك بت وسرخ بت یادی ازان کرده ) نقاشی های آبی وطلائی ( منقوشه برواقفوقانی اصنام ) هر يك خود اسباب تعجب نظاره گان عالم است ، تپه های محیطوادی شهر بامیان ، مغارهای متعددهٔ آن ، مناظر مقامات : ـ ـ چـهـل برج ،زاری ، سوخته چی ، شهر بر بر در فاصلهٔ چندین میل از بامیان ، مظهر همان عجوبهصفحه ( ٤٨ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ۱۱ )های روزگاران قدیم بامیان بحساب میروند ، زوار معروف چین خوشبختانهتمام این مناظر حیرت انگیز را سیزده قرن پیشتر بهمان جلوه و رونقی که داشتتماشا کرده است . آری بامیان اعجوبه بلاد است و نمی توان آن را يك شهرجغرافیائی کلامی دانست ، معبر بامیان در یکرشته کوهای که بارتفاع ٢٥٩٠ متر استمنزلگاه غنی ترین قوافل عمده تجارتی و مرکز کاروانهای ممالک تاتار و تور کستانو هندوستان بود . خوب است اینقصه ها را گزاشته و در جای مناسبی از ان سخنگوئیم ؛ درینجا بطور اختصار باید دانست :ولایت غور در عهد دولت هیاطله کما فی السابق رو بعروج میرفته ؛ وبرخلافسایر حصص مملکت که بزعم بعض مورخین دوچار خرابی ها شده بودند ؛از هر گونه اختلالی محفوظ و مسلم ماند . در قرن ششم تور کان و ساسانیانفارس بصفحات شمال وغرب افغانستان دستی دراز کردند ، اما ولایت غوردر تحت تسلط هیچ قدرتی نرفته و مستقلانه زیست مینمود ، رونق ومدنیتغور با استقلال داخلی آن تا زمان ظهور وشيوع اسلام امتداد داشت ،بعد ازان داخل سرنوشت جدیدی گردید که آن سرنوشت شامل تمامقطعات افغانستان بود .درطول ایندوره های که شمردیم بعد از مذهب بت پرستی قدیم ؛ دیانتغور عبارت از زرتشتی ومتعاقباً بودائیت بود که تاظهور اسلام طول کشید ،هكذا زبان آریائی قدیم ولایت در مرور دهور و نفوذ السنه یونانو هند ؛ متروك گرديده و باالتدريج جای خود را بعلاوه لهجه های محلیبزبان پختو گزاشت ، ومهاجرت های دوباره داخله از پختانه های گندها راو پاحتیا در صفحات غور ، برعمومیت این زبان افزود ؛ بقول بيلو مهاجرتثانویه پختانه ها از ولایت گندها را بجانب وادی های غور در همان قرنصفحه ( ٤٩ )سال اول ـ مجلۀ کابلشماره ( ١١ )اول مسیحی آغاز نموده است ، شهزاده مسعود غزنوی در حملاتی که بولایت غور برد ، مجبور شد توسط ترجمان با اهالی غور مذاکره نماید ، و بیهقی ازین مذاکره شمه ئی مینویسد . در ادوار قبل الاسلام ولایت غور یکی از متمدن ترین ولایات افغانستان بشمار میرفت ، هرچند در سرتاسر ولایت غور تحقیقات علمی نشده ، معهذا حفريات وتحقیقات در بامیان ، توانست از عظمت و جلال قدیم اینولایت نماینده گی کند ، و ما مناسب دانیم درینجا مختصری از آنهمه تحقیقات محققین مغرب زمین متذکر گردیم ، مسیو گودار و مسیوها کن در کتاب ( آثار عتیقۀ بودائی در بامیان ١ ) خودها منطبعه پاریس ( ١٩٢٨ ) چنین میگویند .در نوامبر ١٩٢٩ مسيوا لفرد فوشه رئيس هیئت عتیقه شناسی در بامیان برای تحقیقات آثار عتیقه این مقام شهير وقشنگ شروع بکار نمود ، تشریحات فوشه که بعنوان مسيواميل سنار عضو مؤسسه ورئيس كميسيون مشاوری فرستاده شد ، در ژورنال اسياتك انتشار يافت . درزمانیکه بلخ مرکز تجارت بین المللی ومحور شاهرا های عمده وتلاته آسیا ( از غرب بجانب امپراطوری رومن ، از شمال شرق بطرف بر اعظم چین ، از جنوب شرق بجهت سواد اعظم هندوستان ) بود ، و صنعت گريكو وبديك در درهای کابل و گندها را بمنتهای عروج رسیده ، و منزل بمنزل بسمت باختریان پیش میرفت ، امپراطوری وسیع ومسخر كننده بزرگ کوشانى كانيشكا تمام اقتدار و دارائی خود را در دسترس عشق بمذهب بودا گذاشت ، و بامیان رو بارتقا و اعتلا نهاد . موقعیت بامیان بین پشاور و بلخ ، معبر متمولترین قافله های تجارتی بوده ، بزودی مقام مرکزیتLes Antiquites BoudhiquesdeBamiyan Par.M.Godard (١)et Hackinصفحه (٥٠)سال اول - مجله کابلشماره (١١)با رونقی را احراز کرد . موجودیت تپه ها و جدار های سنگی بامیان که غیرقابل تخریب است ، برای بوجود آوردن مجسمه ها و سمچ ها نیز بهترین مقامیبشمار میرفت . گفته میتوانیم اولین ابنیه بودائی بامیان مربوط بقرن اول میلادیاست . در اختتام قرن هفت مسیحی اولین تهاجات عرب در افغانستان شروعشد ؛ راهبین بودائی مقتول و تبعید و یا مسلمان شدند ، معابد آنها ویران و متروكاصنام شان خراب و مجروح گردید . پایه تخت قدیمی بامیان که هوانستن بجانبجنوب غربی صنم ها خاطر نشان کرده بود منهدم ؛ وارگ ( شهر غلغله )در دامنه مقابل بحصة جنوب شرقی اصنام آباد و معمور شد ؛ شهر مؤخرالذکراز دست چنگیز خراب گردید ؛ و شهر قدیمی دیگری موسوم به شهر ضحاكنیز بنوبت خود محو و معدوم شد . پس ملتفت باید بود آثار خرابهای که دربامیان موجود است ؛ بدو دسته بودائی و اسلامی مقسم می شود .اولین اروپائی که از مجسمه های عظیم الشان بامیان ذکری نموده مسیوهیدHyde است ؛ و بعدازو مسیو ولفورد Wilford شمۀ درینموضوع نگاشتمونتس تورات الفنستن Mounts Twart Elphanstone نیز شرحی مبنیبر عقاید ولفورد ( ارتباط اصنام و دین بودا ) انتشار داد. چندسال بعد مور کروفMoorcroft و تری بك Trebeck بامیان را معاینه نمودند(١٨٢٤ مسیحی ) از سال ١٨٢٤ تا سال ١٩٢٤ مسیحی چندین نفر دیگر از قبیلالکزاندر برن Alexander Burnes داکتر ژرارد D.Gerard(۱۸۳۲مسیحی) هونيك برگر Honighberger شارل مسن Ch.Masson(١٨٣٥ م ) وغیره بامیان را عبور و ملاحظه نمودند ، درین میانه صاحب منصبانانگلیسی که سمت نمایندگی کمیسیون حد بخشی افغان و روس را داشتند نسبةبامیان را بسهولت دیده و منجمله کاپیتن میلاند C.Mailland وتالبوتTallbot درحین اقامت بامیان ( ١٨٨٥ م ) یادداشتهای قابل تحسینی از خودصفحة ( ٥١ ) سال اول ـ مجلۀ کابل شمارۀ ( ١١ )بیاد گار گذاشتند ، هکذا ایضاحات مور کروف وتری يك قابل تقدیر میباشند .در سال ١٨٤٢ مستر ونسان ایر Wincent.Eyre کروکی اصنام بامیان رابعداز معاینه تحریر کرد ، ودرهمان سال Lady - Sale ودخترش کاپی تصاویردیوار وسقف مجاور اصنام عظیم بامیان را کشید ، با الاخره در قطار کسا نیکهبمعاینۀ بامیان آمده اند از اسم داکتر گری فیت W.Griffith با ایـسـقمتذکر شویم که اخبار مسافرت او را ژ . ماك ـ كليلاند J.mac - clellandدر ١٨٣٩ شایع نمود ، هکذا از نام داکتر يابورسكى Yauorskii که نقلسفرش در ١٨٨٢ منتشر گردید . اما مهمترین تمام تشریحات منتشره از انجمنشاهی آسیائی وجريدة آسيائى انجمن بنگال ( که راجع بآثار عتیقه بامیان نگاشتهشده ) عبارت است از آرتیکل مجله انجمن مذکوره (١) كه بعنوانThe Rockout cavesand Statuesan Bamiyan ( سمچ هـاو مجسمه های حجاری شده بامیان ) در ١٨٨٦ مسیحی شایع شده ، این آرتیکلشامل مقدمه کانل یول Yule مکاتیب کپطان تالبوت نقل کاپیهای نوابعشرمیتلاند و تشریحات ویلیام سمسن William Simpson ميبا شد .داکتر گری J.A.Gray در سال ١٨٩٥ برای اولین بار در كـتـابموسوم به « اقامتگاه من در دربار امیر » کلیشه عکس بت ٣٥ متری را شایعکرد ، و آخراً در سال ١٩١٠ مستر هدن در جلد ١١ خاطرهای انجمن آسیائیبنگال نقل آرتیکل فوق را انتشار داد . در سال ۱۹۲۳ انجمن روسیه از طرفکمیساریای ملی برای تحقیقات ملیت شرق نزديك معين شد و پروفيسر بورو زدنJN. Borozdin که قسمت تاریخی صنایع و نژاد شناسی آنرا اداره می نمودکتابی بعنوان افغانستان ( حصه اول ) بزبان روسی منتشر ساخت .Journal of the Rayalasiatic Society (١)صفحهٔ ( ٥٢ )سال اول - مجلهٔ کابلشماره ( ١١ )این مضامین و کروکیها تا ۱۹۲۲ بهترین اسنادی راجع به بامیان شمرده میشد ولی از سال ۱۹۲٤ هیئت عتیقه شناس فرانسه دامنهٔ تحقیقات خود شانرا در بامیان ادامه دادند ، و در نتیجه معلوم کردند اصنام عظیم بامیان در جدار سنگی متعلق بعهد سیوم طبقات الارضی است ، ( آخرین قصهٔ مسافرت در بامیان با تصاویر آنجا در ١٩٢٥ از طرف داکتر ترنك لر المانی در برلین انتشار یافت ) ملاحظات عدم تکامل و سلیقهٔ طاقها و ساختمان اصنام و موجودیت سموچهای قدیم در جوار آن ظاهر مینماید که - مچها مربوط بقرن اول مسیحی و اصنام منسوب بدورهٔ ما قبل عصر پنجم میلادی است . پاهای صنم ٥٣ متری را نادر شاه ترکمان بغیر توپ تخریب نمود . نمونهٔ كوچك این اصنام در تمام دنیای بودائی فروخته میشد و مجسمه های كوچك قديمه و جدیدهٔ آن در چین و ژاپان و تبت نمونه بت های بامیان را ظاهر نمود ، کارهای ساختمان زینهٔ داخلی و دسته سمچهای صنم ٥٣ متری بواسطهٔ هجوم اعراب ناتمام مانده است . تصاویر رنگهٔ بامیان در صفحات رواق صنم ٥٣ متری از روی قيافت و وضعيت با بودها و تصاویر گندها را قرابت تامی دارد ، رویهمرفته آثار و تصاویر بامیان مجموعهٔ از طرح آریائی افغانستان وفارس و طرز هندوچین و یونان را نشان میدهد ، و هكذا نفوذ طرح بامیان در سایر ممالک بنظر آمد از قبیل اشکال دره شاپور فارس که فتح شاپور را به امپراطور والرین نشان میدهد ، و قیافه که مسیو روتر M . Reuther در شهر بابل مشابه و قریب به تصویر « رب النوع مهتاب ـ بامیان » كشف نموده و امثالها . کاپیهای این تصاویر وصحنه های وسیعهٔ بامیان در موزه « کیمه » پاریس نهاده شده ، مشابهت این تزئینات بامیان با تزئینات آسیای مرکزی ( کاس زایل و غیره ) اسباب حیرت است ، زیرا اختلاط و ارتباط عجیب طرح اریائی افغانستان و فارس ، هندوچین را ارائه مینماید .مضامین هونستن میفهماند که تهاجمات هونهای سفید ( دولت هیاطله افغانستان )صفحه ( ٥٣ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ١١ )که یکقرن قبل از هونسقن دردره بامیان سرکشیده بود ، هیچ يك خرابی وبیانتظامی اساسی وقصدی درمعابد بودائی تولید نکرده است ، وهکذا این نظریهرا دروقت ورود به گند هارا سیاح مذکور تصدیق مینماید والحاصل صحائفمنقوشه بامیان بعد از سموچهای اجانتا ویران Ajanta - miran آسیایمرکزی قدیمترین نقاشی های بودائی است که تاحال شناخته شده ، و میتوانگفت آثار نقاشی بامیان اولین صحائفی است که درمعبر بسط بودیسم درجهتاسیای مرکزی مشاهده می شود . راجع بنفوذ آثار چینی دربامیان معلوممی شود تازمانیكه هنديهادین بودارا ترك نكرده بودند ، راهبين وزوار وصنعتگران در طول قرنهای درازی از بامیان گذشته بچین و یا از چین بهند سفرمی نمودند ، وغالب مسافرین نقاش وروحانی آنچه از نقاشی وتزيينات متلونهو مختلفی که می دانستند نمونه برسم احترام ویادگار در بامیان ساخته و میگذاشتندآری درچنین مقامی که تمام تمدن ها در آن جلوه می نماید ، محتمل است كموبیش آثار کار تمام مکاتب نقاشی از قرن ۲ مسیحی گرفته تا سوقیات اسلامدرانجا بوجود رسیده باشد . »اسلام ازقرن هفت درولایت غور پا نهاد وتاقرن یازده مسیحی بکلی در تمامولایت تعمیم یافت ، درین میانه مدتی به کشمکش های مذهبی گزشت ، حصصمسلمان شده با آن قسمت های که هنوز اسلام را قبول نه نموده بودند از دربیگانگی داخل شد ، وازین بعد است که ولایت غور در دو حصهٔ سیاسیغور وغور جستان منقسم گردید ، ودر مقابل پادشا هان محلی غور ( خانوادهسور ) حکمرانان محلی غرجستان ملقب به ( شار ) هـا عرض و جود نمود .خانواده سوری غور از قدیمترین خانواد های حکمران ما قبل اسلام و لایتاست ، فخرالدین مبار کشاه رودی مورخ اینخاندان شرحی مبسوطی از شجرهٔصفحه (٥٤)سال اول - مجله كابلشماره (١١)انساب قدیم آنها می نگارد، بطوریکه فتوح البلدان ویعقوبی مینویسد ماهویسوری ( منسوب بخاندان موصوف ) یزد گرد آخرین شهنشاه فارس را بقتلرساند ، ماهوی در آنعهد نایب الحکومه ولایت مرو بود و در عهد حضرتخلیفه رابع رضی الله عنه بکوفه آمد ، حضرت خلیفه رض به دهاقین واساورهخراسان حکم نوشت که جمیعاً جزيه وماليات قلمرو خود را باو به پردازند .خور شید جهان گوید بهرام شاه سوری ( یکی از پاد شاهان محلی غور ،در عصر حضرت اسد الله بكوفه رفته و منشور غور را حاصل نمود . بعضیمورخین بهرام شاه مذکور را همان شنسب جد اعلای خانواده سلاطین قرن۱۲ غور وبامیان دانسته اند که معاصر خلیفه چارم رض بوده و بردست او ایمانآورده است . بعد از قرن ۱۲ تمام سلسله های سلاطین سوری و غوری کهدر هندوستان سلطنت کرده اند منسوب بهمین خاندان سوری غورند که مادر آینده شرحی مبسوطی بنام ( افغان درهندوستان ) از آنها خواهیم نوشت .اما شهر های غرجستان برای حفظ موجودیت خود ها در عهد دولتسامانیان باخی از سلاطین آل فریغون ( پاد شاهان محلی جوزجان ـ و لایتمیمنه ، اطاعت نمودند و آل فریغون در تحت حمایت سامانیان قرار گرفته بودند ؛شارهای غرجستان از خانواده حکمرانان وطنی غرجستان بوده و در تاریخها کمترتفصیلی از آنها موجود است . با كل حال اسلامیت ابتدا در عهد حضرتامیر المؤمنین عثمان رضی الله عنه قدم بغور نهاد ، و عبدالله ابن عامر نواح غورغربی را فتح نمود وخالد بن عبدالله بحكومت هرات وغور مفتوحه مامور شد،اما حمله های شدید عرب در اوایل قرن ۲ هجری ( ۱۰۷ ) توسط ژنرال اسدبن عبدالله در غور آغاز نموده وحتى بامیان در غور شرقی نیز معرض یغما گردید،معهذا نتیجه قطعی حاصل نشده و بقول جغرافیا نویسان قرن دهم در العهدصفحه ( 55 ) سال اول - مجله کابل شماره ( 11 )غوریگانه و لایق بود ، که از هر طرف محصور بممالک اسلامی بوده و هنوزمسلمان نشده بودند ، اصطخری مینویسد در زمان سامانیان فقط کسانی از اهالیغور مسلمان بودند که در جوار علاقه های اسلامی سکونت داشتند . در قرندهم اقتدار شارهای غرجستان بدرجه ای بود که بقول بارتولد حتی مرورود( مرغاب ) نیز مربوط به شارهای آنجا گردید .حملات بیانی ومحکم سلطان محمود غزنوی درقرن یازده مسیحی بکلی ولایتغور را سر بسر مفتوح ، و اسلامیت را درانجا تعمیم نمود ، پاد شاهان محلیغرجستان و غور و خانواده های مقتدر وطنی یکی پی دیگری سقوط نمودندوآخرین شاه غور در آهنگران محمد ابن سوری خودش را در دربار سلطانبه نگین زهر آگینی مسموم کرد و آخرین شار غرجستان ابو محمد ابن نصر( معروف به شاه شار ) اسیر سلطان گردید . ازین بعد ولایت غور اسماً تابعدولت مقتدر غزنوی گردیده ولی اهالی همان هوای تحکم در سر داشت . عهدغزنوی تاثیرات مهمی درمورد غور نداشت معهذا شیوع اسلام که انقلابی درمادهو روح اهالی تولید کرده بود ، آهسته هسته نضج گرفته و ولایت را مستعدپرورش فضلا و دانشمندان زمان مینمود . در قرن 12 اقدام بزرگی از اهالیغور بروز نمود ، وخانواده سوربا طرح حیرت آوری به تشکیل قویترین سلطنتیدر افغانستان پرداخت ، جهانسوز معروف دولت فرسوده واز هم ریخته غزنی رااز پا در آورده ولایت غور را بمدارج ارتقا سوق نمود ، درین دوره ولایتغور توانست به تلافی خساراتی متوجه گردد که از قرن هفت ببعد بآ نولایتوارد گردیده بود ، فیروزه کوه و بامیان جدید وسایر شهرها از قبیل کرمانوشبوران هريك در صحنه مدنیت وجمال عرض اندام نمودند :افسوس حوادث سوء جهان با استعجال تمام این دولت درخشنده را ازمیانصفحه (٥٦) سال اول ـ مجله کابل شماره (۱۱)برداشت ، در اوایل قرن سیزده آن دولت خیوه که وقتی سمت نایب الحکومه گیافغانستان را داشت (دوره غزنویه) بهجوم آغاز کرد ، قدرت مهیب عسکریهسلطان محمد خوارزم شاه که آسیای وسطی را میلرزاند با قلاع سهمناك غور مقابل گردید،باالاخره آخرین شهنشاهان غور محمود بن محمد در ارگ فیروز کوه با ناکامیجان سپرده و خلف او بهاوالدین سام فرار شد. ملك الجبال بامیان جلال الدین علیبن بهاؤالدین سام نیز پایتخت ملوك هیاطله (شاهان غوری بامیان) را بعد ازجان دادن به شهزاده معروف آسیا جلال الدین خوارزم شاه تحویل داد ،درین میانه هنوز سرداران مقتدر غور در صحنه هندوستان مشغول فرمانفرمائیبوده و از حال زار قلب مملکت یادی نمیکردند. قدرت و تسلط خوارزم شاهیاندر ولایت غور طولی نکشید و متعاقباً (۱۲۲۲ مسیحی) نهیب مغول بنیاد آن دولتمغرور را در خوارزم برانداخت ، سلطان مشهور خوارزم از برابر اردوهایوحشی چنگیزخان فرار کرد ، و ولیعهد جوان (جلال الدین) بملت شجيعافغانستان پناه آورده و غزنی مرکزی برای تشکیلات ثانویه عسکریه اوقرار گرفت.درین میانه ولایت غور معروض سیلاب مغول گردید ، و بنوعیكه مورخینشرق وغرب مینویسند قلاع متین و کوهستانی غور در مقابل عساكر بریریمغول مقاومت سختی بمنصه ظهور رسانید ، و چندین شهزاده ها و سردارانبزرگ وهزارها نفر سپاه مغول را بخاك هلاك افكند ، مغولها مجبور شدندکه تمام قدرت پر وحشت خود را درین ولایت تطبیق نمایند ، معهذا تسخیراینولايت بقيمت صدمات بزرگی بمغولها تمام شد، اما سرتاسر ولایت نیزبرباد فنا رفت واهالی قتل عام شدند ، ابنیه و عمارات منهدم گردید ، و بهزارهاخانوار اهالی ولایت غور از قبایل سور گرفته تا افغان مساکن خود را گذاشتهصفحه (٥٧)سال اول ـ مجله كابلشماره (١١)بجانب حصص شرق و جنوب مملکت فرار كردند ، و بجز قسمتی كوچك آنهمبناچار در درهای این سرزمین باقی نماند . بامیان بعد از تخريب مغول مشهور به(موبالك) و بقول رشید الدین معروف (مو كرغان) يعنى (قلعه نحس) شد ،ازان تاریخ تا چهل سال دیگر این شهر شهیر ویران وغير معمور ماند ، و قرنهامیگذرد ولایت غور از انهمه خرابیهای وارده قد علم نمی نماید .بهرحال بعد از انكه مغول ولایت غور را اشغال وعساكر محافظ در درهای آنگماشت ، سالیان چندی عبور نمود ، وعساكر وحشى مغول آهسته آهسته اهلیگرديده ، و با بقایای پریشان ساکنین آنسرزمین آمیختند ، و آنقسمت اهالیخون مغول را جذب نمود ، كه تا هنوز آثار آن در سیمای عده از طوائفآشكار و پدیدار است ، وهکذا بعد از مدتی از حصص زابل و سیستان طوایفیدر درهای خالی غرجستان هجرت كرده و رحل اقامت افگندند ، از اینجاستكه اختلاط های طوائف مختلفه در داخله غرجستان شروع شده و بالاخره در تحتاثر وضعیت جغرافیائى تشكيل يك وحدت وطنی بظهور میرسد ، همچنانكهطوایف چادر نشین غوری الاصل در حصص غور غربی با آریانه های هراتو ترکان آمیخته ، طوایف جدیدی از قبیل چهار ایماق وغيره بمیدان كشيدند ؛این طوایف مختلفه عبارت بود از قسمتی عساكر مستعمراتی چنگیز خان كهدر صفحات هزاره منقسم و باوجود اختلاط وحلول بطوايف سایره افغانستانیهنوز بهمان اسامی قبیله وی مغولی خودها شناخته میشوند ، از قبیل دسته های :-نکودری ، قره صوب ، شيرداغ وغيره . نكودر يك شهزاده چغتائی بود كهدر معیت هلاکو خان مغول فارس خدمت می نمود ، طایفه نکودری در غرجستانتا عهد بابر مشهور بهمان زبان مغولی تکلم می کردند ، وبعدها زبان جديد وطنی راقبول كردند ، معهذا لغات مغولی در لهجه آنها باقیماند و بهمین جهت است کهصفحه ( ٥٨ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ۱۱ )بعضی محققین فرنگ از قبیل لیتونان لیچ وکابلنس زبان آنهارا از حیث ترکیبات لغوی وطرز صرف ونحو از لهجه های زبان مغول حساب کرده اند ، هكذا طایفهٔ معروف بصحرائی که درسمت علیای مرغاب زندگی وبا وجود تکلم به لهجه هراتی خودرا ازنسل مغول می شمارند :همچنان مهاجرین زابلستان ( ولایت قندهار ) درورود خود به غرجستان باآمیزش بطوایف سایره ، اسم وطن اصلی خودرا محافظه نمودند که تا امروز جسیمترین طوایف آنجاراتشکیل داده وهنوز بنام ( زاولی ) یادمیشوند ، وبهمین مناسبت است که غالب محققین مغرب لهجهٔ حالیهٔ غرجستانرا نمونهٔ اززبان زابلی قدیم افغانستان حساب میکنندو انسکلوپیدی اسلامی انگلیزی این نظریه را تائید مینماید . قسمتی هم ازشاخهٔ طوایف پشه ئی ولایت گندهارا ( درهای نجر او ) درین هجرت به غرجستان شرکت کرده وباطوایف سایره درانجا آمیختند ، وبالطبع تغیر لهجه وزبان نمودند ، با مراتب مذکوره تا امروز بهمان اسم قدیم طایفهٔ ( پشه ئی ) خوانده می شود .اما طوایف سیستانی که وارد غرجستان گردیدند موسوم به ( داهی ) بودند ، درزمان اقامت بمسکن جدید خود ها نیزهمان اسم سابق خودرا محافظه کرده وتمام شعب تازهٔ آنها کلمۀ داهی را درابتدای اسمای جدید خويش گذاشتند از قبیل : ـ داهی زنگی ، داهی کندی ، داهی چوپان ، داهی فولاد ، داهی میرداد وغیره ، این عشیرهٔ داهی ازقدیمترین عشایر سیستان است وحتی بقول مورخین فارس دهستان حالیه بنام آنها ( مردم داه ) موسوم شده ، وبعض چادر نشین های شان مثل مردم های داهی ودروييك ها درحوالی پاریس نیز سکونت گزین شدند ، کورش هخامنشی که بعد از غلبه بابل بجنگ افغانستان پرداخته ، نیز ازدست قبيله دها ( شاخهٔ اسکائی ها ) کشته شدصفحه (٥٩) سال اول - مجله کابل شماره (۱۱)(٥٢٩ . ق م .) مستر بیلو میگوید لفظ داهی یا ديهه در اسمای طوایف غرجستان يك اسم قومی است که شاید سراغ قوم داهای ماورالنهر را میدهد، آنها مردمانی بودند که در اوائل برخلاف مردم ساکا جنگ نموده وسپس با آنها در هجوم آوردن با ينقطعه در زمانه میلاد شرکت نمودند .بهر حال ترکیبات و ساختمان عضوی وبدنی طوایف حالیه غور و غرجستان مدلل میکند که باستثنای قسمت کوچکی از اهالی غرجستان (که از روی تیپ سر و ساختمان چشم و موی و دماغ ورخساره و زنخ وقد نمایند گی عرق وخون مغول را مینماید) سایر طوایف اینولایت رویهمرفته از زمره اقوام آریائی افغانستان بوده و در ساختمان بدنی اساساً يك نسل شمرده میشوند . آنعده مستثنا که گفتیم نیز در مرور قرنها بنوعى جزو لاينفك وحدت وطنيه غرجستان گردیده اند که سوای سیمای ظاهری ، در اخلاق و روحیات فرقی با سایرین ندارند .اما اسم هزاره و هزاره جات که تا امروز در مورد عموم سكنه غرجستان اطلاق میشود ، ابداً نام ملی وقومی وتاریخی آنها نبوده ، اسمی است که در اوایل فقط مورد عساكر مستملكانی چنگیز خان ( که در دسته های هزار نفری منقسم شده و در ولایت غور مقیم بودند ) اطلاق میشد ، ومیتوان این اسم را در سایر مقامات افغانستان که دارای اهمیت نظامی و محل سکنای عساکر چنگیز گردید بودند، یافت ، از قبیل مقام هزاره بر سرك مابين كابل وكرم نزديك شتر گردن، ومحل هزاره برلب سرکی که جانب نهر سند میرود در نزدیکی شهر اتك ، مستربيلو این نظریه را تصدیق مینماید . ومسیو بارتولد میگوید : « اسم هزاره در مورد یکی از مهمترین قسمتهای عسکر مغول بکار میرفت ، وبعدها در مورد مغولهای ساکنه غور معمول گردید . » معهذا اهالی غور و غرجستان تا هنوز خود را هزاره نخوانده و بلکه بهمان اسامی قبیله وی و دهاتی یاد میکنند از قبیل :- قلندر،صفحه ( 60 )سال اول - مجله کابلشماره ( 11 )مسکه ، آنه ، ازدری ، باغ چری ، ارز کان ، مالستان ، اجرستان ، چہاردستهمحمد خواجه ، الودنی ، بیسود ، خواجه مری ، گزاب ، چوره ، چهار سینهوغیره .باکل حال بعداز حمله مغول بنوعی که گفتیم مهاجرین جدیدالورود داخلهافغانستان از قبیل : - نجر اوی ، زابلی ، سیستانی ، مغول ، و باشندگان قدیمیغوری و سوری و افغان باهم آمیخته ، و جمعیت نوینی درغور و غرجستان تشکیلنمودند ، و ضمناً لهجه خاصی مرکب از زبان زابلی قدیم و فارسی کوهستانیافغانستان بین شان مروج گردید که لغات مغول در آن جا گرفت . بمرور زمانتاثیر وضعیات جغرافیائی این جمعیت جدید را وادار نمود ، به تشکیل ریاست هایمحلی به پردازند ورؤسای مقتدری پرورش دهند ، و این آنعهدی بود که مغولهادر وادی های کشاده و سر سبز سایر حصص افغانستان مشغول تفرج بوده و دیگریادی ازین منطقه کوهستانی نمینمودند ، اقتدار حکمرانان محلی غور و غرجستانبحدی رسید که در وقت ظهور امیر تیمور فاتح مشهور بکلی مستقل و آزاد بودند ،و امیر تیمور درینجا دچار محاربات سخت و مقاومت های صعبي گردید .جانشینان تیمور در افغانستان نیز مجبور بودند با اهالی شجاع غور وغر جستانمحاربات سختی نمایند . ازین ببعد تاقرن هژده مسیحی ( ظهور دولت هایابدالی هرات وهو تکیه وابد اليه قندهار ) ولایت غور وغر جستان همیشهدارای استقلال داخلی بوده و از تجاوزات مغول و فارس محفوظ ومصئون ماندهاست . درعهد دولت قوى شوکت احمد شاهی مجدداً اینولایت بصفت قلبمملکت شناخته شده ، اهالی غیور ورؤسای مقتدر آن در محاربات وفتوحات خارجهافغانستان ، مجاهدات زايدالوصفی بروز دادند ، متأسفانه در قرن ۱۹ تبلیغاتدشمن ها واغراض خوانین داخله و تعصبات مذهبیه وقومیه ، آتش نفاق وشقاق[BLANK PAGE]( مقبرۀ شریفۀ قائد مشهور افغان میرویس خان هوتك ، در موضع کهکران ساحل نهر ارغندابکه مورد توجه و تعمیر ریاست محترمۀ بلدیه قندهار قرار گرفته . )صفحه ( ٦١ ) سال اول ـ مجلۀ کابل شمارۀ ( ١١ )و انقلاب را در بخطۀ با صلابت آتش زده و حکومت اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خانبرای حفظ وحدت اداری و سیاسی افغا نستان مجبور باقدامات عسکری شد .علی ای حال بیاد باید داشت که ولایت غور و غرجستان در منزله قلب مملکتافغانستان بوده ، و در صفحات تاریخ وطن عزیز مقام برجسته و با افتخاری را داراست .تقدیرنظر باقدام قابل قدر ریاست تنظیمیه ومجلس بلدیه قندهار راجع بفیصله وتصمیمیکه در خصوص تعمیر و ترمیم مزارات مبارکه رجال مشهور و نامی افغانستاناعلیحضرت احمدشاه كبير و جناب میرویس بزرگ گرفته اند ؛ انجمن ادبیتشکرات صمیمانه خود را بجناب محمدگل خان رئیس صاحب تنظيميه وحضراتوکلای محترم بلدیه قندهار نسبت باحیای آثار رجال مفاخر تاریخی وطن تقدیمداشته این اقدام واجرا آت شانرا همیشه بنظر محبت و قدر شناسی مینگرد .ما از خدای متعال آرزو داریم نظر بتوجهات ترقپخوا هانۀ اعلیحضرت غازیسایر حكام ومامورین وریاست های بلدیه ولایات و محالات وطن محبوب هر کدامدارای این افکار خیرخوا هانه بوده و برای احیای ابنیه و آثار تا ریخیو با افتخار وطن ومزار رجال معروف مملکت خود که غالباً در خاک های غزنیهرات ، بلخ ، غورات و دیگر نقاط وطن با وضع خا کساری و حال خرابیافتاده اند توجهات و اقدامات غم خوارانه خود را بذل فرموده و ازین راهخدمتی شایسته بتاريخ اجداد نامدار خویش نمایند .تشکربعضی مجلات وجراید مهمه تورک وایران ، اسمی از مجله کابل برده و تقریظینموده اند ، مجلۀ کابل توسط این مختصر تشکرات خودش را بجراید شريفهمذکور تقدیم میکند .[BLANK PAGE][BLANK PAGE]« از مناظر فرحت انگیز قند هار منظره حصه از رود ارغنداب . »[BLANK PAGE][BLANK PAGE]یاد آوریحضراتيكه باشتراك سال دویم مجلۀ کابل متمایل باشند قبلاختتام سال اول باایستی ورقۀ اشتراك ورسيد معاوضه قیمت سالانهمجله را بدفتر انجمن ارسال فرمایند والا مجلات سال دوم بخدمتحضرات نخواهد رسید . ( دفتر انجمن ادبی )محل اسم مشــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــتركشمارهٔ دوازدهممجله ایست ماهوار ، علمی ، ادبی ، اجتماعی ، تاریخیادرسمحل اداره : — جاده ارگ ، انجمن ادبیدر تحت نظر انجمن ادبی طبع و نشر میشود .مخابرات با انجمن است .عنوان تلگرافی : — کابل ، انجمناشتراک سالانهکابل ۱۲ افغانیولایات داخلیه ۱۴ "" خارجیه نیم پوند انگلیسیطلبهٔ معارف ودان که حائز نمره های ۱ ، ۲ ، ۳باشند رایگانسائر طلبهٔ معارف وطن نصف قیمت۲۷ ذی الحجه هـ ق = ۱۵ ثور ۱۳۱۱ هـ ش = ۴ می ۱۹۳۲ میلادیفهرست مندرجاتنمره مضمون نویسنده صفحه۱ : ما و مدنیت غلام جیلانی خان اعظمی ۱ الی ۷۲ : تحریر و تقریر ما سرور جویا ۸ « ۱۳۳ : شاعره افغان سرور گویا ١٤ « ١٧٤ : کابل جناب مستغنی ۱۷ « ۱۹ه : معارف و معارف پروری اعظمی ۲۰ « ٢٥٦ : پیغام به محصلین افغان در مغرب عبدالرسول خان جنرال قونسل ٢٥ « ۲۷۷ : فضلای فراموش شده عبدالله خان افغان نویس ۲۸ « ۳۰۸ : مزایای اسلام احمد علیخان درانی ۳۱ « ۳۸۹ : سخن به نژاد نو دوکتور سر محمد اقبال ۳۹ « ٤١۱۰ : عقاید مصریهای قدیم ترجمه احمد علی خان درانی ٤٢ « ٤٤۱۱ : افغانستان و نگاهی بتاریخ آن غبار ٤٥ «۱۲ : تصاویر ۳۱۳ : فهرست مندرجات دوره یکساله مجله کابلصفحه ( ۱ ) سال اول - مجله كابل شماره : ( ۱۲ )آدرس اشتراكمحل اداره : جاده ارگ مجله کابل کابل : ۱۲ افغانیانجمن ادبی ولایات داخله = ۱۴ «عنوان تلگرافی : کابل انجمن « خارجه = نیم پوند« مخابرات : با انجمن انگلیسیطلبه معارف نصف قیمتمجله ایست ماهوار : علمی ،ادبی، اجتماعی،تاریخی۱۵ ثور ۱۳۱۱ ه ش = ۴ می ۱۹۳۲ مبقلم غلام جیلانی خان (اعظمی)ما و مدنیتمجموع وسایل و اسبابیکه راحت وزندگانی اجتماعات بشری را تأمین و وقایه مینماید تمدن است ! این تمدن بقدر مراتب خوبی ، تجلیلات ، تسهیلات ، تشریفات خود عالی متوسط ، ادنی شناخته می شود مثلاً : وسایل و اسباب راحتی وزندگی ملل را قیه مغرب بممالك مشرق رجحان دارد لہذا تمدن آنها نسبت بشرق بهتر است . اما مقدار تمدنیکه ازدرجۀ ادنی هم کمتر است نمیشود آنرا تمدن نامید بلکه بدویت وبربریت بآن اطلاق کرده می شود : مثل حیات بعضی اقوام افریقائی .تمدن هر ملتی زاییدۀ اخلاق و فطریات آنهاست ! نوع شریف بشر فطرتاً مدنی و در مبارزه با حیات یا زندگی درین کره خاکی از ایجاد و ترويج يك تمدنی مطابق بروحيات و اخلاق خود نا گزیرند ! ازین جهت است غالب مللصفحهٔ (۲) سال اول - مجلهٔ کابل شماره (۱۲)گذشتهٔ تاریخی هم بقدر مراتب اخلاقی و درجات زندگی خود شان دارای يك تمدنی بودهاند . لہذا در صورتیکه این تمدن مولود اخلاق و فطرت خود نوع بشر است اساساً منقسم می شود بتمدن مادی و معنوی که اول الذکر اثر و ایجاد یافته دست خود انسان و مؤخر الذکر مؤثر و عامل و کار فرما در عقل و اراده و اخلاق آن میباشد . تمدن در اقوام مختلفهٔ جهان دارای تفاوت و تباین است و هر قوم لا بد نفاست و عظمت مقام آنرا نسبت با ستعداد و قابلیت فطری یا مقتضیات محیطی و اخلاقی خود شان توجه و ایجاد می دارند .مباینت حسی و اخلاقی یا تفاوت قریحه و ذوق وا بسته بکیفیات نژادی ، مقتضیات فیزیا لوجی ، سایکلو جی ، مواقع جغرافیائی اقوام بوده و در تحت این مؤثرات وجود مییابد . اجتماعات بشر بمقتضای مسایل فوق موجد یکدسته نظامات و وسایل و اسباب مدنی می شوند .این نظام و اسباب تا وقتیکه امور عقلانی و حسی شان بمدارج عالی تری نرسیده باشد نزد آنها خیلی مطبوع و محبوب است ! هنگامیکه تحولات فکریه یا نهضت های علمیه در بین آنها شروع نمود ؛ عقلاً قبح و حسن آن تمدن را سنجیده و قسمتی ازا نرا تغیر یا ترمیم می نمایند ، ولی با آنهم تمدنی که نزديك قومی عزیز و محترم است طبعاً نزد ملت دیگر کلیتاً یا بعضی از انها ممکن است منفور و نا مطبوع واقع شود .تباین این ذیقه در اقوام جهان که نباید عموماً يك تمدن واحدی را بپذیرند تابع بتاثیرات همان اختلاف اخلاق و روحیات و ساختمان دماغی و فکری آنهاست که فطرتآ قدرت آنرا متمایز گردانیده .انسان ممکن است در زیر تاثیر اعتیاد و مرور زمان زندگانی و تربیه در يك محیطی تا اندازه های زیادی تمدن بیگانه را قبول کند ولی ممکن نمیشود کهصفحه (۳) سال اول ـ مجلۀ کابل شمارۀ (۱۲)بکلی دست از مجموع مقتضیات فطری و اخلاقی ملت و محیط خود کشیده محو و مستغرق تمدن ملل بیگانه واقع شود!ولی در صورت مرور يك زمانۀ طولانی در يك محیط بیگانه و ایجاد سلسله توارث ممکن است ذایقه و اخلاق قبول این تغیر را بتواند . وقتا که یکنفر مشرقی در غرب میرود هر چیز را بکمال میل می پسندد و لی اگر روی کدام میز ملاحظه میکند چند قسم طعام مختلفی چیده شده و بعضی از آنها دارای مزه و کیفیت طعام مشرقیست طبعاً آنرا میپسندد در صورتیکه آنطعام نزد اشخاص مغربی چندان مطبوع نباشد .کذا ممکن است در مرور وقت و تاثير عادت و زمان موزيك مغربی روح یکنفر مشرقی را متلذذ ساخته بتواند ولی همینکه از کدام جهتی صدای نغمۀ موزيك مشرقی شنیده شود طبعاً رشته های جان سامع مشرقی مهتز شده روانش مجذوب بکیفیت موزيك ملی وی خواهد گردید .چند سال قبل در یکی از جرائد فرانسه نوشته بودند : ـ هيچ مشرقی مغربی و هيچ يك غربی مشرقی نمی شود ) این ادعای نویسنده مذکور واقعاً باساس همین نظام موضوعه فطریست که چون هرقوم مطابق اخلاق و روحیات خود موجد يك تمدن جدا گانۀ میباشند لابد تمدن يك قوم افراد ملت دیگر را بكلی استيلا کرده نمیتواند .طوریکه در بالا گفتیم تمدن زائیدۀ اخلاق و روحیات اقوام و نظر بمراتب پستی و بلندی فکر واخلاق و عادات آنها دارای مراتب و درجات مختلفه ایست پس این تمدن رشد وصحت ، امراض و عللی هم دارد . مبهم ترین صحت واصلاحات یا امراض تمدن استيلا و غلبۀ قومیست بقوم دیگر که خواه این استیلا بوسيلۀ نفوذ سیاست و عسکریت صورت گرفته باشد يا بواسطة مهاجرت های مبهم كه يكصفحۀ ( 4 )سال اول ـ مجلۀ کابلشمارۀ ( 12 )کتله زیاد از نفوس بشهر و دیاری بمرور یا یکمرتبه جاگزین میشوند . برعلاوه دیانت هم تعلقاتی باتمدن اقوام داشته و بوسیله آن عدۀ از تمدن اقوام اصلاح یا تغیر یافته می تواند ؛ یعنی چون اثر مستقیم دیانت باخلاق و روحیات است و تمدن هم زاده همین کیفیت طبیعی است درینمورد تمدن اصلاح و تغیری می پذیرد . اینکه استیلا و آمیزش اقوام بهمدیگر شان مربی اصلاحات یا موجد تغیرات تمدن می شود این امر وابسته بمقدار ترقی تمدن او صلاحیت علمی و اخلاقی قوم نو وارد است چنانچه تمدن رومی ها بوسیله جاگزینی و آمیزش بربری ها منقرض شد با العکس استیلای فاتحانه عرب مربی اصلاحات و ترقی مملکت فارس گردید ، نفوذ جهانگیرانه ملل اروپائی در خاک های مفتوحه موجد اصلاحاتی شد که از اشتراك این تمدن جدید و قدیم ؛ تمدن مطبوع و نوینی را بوجود آورد که هم مغربیان و هم بومیان همان خاك آنرا می پسندند .بصورتیکه اعتیاد واکتساب موثر در اخلاق بوده و میتواند اصلاح ذمایم یا ایجاد معایب کند عین آن در مورد تغیرات مدنی تطبیق می شود ؛ چه ایجاد وقبول يك زندگانی عالی یا دنی محتاج بنفاست سلیقه یا زشتی عادات ومزاج طالبین آنست و این هر دو کیفیت از منبع اخلاق و روحیات تراوش می نماید .وقتا که ما بتمدن و حیات گذشته چند عصر قبل خود نظری انداخته و توضیح آنرا از صفحات تاریخ اسلاف و آثار باقیمانده روی خرابه های خاك وطن جستجو می کنیم می بینیم موافق بسلیقه فکری ومقتضیات فطری امروزه ما در شش ونیم صد سال قبل داراى يك تمدن و زندگانی خیلی مطبوع و محبوبی بودیم که حیات امروزه وطرز معاشرت کنونی ابداً با خواهشات فطری و اخلاقی ما موافقت نداشته و بکلی با ما بیگانه می نماید .تمدن یا حیات امروزه را دست حوادث و مجبوریت زمان بما تحمیل کرده و ماصفحه ( ٥ )سال اول - مجلۀ كابلشماره ( ۱۲ )مجبوریم بطور اعتیاد درتحت تاثیرات آن زندگی کنیم ؛ گر چه ششصد و پنجاه سال است ما تمدن و حیات مطلوب خود را فاقد شده و درتحت نفوذ و سلطۀ يك تمدن معلول و يك زندهگی مغشوش که فطرتاً ازان متنفریم و بآن امرارنما ئیم؛ بایستی مرور این زمانه علاقۀ نسبت باین طرز زندهگانی در قلب ما قایم میکرد؟ ولی ملاحظه میکنیم عوام و خواص ما با اینهمه مرور زمانه نفرتی در خاطر داشته و ازین تمدن روحیات و اخلاق عالی و فطرت بلند شان بیزار و دایماً در جستجوی يك زندهگانی آبرومندانه و نوینی میباشند . اینکه عموم طبقات ما چرا يك باره این بار محنت را دور نینداخته و تبدیل امور زندهگانی از وضع حاضر بيكطرز عالی مبادرت نمیکنند ؟ جواب این سوال روشن ومعلوم است ! چه عدم اصلاحات امور اقتصادی ، فقدان علم وتربيت ، مخصوصاً عدم امنیت که درهر عصری چندین سال عمرملت ما را بکشتار وخونریزی های مدهشی معطل و مضطرب گردانیده البته عامۀ ملت ما را از نيل بسعادت يك حيات عالى واصلاحات عمومیه مدنی بایستی بی نصیب می ساخت ! ولی نمونۀ این استعداد وقابليت عالى مدنی را ما در بعضی افراد کنونی ملت خود و مخصوصاً بعضی قسمتها را بطور عمومی نشان داده می توانیم :ملت ما درنظافت منزل عموماً باستثناى يك قسمت کوچکی علاقه دارند ! خانه های محقر و کلبه های دهاتی خود شانرا سال دو سه مرتبه با گل های سفید یا زرد استر وسفید می نمایند غذاهای پاکیزه ولی ساده میل میکنند . پختن غذا درحوضۀ نظافت و پاکیزهگی و نظافت ظروف طعام در همۀ اهالی و باشندگان قریه جات و دهاتی ها و چادرنشین های ما عموماً رواج وبان مسئله خیلی توجه داشته بنظافت اهمیت میدهند . صفوت اخلاقی ، عفت نفس ، شجاعت، سخا از مميزات عامۀ ملت ما بشمار میرود .صفحه ( ٦ ) سال اول ـ مجلۀ کابل شماره ( ١٢ )نظافت بدن چه از نقطه ایجاب مذهب چه از قسم عادت سلیقه عمومی ملتماست . ولی یکمقدار زیاد معایبی که ما را استیلا نموده و نمیگذارد مطابق باصلفطرت خود بطرف يك تمدن عالی رهسپر شویم همانا عبارت از عادات و ملکاتیستکه بعد انقراض تمدن گذشته ما آنرا مهاجمین چنگیزی بمملکت ما ارمغان آوردهیادگارهای سؤ اخلاق و دنائت خود شان را درینخاك باقی گذاشتند . قساوتو بیرحمی ، قناعت بپستی حیات عدم شفقت ومحبت ما علاقه ندا شتن بجامعۀ ملی،شرارت ، دزدی ، پابندی باوهام و خرافات ، ظلم ، عدم اعتماد ، و غیره ذمایمکلیتاً فطری و مقتضیات اصلی اخلاق ملت ما نبوده فقط این ذمایم مخصوص ومتعلق به وحشی های مهاجم آنروزه بوده است که طبعاً هنگام غلبه در کشورماویا دیگر ممالك مشرقی را که استیلا نموده بودند این تخم فساد را کشته اند .وقتا که ما بعضی افراد جامعۀ خود را ملاحظه می کنیم می بینیم در تأثیرصحبت با اشخاص عالی یاجوامع مدنیه عالیه یا بوسیله تحصیل و آشنائی بمعارف خیلیاصلاح شده و دارای يك امتیاز فاحشی نسبت بدیگر هموطنان خود می باشندبالعكس این تفاوت اخلاقی واجتماعی باستثنای فضایل علمی وفنی بین طبقات عالیو متوسط یا طبقات متوسط و ادنی مغربی ها کمتر دیده می شود ؛ آنگاه آن ادعایما تثبیت می شود که چون غالب ذمایم اخلاق و قبول زندگانی های دنی فطریملت ما نبوده اکتسابیست که ازيك ملت پست بیگانه بما رسیده و ممکن استبوسیله و اكتساب يك اخلاق و زندگانی صحیح تری بفوریت اخلاق موجوده خودشان را تصحیح کرده ترك عادات ردی و ذمایم حاضره را کرده بتوانند ؛ازین رو ما باستعداد فطری خود امیدوار و يك آتیه درخشنده را انتظارکشیده می توانیم . ما امیدوار و متیقنیم برخلاف بسی اقوامیکه دارای اخلاقوفضایل ارثی نبوده و علوم وتمدن عصر در وجود آنها بمشکل تأثیر می تواند ؛صفحه ( ۷ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ۱۲ )ملت ما بواسطه این نجابت فطری و قریحه عالی نژادی و صحت اخلاق طبیعیخود در صورت اجرای تربیه و تعلیم صحیح و معارف عمومیه و آشنا شدنبتمدن پاكیزه و بی عیب عصر زودتر از بسی اقوام مشرقی بدرك سعادت مستفيدشده و در راه تمدن عالى و يك حیات مسعودانه بدون هيچيك موانع و مشكلاتیمشی کرده بتوانند .لهذا نظر بمدلول فوق مربیان اجتماعی ما میتوانند از زمینه مساعد و استعدادقابل ملت خود مطمئن و امیدوار بوده و با عشق و علاقه مخصوص خود و توجهکاملی تخم سعادت و تمدنی را که پاکیزه و از موافقت اخلاق و روحیات ما بعیدنباشد در مزرعه آمال ملی کشته و نتایج مساعی و زحمات خودشانرا مثمر هرگونه سعادت ملی و ضمناً افتخار و نیکنامی خود ، انتظار داشته باشند .صفحه ( ۸ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ۱۲ )بقلم سرور خان جویاتحریر و تقریر ماانسانها در عالم هستی چه از وجه لوازم زنده گانی وچه بباعث احتیاجات مدنی ناگزیر است گفتن و شنیدن یا خواندن و نوشتن را و سایل ظهور مفکورات باطنی و تخیلات درونی خویش قرار دهند .چه همینطوریکه قوه ناطقه شاخص شرافت نوع انسان از حیوان شناخته شده و بما ها ازین راه اهمیتی ثابت میکند ، گفته میتوانیم فضیلت سواد هم بمراتب خود در جهان انسانیت تمایز علویت انسانهای با تربیه از دنائت جهال آنها واقع میگردد . گرچه نطق و بیان بصورت ظاهر ذریعه ارتقای انسان را برحیوان نشان میدهند ولی درعین حال مشاهده میکنیم چقدر که انسان گویا بر گنگ و بینارا بر کور درجه يك رجحانیتیست بهمین اندازه اهل فضل و سواد امتی بربی سواد آنها اختصاص و برتری دارند .غرض گذشته ازین که بخواهیم فضیلت اهل سواد را بربی سواد قایل شویم باید گفت تقریر و تحریر یا باصطلاح عوام نوشت و خوان و گفت و شنید ، هردو جنبه ازواجبات زنده گی و لوازم مدنی بحساب میروند ، بلکه این حوایج بشری هرقدر بفصاحت وسلاست یا منطقی تر ادا شوند بهمان اندازه در موارد لازمه کار گر ومؤثرتر واقع خواهند شد ، چه وضع وصورت ادای این احتیاجات و مقاصد انسانی برطبق مقتضیات فطری طبقات امم بسبك های مختلفی ظاهر شده و می شوند ، یعنی لهجه ها هنگام تکلم از حنجره های متباین زیر وبم بیرون آمده مسموع میگردند وکلمات وجملات در نوشتن از اقلامی بطرز وسلیقه هایصفحه (۹)سال اول - مجله کابلشماره (۱۲)متنوعی برشته های تحریر کشیده شده و بصحایف کاغذ صورت نقش و رسممی بندند.خوب وزشت تحریر و تقریر یا فصاحت وسلاست گفتن و نوشتن هر قومی رابلهجه و آهنگ متداول وسبك و اسلوب مروج فی مابین آنها میتوان شناختوتعبیراتی نمود ، مثلاً هر بیان خوش یا موضوع غم انگیزی را انسان از لهجهطبیعی وزبان مادری يك قومی بشنود بیشتر حظ برده یا متاثر و محزون میشود نسبتبشخص خارجی که عین همان موضوعات و بیانات را بزبان آنقوم ادا کند ،همچنان سبك تحرير حتى غيره وضعیات رسوم و آداب مخصوصه يك قوم بطورتقلید چندان مایه حظ ولذت اهل ذوق اقوام دیگر واقع نخواهد گشتبموقع نخواهد بود يك بيتي را هم حسب معمول ملك خودما درین مورددلیل بیاوریم:هر کس بوضع خويش عزيز است و محترماز شير حمله خوش بودو از غزال رمبدیهی است است اگر بطور معکوس رم غزال را بشیر و یاحمله شیررابغزال نسبت داده و تعریف کنیم بسیار بی نزاکت خواهد شد .در وطن عزيز ما افغانستان اگر چه زبان ادبی و رسمی ما فارسی استولی همه هموطنان ما متحسس شده باشند که تلفظ و تحریر معموله ما بمناسباتفارسی متداوله جاهای ديگر يك وضع و اسلوب مخصوصی دارد که ما ها اگرهمان لهجه تلفظ و سبك تحرير خود را حفظ نکرد و بسلیقه دیگرانپیروی کنیم گویا نزاکت های لازمه زبان خود را باخته خواهیم بود.بالخاصه از عرصه های بیست و بیست دو سال باینطرف که نهضت های روحیو انقلابات ادبی بیشتر درین سرزمین بسط یافته و خطابه های بسیاری از ناطقینشنیده و آثار قلمی از نویسنده گان وطن نوشته شده بسیار دیده میشودصفحه ( ١٠ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ١٢ )که ما در هر چند سال کمی يك سبك و اسلوبی را در گفتن و نوشتناختیار کرده و باز آنها را تغیر داده ایم ، این تغیرات خواه دراثر بدوکارو شروع انتهاضات فکری و تیقظات روحی و خواه عدم فرصت وفقدانوسایل و قایه این نزاکت های ادبی بوده باشد بهر حال تا کنون دربعضی نقاط مملکت خود به بر خی صحبت ها و مرقوماتی بر میخوریم کهفارسی و طنی را مخلوط شده مییابیم ، اگر چه تا اندازه به مناسباتاختلافات وضعیات جغرافیائی که شامل ما مردم افغانستانی است باید هم اینتنوع در گفتار و نگارش ما باشد چنانچه خود نگارنده اینسطورهم اعتراف دارمکه اغلباً در زیر این تاثیرات آمده و بکلی مبرا نیستم ولی فعلا که دارای يكانجمن ادبی میباشیم میتوانیم و ظیفه این موضوعات را بطور دایم زیر دقتگرفته و همیشه متذکر شویم تا بمرور ایام اشتباهات ما اصلاح شده و مستقلايك سبك و اسلوبی را که بعضی از نویسندگان و ناطقین و طن ما تا کنوندر گفتن و نوشتن خود محافظت کرده و بشیرین ترین وضعیتی در موارد لازمهادا مینمایند سایرین ما هم بعمومیت پیروی کرده باشیم .چه اساس سخن گفتن و استعداد نوشتن در زبان فارسی فی مابین ما هاموجود است فقط نواقصی که جزویات گفته میشود و فعلا افکار ما درك كردهتوانسته است ازین قبیل بشمار میروند :اولا يك فرق کلی بین گفتن و نوشتن داریم که آنچه بزبان میگوئیم با آنچهدر روی کاغذ رقم میشود هيچ يك شباهت لسانی بیکدیگر خود ندارند ولو اینتفاوت بواسطه که نوشتن ها جنبه ادبیات بخود گرفته و تلفظ عام فهم تر استدر تمام السنه اقوام عالم وجود دارد ، بازهم میتوانیم احساس کنیم و بگوئیمبین ما تفاوت شفاهی و قلمی قوی تر است و امید میرود ترقیات علم و معارف چطوریکهملل مترقیه را تنویر کرده و این تفاریق را بین آنها کم کرده از بین ما ها همصفحه (۱۱) سال اول - مجله کابل شماره (۱۲)کمتر سازد.اما در عین زمان نباید منکر سعی و عمل شده و دست از کار بکشیم یا معطلتعمیم معارف شویم به قسمیکه بعضی افراد درین جامعه بدون يك تعليم و تربيهاساسی تنها بوسعت مطالعات و جریانات محیطی منور شده و ضمناً قدرت نوشتنیافته اند ممکن است در تلفظ خود هم مراعاتی کرده از گفتن برخی کلماتبی معنی و بی مورد خود داری کنیم و همانطور یكه صحيح می نویسیمصحیح هم تلفظ کنیم مانند : سيو ( سيب ) او ( آب ) قبض ( قوس )افتو ، ماهتو ( آفتاب مهتاب ) میگم ( میگویم ) کدن ( کردن ) و چندینصد الفاظ دیگر تا رفته رفته تلفظ ما هم مانند تحرير كمتر تصحيح شده و يكرنگ و رونقی اختیار کند ، چه در بسیاری نقاط دنیا که اهالی آنجاها به تلفظصحیح آشنا هستند در اوقات صحبت و گفتگو کردن بزودی و سهولت اهلسواد و بی سواد آنها چندان فرق نمیشود.دوم ـ استعمال كلمات اجنبی در گفتن و نوشتن و مخصوصاً تقلید و تعقیبالفاظ و آهنگی که بيك ملت دیگر اختصاص تامی دارد در بين ما من غيراحتیاج هیچ لزوم اشاءه نخواهد داشت مثلاً كدام کلمه لاتینی با آنکه بین المللیمعرفی شده و ترجمه آن را بالكل در فارسی نداشته باشیم اگر عین آن نوشتهشود بازهم از رهگذر مجبوریت گفته خواهد شد ولی اگر برای شهرت پسندییا غیره هوسها فارسی وطنی را آمیز و یا مخلوط با کلمات غير ما نوسی بسازیمالبته باعث اشکال چندی خواهد شد علاوه بر انکه قارئین داخلی ما که بزبانخارجی آشنا نباشند خوانده نمی توانند تنها محرك و مشوق ذوقيات وصالحاعمال سایر نوجوانان هم شده نخواهیم توانست ، اما تعقيب بعضی الفاظ و تقليدآهنگ اگرچه فارسی باشد چون شباهتی بیشتر به ترکی و هندی و ایرانی میرساندصفحه (۱۲) سال اول ـ مجله کابل شماره (۱۲)مانند ( فقط ) مثلاً کسی می گوید ( من میرفتم فقط کار دارم ) یا چونکه کار دارم ، ممکن است درعوض ( فقط ) ( لا كن ) ( مگر ) وغیره الفاظیکه لهجه وطنی را تغیر ندهد استعمال کنند همچنان کلمات غیرت کار ، ته جیز ، مسا عده ، وصدهاي ديگر که موردی درزبان وطنی ما ندارد . یا بيك هموطن خود خطاب می کنیم افندم ، رجادارم ، تشکر ادرم يابلهجۀ دیگری میگویند ( ما را معلوم ، مرا هم خبر است ) ممکن است گفته شود ( میفهمم ، بمن هم معلوم است ) ونیز آهنگ و الفاظ دیگری مانند قربان ، چه جور ، همچه آغا جا نم ، بجان شما دارد میمیرد ، وصدها الفاظ دیگر که ازطرفی ملا حت ونمود آنها بزبان خود آن اقوام اختصاص دارد و از طرف دیگر بعلتی كه روحیات مردمان افغانستان ازان بخوبی طراوش ندارد هیچ خوشنمائی وزيبندکی نخوا هد داشت اگر در گفتن و نوشتن آنها مبادرت ورزیم بلکه اگر ما سعی کنیم قضایا را بزبان فارسی معمول خود حل کرده بتوانیم و از استعمال لغات ولهجه خارجی دوری گزينيم مفاخر تا ریخی زبان خودرا بهتر حفظ کرده و بجا مۀ افغانستان خدماتی انجام داده خوا هیم بود .سوم ـ تکرار تلفظ بعضی الفاظ در وقت سخن گفتن که در عوام ما تكيه كلام مصطلح است ا كثر آن معنی ندارد چطوریکه در نوشتن چون ، لہذا ، بنا بران و غیره کلمات ربطيه ازین قبیل تکرار میشود بعلت با معنی بودنش بر بی نزاکت بحساب نیست ولی تکیه کلام های گفتار در مواقع و قفه کلام یا بندش زبان ما نند ! فهميدى ، فكرت است ، كه استيك ، مدعا ، چيز ، هوشت است وامثال آنها بکلی وضعیت نطق وبیان را تغیر داده وفصا حت را ازبین سخن گم میکنند .چهارم ـ اغلب کلمات وجملاتی که در فارسی بزیان مامعمول است ودر اذهانصفحه ( ۱۳ )سال اول ـ مجلۀ کابلشماره ( ۱۲ )عوام هم مفهوم و معنی خاصی دارند ولی نویسندگان ما وقت نوشتن و ناطقینهنگام گفتن آنها را قابل ذکر نمیدانند مانند گب ، کشال ، هچم ، چبلك ،تیر و بیر ، چاشت طرق ، پگا ، شام کو کم ، صبح مردان ، چراغ روشن ،تنه طب ، پرت پوست ، لكتو ، لب لنج ، وغیره کلماتیست که وطنی و با معنیگفته میشوند و ما نباید از استعمال آنها خجالت کشیده یا اسباب توهین اد بیاتخود بشمریم .غرض يك قسمت عباراتیست که باید آنها را ترك کرده ما تعقیب میکنیمو يك قسمت مضمونهائی را که بایستی رواج داد محوش میسازیم اقلاً اگر نتوانیممقتبساتی را که از قدیم گرفته ایم کلمات لازمه را از انها چیده و مابقی را صرفنظر کنیم هیچ لازم نخواهد بود یکسلسله کلمات وجملات خارجی نوی را به تقریروتحرير ملت افزوده وتحمیل نمائیم .اگر آنیا هموطنان عزیز هنگام گفتن ونوشتن این جزویات را کمتر غورودقتی فرموده واین خسارات را که پیش از وقت وخیرخوا هانه بنام اصلاح در قیدنگارش آمده محض تنقید تصور نکنند ممکن است بما ها جرئت نوشتن بیشترپیدا شده و تا اندازه مفید هم ثابت گردد .صفحهٔ (١٤) سال اول ـ مجلهٔ کابل شمارهٔ (١٢)بقلم سرورخان گویاشاعره افغانعایشه از خوشبخت ترین شعرای این وطن است زیرا شرح حالش تا اندازهٔ روشن و تاریخ اختتام دیوانش معین و خود با دقت تمام تاریخ تولد و محل زندگانی وسالهای تحصیل علوم و آغاز شاعری وغیره عوارض حیاتیهٔ خویش را در آخر دیوان خویش ضبط کرده است . اهمیت شخصی ورواج شعرا ودر زمان حیاتش حسب میل وخاطر او بوده است .اعلیحضرت تیمور شاه منزلت نیکو ومقام ارجمندی برایش داده وزادگان افکار اورا بدیدهٔ تقدیر و استحسان نگریسته از صلات متواتر و گرانبهای خویش اورا همیشه مسرور و محظوظ داشته است قسمت مهم دیوانش که حاوی فرح بخش ترین آهنگ های شعر اوست رهین احسان وبخشش های شاهانهٔ اعلیحضرت تیمور شاه است از مطالعهٔ دیوان خطی او معلوم میشود که تحصیلات پر دامنهٔ خودرا از قبیل صرف ، نحو ، معانی ، بیان ، تجوید ، علم فقه و تا اندازهٔ علم حدیث و کلام وغیر شعبی که مربوط به ادبیت و متداول عصر بوده است در محلهٔ که موسوم به محل یونجی ها بوده از علمای آن زمان تحصیل نموده است و از آغاز سال بیستم عمر شروع به سرودن اشعار نموده و اولین فردی که سروده است فرد ذیل است که بعد از رؤیت هلال ماههای اول بهار کیفیت شامگاهان کابل و کناره های افق گل فام آن را بحضور اعلیحضرت تیمور شاه بدین کلمات تصویر کرده است .شفق را لاله گون دیدم نماز شام در گردون مگر خورشید را کشته که دارد دامن پر خونصفحه (١٥)سال اول - مجله کابلشماره (١٢)بعد ازین تاریخ به شاعری مشغول شده تا اواسط عمر خویش که مراحل ٣٥ و ٤٠ باشد يك قسمت دیوان خود را که شامل قصاید و غزلیات دوره جوانی و شاد کامی حیات است بانجام رسانیده است و قصیده که در شب زفاف و تزویج شاه محمود سروده از امهات قصاید اوست و بعقیده بنده غیر از مهستی گنجوی ندیمه سلطان سنجر سلجوقی تا کنون هیچ شاعره بدین سلاست و روانی قصیده نگفته است با آنکه اشعارش از نکات فلسفی عاریست ولى يك سلسله احساسات آتشین شاعرانه و عواطف رقیق قلبی او را همیشه در هر زمینه استقبال کرده است و قصاید خود را مانند شعرای ترکستانی بعد از تشبیب و تغزل و حسن تخلص بمدح ممدوح خاتمه داده است.ولی افسوس که جور آسمان و رشک زمین نگذاشت که حیات خوشی بسر برده وسبك جوان خود را بپایه عروج و تکامل رساند، لاجرم بخش ثانی دیوان او یا دوره نصفه حیات او روزهای سوز و گداز و دقایق تلخ و سوانح ناکامی این شاعره سیه روز را در بر گرفته است و از آنجا که یگانه کوکب اقبالش یعنی فرزند جوان او که زندگی را برای او میخواست روبافول گذاشت و در عین جوانی در مقدمه کشمیر که سمت میر آتشی شاه محمود را داشته و به همراهی وزیر فتح خان بجنگ رفته و از دست دشمن جام شهادت نوشید لهذا بعد ازین واقعه جانسوز بدان هوای که پرواز می نمود یکباره پر و بالش سوخته و ازان معراج اشعار و پایگاه سخن فرود آمد و نصف دیوان خود را که مقارن بآخرین مرحله زندگانی اوست ازین حقیقت تلخ و واقعه دل گداز خویش چاشنی درد اندودی داده است که سنگین ترین دلها را بخخواندن آن ابیات آه آلود آتش افروز خویش متأثر و بساحه درد والم وارد می کند، دیوان حجیم و قطور او که بتاریخ ٥ رمضان سنه ١٣٠٥ هجری به امر و فرموده قهرمان مقتدر عصرصفحۀ (١٦)سال اول - مجلۀ کابلشمارۀ (١٢)اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان و اهتمام احمد جان خان الکوزائی در مطبع سلطنتی کابل طبع شده است بادیوان خطی او که بعد از تفحصات زیادی بدست آورده ام تفاوتی زیادی محسوس میشود در دیوان مطبوع آن قصاید وغزلیات ومراثی ورباعیات ومسدسات وساقی نامه و قطعات یکدست نوشته شده و ترتیبی را که ملحوظ خود شاعر است رعایت نکرده اند ولی دیوان خطی او که بقلم خود شاعر است بدوبخش قسمت گردیده است قسمت اول که موسوم بشکر کنج است شامل قصاید و غزلیات دورۀ تعلیم وتعلم و روز های نشاط و شادکامی حیات اوست و بخش ثانی آن که شامل ساقی نامه ومراثی ورباعیات وقطعات است نمایندۀ روزهای سیاه وتاريك غم وشب های دیجورفراق وجدائی پسر جوان اوست که در چین و شکن های الفاظ خودناله های جانسوز ونواهای غم انگیزی ذخیره کرده است و برعکس دیوان منوچهری دامغانی که در ٣٠٠٠ هزار فرد اويك لفظ غمگین واندوهناك موجود نیست در ١٢٠٠ بيت نصف اخیر دیوان این شاعرۀ افغان يك لفظ خوش و کلمۀ فرحناکی وجود ندارد و تمام ابیات آن بر محور کجرفتاری زمانه وانتقاد از محیط ومظالم روز گارونا کامی حیات وبیوفائی عمروغیره افکاربدبینانه چرخ میزند. علاوه بران در دیوان خطی آن نسبت بدیوان مطبوع ٧ غزل و ٣ قصیده و ١٢ رباعی اضافه تر دیده میشود ولی معلوم نشد که دیوان مطبوع آن از روی کدام نسخۀ طبع شده باشد چرا که ترتیب دیوان مطبوع طرزی دگر ودیوان خطی آن سبکی دیگر است خلاصه عایشه ماننديك ستارۀ سحری درخشيده ويك آسمان کم رنگی را بفروغ خویش روشن نموده ومانند همان ستارۀ سحری ناکامانه در کنار افق غلطیده است و تاریخ اختتام دیوان خود را خود با دقت تمام روز پنجشنبه ٢٦ ماه رجب سنه ١٢٣٢ بساعت چاشت روز در موضع اونچی مرقوم نموده است و ازینقرار تاریخ فوت او از قطعۀ عاجزصفحهٔ ( ۱۷ ) سال اول ـ مجلهٔ کابل شماره ( ۱۲ )کابلی سروده است و بعد از اختتام دیوانش در سال ۱۲۳۵ اتفاق افتاده است .اينك نمونهٔ ازيك بخش سخنوری او را كه حاکی از روز های غم و شب هایسوز و گداز شاعر است درینجا نشان میدهیم .در مرثیهٔ فیض طلب فرزند خود گویددستت حنا بخون جگر شد کجا بدم می شستم از سرشك يد پر حنای توقربان زخم سینه بی مرهمت شوم خواهم كه لطف حق بشود مو میای توآسمان دو روز مین سخت چه گویم یارب که چها بر سرم آمد زغم فیض طلبآسیا وش بسرم چرخ فلك ميكر دد روز روشن شده اندر نظرم تیره چو شباز طبع جناب مستغنی ( كابل )کنون از فضل یزدان برد سالی را بسر کابل طريق عمر را بگذاشت گامی پیشتر کابلبود در سیر تاريخ و طن گام نخستینش نرفته منزلی از راه مقصد بیشتر کابلهنوز اینطفل عهد شیرخواری میکندروشن الهی در وطن چون شیر بیند روی سر کابلنمیداند هنوز این طفل طرز منطق شیرین زبان نا کرده شیرینكام نطق چون شکر کابلکنون باشد بحال غنچگی این گلبنخوبی گلستانی زرنگ و بو نمايد جلو ه گر کابلبرفتارش هنوز اول قدم باشد مکن عیبش فتان خیزان برفتن سر کند بالفرض اگر کابلکنون بسیار کم دارد بیان یکروز خواهد شد مطول در معانی بدیع این مختصر کابلصفحه (۱۸) سال اول - مجله کابل شماره (۱۲)اگر دارد چنین نطق و بیان يك سالگیهایش جوانی خوب و خوشگفتار خواهد شد مگر کابلاگر اینست در یکسالگی طرزبیان او ز استقبال شایان میدهد ما را خبر کابلهنوز این نونهال سالبر حاصل نمیداند ندارد آنقدرها سایه شاخ و برگ و بر کابلدل از عالم ربود این شوخ بی پروا درین طفلی زروی حسن در هر سال گردد شوختر کابلشود کار جهان هر روز از روز دگر خوشتر بسی زیسال نیکوتر شود سال دگر کابلبمیزان حقیقت هر سخن سنجیده میگوید شود سال دگر در هر صفت سنجیده تر کابلکند تعقیب اگر یکچند این شایسته گفتاری به پیش اهل خبرت میشود شایسته تر کابلبود گفتار طفل نوسخن بسیار شیرین تر بخردود این شکر گفتار طوطی را بخر کابلبود نوباوه را در هر زمانی قدر افزونتر بخرای طالب ذوق و حلاوت زودتر کابلبخر این نونیاز محفل عرفان مکن غفلت دهم مشت زرت را در عوض مشت گهر کابلمده یکمشت زرتا در کف آید گنج عرفانت نپنداری ندارد ارزش يك مشت زر کابلگر از اهل زبان از لطف بیند گوشه چشمی به پیش مردم آفاق گردد معتبر کابلگر از آغاز انشایش کسی پرسد کند ظاهر زعهد شاه غازی نادر افغان خبر کابلبنام نيك خواهم سالها پاینده و باقی بعصر خسرو آفاق شاه داد گر کابلبود پیوسته در این خاندان این سلطنت باقی که تا سازند ازین رفتار نیکو بهر ور کابلنها دندش اساس اندر چنین فرخنده آوانی باین تقریب داند خویش را فرخنده تر کابلحدود کشور خود هر مجله میکند روشن کند تحدید اطراف وطن در بحر وبر کابلشناساند بملت چار سمت خانه خود را نماید از وطن اهل وطن را باخبر کابلکند اهل وطن را از مشاهیر وطن واقف سراپاسر گذشت ملك ودولت کرده سرکابلنویسد شرح اعیان وطن را از پی ملت نماید فکر بهبود وطن شام و سحر کابلصفحه (۱۹) سال اول - مجلۀ کابل شماره (۱۲)کند روشن بر اولاد وطن اشخاص تاریخی نماید فخر افغان را بعالم منتشر کابلنماید زنده نام مردگان قوم و ملت را بغیر از ذكر خير ملك و دولت نیست در کابلکندا بن خیر خواه از خیر و شر آگاه ملترا همیسنجد بي ملك و وطن نفع و ضر رکابلکند اصلاح تحریر جوانان وطن کم کم خط مشی ادب را مینهد زیر و زبر کابلکند در انتظام سبك انشا سعی نیکوئی نماید طرز تحریر کسان رنگ دگر کابلکند تشریح و تشخیص زواياي وطن دايم بي تصحيح خاك ملك باشد دا کتر كابلبخوان خرسند میساز د دلت اشعار شیرینش بخوان گاهی بی تفریح طبع ای بر هنر کابلچرا میخیزد ازوی بار بار اشعار شیرینم ندارد کرشعار کشت و کار نیشکر کابلاگر اینست تاثیر کلام سحر پردا زش شناساند بعالم خویش را نیکوسیر کابلبروزی کز فزونی ماه تابان بدر میگردد بسان بدر در هر شهر کردد مشتهر کابلبرای اهل دانش میرساند تحفه معنی بهر ماهی ز کابل میکنند عزم سفر کابلتوان شرکت نمودای مهرورز این ماه تاباں را پس از يك ماه روزی میتوان دیدای پسر کابلبرغبت میتوان خواند ای وطنخواه وطن پرور که باشد از جوانان وطن رنگین اثر کابلگهر های درخشان میفروشد زین دکان مگذر ز نظم و نثر دارد صفحه های پردرر کابلندانی غازه کردن سهل باشد بر رخ معنی که رنگین میکند هر جمله از خونجگر کابلنماید گلفروش طرز رنگین ظاهر وباطن چونام خویش باشد از مضامین گل ببر کابلعزیزی را که باشد نظم شایان نثر شایسته سزد گر می فرستد از برای درج در کابلبرای درج کابل اینکه داری معنی رنگین بس است این تحفه ات هر گز مبر چیزی دگر کابلصفحه (۲۰) سال اول - مجله کابل شماره ( ۱۲ )بقلم غلام جیلانی خان اعظمیمعارف و معارف پروریاز مسلمات غیر قابل تردید است که بشریت در صحنه حیات و مبارزه در زندگی محتاج بوسائلی هستند که بغیر آن حیات واجتماعات دست خوش فتور سیرحوادث ومنکوب پیش آمد مقتضیه دهر خواهد بود .بشر در ادوار حیات گذشته مرارتها وزحماتی را که در راه حفظ حیات واجتماع نوعی خویش کشیده و بدبختی هارا که طی کرده اند از نظر تاریخ پوشیده ومستور نیست !مطلعین بتاریخ امم گذشته میدانند قسمت اعظم وعمده تاریخچه حیات بشر گذشته عبارت از يك سلسله جنگها وواقعات مدهش خون ریزی ونفاق بوده وکمتر از تمدن و آسایش وشیرینی حیات واجتماعات مستفید شده اند . مدت عمر اقوام متمدن ومسعود گذشته چون آفتاب نیمروز سريع الزوال و مانند خواب خوشی بزودی سپری شده است . گرچه از وجود تمدن و راحت زندگانی بعضی اقوام گذشته یاپاره اضطرابات وخون ریزی های بشر امروزه نمیتوان منکر شد ! ولی اگر این دوقسم حیات امروزه و گذشته مقایسه شود می بینیم تمدن وسعادت بشر گذشته اختصاصی و بپایه ها استوار بوده است که حامل آن تنها عده از مشاهير وفضلا وبرجسته گان قوم بوده و آن بنای عالی در برابر غلبه وفشار مخالف از طرف عموم معاضدت وحفاظه نمیشد لهذا گفته میشود که تمدن وسعادت آنروزه در حالت بیکسی مانده با نا ملایمات دهر مقاومت نمیتوانست وازین لحاظ جنگها ونفاق ها ومخالفت های سلاطین و اقواممحفل توزیع انعامات معارف در چمن دلگشاپنجشنبه ۱۸ حمل ۱۳۱۱[BLANK PAGE]صفحه ( ۲۱ ) سال اول ـ مجلۀ کابل شمارۀ ( ۱۲ )گذشته بيك حركتِ جزئی توانسته است بنيان آنكونه تمدن و سعادت بشر گذشته را بزودی ويران كرده و خون ريزی ها و بدبختی های مدهشی را در كتله های بشريت ايجاد نمايد .ولی تمدن امروزه که از نقطهٔ عمومیت علم و معارف ووسعت مدارس ومکاتب طبعاً توده های اعظم اجتماعات بشری را هوا خواه و دوستدار خود گردانیده است میتوان گفت که اگر موجد وسایل مهمۀ مدنی و اسباب خوش بختی بشر فعلی عده های مخصوص و معدودیست ولی حافظ و نگهبان این تمدن سایر طبقات و عموم افراد بشر امروزه میباشد و بنای این تمدن بر روی احساس و خواهشات قلبیهٔ عموم توده وضع شده که اگر اقوام و حکومات کنونی معروضی مخالفت دشمنی همدیگر خود شان واقع شوند ولی غالبین و فاتحین مخالفت و تعرضی بعوامل و وسایل تمدن امروزه نخواهند نمود . جنگ خون ریز و بزرگ عمومی چند سال قبل گذشته شاهد اینمدعاست که باوجود وحشت وعظمتی که تاریخ نظیر آنرا در اقوام بشر گذشته نشانداده نمیتواند با آنهم بجای اینکه آثار وجمال تمدن کنونی را محو بالکه دار نماید یکعده اختراعات وفنون وصنایعی را برای بشریت ارمغان آورد که امروز هر کدام آن بمقصد رفع احتیاج و تسهیلات زندگانی بشر قیمت بزرگی دارد .والغرض تمدن و خوش بختی که میتواند از دشمنی واغراض مصون مانده بتواند ، عالمی که معایب شرارت و خون ریزی خویشتن را ممکن است جبیره و شکسته گی های مدهشی را ترمیم و تلافی کنند ، وسائلی که ممکن است سیر بشر را بجادهٔ سعادت و ترقی سریع ساخته وجلو گیری ازسؤ اخلاق ، شرارت ، بد امنی نموده و موانعات را از سر راه سعادت بشر کناره کند نشر معارف صحیح و عمومی است .صفحه (۲۲) سال اول ـ مجله کابل شماره (۱۲)معارف عمومی در يك مملکتی بیشتر از همه زمینه های فکری و اخلاقی عموم طبقات را بپذیرفتن فضایل زندگانی و وسایل خوش بختی اول باول مساعد ساخته تمدن عصری را از بغض ونفرت بر کنار می گرداند یعنی اگر مبارزات واختلافات را بکلی از بین بشر رفع نتواند باری از وحشت و ارتجاع عمومی جلوگیری توانسته خسارات وارده را بسریع ترین اوقاتی جبیره خواهد نمود .نشر معارف یا تربیت صحیح یگانه عامل مقتدریست که میتواند جنبه حیوانیت و شرارت فطری انسان را در وجود شان خسته و معطل ساخته عواطف عالی آنرا قوی و فضایل نفس و ملکات حسنه را در آنها نافذ و پایدار نماید .معارف صحیح آخر ترین دوائیست که امراض اخلاقی و اجتماعی توده بشر را بآن معالجه میدارند .مكاتب و مدارس علمی دارالشفائی بیماران اولاد بشر است یعنی امراض فطری که مثل جنبه فضایل نفس سرشتۀ فطرت است یا مکروب های مضرۀ نسلی که ارثاً در خون و وجود کودکان يك قوم جایگزین میباشند درین دار الشفا انجکشن ومعالجه شده سپس اولاد بشر با صحت كامله معنوی و سلامت مادی در صحنه حیات و میدان سعی و عمل حاضر شده می توانند .قلم هر ذيعلاقه بسعادت نوعی این موضوع را مرتباً در تودۀ بشر و صافی کرده و هر کدام بنوبه خود فضیلت و شرافت علم و معارف را ستوده است ولی بعقيده ما صفت کردن علم و معارف امروز مستغنی از آنست که شرح داده شود زیرا طوریکه آفتاب روشن و نورانی بوده هر ذیحیاتی از نور و حرارت آن استفاده میتواند فضیلت معارف هم دارای این وضاحت و بی نیاز از تعریف خواهد بود ، درینجا مقصد نویسنده از قدر دانی و استقبال از معارف است که اقوام امروزه چطور ازین فیض بزرگ استفاده کرده می تواند .صفحه ( ۲۳ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ۱۲ )معلوم است اقوام یا اشخاص بطور نزاکت احساس و روشنی افکار خویش از مطالب عالیه بطور تدریجی استفاده کرده و زمینه عقول و روحیات بقدر مراتب صفوت و شفافی نور خرد و فضایل را از خود انعکاس داده میتوانند.البته يك موضوع علمی و حیاتی در جهان متمدن مثل دنیای جدید یا ممالك مغربی نسبت بوسط افریقا یا ممالک پس مانده مشرقی خوبتر پذیرائی و تقدیر شده می تواند.علم و معارف سالیان زیاد پست در خاك پاك وطن محبوب ما قدم گذاشته است ولی از طرف ما و ملت ما بقدر فراخور مقام آن تقدیری نشده و شاید این قصور از نارسائی افکار عامه بوده و خواص ما هم بکنة آن تدقیق کرده نتوانسته اند.ولی امروز که در راس اداره ملك وملت افغانستان زمامدار و قائد حساس و عاقلى مثل شخص نجیب اعلیحضرت محمد نادر شاه غازی واقع شده ذات همایونش در پرتو همان افکار بزرگ و خیالات عالیه و احساس نفیس که قدرت با علیحضرت شان اعطا نموده در هر زمان و موقعی علاقه و صمیمیت مخصوصی نسبت بمعارف وطن خود نشان داده و خوشبختانه امروز می بینیم در وطن محبوب ما علم و معارف مربی و دوستدار بزرگ ولایتی پیدا کرده که تائیدات و پذیرائی ذات همایون وی از عالم عرفان و فضایل معارف می تواند سرمشق تمام جامعه ملی ما قرار گیرد و طوریکه معارف در ممالك متمدنۀ سایره کسب ترقی و نشو و نما کرده افغانستان و ملت آنهم ممد و مربی معارف وطن خود شده ازین عامل سعادت استفاده نمایند.از برجسته ترین احساسات و اعمال معارف خواهانه و افکار قدرشناسانه اعلیحضرت همایونی که تثبیت این مدعای ما را کرده و اسباب امیدواری آتیهصفحه (٢٤) سال اول - مجله کابل شماره (١٢)مملکت و ملت ما می شود اینست که در بدو امر زمامداری و در موقع نخستینیکهذات شاهانه بفتح کابل نایل گردیدند درصورتیکه تمام سرمایه ها و دارائیدولت حریق فتنه شورش شده وتنها بالغ به یکمقدار سرمایه قابل شخصیکه اعلیحضرت شان دارا بودند یکربع آنرا بنام ابراز عواطف معارف دوستیتسلیم وزارت معارف فرموده و از اصلاح هر امری اصلاح معارف وطن رامقدم شمرده باولیای امور معارف توصیه فرمودند .سپس امور معارف چه در هنگام پیش آمد حوادث چه در موقع امن وراحت يك آنی از نظر توجه و تلطف ذات شاهانه دور نمانده مرتباً موردنوازش ومحبت ها یونی تا کنون واقع شده می رود که از بزرگترین مراحمشاهانه ها نا اعطای قصور و ابنیه واملاك ویاغات دارالامان است که بمعارفبخشش قطعی فرموده اند تا وزارت معارف آنرا در راه سعادت اولاد وطنبکار برده دارالامان را دارالسعادت اولاد آتیه افغانستان و بزرگترینمجامع علمی و عرفانی وطن قرار دهد .مخصوصاً مظاهرات عرفان پروری حضور همایونی که نمونه ازقدر شناسی معارفو تشویق اولیا واطفال دبستان خاك وطن است بعنوان محفل توزیع انعامات(یا گاردن پارتی) که بروز پنجشنبه ۱۸ حمل در چمن قصر دلکشا از طرفذلت همایونی انعقاد یافته و بزرگان عرفانی ومامورین دولتی عموماً دران محفلحضور داشتند قابل هرگونه تمجید و امید واری است چه توزیع انعامات بدستهمایون شاهانه مستقیماً اجرا ونطق ها وفرمایشات حکیمانه خاطر عموم را بدوستیوقدرشناسی معارف تشویق میفرمودند که حقیقتاً این محفل از طرف يك پادشاهافغانستان بتقدیر علم و معارف وطن وتقسیم مکافات و جایزه ها باهل معارفتأثیرات مهمی در روحیات وافکار عامه نسبت بقیمت شناسی معارف تولد نمودهمحفل توزیع انعامات معارف در چمن دلکشاپنجشنبه ۱۸ حمل ۱۳۱۱[BLANK PAGE]صفحۀ (٢٥)سال اول ـ مجله کابلشمارۀ ( ١٢ )و سرمشق خوب و شایسته بزرگان مملکتی گفته میشود . ما بسی امیدواریم که تمام هیئت دولت وعامۀ مامورین حکومت بتاسی اراده ونیات مقدس پادشاهی در راه تشویق ملت به معارف و تقدیر مساعی اهل عرفان از اینگونه قدر دانی ها دریغ نفرموده و ضمناً ملت عزیز را بسعی و عمل عرفانی جلب و دعوت نمایند ما یفین میکنیم پیروی مامورین حکومت ازین رفتار شاهانه مملکت را بزودی از آنچه مامول است بطرف سعادت حقیقی پیش خواهد برد .اثر طبع شاعر شیوا عبدالرسول خانژنرال قونسل افغا نستان در هند( پیغام به محصلین افغان در مغرب )پيك دردم قاصد سوز دل پروانه امنشه سوز جگر گل كرده از پيمانه اماز دهان زخم دل پيغام درد آورده امنالۀ جان سوز پيك آه سرد آورده امبر زبان شعله احساس دل پروانه امدر گداز شمع شرح گریه مستانه اميك دلى بايد بداغ مهر ملت مشتعلتا كنم تفسير طوفان گداز سوز دلدرهوای سوختن تا مرغ دل پر میزنداز مساماتم شرر فواره سان سر ميزندای بهار آرزوی سینۀ خاك وطنبشگفد گلزار خون پاکت از خاك وطنهمتت آرد برون از خاك رنگ صدبهارغفلتت سازد گلستان ارم را خار زارصفحه (٢٦)سال اول - مجله کابلشماره (١٢)تا بکی بر شیشه امید دل پا میزنیعالم افروز است داغ سینه بریان بیامادر محنت قرین جنت آغوشت وطنگلشن آمال تو پامال جهل و غفلتستای که نور معرفت در سینهات تابان شدهاستدل بدست جادوی فتانه مغرب مدهیکجهان در انتظار کامیابیهای تستای بهار آرزوی دیده امید شرقتوسن احساس ملت را بیا مهمیز زندیده خوابیده گان ملتت را باز کنشمع وش غرق گداز گریه مستانه باشآتش عشق وطن در سینه بیدرد زناز برای اعتلای ملتت کن جان فداتا که این قصر تمدن در وطن برپا شودنونهال گلشن آمال قلب آسیابین بدامان چمن رنگی سعادت کرده گلبر فلك رنگ شفق بشكفت با صد آب و تابعالمی تبريك می بارد ز اوج افتخارآرزو در سینه بر اوج فلك برمیزندخاك نومیدی بچشم روشن ما در مزناز اروپا تا وطن فرشت چشم انتظارهست یکعالم طپش سرشار یکعالم امیدسنگ بر مینای يك عالم تماشا میزنیگریه هم شور قیامت میکند طوفان بیادر وجود آرزنده جسم و برد دوشت وطنسرگران از نشه غفلت سراسر ملت استسینه ات از پرتو این نور شرقستان شدهاستداغ حسرت بر دل معشوقه مشرق منهارتقاء ملت تو چشم اندر راه تستکشتی آمال ملت را نباید کرد غرقبر دل خصم وطن با خنجر خونریز زنرسم آئین تجدد در وطن آغاز کندر بهار سوختن سوز دل پروانه باشخامه ات را کن تبر در ریشه نامردزنوان سرت باید شود خشت اساس ارتقاءبیرق فخر وطن بر آسمان بالا شودیکه تاز ملك خاور فخر قوم آریامیزند دور زمان بر بام گردون این دهلای محیط یأس و ناکامی بس است این مرگ خوابتا تو بر شمع وطن قربان شوی پروانه وارنکبت و فقر و فلاکت حلقه بر در میزندبیخ امید پدر بهر بت کافر مکنتا سلامت تو برون آئی زکام اژدهاورحم کن بر والدین خویش آن موی سپیدصفحه ( ۲۷ ) سال اول ـ مجلۀ کابل شماره ( ۱۲ )مادر بیچاره ات شبها به چشم اشکبار میکند خون جگر بر سجده گاه خود نثارتا تو از این دیر با شان و شرف آئی برون پاک تر از گوهر از کام صدف آئی بروناینخوش آنخاکی که هر يك ذره اش درد آشنا است برگ برگ گلشنش جوش بهار اعتلاء استذره ذره جذبۀ احساس در ده ملت است هر سری سرشار مهر خواهشات دولت استدر همه افراد ملت يك دلی ناشاد نیست از زمین تا آسمان غیر از مبارکباد نیستوای بر حال زمین شرق مسکین وای وای هر طرف آخ است هر سو اف بهر سوها یهایگرم بازار جهالت حکم فرما جاهلیست فرد فرد شرق سرشار شراب غافلیستای محیط آرزوی يك جهان قلب حزين حاصل عمر عزیز ما در محنت قرینشعله داغ وطن برسینه خود برفروز هر چه هست اندر جهان غیر از وطن او را بسوزشعله جواله شو بر خرمن دشمن بزن آتش اندر دود مان دزد اهریمن بزنجاذب احساس همچون تارهای برق باش رگ برک چاك گريبان صباح شرق باشچون شرر بر بادی کاشانه بیگانه شو ، ويمو سر تا بپا سوز دل پروانه شوبسمل دلها بر افشان است در رقص طپش هست شریان جگر چون نبض عاشق در پرشفرش راه انتظارت چشمهای اشکبار دارد امید قدومت جوش صد عالم بهارشیشه بازار است زیر پات فرش آبله هوش کن آهسته بگذر زین شکستن مرحلهای بکام دوستان سازد خدایت کامران نور چشم دوستان و خار چشم دشمناندر عروقت سرد جوش خون افغانی مباد سرد و چارت نامرادی جهل و نادانی مباداز رسول این ناله های جانگداز چون شرار بهر اولاد وطن اندر اروپا یاد گارشعۀ از آتش سوز دل بریان من میکند تقديم نور دیده گریان منصفحه ( ۲۸ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ۱۲ )بقلم عبدالله خان افغان نویسفضلای فراموش شده( ٥ )۲۹ ـ ملا گل آخند زادۀ معروف که شهرت فضل و معرفت ایشان اظهر من الشمس است از تلامیذ مسعود آخند زاده اند و مشارالیه برمتون و بیضا و شریف و شرح ملا حواشی نموده ولی بطبع نرسیده است و حواشی مذکور نیز در دست جناب مولوی عبد القدیر خان چهار باغی احفاد اوشان موجود ست مدفن آخند زاده صاحب مغفور چهار باغ لغمان .۳۰ ـ ملا عبد السلام آخند زاده صاحب مرحوم صدیقی الاصل و صاحب تألیفات است بر چلبی و شرح و قایه و عینی حواشی نوشته ولی به طبع نرسیده و نزد پسر شان جناب مولوی عبد القدیر خان رکن جمعیت العلما موجود است مولانا ی موصوف در سنه ۱۲۹۸ فوت و در حظیر عمومی چهار باغ لغمان مدفون هستند .۳۱ ـ الوس میر آخند زادۀ شینوار معروف به ملا صاحب کوت صاحب تصنیف و تالیف بوده بر کتاب بدیع المیزان حاشیۀ نفیسی نوشته ولی متاسفانه بطبع نرسیده مزارش رود کوت علاقۀ جلال آباد سنین عمراو ( ٦٥ ) در سنه ۱۲۳۰ فوت و به علاقۀ کوت مدفون است .۳۲ ـ ملا قمر الدین صاحب مبروم فاضل و در علم و تقوا دارای صفات عالی بوده بر میرزا بیدل و مثنوی جلال الدین رومی حواشی منظوم فارسی نوشته و اکثر از کتب اصول را شرح کرده و این عالم در افغانی و فارسی طبع روانی داشتهصفحه (٢٩) سال اول ـ مجله کابل شماره (١٢)ولی متاسفانه کتاب های او به طبع نرسیده است.ملا قمرالدین صاحب در سنه ١٣٢١ فوت و مقبره شان در بروی علاقهجلال آباد است.٣٣ ـ ملا فقیر کاموی عالم و فاضل و صاحب تصانیف است در افغانی تفسیريسير را ترجمه و در فارسی ترشبه ارنیه را به یادگار گذاشته ولی متاسفانه فاضلموصوف در سال (١٢٨٥) عالم فانی را بدرود کرده در کامه علاقه جلال آباددفن است. در اوایل اعلیحضرت شیرعلی خان فوت شده.٣٤ ـ ملا صاحب تایا قوم یوسف زائی عالم و صاحب تصنیف بوده بر قاضیسلم حاشیه مستقلی نوشته و به طبع نرسیده نسخه جات قلمی آن متداول استمولدش علاقه بغای بکلی صوبه سرحد پشاور در سال .... فوت و در حیدر آباددکن مدفون است (قرن ١٩ ع)٣٥ ـ مولوی محمد شعیب صاحب شخص فاضل و دارای صفات عالی بودهحاشیه بر کتاب سنبت نوشته که موسوم به حامیه است مولدش خرکی باسولسنین عمرش (٨٠) در سنه ١٢٩٩ بدرود حیات گفته و مقبره او در هدیزهخرکی علاقه باسول جلال آباد میباشد.٣٦ ـ ملا ابوبکر آخند زاده صاحب قندهاری شخص عالم و فاضل و درعلوم شرقی عالم بصیر و دانا بوده هیئت فارسی را حاشیه و ایساعوجی و فیساغوجی رااختصار نموده ولی متاسفانه او بطبع نرسیده است و این فاضل مبرور در زماناعلیحضرت دوست محمد خان رتبه ملا باشی گری داشته و در عصر اعلیحضرتعبد الرحمن خان در زمره چهار مدرس شهیر افغانستان در کابل بوده مولدششهر قندهار سن عمرش (٩٠) قوم او اسحاق زائی در سنه ١٣٠٥ بدرودحیات کرده در مقبره عمومی قندهار مدفون است اثرات این فاضل نزد احفادصفحه ( ۳۰ )سال اول ـ مجله كابلشماره ( ۱۲ )شان جناب عبدالرسول خان آخندزاده سابق وكيل منتخبۀ قندهار موجودخواهد بود .۳۷ ـ ملا محمد نور آخندزاده صاحب پوپل زائی دارای تصانیف و از جملهتلامیز او شان یکی جناب عبدالحق خان آخندزاده صاحب الکوزائی مدرس شهرقند هار که در تمام علوم دارای صفات عالی میباشند هستند ملا محمد نور آخندزاده صاحب موصوف بر قاضی سلم حاشیۀ مستقلی نموده ولی به طبع نرسیدهو نسخه های قلمی آن در قند هار رایج و متداول است مولدش شهر قندرهار ودر سنه ۱۲۹۹ بدرود حیات کرده و در مقبرۀ عمومی قندهار مدفون است .۳۸ ـ ملا دین محمد آخند زاده روغانی عالم مشهور و در تمام علوم شرقی حصهٔوافی داشته برکافیه حاشیۀ مستقلی موسوم به مهردینه نوشته و چاپ شده قوم اودرانی مولدش روغانی جلال آباد و در سنه ۱۲۹۵ فوت و در علاقهٔمذکور مدفون است .۳۹ ـ ملا فقیر الله صاحب کاموی بن عبدالرحمن يك فاضل جید و دارایهر گونه صفات عالی بود در تمام علوم حصهٔ وافی داشته در عربی فتح الجمیلفی مدارج التكميل وبراهين النجات من مصائب الدنيا والعرصات وطريق الارشادفي تكميل المؤمنين والاولاد وفتوحات عينيه ، شرح عقاید صوفیه ،وجواهر الاولاد ( عربی ) و فوائد فقیر الله ( بزبان افغانی ) ومحمود الاوراد بزبانپنجابی وكتاب الازهار في ثبوت الاثار از یادگارهای علمی این یگانه روزگار استو بطبع رسیده مولدش کامه جلال آباد در سنه ۱۳۲۰ بدرود حیات کرده در کامهجلال آباد مدفون است .صفحه (۳۱) سال اول ـ مجله کابل شماره (۱۲)بقلم : شهزاده احمد علیخان درانی« مزایای اسلام »روح قدس اسلام دارای کدام رعنائی و چه زیبا ئیست ؟ که با وجود این تنزل و تنزل انتهائی مادی مسلمانان موجوده باز هم تا کنون عقلای زمان و دانشمندان جهان در جنبر انقیادش بطیب خاطر خود می آویزند . ستونهای جرائدهندی خبری را که نسبت بمشرف شدن يك جوان امریکائی بدیانت اسلام « مستردی دبلیو » که در مسجد کانپور باین دیانت پاك گرویده ، البته از بیانیه خودش که نور حقیقت اسلام بدلش تابیده و آنرا موجب هدایت خود قرار داده ؛ باعث مسروریت ما شده می تواند ولی حقانیت و صداقت اسلام ازینهم بالا تر است چه این دین پاك از هر حیث مطابق فطرت بشر وحافظ حقوق انسانیت بوده و زاید از مفاد آن ديگر هيچ يك مذهب و دیانتی این مفاد عمومیه را افاده نمی تواند ! نکات قابل التفات درین دیانت که از مرور ایام قلوب انام را جذب نموده از حد و اندازه زیاد است ولی از آنجا که طوالت کلام موجب خسته گی طبیعت خوانند گان نشود تنها برسبیل اختصار نسبت به اصول آن اکتفا نموده تشریح میکنیم : عبادات در اسلام سبب منافع بشر ویگانه موجب لالی و ترقی دارین شمرده میشود .اول : دیانت حقه اسلام : پیشتر از همه باحتساب اهمیت داده و آنرا در امور عامه شرف تنفیذ می بخشد ؛ احکام ثابته این احتساب در موارد آتی اجرای نفوذ کرده وامور مبارکه مذکور را تحت تامین میگیرد .(۱) عبادات که متضمن نماز ـ زکوة ـ روزه وحج است .صفحۀ ( ۳۲ ) سال اول - مجلۀ کابل شمارۀ ( ۱۲ )( ۲ ) معاملات : که حاوی معاملات شخصیه از قسم جزئی یا کلی ، تجارت حفظ امانات در ملازمت وغیره ، عدم رشوت وتلافی حقوق وغیره اموریکه مربوط است بحقوق فردیه وعمومیه میباشد .( ۳ ) اخلاقیات که حاوی است بمحایل : ممانعت از فحاشی ، شراب نوشی قمار بازی ، تمگدی ، فریب کاری اسراف وتبذیر که يك معصيت مهلك ودر نتیجه برباد کنندۀ اخلاق ومضر صحت ومنافع مادی ومعنوی انسان میباشند.( ٤ ) محاکمات از نوع دیوانی و نوع مالی ـ تشخیص سرمایه داری وخراج گذاری ـ نوع ديوانى وملكى حسن انتظام امور اداری ـ انسداد مظالم پولیس وعمال ـ اداره جات دولتی ، سرمایه داری ـ نظم اداره های تجارت وزراعت ـ ادارۀ نگهداشت آثار عتيقه ـ محکمه جات حفظان الصحه ـ وجميع اداره ها و موسسات دولتی که موجب ترقی انام وذمه دار امن و آسایش مخلوق است .( ٥ ) اشاعت وتوسعة تعليم وترتيب اصلاح مدارس مراقبت مدارس دولتیـ انسداد اشاعت تعاليم مضره وترويج وتحريص تعليم صحيحه .والحاصل اسلام شعبۀ احتساب را قائم نمود تامعیار اخلاق بتوازن طبیعی خود قائم بوده فطرت بشری را کاملاً نگاهداشت نماید .نماز : مقصد است از اظهار عبودیت بحضور حضرت الهی یعنی انكسار وتذليل نفس خضوع وخشوع ، ابتهال وتوجه الى الله ، وضمناً قايم شدن اخوت واتفاق است : که انجام آن اجتناب وتحفظ از خواهش و منکرات و رذائل و خباثت که منبع فساد آدمیت وسرچشمۀ بی امنی عالم است میباشد . اگر در فوائد ظاهری بیائیم میتوانیم گفت که نماز پنجگانه عبارت از پنج وقته پاکی جسم ورفع کثافات بدنی واصلاح کسالت جسمی است ـ نیز هر پنج وقتیصفحه (۳۳)سال اول - مجله کابلشماره (۱۲)مرتباً از حال همسایگان خود مستحضر شده و از احوال آنها مطلع میگرددتا بعیادت واستمداد همسایگان خودرسیده و در نماز های جمعه نیز هر هفته یکباراز احوال مسلمانان شهر خود خبردار بوده بهر گونه مشورت و داد وستدامداد و اعانت رسیده گی بتواند - طوریکه بنای نماز ها و اجتماعات مسلمینوافادات آنها در اوقات پنجگانه و در يك شبانه روز و همچنین درهفته یکبارو اعیاد استوار شده است .(٦) حج : ادای حج در عمر انسان نیز باساس همین مقصد مقدس فریضهذمت انسان گردیده تا لا اقل افراد مسلمین درمدت عمرخود شان ارا براز ایناخوت اسلامیه که عبادت اجتماعی وامر خالق کائنات را نیز حاوی است ادایذمت کرده باشند تجدید اسوۀ ابراهیمی - اجتماع جمله شعوب وقبایل موحدینوظهور وقيام اتحاد ممالك واهم از مفاد عمومیۀ حج است که در نتیجه آن تقویتتعاق الهی ، انقیاد احکام شریعت رفع انشقاق واختلاف وانسداد تفريق وتشتتبين المسلمين صورت می یابد .(۷) روزه : در یکسال یکماه روزه گرفتن برای صحت بدنی و روحانی انسانهانزد حكما واطبای قدیم وجديد يك فعل مستحسن و نهايت مفید بشمار رفته استزیرا برای رفع اکثر امراض از ین خوب تر تدبیری را نشان نداده اند ، نیزمقصد از روزه گرفتن تقوی وطهارت و پرهیز گاری نفس و تزكيه روح استتا درقوای بهیمی وغضبی انسان اعتدال واقع شده عادت بصبروتحمل پیدا شود .از تشریحات فوق معلوم شد که منشأی اسلام تقرر محسنات واستيصال نقائصو معائب است ونگاهداشت اعتدال فطرت بشرى .( ۸ ) زکوة و وراثت : در نوع انسان « خواهشات جلب منفعت » ازهمهزياد محرك عمل است از ینرو اسلام املاك شخصی را احترام میکند ؛ ولی چونصفحه ( ٣٤ )سال اول ـ مجله کابلشماره ( ۱۲)اجتماع ثروت در يك مقام یا در چند جانبی نوع انسان را على العموم دوچار نقصانمیسازد بنا برین اسلام قانون زكوة را وضع نموده اجتماع سرمایه را که متجاوزعن الحد باشد سد باب نموده است زیرا که اساس حیات انسانها استوار بهاتفاق و تعاون عموميه است لهذا شخصیکه از عایدات خود ذخيرۀ معقولى نمودهو حوائج حیات خودرا نیز تأمین میکند مقبول محضر مسلمین بوده يك نوعواجب التقلید سیرت اسلامی محسوب میشود یعنی که مقدار ذخایر خود را براه خداوانسانیت و منافع جامعه قسمت نموده خدمت عظیمی جهت بنی نوع نموده باشد .از همینجاست که اسلام درین دورۀ سیزده صد سالۀ خود از کشمکش محنت واختلاف نظر سر مایه داری برکران بوده و باساس يك اخوت و اتحاد کاملیسر مایۀ شخصی را نیز پوره احترام میکنند ، افراد ملت را جهت فرا همیسرمایه اختیار کلی داده ، چون قوای انسانی بلحاظ استعداد جسمانی و دماغیغیر مساوی واقع شده اند لذا آدمی که از از مبدء فیاض الهی بازوی توانا یادماغ روشن و عقل و ادراك و فكر فعال را دارا ست ؛ طبیعی استنسبت بيك شخص غبی و کودن یاشل ومشت زیاده کمائی میکند و اگر آنکمائی را برای اشخاص ( روشن دماغ توانا ونحيف بی دماغ ) قسمت مساویبکند باز حمقی است که آن جذبۀ عمل که محرك زيادتی « خواهش جلبمنفعت » می باشد از روی کائنات انسانیت بالکلیه نیست ومحو خواهد شد.با اینهم آن نقائص نیز از چشم حقیقت بین اسلام پوشیده نیست که اندوختن سیم وزرغیر مشروط در میان جامعه مولد چگونه اضرار میشود ؟! و امروز دنیای متمدنتا چه اندازه ازین مسئله مضطرب اند ! یعنی اكر يكطرف چند نفر قارون صفتوسرمایه دار کلیدهای خزائن خودرا بالای اتوموبیلها بار میکنند دگر سوملیونهابنده گان خدا و هزاران هزار برادران شان از فاقه وبی خوراکی در آغوشصفحه ( ٣٥ ) سال اول ـ مجلۀ کابل شماره ( ١٢ )مرگ افتاده و هم موجب بسی بد اخلاقیها وجرائم بیشمار می گردد . اسلاماین معائب را بدواً بذریعهٔ زکوهٔ جلوگیری نموده برای پیروان خود فرضگردانیده که هر صاحب نصاب مجبور است قسمت عایدات و سرمایهٔ خودرا بهغربا ومساكين واجب الامداد ومساكين مستحق انفاق بکنند .( ۱ ) هرمذهب داراى يك قوت جاذبهٔ می باشد : دريك مذهب مشهورمشرق قوت جذب نمودن توهمات بدرجه ایست که این مذهب في حد ذاته ازهرسو يك طلسمات اوهام وسحرستان تخیل بنظر می آید ـ وتاریخ شاهد استکه وقتیکه این مذهب مشهور با کدام دیگر مذهبی تصادف نموده بجز اینکه توهماتآن مذهب را اقتباس کرد دیگر کاری نتوانسته است بالعکس مذهب حقهٔ اسلامبهر مذهبی که برخورده جوهر اخلاق ونخبهٔ محاسنش را پسندیده و در خود حل نمودهاست ! یعنی اسلام برای قبول هر گونه ترقی علوم وفلسفه وطبعیات آماده ومستعداست:مثل فلسفه وحكمت يونان ، مصر وغيره اسلام بهر ملك و ديا ريكه رسيدطبعاً باديان و مذاهب آنممالك تصادم نموده ! افكار ، عقايد ، خيالات ،اخلاق هر ملتي باوی اصطكاك کرد ، ولی بجای اینکه عقايد من خرفهو اخلا قيـات پست یا عادات ردى ملل مذکوره دران تاثیر ونفوذی كردهبتواند ؛ با لعکس اسلام همه شؤن و مراسم و عقايد من وجه ممالك و مللمفتوحه را تحت الشعاع قرارداده وبواسطهٔ عظمت فلسفه ومعقوليت وحقانيتخويش برهمه استیلا نمود . امروز اسلام با مزايا وحقیقت مسلمه ایست که قبلازین بوده ! یعنی در اساس واصول آن تحریف وتغیری راه نیافته است کهشان بلند آنرا معلول ساخته بتواند . ديانت حقه اسلام پیروان خود را بلا استثناوبدون مراتب وامتيازات در تحت تأمین گرفته حقوق همه را مساوياً رعايه مینمايدوبكافهٔ مسلمین افکار بلند وخیالات عالی را تعلیم میدهد .صفحه ( ٣٦ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ۱۲ )۲ : در اکثر ادیان عالم سلسله مراتب حدود و حقوق افراد الناس مختلفاً تعیین میشود ! ولی اسلام این قانون و روش غیر منصفانه ظالمانه را از بیخ و بن بر کنده است . در اولین فریضه اسلام که نماز با جماعت است سلطان و فقیر تفاوتی نداشته برای عموم مساوات را رعایه مینماید ! سویه مراتب حضرت بلال حبشی رض و زید بن حارث رض شاهد انمدعاست ! احوال خاندان غلامان هند ، مملوك مصر ، سلاطین مملوك غزنویه شاهان خوارزمشاهیان را تاریخ نشان میدهد . هویت فاتح اندلس طارق رض بن زیاد ، موسی بن نصیر و عیسی بن مزاحم را هر کس بخوبی میداند ! که حیات نخستین آنها چه بود ! واز فیض مساوات اسلام به چه مرتبه عظیم نایل گردیدند ! حریت شخصی را که اسلام به بنی نوع بشر اعطا فرموده ببانگ بلند گفته میتوانیم که دیگر هیچ مذهب و ملتی باین اندازه مراعات کرده نتوانسته است .٣ : در مذاهب دیگر بچه یا دختر را وارث املاك قرار داده اند وبس ! ولی در اسلام اینچنین نیست بلکه مذهب اسلام منسوبين نزديك ودور را نیز در صورت فقدان اصحاب لفروض وذوى الرحام وارث حقیقی قرار داده است کذا اسلام قانون تر که وضع نموده تا از همین نقطه نظر دست تطاول متجاوزین بحقوق الناس قطع بوده ، حاصل محنت کشی وزحمات يکفرد بعد فوتش بورثه واقارب یا کسانی را که در حال حیات خود شخص مذکور بمال خود شريك و درباره اش توصیه میکنند برسد .٤ : اسلام شدیداً احتکار را منع میفرماید و مرتكبين این فعل را که گویا بتعاون ومروت انسانی اخلال می نمایند مجازات میدهد .ه : اسلام سود خواری را منع و بمرتکب مجازات تعیین فرموده تا افراد مسلمین در موقع ضرورت واحتیاج از نقطه ایجاب تعاون واتحاد بدون سودصفحه ( ۳۷ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ۱۲ )و منافع مادی بهمدیگر خود كمك و همراهی نمایند . وقتا که ما باین قانون مقدس تعمق می کنیم میدانیم که دیانت حقه اسلام در سیزده قرن قبل بنیان سرمایه داری و سود خواری را که موجب راحت یکعده قلیل وسبب بدبختی يك كتلة بزرك فقرای انسان می شود برانداخته است .اسلام با وجود وضع این قانون محکم ترك سود و استفاده نامشروع از فقرای مسلمین ؛ قانون زكوة را هم برعلیه سرمایه داران فرض گردانیده است ! در وسط خلافت بنی امیه و بنی عباس از كثرت فتوحات وازدياد مال غنيمت كه عامۀ مسلمین ازان استفاده میکردند مستحقین زکوة پیدا نمیشد ! ولی با اینهم اسم مکروه سرمایه داری وغیره در میان نبود .امروزهم بين ممالك وملل اسلاميه اختلاف سرمایه دارى و با رشك غربت موجود نیست ولی در همین دورۀ مجلل و متمدن عصر حاضر در اروپا و آمریکا بین محنت کشی و سرمایه داری جنگهای عظیمی برپاست !مضرات سرمایه داری امروز غیر از ممالك اسلاميه باقى در همه قطعات متمدنه حس کرده می شود که در آتیه نسبت به مسئله سرمایه دارى يك زد و خورد مدهشى بظهور خواهد رسید . بنابرین جمله عقلای عالم و فیلسوفان و سياسيون مغرب مجبور هستند که جهت جلوگیری ازین حادثه بزرگ درین راه تعلیمات اسلام را تعقیب نمایند ـ حوادث و واقعات حاضره معلوم و مدلل میدارد که عنقریب سرمایه داری را یگانه منشأ بدبختی و نفاق نوع بشر دانسته و اضرار آنرا همه عقلا و دانشمندان اجتماعی امروزه تسلیم کنند ، آنگاه کسانیکه مدعی باقانون مقدس اسلامی هستند قلباً ووجداناً اعتراف خواهند کرد که اسلام يك دین حقانی و بزرگترین وسیله سعادت و مربی نوع بشر است .در خاتمه این مبحث بتائید معروضات خویش تذکار صادقانه و تدقیقات منصفانهصفحه (۳۸)سال اول ـ مجله کابلشماره (۱۲)مستردی دبلیو آمریکائی را بنظر خوانندگان محترم میرسانیم.نظریات مستردی دبلیوی آمریکائیکانپور ۹ - اپریل : مستردی دبلیو امریکائی در مسجد جامع کانپور بدین اسلام تشرف حاصل کرد مشار الیه ۲۲ سال عمردار دو شخصی تعلیم یافته و واقف امورات میباشد نظریاتی را که نسبت بدیانت حقه اسلام ظاهر کرده قرار آتی است :۱ : مدتی در صدد جستجوی مذهب حقیقی بوده ام و اخیراً باین نتیجه برخوبدم که در دنیا فقط اسلام مذهبی است که دارای حقانیت وصداقت است.۲ : بعقیده من تنها اسلام است که مذهب تمام بنی نوع انسان شده میتواند.۳ : در اسلام مساوات برادرانه و يك جهتی مبرا از هر گونه آلایش موجود میباشد انجیل محبت با همسایه را مثل محبت باشخص خود تاکید و تعلیم میدهد ولی این درس و تعلیمات را جز اسلام هیچ مذهبی نمیتواند پیش ببرد.٤ : همانطوریکه انسان بایق برای مهمات خویش محاکم بزرگی مراجعه نماید اسلام صرف پرستش يك خدای واحد را تعلیم و درس میدهد.ه : اسلام وحدانیت را درس میدهد و محمد رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم پیغمبر برحق اوست.نام اسلامی مشارالیه عبدالحق است کا مابوی تبريك گفته و از خدای خویش نیاز میکنم که مشارالیه را استقامت بخشاید.(ترجمه از سیاست لاهور مورخه ۱۲ اپریل)صفحه ( 39 ) سال اول - مجله کابل شماره ( 12 )سخنی به نژاد نواز علامه داکتر سر محمد اقبالاین سخن آراستن بی حاصل است برنیاید آنچه در قعر دل است !گرچه من صد نکته گفتم بی حجاب نکته دارم که ناید در کتاب !گر بگویم می شود پیچیده تر حرف وصوت او را کند پوشیده تر !سوز او را از نگاه من بگیریا ز آه صبح گاه من بگیرمادرت درس نخستین با تو داد غنچۀ تو از نسیم او کشاد !از نسیم او ترا این رنگ و بوست ای متاع ما بهای تو ازوست !دولت جاوید ازو اندوختی از لب او لا اله آمو ختی !ای پسر ! ذوق نگه از من بگیر سوختن در لا اله ازمن بگیر !لا اله گوئی ؟ بگو از روی جان تا ز اندام تو آید بوی جان !مهر و مه گردد زسوز لا اله دیده ام این سوز را در کوه و که !این دو حرف لا اله گفتار نیست لا اله جز تیغ بی زنهار نیست !زیستن با سوز ار قهاری استلا اله ضرب است و ضرب کاری استمؤمن و پیش کسان بستن نطاق مؤمن و غداری و فقر و نفاق !یا پشیزی دین و ملت را فروخت هم متاع خانه و هم خانه سوخت !لا اله اندر نمازش بود و نیست نازها اندر نیازش بود و نیست !نور در صوم و صلوات او نماند جلوۀ در کائنات او نماند !آنکه بود الله او را ساز و برگ فتنۀ او حب مال و ترس مرگ !صفحه ( ٤٠ ) سال اول ـ مجله كابل شماره ( ١٢ )رفت ازو آن مستی وذوق وسرور دین او اندر کتاب و او بگور !صحبتش با عصر حاضر در گرفت حرف دین را ازدو پیغمبرگرفت !آن ز ایران بود و این هندی نژاد آن زحج بیگانه و این از جهاد !تا جهاد و حج نماند از واجبات رفت جان از پيكر صوم وصلوات !روح چون رفت از صلوات واز صيام فرد نا هموار و ملت بی نظام !سینه ها از گرمی قرآن تهی از چنین مردان چه امید بهی !از خودی مرد مسلمان در گذشتای خضر دستی که آب از سر گذشتسجده كزوی زمین لرزیده است بر مرادش مهر و مه گردیده است !سنگ اگر گيرد نشان آن سجود درهوا آشفته گردد هم چودود !این زمان جزسر بزیری هيچ نيست اندرو جز ضعف پیری هیچ نیست !آن شكوه ربی الاعلی کجاست این گناه اوست یا تقصیر ماست !هر كسی برجاده خود تند رو ناقۀ ما بی زمام و هرزه دو !صاحب قرآن و بی ذوق طلبالعجب ثم العجب ثم العجب !گر خدا سازد ترا صاحب نظر روزگاری را که می آید نگر !عقلها بی باك و دلها بی گداز چشمها بی شرم و غرق اندر مجاز !علم وفن ، دين و سياست ، عقل ودل زوج زوج اندرطواف آب و گل !آسيا آن مرز و بوم آفتاب غیر بین ، ازخویشتن اندر حجاب !قلب او بی واردات نو بنو حاصلش را كس نگیرد بادو جو !روزگارش اندرین دیرینه دیر ساکن و یخ بسته و بی ذوق سیر !صيد ملایان و نخچیر ملوک آهوی اندیشه او لنگ و لوك !صفحۀ (٤١)سال اول ـ مجلۀ کابلشمارۀ (١٢)عقل و دین و دانش و ناموس و ننگبستۀ فتراك لروان فرنگ !تا ختم بر عالم افکار اوبر دريدم پردۀ اسرار او !درمیان سینه دل خون کرده امتا جهانی را دگر گون کرده اممن بطبع عصر خود گفتم دوحرفکرده ام بحرین را اندرد وظرف !حرف پیچا پیچ و حرف نیش دارتا کنم عقل و دل مردان شکار !حرف ته داری با ند از فرنگنالۀ مستانۀ ازتار چنگ !اصل این از ذکروع اصل آن زفکرای تو بادا وارث این فکر وذکر!آنچویم از دو بحر اصل من استفصل من فصل است و هم وصل من است !تا مزاج عصر من دیگر فتادطبع من هنگامۀ دیگر نهاد( باقی دارد )صفحۀ (٤٢) سال اول ـ مجلۀ کابل شمارۀ (۱۲)ترجمۀ شهزاده احمدعلیخان درانی«عقاید مصریهای قدیم»متعلق بروحتهذیب قدیم مصر فصل مهم تاریخ قدیم دنیاست اگر این باب تفکیک شود يك حلقۀ از ترقیات عقلیۀ نوع بشر از سلسلۀ آن جدا میگردد ، در سال قبلین اهرام مصر و آثار حیرت انگیزش برای دنیا يك معمای لا ینحلی بود ولی امروز آن معما کشف گردیده باینکه آن معما کار مدارس را داده است یعنی خط قدیم مصری (هیرو گلیفی) امروز خوانده شد لغات و حشی و نقیله زبان مصری فراهم گردیده تحریرات عقیقۀ مصری در حیطه تصرف در آمد و از تمام این مجموعه يك ذخیرۀ مرتب علوم عصری مدون که آنرا مصریات (اجب تیا لوجیا) میگویند و این زمینه روز بروز وسعت پیدا کرده میرود درین اوقات کتابی بی مانند احمد بیگ کمال مرحوم راجع بآثار مصری شایع گردیده است مؤلف مذکور ناظر دارالآثار قاهره بوده و تمام حیات خود را وقف تحقیقات آثار مصریه نمود و این کتاب درین موضوع آخرین تحقیقات دنیای علمی مصر شمرده می شود .اعتقاد مصریها در بقای روحاز مدنیت قدیم آثار بسیار عجیبی که تا حال بما رسیده است مقابر و اجساد مومیائی کردۀ آنها است و اهرام نیز برای این مقصد ساخته شده بود که کار مقابر ازنها گرفته شود و عقاید مذهبی آنها که تعلق بمرگ وبعدمرگ وابدیت و خلود ارواح است ازین جا استنباط می شود .صفحه ( ٤٣ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ١٢ )آغاز وتأسیس مقابردر مصر قدیم آغاز مقابر چنین کرده شد که اول زمین را کاوش نموده و مرده رادفن می کردند در از انداختن نعش مردگان معمول آنروز نبود بلکه سر مرده رابسوی سینه خم کرده و بردو پا نشانده زمین را بالای آن هموار میکردند وبعد ازان برای نشانه مدفون زمین هموار را باندو خاك قبر را بشكل يك تپۀ كوچكخاکی مجسم می نمودند و باز برای حفاظت وصیانت مردگان خویش قبرهایخود را صورت سقف و دیوار نیز دادند تا وقتیکه ساختن تابوت بمیان آمد واجسادمرده گان را بتابوت های سنگی ماندن گذاشتند و باز برای نگهداشت قبور از حوادثوصدمات جویه بنای عمارات را گذاشتند همین طریقه عمارات رو بعروج گذاشتهمقام عظیم ومهیب اهرام را اشغال نمود واکنون نیزمابین فیوم و مصب رود نیلتقریباً یکصد اهرام حاضر وموجود است اگرچه اكثریۀ آنها رو بانزوال وانهداماست خلاصهٔ این سخن بحقیقت پیوست که اهرام مصر در حقیقت تنها قبرستانیبوده است مؤرخین قدیم بکلی راه خبط پیموده اند که اهرام را حصارو یا پناه گاه طوفان و یا مدفن خزاین محسوب کرده اند از لفظ اهرام در زبانقدیم مصری مقصد وموضوع محمول آن هویداستمثلاً مسکن ابدی ؛ مقام ؛ مکان ، کان خلود ، مقر روح ، وغیره مقابراین ترقی تدریجی را چه طور حاصل نمود ؟ چونکه اعتقاد ابدیت روح در مصریهانیز بتدریج نشو و نما یافته بودوقتیکه مصری ها قائل به بقای روح نبودند معاملات قبور را نیز اهمیتنمیدادند و هرقدر که این عقیده محکم تر و استوار تر گردید اهمیت مقابر نیزرو بازدیاد گذاشت عقاید بمقابر ارتباطی قریبی دارد زیرا عقیدهٔ مصریها برینصفحهٔ ( ٤٤ )سال اول - مجلهٔ کابلشماره ( ١٢ )بوده است : تا وقتیکه جسم از آسیب و حوادث زمان سالم و محفوظ ماند روح نیز همان طور پاید دار خواهد ماند چرا که روح بدون جسم وجود خارجی ندارد و از همین سبب سعی و کوشش داشتند که جسم مرده گان آنها برای سالیان درازی محفوظ و جاوید بماند ، محکم تر ساختن مقابر و مومیائی کردن اجساد نیز مربوط بعقیدهٔ فوق است .تخیل حیات در مصریهاعقیدهٔ فوق چگونه در مصریها تولد گردید مصریها گمان میکردند که زندگانی از راه دهن و بینی از يك بدیگر انتقال می نماید و برخی اعضا و جوارح نگهبان جسم و حیات انسان است بشرطیکه حفاظت آنها نیز کرده شود نبض دست را نیز نگهبان حیات میدانستند و به پوشیدن چوری های دستی گمان میکردند از نبض دست که حافظ حیات است صیانت خوبی کرده اند و هم چنین گردن را عضو نگهبان شمرده برای حفاظت آن حمایل گردن می آویختند ، گوش را بگوشواره وسینه را بزیورات طلا و نقره عادت داده و این رسم را بطریق فوق مرسوم نمودند و احتمال قوی میرود که استعمال زیورات در دنیا از همین عقیده وطریقه فوق رواج یافته باشد .موتمصری ها زنده گانی را برای انسان علی الدوام تصور میکردند ولی گمان داشتند که در حات خواب و احیاناً در اوقات غشی زندگی از انسان موقتاً وداع میکنند وباز عقیده داشتند وقتیکه جسم فرسوده و خراب میشود علاقه حیات نیز برای همیشه ازو بدرود میگوید و ناشی از همین اعتقاد است که خیال حفاظت نعش های مرده گان در ایشان پیدا شده و باالاخر طریقه مومیائی کردن را رواج دادند واین طریقه آنقدر عجیب و صحیح بود که امروز نیز همان نعش ها با وجود مرور هزاران سال بحالت اصلی ونخستین خودها مانده اند -صفحۀ (٤٥) سال اول ـ مجلۀ کابل شمارۀ (١٢)افغانستان و نگاهی بتاریخ آن(١٠)بقلم آقای غبارولایت بلوریا بولر (نورستان حالیه وچترال)بلورستان ولایتی است در شرق شمال افغانستان که شمالاً بسلسلۀ هندوکوه (ولایت بدخشان ازواخان و زيباك گرفته تا منجان) جنوباً بولایت گندها را (صفحات سوات وباجور وسمت شرقی حالیه) شرقاً بولایت کشمير ، غرباً بولایت گندها را (وادی نجراو و پنجشیر) محدود بوده ، و از گوشۀ شرق شمال بسلسلۀ وسطح پامیر متصل است . بلورستان را یکرشتۀ كوتلها درحصۀ بالائی شرقی آن بدوحصۀ شرقی (چترال) وغربی (نورستان حالیه) تقسيم مى كند، این کوتلها غالباً از ١٢ تا ١٤ هزارفت ارتفاع دارد ازقبيل كوتلهاى زيدبك ، شونى ، شوال ، پرپت وغيره . رويهم رفته بلورستان یکولایت کوهستانی واز صعب المرور ترين دامنه های هندوکوه است ، ساختمان اراضی اینولایت برنهجی است که میتوان گفت در سرتاسر آن تقريباً هيچ یکقطعه زمینی وجود ندارد که بتوان اورا میدان نامید . وادیهای بزرگ اما غيرمرتب وعميق وتنگ بلورستان (که چندین وادیها ودرهای عمیقتر و تنگتر وکج وپیچتری ازان منشعب گردیده) بواسطۀ جبال مرتفعه که نشیب و فرازهای دشوار گذاری دارد از همدیگر جدا وآبها تقسیم می شود . این رودهای پر آب وسريع السيرى که درهای ولایت را تقاطع می کند غالباً پلهای بر روی خود بسته دارند که عبارت است ازتنۀ درختان قطور يايك دودانه چوبهای تیر ، اغلب راها ازكمرشصفحه (٤٦) سال اول ـ مجلۀ کابل شماره (۱۲)صخرها و کنار پرتگاها گذر می کند، و پیاده روهای متعددی که وادیهای همجوار را بهم مربوط میسازد پستر از ده هزار فوت نیست و بعضاً تا ١٤ هزار فت ارتفاع دارد ، راهائیکه در کوتلهای قسمت غربی ولایت است چندان دشوار گذار است که حتی در تابستان بدون رهنمای بومی عبور از آن محال است ، مشی مواشی در قلل شاخه این کوتلهای که در اعماق درهای آن آبها جریان دارد ، در چشمهای معتاد از پایان بمثل خیل مورچه ها می نماید در صورتیکه چشم های غیر معتاد از دیدن آنها عاجز است. در هنگام سرما و بر فباری ولایت بچندین وادیها و مناطقی تقسیم می شود که ابداً با هم رفت و آمدی نمیتوانند نمود ، و بعضاً در بین درها بیشتر از ایام سال هیچگونه ارتباطی برقرار نیست ، مسلم است که با این وضعیت ملك مسئله وحدت وطنی و ملی سکنه موضوع ندارد ، و از همین جاست که بین طوایف بلورستان اختلافات چهره ، زبان وعادات و غیرها بیشتر حادث گردیده است.آب وهوای بلورستان نظر باختلاف ارتفاعات اقلیم متفاوت است ، ولی تابستان در تمام ارتفاعات هوای گرم می باشد و در زمستان به وادیهای بلند سردی شدید حکمر فرماست، عموماً بر جاهائیکه از سطح بحر چهار هزار فت بلندی دارند برفباری زیادی می شود. بعضی وادیها مثلاً مستوج و شهر چترال بعلاوه زمستان شدید با دسختی نیز دارد ، در حالیکه در چندین وادیهای نورستان هیچ شمال نمی وزد ، معهذا هوای ولایت را من حيث المجموع صحت بخش و آب او را سخت صفا و شیرین می توان نامید .کوتلها و راهائیکه شمالاً بجانب بدخشان و یا وادی منجان میرود متجاوز از ١٥ هزار فیت ارتفاع دارند ، مهمترین آنها عبارت است از کوتلهای مندل ، کامه ، کتی ، کلام ، رامگل و غیرها فقط کوتل پتکون که از نزدیک دریای کنر می گذرد (٨٤٠٠ فت) بلندی دارد . اما دریا های غریوندهٔصفحه ( ٤٧ ) سال اول ـ مجلۀ کابل شماره ( ۱۲ )بلورستان عموماً بدریای کابل میریزد ، که از مشهور ترین آنها در حصهٔشرق ولایت دریای چترال یا کنر است و بومیان اورا بیلام و گاهی کاشغرخوانند ، منبع دریای چترال بند آب پامیر و مصب او نزدیک جلال آباد دریایکابل است ، این دریا در طول ( ٢٧٠ ) میل جریان دارد و در ساحل غربیخود از جنوب ارندو از معاونین آب میگیرد که موسومند به انهار ارسون ،جنجریت کو ، دریز ، آئین ، اچست ، چترال ، شیلی ، اوردکل ، ( کلیا گول در زبان چترالی جوی را خوانند ) اژر ، ارکاری ، لتکو ، معاونین آناز ساحل شرق ( جنوباً شمالاً ) عبارت است از انهار ارندو ( بلهجهٔ پشتوارنوی ) دهل ، عشریت ، کله تک ، دروش ، ششی کوه ، گیسو ، کهرت ،بروز ، چغور ، دینین ، نوردت ، کولنکو . معاونین آن بجهت شمال کولنکواینها ست جوی حرام ( عمیق است و آب نمی دهد ) بری ایت ،مروای ، بری نیز ، بر نگول ، ریشون ، کوگر ، تیریچ ، تورکو ،بونی ، میرا گرم ، سنو غور ، لاسپور ، چهر کند ، یار خون . دریایباشکل حصهٔ وسط مشرقی بلورستان را آب یاری نموده نزدیک ارندو در دریایچترال می اوفتد ، دریای مذکور در قرب دهن وادی باشکل سه منبع مهمدارد ، واز معاونهای عمدهٔ او یکی دریای سگور یگل است که قدری بالا تراز قریهٔ پشونی باو ملحق میشود ، دیگر دریای منان گل که از درهٔ شوال بهتندی و شور خارج شده در نزدیک براگامتل ( لوت ده ) بدریای با شکل میریزد،دریای باشکل در جوار دهکدهٔ سزا در قلب یک درهٔ تاریک و تنگ داخل ويكنهر جوشان وخروشنده تحویل یافته تنه های ضخیم اشجار و صخرهای بزرگرا که سد راه او واقع میشوند ، عبور مینماید و از جوار قریهٔ با گل کرومبسرعت گذشته بدوریکد ماغهٔ عظیمی دور میخورد که ( ١٨٠٠ ) فت بلنديصفحه ( ٤٨ )سال اول - مجله کابلشماره ( ١٢ )دارد، جویهای وادی پتی گل و وادی گردیش نیز بکنار چپ دریای باشگل داخل میشود . در جائیکه باسمای چهارگانه خوانده میشود یعنی پیج ، کامه ، پریسون ، ویرون وادیهای مسکن قبایل پریسون ، کتی ، آشخون ، وائی را در وسط بلورستان آب داده واز چشمه ها و برفهای وادی بالائی پریسون و جوئیکه از کامه می آید (نزديك قريهٔ شیتوکروم) آب میگیرد ، ایندريا از قرب مرغزاریکه سابق بصفت ارض مقدس نگهداشته میشد بخاموشی عبور کرده و تمام قریه های پریسون را شاداب میسازد. آخرین دریا ها بعلاقهٔ سنگلاخ تسار و داخل شده ، از ساحل راست از جویهای کتی ، آشخون ، واز ساحل چپ از جویهای وائی آب گرفته نزديك چغرسرای بدریای چترال میریزد .بلورستان دارای جنگلهای بلوت وارچه و اشجار سیب ، تاك ، شفتالو ، انار، انجیر ، ، آلو بخارا ، چار مغز ، زیتون ، صنوبر وسرو آزاد ، با غهای وحشی بوده ، گندم ، جو ، برنج ، جواری ، ار زن ، با قلی ، نخود ، ماش، نسك ، میرویاند . حیوانات وسباع او عباره است از گاو ، گوسفند گدی ، بز ، اوریال ، غژگاو، اسب ، خر ، مار خور ، خرس ، پلنگ ، بوزینه ، كرك ، رو باه ، خفك ، سگ آبی ، آهوی نافه ، مرغ زری ، مرغ چرده ، كبك ، كفتر . روی همرفته بلورستان ولایتی است که مناظر دره های پر پیچ و تاب ، تنگه های غیر قابل عبور ، رودهای خروشنده و پرآب ، جنگلهای عظیم وسیاه ، و در نشیب آنجنگلهای غاو و مظلم مرغزارهای كوچك و زمردین ، و در پهلوی جویبارهای درخشنده اشجار بیشمار زیتون و بلوط سبز و سایه دار ، سرو وصنوبر دیده و هوش را می فریبد ، واز طرفی منظرهٔ كوتلهای مرتفع ، قلل ساكت و خاموش ، پشته های خشك و صعب المرور ، اراضی پربرف و یخچال ، طوفانهای باد و باران او خاطر را افسرده و ملول می نماید .صفحه ( ٤٩ )سال اول - مجله کابلشماره ( ۱۲ )قری و قصبات مشهوره امروزه بلورستان عبارت از اینهاست : - چترال( پایۀ تخت چترال ) دروش ، آئین ، بروز، لشفور ، درشپ (دو قریۀ موخر الذکربدره واقع است که بزیباك میرود ) ریشون ، بونی، سنوغر ، استوج ، یارخون( عموماً در دره که بواخان میرود واقع میباشد ) لاسپور ، ملگوه ، تو۔ یکو[ اینها در درۀ استند که به گلیگت می رود ] بتسی گروم ، پشونی ، آپسائی ،شید گل ، برا گاماتیل ، باچندره ، بادا مك ، اولا گل ، چپو ، پيروك، برستم ،ارمیر ، کاهدیش ، بیرگروم ، کامو، سارت ، پنی گن ، باز گل ( اینها در وادی باشگلافتاده اند) کتی ، شمو، و در درۀ وای قریه های انجی ، نیشی ، جمه ، امز نی ،چمی اون ، کیگلی ، آکون ، مللایش ، بار گل ، برینه ، و در درۀ بریسونقصبات شیتو گروم ، بروتز گروم ، دیورگروم ، کستیکی گروم ، ستو گروم .اما بقول بعضی ها جغرافیای ولایت بلورستان وسیعتر از انست که ما گفتیم،منجمله مستربيلو می گوید بلورستان شامل علاقه های کافرستان ( نورستان )چترال ( کاشکر ) یاسین و گلگت ( در شمال غرب علاقه کشمير حاليه بجهتراست نهر سند ) سکا ردو ( در شمال سری نگر - پایه تخت کشمیر - بکنارچپ نهر سند ) است . »بابر مرزای مشهور نیز درقرن ١٦ ( ١٥٠٤ ) نه تنها چترار و نورستان راباسم کافرستان ذکر کرده ، بلکه موضع چغن سرای (چغه سرای حالیه اسمار )را جزو کافرستان شمرده است ، وازین باك معلوم میشود که در عهد بابر اهالیبلورستان برقطعات متجاور باجور ( مشرق دریای کنر ) قابض بودند . مسیوبار تولد بحوالۀ قول محمد حیدر که یکی از نویسندگان قرن ١٦ است مینویسد کلمهبلور و بلو رستان به تمام مملکتی که از وادی کابل بطرف شمال مشرق تا کشمیروياركند و کاشغرستان کشیده شده اطلاق میگردد . » سر هنری یول که در عهدصفحه ( ٥٠ ) سال اول ـ مجله كابل شماره ( ١٢ )خود از جغرافیا دانهای معروفی بود میگوید ولایت کافرستان يك قسمت ازمملکت با طل پرستی است که از کابل تا کشمیر امتداد دارد ، و آسیائی هایقرون وسطی آنرا ابهاماً بیلاور میخواندند، ومارکوپولو او را بولور گفته است .»علی ای حال میتوان فهمید بعد از انکه آرین ها در از منه قبل التاریخ واردباختر و آریانه - افغانستان گردیده و بمرور زمان بعلت کثرت نفوس وقلت اراضیرخت سفر جانب سایر وادیهای افغانستان کشیده اند ، من جمله شاخهٔ از آرینهای باختر وارد سرزمین بلورستان گردیده و به تشکیل جمعیتی پرداخته اند ،این ها در ابتدا بمناسبت وطن اصلی ( باختر ) بهمان نام موسوم بودند و آهستهآهسته تحریف کلمهٔ باختر بالور وبيلاور شده پسانها مشهور به بولور و بولر گردیدو مملکت اینها نیز بلاور و بولور خوانده شد ، بقول بارتولد هنوز طایفهٔ معروفبسیاه پوشهای بلورستان گاهی خودرا بلور میخوانند ، او میگوید بلور کلمهایست که در تالیفات مورخین چین ( قرن اول مسیحی) دیده میشود ، هم درتالیفات چین تاقرن هجده و هم در تصنیفات مسلمین مثلاً نگار شات محمد حیدرکلمه بلور و بلورستان به تمام مملکتی اطلاق شده که از وادی کابل تا کشمیر و کاشغرویار کند ممتداست ، در بلورستان شرقی « چترار » که سابقاً او را کنتور میخواندند ،دریای چترار «کنتر» بلهجهٔ بومی هنوز باسم بیلام که همان محرف بیلاور استنامیده میشود .مستر بيلو میگوید اسم بلور فی حد ذاتها محض يك تحريف طبیعی از لفظ باختراست . » کلمهٔ چترار یا چترال بجای کنتور بعد از قرن ١٦ مشهور و عمومی شده،در قرن هفده این کلمه در مورد کنتور به نگارشات محمد امین ولی دیده میشود ،و بارتولد اشارتی بدین معنی میکند . چترال گاهی بنام کاشکار یا قاشقار نیز ازجانباهالی یاد شده ، چونکه در قرن شش وهم در قرن هجده بتصرف چینی ها بودهصفحه ( ٥١ )سال اول - مجله کابلشماره ( ۱۲ )و جزو کاشغرستان چین بشمار میرفته است ، پس اسم کاشکاریکه از تورکستان چین جدا شده به چترال هم اطلاق کردید . بنا به بقول بیدولف سیاه پوشهای بلورستان غربی در مواردیکه ملت خودرا نقطه مقابل مسلمین قرار میدادند ، نام کاپره را در مورد خود استعمال مینمودند . » ممکن است نام کاپره بسان کافره و کافرستان گردیده باشد .بلورستان درعهد قدیم جزو ولایت باختر بوده و بعضی جغرافیادانها آنرا در ضمن ولایت باختر شناخته واسم برده اند چنانچه مستربيلوحدود ولایت باختر را بدین نهج تعريف مینماید باختر درشمال ومشرق افغانستان شامل تمام علاقه های است که درمیان دریای آمون تا سرحد بلخ وحصه بالای دریای سند واقع گردیده ، وسرحد مذکور از سلسله کوه دوما که بطرف مشرق ومغرب از منابع سوات و پنجکوره امتداد دارد منقطع می شود، و درجهت جنوب وغرب سرحد باختر متوازیست به کوهای پغمان الى سلسله جبال التیمور ، که باینحساب علاقهای لهوگرد و وردك بطرف سرحد باختر میماند و شیرین دهن دره غزنی را بدره بری جكد لك متصل می سازد ؛ و پیشتر ازین علاقه دریای کابل تامحلی اتصال بدریای چترال سرحد باختر را تشکیل می نمود ، پس بطرف شمال مشرق ولایت بلور داخل حدود باختر یا شمرده می شد . »آرین های بلورستان بعد از تشکیل جمعیت در اینولایت دارای همان مذهب زرتشتی قدیم بوده وحتی تاقرن ۱۹ علایم آتش پرستی در میان مذهب بت پرستی آنها دیده می شد ، چنانیکه انسکلپیدی بریتانی درین موضوع اشارتی می کند . دكتر کارل گوستاوفن پلاتن المانى بعد از مسافرت علمی خود در بلورستان شرحی به كليتثه تسایتونك مطبوعه کلن مرقوم نموده وضمناً اظهار داشت نژاد هند وژرمن در شمال هند و کوه دولت قدیم باختری را تشکیل نموده وصفحه (٥٢)سال اول - مجله كابلشماره (١٢)مذهب روشنی پرست زرتشت را از بين خود ايجاد كردند و در ٢٥٠٠ سال قبل از مسيح طبقه فرمانروا ساختند، اكنون اين نژاد شملی آريائی در تمام مشرق ايران (افغانستان) با طبقات زير دست مخلوط شده و منحل گشته اند، فقط ساكنين امروزی کافرستان (بلورستان) که خود را در ميان قلل جبال از ديگران جدا كرده اند، از حيث نژاد خالص مانده اند می توان گفت از ملاحظه در دين اخلاق، عادات، اسلحه و سایر امور اهالی بلورستان، بطرز حيات پدران و اجداد آریائی خودمان پی برده می شود . ، ولی از تحقيقات علمی سایر محققين معلوم می شود که مرور زمان این شاخه خالص آریائی افغانستان را از اختلاط سایر طوایف آريائی داخله وحتی نژادهای خارجه چندان معاف نداشته است که ما در سطور نزدیکی بآن اشاره خواهیم نمود .بعد از سقوط دولت باختری و نفوذ سلسله هخامنشی در افغانستان، بلو رستان با استقلال داخلی زیست کرده، واز روی هیچ علایمی نمیتوان گفت کمترین سلطه از انها درین مملکت داخل شده باشد، هکذا در دوره تسلط یونانیان واقعاً تاحال علایمی بدست نیامده که بتوان گفت یونانیان در بلورستان به تشکیل دولت و مدنیتی پرداخته اند. ولی بعد از انکه دولت های کوشانی وهیطل از قرن اول تا شش مسیحی در افغانستان حکمفرما بوده ویونانیان برای ابد سقوط کردند، عده از باختریهای مدنی درهمان محاربات اولین تخارها با باختر ، غلوباً بدرهای بلورستان پناه بردند و ضمناً با اهالی آمیخته رسوم و عادات مدنیۀ باختری را بآنها ارمغان دادند ، چنانیکه هنوز آداب نشستن و خوردن غذا در روی میز وصندلی ومراسم تکفین و تجهیز و اصول خطابه و نطق ها و تشکیل انجمن و جرگه ها برای حل و فصل امور قبیله وی وطرز شرب مدام و رقص و غیرها بیادگار همان مدنیت قدیم باختری در بلورستان آشکارا و پدیدار است .صفحه ( ٥٣ ) سال اول - مجله کابل شماره ( ۱٢ )درین ضمن ارباب انواع پرستی یونانیان باختر نیز در مذهب روشنی پرستبلورستان تاثیر کرده و تا قرن ۱۹ در جامه بت پرستی باقی ماند ، هرچند اربابانواع بلورستان بسی زیاده بوده و بهريك قربانی ها تقدیم می شد ولی از همهبزرگتر همان اماربالنوع اعظم تمام قوته او کیش رب النوع جنگ بود ،مونی از قدیمترین ارباب انواع بحساب میرفت ، ماده گاو قربانی امرا و گاونرقربانی گیش و گوسفند برای رب النوع ثروت و با العموم بزها تحفه سايرارباب انواع و معابد عمومیه شمرده می شد ، و گاهی اسیر حرب هم بقربانگاهسوق می گردید ، شیخ کلان هدایا و قربانی را بواسطه پاشیدن آب تطهیر وخون قربانی را بهمراه آرد وشراب و مسکه برمعبد انداخته فریاد می کرد : ـسوچ ! سوچ ! یعنی پاك شو پاك شو ! ( سچه در پشتو عیناً همین معنی پاك را دارد . )درین میانه دین بودا نیز از ماورای سند در بلورستان شرقی پا نهاده ، و درقرون اولیه مسیحی چنانیکه انسكلوپیدی بریتانی میگوید چترال از طرف زوار چینبصفت يك مركز مقدس بده شمرده میشد .» در سایه همین مذهب بود کهلغات پرا کریت هند قسماً در لهجه های بلورستان منتشر گردیده وحتی زبانطایفه سیاه پوشها بطوریکه بیدولف میگوید و بارتولد اشاره میکند منسوببشاخه هندی السنه اریائی گردیده است ، معهذا آثاری از مذهب بودا درکافرستان دیده نشده و درین مورد حکمی نمیتوان کرد .دورهای کوشانی و هیاطله ها تاثیرات مهمی در مورد بلورستان نداشته ،وتاريخ اینولایت در آن عهود بسی تاريك است . در قرن ششم میلادی تورکانیکهبا اتفاق ساسانی های فارس دولت هیاطله افغانستان را منقرض نموده ، و خوددر ولایت تخارستان وشرق شمال ( بدخشان ) حکمران شده بودند ، از طرفقوای مهاجم چینی ها طرد و تبعید شده ، بلورستان ضمیمه حکومت چینصفحه ( ٥٤ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ۱۲ )گردید ، وضمناً نفوس تبت ها در حصص انتهائی شرقی بلورستان مثلکلگت و کنجوت و لاك ريشه گرفت که تا امروز باقیست ، با این مراتبتسلط چینی ها در بلورستان غربی موقتی و عارضی بود ، فقط بلو رستانشرقی ( چترال ) مدتی در تحت ادارهٔ کاشغرستان چین واقع گردیده ،و حتى يسانها طایفهٔ زبر دست رونا و یارد ناس را که از جهت شمال فرود آمده و زمامحکمرانی چترال را بدست گرفته بودند ، نیز در خود تحلیل کردند ، باندازهٔکه زبر دست های خارجی مجبور شدند زبان و اطوار اهالی اصلی و زیر دستخود را در چترال اختیار نمایند .با کل حال تا زمان ظهور اسلام در چترال و نورستان مذهب عمومی همانبت پرستی بوده و و لایت در تحت امر رؤسای بومی ملقب به ادایا ادا شو( عدا شو ) که پسانها به جاشت یا جاست معروف شدند اداره میشد ، چنانیکهبلورستان غربی تا قرن ۹ و بلورستان شرقی تا قرن ۱۷ بهمان مذهب بت پرستی قدیمواستقلال داخلی باقی بوده وحتى تاحال نمونه از مذهب بت پرستی در دره هایارسون ، جنجریت کو ، بریر ، بمبورت ، رنبور ( ساحل راست دریای چترالدر بلورستان شرقی ) باقیست و کافرهای آنجا بدو دسته گش وبش کلی یا کافرسرخ منقسم میشوند ، که اول الذکر از باشنده گان اصلی چترال و دویمی ازفراریهای نورستان بوده و بدانجا مهاجرت نموده اند . در قرن دهم مسیحیکه اسلام در صفحات افغانستان مشرقی ترویج میشد ، دسته دسته مردم از قبایلآنحصص از قبول اسلام انکار نموده و بدره های بلورستان پناه می بردند ، این پناه بردهگان بمرور زمان طوایف کمزور بلورستانی را مغلوب و مطیع خود ساخته وضمناًبا آنها آمیختند ، انکلپیدی بریتانی درینمورد میگوید باشنده گان موجوده از اخلافهمان قبایل افغانستان شرقی هستند که در قرن دهم از مقابل اسلام گریخته و درینجاصفحه ( ٥٥ )سال اول - مجله کابلشماره ( ۱۳ )پناه آورده اند . »بایستی دانست در از منهٔ قدیمه طایفهٔ بزرگ داد یکای پختانه ( تاجیک ها )از ولایت پاخبتا و گند هاریا بجانب شرق شمال افغانستان وسایر حصص مملکتمنتشر گردیدند که از انجمله بود اهالی قدیم کوهستان ، خنجان ، سیستان ،پشه ئی ( ولو موخر الذکر زبان غیر اریائی تکلم مینماید ) ارمربهای قدیم لہوکرد ،کانی کرم ( وحصهٔ مسعود و وزیر ) که لہجهٔ معروف به با رکستا تکلم میکنند ،طوایف کالساى واخـان وبدخشان ( تاجیکهای سرقول ، واخـان ، شغنان ،منجان سنکلیچ ، اشکا شم ) که بزبان مشهور به کالسا تکلم مینمایند ، سارتهای شمالی هندوکوه ، سایر حصص بدخشان و در واز که فارسی صاف تلفظمینمایند ، وحتی بعضی ها زبان دری قدیم را منسوب بآنها میدانند ، منجمله قسمتیاز شاخهٔ داد یکا در نهایت شرق شمالی ولایت گندهاریا ( صفحات سوات ،دیر ، باجور ) سکونت داشتند ، این قسمت از طرف شعبهٔ کند ارین های پختانهبالتدریج بطرف بالا رانده میشدند ، در قرن پانزده یوسف زی ها بکلی آنها رااز صفحات با جور طرد و تبعید نمود ، عدهٔ از اینها بدرههای بلورستان مشرقی( چترال ) کشیده و با اهالی آمیختند . اما قسمت عمدهٔ دادیکها در ازمنهٔ قدیمتریبا اهالی بلورستان اختلاط ورزیده اند که تاهنوز قصبات سارت و پشوئی در وادیباشگل ( بلورستان غربی ) و درهٔ که به گلگت میرود ( در بلورستان شرقی )نماینده گی آنها ( دادیک ها ) را مینماید . بعلاوه چون اهالی بلورستان نظر به حصانتومتانت مکان و مقام سلحشور وجنگجو و اغلبآ با همجواران خود در ستیزبودند ، در محارب اکثراً فاتح وعدهٔ زیادی اسیر می گرفتند ، این اسرابعنوان غلام بکار وا داشته شده وتقریباً باحقوق محدودی زنده گی میکردند ،البسهٔ آنها سیاه و بعضاً در خانها و برخی بصناعت های نجاری و آهنگری وچرمصفحه (٥٦) سال اول ـ مجله كابل شماره (١٢)دوزی خدمت می نمودند و به بعضی مقامات مقدسه نزديك شده نميتوانستند ، عده این غلامان نسبة زیاد است و دایرت المعارف انگلیسی احتمال میدهد آنها از احفاد باشندگان بسیار قدیم ملك استند .این اختلاطهای طوایف داخلی افغانستان از قبیل باختری ، در ديك های پختانه ، اهالی افغانستان مشرقی ، محبوسین جنگی اهالی منجان و اندراب تخارستان ، اهالی مهاجم تبت و کاشغرستان چین باوضعیات جغرافیائی بلورستان که راهای دشوار گذار و عدم سهولت حمل ونقل وعسرت روابط باهمی را التزام مینمايد ، دست بدست داده سکنه بلورستان را درعادت ، اخلاق ، زبان وسایر امور حیاتی ازهم متفاوت وممتاز ساخت بحدیکه جنگ های داخلی بین شان بشدت مشتعل گردید و مشهورترین این محارب خانگی همان جنگای است که در قرن ١٦ و آخر قرن ١٩ بين . طوایف سیاه پوش واقع شده باندازه که مصادمات مسلمین دربرابر آن قابل مقایسه نبود .اهالی بلورستان بچندین اسم معروف ومنشعب بوده بلهجه های مختلفی تکلم میکنند، دربلورستان شرقی یعنی چترال اهالی بدوحصه عمده منقسم میگردد که دسته اول ساکنین قدیم اینسر زمین و دارای اکثریت بوده موسوم به خویاقوستند ، وزبان مستقلی بنام خوار تکلم مینمایند ، دسته دوم موسوم به رونا یاروناس است که از مهاجرین صفحات شمالی بوده وصفت ریاست را گرفتند ، معهذا دراهالی چترال تحلیل شده زبان واطوار آنها را اختیار کردند . در بلورستان غربی اگر از تقسیمات قدیمه بنام ( سیاه پوشان وسفید پوشان ) که ابدأ باعث سهولت شناخت نیست ، صرف نظر کنیم باید بگوئیم اهالی بسه دسته سیاه پوش ، وایگلی ، پریسنگلی یاویرون منقسم میشوند ، سیاه پوشها مشتمل است بريك قبیله عظیم یعنی کثیرها وچهار قبيله خورد کام ، مادوگلی ، کشتانیا کشتوز ،صفحه ( ٥٧ )سال اول ـ مجلۀ کابلشماره ( ۱۲ )گردیش ، زبان سیاه پوشها با آنکه تحقیقات عمیق علمی نشده عجالته بشاخهٔالسنهٔ هندی آریائی منسوب است . وایگلی ها بزبانی تکلم میکنندکه از لسان سیاه پوشها و پریسنیگلی ها جدا ومتمایزاست . پریسنیگلی ها درهمهاوضاع تقریباً با سیاه پوشها و وایگلی ها اختلاف دارند ، وا گرچه در سلحشوریاز آنها کمتر استند ولی در زحمت کشی و قوت تحمل ممتاز میباشند . زبانهایباورستان چنانیکه گفتیم بعلاوه محاورهای مختلفه پنجم ار دسته تقسیم میشودچترالی یا خووار ، زبان سیاه پوشها که بسیار مروج است ، زبان وای و پریسون.اهالی میگویند که زبان وای را بچه ها هم یاد گرفته میتوانند ، امازبان پریسون راتا کسی در آن منطقه تولد نشده باشد یاد گرفته نمیتواند .راجع بتاریخ ولایت بلورستان بایستی بگوئیم سخت تاريك ومجهول است،روایات وطنی اینها در پرده های اساطیری و آمیخته باقصص پریهای قشنگوعفاریت خشن است ، معہذا تا اندازه بس مختصری از صفحات تواریخ میتواندر ینموضوع معلوماتی بدست آورد ، در تاریخهای مسلمین نسبته بطور و ضوحاولین ذکری که راجع باین ولایت شده همان تاریخ تیمور کور کان است ، بابرنیزدر ترك خود اسمی از اهالی بلورستان میبرد ، و آئین اکبری گاهی از اینهایادی مینماید . شرف الدین هم در جلد ٢ کتاب خود از زبان اهالی بلو رستانذکری کرده میگوید لسان آنها نه بتورکی وهندی ونه بفارسی شباهتی دارد . ازفرنگیهااولین کسی که دست باین کارزد سردبلیولوک هارت Sir W Lockhart استمشارالیه در ٨٦ ـ ١٨٨٥ باوفد مخصوصی بغرض معاینه درهای هند و کوهزیمتنموده وتا حصص فوقانی وادی باشگل در بلورستان غربی رفته توانست ، بعدهاببلورستان شرقی (چترال ) عودت نمود . ما ژورتینر MajorTanor نیزکوششنمود که براه جلال آباد به نورستان داخل شود ، ولی بعلت بیماری ناکام ماند.صفحه (۵۸)سال اول ـ مجلۀ کابلشماره (۱۲)مستر نیر M.Noir کشاف معروف ( در شعبه کشافی هند ) به تبدیل لباس ازهند براه چترال عازم نورستان شد ، و او علاقه کلاش چترال را که مسکناهالی بت پرست بود نورستان صحیح پنداشت ، این اشتباه او از صورت راپورتی کهداده است معلوم میشود . در سال ۱۸۸۹ مستر رابرت سن G.S.Rabertsonداخل نورستان شد و بعد از یکسال این مسافرت خود را تکرار نمود ، معلوماتاین شخص راجع به بلورستان غربی نسبتاً مفید و دلچسپ است . بنیدکت کؤزBenedictGOes نیز وقتیکه از پیشاور بکابل میرفت در باب نورستان شنیده بوداز ترس مرگ هیچ مسلمانی در انجا رفته نمیتواند ، و تجاران هندو رفته میتواننداما در معبد اجازه داخل شدن ندارند ، مشارالیه شراب کافرها را هم نوشیدهبود و گمان می کرد آنها نصاری هستند . ازان بعد راجع باین ولایت چیزیشنیده نشد حتی در تذکره نقشه هندوستان ، منتشره رنیل Rennell و کتاب« کابل » مصنفۀ الفنستن .رویهمرفته می توان فهمید بلورستان در دورۀ اسلام تا ظهور تیمورمستقل و مطلق العنان زنده گی کرده و بمذهب قدیم خویش پابند بودند ،چون ولایت دارای قلاع متین و هر قریه ای قلعه ئی داشت بزرگان قلاعدر عین حال سمت ریاست عسکری را در محارب داشته و در مقابل رئیسقویتری مطیع شمرده می شد . تیمور در سال ۱۳۹۸ هنگامی که بهندوستانحمله میبرد در اثر تظلم رعایای اندراب تخارستان از یغمای کتورها و بلورها بجانببلورستان عسکر کشید ، و از جهت شمال از گردنۀ خاواك براه حصۀ فوقانیوادی پنجشیر عبور کرد ، تیمور درین مسافرت زمستانی درسبدی نشسته بواسطهٔیخها لك خوردن از کوه سرازیر شد ، و او می گوید در جناح چپ خود يكدسته ده هزار سواری روان کردم معلوم میشود این عدۀ مبهم بحصهٔ شمالی نورستانصفحه (٥٩) سال اول - مجلۀ کابل شماره (۱۲)رفته و تباه شده اند ، اما تیمور دعوی میکند من غالب بودم بهر حال تیمور بسرعت این ولایت صعب المرور و جبال مخوف را تخلیه نموده و از راه خاواك بدر رفت ، و ضمناً در درهٔ کتور کتیبهٔ بیاد گار این سفر خود گذاشت ، در در داخل نورستان بر کنار دریای ناجل یا الیشنگ تا حال قلعه موجود است که او را قلعهٔ تیمور نامند ، در قلعه قلوم سنگی است که بر آن آخرین نقطه پیشرفت تیمور منقوش گردیده و اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان در همان سنگ یادگاری نقر کرده است . بعد از تیمور تا زمان امیر عبد الرحمن خان ازین راه شمال غرب دیگر عساکری ببلورستان داخل نشده است ، مسیو بارتولد میگوید علاوه بر هجومی که ازین راه به نورستان شده ، از بدخشان در شمال و از وادی کابل در جنوب و چترال در شرق نیز حملاتی به بلورستان غربی شده است .ترك بابری در ذکری که از اهالی بلورستان مینماید میگوید که در وادی پنجشیر چپاول ها میاندازند و شراب مینوشند، و هر آدمی بوطلی از چرم مملو از شراب در گردن حمایل دارد.آئین اکبری در ذیل نوشته های خود یکباری گفته است که کافرها ( اهالی بلورستان ) احفاد یونانی ها استند .» همین تذکار آئین اکبری است که مصدر این قصه نادرست گردیده و تا هنوز مردم را راجع به نژاد بلورها در اشتباه میاندازد، مستربول این نوشته را تردید نموده و انسکلپیدی بریتانی ذکری از ان میکند .بعد از تیمور بابر و محمد حیدر نیز حملاتی ببلورستان نمودند ، ولی دسته های سوارهٔ آنها عاجز بود از اینکه موفقیت محکمی درانجا احراز نمایند ، این حملات فقط درمنزله یغما و چپاولى بشمار رفت . بهرحال بعد از قرن شانزده با التدریج اسلامیت در بلورستان شرقی قدم نهاد ، در قرن دهم شاهرا های بزرگی از راه هندوکوه بوادی پنجشیر که از شعبات رود کابل است میرفت ، علاوه بر آن یکراهی هم از بدخشان به تبت ذکر می کنند یعنی بولایت سمت علیای هند که سکنهٔ آنجا از اهل تبت و در این زمان ولایات تحت الاطاعهٔ انگلیس ( گلگیت ،صفحه ( ۶٠ ) سال اول ـ مجله کابل شماره ( ۱۲ )گنجوت ) ، لاك در انجا واقع است ، نفوذ اسلام هم از همین راها در چترال پیش میرفت . در وسط قرن هجده بلورستان شرقی ( چترال ) زیر تسلط چینی ها رفت ، وبعد ها دوباره ازاد گردیده در تحت رایت مهتر های چترال مستقل گردید وحتی بعضی قبایل سیاه پوشهای بلورستان غربی نیز اطاعت سیاسی مهتر چترال را قبول نمودند . وبقول محمد ابن ولی یکی از مهتران چترال با بر شاه نام به امام قلی خان بخارائی اظهار تمکین وانقیاد نمود .در قرن ۱۹ مطابق معاهده دیورند ( ۱۲ نومبر ۱۸۹۳ ) منعقده بین دولتین افغان وانگلیز حقوق افغانستان از چترال سلب گردیده و در ۱۸۹۵ عساکر انگلیز تمام آنعلاقه را اشغال نمود . عمراخان رئیس جندول و شیر افضل خان باجوری پناه گزین سیاسی کابل که برضد استعمار انگلیز و امیر الملك برادر نظام الملك مهتر چترال حرب مینمودند اسیر گردیدند ، و چترال بصفت یکعلاقه مربوطه کشمیر قرار داده شد و شجاع الملك مهتر چترال در جنوری ۱۹۰۳ بدربار تاج پوشی دهلی حضور بهمرساند . در عهد وایسرائی کرزن عساکر انگلیز در منتهای جنوبی علاقه چترال در قلعه دروش اقامت داشت و در هانوقت تهانه های سرحدی بعوض عساکر منتظم به ملیشیای چترالی تحویل داده شد .در همان حالیکه مقدرات چترال برنهج مذکور فیصله میشد مطابق مواد معاهده دولتین افغان و انگلیز علاقه بلورستان غربی ( نورستان ) از احتراصات مستقیم بریتانیا محفوظ ماند ، ولهذا اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان بسرعت در سال ۱۸۹۵ داخل اقدامات عسکری شده ، وبواسطه اشاعه اسلامیت ولایت مذکور را جزو لاینفك افغانستان قرار داد ، و امروزه اهالی ذکی وفعال بلورستان در ردیف متدین و وطن پرست ترین طبقات افغانستان بشمار میروند . انتهی .محفل توزیع انعامات معارف در چمن دلگشا هنگام مسابقه والی بال بین طلاب مکتب امانی و امانیهپنجشنبه ۱۸ حمل ۱۳۱۱[BLANK PAGE](۱)فهرست مندرجات دورۀ سال اول مجلۀ کابلقسمت علمیمضمون نویسنده شماره صفحهاهمیت ترجمه شهزاده احمد علیخان ٤ ۳۱ضرورت توحید رسم الخط غلام جیلانی خان اعظمی ٥ ٦رنگ آمیزیهای قدرت شهزاده احمد علیخان ٦ ۱تهذیب نفس ترجمه حبیب الله خان طرزی ٦ ٥تغیرات جسمیه یا افعال حسیه شهزاده احمد علی خان ۷ ۱ذکاوت وغباوت اطفال ترجمه محمد بشیر خان ۷ ۱۳تأثرات وانعکاس آن محمد یعقوب خان ۱۰ ۱دین فطری است غلام جیلانی خان اعظمی ۱۱ ۱دیانت وتهذیب اخلاق محمد کریم خان قاضی زاده ۱۱ ۳۷مزایای اسلام شهزاده احمد علیخان درانی ۱۲ ۳۳قسمت ادبیمضمون نویسنده شماره صفحهاهمیت ادبیات قاضی زاده ۱ ٦نویسنده گی غلام جیلانی خان اعظمی ۱ ۲۰اسلوب هاشم شایق ۲،۱ ۸،۳۷شعر در آینده مترجم رشید لطیفی ۳ ۱(پ)قسمت اجتماعیمضمون نویسنده شماره صفحهعادت و نفوذ آن محمد کریم خان قاضی زاده ۲ ۱رمز ترقی غلام جیلانی خان اعظمی ٤ ۱وظیفه شناسی محمد کریم خان قاضی زاده ٥ ۱زنده گی و قرن حاضر محمد بشیر خان مفتی زاده ۸ ۱علم و تربیت غلام جیلانی خان اعظمی ۹ ۱انتقاد و پولیتيك محمد کریم خان قاضی زاده ۱۰ ۳۳قضایای اجتماعی ترجمه محمد بشیر خان مفتی زاده ۱۱ ۲۳ما و مدنیت غلام جیلانی خان اعظمی ۱۲ ۱تقریر و تحریر ما سرور جویا ۱۲ ۸قسمت اخلاقیمضمون نویسنده شماره صفحهاعجاز قرآنی محمد کریم خان قاضی زاده ٥ ٢٦اخلاق غلام جیلانی خان اعظمی ۷، ۸ ٦ ، ۷عفت زبان غلام جیلانی خان اعظمی ۱۱ ٣٤قسمت تاریخیمضمون نویسنده شماره صفحهادبیات در افغانستان میرغلام محمد خان غبار ۱ ۱۲شهر کابل » » ۱ ٤٤نظری بتاریخ کابل حافظ نور محمد خان ۳ ٣٦مضمون نویسنده شماره صفحهافغانستان و نگاهی بتاریخ آن میرغلام محمد خان غبار ۲ ۳۹تخارستان « « ٤ ٤٤باکتریا « « ٥ ٣٣مدنیت قدیم افغانستان احمد علی خان مترجم فرانسه ٦ ۲۷آریانه یا هری میرغلام محمد خان غبار ٦ ٤٦سکاستین یاسیستان و فراه « « ۷ ٤٩اسلام و کشف امریکا شهزاده احمد علی خان ۸ و ۹ ۳۳ ، ۳۰زابل یا ارا کوسیا میرغلام محمد خان غبار ۸ ٤١زبان ها در بابل مولوی فضل ربی ۹ ۱انسان چگونه بکتابت آشنا شد ترجمه محمد بشیر خان مفتی زاده ۹ ۱۳پاکتیا یا پاختیا میرغلام محمد خان غبار ۹ ٤١صنایع كريك و بوديك در افغانستان احمد علی خان مترجم فرانسه ۱۰ ۸عروس نیل ترجمه سرور گویا ۱۰ ۱۷گند ها ر یا میرغلام محمد خان غبار ۱۰ ٤١غوریا غرجستان « « ۱۱ ٤٤بلویا « « ۱۲ ٤٥عقاید مصریها ترجمه احمد علی خان درانی ۱۲ ۳۹قسمت شرح حال مشاهیرهم شاه هم شاعر سرور گویا ۱ ۳۰کاهی کابلی « ۲ ، ۳ ۱۳ ، ۷سید جمال الدین افغان غلام جیلانی خان اعظمی ۲ ، ۳ ۱۷ ، ۱۹مضمون نویسنده شماره صفحهمیرزا عبدالقا در بیدل قاری عبدالله خان ٤ ١٢ادیب پشاوری سرور گویا ٤ ٢١شاعرة هری سرور جویا ٥ ١٢یادی از فضلای غزنی شهزاده احمد علیخان ٥، ٦، ٧، ٨ ٥١، ٢٧، ٢٣، ٢٣بهزاد و نگارستان هرات سرور گویا ٦ ، ٧ ١٦، ٣٣پدر کهربا مترجم رشید لطیفی ٦ ٢٢حیات توماس ادیسون بقلم » » ٧ ٤٠جبلی غرجستانی سرور گویا ٨، ٩ ١١، ١٠فارياب وظهير اعظمی ٨ ١٨غياث الدين غوری اعظمی ٦، ٧، ٨، ٩ ٤١، ٤٧، ٢٨، ٢٧فضلی فراموش شده عبدالله حان افغان نویس ٨، ٩، ١٠، ١١ ٥٩، ٣٩، ٤٠، ٢٨ ،١٢ ٢٨دو کتور اقبال سرور گویا ١٠ ١٩شهریار شاعر » ١١ ٧گوشه و صدمین سال عبدالملك خان ١١ ١٠فوت اوپاد شاه فيلسوف اقتباس از دانشکده ١١ ١٣٢شاعرة افغان سرور گویا ١٢ ١٤قسمت اشعارمضمون نویسنده شماره صفحهاتفاق انور بسمل ۱ ٢٥اندرز بشعرای وطن مستغنی صاحب ۱ ٣٦اندرز بخویش غلام حضرت شایق ٢ ١٥علم مستغنی صاحب ٣ ۱۸مخمس غلام جیلانی اعظمی ٣ ۱۷توصیه باخلاف مستغنی صاحب ٤ ٢٧پند پدر ا ظمی ٥ ١٦تشویق بعلم وفن مستغنی ٦ ١٠مبارزه در حیات مستغنی ٧ ۱۷نیکوئی « ٨ ١٦کوشش سرور صبا ٨ ٣٩علم وعمل مستغنی ٩ ۱۸فلاحت « ١٠ ٢٤ترجمه منظومه شاعر هند مستغنی وصبا ١٠ ٢٤احتیاجات عصری مستغنی ١١ ١٤کابل « ١٢ ۱۷پیغام بمحصلین افغانی عبدالرسول خان ١٢ ٢٥سخنی به نژاد نو از علامه داکتر سر محمد اقبال ١٢ ۳۹قسمت های متفرقهمضموننویسندهشمارهصفحهافتتاحیه و تشکرغلام جیلانی خان اعظمی۱۱مرام مجلهسرور گویا۱همرام انجمن و پروگرام آن انجمن۱٢٦کاروان زردمیر غلام محمد خان غبار۲۱۰قدر شناسیانجمن٤٥٨یاد آوری و تصحیحغباره٦٠تشکر ویاد آوریانجمن۱۰٥٩تقدیر و تشکر»۱۱٦١(ز)تصاویرشماره صفحهذات اعلیحضرت همایونی ۲ ۱یکقسمت از دور نمای شهر کابل « آخرفوتوی سید جمال الدین افغانی ۳ ٣٤والا حضرت صدر اعظم صاحب ٤ ۱یکی از منظر های طبیعی « ٥٨والا حضرت وزیر صاحب حربیه ٥ ۱یکی ازمناظر پنجشیر ٥ ٢٥مبلغ معروف ضد شراب ٥ ۳۲یکی از مناظر کوهستانی اندراب ٥ ٦٠یکی از مناظر فلاحتی اندراب ٦ ٦٦توماس ادیسن ۷ ٦٦تالار شورای ملی کابل ۸ ۱منظره برف باری در ارگ کابل « ٦٠یکحصه مشرقی ارگ شاهی ۹ ۱رخنه پنجشیر « ۳۰منظره ارگ شاهی ۹ ٦٤از کارهای مطبعه آفت ۱۰ ۱عروس نیل ۱۰ ۱۸پل درونته ۱۰ ٦٠مقبره احمد شاه بابا ۱۱ ۱کانفرانس خلع اسلحه در جینوا ۱۱ ۳۲مقبره میرویس هوتك « ٦١ارغنداب قند هار « آخرمحفل توزیع انعامات معارف ۱۲ ۲۰« « « ۱۲ ٢٤والیبال طلاب مکتب امانی و امانیه بروز محفلتوزیع انعامات معارف ۱۲ آخر[BLANK PAGE]اعلانانجمن ادبی کابل حاضر است باحضراتیکه در مرکز وسایر ولایات داخله وخارجهاقامت داشته ( ومتمایل باشند جزو اعضای افتخاری انجمن قرار گرفته ، ودرراه معارفعموميه خدمات وكمك های علمی وادبی نمایند ) داخل مفاهمه گردد ؛ وحضرات میتوانندکتباً بانجمن مذا كره فرمایند .یاد آوریحضراتی که باشتراك سال دویم مجله کابل متمایل باشند قبل اختتام سال اول بايستی ورقه اشتراك ورسيد معاوضه قیمت سالانه مجله را بدفتر انجمن ارسال فرمایند والا مجلات سال دوم بخدمت حضرات نخواهد رسید . ( دفتر انجمن ادبی )محل اسم مشـــــــــــــــــــــــــــــــــتركکابلهدیهٔ انجمن ادبیبمناسبت بهترین خدمات تاریخیهٔ اعلیحضرتتاجدار نامدار حقه دار افغانستان«محمد نادر شاه غازی»یااولین روز آغاز دورهٔ سعادت حقیقی ملك وملت افغانستانیعنی افتتاح مجلس مقدس شورای ملی۲۰ صفر ۱۳۵۰ ه ق = ۱۵ سرطان ۱۳۱۰ ه ش = ۷ جولای ۱۹۳۱ میلادیفهرست مندرجاتنمره۱ :-۲ :-۳ :-٤ :-٥ :-٦ :-٧ :-٨ :-٩ :-١٠ :-مضمونافتتاحیه و تشکرگزارشات روز افتتاحنطق اعلیحضرت غازیمعروضه و کلای شورای ملیخطابه جمیعت العلماءاستقبال شوراء" "شورا و بشرمرامنامه شورای ملیاسمای و کلای محترم شورای ملینویسندههیئت ادارهسرور - گویامستغنیسرور صبااحمد علیخان معاون انجمنصفحه۱ الی ٦۷ « ۸۸ « ۱۸۱۸ « ۲۳۲۳ « ٢٦٢٦ « ۲۹۲۹ « ۳۲۳۲ « ٣٦۳۷ « ٤٣٤٤ « ٤٩صفحه(۱)هدیه انجمن ادبیبمناسبت بهترین خدمات تاریخیه اعلیحضرت تاجدار حتدارو نامدار افغانستانیااولین روز آغاز دوره سعادت حقيقى ملك وملت افغانیعنی افتتاح مجلس مقدس شورای ملیبشریت بحكم تكامل پيش ميرود ، تجدد در زندگی ناموس طبیعی است .در طی این تكامل وتجدد ، نصب العين انسان وصول بسعادت زنده گی است .وسرور ازوسعات زنده گی عبارت است از آرامش روح وبدن ، که سلامتآثار قیمتدار اوست . وصول سعادت بی زحمت صورت نه بندد ، لهذا بشر قدمدر طريق علوم وفنون نظری وعملی كذاشتند ، وكمر سعي وعمل مردانه به بستندحكم تكامل و مساعی انسانی واجب می نمود ، مجامع بشريه بلا استثنا بهنصب العين خويش يعنى سعادت حيات نزديكتر گردند ولى متأسفانه هنوزمالی در عالم وجود دارند كه بسى از مراحل خوشبختی ها دور تر افتاده ، .وبعضى بكلى در بادیه سرگردانی گمراه گرديده اند ، علت عقيم ماندن مساعیاينكونه ملت ها ، ونرسیدن بآرزوهای حقیقی شان غير طبیعی وعارضى است .این علت عبارت از يكعده اعمال سوء بشر است که از منبع عدم اعتدالصفحه(۲)اخلاق نشئت کرده ، و بشكل سد سدیدی در مقابل جریان قانون تکاملو مساعی حسنه بشریه می استد .این سدی که شهوات نفسیه و غضبات سبعیه ایجاد میکند ، در دائره زندگیاجتماعی ولوله برپا ، و در عین زمان موازنه و اعتدال طبیعی حیات را متزلزلمیسازد این تزلزل زندگی میدان حرب شهوات و غضبات را بنام تجاوزاتو مدافعات بشری آماده کرده ؛ و ازینجاست که انقلابات خونین و گرفتاریهایسنگین ملل آغاز و عصرها دوام میکند .این انقلابات و گرفتاریها فرصت تقدم را در راه تکامل ، از ملل جهانمسلوب مینماید ، خواهند گفت انقلابات گاهی در سرعت حرکت جانب منزلمقصود كمك مینماید ، گوئیم چنین باشد ، ولی مطلب ما درینجا از اصل و مادهانقلابات است که فی حد ذاته ناشی از عدم توازن امور اجتماع ومانع تقدم طبيعىحیات است . بعلاوه اگر انقلابات مسبب تقدم و تکامل جوامع بشریه شمردهشدی ، پس واجب شدی در پس هر انقلاب انقلابی بودی ، و عمر بشر بنام تقدممصروف انقلابات مسلسله گردیدی .جلو گیری از سیلابهای خانمان خراب کن انقلابات بشرى ، یعنی عدم توازنامور اجتماعی ، وابسته تدابیری است که عقول بزرگ و تجارب چندین قرنهنوع بشر ، تعیین و انتخاب کرده اند . اس الاساس اینهمه تدابیری که گفتیمتوحید افکار ملت است در طریق زندگی ، ملتی که باتفاق و وحدت آراء ،خط حرکتی منتخب ، و در راه تقدم و حصول سعادت قدم میبردارد ، رسیدن شانبسر منزل مقصود حتمی است ، چونکه هیچ مانعی نمیتواند دیگر سد راه تقدمگردد ، و اگر مانعی بمثل موجود است ، نیز در اثر اقتدار افکار عمومیه از هم(٣)صفحهمیرود . ازان ببعد است که نفاق و اختلاف افکار ، که علت ظهور اغتشاشو انقلابات داخلیهٔ يك مملکت است ، رخت سفر جانب دیار نیستی می بندد .در ظهور این تدبیر بزرگ یعنی توحید افکار جامعه از همه اول و اعلی ترهدایات جلیلهٔ الهیه است جل مجده که توسط آیات بینات قرآن کریم به پیرواندین متین اسلام بنام آیهٔ مقدسهٔ شورا نازل گردیده است . سیر در تاریخهایممالک اسلام بمانشان میدهد ، که پیروی باین هدایات جلیله حکومت های اولیه اسلام رابه ذروهٔ اعتلا و ترقی مادی و معنویه واصل نمود ، و بالعکس تمرد ازان اسباب سرنگونیهای تلافی ناپذیری گردید ، هیکذا رموز مهم تفوق و ترقی ملل مغرب زمین رادر رعایت از همین هدایات می یابیم .اما افغانستان از عرصه های دراز یست با وجود استعداد در تعمیل این هدایاتمقدسه و تدبیر عظیم ، و با موجودیت عملی آن در اقوام متعدد افغان بنام جرگههای قومی ، بدبختانه از فیض این نعمت باقیمت بصورت عمومی محروم مانده است ؛بلکه جرگه ها و شورا های داخلی اقوام متعددهٔ افغانستان ، افکار عمومی ملت رادر مسایل اجتماعی ، بدسته های مختلفه تقسیم ، و گاهی بمقابل همدیگر استعمال کردهاست ، و ازین راه در انقلابات داخلیه تائید نموده است .این ملت از مدتها است محتاج بيك قوت مقدس اداری بود ، که بتواند شوراهای مختلفهٔ بین الاقوام افغانستانرا ، در يك مرکز عمومی جمع ، و وسائل توحیدافکار و نصب العین جامعه را فراهم سازد . تاریخ دنیا منتظر بود قرعه این فالمبارك بنام نامی کدام مرد فوق العاده افغانستان خواهد افتاد . بدبختانه شوراهای حکومات گذشته که در زیر پرده های استبداد و مطلق العنانی مستور بودندنه آنکه از مداوای دردهای اجتماعی ملت عاجز شدند ، بلکه برتشتت و اختلافصفحه( 4 )افکار و آرای عمومی افغانستان بیفزودند ، تا آنکه تصادم افکار اسباب انقلابممالکت گردید .درست است که مملکت در انقلابات گذشته خود نگفته بود که شورا میخواهد ،فقط از دردهای که بر خلاف عواطف باطنیه شان احساس میشد مینالیدند . ولی بایدفهمید ملت ها از نقطه نظر عوام الناس ، همیشه طالب يك سعادتی در حیات میباشندکه نام آنرا فراموش کرده اند ، حتی شکل عملی ، برای حصول این سعادت نیزاز نظر شان مستور است ، گویا گم کرده ئی میجویند که نمیدانند کجاست و چهنام دارد . لهذا هروقت زمامدار و یا سر برآورده ، درد های موجوده شان راشمرده ، نقشه جدیدی در حیات آنها نشانداه ، ملت بکمان آنکه از نصب العین --باطنی خود ها خبری شنیده اند ، با رغبت تمام از گوینده استقبال نمودند . ولیدر عمل چون آن نقشه ها را بر خلاف تمایلات خود ها احساس کردند ، دوبارهاظهار الم نمودند ، وازینجاست که ناکامیهای قائدین ملی شروع میشود ، چه هنوزدر تشخیص مرض و تعین آرزوی باطنی ملت مشتبه بوده اند ، ازین رو میتوان گفتعلت عمده انقلابات گذشته نه بودن شورای صحیح بوده است .دورهای این گونه انقلابات ، وعدم توازن امور اجتماعی ملت ها ، نظر بمکانوزمان و تراکم حوادث عالم ، مختلف و کم وزیاد است ، گاهی ملتی در صد هاسال نمیتواند ازین فلاکت وبحران ها تخلیص گریبان نماید و گاهی ملتی در کمتراز چندین سالیانی ، دراثر يك تصادف نیکو ومبارکی ، موافق بآرزوهای باطنیخویش ، به تعین درد و انتخاب مداوا آشنا میگردد .این تصادف حسنه در ملت های خوشبخت ، در ظهور يك مرد نابغه وناموریتجلی میکند ، که مشيت الهيه او را مؤید و برای نجات از بدبختی ها ، و نیلصفحه(ه)بسعادت زندگانی يك ملت ، مامور و موفق میگرداند . ظهور این مردان نامیدر ملت ها ، در قرنها گاهی و آنهم بشكل نادری صورت میگیرد . این نوابغدر انظار عالم منزلتی مخصوص وشائسته دارند ، ملت ها و تاریخهای جهان آنهارافراموش نمی کنند ، مکافات این مردان نامی نه در فرصت های حیات ، بلكهبعداز ممات بیشتر ظاهر و آشکارا میگردد ، یادگار تاریخی آنها تا به ابد تذکارو کارنامههای درخشان ایشان باقی و پایدار میماند .خدای را شکرهاست که وطن عزیزما افغانستان نیز ، در تاريكترين مواقعیهمیشه باراده فیاض الهیه ، نوابغی بهمرسانده است که سر رشته گسسته اموراجتماعی را بهم پیوند ، وموجودیت ملی را ازخطر فنا واضمحلال رهانیده است .ازان جمله است شهریار عاقل و تاجدار حساس وسياس افغانستان اعلیحضرتمحمد نادر شاه غازی که امروز قامت مردانه گی در وسط آسیا علم ، و بیرقمجاهدت فی سبیل الله را ، در راه اعتلای حقیقی و مدنيت صحيح ملت افغانبرافراشته اند ، و اينك می بینیم که بعد از مرور دهوری ، در مملكت ما احیایسنت سنيه نبویه شده ، و دولت شورائی اعلام و اعلان میگردد : ( وقارئین محترمگزارش افتتاح این روز تاریخی را در ذیل مطالعه مینمایند ) .واقعاً امروز روزیست که عموم ملت و طبقات با اطلاع وطن ، از کثرتمسرت و انبساط ، سر از پا نشناسند ، و بيك مستقبل درخشان و سعادت مندیمنتظر واميد وار گردند . امروز روزیست که ، پیران وجوانان مملکت ، با تمامصداقت و فداکاری ، اغراض شخصیه را فدای ناموس وطن ، و خدمت پادشاهعزیز خود نموده ، و با تمام موجودیت ، در راه پیشرفت و تقدم نیات و خیالاتوطن پرستانۀ پادشاه و پدر مهربان ملت بکوشند .(٦)صفحهوکلای محترم بسیار سعادت مند هستند که ، مقدرات زنده گی ده ملیون نفوس افغانستان را ، در دورۀ رافت و عطوفت — چنین شهریار عدالت کرداری ، در کف اقتدار گرفته اند ، ویقین است که در سایۀ عدالت شهریاری ، بایفای وظائف حقۀ خویش ، نائل وکامیاب شمرده میشوند .کارکنان انجمن ادبی ومجلۀ کابل ، بهترین وخالص ترین تحیات و ادعیۀ قلبی خویش را ، بحضور اقدس پادشاه نامی وحامی مملکت ، مربی ومروج معارف ومدنیت ، اعلیحضرت نادرشاه غازی تقدیم نموده ومیگویند :—اعلیحضرتا ! خدمات برجستۀ تاریخیۀ شما ، درصفحات تاریخ وطن ، بمثابه ستارهای تابندهٔ هستند که ، درشبهای تیره وتار بفضای آسمان میدرخشند ، ودربین این ستارگان روشن ، مجاهدت های مقدس وعالی ترین شما که عبارت است ، ازفتوحات نمایان درجهاد استقلال ، وحصول افتخارات افغانستان ، و تاسیس مجلس مقدس شورای ملی ، مانند بدرهای شعشعه پاش نور افشانی میکنند .اعلیحضرتا ! مکافات اینهمه خدمات شاندار وطن پرستانۀ شما ، درسطور يك چند مقالات شاعرانه ، ويا يك عده نطق های ناطقین وخطبا ، گاهی ادا وبجا شده نمیتواند .مکافات خدمات مقدس شمارا ، تاریخ ملت در اعصار آینده ، بجا خواهد داد ونسل آتیۀ وطن ، ترانه های افتخار شما را ترنم خواهند نمود . از همه بهتر وخوشتر در عالم آخرت ، خدای عادل و کریم ، اجر زحمات و پاداش خدمات شمارا ، در راه سعادت يك ملت عطا ونصيب خواهد کنانید .پس بهتر است ما اتفاقاً صدا كنیم زنده باد نام نامی تاریخی بهترین پادشاه افغانستان اعلیحضرت نادر شاه غازی .(۷)صفحهگذارشات روز افتتاح مجلس شورای ملیروزیکشنبه بحسب اطلاع واخبار های که ازمقام منیع صدارت عظمی نشر گردیده و مژدۀ افتتاح مجلس عالی شورای ملی را بار اول در مرکز برای اهالی بشارت می نمود ، در روز دوشنبه که یکروز مسعودی بود هر کس بايك مسرت وذوق از خانه ها بیرون آمده مخصوصاً قسمتی از اهالی که علاقه مند واز مدتها بانتظار بودند در ساعت نزديك افتتاح بجاده ها وراها عازم مجلس وبشوق و شطارت تمام می شتافتند عبور ومرور موترها وگادی ها مخصوصاًقسمت پیشروی عمارت مجلس ملی را پر نموده بودند .ساعت نه ونیم مدعوین وارد عمارت مجلس عالی شورای ملی گردیدند اهالی وکلان شوندگان وکلانتران وصنوف مامورین ورجال بزرگ همه صف بصف درموقع های مخصوص خود نشسته منتظر بودند ساعت ۴۵ و ۹ موترهای سفرا وهیئت کور دپلوماتيك یگان یگان وارد گردیده وتقریباً در همین دقائق وزراء وهیئت کابینه هم در مواقع خود جا گزین گردیدند .تمام بساعت ۱۰ به اشاره واعلان وزیر صاحب دربار وآهنگ موزيك رسم تعظیم شاهی و ورود شاهانه را بشارت میداد تا اینکه حضور اعلیحضرت همایونی داخل تالار بزرگ مجلس گردیده واز طرف عموم حضار با قیام استقبال گردیدند بعد از ان اعلیحضرت در موقع ریاست قیاماً احوال پرسی مختصری باحضار وکور دپلوماتيك نموده متعاقباً نطق تاریخی افتتاح مجلس را ذیلاً ایراد فرمودند که شنیدن آن به تمام حضار يك جوش ورقت وامیدی بخشید ، سپس جناب عبدالحق خان وكيل هرات نطق شاهانه را بخطابه خیلی مؤثری از طرف ملت استقبال نمود ،صفحه(۸)بعد ازان جناب مولوی محمد ابراهیم خان کاموی به نمایندگی جمعیت علمای عظاملایحهٔ خود را بآواز ولهجهٔ خیلی جدی وفصیح قرائت کرد .در آخر حضور شاهانه با کلمات شیرین ومؤثر وکلا را خطاب فرمودهمختصراً به بیانات خیلی حکیمانه راجع بامید واریهای آتیه ارشاد ودر آخر بدعایموفقیت ملت ودولت مجلس را خاتمه بخشیدند .عیناً نطق اعلیحضرت غازیبه تقریب افتتاح شورای ملیاین مجلس شورای اسلامی را بنام خدای قادر توانا که بخشایندهٔ سعادت دنیاو آخرت است افتتاح میکنم واز بارگاه ایزد متعال برای حکومت و ملت افغانستانتوفیق میخواهم که بسایهٔ شریعهٔ مطهره حضرت محمد علیه الصلوة والسلام باینخاك پاك اسلام خدمات برگزیدهٔ ابراز کنند وبار دیگر دراعلای کلمة الله وترقیوتعالی افغانستان موفقیت وکامیابی جاوید حاصل نمایند .عزیزان من ! لله الحمد که بار دیگر افغانستان را از مصائب ونوائب نفاق وخانه جنگیها مصئون ومامون می بینم ! و بخاطر آسوده و دل پراز امید شروعبه تاسیس این موسسهٔ شورای ملی مینمایم . میخواهم معنی شورای ملی را بشما شرحکنم الحمد لله همهٔ ماوشما مسلمان هستیم مشوره اساس کارهای ماست ما بحکمقرآن عظیم الشان ( وشاورهم فی الامر فاذا عزمت فتوکل علی الله ) بمشوره کردنمکلف بودیم وهستیم وخواهیم بود حضرت محمد علیه الصلواة والسلام درحالیصفحۀ(٩)مسائل مشوره میفرمودند ! خلفای راشدین رضی الله تعالی عنهم بمشوره کار میکردند خلفای بنی امیه نیز مشوره می فرمودند ! لیکن خلفای بنی عباس مشوره را اساس متینی برای پیش برد امور قرار دادند وکلای ملت به دربار خلفای عباسیه حاضر می بودند و حکومت تمام کارها را باوکلای ملت مشوره میکرد . بعد از خلفای عباسیه سلاطین اسلام مشوره را منافی قوت واقتدار خود دیده باین اساس ترقی وتعالی کمتر توجه نمودند بنابرین خیلی دوره های انقراض وتغیر وتبدل درعالم اسلام واقع شد !در افغانستان مشوره از قرنهای مدیدی بایطرف دوام میکند چنانچه جرگۀ افغان ها را حاکم عادل ملت افغانستان گفته می توانیم برای ما ملت مشوره چیزنویست سلاطین گذشته اگر بمشورۀ ملت کارنکرده باشند لیکن ملت درقبائل وعشائر خویش جرگۀ خود شانرا تا امروز متروك قرار نداده اند وحکم جرگه درقبائل وعشائر نافذ است امان الله خان شورای دولت تشکیل کرد وکلای ملت بمرکز حاضر شدند لیکن آن شورا ياجرگۀ افغانان مفيد ثابت نشد !خیر ! ازخدا میخواهم که باردیگر آنچنان واقعات سیاه درافغانستان رو ندهد واین موسسۀ « شورای ملی » دوشمارا موقع وفرصت ودرايت عنایت فرماید که تمام موجبات شکایات را از بین ملت و حکومت رفع نمائیم تاملت برغم سابق حکومت خویش را ازملت وخادم بهبود وترقی کارمملکت بداند ! « شورای ملی » امروز مثل شوراهای سائر ملل که بمرور ایام ترقی واصلاحات بخود حاصل کرده يك نمونۀ ترقی شورا های سابقۀ ماست اگرچه ملت تا امروز اینطور يك چیزی را خواهش نکرده لیکن چون من « شورای ملی » را اساس ترقی ووسیلۀ مخصوصصفحة (۱۰)اصلاح مملکت میدانستم و میدانم روز اول در « خط مشی » خود اعلان کرده امشکرلله که درین فرصت بر امن افغانستان بافتتاح آن موفق شدم وقتیکه شما کتابچهٔحقوق « شورای ملی » را مطالعه کنید واقف میشوید که « شورای ملی » امروزبا شوراها و جرگه های پیشتر چه فرق دارد اگر شما حقوق خویش را صحیح استعمالکنید و همیشه رفتار و روش حکومت را مراقب باشید و برای اصلاحات همیشهسعی بلیغ بفرمائید « شورای ملی » افغانستان بانی امنیت و مؤسس ترقی و تعالیمملکت خواهد شد و بامید خدای عز وجل خانه جنگیها و نفاق و شقاق برای همیشهازین وطن معدوم خواهد گشت ! مسائل شخصی باعث زوال و اضمحلال اینسلطنت اسلامی نخواهد شد ! و همه وقت این ملت آسوده خواهد ماند ! تغییروتبدیل سلطنت سبب استیصال ریشه های ترقی و تعالی ملک وملت شده نخواهدتوانست ! به اشقیا نوبت حکمرانی نخواهد رسید ! همیشه زمامداران نیک وحکامصادق ومحسن ملك وملت در خدمت افغانستان انتخاب ومشغول خواهند شد !استبداد بدعت پرستی ورشوت ستانی يك قلم در قلمرو این مملکت رونمانخواهد گردید !گفته میتوانم روزیکه وکلای ملت در « شورای ملی » حقوق خویش راشناختند و خیر و شر را از روی مفاد عمومی امتیاز کردند و اغراض وتفرقهاز میان رفع شد ازهمان روز دور سعادت افغانستان آغاز خواهد کرد من از خدامسئلت دارم آنروز سعادت وطن عزیز ما و شماهمین روز اول افتتاح شورای ملیباشد خدا قادر است رحیم است کریم است همانطوریکه افغانستان را باینفرصتکم از يك انقلاب خانه برانداز نجات داد و بملت افغانستان امنیت ، عزت و توانائیو اتحاد ممراز نو بخشید ، از درگاه بخشایش ایزدی مایوس نیستم و امید واثق دارمصفحه (١١)که انقلاب گذشته آخرین دور فترت ونکبت ما ملت حساب خواهد شدوانشاء الله تعالی برای همیشه خاتمه یافت و این روز افتتاح « شورای ملی » روزاول دور سعادت افغانستان خواهد بود که تا ابد دوام خواهد کرد !وکلای محترم ملت ! مایوس نباشید ، اینچنین ادوار ظلمت را که ما و شماگذرانیدیم تاریخ ملل عالم در حیات سائر ملل دنیا نشان میدهد بعد از هر سختیآسانی است و پس از هر تنزل ارتقا و اعتلا آمدنی است بشرطیکه بندگان خدااز جاده حقیقت و انسانیت منحرف نشوند و عیب را هنر و اسباب تنزل راوسیله ترقی نشناسند .فرزندان و برادران عزیز من ! آنچه از اجرا آت این دوره را میخواهمخود من بشما بیان کنم سیاست خارجی امروزه افغانستان است ، تاشما از سیاستخارجی حکومت امروزه خود خوبتر واقف ومسبوق شوید باقی مسائل را کهدر ظرف یکنیم سال و چند ماه شده صدراعظم صاحب و وزراء بشما معلومات خواهندداد میخواهم از ابتدای ورود خود بخاك پاك افغانستان تا امروز آنچه با دولمتحابه معامله و مکاتبه کرده ام بشما اظهار کنم تا بر شما سیاست خارجی منپوشیده نماند .وقتیکه من در خاك افغانستان قدم گذاشتم خودم وشاه ولیخان ، وشاه محمودخان را در سمت جنوبی ومحمد هاشم خان ومحمد گلخان را در سمت مشرقی تعییننمودم ! درین موقع در سمت جنوبی آثار نفوذ سقویان ظاهر نبود و هیچ کسحکومت سقوی را وقع و اعتبار نمیداد اما همینکه امان الله خان در حدود قلاتو مقر با عساکر قندهار نمودار شد و دوباره عزم استیلای کابل را باطراف واکناف مشتهر گردانید اهالی سمت جنوبی قدری متردد شدند و گمان کردندصفحه ( ۱۲ )که من بابرادران خود بطرفداری امان الله خان خدمت میکنم هر چند زیاد وانمودکردم که مطلب من شخصیت هیچ کسی نیست حق خود من و برادران من برایاثبات شخصیت خود نیامده ایم ما میخواهیم در افغانستان امنیت قائم شود و خانهجنگی از میان رفع گردد و هر شخصی را که تمام قوم وملت افغانستان به پادشاهیانتخاب کنند همان شخص پادشاه شود . اما با آنهمه اصرار من اهالی سمت جنوبیباظهار من متردد بودند مطمئن نشدند جه من مجبور بودم که اعلان پادشاهی خودرابدون اعتراف وتصویب تمام اهالی افغانستان رد کنم !هر چند در مواقع بزرگت و در اوقات ظهور ناکامی و شکست این مطلب رابمن تکلیف می نمودند من نسبت بنام پادشاهی بنام خدای توانا توکل میکردمو مهربانی ولطف کردگار را بر امدادیکه از نام پادشاهی بمن وا نمود می شدمرجح میدانم ومیدانستم تا اینکه در اکثر طبقات اهالی سمت جنوبی تشتت افکارتولید شد وسقویان در سمت جنوبی قدرت کامله یافتند گردیز و اکثر حصصخوست و ارگون وغیره جاها را استیلا نمودند من درین وقت اراده کردم تا ازاقوام افاغنهٔ سرحد آزاد استمداد کنم میخواستم از قوم ارگنزانی استعانت نمایمدرین وقت راه مواصلت من و ارگنزائی ها در دست انگریزها بود بواسطهٔ حاجیمحمد اکبر خان با حکومت انگلیز داخل مذاکره شدم حکومت برطانیا موافقتنکرد وعذر غیر جانبداری را پیش کرده راه دادن ارگنزائی را منافی اعلان غیرجانبداری خود وانمود کرد و بهمین مضمون بمن نامهٔ حکومت برطانیا رسیدکه این نامه تاهنوز موجود است با اینهمه مایوس نشدم ودست از کار نکشیدمقوم باغیرت جاجی و هم يك حصهٔ منگل و احمدزائی در دست من بود بالآخر فیصلهکردیم که از قوم وزیر که برای امداد من و نجات افغانستان کمر همت بسته بودندصفحۀ (١٣)و غیرت اسلامی و افغانی آنها بجوش بود استمداد کرده شود وزیریها دعوت مراپذیرفتند و به حضورم حاضر شدند دولت بریتانیا بر این مسئله بیشتر با من درشتیکرد به حاجی میرزا محمد اکبر خان برین مسئله بسیار اصرار نمود که باید وزیریهارا از جاجی به وزیرستان خارج کنم و واپس بفرستم ! و هم اعلانات و مکتوباتخود را اسمی اهالی قندهار واقوام قبائل آنولا بواسطۀ عبدالغنی خان ارراه چمنفرستاده بودم آن همه دعوت نامه های من باقوام قندهار واچکزائی های غیرتمند رسید اما خود عبدالغنی خانرا حکومت هند مانع شد و انسداد سخت برایپیشرفت او نمود و او را در قندهار نگذاشت همانست که بمجرد گرفتناعلانات من اقوام وقبائل ولایه قندهار قیام نمودند و عرائض خوشوقتگردیدن شان نسبت به مجاهدات من و آماده گی شان در قابل ستمویان واظهار استعداد شان باجرای اوامر من بسمت جنوبی برایم رسید ! باوجود آنهمه اعتراضات دولت انگریز همینکه حاجی میرزا محمد اکبر خان را برای اظهاردلائل عدم امکان واپس فرستادن وزیریها به پاره چنار فرستادم من ، شاه ولیخانو شاه محمود خان و محمد گل خان را با دگر سر کرده های اقوام و وزيريها و يكعۀ جاجی و منگل و احمدزائی وجدران وطوطاخیل وگردیزی برای محاربۀ کابلولهو گرد اعزام نمودم هنوز دولت برطانیه بردلائل عدم امکان واپس فرستادنوزيریها قانع نشده بود که خبر فتح کابل رسید خلاصه قبل از فتح کابل بين منو وات بريطانيا برمسئله مشارکت وزيریها خیلی تیره گی و پیچیدگی موجود بودمن بحکم تقدير مجبور بودم که از هر قوم وقبیله افغان که امداد گرفته میتوانستمتشبث میکردم ازین وزندگانی بحز نیم نفس چیزی باقی نمانده بود تهديد دولـتبرطانيه نسبت به مشارکت وزيریها و هم مظالم ستمو در نظر من اهمیت نداشت( ١٤ ) صفحهزیرا عرصه حیات بر من تنگ شده بود من حیات باشرف یامرگ خودو خاندان خود را تصمیم کرده بودم ! اهل غرض بعد از فتح کابل پروپاغندمیکردند که گویا مرا در موقعی که در سمت جنوبی بودم دولت برطانیا امدادداده است و من بدولت انگلیز امتیازاتی داده ام ! من امروز بحضور شما و کلایملت اعلان مینمایم که من بجز فضل و رحم خدای قادر مطلق و فداکاری اهالیافغانستان بامداد هیچکدام دولت اجنبی کابل را فتح نکرده ام موفقیت مندر نجات وطن بفضل خاص الهی و همت و غیرت عموم ملت افغانستان بعملآمده است .آن اشخاص واقوامی که با حکومت امانیه مخالفت داشتند وهم چنین آنوزراء و مامورین و عسکر و روحانیون ؛ واعزة ملت که با اعمال ضرر افزایشخص امان الله خان موافقت نداشتند ، مسلم است که این عدم توافق آنها با اوبرای خیر وطن و سعادت ملت بوده میخواستند که او را ازان حرکات ناعاقبتاندیشانه شهرت پسندانه اش باز دارند که دران ابداً لحاظ جذبات ملی ومذهبیکرده نمی شد ، چنانچه به مشاوره چند نفر اشخاص کوتاه بین ، ملت را از خودمتنفر واثر ورسوخ همه خدمتگاران وطن را که در موقع مخاطره برای خیر جامعهباید خدمت میکردند ، دور نمود .عزیزان من ! بنده خیلی متأثر شدم وقتیکه یاوه سرائی مغرضین را شنیدم ،سیاست من در افغانستان سر وراز ندارد سیاست من در افغانستان سیاستآشکارا است من میخواهم هر چیز را بشما واضح کنم تا شما از هر چیز واقفباشید و بکار های خود بدانید .وقتیکه من در کابل رسیدم و شما ملت باصرار وتأکید مرا پادشاه افغانستانصفحه ( ١٥ )انتخاب گردید وزارت خارجه فوراً بتمام دنیا اعلان کرد بجواب اعلان وزارت خارجیه از همه دول متحابه تبريك وشناسایی حکومت حاضره اعتراف واعلان شد سفیر کبیر دولت علیه ترکیه در کابل تشریف داشت و سفیر کبیر دولت بهیه شوروی نیز ازهمه اولتر بکابل رسید دول متحابه یکی بعد دیگری سفرا و نماینده گان خود شان را بدربار افغانستان فرستادند . من بنا براصول وقواعد بین المللی تمام معاهداتی را که حکومت سابقه با دول متحابه عقد کرده بود ، تصدیق کردم دیگر هیچ معاهده سری وعلنی ننموده ام .البته سال گذشته بعضی از دول بما امداد کردند ، چنانچه حکومت بهیه برطانیا بدون کدام شرایط بافغانستان امداد کرد ، این امداد عبارت است از يك لك و هفتاد و پنجهزار پوند قرض بلا سود ، و ده هزار تفنگ و پنجاه لك کارطوس ، وچون این امداد مبرا از هرگونه آلایشات سری و علنی است ، و بدون شرایط است من به ممنونیت قبول کرده ام ، امان الله خان هم موترها و سیم های تلگراف و غیره اشیاء را از دولت برطانیا قبول کرده بود ، و در جنگ ملا عبد الله پنجهزار تفنگ و کارتوس از حکومت هند گرفته است . که این مسایل تا امروز اعلان نشده بود ، و هم در وقتیکه امان الله خان در لندن بود ، از طرف دولت برطانیا مبلغ نقد و ده هزار تفنگ و بعضی ادوات دیگر هدیه شده بود ، و امان الله خان آن هدیه دولت برطانیا را قبول کرده بود ، من در سیاست خارجی آنچه کرده ام واضح می گویم ، وبشما خاطر جمعی میدهم که حکومت من تا امروز امتیاز وحقوق بهیچ دولت نداده است و تا من زنده ام انشاء الله بقلم من اینطور چیزی امضاء نخواهد شد . من قطعاً در سیاست خارجی افغانستان سر و راز نمی خواهم داشته باشم ، وهم حکومت وملت خود را توصیهصفحه(١٦)میکنم . که موقعیت جغرافیائی افغانستان هیچ گاه سیاستهای سری را تحملندارد ، از سیاستهای سری باید همیشه پرهیز کنیم .بغیر ازین اسلحهٔ که دولت بریتانیا بما امداد کرد ماهجده هزار تفنگويك كرور وهشتاد لك كارتوس از فرانسه قرار داد و خریداری کردیم ،که ازین جمله قیمه ۹ هزار آن نقد پرداخته شده است ، وباقی را هم بمرور ایاممی پردازیم دولت لمان هم بما وضعیت دوستانه نمود ، چنانچه باقی مانده مبلغقرض را که بامان الله خان داده بود بما تسلیم کرد و اقساط تادیۀ قرض را از ششسال بهشت سال تمدید نمود . دولت المان پنجهزار تفنگ وپنجاه لك كارطوسبما داد و قیمت آنرا هم بهمان قرضه که بهشت سال ادا می شود ، قبول کرد ،در همین اوقات قریب پنجهزار تفنگ و پنجاه لك كارطوس علاوه ازین اسلحهٔکه شرح داده ام از انگلستان خریداری نمودیم و پول آنرا نقد تادیه کردیم .همچنان از دیگر دول متحابه برای افغانستان اسلحه باقیمت مناسب خریداریکرده ایم ، معاهداتیکه جدید عقد شده و در شرف تعاطی وسر دست ماستيا بمذا كرات آن داخل شده و می شویم .معاهدهٔ جاپان و افغانستان عقد شده است و در شرف تعاطی است . معاهدهٔغیر جانبداری افغانستان وحكومت شوروی روسیه سر از نو عقد شده است .موافقه کمیسرهای سرحدی بین افغانستان و ایران عقد شده است .به معاهدهٔ تجارتی افغانستان و دولت شوروی روسیه داخل مذاكرهمی شویم .در موافقهٔ تبادلۀ پست بادولت روسیه داخل مذاکره میشویم .معاهدۀ افغانستان و دولت علیۀ حجار عنقریب تحت مذاكره می آید .صفحه ( ۱۷ )خلاصه آنچه شده ومیشود همه را بشما وانمود کردم ، وبار دیگرمیخواهمبشما ظاهر کنم که مفید ترین سیاستیكه در افغانستان تصور میشود ، و منهمیشه دوام آن را توصیه میکنم ، این است كه باید افغانستان بیطرف باشدوباهمسایه های خود وتمام دول متحابہ روش وسلوك خوبیکه منافی مفادافغانستاننباشد اجرا كند و همسایه های خود را عملی یقین بدهد كه افغانستان موازنهجانبین را كامل محافظه نموده روش دوستانه مساویانه با همسایه های خود داردو خواهند داشت و همین روش افغانستان برای خود افغانستان و برای همسایه هایافغانستان مفید ترین است .راجع باقوام سرحد آزاد : این مسئله نا گفته نماند كه مسئله سر حد آزاديك مسئله معتنی بهای سیاست افغانستان و دولت بریطانیاست افغانستان راجعبسلوك وروش باهمی اقوام سرحد و حكومت هند از اندیشه فارغ نیست میتوانمبگویم اقوام سرحد وما از حیث مسلمانی و قوميت يك چيز هستیم دولت بريطانياشاید این همدردی اقوام سرحد رابه افغانستان و از افغانستان را بسرحد از سالهایدراز تجربه و مشاهده کرده است ما بهیچ وجه ازین همدردی انكار كرده نمیتوانیمچرا پریشانی اقوام سرحد آزاد در افغانستان بالضرور اثر می اندازد ازین روسعادت و رفاهیت اقوام سرحد آزاد همه وقت آرزو وخواهش ماست و کلایمحترم ! این است سیاست امروزه حكومت شما كه برای تان شرح كردم تا شمابی کم وكاست از حقایق واقف باشید ، و در کار ها دقیق شوید هر مسئله راخوب بسنجید و فیصله کنید بی پروائی در امور مملكت گناه عظیم است شمامقدرات يك ملت بزرگ را درین مجلس فیصله میکنید سهو و خطای شما سهوو خطای شخصی شما حساب نخواهد شد خساره آن بيك ملت و يك مملكتصفحه (۱۸)عظیم الشان اسلامی عائد میشود بسیار مدققانه و احتیاط کارانه در حل مسایلپیش شوید شما خوب مشاهده کردید که ناعاقبت اندیشی حکومت سابقه و عدمامتیاز کردن خیر و شر از طرف ملت چه خساره عظیم وارد کرد هر روز اینملت را دچار مشکلات ساختن بجز اینکه بگوئیم خیانت کردن است دیگر چهتعبیر خواهم کرد.چون حکومت متبوعه شما زیاده تر به شوره اهمیت میدهد و میخواهد که دایمامصدر چنان اجراآتی شود که از آن رضای خالق و خوشنودی مخلوق حاصل ،و بر طبق حسیات عمومی به همه ترقیات مطلوبه خود نائل شود. اينك بكمالمسرت امروز این ( مجلس عالی شورای ) ملی را افتتاح کردم و در نظر دارم کهبه فضل الهی جهت معاونت فکری ( شورای ملی ) وحصول دیگر مطالب عالیيك « مجلس اعيان » را هم در آتی تشکیل کنم.در خاتمه : شما و حکومت و عامه ملت عزیزم را بخدا میسپارم و از خدا کامیابیو موفقیت مشروع تانرا مسئلت مینمایم.معروضه وکلای محترمشورای ملیاعلیحضرت ناجی و استقلال بخش افغانستانمامله افغانستان راجع به آن فدا کاریهای تاریخی که از شما مشاهدهکرده ایم هر قدر امتنان اظهار کنیم کم است ، آنچه را میتوانیم که بحضور اقدسشما ظاهر کنیم هما نا حس فدویت ملت است که نسبت به اعلیحضرت شما درصفحه ( ١٩ )دل های پاك خود میپرورانیم ما ملت واضح میگوئیم که هر ملت باین امید زماممهام خود را بدست حکومت خود میسپارد که شاید برحال زار ونزار مملکتترحم می شود و اختیارات حیات و ممات آن ملت را سوء استعمال نمی کند وآن قوم را براه ها وروش های غلط به مصائب ونوائب روز گار مبتلا نمی سازدو اختیارمال و جان ملت را به اشخاص دون همت شکم پرست نمی سپارد بدیانتو اخلاق اسلامی آن ملت مداخلت های بی جامی کند ، خلاصه باعث نفاقو شقاق و خانه جنگی نمی شود !هزار افسوس که در عصر گذشته باین عقیده و آمال ما بکلی مخالفت شدو برعکس آرزو و امید ما رفتار کردند ، بالاخره آنچه نمی خوا ستیم نا خواستهواقع شد ، خانه و آبادی مارا آتش گرفت ؛ سرمایه نقد و جنس ما تاراجو برباد شد ؛ امنیت از سر تاسر مملکت مفقود گردید ، دزدان غاصب روی کارشدند و بقتل پیر وجوان وطن اقدام نمودند اهل و اولاد ملت در مخاطراتومهلکه ها سردچار شدند ؛ نزديك بود شجاعت تاریخی ما ملت افغانستان که تمامدنیا ظاهر وثابت است لکه دار واستقلال افغانستان که به مهربانی خداوند وفداکاری اعلیحضرت شما حاصل شده است از ناعاقبت اندیشیهای عصر گذشتهقریب زوال رسیده بود که خدای قادر توانا این دولت اسلامی را دوباره بنامنامی شما احیا فرمود و اعلیحضرت شما را بسروقت ما ملت رسانید و وطن عزیزمارا از امحای ابدی نجات داد .اعلیحضرتا ! شما و برادرهای فدا کار وصادق تان را ماملت بخوبی شناخته ایمخدمات برگزیده شما وخاندان نجیب شما در انظار ما ظاهر است ؛ ما ملت شما رانادیده و ناشناخته وامتحان نا کرده پادشاه خود انتخاب ننموده ایم ؛ بلکه باوصاف شماصفحه ( ۲۰ )صغير كبير ومرد وزن این ملت آشنا و گرویده بود و گرویده است ما آن همه فدا کاری های تاریخی شما را که برای این ملك و ملت خود تکراراً و عملاً اثبات فرموده اید عموماً بخاطر داریم. اول وجود مفخرت نمود شما آن نایره فساد منگل را که در عصر اعلیحضرت شهید بظهور انجامیده نزديك بود که بحکومت اعلیحضرت شهید خاتمه بدهد ، خاموش واز تدابیر عسكرانه وجذبات ملت خواهانه خویش شیرازه از هم گسیخته امنیت و انضباط سمت جنوبی را تنظیم فرمودید ؛ دوم در جهاد استقلال از فضل الهی وهمت وفدا کاری اعلیحضرت شما افغانستان بيك حیات پر از افتخار تازه نائل واستقلال و شرف ملی خود را حاصل وشجاعت ومردانه گی خود را در اقطار عالم اعلان کرده است ؛ سوم آن مساعی جمیله وخدمات فدا کارانه شما که در راه نجات مملکت وحیات دوباره ملت محبوب تان بآن موقع خطرناك انقلاب که تمام افغانستان را آتش جهل ونفاق فرا گرفته بود وهمه موجوديتش را سیلاب شقاق و خانه جنگی بغرق وفنا تهدید میکرد موجبات مزید امتنان وخوشنودی عامه ملت قدر دان تان را از شما فراهم آورده است !اعلیحضرتا ! این همه خدمات خیلی مهم و تاریخی شما بيك بريك در انظار فرد فرد ملت شما ایستاده است و تمام ملت افغانستان اعتراف دارند که وجود شما از مفاخر تاریخی ما ملت است دشمنان ما ملت هر قدر مارا قابل قبول تحريك وتشویق مفسدانه خود بدنیا نشان بدهند و بخواهند ما را در عالم يك ملت بی اراده معرفی کنند لا کن ما بدنیا اعلان میکنیم که ملت افغانستان رفتار وروش عصر گذشته را منافی سعادت دنیا وعقبی خود دیده واضح و آشکارا برای برطرف کردن آن حالت تباه کن قیام کرد و این حکومت نيك و پاك را برای خویش تشکیل نموده والى ماشاء الله باین سلطنت و حکومت بادیانت مشروعه خویشصفحه(٢١)مطیع و فداکار خواهد بود.اعلیحضرتا ! با آنکه ما ملت به شما اعتماد واثق داشتیم و داریم و انشاءاللهخواهیم داشت ؛ لکن ازین حسن نیت و صفای دل اعلیحضرت شما که حقوقمشوره را بما ملت ارزانی فرموده اید و شورای ملی را تشکیل دادید از صمیمدل دعا می کنیم که خدای متعال این مشوره و حکومت و ملت را وسیلۀ ترقیو تعالی اسلام و افغانستان ساخته موجب سعادت دنیا و رستگاری آخرت ماملت گرداند و بما توفیق ارزانی کند که بتوانیم آن گونه خدمات برگزیده راکه دران رضای خالق و سعادت مخلوق اوست ابراز کنیم ما از خدا مسئلتداریم که حکومت و ملت افغانستان را بشاه راه شریعت غرای محمدی ص آراستهو مستقیم داشته از نفاق و شقاق که موجب خذلان ابدی است دائماً ما را مصونو مامون دارد ما بهیچ زبان شکر این نعمت الهی را ادا کرده نمی توانیم کهامروز حضرت رب العزت همچه شما يك پادشاه حقوق بخشای را بما عنایت فرمودهاست.اعلیحضر تا ! لله الحمد که امروز ما وکلای ملت حکومت و ملت را يك چیزمیدانیم و از خدمات چع ج سردار محمد هاشم خان صدر اعظم و کابینۀ شاناظهار امتنان مینمائیم .در موقعیکه براس کابینۀ افغانستان این چنین يك ذات حمیده صفات حضورداشته است ملت بکلی مطمئن و آسوده است چنانچه درین ایام صدارت سردارمحمد هاشم خان می بینیم در هر طرف مملکت لله الحمد امنیت است حکام و مامورینمودبانه حرکت میکنند ظلم و بدعت از میان رفع گردیده افغانستان به سر مایهخود قدم بقدم تلافی مافات میکند پول بیت المال بی جا صرف نمی شود هرصفحه ( ۲۲ )قدر از مساعی این حکومت اظهار کنیم کم است !ما ملت وفادار همیشه خدمات برگزیده مشاهیر ملت خویش را تقدیر کردهایم و مشاهیر خود مان را بجان و دل دوست داریم ، خائنان که یاوه سرائیمیکنند ما آنها را محققاً دشمن اسلام و دشمن افغانستان میدانیم خدا بما توفيقارزانی کند که در سایه شریعت حضرت محمد عليه الصلوت والسلام با او امرشما که برای ما سراسر باعث فلاح و نجات دارین است خویشتن را فدا کنیمتا بتوانیم در راه دین و دنیای افغانستان خدمتهای برگزیده را ابراز کردهباشیم !ما ملت سیاست خارجی وداخلی اعليحضرت شما را نيك و مرغوب میدانیمما ملت از ایام گذشته تا حال اعلیحضرت شمارا درقول وفعل شما صادق ديدهایم و بصدق و صفای شما اعتماد تام داشتیم که شما را به پاد شاهی خود بالاصرارانتخاب نمودیم !اعليحضر تا ! شما همان شخص اید که استقلال خارجی ما ملت را به لطفو مهربانی خدا جل شانه در عالم اسباب بسر بازی و فداکاری خویش حاصلکرده اید ما شما را با نی و حامی استقلال خود میدانیم و سیاست خارجی شما رابرای حفاظت استقلال افغانستان درست و صحیح می شناسیم !اعليحضر تا ! همان طوریکه خدای متعال شما را بامداد ما ملت تا امروزکامیابی بخشیده است ما ملت الى ماشاءالله برای امداد شما بجان و مال واولادخود حاضر و آماده هستیم شاد باشید كه ملت افغا نستان شما را مثلپدر مهربان خود دوست دارند و آنقدر بشما و برادران شما و باقی اشخاصصا دقيكه در راه سعادت ملت با شما فدا کاری کرده و میکنند گرویده هستند( ۲۳ ) صفحهکه ما وکلا از شرح محبت وصمیمیت ملت قدردانتان بحضور شما ذره عرضکرده نتوانستیم .اعلیحضرتا ! ما وکلای ملت بشما عهد میکنیم تا جان در بدن ماست برایخیر حکومت متبوعه و ملت و مملکت خود صادقانه خواهیم کوشید .خطابۀ جمعیت العلماءاعوذ بالله من الشيطان الرجيمبسم الله الرحمن الرحيمفبما رحمة من الله لنت لهم و لو كنت فظا غليظ القلب لا نفضوا من حولكفاعف عنهم واستغفر لهم وشاورهم فى الامر فاذا عزمت فتوكل على الله ان اللهيحب المتوكلين ط( الحمد لله على دين الاسلام ) قران کریم از جانب خداوند رحیم بما هدایتمیکند و راه بهبود واصلاح جامعه را نشان میدهد و بشورای ملی که از معظم ترینمزایای اخلاقی و اجتماعی بشمار است و موجب بزرگ ارتباط کلی حکومتوملت دیده میشود ارشاد میفرماید .تاريخ يك شاهد قوى و يك عبرتگاه پر انتباه است که هر چیزی دران دیدهو مشاهده میشود هیچ شبه نباید کرد که صحیفه های تاریخی پرثابت و روشنساخته شهادت میدهد که قوت وسطوت و عزت ملتهای که از وجود شورایملی محروم و یاتنها شوری گفته به آن کفایه نمود شورای حقیقی را دارا نبوده(٢٤) صفحهاز حيث اغراض وشخصيات وعدم انتخاب حقيقى مترقبه شورای ملی رابرای تامين رفاه وترقی جامعه کسب نکرده اند روز بروز هیئت و رونق مجتمعهشان زائل وجامعهٔ شان محو ومضمحل شده اند حقيقتاً شورای اسلامی قوهٔ موجدهودوام وقرار دهنده هر نوع سعادت و بهتری جامعه اسلاميه است شوری استکه دلها را زنده وفکرها را تر و تازه ميکند ، شوری است که اتحاد ويگانگیافراد پراکنده ملت را استحصال نموده عموم را يك دل ويك عقيده ميسازد ؛شوری است که ماهيت امت را محکم کرده تائيد ميدهد شوری است که شرفوحيثيت ملت را از انقلابات ضخيمه وتبدلات متنوعه مصئون ميدارد .شوری است که انتظامات متينه وقوای عموميه را وجود ميدهد ، شوری استکه باطفال وطن عزيز خود توصيه تربيه علم وعمر فان کرده از نهالهای ویمملکت رقم رقم اخذ منفعت ميکنند ؛ شوری است که قرار فريضهٔ اسلامیرهنمائی ميکند تا به صغار جامعه رحم ونسبت به بزرگان اعزاز و اکرام رارعايت ورزند وبچشم احترام ببينند ؛ شوری است که در عالم اسلام برای اوامرو نواهی شرعيه و اعتصام قرآن پاك در اسلاف و اخلاف خدمات شانداری نمودهاست و برای ترغيب و تشويق ديانت و تحصيل علوم وفنون در هر منطقه نداکرده به منبر ها برآمده علم را بنور جهل را به ظلمت معرفی فرموده استچنانچه تاريخ صدر اول شاهد اين مدعا است البته چون اين حکومت متبوعهٔ مابنا بر اصرار و ذوق و شوق ما جامعهٔ اسلاميه برين خاكپاك وطن عزيز ماتشکيل شده است از وقت جلوس اعليحضرت غازی الی الان بسا خدمات بزرگبرای خير وبهبودی وسعادت دارين ملت کرده اينکه افراد ذيشان محفل معظمشورای ملی را امر دادند تا از وطن مقدس اسلامی بصورت انتخاب حقيقىصفحه ( ٢٥ )در مرکز عالی مجموع گردیده و وظائف و حقوق حقه شورای ملی را اداره نمایند در نتیجه قرار حدیث مبارك ( اذا كان امراء كم خياركم واغنيا كم سمحاؤ كم واموركم شوری بینکم فظهر الارض خيرلكم من بطنها ) لازم است که جامعه اسلام را بمراتب رفعت وعزت وشوكت سوق داده حتماً از راه اتحاد فکری حکومت و ملت تمام اسلامی آن مفاخر اسلامی و تاریخی را که باینقدر مدت از دست ما مسلمان ها ؛ بنا بر غفلت و کهالت رفته واپس آنرا تحصیل کرده بعالم دنیا ناز وفخریه نماید ، اگر بدقت غور کنیم برای همه اکتسابات صنعت وتجارت و فلاحت و برای هر گونه آبادی ها و عمارت و برای هر رقم تاسیسات مدنیت وزراعت و برای اصول وقواعد حرب واستحضار آلات جهاد و فتوح بلاد كدام چیزی است که در آیات قرآنی و احادیث نبوی واصول فقهیه مندرج نشده باشد بدرجه که دین متین ما قواعد عدل و حقوق را امر فرموده در هيچ یکی از قوانین دنیا باین پیمانه علیا وجود ندارد اگر شورای حقیقی اسلام برپا واخلاق فاضله واجرا آت شریعت مطهره در خطه يك حکومت اسلامیه در همه طبقات از شاه تا گدا حکم فرما شود و احکام دین را مخالف ترقی عصری گمان نکرده بلکه منبع جمیع سعادت های اخروی ودنیوی واساس همه مدنیت عصری و اصلاحات کافی بدانند واصول اسلام را مدار ومعيار كار و بار معاد ومعاش خود دانسته باشند نفوس خود ها را بريا و کسالت و سفاهت و تنبلی تغییر نداده باخلاق جميله وموالفت واستقامت و فعالیت و عفت وصداقت وخدا جوئی و حقوق شناسی اصلاح نمایند وهر کسی ازمه و كه اهالی و مامورین علماء ومشایخ وغیره وظیفه خود ها را شناخته رفتار نمایند یقین است كه ذات ارحم الراحمين قرار آیه كريمه ( ان الله لا يغير ما بقوم حتى يغيروا ما بانفسهم ) و آیه ( وما كان( ٢٦ )صفحهربك ليهلك القرى بظلم واهلها مصلحون ) هيچ گاه سعادت آن جامعه را بذلتوتباهی وخونی شانرا بخرابی تبدیل نمیدهد .ما جمعيت العلماء كه خود ها را یگانه خدام دین و اصلاح اندیش ملت افغانستاندانسته ایم بحضار مکرم و وکلای محترم ازین روز فرحت اندوز که بافتتاح شورایملی در میان ما ملت افغانستان امتياز یافت واينك عيد بزرگ افغانستان استتبريك ميدهيم واز حضورتان درین مجلس عالی مسرور شدیم و گفته میتوانیمكه الحمد لله حكومت ما باديانت وصلاحیت است وشورای ما شورای حقیقیاسلامی است از خدای متعال خود امید میکنیم که محفل جلیله شوری از ثمراتواثرات این نعمت عظمی وفرط محبت وصداقتيكه ملت افغانستان با علیحضرت غازیدیانت پرست همه وقت بدلهای خود می پرورانند از راه حقه شریعت مطهرهخیر الانام بهر گونه ترقیات مادی و معنوی کار گرفته نتائج آنرا مفهوم فکر یهخواص و عوام خوا هند نمود .در خاتمه زنده باد اعليحضرت شریعت خواه ما ، آسوده باد ملت دیانتخواه ما ، پاینده باد ریاست شورای ملی و جميع مصلحین مملکت اسلامی ما آمینيارب العالمين و آخر دعوانا ان الحمد لله رب العلمين .استقبال از شورای ملیزقوم افغان سحر بگوشم رسيد شور وفغان شوریبهر طرف ذکر این فسانه بهر زبان داستان شوریزهر کسی این مقوله روشن زهر تنی این بیان هویداتمام ملت زروی فرحت بدین صفت تر زبان شوریکه فرد عصر آفتاب کشور حکیم دوران جهان دانشیگانه عهد و نادر وقت وشاه غازی و جان شوری( ۲۷ ) صفحهزروی علم وقرار دانش بملك كرد اين سجيه جارىز نص قرآن وشرع انور بقوم شد ترجمان شورینمود این شیوه شاه افغان بملت از روی لطف واحسانکه تا شود بر گل این گلستان ز فیض آب روان شوریبخیر ملك و رفاه ملت کنون شود انتباه ملتازین سبب خیر خواه ملت بکف سپردش عنان شوریبقوم کرد این رویه جاری بملك كرد اين طريقه شائعز لطف داد این شه حق اندیش بملت خود زبان شوریسرا سر این رویه حسن است و پای تا سر تمام خوبینبی و اصحاب و پیروانش نموده نیکو بیان شوریسعادت ملك گشت طالع چو مهر از صبح این دوشنبهخدا کند مملکت منور ز نور نيك اختران شوریاز ین شرف قوم گشته دلشاد از ین روش ملك گردد آبادنشان امن و فلاح باشد بملك و ملت نشان شورینماند اید و ستان کسی را بهرزه جای شکایت از کسنماید آسوده ملك وملت ازین سپس پاسبان شوریبجامعه زين رفیع بنیان بلند شد پایگاه ملتبشان او خود کسی چگوید بلند گردیده شان شوریندا زد این شاهراه روشن کجی در آید از استقامتندید سر گشته کی بعالم زگمرهی پیروان شوری( ۲۸ )بجزمتاع سعادت اورا نبوده دربار جنس دیگربود بسر منزل سلامت همین رۀ کاروان شوریبجز صلاح و صواب وخوبی ازین نکو مشوره نجونیکلام حق سنت پیمبر نشان دهد عزو شان شوریزصدق مگذر درین رویه صفا چو آئینه ساز پیشهزراستی سروناز دارد بهر زمین بوستان شوریبسود هر گز زیان نباشد مبارکست این ستوده سودانموده اند امتحان ازین پیش چه حاجت است امتحان شوریگرش بوند اهل اهل دانش بری زاغراض نفس سرکشقسم بقر آن اگر ببینی بملك و دولت زیان شوریکه ناشود سرخ روی ملت زخاق مشکين وخلق رنگينچوگل بیاراید این و گیلان برنگ و بو گلستان شوریکه تا نباید خجل نشستن ز کرده بد به پیش دشمنرويه نيك پیش گیرید خدایرا دوستان شوریبدی کجا مشوره دهد عقل به نيك خواهان اینطریقهکجی کجا دل پسند دانش بشیوه راستان شورینصیب ملت شود الهی صلاح وعلم وكمال ودانشکه تالیاقت کنند حاصل شوند ناشایگان شوریشرافت وعلم وعقل ودانش دیانت وصدق وفهم وبينشرعایت قوم وملك وملت سزد پی مردمان شوری( ۲۹ )صفحهز حق كنون مسئلت نمايم بملت آئين اتفاقيکه تا نباشد نفاق هرگز میان یاران میان شوریاگر شوى فی المثل زمانی در انتخابی وکیل ملتتوسعی کن تابنام نیکو بسر بمانی زمان شوریچوتیر اگر راست رو نباشی ز زور صدق ار نشان نداریبخير ملك و رفاه ملت کشید نتوان كمان شوریکشند اگر اهلش از نجابت عنان نفس از غرض پرستیزهر بدی تا ابد نمايم به پیش ملت ضمان شوریبمات از بعد انتظاری نمود روی این نکو خصائلعزیز دارید ای عزیزان بجان و دل مهمان شوریبقدر احساس خویش هر کس کند بهر چیز قدرانیببال بر خویشتن زعشرت اگر توئی قدردان شوریبشكر این محفل مبارك بذوق این خير ملك وملتسزد که مستغنی این قصیده روان کند ارمغان شوریافتتاح شد به همه وجد و مسرت شورا ءخار غم از گل امید جدا می بینم رنگ و بوی شرف و عز و علا می بینمموج زن در همه سو آب بقا می بینم در گلستان وطن تازه هوا می بینمخاطر ملت خود شاد و صفا می بینماین همه از اثر لطف خدا می بینمصفحه( ۳۰ )ماتی کو همه دور هراسان بودی بیکس ومضطرب وبیسر وسامان بودیمانده در دام خیالات پریشان بودی زیر ظلم و اثر قوت شا هان بودیمدتی گر بعقب مانده و نالان بودیحالیا کاخ عرو جش به بنا می بینمنیست وقتی که ز اضداد وطن بود تباه روز فیروز بتر از شب یلدای سیاهروح ما مضطرب و دیده به نم سینه به آه گه بزیر اثر غیر گهی تفرقه خواهمصر فرخنده ما بود چو یوسف در چاهایوطن كار تو امروز صفا می بینمکشور مستقل ای مصدر هر گونه امل هست در جیوگرافی بتو فرخنده محلکام شیرین تو لائق نبود در حنظل ای وطن محترمی در نظر جمله مللکرده تقدیر تو با عهت و شان اهل دولجان من قدر تو در نشو و نما می بینمملت از تجربه درکار خود هوشیار شده خائن و صادق این ملك نمودار شدهقدر سر باز وطن بیش ز بسیار شده نرود خواب دگر مردم بیدارشدهاز تجارب درو دیوار پر انوار شدهاین همه از اثر فکر رسا می بینمقول گردید بمیدان عمل جلوه کنان خاطر عاشق اسلام و وطن شد شادانآنکه در حب وطن داده همیشه سروجان ناجی و حامی ما ( نادر ) نسل افغانمجلس ملی شورا بگشود از احسانگشت این را به همه درد دوا می بینمصفحه(۳۱)افتتاح شد به همه وجد و محبت شوراحق مشروعة ملت بکرم گشت عطانرسد هیچ دگر درد و غم دهر بمایافت نیروی صحیح این وطن از فضل خداای مسرت بتو مشغول شوم یا بدعاحال آینده کشور بضیا می بینمبخ بخ ای ملت خوش قسمت باغیرت ماگشت مختوم دم تفرقه و فترت ماشاد باشد وطن از سلسله اخوت ماکوه بازد کمر از سایه جمعیت مابدرخشد بجهان كوكبة عزت ماکه من این مسئله بیچون و چرا می بینمبی تحصیل چنین نعمت عظما ایجانجوی خون کرده بهر جا ملل غیر روانما ز لطف شه غمخوار خود ای هموطنانبگرفتیم چنین مفت بکف نقد روانشاد بادا شه دانسته ما در دو جهانکه وطن از تو مشرف بعلا می بینمعرض تهنیت این نعمت عظمای وطنبا همه شوق و طرب باد بابنای وطنچشم زخمی نرسد باقد رعنای وطنباد حاصل همه دم کام و تمنای وطناز یم مرحمت خسرو والای وطنکه من او را بوطن عقده کشا می بینمعصر ملیت ما دور سعادت بادادیده روشن برخ اهل صداقت باداسرما بسته فتراك اخوت بادامملکت در شرف عزت و رفعت بادادور از دامن ما گرد مذلت بادابوطن این شرف از صدق و صفا می بینمصفحه( ٣٢ )و کلا در پی اصلاح وطن جهد کنید غافل از سعی به بهبودی ملت نشویدبه متانت بره عز و سعادت بروید دست كمك چو برادر بحكومت بدهیدتا ابد تفرقه جوئی زوطن دور کنیدچشم امید همه سوی شما می بینمای « صبا » عشق تو در راه وطن باد زیاد نکشی هیچ دگر از غم ملت فریادمیشود این وطن از لطف الهی آباد تا زمامش بکف ( نادر ) غازی افتادآنکه فرمود وطن را ز اسارت آزادذات او را ز محبان خدا می بینم[ شوراء و بشر ]نخستین مرتبه انسان از پراگنده گی کار و بیچاره گی بتنگ آمده ، سرش رابه پیشگاه رفیع شاهنشاهیت خم نمود ، تاکه نظامات اجتماعیه اش بروی یك اساسصحیح و يك فکر درستی جریان یافته ، خاطر مشوشش را از هجوم تفکرات داخلیو خارجی مطمئن و آسوده بسازد و مامون و مصئون بوده ، بخاطر جمعی تمام قدمبجاده علم و ترقی بگذارد و این سعی صحیح انسان بود .اگر چه انسان در اول وهله از کج و پیچهای این جنگل بی آئین خود بیرونگردیده دست التماس بدامان امارت و سروری زد ولی در اندازه آن تا يك حدىغلط تفکر کرده بود در آن امارت اثر مشورت و اعتدال بجا نماند - و شهریاران و شاهان که می باید نگهبان و حافظ این گله رعیت ( اجتماع ) می بودندمع الاسف گرگهای درنده گشتند و بخوردن گوشت و جوشیدن خون زیر دستانصفحه (۳۳)خود مصروف ومشغول گردیدند.بواسطهٔ همین غلط کاریهای شاهان خود سر - سرمایه داری از جای خود تجاوز نمود وعدل وانصاف بجور و اعتساف مبدل شد. خون جگر غربا بصورت لعل گران بها آرایش گوش و گردن ایشان گردید، چونکه جمهوریت سابق بی اصول و اساس بود، از ان رو انسان تار و پودش را بسان خانهٔ عنکبوت از هم گسیخت ولی اصول شاهنشاهیت را که قدم دومین سعی انسان بود نسبت بسابق بطور صحیح تری تأسیس نمود، و آن سلاسل را بزور بازوی خود از هم گسیخته نتوانست باز انسان بیچاره بایکعالم درماندگی باطراف و حوالی می نگریست اما متاسفانه درمان و علاجش را نمی یافت! هرچند که ناله و فریاد می زد! هرقدریکه آه و بکاء میکرد! و بهر پیمانهٔ که می جهید و می طپید هیچیک فائدهٔ را عائد، و راحتی باو نمی بخشید بالعکس چندانکه می طپید همانقدر گره هایش مستحکم شده میرفت! و حلقه های آن در بازوانش فرو می نشست! این اشرف مخلوق و این احسن تقویم بزیر شلاقهای فرعونی و تحت فشار شکنجه های طاغوتی شاهان مستبد بوده اسیر دست جلالت الملکان، با تن مجروح و استخوان شکسته ناله و شیون کنان امرار حیات داشتند!ناگهان غیرت لم یزلی بجوش در آمد و از وادی بطحا يك موج بيتاب بر چین بالا شده مانند برق جهيد و بسینهٔ این ظلمت مستولیه فرو رفته پردهٔ کابوس بی ننگی عالم را به تیغ نورانی خود از هم درید.این انقلاب سومین عالم بود که: خوش بختانه کسب موفقیت کرد و مغروقین گرداب مظالم و توحش را نجات بخشید و انسان بیچاره را که بدست خود مفلوك و مفلوج گردیده بود از خار زار خود غرضی و نفس پرستی بيك جنبش خویشصفحه ( ٣٤ )بیرون کشید . باغبان عالم جمله جاده های چمن زار محبت را پیش چشمش باز نمودو کشت زارهای سر سبز و شاداب اخوت را نکهت خیز و عنبر بیز ساخت .انسان خود را از بند رهبران رهزن ، شاهان خود سر ، معبودان و پیشوایانمکار رهانید بندهایش از هم گسیخت و دست و بازوانش از سلاسل بندگیآزاد گردید در گردنش بجای آن طوق لعنت غلامی يك نشان مجلل بندگیمعبود حقیقی نمایان شد که آن نشان صدهزار آرایش دنیا را می شرماند .انسان از بیچارگی و بی اصولی افراط جمهوریت و از ضیق و فشار تفریطشهنشاهیت بیرون برآمده در سايه يك شخصيت واحد كه به مشورت عقلاو کلانتران قوم که هردم برایش روحیات تازه می آفریدند به شمیم روح پروراعتدال و سلامت روی هر لحظه خود را میان فردوس محبت میدید .ازمان شروع بخدمت عالم انسانیت و نشر تهذیب نمود اسم مبارك این سلامتروی را بمقابل آن دو اصول منحوس سابقه « اسلام » گفتند .اسلام مجلس شورای ملی را تاسیس نموده جمله حقوق انسانی را براهل عالمتفویض فرمود ثابت کرد که پراکندگی جمعیت موجب اختلال افکار افراد ملتشده می تواند ـ ضیق و فشار شهنشاهیت باعث ننگ انسانیت است چنانچه این تعالیماسلام انسانها را انسان مکمل ساخت .این اجاره داری تهذیب و تمدن ، این پارلمانها و مجالسهای مشاورت که امروزدنیای مغرب اینقدر بآن مینازد از خوشه چینی همین مجلس شورای اسلام است .برای اینکه يك ملت از هر گونه ضرورت و احتیاج فارغ باشد ، نمایندگانخود را برای هر گونه مصالحت مفید به پیش حکومت خود میفرستند تا از حوائجخود فراغت خاطر و اطمینان کامل حاصل نموده قدم بجاده ارتقا و اعتلا گذارند .صفحه(۳۰)بنابرین فریضه ارکان شوری است که عادات وخصائل حسنه را درملت تعمیمو افکار ملت را بحکومت و از حکومت را به ملت بصورت مفید و راسخ ترجانیکنند وسعی بکاربرند تا ضرر مضرات بتدریج کم و دامن قوم از آلایشات پاكشده برود .وقتیکه تاریخ کدام قوم را ترقی یافته میگوید ما فی الفور میدانیم که آن ملتمالك تمدنی هم بود و این تمدن نتیجه یك ماضی طویل میباشد که ازروی ادبیاتو تعداد ادبا و معارف پرورانی که آنها را ملك و ملت بآغوش خود پرورش دادهاست ، معلوم میشود . وجود همچه اثرها طبعاً این امر را ثابت میکند که آن ملتبنوبه اش دارای يك ماضی قدیم و تمدن بالسلویی بوده است .از تاریخ تمدن ملت نجیب افغان واضح میشود که برخلاف اکثر ملل عالماین ملت سرداران قوم و خوانین قبائل خودرا از مشورت خود مستفید مینمودندو این رویه را «جرگه» می نامیدند . گویا همین جرگه در افغانستان حکم مجلسشوری را داشت .وقتیکه حیات سلطان ( سرکرده قوم ابدالی ) در عالم از خود رفته کی با حاکمقندهار (که از جانب سلطنت فارس مقرر بود) يك وعده نامعقول نموده و متعاقباًبهوش آمده مضرتش را حس کرد ، جمله اعیان واشراف قوم خود را در يكمجلس مشاورت بهم خواست تا نتیجه کار بمشوره دولت خان ابدالی حسبخواهش قوم بروی کار آمده بر فارسیان غیرت و نجابت افغانها پدیدار گردید .بعد قتل نادر شاه افشار همین مجلس مشورت بود که اعلیحضرت احمد شاهدرانی را جهت حکمرانی بر گزیده اساس سلطنت افاغنه را محکم و مستقلساخت و ملت خود را بتاریخ ملل روشناس گردانید .صفحه (٣٦)حضرت احمد شاه از انجا که دائما مشاورت را شعار خود ساخته بود ازینجهت ملك آباد ، عسكر فاتح و رعیتش فارغ البال بوده تماماً جاده پیمای علمو ادب بودند .بعد از وفات اعلیحضرت احمد شاه، خاندان سدوزائی و محمد زائی به مجلس شورایاساس صحیح نگذاشته و مشوره ملت را اهمیت ندادند همین بود که در بنیان سلطنتاز عدم مشوره ملت و نفاق خانگی تزلزل ، و در عظمت شهنشاهی افغانستانتنزل مسلسل شروع شد و این سلسله تنزل بدرجه رسید که برای يك دزدجرأت حاصل گشت که همان سلطنت دو صد ساله را مضمحل ، و شرف ملتافغانستان را لکه دار ، و وطن را زخمدار نمود .حال ازین رفتار حکومت نادرشاهی در دلهای ماییوس ما يك امید پیداگردیده که حکومت موجوده اصل مرض را دریافته و تشخیص نموده و چارهسازیهای اساسی آن را پیشه خود گرفته است .چنانچه بهترین علاج این مرض مزمن تأسیس شورای ملی بود که باچشمخود روز دوشنبه ١٤ ماه حال آنرا ملاحظه نمودیم و نطق غراء افتتاحيههمایونی و معروضه صادقه ملت افغانی را آویزه گوش خود ساختیم از ایزد توانابرای حکومت وملت خود توفیق میخواهیم که این اقدام نيك را جامه عمل بپوشاندو دیگر گنجایش برای دشمن ها نماند که باز بذریعه اشخاص صاحب غرض درتفرقه ملت و حکومت کامیاب شوند بلکه این اساس را چنان متین و قائم سازند تابعد ازین ملت وحكومت يك وجود بوده بيك اساس صحیح و پروگرام درسترفتار و این وطن را بتوفیق کرد گار بی نیاز گلزار نمایند .( ۴۷ )( بسم الله الرحمن الرحيم )سواد مرامنامهاصول اساسی شورای ملی( * تشکیلات مجلس * )اصل - ۱ : - مجلس شورای ملی بعزم وتصميم اعلیحضرت همایونی وتصویب جرگۀ ۱۳۰۹ منعقدۀ مرکز کابل دائر ومؤسس است .۲ : - این مجلس تمام وکمال مرکب از افرادی است که در امورات معاشی وسیاسی افغانستان مشارکت دارند یعنی نمایندۀ قاطبۀ اهالی مملکت است .۳ : - ترکیب وتشكيل مجلس شورای ملی از وکلائی است که از ولایات کابل و سائر ولایات و حكومات وعلاقه داریها منتخب میگردند و محل انعقاد آن در پای تخت است .٤ : - تعداد و کلای شورای ملی در اصول نامۀ مصوبۀ انتخابات درج و تعیین گردیده است .ه : - موعد انتخاب وکلای این مجلس در جميع ادوار سه سال است وشروع دور اول اعتباراً از روز افتتاح شورای ملی است ؛ ومقرر است که بعد سر آمد هر سه سال وکلاء مجدداً انتخاب شوند .انتخاب کنندگان در اینکه بخواهند از وکلای سابقه را تکراراً انتخاب کنند( ٣٨ )درصورت رضائیت مختار و مخیرند .٦ : - اوقات تعطیل و موعد اشغال شورای ملی در اصولنامه داخلی مجلس مشخص ومحدود کرده خواهد شد در اثنای تعطیل اگر حکومت بوضع کدام اصول نامه ضرورت حس کند این اصول نامه موقتاً از طرف حکومت تصویب و بموجب فرمان پادشاهی تعمیل میشود در موقع اشغال اگر اصول موفق از طرف شورای ملی تسلیم کرده شد در عداد اصول دائمی ادخال والا از طرف مجلس مذکور تعدیل یا تردید می شود .۷ : - مجلس شورای ملی برای تحقیق وفصله مسائل مهمه در هنگام تعطیل هم دائر شده می تواند . و هرگاه بجهة فوت مسئله مبحوث عنها فرصت اجتماع عموم ممکن نشود تنها بحضور وکلای مرکز وقریب آن مجلس شورای ملی انعقاد می یابد .٨ : - وقتی مذاکرات آغاز می شود که اقلاً مناصفه اعضا حضور داشته باشند وفصله مقررات آن هم باساس اتفاق یا اکثریت آراست .۹ : - مجلس شورای ملی در موقع افتتاح هريك از ادوار خود خطابه به پیشگاه پادشاهی عرض و تبیین داده و از طرف قرین الشرف همایونی مجاب میگردد .١٠ : - ابتداء اعضای شامله مجلس بترتیب مذیله سوگند یاد می نمایند و قسم نامه را امضاء می کنند .( ۳۹ )( قسم نامه )۱۱ : ـ ما امضا کنندگان ذیل از جهة اعتمادیکه ملت و حکومت برما نمودهبخداوند عظیم و قرآن کریم سوگند مینمائیم که برای ملت و حکومت خودصادق خواهیم بود .۱۲ : ـ اعضای مجلس شورای ملی در اظهار رای در مجلس شورا بحضور جمیعو کلاء آزاد و از هر گونه اعتراض مصئونند .۱۳ : ـ کافه مذاکرات مجلس شورای ملی بباغتیکه نتیجه آن بمنصة اجرا گذاردهمیشود علنی است نماینده گان جرائد و معاینه کنندگان در تحت قیوداتاصول نامه داخلی مجلس تنها حق حضور و استماع مذاکره را دارند .( وظائف )١٤ : ـ مجلس شورای ملی امورات داخلی خود را مثل انتخاب رئیس اول و ثانیو هیئت تحریر و سائر اجزا و اصول مذاکرات و شعبات و غیره بر اساساصول نامه داخلی و دوائر خواهد کرد .١٥ : ـ کلیه اصولات و ضوابطیکه وضع موجودیت آن برای تشیید مبانی حکومتو انتظام امور مملکتی باشد بتصویب مجلس شورای ملی میرسند .١٦ : ـ تسویه امورات مالی رد یا قبول عوارض و فروعات و هم تحریمهای جدیدهکه دولت اقدام نماید بتصویب مجلس خواهد بود .۱۷ : ـ ملاحظه ، بودجه مملکت بعد از ترتیب و پیشنهاد وزارت مالیه از وظائفشورای ملی است :صفحه ( ٤٠ )۱۸ : - وضع اصول نامه جدید یا تغییر و فسخ قوانین مقرره به تصویب شورای ملی صورت خواهد گرفت خواه لزوم آن از مجلس عنوان و خواه از طرف وزرا اظهار شده باشد .۱۹ : - تصویب امتیاز تشکیل کمپنیها و شرکتهای عمومی از هر قبیل و بهر عنوان که باشد از طرف شورای ملی خواهد شد .۲۰ : - عقد مقاولات و معاهدات اعطای امتیازات ( انحصار ) اعم از تجارتی و صنعتی و فلاحتی و غیره خواه از طرف داخله باشد یا خارجه به تصویب مجلس شورای ملی می رسد .۲۱ : - استقراض دولتی اعم ازینکه از داخله یا خارجه ، بهر عنوان و اسم باشد به اطلاع و تصویب مجلس شورای ملی کرده خواهد شد .۲۲ : - تمدید خط آهن و شوسه بپول دولت و یا بخرج شرکت و کمپنیهای داخلی یا خارجی باشد تماماً وابسته به تصویب مجلس شورای ملی است .۲۳ : - مجلس شورای ملی حق دارد که در اوقات لازمه عریضه به پیشگاه همایونی تقدیم دهد .اما تقدیم این عریضه در حال بتوسط هیئتی مرکب از رئیس و شش نفر اعضا که سائر طبقات از بین خود انتخاب میکنند خواهد بود و وقت شرفیابی حضور هم اولاً توسط وزارت دربار استیذان می شود .٢٤ : - وزرا برای استماع مذاکرات در جلسات مجلس شورای ملی حضور بهم رسانده می توانند و نیز حقدارند که در صورت لزوم باستجازه رئیس مجلس برای مذاکره و تدقیقات امور توضیحات بدهند در مجلس برای حضور وزراء موضع معینه میباشد .صفحه(٤١)٢٥ :- هرگونه قوانین جدیدۀ که بوضع آن احتیاج حس شود از طرف وزارات تجویز و انشاء گردیده توسط وزراء یا صدر اعظم به مجلس شورای ملی اظهار میشود و بعد از تصویب مجلس بصحۀ پادشاهی مزین گشته قابل التعمیل میگردد .٢٦ :- لزوماً رئیس مجلس میتواند که شخصاً یا به پیشنهاد ده نفر از اعضای مجلس و یا وزیری بدون حضور نمایندگان جرائد و معاینه کنندگان اجلاس محرمانه تشکیل دهد و نیز میتواند انجمن محرمانه مرکب از يك عدۀ منتخبین اعضای مجلس که اعضای سائرۀ مجلس حق دخول در آن نداشته باشند ترتیب نمایند مگر نتیجۀ انجمن یا اجلاس محرمانه وقتی مرعی خواهد بود که در هر دو صورت مسئله مبحوث عنها بحضور سه ربع از منتخبین مطرح مذاکره شده و با کثرت آرا قبول شده باشد در صورتیکه مطلب در انجمن محرمانه قبول نشود در مجلس عنوان نخواهد شد و مسکوت عنه خواهد ماند .۲۷ :- در صورتیکه مجلس محرمانه بخواهش رئیس دائر شده باشد اگر از مذاکرات را تا اندازۀ مناسب به اطلاع عموم برساند اختیار دارد اما اگر تشکیل مجلس بتقاضای وزیری بوده است در آنصورت افشای مذاکرات هم وابسته به اجازۀ خود وزیر خواهد بود .۲۸ :- وزراء مطلب اظهار نموده گی خود را ولو هر قدر بروی مباحثه شده باشد حق دارند که از مجلس مسترد کنند اما اگر اظهار ایشان بخواهش مجلس بوده است برای استرداد مطلب موافقت مجلس هم شرط است .۲۹ :- اگر لایحۀ اظهار نمودگی وزیری را مجلس قبول ننماید با ملاحظات خود عودت خواهد داد این لایحه وقتی بمجلس ثانیاً اظهار خواهد شد که وزیرصفحه( ٤٢ )ملاحظات مجلس را رد یا قبول نماید.۳۰ : - اظهار رای از طرف اعضای مجلس شورای ملی راجع بتردید یا قبول مطلب واضح و بالتصریح میشود و هیچ کس نمیتواند ایشانرا بدادن رای خویش تحریص یا تهدید نماید اظهار رد یا قبول اعضای مجلس بعلامات ظاهری امثال ورقهٔ سیاه و سفید بوده محل ادراك و افادات نمایندگان جرائد و معاینه کنندگان خواهد بود .( عنوان مطلب از طرف مجلس )۳۱ : - هريك از مطالبی که از طرف اعضای مجلس عنوان میشود آنوقت قابل مذاکره خواهد بود که اقلاً ربع اعضای مذاکره مطلب مذکور را تصویب بدارند درین صورت عنوان مذکور كتباً به رئیس مجلس تقديم می شود و اگر رئیس مجلس آن لایحه را بدواً در انجمن تحقیق تحت تدقیق بگیرد می تواند .۳۲ : - یکعده از اعضای شورای ملی ، که بانتخاب سائر اعضا وتصويب رئيس شورا منتخب و تجزیه میشود بنام ( انجمن تحقیق ) سنجشهای ابتدائی مسائل واردهٔ شورا را بدقت نموده از آنجمله مواد قابل الذكر مجلس را همراه يك لايحهٔ نظریه خود ها برئیس مجلس پیش میدارند . و باجازهٔ رئیس مطرح مذاکره می شود .و موادیکه اکمال بخواهد یا مذاکرۀ مجلس را ایجاب نه کند با اسباب موجهٔ آن از طرف رئیس بوزارت منسوبه اش اعاده می شود ـ اعضای انجمن تحقیق اقلاً ده نفر خواهد بود .صفحه ( ٤٣ )۳۳ : - مطالبيکه نظر باصل ۳۱ در مجلس عنوان میشود اگر متعلق بیکی از وزراباشد ، در وقت مذاکره و تدقیق لایحۀ مذکوره چه در انجمن تحقیق و یادر مجلس باید بوزیر متعلقه اش خبر داده شود که شخصاً خودش حاضرشود و یا معین خود را بفرستد و يك نقل لایحه و ضمائم آنرا باید مجلس قبلاز احضار وزیر و یا معین برای مسبوقیت شان از ده الی پانزده روز باستثنایمطالب ضروری بوزارت منسوبه ارسال دارد .٣٤ : - در صورتیکه وزیر بنا بر کدام مصلحتی ، در مطالب معنون از طرف مجلسموافقت نتواند ، لازم است معاذیر خودش را مواجهه تصریح ، و مجلسرا قانع بسازد .٥٣ : - وزیریکه مجلس شورای ملی از وی توضیحات بطلبد ، از جواب نا گزیرو مسئول است و بدون عذر موجهه و علاوه از اقتضا بتعويق و تاخير جوابهم مجاز نيست ـ الا در صورتیکه مطالب محرمانه ـ و در اختفای آن برایيك مدت صلاح ملت و دولت باشد اما بعد موعد معینه بابراز مطلب مذکوربحضور مجلس مکلف است .٣٦ : - مصوبات و قرارهای مجلس شورا بالعموم بعد از امضای ذات شاهانه در موقعاجرا گذارده میشود .اجراء و انفاذ مواد فوق الذکر را امر و اراده میکنم . يوم شنبه (۲۷)برج سرطان ( ۱۳۱۰ ) مطابق سوم ربيع الاول ١٣٥٠ ھ( محل مهر اعلیحضرت محمد نادر شاه غازی )[ornament]( ٤٤ )صفحهاسمای سامی آن وکلای محترم شوراء ملی افغانستان که فعلاًدر مرکز حاضر ومصروف وظائفندنمره اسم ولایت موضع انتخاب١- جناب عبد الاحد خان کابل مرکز شهر کابل٢- « غلام محی الدین خان « «٣- « حاجی سیف الدینخان « علاقه داری مربوط مرکز٤- « حاجی محمد شریف خان « حکومتی پغمان٥- « محمد عمر خان « لوگر٦- « عبدالقیوم خان « وردك٧- « جمعه خان « میدان٨- « عطالق بیگ « سیغان کهمرد٩- « سید محمد حسن خان « بامیان١٠- « عبد الستار خان « مرکز حکومت کلان شمالی١١- « غلام حیدر خان « حکومتی نجراب١٢- « عبد الرؤفخان « دره کوهستان١٣- « حاجی ایشانجانخان « پنجشیر١٤- « فقیر محمد خان « غوربند١٥- « میرزا عبدالغفور خان « جبل السراج١٦- « سید احمد خان « کوهدامن١٧- « شهاب الدین خان « حکومتی کلان غزنی و علاقهمربوطه آنصفحه (٤٥)نمره اسم ولایت موضع انتخاب۱۸ - جناب امین الله خان کابل حکومتی مقر۱۹ - « نادر علیخان « « جاغوری۲۰ - « سید غلام رضا خان « مرکز حکومت کلاندایزنگی و دایکندی۲۱ - « میر محمد علی خان « « بهسود۲۲ - « سید شاه میرزا حسینخان « « یکه اولنگ۲۳ - « حبیب الله خان « « میربنی٢٤ - « محمد سرورخان « مرکز حکومتی سرخ و پارسا٢٥ - « عبدالعزیز خان قندهار وکیل مرکز قندهار٢٦ - « عبدالصمد خان « علاقه داریهای مربوطه مرکز۲۷ - « نظر محمد خان « حکومتی كشك نخود۲۸ - « محمد شریف خان « « قلات۲۹ - « حاجی عبدالعزیز خان « « گرمسیر۳۰ - « محمد شاه خان « « کذنی۳۱ - « یار محمد خان « « دهراؤد۳۲ - « داد محمد خان « « ترین۳۳ - « حاجی محمد عثمانخان « « دهله٣٤ - « غلام دستگیر خان « « ترنک وجلدك٣٥ - « احمد شاه خان « « ارغستانصفحة ( ٤٦ )نمره اسم ولایت موضع انتخاب٣٦ - جناب عبدالرزاق خان قندهار حکومتی مرکز حکومتی کلانزمنداور و علاقۀ مربوطۀ آن٣٧ - « محمد فاضل خان « « گرشك٣٨ - « ملا محمد انیای خان « « حکومتی کلان ارزگان وو علاقه های مربوطۀ آن٣٩ - « حاجی میرحسینخان « « حکومتی گیزاب٤٠ - « حاجی عبدالحق خان هرات « وکیل مرکز هرات٤١ - « حاجی غلام حیدر خان « « « علاقه های مربوطۀ مرکز٤٢ - « حاجی شیرین خان « « حکومتی سبزوار٤٣ - « امین الله خان « « حکومتی غوریان٤٤ - « فراح الدینخان « « وکیل حکومتی كشك٤٥ - « حضرت نور خان « « « بالا مرغاب٤٦ - « جلال الدینخان « « « اوبه٤٧ - « عبدالکریم خان مزار شریف وکیل مرکز مزار شریف٤٨ - « میرزا محمد قاسم خان « علاقه داریهای مربوطۀ مرکز٤٩ - « ملا حیدو قل خان « حکومتی سنگ چارك٥٠ - « حاجی محمد ناصر خان « « تاشقرغان٥١ - « میرزا محمد یعقوبخان « « ايبك٥٢ - « ملا محمد یوسف خان « « سرپلصفحة (٤٧)نمره اسم ولایت موضع انتخاب٥٣ - جناب محمد شریف خان مزار شریف حکومتی اقچه٥٤ - « ملا محمد امین خان « « بلخ٥٥ - « ملا قربان بای « « دولت آباد٥٦ - « غلام علیخان « « دره صوف٥٧ - « قاری عبدالصمدخان « « شیرغان٥٨ - « محمد کریم خان قطغن و بدخشان وکیل علاقهداریهای مربوط مرکزخان آباد٥٩ - « حاجی محمد اکرم خان « حکومتی برکه و تمیز (نهرین)٦٠ - « شاهمردانقلخان « « حضرت امام٦١ - « ملاعبدالاول خان « « تالقان٦٢ - « شاه عبدالمجید خان « « مرکز حکومتی کلان بدخشانو مربوط آن٦٣ - « میرش بيك خان « « کشم و درائم٦٤ - « ملا محمد ضمیرخان « « واخان٦٥ - « میر عالم خان « « جرم٦٦ - « ملا علی محمد خان « « غوری٦٧ - « میرزا رحمت الله خان « « رستاق٦٨ - « عبد الحلیم خان حکومتی اعلی مشرقی وکیل اهالی شهر جلال آباد٦٩ - « عبد لرسولخان « « علاقهداریهای مرکزصفحه (٤٨)نمره اسم ولایت موضع انتخاب۷۰ - جناب عبد الله خان حکومتی اعلی مشرقی حکومتی دکه ( مهمند دره )۷۱ - « میرزاده خان » « شتوار۷۲ - « میان عبد الرحیم خان » « کامه۷۳ - « عبد الله خان » « لغمان٧٤ - « ملا شیر محمد خان » « نورستان لغمان٧٥ - « میرزا محمد خان » « خوگیانی٧٦ - « دین محمد خان » « حصارك غلجائی۷۷ - « ملا عبد الخالق خان » « مرکز کنر۷۸ - « ملا عبد الغفار خان » « درۀ سین و نورستان اسمار ( بر کنر )۷۹ - « محمد معظم خان » « کنر خاص کوز کنر۸۰ - « عبد الحنانخان » « دره پیچ۸۱ - « میر گل خان » « رودات۸۲ - « عابدین خان » « کوچی ننگنهاری۸۳ - « سید نادر شاه خان حکومتی اعلای جنوبی وکیل اهالی مرکز گردیز٨٤ - « خیر محمد خان » علاقه داریهای مربوطه مرکز٨٥ - « محب خان » کتواژ٨٦ - « گل محمد خان » حکومتی ارگون۸۷ - « سید رحیم شاه خان » خوست( ٤٩ )صفحهنمره اسم ولایت موضع انتخاب۸۸ - جناب صاحب جانخان حکومتی اعلی جنوبی حکومتی خوست۸۹ - « جان نورخان « « «۹۰ - « میرزا عزت الله خان حکومتی اعلی میمنه وکیل اهالیمرکز میمنه۹۱ - « محمد ابراهیم خان « علاقه داریهایمربوطة مرکز۹۲ - « میرزا قهرمانخان « علاقه داری قیصار۹۳ - « حاجی سلیمانقل خان « « دزداب گرزیوان٩٤ - « ملا محمد یعقوبخان « « اند خوی٩٥ - « محمد انور خان حکومتی اعلی فراه وکیل مرکز فراهوعلاقه داریهایمربوطة مرکز٩٦ - « عبدالاحد خان « «۹۷ - « سید محمد خان « چخانسور( مابقی وکلاء محترم در شرف ورود وعنقریب بمرکز حاضر میشوند )[BLANK PAGE][BLANK PAGE][BLANK PAGE]کابلهدیه انجمن ادبیبمناسبت جشن سال سیزدهم استقلالافغانستان۲۹ ربیع الاول ۱۳۵۰ ه ق = ۲۲ اسد ۱۳۱۰ ه ش = ۱۳ اگست ۱۹۳۱ میلادیفهرست مندرجاتنمره : مضمون نویسنده صفحه۱ : عرض تبریکیه انجمن ادبی ۱ الی ۳۲ : عشق باستقلال سرور جویا ۳ « ۱۰۳ : قصیده مستغنی ۱۰ « ۱۳٤ : مسدس استقلال سرور صبا ۱۳ « ١٦ه : قصیده قاری عبدالله ١٦ « ۲۰٦ : ترتیب افتتاح جشن محمدبشیر منشی زاده ۲۱ « ۲۲۷ : عیناً خطابه اعلیحضرت غازی ۲۲ « ۲۵۸ : معروضه شورای ملی ۲۰ « ٢٦۹ : بیانیه شیخ السفراء ۲۷۱۰ : جوابیه اعلیحضرت غازی "[BLANK PAGE]تمثال همایون فال قهرمان جهاد استقلال( اعلیحضرت ( محمد نادر شاه ) غازی )( خلدالله ملکه )(۱)تبریکیۀ انجمن ادبیبحضور اعلیحضرت نادر شاه غازی بمناسبت ورودسیزدهمین جشن مقدس استقلال ملیاعلیحضرتا !اجازه میخواهیم انجمن ادبی بنام ارباب قلم وطن ، تهانی وتبریکات صمیمانۀخویش را ، بنسبت ورود سیزدهمین جشن اقدس استقلال ملی ، بحضورهمایون شاهانۀ شما عرضه وتقدیم نمایند .اعلیحضرتا !بحکم اعتبار حقیقت ، امروز ذات اعلیحضرت شما ، مستحقترین فرزندانرشید این آب وخاك هستید ، كه بایستی تهنیت و تبریکات این جشن تاریخیملی را ، از طرف تمام طبقات وصنوف ملت افغانستان ، وحتی سایر ملل جهانبگوش افتخار استماع فرمائید . آری در ایامی که ابرهای سیاه حمایه سیاسیاجانب ، آسمان استقلال وطن را ، تیره و تارسـاخته بود ، و ناگهان جنبشتاریخی ، و هیجان ملی افغان ، بمانند رعد مهیبی در صحنۀ آسیا ظهور نمود ،دران میانه اشعۀ خونبار شمشیر شرر بار ذات والای شما بود ، که مثل تازیانههای برق ، در محاذات حرب وطن درخشیده ، و پرده های مظلم آن ابرهای(۲)سیاه را از هم میدرید .اعلیحضرتا !ملت افغان و سایر ملل جهان خوب تماشا کردند ، که نیروی بازوی قهرمانانهاعلیحضرت شما ، فضای حیثیت و شئون استقلال و آزادی وطن را ، چگونه ازآلایشات ننگین و ننگینی ، مصفا و مبرا نمود .بلی اعلیحضرتا ! کتیبهٔ تاریخی مینارهٔ مقدس استقلال ، زبان حال ملت افغاناست که قصه های این عز و افتخار شما را تا قرن های درازی بسمع اخلافاین دیار خواهد رسانید .ملت افغانستان بسی قرین مسرت و افتخار است ، که امروز قهرمان یگانهٔجهاد استقلال او ، بصفت پادشاه مملکت مستقل او ، در پایهٔ بهترین یادگارهای دورهٔ حصول استقلال او ، سیزدهمین جشن همایون استقلال ملت افغان راافتتاح مینماید .اعلیحضرتا !انجمن ادبی بعد از اینکه بهترین تحیات و تبریکات ناچیزانهٔ خویش را ،بحضور اعلیحضرت شما تقدیم مینماید ، میگوید که امروز در مقابل شهریاریمثل شما ، که حامی استقلال وطن و ناجی موجودیت مملکت از دستبرد دزداناین وطن بوده ، و شبا روز عمر شاهانهٔ شما ، مصروف خدمات مهمه ، در راهتقدم این ملت مستعد و انقلاب دیده میباشد ، تمام طبقات ملت افغانستان ،بحکم ایمان و وجدان ، مرهون و مدیون فدا کاری و خدمات صمیمانهٔ شما هستند ،که بتوانند بوسیلهٔ نثار موجودیت ، و ایثار مال و جان خود ها کمی از بسیارحقوق پدرانه و مهربانانهٔ شما را ادا کنند .(۳)اعلیحضرتا !ما عاجزانه از بارگاه خداوند متعال مسئلت مینمایم ، که بملت عزیز افغانستانتوفیق عنایت کند ، تا متحداً و متفقاً فی القول و العمل ، در سایهٔ شاهانهٔ ترقیخواهانۀ اعلیحضرت شما ، برای تعمیل اوامر همایون ، در راه حصول آمال هایمقدس پادشاهی ، که عبارت از ترقی و تمدن این مملکت واجب الرعایت است ،قدم های سریعی بردارند .ما از خدا میخواهیم که سالهای درازی ملت افغانستان ، این جشن ملی را،درسایهٔ موجودیت اعلیحضرت شما آغاز و افتتاح نمایند .زنده باد اعلیحضرت نادر شاه پادشاه نامدار افغانستان ، پاینده باد استقلالملت افغانستان .عشق باستقلالدردنیای امروز و عوالم تنازع زندگی مخصوصاً بانظار ملل زنده دلی کهبحرمت مقدسات ملی علاقه مندی دارند حریت ، ازان حقوق حقه بشری شمردهنشده که عمیق سنجیهای قدر شناسی را یارای تعیین قیمت و منزلت آن باشد ،نمیدانم چه فلسفیات بلندی در کنه این مطالب پر پیچ و تاب خوابیده که بیدارشده گان عالم برای يك لحظه آزاد زیستن ولو ، شئونات آنی باشد نقد حیات رامایه میگذارند و در راه حصول این آرزو بهزار گونه بر بادی خانمان دل از دستنداده حتی اتلاف سر وجان را يك نوع آبرو و افتخار میشمارند ،گرچه بقول متفکرین ، بشر فطرتاً مجرد از قیودات خلق شده و جز مراعات(٤)نظام اجتماعی و احتیاجات مدنی هیچ اقتداراتی مانع آزادی او شده نمیتواند ، ولی مشاهدات و احساسات ما این استقلال طلبی های ملل حیهٔ دنیا مخصوصاً افغانان غیور ما را در زیر یکقسم اثراتی نشان نمیدهد . فقط از تهٔ دل بایست باین نکته مهم برخورد که از دیگران انس و محبت است و از ما عشق . بلی ، عشق ما هم بمراتب عالیتری یعنی قریب بجنون ارتقا و تحویل یافته که در مقابل رسیدن بمعشوق و محبوب تماماً سنجش فلسفی را پشت پا زده بايك حدت و شدت فوق التصوری اهمیت حیات و آسیب مرگ را تحت الشعاع میگیرد ، زعشق تا بصبوری هزار فرسنگ است !بلی ! عشق است که در روح و دماغ حرارت و احساس می بخشد ؛ و در جسد قوه و اساس ، دل را جرئت شجاعت و استقامت میدهد ؛ دست و بازو را توان کوشش و فعالیت ، این موجودیت های عشقی عاشق را با سلاح برنده و زندهٔ مجهز نمیسازد که در پی بدست آوردن مقصود و نیل بآرزو از اشد مشقات و زحمات رو بر گرداند و یا در میدان مبارزه آسایش با سعی و عمل روز را از شب امتیاز دهد همین عشقهای وقتی در مغز دماغ افراد يك قوم تولید عواطف حریت و یا در روحيات يك گروه تالیف حب آزا دی نمود هيچيك فردی در آن جامعه خودش را مسرور نمی بیند ، اگر در خانه و کاشانه خویش استیلا و حاکمیت بیگانگان بیند ، و همچنان بطور اجتماع جامعه ، خودها را مسعود و بختیار نمیشناسند هر گاه نسبت باداره جزو و کل امور جز از نژاد وطن دار خودشان به اتکاء دیگران راحت نشینند .این عواطف و احساسات اگر چه در بسیاری نقاط با تريك تعليم و تربيه صحيح و عملی معلم و مربی حساس و مهتمی در افراد القا می شود ، ولی بسا طبقاتی در عالم دیده شده که بدون اهتمامات و هدایات علمی و فنی فقط در سایهٔ موجودیت های طبیعی و یا ذوق و شعور انسانی بر حسب المجبول بعد از انکه برای سیر جلوه(٥)موجودات عالم چشم کشوده اند پیش از ادراك بسیار چیزهای لازمه يك نوع حس استقلال طلبی و غرور ملی از خود بروز وظهور داده اند که این حسیات بمرور دهور در مدارج زنده گی بزیر تاثیر اخلاقیات همه قطاران ، هم پای آنها طی مراحل نموده و بمحیط منسوب شان رشد و نمو می یابد تا در بزرگی و دورهای کاملیت آنان را بايك قوه خلل ناپذیری همراهی میکنند ، درین قسمت میتوان گفت آب وخاك وهوا وفضائی که محل تنميه و ساحه زنده گانی این طبقات است در ایجاد یا تقرر اینگونه احساسات متمکنین مدخلیت تامه دارد .این خطه پاك و این پرورشگاه مردان شجيع وبا ادراك كه وطن مالوف ومحيط مانوس ما ( افغانستان ) گفته میشود هيچ خود ستائی و بلند پروازی نخواهد شد اگر بگوئیم بهترین سرزمینی است در عالم شرق که دست قدرت او را با اینهمه خواص و موجودیت طبیعی آرایش داده .على الرغم کوتاه نظران خودی و بیگانه هیچ بر خود گوا را کرده نخواهیم توانست که پیش از رسمی ساختن این استقلال سیزده ساله ما ها زنده گی در ذات اسارت یا استعمار بسر میکردیم بلکه همان رنگ تحت الحمایه گی را هم اگر بنام انجماد روحی ، یا عدم نهضت فکری برخود بسته بودیم بسی ننگین است چه بسیار دور نرویم همین امتداد صدو نود ساله دوره اخیری که هر گوشه و کنار وطن ما پس از جزر و مد زیاد حد و حدودی بخود گرفت و مجاهدتهای تاریخی پیش آهنگان شجاع افغان بمداخله و اقتدارات ناجایز اجانب خاتمه داد تا ایندم راساً ما بزیر هيچيك نوع حاکمیت خارجی نزیسته ایم . منتها نواقصی که متوجه ضعف اداره بعضی قایدین گذشته ما بوده اینست که نتوانسته یا نخواسته اند حریت و رسمیت ملی و مملکتی ما را چنانچه باید و( ٦ )شاید بدنیا معرفی نمایند ، ورنه در روحیات ملی ما هیچ نقص وعیبی نبوده ،مهمترین دلیلی برین مدعا همان کشمکشهای داخلی و نبردهای خارجی که درمرکز و سرحدات افغانستان درین امتداد زمان ازما ظاهر شده کافیست ثابتکند که ملت افغان طبعاً از اسارت اجانب متنفر است موجودیت طبیعی افغا-نستان ایجاب میکند که افغانستان مستقل وملت او آزاد باشد افغانستان را بایدملت افغانستان اداره کند نه دیگران چطور می شود يك قوم غيور و عاشق آزادیبمظلومیت اسارت تن در داده و بيك زندگی پست ور ذیلانه سرخم کند علا وتاًاگر ما در آن عرصه منازعات داخلی و پرو پاگندهای خارجی چطور یکهرقبا آرزو داشتند در مواقع لازمه همان حرکات و حرارت غریزی را بغلیان نیاوردهتسلیم محض می بودیم فعلاً ازاین عادات و اخلاق موجوده محروم بوده قادر نمیشدیم بخشنودی ارواح شهدای راه آزادی با يك حنجره صاف و آهنگ جرئتآمیزی فریاد کنیم زنده باد استقلال !بلی این عدم تغير اخلاق خودش بزرگترین دلیلی است بر تائید ادعایگذشته ما اگرچه بآخرین دوره که ازان اعلان رسمی استقلال ما شروعمیشود چیزی نمانده بود فرط تنبلی و تن پروریها کثرت آلایش و عیاشیها ما رابخواب گران غفلت گرفتار و خانمان ما را باخاك يكسان و بباد فنا بسپارد ولیخوشبختیم که فضل ومرحمت خداوند تعالی باز احساسات اسلامیت وافغانیت رادر دل مجاهدين فی سبیل الله زنده ساخت ، خون آزادی خواهی بجوش و عرقملی بحرکت آمد بايك همت مردانه و جنبش غیرت مندانه برای آخرین دفعهخروش استقلال از دل بر کشیدیم سربکف نهاده و بسوی محبوب حقیقی شتابیدیم،(٧)فرش توپ و تفنگ کوه و دشت عالم و آدم حتی سنگ و چوب را بفریادآورد و برق نیزه و شمشیر در دل مردوزن يك عشق قربانشدن در راه استقلال وطنایجاد نمود راحت و آسایش بالتمام از شهر آشیان رخت بربست شوروغوغائی ازسینهو حنجره غازیان برخواست ؛ صحرا وسنگلاخهای سرحدات از خون مجاهدین پردهسرخی بسرکشیده جوانان رشيد ودلاورما بخاك وخون غلطيد ، زدیم خوردیمکشتیم کشته شدیم ولی الطاف بی نهایه پروردگار را شکر گذاریم که درین مرتبه سالارجنگ و سپه داراعظم آن کارزار مرد شجاع وتجربه کاری مانند شهریارا مروزی مابودند که به فتوحات 'نادرانه' خویش ملت افغانستان را مرهون و آوازۀ استقلالما را آویزه گوش خاص وعام گردانیدند گویا زحمات وفداکاری ما هدر نرفتوطرف مقابل ازغلیه وظفر استقلال مارا مجبور به تسلیم گشت ، قسمت خفته گاندر داخل از خواب گران تکان خورده بقوۀ شمشیر این سر افسر بزرگ وناجیوطن اهمیت خود را شناختند و در خارج بهر مکان وزماني علم رسميت ملی ومملکتی افغا نستان را بر افراشتند .بنارم دامنه های کهسار غیرت خیز وهوا وفضای شور انگیز افغانستان راکه در بدو خلقت روح آزاده گی و حریت در خون افغانان جوان سرشته و اوللاداناین سرزمین را از طفوليت بغرور ملی وحرارت استقلال طلبی بار می آورد همينموج احساسات وجوشش خون است که در جشن های ملی عروق واعصاب رادر تهیج آورده بیاد خشنودی ارواح شهدا پير وجوان صغار وكبارما خوشبختانهاستقلال را باسرشارترین عشقی استقبال میکنند .استقلال ! ای سرچشمۀ اعتبار افغان ، وسرمایه افتخار افغانستان ! استقلال(۸)ای منتهای آمال و محبوب سیزده سال ما متحیرم بحسان زبان با فصاحت و کلمات جذاب از حشمت و جلال تو ستایش کنم وبکدام قلم روان وجملات پر آب و تاب ناروا داران ترا سرزنش و نکوهش تو در هر سرزمینی بنظر اعتنا دیده و بعبارات پر اعتبار معرفی شده ولی نگاهی که از دریچۀ چشم عشقبازانۀ ما مجنون وار یا زلیخا صفت بسوی تو معطوف است شئونات نازهزاران لیلی و یوسف را بهم زده و از طنازی میاندازی ، متاسفم که قاموس عشق و محبت بآن تقدس خیال تا کنون از کلك آمال ما صورت تالیف نگرفته که برای استعمال نام ذی شان تو لغات و کلمات برجسته انتخاب کنم ، عزیزدل ما استقلال ! تو نتیجۀ فکر وتدبیر پیرمردان کامل مائی و اسباب سرخ روئی و سربلندی جوانان عاقل ما ـ توحاصل عمر وحیات فدا کاران این سامانی ومزد شمشیر شهریار شجاع ما نادر شاه افغاناستقلال ای خونبهای جوانان دلاور یامایۀ رنجبازوان توانا و زور آورما !اسم تو بر لوحه افتخار مملکت ما خط زرینی است ورسم تو در سینۀ هر فرد عسکر ما بیاد گار فتح وظفر مکین، یاد تو در هر سالی ارواح آزاده و پر شور قربانشده گان آزادی را شاد میکند و حب تو بهر حالی در دلهای اقوام سلحشور ، يك حس شهامت ایجاد ، حسن اعتماد بنفس را از عطایای تو یافته ایم و قبح اتکا بغیر را از مزایای تو شناخته مطمئن باش که از خاطر قدر شناسیما فراموش نمیشوی ارتقاء علم و فضیات و پیشرفت های تجدد و مدنیت ما بمراتب عالیتری از تو قدردانی میکنند آن اختلافات فکری و دورنگیهای دیروزه که شاید یکعدئی میخواستند غافل حال تو شوند وامروزه در زیر ادارۀ قاید دانشمند ما رنگ وحدت گرفته به اتفاق آراء ادامۀ ترا تمنا دارند . بلکه این شاخۀ سبزی را که بر مزار برادران شهیدما رویانیدۀ همیشه ملت نجیب و شجاع افغان از زردی خزان محافظه و بخون(۹)آبیاری خواهند نمود .ای شهدای راه آزادی و محصلین حقوق حقه افغانی امروزه اگر جسمو جسد شما بگورهای تاريك غنوده وخاك كشته ولى ارواح پر نور شما مانند ستاره هایتابانی برای ابدی در آسمان افتخارات وشئونات افغانستان میدرخشند این همهتجمل وحشمت ما اثر زحمات و مشقات شماست و اینهمه تفاخر و عزت وطن ازشرافت ومناعت نفس شما .ای سر بازانیکه تا نفس آخرین وطن گفتید و بخاك وخون طپیدید ، برایاعتلای نام وطن بسخت ترین حالتی جان سپردید و برای حفاظه ناموس مملکتبسهل ترین موردی هم قبول قربانی گردیدید .آگاه باشید که تا بیرق افغان در جهان آمریت مستقلا باهتزاز است همتو غیرت شما مایه ناز و افتخار ما خواهد بود و تا نام افغانستان در دنیای مدنیت باقی استاز فدا کاری شما پاسداری خواهد شد چه زنده گانی و راحت ما ممنون مردنو طپیدن های تان است ، آسایش و آزاده گی ما مرهون زحمت قربان شدنهای شما ،باز موقع آن رسید که بمسرت آنروز های تاریخی جشن بگیریم احساساتدیرینه را در دل زنده کنیم ، بجوشیم و بخروشیم نداهای استقلال را از هر سربلهجه و آهنگ مختلفی شادکامانه بر کشیم و از هر زبان و بیانی تبريك جشن استقلالبشنویم ، ما می بالیم که گیرنده استقلال ومنبع عزوكما ل بحسب اصرار ما زحمتقیادت بخود گرفته و به احداث عشرت درین شبا روزی غم وملال ملی را از م دورمیکند و شما هم یقین باین شادی های روحی می نازید که یکنفر د برجسته از همراهانبل سر عسکر دلاور و شريك زحمت شما را خداوند تعالی نعمت حیات و موقععزت بخشیده که امروزه بمسرت تاریخی شما اظهار خوشدلی و سرور مینماید .(۱۰)انجمن ادبی که درین تازه گی ها بزیر پرچم عرفانی دورۀ درخشان نادرشاهی باذوقو شوقی در اطراف اینگونه شئونات موقع قلم فرسائی یافته اند اينك هدیه نفیسی کهعبارت از مجموع اوراق رنگینی است بخشنودی و شادی ارواح شما تهیه دیده و درفکر تقدیم بودند منهم آرزوهای قلبی یا ترشحات قلمی خودم را بصورت يك برگسبزی در آن دسته گل بستیم تا دران روز تاریخی مسرت ملی بر مزار شما نثار شوداگر قبول شود طالعم همایون است( سرور جويا )که نیست در وطن اکنون رواج دیده تررسید جشن طراوت فزای جان پروررسید جشن وز عشرت دهد بخلق خبررسید جشن که گردد جهان پیر جوانرسید جشن که دل رقصد از طرب دربررسید شکر دگر بار جشن استقلالکه ملك و دولت افغان حیات یافت زسرطراوت از در دیوار سر کشیده کنونطرب چورنگ نمایان بود زبام وزدرزفیض جشن دل مرده میشود زندهچنانکه داد بملك ووطن حیات دگردوباره گلبن وعیش طرب شود پر گلنهال عیش وطن یافت شاخ و برگ و ثمربخاك ريزد اگر مشت دانه دهقانبوجد ورقص شود چون سپند در مجمررسید جشن که اهل وطن تمام زشوقروند سوی چمن دسته دسته چون گل تررسید جشن که یکهفته از نشاط و طرببسر برند چو عید وبرات شام وسحررسید جشن وسرور و نشاط و عيش و طربشدند رنج و غم وجور وغصه خاك بسرشگفته گشت هر آن غنچه که بود بباغدلی گرفته نه بینی بروز کار دگر(۱۱)شد انبساط و طرب در وطن همیشه مقیم نمیکنند دگر این و آن خیال سفربروی گل نگذارند شبنم سحری که نیست در وطن اکنون رواج دیده تربسوی او بردم کاش طالع مسعود طرب فزاست هوای چمن پس از دیگرزبس چراغ که روشن بود شب است چوروز بوقت جشن کسی شب نمیکند باورزمان جشن که عیش وطرب کند قسمت نمیکنند خلائق جزاین حساب دگرچمن زجلوه گلچهره گان شده گلشن اگر بسوی چمن طالعم شود رهبربود بصحن چمن عشرت وطرب خرمن بیاتونیز چـو گل دامنی بیار وبربیابیا بچمن میدهـد نشـاط بمفت کسی نگویدت این بی بها متاع بخرهمه سرور بود عهد این بهار طرب بغم حواله نداد این زمان قضا و قدربجز نشاط نباشـد حواله تقدير برات غم ننویسد کنون بنـام بشربسعی وغیرت این افتخار قوم و وطن زملك رفع شد اسباب انقلاب و خطرخلاص شد وطن از دستبرد غیر کنون که کوه سطوت او خلق را شکسته کمرببین که داد وطن را دوباره آزادی یگانه ناجي ملك آسمان نيك اخترفرید عصر و زمان آفتاب دولت وملك معين مذهب و دین یار شرع پیغمبر (ص)هزار شکر کنون قوم گشت فرمانده هزار حیف کزین پیش بود فرما نبرهزار شکر کنون یافت دولت استقلال نهال ملت افغان دوباره داد ثمربدا ! اسیری و نیکا ! زمان آزادی اسیر قوم بسی از اسیر شخص بتربمیر زار و مرو زیر بار غیر دگر ز زندگی بغلا میست مرگ نیکوترمگیر نام سعادت بدام غیر اسیر گریز پاست چنین دولت این غلام بخرطمع که میکند اقبال از غلامی غیر چنین خیال کجا عقل میکند باورنمود این پدر معنوی وطن آزاد که تا زکف ندهی این شرف تو اهل پسر( ١٢ )پدر برای تو آزاد اگر گذاشت وطن تو هم چنین به پسر واگذار جان پدرنگاهدار وطن را همیشه استقلال بجسم و جان و بسیم و بزر بمال و بسرخدا نخواسته ناموس ملك و دولت خویش بدست خویش سپارد کسی بدست دگردلم بجشن بود شادمان کجاست بگو به شادمانی او شادمانی دیگرکنون زمانه بجز خوشدلی ندارد کار کنند ماه محرم دگر ز سال بدرتمام سال نشینند مردمان خوشنود بگو بجای محرم نهند عید دگرچه عشرتست کسی گرد غم نمی گردد توان نمود زهم فرق بدتر وبهترکنون رسید دگر بار جشن استقلال زمانه بار دگر خوشدلی گرفت زسرازین طرب همه جاعیش وعشرتست سرور ازین فرح بهمه ملك جشن سرتاسرتمام ملت افغان بوجد جوش خروش تمام قوم پی بازدید يك دیگریکی زوجد سراید که چشم حاسد کور یکی زعیش بگوید که گوش دشمن کریکی بزمزمه گوید باین که عیش مدام دهد جواب مرانش که حال نیکوترخلاف اصل چوگل دسته دسته سوی چمن شوند خلق تفرج کنان ز شهر بدرکنند روز شبان صرف جشن يك هفته برات عید بود در دیار شام و سحرچوسال جشن وطن رفت سیزده بشمار کنند جشن الهی هزار سال دگربیاد نادر غازی کنند جشن و سرور هزارسال وبيكايك زدیگری خوشتربیاد جشن قصاید نگار مستغنی که تا بود زپی قوم یادگار و اثرثنای خسرو غازی خوشست ورد زبان کنون دعای نکویش توان نمود زبرکه تا همیشه زمین ثابت و فلك سیار گهی هلال و گهی بدرتا که جرم قمرهمیشه تا که بودفیض معدن ازخورشید هماره تابود از مهتاب رنگ نمرمباد یکنفسش پای فارغ ازسر تخت مبادش آن سر پر مغز خالی از افسر( ۱۳ )بذکر نام خوشش بادجشن استقلال دمی مباد زمانش تھی زرو منبرهمیشه منبرش از ذکر نام بارونق مدام سکه او باد زیب صفحۀ زربدهر تا بود این پاك دود مان باقی بوند وارث تاج نگین قبا و کمرقرین لشکر جرار بر دلش نصرت رفیق فوج غیورش همشیه فتح و ظفرهمیشه حافظ خیلی سپاه او خالق همیشه تا که سپاه است حافظ کشورهمیشه باد دلش مهربان بملك ونظام که تا کنند دعایش رعیت و لشکرکه تا همیشه بود جشن دروطن ثابت همیشه عیش با هل وطن دهد داورکنم زلجۀ زخار طبع خویش روان بمدح خسرو غازی چنین قصیدۀ ترسخنوری نشود تر زبان بذکرسخن چومن شوم بمديح خوشش سخن گستردهد بخسرو ما برتری خدای بزرگ دهد بخلق بزر گیش خالق اکبرمسدس استقلالبهار عزت و شانست کام استقلال عروج و شوکت و جاه شد مرام استقلالسعادت و شرف آمد بنام استقلال زهی بلندی و اوج مقام استقلالگرفته ایم بکف تا زمام استقلالخوش است خاطر ما از دوام استقلالنمیشود که چنین یاد گار غیرت ما ممثل خرد و همت و شجاعت مامبلغ همه اعزاز و جاه و مکنت ما مصدق هنر و اوج روح و فطرت ماکشد نقاب برخ از وصال ملت ماکه نیست برلب ما جز پیام استقلال( ١٤ )دميكه ملت ما عزم حريت فرمود در مراد بما سعی و جد جهد كشودز اتحاد و مواخات قدر ملك فزود شب سياه وطن رخ باختتام نمودطلوع صبح سعادت به برق تيغى بودکه می جهید به تحصيل كام استقلالشها ! به تیغ تو موجود بوده آبحیات نموده جوهر نیروی ملیت اثباتچو خضر هادی ما آمدی تو از ظلمات توئی فدائى ملت معلم حسناتتوئی محصل هر گونه رفعت و درجاتتراست سهم بزرگ مقام استقلالدميكه ملت آزاد و مستقل گشتیم ز درد زحمت و تکلیف این و آن رستیممجمله اهل دول عهد دوستی بستیم سلاسل غم دیرین خویش بگسستیمبقصر آرزوی اصل خویش بنشستیمبنوش شربت شیرین جام استقلالشجاعت است که شد اقتدار ما ببقا حماست است که فرموده درد ملك دواشها ! یقین شده از همت تو ملت را که بر کشد سر عزت چو خور باوج سماتوئی مبانی هر گونه فخر ملی ماتوئى محصل شأن و قیام استقلالچو آفتاب سعادت بملك تابان است ز نور عزت ملی وطن درخشان استبحریت همه مطلوب ما بسامان است گل مراد همه دوستان بدامان استکجاست اینکه دل دشمنان بحرمان استكه واصليم بمعنى تام استقلال(١٥)هر آنکه جهد نموده برای آزادی گذاشت جان و سرش در بهای آزادیشهید گشت بعشق و هوای آزادی بهشت یافته آن جان فدای آزادیدلا ببین شرف و اعتلای آزادیکه عزت دو جهانست رام استقلالبزرگوار خدا یا بحق خون شهید که در محبت دین و وطن بخون بطپیدبراه حریت از جان خویش دست کشید کاین وطن بود آزادو مستقل جاویدبروز گار شود در تعاليات فریدمباد رخنه غم در قوام استقلالچنانکه در پی وصل نگار استقلال نمود ملت ما جان نثار استقلالهمان طريق بحفظ شعار استقلال همیشه ملت ما است يار استقلالبود عزیز تر از جان وقار استقلالدلا ببال بحرف و کلام استقلالتو ای وطن شرف قلب ایشیا داری ببین بغور چسان موقع بجا داریجبال شامخ و ابنای با و فا داری بوحدتی که تو از دین مصطفی داریر سی باوج ترقی که مدعا داریبشارتست ترا از سلام استقلالبعهد حریت و ملت عزیز و طن بقوت تو شود سعی کوشش احسنکنی عروج مدارج بیمن دانش فن برنگ و بوی شوی رشک عالم گلشنبپاس ابهت شان تو ای صفا مأمنچو خون بود ببدن اهتمام استقلال( ١٦ )شود قشون تو برجسته عسکر دوران کند تجارت تو اعتلا بروی جهانبه صنعت برسد رونق سرو سامان بآب تاب نماید زراعتت میلانکند عروج بتربیت صحیح عرفانبه مقتضای گرامی نظام استقلالزسال سیزده حریت نوین روز است سراسر وطن ما مسرت آموز استچمن بعالم زینت نمایش اندوز است بهر طرف که نظر میکنم گل افروز استبشکر آنکه وطن شادکام و فیروز استبگیر دامن عشق مدام استقلالچورفته درد اسیری این وطن از یاد کشیده رخت ازین مملکت غم و فریادگرفته ملت ما دست حریت دلشاد سرورو فرحت امروز کشور آزادبشاه و ملت افغانیان مبارك بادمبارکست (صبا) احتشام استقلال( سرورصبا )قصيده قاري صاحبچمن نموده برنگ دگر بهار امروز چه خرمی است که گردیده آشکار امروزکشیده اند بصحن خودش بساط نشاط که خیره مانده در او چشم روزگار امروزصفای بوم و بر این فضای نزهت بخش زچشم خیره زداید همی غبار امروززرفت و روب سرکهای پاك او پیداست که رهگذار وطن پاك شد زخار امروزنسیم دلکش جان پرور هوای خوشش نموده خون جگر نافه تثار امروزبفرق سبزه سحردانه های شبنم ریخت که در قدوم چمن خوشش بود نثار امروز( ۱۷ )برنگ فکر نکو از ضمیر صافدلان نموده رشحه تراوش زآبشار امروزصفاتر از نگه پاک در مظاهر حسن نسیم را بچمن میفتد گذار امروززبان سبزه شاداب صحن دلکش او سزد که طعنه زن آید بلاله زار امروزصدای موج بلند است از پل مستان که هان زکف ندهی طرف جویبار امروزچه بخت داده خدا تپه مرنجان را که شد بدامنش این جشن را مدار امروزکنار کول چمن لحظه بیا و ببین رسیده کشتی مقصود در کنار امروزچنان زخرمی جشن کشته عشرت عام که نیست خاطر عشاق هم فگار امروزهر انکه در طلب عیش بیقرار بود درین چمن چو رسد میکند قرار امروزکه گفته است ندارد مدار عیش جهان درین چمن بنگر عیش را مدار امروزضیاءالعیش که آمد رهندگى خویش چه خوش بدامن اینجشن شد شکار امروززنور برق چراغان شود فزای چمن دگر کسی نه زند حرف شام تار امروزشگفته خاطر گل غنچه میکند لب خند که می برد غم دل چهچهه هزار امروززساز دلکش آهنگ عیش می خیزد زند چو مطرب ما ناخنی بتار امروزتهیه بزم سرور است و كوك سازطرب بگو به نی نکشد ناله های زار امروزبمحتسب بنمائید گشته بی می مست که واگذار شود رند میگسار امروزکنونکه گوهر آمال در کف چمن است زسنگ دست تهی وا رهد چنار امروزکناره سـرك این چمن دکان بستند بهر دکان بنگر مشترى قطـار امروززما متاع نفیس دکان چه می پرسی که چیده اند در او عیش روزگار امروزهزار چشم گشود از کروپ و حیرانست نگشته سیر زسیر چمن منـار امروزببین ببین که در او از کروپ گل بستند که بهر جشن بود زینتی بکار امروز(۱۸)شده است خیمه و خرگاه هر طرف برپای ز بهر تهنیت جشن یادگار امروزدرش کشاده تر از جبهه کریمان است که خاص و عام در او یافته است بار امروزز گرم جوشی ارکان جشن هیچ مپرس بصد نشاط نمایند کار و بار امروزبیادگاری فرخنده جشن استقلال گرفته بزم طرب شاه کامگار امروزشه بلند نظر فرد عصر نادر شاه که روشن است باو چشم روزگار امروزنفائس گهر نطق او براه رشاد شده است ملت ما را دلیل کار امروزرسیده است ازو جامعه به نیل مراد نباشدش پی مقصود انتظار امروزبروی فتنه و آشوب داخل و خارج کشد ز رای متین آهنین حصار امروزدوساله زحمت او ملك را نموده قرار که بیغم آمده دلهای بیقرار امروزکمر بخدمت افغانستان زغیرت بست که کار ملت و ملك است استوار امروزبکف گرفت سر از نوعنان استقلال که خوش بقبضه ما هست اختیار امروزدگر امور وطن را امید بهبودی است زکار دانی این شاه پخته کار امروزهنوز زنده بود نابغ زمانه وزیر کزو چنین خلفی هست تاجدار امروزشه از وزیر و امیر کبیر و احمد شاه برای ملت ما هست یادگار امروزشه مظفر رزم آزمای فاتح تل که در قلمرو ما هست شهریار امروزهجوم فوج دلیر شهان افغان را نمونه حمله فوجش بگیرودار امروززلطف خویش بملت حقوق شورا داد که در صلاح وطن خود کنند کار امروزقضای شرع بفتوای اهل شرع گذاشت که جاری است شریعة بهر دیار امروزجناب حضرت ما را وزیر عدلیه ساخت که کس زجور نیاید بزینهار امروزشها توئی که زتدبیر رای والایت زآستین وطن کم شده است مار امروزتمام جامعه را دست داده خاطر جمع که فتنه گشت ز دست تو تارومار امروز(١٩)اگر بسوی وطن کس بچشم بد نگرد سیاست توازو بر کشد دمار امروزبغیر مزرعه کور شوه خواه انبار است بدور بین نتوان یافت رشوه خوار امروزگرفته صفحه تاریخ حسن اعمالت ز مجمع علما زیب افتخار امروززحضرت تو کنون روی حرف گردانم دوباره خود بخود آیم سخن گذار امروزچوشاه آمده غمخوار و ملك آزاد است دلا تو قدر چنین نعمتی بدار امروزمباد عمر تو از کف برایگان برود بدخل و خرج نفس یکنظر گمار امروزهمیشه رنج برو سود بخش جامعه باش که رد خلق نگردی ز عیب و عار امروزسعادت وطن خود گر آرزو داری در آرزوی وطن باش جان سپار امروزشده است پیچ وخم از جاده تکامل دور قدم بنه که بود راست رهگذار امروزکنون متاع هنر میخرند از من و تو چه مایه در کف تست هان بیابیار امروزبدوش همت مردانه بار خویش بکش بدوش غیر منه زینهار بار امروزبگو بزاهد عزلت گزین برای خدا زخانه زود برا هست وقت کار امروزفسرده چند نشینی که زنده جنبنده است نمای جنبشی ای زنده زینهار امروزچوزنده بیکاری میان جمع درای که جای مرده بود گوشه مزار امروزره معاش و معادی به پیش روداری بجای تا برسی باش رهسپار امروزمگر به نشه تحقیق اصل کار رسی و گرنه درد سر آرد ترا خمار امروزمباد روز شمار از حساب درمانی بگیر خیرو شر خویش را شمار امروزهنوز نشه خود بینی از سرت نپرید که مست جانی و آفاق هوشیار امروزبود دولفظ مرادف حیات و استقلال نوشته اند بفرهنگ اعتبار امروزاگر نگاه ندارند قدر استقلال حیات را نبود لمحه مدار امروزبحفظ صحه حیات احتیاجها دارد تو نیز صحت خود را نگاهدار امروز(۲۰)مباد گوهر آزادیت کشند زكف چو کوهسار وطن باش پایه دار امروز بحسن خلق و بتوحيد فكر جامعه كوش كه نردبان عروجست این دوکار امروز ملل بدانش خود در هوا بپر وازند توهم بكسب هنر بال و پر برار امروز زمین تمام بود نقشه نزاع حیات زروی نقشه برون آبکار زار امروز کشای راه نفس از برای خویش که هست هوای دهر پر از گاز زهر دار امروز تو هم علاج سپر کن زروی دانش وفن که رو بروی شود؛ تانك ؛ گله بارامروزثبات ورزو لیکن همیشه درپی کار مباش پای بدامن چو کوهسار امروز بزورکار ترا دست و پای سوده خوش است مباش با محنا دست در نگار امروز بچاره سازی فردای خویش در مانید اگر بهم نرسانید اقتدار امروز زدست خامه برون رفت طرفه رشته حرف ولی زجشن خوش آید سخن بیارامروزفزونتر است بمعنی زجشنهای دگر گرفته ایم ازین جشن خوش عیار امروز مگوی جشن که محبوب سیزده ساله است که آمده است بصد عشوه در کنارامروززما تفاوت امروز و دی چه می پرسی که بهتر آمده از وی هزار بار امروز بکار گاه خیال از برای خلعت جشن کشیده كلك سخن باف پودو تارامروز حديث جشن خوش آمد ولی دعا خوشتر بصد نیاز بدر بار کرد کار امروز بقای مات و اقبال شاه افزون باد که تابجشن سر آرندصد هزار امروزموافقان شه ما زبخت برخوردار مخالفان وطن باد خوار و زار امروز( قاری عبدالله )( ۲۱ )ترتیب افتتاح جشن استقلالبحسب پروغرام دایره جشن استقلال باطراف و حواشی منار یادگار کهباشکوه عالی صورت اهتمام را در بر داشت هیئت حکومت از کشوری وعسکریبا کور دیپلوماتیک که هر یک بجاهای مناسب قیام داشته در اثنائیکه از جوشو شوق و شغف اهالی و صنوف اهل معارف حظها برده همگنان انتظار تشریفآوری اعلیحضرت همایونی را داشتند عین ساعت (۸) بود که تاجدار دیانتشعار بيك طنطنه شایانی حضور بهم آورده بر نردبان اعلای منار موصوف برپا ایستادهبنام خداوند تعالی افتتاح و آغاز جشن سال سیزدهمین استقلال افغانستان را بقرائتيك خطابه غرا فرمودند که عالم عالم مسرت وجهان جهان خرمی رابسامعین می بخشید از پند های نادرانه و مواعظ پدرانه دل های پر از شوقو اشتیاق را بخود جذب و سامعه های حاضرین را نوازش عطا می فرمودالحق در خور هم چون معلم یگانه و مربی حکیمانه آن چنان اندرزهای شفیقانه لایق،و به شایقین و سامعین از دل و جان چنین شنیدن سزاوار ، لذتهای گرفتندکه بیان کردن آن حظایظ بالا تر از قوه توصیف محرر سطور هذا است بالجملهروح شهامت و جان فدائی بمقصد استقلال و غیرها از فواید سعی و عمل و ترویج منسوجاتوطنی و منافع درست اقتصاد و معارف، صحیح وتسهیلات بهم آوری ذرایع حمل ونقلطرق و شوارع و هر گونه افادات مدنی و منزلی و اخلاقی را بيك پیرایه درست که کلام الملوكملوك الکلام را روشن نشان میداد حاوی بود هر که و مه ساعی و جاهد بود کههر چه پیشتر خودرا متلذذ بگرداند ، سپس از اختتام خطابه غراء شهریار غازیاز هیئت کور دیپلوماتيك جلا لمآب شیخ السفرا ( ستارك ) مختصر نطقی مبنی بر( ۲۲ )تبريك و تهانی این روز فیروز جشن استقلال از طرف عموم هیئت سفرای دولبحضور اعلیحضرت شاه و ملت افغانستان عرض و تقدیم نمود که از حضور ملوکانهبابیانات مناسب ومتينی جواب و تشکر القاء گردید .بعد ازان جناب عالیقدر رئیس شورای ملی اقای عبدالاحد خان معروضهپر جوشی را از طرف عموم ملت افغانیه بوكالت جمع نمایندگان ملی بحضورشهریاری بشغف تمام قرائت نموده با تذکار یکان یگان از خدمات شاندار نمایاناعلیحضرت غازی و تمجید و تقدیر و بجا آوری مراتب خلوصیت و شکران بی پایان همگنانرا بآستان عالی اقبال شاهانه فراهم آوردند بعد از ان نیز محرر میدید از هر طرف علماءگرام و اهل شوق و ذوق نیز عرایض شکران را می خواستند قرأت و تقدیمنمایند كه اعلیحضرت غازی چون بالاتر از همه ، ملاحظات بی تکلفی عوامو خواص را مدنظر داشتند مطابق به پروگرام بساعت ( ده ) به دعاهای خیرانجام داده [ در بین گل افشانیهای تبريك وطيران نمانیهای گوناگون طیاره ها عالم مسرتباری دیگری را ارائه میداد ] با همه شوق و شغف تمام از که و مه شاه و گدابالاتفاق برای تماشای رسم گذشت عسكری بطرف چمن حضوری رهسپار گردیدند .چون مرقع آن همه خطابه های را كجا يذبی يك بیان عاجزانه در بر گرفتهنمی تواند لازم دیده عيناً خطابه های که تاحال بدست آمده بطور آتی برایبهره بردن حقیقی خوانند گان كرام اينك اهدی میداریم .عيناً خطابه اعلیحضرت غازیبنام خداوند فیاض و توانا این جشن مقدس سال سیزدهمین استقلال ملی را آغازو افتتاح مینمایم وملت عزیز افغانستان را بورود این دوره فرخنده و بهترین یادگارهای افتخارات ملی تبريك و تهنیت میگوئیم .( ۲۳ )ای ملت عزیز و دلیر من .استقلال ملت ها ازجمله آن نعمت های بزرگ خداوند قدیر است که در مقابل آن مالها و جانها را قدر وقیمتی نمیباشد زیرا مالها و جانها برای زندگی چند روزه دنیا واین زندگی بحکم حقیقت و فطرت آدمیت برای استقلال و مخصوص آزادی نوع انسان است .افغانستان که بفضل و مرحمت خداوند و حمیت و غیرت ملت نجیب خود سیزده سال پیشتر استقلال خود را تحصیل ومالک آن گردیده والی ماشاالله درسایه استقلال زندگانی باشرفانه بسر برده استقلال شان برقرار وبردوام خواهد بود اینست که ما امروز بیاد گارهمان جهاد پاك ملی وحصول استقلال افغانستان این جشن مقدس را افتتاح میکنیم و دوباره بکافه ملت عزیز خویش تبريك و تهنیت میگویم : -ای ملت شجيع وعزيز من !وظایف ملیۀ ما در راه حفظ استقلال وطن بسی مهم و سنگین است مقتضیات عصر حاضر و ایجابات مدنیت جهان بعلاوۀ داشتن استقلال ملی برای ما وظایفی تعیین ومقرر می کند که در عدم ایفای آن بنیان استقلال ملی متزلزل وناپدیدار است .این وظایف مهمۀ كه گفتیم عبارت از استقلال اقتصادی وصنعتی وعرفانی مملکت است سنگهای اولین این تهداب ها نشر معارف صحیح وترقى صنايع ترويج زراعت تكثير محصولات وطنى سهولت حمل ونقل تمديد راها و امثالها است واینها از همه اولتر محتاج امنیت داخله وتوحيد واتفاق افکار ملیه است .( ٢٤ )چون حفظ موجوديت يك ملك محتاج بقوت منتظم عسکری است لہذا قبلاًما وحکومت ماحتی المقدور در تشکیل باقاعده آن کوشیده ایم وامید میکنم کهبمعاونت خداوند در سایه حسن مساعی وفدا کاری وزارت حربيه و افسراناردوی افغانی عسکر افغانستان بزودی دارای قدرت وانتظام مكمل عصریگردد و نا گفته نماند که درین عصر تاحال خدماتیکه اردوی افغانستان در راهاقامت امنیت داخله فدا کارانه ایفا نموده اند البته ماوملت ما فراموش نخواهیمنمود راجع به توحيد اتحاد افکار عمومی چارهٔ بهترین را که در عالم متمدن هستندومتكا است همان دانستن حکومت ملی و مجلس شورا است که مانیز این چاره رابعون الله تعالى عملی ساختیم و امید میکنم که مجلس مقدس شورای ما بتواند درین راهبهترین خدمتی را انجام داده و اسباب نظم و نسق مملکت را فراهم سازد .بعلاوه ما وحکومت ما درين عرصه دوسال خدا را شکر میکنیم که در قایمکردن امنیت داخله نشر معارف نظم عسکر و ادارات تمديد طرق و شوارع ترقیمطبوعات تهيهٔ آلات و ادوات حربی و امثالها توانستیم خدمتی نمائیم ولى نصب العينما چون ازین ها بلندتر است از خدای متعال توفیق میخواهیم که بتوانیم در آیندهخیالات وطن پرورانهٔ خویش را از قوه بمیدان عمل آريم .ای ملت عزیز من !من بهمهٔ شما توصیه مینمایم که متحداً ومتفقاً فى القول والعمل در راه حصولاین مقاصد مقدس ملیه و ترقی و تقدم وطن عزیز از هیچگونه سعی و ایثار مضایقهودريغ نه نمائید من از ملت ودولت انتظار دارم كه در ایفای وظایف منتهایجدیت و صمیمیت را ابراز نمایند و از هئیت شورای مقدس خواهش مینمایم کهباقدم های سریع در تنظیم امور اجتماعی این ملت طی طریق نمایند من يقين میکنم(٢٥)که در تمام طبقات ملت عزیز دست بدست داده متحداً و متفقاً در راه تقدمو تمدن مملکتی قدم می بردارند واز مخالفت های قولی و عملی که باعث تشتت آراءو افکار اقوام و منتج به نتایج سوء و پیش آمدهای بربادی قوای مادی و معنویملت است اجتناب خواهند کرد .درین صورت شك نیست که مملکت عزیز ما افغانستان بزودی مراحل ترقیو تمدن را طی خواهند نمود و وظایف دینیه و ملیه ما وشما در مقابل باز پرسخداوند عادل ادا خواهد گردید . زیاد از خداوند قادر و توانا مسئلت مینمایمکه بملت افغانستان موقع آن بخشد که تا قرنهای درازی با مسرت خاطر و ترقیاتروز افزون بیادگار جهاد باك استقلال ملی خویش جشن های مقدسی دائرو افتتاح نمایند .معروضه که از طرف شورای ملی بحضور مباركاعلیحضرت غازی قرائت شده است :اعلیحضرت غازی پادشاه محبوب القلوب ملت !ورود این جشن با مسرت سال سیزدهمین استقلال را که از آرزوهای تاریخیو عنوان دورهٔ سعادت ملت افغانستان و به فضل و مرحمت خدای کریم وفدا کاریو سربازی اعلیحضرت شما ملت افغانستان بآن نائل گردیده است بحضوراعلیحضرت شما تبريك میگوئیم . حمد میکنیم خدارا که ما ملت افغانستان از فضلحضرت وکرم الهی و مجاهدت شما امروز با کمال امنیت و استقلال داخلی و خارجیو آسایش عمومی با ینقسم جشن باشرف ملی خود نائل هستیم - حقیقةً شکراناین لطف درخشان حضرت الهی را بهیچ صورت بجا آورده نمیتوانیم مسروریتیکه( ٢٦ )در جشن استقلال امسال نسبت بسال پیشتر بدلهای مملو از صمیمیت خودحس میکنیم اینست که الحمدلله تعالی علاوه برحصول امنیت و رفاه عمومی درینسال بتأسيس يك مؤسسۀ باشرف ملی که آن عبارت از افتتاح شورای ملی استو سعادت و درخشانیت آیندۀ ملت را نشان میدهد موفق شده ایم .اینحقوق شورای ملی را که دیگر ملل متمدنه عالم با کمال زحمت و خونریزیاستحصال نموده اند اعلیحضرت غازی باساس دینی و اسلامی و از نهایت عشقو علاقه مندی که بملت و وطن عزیز خود افغانستان دارند بحکم ( وشاور همفي الامر ) برای حصول سعادت وتأ مین اسباب ارتقای جامعه ملت عطا فرموده اند .اعلیحضرتامارأی العین مشاهده میکنیم که اعلیحضرت شما از بدو جلوس شاهانهتا حال برای پیشرفت امورمملکتی و ایجاد اسباب سعادت دینی و دنیوی ما خدماتقیمتداری را ابراز فرموده و میفرمایند این اقدامات وطن خواهانه اعلیحضرتما ملت را بسعادت مستقبل آن امید وارمیسازد و امید قوی داریم که ازین افکاربی آلایش و پاك و خیالات مقـدسۀ شاهانه که نسبت بفلاح و آبادی ملت و وطندارند موفقیات درخشان و خسارات دوره انقلاب افغانستان يوماً فيوماً تلافی و جبرانشده ووطن بترقيات مشروعة نائل گردد .ما وکلای ملت از طرف خود اصالةً و از جانب مؤکلین خود وكالةً به حضوراعلیحضرت شما اطمینان واثق میدهیم که باجرای تمام عزایم وتصمیمات شاهانه کهبرای سعادت حال و استقبال مملکت در نظر دارند بهر گونه اقدامات جدیانهحاضر هستیم و از خداوند کریم برای هر فرد ملت بالخصوص شورای ملیوهيئت مامورین توفيق خدمت جامعۀ ملت ووطن عزیزما افغانستان را تمنا میکنیمدر خاتمه مراتب تبریکات خالصانه وعاجزانه خودرا به حضور اشرف همایونی تجدیدکرده ورود بسی همچو روز های بامسرت واعیاد ملی را بسلامتی اعلیحضرتغازی و آبادی وسعادت ملت ووطن افغانستان از درگاه حضرت الهی نیاز مینمائیم .( ۲۷ )بیانیه جناب شیخ السفرااعلیحضرتا !افتخار دارم که امروز باعلیحضرت شما تبریکات صمیمی خود و همقطاران محترم را بمناسبت سالگره سیزد همین استقلال افغانستان تقدیم مینمایم .درین روز عید بملت افغان آرزو های بی آلایش خود ها را بجهت پیشرفت در راه ترقی مادی و عرفانی و تشیید استقلال بیان میداریم و باعلیحضرت شما قوة واستطاعت زیاد و صحت کامل که برای عمل نيك سعادت حکومت افغانستان لازمی است آرزو میکنم .جوابیه که از حضور اعلیحضرت ایراد شده استجناب شیخ السفرا !با تمام مسرت از تبریکات صمیمانه جلالتمآب شما و هم قطاران محترم تان اظهار تشکر مینمایم ، و همچنان از ابراز نظریات نيك شما ها نسبت به تعالی ملت عزیزم بس ممنون گردیده آرزو مندم که بمدد والطاف خدای متعال افغانستان مستقل همیشه بحفظ حسن روابط و تشیید مناسبات دوستانه که خوشبختانه با دول متعاهده خود دارد سالیان بیشمار برهمان اساس قایم و مستحکم بوده وحیات باشرفانه خود را بردوام داشته باشد .[BLANK PAGE][BLANK PAGE][BLANK PAGE]کابلهدیۀ انجمن ادبیبمناسبت جشن سال سوم نجات وطن٤ جمادی الثانی هـ ق = ۲۳ میزان ۱۳۱۰ هـ ش = ۱۵ اکتوبر ۱۹۳۱ میلادیفهرست مندرجاتنمره مضمون نویسنده صفحه۱ : جشن نجات محمد کریم قاضی زاده ۱ الی ٦۲ : بیمنت وفیروزی روز مسعود غلام جیلانی اعظمی ٦ « ۱۲جشن نجات وطن۳ : تشکر وتبريك سرور گویا ۱۲ « ١٤٤ : مراسم افتتاح جشن « ١٤ه : نطق افتتاحیهٔ اعلیحضرت همایونی « ١٤ « ۱۷٦ : تبريكنامهٔ شيخ السفراء « ۱۷ « ۱۸۷ : جوابيهٔ ذات شاهانه « ۱۸۸ : معروضهٔ وکلای شورای ملی « ۱۸ « ۲۱۹ نطق اختتامهٔ ذات شهریاری « ۲۱ « ۲۳۱۰ : استقبال از جشن مستغنی ۲۳ « ٢٦۱۱ : استقبال از جشن قاری عبدالله ٢٦ « ۲۸۱۲ : مارش نجات وطن اعظمی ۲۹تصاویر۱ : ذات اعلیحضرت همایونی ۲ : هیئت محترم شورای ملی[BLANK PAGE]ذات همایونی در موقع ایراد خطابه افتتاحیه جشن نجات وطن(۱)جشن نجاتاحساس لذت و الم از خصایص فطری بشر بوده ، از روز اول ولادت تا آخرین مراحل زندگانی یاخاتمه حیات با او همراه و همعنان است .آثار جسمی جذبات موصوف تابع اعمال روحی بوده ، بنا بر اینکه فعالیت ذهنی نسبة به انفعالیت آن موخر است ، تمام حرکات مسرت انگیز ، اوضاع بشاشت آلود فرحت خیز تبسمها ، قهقه ها ، شوخیها وشطارتها با کوچکترین افعا لیکه شائبه لذت وخوشی در آن میرود . یابالعکس ، از انبساط و ابتهاج یا از انقباض وتألم روح نشاة نموده ، بتعبیر دیگر همگی از منابع مذکوره است ، که تکون و نما می یابد .روح انسان ؛ از مشاهده آثار قشنگ صنعی ، شاهکارهای زیبای دست توانای طبیعت ، لذت و هیجانی اکتساب نموده ، بعدها حرکات شوخ وشطارت خیزی ازان در تراویدن آغاز می نماید . یا عکس آن از رویت و پیش آمد يك واقعه فجيع ، يك منظره جان خراشی ، همچنان روح انسان را تکدر فرا گرفته ، بچه اندازه اوضاع ملال بار و تأثر آمیزی ازان سر میزند ، در حالیکه علائم جسمی اعمال بوجود آمده اولین دو جذبه متناقض کلیة مغایر وضد همدیگر میباشند .پس همچنانیکه انسان از مشاهده آثار فرحت انگیز یا از انهماك در يكعالم عيش و طرب ، نایل و کامیاب شدن بیکمی از آمال و آرزوهای قلبی خویش مسرور و پیمانه نشاطش لبریز میگردد ، هکذا از تخطر وقایع وخاطرات دیرینه پرشور وشغف آمیز ، تصور کامیابیهای لذت بخش نیز انبساط و هیجان بروح رو داده ،( ٢ )مصادر اعمال پرنشاطی میشود ، که مختص جذبه مذکوره است . ولو که مدتهایطولانی و سالهای درازی ازان وقایع و خاطرات گذشته باشد .و در روی همین اساس و خصایص روحی بشر است . که پایه های اعیاددینی ، جشن های شخصی و ملی هر ملت و دیانتی احراز و استوار گردیدهاست . و بلا استثنا هر يك از اعیاد و جشن های ملل و ادیان بائده و حالیهاعم اینکه دینی باشد یاشخصی وملی . عبارت از یاد همان روزهای فیروز پر افتخارو تذکارهان خاطرات شور انگیز و کامیابیهای ملی و دینی است . که قبل ازچندین سالها ملل مذکوره و پیروان ادیان موصوف بشرف اكتساب آن مواهببزرگ نائل گردیده ، وتجدید آن ، خوشی وخرمیها سالیانه در ایام معین عیدهاوجشنها گرفته میشد ، بعدها بواسطهٔ تکرار و محاکات ، اينك اساس اعياد وجشنهایدینی وملی گذاشته شده وعلی الدوام تا منقرض نشدن سلسله ديانت ومليت ، بياد آنایام شادمانی و پر افتخار ملی ودینی است ، که هر ساله ملتها ، قوم ها ، دولت ها ،عيد ها میکنند ، جشنها میگیرند ، خوشیها مینمایند . مانند عیدگرفتن مسلمینسالیانه روزهای اول ، دوم ، سوم شوال را با دهم ، یازدهم ، دوازدهمذی الحجه . وهكذا سائر اعیاد مسیحی وغیره وغیره . . . .يا سالیانه بنام جشن استقلال جشن گرفتن ما از ۲۲ الی ۲۸ اسد بیاد بهترینایام میمون تاریخی وخاطرات کامیابی ومظفریت های ملی خویش در خاتمه حرباستقلال و آزادی . زیرا حرب استقلال از انمفاخر بزرگ ملی و تاریخی بشماررفته ، حيثيت وعلو مقام جشن آن باندازه در نزد ما عزیز و بلند است . که نمیتوانیمآنرا از سایر اعیاد خویش به اهمیت اش قائل نشویم .و همچنان این جشن نجات وطن نیز بنابر منزلت تاریخی و اهمیت سیاسی خویش( ٣ )مقام رفیع را در نزد آنانیكه عشق مفرط وعلاقهٔ شدیدی بوطن دارند اشتغالمیكند كه عبارت از نقطهٔ انقراض حكومت ظالمانهٔ سقوی و روی كار آمدنحكومت عادلهٔ امروزه ؛ یا دفعهٔ رهیدن از چنگال خونریز و بیرحم بلای مبرمانقراش و اضمحلال خانه جنگیها و اختلال و فائز شدن به تشكیل حكومتنادر شاهی است .آری قدر وقیمت آنروز های نجات وطن وجشن آنرا كسانی بهتر میدانند ،كه بماهیت آن پی برده ، حقائق ضررهای مادی ومعنوی دوام حكومت سقویبرایشان آشكار بود . از فجایع ظالمانه وافتراس كار سقو روح آزاد شان مخنوقجسم شان در شكنجه وفشار ، حیات در مخاطره ، جهان در نظر شان از شب یلداتیره تر می نمود .آه چه بنویسم فجایع آنروزهای مشئوم ونكبت بار وطن به اندازهٔ مهیبوهیبت افزاست ، كه از تصورش انسان بخود لرزیده ، محاكم انگیز سیونهایقرون وسطی را از خاطر ها فراموش می نماید البتهلیكن بعدازان درمیان آنهمه فلاكت وبد بختی در بین تمام آن سفالت وبی سروپائی چیزیکه بیشتر از همه استراحت بقلب وتسلی بخاطرهـای الم زده می بخشد .تنها همان خاطرات پرشور وشیرین ایام نجات وطن وجشن آن است .زیرا این جشن ( جشن نجات وطن ) ازیاد كارهای پربهای آن ایام بزرگ وفرخنده ، نمایندهٔ آن حماست وسطوتهای ملی مان است . كه توانستند ؛ زمامدارباعزم ومجاهدین وطنپرست ، بحسن تدبیر ومقاومت دلیرانه ، بضرب شمشیر ونیروی قوی خویش اتكا كنان ، دشمنان وطن وملت را در ساحهٔ كار زار منكوبومغلوب نموده ، خطهٔ پاك را كه معركهٔ آفتناك اختلال وخانه جنگیها گردیده ،(٤)مشرف به انقراض واضمحلال بود ، از بلای مبرم فنا ونیست شدن نجات بخشید .ای تاجدار عالیقام ای ستارهٔ اقبال وسعادت مادی ومعنوی ما ! تا هنگامیکهجان در بدن داریم ، ترا عزیز واز صمیم خاطرها قدر وتقدیس می نمائیم . زیراکه تو وهمان فدا کاریهای حیرت افزای تو بود در راه نجات وطن وما آوانیکه فضایطالع این خاك مقدس و سکنای آنرا سرتاسر ابرهای سیاه وتیره یأس وبدبختیپوشیده ، آرزوهای قلبی یگان یگان در کانون سینهٔ سوخته سوخته خاکستر میشد کهاز شرق آمال بمثل طلوع خورشید پدیدار گردیده ، بدم تابناك شمشیر خویشپرده های ضخیم و تیره گیهای مظالم دزدانرا دریده ، چه مملکت از ضیای متلالایعدل ، عرفان منور و روشن ساختی .ای جشن نجات وطن ترا دوست و با بشاشت قلب می پذیریم ، زیرا ؛ هنگامیکهسفالت و بدبختی تمام نقاط وطن را استیلا نموده ، شئونات ملی دست برد گروهٔاراذل ودزدان ، اقتصادیات در هم و برهم ، نظم و نسق امورات اجتماعی وسیاسیمختل ، معارف نیست ومعدوم ، مال وجان در معرض تهلکه و مخاطرات ، زماممقدرات مملکت بدست دزدان خونخوار بوده ، از آن روح وطن پرستیسراسیمه وار در فضای زهرناك وطن به تفحص ملجا وماوای مصروف ، وحیاتاینمملکت وسکنای آن با آخرین نفسهای خویش با یکعالم الم وبدبختی ، میخواستکه این جهان پرشور را وداع و پدرود گوید . وبد بختانه کس نبود که اظهارتأسف خود را نموده بتواند .همان بود که یگانه قهرمان صحنه نجات ما ، کمر همت را بسته ، با فدا کاریهایفوق الطاقهٔ خویش عیان بر آمد ، به اطفای شعله های سوزان اختلال و خانهجنگی ها وحمایت از وطن ضعیف مصروف شد .( ۵ )واخیراً تا آنکه بزیور امن و عدل پیکر آنرا نیاراست ، از مرام خویشکه تامین رفاه وسعادت ملت و مملکت باشد منصرف نشده ، از ایثار هيچيكجانفشانی و فدا کاری در راه نجات ما دریغ و خود داری ننمود .ای زمام دار غیور و فدا کار ما ترا اطمینان میدهیم . در صورتیکه خاطراتهولناك مظالم سقویان از لوحهٔ ابنای این وطن زدوده شدنی نیست . خدماتبرجسته وفدا کاریهای عالیمقام تو ( که از انجمله یکی نجات وطن باشد ) نیز در مقابلآن فجایع چیزی نیست که ابدالدهر از پیش نظر ما ملت افغان دور و از خاطر مانفراموش گردد .ای جشن نجات ای بهترین نمونه كار و مساعی این مرد نیکو و زمام دارباتدبیر ما ، مزایای درخشان تاریخی ترا هیچگاهی ملت از نظر دور انداخته نمیتواندتو بودی یگانه طبیب حاذقی که وطن مریض بیچاره را از امراض مدهشه اختلالوسایر بد بختی های رنگارنگ نجات و روح تازه به پیکر افسرده اش دمیده ،حیات باشرفانه اش را دوباره عود دادی .ای جشن نجات ای خاتمهٔ بدبختی و مرحله نخستین سعادت ما ، از فوائد بی پایانوسعادتیکه با تو یکجا ما را استقبال کرد . امتنان بالای امتنان و تشکر بالای تشکرنموده ، بیاد روح پاك شهیدان راه نجات وطن و مجاهدین با عزم وغیور تو ، کهبمقابل ایثار قطرات گلگون خون بهای خویش جائزهٔ نجات را در معرکه تنازعبا خائنین ربوده اند ، همیشه دسته دسته از گلهای ستایش و رحمت نثار می نمائیم .آری مبارز و پهلوانان با اقتدار تو بود ، که در مقابل جانبازیهای حماست آلودخویش توانستند که دشمن و خائنین ملت و وطن را در عرصه گاه عبرت گیر جهانسرزنش و مغلوب نموده علم علم وعدالت را در سر تا سر این محیط پاك برافراشتند .( ٦ )همان جانبازی و فدا کاریهای ایشان بود ، که شان و شرف از دست رفته افتخاراتمنجمد و پامال شده ملی را سر از نو تجدید و بدست آورده ، اقتدار و حیاتبا شهامت ملی ما نرا بعالم مدنیت و سیاست کنونی دنیا معرفی و شناساند .خلاصه ای جشن نجات ترا تقدیس و تمجید می نمائیم ، و از ورود اینروزهایمیمون سعادت بار که یاد گار پر افتخار تست بغایت ممنون و کمال خوشی و خرمی راداریم . چه این ایام است که مفاخر ملی ما را ممثل شده ، تا آخرین روزهای جهانعنعنات ملی و کار روائیهای زمامدار بزرگ ما را در سینه خویش بیاد گار ومحفوظ خواهد داشت .ای ابنای وطن عزیز و برادران محترم اجتماع شما را درین روزها درین محفلسرور و شادمانی با یکجهان فرحت و خوشی تبريك گفته ، همیشه دوام چنینخوشی و مسرتهای شما را از خداوند رحیم ( جل و علا ) آرزو برده بدین جملهدعائیه کلام خویش را خاتمه میدهیم .زنده باد یگانه عامل سعادت و پاد شاه عادل نجات بخشای ما اعلیحضرتمحمد نادر شاه افغان ، پاینده و مستدام باد چنین خوشی و سعادت ملی مان .( محمد کریم قاضی زاده )(۷)بمیمنت و فیروزی روز مسعودو جشن نجات وطنحوادث حیرت انگیز ادوار حیات امم و سیر تحولات تعجب خیز زندگی اقوام جهان یکعده وقایعی را در صفحات تاریخ ضبط نموده و بمنصة شهود میرساند که حقیقتاً ما نمیتوانیم درین جهان بی ثبات روش زمانه و گردش لیل و نهار را تماماً بآرزوها و آمال خود انتظار داشته و مقتضیات و مجاری این عالم کون و فساد را به نظر لاقیدی و بی اعتنائی ملاحظه نمائیم!صحائف تاریخ واقعات حیات اقوام معروفه را تا جائیکه بوضاحت نشان میدهد میبینیم که این دهر کهن در مرور روزگار خود اقوام و ملل گمنام و کوچکی را از زوایای خمود و بدبختی بعرصهٔ شهرت و خوش بختی رسانده و مدتی آنها بر آسمان عزت و ارتقا چون ستاره های روشنی جلوه و نور افشانی نموده و بعدها در اثر تصادفات خیلی حیرت آوری راه زوال و نیستی پیموده و عدهٔ دیگری جای شانرا اشغال نموده است!همین ترتیب ارتقا و انحطاط متوالیاً باحوال طبقات مختلفه اقوام بشر تطبیق یافته و یکی بعد دیگری در فضای موجودیت عرض جلوه کرده و بالاخره راه عدم یا خمود در پیش گرفته و رفته اند.ملل عظیمه و دول جسیمه از قبیل مصری ها، آشوریها، فنیکیها، یونانیها، بالاخره رومیها و امثالها در اثر همین شعبده بازیهای دهر گاهی در صحنهٔ حیات جلوه کرده و گاهی در زوایای خمود یا فنا بخواب سنگین و استرخای شدید و مزمنی دچار گردیده اند و بجای آنها چراغی در دودمانهای دیگر اقوام و ملل گمنامی(۸)سپس افروخته شده ودراثر شعاع آن امروز مامیدانیم در زوایای تیره و تاريك ممالك جهان قبلاً هم اقوام وملل نامداری بوده و آنها هم گاهی تبسمی بررخ حیات وسعادت زنده گی نموده و کوس جهان بانی وافتخارات در صحنه گیتی کوفته اند .پیش آمد حادثات زمانه وتحولات روزگار برای همه اقوام وملل جهان يك امرطبعی وهیچ طائفه نمیتواند از پذیرائی آن خود داری وازنفوذ قوه قاهره اش چاره وجلو گیری کند . ولی بمشاهدات واطلاعات تاریخیه پیوسته است که تنها اقوامیکه فی الجمله بصیرتی از مجاری حیات بهم رسانده و آشنا بفسون گری و پوليتيك روش این دهر عجوزه بوده اند درهنگام وقوع حوادث نامملائم بکلی خودرا نباخته ومتحمل خسارات کمتری شده اند . و بعضی از ملل جهان بمقتضای همان استعداد وتجارب عالیه رفته رفته سلاسل حوادث دهر را ازخود دور ساخته ودوباره درمیدان حیات عرض موجودیت کرده وتجدید عنوان زنده گی نموده اند که احیای تمدن و ترقیات فعلی الملل رومی ومصری ویونان شهود اینمدعا شـــده میتوانند . بالعکس اقوام مآل نیندیش وعاری از تحمل که سپر حوادث را بسختی و بی مبالاتی مقابله کرده اند امروز در ساحه حیات جز نامی از آنها باقی نمانده است .وطن محبوب ما نه تنها ازهمین اعصار نزديك داخل مبارزه باحوادث زمان است بلکه از ادواریکه این چرخ دولابی اقوام وملل جهان را زیر ورو مینماید اونیز در ردیف دیگر هم قطاران خود پستی و بلندی وزشت وزیبای ادوار حیات را دیده وتواماً حملات حوادث زمانه را مقابله کرده است .اگر مسبوقین بتاریخ ومطلعین باحوال گذشته امم واقعات زنده گی وحوادث قرون واعصار گذشته ملت و وطن مارا در قبال تحولات وانقلابات مهمه اقوام جهان بانظر انصاف تدقیق نمایند البته تصدیق واعتراف خواهند نمود که ضربات(۹)مدهشه و هنگامه های مهمه حوادث پیشتر از همه همسایه های آسیائی پیکر اینخاکوساکنینش را فشرده و با مبارزات خونینی هجوم آورده است مخصوصاً از ظهوراستیلای اسکندر مقدونی و هنگامه خون ریزی چنگیزی ها و سپسو استیلای اعراب و لشکر کشی های تورکتازان هند و بالاخره اختلافاتسرداران وشاهان وطوایف داخلی اقلاً در ظرف اوقات کمی هم موقع استراحتو دم راسی باین ملک و ملت نداد که تا ممکن میشد این ملت زخم هاو آلام ایام مبارزه و زحمات خود را وارسی و مرهم داری کنند .مخصوصاً آخرین ضربه بیرحمانه که روز گار جفاکار در شورش سال ۱۳۰۷به پیکرما وارد کرده ومملکت را بتجزیه کبرائی نشانید حقیقتاً وقوع این حادثهاز بزرگترین صدمات دهر و مدهش ترین مصائب روز گار نسبت بمملکت مابحساب میرود .جه قیام عامه يك ملت مسلح برضد همدیگر و تعصب وافروخته گی شدیدیبمخالف حکومت که رفته رفته این اشتعال و افروخته گی ملت را از جهاتشکایات معلومه و پروگرام معینه آنها آنطرف پرت کرده و آخراً داخل شخصياتواعمال غیر اختیاری نموده بود البته وجود آن شورش فجیع بآن سوزش والتهابشدید وغضبناك خويش هيچيك از شؤن و هستی و موجوديت ملى ما ابقا نكردهبه نتائج خیلی دهشتناکی حیات آتیه ما را تهدید مینمود نه تنها غلطیدنجوانان نوخاسته ملت بخاك و خون یا در ایام متوالی صدا های رعد آسای توپوتفنگ و تیره گی فضا بدود باروت دهشت وهیبت این انقلاب خان و مانسوز رااظهار ودلالت مینمود بلکه نتائج وخیم تر و شد یدتری از قبیل تجزیه اقواموتفرقه مملكت ودوام نفاق وشقاق در سالیان متمادی در حیات استقلالی ووحدت(١٠)ملی ما ملحوظ و بمخاطرات بزرگتری ما را تهدید میکرد .از آنجا که رحمت بیکرانه ذات اقدس واجب الوجود در هر آن و زمانیشامل حال و ممد احوال این ملت بوده وتائیدات غیبیه در همچه مشکلات ومواقع بد بختی و بیچاره گی دست قوی و نیرومندی را از آستین خود این ملتبر آورده ودرد ها وبد بختی های ما را بوسیله آن چاره وعلاج فرموده استهمچنان در هنگامه رستاخیز ودرعین شدت مصیبت و آلام که همه رجال معروفهکه بآنها يك نوع انتظار حمايه وكمك میرفت از دفع این بلیه عظیم عاجز آمده ویکی بعد دیگری سقوط کرده ومیدان کار زار را بین مبارزین مشتعل تر وشدیدترساخته ورفته اند تا بالاخره رحمت خدائی وتائیدات غیبی قرعه فال به نیکنا میوافتخارات آتیه فرزند نامور ومرد بزرگت وطن پرور افغانستان اعلیحضرتمحمد نادر شاه غازی زده وذات باکفایت وی را باطفای این شعله هــولناك واین آتش بزرگ موفق نموده ودر عین لمحات یاس ونا امیدی که چراغ این ملتقویم بنای خاموشی وروز گار روشن کوهسار وطن مایل به تیره گی شده بوددست حق پرست مجاهد ومردانه این شهر یار دلاور باعزم وهمت فوق العادهبامداد ونجات ملك وملت پیش آمده وبه نیروی عقل وتدبير و اقــدام بعملياتمدبرانه ومجدانه پنجه های قاهر وغدارانه حوادث خشن را از گریبان وطن قطعفرمودند .پس اگر در اهمیت این حادثه شوم و واقعات هولناك گذشته نظری کردهو وخامت آتیه آنرا می سنجیم البته مساعى ومجهودات وخدما ذیقیمت این ناجیبزرگ را خیلی بنظر تقدیر وامثان دید وطبعاً قلب ومميزما را باحترام وشكريهفوق العاده این نابغه بزرگت وادار کرده وبيك مديونيت ابدی نسبت بذات همايونشاحساس مینمائیم .( ۱۱ )امروز که بافتخار آن روز مقدس که روز نخستین نجات وطن یاروز تجدیدحیات و وحدت ملی ماست و درین روز مبارك جشن سروری بر پا گردیدهما مقدماً تشکرات وامتنان قلبی خود را در قبال سایر افراد قدر شناس این ملتومرسوماً بعنوان اعضای انجمن ادبی به پیشگاه ناجی یگانه وطن و مربی و معاضدخوش بختی و سعادت ملك وملت افغان اعلیحضرت غازی ( محمد نادرشاه ) تقدیمداشته طول عمر و موفقیت کامله این شهریار عادل را از خدا تمنا مینمائیم .و هم بهموطنان محترم میمنت و سعادت این روز متبرك جشن نجات وطن راتهانی و تبريك گفته ضمناً معروض میداریم که : هموطنان عزیز ! این روز تاریخیو بزرگ يك یادگار پرقیمت عصر حاضر افغانستان است چه دراین روز مسعودبود که حیات و شئون ملی وتاریخی شما ومملکت شما بدست یکی از بزرگترین رجالنامدار وطن تامین وتجدید میشود ! در همین روز است که ملت افغانستان گلیمتعزیه را از ساحه وطن پاك جمع کرده و تیغ های کینه و نفاق را در نیام فرو بردهبصلح و اتفاق میگرایند . همین روز است که سربر آوردگان ملی بصلح و آشتیدایمی قومی و رفع نفاق وشقاق با همدیگر خود عهد ومیثاق کرده و برای قیامامنیت عامه و اداره عمومی مملکت بسلطنت و زمامداری فرزند نامور بزرگافغانستان و آنکسی که وطن را از تشتت و تفرقه نجات بخشیده است یعنیاعیحضرت محمدنادر شاه افغانستان متحداً توافق وپیمان مؤکد نموده و اریکه سلطنتسنیه افغانیه را بوجود محترم او زینت میبخشایند .آری این روز در نظر اولاد افغانستان خیلی قیمتمار است چه درین روزاست که یکطرف بحران و بدبختی مملکت خاتمه یافته و روز نه های نو را نیت وآرامی بر روی ملك وملت می کشاید از دیگر طرف تاج پوشی و اریکه پیرای يكپاد شاه بزرگ و قابل افتخاری صورت میگیرد که بهر دوحال این روز از روزهای خیلی پرمسرت ومسعود ما بشمار میرود .( ۱۲ )ما از خدای متعال بعموم افراد این جامعه توفیق و تائیدات الهی را خواستاریمکه قیمت واجبی این عصر و این دوره را دانسته و باتفاق وصمیمیت و قدر شناسیتمامی از ین دورۀ معظم استفاده کرده و آنرا بمقصد اصلاح مملکت و ترقیات وطنخیلی مهم و نافع بدانند ! چه عصر زمامداری اعلیحضرت نامی افغانستان کهعملاً بمقصد نجات و سعا دت ملت تهلکه عظیمی را بحیات شخصی و خاندانیخویش می خواست وارد کند ، ثابت و یقین است که این خادم صمیمی وطندر راه خوشبخت ساختن ملك و ملت هر آن با تمام مجاهدات وفداکاری حاضربوده و خیراندیشانه برای سعادت این ملك وملت آماده و مستعد خدمت میباشند.در خاتمه این آرزو می گوئیم زنده باد اعلیحضرت محمد نادر شاه غازی ناجییگانه ملك وملت ( افغانستان )تشکر و تبريكچه جور ها که کشیدند بلبلان از دی به بوی آنکه دگر نوبهار می آیدببار گاه اقدس کبریائی هزاران حمد و ثنا میفرستیم که این دومین جشننجات وطن را در تحت لوای قاید معظم و پادشاه دانشمند خود با منتهای مسرتو انبساط می نگریم بجای اینکه آن روز های غم انگیز و ایام فلاکت بار را که ازدر و دیوار وطن ناله یتیمان و نوحه مظلومان شنیده میشد بیاد آورده اشكتاسف و تأثر بباریم بالعکس صدا بصدای شاعر شیراز داده میگوئیم :خوشش بادا نسیم صبحگاهی که درد شب نشینان را دوا کرد(۱۳)زیرا در حالتيكه وطن عزیز بآخرين دقایق نزع مبتلا بوده و هیچکس مختصر امیدی هم بآتیه آن نداشت و به اقوال مختلفه از افغانستان جز اصطلاح جغرافیائی چیزی پیش نمانده بود ولی خدای کریم و رحیم ما نخواست که مملکت جوان و نیرو مند افغانستان تحت سلطه دزدان و خاينين وطن در آمده و برای مدتهای غیر معلومی نام و نشان ، عزت و بزرگی قدرت و سطوت ، سعادت و رفاه ، معارف و عسكر بالاخره استقلال و حریت خود را وداع و بدرود گوید بلکه ستاره سعادت ملت بر آسمان افغانستان درخشان و لواً پرمجود و افتخار نادری در صحن وطن افراشته شد و به تخت دل تبعه خود جلوس نمود و تاج محبت ملت را بسر گذاشت ، ما بچشم سر دیدیم و تاریخ هم فراموش کار نخواهد بود که از روز اول ورود خویشتن تا امروز برای انهدام کاخ آشوب و فساد و محو آثار نا امنی و هرج و مرج های داخلی و برانداختن عوامل خیانت ، اعوان دجل و لشکر جهل و نادانی در نبرد و ستیزه بوده آنی راحت نفرمود و تمام موجودیت خود را وقف آرامی و استراحت ملت خویش نموده مانند حکیم حاذق و معلم دانا يك دسته ملكات فاضله و اخلاق پسندیده و اطوار سنجیده باین ملت و مملکت عنایت نمود. و نام نامی خودش را ممدوح تاریخ و نسلهای آینده وطن قرارداد ، ما امروز از صمیم قلب این جشن نجات وطن را بآن ناجی بزرگ و زمام دار اعظم اعلیحضرت نادر شاه افغان و کافه ملت خود تبريك گفته از خداوند خویش استدعا داریم که روزهای خوشتر و جشن های پرمسرت تری بزير لوای این قائد معظم پادشاه دانشمند خویش استقبال نمائیم.شاها هزار سال چنین شهریار باشهر سال تو نكوتر و خوشتر ز پار باش(١٤)مراسم افتتاح جشنمنطقۀ جشن و تمام نقاط مربوطۀ آن تا حوالی مینار یادگار نجات وطن بيكتزئینات و ترتیبات خیلی ها باشکوه و مجلل از طرف ارکان جشن آراسته گردیدهو اهالی وطن عزیز بايك نشاط و انبساط فوق العاده از ۷ بجۀ صبح دسته دستهسوی چمن روانه گشته حوالی مینار یادگار را حلقه وار احاطه نموده وصنوفعسکری هم بجاهای مناسب خویش صف زده انتظار ورود موکب شهریاری رامی نمودند در حالیکه تماماً هیئت محترم وزرا و هیئت محترم کورت دیپلو ماتيكو وکلای محترم شورای ملی ومنصبداران نظامی وعلمای کرام واعیان و مشاهیرکابل وطلاب مکاتب ملکی و عسکری حضور به هم رسانیده بودند که ذاتاعلیحضرت همایونی تشریف آورده بر منبریکه قبلاً برای ذات شاهانه معین شدهبود قیام فرموده به نطق ذیل این جشن ملی را افتتاح نمودند سپس بجواب خطابهکور دیپلو ماتيك پرداخته بعد ازان معروضه تبریکیۀ شورای ملی را که مسلسلاًدر ذیل مرقوم است قبول فرمودند :نطق افتتاحیه اعلیحضرتبسم الله الرحمن الرحيمملت عزیز و قدر دانم !اولاً بشما وعامۀ ملت محبوبم ورود مسعود این روز فیروز را که مبدأ دورسعادت وحیات باشرف افغانستان ، و بهترین خاطرۀ قیمتدار تاریخی است ؛ تبريك( ۱۵ )و تهنیت میگویم. و بدرگاه خالق بی نیاز عموماً عرض و نیاز مینمایم ، که افغانستانرا تا سالیان دراز، بمزید شرافت ها و اعزاز ، و افتخارات سر بلند و ممتاز داشتهباشد !از خداوند برای شما و تمام ملت محبوب و عامه مامورین و همه عسکر مظفرخود مزید توفیق و معاونت را مسئلت دارم تا در راه سعادت ملت و ارتقای مملکتخود بیش از پیش مظهر چنان خدمات مهمی شوید که ازان رضای الهیو خوشنودی ملت اسلامی و شرف و افتخار این خطه افغانی حاصل گردد .عزیزانم ! بمناسبت این روز فیروز که ما وشما آن را از فضل و مرحمت الهیو حسن مساعدت عموم ملت و مجاهدت فدا کاران صادق وطن نائل گردیده ایمو به این تقریب سعید در رفع افراط و تفریط ، و دفع وحشت و جهالت ، و ازالهمناظر بد بختی کسب موفقیت کرده ایم شکر نموده ، بشما و کافه ملت عزیزم توصیه مینمایم،تا برای حفظ موجودیت ملی و سیر مدارج تکامل و ترقی خود همیشه وقایع تاریخیجشن امروزه را که حاوی يك سلسله خاطرات متضاده غم انگیز و فرحت بخشیاست ، بخاطر داشته اسباب و علل آن را که باعث انتباه و بیداری نفوس است ،بمحافظه های نسل آینده وطن بسپارند زیرا اگر عدم آموختن تجربه از سوانحگذشته و غفلت آینده بار دگر میدانی به اینگونه بلیات ملی بدهد همانا كه ( خدانا خواسته ) آبروی مملكت بخاك مذلت خواهد ریخت . ( لا وقع الله )آری اگر ملل واقوام جهان از سیر ناملایم حوادثات سوء عبرت نگرفته ،در صدد اصلاح و جلو گیری از مخاطرات آتیه نبر آیند ، البته که روزگار برایاضمحلال وفشار دادن قوای هستی و موجودیت آنها حاضر و منتظر خواهد بود ،برای اینکه ما وملت ما خدای منان را باین موفقیت ملی که جشن نجات وطن( ١٦ )بهترین یادگار تاریخی اوست شکر گفته باشیم ، فریضۀ اولین ما وملت ماست کهبرای اعلای کلمة الله وحفظ بقای ملی با تمام موجودیت خویش در راه تقدم و ترقیمملکت عزیز ایثار وفداکاری نمائیم .خداوند را شکر میکنیم ، که درین عرصۀ دوسال بفضل حق سبحانه وتعالیو معاونت و اتحاد ملت عزیز حکومت شما توانسته است تا يك درجه بخدمات واصلاح امور مملکت کامیاب گردد ، و ازان جمله است ترتیب اردوی عسکریبالوازم عصری ، تامین امنیت عمومیه و تنظیم امور پرا کندۀ داخلیه ، تمدید را هاوسرك ها ، تهیۀ وسایل حمل ونقل ، ترقی تجارت و گمركات وزراء ت وصناعت،تدویر مدارس ومكاتب ومطبوعات وطبّی، تأسیس موسسه های مقدس شورایملی ، واعيان وجمعيت العلماء ومجالس اطاق تجارت واصلاحیه، وانجمن های علمیوادبی ، ترویج و ترقی فابریکه های صنعتی ، كشف معادن تازه و استخداممتخصصین علمی وفنی خارجی و امثالها .این چیز های که شمردیم همه در اثر اتفاق و اتحاد ملت با حکومت و حسنخدمت گذاری ووظیفه شناسی تمام مامورین وهیئت کابینۀ دولـ وصمیمیت و معاونتتمام اقوام افغانستان است . لہذا ما از عموم آنها اظهار رضایت مینمائیم ، و ازخداوند توفيقات مزید برای عموم شان می خواهیم ولی ملتفت باید بود که باینخدمات واصلا حات قناعت کامل كرده نشود زیرا که این مملکت اسلامی مامحتاج مزید ترقیات سریع اداری و عسکری ، فلاحتی وتجارتی ، تخنیکی ، صنعتیوصحى ، يعنى محتاج حيات علمى وفنى است .ترقيات علم وفن نیز ازهمه بیشتر محتاج باتحاد اراء واتفاق افكار عموم ملت است،که صمیمانه با هم دست داده با حکومت خود متحداً در راه این وظایف ملی که(۱۷)اسباب بقای حیات مملکتی و حفظ آئین مبین اسلامی است قدم بردارند.ما برای ادای این واجبات دینی و ملی خویش از همه پیشتر هیئت دولت را بمزید حسن اداره و اعتدال و ملت را بیشتر باتحاد و اتفاق و ابراز مودت و مساعدت با دولت، و عموم افراد مملکت را به تحصیل علم و فن و حفظ الصحه که مراد از ورزشهای جسمانی میباشد و تقویهٔ اخلاق حسنهٔ اسلامیه که سرچشمهٔ همه ترقیات مادیه و معنویه است توصیه و دعوت مینمائیم.مخصوصاً از ملت محترم تمنای ما اینست که دولت برای اجرا و عملی شدن آرزوها و آمال ملی و جلب مطالب و مواد خوشبختی و ترقیات مملکتی هیچگاهی از مساعدت عملی و همدردی و موافقت فکری ملت خود بی نیاز شده نمیتواند و حکومات مترقیهٔ امروزه در اثر همین گونه معاضدت و پشتی بانی ملل خویش مدارج ترقی و سعادت را طی میکنند، البته که ملت عزیز ما هم بحکم این ایجابات در همراهی کردن و هر گونه مساعدت و رزیدن با حکومت متبوعهٔ خویش بیش از پیش بذل مقدرت خواهند فرمود در خاتمه با منتهای صمیمیت و صفای نیت بقا و اعتلای ملت و مملکت عزیز افغانستان را از بارگاه خداوند فیاض نیاز و استرحام میکنیم.زنده باد افغانستان(متابعت عموم)تبریک نامهٔ شیخ السفراءبحضور اعلیحضرتدرین موقع ع ج سفیر کبیر شوروی که سمت شیخ السفرا را داشت تبریکنامهٔ ذیل را بحضور همایونی قرائت نمود:اعلیحضرتاامروز افتخار دارم با علیحضرت شما و ملت افغان تبریکات صمیمانهٔ همقطاران( ۱۸ )محترم وتبريكات صميمی خود را بتقریب جشن شاندار نجات وطن وجلوستقدیم نمایم -درین روز عيد ما بملت افغان آرزو های بی آلایش وصمیمیانه نسبت به پیشرفتآن در راه ترقی مادی و عرفانی و تشئید استقلال ابر از داده، و با عیلحضرت استطاعتوقوای زیاد وصحت كامل كه برای اجراآت درخشان و دوستی و سعادت دولتافغانی لازمی است ، آرزو میکنم .جوابیهٔ ذات شاهانهجناب شيخ السفراء !با مسرت تمام از احساسات و نظريات نيك جناب شما و همقطاران محترم تاننسبت به تعالى مل- ومملكت عزیز خودمان و هم نسبت بشخص خویش امتنان می نمایمو آرزو دارم که افغانستان مستقل ، همیشه محفظ حسن روابط صمیمانه که خوشبختانه با دول دوست و معاهد خود دارد، بر همان اساس سالیان دراز قائم و پایدار بماند .معروضهٔ وکلای شورای ملیبسم الله الرحمن الرحيماعلیحضرت استقلال و نجات بخش افغانستانخوشبختی ومسرتيكه ما و کلای شورای ملی و عامهٔ ملت نجیب تان از ورود اینروز فیروز سال سومین جشن نجات وطن که بیاد گار اختتام دورهٔ نحوست وبد بختی ملت افغانستان وشكرانهٔ حيات باشرفانه گرفته شده است داریم ، ما راوادار مینماید تا به حضور شما اعلیحضرت معظم غازی و تمام ملت افغانی خود عرض(١٩)تبريك اين تقریب سعيد را تقدیم نمائیم و این نصائح عالی و ارشاد های قیمتیشهریاری را بگوش دل شنیده جداً به تعمیل آن بكوشیم و باین وسیله خود هارابه مفخرت و شرافت مادی و معنوی ومراتب بلند دینی و دنیوی واصل گردانیم !اعلیحضرتا !این روزیست که اجساد بيروح ملت دراثر مجاهدات ملت پرورانه وسـاعياتوطنخواهانه وایثار وشجاعت تاریخی اعلیحضرت شما بحیات با شرفانه نایل وازعزمبالجزم شما بالمره لکه جودت از دامان ملت افغانستان زایل شده استاین روزی است که طلوع خورشید پرچم مجاهدین بقیادت اعلیحضرت شماابرهای تیره و مظلم شقاوت و بدبختی و ابتلای جسمانی و روحانی ابنای وطن را ازمملکت برطرف گردانیده استاین روزیست که فدا کاران وطن برای نجات مملکت صفحات خاك پاك افغانستانرا ازخون گلگون خود لاله زار و ملت و مملکت را از اقدامات تاریخی شانمسرور وصاحب افتخار نموده اند .این روزیست که دقایق پاس و حرمان ملت بيك عالم امید درخشان ومسرت بیپایان به نیروی همت اعلیحضرت شما مبدل شده است .خلاصه این روز ، عنوان سعادت و ترقی و دیباچه اتفاق و وطن پروری و پیشخیمه انواع شرافت ومفخرت و حمیت ملی ماست .به این تقریب بدرگاه حضرت الهی بكمال اخلاص و نیاز عرض شکران اینلطف ومرحمت خداوندی را مینمائیم که بتأملات این روز فرحت اندوز نجات وطنرا ازکرم وفضل خود بواسطه حسن تدابیر نادرانه اعلیحضرت شما کرامتو ارزانی فرموده که عظمت ملی و شرافت تاریخی این خاطره شیرین و خدمات(۲۰)قیمتدار شما شهریار دیانت قرین مادائما نقش سینه صداقت دفینه ما ونسل های آیندهافغانستان بوده در بطون اوراق تاریخ وطن بخطوط در شت طلائی ثبت وبیاد گار می ماند .اعلیحضرتا ! هرچند ملت افغانستان از اثر انقلاب گذشته بسی خسارات مادیو معنوی را متحمل شده است ولی بهمراه آن ؛ تجارب مفیدی را حاصل، و دوستودشمن و خیر و شر خود ها را شناختند وازان لوحه عبرت خوبتر پند و نصیحتگرفته از یکطرف ملت شجاع ما برای جلب منفعت و دفع مضرت خیلی زیادبذل مجاهدت دارند و از طرف دگر حکومت متبوع ما در اصلاح خرابی واردهو ترمیم خساره های دوره انقلاب و تنظیم عسا کر و نشر معارف و تعمیم وقوامامنیت وبسط انصاف وعدالت و فراهم آوری اسباب مسرت عامه ورفاه جامعه و غیرهشعب اداریه ومدنیه فوق العاده بذل مقدرت می ورزد .اعلیحضرتا ! امروزملت محبوبت ، حکومت شما را از خود و خودها را ازشما دانستهتماماً سعادت و مرفه الحالی و آرامی خودها را منوط ومربوط بوجود همین حکومتمتبوع قدس خود میدانند و تماماً متیقن هستند که این افتخار ونیکنامی کهافغانستان را بعد ازین انقلاب خانمانسوز دوباره از الطاف ربانی نصیب گردیدهاست از اثر زحمت کشی وحسن نیت اعلیحضرت محمدنادرشاه غازی است .اعلیحضرتا ملت محبوب و قدردان شماهمه این زحمات قابل قدر تان را که شماآنرا محض جهته سعادت و آرامی ما متحمل شده درین عرصه دو سال مملکترا بانواع فیوض ومکارم والطاف خود مالا مال فرموده اید از دل و جان تقدیرو از خدای قدیر برای شما شهریار باتدبیر خود مزید توفیق را خواستاریم تاحسبآرزو ونیات بلند خویش وطن را شاداب و ملت را بمعارج بلند ترقی کامیاب(۲۱)گردانید .اعلیحضرتا ! امروز ملت افغانستان بر وجود مسعود شما می نازد و برین کارنامه های درخشان شما که موجب سربلندی و افتخار وطن در داخل و خارج استبرخود می بالدو از حسن ادارۀ بازوی توانای شما و وا لاحضرت صدر اعظم و باقیکابینۀ فعال شان که تحت اوامر و هدایات شاهانه شما برطبق امیدواری و انتظارملت اجرا آت مینمایند اظهار مسرت مینمائیم و اضافه بر اضافه دعای مزید موفقیتشما و حکومت تان را مینمائیم .اعلیحضرتا ! ما این دورۀ باسعادت نادرشاهی را که از موهبت حضرت الهیبر ملت افغانستان احسان شده است از مسعود ترین ادوار مملکت دانسته امرارو دوام آن را از در گاه حضرت قادر توانا خواستاریم که برای عموم ملت خصوصهیئت مامورین مزید تو فیق اتحاد و اتفاق وحسن نیت وخلوص عقیدت وفعالیتو زحمت کشی را که بهترین و سیلۀ ارتقای يك جامعه است عنایت نموده ملتافغانستان را از خوشبخت ترین ملت های دنیا بگرداند .در خاتمه مزید موفقیت و کامیابی های اعلیحضرت استقلال و نجات بخشای خودرا در انجاح همه مقاصدیکه برای سعادت ملت و ارتقای مملکت در نظر دارندخواستار بوده میگوئیم زنده باد اعلیحضرت محمد نادر شاه غازی ! پاینده باداستقلال افغانستان !(۲۲)نطق اختتامیهاعلیحضرت همایونیبعد از ختام معروضه فوق ریاست شورای ملی تکراراً ذات شاهانه در کلماتمختصر دلچسب نهایت مهم ازین حسیات وکلای ملت محبوب شان شکر گذاریفرمودند ودعا کردند « که خداوند بذات شاهانه وعموم مامورین وعسکر وملتافغانستان توفیق ارزانی فرماید تا در راه انجام خدمات مقدس وطن که فرض ذمههر فرد ملت است مصدر اجراآت مهمی شده این وظیفه مقدسه ایمانی ووجدانىخود را بکمال صداقت وامانت انجام دهند»راجع بر اصلاحات و پیشرفتی که درین عرصه دو سال به ملت ومملکتافغانستان عائد شده است چنین ارشاد نمودند :-« این اصلاحات و اجراآت که شما ازان اظهارات نمودید در حقیقت ازلطف وکرم حضرت الهی به نصیب شما واین خاك پاك اسلامی گردیده است ـ بازهمچون جهان عالم اسباب است ، تمام این کامیابی وموفقیت افغانستان در اثر مساعدتومعاضدت ملت محبوبم باحکومت متبوعه شان وكوشش ومساعی جمیله صدر اعظمو کابینه شان وعامه مامورين ملكى و نظامی افغانستان بعمل آمده است »از درگاه الهی امیدواریم همانطوریکه از لطف وکرم خویش افغانستان را ازآفات وبليات گوناگون نجات بخشیده درمدت اندك همه جراحاتش را التیام بخشیدهاست، دائماً او را با شرف ووقار و جاده پیمای راه ترقی وافتخار داشته باشد .درخاتمه بعموم شما توصیه میکنم که در همه مواقع برای خدمت وطن وتعالى(۲۳)ملت خود ساعی وجاهد و همت خود را همیشه بلند وعالی داشته باشید تا بواسطهجد وجهد وسعی وعمل و همت بلند خویش نزدخالق ومخلوق سرفراز وممتاز باشیدهمت بلند دار که نزد خدا وخلقباشد بقدر همت تو اعتبار توبهر اندازه که عزم و همت شما عالی وبدرگاه حضرت الهی سرعجز ونیاز شمابسجده باشد البته که بهمان اندازه مراحم ربانیه ممدو معاون شما بوده بواسطهعزم بالجزم و همت بلند خود مراتب ارجمندی را نائل میشوید .استقبال از جشنبیا را دگر بار صحن چمن را - که وقت است جشن نجات و طن راهمی خواهم از حالت زار ماضی - کنم روشن و آشکار این سخن راکه تا شکر گویند امروز مردم - ازان حال گویم همی تن به تن راسری یافت از خودسران دز دورهزن - خدا گم کند این چنین یافتن رارسیدند بر تخت و تاج آن کسانی - که بودند شایسته دا رو رسن راقبای شهی کرد در بر غلیمی - که هر دم سزاوار بودی کفن راندانم که سر داد بر جان ملت - بیکباره سیل چنین موجزن راکه افگند در خانه ملك و دولت - الهی چنین برق آتش فگن راچسان بی سبب خشك وتر سوخت یارب - که کرد این چنین آتش افرختن راوطن گشت ویرانه از سؤ تدبیر - که دید آنچنان سیل بنیاد کن راندیدم یکی دزد با چند فردی - که بر پای تخت آورد تا ختن را(٢٤)کجا بود تدبیر و ناموس و غیرت ـ که دادند ملك و وطن چند تن راتوان برد دست از مخالف حریفی ـ که هر دم مهیاست جان باختن راچها در وطن کرد دزد بد اختر ـ که مردن بدی مژدۀ زیستن راتن خلق از ان زشت رفتار دیدی ـ شب و روز زندان غم پیرهن رابتکرار دیدند افراد ملت ـ غم و درد و رنج و بلا و محن رازبی ضبطی ضبط و تاراج مردم ـ ندانستی از خویشتن خویشتن رازکف داده هر واحدی خان و مان را ـ وداع ابد گفته فرزند و زن زابجور و جفا سوخت جانها گروهی ـ که واقف نبودند دل سوختن راچه بودی اگر دیدی آن سخت حالت ـ که آسان شدی بیستون کوه کن رانمود ارغوانی رخان زعفرانی ـ برنگ بهی ساخت سیب ذقن راوطن بود گلزار خون شهادت ـ عزیزان کفن ساخته پیرهن رانمودند در خاك بس جامه خونین ـ شهیدان ندانند رسم کفن راشب ما کند روز ای قوم و ملت ـ خبر میرسد آفتاب زمن رابپاریس خواهد شد آگاه روزی ـ کند در زمان عزم باز آمدن رانجات وطن سخت باشد و لیکن ـ نه شاه توانای شمشیر زن راوحید زمان نادر عصر و دوران ـ که جان میدهد لطف طبعش بدن راازان گوشۀ دور این بود عزمش ـ که از خار و خس پاك سازد وطن راپی راحت ملك و ملت چو مردان ـ پسندید برخویش رنج و محن راوطن را کند باز خالی زدشمن ـ کند خانۀ عیش بیت الحزن راچو خورشید طالع شد از صبح کشور ـ زدود آن شب تار تاری پرن را(٢٥)شه معدلت کیش یکتای گیتی — که در بست برروی رنج و حزن رابهر دل کمین کرده صد زخم کاری — که داند جز او زخم دل دوختن رانظیرش نه بینم باخلاق نیکو — ازو یاد گیرید خلق حسن راوطنخواه فرزانه دلسوز ملت — که بشکست خیل بلا و فتن راشه دانش آموز جان معارف — که پیوسته میپرورد علم و فن رابعقل و بتدبیر و اقبال و طالع — زبد خواه دون کرد خالی وطن رابدانگونه شد منجی قوم و ملت — که حاجت نشدجنگ وخون ریختن راکند عزم ترمیم ویرانهایش — نوی میدهد این سرای کهن رابجان و دل اکنون وطنخواه گوید — روان شکر شاه فرید وطن راتوان خواستن حافظ جسم وجانش — خداوند دانای سرو علن راوطن یافت از دست دشمن خلاصی — رسانید بادوستان این سخن رامنادی توان کرددر کوی و برزن — که سازد خبردار اهل وطن راکه آمد دگر بار عید مسرت — مبر بعد ازین نام رنج و محن راکنون وقت عیش است و ایام عشرت — بیاور گل و سنبل و یاسمن راچمن گردد از جوش گل جای فرحت — رساند خدا بلبلی همچو من راصبا از چمن سوی چین و ختا شو — که ارزان نمایند مشك ختن راچراغان چمن را کند صحن روشن — کند خیره از رشک چشم پرن راوطن را کنون میکند برق روشن — نگیرد کسی نام شمع و لگن رانفس وار هردم نمایند مردم — بسوی چمن رفتن و آمدن راچو نقش قدم هر که هرجا نشیند — نماید فراموش برخاستن راگروهی تماشائی پهلوانی — کند سیر مغلوب و غالب شدن را(٢٦)سرور سرود است و آواز مطرب ـ نوا برده از خویشتن مــاو من رابود جشن و زیبد بهر جامه زیبی ـ برنگین قبا پیکر آراستن رابطرف چمن میسزد دوستان را ـ چو سرو سهی قامت افراختن رابجشن نجات وطن دور نبود ـ که عشرت بوجد آورد روح من رادرین جشن شرطست خندان نشستن ـ بغم نیست نسبت گل خنده زن رامکش دست زنهار از عیش و عشرت ـ بپرور بعیش و طرب جان و تن رازهر ماتمی سور سر بر کشیده ـ نمیشاید اکنون بغم ساختن راعداوت کنون رنگ الفت گرفته ـ نداند کسی تیغ کین آختن راشب تار چون روز روشن نماید ـ بپرس از مـه و مهر پرداختن رابصد رنگ قوس قزح مینماید ـ نظر کن چراغان طرف چمن راسوی کابل از نغز خوانان افغان ـ بخوانید هريك فرید زمن رابعالم همین طوطی عصر دارد ـ ادای نواهای شکر شکن راموافق بمیزان شد این جشن موزون ـ که رجحان دهد پلهٔ شعر من رابود سالها یارب این جشن باقی ـ که تا نام گیرند شـاه زمن رامگر خلق در جمع مدحتگرانششمارند مستغنی خوش سخن رااستقبال از جشنفزودند رونق بساط چمن را ـ مبارك بگوئید سر و سمن راچمن را بمیزان شد اردی بهشتی ـ به بلبل رسانید هان این سخن رادر او باز ترتیب جشن بزرگیست ـ که بستند آیین دگر انجمن رابیکسوی او فوج شاهی ستاده ـ نماید دو چندان شکوه وطن را(۲۷)درین فوج بر بسته از دل بینید ــ جوانان سر باز لشکر شکن راتماشای این منظر نزهت آئین ــ ز خاطر برد زنگ رنج و محن راتگت ریخت طیاره ها برزمینش ــ فرا مش صبا کرد گل بیختن راتو گوئی بپرواز مرغان قدسیست ــ گرفته تۀ پر فضای چمن راکنون کول او بندر عيش گردید ــ دگر ره نپر سد نرخ عدن رااگر در چمن یکدم آرام گیرد ــ ز خاطر رود رم غزال ختن رافروزان کروبش بشب خوشه خوشه ــ کند در نظر خیره عقد پرن رامنار تجاتش بيكپاستاده ــ صلا میزند دعوت انجمن رامکرر گرفتند جشن مسرت ــ مسلسل شد اقبال دور زمن راکه یاد آورد این دوم جشن عالی ــ مه و روز نيك نجات و طن راشود بزم او مایۀ اتفاقی ــ چو یاد آوریم آن نفاق کهن راحکایت نماید ازان روز فیروز ــ فتوحات شه نا در صف شکن راجلوسش بیاد آیدو تازه سازد ــ دگر ایمنی خاطر مردو زن راقوی پنجه شاهی که از زور بازو ــ بهم بست یکباره دست فتن رامعارف پژوهی که بر روی ملت ــ کشوده دو باره در علم و فن راشه نامداری که نام بلندش ــ ردیف است نام آوران زمن راکنون رهروان بیغم از امن راهند ــ که گم کرده تدبیر او راهزن راتو آن شاه با فکر و رأی که خواهی ــ هنر مندی ملت خویشتن راوطن زندگی از وجود تو بگرفت ــ که از فیض جان زندگی هست تن رابعنوان دور تو نهضت نویسد ــ چو تاریخ افغان براند سخن رابنا وا قفان رموز محبت ــ دهد نطق تو درس حب و طن را(۲۸)چو دانم پسند تو ناید ستایش -- مخاطب نمایم دگر انجمن راخدارا ازین شاه نیکو خصائل -- بگیرید سر مشق خلق حسن رابتوحید افکار یکسر بکوشید -- کشید از ضمائر دگر تو و من رابسر جاده حسن اعمال پوئید -- بجائی رسانید تا خویشتن راحریفان زکف نقد مطلب ربایند -- ندانید اگر بردن و باختن رابه بینید آخر بمیدان کوشش -- سواران گرو برده اند تاختن راتمنای دل شرح وبسطش دراز است -- کنون بر دعا ختم سازم سخن رابا قبال هه را خدا زنده دارد -- بدور ش توق فزاید وطن را(۲۹)اثر طبع اعظمى مارش نجات وطنصد شکر زین عهد نوین محفوظ شد ملت و دینافسوس زان عهد غمین کو ساخت این ملك و حزيندگر مبر خبر ز درد و غمگذشت و رفت عهد پر المکه شاه داد خواه محترمکند بناى ظلم منهدمشاد شو ! وطن ! خوش بزی و طن !بگذشت آن در دو محن ، خوش باش اولاد وطنمامون شد ملك کهن ، از ظلم و جور ز منبکن براى ملك كار و باربقوم خویش شو یار و غمگسارشود وطن ز جهد قوم بختیاررسد بعز و جاوشان و افتخارخوش نما و طن ! با صفا وطن !امروز زین جشن نجات ، دا ریم عنوان صفاتشد ملك مشحون صفات ، هم قوم عالی درجات[BLANK PAGE]هیئت محترم شورای ملی که پس از خطابه ذات همایونی معروضات و تبریکات ملت را بوسیله عالیقدر جلالتمآبآقای عبدالاحد خان رئیس شورای ملی بحضو و ملوکانه عرض وقرائت مینمایند . وبطرف چپ شان هیئت محترمکورت دپلوماتيك قيام دارند که بعضی از آنها درین فوتو مرئی میشود : ۱ : شیخ السفرا عالیقدر جلالتمآب جنابموسيوستارك سفير كبير دولت شوروی . ۲ : عالیقدر جلالتمآب جناب اعتلاء الملك سفير كبير دولت علیه ایران٣ : عا ليقدر جلا لتمآب جناب حکمت بی سفیر کبیر دولت عليه تركيه ٤ : عاليقدر جلالتمآب موسیو گالانتیوزير مختار ايطاليه .[BLANK PAGE][BLANK PAGE][BLANK PAGE][BLANK PAGE][BLANK PAGE][BLANK PAGE][BLANK PAGE][BLANK PAGE]علمی ، ادبی كابل اجتماعی ، تاریخی۱۳[BLANK PAGE]مجله کابلآدرسانجمن ادبی . جاده ارگعنوان تلگرافی ـ کابل انجمنمخابراتبا انجمنماہوارتحت نظر انجمن ادبی نشر میشوداول سرطان ١٣١١ هـ ش - ٢٢ جون ۱۹۳۲مکابلولایت داخلهخارجهطلبای معارفاشتراك١٢ افغانی١٤ »نیم پوند انگلیسینصف قیمتفهرست مندرجات شماره اول سال ۲نمره مضمون نویسنده صفحه۱ سال دوم انجمن ۱ الی ۲۲ حکمت و فلسفه آقای محمد یعقوب خان دیپلومه فرانسه ۳ « ۱۱۳ علامه اقبال شهزاده احمدعلیخان درانی مدیر انجمن ادبی ۱۲ « ۲۰٤ شاعر شهیر هند تاگور » ۲۱ « ۲۳٥ نامق کمال » ٢٤ « ٢٥٦ ملك الشعرای بهار انجمن ٢٦ « ٢٧۷ قاری عبدالله خان آقای سرور خان گویا ۲۸۸ تازیانه عبرت سردار عبدالرسول خان جنرال قونسلافغانستان درهند ۲۹ « ۳۲۹ هاتفی جامی و شعرای متاخرین آقای سرور خان گویا ۳۲ « ۳۷۱۰ فضلای فراموش شده یا خوشحال آقای عبدالله خان افغان نویس ۳۸ « ٤٢خان ختك۱۱ شرق و غرب آقای غلام جیلانی خان اعظمی معاونانجمن ادبی ٤٢ « ٥٤۱۲ صحرا جناب مستغنی ٥٤۱۳ غزلیات فارغ و شایق ٥٥١٤ نوابغ جناب مستغنی ٥٦١٥ افغانستان و نگاهی بتاریخ آن آقای میرغلام محمدخان غبار عضو انجمنیا افغان در هندوستان ٧٥ « ٦٧نمره مضمون نویسند صفحه١٦ آثار عتیقه انجمن ٦٧ « ٦٩١٧ کشفیات جدیده « ٦٩ « ٧١١٨ دعوت قلمی انجمن ادبی ٧١ « ٧٣١٩ تقریظ وانتقاد « ٧٤ « ٧٧٢٠ متفرقات « ٧٧ « ٨٣٢١ مطبوعات آقای سرور خان جویا ٨٤ « ٩٠٢٢ تشکر انجمن ٩٠ « ٩١٢٣ زینگو ولیتوگرافی های مطبعه مطبعه عمومی کابل ٩٢ « ١١٢٢٤ پشتو آقای امین الله خان زمرلای ١١٣ « ١١٨٢٥ حب الوطن جناب مستغنی ١١٨ « ١١٩٢٦ همت « ١١٩٢٧ غلط نامه ١٢٠ « ١٢١(فهرست تصاویر)١ خیال حافظ صفحه اول٢ علامه اقبال ٢٠٣ تیگور ٢١٤ نامق کمال ٢٤٥ م - بهار ٢٦٦ قاری عبد الله خان ٢٨٧ سردار عبد الرسول خان ٢٩٨ بالا حصار کابل ٦٨٩ مسجد بابرشا ٦٨١٠ هیئت انجمن ادبی ٨١١ رئیس جمهور فرانسه ٨٢١٢ هیئت مطبعه عمومی کابل ١١٢١٣ از مناظر لغمان آخر[BLANK PAGE]مزرع سبز فلك ديدم و داس مه نو يادم از كشته خويش آمد و هنگام دروحافظ شيرازرسامی آقای عبد الغفور خانشمارهٔ (اول) سال دوم نمرهٔ خصوصی (۱)كابلKABULسال دومپار سال در ۱۰ جوزا ، اولین نمرهٔ مجلهٔ کابل در معرض انتشار گذاشته آمد .امسال در اول سرطان نمرهٔ نخست دویمین سال این مجله اشاعه مییابد .کارکنان این مجلهٔ عاجزانه و كوچك ، خالی از خوشوقتی نیستند . وقتیکه می بینند : دورهٔسال اول آو ، مراتب مجله نویسی را ـ ولو دون تر از انتظار و آرزو ، و یا کمتر از مواعد سابقهبود ـ طی نمود . چونکه حوادث را حکمی است ، و متأثر در تحت مؤثر زمانی و مکانی لاچار .علی ای حال کابل امساله ، با صحایف كوچك ، و اوراق پریشان خود در نظر دارد : تاجائیکهبتواند لزوم و مزایای بسط معارف عمومی ، تعدیل اخلاقی ، توحید ترقیات روحانی و مادی( دین و تمدن ) جامعه را شرح داده محاسن ادبیات قدیم اینسز زمین را ، با تراجم احوال شعراو ادبای افغانستان روشن نماید ، و مفاخر تاریخیهٔ مملکت عزیز را ، با مقالات تاریخی ، وشرحنمرهٔ مسلسل (۱)( ۲ )مجله کابلشماره ( اول ) - ال دومحال مشاهیر وطن ، در برابر دیده عموم گذاشته ، نمونه های از ادبیات جدید ( نظم و نثر )منتشر سازد ، گاهی هم تا حد توان ، از تنقیدات ادبی دریغی نه نموده ، بعلاوه قسمت های کوچکیاز ادبیات پشتو در نظم و نثر نگارد .کار کنان این مجله كوچك دانند : با آنکه زمینه عرفانی وطن ، تا اندازه محدود است ،معهذا با فقدان استعداد قابل درین راه ، مراتب علمی و ادبی این سرزمین را ، بوساطت قلم ،نماینده گی میکنند ، چه هستند فضلا و نویسنده گانی ، در چهار دیوار وطن عزیز ، کههر يك فی حد ذاته بیشتر و بهتر مستحق این مقام نفیس بوده ، احراز اولیت را دار استند .ولی چون افغا نستان در دوره تکامل ، مراحل نخستینی را طی میکند ، و توازندر امور ، مطیع حوادث آنی است ، لابد از سالیان چندی باینطرف ، ارباب فضل و قلم مملکت ،مصروف مشاغل اداری و سیاسی و سایر امور عمده تر اجتماعی بوده ، کرسی نویسنده گی ومطبوعات را ، برای ذوات كوچك تری از خود خالی گذاشتند ، که ما نیز بحکم حوادث ازهمین دسته نویسنده گان مؤخر الذ کریم .با كل حا ل ما ، درضمن تأثر و انفعال ، مشعوفیم که درین دوره علم و ادب پرور نادری ،فرصت مستعار بدست است ، تا گامی در راه مطبوعات و طنی برداریم، گرچه خارج استطاعت ،و فوق حدود و بضاعت ماست .پس برای ایفای این وظیفه ملی ، استعانت از حضرت باری نموده ، و معذرت از فضلایوطن می خواهیم ، و من الله التوفيق وهو المستعان .انجمنشماره ( اول ) سال دومحکمت و فلسفه(۴)قسمت علمیحکمت و فلسفهبقلم آقای محمد یعقوب خانبعد از انکه عقول بشری بیدار گردیده ، در صدد شناخت حقیقت برآمد مصروفامور و تفکراتی شد که رفته رفته امور و تفکرات مذکور نه تنها در زمانۀ حال بلکه دراستقبال نیز اسباب بزرگ مشاغل بشری خواهد بود . این مشغلهٔ عمده عبارت است ازمسائل مادهٔ روح ، حیات ، معرفت ، اخلاق ، بعبارت دیگر مسئله ازل و ابد یا ابتدا و انتها ،هكذا خاتمه ومنتهای طبیعت و اشیا .درین میانه علتی که اعصار را مختلف جلوه میدهد . همان طرز طرح مسائل و اصطلاحاتیاست که برای فهم آن بکار میرود .این قضیه هم مسلم است که پس از ظهور مشاغل بشری در هر عصر تاریخ رنگ دیگریبخود گرفته است .اگرچه یکنوع اظهار مختصر چنین نظریات بزرگ از خوف خارج نیست بازهم این نقطهٔباريك را در نظر داشته ، حتی الوسع سعی مینمائیم که فلسفه را برای فهم عامه آماده کردهشماره ( اول ) سال دوم مجله کابل ( ٤ )بتوانیم . چون فلسفه انسانرا به تفکرات خیلی معنوی واصولی سوق میدهد که در عین زمان خیلی عمیق وتاریك است ( در اساس نظریه مذکور است که محیط فلسفه مخصوص متخصصین آن گردیده در مطالعات مخصوصه خود نسبت بدیگرها خیلی جلب توجه کرده میتوانند ) ولی اینهم از استفاده بعید نخواهد بود که بطور عمومی نظریات بزرگ علمای عصری را به مجله شریفه کابل تقدیم نمائیم : ــاز مطالعات فلسفه جدید چنین ظاهر میشود که عالم بشر دو سمت مختلف ومعکوس را اتخاذ کرده اند که قسمتی از ان زیادہ بزیادہ طرف ترقیات فوق العاده علوم مثبته رجوع کرده اند و این جماعه را این اصول ماخوذه شان خیلی تسکین و اقناع مینماید ـ اگر چه اینها بان فکر نیستند که تمام حقیقت را زیر تصرف خود آورده باشند . بلکه به دارا ئی یك کوچکترین حصه حقیقت هم دعوا ندارند . اما افکار شان تا بع این نظریه گردیده است که تمام اشیا ئیکه حقیقت تصور میشود و باعث تسکین روح بشر شده میتواند تنها به اصول سائنس میتوان کشف و معرفت بدان حاصل نمود .پارتی ثانوی آن برای تسکین خاطر خود سائینس را یگانه وسیله موافقت باین مقصد قبول نکرده ، روح شان وخصوصاً قلب آنها احتیاج به ادراک اشیائی دارد که سائینس نمیتواند آنرا تحلیل نماید . این پارتی نیز بدو گروپ تقسیم میشود :گروپ اول روز بروز اهمیت ومفاد خود را باخته فقط يك صورتی است که از گذشته باقی مانده است . این گروپ از اشخاصی مرکب است که روح شان مطلق ( غیر مقید ) وخیلی ساده بوده وبعضاً خیلی متکبر واکثراً به اندازه نادان اند که تنها از ظواهر مثبته استفاده کرده میتوانند وبس . ومیخواهند که از عالم محسوس ، مقصد غیر محسوس وغامض الفهم خود را حاصل کنند . وبنابر همین لحاظ سائینس را که بازحمت زیاد وخیلی آهسته باچندین Avatar وتغییر سمت برای کشف حقیقت پیشرفت کرده میرود ، اندکی تخفیف نموده می خواهند حقیقت را بصورت فوری کشف کنند . و این جماعه نیز اساس اخلاق وحقیقت بايك سیستم حقیقی و کائنات را جستجو کرده از دنیای جدید چیزی نفهمیده اند ، وآثار کمی که از اینها باقی مانده است تنها در فلسفه مکاتب تشریحات داده میشود .شماره (اول) سال دوم حکمت و فلسفهگروپ دوم به اختلاف نظریهٔ گروپ اول بسائینس يك اهمیت خیلی زیادی داده و تماماً واقف و عالم سائینس اند. بعقیدهٔ این جماعه، علم برای اشیای خارج وجود شان و بلکه بعضاً بمقابل خود شان استعمال میشود. عقل و ذکاوت را خواص ظاهری دانسته در انسان يك معدن می بینند که: از ثروت های احساس و قوهٔ داخلیهٔ طبیعیه Instinct و تمایلات و احتیاجات و بعضی جاذبه های دیگر که عقل آنرا فهمیده نمیتواند مرکب است. و میگویند که علم اختراع عقل و ذکاوت بوده فقط قدرت بشر را در طبیعت تأمین میکند و تنها برای انسان استعمال اشیاء را نشان داده، هرگز در اصل و حقیقت اشیا ما را معلومات داده نمیتواند. پس در ان نقطه های وجود ما که عقل و وجدان در آنجا کاری ندارد میباید تجسس نمائیم که ما چیستیم، و طبیعت چه خواهد بود و بکجا می رویم و بسمت کدام چیز میل میکنیم اگرچه جاذبه های قلب و قوهٔ داخلیهٔ ما خیلی تاريك اند با آنهم نسبت به تحقیق منور عقل بیشتر میدانند..... به نظریهٔ اینها سائینس از تخم و پف نیست اما معلومات ایست که بدرجهٔ دوم واقع بوده قطعاً تسکین روحی برای شان حاصل کرده نمیتواند. این جماعه را بنام Ragmatisme یاد میکنند.حالا برمقصد آمده اگر بخواهیم که تمام تعریفاتیکه تاحال برای اسم فلسفه ظاهر شده است بنویسیم البته يك کتابیکه دارای هزار صفحه باشد جهت ابراز این مطلب کافی نخواهد بود. اما این را یقین کرده میتوانیم که به زیر این نظریات متعددهٔ اینکه ظاهر شده است حتماً يك اساس مشتركه نیز واقع است که این اساس را ذیلا تفصیل میدهیم: وقتیکه ما به مطالعات فلسفه فکر میکنیم گویا در عین زمان به يك مطالعه خیلی عمومی متفکر میشویم بنابران در تخمین اول خود فلسفه را ذیلا تعریف میکنیم نه جستجوی عمومی چونکه این عمومیات را دفعتاً ظاهر کرده نمیتوانیم و بعضی اوقات به ظواهر مخالف هم ظاهر میشود بنابران فلسفه بالعمق درفهم مترادف است.تاریخ ظاهراً يك سلسله مربوط افعال شخصیه است، کسیکه بخواهد تاریخ را به فلسفه مطالعه کند البته مطالعات او از فهم عامه بلند خواهد بود وبناء علیه جزئیات تاریخ را تجزیه کرده اسباب های اولین افعال را جستجو خواهد کرد یعنی ظاهر را شگافته قوانین عمیقانهٔشماره ( اول ) سال دوم مجله کابل ( ٦ )که این افعال فقط از عوامل خصوصیهٔ آن بشمار میرود دریافت میکند . و از همین نظریه استکه افلاطون فلسفه را علم موهوم وارسطو فلسفه را تجسساتی راجع به اساس و نتایجآخرین اشیاء تعریف میکردند .چون فلسفه در علوم مخفیه تحقیق مینماید و استحصال علم بصورت آنی بظهور نخواهدپیوست و بهمین لحاظ تفکر لازم میشود . لهذا همین تفکر است که برای فلسفه اصول شدهاست پس تفکر هم در حقیقت تعریف فلسفه شد همیتواند .آیا چرا در فلسفه این سه نظریهٔ بزرگ یعنی تعمیم و تعمق و تفکر راجع به اشیاء لازممی افتد چونکه در بشر یک قوهٔ داخلیه طبیعیه بنام Curiosite ( تجسس ) نشو و نمانموده است و ( در بعض حیوانات هم موجود است ) انسان را مجبور مینماید که مقابلطبیعت تنها تما شا بین نبوده بلکه بفهمد و تفصیل دهد که چرا چیزیکه می بیند باینطور است که در نظر می آید ؟ مع مافیه ، آخرین مقصد فلسفه عبارت از تفصیل اشیاء بوده تعمیمو تعمق و تفکر و تفصیل کائنات شرائط ضروریهٔ آن ( فلسفه ) است .اگر چه در نزد یونانی ها فلسفه و سائینس بنابر ابتداء آغاز و تجدد از هم سوا نبوده ، هر دو را یکیمی پنداشتند . لیکن بعد فیلسوف بزرگ فرانسوی Descart دیکارت فلسفه را نظر به موضوعو حقیقت و اصول اخذ آن از سائینس تفکیک و مجدداً یک شکل در زیر قوانین مثبته در آورد فرقبین سائینس و فلسفه این است که سائینس آهسته آهسته و با زحمت زیاد میخواهد حقیقت راکشف کند مثلیکه یک کاریگر معدن میخواهد با نوک کدال خود معدن را از زیر زمین خارجمیکند ، فلسفه میخواهد که با یک Intuition ( کشف ) سریع حقیقت را تماماً کشفنموده بمثل یک انجنیر رگ های یک معدن را کشف کرده و یک نظر تمام ثروت داخلیهٔآنرا معلوم و ظاهر نماید .آن علوم به سائینس تعلق دارد که از دانایان بزرگ : ( مثل از Thles اثبات طالیسملیطی ۶۳۹ متولد قبل میلاد و کسوف ظاهر شد در ۲۸ مایو ۵۸۵ ق م و از Ptagorریاضی و نظام شمسی ظاهر شد و از اودکس و اوکلید و ارشمید و نیوتون ، هندسه ریاضی ظاهرشد و غیره ... ) ظاهر شده است که در سابق اکثراً این چیز ها را بنام فن Art یاد میکردند٦شماره ( اول ) سال دوم حکمت و فلسفه ( ۷ )و علو میکه دنیا را ( یا بواسطهٔ عناصر فطری و یا بواسطهٔ ریاضیه و یا بواسطهٔ اتوم Atome ) تشریح میدهم در محیط فلسفه داخل میشود .در عصر موجوده علما خود را خیلی مجبور دیدند که سائنس را از محیط ماجرا پسند فلسفه جدا کند و به همین نظریه است که از يك طرف در محیط سائنس می بینیم که نتایج خصوصیه همیشه تحقق یافته تجسسات اصولی و دقیق متداوم بوده هر اختراع ( مثل سنگ است که قوهٔ مقاومت آنرا سنجیده برای سنگ دیگر اساس می نهند . ) بتوسط اکتشاف جدید تری بسوی تکامل در حرکت است ! چنانچه در خصوص ترقی هانری پوانکره ( از رواقیون بزرگ اخیر ) در کتابیکه ( بنام خیالات اخیرهٔ من ) نشر نموده است در فصلیکه بنام ( اخلاق و سائنس ) معنون است مینویسد : علم ، يك مجسمه است که تعمیر آن قرن ها بکار دارد و هر فرد بشر سنگ خود را آورده در انجا میگذارد برای بعضی ممکن است که به آوردن يك سنگ تمام عمرش بمصرف برسد .......و از طرف دیگر در عالم فلسفه می بینیم که فرضیات و تصورات آن از تجسسات جزوی و خصوصی سائنس در پیش تقدم ورزیده و میخواهند که اینها کلمه آخری اخیرا عنی شناخت مبداء و اختتام اشیا را تلفظ کنند . بنابران اگر فلسفه را به نسبت سائنس تعریف کنیم گفته میتوانیم که فلسفه مطالعات عمومی بلند تر از سائنس است و درینجا گمان میکنم که تعریف فلسفه کافی خواهد بوده عجالة از اصولا تیکه در فلسفه استعمال میشود مختصراً بحث نمائیم .از جائیکه فلسفه و سائینس هر کدام مقصد مخصوص دارند ظاهر میشود که اصولات مستعملهٔ آنها نیز جهت تو صل بمقصد مختلف خواهد بود .در سائینس اصول مستعمله یا ریاضیه است و یا تجربه ( دانایان موجوده سوای این دو اصول اصول دیگر استعمال نمیکنند ) و چیزیکه بواسطهٔ دو اصول عمومیه ثابت نشود در محیط سائینس قابل قبول نیست حالا نکه در فلسفه اصول آن است که قاعدهٔ عمومیه را از روی فرض جستجو و ظاهر میکنند ولی ظاهر است که فلسفه برای هر گروپ بشر شکل مخصوصی را پذیرفته است مثلا فلسفه های مادیون عبارت است از فلسفهٔ Idialist که در شماره ۱۱ تعریف آن ظاهر است و فلسفهٔ اخلاق حا لا نکه فلسفهٔ دین عبارت استشماره ( اول ) سال دوم مجله کابل ( 8 )و فلسفه تنقیدی . همچنان در بین فامیلی و قوم نیز رنگ های مخصوصی ظاهر و نظر به افکارو یا مشاغلات خصوصیه شان در فلسفه های آن محیط فرق زیادی موجود است .برای شناخت فلسفه عمومیه يك عصر واجب میشود که اختلاف این فلسفه را با فلسفهعصر سابقه آن در نظر آورند پس برای دانستن فلسفه عصر حاضر میباید اختلاف این فلسفهجدید را با فلسفه سابقه جستجو نمائیم .یکی از فلاسفر مینویسد که : چون فلسفه مربوط به سائینس است و نمیتواند بدون آنمستقیما حیات کند پس از همین لحاظ است که هر دانا يك فیلسوف درخشانی شده هیچ یکینیست که از فلسفه گفتن خودداری کرده باشد يك طوفان شدید اینکه به مخالفت علوم مثبتهدر مدنیت جدیده ظاهر شده بود خوشبختانه يك اثر متداوم نداشته خالی از فائده بود . زیراکه اینها با فلسفه منفیه شرق بمقابل سائینس استاده شدند گویا بمقابل چیزی مانع میشدند کههیچ معلوماتی از آن نداشتند . و بهمین لحاظ بود که در قرن 19 بین متجسسین سائینس و متجسسینفلسفه مخالفت شدیدی ظاهر شده از همدیگر جدا شدند و در آن زمان فیلسوف ها از سائینسچیزی نفهمیدند در محیط های موهوم و مخفیه مثل اخلاق و غیره که تا حال هم چیزی از آن فهمیدهنمیشود متوغل مباحث بدون انتها گردیده بودند . و فلسفه يك صورت ادبی را اختیار کرده بودکه از مجبو ریت ترصد علمی Observation و تجزية Anlys خود را یکطرفه نمودهفقط مثلیکه در ادبیات ( فصاحت و طلاقت لسان و Grandiloquence ) خیلیکافی است در فلسفه نیز این دو صفت ادبی را کافی میدا نستند .حالانکه در فلسفه جدید از طرف تمام دانایانیکه باتفاق عمومیه بحيث حاکم افکارجدیده قبول کرده شده اند مقصد نوی درین میانه به عرصه ظهور پیوسته است و این مقصدعبارت است از تفکر در سائینس . لهذا این نظریه مجبورا فلسفه را با سائینس ملحق گردانیدهبنای جدیدی در پیشرفت علمی بشر میگذارد . و تنها ذريعة همین دستور است كه سبب يكشی را دانسته و از دانستن آن سبب ، سبب بالا تر آنرا کشف کرده و هکذا به حقیقت شیمسلسلا قريب و یا مصادف میشوند .لیکن دیده میشود که فلسفة يك عصر به فلسفة عصر دیگر مخالف است بلکه در يك عصر نیز فلسفه های۸شماره (اول) سال دومحکمت و فلسفه(۹)مختلف بروز میکند که در عصر دیگر وجود نداشته پس از اینجا فهمیده میشود که فرقاساسی که در افکار فلاسفر جدیده موجود است چه خواهد بود؟ البته که غیر از علم و عملدیگر چیزی نخواهد بود اما فرق این است که بعضی از فلاسفر طرفدار علم اند و میگویند از علم،عمل پیدا می شود و برخی از ایشان بر خلاف این حزب بوده طرفدار عمل اند و باین عقیدهمیباشند که علم از عمل پیدا می شود.به طرفداری حزب اول حزبهای ذیل موافقت دارند : IntellectualistRationalist ، Positivilstبه طرفداری حزب دوم حزبهای ذیل موافقت دارند PragmatistTadeist Intuillonistفرقه دوم حزب اول باین فکر اند که عمل نمیتواند با سائینس و تجربه ملحق شود اگرچهعمل بر تجربه مستند است بلکه عمل اساساً نتیجه سائینس است مثلا بوسیله فنون نظری(یعنی فنون است که سائینس را عملا در تطبیقات می آورد) رابطه را که بین سائینس واخلاق موجود است ظاهر میکنند و اخلاق غیر از يك فن نظری دیگر حیث مستقلی را دارانیست یعنی تخنيك سجايا Moeur که نتایج سائینس سجایا و اجتماعیات را برای رهنمایی بشردر تطبیقات میآورد و به پهلوی این حزب حزب دیگر نیز تقریباً موافق باین حزب موجود استکه اینها در انسان علمی و یا انسان عملی باستثنای عقل سالم دیگر چیزی نمی بینند.و برای اینها عمل عبارت از يك نتیجه آزادی عقل است و بس.حزب ثانوی آن خصوصاً از Ragmatist (پراگما تیزم) انگریز و امریکهتشکیل یافته است از عقیده اینها چنین فهمیده میشود که سائینس يك مجبوریت است که دراستحصال احتیاجات مادیه به مصرف می رسد. و این نظریه شان فقط به همان نظریاتیکهیونانی ها در فن داشتند موافقت میکند و باز میگویند که شناخت اساس فعالیت، تنهادر سائینس منحصر نگردیده در منابع بالاتر آن که علم و عمل هر دو از آنجا خارج میشودجستجو شود، یعنی در قوه داخلیه طبیعیه، که منبع نشو و نما است و هکذا در قوه کشفیهIntuillon و وجدان که در هر حال درجه انسانیت کسی را ظاهر میکند درین فلسفهشماره (اول) سال دوممجله کابل(۱۰)اخلاق را بصورت يك اطاعت قبول کرده کارش را برای ضروریات عملیه مفید میدانند.اگر به هر دوی این مطلب مذکوره نظری انداخته شود دیده میشود که فقط وقت را عبث گذاشتاندن است لیکن اگر باغور ملاحظه شود دیده میشود که اگر ازین نظریه ثانوی جلو گیری نشود باعث انهدام سائینس میگردد. مثلا اگر فرض کنیم سائینس فقط جهت رفع احتیاجات ما در کار انداخته میشود چه نتیجه حاصل خواهد شد :-اصول رسيدن بيك مقصد عبارت از يك دستور ایست که ما را در استحصال این مقصد کامیاب مینماید حالانکه برای رسيدن بيك مقصد در عین زمان دستورات مختلف موجود است یعنی هر دستوریرا که انتخاب نمایند مقصد را بدست میدهد. پس از این معلوم می شود که این سائينس نيز يك دستور منتخبه است که برای رفع احتیاجات بکار انداخته شده است و میتوان این دستور را ترک وعوض آن دستور دیگری که به عین مطلب ما را کامیاب مینماید انتخاب نمائیم. لهذا نبايد بآن سائیس متيقن بوده و یگانه وسیله جهت کشف و اخذ مقصد اخیره معرفی شود اگر این نظریه شان که مستند به عمل است افکار عمومیه را فرا گیرد سائینس از از دنیا سقوط نموده و افکار Mystique ( مستيك ) ومثل آن عروج خواهد کرد.در نتیجه این مذاکرات معلوم میشود که مجادله بزرگ فلاسفه چون مجادله های بزرگ اخلاق و سیاست و اجتماعیات شاید همیشه بین روحانیون مطلقه و رو حانیون آزاد ، جاری خواهد بود یعنی بین عقل Serve که محدود به ( قوه داخلیه Instinct است و عقل حاكم Maitresse خود بوده Agent نماينده ترقی یعنی انقلاب است وکذا گفته میتوانیم که يك محاربه است بین خواص مكتسبه وخواص متجدده . و این مباحث فلسفی Echo ( ایکو ) انعکاس تمام مسائل وتمايلات و اضطراب و امید های ساعت حاضر است .در این فلسفه که حقيقه زنده و قابل تاثیر است همانا فلسفه سائینس است که مقام شرف را در حیات زکیه اجتماعیه واخلاقیه این عصر اشتغال نموده است . عصر ما عصریست که جهت تشکیل احساسات علمی کوشیده در نتیجه مساعیات خود آنطور احساسات قوی و فعال و باروقی از هر گونه مطالب بمثل آن احساسات بزرگیکه تا حال انسان ها و طوایف را رهنمائی۱۰شماره (اول) سال دوم حکمت وفلسفه (۱۱)میکند ترتیب میدهد.مسئله اولین که فلسفه در راه خود تلاقی نموده وقوه خود را با آن می آزماید مسئلهماده است زیرا نظر به Chronlogique ( علم ازمنه وتاریخ کل اشیا ) قبل ازینکه درحیات شخصیه خود تفکر نمائیم به دنیای خارج آشنا ومتفکر میشویم و بهمین لحاظ است کهاولا فلسفه در مشاهدات حیرت آور کائینات خارجه مصروف میشود. وعلاوتاً چون مسئلهماده نسبت به مسئله حیات ومسئله اخلاق خیلی ساده به نظر می آید پس نظر به این قانونAgnostique Scoptique بزرگ فلسفی میباید از مسائل ساده مسائل مشکل رادریافت وحل نمائیم. خواص ماده خیلی متعدد است بنابران تمام خواص آنرا به دوگروپمنقسم مینمایند: اول خواص مقداری دوم خواص توصیفی ویا خواص Organoleptiquاین خواص مستقیماً به احساس ما تاثیر میکنند خواص مقداری ماده را علم ریاضی تفصیلوتشریح میدهد وازخواص توصیفی آن علم کیمیا وطبیعیات Phisigus-Chimiqueبحث مینماید. ومسئله حیات را علم تکون حیات Biologi مسئله روح را علم الروحPsychologie اخلاق را علم اخلاق Intuition ومجايا بحث مینماید پس سلسلهمطالعات که برای کشف حقیقت مرتب گردیده است قرار ذیل است:مسئله ماده، مسئله حیات، مسئله روح، مسئله اخلاق.در خاتمه گویا همین است زینه ایکه برای ترقی وتعالی بشر خصوصاً ترقی ملل منحطه کههنوز هم راه حقیقت را نیافته اند نهاده شده است وحاجت نداریم باین که هر فرد را بهانتخاب این راه نصیحت نمائیم زیرا که محیط خودش احتیاجات خودرا بر دوش افرادبار میکند.۱۱شماره ( اول ) سال دوم مجله کابل ( ١٢ )مشاهيربقلم شهزاده احمد علیخان درانیمدیر انجمن ادبی« علامه اقبال »ملتی که میخواهد از هبوط پستی و نکبت نجات یافته شأن و عظمت خود را در انظار عالموخاطر جهانیان روشن نماید ، نخستين يك گونه تموج پستی و ذلت را در خود احساس میکندویکی از افراد آن جامعۀ بیدار شده کاروان ساکت و صامت را از اثر کلام و سوز ناله خودبشاهراه صحیح سر گرم تلاش و جستجو میگرداند .آنهمه طوفانات غنود و جمودیکه بر ملل اسلامیه طاری و مستولی شده اکنون همه کسحس کرده و در اكثر ممالک قائدين ملت بعقل رسا و فهم دراك قوم خود را پیش میبردنداقبال نیز یکی ازین قائدین بشمار میرود که صدای پرسوز وی برای ملت و قومش کارصور اسرافیل را داده است .در ۱۸۷۰ عیسوی شهر سیالکوت ( پنجاب ) سرزمین مردم خیز هند را که مولد ومنشأى سعد سلمان ، امیرخسرو ، فیضی ، غنی ، واقف ، غنیمت ، بیدل ، غالب و پرورش گاهبدرچاچ ، عرفی ، نظیری ، صائب ، ظهوری ، اشکی و کلیم وسلیم است مژده ظهور اقبال داد .نعره زد عشق که خونین جگری پیدا شدحسن لرزید که صاحب نظری پیدا شدفطرت آشفت که از خاك جهان مجبورخودگری، خودشکنی، خودنگری پیدا شداقبالآبا و اجداد این نو نهال هند از مسلمانان جدید کشمیر بوده اند ، چنانکه خود در ضمنتوصیف کشمیر میگوید : -١٢( ۱۳ )علامه اقبالشماره ( اول ) سال دومسرت گردم ای ساقی ماه سیمابیار از نیاکان ما یاد گاریازان می فشان قطره بر کشیری (۱)که خاکسترش آفریند شراریجای دیگر گفته :ـمرا بنگر که در هندوستان دیگر نمی بینیبرهمن زادهٔ رمز آشنای روم و تبریز استاقبال بعد از فراغت تعلیم مدرسه در گورنمنت کالج لاهور داخل شده علاوه دیگر علوم انگلیسی تحصیلات فارسی را درسایهٔ عاطفت شمس العلما مولوی سید میر حسن صاحب مرحوم که در نظم و نثر فارسی شهرت و فضلیت زیادی داشت به پایان رسانید . چون از ایام صغارت طبع موزونی داشت توجهات استاد یگانه فکر رسای این نونهال برومند و این شگوفهٔ نو رسیده را بلسان فارس آبیاری نموده شیوا بیانی را تقدیر وی گردانید . و پروفیسر آرنلد که علاوه از فلسفهٔ جدید در ادبیات عرب هم ماهر بود به تعلیم فلسفه و نکات حکمت آشنایش ساخت .اقبال به اندك زمان شهرت بسیار پیدا نموده مایهٔ شگفت اقرانش بر آمد ، در امتحان ایم ، ای ، از دارالفنون پنجاب کامیاب گردید . نخست در گور نمنت کالج لاهور بدرس دادن فلسفه و سپس جهت اکتساب علوم عالیه در سنه ۱۹۰۰ عیسوی روانهٔ اروپا شد و بعد از گذشت سه سال از آلمان سند پی ، ایچ ، دی و خطاب دکتور را حاصل کرده بوطن عودت نمود .اقبال از خردسالی اشعار خوب و رشیقی را در زبان هندوستانی میگفت ، در مراحل اولیهٔ شاعری جمله رعنائی حسن و زیبائی عشق از کلامش پیداست ، چون پروردهٔ آغوش يك خانوادهٔ تصوف است لذا کلامش را چاشنی تصوف چنان زیبنده تر میسازد که چشم تعقل در امواج حیرت می غلطد . به انکشاف اسرار کائنات و کشف غوامض الهیات از عالم مرموز حکمت به آسانی عبور و مرور نموده ژولیدگی های لاینحل مظاهر حقیقی را بتخيلات فلك پیمای خود صورت سهل تری می بخشد . نوامیس فطرت و مظاهر قدرت را مثلا لب ساحل دل صحرا ، روانی آب، شام گاهان، نمود سبزه ، هجوم گل، عظمت کوهسار، سکوت دشت، دجر قیرگون لیل ، اشراقات سحرگاهی، درخشانی انجم، نمود ماه و سایر جزئیاتیکه نزد ما در اطراف شان(۱) مخفف کشمیری۱۳شماره ( اول ) سال دوم مجله کابل ( ١٤ )چیزی گفتن درخور اعتنا نیست چنین رسم میکند که خواننده را استعجانی دست میدهد ،استعارات شیرین ، تشبیهات بکر ومحاورات دلکش کلامش را يك سلسلة از درر متلا لایآبدار میسازد . در نشاط باغ کشمیر مینویسد : ـخوشا روزگاری خوشا نو بهاری نجوم پرن رست از مرغزاریزمین از بهاران چو بال تدر وی ز فـواره الماس بار آبشارینه پیچد نگه جز که در لا له و گل نه غلطد هوا جز که بر سبزه زاریلب جوخود آرا ئی غنچه دیدی ؟ چه زیبا نگاری چه آئینه دارینوا هـای مـرغ بلـند آشیـا نی در آمیـخت با نغمۀ جوئیباریتوگوئی که یزدان بهشت برین را نهاد است در دامن کوهساریبرای کر مك شب تاب میگوید : ـيك ذرۀ بی مـا یه مـتـاع نفس اندوخت شوق اینقدرش سوخت که پروانگی آموختپهنای شب افروختواما نده شعاعی که گره خورد و شرر شد از سوز حیات است که کارش همه زر شددا رای نظر شدپروانه بیتاب کـه هر سو تگ و پو کرد بر شمع چنان سوخت که خود را همه اوکردترك من و تو کردیا اختر كـی ماه مینی به کمینی نزد يك تر آمـد به تما شای ز مینیاز چـرخ برینیدر میادین حسن وعشق دشنه های جگر دوز را در زلفین غالیه بار پوشانیده ، ودر تموجاتچین جبین صد صاعقه را غلطان نموده ، هر شعروی داستانیست از شجاعت اسلاف که صدهزار د ستان سام را در بر گرفته است .اقبـال اگرچـه در انصرام کلام جنبه ثقالت را نمی آورد تاهم در بادی النظار از نشیبوفراز تخیل وچین و شکن هـای پیرایهٔ فلسفه اش پی بردن دشوار تر مینماید زیرا که اختصاروجامعیت کلام درهر نکته اشطوفان حقایق ومعارف را برپا ساخته ، بقول حضرت بیدل :ـ١٤شماره (اول) سال دومعلامه اقبال(۱۴)معنی بلند من فهم تند می خواهدسیر فکرم آسان نیست کوهم و کوتل دارماقبال با مهره های فلسفه، تاریخ، و الهیات شطارت و مهارتش را بر بساط سیاست چیده از یکسو درین عالم جد و جهاد، درین عرصه کون و فساد، درین فراخنای تنازع للبقاو درین میدان تگ و تاز باشاطران سیاسی و شیوا بیانان همعصر و فیلسوفان باريك بین دست و گریبان است و از جانب دیگر ممکنات حیات را در اخلاق الله دیده بملت راه راست اسلام را هدایت میکند.اقبال اضمحلال و سکون شاعری را که تنزل او حكم تنزل اقوام و امم را دارد در شکسته کاروان ملت را مثل قیس اعثی (۱) به کار زار علم و عمل و گیر و دار جد و جهد پیش میراند.بیا که غلغله در شهر دلبران فکنیمجنون زنده دلان هرزه گرد صحرا نیستمرید همت آن رهرویم که پا نگذاشتبجاده که در و کوه و دشت و دریا نیستاقبال: نه مثل بعضی جادو نفسان سحربیان که ملت شانرا از تاثیر کلام خود سست و مبهوت ساخته يك عالم حیات و يك جهان زنده را که عبارت از شور و شغب و زد و خورد است بموت مطلق سکون و حیرت خانه جنون بادل شکستگی و مظلومیت جوگیانه آشنا ساخته اند. بوده بل میخواهد هم آن اثراتی را که تعلیم مسلك قناعت و توکل شعرای متصوفین شرق و قادر الکلامان جادو رقم و سحر طرازان رنگین بیان به تخیلات ناممکن الحصول خود، ملت و قوم را در ورطه نکبت و فلاکت برده اند بر کشیده بجاده محرك اعتلا رهنمونی کند از همینجاست که گرمی سخنش در محافل خوابیده کشا کش سعی و عمل و در عروق منجمد اقوام تموج حیات و شور اضطرار را جریان داده در مصاف زنده گی با قوت ارادی مستنیر میسازد، چنانچه همین عقیده خو را یکجا در انگلیسی هم اظهار مینماید.جمله انجام جد و جهد آدم تنها حیات است و بس. و تمام علوم و فنون تحت حصول همین مقصد آمده، ازینرو اندازه منفعت هر علم و فن از قوت حیات آفرینش وی کرده میشود.(۱) شاعر نابینای عرب که اشعار حماسی وی در عرصه جدال و قتال آتش شجاعت را در صفوف لشکریان مشتعل میکرد.۱۵شماره : ( اول ) سال دوم مجله کابل ( ١٦ )مثلا اعلی ترین فن همانست که قوت ارادی جبلی را بما تولید کند ، و ما را در کارزار حیات و مصاف زندگی برای ، مقابله ، طاقت مردانگی ابذال نماید ، جمله اثرات خواب آور که از حقیقت ، تعلیم گریز میدهند فی نفسه یک پیغام انحطاط و ممات است . ادبیات از «نقوش عالم افیون ، خورده باید مبرا باشد ، اصول « العلم للعلم » ایجاد زمانه تنزل است که در مقصد ما را از جذبه عمل و ذوق حیات محروم میسازد : »مقتبس مقاله اقبال از « نیوایرا »داستانهای غم و الم که از رشحات خامه عنبر شمامه اش رقم گرفته سخن آفرینی را بسحر بیانی مبدل میگرداند ، هر باب و عنوانش تفسیریست از آیات کارنامه های اسلاف و هر شعروی داغیست از محبت قومی که از قطرات خونین تراوش یافته صفحات تاریخ را یک حدیقه رنگین و یک مینو سواد نوبهار میسازد .اقبال عموماً در معارك حسن و عشق مذاق فلسفه را با چاشنی تصوف بهم آمیخته کاروان خودرا باقافله سالار زومی رح در کنار رکن باد و مصلی گامگشت میدهد. در علو تفکر و نزاکت تخیل «کلیم» و « بیدل » را بیاد می آورد ، در حسن تخاطب«بلبل شیراز» را زنده میسازد ، در مثالیه «غنی» را از کشمير و«صائب» را از اصفهان بر می انگیزد و پیمانه تغزل را مثل «خواجه حافظ » و «نظیری» سرشار مینماید و علاوه از محاسن شعری در فلسفه و تاریخ حیات اقوام و امم و جمله نکات حکمت و الهیات که موجب ترقی نوع بشر است باعلوم دینیه اسلامیه معلومات وسیع و جهان شمولی دارد . مطالعات کتب اروپائی حضراتش را مصور جذبات وحسیات نموده : چون در اطراف محاسن اصناف کلام او صاحب قلمان شرق وغرب تصانیف زیادی نوشته اند و نیز بر نمونه های اشعار فلسفی و تصوف ، طرزادا ، نزاکت زبان و سلاست بیان وعلو تخیل او چیزی نوشتن از قدرت خامه هم بیرون می بینم لذا شمه از ان احساس و نتایجی را که او در یک جامعه تولید نموده بر پیشگاه ناظرین معارف پرور اهدا مینمائیم .اقبال ملت را به نیش های قلمی خود از نواقص نفاق و بی مروتی که مایه نکبت و ادبار است آگاه ساخته ابواب پند و نصایح را گاه از زبان طبیعت و گاه از زبان طیور و گاه از زبان اجرام فلکی باز مینماید چنانچه حالت نکبت و فلاکت یک جهان ساکن وصامت را از زبان مه گیتی١٦شماره ( اول ) سال دوم علامه اقبال (۱۷)فروز بتشبیهات دهشتناکی پیرایه ذیل رسم میکند :شوره بوم از نیش کژدم خار خار مور اواز در گزو عقرب شکارصرصر او آتش دوزخ نژاد زورق ابلیس را باد - مرادآتشی اندر هوا غلطیده شعله در شعله پیچیدهآتشی از دود پیچان تلخ پوش آتشی تندر غو و دریا خروشدر کنارش مارها اندر ستیز مارها با کمچه های زهر ریزشعله اش گیرنده چون کلب عقور هولناك و زنده سوز و مرده نورای خدا چشمم کبود و کور به ای خدا این خاكدان بی نور بهاقبال در اول نظر انحطاط عالم اسلام را حس کرد ، پستی ملت ، زبونی قوم ، مصائب ، امت ، زوال مفاخر اسلامی و سکوت قائدین طلسم خاموشی اش را در هم شکست ، طبع خدا داد وی آه های سینه سوز و ناله های جانکاهش را باحسن فصاحت و شور بلاغت بر بسته ( نخست بزبان هند باز به آهنگ فارس ) بمشرق رسا نید .عشق پامال خرد گشت و جهان دیگر شد بود آیا که مرا رخصت آهی بخشنددر حقیقت نوادهای شعری اقبال جذبات زخم خورده جنون پرورش را بشغل سینه کاوی از اعماق دل بر فراز سخن بر آورده ، تا ناله های بیتابی که در جگر و داستان غم آلودی که در نظر دارد و انموده تمام عالم اسلام را از نتایج نواقص امتیاز ملت و وطن ( یعنی قیود ملی و نهایت مکانی ) آگاه نماید و سمند تخیل ایشانرا بتازیانه های عبرت از حدود جغرافیائی ورنگ وبو بتوحید مطلق وذوق طلب رهسپار جاده رفعت ومنازل ارتقا و اعتلا بگرداند بنابرین خواهش دارد که افراد و اقوام پریشان در سلك واحد مسلك گردیده برای تمام عالم اسلام يك قلب مشترك پدیدار آید .قلب ما از هند و روم و شام نیست مرزبوم او بجز اسلام نیستو این عقیده اش را که .« گردشی باید که گردون از ضمیر روزگار دوش من باز آرد اندر کسوت فردای من »تنها در پیروی ام الکتاب دیده میگوید : -گر تو میخواهی مسلمان زیستن نیست ممکن جز بقرآن زیستن۱۷شماره (اول) سال دوممجله کابل(۱۸)دل به سلمی عرب باید سپردتا دمد صبح حجاز از شام کرداندکی از گرمی صحرا بخورباده دیرینه از خرما بخوراقبال هر جا ملت را از اعوجاج بی راهیها آگاه و هوشیار میگرداند.ترسم که تو میرا نی زورق بسراب اندرزادی بحجاب اندر، میری بحجاب اندرچون سرمه رازی را از دیده فرو شستمتقدیر امم دیدم پنهان بکتاب اندربر کشت و خیابان پیچ ، برکوه و بیابان ، پیچ!برقی که بخود پیچد ،میرد بسحاب اندربی درد جها نگیری آن قرب میسر نیستگلشن بگریبان کش ای بو بگلاب اندراقبال از خدا همین آرزو دارد تا کلامش را چنان سوز و تاثیری مرحمت کند که ملتمسحور را بیدار ساخته در طلب جستجو سرگرم عمل بیابد و باغ خزان رسیده اسلام دوبارهخرم و شاداب گردد.ای که ز من فزوده گرمی آه و ناله رازنده کن از صدای من خاك هزار ساله راغنچه دل گرفته را از نفسم گره کشایتازه کن از نسیم من داغ درون لاله رااشك چکیده ام به بین هم بنگاه خود نگر!ریز به نیستان من برق و شرار اینچنیناقبال از عالم اسلام نا امید نیست بل امیدوار است از خاکستر گرم يك اخگر كوچكتری را عالمتاب ببیند و چشمانش در ظلمت الیل بر ناصية السما دوخته تا ضیای اختر اقبالمسلمانان بفیوض تعلیمات قدس ردای ظلماتی شب ادبار را ته نموده سر از اشراقات عالمنورانی باجمال منور و درخشان بر آورد و عالم انسانیت را از پنجه معصیت بار ظلوم و بدبختیو چنگال نکبت پاش سیاه مستی برباید.بتوان از بر صداقت را عدالت را شجاعت راکه عالم باز می گیرد زتو کار امامت را (۱)جمله تعلیمات اقبال مملو از آرزو هاست و نا امیدی را هر جا ممانعت میکند.در طلب کوش و مده دامن امید ز دستدولتی هست که یابی سر راهی گاهیمسلم استی سینه را از آرزو آباد دارهر زمان پیش نظر لا يخلف الميعاد دار(۱) ترجمه از « طلوع اسلام »۱۸(۱۹)علامه اقبالشماره (اول) سال دومزقید و صید نهنگان حکایتی آور مگو که زورق ما روشناس دریا نیستاقبال هر جا درس خودی میدهد تا قوم بدون امداد و اعانت غیری به نیروی سرپنجهٔمحنت قرینش در حصول ترقی ممکنات خارجی خود کوشان گردیده بی نیا زانه بمیدان اقبالپا گذارد چنانچه میگوید : —بمنزلی رسد آن ملتی که خود نگر استز خاک خویش طلب آتشی که پیدا نیست تجلی دگری در خور تما شا نیستمرید پیر خرا با تیان خود بین شو! نگاه او زعقاب گرسنه تیز تر استای زاهد ظاهر بین گیرم که خودی فانیست لیکن تو نمی بینی دریا بحباب اندرمن فقیر بی نیازم مشربم آینست و بس مومیائی خواستن توان ، شکستن میتوانمثل آئینه مشو محو جمال دگران از دل و دیده فرو شوی خیال دگرانآتش از نالهٔ مرغان حرم گیرو بسوز آشیانی که نهادی به نهال دگرانتذکرهٔ جمیل (جاوید نامه) که تازه ترین تصنیف و آخرین اثر علامه اقبال است درنظر داشتیم تحت عنوان « تقریظ و انتقاد » بیاوریم ولی نظر بلزوم تذکر آن درین مقالهبی مناسبت نخواهد بود اگر یک نگاه سر سری بآن معطوف شده درقید نگارش بیا ید .جاوید نامهچون چنین نوشتن باید از تنگنای قلم بفراخنای قرطاس بمعرض ظهور آید بعضی مغربیاننابلد اشهب بدلکام خود را در بازیگاه خیال همعنان مشرقیان ندیده حسب تقاضای طبیعتخویش بر مذاهب وملل تاخت می آورند تا دل آما سیدهٔ شان از حرص بر گفتن و افسانهتراشیدن سبکبار گردد . از همینجاست که « دانتی » شاعر مشهور وافسانه نگار ایطالیائیزمینه های افسانهٔ خود را از نوشته های دورهٔ اسلامی اعراب (یعنی از تصانیف شیخ اکبرمحی الدین ابن عربی ، ابوالعلای معری و از خود کلام الله شریف) سرقت نموده با شاعر نابیناییونانی (هومر) در تخیلات بهشت وطبقات دوزخ فرورفته است و این سیر جنت و جهنمخود را (دیوائن کامیدی) نام نهاد ، این شاعر بی باک بارهنمائی رهبر نابینای خود براهانت۱۱۴شماره ( اول ) سال دوم مجلۀ کابل (۲۰)بانی اسلام هم لب کشوده است ، قلم غیرت رقم و كلك ناموس شعار حضرت علامه اقبالدر پاسخ وی ( جاویدنامه ) را نوشته بشیوایانان وسخن سنجان حقیقت جو كذب دانتیو حقانیت اسلام را نشان داده و در ضمن فریضۀ انسانیت را ادا نموده است ، علامه موصوفدرین کتاب خود بر هیچ مذهب وبانی آن تاخته بلکه از زبان خداوندان باطل اقوام و ارباب انواع قدیمو پیغمبران و پیشوایان ملل تاریخ منور صداقت اندود اسلام و تقدس و برگزیدگی حضرتخیر البشر را بصورتی پیش میکند که خود بخود عالم بشریت تمیز زشت و زیبا را کرده و بیگانهمصدق حقانیت اسلام واقع میگردد .اقبال درینجا نیز از فریضۀ عادی خویش غافل نمانده تازیانه های عبرت را بر مفارق بعضیخوابیدگان ملت خود می نوازد .اقبال در تخیل فلک پیمائی خرد سیر نه افلاک را میکند ، درین سیر بی انتها ئی او رهبرو راهنمایش دانندۀ اسرار حقیقت و بینندۀ غوامض معرفت حضرت مولانا جلال الدینرومی بلخی است که در حقیقت شایان رهبری یک عالم تماشا ئیان روزگار شده میتواند ،اقبال درین سیر و گردش نه افلاک خود قائدین عموم طبقات و مشاهیر تاریخی امم را می بیندکه هر یک برای سرزمین خود پیامی و سلامی میرسانند و درین صورت ابواب پند و نصائح رابروی ملت خود بطریق نو و مبتکری میکشاید ، اقبال نام خود را درین اثر زنده رود میگوید ،و بسا جاهای افلاک را از دل خود نام مینهد ، مثلا در قمر یک وادی را« یرغمید » یک بزرگ هندی را « جهان دوست » ( که ترجمۀ و شوامترا است ) میگویددگر جاها را « طاسین محمد » و « طاسین گوتم » و « طاسین زر دشت » و غیره ، می نامدعناوین را نیز به پیرایۀ غریبی آورده مثلا « نوحۀ ابوجهل در حرم کعبه » وغیره خلاصهجملۀ عالم اسلام و بعضی ملل غربی که اقبال را شناخته اند خدمات پیش بهای او را بدیدهتقدیر و تحسین می بینند . ما ، در خاتمه مقال خود را به آخرین غزل اقبال که « پیام اقبالبه ملت کهسار » است و درین تازه گی مستقیماً با قطعۀ تصویر اوشان برسم « یادگار »به انجمن ادبی ما اهدا گردیده است بپایان میرسانیم .۲۰پیام اقبال بملت کہساربیا ساقی در میخانه بکشا که صبا را از مےبمنزل میرسد آن بتی که تو نیگزاراستببند و خیمه خود را بپای کوهساری و چمننگاه از انقلاب گردش چرخ کبود استنخست که نقش زمانه نو کشدنه هر کس فلک در این دور پیش قهر استدگر بسد کوهسار خود بنگرکہ تو تجلی رخ تجلی دگر است !کاپی حرف اقبال در جریده پرچمبحر یک شماره تنش را اذن میگردد ۱بپاس که پیامی بامر داریمکه در ویرانی عمارت حیات استمحمد اقبال لاهور ۲۸ مئع ۳۳[BLANK PAGE]شماره ( اول ) سال دومتیگور( ۲۱ )شاعر شهیر هند رابند را ناتهـتیگورشاعر شهیر وفيلسوفنامدار هند را بند راناتتیگور که در شهر کلکتهبسال ١٨٦١ متولد و پساز تحصیلات علوم متداولهبمدرسه حقوق لندن رفتهو از آغاز جوانی به تحریرمقالات برای مطبوعات محلیمشغول شده در سنه ۱۹۰۱بسن چهل سالگی مدرسهمعروف خود را که موسومبدار اسلام است در بولپوربفاصله ۹۳ میل از کلکتهتاسیس کرده است، اخیراًصیت شهرت او تمام قارهآسیا واروپا و آمریکا رادر بر گرفته و امروز یکیاز بزرگترین شاعر عالمبشریت شناخته شده استو برخی از آثار ذی قیمتآن قرار ذیل است :(۱) گیتان جلی (۲) هلال قمر (۳) صد منظومه کبیر (٤) اقتطاف ثمرات ، (٥)مرغ جاوید (٦) هدیه عاشق (۷) خانه و جهان (۸) یاد من (۹) چترا ، (۱۰) سادهانه (۱۱) ماشی (۱۲) عرابه بهاری (۱۳) سنگ های گرسنه (١٤) باغبان (١٥)ملك وملكه ، و غيره.۲۱شماره (اول) سال دوممجله کابل(۲۲)ما درینجا از کتاب «گیتان جلی» (مترجمه نیاز فتحپوری) که نفیس ترین آثار شاعرانه اوستبعضی پارچه های ادبی یا عرض نغمات اورا نمونه افکار وخیال شاعر گفته نشان میدهیم و درآتیه ترجمه نغمات تمام کتاب «گیتان جلی» حضر تش در شماره های کابل درج و نشرخواهد شد.«گیتان جلی»عرض نغمهنغمه پنجمامروز موسم گرما با آهای گرم و نجوی های پرحرارت خود نزد غرفه من آمده و زنبورهایعسل در گوشه حیاط خانه من سازهای خود را كوك كرده اند.اکنون وقت آنست که مقابل رویتو بشینم و در فرصت ساکن و آرام در حضور تو «نغمه حیات»را بصورت هدیه بسرایم.نغمه ششماین گل كوچك را بكن و بگير ! دیر مکن ! میترسم پژمرده نگردیده روی خاك سياه نه غلطداو اگر در حمائل تو ما وا نگیرد نگیرد اما لمس انگشتان ظریف و دردمند تو در اعزاز و رونق آنافزوده است، من میترسم قبل از آگاه شدنم روز بپایان برسد و اوقات نذر دادن نگذرد.گرفتم که رنگ او شوخ و رایحه آن تندی ندارد ولی چه پروا برای پرستاری خویش آن گل رابکار بینداز و آنرا بکن وقتیکه هنوز وقت است.نغمه هفتمنغمه من آراستن های او را ماتوی گذاشت و دیگر او را بزیب و زینت ظاهر افتخار نمانده،چرا که زیورات او رابطه من و او را از لطف میکشید و مابين من و او حائل میشد و سر گوشیهای گرم او در سلسله های آواز مخفی میماند از شرم حضور تو غرور شاعر من سلب گردیدای استاد الشعرا ! من در قدومت نشسته ام بگذار حیاتم را مانند نی ساده و راست کنم تا فقطاو را برای تو از موسیقی پر و مملو بگردانم.۲۲شماره (اول) سال دومتیگور(۲۳)نغمه سیزدهممرا هم درین عشرت گاه دنیا نوبد (شرکت) داده اند ، درین عشرتگاه نواختن ساز رابمن سپرده بودند (۱) و هر چه که در حیطه تصرف و قدرتم بود از خود بروز دادم .اکنون از تو می پرسم ، آیا هنوز وقت آن نیامده که من در حجله گاه تورفته و سیمای ترادیده سلام خاموش خود را بحضور تو اهدا کنم ؟نغمه هفدهممن فقط منتظر محبت تو میباشم تا در انجام خود را بدستت بسپارم از همین جهت استکه اینقدر تا خیر شد ، و از همین سبب است که من بحرم اینقدر از تو دور مانده ام .مردم با قواعد و قوانین خود می آیند که مرا پابند بسازند ولی من همیشه از ایشانبرکران مانده منتظر محبت تو میباشم تا در انجام خود را بدست تو بسپارم .مردم بر من ایراد میگیرند و مرا بی پروا میگویند ولی هیچ اشتباهی ندارم آنانراست میگویند .روز بازار ختم شده و كار يك آدم مشغول به انجام رسیده ، مردمانیکه رایگان برایخواستن من آمده بودند اظهار دلتنگی نموده عودت کرده اند ، من فقط منتظر محبت تومیباشم تا در انجام خود را بدست تو بسپارم .مترجم مدیر انجمن(۱) این آن خدمتیست که از انجام دادن آن آسمان و زمین شجر و حجر همگی انکار نمودند و عاجزآمدند ولی انسان متحمل آن بار سنگین گردید .« آسمان بار امانت نتوانست کشید قرعه فال بنام من دیوانه زدند »۲۳شماره ( اول ) سال دوم مجله کابل (٢٤)نامق کمال بیگشاعر شهیر بزرگ نامق کمال بیگدر سال ١٢٥٦ ه در قصبه ( تکفور طاغی ) متولدومنسوب بیکی از خاندانهای باحسب ونسب تركمیباشد شهرت شاعری اوازسن هفده سالکیبواسطه اشعار وقصائد حماسی وفخری اوستکه روح سعی وعمل را بملت خود ترزیق میکرد.وفاتش بسال ١٣٠٦ هجری قمری روز هشتمربیع الاول است.از تصانیفش به نمرات آتیه ذکر خواهیم دادفی الحال يك پارچه منثور او را از کتاب جلال الدینخوارزمشاه از زبان هندوستانی ترجمه وبطورنمونه به پیشگاه ناظرین میگذاریم.جلال الدین خوارزم شاههمینکه اخگر جنگ رنجک قتال را شعله ور ساخت، از آثار پرا گندکی در صفوف لشکریانمالرزشی پیدا شد ـ در اولین مهاجمه جیش مایان بفلأ کت منجر شد، وقشون ما منتشر گشتهشکست یافت، برای دختران، وبالخصوص همچو مایان که نوز از کنار مادر جدا شده باشیم،این چه روز بود؟ بفکر شما نمی گنجد، به هر سواریکه نظر میکردم یک مجسمه هلاک بودکه بسویم دوان دوان میشتافت، هزاران نیزه، وتیغهای، بیشمار بر پدرمن هجوم٢٤شماره (اول) سال دوم نامق کمال بیگ (٢٥)آورده بود تن او از بسیار جاها سوراخ ، والبسهٔ شان از قطرات خون پوست کلدار مینمود.تیره گی فضای عالم رافرا گرفته ، غرش رعد بسان جهنم که آفریدهٔ غضب خدا باشدمدهشانه طنین انداز بود ، تندر به غرش و برق به دوش مانند اژدهای آتش نفس بدریدنوشقیدن ابر ها هر لحظه وحشت ما را می افزود گاهی بدرخت می افتاد ، و گاهی کدام زاغ رابال و پر میسوخت یا بر طائر سیاهی غلطیده خاکسترش میساخت ، چنین می نمود که جوشنبندان زره پوش جگر خود را نیز از آهن ساخته در گرفتن جان ها سبقت به عزرائیلمی ورزند ، هر یک جان دیگری را به نهایت حرص و بغایت خشم بگرفتن بود گویا که جانخود اوست که پس میگیرد، تیر و شمشیر ، خنجر و نیزه ، گرز و منجنیق ، آتش و صاعقهمیبارید ، دران عرصهٔ زد و خورد برادر های خود را دیدم بضربتهائی تیغ پاره پاره شدهو شناخته نمیشدند که از کدامین مخلوق اند ، ما در بیچاره و مهجور و سائر پرستارانبسر فروشى و جان سپاری مشغول ، کنیزکان را دهشت بیهوش کرده ، خیمه را طوفان یکسوبرکنده ، اجساد از باران و تگرگ بسان برگ بید میلرزیدند ، این غلط است ، که « آدم بوقتخوف و بیم می میرد » زیرا اگر این مسئله اندکی هم بصواب مقرون میبود خودم دران روزچرا زنده می ماندم ؟بلی ، یاد دارم دران محاربهٔ قویم ، و قیامت مستقیم ، شما را دیدم ، وقتیکه هجومآوران لشکریان ما را بر جعت مجبور گردانیده جانب خیمهٔ من تقرب نمودند باران نیزه هاباریدن گرفت ، سرهای سرفروشان به تنهٔ یکدیگر تصادم مینمودند و دور چادره چرخمیخوردند من بهر آن منتظر عزرائیل بودم که ناگاه باد دامن گرد را چاك نموده فضا رابر من روشن ساخت ، غبار که فرونشست از ان ابر تیره ، و گرد خیره ما هتابی درخشید ،نی گلاچهرهٔ هویدا شد . »مترجم مدیر انجمن٢٥( ٢٦ )مجلة کابلشماره ( اول ) سال دومملك الشعراء بهارشاعر شهير و نامور ایران مرزا محمد تقی خان خراسانی متخلص به بهارو ملقب بملك الشعراء از ادبای زبر دست و با اقتدار ایران و از آغازمشروطیت تا امروز بهترین اشعار جاندار و قطعات مهیج ملی سرودهاست و در حقیقت یگانه نماینده سبك شعرای متقدمین و دوره فصاحتفارسی بوده شهکارهای ادبی او درخشنده ترین بر لیان های اکلیلشاعری ایران بشمار آمده است ، آثار ذی قیمت شاعرانه اش در روز نامههای نو بهار و مجله دانشکده که صفت تاسیس و مدیریت آن را نیزخود داشته است و سایر روز نامه ها و مجلات ایران انتشار یافتهو دیوان این شاعر مشهور تا کنون بطبع نرسیده است .- نمونه کلام -گل پدش رسبماه سفندار یکسال شیدبتابید بر یاسمین سفیدنشسته هنوز از ستم دست دیز ابرو بر افشاند خور شید خویگره شد گلو گاه باد شمالهوای دژم را نکوگشت حالبصد رنگ سیمرغ زرین کلاهبزد تیر در چشم اسفند ماهگدازید برف و بتابید شیدبجوشید سبزه بجنبید بیددو ده روز از آن پیش کآید بهارفریبنده خورشید شد گرم کاربدستان خورشید وزرق سپهربهاری پدیدار شد خوبچهربزد برگ تر سر از شاخ خشكپر از مشك شد زلفك بيد مشكدو سه روز شب گشت و شب روز شدگل پیش رس گلشن افروز شدنگار بهار و خدیو چمنگل یاسمین زیور انجمنيك ماه ازان پیش کایام اوستبرآمد ز مغز و برون شد ز پوست٢٦شماره (اول) سال دوم ملك الشعراء بهار (۲۷)بخندید بر چهر خورشید روز بشب خفت پیش مه دلفروزگمان برد مسکین که خورشید و ماه بر او مهر ورزند بیگاه و گاهندانست کایدون نه هنگام اوست که برجای می زهر در جام اوستبناگه طبیعت برآمد ز خواب فرو خفت خورشید و بر شد سحاببغرید باد از بر کوهسار بیفتاد تاژو و خم شد چنارزمانه خنك طبعی آغاز کرد طبیعت بسردی سخن ساز کردبیفتاد برف و بیفسرد جوی سیه زاغ در باغ شد بذله گویسراسر بیفسرد و پژمرد باغ همان پیش رس گوهر شبچراغشکر خند نازش بکنج لبان بیفسرد و دشنامش اندر دهانچنین است پاداش زود آمدن بامید باطل فرود آمدنمن آن پیش رس غنچۀ تازه ام که هر جا رسیده است آوازه اممن آن نوگل برگ جان خورده ام بغفلت فریب جهان خورده امسبك راه صدساله پیموده ام به بیگاه رخساره بنموده امبخونگرمی روز بشگفته ام ز دمسردی شب بخون خفته امزبی آبی عرف پژمرده ام زسر مای عادات افسرده امنبوده در ایام يك روز شاد نخندیده در باغ يك بامداد۲۱شماره (اول) سال دوم مجله کابل (٢٠)شاعر شهیر معاصر قاریشاعر شهیر وطن قاری عبدالله خان که در سنه ١٢٨٨متولد و از آغاز سن تمیز علوم ادبیه شرقیه را از نزدآموز کاران بزرگ وطنی آموخته و بعد از فراغ تحصیل گرانبها ترین اوقات عزیز عمر خود را صرف تعلیم و تدریسمکاتب و مدارس عالیه وطنی کرده است و در عین حاللذت بخش ترین فرصت حیات را در اشتغال تالیف و تدوینکتب و رسایل ادبی دانسته ازین رو يك سلسله کتب ادبیمفیدی را که تا امروز تدریس آن معمول مکاتب و مدارساست تالیف و تصنیف کرده است آخرین کتاب او تاریخمختصر ادبیات فارسی شامل دوره متقدمین و متوسطینومتاخرین است .علاوه برین در تصحیح و تنقیح دواوین قلمی و نسخه های خطی شعرای گذشته رنج های فراوانیمتحمل گردیده واکثر نسخ خطی را بعد از مقابله و تنقیح بخط شیرین وزیبای خود استنساخ کرده است .دیوان این شاعر شهیر در ١٣٠٢ هجری شمسی در مطبع اسلامی لاهور طبع شده ولی قسمت قصایدو مخمسات ورقعات منثور حضرتش تا کنون بطبع نرسیده و امید است که بتوجهات اعلیحضرت عرفانمدار افغانستان در آتیه قریبی طبع شود خلاصه عفت نفس ، رقت قلب ، عفت قلم و زبان، تواضع وانكساراز خصایص فطرتی این ادیب عزیز وطنی بوده و زندگانی پارسایانه ٧٠ ساله خود را تا امروز بيك شرافتوابرومندی تامی بپایان برده است و در حقیقت یکی از بهترین نماینده های سبک شعرای متوسطینو متاخرین حصه آسیای وسطی درین کشور کهستانی میباشد زیرا سبک ملیح وانجام او در غزلفصیح ترین ترجمان و بارز ترین نماینده است از سبك كليم وطالب وصائب و غیره .نمونه کلامغزل شاعرانهشب که آن مه پاره طرح بزم با احباب ریختبیتو سیل اشک من از بسکه شب بیتاب ریختسجده گاه چشم مست آن طاق ابروگشته استخواب راحت یکقلم از چشم حیرانم پریدجلوه حسن تو خیلی شسته می آید بچشمضبط اشك بیقرار از دست مژگان مشکلستمستی سرشار او از جام مالا مال کیستتاکی ای نفس اینقدر گردی عرق ریز تلاشدر هوای تو بهار خط ریحان کسیاز صفای جلوه خود رونق مهتاب ریختآنقدر خون شد دلم کز داغ زخم آب ریختتاکدامین دست قدرت طرح این محراب ریختفکرمزگان تو خارم تا درخت خواب ریختبر سر دستت مگر خورشید انور آب ریختمیشود پاشان چو از کف پاره سیماب ریختمحررا مستانه از کف ساغر گرداب ریختقیمت گوهر نمیماند چو از وی آب ریختدیده چون ابر بهاری عاقبت سیلاب ریختدیدم آن دور نگاه و سخت از خود رفته امچشم او قاری بجام ما شراب ناب ریخت٢٨شماره (اول) سال دوم شاعر شیوا بیان افغان (۲۹)شاعر شیوا بیان افغانشاعر شیوا بیان افغان جنابسردار عبد الرسول خان کهدر ۱۲ ربیع الاول ۱۲۹۶در ولایت مزار متولد و اکنوناز شعرای شهیر و نامدار وطنعزیز ماست اشعار آبدار و ملیحاو حاکی از متانت طبع و بلندیافکار او بوده مجله کابل رادرین دو شماره رونق و زیبائیتامی بخشیده است .« تازیانه عبرت »نه چو امريك دلا درد تمنا داری نه چو یورپ غم دوشینه و فردا دارینه بدل جوش جنون نی سرسودا داری نه خبر از شرر برق تجلا داریدور ایام زجهلت دل پرخون داردشرم از خلقت تو صانع بیچون دارددر چمن دید به باد بهار آمد و رفت موکب قیصر گل صوت هزار آمدورفت۲۹شماره ( اول ) سال دوم مجلۀ کابل ( ۳۰ )لاله هم داغ بدل سینه فگار آمدورفت گردش سال ومه ولیل ونهار آمد ورفتخبر از زمزمۀ بلبل شیدا نشدیواقف داغ دل لاله حمرا نشدیتو زخود بیخبرو که به درآغوش تو سوخت دل برآتش کدۀ آتش خاموش تو سوختناله اندر دل نی از کری گوش توسوخت نشۀ می بدماغ خم بی جوش توسوختخواب غفلت به تو این نرد تغابن را باختکوس افلاس تو در چهارسوی دهر نواختنه ترا بهره زخلوت گۀ اسرار نیاز نه دلت طالب فیض اثر سوز وگدازبندۀ حرص وطمع مردۀ دل کشتۀ آز میرسد هر نفس ازعرش بگوشت آوازهر که درسر هوس اوج ترقی داردجبر ئیل دل او شهپر برقی دارددور افلاک دلا مانع رفتار تو نیست سیر سیاره مزاحم پی کردار تو نیستجز عمل هیچ کسی دشمن تو یار تو نیست غیر غفلت دگری باعث ادبار تو نیستاحولی در نظارت خجلت یکتا داردذوق نظارۀ تو شرم تما شا دا ردچشم ای مست تغافل سوی بستان بکشا در عبرت کدۀ دیدۀ حیران بکشاقفل مژگان بسوی خانۀ ویران بکشا بند از پای ودل وبال وپر وجان بکشاتا به بینی ستم ایجاد تغافل چه بلاستعشرت آباد گلستان تو پامال جفاستمغرب از شعشعۀ علم تو گشته پرنور شد ز فیض تو کتب خانۀ عالم معمورتوبه عبرت کدۀ قرطبه بنگر ازدور تا به بینی همه آن طنطنۀ اهل قبورجغد ویرانۀ غرناطه همان شهبازستهمتی کن که در توبه هنوز هم باز ستپیت حمر از تو هم قبۀ خضرا ازتست كوشك تاج محل قصر معلا از تست٣٠شماره (اول) سال دوم شاعر شیوایان افغان (۳۱)کوه طور از تو و هم کعبه عیسی از تست بخدا از تو بوالله به با الله از تستهمه از تست بیا چشم تغافل بکشاگوش بر بانگ نی و غلغل قلقل بکشاکاهلی تابکی ای همت مردانه بیا باز ای ذوق، طپش در دل پروانه بیابگذر از شید و ریا جانب میخانه بیا جان بکن صدقۀ لب بوسی پیمانه بیاباش ای معتکف میکده سرشار وفاشو پرستار وفا یار وفا دار وفاجرس قافلۀ راه عدم می شنوم نوحۀ خیل گرفتار الم می شنومخنده و گریه درین ره پی هم می شنوم ناله های سلف از نای قلم می شنوماینچنین بی خبر از شهر خموشان مگذرغافل از شیون فریاد اسیران مگذرطاقت را همه تن صرف فداکاری کن پشت بر کاهلی و غفلت و بیکاری کندلبری پیشه کن و ترک دل آزاری کن یکنفس مهلت خود صرف به بیداری کنپیش از ان دم که ترا در قفس گور کننددیدۀ عبرتت از خاک لحد کور کنندخانه جنگی بگذاریم بهم یار شویم از می اخوت وحدت همه سرشار شویمچشمها باز کنیم و همه بیدار شویم یعنی هفتاد و دو ملت همه هوشیار شویمچست بندیم کمر ، بیخ تعصب بکنیمشه رگ جهل ببریم سر بغض زنیممتفق از یکی و چینی و ایران باشد مهر هندی بدل ملت افغان باشدحبش و ترك و عرب يك دل و يك جان باشد لطف حق شامل احوال مسلمان باشدشرق انوار شود سینۀ پروانه مالیلی علم نهد پا به سیه خانه مامسلما تفرقه و خانه خرابی تا کی فرقه بندی پی سنی و وهابی تا کی۳۱(۳۱)شماره (اول) سال دوممجله کابلسینه از بغض چو دکان کبابی تاکی چشمها دوخته چون چشم شرابی تاکیفرقه بندی چقدر تفرقه انداز شدیسرمۀ خامشی بانگ هم آواز شدیذوق پرواز دل پر تب و تابم در داد بی پرو بالی این مرغ کبابم در داددل فریبی تماشای سرابم در داد نشه تشنه گی های حبابم در دادصبر چون پنبه زتاثیر فغانم سوزدگرکنم ضبط فغان مسکن جانم سوزدآخر آن اخگر دل ساغر فغفور نشد وای فریاد شکستن همه منظور نشدناله لبریز ز پیمانه طنبور نشد دهر از نشۀ فریاد تو مخمور نشدنای را نای گلو جادۀ فریاد نشدروح پروانه این داغ خدا داد نشدذوق نظاره شرر در دل حیران ز دورفت اشتیاق نگه از جنبش مژگان زدورفتیاد مژگان تو نشتر برک جان زدو رفت ناخن فاخته در سینۀ بریان زدو رفتبخت یاران بدم تیغ تغافل خوابیدتو به از شامت اعمال تو برخود لرزیدبقلم آقای سرور خان گویاهاتفی جامی و شعرای متاخرینبعد از هجوم لشکر خونخوار مغل و پیچدن طومار علم وادب بدترین دورهای فترت و انحطاط ادبی را وسط آسیا بخود دیده نهال برومند شعر و ادبش در خشک ترین صحراهای دور از آبادانی مانده است . کشور کهستانی ما نیز علی الخصوص بسائقه این قانون طبیعی و سکته ادبی سالهای دراز و روزگار کشالی این جور زمین و رشک آسمان را متحمل گردیده است ولی چون هر طلوع را غروبی در پی و هر غروبی را طلوعی در دنبال است بحکم همین روش روزگار بعد از دو صد چند۳۲شماره (اول) سال دوم هاتفى جامی و شعرای متأخرین (۳۳)سال ارمیدگی وانجماد دوباره این خشک سال شعر و ادب یک بهار نیکو و پردامنه عطاریرا دربرگرفته است این عهد خوشرنگ درست همان دوره تیموریه هرات است که با یک فرجوانیو شوکت تمامی درخشیده و بتلافی آن روزگار غم و اندوه یک دوره آرام و پر نفاستی رویکار آورده است که صنایع نفیسه آنعهد هرات عزیز مارا تا امروز قشنگ ترین صحیفه از صحایفآسیا معرفی مینماید علاوه بر ارباب صنایع و صاحبان فن یکدسته شعرای زبردست و نامداریظهور کرده اند که چراغ مرده شاعری مشرق را بعد از دو صد سال خاموشی دوباره برافروختهو دواوینی را که از سرتاسر آنها غیر از عجز و انکسار، درویشی و بی قیدی، رخاوت، وتنبل،انزوا و گوشه گیری دیگر نمایشی ندارد مکررا از ترکیبات شیرین لفظی و معنوی و پرورشافکار فلسفی و مبانی شور انگیز ادبی و نکات دقیق اخلاقی مملو نموده چنانچه آثار مولانا جامیو میرعلی شیر نوائی و سایر بزرگان این عهد خوبترین نمونه و صادق ترین شاهد مدعای ماست .و از همینجاست که سبک ملیح و بلیغ متأخرین شروع شده و در تمام مراکز و اقطار ادب فارسیاز آخر قرن نهم تا وسط قرن دوازدهم یعنی قریب ۳ قرن جاری مانده است و درین سبكشعرای بزرگ و نامداری در هند و ایران و افغان از قبیل فغانی شیرازی، اهلی شیرازی،خواجه آصفی هروی، میرشاهی سبزواری، لسانی و شریف تبریزی، يحي لاهیجی، محتشمکاشی، ضمیری اصفهانی، وحشی بافقی، و مرزا قلی میلی، و خواجه حسن ثنائی، و ولی دشتبياضى، وصالحی، وقاضی نورالدین اصفهانی، و فهمی، و حاتم کاشی، و میرالهی قمی، و صبریساوجی، و حضوری قمی، و روزبهان، وهلالی همدانی، عرفی شیرازی، آتشی قندهاری، هاشمیقندهاری، فیضی دکنی، رکنای مسیحی، شفائی، صائب تبریزی، طالب آملی، نظیری نیشاپوری،غزالی مشهدی، قدسی مشهدی، ناصرعلی سرهندی، حاذق هروی، ناظم هروي بالاخرهكوكب فروزان این دوره بیدل عظیم آبادی و غالب دهلوی ظهور نموده اند که حقیقتاًگنجینه ادبیات فارسی بعد از مغل بوجود این اخترهای تابناك آسمان شعر و ادب غنای سرشارو توانگری معقولی بهم رسانده است پس یکی از ارکان بزرگ آن نهضت ادبی و درخشندهترین ستاره قرن نهم هجری در هرات (افغانستان) هاتفى جامیست که بعد از خال بزرگوارخود مولانا عبدالرحمن جامی بهترین شاعر و بزرگترین سخنگوی قرن نهم هجری است اسمش۴۴شماره (اول) سال دوم مجله کابل (۴۱)عبدالله ومولد او قصبۀ جردجرد که ازقصبات جام است دورۀ جوانی را در آغوش تربیه وحمایه حضرت مولانا جامی بسر برده وتحصیلات پر دامنۀ خود را نیز بنزد حضرتش بپایان رسانیده است و درمجلس ادبی هرات که بسعی وزیر دانا وادب پرور هری میرعلی شیرنوائی اساس یافته بود یکی ازارکان مهم آن انجمن بشمار آمده است وباتفاق تمام تذکره نویسان وارباب سیر بزرگترین شاعر مثنوی ساز این دوره هاتفی جامیست چنانچه صاحب تاریخ حبیب السیر مینویسد : « در نظم مثنوی ازسایر شعراء زمان گوی تفوق می ربود اکثراً کتب خمسه شیخ نظامی مانند لیلی ومجنون وخسرو وشیرین وهفت پیکر وسکندر نامه را تتبع واستقبال کرده بجواب هر يك آن لیلی ومجنون ، خسرووشیرین هفت منظر وتیمور نامه بنظم آورده است » هاتفی در سلاسل مثنوی های خود زمینه های بکر دست نخورده نیافته است که دران ایجاد وابتکاری کرده باشد زیرا همان پنج کتاب خمسۀ مذکور نظامی است که بعد از نظامی چندین مرتبه شعرای نامداری ازقبیل امیرخسرو معروف بدهلوی ، عرفی شیرازی ، وحشی بافقی ، مکتبی شیرازی ، ناظم هروی ، حاذق هروی ، وغیره ها استقبال کرده اند شورانگیز ترین فصل شاعری همین فصل استقبال ها وجواباتی است که شعراً متصدی جواب یکدیگر میشوند ما درینجا نمیخواهیم که همه را مقابله نموده وگویندۀ بهتری را معرفی کنیم زیرا زحمتیست سنگین وکاریست دشوار وعجالة از موضوع مقال ما بیرون ما فقط میخواهیم بعضی قسمت های هاتفی را در اینجا ارائه دهیم هرچند حق ابتکار ندارد ولی درصورتیکه از دیگران بهتر وقشنگتر ساخته ست بازهم خالی ازعذوبت وحلاوت نخواهد بود .در سبب بیماری لیلی میگوید .دید آن بت سرو قد موزون در خواب که مرده است مجنوناز غایت اضطراب آن شب بیدار شد آن نگار درتبزین واقعه چون گذشت چندی شد زار و نزار مستمندیپژمرده شد ش عذار ساده مانند گل گلاب دادهآن غبغب چون هلال تابان تاری شده از زه گریبانشد زانوی پای آن یگانه موئی گر هیش در میانه٤١شماره ( اول ) سال دوم هاتفی جامی و شعرای متاخرین ( ۲۰ )حالش چو شد آنچنان مبدلبا ما در خویش گفت کای یارعمریست که زحمتم کشیدیوقت آمده است یار غمخوارخواهم که نبیند ای نکوزنباید نکشد کسی ز من باراحوال مرا چنا نگه دانیبر گوی که شمع جان گدا زانلیلی زغم تو رفت در خاكشد نا مهٔ مر دتش مسجليك لحظه غنيمتست ديد اروز من همه رنج و تعب دیدیکز گردن تو سبك كنم بارجز سنگ لحد گرانی از منمن بعد مگر جنا زه بر دارگوئی بطریق تر جما نیوی چشم و چراغ عشق بازانپاك آمد و رفت همچنان پاكخلاصه اگر مثنوی های او ازجنبهٔ تقلید واقتباس ازنظامی وامیرخسرو مورد انتقاداست ولی اشعار آن ازلحاظ ادبی محض بسیار لطیف و رقیق وهیجان انگیز است هاتفیعلاوه براشعار رقیق شاعرانه بعضی قطعات اخلاقی نیز سروده است که ازحیث انسجام الفاظواستحکام تراکیب و پرورش معانی اخلاقی انسان گمان میکند که زادهٔ عصر فصاحتوپرورش یافته قرن بلاغت یعنی عهد رودکی وعنصری باشد قطعهٔ ذیل را به نهایت فصاحتسروده است .اندرز به پسرانای سپهر جمال را مهٔ نوتانگردد نقاب رویت مویهرکه چیزی برایگان دهدتمیکن از صحبت بدان پرهیزتا رخت ساده و جمیل بودپسرانی که باده خوار شوندپسران را کند دو کار خرابنکتهٔ چند گویمت بشنونروی رو کشاده بر سر کوینستانی اگرچه جان دهدتهمچو خاشاك خشك زآتش تیزمی مخور گرچه سلسبیل بوداز می سرخ رو سیاه شوندهوس زینت و هوای شراب۲۰شماره ( اول ) سال دوم مجله کابل (۶۰)وای بران پسر هزاران وای که بود می پرست و خود آرایبهر زن جامه سرخ و زرد آمد این چنین جامه ننگ مرد آمدها تفی در تمام قسمت های سخنوری جد وجهد خوبی کرده است حتی در قسمت رجزو حماسه که بعد از فردوسی شاعری برنخواسته که درین زمینه دم زند ولی بعضی اشعار تیمورنامه اورنگ شهنامه را بخود گرفته و بوی کلمات فردوسی را میدهد مثلا .ز خون دلیران و گرد سپاه زمین گشت سرخ وهوا شد سیاهسپر ها فتاده همه واژگون چو کشتی که افتد بدریای خونسر نیزه در سینه کاوش گرفت ز چشم زره خون تراوش گرفتتبرزین بخون یلان گشته غرق چو تاج خروسان جنگی بفرقنه از قتل کس نیزه ها منفعل چو بالا بلندان بیر حم دلفتا ده دران پهن دشت درشت سر نا ترا شیده چون خار پشتافسوس که گذشت زمانه مجالی نداد که این شاعر توانا بعمر طبیعی خویش رسیدهو اقلا یاد گاری از شهکارهای فصاحت و نمونه های بلاغت فارسی برایما باقی می گذاشت و بقولصاحب تاریخ کثیره در مراحل جوانی در محرم سنه ۹۲۷ بعالم آخرت شتافت یعنی ازاواسط سلطنت سلطان حسین تا ایام سلطنت شاه اسمعیل صفوی در قید حیات بوده و بنام شاهاسمعیل صفوی هم مثنوی اختیار کرده ولی آن مثنوی با تمام نرسید که دیباچه کتاب عمرشباختتام رسید . ومولانا حبیب الله معرف که از شعرای فصیح و معاصر هاتفیست قطعه ذیل رادر تاریخ وفات او سروده است .از باغ دهر هاتفی خوش کلام رفت سوی ریاض خلد بصد عیش وصطربرفت از جها کسی که بود لطف شعر او آشوب ترک و شور عجم فتنه عربتاریخ فوت او طلبیدم ز عقل گفت از شاعر شهان و شه شاعران طلب۹۲۷صاحب آتشکده مدفن او را در یکی از باغات قصبه جام که مولد او نیز همان قصبه استمیداند . از آثار هاتفی بغیر از کتاب تیمور نامه و بعضی قسمت ها از مثنوی های لیلی و٣٦شماره ( اول ) سال دومهاتفی جامی و شعرای متاخرین( ۳۷ )مجنون و خسرو و شیرین و مثنوی هفت منظر دیگر چیزی نمانده است و بقول صاحب تاریخكثیره کتاب تیمور نامه بیست هزار بیت بوده و از جمله آن ٤ هزار بيت انتخاب شدهاست و بقول صاحب تذکره حسینی اول کتاب مثنوی آن مثنوی لیلی و مجنون است چنانچه مینویسد :چون اراده تصنیف لیلی و مجنون نمود بخدمت مولوی آمده اجازت خواست مولوی فرموداگر جواب قطعه مشهور فردوسی بگوئی اجازت داده آید و آن قطعه این است :درختیکه تلخست و برا سرشت گرش در نشانی بباغ بهشتور از جوی خلدش بهنگام آب به بیخ انگبین ریزی و شهد نابسر انجام گوهر بکار آورد همان میوه تلخ بار آوردمولانا این قطعه را جواب گفته بخدمت مولوی گذرا نید .اگر بیضه زاغ ظلمت سرشت نهی زیر طاوس باغ بهشتبهنگام آن بیضه پرور دنش ز انجير جنت دهد ار زنشدهی آبش از چشمه سلسبیل بآن بیضه دم در دمد جبرئیلشود عاقبت بیضه زاغ زاغ برد رنج بیهوده طاوس باغمولوی فرمود اجازتست . خلاصه هاتفی از شعرای زبر دست قرن نهم و دهم هرات بودهموجد سبکیست که بعد ازو تا ۳ قرن در تمام مراکز فارسی زبان بر قرار مانده و ما را امروزبعد از مرور چهار صد سال جویای حال و احوال خود گردانیده است .۳۷شماره (اول) سال دوممجله کابل(۳۸)بقلم عبدالله خان افغان نویسفضلای فراموش شدهشعرای افغان(۱) سلطان سکندر لودی پادشاه مدبر و شجاع افغان بوده است تاریخ شیر شاه نوشته میکند که این سلطان نامور با اینکه در ردیف شاهان تاریخی وسلك نيرو مندان آسیا محسوب است در فضیلت و علم نیز حصه وافی و بزرگی داشته در عین حال از فضلای روزگار و شعرای عالی مقداری بشمار میرود ایام شهزادگی و جوانی را در دهلی به تحصیل علوم و فنون بسر برده و در اشعار قریحه صاف و روشنی داشته است و گاهی گل رخی تخلص می نمود زمانیکه این سلطان با سلطان علاء الدین طرح مصالحت انداخت و در سنه ۹۰۰ از جنپور به علاقه سنبل اقامت گزید هنگامی بود که شیخ جمال کنبو از سیاحت عراق و روم عودت نموده به دهلی آمده بود چون حضرت شیخ به سلطان مقام استادی داشت شاه ورقه منظوم در طلب شیخ و خواهش کتاب مهر و ماه که از مؤلفات شیخ جمال است بقلم خود نوشته فرستاد و ما عيناً منظومه سلطان سکندر افغان را درینجا تذکار میدهیم:ای فخر گنج لایزالیوی سالک راه دین جمالیدر گرد جهان بسی زده سیردر منزل خود رسیده با الخیربودی تو مسافر زمانهالحمد که آمدی بخانهباید که کتاب مهر و ماهمارسال دهد چنانچه خواهمای شیخ بما برس بزودیبسیار مسافرت نمودیبگشای بسوی درگهم گامتا دریابی ز گل رخی کامچشمم به جمال تو طپان استدل مرغ مثال در فغان استمن اسكندرو تو خضر ماهیباشد که بسوی ما بیائی۳۸شماره ( اول ) سال دومفضلای فراموش شده( ۲۱ )( ۲ ) خوشحال خان ختک .خوشحال خان ولد شهباز خان ولد یحیی خان ، ولد اکو خان قوم ختک ساکن ملكپو المعروف بسرانی ولادت خوشحال خان در سنه ۱۰۲۲ واقع شده است شهباز خان درعهد سلطنت شاه جهان از جمله اکابر دولت و خان قوم خود بوده ، چون قوم ختك از قدیم با قومیوسف زائی و بنگش دشمنی و عناد داشتند و ملک شهباز خان در سال ۱۰۰۱ به محاربه یوسف زائیبقتل رسید و خوشحال خان به سن هفت ساله گی به عوض پدر خود از طرف شاه جهان به منصبو جاه پدر خود نایل آمده و در زمره اکابر شاه جهان شامل و مقرب شد زمانی کهاورنگ زیب شاه جهان را محبوس ساخت خوشحال خان نظر به محبت و اخلاصی که به شاه جهانداشت ملازمت اورنگ زیب را ناگوار دانسته بوطن اصلی خود مراجعت کرد و درصدد اینکه اگر در استخلاص شاه جهان و امحای حکومت اورنگ زیب کاری بتواند واورنگ زیب نظر به شخصیت و اهمیت قومی خوشحال خان مخوف بود که مبادا خانمذکور کدام تدبیر اندیشیده شاه جهان را از قید برهاند و یا برای افاغنه کاری کنداورنگ زیب ازین جهت قصد گرفتن خوشحال را تصمیم و ظاهراً از راه حیله درآمدهباو نوشت چون شما شخص مهم و یکی از هوا خواهان سلطنت مغلیه بوده خواهش میکنمکه در آمدن خود مضایقه نورزید عجالتاً بدربار شاهی حاضر شوید من شما را به همان چشمقدیم دیده به رتبه و منزلت شما فرقی نخواهد آمد و در حین زمان بعضی از اقارب و اشخاصقومی خوشحال خان را به وعده خانی و منصب لغزانیده تا به رفتن او نزد اورنگ زیب کوششو اصرار نمایند خوشحال خان با وجود حذاقت فطری و تجارب که داشت به تحریر اورنگ زیبو اصرار بعضی از اقوام فریب خورده در سنه ۱۰۷۰ با عده قلیلی روانه دهلی گردید چون پیشتردر باب حبس و گرفتن خوشحال خان تمهید و یا صوبه دار پشاور امر رفته بود زمانیکه خانموصوف وارد پشاور شد صوبه دار پشاور فوراً او را محبوس کرده خواهش نمود اگر مبلغپنجاه هزار روپیه بمن بدهید شما را رها خواهم کرد ورنه محبوساً شما را بدهلی میفرستمخوشحال خان خواهش او را نه پذیرفته فرستادن دهلی را قبول نمود صوبه دار پشاورخوشحال خان را به حفاظت تام روانه دهلی کرد با اینکه قوم ختك وسائر اقوام برای محاربه وخلاصی او اجتماع ورزیده محض به اجازه او میدیدند ولی بعضی از هوا خواهان اورنگ زیب۳۹شماره (اول) سال دوممجله کابل(٤٠)که ظاهراً به لباس دوستی با خوشحال خان سرا ز يك گریبان می کشیدند خوشحال خان را به تسلیم و ادار ساخته نه گذاشتند که قوم را تحریص و امر به محاربه بدهد لذا تن به تقدیر داده قوم را از اراده که داشتند مانع آمد در وسط ماه رمضان ١٠٧٤ به دهلی رسید و بعد از توقف چند روز از حضور اورنگ زیب احکام محبوسی او صادر شد علاوه بران که عایله و پسرانش نیز حاضر دهلی شوند ولی بعضی از متعلقین و دو پسر او سعادت خان و میربازخان به غرض پرستاری او به دهلی حاضر شده و باقی پسران او نیامدند بعد از انقضای چهارسال اورنگ زیب خوشحال خان را از حبس رهائی داد و منصبی که در عهد شاه جهان داشت باو داده نشد و اما مشار الیه را در زمره ملتزمین خود مسلك ساخت و سپس خوشحال خان موقع بدست آورده خود را مع عیال و اطفال از دهلی کشیده بوطن اصلی خود باز آمد و در صدد مقابله اورنگ زیب بر آمد تمام اقوام افغان را بر علیه او تحریص نمود و در چهار محاربه اورنگ زیب را منهزم ساخت چیزیکه باعث ناکامی خوشحال خان شد فقط برخلافی مردم بنگش یوسف زائی بود که با و عناد قدیمی داشتند و خودش گفته .اتفاق په پښتانه کښ پیدا نه شه که نه ما به دمغل گریوان پاره کرخوشحال خان از حد زیاد در دیوانش اورنگ زیب راهجو کرده است چنانچه میگوید فردوسی چند ابیات در هجو سلطان محمود گفته اما من اورنگ زیب را بارها هجو گفته ام .مذهب و اخلاق خوشحال خانخوشحال خان اهل سنت و جماعت ومحب علمای حقیقی و متنفر از شیخان ریا کار بود . خوشحال خان صاحب سلوك ، مدبر ، باوفا ، غریب دوست و جواد کریمی بود با وجو دیکه در سال مالکی بسیار مبالغ میشد اما چون تمام را به سخاوت صرف میکرد بقول خود او گاهی برون كوات واجب نشده .شوق شکار را نهایت زیاد داشت تا آخر عمر خود شکار میکرد و اشخاص فاضل و صاحب علم را دوست داشت و همیشه بر قوم و افغانیت خود فخر میکرد چنانچه میگوید .د افغان به ننگ می و ترله تورهننگیالی د زمانی خوشحال ختك یم٤٠شماره ( اول ) سال دومفضلای فراموش شده( ٤١ )با اینکه در افغانی و فارسی شاعر بود اما شعر گوئی را بد میدانست تاریخ انتقال خوشحال خان معلوم نیست ولی احیاناً یقین کرده میشود که عمر او بين ١٠١ - ١٠٢ خواهد بود .کار نامه های خوشحال خانخوشحالخان از مشهور ترین اشخاص افغان و خان زبردست تمام قوم ختك بوده دیوان خوشحال خان تماماً اجتماعی و ضرب المثل های بدیعی دارد و روحیات هر قوم افغان را جدا جدا توضيح و تشریح میکند اگر چه در علوم و فنون مختلفه این شخص صد ها كتاب تصنيف كرده است اما الحال از تصنيفات او همین دیوان که به طبع رسیده و فضل نامه و فرخنامه و رياض الحقیقت ، دیگر ها به مشکل میسر میشود این بدیع افغان در اکثر علوم معقولات و منقولات علامه دهر گذشته است علاوه ازین خان موصوف از شجاعت و جوان مردی یگانه دوران خود بود .خوشحال خان ٣٤ فرزند ذكور علاوه از دختران کثیر التعداد داشت كه منجمله ایشان ٣٢ فرزند او بدرجه اعلی شاعر بودند . اقوال او نهایت معتبر است و اکثر آن ضرب الامثال گشته و این اشعار او را لازم تذکار دیده می نویسیم .بود بل نه زده كوى ددنيا دودیچه شاگرد نشی اوستاد نشی سریزبو نی به تی به دین کښ پیدا نشیكه زبون په اعتقاد نه شی سریخواست دعا په آسانی کله قبلیږیدتقوی په کار چه داد نشی سریدزحمت علاجی کله طبيبان كاچه په آه و په پرياد نه اشی سریکه په عمر صد ساله شی هم لا اوم دیچه سياح دهر بلاد نشی سریپه اولاد کښ اثر د اصل و شید بد اصلو د دا ماد نه شی سریکه کوښش کا په اخلاص زئی ضامن يمکه کامران په خپل مردا نه شی سریبهتری دخوی خصلت بو يه خوشحالهخام طمع دپه نژاد نه شی سری٤١شماره (اول) سال دوممجله کابل(٤٢)كذاخوك چه بد ذات ته علم هنروركاد خان غليم به د كرك په خيرى ساتىخونى رهزن ته توره خنجرور کارخپل به تی نه شی که خپل جگرورکارانتهااجتماعیاتشرق وغرببقلم آقای غلام جیلانیاعظمی معاون انجمن ادبیاوایل قرن (۷) مسیحی که مغرب زمین در اثر سانحه بزرگ استیلای ژرمنهای وحشی دچار ذلت و بدبختی بوده و تمدن رومی ها بالمره پایمال حوادث بربری ها شده بود، ممالک معروفه آنجا یکی بعد دیگر استقلال و حاکمیت ملی خویش را تسلیم مهاجمین وحشیه ساخته و بعضی ممالک بخود سری و طوایف الملوکی زندگانی می نمودند.هنگامیکه سرتاسر خاک های مغرب را نفاق، جهل، ضعف اداری فراگرفته از فضل و تمدن، علم و حرفت، حریت نفس، عدل و مساوات، امینت مال و جان خبر و اثری دران سر زمین نبود.موقعیکه مظالم و استبداد مقتدرین بالخاصه حکام شرقی روم و فارس بعضی ممالك مشرقی را نیز بآتش بیداد و خود سری میسوخت یعنی اگرچه مشرق بقدر مغرب بدبختی نداشت ولی جبروت مقتدرین و گمراهی مذهبی از قبیل کفر و بت پرستی جهل و خرافات کم از کم٤٢شماره ( اول ) سال دوم شرق و غرب ( ١٣ )مشرق را هم نسبت بمغرب خوش بخت تر نشان نمیداد .اوایل همین قرن که بشریت به نهایت شکنجه جسمی و روحی گرفتاربوده بالمره سلب راحت و امنیت از عالم شده بود در چنین موقع حضرت محمد هاشمی خاتمانبیا ( ص ) از خاك پاك عرب و سرزمین مستعد مشرق برای نجات بشریت قد مباركرا علم کرده بدعوت خلق و سرنگون ساختن رژیم ظلم و خرافات و منکوب کردن جهلو گمراهی و نفاق قیام فرمود .نخست از شروع همین قرن ( ٧ ) است که آفتاب اقبال و سعادت مشرقیان از سر زمینعربت طلوع کرده اشعه تابناکاش زوایای تیره و تاریک عالم را میدرخساند و ازین ایام ببعدملل مشرق قدم بمرحله تمدن صحیح و حسابی گذاشته و ممالک حیات باشرافت مادی و معنویمیشوند یعنی مشرق برخلاف اعصار تمدن چینی ها و هندی ها یا خرافات مذهب بودائی و ضعفدیانت زردشت افغانستان شروع بتمدنی میکنند که این تمدن از جنبه استعداد و وسایل مادیو قدرت معنوی تا اخیرالزمان محتاج بتغیر و تبدیلی دیده نمیشود .در عصر مقدس این پیغمبر اعظم و هادی بزرگ بشریت قرآن عظیم الشان نازل میشودو این دستور العمل مقدس آلهی بشریت را باخوت و اتحاد ، و تحصیل علم و هنر ، حریت نفسهدایت کرده اصول اجتماع ، مشاوره در امور ، پابندی باخلاق و سایر کم و کیف مادی و معنویرا بآنها تعلیم میدهد یعنی كتاب كامل و جامعی كه در مورد اداره و انتظامامور حیات بشری و فهمیدن رموز و دقایق كون بهتر ازان در سابق چشم بشر ندیدهو عقلای روزگار مات و مبهوت بلاغت و حکمت محیر العقول آن میشوند .خدای متعال بوسیلۀ این کتاب مقدس بشریت را مستغنی از هر مربی و هر گونه احتیاجیساخته و شرقیان باساس هدایات و مفاد حکمت آیات آن شروع باصلاحات و تکامل مینمایند.والحاصل از بدو دعوت حضرت رسول ( ص ) الی زمانه خلفای بنی عباس یعنی از اوایل قرن( ٧ ) الی قرن ١٣ مسیحی مشرق بمنتهای عظمت و اقتدار خود رسید حدود خاك های طبیعیو استعماری آن از سواحل محیط اتلانتيك الى سواحل بحر محيط كبير هندی الی بحر سفید وبعضاً حصص جنوب و مغربی اروپا میرسید که این محدوده حاوی قسمت اعظم قطعۀ افریقا٤٣( ٤٤ ) مجلۀ کابل شمارۀ ( اول ) سال دومو باستثنای حصۀ از چین و سایبریا تمام آسیا بانضمام جزایر شرق الهند بوده همچنان استعماراسلام از قرن ۱۳ و ما بعد آن در اکثر به نقاط غربی و جنوبی اروپا تجاوز مینمود ! ازانجمله پورتگال و اسپانی و بعضاً سواحل شمالی بحر سفید و غربی یونان ، حتی جنوب فرانسه واکثر به بالكانات و تمام سواحل بحر سیاه و استریا و هنگری در حیطۀ اقتدار و تسلط مشرقدر آمده .خورشید اقبال مشرقیان در قرون مذکوره تمام اقوام نامدار جهان را تحت الشعاعگرفته و بعظمت مشرق هر ملت معروفی تعظیم مینمود بلخ ، هرات ، غزنی افغانستان ، بغداد ،دمشق ، غرناطه از پای تخت های معظم مشرق و مهد علم وفضل وتمدن جهان بشمارمیرفت . کتب خانها ، مدارس ، علوم و فنون در هر گوشه و کنار موجود اقتصادیاتو تجارت با رونق بود ؛ تمدن مجلل و نورنی مشرق چه از حیث نظام مادی و چه از جنبۀ فضلمعنوی که بهتر ازان تمدنی هنوز قدم بعرصۀ وجود نگذاشته است در خاك مشرق حكمفرما واهالي مشرقی را بعروج سعادت و اقبال رسانیده بود .طرز ادارۀ عمومیۀ اسلام عبارت از يك خلافت کبرای انتخابی مقید بقوانین قرآنیبوده و دیگر ممالك مشرقی را مثل حکومات متحده کنونی آمریکا بمركز خود علاقه مندداشته و تحت تأمین میگرفت . این ملل جسيمه و ممالك متعدده مشرقی را صرف وحدتمعنوی و احکامات قرآنی با همدیگر مربوط ساخته حقوق و حدود همه افراد بصورتمتساویانه محفوظ بود .در چنین عصر و موقعیکه شرق بعزت و کامرانی و امنیت تمام بسر میبرد در غربجنگها و خون ریزی های مدهشی بوقوع میرسید ، مهم ترین ان واقعات طوايف الملوکیو تجاوز امرا و سرداران مغربی بود که بر علیه همدیگر شان لشکر کشی کرده خون انسانها رامیریختند ، تجارت ، صنایع ، علوم در غرب آنروزه چندان رونق و رواجی نداشت بلكه پيشهعمومی تربیه حرب و خون ریزی بود ولی با وصف آن هنگاميكه ملل مغربی بقصداستخلاص بيت المقدس عموماً متحد شده و در سالهای ١٠٩٦ ١٢٧٠ بجنگ شرق آغازنمودند ملل مشرقی در سایۀ اتحاد معنوی و انتظام اداری خویش در تحت قوماندانی شخص٤٤شماره (اول) سال دوم شرق و غرب (٤٠)شجاع و بزرگی مثل جناب صلاح الدین ایوبی چندین مرتبه شکست های فاحشی بآنها داده و ناکام شان برگردانید.وقتا كه انسان بواقعات جنگ های صلیبی یعنی محاربات غرب و شرق در سنوات مذکوره تدقیق میکند اندازه ترقیات مدنی و پیشرفت های معنوی ملل مشرقی را دران قرون تقدیر کرده میتواند که یعنی نسبت بمغرب بچه پایه ارتقا رسیده بود چه تمام دول معروفه اروپائی در تحت ریاست شاهان خود شان در حدود شامات و استانبول و عراق جنگهای که با مشرق کرده و هزیمت یافته اند رقبه آنخاك ها و تعداد نفوس مدافعین اسلامی به اندازه كوچك بوده که حتی بقدرخاك و نفوس افغانستان طبیعی ما هم نمیرسید.هر گاه ما در نظر خوانندگان وضعیات و حالات متفاوته آنوقته شرق و غرب را تمثیل کنیم بهتر است برای این مطلب حالات قرن ۱۲ مسیحی یعنی اوایل سال ٦٠٠ هجری ممالك اروپا را در غرب و افغانستان را در شرق بمعرض تطبیق گذاشته تفاوت زندگانی ملل مغربی و مملکت عزیز خودرا خاطر نشان نمائیم:-اول: در قرن ۱۲ انگلستان در تحت سیادت انسال جرمن های مهاجم تشکیل حکومتی کرده و بصورت مظلومیت و مظالم فوق العاده آنحکومت اداره میشدند، در تمام قلمرو این مملکت مکتب و دبستان صحیحی که بتوان درانجا کسب فضل و ادب نمود موجود نبود، باستثنای چند شهر غیر معروف و عاری از تمدن شهر و قصبات لایق دران قلمرو پیدا نمیشد بلکه اکثر یه اهالی اطراف مملکت بچادر نشینی و صید ماهی مشغول بودند. تجارت انگلستان در خارجه عبارت از خیلی امتعه محقر و پست از قبیل پوست حیوانات و روغن ماهی و غیره بود که تجار انگلیسی آنرا در سواحل اروپا با نفع خیلی قلیلی مبادله میکردند درین قرن حدود سیاسیه انگلستان منحصر بهمان جزائر برطانیا و از (۸۰) هزار کیلو میتر مربع زمین تجاوز نمیکرد، باوصف این بعضی خاک ها مثل ویلز یا اسکاتلند و آیرلند گاهی ازان مجزا شده و گاهی بصورت بغاوت بسر میبردند.بریطانیای آنروزه بمشکل حریف خارجی ها شده میتوانست در علم، صنعت، تجارت، شوکت عسکری بمراتب عقب مانده بود، نفوس اینخاک بهمه حال از ده الی ۱۲ ملیون٤٥شماره (اول) سال دوم مجله کابل (١٦)تجاوز نمیکرد.۲ : مملکت فرانسه که در انعصر دارای (دو لك و پنجاهزار) کیلومتر مربع خاکیعنی معادل خمس افغانستان آنروزه بوده و فی الجمله در اندازه تمدن خود از انگلستان آنوقتهچیزی پیشتر بود ولی علم و معارف و شوکت مدنی آن ابداً با ممالک مشرقی خاصتاً افغانستان مامقایسه نمیشد نفوس آن از ۱۵ الی ۲۰ ملیون تجاوز نمی کرد.فرانسه آنروزه گاهی مقتدر بحفظ خاک های طبیعی خود شده توانسته و گاهی معروضحملات جرمن ها و گاه دو چار طوائف الملوکی ها و خود سری سرداران داخلی خود میگردیدهر چند مختصر صنایعی دران مملکت رواج یافته بود ولی بازار تجارت آن در خارجه محدودو عاری از رونق بوده هرج و مرج های داخلی موقع باصلاحات برای آن ملت نمیداد .۳ : مملکت اسپانیا و پورتگال که بالتمام حیثیت و استقلال خود شانرا ضایع کردهو در تحت رقیت و استملاک اسلام داخل شده بودند فقط درین مملکت آنچه آثار و برکاتیکهاز علم و تمدن قدم گذاشت در اثر زحمات و کفایت و کاردانی مسلمین عرب بوده و ترقیاتاین مملکت مرهون لیاقت و مساعی جمیله مسلمین آنوقته میباشد .٤ : مملکت جرمنی که دارای یکنیم برابر خاک فرانسه آنوقته بوده فقط ترقیات و پیشرفتآن منحصر بقوای حربی آن بود و در باقی مزایای مدنی و عرفانی از مملکت فرانسه آنوقتهبهتر بشمار نمیرفت .ه : مملکت روسیه : رقبه خاک آنوقته این مملکت معادل جرمنی آنعصر و تقریباً بقدرربع افغانستان آنروزه ها میشد، مملکت سبریا هنوز مکشوف و معلوم آندولت نبودهتورکستان و قفقاز در مهد آسایش و حمایت دول اسلامیه بسر میبرد ، خاك های پولند و ممالكمجاور بالتيك طوريكه امروز از ان مملکت مجزا شده اند دران موقع هم علیحده بوده بسرخود زندگانی میکردند همچنان از خاک های جنوبی و جنوب مغرب روسیه آنروزه مقدارزیا دی در تصرف دول همجوار آن مثل پولند ، هنگری ، لهستان و غیره بوده روسیه آنروزهقادر باستخلاص خاك های خود شده نمیتوانست .در روسیه آنروزه ابداً از علم و تمدن آثاری نبوده مردم بوحشت مطلق حیات بسر٤٦شماره ( اول ) سال دوم شرق وغرب ( ٤٧ )میبردند تجارت و صنایع ابداً وجودی نداشت اهالي بمختصر ما يحتاجی قناعت داشتهبمشکل امرار زندگی مینمودند .٦ : باقی دول خورد و كوچك كنونی که در مغرب زمین دارای اسم ورسم و شهرت استبعضی ضمیمه دول نامدار آنروزه و بعضی در نهایت ضعف و گمنامی بسر برده از تمدن و شوکتعسکری و غیره بکلی عاری و همواره مقهور سیر و غلبه دول بزرگ مغرب بوده در صحنهحیات عرض موجودیتی نمیتوانستند .٧ : دولت اتاژونی یا جماهیر متحده معروفه امروزه آمریکای شمالی : چون درانعصر قطعه بزرگ و دنیای جدید آمریکا بکلی غیر معروف و کسی از موجودیت آناطلاعی نداشت ازین رو در شمار ممالک دنیا آنروزه وبشریت آنوقته بحساب نمیرفتبا وصف آن هنگامیکه در اواخر قرن ١٠ میلادی آن قطعه بزرگ کشف گردید معلومشد این قطعه بزرگ با وصف همه گونه دارائی بوحشت مطلق زیسته وسرخ پوستان آنجادر وحشت و بی بضاعتی بمراتب از وحشی های افریقا بدتر اند تا رفته رفته این خاک بکلیدر دست عناصر اروپائی در آمده و انسال اصلیه آن از صفحه هستی محوو منقرض گردید .ولی افغانستان قرن ١٢ میلادی دارای ( ٩ ) لك ميل مربع زمين وصد ملیون تبعه بودکه انگلستان آنروزه برابر عشر آنهم نمیرسد .افغانستان آنروزه دارای شهنشاهیت بزرگ و حدود مملکتش از دهلی الی خراسانموجوده و از سواحل عمان بخيوه توركستان ميرسيد .افغانستان آنروزه دارای ( ٧ ) شهرهای بزرگ و پایتخت های عالی مدنی از قبیل بلخ ،هرات ، فیروز کوه ، بست ، غزنی ، فاریاب و چندین شهرهای متوسط و كوچكمقبول دیگری بود .افغانستان آنروزه غالباً در محاربات از سه لك نفر و زیاده ازان قشون مسلح استعمال کردهاست ، شهرها وقصبات افغانستان آنروزه مالك هزاران مدارس علمي ومكاتب فنی بودكه تنها از انجمله ١ هزار مدرسه در شهر هرات دا ثر بود . تجارت امتعه و مبادلاتتجارتی افغانستان بازارهای چین و تا تارستان ، هند و عراق و فارس و قفقاس را استیلا٤٧شماره (اول) سال دوم مجله کابل (٤٨)نموده حتی بقاره اروپا تجاوز مینمود .افغانستان آنروزه در صورتیکه اشخاص مشاهیر در غرب بقحطی بوجود می آمددر سینه کوهسار خود رجال بزرگ و نامی از قبیل غزنویها ، غوریها ، و دیگر رجال نامدارحربی و سیاسی و فلاسفر و حکما ، شعرای بزرگی از قبیل ابن سینا ها مولوی ها ، سنائی ها ،دقیق ها و غیره را پرورش میداد . ولی آخراً در خاتمه قرن ۷ هجری تنبلی و جهل و خرافات ،ترک معارف وفنون ، نفاق و شقاق بالاخره خود خواهی واغراض بزرگان و بیمبالاتیزمامدان مشرقی و جنگ و نفاق های داخلی، بصورت طوایف الملوکی قدیم مغربیا درشرقشروع شده و بدن واحده اسلام و مشرق را درین گیرو دارها وهنگامه ها پارچه پارچهنمود ، فساد اخلاق وانحراف از قانون مقدس قرآنی شعار ملت شرق گردید از ینموقعيك عده مغلهای وحشی استفاده کرده و بممالك مشرقی ریختند و مشرق را از پا درانداختند گرچه بدواً مقابل این سیل بنیان کن مغول قوم و ملتی که با شهامت و مردانه گیمقابله کرده و شدیدترین حملات و ضربات آنرا به پیکر خود متحمل گردید قوم و ملت افغانستان بودچه این ملت مغرور بشوکت و ترقیات خود بوده حمله مغول را بانهایت جرئت و مقاومتدفاع مینمودند ولي متأسفانه مغولها برای تهدید دیگر اقوام و عناصر مشرقی از بزرگترینقساوت ها و مظالم و وحشی گری درین خاک خود داری نکرده کشتند و سوختند ویران کردندو در آخر افغانستان بجز خرابه زاری بیش نما بد .درین هنگامه خونین و گیرودار بزرگ که افغانستان به تنهائی مقابل حربه مغول سپرشده بود مشرقیان با بیمبالاتی ولاقیدی بسر برده بخون طپیدن این هم قطار مشرقی خویشرا تماشا میکردند تا در اثر این نفاق و کم مهری وحشی های مغول جرئت پیدا کرده فارسوعرب وهند و غیره را هم از پا درآوردند .گویا این حادثه خونین مجازاتی بود که از طرف قدرت نسبت بکفران نعمت اتحادواتفاق ، بی اعتنائی بقانون اسلامی ومساوات ويك جهتی برای مشرقیان واقع شد . در پایاناین بلیه عظیم بجای اینکه اهالی مشرق از راه انتباه و انابت پیش آمده و دوباره بسجیه علمیو اخلاقی سابقه و اتحاد مذهبی خود بگرائید با لعکس یکعده اوهام پرستی وعادات ردی را٤٨شماره (اول) سال دوم شرق و غرب ( ١١ )هم از مغولها کسب کرده و بفساد اخلاق آنوقته خود افزودند ازان ببعد امور مشرق بکلیتغیر کرده نه تنها برای مغول بلکه برای همه اجنبی ها موقع تسلط و دست اندازی بخاکو حیثیات مشرقی رسیده امروز است که تاهنوز اهالی مشرقی بتلافی این ضایعات بزرگ موفقشده نتوانسته اند. درین میانه که خاك و ملل مشرقی بتعزیه کبرائی نشسته و عوامل جهل و نفاقکرسی علم و اتحاد را در مشرق اشغال میکرد مغربیان در اثر جنگهای صلیبی و استحضا ریتاز سر ترقی مشرق شروع بکار و آغاز باصلاحات داخلیه خاکهای خود شان کرده در مروراوقات کمی موفق باصطلاحات مهمه گردیدند یعنی خود سری ها طوایف الملوکی ها، اقتدارمفت خواران و ارباب کلیسا را خاتمه داده عدل و قانون را در ممالك خود شان ترویج و مكاتبو مدارس متعددی تاسیس نمودند تجارت، صنعت و غیره ضروریات حیاتی شان را بلا فاصلهتنظیم کردند. پس ازین اصلاحات مهمه بلاد مختلفه و بحار عالم را سیر گاه تجارت و اقتصادیاتخود شان قرار داده ضمناً باین وسیله به تسخیر ممالك مهمه جهان و حاکمیت کرۀ ارض نایلآمده و امروز است که کوس عظمت و اقتدار را درین کرۀ خاکی گرفته عظمت و ترقیاتگذشته مشرق مقابل آنها از خواب یا حرف مبالغه بیش نمی آید :لهذا مابرای انتباه اولاد وطن نمونه ترقیات و پیشرفت و جهانگیری همان اقوامیکهدر قرن ١٢ میلاد دريك سرزمين محدود وبايك حال ذلیلانه حیات بسر میبردند درینجامتذکر میشویم :اول : همان انگلیس قرن ١٢ امروز در غرب و شرق و جنوب و شمال و آنطرف کرۀارض دارای ( ٣٦٠٤٠٠٠٠٠ ) کیلومیتر مربع خاك و ( ٤٥٧ ) ملیون تبعه استامروز انگلستان در قسمت پنجم خشکه و بحار عالم حکمرانی داشته دارای بسی شهرهای معظم و پای تخت های بزرگ است که تنها در شهر لندن ٧ ملیون نفوس مقابل دو ثلثنفوس تمام خاك فارس دران زندگانی میکند .تجارت واردات کنونی انگلستان سالانه به ( ٨٦٢٠١٧٤٠٠٠٠ ) پوند و صادراتآن سالانه به ( ٣٨٩١٦٣٠٠٠ ) پوند میرسد عایدات اقتصادی حکومت برطانیه که درظرف یکسال تولید نموده اند عبارت است از ( ٩٢ ) ملیون تن گندم سفید ( ٤٨ )٤٩شماره ( اول ) سال دوم مجله كابل ( ٥٠ )ملیون تن برنج ( ٨٢٧ ) ملیون تن پنبه ( ٢٥٩ ) ملیون تن ذغال سنگ ( ١٦٠ )ملیون تن آهن ( ٢٦٠ ) ملیون تن پشم ( ٢٢٩ ) ملیون راس حیوانات اهلی از قبیلگوسفند ، گاو ، اسپ و غیره .امروز در تمام ملت انگلیس فی صد یکنفر هم بی سواد موجود نمیباشد در صورتیکه در شرقفی صد پنج باسواد بودن ناممکن است .٢ : روسیه امروزه مالک ( ٣٠٠٠٠٠ - ٢١ ) کیلومیتر مربع خاك در آسیا و اروپا و( ١٣٧ ) ملیون نفر نفوس است مخصوصاً ترقیات و پیشرفت های کنونی روسیه اسباب تحیرمتمدنین یوروپ گردیده است .٣ : فرانسه : فرانسه حاضره در پنج قطعه معموره جهان مالك خاك و مستعمرات است کهرقبه عموم آن معادل یکصدو سی ملیون کیلو متر مربع زهمین و نود و هشت ملیون تبعه است .فرانسه امروزه مهد تمدن و علوم و صنایع و یکی از جمله دول بزرگ و مقتدر جهان گفتهمیشود قوای هوائیه این دولت در عالم ممتاز وقوه حربیه اش تقریباً بدرجه اول و در اقتصادیاتهمسر دول عظیمه انگلیس و امریکا بشمار میرود مقدار حبو باتیکه از قبیل جو ، وگندم ،جواری ، این دولت سالا نه عاید می نماید به ( ١٢٤ ) ملیون تن غله و مقدار ( ٣٧ ) ملیونتن ذغال سنگ و مقدار ( ٤٤ ) ملیون تن آهن میشود .شهر های معظم و زیبای فرانسه کنونی محل تفریح و تفرج خارجی ها و مهد راحتوسرور است دار الصناعات دارالعلوم های بزرگ ، تجارت خانهای عظیم ، فابریکات مهمهدرین شهرها دایر و تجارت امتعه نفیسه فرانسه جهانی را فرا گرفته است .٤ : جر منی : مملکت و ملت بزرگ جرمنی گرچه در اعصار معاصر شرق مترقی گاهیبوسیله قوای حربیه خود پیش رفته بود ولی اکثراً بلحاظ تفرقه و بد نظمی امور داخلی وحیاتانفرادی اقوام و تعدد حکومت داخلی خود مقهور سیر حوادث شده آخراً این اقوام و ولایاتمختلفه در اثر کفایت و کاردانی شخص بزرگی مثل فردريك كبير پادشاه ترقی خواه خوددارایوحدت و یگانه گی شده و به تشکیل حکومت فعلی موفق و علوم و صنایع در ان خاكبشدت کسب پیشرفت و ترقی نمود .٥٠( ٠١ ) شرق و غرب شماره ( اول ) سال دومملت المان عظمت و نیروی بازوی مقتدر و توانای خود شانرا در پرتو علم و صنایع قبل از جنگ عمومی بتمامی بشریت نشان داده و پیشرفت فنی و تخنیکی این ملت فعال چه در حرب عمومی چه امروز چشم جهانیان را خیره میسازد .دولت آلمان قبل از جنگ عمومی در قطعات مختلفه جهان مثل فرانسه و انگلیس دارای مستعمرات بود ولی پس از ان جنگ مدهش طوریکه یکمقدار بزرگ تلفات مالی و جانی را این مملکت متحمل شد مستعمرات خارجی خود را هم ضایع کرده عجالتاً دولت آلمان تنها در قطعهٔ یوروپ دارای چهار لك هفتاد و دو هزار کیلو میتر مربع خاك و پنجاه و نه ملیون نفر نفوس میباشد .آلمان کنونی گرچه فعلا از مواد طبیعی سالانه ( ١٤٠ ) ملیون تن غله و ( ١٤٩ ) ملیون تن ذوغال سنگ و ( ٧٠ ) ملیون تن آهن استخراج مینمایند ولی بعد از جنگ عمومی سر گرمی و فعالیت ، تحمل و قناعت این ملت را وقتاکه انسان در راه اصلاحات امور مملکت شان سنجیده و می بیند ملت آلمان با وجود آن شکست مدهش اقتصادی و هزاران نوع خرابی و بربادئیکه در داخلهٔ خود دیده و شدایدی را که کشیده اند و امروز در سایه همت و مجاهدات خود ها دو باره حیات ملی خود شانرا باساس صنایع و اقتصادیات استوار نموده اند البته قانع میشود که در مرور چند سال قریب اگردست حوداث این ملت را موقع بخشد پایهٔ رفعت وعظمت آلمان عنقریب بمقامات بلندتر از آلمان قبل از جنگ عمومی خواهد رسید .ه : اتاژونی یا دولت متحدهٔ آمریکای شمالی چون این دولت وملت بزرگ در سابق معروف به جهانیان نبوده و خارج از دنیای معلوم بود از این جهته داخل تطبیقات سابقه و حاليهٔ ما نیا مده با یستی در آخر ازان ذکری می نمودیم واقعاً طوريكه دولت متحدهٔ آمريكا در قطعه خاك جغرافیائی از دنیای ماخارج است در پیشرفت و ترقیات محیر العقول علمی اقتصادی ، فنی وغیره پایهٔ رفعت وی ازجهان مدنی بالا تروازدنیای مسكونهٔ ماممتاز تر است چه یکعده مردمان فاضل وجدی عناصر اروپائی در مرور سه صد سال پایهٔ رفعت آنخاك را بدرجهٔ رسانده اندکه امروز نه درمغرب زمین و نه درشرق هیچ قومی نمی تواند همسرتمدن٥١(٥٢)شماره ( اول ) سال دوممجله کابلوعظمت اين ملك و ملت واقع شود .دولت متحده امريكه شمالي دارای (٩٤) مليون كيلو متر مربع خاك ويكصد و هژده ملیون نفر نفوس است .مقدار مواد طبیعی که سالانه بعمل میآورد بالغ است به (٨٠٠) ملیون تن مواد معدنی و (٩٨) مليون تن پطرول (٤٨١) ملیون تن ذوغال (٨٠٠) مليون تن آهن (٣٥٠) ملييون كافى (٦٧١١) مليون تن غله (١٧٢٧) مليون راس حيوانات از قبیل گوسفند و گاو و خوك (٢٢٢٠) مليون تن پنبه سالانه بعمل می آورد .٦ : باقی دول واقوام كوچك عصر ۱۲ كه در حساب دول نبوده و بمحكومیت زندگانی میکردند امروز هر کدام دارای استقلال و تشکیلات و تمدنی شده و با برومندی امرار مینمایند كه هرگاه ما بذكرترقیات هر کدام آن پردازيم مسئله بطول می انجامد .و الحاصل امروز ترقيات محير العقول ملل وممالك مغربى موقع مقایسه بشرق ومشرقيان نمیگذارد و فقط همان توازن قوای حربی و اقتصادی و عرفانى دول مختلفة مغرب زمين است كه با جذب و دفع های فوق العاده همديگر شان آنها را در جای خود شان راحت گذاشته و یکسره برای بلع و امحای مشرق اجازه نميدهد .اکنون اگر اولاد وطن ما عظمت و ترقیات گذشته خاك محبوب خود شانرا در تاریخ ملاحظه كرده وفكری از اوضاع اسف آور کنونی نمايند البته سوال خواهند کرد بچه علتی از چنان اوج عزت وسعادت بچنین حال نکبت و بدبختی افتاده ایم ؟ ولی جواب این سوال را تعمق و تدقيقات خودشان در تطبیقات حالات گذشته و امروزه بآنها خواهد داد ! يعنی خواهند دانست كه نفاق، تفرقه، عدم علاقه بوطنيت، بی اعتنائی بقوانين قرآن واحكامات شرع، عدم موافقت با مقررات رسميه حکومت، فریب دشمنان و بدخواهان، بالآخره تنبل جهل ما را بچنین روزسیاه رسانیده و این همه بدبختی مجازات آن چیزها ایست که بآنها معتاد شده و از ره معقولیت درصدد دفاع آنها نمی برآئیم .بلی دیروز مترقی وبا افتخار ما در اثر مساعی وزحمات يکروز پيشتر با مذلت تهیه شده بود فردای مسعودانه را اگر ما طالب باشيم امروزهم سعی وغيرت و تهيه وتداركاتي لازم مينمايد٥٢شماره (اول) سال دومشرق و غرب(٥٣)یعنی هر نتیجه خوشگوار فردا مقدمه اعمال وزحمات امروزه خواهد بود.امروز بایستی او لاد مملکت ما یادی از مفاخر و شئون گذشته خود کرده برای اعادهٔ آن شرافت غیرت و جدیت بکار برند زیرا آن تمدن و افتخار جز نتایج غیرت و زحمات وجوانمردی اسلاف ما نبود .امروز موقعی مساعد است ! اسباب و وسایل ساخته و آماده که برای ترقی و پیشرفت جهان بشریت زحمات تهیه و اختراع آنرا کشیده اند ازيك طرف ؛ داشتن سرمایه های قدرتی و مساعدت خاك ما ازدیگر جهت مخصوصاً وجود سلطنت قومی و استقلال کنونی ملی ما بهتر ازهمه برای این مقصد كمك و تائید مارا مینماید.هرگاه اولاد مملکت ما باوضاع وحشت و پس ماندگی ٥٠ سال قبل ملت توانای جاپان و ترقیات محیر العقول امروزه شان توجه بفرمایند البته از خاك مستعد وملت نیرومند باهوش خویش مأیوس نخواهند شد .امروز وقت آنست که ما بعلوم و صنایع و وسایل موجوده عصر متوسل شده و آنرا بمقصد اصلاحات خاك خویش بکار بریم مخصوصاً اگر قبول این تمدن مادی دنیای حاضره در تحت مقتضیات معنوی واخلاقیات بلند مذهبی ما بوده باشد البته تمدن آینده ما مارا نسبت باقوام متمدن کنونی زیاده تر خوش بخت میسازد چه رحم ، عواطف ، عفت نفس وغیره درقوم وملت ما بیشتر خواهد بود واینگونه تمدن با روح دوامی بوده ازهرگونه آفت و ذلتی مصئون خواهد ماند .امروز ما میتوانیم درسایهٔ مساعدت حکومت کنونی وموافقت با مقتضیات عصر هر مشکلی را از پیش برده وسعادت گذشته خودرا در مرور اوقات کمی عودت دهیم یعنی مخالف جریان طبیعی تمدن کنونی عالم واقع نشده وصرف آنها را بعد تحصیل درقالب اخلاق ومعنويات بلند ملی ومذهبی خویش ریخته و بمقصدحوایج حیاتی بکار بریم تا در مسابقه ومبارزه با حیات امروزی درعالم مغلوب نشده از خصائص زندگانی عصر بی بهره و ناکام نمانیم .اکنون انتظار بهمت و جوانمردی اهالی واولاد امروزه مملکت است و هر کدام نباید منتظر كمك دیگری بوده و بطور اتکال در ابراز این وظیفه مهم ملی متردد باشند٥٣شماره (اول) سال دوممجله کابل(٥١)بلکه این مقصد مقدس طوری پیشرفت میتواند که همه افراد این جامعه بصورت انفرادیخود را نزد وجدان وضمیر خود مکلف بتأدیه این حقوق دانسته وبرای حفظ وترقیملت ومملکت خویش مستقیما مساعی واقداماتی بکار برند .( انتها )ادبیاتجناب مستغنیصحرابتنگ از خانه شد بردم دل دیوانه در صحرابرقص آیم بسان گرد باد از شوق آزادیچراغان کرده در هر گوشه از داغ جنون لالهاگر از خانه شبها در شکنج قبر میخوانیپرستش کن بیا ای گبر در کیش یقین لالهفزود از انس منزل وحشتم یکچند میخواهماگر چون غنچه از سیر گلستان تنگ میگرددبخویش از قید آب ودانه منزل را قفس کردیچوسیل از خود بردمستانه ات کیف هوای اوکنون در شهر کابل کیست مانند تو مستغنیبکام دل توان زد نعره مستانه در صحراگراز من گم شود ای خضر راه خانه در صحرانمیدانم نمی آید چرا پروانه در صحراپی تفریح خاطر سیر کن روزانه در صحراکه دارد از دل پرداغ آتشخانه در صحراشوم با آهوی وحشی صفت همخانه در صحرابیا بکشا دلت ای عاقل فرزانه در صحراهمین یکقطره اشك است آب ودانه در صحرانباشد میکشانرا حاجت میخانه در صحراکه تا گوید غزل زین رنگ استادانه در صحرا٥٤شماره ( اول ) سال دوم ادبیات (10)غزلدلم را تا سروکاری بآن سیمین تن افتاده استچوسیماب اضطرابی در سراپائی من افتاده استمرا تا در کمین آن دلبر صید افگن افتاده استز حسرت از غزالان چشم زخمی بر من افتاده استکجا دارد گلی چون نازنین من درین گلشنکه بلبل را هوای همنوائی با من افتاده استاگر بلبل هزار آه و فغان در گلشن اندازیپسند خاطر گل طرز فریاد من افتاده استبسو دایش چو نی « فارغ » نیم از زار نالیدندل من همنوا تا با فغان و شیون افتاده استفارغ کاتب انجمنغزلاز خامهٔ شاعر شیوا بیان غلام حضرت خان شایقداغ عشق تو بجان هر که خریدار نبوداو به پیش من سودا زده هشیار نبودبعد مردن هم از ان کوچه گذر خواهم کردتا نگوئی دل بیچاره وفادار نبودمیشود باعث بی آبی شمشیر کسیورنه خونریزی ما اینهمه دشوار نبودصبحدم رفته خیابان بخیابان گشتمهمچو رویتو گلی در همه گلزار نبودگل خود را بکف هر کس و ناکس میدیدخوب شد خانهٔ بلبل سر بازار نبوددائم از راه کشیده است ترا شکوهٔ غیرورنه از کلبهٔ تاريك منت عار نبودراهب از دیر هم امروز مرا داد جوابگردن بستهٔ من قابل زنار نبودهمه کس کشتن منصور تماشا میکردبجز انصاف که هرگز بسر دار نبود**شماره ( اول ) سال دوم مجله کابل ( ٥٦ )کاکلت واقف احوال پریشان من است بتو درد دل ما حاجت اظهار نبودآمد آن دم سر بالین من آن مایه نازکه دل رفته زخود « شائق » گفتار نبودشایق کابلی شاعر معاصرنوابغفردی که بروزگار خیزد خیزد پس از انتظار خیزدملت همه کار دان نماید يك مرد چو از دیار خیزدچون گل دمدم ببار آید گلبانگ خوش از هزار خیزدهمر نگ بخلق خسرو عصر اخلاق ز کار دار خیزدشاهنشه عقل هر چه گوید اعضا بی اختیار خیزدهر قوم که بختیار گردد زو مردم هوشیار خیزداز حب دیار بر نخیزم از خاکم اگر غبار خیزدجناب مستغنی(٥٧)شماره ( اول ) سال دومافغان در هندوستانعالم تاریخافغانستان و نگاهی بتاریخ آنافغان در هندوستان :( ١١ )بقلم آقای میر غلام محمد خان غبار عضو انجمن ادبیمادر ده مقاله تاریخیه منتشره در نمرات سال اول کابل وعده داده بودیم فصلی از تاریخ ( افغان در هند ) خواهیم نگاشت. در نظر داشتیم برای ایفای وعده شرح مبسوطی درینموضوع نوشته، و تا اندازه از فتوح بلاد، ترویج اسلامیت، تشکیل حکومت، بسط مدنیت، نشر معارف و ادبیات، اختلاط زبان، و سایر امور حیاتی افغان در هند سخن گوئیم. این مطلب بعلاوه آنکه محتاج تسوید اوراق زیاد بود، وقت نویسنده هم بحکم حوادث مساعد نگردید، و خاطر تقدیم تحریر ( تاریخ افغانستان ) را در مجلدی مستقل - چنانیکه در نظر است - اهم پنداشت. معهذا برعایت آنکه آنچه گفته آمده کرده آید، نگارش مختصری از آنموضوع در نظر گرفت. دانیم این رشته نوشته های ما از یکسلسله فهرست مفصل ( حکومات افغان در هند ) تقریبا متجاوز نخواهد بود، ولی چون مجموعه از ان وقایع تاریخیه افغان است که متأسفانه در کتابی واحد تالیف نگردیده، و جستجو کننده برای فهم این قضایا مجبور است چندین مجلدات ضخیم از تواریخ ممالك هند را ورق زند، لابد خالي از فايده نخواهد بود. قبلا بایستی دانست تاریخ هند از نقطه نظر تاریخ افغانستان بچندین حصه و رویهمرفته بدو حصه ( دور اسلام و دوره ما قبل آن ) میتوان منقسم شد، و تمام این ادوار تاریخیه هند کم وبیشی با تاریخ افغانستان مربوط است چونکه وحدت نژادی در میان بوده و آبا و اجداد هندیها از مملکت افغانستان هجرت اختیار کرده اند، قطعات کشمیر و پنجاب مثل صفحات سند از تاریخی ترین مساکین آرین های افغانستان است، در زبان ومذهب قديم اشتراك باهمى٥٧شماره ( اول ) سال دوم مجله کابل ( ٥٨ )دارند ، بعلاوه تاریخ سیاسی ملتین در اغلب از منه بهم مخلوط بوده ، و در مرور چندین قرنقبل از حضرت مسیح و بعد ازو پادشاهان افغانستان از قبیل باختريها ، کوشانی ها ، هياطله هابر قطعات وسیعهٔ هند حکمرانی کرده اند ، هکذا گاهی حکومات هند از قبیل چندر گپتاهایاول ( قبل از مسیح ) وكالالاها ( بعد از ظهور اسلام ) در بعض حصص افغانستان تسلطیبهمرسانده اند ، در نتیجه این علایق تاریخی بود که افغانستان مدنیت یونانی وصنایع باختریرا در هندوستان انتقال داد ، وخود نیز در تحت نفوذ دین بودا وحتی براهما داخل شد .باکل حال این موضوعاتی که شمردیم عجالته از دایرهٔ مقالات ما خارج ، واز وظایف تاریخمفصل افغانستان است ، پس ما از ظهور اسلام درهند ببعد سخن خواهیم گفت :اسلامیت در اواخر قرن اول هجری در منتها اليه حدود شرق جنوبی افغانستان یعنی صفحاتولايت سند قدم نهاد ، و ژنرال عماد الدین محمد قاسم ( داماد حجاج ثقفی ) در عهد خلافت خلیفهمعروف عرب عبدالوليد ابن عبدالملك ، حکمران سند داهیر نامی را مغلوب نموده شهرهای دنیلو نرون را فتح کرد ( ٩٣ ه ) محمد قاسم برای اولین بار - در تاریخ اسلام ـ رود بار سندرا عبور و بلدهٔ مشهوره ملتان را مقر حکمرانی خویش قرار داد ، پیشرفت اسلام نیز درهمینمنطقه برای چند قرنی خاتمه یافت . بعد از عمادالدین اخلاف او چندی در آن دیار حکومتداشتند ولی چون اهالی هوای آزادی در سرداشت آخراً در نتیجه شورشهای پی درپیحکومت عربی را مستاصل ساخته و بقول صاحب حديقة الاقاليم طایفهٔ موسوم به سومريهااز زمینداران آنسر زمین زمام حکومت در دست گرفت . بهر حال از وقت محمد قاسمتاقرن چهار هجری اسلامیت در صفحات پنجاب و هند نشانی نداشت .در اوائل قرن چهار هجری دیپال نام آنکداورا چیپال واجیپال خوانند یکی از مقتدرترینملوك متعدده هندوستان بوده از کشمیر تاملتان و از سرهند تامیدان پشاور حکومت داشت ،افغانها سلطهٔ وسیع اینشخص را در حدود خود و پنجاب بادیده رضایت نمینگریستند لہذابزودی برعليه او داخل محاربات شدند و اولین دسته های مجاهدین افغان در سال ٢٠٤ هاز وادی های پشاور بہجوم آغاز کرد ، درین جهاد ملی بطوریکه صاحب خور شید جهانمیگوید طوایف زبر دست غلجى كمك و اشتراك نمود و در مدت پنجاه هفتاد جنگ٥٨شماره ( اول ) سال دوم افغان در هندوستان ( 59 )بین افغان و جیپال وقوع یافت ، عاقبت اردوهای مهاراج مغلوب و خودش مجبور باعتراف استقلال افغان در صفحات پشاور تا اتك گردید . درین میانه افغان های سند و ملتان نیز بغرض حصول استقلال علم جهاد افراشتند . ریاست این انقلاب و جهاد ملی را شیخ حمید لودی افغان اداره مینمود و شیخ حمید یکی از زعمای کار آزموده آنولایت بوده طرح دولت مستقل افغانی را در سواحل راست رودایندس در نظر داشت ، والحاصل در تمام مصادمات افغان و جیپال مغلوبیت قسمت دشمن گردیده در نتیجه مهاراج پنجاب حکومت مستقل افغانی را در سند و ملتان ( بریاست شیخ حمید ) برسمیت شناخت ، و این آوانی بود که الپتگین غزنوی نقشهٔ یك سلطنت وسیع را در مرکز افغانستان طرح مینمود .سلاطین غزنی و هندوستان :بنا بقضیهٔ که مشهور است در سال ٣٥١ هجری الپتگین نائب الحکومه خراسان از منصور بن عبدالملك پاد شاه سامانی متوهم گردیده داخل غزنی شد و در آنجا به تشکیل حکومت مستقلی پرداخت ، الپتگین بعد از غلبه به عساکر شهریار سامانی متوجه فتح پنجاب شد و او اولین پاد شاه افغا نستان است که در دورهٔ اسلام با پنجاب رزم نموده . سپه سالار معروف و داماد شجاع او سبکتگین چندین بار بآنولایت تاخته وفتح ها کرده است . اگر چه الپتگین در این محاربات خود به فتح پنجاب کامیاب نگردید ولی راه جهاد را برای اخلاف خویش باز گذاشت ، و خودش در ٣٦٥ هجری رخت بسرای دیگر کشید . بعد از الپتکین پسرش ابواسحق پادشاه شد و میل باطاعت شهنشاه سامانی نموده بدربار بخار اشتافت و منشور حکومت از امیر منصور حاصل کرد ، ابواسحق عمر کوتاه داشت و در سال ٣٦٧ هـ سپه سالار سبکتگین تاج دولت بر سر نهاد .امیر ناصر الدین سبکتگین پادشاهی با نام فاتح ومدنیت پرور بود ، او افغانستان را در داخله تا مین نمود ، وبعد از قبول سفارت بخارا بامداد منصور عسکر کشید ، شهنشاه سامانی تا سر خس باستقبال او شتافت و سبکتگین دوبار بر فایق عاصی دربار بخارا ومعاونين او ابوعلى٥٩شماره (اول) سال دوم مجله کابل (٦٠)سمجور والی خراسان و دارای بن شمس المعالی قابوس بن وشمگیر دیلمی فایق آمده نیشاپور را به شهزاده محمود سپرد . سبکتگین بعد از تاج پوشی در غزنی دوبار عسکر به تسخیر پنجاب کشید و جنگهای عظیم نمود ، در این محاربات شیخ حمید لودی پادشاه ملتان شخصاً در رکاب سبکتگین خدمات بزرگی ایفا کرد و شهزاده محمود شجاعت زاید الوصفی از خود بروز داد .مها راج پنجاب اجیپال بن اشتیپال درین جنگ ها بنام جهاد مذهبی از پادشاهان اجمیر ، دهلی کا لنجر ، قنوج و غیره استمداد و با صد هزار سوار و پیاده در اخرین حدود ملتان با اردوی افغان مقابله کرده مغلوب قطعی شد ، و در نتیجه بادادن باج و غرامات جنگ تحت الحمایه دولت افغانستان قرار گرفت . سبکتگین سواحل راست نهر سند را که حد طبیعی افغانستان بود بمملکت مسترد داشته و شعائر اسلامی را در آنجا ها ترویج نمود ، و بقول محمد قاسم فرشته پشاور را مرکز عسکری ساخته دو هزار محافظ در آنجا گماشت و افغانان غلجائی را که در انصفحات منتشر بودند جزو ارباب دولت و عسکر قرار داد . اما مستر ملیسون Malleson در هستری آف افغانستان میگوید : ــ مقدار ساخلوی افغان در پشاور از طرف سبکتگین ده هزار نفر بود . و علاوه میکند : ــ سبکتگین اولین پادشاه افغانستان ( در دورۀ اسلام ) است که بر افغانستان ــ خاص حکمرانی کرده است . « مطالع محترم ملتفت خواهد بود این تعیین حدود ملیسون بلحاظ جغرافیای سیاسی است ورنه در دورۀ اسلام بعلاوۀ سلسله مشهوره سامانیان بلخ خانو ادهای شاهی طاهریان هرات و صفاریان سیستا نی پیشتر از غزنویها به تشکیل دولت های افغانستانی پرداخته اند ، منتها حد حکومت آنها تا سواحل راست ایندس به تماماً بسط نیافته بود ، علی ای حال سبکتگین هر چند در ماورای نهر نیلاب تسلط مستقیمی نداشته معهذا مؤرخین هند او را در زمرۀ پادشاهان عظیم الشان لاهور حساب کرده اند و فرشته اشارتی بدین معنی مینماید زیرا مهاراج لاهور در تحت حمایت شهنشاه سبکتگین امرار عمر مینمود . در عهد سبکتگین افغان ها بمسافرت و اقامت خود ها در پنجاب افزودند و آهسته آهسته شعار اسلامی را در آنجاها آشکارا ساختند . سبکتگین در سال ٣٨٧ ه در نواح ترمذ از مربوطات بلخ راه آخرت گرفت و نام او ابدالدهر در تاریخ افغانستان باقیماند ، مبادا فراموش کنیم سبکتگین وزیری داشته سخت دانشمند و فاضل که تدبیر او٦٠شماره ( اول ) سال دوم افغان در هندوستان ( ٦١ )در تاریخ تمدن افغانستان ذی دخل است و اوست فضل بن احمد اسفراینی هراتی رحمة الله تعاليعليه رحمة واسعة .سلطان معروف افغا نستان محمود زابلی بعد از سبکتگین ( ۳۸۷ هـ ) عصای سلطنت دردست گرفت و نخست افغا نستان طبیعی را از نهر امون تاصفحات بلوچستان و از نهر سند تاصفحات خراسان و سیستان از تشتت ملوك الطوایفی وارهاند بنوعیکه نه از شارهای غرجستان(هزاره حالیه) و پادشاهان غور و نه از امرای جوزجان ( میمنه کنونی) و شاهان سیستانوغیرها اثری گذاشت و او ابوالفتح داؤد بن نصیر نواسه شیخ حمید لودی را در متنها الیه سر حدجنوب شرقی افغانستان بشکست . یمین الدوله محمود بعدها به توسیع حدود پرداخت و بخاراو خوارزم را با ولایات اصفهان ، ری ، همدان مسخر و ضمیمه خاك شهنشاهی افغا نستاننمود . محمود چون انجام نقشه پدر در نظر داشت و تسخیر براعظم هندوستان نصب العین اوبود ، لہذا از سال ۳۹۱ هـ تا ٤١٨ هجری متجاوز از دوازده بار بهندوستان بتاخت . محموددر یکی ازین اسفار نظامی خود از راه کشمیر و نشیب های جنوبی هما لیا بقلب هندوستانحمله محكمي نمود مليسون شرحی ازین سفر عجیب محمود مینویسد و میگوید درین مسافرتصد هزار سوار و بیست هزار پیاده منتخب ملتزم رکاب سلطان بود . بهرحال این غازیبزرگ وفتاح مشهور ، انندپال و پسر او مهاراج پنجاب و چندین پاد شاهان مشهور هندوستانرا محو و مغلوب نموده ، در نتیجه به تمام مملکت پنجاب ، کالنجر ، قنوج ( فرخ آباد ) تانیسرگوالیار ، مترا ، نهرواله ، برن ( بلندشهر ) وغیر ها از کشمیر و نهرسند گرفته تا اوقیانوسهند قابض ومالك شد ، و شعرای افغا نستان باستقبال فتوحات او شتافتند و منجمله راجع بهمشهورترین فتوحات او گفتند :-تا شاه خسروان سفر سومنات کرد کردار خویش را علم معجزات کردمحمود در حالیکه خیال تسخیر سرهند و ها نسی را داشت بحکم تقدیر سر در گریبان نیستیکشیده و در قصر فیروزۀ غزنی مدفون شد (٤٢١ھ) محمود یکی از بزرگترین پاد شاهاناسیا بوده و موجد تمدن مشعشع افغا نستان در دوره اسلام بشمار میرود .شهاب الدوله مسعود ( ٤٢١ - ٤٣١ هـ ) پس از انکه جانشین پدر گردید خطبه او٦١شماره ( اول ) سال دوم مجله کابل ( ٦٢ )در ولایات کچ و مکران ( بلوچستان ) خوانده شد و اوهاشی را درهندوستان فتح کردو امیر احمد را نائب الحکومه وسپه سالار کل هندوستان مقرر داشت . در عهد سلطان مودود( ٤٣٤ - ٤٤١ ه ) راجهای هند از نفاق داخلی افغانستان استفاده و عصیان نمودند ، اینعاصی ها هانسی و تانیسرررا اشغال کردند . ولی سلطان ابراهیم ( ٤٥٠ - ٤٩٢ ه ) دوبارهمقامات از دست رفته را مسترد داشت و بعلاوه بعضی مواضع دیگری را که تا آنوقت مسخرنشده بود فتح کرد . بهرام شاه ( ٥١٢ - ٥٤٤ ه ) که بعدازمحمود یکی ازبزرگترین پادشاهانفضیلت پرور غزنوی است چندین بار بهندوستان بتاخت و تمام عاصیان هندی را گوشمالسختی داد ، واقعاً این بهرام شاه بود که بعد از غلبه سلاجقه وشکست مسعود و آنهمه تخریباتمدهشه طغرل کافرنعمت ونفاق خانواده سلطنتی وبغاوتهای رعایای هندی ، یکبار دیگر پایه هایشهنشاهی عظیم افغانستان را در صفحات شرقی وهندوستان قایم وتحکیم نمود . سقوط بهرام شاهبا زوال دولت آل ناصر توام واقع شد وبعدازغلبۀ غوریها خسروشاه غزنوی ( ٥٤٤ - ٥٥١ )افغانستانرا تخلیه ولاهور را مقر حکومت پنجاب و هند قرار داد . خسرو ملك( ٥٥١ - ٥٩٨ ) آخرین پادشاه كوچك این خاندان بود که بدست محمد غوری منقرضو محبوس وسلطنت غزنویها خاتمه ابدی یافت .والحاصل دورۀ شهنشاهی غزنویان که از قرن چهار تاشش هجری طول کشید قسمتبزرگ ممالك هندوستان را مسخر ، و دیانت اسلامیه را بامدنیت افغانیه در انجا ترویج نمود ،غزنویها زبان ادبی افغانستان ( فارسی ) را بهندوستان ارمغان بردند ، و بصدهانفر علماوفضلا وشعرای افغانی در انسرزمین به نشر علوم ومعارف و ادبیات افغانی مشغول گردیدند ،در عهد غزنویها بصدهابقایل وهزار ها هزار نفرافغان در تمام صفحات کشمیر و پنجابوهندوستان منتشر ومقیم گردیده بصنعت و تجارت پرداختند ، از ان بعد است که راهای جهادوحکومت افغان در ممالک وسیعه هندوسان مفتوح وامروزه تقریباً هشتاد ملیون مسلمانهندی وچندین ملیون نفوس افغانی بیاد کارشهامت ملت افغان درانسرزمین باقیست . در دورۀغزنویه ممالك مفتوحه هندوستان از طرف دربار غزنی بدو نوع اداره می شد ، قسمی کهمستقیماً تحت اداره حکام وعمال افغانی قرار داشت مربوط به پنجاب و مرکز نائب الحکومه٦٢شماره (اول) سال دومافغان در هندوستان(٦٣)کی آن لاهور بود ، یکنفر نائب الحکومه ویکنفر سپه سالار نظامی از غزنی گسیل وانتخابسایر مامورین افغانی از اختیارات آنها شمرده می شد یکباری هم هانسی در عهد شهزاده مجدودبصفت پایه تخت دویم افغانی در هند قرار گرفت . قسم دیگر ولا یات هند آز ا دی داخلیداشته در تحت ادارۀ راجه های بومی بصفت ممالک تحت الحمایه و با جگذار دولت افغانستناناداره میگردید ، این قسمت مؤخرالذکر در سیاست خارجی خود قهراً تابع اراده و پلیتیکغزنی واقع و ابداً قادر بر حرکات مخالفا نه نبودند .غوریان و هندوستان :بعد از انکه اعزلدین حسین جهانسوز بتفصیلی که معلوم ست بنیاد سلطنت غزنویه رابر انداخت وخردش وپسرش ملك سيف الدین محمد در گذشت ، غیاث الدین محمد ســـام( ٥٥٨ - ٥٩٨ ) پادشاه افغانستان شد وشهاب الدین محمد معروف سپه سالار افغا نستانگردید ، شهاب الدین محمد بعد از تامین ملتان وفتح ولایت اوچه ( در کنار نهرپنج ند ) در سال٥٧٤ به گجرات تاخت واز بهیم دیورای شکست خورد ، واین هنوز اوانی است کهخسرو ملك غزنوی حکومت سواحل سند و پنجاب در دست داشت. شهاب الدین در٥٧٥ مکرراًاز غزنی در ولایت پشاور ( بقول فرشته بگرام یا پرشور یا فرسور ) رفته شورشیان رامغلوب نمود ودر ٥٧٦ عسکر به لاهور کشیده ملك شاه پسر خسرو را پر عمل گرفت ، درسال ٥٧٧ بجانب دیول ( مربوط بسند ) شتافته و تمام سواحل راست نهر سندرا اشغال کرد ، و درسال ٥٧٨ لاهور را متصرف گردیده قلعۀ سیل کوت را ( میان آب راوی وچناب ) بنا نهادو حسین خرمیل را در آ نجا حاکم گماشت در سال ٥٨٢ شهاب الدین لاهور و تمام ولایت آنرابصورت قطعی فتح کرده به علی کرماج سردار غوری خود تحویل داد ، و خسرو ملك را با پسروفامیاش محبوساً بدربارغور گسیل نمود تا در یکی از قلاع مشیده هزا رجات حالیه محبوس شدند .اما محارب مشهوره شهاب الدین فاتح در هند از سال ٥٨٧ هجری آغاز می کندوشهاب الدیندر انسال بغرض تسخیر قلب هندوستان از غزنی حرکت مینماید مستر ملیسون در تاریخافغانستان شرحی ازین محارب ذکر می کنداو میگوید : ـ ( شهاب الدین بعداز الحاق پنجاببه دوسال به اولین حمله در ما ورای در یای ستلج مبادرت نموده و در سال ١١٨٦ مسیحی٦٣شماره ( اول ) سال دوم مجله کابل ( 64 )سوقیات عسکریۀ او شروع شد ، شهاب الدین قبل از انکه باین امر خطیر اقدام کند مسبوق بود درین حرب مقابل با قوای کوچک و ضعیفی نخواهد شد بلکه پرتهی راج ( پیتهورای ) را جای کل راجستان با اردوی که مرکب از عساکر تمام سلطنت های راجپوتانه و دهلی است در برابر او حاضر خواهند بود و راجپوتها همانهای هستند که در جنگها بمقابل غزنویها ثابت نموده اند که در فنون حربی و شجاعت ابداً طرف مقایسه باعساکر جیپال و انند پال شده نمیتوانند و صاحب منصبان آنها یادگار آن افسران کار دیده هنود است که از جنگهای محمود غازی تاحال کسب تجارب نموده و از طرز جنگهای افغان کاملا آگاه و مطلع هستند ، بعلاوه شهاب الدین میدانست سلطنت قنوج نیز قوت و عظمت سابقۀ خودش را بدست آورده و اینها رویهمرفته برای مقابله افغان با منتهای رشادت حاضر استند . معهذا شهاب الدین اعتنائی نکرده و با اردوی که نسبة اندك ولی گاهی شکستی ندیده رود بار ستلج را عبور و مقام پتهنده واقع در پتیاله را بيك هجوم دهشت ناکی استیلا کرد ( فرشته گوید شهاب الدین ضیاء الدین تولکی سردار هراتی را با عساکر ساخلو در پتهنده گذاشت ) و متعاقباً بيك حمله دیگر تانیسر را متصرف شد و سپس بغرض تسخیر دهلی عزیمت براه کر نال نمود ( مسافه بین تانیسر وکرنال ۲۲ میل است ) کر نال میدان وسیعی است و در بین تانیسر و کر نال در موضوع تراوری ( آنکه فرشته ترین خوانده در کنار آب سرس وتی هفت کروهی دهلی ) بغتۀ تلاقی افغان و هندی واقع شد ، تعداد افواج پر تهی رای راجه راجستان و گاندی رای والی دهلی وسایر شهزاده گان باجگذار پرتهی رای بالغ بر دوصد هزار نفر و سه هزار فیل جنگی بوده و اردوی شهاب الدین در مقابل آن بسیار قلیل شمرده میشد ، بهر حال جنگ شروع شد و شهاب الدین با اعتماد بطرز جنگهای قدیم غزنویها که دایماً با عساکر قلیل بر کتله های بزرگی فایق می آمدند با رشادت بحمله پرداخت ، طرز حربهای غزنویها باینصورت بود که با دسته های متعدده كوچك كوچك حمله های پیاپی بصفوف دشمن نموده آنها را خسته و غیر منتظم میساختند ، و سپس بيك حمله عمومی بنیاد شان می افگندند ، اینست که شهاب الدین همان روش را اختیار نمود ولی اردوی هنود با تجربه بوده قبلا خطوط عقب را با بهترین کند کهای پیاده قایم کرده بودند ، و قرار بود در وقت حمله های مدهش و پیاپی افغان که از طرف قلب هند دفاع می شد ، جناحین٦٤شماره ( اول ) سال دوم افغان در هندوستان ( ٦٠ )هندی بسرعت حرکت کرده واردوی افغان را از جناحین و عقب محاصره نمایند ، واقعاً این قرار جنگی عملی شد و در حاليكه دسته جات متهاجم افغان بقلب دشمن که خط طویلی تشکیل کرده بود فشار میداد و ظواهر حالات ضعف هندیها را مدلل مینمود ، اردوی غور از جناحین و عقب محصور شده بودند ، این شکست بطوری محکم و قطعی بود که بدون فرار چاره نداشت ولابد عسکر شهاب الدین آنرا برقرار اختیار کردند ، از دیگر طرف این یأس بزرگ به شهامت و خشم طبیعی قوماندان شجاع افغان شهاب الدین افزود بنوعيكه شخصاً اسپ خودش را مهمیز و بر فیل سواری پادشاه دهلی هجوم برد و بلا فاصله بنوك نيزه دندانهای او را در دهان بشکست ، اما گاندی رای نیز آنقدر بهادر بود که جواب نیزه حریف را از پشت پیل بادم شمشیر داد و در نتیجه شهاب الدین از يك بازو زخم شدیدی برداشت و نزديك بمرگ شد ، سواران معیت شهاب الدین بلادرنگ او را برداشتند و شکست بدرجه مکمل بود که افواج هند تا چهل میل تعاقب کرده ، بقایای فوج غور در قلعه پتهنده رسیده محصور شدند این محصورین در قلب خاك دشمن یکسال و سه ماه مقاومت بخرج داده عاقبت مصالحه برقرار و قلعه تسلیم شد . اما شهاب الدین بدربار غور با خاطر گرفته حاضر و بعدها به غزنی حرکت و در تهیه اردو برآمد ، ازان بعد هیچ تفریحی ، خاطره غم انگیز ذات این شکست را از خاطر او محونه نمود عاقبت بعد از دو سال ( ۱۱۹۱ مسیحی ) دوباره بعزم گوشمال دشمن های بزرگ روان شد و بقول فرشته از راه پشاور ، ملتان ، لاهور بجهت دریای سرس وتی پیشرفت نمود ( سرس وتی نهریست در علاقه سرهند که از نشیب های همالیا بنعان و در ریگزار ها محو و پنهان میشود ) دشمن حرکت شهاب الدین را مستحضر بود ولی قوماندانهای فاتح را جپوت باندازه مغرور و متیقن بفتح ثانی خود بودند که حتی مکتوباً شهاب الدین را ملامت و سرزنش نمودند شهاب الدین حيله بکار برد و جواب بطرزی نوشت که دشمن یقین کرد او بسی ضعیف و مجبور است برای ترک جنگ استجازه از برادر تاجدار خود نماید ، در ینوقت اردوی هند بمقابل اردوی افغانستان در موضع سرسوتی موقع گرفته بود ، شهاب الدین از غرور و غفلت هندیها استفاده کرده ، شبانگاه بطور ناگهانی دریا را عبور و يك شباخون هولناکی آغاز نمود ، معهذا عساکر هند آنقدر زیاد بود که از یکطرفشماره ( اول ) سال دوم مجله کابل ( ٦٦ )بدفاع دهشت انگیز شبانه مشغول واز دیگر طرف بآراستن صفوف حرب پرداختندشهاب الدین نیز ترتیبات جنگ را از سرگرفت و ایندفعه باز در نظر داشت بهمان پروگرامو نقشه قدیم بواسطه حملات محکم دسته جات سواره اردوی دشمن را پریشان کند ،منتها برای جلوگیری از قصد محاصره دشمن قرار داد دسته های هجوم کننده سوار بعد ازاجرای تیرباران بدشمن دوباره بخط اردو مراجعت کرده و دسته های دیگرجایش را اشغال نمایدورویهم رفته در موقع مراجعت ضعف و گریز نشان دهند تا بدینوسیله مدافعین هند از مواقعمهمه خود قدم بیرون تر گذارند ، والحاصل جنگ طرفین بهمین انداز آغاز و تا غروبآفتاب طول کشید ، شهاب الدین از یکطرف توسط حمله های پیاپی سوار خطوط دشمن راخسته ساخته و از دیگرطرف آنها را از استحکامات شان بیرون میکشید ، و در عین حالنگذاشت دشمن بقصد محاصره در عقب و جناح او دست یابد ، مقارن غروب آفتابشهاب الدین با دوازده هزار سوار منتخب و تازه نفس خود بیکبار مثل سیلاب آتشبقلب دشمن سرازیر شد این حمله باندازه دهشت ناک وقوی بود که قلب دشمن ازهم شگافتوهندیها روبفرار نهادند ، جناحین هند نیز مقاومت نتوانسته گریز اختیار کردند ودر چنددقیقه اردوی هند بحالت پریشان وسخت ابتری در میدان کار زار بقصد فرار میدوید .فرشته میگوید درینحرب تعداد افواج هند بالغ برسه صدهزار نفر بود و در نتیجه تماماً شکسته ،وگاندی رای والی دهلی و سایر رایان جنگجو کشته ، ورای پتهورا با الذات بسته گردید .بهر حال شهاب الدین بعد ازین فتح عظیم که چشم هندوستان را سوخت بلا فاصله قلاعو ولایات سمانه ، گهرام ، هانسی ، سرسیتی ، اجمیر را فتح نموده و متعاقباً بعزم دهلی عسکرکشید ، صاحب دهلی بدادن باج ومالیات خود را حفظ نمود . شهاب الدین ملك قطب الدینغوری را ( که مشهور به ايبك ولك بخش است و مستر فرير در كتاب مشهور خودFerrier's Afghanistan او را از يك قبيله افغان و منسوب بخانوادهلود میدادند ، ) بصفت نائب الحكومه كل ممالك مفتوحه هندوستان درشهر گهرام( هفتاد گروهی دهلی ) گذاشته وخودش از راه کوهستان سوالك عزيمت افغانسان نمود .شهاب الدین در سال ٥٨٩ هجری باز از افغانستان بعزم تسخیر بنارس عسکر کشیده٦٦شماره ( اول ) سال دوم افغان در هندوستان ( ٦٧ )و آنجا را فتح نمود . ومتعاقباً قطب الدین شهر دهلی را مسخر و پایه تخت هندوستان افغانیقرار داد . اما شهاب الدین بعد از انکه بنارس را فتح وبافغانستان عودت نمود در سال ٥٩٢ همکرراً بهندوستان تاخته و بیانه را در هشتاد میلی آگره بجهت جنوب فتح و به بهاءالدینطغرل یکی از مامورین معیت خود سپرده و خود بغزنی مراجعت نمود . در سال ٥٩٨شهنشاه غیاث الدین راه آخرت گرفت و شهاب الدین بصدت پادشاه افغانستان و شهنشاههندوستان رسماً به تخت سلطنت جلوس نمود ، ودر سال ٦٠٢ هجری در حین مسافرت از هنددر کنار نهر نیلاب از دست چند تن فدائیان طایفه گکر ( از کنار نیلاب تادا مان جبالسوالك بقول فرشته بود و باش داشتند ) شهید شد .در عهد دولت شهنشاهان غور فتوحات افغان تادهلی امتداد یافت ، و دیانت اسلامیه در قلبهندوستان جا گرفت، بعلاوه بعضی طوایف پنجاب که تا آنوقت مسلمان نشده بودند نیز اسلام اختیارکردند ، در نتیجه در اکثر بلادهند مدنیت افغانی مروج وادبیات افغانستان منتشر گردیده،قصور مزينه ومساجد عالیه بر پا شد بنوعیكه هنوز نمونه آن جمال وصنعت را میتوان درمیناره قطب الدین در خرا به های کهنه دهلی تما شا کرد . ازین بعد است که صفحاتهندوستان زمینه قابل ومستعدی برای دولت های افغانی و مدنیت افغانستانی گردیده ودرمدت متجاوز از چهار صد سال زیاده از دو صد نفر پادشاهان افغان در نقاط مختلفههند سلطنت نموده اند ، و دا منه این دولت ها تا ظهور کورکانیان وبسط قدرت آنخاندانبپایان کشیده است . ما در پایان این نوشته ها بالتدریج شرح کوچکی از هر یك دولت هایافغانی در هند نوشته و بمطالعه عموم تقدیم خواهیم نمود .٦٧شماره (اول) سال دوم مجلۀ کابل (68)آثار عتیقهوقایه مجلۀ کابل مجموعه از تصاویر آثار قدیم و تاریخی وطن عزیز است برای خوبترشناختاندن آن درینجا به تعریف هريك آن مختصراً پرداخته میشود.الف : در قسمت فوقانی ابتدا از راست لوحه :(1) منظره يک قسمت از کوه با میان قدیم وصنم عظیم معروف آن که یادگار مدنیتوصنعت مشعشع تقریباً دو هزار سال پیشتر مملکت تاریخی افغانستان است .(2) گنبد ظریفی که در پشت مینار قرار دارد مزار مشهوره ومنسوب بخلیفه چهارمرضی الله عنه است که یکی از یادگارهای معماری شش صد سال پیشتر افغانستان بشمار میرود .(3) میناره مصلی هرات ویکی از مینارهای متعدده ونفیسه افغانستان است ویادگارشش صد سال پیشتر واز ظریفترین خاطرهای مدنیت وطن محسوب است .(4) یکی از معماری های قضا زدۀ شهر معروف بلخ ویادگار دوره تمدن وصنعتقرون وسطی افغانستان است.ب : در قسمت تحتانی ابتدا از راست لوحه :(1) مقبره اعليحضرت احمد شاه غازی مؤسس بزرگ سلطنت افغا نستان درقرن18 مسیحی در شهر احمد شاهی قندهار .(2) ایوان ظریف وعجیب شهر مشهور ( بست ) است که بابهترین صنعت کاریهای نفیسافغانستان از هزار سال باینطرف هنوز دربرابر صرصر حوادث جهان مقاومت مینماید . ودرحوالی دریای هیرمند واقع است .(3) مینار یادگار حرب استقلال ( 1919 ) واقع در شهر کابل است .68قسمت شرقی بالاحصار - كابل[BLANK PAGE]مسجد بابر شاه - كابل[BLANK PAGE]( ٦٩ )شماره ( اول ) سال دومکشفیات جدیده٤ - میناره جسیم و نفیس در غزنی قدیم است که یادگار مدنیت حیرت آور نهصد سالپیشتر افغانستان در دوره آل ناصر است .ه - در روی میدار استقلال و ایوان پست پل در ونته لغمان است که مدنیت عصرحاضره را در افغانستان نماینده گی مینماید .کشفیات جدید یا اخبار علمیهآله کشافه طیارهریاستهای متحده امریکه آله ای موسوم به « کشاف طیاره » ایجاد نموده است : -وزارت حربیۀ دنمارک آنرا از امریکه خریداری نموده و میگویند که در تمام یوروپاین آله تازگی داشته و منحصر بفرد است .موجد این اختراع دعوی میکند که این آله محل و بلندی طیاره را دریافته میتواند علاوتاًيك قوۀ نور افگن بآن ملحق است وقتیکه طیاره را مییابد سمت پرواز طیاره را خودبخود تعقیب نموده میرود . حاضراً دولت دنمارك آنرا تحت تجربه گرفته است .( گرافيك )طیاره فیش فیشهاولین طیارۀ فیش فیشه که حامل پوسته باشد در بهار امساله جینوارا ته بال خود خواهد٦٩شماره (اول) سال دوم مجله کابل (۷۰)گرفت . موجد آن يك سائینس دان آلمانی موسوم به (هر تانی لنگ) است . هر تانی لنگبرعکس انجنیرهای دیگر مفکوره خود را قبل از عمل و تجربه پیشتر مشتهر نکرده بود - اولايك طيارة كوچك پوسته را بغرض تجربه ونمایش تهیه کرد که طول بالهای طیاره وقتیکهدر پرواز باشد بیش از ده فت و ۱۵ پاو مواد آتشین برای راندن آن بکار خواهد بود .در بدو حرکت بالهای طیاره كوچك مذكور باجسم آن پیوسته میباشند و بالهای آن وقتیباز میشوند که طیاره به سریع ترین رفتار خود رسیده باشد . هر گاه مواد سوختنی آن خلاصشود طیاره خود بخود فرو میآید .اولین کسوف (۱۹۳۲) عیسویکسوف اولی سال جاری که درین نزدیکی ها واقع شده هیچ ستاره شناسی آنرا دیدهنتوانست زیرا که امسال ماهتاب نسبت به اوقات کسوف های کلی دیگر از زمین مسافتبعیدی داشت لهذا بعوض اینکه کل آفتاب را پنهان و متواری نماید فقط مرکز آفتاب رامستور نموده روشنی آفتاب مانند حلقه بدور ماهتاب مکشوف و عریان ماند .حدوث مذكور فقط از قطعة كوچك نزديك قطب جنوبی دیده شده که از آبادیانسانی بسیار دور است - در استریلیا و قسمت جزئی مجمع الجزائر ملايا كسوف جزئىمشاهده شده بود .اکنون منجمين انتظار مشاهده کسوف ثانوی آفتاب را دارند که بتاریخ ۳۱ اگستواقع شدنی است - و میگویند که کسوف کلی واقع شده و از کنیدا ( وانگاینید جدید )مشاهده خواهد شد ، علاوة ماهتاب هم دو دفعه گرفته خواهد شد ـ چنانچه خسوف اولیبه یکم حمل واقع شده و در هندوستان بنظرآمد ـ خسوف دومی به ١٤ ستمبر واقع خواهدشد وصرف در بعضی نقاط یورپ و آسیا و افریقه بنظر خواهد خورد .( هفته وارمصور انديا )چرم درختیدر ملك جاپان يك اختراع عجیب بعرصه شهود آمده که بعضی فضلای جاپان از پوست۰۷شماره (اول) سال دوم کشفیات جدیده (٧١)داخلی درخت چرمی را ساخته اند که در پایداری و نرمی از چرم حیوانی پست تر نیست.(ما درن ريويو)مركز برای رادیوشرکت مرکزی را ديوى نيويارك در وسط شهر مذکور بزودی تعمير يك بناء مخصوصیرا در نظر دارد. که مصارف عمارت مذکور با مصارف ابنيه ئيكه از برای آن منهدممیشوند ، مساوی ٢٥٠ ملیون دالر آمریکائی است .و عنقریب است ٣٠٠ منزل خراب و در جای آن عمارتی برای دستگاه رادیو تعمیرمیشود که مساحه آن ٢ ملیون فت مربع بوده متجاوز از پنجاه هزار موظف بوظيفه خوداشتغال ورزند .(الهلال مصرى)اقتراحاتاقتراح شعری با دعوت قلمیانجمن ادبی چنانچه درین دوره یکساله اوائل تاسيس خود از نشر يك مجله ماهانه و برخیاقدامات دیگر عرفانی تا اندازه برای تشويق اهل قلم وطن عزيز خد ما تی انجام دا دهاست ، در جريانات سال دوم تصمیمات نافعتری به نسبت این موضوع اتخاذ کردهو میخواهد از طريق نزدیکتری وسیله ترغیب و تشویق ارباب ذوق این سر زمین۷۱شماره ( اول ) سال دوم مجله کابل (۷۲)واقع گردد . . اینست که انجمن ادبی فتح کابل و علل انحطاط اسلام را مو ضوع اقتراح وانتخاب قرار داده و بمجلات سال دوم کابل صفحاتی را برای آثار و اشعار آنا نیکهدرین مبحث بزرگ قلم فرسائی بفرمایند تخصیص داده است برعلاوه آنکه آثار فکریو قلمی نویسندگان و شعرا محترم در يك مجله كثير الانتشار وطن نشر واسباب شهرتاو شان گردد در صورتیكه از مقالات و اشعار وا رده هر كدامى در اطراف مطلوبمعینه ومرام مجله وهیئت ممتحنه مقرون تر آید نویسنده و شاعر به سه درجه انعام که عبارتاز هزار ، پانصد، سه صد روپیه میباشد بايك يك نشان افتخاری بمدارج معینه از طرفانجمن فايض خواهد گردید .شرایط که برای اقتراح موضوعات معین شده قرار ذیل است .( اقتراح در مجله کابل نظم و نثر )۱ : ـ نظم : قصیده از پنجاه تا صد بيت بسبك شعرای محمودی ردیف ، بحر ، وزنچون پرند نیلگون بر روی پوشد مرغزارپرنیان هفت رنگ اندر سر آرد کوهسار( فرخی سیستانی )موضوع قصیده « تاریخ فتح «کابل » از طرف اعلیحضرت محمد نادر شاه غازی .۲ : ـ نثر از ده تا بیست صفحه مجلهموضوع نشر « « علل انحطاط اسلام »۳ : ـ مدت نوشتن از تاریخ اعلان مجله تاسه ماه٤ : ـ طرز فرستادن مقاله : مقاله سربسته وبی امضا بنام مدیر انجمن فرستاده شودويك پرزه جدا گانه که در آن اسم و نشان نویسنده مقاله باشد در جوف آن گذاشته شود تا۷۲(۷۳)شماره (اول) سال دوم اقتراح شعری یا دعوت قلمیاز روی آن اسم مقاله نویس تمیز داده شود.طرز قضاوت وحکمیت۱: - تمام مقالات معۀ پرزه های اسم نویسنده نمبر زده شده اصل پرزه ها خاص نزد مدیر محفوظ و مقالات در مجلس قرائت میشود.۲ : - در مجلس امتحان اعلیحضرت شهریار همایونی و ارباب علوم وفنون و اعضای انجمن ادبی و وزارت معارف حاضر میباشند مقالات قرائت میشود .۳ : - مقالات از روی موضوع و استدلال علمی ومنطقی و ترکیب جملات و عبارات و الفاظ وزن شده با کثریت اراء اعضاء ممتحنه نمبر داده میشود .٤ : - نمرۀ (١) مبلغ - ۱۰۰۰ (۲) ۵۰۰ (۳) ۳۰۰ افغانیه : - اشخاصیکه جایزه میبرند نام آنها در مجلس خوانده و مقالات آنها بمعۀ تفصیل مسابقه و فوتوهای شان در مجلۀ کابل نشر میشود و علاوه بر انعام نقد يك يك نشان به درجات که مخصوص نشان ادبی میباشد نیز داده میشود .٦ : - اشخاصیکه جایزه نگرفته اند اسمای شان محفوظ مانده و هیچکس بدون نویسندۀ مقاله و مدیر انجمن آنها را نخواهد شناخت .۷۳شماره ( اول ) سال دوممجله کابل(٧٤)تقریظوانتقادمطبوعات داخلهمناسب بود راجع به مطبوعات وطنی قدری دورتر رفته وسیری در تاریخ نیمقرنه آنها در افغانستان نمائیم ولی تنگی فرصت حوالهٔ مطلب بآینده نمود وما عجالةً خواستیم نظری بمطبوعات حالیهٔ مملکت انداخته اختصاراً سخنی چند نسبت بآنها گوئیم.مجلات :مجله ماهانهٔ صحیه ومجلهٔ پانزده روزه اقتصاد مطبوعهٔ کابل که درین نزدیکی ها دورهٔ دویمین خود ها را آغاز نموده اند، مطالعین وطنی را بسی مستفید و ممنون ساخته و ضمناً در فضای مطبوعات مملکت یکی پی دیگری مثل ستارهـا میدرخشند . مجلهٔ کابل تقدم وترقی زیاد این مجله هـای شریفه را که بعلاوهٔ افادات عالـیه در داخله مراتب علمی وادبی مملکت را در خارجـه نیز تا حدی درست نمایندہ گی میکنند ، خواسته و توفیقات حسنه برای نویسندگان محتـرم آن محمد زمان خان ترکی ورشیدخان لطیفی از دربار باری استدعا مینماید . وهکذا امید داریم مجلهٔ شریفه آئینه عرفان ( منطبعه کابل ) که دورهٔ پنجمین خود را طی مینماید روز بروز راه تکامل را بسرعت طی کرده در رونق طباعتی وتعدد موضوعات مفیده وتکثر٧٤شماره (اول) سال دوممطبوعات داخله(۷۰)صفحات خویش بیفزاید و با لآخره اولیت را در ردیف مطبوعات وطنی احرازنماید . ما توفیقات کار کنان محترم این مجله را از خداوند خوا ستارییم .مجموعه شریفه ماهانه اردوی افغان (مطبعة کابل) که قدم بسال سوم گذاشته با قطعو حجم مناسب و تصاویر مقبولی طبع ونشر میشود این مجله دارای مضامین فنی و تربیویعسکری است ما امید وارهستیم مجموعة شریفه مذکوره عنقریب بتوجۀ صاحب منصبانتربیه شده اردوی مملکت عزیز موقع مهم علمی وفنی و تاریخی را در صف مطبوعاتافغانستان اشغال نماید ، ما از خداوند ترقیات زاید الوصفی برای این یگانه مجموعه عسکریکه نماینده عوالم نظامی وطن محبوب است تمنا کرده وتوفیقات حسنه به نویسنده محترم آنمحمد اکبرخان استدعا می نمائیم .مجله شریفه ادبی هرات او لین مجلة ادبی است که در ولایت فضل پرور هرات قدمبعرصه مطبوعات وطنی گذاشته وشماره اولین آن باداره مجلة کابل رسیده است این مجلةنورسیده ماهانه .... در صحیفه با طبع تیپوگرافی ومضامین ادبی و علمی شایع میشود ، هرچندعجالتاً حروف طبع بعضاً پریده و موضوعات محدود است ولی ما یقین داریم بسرعتاین مجله شریفه بتوجهات نویسندگان با علم و فضل انجمن ادبی هرات مقام نفیسی را گرفتهو یکی از بهترین مجلات مملکت بحساب خواهد رفت ، وضمناً مفاخر علمی و ادبی تاریخیهرات را باطرز و اسلوب خوبی تمثیل خواهد نمود . ما از حضرت احدیت ترقیات مطلوبهاین مجله شریفه و توفیقات کامله کارکنان آن ادارۀ محترمه را تمنا مینمائیم .مجلۀ شریفۀ ماهانه حی علی الفلاح که مرحله دو یمین خود را به نویسنده گی میر غلا محانطی میکند دارای مضامین نافعۀ مذهبی است ورو به بهبود میرود امید است بزودی داخلدورۀ بارونق تری گردد ، توفیقات کامله کارکنان آن مجلۀ شریفه مطلوب ومدعا است .روز نامه ها :روز نامه شریفۀ اصلاح ( مطبعة کابل ) که سر از سال سوم خود روزانه شده و در عالماشاعات ترقی محسوسی نموده بچهار صحیفه متوسط نشر میشود . این روزنامه شریفه از حیث۷۰شماره (اول) سال دوم مجلۀ کابل (۷۰)قطع وحجم مناسب وتعدد مضامین ومعلومات مختلفه خیلی موزون وزحمات ومحنت کشینگارندۀ محترم آن قابل تقدیر است امید میشود این روز نامۀ شریفه بعلاوه فضایل موجودهبزودی حاوی تمام صفات نفیسۀ یکروز نامۀ عصری گردیده و ازین راه مقام لایق تریاحراز نماید. ما از خداوند برای نویسندۀ محترم آن جناب مولوی برهان الدین خان کشککیتوفیقات کامله در راه ایفای این وظیفۀ مهمه ونفیسه استدعا میکنیم.روزنامۀ هفته وار انیس (مطبعه کابل) که در شانزده صحیفه منتشر شده و دورۀششمین خود را می پیماید بعد ازطی مراحل مختلفه انقلابات طباعتی اینك خط حرکتخودش را از سر گرفته است وما امیدواریم عنقریب نه آنکه قیمت معنویۀ گذشتهخودش را اعاده بلکه مراتب عالی تری را احراز خواهد نمود. مجلۀ کابل توفیقات خوبیاز خدای متعال برای نویسندۀ محترم آن مولوی محمد امین خان خوگیانی استدعا مینماید.روزنامۀ شریفۀ طلوع افغان مطبعۀ شهر قندهار.اندکی نمیگذرد دورۀ دهمین سال خود را با رونق خوبتر وقطع و حجم مناسبتر با یکروحقیمتدار معنوی آغاز نموده است. طلوع افغان اولین جریدۀ ملی است که هفته وار در چهارصحیفۀ متوسط حسب روحیات محیط بلسان پشتو نشر میشود، طلوع افغان دارای مباحثعلمی وادبی واجتماعی وتاریخی وفکاهی واخبار داخلیه وخارجه بوده خالی از حشو وزوایدوضمناً متمايل باروح انتقادی است طلوع افغان بطوریکه معلوم میشود سعی دارد با صراحتلهجه خود را بامطالب عصری آشنا ساخته و وظایف روزنامه نویسی را با احتیاجات محیطیبسابقۀ عصری تطبیق نماید. ما از خدای متعال توفیقات کامله وعاجلۀ نفیس ادبی برای جنابعبدالحی خان نویسندۀ محترم این جریدۀ شریفۀ وطنی خواسته وبا صمیمیت بترقیات روزافزون ومحبوبیت آن را در عالم مطبوعات افغانستان تمنا داریم.روز نامهای شریفۀ هفته وار اتفاق اسلام (مطبعه شهر هرات) و اتحاد مشرقی(مطبعه شهر جلال آباد) وبیدار (مطبعه مزار شریف) و اتحاد (مطبعه شهر خان آباد)که هر یك دورهای دهم، چهاردهم، یازدهم، سوم (دور نادری) خود را طی مینماید٧٦(۷۷) مطبوعات داخله شماره ( اول ) سال دومو نسبة قدم بجاده جدیدتری گذاشته اند . میتوان از مطالعات آنها امید وار شد که نویسندگانمحترم روز نامهای مذکوره عبد الله خان قانع ، شمس الدین خان قلعتیگی ، عبد الصمد خان جاهد ،محمد یوسف خان ، برای اصلاح و ترقی روز افزون روز نامهای خود متمايل گرديد اندو يقين است بزودی رونق و قیمت عصری بخود کسب خواهند نمود ، ما ترقيات حسنههر يك ازين همقلمان عزیز را از خداوند استرحام مینمائیم .مطبوعات واردهتاريخ قرن هجدهاخيراً كتابی باسم قرن هجدهم و انقلاب كبير فرانسه بانجمن ادبی رسید این کتاباز تأليفات البر مالی که از نویسندگان شهیر وکلاسيك فرانسه است در طهران از طرفوزارت معارف ایران بقلم فاضل ایرانی آقای رشید یاسمی ترجمه شده است این کتابحاوی یکسلسله وقايع و معلومات مفیدی قرن هجده را در برگرفته است ما مطالعة اينکتاب مهم مفید را بعموم اهل ذوق ومخصوصاً طلاب معارف توصيه مينا ئيم .بهار افغانسكينة الفضلا یا بهار افغانی تالیف فاضل محترم آقای عبد الحکیم خان رستاقی مطبوعهند که تازه ترین نسخه آن بانجمن ادبی رسیده کتاب موصوف نتیجه زحمات فکری ومتتبعاتادبی آقای فاضل موصوف است که تقريباً حاوى شرح حال و احوال يك عده فضلا وشعرایکابل را از زمان های قدیم تاریخی تا امروز واقع گردیده است انجمن ادبی زحمات آقایموصوف را بدیده تقدیر و استحسان نگریسته و از خدا وند تکثر امثال شان را خواستهو امیدواریم که تالیفات نفیس تری را از فضلای مملکت و صاحب قلمان کشور خود دیدهوسبب انبساط قلب و انشراح خاطر ما گردد .۷۷۰۲شماره ( اول ) سال دوم مجله کابل ( 78 )متفرقاتصورت راپور مختصر سال اول انجمن ادبی کابلانجمن ادبی که اولین موسسه ادبی در وطن عزیز است سال گذشته در قالب کوچکیتاسیس شد و اعضای محدود انجمن بعد از انکه به تشکیل اداری پرداخته شعبه های كوچككوچك نشریات ، تالیفات تراجم ساختند ، آغاز بشنا ختاندن خود در نزد سایر موسسات ادبیدنیا نموده و تا اندازه روابط قایم نمودند ، واز دیگر طرف در داخله با ذوات فاضل و دانشمندوطن سلسله علایق و مخابرات را جنبانده بجلب اعضای افتخاری و توسیع انجمن ادبی اقدامنمود ، و در عین حال زمینه مساعدی برای دادن کنفرانس های ادبی و علمی و بکار انداختناذواق صاحب قلمان وطن تهیه نمود ، بعد ها به امور ذیل متوجه شد :1 ــ انجمن قبلا در صدد تهیۀ يك کتابخانه كوچك اما منتظم برامده و عجالۀ توانستصورت خارجی بکتابخانه خود داده کتب علمی ، تاریخی و ادبی لغت وغيره بالسنه فارسیعربی ، تورکی ، انگلیسی ، فرانسه ذخیره نماید بعلاوه فهرست های مفصل کتب مطلو بهبکتابفروشی های بلاد لندن ، پاریس ، برلن ، مصر ، ایران ، هند فرستاده و يكعده تقريباً كافیخریداری نموده است که عنقریب واصل شده و کتابخانه انجمن میتواند نفاست نافعی حاصل نماید2 ــ شعبه تالیفات انجمن تالیف بعضی کتبی را که زمانه حال ایجاب می نمود روی دستگرفت و منجمله کتبی که از تالیف تمام و در تحت طبع آمد اینها ست :ــــ78شماره (اول) سال دوم صورت راپور (۷۹)اخلاق عسکری در دو جلد مساوی ( ) صفحه تالیف و تدوین آقای غلامجیلانی خان اعظمی معاون حالیه انجمن ادبی که یک جلد آن مطبوع و دیگرش در تحت طبعاست. قرائت فارسی برای کلاسهای چهارم و پنجم ابتدائی مدارس مطابق پروگرام وزارتمعارف در دو جلد مساوی (سه صد صحیفه) تالیف آقای محمد انورخان بسمل مدیر سابق انجمن وآقای سرور خان گویا عضو انجمن که یک جلد آن تمام و دیگر آن نزدیک به تمام شدناست. اما کتبی که هنوز در تحت تالیف و تحریر بوده و تمام نشده اینهاست : ـ تاریخ افغانستاننگارش آقای میر غلام محمد خان غبار عضو انجمن ادبی، تاریخ ادبیات افغانستان تذکرهٔمشاهیر افغانسان، تحریر آقای غلام جیلانی خان اعظمی معاون انجمن .۳ ـ از شعبهٔ تراجم انجمن ادبی کتب و رسائل ذیل از السنه خارجی ترجمه و حاضر برایطبع شده است : ـ آثار عتیقه بامیان تالیف مسیوگو دارو مسیو ها کن فرانسوی یک جلددر ١١٦ صفحه ترجمهٔ آقای احمد علیخان مترجم فرانسه، نگارش و نگارندگان تالیفاستاد محمد کردعلی بزبان عربی ترجمه آقای سرور خان گویا، جلال الدین خوارزمشاه تالیفنامق کمال بیگ تورک ترجمه شهزاده احمد علی خان درانی مدیر انجمن ادبی از زبان اردو، خرمهرهٔ طلائیتالیف ایدگر ایلن پو امریکائی ترجمهٔ شهزاده احمد علیخان درانی از انگلیسی، شرح حال سیدجمالدین افغانی تالیف ابراهیم علاءالدین بک تورکی و هیئت علمیهٔ او ترجمهٔ آقای میرغلام احمدخان، ، امان الله افغانستان، سهراب ک، ایچ کاتراک فارسی ترجمه آقای عبدالباقی خانلطیفی سرکاتب انجمن از انگلیسی، تاریخ مختصر سلطنتهای اسلام در دنیا ترجمه از هندیمع الحاقات (الحاقات بقلم آقای غبار) جلد ۲ شعرالعجم شبلی نعمانی بزبان اردو تحتترجمهٔ آقای سرور خان گویا است که عنقریب تمام میشود، کپتان جلی تاگور از ترجمهٔ نیازفتحپوری تحت ترجمهٔ شهزداه احمد علیخان درانی مدیر انجمن ادبی است. تاریخ افغانستانمصنفهٔ مالسن انگلیز تحت ترجمه آقای محمد حسن خان ترجمان انگلیسی انجمن است. اصولنامهای اساسی افغانستان، شورای ملی، رخصتی مامورین از فارسی به پشتو بقلم آقای امین الله خانترجمه شده است.٤ ـ نشریات انجمن در سال اول عبارت است از دوازده شمارهٔ مجلهٔ کابل، و سه رساله۷۹شماره (اول) سال دوم مجله کابل (۸۰)هدیه انجمن ، و يك جلد اخلاق عسكری كه به مساعی و اهتمام آقای امین الله خان عضو انجمنادبی و منتخبات بوستان به تصحیح جناب مستغنی طبع شد اند .٥ - انجمن ادبی برعلاوه امور فوق وتصحیحات و تنقیدات سایر تراجم و مولفات خارجانجمن نیز پرداخته و کتب ذیل را بعد از غور و مطالعه تصحیح و تنقید کرده است : تاریخالفاروق تالیف شبلی نعمانی ترجمه مرحومه علیا جناب حرم اعلیحضرت شهید از لساناردو يك جلد ، تصحیح لفظی بقلم آقای محمد بشیرخان منشی زاده و آقای امین الله خانکتاب ( تاریخچه مختصر ادبی ) تالیف استاد محترم جناب قاری عبدالله خان يك جلد( تصحیح آقای غبار ) راهنمای فراه و چخانسور تالیف محمد یعقوب خان فراهی يك جلد( درموضوع جغرافیا و تاریخ ) ( تصحیح آقای غبار ) جغرافیای افغانستان تالیف آقایمحمد علی خان يك جلد ( تصحیح آقای غبار ) تاریخ موریا دراسپانیا بترجمه آقای حبیب الله خانطرزی از انگلیسی ( تحت تصحیحات لفظی آقای گویا است . )بعلاوه انجمن ادبی توسط آقای سرورخان جویا در مدت شش ماه مدیریت و نگارنده گیجریده هفته گی انیس را که بواسطۀ مریضی آقای مدیر آن معطل بود نیز اداره کرده است.کار کنان انجمن امید میکنند در سال دوم بتوانند در دائره اجرا آت خود وسعتی دادهو نتیجۀ مساعی خود را بصورت بهترین نشان دهند و من الله التوفيق .معرفی لازمآقای عبد الغفورخان رسام جوان کابل که یکی از تعلیم یافتگان مدارس عالی المان ودارای دیپلومه در فن نفیس رسامی و مطبوعات عصری بوده و درین تازگیها علاوه برمعلمیمکاتب صنایع نفیسه وکارهای مطبع عمومی عضویت انجمن ادبی را نیز عهده دار گردیده اندوگاه گاهی صفحات مجله کابل بصنعت کاریهای نفیس او مزین گردیده وامید است شمولیتحاضره شان به زیبائی و جمال مجله افزوده و آثار نفیس تری را در اوراق کابلازخود بیادگار گذارند .۸۰( هیئت انجمن ادبی کابل )آقای قاسم خان افغانآقای سرور خان جویاآقای محمد یعقوب خانآقای امین الله خانآقای محمد نعیم خانجناب آقای محمود خان طرزی مدیر انجمن ادبیآقای غلام یحی خانآقای عبد الرحمن خانآقای عبد الغفور خانآقای سید قاسم خانآقای میر غلام محمد خان غبارآقای عبد العلی خان مستغنی[BLANK PAGE]بین دو نفر نشسته از راست به چپ وزیر دربار احمد شاه خان ،اعلیحضرت امیر حجاز .استاده از راست به چپ قاری عبدالله خان ، آخند زاده عبدالقیوم خانقندهاری ، مولوی سید مبشر خان طرازی ، سپه سالار افواج حجاز ،طرف دست چپ شاه حجاز استاده وزیر خارجه .صف اول ایستاده به گردن شان حمائل گل در بین وزیر درباردست راست وزیر دربار سید مبشرخان و چپ مولینا سیف الرحمن خاندر وقت روانه شدن جهاز از هندوستان طرف جده[BLANK PAGE]شمارهٔ ( اول ) سال دوم تمنای دوستانه (۸۱)تمنای دوستانهبرای رفع اشتباهی که بین من وهمنامان من واقع میشود بعد ازین مرا بنام امین الله( زمرلای ) شناخته و به همین اسم طرف مکاتبه قرار دهند.امینالله زمرلایمشاهیر شعرادر نظر داریم که در شمارههای آیندهٔ کابل مختصر شرح حال و آثار برگزیدهٔ شعرایمعروف عالم را با فوتوهای منتخبهٔ شان نشر وشایع ساخته ودرضمن نمونهٔ از ادبیاتعالی وشانداری بدست خوانندگان عزیز خود داده باشیم.اعتذارچون در نظر داشتیم که انتشار مجله در روزهای اول هر ماه قرار بگیرد بنابران اگرتاخیری رفت مربوط بنظریهٔ فوق است وانشاء الله در آتیه به اوقات معینه که روزهایاول هر ماه باشد انتشار خواهد یافت.۸۱( ۸۲ )مجلة کابلشمارهٔ ( اول ) سال دومرئیس جمهور فرانسه مسیو دومررئیس جمهور فرانسه بتاریخ ۶ می که در نمایش سالیانه کتب در حالیکه میخواست باطاق دوم کتابخانه داخل شود ناگهان گلولهٔ چندی که از تفنگچهٔ پال گورگولوف یکنفر روسی بطرف او فیر شد زخمهای منکری برداشت رئیس مجروح را بشفاخانه برده و دکتران ماهری بمعالجهاش مشغول گردیدند ولی زحمات دکترها نتایج خوبی نداده بروز ۷ می بدرود حیات گفت قاتل دستگیر و اعدام شد جراید خارج علت ان سوء قصد را تا کنون بطور وضوح ننوشته اند .پول دومر شخصیت بزرگی در جامعهٔ فرانسه داشته و فقدان او نه تنها ملت فرانسه بل اغلب ملل و ممالک دنیا را متأسف ساخته ومختصر سوانح این رئیس جمهور را طوریکه جراید مختلف اروپا مینویسد ازینقرار است :پول دومر در ۱۸۵۷ بهاوریلاک متولد واز سن چهاردهسالگی مشغول کار شد بدواً در يك کارخانهٔ جواهرات ملازمتیاختیار کرده و ضمناً بتحصیل علوم میکوشید تا در اثر۸۲شماره ( اول ) سال دوم رئیس جمهور فرانسه (۸۳)لیاقت چندی در کالجی پروفیسرریاضیات بوده و بعدها در کالج ریمایر مونیت تبدیل شددو مرتبه در دوره حیات خود جریده نگار بوده و متعاقباً سمنشی مجلس وضع قوانینگردیده در ۱۸۸۸ جنرال بولنیکر را در انتخابات هزیمت داده ومعین مجلس اعیان گردید.و در ۱۸۹۷ الی ۱۹۰۲ در هند چینی حکومت اعلی را زیر اداره داشته و در مستعمرات فرانسهکارهای مهمی را انجام داده است در ۱۹۰۲ دوباره بمجلس وضع قوانین شامل وبالاخرهرئیس مجلس شده است در ۱۹۱۲ رکن جزیره کورسیکا بوده وعضو فعال کمیسون مالیاتدانسته میشد در محاربه عمومی علاوه آنکه شخصاً خودش بنفع فرانسه خدماتی را انجامداده چهار پسر جوان او برای صیانت ملك وملت فرانسه بخاك وخون غلطیده غرض ازاوایل عنفوان تا آخرین آوان حیات مصروف خدمات وطن خویش بوده رویهمرفتهزندگانی او باابرهام لینکن مشابهت تامه دارد زیرا ترفیع او باین منصب رفیع نتیجه لیاقتوقابلیت ذاتی او بوده است ماهم بنوبه خود از فقدان این مرد نامور تاریخی فرانسه اظهار تاثرکرده و هموطنان علاقه مند او را تسلیت میگوئیم .۷۳شماره (اول) سال دوممجله کابل(٨٤)مطبوعاتبقلم آقای سرورخان جویانظری بمطبوعات و نشریات ماعواطف آدمیت وحوایج مدنیت در هر وقت وزمانی انسانها را به تولید یکنوع وسایلی برانگیختانده . امروزه جمعی ازطبقات انسانی که براحت های مادی حیات علاقه منداند خود شان را ممنون زحمات مخترعینی میدانند که از اثرات اختراع و ایجاد آنها خود را در آسایش و تمنیات شان را در عالم مادیات تامین شده می بینند و گروهی از افراد بشر که به تصفیه اخلاق و تزکیه یا تربیه ر وحیات خویش دلبستگی دارند نیز رهین محنت های همان طبقه علما و نویسنده گان یا موجدین و مکتشفینی هستند که احتیاجات مدنی را از پرتو آنها رفع شده ومدنیت های معنوی را در جامعه بشری از زحمات فکری اوشان تزریق شده می یابند .اگرچه برای انسانهای مدنی هر دو جنبه مادی و معنوی این موضوعات محل احتیاج شمرده شده ولی از آنجائیکه مهمترین وساطت ارتقای مادی ومعنوی اجتماعات بشری وابسته اشاعه علوم وفنون و ترویج معارف است و این کار بدون طبع و نشر کتب و آثار فکر و قلم علما ونویسندگان صورت اساسی بخود نمیگیرد لہذا از جہات بسیاری نظر باحتیاجات٨٤شماره ( اول ) سال دوم نظری بمطبوعات و نشریات ما ( ۸۰ )محیطی و حیث مسلکی میتوانیم مسایل متأخر الذکر را بیشتر تقدیر کرده یا مورد لزوم دانسته بگوئیم :بیداريها ی روحانی و تحرکات عقلانی ما برای ابدیت مرهون عطایای نوع پرورانه آن مردمان رؤفی باید بود که با سر پنجه های رسا و دلهای شجاعی از يك قرن دو قرن یا بطرف عمری خاك و دود کرده چشمی از لذائذ نفسانی بستند و در صحنه های مدنیت عالم عهده دار بازی کردن رول های مطبوعات و نشریات گشته اند .متفکرین عقیده دارند که قاطع ترین اسلحه عصر کنونی سلاح علم و فن است اما به اینهم باید متیقن باشیم : بزرگترین عواملی که در جوامع واسطه تعمیم و یا ذریعه استعمال این اسلحه بشوند همین مطبوعات و نشریات یا آمال علاقه مندان آنها خواهد بود .کوتاه نظرانی ممکن است این مسایل را از جزویات بشمرند چه يك نويسنده فقیری را می بینند که با قلم شکسته بر پاره کاغذی بدقایق مختصر سطوری چند رقم میکنند و یا صفحه کاغذ محقری از ماشین چرك و چربی بیرون آمده بنازلترین قیمتی در معرض نشریات از ین دست بآن دست نهاده میشود البته تأثرات او هم سرسری و دور از اهمیت خواهد بود ولی اهل بصیرت میدانند که نتایج این اعمال و اوقات قلیلی که طراوش یافته مطبوعات و نشریاتش میگویند چه مهماتی را برای ابدیت ادامه و خاتمه داده و چه روحیات قوی و سر کش اجتماعات را در عالم معنی در زیر استیلای خویش آورده و می آورند .اگرچه نوشتن و لوازم آن عبارت از سامان طبع و كاغذ و قلمی بیش نبوده و بظاهر حال مانند سایر ملزومات مدنی من حیث عظمت دستگاه باید هم چندان محل اعتنا نباشد مگر از نقطه نظر اعتبار حقیقت ، تجدد امروزی اقوام بانهایت شان و شوکت مینازد بآن تقدمی که بر اساس علم و عرفان گذاشته شده باشد و مدنیت های فعلی ملل برای حال و آینده در انظار بینندگان دنیا کسب و قار مینماید اگر يك ورق پاره و یا سنگ ریزه از آثار گذشته گان خود بتاريخ چند سال پیشتری ظاهر نمایند .گویا علم و معرفت کنونی ما مايه تعب و رنج و حاصل فکر و قلم علما و نویسندگان قدیم است و واسطه توسعه یا ایصال و ابلاغ آنان برای حال و آینده یگانه وسیله بزرگ مؤسسات۸۰(٨٦) مجلۀ کابل شماره (اول) سال دوممطبوعات و نشریات گفته میشوند ، هستی طبع و نشر در دنیا اثر یکرشته تجربیاتیست که ذریعهبوجود آوردن وسایل و اسباب لازمۀ آنها گردیده مانند ایجاد خط و کتابت اختراع کاغذاکتشاف سامان طبع .در اولین مرتبه که اولاد انسان بی ذریعه گفت و شنید از دور و نزدیک مطالب و مفکوراتخود را یکی بدیگر از همنوعان خود حالی کرده توانسته اند بایستی مشکور سعی و عملآنکسانی باشند که تقریباً چند هزار سال قبل از میلاد در صدد پیدا کردن اصول خطو کتابت برآمدند آنها چه مشقاتی را درین راه متحمل گشتند تا کج و پیچ منقوشاتروی سنگ ، چوب و فلزات را که عبارت از خط میخی و برا ذلیف و غیره باشد به نوشتن هایامروزی تبدیل حالت دادند .بعد ازین اعمال باز چیزی که سد راه علما و نویسندگان واقع بوده همان عدم صحایفی کهبران مفکورات خود شان را در قید نگارش بیاورند و آن صحائف همین تخته های کاغذملون و خوش تحریریست که فعلا جانشین تخته های سنگ و پارچه های فلز و پوست حیواناتو برگ های پاپیروس است شرح اختراع این مقصد را هم طوری که تخطائیها نسبت میدهندگماندارم محتاج بذکر نیست فقط به اروپا در ١١٩٠ میلادی اول در آلمان بعد در ایطالیا ،فرانسه ، هالیند ، انگلیس کار خانه های کاغذ ساختند و در روسیه بنای آن از زمان پطرکبیر است یعنی ان مسئله هم بنوبۀ خود رفع کنندۀ مشکلات مبهمه مطبوعات و نشریاتبحساب میروند ، که فعلا این صنعت بکثرت فی مابین متمدنین اشاعه یافته و ممکن است نظربمقتضیات علمی و مدنی در آتیه بیشتر هم بشود .با اینحال پیدایش کاغذ اگرچه بمراتب خود تا اندازه زمینه را برای ترویج علم آمادهساخت ولی در آنصورت استفاده زیاده تر عاید متمولین و اولاد آن اغنیا بود که کتبخطی و آثار دستی را بسختی بدست آورده و همان طبقات محدود ی از انحصارو مطالعات بهره ور میشدند گویا تنها اختراع کاغذ نتوانست علوم را از انحصاربیرون آورده و بعموم مفید ثابت شود ، مجبوراً علما بفکر عمیق تری افتاده و مهمترین آلهو ادواتی را که وسیلۀ تعمیم علم و عرفان گردیده قیمت کتب را نازل یا اختراع کاغذ را بیشتر٧٦شماره ( اول ) سال دومنظری بمطبوعات و نشریات ما( ۸۷ )بنفع عامه تقویه نماید تهیه نمودند و آن ها همین ماشین های تپو گراف و لیتو گراف است کهمخترع اولی گوتنبرگ در ١٤٥٣ و مخترع دومی سند فلارن پیشتر از سال ١٨٢٤ بوده اینهاهر کدام بنوبهٔ خود یکی بعد دیگری در پیشگاه بشریت خدمات بزرگی را انجام دادند کتبو جراید مرتب و منظمی در عالم مطبوعات جلوه گر ساخته تحریات مفید این دو نفر مخترعینآلمانی، سعی وعمل علما و نویسندگان را بسهولت و سرعت تمامی یگانه واسطهٔ ترقیات روحیو معنوی نوع انسان گردانید، سدسدیدی از پیش راه علما و نویسنده گان بر داشته شد و علومو فنون از انحصار و خصوصیت بیرون آمد .تیپو ولیتو هر دو بین ماباسمای مطبعه یا چاپخانه حروفی و سنگی معروف هستند مطبعهبطور يقين يك كلمه عربی است و چاپخانه را بعضی مقتبس از «چاپو» دانسته مغولی یا چینیمیدانند و برخی به هندی نسبت میدهند .غرض بطور کلی گفته میتوانیم این گونه موسسات در هر سر زمینی جاگزین گردیدهحقیقتاً اهالی آنجا را بسوی سعادت و رستگاری سوق داده بلکه هر کجا ئی مقدمتر اساسگرفته و عوامل صحیحتر داشته یا خوبتر جالب تقدیر عامه واقع شده بهمان اندازه بیشتر و بیشترترقیات معنوی نصیب همان ملك وملت گشته است .این مؤسسات عرفانی که همواره بین اقوام عالم هادی نجات از جهالت و گمراهی و ضامنسعادت و بختیاری بوده اند ، دو نوع وظایفی را عهده دار بود و بدو شعب مهمه عرفانیو مدنی اختصاص اعمالی داشته اند : یکی قسمت های کتب و رسایل علمی فنی و تاریخیو غیره مضمونهای مصنفه ومولفه انطباعیه است که مستقلا در یکوقتی نوشته و بطبعرسیده وسایل بزرگی برای آموزکاری در مدارس و کتب خانه ها میبا شند ، دیگری همانجراید و روز نامه جاتیست که مسایل سیاسی اخباری غیره اجتما عیات را در اوقاتمعینه ماهانه نیم ماه هفته وار روزانه نی ما بین هر ملت و حکومتی به مناسبات مقتضیاتمحیطی بنام نشریات موقوته با اسمای گوناگون مقالاتی رقم شده و در معرض انتشار گذاشتهمیشود .بهر حال این تفاوتها بعد تر روشن تر خواهد شد برویم سر اصل موضوع که مبدأ۸۷شماره (اول) سال دوممجله کابل(۸۸)قسمت های اولی یعنی کتب قلمی و مطبوعات مستقل از تار یخیست که انسانها قدرت خط و کتاب یافته و به اوایل انکشافات مطابع برخورده اند مخصوصاً در قرن ۱۵ میلادی تمایل علما نظر به احتیاج علمی به تدوین یا طبع و نشر کتب دیده شده ولی شروع قسمت ثانی اوقات پساتری است که مطابع نسبتاً ترقی یافته و ملل دنیا احتیاجات سیاسی و اجتماعی خود را احساس کرده اند و اشاعه یا ترویج افکار خواسته است از نهضت های اجتماعی ملل اعانت نماید باین معنی جراید جز در قرن ۱۹ دیده نشد چنانچه دایرة المعارف عربی می نویسد مثليكه پیش از قرن ۱۷ هم اصولیاتی بین قدما مروج بوده ولو شبیهه جراید عصری رنگ و رونق نداشتند از انجمله روما نیها هر وقتيكه نشر خبر مهمی را خیال میداشتند توسل به صحیفه مسما به (ایکتا دیورنا) می جستند و آنها را بدیوار چسپانیده یا بمقامات طوایف میفرستادند تا مردم از آنها مطلع شده یا در گردا گرد مردم نشسته آنرا میخواندند بدینمنوال تا قرن هفده بوده و در آن تاریخ در بندقیه یکی از شهرهای ایتالیا بنام (غازت) نشرات شروع گردیده در هالیند و فرانسه بنام (اخبار) و در لندن بنام (میرکور) همچنان در سایر نقاط عالم هم بعد یکدیگر بمرور اشاعه یافته.الحاصل در این از منه که تاریخ مبادی نشریات ملل وممالک دیگر را نشان میدهد ما وقتی فضای افغانستان را در آن ورق بزنیم متاسفانه اوراق خونین و سطور مغشوشی در برابر چشم ما صفحات وطن را يك صحنه جنگ و جدال و زمینه کشمکش های خارجی و داخلی نشان میدهد که یعنی اگر آثاری هم بوده پامال معرکه های رزم آوران گشته تنها اوراق مطبوعی که از وجود مطبوعات و نشریات قدیمی وطن بما اطلاع میدهد آثار دوره دومی زمامداری اعلیحضرت امیر شیر علیخان مرحوم بوده که از (۱۲۸۰) هجری قمری) شروع شده و نسبتاً آرامش افغانستان برای چند سالی بزمامدار آن عصر مجال داده است تا برای نظم و نسق امور اداری مملکت و وسایل عرفانی یا تنویر افکار ملی مساعی جمیله بکار برده شود از زمره مطبوعات و نشریات آن دوره که از چندی در اثر کنجکاویهای بسیار بدست نگارنده آمده یکی وعظ نامه ایست که مشتمل بر وقایع جنگ عثمانی و روس ترجمه از جریده (تیمز لندن) بوده باضافه شش و نیم صفحه مقدمه که از طرف مرتب۸۸شماره (اول) سال دوم نظری بمطبوعات و نشریات ما (۸۹)آن نوشته شده مجموعاً در ۹۰ صفحه میباشد این اثر بترتیب قاضی عبدالقادر خان بتاریخشنبه ۲ شعبان ۱۲۹٤ هجری در مطبعه شمس النهار بطبع رسیده علاوه آنکه ازین اوراقوجود مطبعه شمس النهار و تاریخ کار آن در وطن مکشوف میگردد مقدمۀ وعظ نامه ازمطالب دیگری بنسبت نشریات نیز اشعار میدارد مثلا پس از يك سلسلۀ تمجیداتی که ازاعلیحضرت امیر شیر علیخان مینماید ضمناً متذکر میشود که این امیر معارف خواه تجویزفرموده اند که باید واقعات مهمه داخله و خارجه را با مواعیظ سود مند و غیره مطالب نافعهدینی و دنیائی را همیشه هر ماه یا هر هفته برعایای صادقۀ شان آگاهی داده باشیم .این مسایل هم تا اندازۀ مارا بمقصد اصلی رهنمونی میکند که در ان آوان مطابع و نشریاترواج خوبی داشته کتاب دویم آن که بکمك یکی از دوستان از کتابخانه مرحوم امیر محمدخانسپه سالار بدست آمده عبارت است از اصول وقواعد عسکری که مانند قانون نامه هایعسکری موجوده در ۷۹ صفحه بتقسیم دو فن و هر فنی دارای فصل های متعدد با نقشه هاو صور مختلفه که بقواعد عسکری مربوط است و تمام کلمات انگلیسی که در مشق نظامی و یابعوض اسم رتبه های عسکری یاد میشده همه را به افغانی ترجمه کرده اند این کتاب همدر اوایل خود هشت صفحه و کسری فارسی بطوری علاوه الحاقیه دارد که در عنوانشاین جملات مرقوم است : « وعظ که بطور مقدمۀ الحاق وی بهمراه کتاب قواعد ضروراست که عند الاتمام قواعد، افسر کلان بطور وعظ بهمراه سپاهیان و افسران موجوده میدانبیان نماید » در اخیر کتاب متاسفانه بعوض آنکه ماه و سال طبع را هم معین کنند تنهابهمان اشارۀ که به انجام اوامر امیر شیر علیخان نسبت بطبع کتاب نموده قناعت ورزیدهو این جمله را هم بر آن افزوده که در مطبعۀ مصطفوی دارالسلطنۀ کابل باهتمام میرزا محمد صادقخان حلیۀ طبع پوشید .مقصد تاجائیکه بشهود رسیده دو مطبعۀ سنگی در آن اوقات موجود بوده بنام( شمس النهار ) و ( مصطفوی ) که این هردو بتقریب ٦٠ سال پیشتر گویا واردافغانستان گردید و اما قسمیکه شهرت انطباعیۀ آن دوره شنیده میشود ممکن است از دومطبعه بیشتر هم بوده باشد چه بر علاوه نشریات مواعظ و اطلاعات اخبار طوریکه بعضی از۸۹شمارهٔ (اول) سال دوممجلهٔ کابل( ٩٠ )دانشمندان هموطن میگویند کتب دیگری هم از قبیل اصولات نظامی و علمی و دینی و کاغذ های صکوکات و وثایق و تکت های پستی طبع میکردند . شهاب ثاقب که بردو ها بیون نوشته شده و در آن یکقسمت خود امیر شیر علیخان هم شرحی نگاشته یکی از مطبوعات آندوره بوده ذخیرةالملوك و خلاصه آن دوباره طبع شده و فتاوای برهنه هم در آنوقت بطبع رسیده همچنان کتب متعددی است ولی چسود که فعلا هیچ آثاری ازان ها باقی نمانده تنها تکت پستی که درانوقت مروج بوده به پانزده قسم از همین مطابع خارج میشده .( بقیه دارد )تشکر از مطبعمطبعهٔ عمومی کابل که در اثر مجاهدات رئیس هوشمند آن يك عدهٔ کارکنان ماهری را گرد آورده و روز بروز در تکمیل لوازم قشنگ طباعتی آن پرداخته میرود ، لذا گفته میتوانیم از جهات ظاهری و معنوی مفهوم يك مؤسسۀ زیبای عرفانی این عصر را بعلاقه مندان مطبوعات نشان میدهد .چه هر وقت و زمانی در زینت های انطباعیه نشریات وطن اثرات تازه تری را جلوه گر ساخته و میسازد .مخصوصاً درین روزها که باز یکمقدار کافی حروفات سربی با تزئینات و نقشه جات آن از آلمان وارد کرده و علاوه ماشین های رنگا رنگ طبع و آفسیٹ موجوده ، ماشینهای دیگری نیز بخارج سفارش داده و باین نزدیکها انتظار ورود آنرا می برند از قرار معلوم گویا در نظر دارند يك تغییرات و ترقیات بزرگی در مطبوعات داخلی بدهند ، انصافاً از همه زیاده تر بمجلهٔ ما حقوق ثابت کرده اند چنانچه این شمارهٔ اول سال دوم مجلهٔ کابل که بتازه ترین حروفات و کلیشه های آن زیور طبع پوشیده خودش بهترین دلیلی است که ترقی و پیشرفتهای این مطبعه را در انظار مبصرین باثبات رساند .٩٠شماره (اول) سال دومتشکر از مطبعه( ٩١ )ما فقط بنام قدر شناسی از زحمات آقای صوفی عبدالحمید خان رئیس و آقایان سید محمد ایشان خانمعاون و سید محمد داؤد خان خطاط و رسام و آقای نوری افندی مدیر زنگوگرافر و سائر همقطارانآنها که در امور طباعت و کلیشه سازی ما ذوق وسلیقۀ مخصوصی بکار برده اند اظهارشکران کرده ويك گروپ تصاویر آنها را با یکمقداری از نمونه های زنگو و لیتوگرافیکار روائی مطبعه درین نمره اول سال دوم مجلهٔ خود شایع میکنیم.امید واریم این مطبعه در جهد وجهد رئیس واعضا، فعال و با ذوق شان بترقياتعالی تری نائل شده و آرزوهای نویسندگان وطن را چنانچه باید و شاید برآورده باشند.منظرۀ خارجی مطبعۀ عمومی از جانب غربی جنوبیمنظرۀ داخلی مطبعۀ حروفی[BLANK PAGE]عکس داخلی کار خانۀ آف زت[BLANK PAGE]عکس داخلی استدوی زینکو گرافی رنگه[BLANK PAGE]نمونه حروف مطبعه عمومیشماره ترتیبی ٦اندازه ۱۲ فارسییکی دیدم از عرصهٔ رود بارکه پیش آمدم بر پلنگی سوارچنان هول ازان حال برمن نشستکه ترسیدنم پای رفتن بیستتبسم کنان دست بر لب گرفتکه سعدی مدار آنچه دیدی شگفتتوهم گردن از حکم داور مپیچکه گردن نپیچد ز حکم تو هیچچو خسرو بفرمان داور بودخدا پیش نگهبان باور بودنمونه حروف مطبعه عمومیشماره ترتیبی ٣اندازه ۲۰ فارسیمرا پیر دانای مرشد شهابدو اندرز فرمود بر روی آبیکی آنکه بر خویش خود بین مباشدوم آنکه بر غیر بد بین مباشنمونه حروف مطبعه نوعیشماره ترتیبی ۷اندازه ۱۸ فارسییکی پند میداد فرزند رانگهدار پند خرد مند رامکن جور برخردکان ای پسرکه يك روزت افتد بزرگی زسرنمی ترسی ای گرگ ناقص خردکه روزی پلنگیت بر هم دردبخردی درم زور سر پنجه بوددل زیر دستان زمن رنجه بودبخوردم بکومشت زور آوراننکردم دگر زور بر لاغرانشماره ترتیبی ٥نمونه حروف مطبعه نوعیاندازه ١٦ فارسیدواخبار شاهان پیشینه استکه چون تکله بر تخت زنگی نشستبدورانش از کس نیازدد کسسبق برد گرخود همین بود و بسچنین گفت بکره بصاحب دلیکه عمرم بسر شد به بیحاصلیچومی بگذرد ملك وجاه وسريرنبرد از جهان دولك الا فقير۹۷۹۸شمارهٔ ترتیبی ۲نمونهٔ حروف مطبعهٔ عمومیاندازهٔ ۲۶ فارسیگریزد رعیت ز بیدادگرکند نام زشتش بگیتی سمرچوسلطان عنایت کند بابدانکجا ماند آسایش بخردانشمارهٔ ترتیبی ٤نمونهٔ حروف مطبعهٔ عمومیاندازهٔ ٢٤ فارسیکریم السجا یا جمیل الشیم نبی الورا یا شفیع الامم۹۹نمونه حروف مطبعه عمومیشماره ترتیبی ۱ اندازه ۴۸ فارسیرعیت نباید به بیداد کشتکه مر سلطنت را پناهند و پشتنمونه حروف مطبعه عمومیاندازه ترتیبی ۳۶ بنط لاتینیAct, act in theLiving present,Heart within andGod overhead.۱۰۰نمونه حروف مطبعه عمومیاندازه ترتیبی لاتینی٢٤ بنط Don't put till tomorrow٢٠ بنط What You Can do٢٠ بنط Today.نمونه حروف مطبعه عمومیاندازه ترتیبی لاتینی١٦ بنط Cowards die many times before their death,١٤ بنط The Valient never taste of death but once.١٢ بنط Neat printing is the soul٩ بنط Of Publicatons[BLANK PAGE]۱۰۱نمونه گلهای ۲۴ بنط مطبعه عمومی۱۰۲نمونه خطوط برنج مطبعه عمومی١٠٣نمونه گلهای ١٢ بنط مطبعه عمومی١٠٨٤نمونه گلها و کنجی های مطبعه عمومی[BLANK PAGE]١٠٥[BLANK PAGE]١٠٦[BLANK PAGE]مسکوکات افغانستانالغازی محمد نادرشاهافغانستانالغازی محمد نادرشاهكابلافغانستانالغازی محمد نادرشاهكابلكابل ۲ افغانیپول ۲۵كابل ۱۰ افغانیپول ۱۰كابل ۱۰ افغانیپول ۵پول ۲كابل ۵ افغانی[BLANK PAGE]بسم الله الرحمن الرحيملا اله الا الله محمد رسول اللهمحمد سيد الكونين والثقلين والفريقين من عرب ومن عجم نبينا الامر الناهي فلا احد ابر في قول لا منه ولا نعمهو الحبيب الذي ترجى شفاعته لكل هول من الاهوال مقتحم دعا الى الله فالمستمسكون به مستمسكون بحبل غير منفصمبقلم خطاط معروف سید محمد ایشان خان معاون مطبعه عمومی[BLANK PAGE]بها را بس چراغ گلشن زاله هامحیط آفرینش پر چراغ گوهر شرین استبهیج احمدی او عالم خط جلیبلطف مضمرش مجموعه عین جلوهبهار طبع آثارش طبع شریریقین ظن کلیمه فصل اش آنکلمهعروہ مختلف مصحف شیرسخن چون دانس بخشند نیازلا اله الا الله مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللهِکابل ۱۳۱۱بخط عبدالحسین حسینیشوقه برق شام مشد جدولسطر کسر اویت تر میلیچهبه فیض که معراج طارق شراشان حم ابرومز سبزش بهارنسبت مبدا حرس اسم علویزند شخصی اوست عقد که اشعارنهر شرف باز هم فریب پر شرشادابی حوضیه بازار لاله زارنادیدن عیب کسان کر تو را خصلت عموا پر وقت یا قائم عیب او هم ترامانست خط چو سحبان بو تار بیارد بست رضای جویا تر ا۱۰۹بقلم خطاط معروف سید محمد داؤد خان خطاط ورسام مطبعه عمومی[BLANK PAGE]۱۱۰مطبعه عمومی کابل[BLANK PAGE]۱۱۱مطبعۀ عمومی کابل[BLANK PAGE]۱۱۲هیئت اداری و فنی مطبعهٔ عمومیعنایت الله خان مدیر عمومی مطابعشماره (اول) سال دوم دپښتو ژبه دپږنویولاردی (۱۱۳)دپښتو ژبه دزبو پلار دی(په قلم د آقای امین الله خان زمر لای)انسان خلقتاً انسان پیدا سوی دی ، اوله یوه پلار او مورنه چه حضرت (آدم او حواعلیهما السلام) دی ، داد وئی سلسلی او نسلونه د بشریه و جود راغلی دی، او دارنگ برنگ ژبی چه نن ورځ په مینځ داوسید ونکی د مځکی کښ رواج او خبری باند کیږیپه اول کښ یوه ژبه وه ځکه چه مور او پلاری یووه ، هر خونی چه ډیر والی ئی پیدا کړاو په طائفو او تبرو او جنسو تقسیم او و ویشل سول جد اوالی دژبی ، رنگ ، چهرهعادت ، طبیعت ، به دوی کښ پیداسو نو وراندی له دی چه دژبی بحث وسی که لږ له تقسیماو سلسله د بشر څخه بیان وکو و خپل مقصد ته به نږدی سو .تقسیم او ویش دبنی بشرمقصد زموږ له تقسیم دبنی بشر ځنی دادی چه لږ تحقیق او پلټنه وکړو چه داتوله طائفیاو قبیلی چه له نوع بشر ، بدنیا کښ اوسید ونکی دی خونی یو تربله نیږ دیوالی او قرابت لریاو کمنی کمنی طائفی ویوی پیړی او پلارته رسیږی ؟ پدی باب کښ خوشی باید ولیده سی .(ا) (خاصی دجسم) مثلاً : رنگ ، پوست ، ویښته ، قد و اندام .(ب) (ژبه) مثلاً : مشابهت او یورنگ والی د خبرو ، او دکلو دخوقو مویو تربلهاو یورنگ والی د ترکیب د ټو کرانو دخبر واو د گډوډوی .(ج) (زاړه نقلونه) مثلاً : زاړه نقلونه چه زړی ښځی ئی کوی یابعضی عادتونهاو بعضی اعتقادونه .(د) (قدیمه آثار) مثلاً : کیندلی کانی ؛ هيا کل او چهری ، قدیمه ښاوی ، زاړهقبرونه ، اوزاړه شیان چه له خاور وڅخه راوزی .دادی چه هر څو پدی شیانو کښ په مینځ داقوامو او قبيلو کښ نيزدى والی او مشابهت وی۱۱۲شماره (اول) سال دوم مجله کابل (114)معلومیږی چه هغه اقوام او قبلی ویوه نکه ته رسیږی . ( دطبیعی تاریخ حكیمانو ) پس له تحقیق او پلټنی دجسمانی ترکیب د مختلفو اقوامو ؛ تقسیم ئی دبنی بشر داقوامو په پنځه سلسلی سره کړی دی .( 1 ) سلسله دکافکاسی ٢ - سلسله د مغلی ٣ - سلسله د زنجى ٤ ـ دمالائی 5 - سلسله دامریکی . موږ پدی ځای کښی صرف د کافکاسی دسلسلی او په کافکاسی کښی صرف د ( آریان ) دټوك بحث كوو :سلسله د کا فکاسی داسلسله په نسبت دسپین والی دپوستر ، صافوالی دویښتانو ، بيضوى چهره ، او ږدوالی دپزی ، عمودی غاښونه پته ترکیب داندام او دقد، چابك والی دحرکت ، له نورو سلسلوڅخه بیلیږی اصلی وطن ددی سلسلی په غربی طرف دهیمالیه دغر و په نیږدی دهندوکش دغرووه له هغه ځای نه ټکر ټکر سوی په لمنود هغو غرو په اطراف ددنیا کښی وپاشل سول چه موږ له نورو ټکرانو څخه صرف نظر او یواځی دآریان دټوك بيان كوو .ټوك دآريان هغه قومونه چه دآریان ، وشعی نه نسبت کیږی له نسله دقدیم قوم د (اریا )څخه دی وړاندی له ایکلو او پیدایش دتاریخ نه په نیږدی لمنود هندو کش کښی ئی استوگه کوله ، ټوله اقوام داروپابيله بعضی قومو چه به سلسله د مغولیه په اروپا کښی منسوب دی ، ایران ، افغانستان ، هندوستان پدی شعبه کښی داخل دی . شعبه داريان نه په اصطلاح دار و پا ( هند او جرمانیك ) وائی . او په پلټنه او ډیر تحقیقات د خاوندان ددی فن ثابت سوی دی چه جرمن ، کلت ، هندی ، افغانی ایرانی له نسله د آریان دی چه له ترکیب د بعضی لفظو دپږيو ددوی نه دامسئله اثباتیږی چه یومثالی دادی :114شماره (اول) سال دوم دپښتو پر به در یو پلار دی (۱۱۰)پښتو (مور) فارسی (مادر) سانسکریت (ماتری) ارمنی (مایر) رومی (میتر)لاتینی (ماترا) جرمنی (موتر) انگریزی (مدر) فرانسی (میر) .اگر چه ډیر مثالونه دی ، مگر په واسطه داوژدو الی دایو مثال بیان سو، لدی معلومیږیچه دا قومونه سره لدی چه یو تربله ډیرلری دی ؛ او په مینځ ددوی کښی هیڅ یوه علاقهدنیز دیوالی نشته بیا هم داسی شریکی کلمی چه هم په لفظ او هم په معنی یی لږ تحریف سره مشابهتاو یو رنگ والی لری او دانوم ابتدائی کلمه ده چه تکلم باندی کیږی . پس له دی نتیجی څخهمعلومه سوه چه هیڅ شك نشته چه اجداد ددی بیان سوی قومو په اول کښی یوقوم وهاو پس له هغو ، فرق او تکثرات چه پدی لوری او هغه لوری تللی ، بیل بیل قومونه او تکثراتسوی دی او دا مشابهت دابتدائی کلموله اثر او میراث دهغه ( آریا ) دقوم دی چه اجداد ددیقومو شمیرل کیږی او یواځی یو قوم وه چه اصل او منشاء دهغه قوم اطراف د(هندوکش)دغرو ښودلی سوی دی . هرکله چه دهند و کش غر په افغانستان کښی دی - معلومیږیچه اجداد ددی قومو پښتون دی اودا چه پښتون په خپل اصلی او قدیمی وطن کښی پاتیسوی دی شجاعت او غوره والی دپښتون معلومه وی او مونږ ټوله او سید ونکیدافغانستان پښتون بولو .اصلی مدعا زموږ له بحث در پوڅخه دادی چه یو قدری دپښتو در یی بحث وکوځکهلدی ږبی نسبت و نورو ږ بونه په سبب دپاتی کیدو او محدود والی ئی په خود افغانستانکښی چه له نورو ږ بو سره نده گډه سوی او خپل اصلی قواعد ئی ټوله ساتلی دی لږبیان ئی سوی دی .( ږ به دپښتو )له پورته بیانو څخه دامعلومه سوه چه اصل دډیرو اقوامو دشرق او دغرب ، د (آریان)له شعبی دی او اصلی استو گنه د (آریان) په غرو دهند و کش کښی وه چه دهند و کشدغرونه رنگ برنگ فرقی او تکثرات جورسوی او بدنیا کښی وه پا شل سول . مهاجرتاو تگ ددی فرقو او تکثراتو په لاندی صورت سره کتابونه ددی فن بیانوی .۱ - اول تکثر چه د (اریا) دقوم نه له غرو دهند و کش څخه بیل سوی دی فرقه۱۱۰شماره ( اول ) سال دوم مجلۀ کابل ( ١١٦ )د ( کلت ) ده چه اجداد د آیرلیند د قوم او د ( غال ) دخلقواو ( بره تونان ) دفرانس دی دا کلتان له ساحله د شرقی د بحر خزر څخه په لوری د شمال وله هغه ځای نه برابر په لوری د مغرب تالی او وسطی اروپا ته رسید لی دی .۲ ـ دومه فرقه له جنوبه د قفقاس د غرونه تير سوی پس له دينه چه په ساحل دونديك د رود او تور بحر کښی گر زیدلی دی په شبه جزيره د یونان اوايتاليا کښی ئی وطن نیولی دی دی فرقی ، قدیم یونانیان او رومانیان ئی تشکیل کړی پر دوی برخی ویښل سوی دی چـه له ټوله قومو سره چه پدی وقت کښی ( رومانیك ) بلل کیږی یعنی دفرانسیس او ایتالیا او اسپانیول د قومو داجداد سره ګډ او یو شی سوی دی .۳ ـ دریمه برخه داریان چه هجرت ئی کړی دی ( جرمانیك ) دی چه د (کلت) دلاری وسطی او شمالی اروپا ته تالی دی اوقوم د ( گلت ) ئی چه بخواله دوی نه هلته وه له هغو ځای نه ئی و ساحل دغربی اروپا او جزیری د ا تـلا نـتيك ته ئی و شړل . جر من ، انگلیز د ینمارك ، فلامنگـت ، سویدن او ناروی چه له نسله ددی دریمی فرقی دی قـوم د جرمانیك بلل کیږی .٤ ـ څلورمه فرقه مهاجرين داریان ( صلاو ) دی چه دا قوم په صحرا او لو یو دشتو د شرقی اروپا کښی ئی ځای نیولی دی ـ روس ، له هازيچ ، او پولیوی قهر داوسیدونکی د شبه جزیری چه به طرف د جنوب د نهر طونه دی له نسله ددی څلور می فرقی دی .٥ ـ پنځمه فرقه د ( زند ) ده چه قوم د قديم ايران ، کرد ، ار منيان ، اوبلوچ له نسله د زند د قوم دی .٦ ـ آخر قوم د آریا چه بخیل اصلی وطن کښی پاتی سوی دی بیله یولږ خلقو چه په خپل وطن کښی پاتی سول نور ټول به طرف دشرق جنوبی دخپل وطن ئی هجرت و کړ اوله نهر ایندوس د پنجاب څخه تير په شنو او ښو صحراؤ د نهر ( کنـگ ) تیت سول چه تر هوسه په هندوستان او بنگال کښی دی نو میخ شك نبایـد کیږی چه اصل ځای اوسکن داریان ، افغانستان وه او هغه لږ کسان چه په خپل اصلی وطن کښی پاتی سوی وه دغه قوم دافغان دی چه له هغه وقته تر هوسه ئی خپل قومیت او پښه ئی ساتلی ده . او هر کله چه اول تاریخونه١١٦شماره (اول) سال دوم دپښتو ژبه درپوپلاردی (۱۱۷)چه پس له ایجاد دلیكلو نه لیكلی سوی دی وه كورو بیاهم دغه قوم به په همدی ځای کښیبیا موندو او كه بعضی لیكلو كانوته چه په بعضی کوښو اوغرو کښی دافغانستان پیدا کیږیو كورو لیكل به ئی له رقه دقدیم سانسكریت دخط پیدا کو بیا مجبور کیږو چه افغانته اول ټكه داریان ووايو اووی بولو اوهرکله چه طرز اولهجه اواسلوب دپښتو دږغی بڼوروکورو ډیره لږنی او بسيطه چه دډیرو ږغو پیشرو حسا بیږی پیدا بيكو كه ټکه او پلاردټولو ږغو داریان ئی وبولوجای لری . اودا ټوله اقوام او اوسیدونکی دافغانستان چه نن ورځپه رنګارنګت نومو سمی دی ټوله له یوه پلارنه او پښتون بلل کیږی . ولی چون زمانهډیره تیره سوی ده اوله احوله وړاندی له تاریخ نه ئی لږمعلومات وه اخلافوته پاتی سوی دیاوهر کله میدان دجولانګاه او استیلا دخپلو همسایګانو وه له دی جهة ژبه دپښتو وسعتندی پیدا كړی یواځی په ښځ دځپلو دیوالو چه سرئی وه آسمان نه رسیدلی محصور پاتیسوی ده اوبعضی چه و ځای د استیلانه ئیږدی یا دبل تر اثر لاندی سوی دی خپله اصلی ژبهدپښتوئی ایره كړی ده . سره لدی چه دپښتو ژبه دافغانستان په غرو کښی ئی خپل عمر تیركړی اوله خپله اصلی وطنه وبهرته نده وتلی او کشمکش دیګانه ؤئی ډیر لیدلی دی بیا همخپل اصلی قواعدئی ندی ایر كړی اودهیچا به دام نده كښیوتلی او خپل ادبیات او شیریننكات ئی ټوله ساتلی دی چه دافغان دسرشار اونارك حسیات او آزاد طبیعت نمایندګی كویاو ډیر شرقی علوم لكه تفاسير ، احاديث ، فقه ، منطق و غیره په پښتوژبه ترجمه او ډیرنامدار شعرادپښتو دربی لكه رحمان ، سلیم ، شیدا ، حمید ، خوشحال وغیره تیرسوی دی .خصوص كه څوك وغواړی اصلی نکات اوشیرینه وبنا اوادبیات او صحیح اوست عواطفاوملی روحیات دپښتو و ګوری ؛ نو دی به پراخو دشتو او لوړ وغړو او شنو درو کښیچه اصلی ځای دافغان او دهغه پښتو چه دبلی ژبی سره نده ګډه سوی طبیعی ادبیاتچه مقصد دافغانی دلندوی دی ودی واوری چه نمونه ئی داده :خلق به وائی چه ښنکرف دی ما دزړ ګی په ینو ښکلی کتابونهپه درست جهان بدی ور نکړم وطنه هیچیری دی ساری بوینمد تا د بدن ښكل رابع دی په نتیجه کښی می زړه دری وری شنه۱۱۷شماره ( اول ) سال دوم مجلۀ کابل ( ۱۱۸ )مخ نه دی ګورم ژړا را سی معنی ئی داده چه مین در با ندیمهخدای می دی مرګ دغا ړمی کا چه شنکی خال می میلاسی نشی مینهپه و را ند ځی په بییر ته ګوری تردا وشتلی زړه دی جارسم څه دی کړمهد ځنکندن سلګی په ورو کړه بدان به سخی سر وی چه یاردی مرینهچه به وطن ور ځی کا غذه اول تری چارشه بیا بی وا یه سلا مو نهنو پراحوالی ددی لوئی ژبی او لغات او ادبیات به ئی ور معلوم سی چه داژ به هیڅ نیمکړی نده او هیڅ بیګانه ژبی ته محتاجه نده ـ بلکه له دیډیر یونه برا خه اوډیرډیر بولدیتهانتخاب کړی او مددی اخستی دی .ملت دافغان په حکم ددی چه هیجا دخپل به ژبه ترقی نده کړی ، بایدکوشش وکی چه داخپله شیرینی ژبی ته پراخوالی او رواج ورکئ اوهغه افغانان چه په مرور زمانی یا په سببد کوم علت ئی خپله اصلی ژ به دپشتو اېره کړی په بله ژبه ویونکی دی بیرته رجوع وه خپلیژبی ته وکی ، افغانی او افعانیت دوباره ژوندی کی ځکه نن ورځ هغه څوک چه دخپل به ژ بهخبری کوی یا بېل بېل عنوا نونه ئی پیدا کړی دی په اصل کښ دیوه پلار زمن او اصلیاو سیدونکی د افغا نستان او پښتانه دی ـ په باب د پښتان وا لی او یوقوم او سیدل د دویبیله پورته بیا نه آقای میر غلام محمد خان غبار هم په تیرو شمارو کښ په فارسی یوره بیاناو توضیحات و ر کړی دی هر سړی چه ئی ولونی امید دی چه له خپل نسب نه خبرو پریقانع سی .جناب مستغنی حب الوطنخپل ځا نونه به قربان کړو نه دیار خپل هردیا. دیار کوڅه بولی دیار خپلچه دخپل دین و دولت په لار مرنشی څه ژوندون دی هغه بولو ننګ وعار خپلهر میدان چه دخپل ځان په وینو رنګ کړو په قانون ئی دنظام بولو ګزار خپلپه دنیا و آخرت به سر فراز وي نظامی چه وی محکومه دسالار خپل۱۱۸(۱۱۹)همتشماره (اول) سال دومسپاهی د دخپل سربها خوری دموږ سر او مال قربان دی نه سر کار خپلنصیحت موږ ته به کار ندی ناصحه ته به کار خپل داناتری موږ به کار خپلمستغنی به ځان قربان تر خپل ملت کاموافق به د کفتار کاندی کردار خپلهمترعیت که رعایت کائن ئی واردی که څوک ننګ او که غیرت کائن ئی واردینن ئی واردی چه اسلام ټول متفق شی نن ئی واردی که همت کائن ئی واردید دولت او دملت څه امتیاز دی که دولت کا که ملت کائن ئی واردیهیڅ به نشی به محنت به مشقت بیا که محنت که مشقت کائن ئی واردیبیا له لاسه به و تلی دا فرصت وی څوک پیدا به دا فرصت کائن ئی واردیبیا به نه وینی به خوب که دا دولت څوک که دیدن څوک د دولت کائن ئی واردیکه مثال ژونده دپلار ده هم په واردهمستغنی که نصیحت کائن ئی واردی۱۱۹[BLANK PAGE]شماره (اول) سال دوممجله کابل(۱۲۰)غلطنامهاگر قبل از خواندن مجله غلطی های ذیل را تصحیح بفرمائید در خواندن مضامین مجلهاشکالی نخواهید داشت .صفحهسطرغلطصحیح۷۲۳عبارتمقابل"٢٤ویا""عبارتمقابل۸اولو فلسفهبافلسفه سپتيك وفلسفه تنقيدى۱۲٦می بردندمی برند۲۱۱۲بدار اسلامبه « دار السلام »۱۲۱۲رکن بادرکن آباد۲۷هتاژوتاژو۲۹۲۲داغ زخمچشم داغم۳۲سطرهای ۲ ،۳ پایان صفحهنهال برومند نیزعلی الخصوصعلى الخصوص نهال برومندنیز۳۲سطر آخرتحكمبحكم٣٤۹دستو دست٣٥۲۱باده خوارباده خواه۳۷١٥موجدو موجد۳۹٤٥٠٠١١٠٠٥٤١۹بديععلامه بديع٤٣۸عرتعرب٤٤هدرآمدیمدرآمد٤٤۱۰نورانینورانی٤٨٢٤بگرانیدبگرایند( ۱۲۱ ) غلط نامه شماره ( اول ) سال دومصفحه سطر غلط صحیح٤٩ ٣ امروز است ازان روز است٥٢ ٩ امرار امرار حیات٦٦ ۲۲ لود میدانند لودی میدانند۷۲ ١٤ موضوع نشر موضوع نثر۷۷ ٩ این کتاب حاوی این کتاب۷۷ ٩ مفیدی مفید۷۷ ۱۲ متبعات تتبعات۷۷ سطر آخر وسبب سبب۷۹ ۷ تاریخ ادبیات تاریخ ادبیاتافغانستان تذکره افغانستان تالیف آقای گویا و۷۹ ١٦ ترد امان الله افغانستان تهرو امان الله افغانستانThrough Amanullah'sAfghanistan۷۹ ۱۹ عنقریت عنقریب۷۹ ۱۹ کپتان جلی گیتان جلی٨٠ ٣ و تصحیحات به تصحیحات٨٠ ١٥ بهترین بهتریشبهای مهتاب فرح بخش لغمانازفوتو گرافی های شاهزاده اسدالله خانقوماندان فرقه شاهی[BLANK PAGE][BLANK PAGE]علمی ، ادبیکابلاجتماعی ، تاریخی١٤[BLANK PAGE]مجله کابل(آدرس)انجمن ادبی، جاده ارگعنوان تلگرافی - کابل انجمنمخابراتبا انجمن(ماهوار)تحت نظر انجمن ادبی نشر میشوداول اسد ١٣١١ هـ ش - ٢٢ جولای ١٩٣٢ مکابل:ولایت داخلهخارجه(اشتراك)١٢ افغانی١٤ »نیم پوند انگلیسیطلبهٔ معارف نصف قیمتفهرست مندرجاتنمره مضمون نویسنده صفحه(۱) تاریخ فنی وعلمی آقای زیدان بدران افندی ۱ الی ٥(٢) پوکودین واهمیت تاریخ نویسی ترجمهٔ آقای میر غلام حامد خان ٥ « ٨(۳) والتر ترجمهٔ آقای نجیب الله خان ٩ « ١٤(٤) لامارتین « آقای احمد علیخان مترجم فرانسه ١٤ « ٨(٥) سقراط ترجمهٔ آقای محمد عظیم خان منشی زاده ١٨ « ٢٢(٦) باز وطن بقلم فاضل عبدالهادخان داوی ٢٣ « ٢٥(٧) ادبیات فارسی ترجمه بقلم فاضل قاری عبدالله خان ٢٥ « ٣٢(٨) معارف وطن جناب مستغنی ٣٢ «(٩) عار بیکاری » ٣٢ « ٣٢(١٠) نامی و استقبال کایم، بیتاب - قاری ٣٣ « ٣٤(١١) انتباه سردار عبدالرسول خان ٣٤ « ٣٦(١٢) منتخبات نفیسه انجمن ٣٦ « ٣٩(١٣) شعرای افغانستان سرورخان گویا ٤٠ « ٤٦(١٤) ماه در پغمان شهزاده احمد علیخان درانی ٤٧ « ٤٨مدیر انجمن ادبی(١٥) صحرا « اعظمی » معاون انجمن ادبی ٤٨ « ٤٩(١٦) ظهور حقایق » ٥٠ « ٦٤(١٧) همایون نامه سرورخان گویا ٦٥ « ٦٦(١٨) مطبوعات ونشریات ما سرورخان جویا ٦٧ « ٧١(١٩) افغان در هندوستان میر غلام محمد خان غبار ٧٢ « ١٥(١٦) کتیبهٔ افغان در ارض مقدس انجمن ادبی ٨٦ « ٨٨تصاویر :(١) مقوله حضرت علی کرم الله وجه بقلم آقای محمد ایشان خان خطاط معروف معاون مطبع عموی اول(٢) شبکه کاری و نجاری کابل ٨ الی ٩(٣) شاعر شهیر فرانس « والتر » ٩(٤) « « لامارتین ٤١(٥) چوب کاری و نجاری کابل ٢٢ ٢٣(٦) مقبره و لوحه سنگ مزار اعلیحضرت بابر شاه ٦٤ ٦٥(٧) یادگار بودا ٧٠ ٧١(٨) سلطان قطب الدین ایبک ٧٥(٩) سلطان شهاب الدین غوری ٨٥(١٠) عکس خیالی بوعلی سینا آخرفي كتاب تحف العقول عن امير المؤمنين عليه السلام انه قالالعقل خليل المؤمن والحلم وزيره والرفق والده والليناخوه ولا بد للعاقل ان ينظر في شانه ويحفظ لسانه ويعرفزمانه الا وان من البلاء الفاقة واشد من الفاقة مرض البدنواشد من مرض البدن مرض القلب الا وان من النعم سعةالمال وافضل من سعة المال صحة البدن وافضل من صحة البدن تقوى القلبمراد ازین کلمات شریفه علویه انکهعقل و دانش دوست مؤمن است، حلم و بردباری وزیر اوست، رفق و مدارا کردن با خلق خداپدر اوست، نرمی و ملایمت بمنزله برادر اوست، آدم دانا ناچار باید ناظر به چیز باشداول آنکه مواظب امور خود باشد، دویم آنکه زبان خود را نگاهداری کند، سوئم انکه اهل زمان و مقتضیاتزمان را بشناسد، همانا از جمله بلاهای بزرگ فقر و بیچیزیست، بدتر از ان بیماری است بدتراز ان مریض بودن دل است، آگاه باشید که از جمله نعمتها ثروت و سعة مال است، بهتر ازان صحتکابل سنه ۱۳۱۱ شمسی بدن است نیکوتر از ان پرهیزکاری دل است. حبیب قندهاری[BLANK PAGE]شماره ( دوم ) سال دومنمره خصوصی ( 1 )كابلKABULقسمت علمیتاریخ فنی و علمی و كیفیت تحریر سوانح عمریترجمه مقاله آقای زیدان بدران افندیعضو دارالتالیف کابلامروز برای تاریخ دو طریقه روشن موجود است که گر چه در طرز باهم متناقضند ولی در غایهو مقصد مشتركند ، زیرا این تناقض هیچگاه و در هیچ حال بروح و ماده تاریخ اثری نمیکند ،خواه بطریقه فنی این تاریخ تدوین یافته باشد یا بطریقه علمی ، و اختلافاتیكه واقع می شودمخصوص طبیعت است وطبیعت دو قسم است (طبیعت فن و طبیعت علم) پس لازم استدرینجا بشرح هر دو طریق تا اندازه به پردازیم چه دانش امروزه به تفریق بین آنها قابل شدهنمره مسلسل ( 122 )( ۲ )مجله کابلشماره ( دوم ) سال دومو خصایص هر يك را جداگانه تحدید نموده ، بلکه پیش ازینهم این دو طریقه بیان گشته و کتب عدیده در هر دو موضوع تالیف یافته که برخی ازان مؤلفات نمونه جاویدیست در عالم علم و ادب و از انجمه است کتاب العظما مؤلفه پلوتارك و تاریخ هیرو دوت که نخستین از فاخرترین تحف تاریخ فنی و دومین از نفیس ترین ظرایف تاریخ علمی بشمار میرود .ولی امور مخصوصه باین دو طریقه منحصر بسرحد این دو مؤلفه جاوید نیست زیرا وسعت بحث انسان در عصر حاضر در اطراف خصایص فن و تعدد مدارس و تباین صور و اشکال بسی برقوه و جمال طریقه فنی افزوده همچنانکه تقدم علوم درینعصر در کثرت دقت بطريقه علمی کوشیده است .طریقه فنیه ) طریقه ایست که هدف آن بواعث و علل محرکه داخلی و دوافعی است که در ماورای ظواهر جا دارد . پس اینطریقه در بحث از حقایق بطریق قیاس و تاثر منحصر است و همه اینحقایق را در اسلوبی بلیغ و ترتیبی مستحسن یکی پی دیگری مرتب ساخته تصویر می کشد .اما طريقة علميه ) طریقه ایست که بواعث و علل را از ظواهر یکه مطرح بحث واقع میشوند جستجو مینماید پس هر آنچه را سبب معقول و نتیجه حقیقی میداند استخراج کرده و با ملاحظات دقیقی در عبارت منطقي و قالبي خالی از حسن و جمال میریزد لہذا این اسلوب اگر چه واضح و مرتب باشد ساده و بسیط است .میتوان فهمید از همین جهته است که مؤرخ فنی در غالب احوال از بیان وقایع بترتیب زمان کناره جسته و به بیان معنی و مبنای وقایع و حوادث مبهمه اکتفا میورزد ، و یا حوادثی را که در نفس خود مؤرخ و یا مجرای تاریخ تاثیری بزرگ داشته باشد با سلوبی تقریر میکند که مظهر احساسات مؤرخ باشد . بالعكس مؤرخ علمی از ذکر تاثرات وقائع و حوادثیکه در نفس خودش پیدا شده پهلو تهی مینماید و تمام همتش مصروف است باینکه وقایع و حوادث را روی میز تشریح و تدقیق منطقي گذاشته و اصل حادثه را از سایر وجوه تحلیل و تفحص نموده و بعدها اخذ نتیجه از مباحث مطلوبه نماید . پس مبرهن شد که تالیفات مؤرخ فنی متضمن تاثراتیست که از تاریخ در نفس او پیدا شده ، و وظیفه این مؤرخ همین است که تاثرات باطنیه خود را در سایه۱۲۳شماره (دوم) سال دومتاریخ فنی و علمی(۲)بلاغت بیان و حسن تنسیق کلام در نفوس و بطون دیگران انتقال دهد. در حالیکه مؤرخ علمی از میدان حوادث و وقایع دور ایستاده در صدد تفحص و تحلیل و تشریح حوادث است و بعد از اینهمه تفحصات نتیجهٔ بحث خودش را باسلوب ساده و خالی از بلاغت بیان کرده باقی بخود مخاطب و مطالع میگذارد تا ازان چه احساس کرده و چگونه متأثر میگردد .پس حقایق تاریخیه در تاریخ فنی بطریق عملی در مطالعه کننده انتقال مینماید و در تاریخ علمی بطریق غیر عملی ، چونکه مؤرخ فنی اثرات حوادث و وقایع را ترتیب میکند یعنی نفس خود را حوادث گاه تاریخ قرار میدهد ، اما مؤرخ علمی مطالعه کننده را در برابر سیر حوادث پهلوی خود ایستاده مینماید تا خودش متاثر شود ، مؤرخ فنی اثر تاریخ را که در نفس خودش واقع شده بر مطالع عرضه کرده و نمیگذارد او در مناقشهٔ حوادث و مراقبت سیر و تفاعل آن از خود قدرتی ابراز نماید در حالیکه مؤرخ علمی مطالع را در تفکر و اقناع به نتایج بحث آزاد میگذارد .والحاصل طریقهٔ فنی در تاریخ مبنی بر مسحور و مجذوب ساختن بوده و در امور ذاتیه مداخلت می ورزد ، وطریقهٔ علمی (قانع ساختن) راز بر نظر گرفته و در ضمن امور موضوعیه دخل میگیرد. علما در عصر حاضر در جمیع مواد تاریخی تنها بنام معلومات کتب و وثایق وقصص متداوله ضرافی و خطابات ، اعترافات ، صحف ، احادیث ، مجلات کفایت نکرده بلکه جستجو از حفریات مبانی و آثار و اوانی را بر معلومات اول الذکر اضافه مینمایند حتی تاریخ اهتمام بیشتر بمجسمه های تحجر یافته ، طبقات ارضیه ، مجرای غدیرها ، طبایع وتغیرات اقلیمیه میدهد. و اینچیزهای که گفتیم از حیث طریقهٔ تدوین و ترتیب مخصوص تاریخ عام است. اما کیفیت تحریر (سوانح عمری) دوچار تطورات رنگارنگی گردیده بالاخره در عصر حاضر لباس تاریخ علمی را از بر کشیده و جامهٔ تاریخ فنی پوشیده است.طریق فنی در تحریر سوانح عمری عبارت از تفحص و بحث از خبرهای شخصی است که میخواهند سوانح عمری او را بنویسند . پس برای مؤرخ واجب است دارای فطانتی باشد که صواب را از خطا شناخته و از افکار و آرای عامه استنتاج کرده بتواند ، هکذا مؤرخ ناگزیر است شخصی را که میخواهد از سوانح او بحث کند در عصری که او پرورش یافته و در حقایق١٢٤شماره (دوم) سال دوممجله کابل(1)حیات ادبی و فکری و سیاسی و اجتماعی او و محیطی که در آن نشأت کرده و عواملی که در تکوین او مؤثر بوده تحقیق و جستجو نماید و وراثت و تأثیر آن را در اخلاق و حالات خصوصی پاپسیکو لوژی و پسیکو انامیس و امراض عقلی بشناسد و همچنین بدانستن غرایز نفسانی و عواطف داخلی و اثبات حرکات ظاهری مجبور است. بعلاوه دو وظیفه مهمه دیگر نیز که عبارت است از وظیفه فنی و وظیفه بیانی بعهده مؤرخ ترتب مینماید.وظيفه فنی منحصر است بروجه عام بشكل وقالبي که تاریخ حیات در آن نوشته میشود زیرا هر عمل فنی دارای شکل مخصوصی است که بایستی حاوی الوان و خطوط و ظلال آن باشد بنوعی که تقسیم صورت و انسجام و التيام اجزای او با یکدیگر و صدق مظاهر و ابراز ممیزات و خصایص او بشکل واضح باشد و درین خصوص طرق مختلفه وجود دارد از قبیل ریایلیزم، ایديلیزم، رمانتيزم وعيناً حال تصویر نیز از همین قبیل است.وظیفه بیانیه عبارت است از تعبیر بالفاظ مختار وتنسيق و ترتيب الفاظ مذكوره بسیاق بلیغ و پسندیده اما در مبنایی که شایسته او باشد و روح در فراگرفتن آن موضوع بر خود ببالد ومسرور گردد.کاتبی که میخواهد تاریخ حیات بنویسد بایستی با عمل فنیه و آثار خالده که در نمونه ها تمثیل می کند بدرجه کافی قابلیت داشته باشد از قبیل كتاب العظمای پلوترخس و كتاب ابطال کارلائل و کتب بسمارك وگيلیوم ثانی و ناپلیون مؤلفه لوودویج نویسنده معاصر مشهور المانی وامثالهااما نوشتن تاریخ ماخوذ از کتب موضوعه و غیر موضوعه چه مظهر عيوب وساتر محاسن باشد و یا برعکس آن، اما در اسلوب زشت و عبارات کهنه بنوعی که از طریق فن و بیان دور باشد، طریقی است که در ادبیات عصریه قیمتی ندارد زیرا زمانه آن مدتیست سپری شده.160( ۲ )پوگودینشماره ( دوم ) سال دومترجمه بقلم آقای میر غلام حامد خانپوگودین و اهمیت تاریخ نویسی( از قلم شاعر و نویسنده مشهور پوشکین )در سال ۱۸۳۶ یکدسته معلومات قیمت دار تاریخی نسبت بمیخائیل پوگودین در مکاتب عالیه ماسکو بصورت درس داده شده و این نظریه هم ازانجا اقتباس گردیده است.پوگودین از روی مناسبات تامه که با محیط ما دارد فرد معروف و نمونه کاملی از عوالم ادبیات و مطبوعات ما گفته میشود مشاراً الیه نه تنها در زمره محرین قویدست ما از روی ذوق و سلیقه مخصوصی که دارد یکمقام و امتیاز فوق العاده دارا بوده بلکه در صنف مؤرخین منور و نامی ما نيز يك مكانيت برجسته را اشغال کرده شخصیت درخشان او از همه اولتر نظرها را بسوی خود جلب و جذب می نماید .پوگودین در اولین نظریه خویش چنین میگوید : که تاریخ باید حاوی وشامل تمام احوال بشریت و انواع مختلفه آن بوده باشد مثلا سوانح مختصره يك مرد نا مور تاریخی بقسمی نگاشته شودکه ازان درجات تعلیمی و مراتب ترقیات علمى و امتيازات كسبى وشخصي آن پوره فهمیده شده و از همین سوانح یکفرد باید به حقیقت و حالات محیط آن پی برد. چنانچه در تاریخهای مکمله دنیا اگر از قلم يك مؤرخ حقیقی برآمده باشد میتوان درجه عمومیه معلومات يك ملت را از روی تفصیل سوانح يك فرد مشهور آن دریافت کرد، و این نکات مذکوره قابل دقت را تنها تاریخهای مکمل و اساسی ملل دنیا دارا شده میتواند نه مجلاتی که بنام تاریخ از قلم هر مؤرخی بغرض شهرت و یا دیگر مقصد تحریر میشود .پوگودین در تاریخ مصنفه خویش اولتر از همه اسماء تاریخ نویسان معروفه را با مختصر يك تعارف شان یادداشت کرده است ــ و بعضی مسائل لازمه متعلقه هر يك را مجتمعاً تدوین نموده بنام يك ژورنال اشاعه کرده است و نظریه مخصوص مؤلف فقط تا درجه ممکن معرفی اهمیت هر کدام از روی حقیقت بوده است اینك شماره های تصنیفات۱۲۰شماره (دوم) سال دوممجله کابل(٦)و تالیفات .(۱) تعقیب خصوصیات کریل لی . می اوری ، لوسی فه و دیو روف . (۲) حیات روس های زمان قدیم بصورت دهاتی . (۳) تعقیبات تنقیدی ای ورسه . (٤) درامه احوال حیاتیه قریه ( بطور شخصی ) (٥) نطق در خصوص گری تو . (٦) صورت عمومیه مسائل تاریخیه . (۷) نتائج خصوصیه تاریخیه را جمع باطفال . (۸) تاریخ روس برای تعلیم مکاتب . (۹) نقشه اروپا . (۱۰) منتخبات گیونه . (۱۱) درامه ماروا . (۱۲) تاریخ اشخاص (۱۳) صرف و قواعد لسان سلا و یانی . (١٤) علاوه بران اثرات سالنامهای سال ۱۸۲۷ ، ۱۸۲۸ ، ۱۸۲۹ و ۱۸۳۰ شهر ماسکورا هم او نشر و شایع کرده است . (۱۵) معلومات المانی در سال ١٨٢٦ از قلم اوست .در جملات تنقیدیه تاریخیه او مفکوره های صحیح حقیقی ملاحظه گردیده و امتیاز لائقه فکریه آنرا ارائه میدهد ـ آثار قلمیه آن دارای مفاد سیاسی ، تجارتی ، ادبی ، اعتقادی ، دینی ، وغیره مضامین لازمه انسانی میباشد ـ اينك مفكوره آن راجع بتاریخ عمومی آتیاً تذکار میگردد :« هر فرد انسان برای اعمال خویش پلان شخصی داشته و در مسائل مشکله از مفکوره عالی تر از خود استفاده میکند تا از سجایا و سوانح اشخاص تارهای باريك کارگاه بافت تاریخ حاصل شود »تاريخ يك ملت برای ما شاهد اندازه ترقیات ادبی لسان آن بوده مگر در صورتیکه ازان بطور مطلوب استفاده توان کرد نه اینکه فقط به نشان کردن کلماتی چند خود را لایق مفهومات آن بطور حقیقی تصور کرد بلکه مخصوصاً راجع باستعداد این نوع ملاحظات و مطالعات ما همیشه در تالیفات و تحریرات خود یاد آوری کرده ایم .تاریخ بطور مباحث راجع بمضامين مختلفه ترتیب گردیده و باید بهمه حال متممه وقایع ماقبل بوده یاد داشت های تاریخیه حکومت هارا حك و اصلاح نماید درینجا تذکار مثالي لازم است اگر یکنفر برای تحصیل موزيك مکلف شده و پیشروی آن آلات موزیکی گذاشته١٢٦شمارهٔ (دوم) سال دوم پوکودین(۷)شود آیا چقدر مهارتی لازم است تا مشاراً الیه بفهمد که کدام آله برای کدام مقصد بوده و کدام صوت را میدهد و باز طرز نواختن آن چگونه و ترتیب نوطه و اجرای آن چطور میشود ـ ترکیب ساختمان و کیفیت ترمیم و رفع نواقص آن چه قسم خواهد شد ـ و در حین لزوم وارسی بهمه مسائل ضروریه آلات چطور ممکن خواهد شد ـ آیا قانون نواختن آن بچه اصول بوده و مفاد آن چیست در عمل آن بطور صحیح چه فائده و در عدم اجرا کدام مضرت است ـ عیناً همین مثال و نسبت در ترتیب و تحریر تاریخ برای مؤرخ موجود بوده یعنی مؤلف باید دارای معلومات کامل بوده از انواع تاریخها يك تعداد مکفی موجود داشته و در حین لزوم از ان استمداد نموده صحت و غلط وقایع را تمیز داده بتواند ، اقوام ، نژاد ، وملل را با صورت تبدلات وتغیرات تاریخی آن زیر نظر دارد وانواع تاریخها را با صورت تالیف آن در زبان اجنبی پوره فهمیده بتواند اقسام تاریخ را از نقطه نظر مسلك ، سیاسی ، تجارتی ، اقتصادی ، حربی ویا کدام نوع است خوب تفریق و تمیز داده ازان استفاده کند ـ برعلاوه از ترتیب نوطههای تاریخیه و تالیف و قوۀ تحریر دارای تجارب فوق العاده واقتدار لایقه ومتانتِ قلمیه باشد ـ بالآخر برای امثال تاریخیکه بتذکار آن محتاج میشود علم صحیح با اصل تاریخ هم لازم است .در حکومت شاهی (ویزانتسيك) پوکودین سلسله تاریخ قدیمه مصر را ملاحظه نموده وچنین نظریه میدهد : «که مصر از قدیم دارای مفاد عمومیۀ پلتیکی ، کشوری ، وتاریخی بوده و ازین نقطه نظر تقریباً بکره ارض ارتباطی داشته است ـ و برای این مقصد از بسیار قدیم صورت تجارب آنرا برای خویش تشبث و اختیار میکردند . »راجع بفرانسه ها چنین گفته می شود که تقریباً از اوائل وقت موجودیت خود مذهب کاتولیکی را در دین عیسوی قبول کرده و برای اینکه پاپ آنوقت مخالف شان بوده است اورا بحیله در فرانسه دعوت نموده برای اخذِ امتیاز مذهبی از پاپ اختلال واقع گردید از ین اختلال دوباره يك انتظام عسکری بر روی کار آمد وحکومت صورت استقلال را حاوی گردیده بعد ازین حکومت فرانسه دارای دوائر ، سفارت ها ، مکاتب ، قواعد لسان و غیره گردیده است .۱۲۷شماره ( دوم ) سال دوم مجله کابل (۸)پس از محاربه ایتالیا فرانسه دوباره يك انقلاب بزرگ نموده و بعدها بطور حقیقی و اساسی در طریق مدنیت رهسپار گردیده این است که از نتیجه آن بخوبی مفهوم میشود که این ترقیات تا یکدرجه در اثر مساعی قوماندان شاندار شان ناپلیون ظهور کرده .همین طور هر ملت و هر دولت را بحال انفرادی از نقطه نظر تاریخ مشاهده کنیم ظاهر می شود که هر ملت دارای يك امتياز خصوصی بوده فقط محرر و مؤلف تاریخ آن عصر از خود ملت بوده پیوسته از طریق انصاف و اعتدال بر گشته مبالغاتی در شاندار ساختن ملت و مملکت خویش بخرج میدهد . بر گردیم به مقصد که آن عبارت از توصیف پوشکین است علاوه بران که محرر و ادیب است يك مؤرخ خيلي صحيح القلم وصادق القول بوده که بهیچ گونه از صحت وقایع نویسی در تاریخ مولفه خود انحراف نکرده است . باید شعبه تاریخ آن ذات بزرگوار را در تمام مکاتب از قلم من معرفی نمائید .پوشکینپند زمانهزمانه پندی از ادوار داد مرا زمانه را چونيکو بنگری همه پند استبروز نيك كسان گفت غم مخور زنهار بسا کسا که بروز تو آرزومند استرودكي بخارائيورزشرشادت اگر خواهی و تندرستی تن خویش باید بورزش گماریمیان را بورزش اگر تنگ بستی دل دشمنان را بلرزش درآریاگر کاهلی پیشه کردی وسستی اگر گوهری هیچ ارزش نداریافسر۱۲۸[BLANK PAGE]شبکه کاری و نجاری «کابل»( ٩ )والترشماره (دوم) سال دوممشاهيروالترترجمه بقلم آقای نجیب الله خانمتعلم افغانیماری اروت والتر یکی از مشاهیر عالم است .زیرا نوابغ و نامداران جهان از دو طبقه خارجنیستند ، یا اهل قلمند ، یا اهل شمشیر .بلی قلم و شمشیر از سالهای درازيست كه طبقاتاجتماع بشری را اداره نموده اگر مبالغه نشود :از روزی که والتر اولین قدم خویش را درجهان میگذارد . تا زمانی که ماتمکده پر آشوبرا با تبسمی وداع میکند برای کاستن مصائبو آلام ملتش مجاهدت نموده .شاعر شهیر فرانس « والتر » که در سنه ١٦٩٤متولد ودر سنه ۱۸۷۸ فوت کرده استچه والتر در عصری زندگانی نموده که بیچارگان و غربا به انتهای بد بختی دچار گشتهو امرا و اعیان از فرط عياشی و استراحت طلبی اخلاق خودها را کاملا باخته بودند ، يا بعبارتدیگر فرانسه در شرف سقوط کلی و تیره بختی بزرگی بود .در انجال صریر قلم والتر از غرش رعد آسای توپهای قلعه باستیل پیشگوئی میکرد١٢٩(۱۰) مجله کابل شماره ( دوم ) سال دومو آواز پر تاثیرش خون پاک ملتش را از جرائم لهو و لعب و ظاهر پرستی مجزا مینمود . گویاوالتر زبان تیره بختان بوده و یا آه درد مندان پلی نتیجه قلم و مجاهدات همچه اشخاصی بود کهمیکده مستی و خود پرستی هزار ساله فرانسه از پا در آمد.والتر را شاه ادبیات میخوانند زیرا بافکار لطیفه و خیالات حکیمانه بر عصر خویش حکومت میکردفرانسویان میگویند والتر همه مصائب عالم را مقابله نموده تبسم مینمود و با تبسمخویش ملت آزاده خود را نوید میداد .والتر ستاره درخشا نیست که مرور ایام وازمنه نام نامیش را در افق ادبیاتفرانسه تیره نمی سازد .والتر در سال ١٦٩٤ در پاریس متولد گردیده. و تحصیلاتش در مدرسه لوی کبیر اتمامپذیرفت . از خوردی باشعار میل زیادی داشته و بعضی اشعارش هم از زمان تحصیلش یادگاراست . بعد از تکمیل تحصیلات خویش بسمت کتابت سفارت فرانسه در هولاند مسافرتنمود . و پس از چندی به پاریس برگشته اکثر اوقات در تامپل نام محلی که مجلس ادبی بودهبسر می برد مجلس تامپل دران عصر از نقطه نظر سیاست مشکوک گفته میشد والتر بحرم اینکهدو نوبت هجوی برخلاف سیاست وحکومت نوشته بود ، اولا به ( سولی سورلوار ) تبعیدوبعدها در باستیل محبوس گردید ( ۱۷۱۸ )و در محبس تیاتر فاجعه خود او دیپ را تحریر نمود و تراژدی کلا سيك راتا درجه تجدید کرد .در سال ۱۷۲۶ بعلت خلاف و مناقشه که از والتر بایکی از سرداران ( شوالیه روهان )بظهور رسید او را مجبور کردند که فرانسه را وداع گفته بانگلستان برود .این سفر والتر در ازدیاد معلوماتش خدمت زیادی کرد و او را به فلسفه و ادبیاتانگلستان آشنا ساخت . در سال ۱۷۲۹ بفرانسه مراجعت کرد ادبیات فرانسوی را با ارمغان هایخود زینتی بخشید .پس از مسافرت انگلستان والتر در پاریس باستراحت مزیست درین وقت بعضی ازآثار مشهورش را نوشته و از انجمله تاریخ شارل دوازدهم است سنه ۱۷۳۰١٢٠(١١)والترشماره (دوم) سال دوموالتر اکثراً در مجلس برادران پاریس که انجمن ادبی بوده میرفت و تکمیل مطالعاتمختلفۀ خویش را مینمود .چه والتر نه تنها شاعريست نازك خيال بلکه مؤرخ محترم وفيلسوف زبر دستی نیزشمرده میشود .مكاتيب فيلسوفی که یکی از آثار مشهورش می باشد اورا مظنون ساخت والتر مخفيانهپاریس را ترك گفته اولا بسيرى دلورن و پس ازان در نزد مارکز دو شاتله قیام ورزید .مارکز از زنان عالمه وفاضلۀ عصر والتر بشمار میرفت باوالترمحبت زیادی داشت روز بروزصمیمیت و الفت شان زیاده تر میگشت ماركز دو شاتله پانزده سال حیات والتر را اداره مینمودو آنشاعر شهیر در نزد او زیست میکرد .در آنجا آثار زیادی نوشته و مشهورترین آنها میروپ ١٧٤٣ تراژدی نامی اوست .تاریخ قرن لوی چهاردهم شاهکار نثر والتر میباشد .دوستی والتر با امرای دربار ما نند ارژنس ریشیلو و مار كيز پمادره معشوقۀ شاه اورا بهشاه فرانسه معرفی نمود و در سنه ١٧٤٥ تاریخ نویس واقعات سلطنت پادشاه فرانس لوئی١٥ مقرر گردید .درسال ١٧٤٦ از نجبای در بار وعضوی انجمن ادبی محسوب گردید . اگرچه والترجاهطلب نبود و هوای بزرگی را بسر نمیپرورانید بازم دشمنان زیاد پیدا کرد .درسال ١٧٤٩ مادام دوشاتله مرد و والتررا غمناك ساخت درين وقت فردريك دومموسوم به فردريك كبير والتر را بدربار خویش خواند زیرا شاه المان شاعر فرانسویزبان بوده و با والتر محبت زیادی داشت والتر عازم دربار برلن گردید .والتر با وجود افکار دموکراسی و مساوات پسندی شاهان جوانمرد و با جرئت رادوست میداشت .فردريك با والتر محبت زیادی داشت و از پنجهۀ والتر از ١٧٥٠ تا ١٧٥٣ بدربار اوقیام داشت .فردريك بر علاوۀ تنخواه مقرره ومراحم زیاد نشان لياقت وعنوان مصاحبي خود را١٣١شماره ( دوم ) سال دوممجله کابل( ۱۲ )نیز باوعطا نمود . از انجا که والتر شخص آزاد منش بود نمیتوانست اقوال واوضاع خود رابقید ضبط در آورد واشعار شاه را زیاد اصلاح و تنقید مینمود . شاه را این حرکت پسندنیامده ازو دل آزرده گشت والتر از فرد ريك دل سردی مشاهده کرده عزم مسافرتنمود و مخفیانه از برلن فرار کرد .بر علاوه درباریان فرد ريك حسد میبردند كه چرا شاه اجنبی را اینقدر دوستداشته باشد بنا بران شاه را از او آزرده ساختند .والتر از برلن فرار نموده در ژینوا مسکن گرفت چون ژينوا مأمن درستی برایش نبوداز انجا در فرنی و در خاک فرانسه متصل سرحد سکونت گرفت تا از دستبرد و مخاطرات داخلیو خارجی هر دو مصئون ماند .نام وشهرت والتر در اروپا علی الخصوص در فرانسه ولوله بزرگی انداخته اوراشهنشاه ادبیات خطاب مینمودند ( رو اوالتر ) میخواندند . واز دور ونزدیك بزيا رتشرسیده از مجلسش محظوظ میگردیدند .شهزاده گان بزرگ واعيان فرانسه در اطاقش انتظار میکشیدند . والتر در قرنی رئیسقريه وحكمدار افتخاری نیز گفته میشد . وخدمات زیادی باهان آن ده کرده است .والتر در آخر عمر بمحفل تاج گذاری خویش حاضر گردید . ادبا بعد از تمایش ایرنتیاتر مشهور در کمیدی فرانسیس مجسمه اش را تاجی پوشانیدند . و او بعد از چندی جهان راوداع گفت ( ۱۸۷۸ ) .راهبها وروحانیون مسیحی از مراسم تدفین والتر امتناع مینمودند و او را خارج دینمیخواندند برادر زاده والتر که از روحانیون بشمار میرفت در دفن او زحمات شدیدی رامتحمل گشت . جسدش را بعدها در مقبرۀ نامداران فرانسه چانتون نقل دادند .والتر از خود آثار بزرگی را باقی گذاشته که کمتر نویسنده نوشته باشد . تیاترهای فاجعهو هایله تاریخ و فلسفه رسایل ومكاتب بکثرت دارد نمونۀ از آثار او .۱۲۲شماره (دوم) سال دوموالتر(۱۳)برهمندر یکی از مسافرت های خود به برهمنی برخورده ام که شخص حکیم و دانائی بود و عقل سلیم و روح سالم داشت در مجاورت منزل قشنگش که باغهای خوبی داشت پیره زنی هندی که بغربت و حماقت معروف بود میزست.روزی برهمن مرا گفت ای کاش در جهان نمی آمدم، من متعجب گردیده سبب مایوسیش را پرسیدم جوابم داد. چهل سال است که تحصیل میکنم و میدانم که این مدت مدید عبث گذشته است از روز تولدم تا حال اوقات زیادی سپری گردید و ندانستم که وقت چیست سالهاست که فکر میکنم و نتیجه افکار عمیق پر زحمت خود را نمی یابم. بالاخره نمیدانم که برای چه مخلوق گردیده ام، تقریباً هر روز از من سوال میکنند و عاجز میمانم. بدتر از انکه هر روزی می پرسد که چرا این مصائب و تیره بختی از جهان کم و کاست نمی شود و سعادت روزگار کجاست بجز آنکه بگویم که اینهمه لوازم دنیا دون و پست است دگر چیزی نمییابم اما کسی که قلبش از درد روزگار دو نیم است یا اولادش در جنگ کشته شده یا شوهرش مفقود گردیده شکمی خالی و چشمی پر آب دارد آیا قبول میکند؟ نه ایشان قبول کرده نمی توانند و من هم بآنها متفقم.بسا اوقات نا امید میکردم و نمیدانم بعد از همه این تفکر و تدبر که از کجا آمده ام و برای چه هستم و کجا میروم و چه خواهم شد.حالت این پیره مرد مرا محزون ساخت چه دانستم که انسان هر قدر عالمتر باشد در دهر کجرفتار بد بخت تر است.همان روز بزیارت آن نادان احمق رفتم و ازو پرسیدم که آیا گاهی از اوضاع جهان و سر نوشت خود محزون بوده؟ سوال مرا ندانست و فهمیدم دقیقه حیات خود را بیکی از ان افکار که فیلسوف را محزون داشته بود صرف نکرده هر گاهی که آبی یافته و بدن خود را بدان شسته خود را نیکبخت ترین زنان عالم خیال کرده.واپس بدیدن پیره مرد دانا رفتم. و باو گفتم.جای حیرتست که جاهل احمقی که مجاور خانه شماست خود را خوشبخت ترین عالم می داند۱۲۲شماره ( دوم ) سال دوم مجله کابل( 14 )و جناب شما که حکیم دانا و فرید روز گارید بدبخت ترین نوع بشر باشید .خندید و جوابم داد .حق دارید من هزاران بار باخود گفته ام اگر شمه از حماقت همسایه ام را میداشتمخوشبخت می بودم . چکنم که جاهل خوشبخت و نادان مسعود را دوست ندارم .لا مارتینشاعر شهیر فرانسوی قرن ۱۹ترجمه بقلم آقای احمد علیخانترجمان فرانسهلارماتین از شعرای شهیرقرن ۱۹ در سنه ۱۷۹۰ در محلیموسوم به ماکون تولد یافتهو تحصیلات خویش را در شهر« لیو » و « بیلی » تکمیلنموده ـ مشار الیه سفری درایطالیا نموده و در انجا کتابیموسوم به گرازیلا تالیفکرده و در ان تمام عواطفجوانی خویش را بیان کرده .در ۱۸۱۶ در حوالی غدیر«ایکس لیبن » بردختری جوانمادام الویر نام برخورده و عاشقشاعر مشهور نامدار فرانسوی « لامارتین » که درسنه ۱۷۹۰متولد شده استاو گشته ـ این دختر مریضه بود برای صحت مزاج و تفریح دماغ باین غدیر آمده و خاطر۱۳۴شماره (دوم) سال دوم لامارتین (۱۵)این شاعر حساس را بخود جلب نمود هردو باهم دوست شدند ایام رخصتی خویش را در حوالیغدیر مذکور بخوش گذرانی بسر بردند و در وقتیکه میخواستند از هم جدا شوند عهد بستندکه سال آینده باز برای وادید دران موقع بیایند ولی متاسفانه مادام الویر سال را پوره نکردهبدرود حیات نمود ازین روز به بعد حسیات عشق مارتین خیلی رو بافزونی گذاشته دلشاز تمام عالم موجودات سرد گشت ـ تنها چیزیکه این شاعر فرانسوی را اندکی ارام ساختهتسلی میداد همانا نظارۀ مناظر دلپسند طبیعت بود: گاهی بکوه بالا رفته برسنگی مینشستگاهی بساحل بحر رفته مسکن میگزید ـ اشعارش تماماً ترسیم تبلوهای طبیعت است که بصورتیساده کشیده ـ ما از اشعارش بخوبی احساسات او را درک کرده (تصویر زندگی ـ بنای عالملذت حیات صباوت ـ کوتاهی عمر انسان) بالاخره دل سردیش را از دنیا و علاقه مندیزیادش را بعالم طبیعت حس میکنیم اینک بنده عدۀ از اشعار او را بصورت نظم و نثر ترجمهکرده تحت انظار قارئین میگذارد سلیقۀ ملیت دوستی شعرای مغرب زمین در این اشعارمضمر است شعر ذیل را روزی گفته که بر فرازینۀ عالم طبیعت را نگاه میکرد این اشعار به(دره) معنون ساخته :درهدلکم خسته ازین دهر خراب آباد است قسمت من ز ازل اشک و غم و فریاد است(خاطر من جز) بسر کوی صباوت شاد است يك دو روزی بسر آرم که جهان برباد استروزکی چند مرا کوی صباوت جا بود صلح و آرامی و عشرت همگی باما بودکوی طفلی همه جا پر ز گل و مینا بود بر سرم سایه دمد در نظرم گلها بودجویها هر طرفم خفیه گذر میکردند سبزه ها را همه جا غرق گهر میکردندموج ها هر طرفی زمزمه سر میکردند غایب از دیده سر چشمه سفر میکردندچشمهٔ عمر کنون مثل همین جوها رفت بیصدا رفت و نهان رفت و عجب بیجا رفتروح پژمرده بمن ماند و دم عیسی رفت خاطرم خسته و آن روح فرح بخشا رفتیادم هرگاه ازان مجری شاداب آید خاطرم ناله کنان در لبک آب آید١٣٥شماره ( دوم ) سال دوم مجله کابل (١٦)همچو طفلی که زافسانه ورا خواب آیدروح پژمرده من خسته و بی تاب آیدهر طرف سبزه و آب و چمن و گلزار استافق نیله ز سرخی شفق گلنار استخاطر خسته من واله این دلدار استفلکم در نظر و موج مرا در کار استزندگی از پس ابری به برم پیدا شدرفته بود از برم و باز بمن یکجا شدعشق تولید نفس کرد و دلم احیا شدفکرهای دگر از حسرت و غم از پاشدروح شیرین من ای آخ دمی راحت کنبا گل عشق نشین یکدوسخن صحبت کنچون مسافر که بشهری برسد بهجت کناز هوای سحری تازه شو و عشرت کنهمچو آن مرد مسافر به در شهر جدیدروح مملو ز طراوت دلکی پر ز امیدتو غنیمت بشمر لحظه ای روح سعیدکه دگر روی چنین رفت نخواهی پس دیدروزه هایم شده تاريك چو ایام خزانسایه سان میگذرم باقد خم همچو کماننه محبت بدلم مانده نه سودای بتانمیروم پس تن تنها بسوی قبرستانگرجهان ازتو جدا گشته و بیزارشوددلبر شوخ طبیعت بتو پس یار شودگیردت در بغل و از تو خریدار شودآفتابش به مزار تو پرستار شودترجمه اشعار فوق بصورت نثردرهدلم از تمام عالم حتی از کلمه امید هم مایوس شده بهیچوجه نایل بمقصود نخواهم شد پس وقتیکه چنین است ، من و آن کوی طفولیت ، من و آن گوشه صباوت تا دو سه روزی بسر آرم ومنتظر مرگ باشم ـ هر وقت که نگاه میکنم وماهوهای تنگ وتاريك تپه سرسبز صباوت را جنگلهای ضخیمی پوشانیده و گاه گاهی سایه های برگها وشاخسار انبوه آنها بر سرم سايه افگنده يك عالم سکوت و آرامی مرا احاطه میکند درینجا خط سیر دو جوی آسمانی رنگ که از زیر پل های سبز وشادابی عبور کرده بشكل مارپیچی بدور دره میگردند در نظرم بر میخورد ـ جویبار مذکور بعضي اوقات آواز خفيف موج و شرشر خود را بهم در آمیخته پنهان و بی صدا از نظر سرچشمه غایب میشوند .٣٦شماره (دوم) سال دوم لامارتین (١٧)آخ ای روح مکدرم !! یکنم که سر چشمه حیات من نیز مانند این چشمه ها بی صداو بی ندا رفته هرگز باز نخواهند گشت — لیکن هر وقت که این حیات شیرین گذشته بیادممیآید امواج درخشانش چون دل صدف در نظرم جلوه کرده روحم مشوش و امید روزبهیاز دلم محو و نابود میشود .درینجا باز شاعر به طبیعت اشاره کرده میگوید .طراوت و تازگی مجرای این جویبار از طرفی، سایه برگ ها و اشجار از طرف دیگربقدری در روحم تا ثیر میکند که نه خود داری و نه از کنار جوی دوری میتوانم کرد .گویا مانند طفل کوچکی که در اثر کدام افسانه دلکش یا ترانه محزونی خوابش برد، روحماز آواز زمزمه امواج بیخود شده در لب جو خشك ميمانم .آخ درینموقع است که میخواهم در يك افق محدودی محوطه سر سبز و شادابی همیشهباشم و در عالم زیبای طبیعت جز آواز دلکش زمزمه امواج و روی نیله گون يك آسمانصاف و شفاف چیز دیگر را نه بینم .درین ضمن صورت حیاتی را که مدتی از پیش نظرم مفقود شده از پس غبار کم رنگمانند ابری مشاهده میکنم — آخ چه فایده که ازان لذیذ بجز كلبه عشق چیزی در برمنمانده و تمام حیات بمثابه خوابی از نظرم پاك رفته .حالا که بجز کلبه عشق در برم نیست ای روح شیرین بیا و درین کلبه راحت شو وتسلی یاب — بیا و مانند آن مسافر نورسیده که هنوز روی شهر را ندیده بادل مملو از امیدعقب در نشسته استراحت میکند، تو هم راحت کن، و مانند آن مسافر تازه وارد گرد هارااز پا تکانده ازین آخرین لحظه حیات تمتع گیر .چرا که روزهایت مانند ایام خزان سیاه و کوتاه گشته سپری خواهد شد. درین عالمنه محبت با تو وفا کرد و نه ترحم با تو نگاه پس باید که بروی و یکه و تنها راه قبرستان پیشگیری — اما ای روحم محزون مباش و مکدر مشو که دلبر طبیعت دلباخته تست، بايكعالم شوق و ذوق خودرا بدامانش بیفگن که همیشه بغل کشوده انتظار تو دارد و مطمئنباش که اگر تمام عالم از تو برگردد او بتو نزدیکتر شده مزارت را به اشعه طلائی١٣٧شماره ( دوم ) سال دوممجله کابل( ۱۸ )آفتاب خود چراغان خواهد کرد .سقراطترجمه بقلم آقای م عظیم خانمنشی زادهسقراط در ماهای اول ٤٦٩ قبل از میلاد تولد شده ؛ پدرش زوفرونسکوس نام داشت وهیکل تراش بود: مادرش فاینا رتبه قابله گری میکرد بطور احتمال سقراط درسنه ٤٥١ در جمعیت الفی بی ها ( جوانهای سر باز یونان ) برای تکافو از وظیفه خدمتی خود داخل گردید اینوقت هنوز درخشان ترین عصر آتن بود : زوفوکلس یکسال بعد از تولد سقراط نخستین جایزه شاعری خود را حاصل نمود شاید سقراط در عهد شباب نمایش درامه های زوفوکلس و آی شیلوس را دیده باشد : چون در سال ٤٥٠ ، آی یاس و در سال ٤٤٢ آنتی گون داستانهای مشهور زوفوکلس بر صحنه نمایش گذاشته شده بودند ؛ بسن بلوغ شهرت اویری پیدس را بچشم سر ملاحظه نمود : نقاشان بزرگ چون پولینوت و اپولو درس هیکل تراشان مشهور چون میرون و فاید یا سن شهر آتن را باصنایع نفیس خود مزین ساخته بودند .تنویرات سوفسطائیه در نزد معنویات ملت آتن دارای حیثیت عنصر تعلیمی بود : صنایع بزرگ در روح سقراط جوان تاثیری بزرگ نموده چنانچه او در جوانی با کتب و آثار فیلسوفان عصر خود مشغولیتی داشت. معلم او ارکیلاوس نام داشت و بتوسط او سقراط بفلسفه ناکسوگاراس آشنا شد علاقه روحی و معنوی سقراط با اناکسوگا راس بدون اینهم محتمل است زیرا طوریکه میدانیم آنا کسوگاراس طریق مشاهده خلقت با المقصد را در فلسفه داخل نموده و تمام حکمت سقراط مبنی بر مفاهیم مقصد میباشد .اطلاعات اخیره که از منتهای فقر سقراط خبر میدهد بی شبهه مبالغه خواهد بود چه سقراط در استعداد مالی بدرجه سوم بوده بنا برین مجبور بود که در قشون یونان۱۳۸شماره (دوم) سال دومسقراط(١٩)بطور هوپلیت (سلحدار وزین) خدمت نماید. سقراط در بسیاری جنگها شمولیت داشت و بقرار شهادت فلاطون خیلی شجاعانه مدافعه میکرد. فلاطون در «سمپوزیون» خود از زبان «الکی بیارس» کیفیت زخمی شدن او و نجات دادن سقراط او را چنین حکایت میکند از جایزه دادن ارباب رزم ترا محل انکار نیست مگر آنها موقعیت مرا رعایت کردند و بخواهش تو بسر من تاج گذاشتند.سقراط چنانکه ملکات عالی شجاعت و سخاوت را در میدان جنگ بروز داده همچنان در ماموریت ملکی خود نیز نشان میدهد در تمام حیات یکمرتبه بوظیفه ملکی موظف گردیده بود: در دیوان پنجصد نفر در دعوی که برعلیه ارباب جنگ بود سقراط یگانه شخصی است که از بیگناهان طرفداری و مدافعه کرد همچنین یکبار ظالمی از جمله همان سی نفر ظالم او را بتوقیف یک نفر رعیتی بیگناه امر کرد و او از امر آنظالم ابا ورزید؛ از خاتمش رانتیپ سه پسر مانده بود مگر آنها در حیات معنوی جامعه اتن اهمیت فوق العاده نداشتند.روایاتی را که از فقر سقراط حاکی است میتوان تعبیر کرد که سقراط از علایق ظاهری و اموال دنیوی خیلی بی نیاز بوده و بظاهر داری چندان نپرداخته است پابرهنه با ژنده فقیرانه در کوچه های شهراتن گردش داشت و هر جا مرقمی میدید بحثی عمیق پرمعنی را سر میکرد و اوقات خود را برغبت تمام در سگنازیوم های شهر میگذرانید تا در انجاها حلقه از جوانان دانش دوست را بدور خود جمع نمود تخم نجیب معرفت حقیقی را در ارواح و عقول شان بکارد، مسامحه اوضاع ظاهری سقراط ابداً از رهگذر عقیده زهد نبوده است. فلاطون که در سمپوزیون خود سقراط را در بین حریفان بحیثیت یک می پرست زور معرفی میکند یقیناً اختراع ماهرانه خود فلاطون نمیباشد؛ روح سقراط و اشتیاق به نیکی و راستی و حسن متعدد یک چیز شده بود و با وجودیکه یک سطرهم برای ما نوشته نگذاشته است باز هم بسبب همین اشتیاق مستحق نام فیلسوفی است اگر نظر بدلایل مخالفین لقب اعزازی (فیلسوفی) او انکار رود بی انصافی میشود، عقیده مامییر و ملا و وتس مولندورف که او را صرف بیدار کننده حسن اخلاقی و دینی اهالی شهراتن میدانند محض از مدارس متعدده١٢٩شماره (دوم) سال دوم مجله کابل (۲۰)منسوب بسقراط تردید میشود، چه همه این مدارس سقراط را استاد خود میدانند و در صورتیکه بیدار کننده حس اخلاقی یا دینی میبود فرق مذهبی از خود بیادگار میگذاشت نه مدارس فلسفی را؛ صرف نظر از مگاریگها؛ خود انتس تنیس نیز (که او را درین خصوص شاهد میکشند) میخواست بیاموزاند نه صرف زیست نماید این نظریه را که سقراط فیلسوف نیست میتوان فهمید که چگونه نشأت کرده زیرا سقراط هیچ کتابی در خصوص طبیعت و یادر خصوص اخلاق نوشته خیر هرچه میگویند سقراط مالك يك طرز بوده و آن طرز عبارت از ساخت مفهوم اخلاقی است که در ذیل ذکر آن میکنیم.سقراط بتوسط رفتار عجیب و غریب خود از سوفسطا ئیها ممتاز بود. چه مانند آنها پول نمیگرفت و کتاب نمی نوشت و زینت های خارجی عبارات را نسبت بموضوع و معنی کمتر وقعت میداد و ازینجهات توجه معاصرین خود را باندازه که شخصیت خود را اعتبار داده بود جلب نمود. لهذا میتوان قبول کرد که سقراط هم در حیات خود تا یکد رجه محبوب نبوده مشهور شده بود.تنها بسبب همین شهرت است که «کایره فون» یکی از شاگردانش می گوید، از معجزه دلفی شنیدم که میگفت سقراط عاقل ترین انسانها میباشد و ازینجا است که شخصیت او بدهان شعرای مضحکه نویس افتاده است. «ارستوفان» (شاعر مشهور مکودی نویس یونانی) علوم دیوجانس اپولونی را منابع نطقهای سقراط میگوید.(این دیوجانس، دیوجانس خم نشین سینوف نیست خم نشین بعد از سقراط گذشته و این شخص شاگرد انا کسیمانس است) اقلام تبلیکلا بدس واو پیولی نیز بسقراط حمله میکنند. مکودی نویسان چگونه برین فکر آمدند؟ اینها همان حق شاعر مکودی را دارند که از آغاز روان خود را باطناً حس میکنند مکرمکودی مستحق و موظف است نشان دهد که عقل بشر اگر چه عالیترین و نجیب ترین افکار را تصور بتواند مگر چون از طبیعت انتها پذیر انسانی سر زده به لا یتناهی رسیده نمیتواند سقراط يك نماینده بزرگ بشریت است که اتن را باو افتخار میرسد اگر مکودی بشخصیت او اعتراض کرده تحقیر نی بلکه تعریف است اگر از ستوفان علم دیو جانس را بدهان سقراط میگذارد رفع این شبهه میکند که علوم متفکرین۱۱۰شمارهٔ (دوم) سال دوم سقراط(۲۱)بزرگ وقتیکه بدون يك مطالعه اساسی موضوع یاوه گوئی اشخاص امی گردد خیلی حوصله وبر داشت میکند حیات سقراط مگر مضحک نی بلکه حزن اور است در مرگی که او بحیث فرد متحمل شدنی بود خیال فنا نا گزیر همه انتها ثبات را از خود تکان داده بقیام ابدی آن مسرور گردید ، سقراط مانند پرو تاگوراس و انا كسو گاراس بعلت اختلال در دین واغوای جوانان در سنه ۳۹۹ متهم وملزم گردید ؛ ميتيوس و انتيرس شاعران داستانهای حزن آورکه رهبران حزب ديموقراتی معتدل بودند بالای او دعوی کردند که سقراط میخواهد الوهیت جدید بروی کار آورد درین دعوی پنجصد نفر منصف بود و سقراط کثرت شصت اراء ملزم گردید . سقراط بقرار رسم ورواج آنوقت جرم خودرا به یکمقدار پول اندك تعين نمود ولی سرگند خوردگان قضاوت باعدام او فتوا دادند سقراط حبس شد شاگردا نش در پی چارهٔ فرار او از حبس برا مدند چنانکه یکی از شاگردانش کر بطون نام پهره داران را رشوه داد ولی سقراط از فرار عارکرد چون در انوقت مردم منتظر کشتی « ديلوس بودند و در اعیاد مقدس ديلوس ها خونریزی منع و كشتی هنوز نرسیده بود ؛ اعدام سقراط هم کمی بتاخیر افتاد .سقراط در روز مرگ یکبار دیگر شاگردان وفا کیش را بدور خود جمع نموده همان بحث جدی مرگ و بقا را كه فلا طون در فیدون خود آزادا نه وشاعرانه طرح مذاکره گذاشته بمیان آورد و بعد ها جام زهر را در كشيد و بی پر وا بآنطرف راهی شد ؛ اکنونكه ما از سقراط سطری هم بدست نداریم فلسفه و دانش اورا چه میدانیم که چه آموخته است ؟ بلی شاگردان او بما اطلاع میدهند مگر افسوس که در بین شاگردان او اختلاف زیادی است پس مثال ما درین بحث بناتان یهودی میماند که سلطان صلاح الدین از و پرسید . دین حقیقی کدام است ؟ اگرچه ما نیز جز طریق ناتان چارهٔ دیگر نداریم ولی مثال ناتان را بکلی تعقیب نمیتوانیم چراکه شاگردان ومریدان سقراط هريك نه تنها خودرا به تصرف انگشتر حقیقی میدانند بلکه در استهداف مقصد عالی آن میکوشند ( درینجا محرر از درامهٔ مشهور « ليسنگ » مثال می آورد و آن این است که سلطان صلاح الدین١٤١شماره ( دوم ) سال دوممجله کابل( ٢٢ )از ناتان یهودی که شخص عاقل بود پرسید کدام دین حقیقی است ؟ ناتان سه انگشتربسه فرزند وارث داد و گفت هر کس به تصرف انگشتر حقیقی باشد وارث حقیقی میباشدو هر يك ازینها خود را به تصرف انگشتر حقیقی میداند و در نتیجه مدعای ناتان آن بود کههر کس دارای صفات عالیه صاحب انگشتر باشد همانکس مستحق است . مترجم )( باقی دارد )نصیحتیکی نصیحت من گوش دار و فرمان کن که از نصیحت سود آن کند که فرمان کردهمه بصلح گرای و همه مدارا کن که از مدارا کردن ستوده گردد مرداگر چه قوت داری وعدۀ بسیار بگرد صلح در آی و بگرد جنگ مگردنه هر که دارد شمشیر حرب باید ساخت نه هر که دارد فازهر زهر باید خوردابو الفتح بستیانتخاب رفیقبروز کار جوانی نیاز مای کسان ببین فرشته خصالند یا که دیو و ددندبرای عمر رفیق شفیق گلچین کن ز مردی که هنر پیشه اند و با خردندملامتت نکنند ار بدند خویشانت باختیار برای تو منتخب نشدندولی به نيك و بد هم نشین تو مسئولی به هم نشینی مردم باختیار خودندمعاشران تو گر چند تن ز خوبانند غمت مباد که ابنای روزگار بدندافسرمقدار معلمای كودك دانش طلب عاقبت اندیش این پند بیا موز که گویند حکیمانمقدار معلم ز پدر بیش بود بیش كين پرورش تن دهد آن پرورش جانافسر١١٢[BLANK PAGE]چوب کاری و نجاری قدیم «کابل»شماره (دوم) سال دومباز وطن(۲۳)ادبیاتباز و طنوالحمدلله رب العالمینبقلم فاضل محترم آقای عبدالهاديخان داویبرای اولاد مکاتبنو وارد وطن شده ام، در اورسی فراخ سراجۀ خود نشسته ام احدی هم نیست قلۀ با وقار آسهمائی از پشت دیوار بلند پخسه ئی همسایه بین نگاه من و دامن غربی آسمان کابل سد میکشد، آفتاب غروب کرده وشعاع آن بعضی ابرهای پارچه پارچۀ خفیف را رنگ سرخ داده بود حالا نارنجي گردانیده است، بعضی سیاه دل ترهارا تغیری نداد.جو زاست نسیم گوارای دیگرانه دست التفاتی برویم میکشد، چارم ماه است وماه بعبارت لطیف جامی رح مانند کشتی زرین در بحر نیلگون نامتموج حریان بی تکان دارد.در مقابل ابرها چارتائی پنج دانه ئی شش دانه شهبازها که مثل نقاط سیاه دیده میشوند حرکت میکنند، آه از مناظر مخصوصۀ وطن، از مناظر عالیۀ وطن! مثل تمام جوانان بی سبب مغرور کابل این شهبازها هم مگر درینوقت تفرج میکنند، البته این بلندی نهایت زیاد، این چرخ زدنها این بهم نزدیک شدنها و پس دور گردیدنهای اتن مانند شان، حرکات مسرورانه است نه شکار جویانه.۱۱۶شماره (دوم) سال دوم مجلهٔ کابل(۲۱)ابرها رنگ خود را میبازند، سیاه میشوند ولی بازها وقتیکه در مقابل ابرهای سیاه می آیند بازهم معلوم میشوند، حرکت سبب آن ست، یا سیاهی بازها از سیاهی ابرها بیشتر ست؟ یا هر دو!راستی اگر اشیا همه یکرنگ میداشتند و خالق عظیمالشان جل جلاله قانون اختلاف الوان را خلق و جاری نمیکرد، چشم من ماه و ابر و کوه را از آسمان، و شهباز را از ابر کی فرق کرده میتوانست؟ همانقدرها که بصارت محتاج روشنی است همانقدر ممنون «اختلاف الوان» نیست؟بلی وهو الخلاق العليم.اينك یکی از آنها رفتار خود را بسمت مشرق دوام داده رفت چطور راست و تند میرود، تو گوئی تیری است از کمان جسته. اونه ها دگرها هم تعقیب کردند دیگر دور نخوردند چرخ هم نزدند. شب نزديك است خانه میروند! در کدام قلههای بلند کدام کوها خانه خواهند داشت؟ چه وقت خواهند خوابید؟ آیا خواب شهبازها از خواب ما فرق دارد؟ آیا آنها خواب می بینند؟ جواب این سوالات معلوم نیست بما هنوز کیف خواب خود ما معلوم نیست تا بخواب شهباز چه برسد.صرف يكدانه از آنها متابعت سایر رفقا را نکرد، هنوز بجای سابق دور میزند اگر يك ملا میدیدش میفرمود: - بیباک است.« « مکتبی « « : - آزاد است.« « ژورنالیست « « : - خودسر است از جماعت جدا میشود.« « خانم « « : - آشیانهٔ او تاريك است.من : - جوان است.رنگ آسمان بازهم تبدل کرد. شهبازها از سر شیر دروازه گذشتند، آیا از سر کوه همانقدر باند خواهند بود که سر کوه از سطح شهر؟ آیا دوچند این بلند خواهند بود؟ هیچ تخمین کرده نتوانستم. ابرها کم کم موقع خود را تغیر کردند، يك ستارهٔ خرد خود را بچشم زد گفتم اولین ستاره! باید آنرا ملکهٔ شام نام بدهیم.١٤٤شماره ( دوم ) سال دوم ادبیات فارسی ( ٢٥ )بوی تند و لطیف زنبق سفید که پیش رویم نهاده است مرا ازان سیر فلکی بزمین آورد .الله اكبر الله اكبراذان مرا باز آنسوی افلاك برد . گفتم باز وطن والحمد لله رب العا لمين .ادبیات فارسیدرین نزدیکی ها مجله از مجلات الهلال مصر بدست افتاد و مقالتی در تحت عنوان( در ادب فارسی گفتگو بادکتور عبدالوهاب عزام ) بنظر رسید این مقالت تدقیقانیراجع بادبیات فارسی نموده وضمنآ دکتور مسئول در طی سوال و جوابهای خود تطبیقاتیدر ادب فارسی با ادبیات عرب و هند نموده ، ولی بعد مسافه و عدم تحقیقات راجع بتاریخادب افغانستان موقع داده درین مقالت فروگذاشتهای شود و این خود نه گناه آنها استبلکه تقصیرات تاریخی و ادبی ما است چه نتوشتیم تاریخی که حقایق تمدن و صنایع وادبمارا در طول قرون روشن نماید ولهذا متتبعين را در تعين حقایق تاريخية افغانستان اشتباهاتیدست داد برخی در مقابل نژاد مغول و هند نژاد ایرانی را دیده و تمام ممالکی را که مسکونایر نژاد بوده از کوهای پامیر تا آسیای صغیر فقط بمفهوم ایران حالیه شناخته اند درصورتيكه درین قطعات ملل چندی سکونت دارند و آنهمه از بدو تاریخ دارای وقایعحیاتی متفاوت و ممتازی بوده اند از قبیل سغدیها ، افغانستان ، قفقازیها ارمنی هافارس وغيرها و هكذا بعضی در حالات اد بيه نیز مشتبه شده و زبان فارسی را در مقابلالسنة ديگر اسیائی نقطة مقا با قرار داده وانگهی فارسی و ادبیات آنرا مخصوص يك ماتفارس شناخته اند در صورتیکه فارسی زبانیست که در افغانستان پرورش یافته وحتی میتوانگفت ازینجا بمملكت فارس شتافته است و هم فارسی بحكم زمان گاهی در هند و گاهی درما ورالنهر وگاهی هم در استانبول بخوبی استقبال شده پس نمیتوان اینهه را مخصوص بملتیواحد نمود و این چنان است که زبان عرب امروز در مصر پرورش مییابد ولی در عین حال١٤٠شماره (دوم) سال دوم مجلۀ كابل (٢٦)تاريخ ادب مصر جز آنست كه بتاريخ ادب عربستان موسوم است. بحث ما درينموردبسي دراز وسخت عميق است ولى بحكم وقت تفصيل آن حواله بآينده ميشود عجالتهً بطوراختصار گوئيم اگر در مقالات الهلال غورى شود از خود آن مستنبط ميگردد آنچه ماميگوئيم چه جامى هراتى وسنائى غزنوى ومولوى بلخى چون آفتاب نمايان است كه بملتومملكتى تعلقدارد كه تاريخ او بسي قديمتر از ساير ممالك هم جوار است واين قدامت ماراتا زمان زر تشت ميرساند على اى حال لازم دانستيم اصل مقالت را درينجا ذيلا ترجمه نمائيمتا اقلا اسباب انتباه وعبرت ارباب معارف وطن افغانستان گردد واقلا برای رفع ایناشتباهات جنبشی ادبی بعمل آيد.(قارى عبدالله)ترجمة الهلال مصرگفتگو با استاد داكتر عبد الوهاب عزامامروز ادبا و متا دبین شرق اهتمامی بادبيات غرب داشته به تحصيل واقتطاف ثمرات آنشغفى مى ورزند و نتيجه ذهن محررين وشعراى غرب را فرا ميگيرند ان ادبا بردو قسمتيافته : برخى مائل بادبيات انگليسى و برخى مشتاق ادبیات فرانسه اند اندکی هم هدف قصد غیراين دو سبك را ساخته اند.واگر این نهضت تازه که در لغات این سه زبان (عربی - فارسی - ترکی) ظهور یافتهصورت نميگرفت نزديك بود اهتمام بادبيات شرق رو بقلت مى نهاد. بلى ادبای این سه زبانآغاز باحیای ادبیات زبان نموده ميخواهند مجد و بزرگی اندراس یافته آن را سروصورتی از نوبخشند و آثار زنده و نتایج صالح در حیات عامه هريك را تازگی دهندوهريك ازين ادبياتسه گانه را پيوند وارتباطي است بادیگر آن كه در رنگ تدين اسلامی ظهور مى يابدوازانتدين هريك بسيادتى ميرسند . زبان عربی از آغاز اسلام بازبان فارسی و ترکی در آمیختو در افكار و الفاظ واوزان شعرية هردو تاثیری ظاهر احداث نمود و خودش نیز ازین١٤٦شماره ( دوم ) سال دوم ادبیات فارسی ( ٢٧ )هر دو متأثر گشت ولی تاثرش از ادب فارسی بیشتر بوده بتخصیص در عهد دولت عباسیزیرا این عهد در میل به تمدن فارسی وانهماك دران واختلاط و آمیزش بافارسیها بمصاهرهومعامله وهمجواری امتیازی دارد .عرب هم از هنگامیکه به ترجمه آشنا شد بنقل و ترجمه کتب واخبار فارسی اعتنا نمود .عده از ادبا ومؤرخین بعضی این کتب را ترجمه کردند و ما برخی از آنها را ذکر نمائیم مانندابن مقفع و جبله ابن سالم ومحمد ابن جهم وابن مطیا ر اصفهانی و هشام ابن قاسم ابن مقفعكتب عدیده را از فارسی بعربی نقل داد مانند خدای نامه ( تاریخ امرا ) وكتابتاج در اخبار نوشيروان ـ و آیین نامه ( كتاب الرسوم ) مسعودی میگوید : آیین نامههزار ها ورق است وجز در نزد موبدها ورؤسا یافت نمیشود ـ جبله ابن سالم كاتب هشامابن عبدالملك كتاب اسفنديار ورستم ومحمد ابن جهم کتاب سير الملوك را ترجمه کرد . غيراز این ادبا نیز کتب مهمی را از فارسی بعربی ترجمه نمودند و یکی از کتب مهمه شاهنامه استاین کتاب محتوی است بر تاریخ شاهان فرس واساطیر ایشان از قدیمترین عهدها تا فتح اسلامشا هنامه تاريخي است مرتب از ذکر شاهان فرس وحوادث واقعه در عهد هريك نخستیناول شاهان و حوادث عهد او و ازان ببعد پادشاه دوم وسوم را ذکر میکند و اینچنینرفته رفته قصص و روایات ٣٨٧٤ ساله را که در ظرف این مدت چهار خاندان حکمرانی کرده انددران استمرار میدهد . پس شاهنامه روایات بافته گی ملتی است قديم وتار و پود آن هماحوال دلیرانی بوده که اسامی آنها دلالت میکند براینکه آنها قوای خیر وشر بوده انددر دین آریانی قدیم که بر عبادت طبيعتاً قيام داشته .این روایات از کتب فارسی قدیم که در عهد ساسا نیان نوشته شده بامر والی خراسانابو منصور محمد ابن عبد الرزاق طوسی تدوین یافته و ابوالقاسم فردوسی بنظم آن پرداختهو ٣٥ سال باين كار دشوار استغراق داشته که اخیر این سالها سنه ٤٠٠ یا اندکی پیشتر بوده .شاهنامه فردوسی را قوام الدین فتح ابن علی ابن محمد پنداری اصفهانی در بین جمادی الاولسنه ٦٢٠ و شوال سنه ٦٢١ در دمشق شام به نثر ترجمه کرد . پنداری ادبی است مؤرخاین ترجمه را بسبك عربي بدون تکلف نوشته ولی بقدر ثلثی از اصل آن اختصار کرده١٤٧شماره ( دوم ) سال دوممجله کابل( ۲۸ )و ازینجهت محتاج تعلیق بوده تا مواضع مشکله را شرح و خودش را با اصل مقارنه و اساطیرشرا نیز با اصل رد میکرد و اتفاق یا اختلاف آنرا با تواریخ دیگر بیان مینمود . داکترعبد الوهاب عزام مدرس در جامعه مصریه کتابی درینموضوع تالیف و ترجمه شاهنامه پنداری راذیل آن ساخته و مقدمه وافی بمقدار صد صفحه بزرگ بران افزوده که شاید آنرا کتابی کامل شمرد.این کتاب محتوی است برتحقیقات دقیقه علمیه از شاهنامه واصل و تاریخ و ملاحم آن و از نشأتملاحم كوچك و بزرگ و شرح حال فردوسی ناظم شاهنامه و ابطال و موبد های این قصصو اخبار امم و شعب مذکور در شاهنامه مانند روم ، هند ، یونان ، عرب و در آخر این مقدمه فصلیاست از پنداری مترجم این شاهنامه بعربی و قیمت و رتبه ادبی و تاریخی این ترجمه ٠ داکترعبدالوهاب عزام بواسطه این کار نامه بزرگ ادنی از جامعه مصری به شهادت داکترینائل گردید و بگرفتن آن از دست خود اعلیحضرت پادشاه مصر در روز احتفال جامعهشرف و امتیاز یافت .خیلی مائل بودم با ادیب مذکور ( داکتر عبدالوهاب ) از ادبیات فارسی و پیوندوارتباطش با ادبیات عربی سخن زنم و از ادبای فرس و نتائج قرایح آنها بحث رانم و ازشاناین ملت آریائی در عالم ادب گفتگو نمایم . حضرتش نیز در جلسه تسکین بخشی بقرار آتیجوابم داد :گفتم : ادب فارسی بچه چیزی امتیاز دارد ؟گفت : ممکن است امتیاز ادب فارسی از ادب عربی بدو چیز مبهم انحصار یابد یکی :وسعت خیال و کثرت تفصیل .دوم : اشعار تصوف .پیمانه خیال در ادب فارسی نسبت بادب عربی خیلی بزرگتر و تفصیلش خیلی بیشتر استوحقيقة آن در موضوع مشترك بين هر دو خوب ظاهر میشود . ازینجهة کثرت نظم در ادبفارسی بحدی است که نزديك است نثر در برابر آن محو و ناچیز نماید و در میدان ادبیهدر مقابلش مجالی نیابد . حتی بعضی گفته اند : فارسیها دارای نثر نیستند . بلی ! اغلب آثارقلمیه آنها نظام است تا حدی که قصص طويله و تواریخ و سیر را نظم میکنند و در اکثر١٤٨شماره (دوم) سال دومادبیات فارسی(۲۹)احیان عده ابیات بهزارها بالغ میشود و از پنجه است کثرت نظم قصص و ترجمه آن از لغات دیگر که رجوع بنظم میکند. ولع وشغف ادبای فرس باین قسمت ادب بحدی رسیده که قصص قرآنی یا ادبی را پنج شش بار بنظم در آورده اند مانند قصه یوسف زلیخا و لیلی مجنون در هنگامی که این قصص یا بعضی آن یکبار هم بزبان عربی پیش از عصر حاضر لباس نظم نپوشیده، واکثر این قصص را چنان دامنه دار ساخته اند که عده ابیات یکی از ان از پنجهزار بیت کمتر نیست.در ممیزه دوم ـ که اشعار تصوف است شاید بگوئیم : فرس درین قسمت نظیر خود در هیچ ملتی ندارند. اشعار تصوف محتوی است بر دقیق ترین افکار فلسفیه و بزرگترین شعرای فارسی از آغاز قرن پنجم همین شعرای صوفیه اند مانند حضرت حکیم سنائی غزنوی وشیخ عطار وازین دو بعد مولانا جلال الدین بلخی است حضرت مولانا نسبت بحضرت حکیم سنائی وشیخ عطار وذات خود میفرماید :سنائی عطار روح بود و سنائی دو چشم ما ما از پی سنائی وعطار آمدیم. ولی این سخن از حضرت مولانا از روی تواضع و انکسار باشد زیرا جنابش در بین شعرای صوفیه نمره اول را حائز گشته وکتاب مثنوی او را فارسها قرآن فارسی نامیده ودر شان مولنا میگویند : نیست پیغمبر ولی دارد کتاب و مراد از کتاب درین مصرع مثنوی اوست.بلی در مثنوی و دیگر اشعار تصوف، انسان بلند ترین حقایق فلسفه اسلامی را با شعر وخیال وسیع ممتزج ودر آمیخته مییابد. استاد نیکولسن مستشرق انگلیسی مولنار ابامعاصرش دانتی سنجیده و میگوید : حقیقه فیلسوف مسلمان نسبت بمعاصر خود دانتی خیلی دارای بلندی فکر ووسعته صدر است.پیوند وارتباط در بین هر دو ادبیات فارسی وعربیگفتم : ادب فارسی را با ادب عربی چه پیوند وارتباطی است ؟گفت : ادب فارسی را با ادب عربی ارتباطی است محکم و این ارتباط در دو چیز ظاهر میشود : اولا هر یک ازین هر دو از اسلام تاثر پذیر گشته ثانیاً ادب فارسی در الفاظ و اکثر افکار واوزان وقوافی خود از لغت عربی متاثر گردیده وظهور این ارتباط در نثر۱۱۹شماره ( دوم ) سال دوم مجله کابل ( ٣٠ )کتب علمی بیشتر است از ظهورش در نظم . قاری نثر فارسی در اکثر احیان حس میکند که گوئی نثر عربی میخواند . تمام اصطلاحات موجوده در علم بلاغت فارسی وعروض وتوحيد وفقه اصطلاحات عربی است بلکه زبان فارسی همیشه برای اختراعات جدید از زبان عربی اقتباس مینماید مانند طياره و امثال آن . و ازینجهته درس زبان و ادب فارسی برای متادب عربی خیلی سهل و آسان بوده و پس از اندك درسی بفهم عباراتی توانا میشود که فهم آن بر مستشرق اروپائی خیلی ها دشوار می آید مانند رمز واشاره با یه قرآنی يا ضرب المثل عربی .ارتباط ادب فارسی با ادب هندیگفتم : آیا ادب فارسی را با ادب هند هم ارتباطی هست ؟گفت : ارتباط و علاقه ادب فارسی با ادب هند در ادبیات قدیم پیش از اسلام ظاهر است اما علاقه این دو در ادب جدید بدو چیز ظاهر میگردد . اولا ـ در بعض معتقدات قديم مشترك در بين امم آریه که آثارش در هر دو ادبیات باقی مانده مانند حکایت جمشید در شاهنامه و حکایت برهما در کتب هندی دوم ـ علاقه ظاهری که در بین ادب فارسی و ادب هندی است آنست که زبان فارسی از عهد مغل در هند زبان ادبی اعتبار یافته تا حدیکه بدربار جلا الدین اکبر که از اعظم سلاطین تاریخی بشمار میرود بقدر پنجاه نفر از نوابغ شعرا حاشیه نشین بزم بوده و همه بفارسی شعر میگفتند . بلکه عدهٔ کثیری از ادبای هند در وقت حاضر نیز اشعار فارسی میگویند از انجمله است شاعر شهیر داکتر اقبال که امسال بسیاحت مصر آمد . اما علاقه در بین ادب سلامی هندی و ادب فارسی نیز آشکار و اول از دوم بی نهایه تأثر پذیر است چنانکه خواننده زبان اردو الفاظ فارسی را در ان زبان بیشتر از الفاظ هندی مییابد مانند ادبیات قدیم ترك كه در الفاظ وافكار خود از حيث صورت ادبیات فارسی بوده .نزاع در بین قدیم و جدیدگفتم : در ادبیات فارسی نزاعی بین قدیم وجدید هم هست یاخیر ؟گفت : بی شبهه در بین ادبیات قدیم و جدید در عصر حاضر نزاعی موجود است ولیشماره ( دوم ) سال دوم ادبیات فارسی ( ٣١ )از حقیقته این نزاع اطلاعی ندارم اینقدر میدانم که در ایران نزاعی است و نوجوانان آندر رجوع نمودن به ادبیات باستانی ( پیش از اسلام ) بی نهایت غلو دارند و در عین حالبتقلید جدید نیز غلوئی می ورزند ولی در اینجا نمیتوانم مظاهر این نزاع را بدقت بیانکنم بهر حال این نزاع در ایران خیلی خفیف است نسبت بترك پیش از انقلاب کبیر و امیدمیرود بپایه که ترك رسیدند نرسند .آیا ادب صورتی از حیات قوم است ؟گفتم : آیا ادب فارسی صورتی از حیات فرس هست ؟گفت : بلی ادب فارسی مانند ادب مصری در وقت حاضر دارای بسی از وسائل سیاسیو اجتماعی است ولی عموم فارسیها بشعر فارسی آشنائی دارند برخلاف اشعار عربی که عمومرا بهره ازان نباشد عامه فارسی ها در هر شهر و دیاری از ابلغ اشعار شعرا می سرایند و ازتعصب بشعرای خود دم میزنند شاهنامه را که نمونه ایست از شعر خالص فارسي از الفاظعربي در محفلهای عامه می سرایند و در هر جای مردم بآن شوق و شغفی دارند .بزرگترین شعرای فارسگفتم : بزرگترین شعرای فرس کدامین اشخاصند ؟گفت : بزرگترین شعرای قصصی ، فردوسی ، نظامی، جامی استو بزرگترین شعرای تصوف حکیم سنائی عطار مولانا جلال الدین بلخي و خواجه شیراز است .و بزرگترین شعرا در موضوعات دیگر انوری ، خاقانی ، شیخ شیراز قاآنی است .عمر خیامگفتم : عمر خیام مگر از بزرگترین شعرای فرس نیست ؟ که اعداد شمارش نمیکنیدگفت : واقعاً در بین کتب تراجمي که در اینجاست و تا حدی از آنها اطلاع دارم کتابی یافتنمي شود كه عمر خيام را در سلك شعرا بشمارد بلكه حكيم در بین فارسیها مشهور بفيلسوففلکی ریاضی دان میباشد و این سخن منافی آن نیست اگر رباعیاتش از ابلغ اشعار فارسی شمارمیشود و در رباعیات حکیم زیادت بسیاری راه یافته که تفرقه در بین رباعیات او و رباعیات۱۵۱شماره ( دوم ) سال دوم مجله کابل (۲۲)الحاق دشوار است شهرت حکیم را نیز از اروپا شنیده ایم نه از ایران و سبب آنستکه افکار فلسفیه حکیم درین رباعیات با تماثلات جدید در اروپا متفق افتاده و از پنجهۀ روانیبزرگ یافته و چند بار بلغات حيه عالم ترجمه گشته .خلاصه این افکار فلسفیه آنکه معمای عالم اشکالی دارد که حل آن از حیز امکانبیرون می نماید پس واجب است برما که در پناه گاه ازجهد طاقت آن گریختهتمتعی گیریم و مشکلات و مصائب آن را بقدر امکان فراموش سازیم .ابو العلای معری آغاز فلسفه خودرا بهمین فکره و نظریه بنا نهاد ولی به نتیجه بلندتری انتها پذیرفت این حیات را حقیر شمرد و از ملاذ و متاعش زهد ورزید و ازغرور و فریبشدر حزن و آرامی دلتنگ شد .من وقتیکه خیام را با معری می سنجم اول را بمرغی گرفتار و دوم را بشیری محبوسشبیه می یابم که هر دو در قفس فتاده اند ولی مرغ حر کت و اضطراب و ناله بسیار میکندوشیر تلخی اسیری و حبس را حس نموده بوقار وهیمنه بنظر می نماید . طاهر طناحيمعارف وطناثر طبع جناب مستغنیوطن را از معارف میدهد اهل وطن رنگي بلی باشد چمن را از گل و سرو سمن رنگيدهند از سعي خويش اهل وطن اينخانه را زينت که بی جوش ریاحین نیست بر روی چمن رنگيز سعي باغبان گلزار گردد هر کفي خاكي وطن دار ار نکوشد نیست در خاک وطن رنگيکند هر چیز را ممتاز اقران کوشش فردي که دارد بیستون از جوش خون کوهکن رنگيگلستانرا بلند آوازه سازد نالۀ بلبل که گلزار وطن را میدهد اهل سخن رنگيکجا این صفحه را بی کوشش نقاش تصويری تو گر نقشي نبندی نیست در بنیاد من رنگيوطن را رونق ادراك بخشد همت مردی يقين از پرتو يك شمع گيرد انجمن رنگيعار بیکاریسودی نتوان برد زبیکار نشستن کاری نکند بهر تو از کار نشستنقطع ره مطلب نتوان کرد نشسته لنگي نکنی تهمت بسیار نشستن۱۰۲شماره (دوم) سال دومتأسی واستقبال( ۳۳ )منظورت اگر منزل مقصود رسیدنماندن عقب از راهروان گر بودت ننگجسم تو توانا شود از گردش و از کارای بسکه نمود است کسان را بزمانهبر خیز پی کسب معاشی غم کاریمگذار کشد پیش تو دیوار نشستنهشدار برای تو بود عار نشستنزنهار مکن پیشه و زنهار نشستنافسرده و دل مرده و بیمار نشستنسودت نکند آه زیا نکار نشستنتأسی واستقبالکلیم همدانیآمد آن هوش ربای دل کار افتادهحسرت ناوك او میکشدم این چه بلاستهمرهان رفته ومن بیکس ورهزن درپینامه ام کاغذ آتش زده را میماندحسن در کسوت یکرنگی عشق ار نبودبحساب زر خود میکند ایمان تازهکشتهٔ عشق شوایدل که زخس خوار تر استنیست در محفل این مرده دلان راه چراغقیمت و قدر کلیم ای بت رعنا بشناسزلف آشفته بیا یش چو نگار افتادهکه اگر تیر خطا گشته شکار افتادهدستم از کار فرو مانده و بار افتادهجا بجا اشك چو افشان شرار افتادهگل بخون لاله بر آتش بچه کار افتادهخواجه آندم که نفس ها بشمار افتادههر که زین بحر سلامت بکنار افتادهکار پروانه بسر های مزار افتادهسروبنی فاخته از چشم بهار افتادهجناب بیتاب شاعر معاصر کابلبا رقیبان دغایش سروکار افتادهنتوانیم تماشای رخ یار دگرنیست این غنچه که غلطیده بخون می بینیبی سخن عذر سیه کاری خود میخواهدباز گردیده دلم صید غزالی یارانگر فراق گل رخسار تو اش کور نساختآتش رشك بجان دل زار افتادهکز خطش در نظر امروز غبار افتادهاز غم دهر دل باغ و بهار افتادهزلف این رنگ که در پای نگار افتادهکه خدنگ نگهش شیر شکار افتادهاینقدر گل زچه در چشم بهار افتاده۱۰۲شماره ( دوم ) سال دوم محلة كابل ( ۳٤ )دود دلسوختگانش بفلك رفت چرا گر نه منظور لب یار سگار افتادهبلبل نغمه سرایت نه همین بیتاب است عند لیب گل رویتو هزار افتاده استمی سزد گر بفلك ناز فروشی بیتاب یا ر را بر سر خاك تو گذار افتادهشاعر شهیر جناب قاری عبدالله خان عضو انجمن ادبیدل شوریده بفکر خط یار افتاده باز دیوانه بسودای بهار افتادهتا گل از رنگ حنا در کف یار افتاده داغ حسرت بدل رنگ بهار افتادهپنجه شانه مگر عقده دل باز کند که بیکارش گره از زلف نگار افتادهبوسه از دور زنم حاشیه بزم کسی در سر من هوس بوس و کنار افتادهمیرسد یار مگر دیده گهر ریز شود که دل ما به غم ذوق نثار افتادههر کف خاك چمن گشته برنگی سرخوش ساغر مل مگر از دست بهاو افتادهنگه او سر نخچیر دل خسته نذاشت مژه برگشت بشوخی که شکار افتادهتا بکجا دامن نازش بکف آرد قاری خط پی موکب حسنش چو غبار افتادهانتباهاز آثار چند سال پیشتر سردار عبدالرسول خانچقدر شعله اثر ناله و فریاد کنم شکوه از سوزش داغ شرر ایجاد کنمخاك پروانه دل بر سر خود باد کنم تا ترا با خبر از حیلهٔ صیاد کنمدل بیدرد ترا طرز نیاز آموزمشمع خاموش ترا رسم گداز آموزمخبرت هست چه آتش بجهان افتاده است شرر برق جهان سوز بجان افتاده استدر چمن برق چمن سوزخزان افتاده است آتش اندر پر پرواز فغان افتاده استموج سیل ستم خانه بر انداز رسیددشمن حسن بهار چمن ناز رسید١٥٤شماره (دوم) سال دومانتباه(٣٠)بجمر داغ دل سوخته آتش خیز است ساغر آبله از درد شرر لبریز استآنقدر آتش درد دل بلبل تیز است که همان بوی گلش بهر فغان مهمیز استشیون بیکسی بلبل بسمل بشنونوحه درد دل از عاشق بیدل بشنوخانه خانه خرابی شرر میل میناست سنگ سار ستم جور تغافل میناستیعنی ماتم کده نوحه قلقل میناست آه مینای شکسته دل بلبل میناستشد پری خانه آن نشه سرشار جنونمونس بادیه پیمائی درد مجنوننگهت مرغ اسیری قفس مژگان است مژه بکشا که تماشای چمن عریان استپیش پرواز نظر اوج فلك حیران است سیر افلاک نمودن چقدر آسان استقفل غفلت بدر دیده بینا زدهسنگ بر شیشه صد جلوه تماشا زدهجلوه جور خزان تا به نظر میگردد عقرب غم بسر لوح جگر میگرددروح پروانه دل گرد شرر میگردد ناله آواره بی سوز اثر میگرددخامه مشاطه رخساره در دست اینجاکه مداد قلم از چهره زرد است اینجابحر احمر بخدا دیده گریان کسیست پر تو نور نظر یوسف کنعان کسیستگوهر اشك همان لولوی عمان کسیست گردش چرخ کهن تابع فرمان کسیستکه شرر در سر و سامان تغافل زده استآتش شوق بر اسباب تجمل زده استتو بجز نام به اسلام چه نسبت داری به پیمبر تو چه اخلاص و عقیدت داریچه نشان از عمل صالح امت داری بچه کردار تو امید شفاعت داریکفر را عار ازین ضعف مسلمانی تستشمر را شرم ز رسوائی و بد نامی تست١٠٠شماره (دوم) سال دوم مجله کابل (٢٦)بکن از صاحب دین جان برادر شرمی ای مسلمان بکن از همت کافر شرمیاز رسول عربی شافع محشر شرمی وز شه کون و مکان ساقی کوثر شرمیبه دو مثقال درم گوهر ایمان مفروشبه دو عالم شرف نام مسلمان مفروشمنتخبات مفیدهقصیده (داغگاه) فرخی شاعر معروف سیستانی در مدیح امیر ابوالمظفر چغانی که یکی از قصاید مشهوره او بوده و در قرن ٦ هجری سروده شده است، مجله کابل بطوریکه در شماره ۱۳ خود متذکر گردیده این قصیده را با موضوع مشخص در معرض مسابقه گذاشته است:(قصیده داغگاه)چون پرند نیلگون بر روی پوشد مرغزار پرنیان هفت رنگ اندر سر آرد کوهسارخاک را چون ناف آهو مشک زاید بیقیاس بید را چون پر طوطی برگ روید بیشماردوش وقت صبحدم بوی بهار آورد باد حبذا باد شمال و خرما بوی بهارباد گوئی مشک سوده دارد اندر آستین باغ گوئی لعبتان جلوه دارد بر کنارنسترن لولوی بیضا دارد اندر مرسله ارغوان لعل بدخشی دارد اندر گوشوارتا برآمد جامهای سرخ مل بر شاخ گل پنجههای دست مردم سر فرو کرد از چنارباغ بوقلمون لباس و شاخ بوقلمون نمای آب مروارید گون و ابر مروارید بارراست پنداری که خلعتهای رنگین یافتند باغهای پرنگار از داغگاه شهریارداغگاه شهریار اکنون چنان خرم بود کاندرو از خرمی خیره بماند روزگارسبزه اندر سبزه بینی چون سپهر اندر سپهر خیمه اندر خیمه چون سیمین حصار اندر حصارهر کجا خیمه است خفته عاشق با دوست مست هر کجا سبزه است شادان یاری از دیدار یارسبزهها با بانگ چنگ مطربان چرب دست خیمهها با بانگ نوش ساقیانی میگسارعاشقان بوس و کنار و نیکوان ناز و عتاب مطربان رود و سرود و خفتگان خواب و خمار١٠٦شما رۀ ( دوم ) سال دوم منتخبات نفیسه ( ٢٧ )بر در پرده سرای خسرو پرویز بخت از پی داغ آتشی افروخته خورشید واربر کشیده آتشی چون مطرز دیبای زرد گرم چون طبع جوان و زرد چون زر عیارداغها چون شاخهای بسد یاقوت رنگ هر یکی چون نار دانه گشته اندر زیر نارکره گان خواب نادیده مصاف اندر مصاف مرکبان داغ ناکرده قطار اندر قطارخسرو فرخ سیر بر باره دریا گذر با کمند اندر میان دشت چون اسفندیارهمچو زلف نیکوان مرو گیسو تاب خورد همچو عهد دوستان سال خورده استوارمیر عادل بوا لمظفر شاه با پیوستگان شاد مان و شاد خوار و کامران و کامگارهر کرا اندر کمند شست بازی در فگند گشت نامش بر سرین و شانه و رویش نگارهر چه زین سو داغ کرد از سوی دیگر هدیه داد شاعران را بالگام و زائران را با فسارمملکت دارییکی از قطعات معروفه شاعر مشهور افغانستان دقیقی بلخی که در قرن ه هجری سروده شده و در جمال اسلوب و بلاغت کمتر نظیری در زبان فارسی دارد .ز دو چیز گیرند مر مملکت را یکی ارغوانی یکی زعفرانییکی زر نام ملك بر نبشته دگر آهن آب داده یمانیکه را بویه (۱) وصلت ملك خيزد يكي جنبشی بایدش آسمانیزبانی سخنگوی و دستی کشاده دلی همش کینه همش مهربانیکه ملت شکاری است کورانگیرد عقاب پرنده نه شیر ژیانیدو چیز است کو را ببند اندر آرد یکی تیغ هندی دگر زر کانیبشمشیر باید گرفتن مر او را بدینار بستنش پای ار توانیکه را تخت و شمشیر و دینار باشد نبایدش تن سرو و پشت کیانیخرد باید آنجا و جود و شجاعت فلك مملکت کی دهد رایگانی( ۱ ) بويه آرزو١٥٧( ٢٨ )مجلة کابلشماره ( دوم ) سال دومفرمان سلطان افغانستان بپاد شاه کاشغرستانیکی از فرامین تاریخی افغانستان که سلطان محمود غازی غزنوی ( بقلم منشی زبردست افغانستان ابو نصر مشکان رئیس دارالانشاء حضور ) بعنوان قدرخان پاد شاه کاشغرستان در سال ٤٢٢ هجری تحریر کرده ، این فرمان بهترین ممثل اسلوب تحریر و نویسنده گی قرن ه هجری وطن افغانستان بحساب میرود .سواد مکتوب سلطان بپاد شاه کاشغرستانبسم الله الرحمن الرحیمو چون در ضمان سلامت و نصرت ببلخ رسیدیم زنده گانی خان اجل دراز باد ـ وهمه اسباب ملک منتظم گشت ، نامه فرمودیم با رکابداری مسرع تا برانچه ایزد عز ذکره متيسر کرد ما را ازان زمان که به سپاهیان برفتیم ، تا اینوقت که به اینجا رسیدیم از فتحهای خوب که اوهام و خاطر کس بران نرسد . واقف شده اید و بهره از شادی و اعتداد یگانگی ها که میان خاندان ها مؤکد است ، بر داشته اید و یاد کرده بودیم که بر اثر رسولان فرستاده شود در معنی عقد و عهد تا قواعد دوستی که اندران رنج فراوان میرود آمده است تا استوار گشته ؛ استوار تر گردد و درین وقت اخی معتمدی ابو القاسم ابراهیم بن عبدالله الحصیری را ادام الله عزه که از جمله معتمدان مجلس ماست در درجه ندیمان خاص و امیر ماضی پدرما انا رالله برهانه ویرا سخت نیکو و عزیز داشتی ، واز احوال مصالح باوی سخن گفتی . و امروز ما را بکار آمده تر یادگاری است . و حال منا صحت و کفایت وی ظاهر گشته است به رسولی فرستاده آمد ، تا سلام و تحیت ما را اطیبه و از کاه ـ بخان رساند و اندر آنچه او را مثال داده آمده است مشروع کند تا تمام کرده و پخته و به اصلی درست راست باز گردد .وقاضی ابوطاهر عبدالله بن احمد النسفی ادام توفیقه را باوی ضم کرده شد تا چون نشاط افتد که عهد و عقد بسته اید بر نسختی که با رسول است قاضی شرایط آنرا بتمامی بجای١٥٨( ۲۹ )شماره ( دوم ) سال دوم منتخبات نفیسهآرد در مقتضی شریعت . و این قاضی از اعیان علمای حضرت است شغلها و سفارتها با نامکرد ، و در هر یکی از ان مناصحت و دیانت وی ظاهر گشته .و با رسول ابوالقاسم مشافهه است که اندران سخن کشاده تبريك گفته آمده است .چنانکه دستوری یابد آن را عرض کند و مشافههٔ دیگر است باوی در بابی مهمتر ، کهاگر در آن باب سخن نرود عرض نکند و پس اگر رود نا چار عرض کند ، تا اغراضبحاصل شود و اعتماد بروی تا بدان جایگاه است که چون سخن در سوال وجواب افتد ؛و در ازبر کشد ، هر چه وی گوید همچنان است که از نقطهٔ ما رود آنچه گفتنی است درچند مجلس با ما گفته است ، وجوابها جزم شنیده تا حاجت مند نگردد بدان که در بابی ازابواب آنچه میباید نهاد اندران استطلاع رای باید کرد ، که کار ها تمام کرده باز گردد ونیز باوی تذکره است چنانکه رفته است ؛ و همیشه از هر دو جانب چنین مهادات وملاطفات می بود است ، که چون چشم رضا بدان نگریسته آید ، عیب آن پوشیده ماند . وسزد از جلالت آن جانب کریم که رسولان را آنجا دیر داشته نباید ، و بزودی بر مرادباز گردانیده شود ، که مردم اقلیم بزرگ که چشم بدان دارند که میان ما دو ، دوستیقرار گیرد .چون رسولان را باز گردانیده شود با ایشان باید که رسولان آنجانب محروس واقفمضمون گردند که تا چون بحضرت ما رسند ، ما نیز آنچه شرط دوستی و یگانگی است ،چنانکه التماس کرده آید ، بجای آریم باذن الله عز وجل . ( نقل از تاریخ بیهقی )( ناتمام )ترك خود بینیبا خلق خدا سخن بشیرینی کناظهار نیاز و عجز و مسکینی کنتا بر سر دیده جا دهندت مردمچون مردم دیده ترك خود بینی کنامامی خلخالی١٠٩شماره (دوم) سال دوممجله کابل(٤٠)شعرای افغانستان(بقلم آقای سرور خان کویا)افغانستان در دوره اسلام یکی از بهترین ممالک ادبی آسیا بشمار رفته در طی قرون شعرا و ادبائی درین خاك پرورش داده که نظیر آن در ملل دیگر کمتر مشاهده میرسد معهذا هموطنان هنوز از آنهمه شعرای مملکت اطلاعی کافی نداشته و تاریخ ادبیات دورة اسلام افغانستان تقریباً مثل تاریخ ادبی ماقبل الاسلام آن نزديك است مغشوش گردد چونکه تاحال افغانستان نه تنها از داشتن تاریخ ادبی مملکت محروم است بلکه هنوز تذکره هم از شعرا و ادبای خود در دست هموطنان قرار نداده است بنوعیکه گفته شده انجمن ادبی کابل در صدد است تاریخی درین موضوع تحریر نماید ولابد مسایل غامضة ادبی ادوار ماقبل اسلام و مابعد آن روشن سازد عجالة ما خواستیم در يك سلسلة مختصر فقط اسامی شعرای افغانستان را در دوره اسلام اعم از انکه به پشتو شعر گفته اند یا فارسی از غالب ماخذی که بنظر رسیده جمع و نشر دهیم چونکه هنوز در کتاب واحدی تدوین نگردیده لا بد برای تذکره نویسان ذخیره کوچکی بحساب خواهد رفت ولی ملتفت باید بود نوشته ها نما در نهایت اختصار است چونکه مقاله منظور است نه رساله بعلاوه چون ما در قید اسامی شعرا حدود جغرافیای طبیعی و تاریخی افغانستان را در نظر گرفته ایم برای رفع اشتباه هموطنان عامل خوبی خواهد بود زیرا تذکرها غالباً شعرای افغانستان را با شعرای ممالک دیگر مخلوط نوشته و افکار را مشوش گذاشته اند و ما در اینجا شعرای افغانستان را بلحاظ ادوار تاریخی بدورهای ذیل تقسیم مینمایم . شعرای آل طاهر یا طاهریان ـ شعرای آل لیث یا صفاریان ـ شعرای سامانیان ـ شعرای چغانیان ـ شعرای آل زیار ـ شعرای آل بویه ـ شعرای آل ناصر یا غزنویان ـ شعرای آل شنسب یا غوریان ـ شعرای خوارزم شاهیان ـ شعرای سلجوقیان ـ شعرای افغان در هندوستان ـ شعرای افغان در ایران ـ شعرای چغتائیه ـ شعرای تیموریه . شعرای دوره فترت ـ شعرای ازبکیه ـ شعرای صفویه ـ شعرای دوره ابدالیه ـ و شعرای دوره معاصر وانشا الله ازین شماره ببعد از شعرای هر عصر با اختصاصات ادبی و آثار١٦٠شماره (دوم) سال دوم شعرای افغانستان (٤١)مهم آنها بترتیب فوق در نمرات آینده کابل بیان مینمائیم وسخن میگوئیم من الله التوفيق .اول ـ شعرای آل طاهر و صفاریان سیستان .آل طاهر اگرچه اغلب ادیب وفاضل بوده و بعلم وحكمت توجه داشته اند ولي چندان بزبان فارسی اعتنائی نکرده اند و هم چنین صفاریان نیز بواسطۀ اشتغال بجنگ وفتح بلاد وامصار مجالی پیدا نکرده اند که کاملا بادبیات و زبان فارسی وطنی اعتنا نمایند ، معهذا دربار این شاهان افغانستانی از چند نفر شاعر معروف که شعرای اولیه زبان فارسی شناخته شده اند نیز خالی نبوده و ما اسامی آنها را بقرار ذیل بیان مینمائیم .حنظلة باد غيسي هراتی :-حنظلة بادغيسي هراتی شاعر معروف عهد طاهریان در سنه ٢٠٥ - ٢٥٩ بوده است وبقول محققین امروزی اولین شاعر فارسی زبان بعد از اسلام نیز همو است و دیوانش بقول نظامی عروضی صاحب چهار مقاله تا مدتی وجرد داشته و احمد ابن عبد الله خجستانی بر اثر مطالعه دو فرد از اشعار او از چوپانی بمقام عالی ارتقا یافته است وفاتش بقول صاحب مجمع الفصحا ٢١٩ وبقول شاهد صادق ۲۲۰ بوده است عوفی دربارۀ لطافت اشعار او چنين مینویسد « لطف لفظ او حاکی آب کوثر وشعر اورا طراوت شمرل ولطافت شمال » و از اشعارش جز دو قطعه ذیل در تذکرها نقل نشده است .یارم سپند گر چه بآتش همی فگنداز بهر چشم تا نرسد مرورا گزنداو را سپند و مجمر ناید همی بکارباروی همچو آتش و با خال و چون سپندمهتري گر بکام شیر در استشو خطر كن ز كام شير بجوییا بزرگی و ناز و نعمت و جاهیا چو مردانت مرگ روبا رویدرینکه اول شاعر فارسی بعد از اسلام کی بوده است اختلافی دارد و اقوال تذکره نویسان واشخاصی که در پی تحقیق این مطلب بوده اند مختلف ومضطرب است واغلب طرف حنظله را اختیار کرده اند به همه حال چهار نفر شاعر را به اولیت شناخته و افکار محققین شرقی واروپائي گرد این چهار نفر میگردد که سه نفر یعنی (حنظلة بادغیسی هراتی ، ابن وصیف سیستانی . وابو العباس مروزی ) از افغانستان ویک نفر آن حکیم سغدی مربوط به سمرقند است.١٦١شماره ( دوم ) سال دوم مجله کابل ( ٤٢ )محمد ابن وصيف سکزی :-در سیستان اول کسیكه شعر فارسی گفته محمد ابن وصیف سکزیست كه در سال ٢٥٣ در مدح يعقوب بن ليث صفاری شعر گفته و تا سال ٢٩٦ هم زنده بوده است از کتاب تاریخ سیستان که در بین سنه های ٦٧٥ - ٦٨٠ نوشته شده است ( تاریخيست قلمی و منحصر بفرد و نسخه قلمی آن در طهران تعلق بملك الشعرای بهار دارد ) معلوم میشود که علاوه بر شاعري سمت منشی گري يعقوب و عمر و ابن ليث صفاری را هم داشته است از اشعار او غیر از قطعه كه در فتوحات يعقوب صفاری ساخته است دیگر شعری در تذکر های موجوده فارسی بنظر نرسید .اما فاضل ایرانی جلال الدین اصفهانی در جلد دوم تاریخ ادبیات ایران اتکا بتاريخ سیستان نموده مینگارد : ( كه شاعر مزبور بعد از وفات یعقوب متوفی ٢٦٥ حیات داشته و در سال ٢٨٣ در خصوص كشته شدن رافع بن هرثمه شعر ساخته و در سال ٢٨٧ قطعه ساخته و بعمر و بن لیث فرستاد که دران موقع در بلخ بدست امیر اسمعیل سامانی اسیر و بسمرقند او را فرستاده بوده است و نیز اشعاری تاسف آمیز ساخته ودران ها اشاره بضعف خاندان صفاری کرده است ) كه صاحب تاریخ سیستان در ضمن وقایع سال ٢٩٦ آنها را ذکر میکند تاریخ وفات او معلوم نشد و تا ٢٩٦ حتماً زنده بوده است : -ابوالعباس مروزی :-علامهٔ ایرانی مرزا محمدخان قزوینی مقاله كه در خصوص قدیم ترین شعر فارسی در جریده کاوه نوشته است مینویسد : ( اغلب کتب ادبيهٔ فارسی و تذکرهای شعرا قدیم ترین شعر فارسی را به ابوالعباس مروزی نسبت میدهند که بزعم ایشان در سنه ١٩٣ هجری ( ١ ) در شهر مرو قصیدة در مدح مامون گفته بوده که مطلعش این است .ای رسانیده بدولت فرق خود بر فرقدینگسترا نیده بفضل و جود در عالم یدین( ١ ) صاحب مجمع الفصحاج ١ ص ٦٤ در سنه ١٧٠ مینویسد و آن سهو واضح است چه فقط در در سنه ١٩٣ هارون الرشید خراسان وفات شرقی ملك خود را بتامون واگذاشت ومامون خود فقط در سنه ١٩٣ یعنی همان سال وفات هارون بمرو رفت نه قبل ازان .١٦٢( ۱۳ )شمارۀ ( دوم ) سال دومشعرای افغانستانالی آخر الابیات که در تذکرها مسطور است و تا آنجا که راقم سطور اطلاع دارداولین کسی که این فقره را ذکر نموده نورالدین محمد عوفیست در تذکره لباب الالباب .و لباب الالباب در حدود ٦١٧ تالیف شده است یعنی پیش از ۱۰۰ سال بعد از عصر مامونو از متقدمین و معاصرین عوفی مثل رشید وطواط صاحب حدایق السحر ونظامی عروضیسمرقندی صاحب چهار مقاله وشمس قیس صاحب معابر اشعار العجم کسی را سراغ نداریمکه متعرض ذکر این فقره شده باشد . و این بعد عهد و سکوت سایرین از ذکر این حکایتعجیب که قطعاً اگر راست باشد از اعتماد بقول عوفی بکلی میکاهد . ) جلال الدین همائی اصفهانیدر جلد ۲ تاریخ ادبی ایران بر خلاف قول قزوینی مینویسد ! « صاحب روضات ص ٣٤٥در ذیل ترجمۀ ابوالاسود دیلی از کتاب الاوائل سیوطي نقل میکند که :« اول من نظم الشعر الفارسي ابوالعباس بن جيود المروزى »و خود میگوید که برخی « ابوحفص سغدی » را اولین سازندۀ شعر فارسی گفته اند و مقصودصاحب روضات از کتاب الاوایل کتاب ( الوسائل الی معرفته الاوایل است که جلا الدین سیوطی( متوفی ۹۱۱ هجری ) آن را از کتاب ( الاوايل ابو هلال عسکری متوفی ٣٩٥ ) گرفتهو نظم و ترتیبی مطلوب بدان داده و مطالبی از خود افزوده است و در صورتیکه این مطلب راهم سیوطی از عسکری اخذ کرده باشد اولین کسی که متعرض این فقره شده باشد عسکری خواهدبودنه عوفی چنانکه آقای قزوینی نوشته اند ) صاحب مجمع الفصحا ترکیب این شعر را دریکجا از کتاب خود در سال ۱۷۳ و در جای دیگر ١٧٥ دانسته و صاحب لباب الالباب ترکیبآن را در سال ۱۹۳ هجری گفته است فاضل محقق فارسی عباس اقبال آشتیانی در تاریخ ادبیخود که بعض قسمت های آن در مجلات دانشکده درج است درین موضوع میگوید . بعضیاز مستشرقین مثل دکتر اطه این حکایت را واقعۀ صحیح تاریخی پنداشته و بنظر حقیقت بداننگریسته اند و برخی دیگر مانند کازیمرسکی و پروفیسور برون در صحت آن تردید کرده اند اگرقدری دقت شود حق بجانب کازیمرسکی و برون داده خواهد شد زیرا : اولا اسلوب سخن وطرز ترکیب کلام این قطعه به هیچوجه با کلمه بندی شعرای قرن سوم حتی گویندگان قرن چهارمهم شباهت ندارد بلکه این قسم کلام از جنس گفته های قرن پنجم بوده است ثانیاً مامون در١٦٣شماره (دوم) سال دوم مجله کابل (٤٤)١٩٨ بخلافت رسیده تواریخی که ارباب تذکره ذکر کرده اند یعنی بسالهای ١٧٠ - ١٧٣ - ١٩٣عدم صحت اصل موضوع را میرساند چه بقول همان تذکره نویسان بمفاد خود شعر که :مر خلافت را تو شایسته چو مردم دیده را دین یزدان را تو بایسته چورخ را هر دو عیناین شعر در سالی گفته شده که ما مون خلیفه بوده است و بر فرض صحت انتساب بایداین اشعار بعد از ١٩٨ یعنی سال رسیدن مامون بمرو گفته باشد خلاصه بقول محققین امروزیزبان و تلفیقات آن اشعار مسلم میسازد که در قرون بعد سروده شده و بیشتر باشعار قرن ششمشبیه است و بقول مجمع الفصحا تاریخ رحلت شاعر در سنه ٢٠٠ و یکی از شعرای آل ليثصفار بجستانی بوده است .فیروز مشرقی : -از شعرای دربار عمر وليث و بقول صاحب مجمع الفصحا با حنظله باد غیسی و محمود وراقمعاصر بوده است و بقول نفیسی در سال ٢٨١ وبقول صاحب مجمع الفصحا در سال ٢٨٣رحلت کرده و عوفی دو بیت او را در جلد اول لباب الالباب بدين صفت نقل کرده استاز لطايف اشعار اوست که در صفت تیر خدنگ میگوید .مر غیست خدنگ ای عجب دیده مرغی که همه شکار او جا ناداده پر خویش کرگش هدیه تا بچه اش را برد به میهما نامحمود وراق هروی :اصلش از هرات و خودش در عهد صفاریان در سیستان زیست می نمود و بقول صاحبمجمع الفصحا تاریخ نيكوئي قلمی کرده است وفاتش در سنه ٢٤١ و از اشعارش سوایاین دو بیت چیزی درمیان نیست .نگا ر ینا بنقد جانت ند هم گرانی در بها ار زانت ند همگرفتم بجان دامان وصلت نهم از جان کف و دامانت ند همولی فاضل فارسی آقای سعید نفیسی برخلاف تذکره نویسان محمود وراق را از شعرایقرن پنجم در سال ٤٥٠ که زمان سامانیان است دانسته و در حق او مینویسد : که در اواخرقرن پنجم مؤلف دیگری بوده است باسم محمود وراق که در سال ٤٥٠ تاريخ بسيار مبسوطی تمام١٦٤شماره (دوم) سال دومشعرای افغانستان(٤٥)کرده و از آغاز تاریخ تا سال ٤٠٩ وقایع را دران ضبط آورده و آن کتاب از میان رفتهولی ابوا لفضل بیهقی مؤرخ معروف قرن پنجم ازان ذکر کرده و تا زماناو معمول بوده است این محمود وراق ظاهراً شعر فارسی هم میگفته ولی او رابا محمود حسن بن وراق شاعر عرب که در حدود سال ٢٣٠ رحلت کرده است اشتباه کرده اند .مسعودی مروزی :-در بین سنه های ٢٦٥ - ٢٨٩ در خراسان شاعری بوده است باسم مسعودی مروزی کهداستان های قدیم ایران ( نژاد آرین ) را نظم کرده بود و آن منظومۀ وی بدرجۀشهرت داشت که همهگان آنرا میخواندند و بدان فخر میکردند و برای آن تصاویر ساختهبودند همچنان که درین زمان برای شه نامۀ فردوسی معمول است و از آن منظومه فقط ٣ بیتباوزان مختلف مانده است ( سالنامۀ فارسی مقالۀ آقای سعید نفیسی ) .شعرای سامانیان یا قرن چهارم : -قرن دوم و سوم هجری که شامل سلسله های طاهریان و صفاریان است آغاز جلوۀ ادبیاتفارسی و شعرای آن دوره ها بمنزلۀ مهندسین کاخ ادبیات و شعر فارسی بوده اند ولی قرن چهارمیا دورۀ سامانیان دورۀ ترقی و اوج فارسی بوده و مقدمۀ دورۀ درخشان قرن پنجم و ششم کهمنتهابندی و عظمت نظم و نثر فارسیست در قرن چهارم فراهم گردید . و سلاطین سامانی درتاریخ ادبیات این سرزمین دخالت بزرگی داشته چه از پذیرفتن شعرا بدربارهای سلطنتیو چه بابذل جوایز و صلات گرانبها شهرهای بخارا ، هري ، بلخ و سمرقند را ازدرخشنده ترین و ادبی ترین مراکز آسیا قرار داده اند و شعرای این دربارها و شهرهایمربوط بافغانستان طبیعی و جغرافیايي از بزرگترین شعرا بشمار آمده اند و ما اسامیآنها را بقرار ذیل تذکار میکنیم .ابو شکور بلخی :-از شعرای دورۀ امیر نصر بن احمد سامانی بوده و از بزرگترین شعرای زمان خود میباشدچهار مثنوی نظم کرده بود که یکی از آنها در سال ٣٣٣ تمام شده است و بقول عوفی کتابی همباسم آفرین نامه در سال ٣٣٦ در عهد نوح بن منصور تالیف کرده و بیشتر اشعار او به بحر تقارب١٦٥شماره ( دوم ) سال دوم مجلۀ کابل ( ٤٦ )بوده است و قدیم ترین مثنوی های که در زبان فارسی موجود است همین اشعار بحر تقاربشاعر بلخیست صاحب مجمع الفصحا با اینکه ظهورش را در سنه ۳۳۶ میداند او را به رودکیمتوفی در سنه ۳۲۹ و شهید بلخلی که مسلم پیش از رودکی وفات یافته مقدم میشمارد و درتذکره ها مقدار قلیلی از اشعارا او مانده است .اشعار :از دور بدیدار تو اندر نگریستم مجروح شد آن چهرۀ پر حسن و ملاحتوز غمزۀ تو خسته شد آزرده دل من وین حکم قضائیست جراحت بجراحتاین معنی را ابو الفتح بستی دبیر و شاعر معروف دورۀ غزنویان اخذ و بتازی ترجمهکرده است .رمیتك عن حكم القضا بنظرة و مالی عن حكم القصاص مناصفلما جرحت الخد منكم بمقلتی جرحت فوادی والجروح قصاصقطعهبدشمن برت مهربانی مباد که دشمن درختی است تلخ از نهاددرختی که تلخش بود گوهرا اگر چرب و شیرین دهی مروراهمان میوۀ تلخ آرد بدید ازو چرب و شیرین نخواهی مزیدکه بعد از مرور یکقرن این قطعۀ شاعر بلخی بتوسط فردوسی شاعر توانای سخنلباس نیکو تری پوشیده و بصورت ذیل جلوه کرده است .درختی که تلخست ویرا سرشت گرش در نشانی بباغ بهشتور از جوی خلدش بهنگام آب به بیخ انگبین ریزی و شهد نابسر انجام گوهر بکار آورد همان میوۀ تلخ بار آورد( باقی دارد )١٦٦شماره ( دوم ) سال دوم اشعار منثور ( ۱۷ )اشعار منثور« ماه در پغمان »بقلم شهزاده احمد علیخان درانیمدیر انجمن ادبی .امشب خاطر مشوش مرا نگذاشت خواب شوم بنا چار سر از غرفه برون کردم ، دیدمقرص ماه چهارده برمن و تشويش من همی خندد ، من به نظارهٔ دلکش سلسله های کوه نظرميكردم همه غرق در یای نور بودند یا تو گوئی ماهتاب جبال پغمانرا بسیلاب سیال خود شستو شو داده و از شبستان ناز بسیر و تماشای وادی و دشت برون آمده فروغ جمال و ضیاینور پاشش جامهٔ نسترن در بر نموده ، دلم ازین منظرهٔ تابناك و این طغيان نور و سیلاب درخشانسیر نشد ، زود از عمارت با عظمت انجمن ادبی فرود آمدم ، ماهتاب تنستهٔ نقره فام خود رااز کوهی بكوهی میکشید ، طبیعت با تبسمهای شیرین خرد حیات بشري را راهنمونی میکرد ،چشم فلك بر پرتو جلوهٔ خورشید منور بود ، منظر حسین پغمانرا زیر چنین چادر نور تنهاچشم تماشا میکند ، رقص اشعهٔ تابناك اين كرهٔ نور ما حول خود را در يك ارتعاش نورانیداخل کرده بحديكه حواس بشری از تاویل آن قاصر است، شاخهای پر از گیلاس و آلوبالومثل گوشواره های یاقوتی که از کنار قطیفهٔ زمردین مرتعش باشد بنظر می آمد ، مطالعهٔ این جلوه گاهفطرت هجوم احساسات مرا با افکار رنگین مملو ساخت ، تمام شجر و حجر سبزه و گل ،آبشار کف آلود و شرشره های مست و بیخود از مکمن تاریکی بیرون بر آمده در تالابنورانی ماهتاب به غسل عریان مشغول است، اشعهٔ ماهتاب مثل نکهت گل که هنگام گلناریشفق از میان کاسهٔ لاله برآید از قرص ماه قاجه کنان با همه رعنائی خود بسوی گلزار هامائل به تفرج است ، این نور سرا پا ارتعاش با پیشانی مسرور کوهسار پغمان بازی میکندتو گوئی دست فطرت کاسهٔ ماهتاب را بصدمهٔ سنگی پاش پاش نموده والماس آب کردهٔ آنرابروی زمین ریخته است یا نرگس و گلاب از شاخسارها جدا شده به امواج نور تحویل مییابند ، گمان میکنم که ماه پیش ازین گاهی اینقدر حسن و ماهتابی نداشته ، يك مصور نمیتواندکیفیت ماهتاب را بیش ازین ترسیم نماید که « حمایل مروارید دوشیزهٔ فلك شكسته و لولو هائی١٦٧شماره ( دوم ) سال دوم مجله کابل( ۱۸ )شهوارش بر زمین میپاشند ، « یا تاج شب » در دانه های منور خود را که هر يك او خراج حبش است روی زمین میریزد یا ماهتاب يك زاهد شب زنده دار است « که ماهتابی » انوار تنفس اوست که نور از انفاس ملائک دزدیده .امشب حوزهٔ پغمان از ضیای تبسم آسمان مسرور است یا خود در پاره های الماس غرق در پای نو برگشته و با همه رعنائی خود سرا پا نشاط است . ماهتاب يك بوسهٔ محبت فلك است بر رخسارهٔ این جمال مقبول ، يايك نغمهٔ وجدانیست که ازین مسکن کوهستانی سوی فلك مائل پرواز است .امشب پغمان را که یوسفستان حسن زمین است ماهتاب با بادلهٔ دامن ضیا پاش خود در بر گرفته اسرار مبهم کائنات را باو قصه میکند ، امشب در حریم پغمان انجمن حسن و جمال برپاست ، امشب نظارهٔ نشیب این دره های حسین بچشمان خراب آلود کسی میماند که بلمس نسیم تعطر آمیز بروی عاشق خسته دل نیم باز شده ، من این نقاشی فطرت و اختراع جمیل قدرت را گاهی به یاسمن زار رقصان تشبیه مینمایم و گاهی میگویم حسن کائنات با همه زیبائی خویش جبین نیاز را به درگاه خلاق کائنات می ساید .من سراپا شوق هنوز از تماشای این موسیقی رنگین و حسن کیف سیر نشده بودم که خواب بیخودی در حریم پلکهایم مثل بو در گل ، کیف در نغمه ، بیتابی در شوق ، راحت در غنود و نور در ماه قدم نهاد و من در حالیکه از خود رفته بودم داخل بستر شدم ، یادم می آید ، زمزمه میکردم « فتبارك الله احسن الخالقين » .صحرااستقبال از مستغنیچه خوش باشد برون بردن دل دیوانه در صحرا شدن ساکن بآزادی ز قید خانه در صحراخوشا عمری بآزادی حیات ساده پیمودنبآغوش طبیعت ساختن کاشانه در صحراز رنگ دهر چون نفرت دل چادر نشین دارد نمیسازد تعلق جز سپاهی خانه در صحراچرا در کنج غم بودن برنج دهر فرسودنبیا ای بیخبر بیرون دمی از خانه در صحرا۱۶۸شماره (دوم) سال دوماستقبال از مستغنی(19)گره در سینه میدارد فغان این عشرت موهومز ترك محفل رندان مکن تو بیخم ای ساقیز موج لالة دامان چرا غا نیست چون انجمرهائی یابی از دام تکلف زودتر ای دلخرد خواهد درین محبس که سازد رخنه در هستیز فطرت جلوة دارد جمال ساده چون آهویا ای ناله چون مجنون برا مستانه در صحراچون کیفیتی دارد به از میخانه در صحراكه سوزد ز آتش حسرت دل پروانه در صحراترا گر جذبه باشد ز آب و دانه در صحراچون میل سفر دارد ازین غم خانه در صحرانه چشمش سرمه میخواهدنه زلفش شانه در صحرا(اعظمی)عمل صالح واكل حلالفرخ آن کاختیار او همه سالهست به نزد من درین ایامعمل صالح است و اکل حلالبينوا زیستن ز كسب حرامسنائي غزنویجاهل و منافقبیر از جاهل ار چه خویش باشدمکن دل خویش بسود بیکرانشتبرا کن زهر بد فعل و بد ناممنافق را مدان یار موافقکه رنج وی زراحت بیش باشدکه صد سودش نیرزد يك زبانشکه بد نامت کند چون خود سرانجاممنافق را منافق دان منافقناصر خسرو169شماره ( دوم ) سال دوممجله کابل( 50 )اجتماعياتبقلم غلام جیلانی خان اعظمی معاون انجمن ادبیظهور حقایقصحنه زندگانی درشتیها و ناهمواریهائی دارد که بشر بیچاره با عوارض طبیعی و بدایت عقلقاصر خویش نمیتواند یکبار اینهمه عوایق و ناملایمات دهر را کافی مستحضر شده از سر راهخود دور سازد.ترقیات تدریجی بشر از روز پیدایش تا زمانه حاضر شاهد این مدعاست، یعنی ایجاباتحیات اجتماعی و تکمیل لوازم آن طبعاً بشریت را باین مسئله وادار مینماید که یکطرف برایحفظ موجودیت خود بکوشد و دیگر سو بقدر خواهشات طبیعی و مقتضیات حسی و عقلی خوددر تهیه وسایل و اسبابی باشد تا زاید از حوایج حیاتی از آنها کسب تفریح و تلذذ نماید.از انجا که سرحد خواهشات بشری لایتناهی بوده و همینکه انسان از تکمیل حوائج مهمهو مابه الحیات ابتدائی فارغ میشود طبعاً بطرف يك هوسات زایده تمایل میکند که رفته رفتهاین هوسات باندازه های زیادی در طبیعت آن نافذ شده و صورت يك فطرت ثانی را حاصل مینماید ،و آخراً غالب آنها مخل نظام آسایش اصلیه فطرت و قوانین ثابته اجتماع واقع میشوند .ادیان سماوی غالباً برای تعدیل و جلوگیری از همین گونه امراض اجتماعی نازل شدهو کوشش نموده است که حیات اجتماعات بشری را در حد يك توازن واعتدالمتوقف ساخته از افراط و تفریط جلوگیری کند .١٧٠شماره (دوم) سال دوم ظهور حقايق(٥١)آخرين مساعي و اكمل ترين قوانینی را که قسما برای همین مقصد مهم بوجود آورده دیانت حقه اسلام است، چه این دین مقدس نسبت بهر دیانتی کاملا از امراض اجتماعی مطلع بوده و خوبترین چاره هائیکه از قدرت فکریه عقلای زمان بالاتر است برای این امراض سنجیده است.دیانت اسلام برای هدایت بشر در طرق مستقیم و بیخطری وصایا و هدایات مکملی داده و هيچيك امری از امور ضرورية حیاتيه نخواهد بود که نوع بشر بمقصد زندگانی مسعودانه از این دین مقدس استفاده نکنند؟ البته کسانیکه با بیطرفی و عقل کافی مطالب حقه این دیانت را تدقیق مینمایند میدانند در میدان مبارزه با حیات مشکلی نیست که اسلام آنرا سهل نکرده باشد.بطور مثال يك موضوعی را مادرینجا متذکر شده و مشکلات امروزه که انتظام سلسله نسلی مغرب زمین یا دنیای متمدن را تهدید میکند آنرا نسبت بتدابیریكه قبلا اسلام برای عدم پیش آمد این بلیه سنجیده توضیح میداریم: راجع بخطرة تقلیل نسل آینده مغربیان بفغان آمده و از انجمله مجله" الستراسيون پاریس مقاله مبسوطی نوشته كه ما ترجمه آن را در پایان این معروضات ارقام خواهیم نمود. ولی ما باید بمسلمین جهان این بشارت را بدهیم که اگر افراد مسلمین پیروی بنظام مقدس دین خود داشته و قوانین آنرا در هر زمان محترم بشمارند مثل ملل سایره در انتهای تجارب و تحمل يك جهان خساره بفغان نیامده و قبلا از پیش آمد اینگونه حوادث مشومه بر کناره خواهند بود مخصوصاً در همین موضوعیکه امروز اسباب زحمت ملل متمدنه شده خواستیم يك قانون ثابت ولا يتزلزل اسلامی را متذکر شویم:١ : اسلام را جع بحفظ نسل و صحت سلالة اولاد بشر قانون ازدواج را حتمی ساخته یعنی هر فرد ذکور و اناث بالغ باید قبول ازدواج نماید تا شجر ازدواج مثمر اولاد و انسال بنی آدم شود.٢ : اسلام برای صورت یافتن این امر مبارك مهریه، جهز دیگر لوازم زنا شوئی را خیلی ساده و سهل قرار داده تا هر کس بدون مشکلات یا تکلیف و خساره مالی بازدواج مبادرت کرده بتواند.۱۴۱شماره ( دوم ) سال دوممجله کابل( ٥٢ )٣ : رویت و رضا را اسلام شرط قرار داده تا این امر بمیل و رغبت طرفین صورت گرفته در صحت و حسن ادامه زندگی عایلوی کمک کند .٤ : تعدد زوجات که یکطرف فطرت طبقه ذکور انسانی مقتضی آن است و دیگر سو از لحاظ فزونی تعداد جمعیت اناث نسبت بذکور اعاشه واداره آنها بطور عادلانه بر ذمه طبقه مؤخر الذکر لازمی است آنرا جایز می شمارد .ه : تجدید یک مرد را برای زن در صورت حیات همان مردیکه شوهر شرعی آنست اسلام مطابق باصل فطرت زن ها و هم از نقطه نظر اداره و وظایف تربیه اولاد و مراعات بقای نسل امر میکند یعنی یک زن باید صرف یک شوهر داشته و بمرد ثانی مقاربت ننماید تا اختلالی در امور حیات عایلوی و صدمه در نظام توالد واقع نشود .٦ : طلاق را اسلام جایز ساخته تا در صورت اختلاف مرد وزن اخلالی در نظام عایلوی و تربیه اولاد یا تعطیل در مولودات واقع نگردد .٧ : زنا و فحاشی را اسلام جدا منع و مرتکب را سخت مجازات میدهد تا ازین راه تفرقی بین زوجین واقع نشده و هم مسئله ازدواج بی اهمیت نماند و ضمنا از نفرت زوجین و عدم ازدواج و پیدا شدن مکروب های مضره ضد نطفه یعنی امراض تناسلی که از رهگذر زنا تولید و مولودات را در حال تعویق می اندازد سلسله نسل در بشریت قطع نشود .٨ : نفقه و عدالت را اسلام بطبقه ذکور انسان ها امر مینماید تا زوجات بکمال مرفه الحالی بتربیه اولاد و تدبیر منزل بپردازند .٩ : اسلام مسکرات ، دخانیات ، کم خوابی ، جلتی ، و غیره امور اخلال کننده صحت را که یک قسمت عمده اینها بامور تناسل و نقطه اولاد تعلق میگیرد منع میفرماید .١٠ : اخلاقیون و علمای اجتماعی اسلام مسلمین را بانتظام امور عایلوی و تربیه اولاد بلا فاصله تشویق و در پیروی تحسین و تمجید کرده درس های مهمی درینخصوص میدهد که باید هر فرد مسلمان خودش را نسبت بداشتن و بوجود آوردن فرزندان خیلی خوش بخت و مسعود و صواب کار بداند . و به ضائع نمودن آن گناه گار شمارد یعنی «برای منع حمل » .١٧٢( ٥٣ )ظهور حقايقشماره (دوم) سال دومخلاصه اسلام پیروان خویش را در مورد حفظ بقای نسل وتکثیر جمعیت هدایات کافی داده و امروز مسلمین در صورت تعمیل واطاعت باین قوانین مقدس محتاج نمیشوند که از پیش آمد این بلیه شکایت کرده و از حکمای عصر طالب مداوا شوند.مسلمین با ید ملتفت شوند که حالات امروزه مغرب زمین یا ملل متمدنه حاضره بنهجی است که اسباب اندیشه عقلای شان شده و آنها پیروان خود را اخطار کرده بجلوگیری ازین حادثه بزرگ مرتباً فریاد مینمایند و ضمناً از عدم پیشرفت این بلیه در خاك مشرق یعنی وطن مسلمین تذکر نموده خوش قسمتی اهالی مشرق را یاد آوری میکنند.بیمورد نخواهد بود که ضمناً عرض کنیم تمدن مجلل و مشعشع کنونی مغرب زمین اساساً دو جنبه دارد که یکی باساس حوائج عصر و ایجابات فطری که آنرا عقل می پسندد و جنبه ثانی عبارت از یکدسته هوسات و زواید یست که بیشتر آنها مطبوع خاطرها بوده ولی در عین حال مضر صحت، مخل اخلاق، نسل، اقتصادیات و غیره است که اکنون سقوط تولدات نیز در نتیجه ایجابات همین جنبه ثانی تمدن حاضره اروپائی میباشد که باید آنرا امراض تمدن نامید.موضوعی را که مجله السترا سیون پاریس درینمورد متذکر شده محض اثبات معروضات فوق درینجا نقل و بقارئین محترم ارائه میدهیم:ترجمه از : الستراسیون پاریس :صفحه : ٣٩ الى ٣٩٦ نمره : ٤٦٤٨٢ اوریل ١٩٣٢آیا نژاد سفید از بین خواهد رفت؟سوالی بخاطر میرسد که آیا نژاد سفید از بین خواهد رفت ؟ آیا عده اروپائیان در مدت يك قرن مضاعف نشده و از ۱۸۸ ملیون به ۱۸۰۰ و از ٤٠١ ملیون به ۱۹۰۰ تجاوز ننموده ؟ ازین تاریخ بیعد با وجود مهاجرت های زیاد و جنگ های ٣٠ ساله کافیست تا رقم مذکور به یکنیم ملیارد برسد.بلی در ظاهر چنین معلوم میشود لیکن حقیقت امر طور دیگر است. ارقام مدحش احصائیه هائیکه ازدیاد ساکنین را نشان میدهند در حقیقت خبطه ایست که چشم را بازی میدهد چنانچه١٧٣شماره ( دوم ) سال دوم مجله کابل ( ٤٥ )اگر از نزديك امتحاناً نگاهی به اروپا کرده شود معلوم می شود که رقم تولید یکه در آخر قرن قبل ترتیب شده بود از ۲۰ سال باینطرف خیلی نازل شده و هم رو به تنزل میرود : در عوض نسبت به سابق فقط عمر اروپائیان ممکن است زیاد شده باشد.در طی قرن ها باوجود بعضی تزلزل وعوارض مقدار تولد و وفیات تقریباً متناسب بوده است . چون عدهٔ تولد زیاد بود و تلفات جنگ ها و امراض را جبران میکرد تودهٔ ساکنین اروپا آهسته آهسته روبه ازدیاد رفته توانست خالیگاهای را که در اثر مهاجرت ها بوجود آمده بود و آنرا مملو ساخت ولی امروز اروپائیان متمدن با وجود بعضی احتیاط های لازمه و پیشرفت بعض عوامل مثل : انتشار مباحث صحی ، ترقی داکتری ، اخراج امراض طفلی ، اجوره و تنخواه های بهتر ، کم کردن ساعات کار ، تنظیم حیات بلندتر طبقهٔ مزدور کار با سرعت « وفات » در اول قرن حاضر مقابله کرده آن سرعت را ضعیف نموده و موفق گردیدند که زمان پیری و کهولت ومرگ خود ها را عقب اندازند . ولی چون این مسئله ناممکن است که حیات انسانی از يك حد محدودی متجاوز گردد لهذا وقت آن نزديك شده که دیگر اطفال مریض را نجات داده نخواهند توانست ، زیاد مریض ها علاج نخواهند شد وعلی الخصوص حدود کهولت بیشتر بعقب نخواهد افتاد و دران فرصت انحطاط وفیات در مقابل آستانی متوقف خواهد شد که عبور ازان غیر ممکن خواهد شد .در طی همین عصر علامه تولد هم نزول نموده لیکن به وضعیت ورفتار منعکس چنانچه در ابتدا بطی و مرور ده ، ده سال سریع شده توانست ؛ از سالهای اولین قرن ۲۰ تنزل ناگهانی شروع و این تنزل در غالب ممالك عين انحطاط بشمار میرود .لهذا باین قرار در مقابل نگاه ما دو حرکت متوازي در جریان است : یکی وفیات که ابتدا سریع بوده و تدریجاً ضعیف شده رفته است و دیگری تنزل تولد که در ابتدا کم بوده و در آخر ترقی کرده رفته است .ازین جهت است که در آخر قرن نوزدهم وحتی تا ۱۹۱۰ – ۱۹۰۰ متناسب به احوال هرمملکت انسانها مدت مدید تری زیسته وصورت تولد تازه داخل دایره انحطاط شده بود١٧٤شماره ( دوم ) سال دوم ظهور حقایق (٥٠)و در همین موقع است که میگویند ساکنین اروپا زیاده شده است . و احصائیه ها ارقامزیاد را نشان میدهند حال آنکه این مسئله را ملاحظه نمیکنند که اکثر نفرات این ازدیادساکنین اروپا اشخاص سالخورده و ناقص الاعضا های علاج شده میباشند بلکه در صورتکم شدن وفیات و انحطاط تولد ؛ ازدیاد ساکنین اروپا ئی يك نسبت غیر موزونی کرده میشوددر حالتیکه دو خطوط منحنیكه این حرکت دوگانه را نشان میدهند بیکدیگر ملحقشوند ازدیاد ساکنین منقطع خواهد شد . و این عصر ( ركود ) و انحطاط چندان دوامنخواهد کرد زیرا وقتيكه خط منحنی علامت تولد تحت خط منحنی وفیات نزول کند؛چنانچه این وضعیت آمدنی است زیرا در صورتیکه وفیات دیگر کم نشود و تولد هم لا ینقطعرو به انحطاط بود طبعاً خط منحنی وفیات تنزل خواهد کرد و انحطاط ساکنین اروپاشروع خواهد شد .خطوط منحنی ذیل احصائیه تولدی ، فوت ، ایزاد نفوس اروپا را از قرار هزار درممالکی مثل : سویس ، فرانسه ، سویدن ، بلژيك ، ناروی ، دنمارك ، انگلستان ، و ممالك گال ،اسگاتلند ، ایطالیا ، هالیند ، آلمان ، را ازسنه ۱۸۸۱ - الی سنه ۱۹۲۹ نشان میدهد .۱۷۰شماره ( دوم ) سال دوم مجله کابل (٥٦)سویسفرانسسویدن١٧٦Naissances (A), décès (B) et accroissement naturel (C) de la population par ۱۰۰۰ habitants, de ۱۸۸۱ a ۱۹۲۹Suisse.France.Suede.شمارة ( دوم ) سال دوم ظهور حقايق ( ٥٧ )بلجیمناروی١٥٧( ٥٠ )مجلة كابلشماره ( دوم ) سال دومد نماركانگلستان و گالسکا تلند١٥٨DanemarkAngleterre et Pays de Galles.Ecosse.Naissances (A), décès (B) et accroissement naturel (C) de la population par looo habitants, de 1881 à 1929شماره ( دوم ) سال دوم ظهور حقایق ( ٥٩ )ایتالیاهالندآلمانItaliePays-BasAllemagne.Naissances (A),décés (B) et accroissement naturel (C) de la population par 1,000 habitants, de 1881 à 1929١٥٩شماره ( دوم ) سال دوم مجله کابل ( ۱۰ )خط A : تعداد نفوس در سنوات مختلفه در ممالک فوق متولد شده نشان میدهد .خط B : " " " " فوت شده ظاهر میدارد .خط C : " " " " تعداد را که بجمعیت ممالک مذکوره ایزاد شده نشان میدهدشفر هائیکه در تحت خطوط مذکوره عمودی تحریر شده سنوات و نمره هائیکه در اخیر افقی است تعداد نفری را نشان میدهد .نا گفته نماند که تنها اروپا دچار این حادثه نیست بلکه امریکا ئی ها نیز تحت این قانون رفته و حتی نسبت به اروپا زیاده تر متحمل انحطاط جمعیت میباشند . در اتا زیونی از ١٨٥٠ باینطرف ازدیاد جمعیت لا ینقطع رو به تنزل گذاشته و در بعضی ممالک نسبت به ازدیاد تولد وفیات به صفر رسیده است .بناءً علیه چون خواستند بر ضد قانون طبیعی حیات انسانی را طوالت دهند ؛ در نتیجه طوالت عمر ، چندین مدتی ، فقدان ثمر حیات متمدنین مغرب زمین را مخفی نگاه داشت . نتایج این تغیرات دو گانه که عبارت از ، عقب افتادن مرگ ، وضعف تولد است بصورت مدهشی که هر روز شدید تر شده میرود : چنانچه عمر متوسط بلند رفت ، صحت و عمر پیر مردان مزید شد ، عدهٔ نسل دهندگان کم گردید ، والبته آتیاً اندازهٔ تولد بیشتر ازین تنزل خواهد کرد و در نتیجه نژاد سفید مانند شمعی که از دو طرف بسوزد راه عدم پیش خواهد گرفت .این تغیرات بيك لحظه و اصول ورفتار در تمام ممالک اروپائی بعمل نیامده است بلکه بعضی ها پیشتر داخل جاده شده اند و برخی پسان تر وارد اینمرحله گردید و امروز طوریکه بایستی وقت ضایع شده را بدست آرند منازل این راه خطر ناك را طی میکنند و بالاخره بعضی ها تازه جاده پیما گشته اند . بهر صورت در ان ممالکیکه تازه این خطره قیام نموده بصورت عمومی سیر آن مملکت ها جانب کهولت و مرگ سست تر بنظر میخورد . جای تعجب نیست که تمثال این حرکت دوگانه را که نتیجهٔ پیشرفت فوق العادهٔ تمدن است اولاٌ فرانسه ظاهر کرده است زیرا خیلی ها قبل در اوائل قرن ۱۹ تنزل وفیات شروع و در اواخر قرن ۱۸ صورت تعداد تولد آن مملکت انحطاط نمود ( اطلاعات دقیق تاریخ این گیف را سال های اولین۱۸۰شماره (دوم) سال دوم ظهور حقایق (٦١)قرن ۱۹ تعیین میکنند ) ابتدا این حادثه بصورت جریان مشاهده نشدنی بروز کرده بلاعجله صورتی بخود داده آهسته آهسته در طی قرن مذکور منظر مدحشی پیدا کرده در هر ۱۰ سال به ده سال ارقام تولدی تنزل کرده رفت و امروز کار بجائی رسیده که در بعضی ایالات نصفه ساکنین آن باقی مانده و در بعضی قریه ها چراغ حیات بکلی خاموش گردیده است .«موسیو (هودووي نودو) درین باب تحقیقات خوبی نموده و فریاد مدحشی در اینجا برای بیداری عامه که یقیناً جادارد کشیده است . و نیز امروز تقریباً تمام علمای احصائیه انحطاط نسل را بفرانسه اختصاص داده « ار تیکل پاریس » نامش میدهند حال آنکه اثرات این کیف از دیگر نقاط هم مثل المان، اطریش، انگلستان، سویس، بلژيك، بروز کرده و مالك اسكاندیناوی با سرعت فوق العاده دوچار این انحطاط دو گانه است که عنقریب حالش از فرانسه مدحش تر خواهد شد .على هذا لقياس سكسون ها كه تا اخیر قرن ۱۹ از نقطۀ نظر ازدیاد نسل اولین قوم اروپا بودند امروز بجائی رسیده که نسبت به همه صورت تولد آن ضعیف تر میباشد. مقدار تولد آلمانها در ده سال قبل از جنگ بهمان نسبتی نزول کرده که فرانسه مدت يك قرن دچار آن بوده است. چنانچه امروز علامۀ تولد فرانسه و آلمان مساوی می باشد. علامۀ تولد انگلستان در ۱۸۸٦ شروع به تنزل نموده در ۱۹۳۱ باین طرف تنزل بقدری سریع شده که اندازۀ افزایش تعداد انگلیس ها در ۱۹۳۹ نزديك صفر یعنی ( ۹ ر ۲ ) شده بود . حال آنكه قبلا علامۀ تولد فرانسه ( ۳ ر ۰ – ) تحت صفر آمده بود . درین فرصت علامۀ تولد سوید «۰ ر۳» از بلژيك «۸ ر ۳» از اكوس «۷ ر ٤» و از سویس «٦ ر٤» بود. پوشیده نماندکه نزول وفیات در تمام این ممالك تا مدتی چندی هنوز نتائج ناگوار تولدرا پوشیده بود حال آنکه فرانسه به استثنای شبه جزیرۀ « ايريك » اولین مملکت اروپا است که علامۀ وفیات آن خیلی ها بلند است و بدین جهت است که عدم ازدیاد ساکنین فرانسه واضحاً معلوم میشود و دیگر ممالك هنوز در عصر تنزل سریع وفیات اند که باعث مملو نمودن احصائیه های آنها شده است .ایتالیا، چکسلوواکی، هنگری ۱۰ سال نسبت به اروپائی مرکزی و شمالی عقب میباشند۱۸۱شماره ( دوم ) سال دوم مجله کابل ( ٦٢ )و چون هنوز نزول وفیات تنزل مدهش تولد را میپوشد ممالک فوق جز آنهائی بشمار میروند که ساکنین در بین آنها رو به ازدیاد است . در ایتالیا يك علت افزایش عده ساکنین ، قدغن مهاجرت شده است چنانچه در نتیجه جنگ باینطرف ۲ ملیون نفر مجدداً بعمل آمده است . بعضی نویسندگان ایتالیا از صحت وقوای نژاد قوم خود لاف میزنند ولی عنقریب احصائیه را آراء خواهند نمود که ایتالیا هم ازین قانون عمومی که اروپا را محکوم خود ساخته خلاصی نیافته است .رو سیه کبیر به استثنای « ایوکرین » بلغاریا ، رومانیا هنوز خیلی عقب وبواسطۀ نزول تازه وفیات در عصر ازدیاد سریع جمعیت میباشند . ایشان خودها را با مغرب « پوسیده » مقایسه کرده انحطاط او را اعلام میکنند ولی ازین بیخبراند که ایشان نیز ازین ورطه رهائی نخواهند داشت ! ممکن است چند مدت دیگری نیز بوضعیت فعلی دوام کنند لیکن عنقریب خودها را درین ورطه هولناک انحطاط نسل خواهند دید .زیرا فرا موش نباید کرد که انحطاط تولد نتیجه لا یتجزای پیشرفت فوق العاده تمدن غربی است چون اساس ترقی اجتماعی اروپا بدان گذاشته شده است که زن ها و تمام طبقات و توده های بشری آزاد بوده برطبق اصولات اولیه رفتار کنند ، این اساس هر فرد را تشویق به رفتاری میکند که بخسارت نوع بشر تمام میشود .« از نیم قرن باینطرف است که زن یکنفر شهری آهسته آهسته شغل « مادری » را وظیفه عمده خود دانسته است و هنوز عده زیادی هستند که این وظیفه را پشت پازده از قبول آن ابا میکند . از طرف دیگر چون لا ینقطع اوضاع اقتصادی سخت تر شده میرود بدوش ایشان کار نیز بار شده رفته است و از روزیکه ایشان حقوق حیات انفرادی خود ها را طالب شده اند دروازۀ تمام مشاغل : مکتب ، قصر ، دفتر ، کارخانه بر روی ایشان باز شد و زیاده بر زیاده ازان وظیفه اصلی خود ها شانه کشیده از ایفای آن کناره نموده اند . خانم های مز دور کار ، دهقان زن هائی را که شهر بخود میکشد ، خانم هائی که دارائی قلیلی دارند از ترس اینکه آن پول قلیل شان تقسیم و ترکه نشود از کثرت زاد واولاد میترسند و رم میکنند . بالآخره چون سلیقه « خوش گذرانی » تمام طبقات جامعه را فرا۱۸۲شماره (دوم) سال دوم ظهور حقایق (۱۳)گرفته ، حس راحت طلبي و فراغت كه صفت بارزه يك فرد متمدن است عالم گیرشده ، شوق ساعت تیری و تفریح و معتاد شدن به ورزش های مسافرت هایطولانی کار را بجائي رسانده که خانم ها نزديك است عموماً از وظایف مادری خودروگردان شوند واگر جنبه عوامل فوق الذکر منبسط تر گردد تمام وضعیات شهری هایبیچاره و مزدور کاران بهدر خواهد رفت . »يكنفر خانم جوان ، واب يك نفر اخلاق نویس میگوید : يك پسر بار آوردن « باریپیر شدن » است .حتماً در زمانه نزدیکی ، روزي خواهد آمد ، كه در اروپای غربی و جنوبیکم شدن طبقات جوان بصورت خطر مدهشی بروز کرده آنوقت تعداد طلاب مکاتب آهستهآهسته محدود شده میرود و کلاس ها بسته قریه ها ساکت و خموش ، املاك بلا وارث ،و اراضی حاصل خیز مبدل به خار زار خواهد شد . آنوقت طبقه جوانان و اطفال اقلیت هایزیادی را در بین از دحام و جمعیت سالخوردگان و کهن سالان تشکیل خواهند داد و خواصپیر مردان را حایز شده و هر چه بزرگ شده بروند آسایش طلب شده خواهند رفت .بعد ازین عصر دیگری شروع خواهد شد که آنرا میتوان : « عصر معدومیت تدریجیاروپائیان نامید . »ساکنین آسیا هنوز ازین خطره دور اند لیکن مدنیت مغرب زمین مترصد آنها است و آیاموفق باین خواهند شد که خود ها را از غمزه سحر آمیز آن نجات دهند ؟ وقتیکه خانم های نژادزرد حقوق حیات انفرادی را دعوی نمودند و طبقه کارگر و زحمت کش نسبت به خوشگذرانی و پول علاقه و احتیاج پیدا کردند آنوقت ایشان هم به نوبه خود دچار اینمصیبت خواهند شد . »علمای تاریخ طبعی بشری میگویند که Hamosapieus ( انسانی است که درناحیه نورماند فوسیل آنرا یافته اند ) بزودی مانند ( شاخه خشکیده ) ازدنیا معدومشد و انسان Neaudertal که در دره رود « رن » فوسیل پیدا شد چندین هزار سالنسلش باقی مانده است ، علماي مذکور فرض میکنند که علت بقای نسل Neandersthal۱۸۳شماره ( دوم ) سال دوم مجله کابل ( ٦٤ )این بوده که نتوا نسته اند بقدر کافی قوای دماغی خودر را انبساط بدهند بناء علیه با شرایطمتغیرة حیات موافق آمده بودند : در صورتیکه Hamosapien میخواست قوایاختراعیه اش را مضاعف کرده حیات جسمی وقوای دماغی خودرا به خدمت بنی نوع صرفکند بالعكس ترقى وجودش را فانی ساخت .آیا حس محافظه صحت وبدن بداد عالم انسانیت نخواهد رسید؟ امید است که وجداندرین فرصت فریادی بلند کند ! و یا مذ هب ندای بیداری دهد ! آیا بعد از تزلزل مدهشموجوده ملل وظايف نژادی خودهارا نخواهند شناخت ؟ آیا حیات اقتصادی و اجتماعی طوریکهترقی نماداده است هر شخصی را که به کوشش زیادی وادار نمیکندکه آنها وظایفی را که شرعاًمتروك گمان کرده بودند دوباره متحمل گردند ؟ آیا در ضمن تدریجی که تمدن اروپا بلندرفته میرود سقوط اتو ماتيك تولد هرگز متوقف نشده است ؟ انتهاگل و بلبلصبحدم مرغ چمن با گل نوخواسته گفتنازكم كن كه درین باغ بسی چون توشگفتگل بخندید كه از راست نرنجيم وليهیچ عاشق سخن تلخ بمعشوق نگفتحافظنمودن نيك وبدجمال الدین اصفهانیگر شرم همی ز آن و این باید داشتپس عیب کسان زیر زمین باید داشتور آینه وار نيك و بد بنمائىچون آئینه روی آهنین باید داشتدر نیکی کردنصد خانه اگر بطاعت آباد کنیبه زین نبود كه خاطری شاد كنیگر بنده كنی بلطف آزادی رابهتر كه هزار بنده آزاد كنی١٨٤[BLANK PAGE]مقبره و لوحه سنگ مزار عليه حضرت «بابر شاه»( ٦٠ )هما یون نامهشماره (دوم) سال دومتقریظو انتقادهمایون نامهبقلم آقای سرور خان گویااز نفیس ترین کتاب های که بزبان فارسی در دورهٔ مغل هند برشتهٔ تحریر آمده یکیاز آنها همایون نامهٔ گلبدن بیگم دختر سومی بابر پاد شاه مغل است که بخواهش و امربرادر زادهٔ خویش اکبر جلال الدین این کتاب نفیس را تصنیف نموده و از دقیق ترینسوانح و کوایف حوزهٔ زنده گانی آن پاد شاه دریغ نکرده است . گلبدن بیگم که مصنفاین کتاب است دختر سومی بابر شهنشاه مغل و در سنه ۹۲۹ در شهر کابل متولد گردیده است .وقتا که شاه مذکور از دنیا رحلت نموده گلبدن بیگم مرحلهٔ هشتمین دورهٔ حیات را سیرمینمود و خود در آغاز کتاب گوید . وقتی که حضرت فردوس مکانی از دار فنا بدار بقاخرا میدند این حقیر ۸ ساله بود و بیان واقعه شاید کمترک بخاطر مانده باشد بنا برحکمپاد شاهی ( اکبر جلال الدین ) آنچه شنیده و بخاطر بود نوشته میشود .همایون نامه شامل وقایع خانوادگی ، طرز زندگانی ، طریقهٔ خوراک و پوشاک مراسمعروسی و اعیاد و سائر رسومات فامیلی بوده و درعین حال باعتبارات سلیس و محاورات خانگیکه در نهایت لطافت است مرقوم گردیده است و درین زمینه نظیری جز دو کتاب دیگر(که تالیف عباسه خواهر هارون الرشید و ولاده دختر مستکفی خلیفهٔ عباسی است )ندارد و در حقیقت ظهور همایون نامه يك فصل روشنی بتاریخ مغل افزوده است با اینکهيك عدهٔ مؤرخین خوبی در دورهٔ مغل بوجود داشته و کتابهای مفیدی تالیف کرده اند ولی مانند۱٨٥شماره ( دوم ) سال دوممجله کابل( ٦٦ )اکثر مؤرخین ووقایع نگاران مشرق اقتدار تحیر وقوت کلام خود را در گیر و دارهای میادین حرب و تاخت و تاز اقالیم صرف نموده ازین جهت کتب آنهايك قصاب خانة متحرك و مصوری بنظر می آیند ولی مورخ همان نامه بر خلاف این رویه کتاب خود را از مضامین مطلوب و فصول مرغوب و وقایع دلفریب مملو نموده و هر واقعه را مانند يك مصور زبر دستی تصویر مینماید شاید درین سبك خلقت او که مراد از نسائیت او باشد دخیل بوده از نگارش خون ریزانه و مطالب شور انگیز او را جداً باز داشته و برعکس آن از مطالب آرام و عبارات ملایم کار گرفته است مثلا رسیدن حرم بابر شاه را از کابل به هند بدین الفاظ تصویر میکند حضرت پادشاه خیال داشتند که تا کول جلالی پیشو از روند نماز شام یکی آمده گفت که حضرت را در دو گروهی گذاشته ام حضرت پاد شاه با بام تا اسپ آوردن تحمل نکردند و پیاده روان شدند و در پیش نخبه باهم در خور دند اکام میخواستند که پیاده شوند باد شاه بابا نماندند و خود در جلو اکام تا خانه خود پیاده آمدند .علی ای حال کتاب مذکور در انقلاب دهلی سنه ١٨٥٧ ع بدست شور شیان افتاده بکلی مفقودالاثر گردید ولی خوشبختانه يك نسخة نا مکمل آن بتوسط کرنيل جارج وليم هملتن در سنه ١٨٦٧ شامل کتابخانه بر تیش موزیم لندن گردید و از همه اول داکتر چارلس ریو این کتاب جهان قیمت را در جزو فهرست کتب پیش بهای برتیش موزیم لندن معرفی نمود و پس ازان در سنه ١٩٠٢ ع مسزانیت ایس بیورج معة فهرست اعلام و ترجمه لغات ترکی بايك مقدمة مبسوط وشرح حال مصنفه و حواشی کامل بزبان انگلیسی از طرف ایشياتك سوسایتی لندن شایع نمود بعد ازان تاریخ این اثر نفیس و قشنگ که زادة افکار یکی از شهزاده بیگم های اسلام است در حوزة اطلاع مستشرقین آمده و امروز هر یکی از وجود چنین اثر نفیس و با قیمتی اطلاع دارند . ولي متاسفانه که از غلط کاری مطبع و بی پروائی صحیح کنندگان پروف در عبارات کتاب و فیاتی دست داده است. که برای همه خواندن کتاب سهولتی نداشته فقط عدة خواص میتوانند که عبارات آن را بطوریکه مراد نویسندة آن بوده است بفهمند .ما مطالعه اینکتاب را بهمو طنانی که ذوق تاریخ دارند توصیه مینمائیم .١٨٦( ٦٧ )مطبوعات و نشریات ماشماره ( دوم ) سال دوممطبوعات و نشریات ما۲بقلم سرورجان جویاسه چهار سالی بعد از آنعصر در زمان فرمان فرمائی امیر عبدالرحمن خان مطابع سنگیيك ميزان وسیعتری در کابل دایر گشت ولی چه چاره که مجادلات داخلی واقدام سرکوبیبعضی اقوام متمرد افغانستانی بتصور تامین امنیت و ترقی ملک وملت ، موقعیت تاسیس فابریکههای حربی و صناعتی و نظم و نسق امور اداری را در نظر حکمداران اولویت و برتری میدادبه نسبت توجه یا توسعه در امور مطبوعات و نشریات یاغیره مؤسسات عرفانی ، مع هذاکم و بیش یکرشته مطبوعات مستقلی مانند بعضی کتب و رسایل از قبیل آئینه جهان نما( منتخباتيست از كلیله و دمنه ) نصایح نامه فارسی ( از گفتار خود امیر عبدالرحمن خان است )دیوان عایشه درانی شاعره قندهار ، رساله در امراض اطفال ، کتاب مساحت ، ترغيب بالجهاد،مبادی کیمیا وغیره در انعصر نیز بطبع رسیده و تا کنون هم در گوشه و کنار وطن موجودو مهیاست که بعضی را خود نگارنده دیده ام وبرخی را از رفقای همقطار شنیده ام ، مگرمقتضیات آنعصر چون برای ملیون امتیاز اینگونه مؤسسات طبع و نشر را ایجاب نمیکرد لذاهمه مطابع مجتمعاً اداره شده و بنام مطبعه سرکاری یاد میشد ازین رو اسمای جداگانه از مطابعنیافته ایم که تعدد و ترقی موسسات عرفانی را شهادت بدهند ، اغلب آثار چاپی سنه ١٣٠٣١٨٧( ٦٨ ) مجله کابل شماره ( دوم ) سال دومو ١٣٠٤ هـ قری بطبع سنگی دیده شده و بنام مطبعه دار السلطنه کابل محتوم و مطبوع است ،ناشرین و مهتممین آنها گاهی منشی عبدالرزاق خان است و گاهی سارجن میجر میر محمد عظیم خان .تا سنه ١٣٠٣ هـ قمری هر چه بطبع رسیده اثر همان مطابعی بوده که از دوره اعلیحضرت امیرشیر علیخان مانده ولی اوراق مطبوع مابعد آن تاریخ از مطابعی میباشد که در ١٣٠٤ به امرامیر عبدالرحمن خان با کارخانه جات دیگری از خارج وارد شده است و بیشتر اوقات اینمطابع بطبع اوراق صکوکات، وثیقه جات و تکت های پستی و برخی فرامین اشتهاریه و اعلاناتدولتی که در اطراف واکناف مملکت انتشار مییافت مصروفیت داشتند و همین حالت دوامورزید تا عصر سلطنت اعلیحضرت امیر حبیب الله خان گویا کشمکش ها یا مجاهدت و کوشش هایدوره امیر عبدالرحمن خان بدوره سراجیه ثمره امن و آرامش داد که بازار علم و معارف رواجخوبتری یافت مدارس و مؤسسات عرفانی بهر طرف قائم گردیده دستگاه مطابع هم وسیعتر شدنشریات هم نبویه خود شروع شد او این مرتبه ماشین های تیپوگراف و زنکوگراف از اروپا بهافغانستان در آن او ان وارد و دایر گشت چنانچه اولین شماره سال دوم سراج لاخبار افغانی که مصادفاست بتاریخ ۱۲۹۱ شمسی از نخستین کارهای همان مطابع حروفی میباشد و غیر آن یکسلسله کتبدیگری هم از تالیفات جناب طرزی مانند ( ادب در فن ) ( روضه حکم ) ( از هر دهنسخنی و از هر چمن سمنی ) سیاحت : در جو هوا ، دوره کره زمین ، در بحر و غیره در یکیاز ان مطابع که بنام عنایت موسوم است بطبع رسیده .در دوره امانی این مؤسسات باسلوب تازه تر تعمیم یافت و تا اندازه قویتر گردید ،مطابع حروفی وسنگی در مرکز مواضع و اسمای مختلفی مانند مطبعه وزارت معارف ، مطبعهامان افغان ، شرکت رفیق ، اداره انیس ، شرکت کاظمی و در ولایات هم بتاریخ ١٢٩٩ و١٣٠٠ شمسي يك يك پايه مطابع سنگی دایر گشت فقط اغتشاش داخلی و دوره حبل سقویاگر برای مدت قليلي يك سكته و پراکندگی در مطبوعات و نشریات ما وارد کرد آن همبشروع سلطنت اعلیحضرت نادر شاه برطرف شده در دوره عرفانی نادری برعلاوه نظمو ترتیب با ترمیمی که نصیب شکست و ریخت آن مؤسسات گردیده و یکعده ماشین ولوازمتازه تری از خارج وارد گشته و نواقص آنها تکمیل گردید ، مؤسسات طبع و نشر و عمال۱۸۱( ٦١ )شماره ( دوم ) سال دوممطبوعات و نشریات ماآنها نیز بنظر و قرو اهمیتی دیده شده و میشوند چنانچه اولین شماره سال دوم مجله کابل و مجلات دیگریکه درین ماه و سال از دستگاه مطبوعات بیرون آمده و میآیند بهترین گواه مقال ما شناخته خواهد شد .موضوع مطبوعات را وقتی بآخر رسانیدیم بموجب تقسیمات این مقاله بایستی برویم سر نشریات جرائد و مجلات که مبدأ تاریخ آنهم در وطن از دوره زمامداری اعلیحضرت امیر شیر علیخان است تا مسلسلا باین آوان برسد .قسمت های نشریات از آوان شروع آنها در دنیا تا کنون همینطوریکه بحسب ظاهر تغییرات رنگ و صورت بخود گرفته اند در عالم معنی نیز تغییر رویه و رفتار داشته و در هر وقتی بروي مسالك مختلفی منتشر شده اند و همین حالت های نشریات عمومی نشرات وطنی ما را نیز فرا گرفته است مثلا جراید یکوقتی تنها مبشر اطلاعات بوده اند وقتی موعظه و هدایات میدادند و زمانی مانند آئینه رو بروی هر فردی واقع شده خوب و زشت هر کسی را بچشم خود او و دیگران تجسم میکردند نیکی ها را تحسین و بدی ها را تقبیح و تنقید مینمودند ، غرض اگر ما جراید و مجلات منشوره وطنی را با روحیات نویسنده گان آنها بخواهیم مورد بحث و تذکر درین مقاله قرار بدهیم بسیار طولانی شده عدم فرصت و علل ديگري شايد فعلا مساعد نباشدلذا مصمم شدیم یکسلسله جراید وطنی را با اسمای نویسنده ها و تاریخ تاسیس ایشان اختصاراً در قید نگارش بیاوریم اگرچه این مسئله هر وقت و ناوقت در صحایف جراید موجوده نیز یاد شده و برای ما تکرار گفته خواهد شد اما دور از فایده نخواهد بود در کلکسیون مجله کابل هم تاریخ مرتب و تا اندازه نزدیک بحقیقت از مطبوعات و نشریات وطن برای استفاده علاقه مندان آنها مندرج و مهیا داشته باشیم .شمس الاخبار :اولین جریده که در افغانستان جلوه گر عالم مطبوعات و نشریات گردیده همین جریده شمس الاخبار است كه بعضی ها آن را بنام شمس النهار هم یاد میکنند اگر چه متاسفانه با کوشش زیاد بدیدن اصل آن اوراق نایل نیامده ایم ولی بکثرت اقوال دانشمندان وطنی میتوان شمس الاخبارش گفت ، شمس الاخبار همان جریده ایست که تقریباً ۵۸ یا ۶۰ سال پیشتر۱۸۹شماره ( دوم ) سال دوم مجله کابل( ۷۰ )ازین در عصر اعلیحضرت امیر شیر علیخان در مطبعه شمس النهار بطبع میرسید و وعظ نامۀتاریخي ١٢٩٤ ه قمری را که پیشتر ذکر کردیم از علاوه های این جریده می شمردند ،در سر لوحۀ اخبار موصوف بصفت نگارنده گی اسم قاضی عبدالقادر خان دیده شده طبع آنسنگی و قطعش را طوریکه میگویند از روز نامۀ اصلاح موجوده کوچکتر و از اوراقکاغذ های سفید معمولی که فعلا در دفاتر بکار میبرند بزرگتر است عدد اوراق آن اصلادو ورقه بوده و گاه وقتی تا ١٦ صفحه هم از طبع بیرون می آمده مباحث آن بیشتر مسایلسیاسی ، دینی و اجتماعی و تطبیقات تمدن با تدین بوده ضمناً از اطلاعات داخله و خارجه نشریاتمینموده شمارات آن پیش از ایام انقلاب هم که نزد اهل ذوق موجود بوده تا ٢٤ شماره دیدهشده است بهر حال این موضوع را میگذاریم برای آینده بعد از بدست آوردن اصل اینجریده عیناً مشاهدات خود را در مجلۀ کابل منتشر خواهیم نمود .سراج الاخبار :سراج الاخبار افغانیه یکی از آن جراید نامدار وطن ماست که از بیست و یکسالقبل خدمات تنویریۀ این محیط را متعهد بوده و مدت ٨ سال تمام با استقامت و پافشارینویسندۀ فاضل خویش محمود طرزی و با منتهای لیاقتی که در خور شان يك جریده و جریدهنگاری باشد در پیشرفتهای معنوی و عرفانی افغانستان خدمات قابل تقدیری را انجام دادهاگر چه این اخبار در سال چهارم از دورۀ سلطنت اعلیحضرت امیر حبیب الله خان باهتمام مرحومعبدالرؤف خان قند هاری هم بنشر يك شمارۀ خویش ، در فضای تاريك مطبوعات این سرزمینبا روشنی خفیفی نمودار گشته بود ولی پیش از نشر شمارۀ دوم برای شش سال دیگر سقوط نمودبعضی از دوستان که ازان اوان اطلاعات صحیحی دارند میگویند متجاوز از شش ماه همانيك شماره هنگام طبع معطل ماند تا امتیاز و اجازۀ نشر آن ارا از حکومت حاصل نمودند ،مگر چه سود که پس از سقوط او هيچيك پرزه باقی نیست .دورۀ دوم سراج الاخبار افغا نیه تقریباً در سالی دهم عصر سراجیه بمدیریت و سرمحرریجناب محمود طرزی و نگرانی علی احمد خان ايشك آقاسی حضور پاد شاه دایر شد اولین شمارۀسال اول آن از تاریخ ١٦ میزان ١٢٩٠ شمسی بطبع سنگی و قطعی مناسب که ازین کاغذهای۱۱۰یاد گار بودا در حدود شیوکی « کابل »[BLANK PAGE]( ۷۱ ) مطبوعات و نشريات ما شماره ( دوم ) سال دوممعمولی عريضه باشد درهر ۱۵ روز يك شماره ۱۲ صفحه انتشار می یافت ، ولی بمرور ایام در ترقیات صوری و معنوی خود افزوده مثلا پس از دوره شش ماه در اوراق او چهار صفحه علاوه شده که باستثنای صفحات وقایه آن مجموعاً ۱۶ صفحه طبع میگردید ، همچنان در اواخر سال هم يك يك مجموعه کوچکی بطور هديه و فوق العاده از طبع بیرون می آورد ، از آغاز سال دوم آن مسلسلا بمطبعه حروفی و مصور چاپ گردید . بعد از یکسال و نه ماه اسم نگران بموجب مرقومه خود او که در جریده مندرج است از سر لوحه اخبار بر داشته شده و از شماره ۱۹ سال ۲ بطور يك اخبار ملی بنام مدیر و سر محرر موصوف مستقلا نشر گردیده و همینطور مضامین از موضوعات علمی ، فنی ، سیاسی و اخلاقی بحث رانده و در سایر امور طباعت بايك آب و تابی که تا کنون در جراید وطنی نظیر آن دیده نشده در راه نهضت های فکری و انتباه عامه انجام وظیفه نموده سلسه نشریات این جریده دوام ورزیده تاسال هشتم و از سال هشتم ۶ شماره هم سه ماهه را از طبع خارج ساخته که شماره آخرین آن از تاریخ ۲۷ قوس ۱۲۹۷ و سقوط این جریده مصادف است با ختام دوره سراجیه .صاحب سخنچو صاحب سخن زنده باشد سخنبه نزد همه رایگانی بودیکی را بود طعنه بر لفظ اویکی را سخن در معانی بودچو صاحب سخن مرد آنگه سخنبه از گوهر نغز کانی بودزهی حالت خوب صاحب سخنکه مرگش به از زندگانی بوداز محمد ابن نصیرطمع بریدنتا کی گوئی که اهل گیتیدر هستي و نيستي لئيمندچون تو طمع از جهان بریدیدانی که همه جهان کریمندرودکی(۷۲)شماره ( دوم ) سال دوممجله کابلعالم تاریخافغانستان و نگاهی بتاریخ آن(۱۲)افغان در هندوستانسلسله موالی غور ( شاهان قطبیه ، شمسيه ، غياثيه )بعد ازانكه سلطان شهاب الدین غوری بمرد و سلطان محمود غوری بر تخت شهنشاهی افغانستان جلوس نمود عنوان پاد شاهی هندوستان از در بار افغانستان به قطب الدین ايبك غوری سپه سالار ونائب الحکومه هندافغانی اعطا شد . ازین بعد است يك سلسله پادشاهان افغان درهندوستان سلطنت نمودند وعمر این سلطنت ها از سال ٦٠٢ هجری تا ظهور خانواده بابر در هند طول کشید ، در طی این زمان دولت های مختلفه ومستقله افغان در اکثر حصص هندوستان از قبيل ممالك بهار ، گجرات ، مالوه ، مندو ، د كن وغیره فرمانفرمائی کرده وبه نشر آداب ومدنيت افغانی پرداخته اند ، ولي ما درينجا در ترجمه حال اینخاندا نهای شاهی افغان ابتدا به تحریر شرح حال سلاطین هند که پایه تخت آنها قلب هندوستان وشهر دهلی بوده مینمائیم ، چونکه مرکز عمده تر افغان درهندهمان دهلی بوده وسلاطین دهلی برسایر دولت های افغانی هند رجحان داشته وگاهی هم بر آنها استیلا جسته اند .سلسله او لین پادشاهان افغان در دهلی آغاز ازملك قطب الدين ايبك غوری کرده ومنتهى به سلطان معز الدين كيقباد میگردد که از سال ٦٠٢ تا ٦٨٧ هجری درمدت ٨٥ سال سه خاندان ( قطبيه ، شمسیه ، غياثيه ) به تعداد ( ۱۰ ) نفر حکمرا نی نموده اند ، این سلسله در تاریخها غالباً بنام سلسله غلامان يا موالى غور ذکر شده ولهذا در معرفت خود اذهان مطالعین را٠٠١٩٢شماره (دوم) سال دوم افغان در هندوستان (۷۳)در اشتباه گذاشته اند، چه دران عهدها که ما از ان سخن میگوئیم غالباً غلامان دربار سلاطین مشهوره آسیای وسطی از نژاد تورک بوده اند، و بهمان جهت است که قسماً مؤرخین این سلسله افغان را که به موالی معروف شده بودند نسلا تورك شناخته و گذشته اند، و از آن جمله است محمد قاسم مؤرخ دکنی که در چاه این اشتباه گردیده و اغلب مؤرخین ازو پیروی کرده اند، فرشته عادت دارد در اکثر مواقع پادشاهانی را که نسلا پادشاه نبود و از مراتب پست دولتی بغتتاً قدم بسر پر سلطنت گذاشته اند بلا استثنا جزو غلامان دربار پندارد و غلامان را نیز رو بهمرفته از دودمانهای تورك شمار نماید، واقعاً این قضیه مسلمۀ تاریخی که: نسل افغان هیچگاه عبد و غلام نشده، نیز این اشتباه بعض مؤرخین را تقویه و تأئید مینماید، در حالیکه مؤرخین و محققین مغرب در نتیجه تتبعات و تحقیقات عمیقه خود ها تا اندازه کافی برفع این اشتباه کوشیده اند و از ان جمله است مستر فریو فرانسوی که در کتاب خود موسوم به (افغانستان فریو) ابتدا به ترجمه حال سلطان قطب الدین ايبك غورى سرسلسله غلامان غور بسخن آغاز کرده و او را نه غلام سلطان شهاب الدین غوری و نژاداً تورك می شناسد بلکه توضیح میکند قطب الدین جرنیل یکی از قبایل افغانی غور بوده و نژاداً منسوب به قبیله (لود) افغان های غور است (رجوع شود برای شناختن قبیله لود در شجره های انساب قبایل افغانی) بعض مؤرخین خرافاتی و افسانه پسند مشرق که معتادند برای هر قضیۀ قصۀ جعل نمایند گفته بودند در توركها معمول بود کسیکه انگشت كوچك او مقطوع میشد به ايبك موسوم میگردید، چون قطب الدین انگشتی نداشت ایبك خوانده شد . ما میتوا نیم از مطالعه تاریخ این افسانه را تکذیب کنیم و مدلل نمائيم انگشتان قطب الدین کامل بوده و وجه تسمیه او به ايبك ازان جهت است که او منسوب به قبیله (ايبك شعبۀ سنی شاخۀ سروافی شجره افغانان غور) بوده و قبیله ايبك در شجره انساب باقبیله (لود) که فریو یاد کرده یکجا میشود (برای فهم این مطلب رجوع شود بشجره های انساب قبایل افغانی) پس قطب الدین چنانیکه بین افغانها رسم بوده و نام هر شخص با اسم قبیله وی او ضم میشد، قطب الدین ايبك معروف گردید، و این نه تنها قطب الدین است که منسوب بقبیله ايبك بود بلکه چندین نفر سرداران مشهور دیگری از این قبیله است که بهمان نام قبیله وی اييك خوانده می شدند۱۹۳شماره (دوم) سال دوم مجله کابل (٧٤)در صورتیکه با فامیل شخصی قطب الدین هیچ ربط و بسته گی نداشتند از قبیل :- طغاج ايبك غوری حاکم پتهنده در عهد نائب الحكومه گی قطب الدین ايبك وملك سيف الدين ايبك غوری ژنرال ملكه رضیه سلطان بنت سلطان شمس الدين التمش وملك محمد كشلى ايبك غوری در عهد دولت سلطان غیاث الدین بلبن و امثالها (برای شناختن این سر داران ایبکی رجوع شود بتاریخ فرشته در حوادث سلسله موالي )هكذا مؤرخین افسانه پرست راجع بشرح حال سلطان شمس الدین التمش و غیاث الدین بلبن مثل شرح حال قطب الدين ايبك قصه های خوانده اند که نمیتوان بآنها اعتماد نمو از قبیل آنکه این سلاطین غلامان تورکی نژادی بوده و در طفولیت بيك ماجرای حیرت آوری بعد از چندین سرگردانی ها شمس الدین بدربار قطب الدین ايبك وغياث الدين بدربار شمس الدين واصل شده اند مثلیكه عيناً قطب الدین بهمان طرز بدربار شهاب الدین رسیده بود. در صورتیکه بر عکس این اقوال میتوان از ملاحظه تاریخ بخوبی مدلل شد شمس الدين وغياث الدين مثلیکه آنها گفته اند غلامان اسير وطفلان بيخانمانی نبوده بلکه هر يك فاميل شخصی داشته اند که چه در عهد سلطنت خانواد های خود شان و چه در عهد سلطنت خاندان غلجيه ( شهریاران دهلی صاحب اسم و رسم معروفی بوده اند و زان جمله است ملك مهجور كه او را ملك چمچو نيز خوانده اند پسر ملك كشيلی خان ايبك و شیر خان مشهور برادر زاده های سلطان غیاث الدین بلبن که از اول الذکر در عهد ملك جلال الدين فيروز غلجي شهنشاه هندوستان نائب الحكومه ولایت (کره) مقرر ومؤخر الذکر در عهد دولت ناصر الدين محمود بن شمس الدین التمش بحكومت پنجاب مامور گردید، و فرشته خود نیز از اسم و رسم اینها و نسبت برادر زاده گی شان سلطان غیاث الدین بلبن مكرراً ذکری مینماید. و ازين پاك معلوم میشود غیاث الدین بلبن منسوب بقبیله ايبك شاخه سروانی افغانان غور بوده است. و بهمین جهت هاست که غالب تاریخهای کلاسی انگليسی هند سلسله غلامان غور را از قطب الدین ایبک و شمس الدین التمش گرفته تا خاندان غیاث الدین بلبن رو بهر فه جزو سلاطین افغان در هند می شمارند و ازان جمله است تاریخی کلاسی هند که مستر مارسدن انگلیس برشته تحریر آوریده . بهرحال میرویم به مقصد :١٩٤شماره (دوم) سال دوم افغان در هندوستان (75)خانواده قطبیهقطب الدین ایبک غوری ژنرالیفاتح و سپاهی کار آزموده بوده درعین حال انترست مخصوصی به تعمیروعمرانات داشت در سخاوت نیزضرب المثل وجهان جهت معروفبه (لک بخش) گردید بهاؤ الدینأوسی که یکی از فضلای عهد بود درمدیح قطب الدین اشعاری گفت کهاین دو بیت ازو ست :موزه کابلای بخشش لك ، تو در جهان آوردهکان را کف تو ، کار بجان آوردهاز رشك كف تو ، خون گرفته دل کاندر لعل بهانه در میان آوردهقطب الدین در سال 588 هجریاز طرف سلطان شهاب الدینغوری سپه سالار ونائب الحکومههندوستان مقرر وولايات كهرام ،سمانه بمضافات او افزوده شد .سلطان قطب الدين ايبك پاد شاه هند وستاناز کلکسیون تصاویر تاریخی موزه کابلعکس برداشته شد .قطب الدین بعد از نیل باین رتبه قلعه میرت را فتح ومتعاقباً بعد از محارب خونین شهر دهلی رااز راجپوتها متصرف شد و او را در عوض شهر لاهور پایه تخت کل ممالك هند افغانی قرار داد295شماره ( دوم ) سال دوم مجله کابل ( ٧٦ )و در سال ٥٨٩ قلعه کول را کشاد هنگامیکه شهاب الدین بغرض تسخیر ولایت بنارساز افغانستان عسکر کشید قطب الدین پنجاه هزار عسکر سواره از ملاحظه سلطان عبورداده و بصفت مقدمه الجیش در بنارس هجوم برد این هجوم قطب الدین باندازه دهشت ناکبود که تمام از ذوی چپچند رای شهریار بنارس مغلوب و خودش مقتول گردید ، شهاب الدینبعد ازین فتح تا اقصی بلاد بنگاله بتاخت و بقول فرشته یکهزار معابد هنود را تخریب نمود ،پس از عودت شهاب الدین در افغانستان قطب الدین اجمیر را که با جگگذار بود بصورتقطعی اشغال و مستقیما نشیمن گاه حکام افغانی قرار داد و در سال ٥٩١ ولایت گجرات رابتاخت ، قطب الدین یکباری هم بدریار غزنی عزیمت نموده و پس از عودت او در ٥٩٢بنای جامع کبیر او در دهلی با تمام رسید ، متعاقباً قطب الدین در رکاب شهاب الدین بیانه رافتح نمود و در ٥٩٣ در تلافی شکستی که از راجهای راجپوتانه و نهر واله دیده بود با اتفاقعساکر امدادی افغانستان و ژنرال های نو وارد غزنی از قبیل اسلام خان ،اسد الدین خان ، ارسلان خان غلجائی ، نصیر الدین حسین ، اعز الدین مؤید ، شرف الدینمحمد غوری ، بنهر واله عسکر کشیده سرداران راجپوت را شکست سختی دادو درین جنگ معروف پنجاه هزار مقتول و بیست هزار اسیر از دشمن گرفت و بعد هابگجرات کشید ، در سنه ٥٩٩ ولایت کالنجر را باجگزار و پنجاه هزار هندو را مسلمان ساختو از انجا بفتح کالپی عازم و شهر مهوبه پای تخت او را اشغال نمود ، پس از ان بداون رامسخر کرد و در سه شنبه ١٨ ذی قعده ٦٠٢ هجری بفرمان سلطان محمود غوری در لاهور بهتخت سلطنت هندوستان جلوس نمود و بقول خورشید جهان ملك بتنی متی ( متی قبیله ازافغان است ) را بخطاب خانعالم و وزارت مملکت و ملك قاورد متی را بخطاب خانخان و سپهسالار کل اودوی هندوستان مخاطب و مقرر ساخت ، سلطان قطب الدین در ٦٠٣ بگوشمالیتاج الدین یلدز غوری عازم پنجاب و از آنجا وارد شهر غزنی شد و بعد از عودت در پنجابدر سال ٦٠٧ هجری در لاهور وقتیکه چوگان میباخت از اسپ اوفتاده و بمرد .آرام شاه پسر قطب الدین بعد از فوت پدر تاج دولت بر سر نهاد ، ولی در کمتر از سالیضعف اداری و عشرت پرستی او در ارکان دولت تولید فتور نموده هنود از تأدیه باج١٩٦شماره (دوم) سال دومافغان در هندوستان(۷۷)استنکاف ورزیدند ناصر الدین قباچه غوری در نواح ملتان واو چه وبکگر اعلان استقلالنمود و سر داران غلجائی در بنگاله دم از خود مختاری زدند لهذا رؤسای پایه تخت در صددجلو گیری از تجزیه امپراطوری بزرگ برآمده ارامشاه را خلع و ملك شمس الدین غوریرا که دا ما د قطب الدين ا يبك و حکمران بداون بود در دهلی احضار و بصفت شهنشاههند و ستان قبول نمودند .خاندان شمسیه :ملك شمس الدین که در دربار قطب الدین مشہور به آلتمش و یکی از اقارب و مامورین صمیمی او بودبکثرت تجارب و صفات زمامداری متصف و چندی حکومت گوالیار و بعد ها از بداون داشتو در سال ۶۰۷ هجری قدم بسر یر سلطنت گذاست و ٢۶ سال با نتهای کیاست و سیاستمداریحکومت نمود، شمس الدین در حین آنكه يك پادشاه عادل و مدنيت پرور بود يك نظامى مجربنیز محسوب میشد و غالب عمر او در محارب بسر رسید و از انجمله است حرب تر این در سال۶۱۲ که تاج الدین یلدز غوری پادشاه غزنی و پنجاب را مغلوب و محبوس نمود و در سالهای ١٤ - ۶۱۵ در کنار آب چناب با ناصرین قباچه غوری شهریار ملتان و سند رزم دادهاو را مغلوب و متعاقباً منقرض نمود ، و در سال ۶۲۲ حکومت غلجائي افغان را در لگنپوتیو بهار مطیع اوامر پایه تخت دهلی ساخته باین وسیله دوباره بتوحيد اداری و سیاسی شهنشاهیعظيم هند افغانی نائل و کامیاب گردید . شمس الدین در سال ۶۱۸ جلو هجوم جلال الدینخوارزم شاه حریف فراری چنگیز خان را در هند گرفته و او را مجبور بفرار جانب سندنمود و در سال ۶۲۴ قلاع مندو وعلا قهای سوالک را مسخر نمود فاضل معروف امير روحانياین فتوحات مشعشع او را استقبال کرده و منجمله گفت :خبر باهل سماء برد جبرئیل امینزفتح نامۀ سلطان عهد شمس الدين الخ .شهرت شهامت و عظمت مقام سلطان شمس الدین خليفة المسلمين را وادار نمود در سال۶۲۶ توسط هیئت سفارت عرب جامۀ سلطنت در خدمت او ارسال نماید .شمس الدین در سال ۶۳۱ ولایت مالوه را فتح و بتخانه های سه صد سالۀ آنرا تخریباصنام را در برابر دروازۀ جامع دهلی بخاك فرش نمود و خودش در سال ۶۳۳ در پایه تخت۱۹۷شماره ( دوم ) سال دوممجله کابل( ۷۸ )دهل رخت بسرای دیگر کشید .پس از شمس الدین پسرش رکن الدین فیروز شاه در سال ٦٣٣ بادشاه شد ولی او راب شور جوانی خیال شیرین لبان در سر بود لہذا بعشرت وانٹ مشغول گردید و سررشته اموراز هم ژولید ، ملکه مادرش دست تعدی بسایر زوجات شمس الدین دراز کرد بناچار سرانافغان دست از کار کشیده و طريق مخالفت اختیار نمودند ، بالاخره ملك اعز الدينمحمد غوری سالار بداون و ملك علاؤ الدين شيرخانی نائب الحكومة لاهور و ملك سيف الدينکوچی حاکم ہانسی بانظام الملك جنیدی وزیر مملکت و سایر درباریان دهلی چون تاج الدینغوری و ملك محمد دبير و بهاؤالدين حسن غورى وملك كريم الدين وضياء الملك شير خانیو غیره متفق گردیده شاه جهان را خلع و جایش را بشهزاده خانم زیبائی سپردند اینشهزاده خانم که ملکه هندوستان گردید رضیه سلطان بن شمس الدين التمش و اولین ملکهافغانستان است در دوره اسلام که قدم برتخت سلطنت گذاشته .ملکه رضیه بقول فرشته از عارم فی الجمله نصیبی داشت و قرآن با لحن خوش همی خواندو او در سال ٦٣٤ قبای سلطنت در بر و کلاه بادشاهی در سر نهاده و بقول مؤرخین مانندآفتاب بیحجاب قدم بسریر دولت گذاشت ، رضیه هوس سرشاری داشت و در اندك مدت به تماممخالفین خود فایق آمد ، رضیه وزارت مملکت بخواجه مهدی غزنوی که یکی از افاضل افغان بوداعطا و نیابت عسکر به ملك سيف الدين ايبك ( ايبك قبيله از افغانان سروانی غور است )داد و در تمام مملکت محروسه قوانین را که در آن زمان ( قواعد وضوابط ) گفتندی نافذنمود ، یکبار هم با هنود حزب داده و قلعه رنتهور را تخلیص کرد . معهذا وقتی آمد که سوارانافغان در صدد خلع این ملکه تاج دار بر آمدند ومورخين علت آنرا ترقياتزاید الوصفی در دربار دانند که ملکه بیکی از اشخاص پست و ناکرده کاری داد ، اینشخصکه اسباب انقلاب سلطنت گردیده جمالدین یاقوت نامی بود که از درجه میر آخوریاسپان به مراتب امير الامرائی آنزمان ارتقاء بود ، اخراً هنگامیکه رضیه سلطان عسکربگوشمالی ملك التونيه حاكم بتهنده میکشید از طرف سرداران مخلوع گردیده و برادرشمعزا لدين بهرام شاه بپادشاهی قبول شد ، خود ملكه در یکی جنگ های که بر عليه۲۸۱۹۸شماره ( دوم ) سال دومافغان در هندوستان( ٧٩ )برادر نمود کشته گردید. بهرامشاه در سال ٦٣٧ پادشاه شد اما نفاق امرای دربار و مامورین دولت بحدی زیاد شده بود که از اصلاح آن عاجز بود ، مغول در عهد او بمحاصره لاهور مشغول گردید و نائب السلطنه هندوستان که در انعهد وکیل السلطنه خوانده می شد سردار قطب الدین حسن غوری در سال ٦٣٩ از دهلی بدفع مغول عسکر کشیده و آنها را طرد نمود ، لیاقت نائب السلطنه غوری نمیتوانست از اختلاف آرای روساء جلوگیری کند لهذا بزودی بهرام شاه خلع و سلطنه به علاو الدین مسعود شاه بن فیروز بن التمش تحویل یافت .در عهد مسعود شاه مغولها مکرراً بهند هجوم آوردند و بار اول لکنهوتی را محاصره نمودند عساکر مسعود در سال ٦٤٢ آنها را از لکنهوتی فرار داد ، فرشته قیاس کند مغول از راهی به لکنهوتی وارد شد که سلطان محمد بختیار غلجی از همان راه عسکر به مملکت تبت و خطا کشیده بود . در سال ٦٤٣ عساکر مغول از قندهار گذشته به سند رسید و سلطان مسعود بالذات بجنگ آنها عسکر کشیده و شکست سختی بدشمن وارد نمود . بعد از کمی سلطان بشرب مدام پرداخت و نفاقی که در غالب امور مخصوص افغانها است در میان آمده بالنتيجه منجر بخلع مسعود وسلطنت عمش ناصر الدین محمود بن شمس الدین التمش گردید .از حسن اتفاق سلطان ناصر الدین محمود که در سال ٦٤٤ تاج سلطنت بسر نهاد پادشاهی عاقل وسیاس و در عین حال عادل وفضیلت پرور ، متقی و مهذب بود ، او توانست از طرفی نفاق و سر کشی عمال دولت را که از سالهای چندی باینطرف علت هرج و مرج امور مملکت گردیده بود بکلی رفع نمایدو از طرفی به تنبیه عاصی ها ومحارب با هنود مشغول گردد ، ناصر الدین در سال اول پاد شاهی خود عسکر بسند کشیده وطوایف زبر دست کهکران را که متمرد بودند سرزنش سختی نمود و در سال آینده ( ٦٤٥ ) در حوالي آب جون راجه آنولایت را شکست صعبي داد ، سه سال بعد تر ( راجه انرور ) جاهیر دیو نام را مغلوب قطعی کرد ، در طی این زمان ژنرال دلاور او شیر خان افغان بافغانستان تاخته و پایه تخت قدیم افغانستان را از چنگال وحشیان مغول تخلیص نمود و چندی در انجا خطبه بنام سلطان خواند در سال ٦٥٣ مغولها بسندوملتان هجوم نمودند و سلطان محمود بشدت آنهارا مغلوب وفراری ساخت . سلطان محمود با اینهمه قدرت عسکري و فتوحات پیاپی قدم از جاده اخلاق حسنه١٩٩شماره (دوم) سال دوممجله کابل(۸۰)بیرون نگذاشت وباوجود جلال وجمال در باری شخصاً درحرمسرا فقیرانه زیست می نمود، محمد قاسم گوید روزی ملکه هندوستان (زوجه سلطان) از شوهر تاجدار خود التماس نمود اقلا کنیزی که طبخ طعام نماید باو ارزانی دارد تا دستهای او اندکی از خشونت تطبیخ آسوده و بهتر گردد ولی سلطان جواب داد بیت المال المسلمین حق بندگان خداست نه از من پس مرا از انجام خدمتی که موقوف به پول است معذور دار. معهذا سلطان برای حفظ شئون مملکت در خارج حرم در بار خودرا بانتهای عظمت وشوکت نگه میداشت بنوعیکه جلال درباری او را در آنزمان نظیری در ممالك آسیا نبود در سال 658 هلا كوخان مغل فارس سفارتی در حضرت سلطان کابل نموده از طرف سلطان در خارج شهر دهلی ملك غیاث الدین بلبن خورد که خان اعظم و سپه سالار هندوستان بود با دوصد هزار عسکر پیاده وپنجاه هزار سوار رساله و دو هزار فیل جنگی و سه هزار عراده توپ سفارت هلا کورا پذیره نمود، سفارت مغول از دیدن اینهمه صلابت عسکریه نه مبهوت بلکه مرعوب گردید ومقصدی که سلطان از تخویف با الواسطه هلا کو خان داشت بعمل رسید، سلطان درحالیکه در بار او به منتهای جمال آراسته بود وبعلاوه صدور وعلما وفضلا بیست و پنجنفر شهزاده فارس وماوراءالنهر (فراریان چنگیز و پناه آورنده گان بدبار هند افغانی) و چندین نفر رای ورای زاده گان هندوستانی در پیش تخت او صف بسته خدمت بودند، سفیر هلا کو را قبول نمود، قاضی منهاج السراج جرجانی آن شاعر ونویسنده معروفی که کتاب تاریخ طبقات ناصری را بنام سلطان محمود نوشت در مدیح این در بار سلطان اشعاری سرائید که ازانجمله است:زهی جشنی کزان اطراف چون خلدبرین گشته خهی بزمی کزان اکناف عدن راستین گشتهزفر ناصر الدین شاه محمود بن التمش ملك نزدش دعا خوانده فلك پیشش زمین گشتهمبارك باد بر اسلام این بزم شه عالم کزین ترتیب هندوستان بسی خوشترز چین گشتهوالحاصل این سلطان قابلی که دوره عظمت ومدنیت قطب الدین ايبك وشمس الدین التمش را در هندوستان تجدید نمود در سال 664 هجری رحلت فرمود.شماره ( دوم ) سال دوم افغان در هندوستان ( 81 )خاندان غیاثیه :بعد از فوت ناصرالدین چون در خاندان سلطنت شخصیکه بتواند از عهده نگهداریاین سلطنت عظیم بر آید موجود نبود لهذا بمشوره امرا و سرداران پایتخت ملك غیاث الدینبلبن خورد كا وزیر وسپه سالار هندوستان و در عین حال داماد سلطان شمس الدینالتمش بود بلا فاصله در قصر سفید دهلی بر تخت پادشاهی عروج نمود ( غیاث الدینرا بدانجهت بلبن خورد میخواندند که با ملك اعز الدین بلبن بزرگ حاکم ولایات اجمیر ،ناگور ، سند - در عهد بهرام شاه التمشي - مشتبه نشود ) غياث الدين بنوعيكه پیشترگفت ایم منسوب بقبیله ايبك شاخه سروانی افغانان غور بوده و چون او پروریده دربارشمس الدین التمش بود لهذا متأثراً در غالب امور رویه شمس الدین را تعقیب مینمود ،جز آنکه در موارد اداری وسیاسی بسی از او قهار و سخت گیر تر و به جمال و جبروتدرباری مبالغه کار تر بود . بعضی مؤرخین می نویسند که در باریان غياث الدين خندهاو را از وقت عروج به تخت سلطنت تا هنگام مرگ ندیدند ، محرمان خاص سلطانیحتی در خلوت و شبانگاه اور ابدون موزه و کلاه شاهی نیافتند . بهرحال غیاث الدین در پیرانه سریتاج سلطنت بسر نهاد و با قلب جوانی بکار آغاز و نخست امور دولت را باهل آن سپردو بعدها به تنظیم کشور پرداخت . غياث الدين در محارب با باغیان هنود مخصوصاً از ساکنینکوهپایه بسی گشت و غنایم وغرامات جنگ در نهایت و فرت بدست آورد بحدیکه اسپیبسي تنگه در اردوی سلطان قیمت پیدا کرد . معهذا سلطان غياث الدین در علم و ادب پرورینیز مشهور بود و دربار او آرامگاه علما وفضلای متعدد زمان و از انجهت غالب مؤرخیناسلام اورا نظیر دربار سلطان محمود زابلی دانسته اند ، بالطبع اخلاق غیاث الدین که شمشیرو قلم را توام می پرورید در درباریان او مؤثر بود لهذا رجال در معرض شهود آمد کههريك در حد ذات خویش از رجال تاریخی بحساب میروند و از انجمله است سردار ايبكمحمد کشلیخان غوری که در تمام فنون جنگی سرآمد اقران بوده و سایر صاحب منصبان آنزمانحتی شهزاده های شجاع مغول در خدمت او بمقصد استفاده میشتافتند . هكذا علاء الدين محمدبن اعز الدین کشلی غوری که در بزم و سخا و فضیلت پروری معروف عهد بوده وافاضل ازبغداد ، عراق ، افغا نستان ، ماور أ لنهر در خدمت او میرسید ، در رأس اینهمه رجال نامور201شماره ( دوم ) سال دوم مجله کابل ( ٨٢ )دربار غیاث الدین پسر و ولیعهد او شهزاده محمد سلطان قرار داشت و او یکی از شهزاده های بافضل و ادب آسیا میتوان بشمار رفت امیر خسرو دهلوی این شهزاده را بسی می ستاید و در فهم شعر و ادب وحدت هوش، حافظه قوی، حسن خط او را تمجید می کند بقول فرشته محمد سلطان جنگی از اشعار بخط ملیح خود نوشته که دارای بیست هزار بیت منتخب بود، صوفی های معروف آنعهد مثل شیخ عثمان ترمذی و شیخ صدرالدین ابن شیخ بهاءالدین زکریا در ملتان مکرراً در مجلس شهزاده تنزل مینمودند، محمد سلطان دوبار تحف و هدایای زیادی در خدمت شاعر و فیلسوف فارس سعدی شیرازی فرستاده حتی التماس ورود او را نمود ولی بعلت ضعف و پیری شاعر این آرزو عقیم ماند، امیر خسرو و خواجه حسن معروف دهلوی پنجسال در ملازمت شهزاده بسر بردند، این شهزاده بافضل و جوان در راه امنیت هندوستان قربان و در یکی از تهاجم مغول در نواح رود بار سند کشته شد و مرگ او قلب غیاث الدین پیر را که تا آنوقت از هیچ صدمه روزگار از کار نیفتاده بود شکست . بهر حال غیاث الدین تازنده بود امپراطوری بزرگ هند را از هر گونه اختلالی حفظ و در مدنیت سوق نمود وغالب عمر او در محارب مغول صرف گردید، آری مشغولیت او در جنگهای مغول آنقدر زیاد بود که فرصتی برای استرداد ممالك گجرات و مالوه ( دران زمان مستقل شده بودند ) نیافت، غیاث الدین برای حفظ حدود درعلا قبای کنسیل، پتیالی، بهوجپور قلاع متینی ساخته وانهمه را بقول فرشته بسرداران افغان تحویل داد، غیاث الدین تخریبات متواتره مغول را در لاهور دوباره تعمیر نمود و حصار شهر لاهور را مجدداً بساخت، و او در جنگهای مغول بسیارتر ممنون شجاعت و غالبیت های عمزاده دلیر خود شیرخان سردار و سپه سالار پنجاب بود این سردار تا هنگامیکه زنده بود هیچگاه مغول در حمله های خود کامیاب نگردید و دائماً در جنگهای پنجاب مغلوب شدند . با کل حال سلطان غیاث الدین در سال ٦٨٥ هجری در دهلی رخت بجهان دیگر کشید .بعد از غیاث الدین نبیره جوان و هژده ساله او شهزاده معزالدین کیقباد زمام این سلطنت بزرگ در دست گرفت و بحکم صغر سن و فقدان تجربه او رخنه در ارکان دولت پیداشد، مامورین خود خواه و متملق پادشاه جوانرا احاطه کرده و قدرت سلطنت را بمنافع شخصی٢٠٢شماره ( دوم ) سال دومافغان در هندوستان( ٨٥ )بنام لباب الالباب در پایتخت افغانی هند تالیف و تدوین مینمود . بعلاوه در دوره موالی غورصدها هزار نفوس افغان در غالب ممالک هند و پنجاب از قبیل لاهور ، دهلی ، بنگال ،گجرات ، بهار و غیرها رحل اقامت افگنده بسیاست و حکومت ، تجارت وزراعت مصروفو مشغول گردیدند .شهنشاه هندوستان و پادشاه افغانستانسلطان شهاب الدین غوریاز کلکسیون تصاویر تاریخی موزه کابل عکس برداشته شده۲۰۸شماره ( دوم ) سال دوم مجله کابل ( ٨٤ )و شرقاً بحدود و حواشی مملکت آسام که در جوار ولایت بر ماست تماس کرده و حد فاصل آن در جهت غرب رود بار سند بحساب میرفت ، پس باینحساب طول این شهنشاهی عظیم را شرقاً غرباً بالغ بر ( ١٢٦٥ ) میل جغرافیائی میتوان شمار کرد .اما راجع بادبیات افغانستان درین دوره موالی غور در هندوستان میتوان بطور اختصار گفت بعد از انکه زبان فارسی وطنی افغانستان در عهد پاد شاهان طاهری هرات و صفاری سیستان پرورش یافت و در عصر سلاطین سامانی بلخ دارای رونق و جمال ادبی گردیده حتی در ماورألنهر شعاع افگند در دوره سلاطین غزنوی این جمال ادبی در منتهای کمال رسید چونکه در انعهود مثل امروز زبان ادبی و رسمی افغانستان همان فارسی وطنی بود پس در سایه علم و ادب پروری دولت های افغا نستان شعرا ئی درین زبان پیدا شدند که هنوز مثالی در عرصه گاه جهان ندارند . هنگامیکه قطعات عسکری افغانستان در زیر علم غازی بزرگ محمود زابلی رود بار های هند را عبور مینمود یکعده از علما و فضلای افغا نستان در عقب ایند سته های نظامی قدم در خاک هند گذا شته و به اشا عۀ شعا ئر اسلامی و علوم عربی و اد بیات افغا نستانی صرف مساعی ورزیدند ، ناشرین بزرگ اد بیات افغا نستان در هند شعرای مشهور افغان بودند از قبیل فرخی سیستانی ، مختاری غزنوی معزی غزنوی ، مبارکشاه سیستانی ، یوسف بن نصر و غیرها ازان بعد چون زبان رسمی و ادبی حکام افغان در هند زبان فارسی بود باالتدریج در قرن شش هجري ادبیات افغان در اکثر مراکز مهمه پنجاب و هند بسط یافت بحدیکه در دوره سلطنت پادشا هان غور بعلاوه مسافرتهای شعرای افغان در هند از قبیل محمد فراهی ، نصیر سیستانی ، مبارکشاه مرورالرودی ( مرغاب ) و ابن نصر سیستانی و امثالها استعداد ادبی در خود هندوستان آنقدر نضج یافته بود که شعرائی در انسر زمین بزبان فارسی قدم در عرصه شهود گذاشتند همچون سعد سلمان لاهوری ، فریدالدین دهلوی ، منهاج السراج لاهوزی ، امیر خسرو دهلوی ، حسن دهلوی و غیرها در دوره سلطنت موالی غور در حالیکه علم و ادب مدنیت و جمال مملکت افغانستان لگد کوب جهل و تعصب وحشیان مغول بوده و از آنهمه گلستان فضل و ادبیات سوای خار زاری باقی نمانده بود ، هندوستان مرکز علم و ادب افغانستان بشمار میرفت و امثال محمد عوفی تذکرهٔ٢٠٤شماره (دوم) سال دوم افغان در هندوستان (80)بنام لباب الالباب در پایتخت افغانی هند تالیف و تدوین مینمود. بعلاوه در دوره موالی غورصدها هزار نفوس افغان در غالب ممالك هند و پنجاب از قبیل لاهور، دهلی، بنگال،گجرات، بهار و غیرها رحل اقامت افگنده بسیاست و حکومت، تجارت و زراعت مصروفو مشغول گردیدند.شهنشاه هندوستان و پاد شاه افغانستانسلطان شهاب الدین غوریاز کلکسیون تصاویر تاریخی موزه کابل عکس برداشته شده205شماره (دوم) سال دوممجله کابل(٨٦)کتیبهٔ تاریخی افغان در ارض مقدس حجازدر شمارهٔ ۱۳ کابل تصاویری از ع، ج، والاحضرت سردار احمد شاه خان وزیر درباردولت علیه افغانستان با اعلیحضرت ابن السعود شاه حجاز انتشار یافت ولی کابل در زمینهٔاین مسافرت وزیر دربار افغانستان در حجاز و عملیات رسمی اوشان بنا بر عدم مساعدت وقتکه شمارهٔ ۱۳ ترتیب یافته بود چیزی نگفت متعاقباً جراید وطنی تفصیلی از عملیاتعالیقدر جلالتمآب وزیر صاحب در حجاز نوشته بودند اکنون کابل نیز به نوبه خود ازین خاطرهتاریخی ذکری نموده وارد موضوع میشود:مسافرت عالیقدر جلالتمآب وزیر دربار بر حسب اوامر دولت متبوعه مخصوصاً ارادهٔاعلیحضرت پادشاهی در حجاز یکی از اقدامات عالیهٔ دولت افغانستان و از نقطه نظر تاریخدارای اهمیت مخصوصی است چه می بینیم معاهدهٔ اتحاد و علایق دوستانه بین ملتین افغانو عرب حجاز منعقد و افتخار نمایندگی این معاهده عاید به آقای وزیر صاحب دربار استو میتوان گفت در تاریخ سیاسی این دو قرن اخیر افغانستان این اول باریست که افغانستانو حجاز بعلاوه روابط معنویهٔ اسلامیه و اشتراك بعضی صفات بارزه شجاعت و حمیت بینملتین، رسماً بهمدیگر معرفی و داخل علایق مودت و اتحاد میگردند .ثانیاً تهیهٔ عمارتی است در جوار سجده گاه مسلمین و کعبهٔ رب العالمین بنام «حاجی خانهٔافغان» که عالیقدر جلالتمآب جناب وزیر صاحب دربار در ارض مقدس حجاز در مقابلدوصدر هفتاد هزار افغانی خریداری نموده است این عمارت که در آینده رفاه و آسایشحجاج افغان را ضمانت میکند در محلهٔ (شبکه) نام واقع و یکی از عمارات معظمهٔ مکهٔمحترمه بشمار میرود، تهیهٔ این حاجی خانهٔ افغان در حجاز در تاریخ قرون اخیرهٔ افغانستاناین بار دویم است که ذکر میشود .از وقایع تاریخی چیزی که جالب توجه گردیده همان یادگار تاریخی دو قرن پیشترافغانستان یعنی (کتیبهٔ) ایست که در حاجی خانهٔ قدیم افغان معروف به (رباط سلیمانی)واقع در مکهٔ معظمه بوده و یادی از کارنامهای شاندار پادشاه مشهور افغانستان اعلیحضرت٢٠٦شماره (اول) سال دوم کتيبه تاريخي افغان در ارض مقدس حجاز (۸۷)احمد شاه غازی میدهد، این کتیبه در اثر مساعی عالیقدر جلالتمآب جناب وزیر صاحب درباراز خرابهای رباط سلیمانی (که وقتی بهترین آسایشگاه حجاج افغانستان در ارض حجاز بودهو در یکصد و هشتاد و یکسال پیشتر تعمیر گردیده (۱۱۷۰ هجری)) بدست آمده استکابل مناسب میداند منظومات آن کتیبة تاريخي را درينجا عيناً نقل و بیان نماید:( نقل منظومات کتیبة تاریخی )گشاده باد بدولت همیشه این در گاهبحق اشهد ان لا اله الا اللهحسب الامر مقدس امر و مقرر شد که بر سنگ مر مر در کاروانسرای که در کعبة معظمهزادها الله شرفاً و تعظیماً ساخته میشود بنویسندکه: چون جماعة سلیمانی که عبارت از جماعة افغانیبوده باشد در مکة معظمه زادها الله شرفاً و تعظیماً محل سکونت را نداشتند و بخصوصچگونگی آن بعرض اقدس رسید بنابر دعای خیر جهت ذات بابركات شاهنشاه درانی نورزائی (۱)خلد الله ملکه و سلطانه در بلدة مقدسة محلی فرمودند که جهة جماعة سلیمانی (۲) چه درانیو غیره درانی هر افغانی که در آنجا وارد گردد در کاروانسرا که ساخته میشود فرود آیدو بحسب قسمت الی هر وقتیکه در حجره های کاروانسرای مزبور ساکن باشد احدی بایشانرجوعی نداشته بعلت وجه کرایه مزاحمت نرساند، بنا بران عالیجاه حاجی الحرمین الشریفینحاجی محراب دیندار خان درانی نورزائی و حابی الحرمین الشریفین حاجی عبدالکریم خاندرانی بارکزائی را مامور ساختن کاروانسرای در آن بلده مقرر و مامور فرمودیم و باهتمامایشان با تمام رسیده است و هر کس از جماعة سلیمانی چه درانی وغیر درانی که افغان(۱) سهواً كاتب سلالة نسب در دوران اعلیحضرت احمد شاه غازی را نورزائی نوشتهحالا نگه سدوزائی میباشد.(۲) در انعهدها افغانها در ارض حجاز موسوم به سلمیانی بودند و این تسمیه از تاریخقدیمتری است که اعراب افغانها را منسوب بجبال سلیمان شناخته ولهذا سلیمانی خواندهاند. درین کتیبة اعلیحضرت احمد شاه نیز بلحاظ مفهوم اعراب اسم سلیمانی به ملتافغانستان اطلاق شده.۲۰۷شماره ( دوم ) سال دوم مجله کابل (۸۸)بوده باشد وارد آنجا گردیده در حجره های کاروانسرای مزبور ساکن شود؛ تا مادامی که در آنجا باشد هیچکس بعلت کرایه ازو چیزی نگیرد ، تا که این ذات دولت خدا داد روز افزون به ثواب همایون ما از جناب اقدس الهی پایدار باشد .کرایه حجره های کاروانسرای مزبور بجماعه سلیمانی بخشیده ایم و من بعد الی یوم رستخیز نیز کرایه آن بجماعه سلیمانی چه درانی و چه غیر درانی هر افغانی که بوده باشد در کاروانسرای مزبور سکونت مینماید وقف باشد و هر گاه حجره های کاروانسرای مزبور اضافه از جماعه مزبور باشد و به اشد رضا بدیگر مردم بکرایه بدهد بعد از ان کرایه آنرا اولا بر تعمیر آن صرف کنند و اضافه آن تعمیر هر چه باشد آن را نیز به جماعه سلیمانی صرف مایحتاج نمایند . وسوای جماعه سلیمانی چه درانی وچه غیر درانی هر افغانی که بوده باشد دیگری در آنجا طمع وتوقع نکند و در وجه جماعه مزبور الی یوم رستخیز وقف داند ، و هر گاه احدی درینجا طمع وتوقع نماید نزد خدا و رسول خدا صلی الله علیه وآله واصحابه وسلم مواخذ و مخاطب بازخواست خواهد گردید . فی غرة شهر ربیع الاول ۱۱۷۰ هجری .۲۰۸خیال شیخ الرئیس بو علی سینای بلخی بقلم آقای عبدالغفور خان « برشنا »رسام انجمن ادبی[BLANK PAGE][BLANK PAGE]٥٢ع، اله داد خان غندمشر قطعه دارتعلمی ، ادبیکابلاجتماعی ، تاریخی١٥[BLANK PAGE]مجله کابل( آدرس )انجمن ادبی ، جاده ارگعنوان تلگرافی - کابل انجمنمخابرات با انجمن( ماهوار )تحت نظر انجمن ادبی نشر میشوداول سنبله ١٣١١ هـ شـ - ٢٣ اگست ١٩٣٢ م( اشتراك )کابل ۱۲ افغانیولایت داخله ١٤ "خارجه نیم پوند انگلیسیطلبای معارف نصف قیمتفهرست مندرجاتنمره | مضمون | نویسنده | صفحه(١) بمناسبت جشن سال چهارده هم استقلال وطن | انجمن | ١ الی ٢(٢) چهاردهمین سال استقلال افغانستان | مجله کابل | ٣ « ٥(٣) ما و استقلال | شهزاده احمد علیخان درانی مدیر انجمن ادبی | ٦ « ١٣(٤) استقلال | جناب قاری عبد الله خان | ١٣ « ١٤(٥) جشن | « مستغنی | ١٥ « ١٦(٦) افغان و ایران | علامه داکتر اقبال | ١٧ « ١٧(٧) عدم استقلال | بیتاب | ١٧ « "(٨) قانون در حیات | غلام جیلانی خان اعظمی معاون انجمن ادبی | ١٨ « ٢٥(٩) زبانها | مترجم میر غلام احمد خان | ٢٦ « ٢٨(١٠) من و ماه | م . غبار | ٢٩ « ٣١(١١) نامۀ سمانی | اورنگ زیب عالمگیر شهنشاه هند | ٣٢ « "(١٢) صبح در پغمان | شهزاده احمد علیخان درانی مدیر انجمن ادبی | ٣٢ « ٣٥(١٣) ملت افغان | علامه داکتر اقبال | ٣٦ « "(١٤) عرفان و استقلال افغان | جناب مستغنی | ٣٧ « "(١٥) غزل | متصوف کابل حافظ مجذوب | ٣٧ « ٣٨(١٦) بهار باد غیس هرات | انجمن | ٣٨ « ٤٠(١٧) در مدیح سلطان محمود غزنوی | استاد سخن عنصری بلخی | ٤١ « ٤٢(١٨) شعرای افغانستان | سرورخان گویا | ٤٢ « ٥٢(١٩) سقراط | محمد عظیم خان آریزوی | ٥٣ « ٥٩(٢٠) شوق بی گد | ترجمه قاری عبدالله خان | ٦٠ « ٦١(٢١) رسین | محمد زمانخان متخصص زراعت | ٦٢ « ٦٦(۲۲) ژان ژاك رو سو حبيب الله خان متعلم ٦٦ « ٧١(۲۳) عصر ولوازم عصری غلام جيلانی خان اعظمی ۷۲ « ٧٦(٢٤) مطبوعات ونشريات ما ميرورخان جويا ۷۷ « ۸۲(٢٥) طبابت عرب در قرون وسطی ترجمه از ( الهلال ) هندوستان ۸۳ « ۸۷(٢٦) مکتوب از روما به بغداد مترجم قاری عبدالله خان ۸۷ « ۹۲(۲۷) افغان در هندوستان م . غبار ۹۲ «۱۰۳(۲۸) آثار بابر در نواح علیگده ترجمه ١٠٤ « ١٠٥(۲۹) کشفیات جدیده « ١٠٦ « ١١٠(۳۰) تقريظ « ۱۱۲(۳۱) پشتو « ۱۱۳ « ۱۱۸تصاویر : - صفحه(۱) اعلیحضرت غازی « محمد نادرشاه » اول(۲) مینار استقلال «(۳) ع ، ج والا حضرت شاه محمود خان وزیر حربیه ۱۷(٤) ریاست ارکان حربیه وزارت حرییه ۲۷(ه) « اردو « ۲۹(٦) « لوازمات « ۳۱(۷) « حربی « ٣٥(۸) « اصلاح وترقى « ۳۹(۹) دائره استخبارات « ٤٣(۱۰) « تحریرات « ٤٧(۱۱) « اوراق « ٥١(۱۲) شفاخانه مرکزی عسکری ٥٥(۱۳) شوقی پيكت ٦٠(١٤) والی بال « ٦٣(١٥) « « ٦٧(١٦) هاکی ٧١(۱۷) « « ٧٥(۱۸) « « ٧٩(۱۹) اطبای عرب ۸۳(۲۰) عمارت قوما فی طیاره ۸۷(۲۱) « وزارت حربیه ۹۱(۲۲) تخت رستم در ايبك ۱۰۳(۲۳) طاق قلعه بست قند هار ١٠٤(٢٤) فوتوگرافی ع ، ج والا حضرت وزیر در بار ۱۱۱(٢٥) « آخر[BLANK PAGE]محصل استقلال افغانستان اعلیحضرت غازی « محمد نادرشاه »شماره (سوم) سال دومنمره خصوصی (۱)كابلKABULبمناسبت جشن سال چهاردهماستقلال وطنبحضور اعلیحضرت تاجدار نامدار استقلال بخشنده و مربی یگانه شرافت و ترقی ملكو ملت افغانستان «محمد نادر شاه» غازی بمناسبت ورود جشن سال چهاردهمین استقلالوطن ؛ هیئت انجمن ادبی تهانی و تبریکات خالصانه خود را عرضه میدارد.اعلیحضرتا! این افتخاریكه ملك و ملت افغانستان حاصل داشته و چهارده سال استملت مصادف ایام حصول این شرافت بزرگ احتفال گرفته و اظهار سرور و سرفرازیمی نماید ؛ این افتخار محصول شمشیر مردانه و مساعی ملت پروانه اعلیحضرت همایون شماست !سربازیها و مجاهدات فوق العاده را که در راه حصول سعادت و شرافت کشور و ملتصادق خود ابراز فرموده و امروز ملت دارای این افتخار است ؛ هیچگاه این ملت قدرشناساحسان اعلیحضرت غازی را فراموش نکرده و مدیونیت ابدی در مقابل ذات همایونخواهد داشت !نمره مسلسل ۲۰۹شماره (سوم) سال دوممجلهٔ کابل(۲)فی الواقع ما این روزهای بامسرت ومسعود را یادگار خدمات وطن پروانه وعواطفشریفانهٔ ملت خواهانهٔ آن یگانه فرزند وظیفه شناس مملکت خود دانسته وعقیده داریم درمیدان فداکاری وابراز عمل طوریکه بایستی يك سرباز حقيقي ويكفرد وظیفه شناس افکار ،عملیات و یا لآخره از موجودیت خود در راه حصول سعادت وطن خود داری نمیکند هماناذات شرا فتمند اعلیحضرت شمامثل این شرافتمندی اشخاص وطن پرست واقع شده و نسبتبآنچه توقع میرفت بیشتر وخوب تر از عهده این امتحان بزرگ بر آمده اید .اعلیحضر تا ! طوریکه ذات هما یون شما نه تنها یکی دوبار بلکه بطور متعدد و درمواقع مختلفی مصدر خدمات بزرگ وکار نامه های درخشندهٔ نسبت بکشور وملت خودشده وبسي یادگارهای پر قیمت وبا افتخاری در صفحات تاریخ وطن تهیه فرموده اید ؛ باریما از همان نیات پاك واحساس شریف اعلیحضرت هما یونی آرزو وانتظار داریم در آتیهنیز این استقلال پر افتخار ملی ما بتوجه همایونی تامین شده واین سعادت بزرگ براي ملتافغانستان مستدام شده بتواند یعنی آنچه محرك رو حیات زنده شده واحساس استقلال پرستیرا در يك ملتی تهیج میدهد واقوم جهان باساس این آرزو و آمال مقدس معنوياً ومادتاًبرای حفظ شؤن ملی خود میکوشند ملت ما هم در قبال این شرا فت مستحصله دارای آنچیز ها نیز شده بتواند .درخاتمه ازخدای متعال دوام این افتخاریعنی استقلال ملی را باهمه نوع خوش بختی وسعاتدر تحت ر ایت زمامداری وسایه اعلیحضرت غازي برای ملك وملت افغانستان خواستاربوده و میگوییم : زنده باد اعلیحضرت محی استقلال وطن ! پاینده باد استقلال افغانستان !( انجمن ادبي )۲۱۰شماره ( سوم ) سال دوم چهارده همین سال استقلال افغانستان (۳)چهارده همین سال استقلال افغانستاناستقلال برای فرد و جماعت يك حق طبیعی است چنانکه ، يك فرد غیر مستقل ومختاردر جامعه مثل مجرمی است که حق زنده گی از خود نداشته ، و در زیر اوامر ( محبس ) ذلتحیات میکشد ، همچنان ملت غیر مستقل در صف مجامع مستقله بشریه حق برادری و برابریواذن توقف نداشته ، در انظار ملل دنیا از عباد ذليله وحقیره بیشتر قیمتی را مالك نیست .زیرا او حق طبیعی خودش را از دست داده ، عواطف و امیال نفیسۀ خویش را محکومشهوات دیگری ساخته ، پس او نه بکلی مسلوب الحقوق بلکه عاری از عواطف عالیۀ انسانیولهذا مستوجب تحقیر و تذلیل شمرده میشود .ملت اسیر مثل آدم اسیر نمیتواند در راه تکامل ، استعداد بشري خودش را بکار بردهاز تجدد و جمال حیات متمتع گردد ، بجهت آنکه او مختار نیست و این سلب اختیار سدی استکه در راه جریان نوامیس طبیعی کشیده شده . پس جامعۀ غیر مستقل نه آنکه از خط تکاملعقب مانده بلکه طبعاً در قعر انحطاط معنویه فرو رفته است .عدم استقلال يك ملت اگر طول میکشد جامعه را آنقدر دچار پستی و فتور اخلاقمینماید که بحکم توالی و توارث معدوم میشود یعنی در ملت غالب غائب وتحلیل میگردد ،صفحات تاریخ برای فهم این مطالب کشاده است .نگویند حمایت دول متمدنه بر ملل غیر متمدنه ثمر نیکو داده ، و آنها را بمطالبعصر به آشنا ساخته ، و لا بد این ثمر و شنا سائی ها عما قریب آن ملل محکومه را باداشتنروح تمدن دوباره احیا خواهد نمود ! چونکه می بینیم حمایت اجانب ( یا بعبارت اصلیحاکمیت اغیار ) ملل محکومه را عمرهای دراز از سیر تکامل موقوف داشته ، و اگرحاکمیت اجانب نبودی ، آنها ( ملل محکومه ) بمراتبی بیشتر طی منازل کردی ، و با اخلاقمتین و معنویات قایم و تمدن ملی زنده گانی بسر بردی . به پرسید از تاریخ ژاپان و چین تا تفاوتحیاتی بین این دو ملت و اندازۀ خسران محکومیت را آشکارا جواب دهد .٢١١شماره (سوم) سال دوممجله کابل(٤)گفته بودیم استقلال برای فرد وجماعت ناموس وحق طبیعی است، ولی دانیم حوادث عالم وفطرت بشری این حق بزرگ را در معرض یغما گذاشته، چه قوتهای جلب و دفع غریبی در نفس انسان حکومت میکند، و اگر پای دفاع درمیانه ناید حق طرفی بطرف دیگر جلب شود وایننه تنها حال حق استقلال بوده بلکه جمیع حقوق بشر برا حال بدینمنوال است. آری کسی را تا آنوقت حق ثابت بود که درحفظ آن کوشیده وازو دفاع کند، فیالمثل اگر از حفظ و دفاع منصرف گردد دیگر حقی را برای او قایل نباشند، بهمین جهت بود که گفته اند (حق عبارت ازقوت است) واقعاً خوب وصحیح گفته اند، این قضایا نه تنها در حیات بشری تطبیق میشود بلکه در زندگانی سایر حیوانها وحتی نباتات حکومت میکند، باری به بینید گنجشك را در چنگل باز و ساقة كوچك گل را در جوار ریشه های درخت تنومند وقوی.شریف ترین فرد وجماعت آنهائی هستند که از حقوق طبیعی ومشروع خویش در مقابل هر قوتی ولو بهراندازه دهشت ناك باشد محافظه و دفاع کند، نثار خون در راه حفظ حقوق از مراتب علیای صفوت وتهذیب اخلاق بشری است، افراد وجماعت جوانمرد هم از همین سبب است که دایماً ممدوح ومحبوبند.جامعه غیر مستقل جبان است ومجبون محکوم بمرگ، ملت دلیر مستقل است ومستقل در راه تکامل پیشقدم. ملت افغان تاجائیکه تاریخ ازان مبدأ آغاز کرده غالباً مستقل بوده و یا در راه استقلال جهاد نموده اند، افغانستان از زمان هجوم کوروش فارسی واسکندر یونانی تا حمله های مغول و بریتانیا گاهی بسهولت تن بحاکمیت اغیار نداده و در راه حفظ حق از مبارزه و مقاومت خود داری نکرده عاقبت نیز در سایۀ همین احساس و وظیفه شناسیها بوده که از میدان کار زار فاتح ومظفر باشاهد استقلال در بغل بیرون آمده اند، به بینید بکار نامهای دولت های باختری وتخارى وملوك هياطله، نظر کنید بواقعات شاهان طاهری و صفاری وسامانى وسلاطین غزنی وغور.در قرن هژده مسیحی افغانستان دولت بزرگ وفاتحی با نام بود، درقرن نوزده مقابل با دولت مسلح وبزرگترین مغرب زمین گردید و در نتیجه تنازع حیاتی صدماتی به استقلال۲۱۲[BLANK PAGE]یادگار فتح جنگ سال ۱۲۹۸ هـ ش یا مینار استقلال افغانستاندر کابلشماره (سوم) سال دوم چهارده همین سال استقلال افغانستان ( ٥ )ملی او وارد شد، اما قیام وهیجان ملی افغانستان عمر این صدمه را که عبارت از تنها اخلال حقوق سیاسی خارجی او بود کوتاه گردانید آخراً غیرت وحمیت ملیه افغانیه در سال ۱۹۱۹ مسیحی که اینک چهارده سال ازان میگذرد باستحصال استقلال وطن عزیز فایق آمده و بیرق فتح وافتخار استقلال افغانستان در بزرگترین پایه تختهاى شرق وغرب عالم افراشته گردید، اینک با فتخار آنروز بزرگ تاریخی ما هر ساله حفله های جشن وسرور اقامه می نمائیمهموطنان بیائید که با اتفاق دعاهای مغفرت و آمرزش بارواح پاك شهدای استقلال وطن هدیه نمائیم ؛ بیائید که متفقاً صداهای تبريك وتهنیت خود را به ملت شجیع واعلیحضرت همایون نادرشاه غازی محصل استقلال افغانستان تقدیم کنیم .زنده باد ملكزنده باد استقلال(مجله كابل)۲۱۳( ٦ )مجلة کابلشماره (سوم) سال دومما و استقلالبقلم شہزادہ احمد علیخان درانیمدیر انجمن ادبیوقتیکه ظلمت لیل بمنتهای کمال خود میرسد خطوط شعاع مهر تابان معجر قیر گون شب را از هم دریده بجاي سیاهی تیره نور متبسم می باشد ، حرارت آفتاب که خیلی تند می شود به برودت شام گاهان مبدل میگردد ، یعنی پس هر ظلمت ضیاست و پس هر محنت راحت، پس این نظریه که « هر کمالی را زوالی » و هر زوالی را کمال « اگر مقرون بصحت است باز این را نیز تسلیم باید بکنیم که در ته انتهای تنزل ، زوال قوت وحق تلقی هم مضمر است وکسی اگر حال و منوالش را تغییر دادن بخواهد بسعی و پامردی ، به قربانی و جانفشانی میتواند تبدیل نموده بر سر این بربادیها يك ایوان ترقی و سعادت و يك قصر حریت و رفعت جهت خویش برپا بکند ، میگویند تاریخ اوراق وقایع خودرا عودت میدهد اما در حقیقت انسانیت مسئول است که دائماً تجدید حیاتش را از حیات بعدالممات اقوام وامم بگیرد ، مللی که ازصحنه این تیاترکون وفساد به نظاتر گریز پای خود چشم عالم را خیره نموده پس پرده انقراض رفته بودند باز پس می آیند، و در اجساد نیمجان آن اقوام که از جانب ظاهر بینان جهت شان فتوای مرگ و فنا صادر شده بود باز حرکت و حرارت در آنها دیده می شود ، آن سلطنتهای وسیع فسیح که از دوائر عالمگیر خود منقرض شده به نقاط ناقابل التفات آمده بودند باز از يك نقطه خود مثل يك چشمه جوش زن وسعت و پهنا وری گرفته مانند بحر ذخاری پر موج و چین معلوم می شود ، بعضی دولی که يك وقت متمدن ترین اقطاع عالم بودند و در اثر تصادف روزگاران سوء چندی محکوم و مقهور گردیدند اکنون باز مترقی گردیده قدم بجاده عظیمه رفعت میگذارند . خون پاکیزه اتراك باز بجوش و غلیان آمده طلسم نفاق و زبونی را پاره کرده امروز در اثر اتحاد کامله وسعی ومجاهدت وطن پرستانه در طرق سعادت و استقلال کا مله خویش قدم بجاده پیشرفت ترقی و تعالی برداشته اند ، سلطنت قدیمه و فخیمه فارس که چندی در عالم بینوا لاتی بوسایل زندگی٢٦٤شماره (سوم) سال دوم ما و استقلال (۷)عصر توجه نداشته و اوضاع داخلی آن متشتت معلوم میگردید اکنون باز از تحت اثر ونفوذ جهل و شقاق رسته بهوای حریت کامله نفس راست میکند ، عراق عرب که بهترینگهواره علم و فضل اسلام و دانش و بینش عباسیان بود با مدنیه الاسلام بغداد دارایترقی گردید - حجازیان ملك شکار که این توده غبرا را از گوی اطفال و قعتی کمتر میدادندامروز باز از برق نیزه های افعی مثال و جوهر تیغه های زهر دار خود بچشمه خاور نورافشانی می آموزند .حینکه جنگ جهانگیر صحنه مدنیت را از خونریزی جدال و قتال سرخ و تاریخعصر جدید را بخون ریزی عنوان نمود قوای مشغله حرص و آز بعد از زد و خوردچهار سال منطفی گردید آنوقت تعصبات قومی اقوام مغرب و پستی مللشرقیه احساس کرده شد يك موج بیداری در روح شرق حلول کرد ملت نجیبافغان نیز همین را حس نمود که بغیر استقلال احیا امم مجروح وفقدان استقلال موجبرخنه های قصر باشکوه اجتماعی میگردد ، ملت ما دانست که عدم استقلال ، ما را در چشمدیگران بیحرمت نموده بمرور زمان و امتداد دوران ضعیف و در آخر رو بانحطاط میبرد ،یعنی ملتفت گردیدند که عدم استقلال اضرار متعدی بر شئون و منافع مالی و حرمت قومی شانوارد کرده از آنجمله ابواب تجارت ، و وسائل اقتصادش که موجب ترقی و تعالی اوست مسدودگردیده ملت خود را خواه مخواه در پرتگاه مذلت و ضعف معنوی سوق مینماید ، از فقدانتجارت رعايا مفلس و بد حال میگردد ، و از افلاس رعایا خزانه خالی و معاش مامورین کم شدهباعث ازدیاد رشوت ستانی سوء اخلاق و عادات رزیله و مفسده میشود ، برعکس این از استقلالصنعت و تجارت فروغ میگیرد زیرا که اقوام مستقل جمله ذرایع تجارت خود را میتواندباهر کس آزادانه استعمال بکنند ، تا اولاد شان در کسب علم و صنائع و دیگر اعمال مدنیهقدمهای آزاد بجاده سعادت و ترقی بگذارند ، این يك قاعده کلیه است که « ملل غیر مستقلعلم را تحقیر میکنند ، زیرا که علم آن بیچارگانرا هیچ منفعت مادی و معنوی بخشیده نمیتواند ،اگر چه کدام ملت علم بسیار نداشته باشد ولی استقلال وحریت او را مالك يك فكر صحيحو رای درست میسازد که حرکت را پسند وجود را نفرت میکند و بر عکس این تفکر۲۱۵شماره (سوم) سال دوم مجله کابل (۸)و تعقل، دانش و تدبیر، بازو و شمشیر يك قوم زير سايهٔ دیگران مفلوك و مفلوج گردیدهملت را تا اندازه میرساند که دران هيچ همت انفرادي گنجيدن ندارد.ملت بیدار ما که در عروقش خون پاك و بی آلایش موجزن است باوطن خودش محبتزیادی دارد، حب الوطنی مدام همت عالی ملت ما را ده چند بلند کرده است، ملت افغان نجیب استشجاع است و از مرگ بیمی ندارد، شجاعت و وقار که در تمام عالم وصف امتیازی ماست آیادر فقدان استقلال و غياب حريت اين اوصاف حميده و اطوار ستوده که از اسلاف خود بميراثگرفته ایم بجا میماند؟ نی، بلکه این اخلاق و جسارت ما به نكن نكن غير بالتدرج مرخصمیشد، و این حالت پر ملالت قواى مردانگی و شجاعت ملت غیور را تدریجاً تباه و جمله فضائلو کمالات صوری و معنوی را برباد میساخت حتی که ما روز بروز معنويت بي مثال خود رامثل اقوام مغلوب عهد عتیق گم کرده میرفتیم چنانچه احباب و اغیار هردو گمان میکردندکه تاریخ این ملت خدا نخواسته بروزی ختم میشود ولی (پنجاه) سال هم نگذشتكه سلاسل خارجی ما بحمدالله بيك ضرب نادری از هم شکست و این ملت بلند اخترباز بميدان شجاعت و شهامت به كسب علم و ضیای معرفت دیده شد و اینطلسم خواب آور بسعی دلاوران حساس از هم شکست و چشم تمام بیدار دلانملت ازین خواب مدهش و پریشان باز گردید، گویا اشتداد مرض بیمار (پنجاه)ساله را آماده علاج ساخت - از آنجا که ملت غیور برای حصول استقلال برزد و خوردهامجبور بود و جز این دگر چاره هم نداشت لذا زمامدار تهمتن شکارما دست حق پرستش راجهت گسیختن سلاسل دراز و شمشیر آبدارش را آماده پیکار و جهاد گردانید، زیرا کهاز روی تاریخ استقلال را تاحال کسي به نطق و سیاست نگرفته، استقلال به كلك و مدادو بقلم و قرطاس بسته نیست «استقلال» جوهر تیغ و قبضه شمشیر را می بوسد. چنانکه گفته اند:العلم اول محتاج الى العلم وشفرة السيف تستغنى عن القلمعروس استقلال از دریای خون شناور گردیده بکنار راد مردان جهاد میرسد، استقلالدر راه خود گلوهای بریده و اجساد طپان و جوانان نیم بسمل را به استقبال خود میخواهد.حافظ صبور باش که در راه عاشق هرکس که جان نداد بجانان نمی رسد۲۱۶شماره ( سوم ) سال دومما و استقلال( ٩ )چنانچه برای استقلال وطن که حق ملت افغان است مادران جگرگوشه های خود را،خواهران برادرهای عزیز خود را ، زنها سرمایهٔ حیات و عیش خود را ، و دختران پدرهایشفیق و مهربان خود را برکاب غازی محبوب و سپه دار مطبوع خود که محافظ ناموسشریعت و سر فروش ملك و ملت است دم توپ و تفنگ بحسرت تمام وداع نمودند ، خیلیهجومات مدهش بروی کار آمد ، گله ها ترکید ، زمین و زمان بپله ازهای و هوی دلیرانبخود لرزید که تا اینکه دست حمایت حق و حقیقت مجاهدین ما را كه جز ذخائر ایمانو صداقت دگر چیزی نداشتند حمایت و تائید فرموده و به نیروی بازوی مردانه فرزند شجاعافغان اعلیحضرت محمد نادر شاه غازی و دیگر دلاوران گوهر مقصود استقلال حاصل شدهازین فتح غیبی و مژدهٔ لاریبی صدای استقلال و آوازهٔ حریت ما چار دانگ عالم را فرا گرفت ،تیغ جهانستان نادر شاه غازی افغان و سر بازی برادران رشیدشان سردار شاه ولی خانو سردار شاه محمود خان و خون پاك شهدای مغفور راه آزادی باعث شرف و نجات وطنگردیده صفحات لاله گون تاریخ ما را بآب زر ثبت اوراق عالم گردانید .چنانكه حیات ابتدائى يك فرد از خون و مضغه گوشت تا پیدایش بجانداریو حركت و نطق رسیده عهد طفولیت و ایام شباب را دارا میشود همچناناستقلال باعث حیات اقوام و ملل گشته موجب تحرکات ارشاد و هدایت مدارج ایشانمیگردد ، زیرا وقتيكه از اقوام اثرات قوای نامطبوع سلب شود ملت مثل طفل صغیری کهاز دورهٔ تکامل خون و گوشت میگذرد مدارج ارتقای خود را طی میکند ـ وجود اقواممثل يك ضعیف ترین نمونهٔ حیات ابتدائی است که جمله تاب و توان او ميان يك مضغه گوشتپنهان میباشد ولی جمله قوه های مخفی بالتدرج عیان و در تن و توش او يك نشو و نمایحیرت انگیز و سریع السیر نمایان میشود حتی که آن طفل حقیر و صغير يك رعناجوان بلندبالا ، عريض الكتفين ، قوی البنيه ، شديد اللباس ، و دارای قوای گوناگون و خصائصبوقلمون گردیده حکمت و قدرت کامله را آیت عظیمی میگردد همچنین اقوام و ملل حیاتخود را از استقلال جوئیده خود را از ورطهٔ حقارت و صغارت میکشند ، و مثل يك طفل نوزادجمله مدارج خرد را طي نموده کسي زود و کسي دير بمعراج کمال خود میرسد زیرا که بعضی۲۱۷( ۱۰ )مجله کابلشماره ( سوم ) سال دوماز قوم توانا و بعضی ناتوان میباشد ، و در ذهن و ساختمان دماغ ، در شجاعت و بامردی اظهار فوق العاده نموده در اقران و امثال خود ممتاز میگردند ، بسا اطفال در گهواره خود نقل و حرکت را نمیدانند همان وقت در بین ایشان يك چنان طفل هم بدیدن می آید که در حیاط خانه چار غاوك میدود و اگر دستش بچیزی برسد بجوش قوت نموی خود بی صبر و تاب گردیده به ایستادن و راه رفتن آماده میشود همچنان درمیان بعض اقوام سست رفتار چنین يك ملت هم دیده میشود که از سابق بحرکت معتاد و از جمود و سکون متنفر با شد. ذرا ئع که بهم رسید فی الفور قوتهای مخفی آن ملت پدیدار گردیده موجب حیرت اقران وشگفت امثالش میگردد .از آنجا که هر آغاز بخود يك اثر وسط و انتها را داراست ، و از هر تخمی که نو سر بزند آتیه اش را پی بردن چندان اشکالی ندارد ، چنانکه می گویند « سالی که نکوست از بهارش پیداست » همچنین از نهضت و ترقی اقوام که محصول استقلال دارای حریت کامله گردیده قدم بسعی و عمل میگذارند وسط و معراج شان معلوم میشود این کایه معروف است که « حرکت ابتدا ئی اقوام بجنگ ظاهر میشود » و کسی که استعداد جنگجوئی دارد برویش ابواب ترقی و سعادت مسدود نمیگردد ، آن ملت بر جاده صنایع و تمدن نیز تیز گام دیده میشود » تحت همین نظریهٔ معروف مذ بوره ملت افغانستان هم که در خمیرش خصلت جنگجوئی و روح عسکریت محلول است در راه ترقی از دیگر اقوام مر تقی و متمدن پس نمیماند ، هر طفل افغان از ابتدا نکته رس ، معامله فهم ، دوراندیش ، شجاع و دلاور میباشد . بلند همتی ایشانرا همین دلیل بین است که قوم افغان حرکت پسند ازلی است ، واز جمود متنفر ـ در عروق این ملت خون سرخ وسیال موجزن است ، از همین جاست که دائما پرچم اقبال اسلاف ملت نجیب افغان از همین معنویت و خصلت بی مثال خود بهواي فتح و فیروزی به اهتزاز آمده .« حريت و استقلال » حق طبیعی هر قوم است ، وراثت فطرى و امانت قطعی اقوام است ، « استقلال » قوت ملت را زیاد میکند و از خطرات و مهلکات محفوظ میدارد ، « استقلال » بنياد حكومت يك ملت را چنین محکم و استوار میسازد که باز دست هیچ۲۱۸(۱۱)ما و استقلالشماره (سوم) سال دومبیگانه را درو جرأت مداخلت نمیماند «استقلال» در ملت ذوق سلیم پیدا میکند و«ذوق سلیم» در ملل آزاد قوت وجرأت اخلاق را تولید نموده امت را در پاك نفسانبلند اراده شمار میدهد، «استقلال» روح اطاعت نظام (دیسپلین) را با روح عزتنفس وشرافت ملی توأم نموده اساس اخلاق يك ملت را استوار و پایدار میسازد، وامتبا فضائل کمالات مختص گردیده قدم بجادهٔ ارتقا و اعتلا میگذارد، نزد اروپا (که خود رااینوقت دنیای متمدن کنونی میگوید) نیز همین اصول مسلم وقطعی است، بل معیار عامحیات و ممات بقا و فنا، تمدن و توحش، همدردی و دستگیری اقوام و ملل میباشد.ملل اسیر، میدانند عدم استقلال چه تأثیرات مضره بحیات واقتصاد وشئون آنها واردمینماید لہذا از همین ملاحظات باخون ریزی ومقاومت مردانه هر زمان برای اعادهٔ این شرافتقیام میکنند هر گاه ما واقعات مذکوره را در بعضی ملل غربی تمثیل نمائیم مسئله بطولمی انجامد تنها درینجا بعضی مثالهای كوچك از بعضی دول معروفه آنجا ها برایقارئین متذکر می شویم :-(امریکا) دولت امریکا بعد استقلال قدم به حصول ثروت و ترقی مادی گذاشتکه اینوقت سر آمد تمام دول با ثروت بشمار میرود، و امروز جمله دول متمدنه میخواهندقدم بقدمش برداشته صاحب عزت و ثروت زیاد بگردند.(المان) هنوز از استقلال آلمان پنجاه سال کامل هم نگذشته بود که ملت آلمانبسعی خود دارای جمله لوازمات گردید، هنوز حرف دیروزه است که همان آلمانهادارالحکومت فرانسه را محصور نمودند چنانکه ملت فرانسه برلین را احاطه، و فتوحات شانعظمت ملی اهل پروشیا را حاقه بگوش حکومت فرانسه کرده بود، نصف قرن آلمانها در ترفیعکار های خود گذشت اما آغاز نصف قرن دیگر ایشان را پنج جا باید قسمت بکنیمتابخوانندگان محترم درجات ترقی شان را دار بشود .۱ - قوم آلمان جهت محافظهٔ طاقت مادی ذرائع بهم رساند۲ - اساس ملی خود را به پیشرفت علوم وفنون وترقی حیرت انگیز استوار و پایدارساخت .۲۱۹(۱۲)شماره ( سوم ) سال دوممجله کابل۳- به اختراعات و اکتشافات نوبنو قوت خود را در تزائد نمود .٤- صنعت و تجارت را چنان ترقی داد که تمام ملك بادولت و ثروت گردید .٥- قوم جرمن در تکثیر آبادی ، برای توسیع مقبوضات ، در نشر تعلیم و اشاعت علم ، جهت تجارتگاها ، برای آباد کردن آبادیهای خود را در ممالک مختلفه ، با حكومت خود كمك زیادی نشان دادند .پس ای ملت نجیب ! زیر سایهٔ شهریار مطبوع خود که این نعمت کبری را جهت ما بهر نوع قربانی حاصل نموده نام بی نشان ملت ما را بزبان عالم و عالمیان انداخته ، ما شب و روز باید در پیشرفت هر گونه ترقیات مادی و معنوی سعی بنمائیم و در ترفیع ثروت مملکت خود جدیت زیاد بکار بریم - شب و روز مانند يك مجاهد غيور در تکمیل اغراض مفید و نفع آور و برای ازدیاد عسکر و درستی نظام مشغول دیده شویم تا جانب عظمت فاتحانه ما کسی را مجال دم زدن و یارای چشم بالا کردن نباشد ، و خود ملت عزیز ما در ثروت باعزت و وقار گردیده نوردیده مشرق بگردد ، كوششها گاهی رایگان نمیروند ، تنها استقامت و اخلاص بکار است ، هر سلسلهٔ سعی و تدبیر كه آغاز شود باید مسلسل و بر صداقت استوار باشد در راه سعادت و ترقی از هجوم زحمات و مشکلات دل نباید باخت زیرا که از ترتیب مقدمات لامحاله نتایج ظهور پذیر میشوند « السعى منى والاتمام من الله » چه جدیت و کوشش های « اماریکا » و « المان » پیشرویتان است ملتی كه يك قرن پيش خيلي ناتوان بود الان بدنیای قوت درجه اول گفته میشود ، او تدبیر منزل ، سیاست مدن ، آداب و اخلاق ، نظام معاشرت ، فوج و لشكر بحريه و بريه ، علم و ادب ، صنعت و حكمت و دیگر جمله فنون جميلهٔ تجارت ، مدعا اینکه بر هر شعبه که موجب ترقی و تعالی ملك و ملت است جدیت فوق العاده نشان داد - بيماريكه دیروز بر بستر مرگ پاشنه میگوفت امروزيك مجسمه قوتهاست . « و تعز من تشأ و تزل من تشأ بيدك الخير انك على كل شئ قدير ! »این مکارم اخلاق و صفات پاکیزه را که دیگران سراغش را به انتهای عروج خود یافتند ما از اسلاف خود بوراثت گرفته ایم ، امروز ملت پرستی ، وطن دوستی ، جوش قلبی ، استعداد جديت و روشن خیالی فطری ما ما را باین روز سعيدويوم سعادت و تبريك٢٢٠شماره ( سوم ) سال دوم استقلال ( ۱۳ )توام ساخته است . که امروز خوشبختانه تحت فرخنده لوای شهریار غازی خود یادگارجشن استقلال خود را تازه وخود را بر کسب موفقیت این روز سعید فتح و پیروزمندیمفتخر ومعزز میسا زیم .گرچه خوردیم نیستیم بزرگذره آفتاب تا با نیم« استقلال »اثر طبع جناب قاری عبد الله خانبیا که باز چمن عید جشن افغان کرد برای خاطر ما دشت ودر چراغان کردفلك بسلسله دور خرمی افزود جهان بعیش و طرب تازه عهد و پیمان کردکشیده اند سرا پرده بصحن چمن که ناز بر فلك از طرح ساز و سامان کردزمانه بزم نشاطی گرفت از سر نو که در طریقه او عام و خاص مهمان کردخمیرمایه فرحت ازین بساط گرفت زمانه گر لب شیرین یار خندان کردشکوه نور چراغان برق در دل شب ستاره را بتماشای خویش حیران کردنظام شمس که سرگرم چرخ شد شب و روز مگر نظر با تن های قوم افغان کردزدسته بندی گلها دگر نمائش جشن تمام ساحه این بزم را گلستان کردفضای دلکش او را چگونه شرح دهم حکایه آب و هوایش زباغ رضوان کرداشارتی است سر انگشت سبزه را به نسیم که سرسری نتوان سیر این گلستان کردپی شمول درین جشن از دو سوی سرك کشاده اند دری خوش که وصف نتوان کرد۲۲۱( ١٤ ) مجلۀ کابل شماره ( سوم ) سال دومرواق هر در او در نظر چو قوس قزح برنگ بوقلمون خویش را نمایان کرددرا برسته بازار او که تاجر عیش متاع بیش بهای سرور ارزان کرددماغ تازه کند جاده های پهنایش دل فراخ مگر طرح این خیابان کردنشاط بزم طرب خیز جشن استقلال سرور خاطر ما را هزار چندان کردسزد که بهر تماشای آن تکت گیرند که بی تکت نتوان سیر جشن آسان کردفزوده رونق جشن از شکوه بارگهی مگر نزول دران پادشاه افغان کردشهی که از اثر فکرت مآل اندیش بی صلاح وطن کار های شایان کردشهی که نطق بلیغش بجشنهای بزرگ اثر بمستمعین از دلیل و برهان کردقبول اهل نظر انتساب ملت خویش که طالعش بسزا شاه تاجداران کردشه بلند نظر فرد عصر و نادر وقت که نام او سخنم را خجسته عنوان کردبروز گار شه نامور که عهد خوشی است خوش آنکه خدمت ملت زروی وجدان کردخوش آن وظیفه شناسی که در ادای حقوق حیات عاریه را وقف خیر یاران کردزجد و جهد طلب لمحه فراغ نیافت پی صلاح وطن آنچه بایدش آن کردخوش آنکه از پی بهبود قوم وخیر وطن دعاء شاه وطنخواه ازدل و جان کردهمیشه تارسد از فیض جشن استقلال بکام ، ذائقه چندانکه شرح نتوان کردفضای دلکش بوم و بروطن معمور که فیض بوم و برش زنده نام افغان کردزشاه نامور آثار خیر باقی بادچنان اثر که پسندش جناب یزدان کرد۲۲۲شماره ( سوم ) سال دومجشن( ١٥ )جشندلا بطرف چمن گشت باز خندان گل بهار عيش و طرب ميرسد بدا مان گلاگر نه سرخ گل آمد بباغ جام بدست ز عندلیب چرا کرده شور و افغان گلنمیرسد گلت ای باغبان بعارض دوست بهیچ رنگ نباشد چو روی جانان گلزجوش جلوۀ گل چهرگان بصحن چمن بهر طرف كه نظر میکنی نمایان گلچرا كنند بگل نسبت آن رخ رنگین بهيچوجه نباشد چو او بقرآن گلتوئی بگلشن جان آن نگار رنگین چهر بنقش پای تو گفتن کجاست شایان گلنموده سينۀ گل چاك چاك رشك رخت غبار راه ترا می برد بدرمان گلبدشت و در همه گل فرش کرده نقش قدم برون خرام کنون رنگ گیرد آسان گلز نقش پای بهر گوشه گل بود خر من بخاك راه بگو بعد ازین بیفشان گلاگر بدان رخ رنگین روی بطرف چمن شود زشرم تو در زیر خار پنهان گلبعيد گاه كه باشد مقام جشن و سرور بیا چمن رخ من ای ترا بقربان گلبیا بسوی چمن ای گل بهار نشاط که دست شوق زند مر ترا بدامان گلبیا بطرف چمن ای بهار عيش و طرب که گردد از گل رخسارۀ تو حیران گلچه شور و ولوله با شد درین دیار بلند که کرده خندۀ چاك جگر نمکدان گلمگر رسید دگر بار جشن استقلال که چون ستاره بهر شب کند چراغان گلرسید جشن و بسی گلبن مراد شگفت دگر بگلشن کابل کنند ارزان گلگشوده اهل وطن لب بخندۀ شادی که میرسد بنظر هر طرف هزاران گلبها ر عيش و طرب ميرسد بصحن چمن که خنده بر لب هر كس كند گل افشان گلدهن بخنده کشود این زمان بهار طرب توهم بهار بیا در چمن بخندان گلبه پیش خندۀ اهل وطن ز عيش و نشاط نمك نداشت بگو خندۀ تو چندان گلگل مراد عزیز ان شگفت از عشرت کنون زرشك شود غنچه در گلستان گل۲۲۳(١٦)مجلة كابلشماره ( سوم ) سال دومبهر طرف گل عیش و طرب بود خرمن دگر بکار ندارد کسی بدوران گلچه دلکشاست بجشن و طن بهار طرب که هر نفس کندت غنچه در گریبان گلگل نشاط و طرب آنچنان شگفت بدهر که غنچگی ننشاند دگر بزندان گلدهان غنچهٔ یاران اگر بخنده کشود دگر زخندهٔ خود میشود پشیمان گلچو غنچه جمع بود در وطن دل ملت درین چمن نتوان یافتن پریشان گلبسوی جشن روند این و آن چمن برکاب زبس گرفته بکف دسته دسته یاران گلشگفته شد گل عیش و طرب بطرف چمن که در چمن همه جا میشود بسامان گلزجشن رنگ نشاط و طرب گرفت وطن چنانکه رنگ نگیرد گهی بدانسان گلز من بشاهد رنگین عذار جشن بگو بعارض تو نماند بهیچ عنوان گلمقام جشن درین سالهاست صحن چمن چو گلستاند رعایا و شاه افغان گلیگانه خسرو دریا دل کریم صفات یقین بخاك درش هست و نیست یکسان گلمدار دولت افغان قرارو شوکت ملك که همچو او نبود اندرین گلستان گلفریدو نادر دوران وحید عصر و زمان بلطف طبع شریفش رسد چه امکان گلیقین که هست درین گلستان فخر و شرف شهٔ عزیز وطن در میان شاهان گلهمیشه باد چوگل خنده زن ز عیش و نشاط که تا همیشه درین گلشن است خندان گلز طبعم این گل رنگین زده به پغمان سر مسلم است که رنگین شود به پغمان گلازین قصیده کنم زیب و دفتر و دیوان که خوشنماست نهادن میان دیوان گلز بندش از پی زینت بگوشهٔ دستار بخشن کردم ازان تحفهٔ عزیزان گلبخشن قافیه را گل گرفته مستغنیبود کز و بنماید قبول احسان گل٢٢٤[BLANK PAGE]والا حضرت وزیر صاحب جنگبمعیت هیئت قوماندان قطعهسه راوس( ۱۷ ) افغان و ایران شماره ( سوم ) سال دومافغان و ایرانآنچه بر تقدیر مشرق قادر است عزم و حزم پهلوی و نادر استپهلوی آن وارث تخت قباد ناخن او عقدۀ ایران کشادنادر آن سرمایۀ درانیان آن نظام ملت افغانیاناز غم دین و وطن زار و زبون لشکرش از کوهسار آمد برونهم سپاهی هم سپه گر هم امیر با عدو فولاد و با یاران حریر !من فدای آنکه خود را دیده است عصر حاضر را نکو سنجیده است !غربیان را شیوه های ساحری استتکیه جز برخویش کردن کافری استاز علامه « داکتر اقبال »عدم استقلالاثر طبع بیتاب شاعر معاصر وطنبسختی در سیه چال آرمیدن بکنج تنگ زندان در خزیدنز آب زندگانی دست شستن امید عافیت از جان بریدنره سیلاب از خاشاک بستن بمو کوه گرانی را کشیدنخزف را گوهر شهوار کردن بمژگان سنگ خارا را بریدنبشستن بردن از زنگی سیاهی بفرق سر بلاش کوه دویدنز سختی های چرخ فتنه اندیش بزیر آسیا سنگی خزیدننباشد آنقدرها سخت و مشکل که خود را زیر دست غیر دیدن۲۲۵شماره (سوم) سال دوممجله کابل(۱۸)قسمت علمیقانون در حیاتبقلم آقای غلام جیلانی خان (اعظمی)معاون انجمن ادبیقانون علمیست از شعبات بزرگ ومهم علم حقوق که روابط اجتماعات بشری را درحدود توازن واعتدال داشته یعنی حقوق وحدود هر یکی را بطور مشخص حکم و تصریحمینماید.روابط و تعلقات بشري عموماً دارای دو قسمت است که يکي منحصر بداخلۀ ممالكو منطقۀ زندگانی یعنی اوطان شان، دوم خارج از ان که اهالی يك مملکتی بادیگر مملکت علاقهپیدا میکنند پس آنچه قانون در داخله ایجاب مینماید آنرا قانون داخلی و آنچه در خارجهلازم مینماید آن قانون خارجی یا بین الملل گفته میشود.چون محل نشئت و نفوذ قوانين بدواً از داخلۀ ممالك صورت یافته و اعتبار و حتمیتآن نسبت بقوانین خارجی از لحاظ تعدد حکومات و تقسیمات بشری باجتماعات مختلفهبیشتر است لهذا ما درین نگارش موضوع بحث خود قوانین داخله را قرار خواهیم داد چهوقتا که حیثیت وصفات قوانین از نقطۀ نظر اجتماعات محدود یعنی قانون خصوصی شناخته شدآنگاه صفات وترتیبات عمومیه آنهم باین اساس تطبیق و معرفی شده میتواند.روابط و تعلقات بشري در داخلۀ اوطان شان که خواه نفوس قلیل و منطقۀ محدودیباشند یا زیاد و وسیع از چند صورت خارج نمیبا شد مثلا: روابط اداره جات حکومتبا همد یگرشان واندا زۀ اختیارات آنها ، معاملات مشترکۀ عمومی و عدم تعد یاتو تجاوزات که خواه رسمی باشد یا شخصی و عمومی. الخ.۲۲۶شماره (سوم) سال دوم قانون در حیات (۱۹)این شعب بنام قوانین اساسی، اداری ، جزائی نامیده میشوند که فقط در داخله ممالكملل وحكومات شان رویهم رفته باین انواع قوانین رفع احتیاج مینمایند .این مراتبیكه گفتیم از لحاظ علم حقوق است یعنی ( حقوق داخلی ) که فقط حدودو حقوق هریكی را توضیح و تبین میدارد ؛ ولی همینكه از طرف ملل وحكومات بمقصدرفع حوایج ترتیب و تدوین یافته و در دست اجرا گرفته میشود از جهۀ حتمیت و سراءتنفوذ قانون نامیده میشود . قانون اساساً دو منبع و مأخذ دارد : اول شرایع آسمانی که یعنیغالباً انسانها حوائج خود شانرا از کتب مقدسة الهی اخذ و استنباط نموده اند . ثانی عرف ،عادات ، مقتضیات زمان و ایجابات عقلیۀ که انسان این احتیاج خود را بزمانه های مختلفیمرفوع داشته است .قسمت اولی طبیعی و لایتغیر است و همیشه در قید ترتیب و تدوین بوده انسان درانحق تصرف و مداخله ندارد، صرف ارادۀ باریتعالی بمقتضای اعصار و زمان کتبو شریعتی را متوقف فرموده و شریعت یا قانون تازۀ مقدس خویش را بوسیله "نبی" فرستادهاست . که خاتمۀ این گونه شرایع آسمانی و كتب مقدسه الهی بطور اكمل قرآن كریم و شریعتغرای اسلامیه است .قسمت ثانی قوانین موضوعه خود بشر است که آنرا نظر بحوائج خويش وضع كردهولی در تعدیل و اصلاح آن مختار و هر زمانی میتواند مقتضی حال و احتياج خود تغیراتو تبدلاتی در ینگونه قوانین موضوعه واقع نمایند .این قسمت مؤخرالذكر عادتاً دارای دو صورت است كه يکی جامع و عمومی یعنی مفادو احكامش بلا استثنا در منطقۀ زندگاني يك ملتی حكمفرما و دائماً در قید تدوین و ترتیببوده اطلاق رسمی بآن كرده ميشود . ثانی عبارت از يك نوع قوانین عادی و غير مدون استکه اقوام و ملل آنرا بين خود شان معمول و مجری داشته گاهی نفوذش محدود میماند گاهنسبتاً وسیع تر شده و اطلاق قوانین قبایلی بآن کرده میشود؛ ولی مواد خوب اینگونه قوانینقبایلی و كوچك هر زمان در موقع تدوین قوانین داخلي يك كشور مأخذ و منبع قرار يافتهو صورت رسمی را حاصلی می نماید ؛ گویا بدواً حوائج و مقتضيات زمان محرك فكر و احساس۲۲۷(۲۰)شماره (سوم) سال دوممجله کابلبشریت شده بترویج اینگونه قوانین که عاداتش می نامند وادار شان کرده سپس در موقع تشکیل اجتماعات بزرگ و تدوین قوانین جامع ورسمی از قوانین یا عادات مرسومه كوچك نیز کار میگیرند.قوانین موضوعه که بمقصد امن و سعادت و رفع حوائج زندگي از طرف اجتماعات مختلفهٔ بشری که خواه تعداد آنها كوچك و محدود بوده باشد یازیاد و وسیع وضع میشود ولی در هنگام تغیر و تعدیلات لازمهٔ ارادهٔ عموم واضعین آن نیز لازم است که خواه بوسیلهٔ نماینده های خود شان باین امر اقدام کنند یاحضوراً ولی موقعیكه قانون از حوضه های محدود و كوچك تجاوز کرده و صورت عمومیت و وسعت را بخود اختیار مینماید بشریت از لحاظ معاذیر تجمع وحضور نیافتن مجبور باین امر میشوند که از طرف يك تعداد معين خویش نماینده و وکیلی برای وضع یا تغیر اینگونه قوانین تعین نمایند که گویا وجود و كالت و نماينده گي مجالس شورا در اثر این معاذیر اقوام صورت گرفته است. پس حضور یافتن عموم در مورد مطلب فوق از جمله معاذیر بوده و عموماً وضع یا تغیرات و تعديلات لازمه قوانين از طرف نماینده های ملی و قومی صورت میگیرد.تاریخ وضع و ترویج قانون خیلی قدیم و میتوان ادعا کرد که با حیات و پیدایش بشر توام است چه انسان شریف مدنی الطبع و مانوس باجتماع بوده است ؛ لابد حیات اجتماعی مقتضی آنست که انسان برای حفظ امنیت و انتظام زندگانی اجتماعی قانونی داشته باشد خواه آن قانون مفصل و مرتب ، یا محدود و مختصر.اما تا جائیکه معلوم میشود قوانین مقدس آسمانی از زمانه های بعثت انبیای معظم صلوات الله عليهم و على نبينا بوده است، اما قوانین موضوعه کشوری بطور صحیح و مرتب در عهد مدنیت ملت با بلی صورت یافته یعنی زمانه چهار هزار سال قبل که تدقیقات و کاوش های بشریت امروزه آنرا ظاهر نموده است.ولی باوصف این در ملل تاریخی قانون بیشتر نفوذ و تمكن نمیتوانست حاصل نماید؛ ازین رو آنعهد را بایستی دورهٔ صباوت قانون نامید ؛ با لآخره در عهد تشکیلات و ترقیات ملت بزرگ رومی قانون با تمام معانی و مزایا قدم بمیدان رشد و جوانی گذاشته مقام۲۲۸(۲۱) قانون در حیاتشماره (سوم) سال دوماعتبارش رفعت و بلندی حاصل کرد و ازان ببعد است که قانون عرض هستی و موجودیت در عالم کرده به نیروی ملت رومی هر قوم و ملتی که میخواست اصولا داخل حیات مدنی شده و شالوده صحیحی برای ترقیات خود بگذارد لا بد در صدد وضع و تدوین قوانین مرتب میبرامدند تا اینکه رفته رفته قانون ادوار ترقی و تکامل خود را کاملا در ملل مترقیه مغربی طی کرده و امروز است که باتمام قدرت و نفوذ در دنیای متمدن و معمور حکمرانی مینماید.ملل مغربی قبل از وضع و اجرای قوانین خیلی دو چار ذلت و بد بختی بودند خاصتاً در اعصار چهار پنجصد سال قبل! چه زمام مهام آنها بکف اقتدار زمامدارانی بود که آنها فقط بمیل و اراده شخصی با دول خارجه داخل رزم ها و پیکار ها شده تلفات هنگفتی بملت و مملکت وارد مینمودند. همچنان هر ولایتی را بیکی از مقربین و دوستان خود داده شخص والی مالك الرقاب مال وجان اهالی بوده بهیچ نوع مسئولیتی انقیاد نداشت. همچنان بواسطه این لا قیدی ها و بی قانونی ها انفکاک مدهشی بین دولت و ملت بوده هیچگاه ملت با حکومت علایق قلبی و معنوی بهم رسا نده نمیتوانست هر گاه کدام دشمنی قصد تخریب و اشغال کرسی سلطنت را مینمود پاد شاه با عده محدودی از دوستان خویش بمقابل خصم یکه و تنها مانده كمك و مساعدتی از طرف ملت باوی کرده نمیشد؛ ازین جهت تبدلات سلطنت و تغییرات پی در پی امور اداری لطمات شدیدی بانتظام و منافع مملکتی وارد میکرد.ولی پس ازینکه ملل مغربی پی به علل بد بختی برده و سر ترقیات رو مای غرب یا اسلام را فهمیدند در صدد وضع قوانین و تشکیل پارلمان های ملی بر آمده کمی نگذشت که حقیقتاً یک عده بزرگ مفاسد و معایب را از خاکهای خودشان اخراج و رفته رفته سعادت کنونی را تحصیل نمودند.امنیت عمومیه داخلی ممالک ، حفظ حقوق و منافع فردی و اجتماعی ، حفظ تاج و تخت سلاطین و احترام آنها ، و الحاصل ترقیات مدنی و عرفانی کنونی پیشرفت امور عقلانی بشر همه در سایه نفوذ و اعتبار قوانین صورت گرفته است و بس.انسان نظر بدا شتن عقل و مقتضیات حیات اجتماعی مکلف و مسئول خلق شده ؛ لابد۲۲۹شماره ( سوم ) سال دوممجله کابل( ۲۲ )در حیات شخصی تکالیفی را دارا ووظایفی را باید انجام دهد که اول آن معرفت الهی واحترام حقوق باریتعالی است. سپس معرفت نفس و حفظ حقوق شخصیه و احترام وتأدیه وظایف نوعیه و مراعات حقوق اجتماعی میباشد. این تکالیف و وظایف رابانسان عموماً دو آمر بزرگ امر و تحمیل میدارد: اول قانون : که خواه آسمانی باشدیا موضوعی. ثانی اخلاق. ولی اثرات اخلاق فقط در روح و نفس است ؛ یعنی انسان رانسبت باین موضوع اجتماعی ثمراتی می بخشد یا از قبیل فضایل و ملکاتیکه شخص بدوناجبار قانون وظایف و تکالیف خودرا شناخته بتأدیه آن قیام کند. ثانی تولیداستعداد یست که اگر شخصی محکوم بیکی از مواد قانونی میشرد آنرا استحقاق خود پنداشتهمتأثر و ملول نشود ! یعنی اخلاقاً در موقع ارتکاب سؤ خودرا مستلزم جزا بشناسد.اما از جهت فطرت که انسان دارای خصایل زشت و زیبا بوده جنبه های مادی و معنویتواما در وجود آن تمرکز دارد البته هنگام غلبه خواهشات مادی اعمالی از انسان بروزمیکند که قوة اخلاق مقابل سرکشی نفس عاجز می ماند پس طبیعی است که قوة دیگری آنراجلوگیری و تعدیل کند ! لہذا قانون که اوامر و احکاماتش مبرم و نافذ است میتوانددرین هنگامه بطور حتم از سرکشی نفس جلوگیری و اینگونه طغیان و سرکشی را تأدیب کند.بنا بران همین قوة ثانویه قانون برای تعدیل خواهشات فطری انسانی لازم آمد.حکمت بالغه حضرت الهی نظر بعوارض فوق ، این مطلب را برای انسانمورد استفاده نمود ! تا انسان اگر اخلاقاً پابند بوظیفه نوعی خویش شده نتواند قوةاجباریه باید است موجود باشد تا انسان از طریقه مسلمه اخلاق انحرافی کرده نتواند.هر گاه پای قانون در میان نمی بود جهل بشر بکلی قوة معنوی را منکوب خواهشاتمادی ساخته هر کس بحق دیگری تجاوز وبالمره امور اجتماع دو چار اختلال و نا امنی میشد !تشکیل حکومات فقط در اثر ایجاب قوانین بوده است ! یعنی وقتا که بشریت بمقصد امنومسالمت وحفظ حقوق افراد قوانین وضع کردند لازم شد قوة تشکیل بدهند که تا آنقوانین را اجرا و سایرین را به پیروی و اطاعتش مجبور سازند. بشریت از داشتن قانونو قانون از تغییر نیافتن ناگزیر است ! چه فطرت انسانی مقتضی تجاوز بحق غیر و حوایج۲۳۰شماره ( سوم ) سال دومقانون در حیات( ۲۳ )حیاتی آنها متدرجاً مستعد وسعت ونمو است .این قواعد خلقت ایجاب نمود که کتب مقدسه آسمانی و بعث پیشوایان دین باختلاف زمان صورت گرفته ضمناً انسان حوائج مدنی و حیاتی خویش را بمرور تغییر وتوسیع و برای هر کدام آن قوانین وقتی وعند الایجاب وضع و مرعی بدارد .اخیراً در زمانهٔ متوسط یعنی در موقع رشد تمدن وعقل بشری کتاب کامل وجامعی مثل قرآن عظیم نازل واصول اساسی حوایج بشری را تعین وتصریح فرموده جزئیات امور را موکول باجتهاد و رای اولی الامر یااجماع امت قرار داد .طوریکه این دستور العمل مقدس آلهی فرقهٔ ناجیهٔ اسلام را از داشتن يك قانون مقدس آسمانی وفهمیدن طرق اجتماعی بی نیاز نمود بیگانگان هم ازین فیض سرمدی بطور غیر مستقیم استفاده کرده در پی قرار دادن اصول وفروعی برای حوایج حیاتی خویش افتادند و بالاخره قوانین در مغرب تدوین یافت که اصول آن بالعموم در همه ملل مرعی الاجرا وفروعات آنرا هر قومی نظر بمقتضی عادات وحوایج خود وضع و اجرا میدارند . تغییرات و الحاقات در مواد فروعی این قوانین مقدسه که فکر وعقول بشر برای آن مجاز فرموده شده يك امر حتمی و لازم است چه مرور زمانه تصرفی در خصایل ورسوم وعادات بشری مینماید . هرگاه مقررات يك عصر قبل را در عصر نو بشر کار فرما میشود طبعاً فکرش ازان منزجر شده پابندی واحترام آن در نظرش غیرلزوم و بی اهمیت ظاهر میشود و ازین رو رفته رفته از جزئیات امر نفرت کرده بکلیات هم بی علاقه میشود ! و ممکن است ازین تنافر و بیگانگی شخصی جاهل بکلی گمراه ومنکر اصول وفروع قوانین شرع واقع شود .بین قوانین معموله ملل بیگانه واسلامی تفاوتی است که اول الذکر محتاج بصلاحیت اصول وفروع ومؤخر الذکر ازهر احتیاجی بی نیاز است ! چه کتب دینیهٔ آن ها مشرف بنسخ وتغیر واز نقطهٔ ارادهٔ الهی که کتاب کامل و جامعی مثل قرآن عظیم فرستادنی بود تمام ضروریات عصر وزمان را حاوی نبودند لهذا اگر اقوام مذکوره مطابق مقتضیات عصر مراجعه بکتب خود می نمایند البته کامیاب مقصد شده نمیتوانند ! پس مجبورند حوایج حیاتی و مقتضیات امور اجتماعی خویش را باثر فیصله ها وفتاوی عقل وغیره تکمیل کنند . اما اسلام۲۳۱شماره ( سوم ) سال دوم مجله کابل ( ٢٤ )ازین تدارك بی نیاز است قرآن عظیم همه حوایج را قبلا تصریح وتبین فرموده صرفجزئیات امر را موکول باراده عقلا وعلماي ملت گذاشته که آنها هم بنوبه خود درین راهخدمتی بعالم اسلام کرده یا میکنند.پس قوانین که اسلام بآن مبرا احتیاج داشته و بایستی از ماده عدالت و نصفت قرآنی آنراشرح و توضیح بدارند همانا قوانین داخلیه کشور به است که در بالا گفته شد بعنوان اساسی ،اداری جزائی تعین مییابد ، پس این قوانین که ملل و سلاطین اسلامی عندالشرع وعقل ازتوضیح و تفسیر آن ناگزیرند اگر از طرف جوامع اسلامیه یا خلفای اسلام تدوین و ترتیبمی یابد اطاعت وانقیاد آن بعموم توده يك ملت واجب میشود ؛ زیرا اینگونه قوانینمفسر ومشرحی مواد حقوقی وجزائی شرع مطهر بوده ملت توضیح آنرا اراده واولی الامراجرای آنرا امر و احکام میدارد.بالفرض اگر در قوانین ملل اسلام احکامات قطعی که با نصوص صریحه قرآنی و فرمایشاتنبوی بکلی مغایرت داشته وتنفید مییابد البته ملل اسلام از عدم پذیرائی بآن مجاز خواهند بود.ولی فرق کردن درین گونه موارديك امر مشکل و مدقتی است که اگر اقوام قوانینموضوعه مملکت خود را تطبیقات صحیحی با اوامر خدا ورسول نتوانند غالباً در حقوقپادشاه که حیثیت يك مجتهد را بین ملت دارا است تجاوزی نموده ومرتکب بگناه شدهخواهند بود !لهذا میتوان گفت درقت حاضر يك طرف ملل اسلام مثل سایر اقوام جهان از وضعقوانين اداري واساسي وجزائي نظر بحوایج عصر ناگزیرند خاصتاً آن اقوامیکه مثل ملتما اکثريت طبقاتش از مفاد شرع انور خوب تر مسبوق باشند دیگر سو تفكيك مسایلموضوعه که صریحاً تصادم باساس شریعت غرا نکند برای واضعین آن امر دشوار است !از همین لحاظ قوانين موضوعة حكومت سابق ما بمشكلات و موانعی برخورده مختنقومورد اشتباهات واقع گردید.امروز بمرحمت والطاف خداوندی افغانستان ما دارای حکومتی است که یکطرف باینحوایج مهمه ملی متحسس بوده و میل دارد مثل ملل زنده ومترقی سنگ های موانع را از۲۳۲شماره (سوم) سال دومقانون در حیات(٢٥)پیش روی ملت خود کناره کند دیگر سو متشبث بوضع قوانینی است که مطابق باحکام خدا و رسول بوده از اساس شریعت غرای اسلامیه انحرافی نداشته باشد.لهذا از همین نیات پاک حکومت متبوعه است که از چندی باینطرف تدوین اینچنین قوانین در تحت نظر علما و صلحای مملکت و نماینده مجلس ملی مدققانه وضع و ترتیب میشود. طوریکه بعضی نسخه های مدونه آن دیده شده خوش بختانه حاوی مضامین و موادیست كه يك ملت شریعت پرست آنر صمیمانه تقدیر و تمجید خواهد نمود.ولی این قوانین ما با وجود مزایا و مراتب عالیۀ كه دارد البته بطوری مارا خوش بخت و مستفید خواهد توانست که پیروی و اطاعتش را صمیمانه عموم افراد این جامعه مراعات کرده حفظ و اجرای آنرا حکومت متبوع بلا استثنا نافذ سازد.انتظار میرود که این قوانین ما بعد از طبع و تدوین اولین شالوده و اساسی ثابت شود که طبقات آینده ما هم آنرا تقدیر و پیروی کرده و در پیش آمد هر گونه مشکلاتی ملت ما را كمك و همراهی کند.انتهازندگيشبي زار ناليد ابر بهارکه این زندگی گریه پیهم استدرخشید برق سبك سير و گفتخطا کرده خنده يك دم استندانم به گلشن که برد این خبرسخنها میان گل و شبنم استعلامه اقبال۲۳۳شماره ( سوم ) سال دوممجله کابل( ٢٦ )زبان هااز مطبوعات توركمترجم آقای میر غلام احمد خانتعداد السنه موجوده دنیا اگر چه خیلی ها بسیار است اما ارباب علم السنه مذکوره را بصورت عمومیه بسه قسم تقسیم میکنند :-١ - السنه مجرده ،٢ - السنه التصاقيه ،٣ - السنه منصرفه ،- السنه مجرده شكل بسيار بسیطی داشته و تمام کلمات آن يك هجا دارد . معنای السنه مجرده غايت عمومی بوده راجع بشخص ، جنس ، کمیت و زمان هيچ يك معنائی نمیدهد واشکال كلمات هم هيچ در آن تبدیل نمیشود .درباره السنه متكامله امروز هم ارباب علم ادعا میکنند که :- السنه مذکوره هم وقتی اینچنین يك شكل بسیطی داشته وبعد ها تدريجاً بدرجه حالیه ترقی یافته است . مع مافیه اگر گفته شود که کافه السنه از السنه مجرده آهسته آهسته بالسنه التصاقيه و بعده بالسنه منصرفه انقلاب و تحول کرده است خبطی خواهد بود زيرا يك قسم اسبابی موجود است که :- السنه را تبعاً از تبدل بتحولات تدریجیه منع میکند . ظهور نوشتن و ادبیات ؛ از جمله این اسباب بشمار میرود .برای السنه مجرده گویا فن صرف ؛ وجود نیافته است . زیرا : کافه کلماتی که بصورت واحده زیر مطالعه گرفته میشود غیر متحول بوده امکان ندارد که از آن ها جدا جدا بحث شود ؛ كلمات ؛ تنها نظر بمواقمی که داخل جمله اشغال کنند يك معنای واضح و خصوصی اکتساب میکنند . بناءً عليه : در السنه مجرده نحو بر صرف تقدم کرده است . از جمله السنه مجرده لسان چین ، سیام و تبت بسیار حائز اهمیت است . در السنه مجرده کلمات ؛ پهلو ب پهلو ترتيب گردیده افاده مرام ؛ کرده میشود . اگر بعضی از جمله این کلمات منفرده٢٣٤[BLANK PAGE]وزارت حربیه[ILL]شماره ( سوم ) سال دوم زبان ها ( ۲۷ )بیکدیگر آن پیوست شود آنوقت لسان ؛ يك شكل دیگری میگیرد که اينك آن شكل مکتب عبارت از « السنة التصاقيه » ميباشد . ـكافة هجاهای كه بیکدیگر آن التصاق كرده ويك کلمه از آن تشکیل میشود اهمیت ابتدائیه خود را محافظه نمیکنند . اصل معنای کلمه تنها در يك هجا مندمج میباشد . دیگر های آن علاوه بر محافظه شخصیات شان از موجودیت مستقله محروم میمانند . وظائف این ها عبارت از توضیح و تصریح معنای اصل هجا است .اکثری از السنه موجوده بحال « التصاقیه » است چنانیکه در آفریقا تقریباً لسان كافة اقوام محلیه حالت التصاقیه را دارد همچنان : اوستر یا لی ها ، مالائیائی ها ، پولنیز یائی ها ژا پونی ها ، قوره ئی ها ، ا قوم اوران و آ لتای و امریکا ئی ها همه با یکی از « السنة التصاقيه » متکلم اند .ـ لسان تورکی از السنة التصاقيه با لسنه عائله « اوران و آ لتای » منسوب است. اوران آ لتای بصورت عمومیه به پنج شعبه منشعب گردیده است : ـ١ ـ شعبه سامو یه د ،٢ ـ شعبه فينو آ ،٣ ـ شعبه تورك ،٤ ـ شعبه مغول ،٥ ـ شعبه تونغوز ،اقوامی که امروز باشعبه تورك ؛ تکلم میکنند از سواحل بحر سفید و در سبریا تاساحل نهر « له نا » امتداد دارند . لسان عمومی این شعبه اصلا از تور کستان بر آمده است . اقوامی هم که با السنه تورکیه متکلم اند از نقطه نظر علم لسان ؛ به پنج شعبه جدا میشوند . هر یکی ازین ها صا حب يك لسانی اند که از یکدیگر شان فر قدار است .السنه که شعبۀ تورك بآن منقسم اند : ـ١ ـ تور كی یاقوت ،٢ ـ تور کی اویغور ،٢٣٥شماره ( سوم ) سال دوم مجله کابل ( ۲۸ )۳ - تورکی نوغای .٤ - تورکی قیر غیز .٥ - تورکی اناطول .تورکی یاقوت ، در اطراف شمال شرقی سبریا از طرف چندین صد هزار کس که در بیناقوام تو نغوز جای گرفته اند تکلم میشود .تورکی اویغور ، سه لهجه دارد : اصل اویغور ، چغتای و ترکمن . ازین جمله لهجه اویغورنائل حراثث ادبیه بسیار بلندی است . چینی ها شهادت میدهند که : در عصر پنجم تاریخ میلادیلهجه اویغور يك لسانی بود که خوانده و نوشته می شد .تعداد نفوسی که باتورکی نوغای تکلم میکنند ۵۰۰۰۰ پنجاه هزار تخمین کردهمیشود و این ها در قم نهر وولگا در اژ درهان ، در بعضی جاهای بین بحر سیاه و بحر خزرو در کریم ساکن اند ـ لسان تاتارهای روسیه این است .تورکی قیر غیز را بعض محررین نوغای ربط میدهند .در بین اصل لهجه های تورکی لسان اناطول بسیار حائز اهمیت است . ارباب علم میگویندکه : تورکی انا طولى يك نمونة بسيار مكمل السنة التصاقيه بشمار میرود .۱ - السنة متصرفه : ـ در السنة مذکوره شکل کلمات تبدیل میشود و تحولی که بمعنایآن می آید باین صورت افاده کرده میشود السنه مذکوره بدو قسم تفریق میشود : ـ۱ - السنة ساميه وحاميه .۲ - السنة هندیه و اروپائیهالسنه سامیه : عبارت از السنة آرامی ، سریانی و کنعانی ( السنة عبرانی وفنيكه ) و عربی میباشدالسنة حاميه : هم عبارت از السنة مصری ، لیبی و حبشی میباشد .السنة هندیه و اروپائیه : عبارت از السنة شعبة هند ، شعبة ايران ، شعبه یونان ، شعبهایتالیان ، شعبه اسلاو و شعبة لت مييا شد .٢٣٦وزارت حربیهریاست اردو[BLANK PAGE]شماره ( سوم ) سال دوممن و ماه(۲۹)ادبیاتاشعار منثور« من و ماه »پغمانشام شد و ستاره در آسمان نمودار گردید مانندۀ آنکه معجر نیله گون را بدانه هایالماس مرصع کرده باشند ، بعد از کمی رخسارۀ خوشنمای قمر پدیدار شد و چنان مینمود کهعروسی سخت زیبا این چادر نقره کار در سر کشیده و تنها چهرۀ مطبوع او بر روی نظارهگیان میخندد ، پیشانی ماه مثل طلوع سپیده دم کشاده و چون شباب دوشیزگان حسناشفاف بود.نسیم میوزید ولی آهسته ، روایح او بسی معطر بود تو گوئی موجودی قشنگ و عفیفیبپا خاسته و از دامان حریرش زیبنده گی با خوشبوئی آمیخته در اطراف خانه میپاشد ، تالابصورت ستاره گان آسمان را منعکس مینمود و از شدت شوق برخود میلرزید ، درختاننیز باهم ملایم صحبت میکردند ، گلهای سفید لب ها بخنده کشوده داشتند و دانه های شبنمبوسه بردندانهای آنها نثار میکرد.چهچهۀ مرغکان معصوم شبانگاه چون آواز طفلکان بیگناه در سر خوان پدر مسرتآور و خوش آیند بود.درین میانه فقط من بودم که تنها در گوشۀ خزیده و بر اینهمه مناظر حیرت داشتم ، فکرمیکردم و بیاد می آوردم از سیم تنانی که با زلف های خوشبو در آب فرو میرفتندو بشوخی همدیگر را در آغوش میکشیدند ، واقعاً چقدر اتفاق افتاده که دست بر لعل های۲۳۷( ۳۰ ) مجلة کابل شماره ( سوم ) سال دومسرخی که ازان آب میریخت سوده باشند .آنها رفتند ولی آب از دیده چشمه ها جاریست ، زلف های خوشبو در خاک های سیاهو نمناک قبر پریشان شدند اما صفوف اشجار و محافل گلهای سرخ برپاست ، بلبل میخواند و مشعوفاست ، چرا هیچ یادی نمیکند از غنچه های که نا شگفته پژ مرده شدند و برگهای نازک آناز هم ریختند ، افسوس جمال دنیا چقدر سریع الزوال است .ماه میتابد و در قعر قبر کفنی که خون آلود است در آغوش میکشد ، نمیدانم کدامسیمین عذاری شهید شده ؟ صدای آبهای مستانه که با صخرها تصادم میکند غلغله انگیز است ،هر قدر گوش میکنم آن لحنی که گاهی مثل نغمه موزيك قلب مرا نوش مینمود وجود ندارد .آری آنکسی را که من دوست میداشتم دیگر از مدتهاست سفر کرده و بجائی رفته که بازگشتندارد ، چرا من با او نرفتم و از کافوری که بگیسوان دلکش او ریختند بوسه نگرفتم .ساعدی که از متکای بر آزرده میشد با نخ خام بسته کردند ، چشمهایکه خمار آلود و محبت انگیز بود مثل شمع خاموش شد ، موهای او در روی تخته جا مدو سختی فرو ریخت ، اما من هنوز در زیر شکنجه های حیات بسر میبرم .کسی را که دوست داشتم و نمیگذاشتم تبسمهای مقدس و شیرین او در زمین اوفتد درخاک سپردند ، بسیار گوش فرا کردم جز این قدر نگفتند که : جوان زیبائی بمرد . آهمردمان چرابی پروا استند .بمزار او رفتم قبری کشیده و بلند بالا دیدم ، سنگهای سفید بروی او انداخته بودندهیچکس نبود ترحم باینر زمین تعزیه دار نماید ، گاهی بادی میوزید و در پهلوی خارهابته كوچك و سبزی را میلرزاند .محیط بسیار خاموش بود درین وادي غير از سکوت غمناکی ندیدم ، یادم آمد مردمانامروز مثل هر روز رفت و آمد دارند ، بازارها باز است ، وادارها گشاده ، کسانیاستند که شب را انتظار میبرند تا با رفیقان خود قهقهه کنند ، اما هیچ یادی ازین وادیخاموشان نمی نمایند .دلم بسیار تنگ شد ، حیات در نظرم منفور و خیره آمد ، نزديك آن بته سبز نشستم دیدم۲۳۸[BLANK PAGE]وزارت حربيهریاست [ILL]شماره ( سوم ) سال دوممن و ماه( ۳۱ )کسی باو آبی نداده باران هم نمیبارد ، اشکهای حزن آوری که از چشم های غمناک من بخاموشی میریخت در پای بته بی غمخوار نثار کردم مبادا مثل گل نورس من از بی پروائی جهان پژمرده شود و بی آنکه کسی تأسف کند درخاک اوفتد .گریه کردم اما کسی بمن هم آواز نشد از مزار او هیچ آوازی نیامد ، ای واخ اگر بمن گویند او هیچ نمیشنود .شبها من دم اطاق ایستاده و منتظر لقائی استم که مردمان از و هراس دارند . بسیار آرزو نمودم بمیرم و آنکسی را که دوستدارم در آغوش گیرم ، چرا دعای من قبول نشد ؟ مردمان بمن رحم کنید و مرا تسلی دهید .من بدوستان خود گفتم مرا در قبر او دفن کنند ، و دستهای مرا بعد از مرگ در گردن او حمائل نمایند ، آنها قبول کردند ، اما مرگ دیر میکند و مرا از انتظار ملول نمود .دیگر ماه به چکار من می آید ، این چمن بوی کباب میدهد ، آبها میگریند ، و نسیم انین حزینی دارد ، مرا از پنجا دور کنید و ببرید در مزارستانی که جوانان زیبا و ناکامی در آنجا خفته اند ، حیف زندگی چه بار سنگینی است . ( م . غ . )۲۳۹شماره (سوم) سال دوم مجله کابل (٣٢)« نامهٔ سلیمانی »غزلی از غزلهای نایاب مغل اعظم اورنگ زیب عالمگیر شهنشاه هند که در شاعری عزت تخلص مینمود:-ز درد دل چه نویسم که جوش بیتا بیست زحر زجان چه نگارم که نامه سیا بیستشب از خیال فراقیکه ریخت خون دلم که تار اشك گلابی ودیده عنا بیستچگونه شرح دهم حال دل که بیتا بم زیاد تاب رخش دل کتان مهتا بیستنشسته ایم درین بحر ناخدا چه کند بکشتی که زیکقطره آب گردا بیستنماند صورت راز دلم نهان عزت گرفته صفحه تصویر رنگ بیخوا بیست« صبح در پغمان »بقلم شهزاده احمد علیخان درانیمدیر انجمن ادبیملکه سحر سر از دریچه خاور برآورده اولین اشعه و نخستین لمعه حسن جلوه بار خود را برقلل جبال پغمان رقصان ساخت - سپیده سحری باسرخی شفق در آمیخت روایح نسیم صبحدم گیسوان مشکین شب را از رخساره سحرپرداز کائنات یکسو نموده مرغان خوش آواز را به نغمه درآورد وگلبنان نازك اندام را به اهتزاز.کائینات جمیل پغمان توگوئی يك مبهوت حیرت است که حسن حیرانش را در آئینه شفق ملاحظه مینماید، یادوشیزه گی مناظر با تمام معصومیت خود در امواج سفید پیچیده درین بازیگاه تخیل بخرام نازست واین دره قشنگ رعنا جوانیست سبزه رنگ که نور ستاره های درخشنده را به فشار دست خود پاش پاش نموده برسر او نثار میکند.فطرت زمزمه میکرد و طبیعت همهمه که خفتگان برخیزید! سحر بیدار شده، ساغر نور٢٤٠شماره (سوم) سال دوم صبح در پغمان (۳۳)قسمت میکند ـ رعنائی غنچه میکشد، حسن در تبسم است و جمال در خرام .در چنین وقتی حسیات عالیه يك شاعر ناشناس بی اختیار میگردد که تخیل پرورد و سحرآفرینی کند ـ نواهای رنگینش بی نقاب گردیده بدنیای ادب از جوش تشبیهات خودگلفروشی نماید، و در عالم شعر و سخن از حسیات مهیج ترنّمات کیفیت خیز موسیقیسراید تا آن يك را فردوس نگاه و این دیگر را مینوی گوش ساخته به ذرات مخمور انجمنحیات يك شان ارتعاش و حسن انبساط پدیدار گرداند .در تمام عالم مطربی جز شاعر نیست که تار بربطش بتعریف سحر لرزان بشود و مصوریجز ادیب نی که کوائف نور را تصویر کشد زیرا که نگہت را سرودن و سحر را رسم نمودناز حیز امکان بیرون است .مطالعهٔ فطرت نخستین فریضهٔ انسانیت ـ در جمال فطرت و صبح پغمان ابداً فرقی نیستمگر آنکه اگر او تخیل است این زبان اوست و اگر حسن است این مرآت آن .بنده حیرانم که اگر جمال سحر گاهی و طرهٔ سپیده دم را از ادبیات خارج کنیم دگرچه باقی میماند؟ زیرا که لذت سحر در دل شاعر کم است، یا در نگاه معنی خیز ادب مضمریا در صدای سحر آمیز موسیقی مملو ـ سررنگینی حیات را بهترین بهار تمهید است .صبح پغمان روح شاعر را متأثر میکند و از شعبهٔ ادب نیز همانچیز که تنها با روح ما تعلق داردپسند خاطر است ـ پس جهت هدیهٔ دوستان نزد ما همین ارمغانیست که از جنبهٔ روحانیتيك اديب پيش میتوان شد یعنی « صبح پغمان » .صبح پغمان فتح موسیقیست که از بربط خيال يك اديب متصاعد و بهر پردهٔ این مقام تمامحسیات لطیفهٔ شباب بخرج آمده باشد ـ یا حسن مسروریست که از قلم موى يك شاعرنازكخيال تمثال يك پروانه معصوم رسم گردیده آنکه جمله اجزای روح خود را بر گل رخسارهٔپغمان نثار میکند و ارتعاش روح پرور این سبك رفتار بروايح جان پرور نسیم صبحدمکیفیت شباب را نقش میکشد .سحر در پغمان سلام فرشته است بروی زمین یا زمزمهٔ ستارگان شوخ ومبتلا لاستبر آسمان، يا يك صداى خاموش محبت است، يا سكون متحرك، يا خاموشی متلاطم، يا خود٢٤١شماره ( سوم ) سال دوم مجله کابل ( ٣٤ )حسن تخیل من شکل اختیار نموده بر حیرت ما چرائی این کیقستان تبسم آباد خندان است سحر پغمان يك لحن معطر است كه تنها لمس شمیم آنرا خوشبو میتواند ، يك موسیقی رنگین است كه کیفیت نغمه آنرا تنها بصارت ذائقه میکند زیرا سحر نگیتیست قابل دید ، نوریست قابل لمس ، خلقتیست كه در چشم اورعنائی تبسم وحسن نغمه مضمر است وجودیست كه از خوشبوئی رنگین و تعطر شیرین حیات معمورست ـ و نرمی شفق يك معجریست كه از دره تا کوه را در مرمرین حصاری فرا گرفته ـ حیف است كه چشم جمال سحر را در فضای پغمان نبیند وقتیكه تمام کائنات برای ملاطفت این سکون بیقرار میباشد وقتیكه آبشارها بانوا سنجی مرغكان زمزمه سنج نوش سامعه وقوت روح گردیده طلسم سکوت این دره جمیل را درهم می شکند .امواج سحر كه درخشانی ماه گلناری شفق و سرخی خورشید در آن محلول است مثل زنجیر شیر و شکریا مار نقره فامی در پیچ و تاب آمده بر فرش زمردین رقص بیتانی میکند یا شعاع لرزان نور در جویبارها غوطه میزند ـ قطرات شبنم در غنچه های نودمیده ماننداشك در چشم ، مرواری در صدف ، الماس درافسر ، نگین درحدقه ، تبسم درلب ، ونور درعذار میدرخشد .درین حسن سفید ، درین تقریب مسرت آفرین درین صبح تماشا گلبرگهای نسرین را در دامن سحر پراگنده دیده گفتم « مگر باغبان قدرت تمام یاسمن زارش را يك وقت نثار کرده ، یا امواج گل است كه درین وادی قشنگ ودره جمیل برای غسل شبنمی سرهم ریخته یا داعیات محبت قلب است كه از سحر ترانه ملکوتی تجسم نموده با تنفس نورانی وحالت سریع السیر وجدانی شهپرهای نورانی گسترده به گلگشت پغمان سعی فرود آمدن دارد » .جوهای شفاف وچشمه های سیمابی از کنج و کنار هر باغ وراغ مثل يك چشم محبت مسکن ازنور بهجت وانجذاب حسن لبریزاست فواره های سیم اندام پری تمثال روی خود را در آئینه آب می بینند . یا گل اندامان نازك مزاج اند كه از نزديك به شهپرهای ملائکه واز دور به سروان سفید اندام می مانند ـ یا اسپان پری پرواز عراده « کلوب استور » را بردوش بسته پران پران می برند واین الف قدان عنان گسیخته در مستانه جوشی خود بردو پا٢٤٢[BLANK PAGE]وزارت حربیهریاست حربیشماره ( سوم ) سال دومصبح در پغمان( ٣٥ )ایستاده میل کشیده اند ـ گویا زمین بدمست شده ساغر سرشارش را در عالم بیخودی بر آسمان انداخته كیفیت كهكشان فلك را بیاد و عقد ثریا را بیاد داده ـ قندیلهای پریده رنگ را درین سپیده دم مثل توده نجوم وعقد پروین دیده برزمین گمان آسمان میرفت .ماهتاب ستاره سوخته كه تمام شب درخشید حالا نورش را باخته با آهای سرد مثل مجمر افسرده وقندیل نیم بسمل لرزان لرزان سوی مغرب نزدیك شده میرود فرخسوار مشرق ، نیر جهانتاب مانند پیشانی شهر یار فاتح باوقار ودرخشان خدنگ شعاعی در دست و كمند زرین بردوش برین كوهستانات دلفروز مسلط میگردد ، وجمال سحر باهمه رعنائی خود از زیر جلباب نور چنين يك منظر زیبارا ترسیم میکند توگوئی انفاس عالم بالا فضای بسیط پغمان را بانور سفید و سفیدی نور معمور نموده است .درین سحر فرخنده اختر و صبح دلکشاسوی فلك نگریستم ، دیدم شاهین ها با تیزی بال ودرشتی چنگال بايك وضع پر تمكين و چشم دوربین به تنظیم درست وپرواز عالی تبارانه در طیران بودند ، گویا این نجیب زادگان هوشمند عالمرا زیر بال خود گرفته آشیانه گگ کوهی خود را محافظه میکنند ، ولكه های ابر برمفارق شان مثل چتر دیبا سایه گسترده يك منظره غریبی را تشکیل مینمود .من درین لمحات شیرین و مسرور از يكجانب سكون مطلق وامن حقیقی را حس میکردم و از دیگر سو شهامت انداز و سطوت پرواز شاهین های وطنی را در تصور خود رسم میکشیدم كه گلبانگ مؤذن طنین انداز گردیده بصدا ی « الصلواة خير من النوم » خود تمام وا دی ودشت را از موسیقی حیات و نغمه انبساط معمور و مملو ساخت . من ازخود رفته سوی مسجد دویدم تا سر نیاز را بدرگاه خلاق كائنات بصد عجز عبودیت بسایم ، بی اختیار زمزمه میکردم « الله اكبر ! الله اكبر »٢٤٣(٢٦)شماره ( سوم ) سال دوم مجله کابل« ملت افغان »در نهاد ما تب و تاب از دل استتن ز مرگ دل دگر گون می شوداز فساد دل بدن هیچ است هیچآسيا يك پيكر آب و گل استاز فساد او فساد آسياتا دل آزاد است آزاد است تنهمچو تن پابند آئین است دلخاك را بيداری و خواب از دل است !در مساماتش عرق خون می شود !دیده بر دل بند و جز بر دل مپیچ !ملت افغان در ان پيكر دل است !در كشاد او كشاد آسيا !ورنه کاهی دررۀ باد است تن !مرده از کین زنده از دین است دل !قوت دین از مقام وحدت استوحدت از مشهود گردد ملت است !علامه داکتر « اقبال »شرق را از خود برد تقليد غربقوت مغرب نه از چنگ و ربابنی ز سحر ساحران لاله روستمحکمی او را نه از لا دینی استقوت افرنگ از علم و فن استحکمت از قطع و برید جامه نیستعلم وفن را ای جوان شوخ و شنگاندرین ره جز نگه مطلوب نیستباید این اقوام را تنقید غربنی ز رقص دختران بی حجابنی زعریان ساق و نی از قطع موست !نی فروغش از خط لا طينی استاز همین آتش چراغش روشن استمانع علم و هنر عمامه نیستمغز می باید نه ملبوس فرنگاین کله یا آن کله مطلوب نیستفکر چالاکی اگر داری بس استطبع درا کی اگر داری بس استعلامه داکتر « اقبال »٢٤٤شماره ( سوم ) سال دوم عرفان (۲۷)« عرفان »اثر طبع جناب مستغنیهر قوم تا که زنده عرفان نمیشود ممتاز علم و فضل بدوران نمیشودبا وسعت اراضی و یا كثرت نفوس چین را که گفته اند چو جا پان نمیشودظلمت زدای جهل بود نور معرفت شب را فروغ جز بچراغان نمیشودرنگین نشد ز دانش یکفرد مملکت یک غنچه گر شگفت گلستان نمیشودتعميم علم و فضل ضرور است دروطن یک قطره آب ما یۀ طوفان نمیشودتا عام و خاص میل معارف نمیکنند نام وطن بلند عزیزان نمیشودبی کسب و کار عصر و زمان هیچ قوم را جمعیت ضمیر پریشان نمیشود« استقبال افغان »شد علم و ادب شعار افغان گردید بلند کار افغانا ین عصر و زمان دگر چه آید جز علم و هنر بکار افغانافغان شده نامدار عالم از همت شهر یار افغانسازید بلند نام دولت ای ملت نامدار افغانیکروز چو آفتاب بیند عالم همه اشتهار افغانفر دایبنی چمن چمن گل سر بر کشد از بهار افغانبینند عيان كه شاهد بخت پر کرده چو گل کنار افغانغزلاز طبع شاعر منصوف کابلحافظ مجذوبدست اهل جود با دامان احسان آشناست پنجه عشاق با چاك گریبان آشناستپادشاهی نیست الا فقر و کنج عافیت بی نوائیهای ما با طبع شاهان آشناست٢٤٥شماره (سوم) سال دوم مجله کابل (٣٨)مطلع الانوار فیض صبحگاهی می شود چون سحر هر کس که با خورشید رویان آشناستشکل سنبل میکند ایجاد دود آه من خاطرم یعنی بآنکا کل پریشان آشناستبی حضورت در تما شا گاه گلزار بهشتصبح مجذوب تو با شام غریبان آشناستمنتخبات نفیسه(۲)بهار باد غیس (هرات)یکی از حکایات لطیف ادبی تحریر نویسنده معروف سمرقند نظامی عروضی در قرن شش هجری که اوج فصاحت فارسیست برشته تحریر کشیده شده و اسلوب فصیح ولطیف نثری آنزمان را نشان میدهد.چنین آورده اند که نصر بن احمد که واسطه عقد آل سامان بود اوج دولت آن خاندان ایام ملک او بود و اسباب تمتع و عمال ترفع در غایت ساختگی بود خزاین آراسته و لشکر جرار و بندگان فرمانبردار زمستان بدار الملک بخارا مقام کردی و تابستان به سمرقند رفتی یا بشهری از شهرهای خراسان مگر یکسال نوبت هری بود بفصل بهار بباد غیس خرم ترین چرا خوار های خراسان و عراق است قریب هزار ناو است پر آب و علف که هر یکی لشکری را تمام باشد چون ستوران بهار نیکو بخورند و بتن و توش خویش باز رسیدند و شایسته میدان و حرب شدند نصر بن احمد روی به هری نهاد و بدر شهر به مرغ سپید فرود آمد و لشکرگاه بزد و بهارگاه بود و شمال روان و میوه های مالن و کروخ دررسید که امثالی آن در بسیار جایها بدست نشود و اگر شود بدان ارزانی نباشد آنجا لشکر برآسود وهوا خوش بود و باد سرد و نان فراخ و میوه ها بسیار و مشمومات فراوان و لشکري از بهار و تابستان برخور داری تمام یافتند از عمر خویش و چون مهرگان درآمد٢٤٦[BLANK PAGE]وزارت حربیهریاست اصلاح و ترقی( ۳۹ ) منتخبات نفیسه شماره (سوم) سال دومو عصير در رسید و شاه سفرم و حماحم و اقحوان در دم شد انصاف از نعيم جوانیبستدند و داد از عنفوان شباب بدادند مهرگان دیر در کشید و سرما قوت نکرد و انگور درغايت شيرینی رسید و در سواد هری صدو بیست لون انگور يافته شود هريك از ديگریلطيفتر ولذ يذتر و از آن دو نوع است که در هیج ناحيت ربع مسکون يافته نشود يکی برنيان ودوم کلنجری تنگ پوست خرد تکس بسیار آب گوئی که در او اجزاء ارضی نیست از کلنجری خوشهپنج من و هردانه پنج در مسنگ بیاید سیاه چون قیر و شیرین چون شکر و ازش بسیاربتوان خورد بسبب مائیتی که در وست و انواع میوههای ديگر همه خیار چون امیر نصربن احمد مهرگان و ثمرات او پدید عظیمش خوش آمد نرگس رسیدن گرفت کشمکشبیفگندند در مالن و متقی بر گرفتند و آونك بستند و گنجینهها پر کردند امیر با آن لشکربدان دو پاره دیه در آمد که او را غوره و درواز خوانند سراهائی دیدند هر يکی چون بهشتاعلی و هریكی را باغی و بستانی در پیش برمهب شمال نهاده زمستان آنجا مقام کردند و ازجانب سجستان نارنج آوردن گرفتند و از جانب مازندران ترنج رسیدن گرفت زمستانیگذاشتند در غايت خوشی چون بهار در آمد اسبان بباد غیس فرستا دند و لشگرگاه به مالنبمیان دوجوی بردند و چون تابستان در آمد میوهها در رسید امير نصر بن احمد گفتتابستان كجا رویم که ازین خوشتر مقامگاه نباشد مهرگان برويم و چون مهرگان در آمدگفت مهرگان هری بخوریم و برویم و همچنین فصل بفصل همی انداخت تا چهار سالبرين بر آمد زيرا كه صميم دولت سامانيان و جهان آباد و ملك بي خصم و لشکر فرمانبردارروزگار مساعد و بخت موافق با اين همه ملول گشتند و آرزوی خانمان برخاستپاد شاه را ساكن ديدند هوای هری در سر او و عشق هری در دل او در اثناء سخنهری را به بهشت عدن مانند كردی بلکه بر بهشت ترجیح نهادی و از بها رچين زيادتآوردی دانستند که سر آن دارد که این تابستان نيز آنجا باشد پس سران لشکر و مهترانملك بنزديك استاد ابو عبدالله الرود کی رفتند و از ندماء پادشاه هيچكس محتشم ترو مقبول القولتر ازو نبود گفتند پنجزار دينار ترا خدمت كنيم اگر صنعتی بکنی که پادشاه ازینخاك حركت کند که دلهای ما آرزوی فرزند همی برد و جان از اشتیاق بخارا همی برآید٢٤٧(٤٠)مجله کابلشماره (سوم) سال دومرودکی که نبض امیر بگرفته بود و مزاج او بشناخته دانست که به نثر با او در نگیرد روی بنظم آورد و قصیده بگفت و بوقتی که امیر صبوح کرده بود درآمد و بجای خویش بنشست و چون مطربان فرو داشتند او چنگ بر گرفت و در پرده عشاق این قصیده آغاز کرد:بوی جوی مولیان آید همی بوی یار مهربان آید همی الخ ..چون قصیده تمام شد امیر چنان منفعل گشت که از تخت فرود آمد و بی موزه پای در رکاب خنگ نوبتی آورد و روی به بخارا نهاد چنانکه راتین و موزه تا دو فرسنگ در پی امیر بردند به برونه و آنجا در پای کرد و عنان تا بخارا هیچ جای باز نگرفت و رودکی آن پنجہزار دینار مضاعف از لشکر بستد، و شنیدم بسمرقند در سنه اربع و خمسانه (٥٠٤) از دهقان ابورجا احمد بن عبد الصمد العابدی که گفت جد من ابو رجا حکایت کرد که چون درین نوبت رودکی به سمرقند رسید چهار صد شتر زیر بنه او بود والحق آن بزرگ بدین تجمل ارزانی بود که هنوز این قصیده را کس جواب نگفته است که محال آن ندیده اند که ازین مضایق آزاد توانند بیرون آمد و از عذب گویان و لطیف طبعان عجم یکی امیر الشعراء معزی بود که شعر او در طلاوت و طراوت بغایت است و در روانی و عذوبت بنهایت زین الملك ابوسعد هند و بن محمد بن هند و الاصفهانی ازو در خواست کرد که آن قصیده را جواب گوی گفت نتوانم الحاح گرد چند بیت بگفت که يك بيت از آن بیتها این است:رستم از مازندران آید همی زین ملك از اصفهان آید همیهمه خردمندان دانند که میان این سخن و آن سخن چه تفاوت است و که تواند گفتن بدین عذبی که او در مدح همی گوید درین قصیده:آفرین و مدح سود آید همی گر بگنج اندر زیان آید همیو اندرین بیت از محاسن هفت صنعت است اول مطابق، دوم متضاد، سوم مردف، چهارم بیان مساوات، پنجم عذوبت، ششم فصاحت، هفتم جزالت، و هر استاد که او را در علم شعر تبحری است چون اندکی تفکر کند داند که من درین مصيبم والسلام.(نقل از چهار مقاله عروضی)٢٤٨شماره (سوم) سال دوممنتخبات نفیسه(٤١)در مدیح سلطان محمود غزنوییکی از قصاید مشهوره استاد سخن عنصری بلخی ملك الشعرای افغانستان در قرن پنجم هجری که در مدیح سلطان معروف غزنی محمود زابلی سروده :ایا شنیده هنرهای خسروان بخبر بیا ز خسرو مشرق عیان ببین تو هنراگر بطلعت گوئی خجسته طلعت او همی ز طلعت خورشید بیش دارد فراگر بنعمت گوئی فزود نعمت اوست شمار ریگ بیابان و قطره های مطريك چکامه هزار از گهر بشاعر داد از آن خز نیگی زرد چهره لاغراگر شجاعت گوئی بکودکی در غور ز پشت اسپ مبارز ربود پیش پدرچنان بود پدری کش چنین بود فرزند چنین بود عرضی کش چنان بود جوهربجنگ غزنی بد لشکری چو ابر سیاه همه سرا سر آتش سنان و برق سپرز گردایشان چون شب هوای روشن روز ز صف آنان چون کوه دشت پهناوردویست پیل در آن دشت هر یکی کوهی بزیر پای نیاورد خاك کرده حجربحمله ملك شرق آن سپاه قوی چو گرد گشت پراگنده و ضعیف چو زربجنگ مرو که از اوز کند تا در ری دهی نبود و نه شهری کز آن نبود حشرزگرد موکب شان چشم روز روشن کور ز بانگ مرکبشان گوش چرخ گردان کرچو آب گیر شده روی آب رنگ هوا سنان ایشان در آب گیر نیلو فرگروه آینه ایشان چو لشکر یاجوج سلیح محکم هريك چو سد اسکندرگشاده گردن و گسترده کین و آخته تیغ دوان چنانکه سوی صید شیر شرزه نربکند حمله شاه زمانه شان از بیخ چنانکه مر سپه قوم عادرا صر صرشنیده خبر شاه هندوان جیپال که بر سپهر بلندش همی بسود افسربدان صفت سپهی چون شب سیاه بزرگ بدست ایشان شمشیر های همچو سحرخدا یگان خراسان بدشت پیشاور بحمله پراگند جمع آن لشکربه مولتان شد و در ره دویست قلعه گشاد که هر یکی را صد بند بود چون خیبر٢٤٩شماره ( سوم ) سال دوم مجله کابل ( ٤٢ )و راز هیاطله گویم عجب فرو مانی که شاه ایران آنجا چگونه شد بسفرزچین و ماچین یکرو به تالب جیحون زترك و تاجيك از ترکان و غز و خزرشعرای افغانستان۲بقلم سرور خان گویاشهید بلخی : -شیخ ابوالحسن شهید ابن حسین بلخی از بزرگان حکما و فلاسفه عصر و از مشاهیر خطاطان خود محسوب است و بقول یاقوت صاحب معجم البلدان از مردم جهود انك ( قریه ای از قرأ بلخ ) بوده است تذکره نویسان همه وی را معاصر بانصر بن احمد سامانی دانسته اند . جنبهٔ حکمت او بر شعر غلبه داشته است و در حکمت درجه ای داشته که با محمد ابن زکریای رازی حکیم و دانشمند معروف آن زمان معارضه میکرد . چنانکه ابوالفرج محمد بن اسحق ندیم در کتاب الفهرست (۱) در حق او مینویسد . در زمان رازی ( یعنی محمد زکریای رازی طبیب وحکیم معروف متوفی در سنه ۳۱۱ ) مردی بود معروف به شهید بن حسین بلخی مکنی بابوالحسن در حکمت بغایت ماهر وصاحب مصنفات بسیار و بین وی و رازی مناظرات بوده است . و سپس در شمارۀ مصنفات محمد ابن زکریا شمرده است : کتابی در رد شهید . و کتابی دیگر خطاب به شهید در اثبات معاد . در یتیمة الدهر ثعالبی نیز در ترجمۀ احوال محمد ابن موسی حدادی ذکری از و رفته است ( معروفست که از بلخ چهار تن برخاسته ابو القاسم کعبی در علم کلام و ابا یزید بلخي در بلاغت و تالیف و سهل بن حسن در شعر فارسی و محمد ابن موسی در شعر تازی شهید بن حسین در شعر فارسی و تازی از معاریف زمانه خویش بوده و مخصوصاً در شعر فارسی از بزرگانست و شعر تازی او نیز تادرجهٔ معروف بوده . ) از اشعارش برخی در لباب و بعضی دیگر در کتاب حماسة الظرفا تالیف(۱) کتاب الفهرست ابن ندیم چاپ ( لايپزيك ۱۸۷۰ - ص ۳۱۹ و عيون الانبان فی طبقات الاطبا ابن اصیبعه چاپ مصر ج ۱ ص ۳۱۱ ) .۲۵۰[BLANK PAGE]وزارت حربیهدایره استخباراتشماره (سوم) سال دومشعرای افغانستان(٤٣)ابو محمد کافی زوزنی در چست و بسال ۳۲۰ رحلت کرده است و با وجود مراتب علمی ازبزرگان شعرا بوده و شعرای مقتدری باستادی او بعد از وی اعتراف داشته اند ، دقیقیشاعر بزرگ و مشهور بلخی در حق او گوید:استاد شهید زنده بایستیوان شاعر تیره چشم روشن بینتا شاه مرا مدیح گفتندیزالفاظ خوش و معانی رنگینفرخی سیستانی غزل اورا بدل آویزی و نغزی میستاید مصرعاز دلاویزی و نغزی چون غزلهای شهیدو رودکی او را شاعر مطلق میداند مصرعشاعر شهید و شهره فرالاویشهید قبل از رودکی یعنی پیش ۳۲۹ وفات یافته است زیرا رودکی در مرثیه او میگوید .کاروان شهید رفت از پیشوان ما رفته گیر و می اندیشاز شما ردو چشم يك تن كموز حساب خرد هزاران بیشو شاهد صادق وفات شهید را در سنه ٢٥٥ میداند .نمونه سخن :دانشا چون دریغم آئی از انكبی بهائی ولیکن از تو بها استبیتو از خواسته مبادم گنجهم چنین زار دار باتو رواستبا ادب را ادب سپاه بس استبی ادب باهزار کس تنها استاین دو بیت را به ابو عبدالله ابن جهمانی که از معاصرین اوست نوشته و خود را بدینوسیلهبیاد او داده است .گر فرا موش کرد خواجه مراخویشتن را برقعه دادم یادکودك شير خواره تا نگریستمادر او را بمهر شیر ندادولهابر همی گرید چون عاشقانباغ همی خندد معشوق واررعد همی نالد مانند منچون که بنالم بسحرگاه زار٢٥١شماره ( سوم ) سال دوم مجله کابل ( ٤٤ )اگر غم را چو آتش دود بودی جهان تاريك بودی جاودانهدرین گیتی سراسر گر بگردی خردمندی نیابی شادمانهدانش و خواسته است نرگس و گل كه بيك جای نشگفند باهمهر كرا دانش است خواسته نیست وآنکه را خواسته است دانش کمشقیق بلخی : —عارف مشهور از شعرای قرن ۲ محسوب است و درسنه ١٧٤ شهید گردیده است ولی مجمع الفصحا با آنکه سال شهادتش را بسال ١٧٤ میداند باز هم او را معاصر آل سامان دانسته است و درین خود سهوی است بزرگ زیرا حنظلة بادغیسی وابن وصیف سكزی كه شعرای اولیه فارسی بشمار آمده اند عهد شاعری ووفات آنها در بین سنوات ٢٥٩ و ۲۲۰ و ٢٥٣ و ٢٩٦ بوده است پس چگونه شاعر وعارفی كه در سال ١٧٤ شهید شده از شعرای آل سامان بوده باشد شرح حال عارف بزرگوار بلخ در نفحات الانس ورياض العارفين مفصلا مرقوم است وما این رباعی را كه در مجمع الفصحا بنام حضرتش ضبط است نقل نمودیم . رباعی :صوفی که بخرقه دوزیش بازاریست گر بخیه بفقر میزند خوش کاریستور خواهش طبع دست او جنباند هر بخیه ورشته اش بت وزناریستصانع بلخیاز شعرای در بار صفاریان سیستان است که بقیة عمر را در دربار سامانیان بسر برده ومعاصر با رودکی بوده است وبجز يك رباعی از اشعار او چیزی بدست نیست .ابو المؤيد بلخي :—كه ظاهراً مويدی تخلص میکرده شاعر و دبیر بسیار بزرگ بوده داستان یوسف وزلیخارا اول شاعریست كه نظم کرده بقول فاضل فارسی آقای سعید نفیسی در نثر نیز دو کتاب داشته است یکی شامل داستان های قدیم مانند شهنامه که پیش از سال ٣٥٢ که ترجمة طبری تمام شده آنرا تالیف کرده بود ودیگری موسوم بکرشاسب نامه که منتهای اعتبار را داشته است و اکنون از میان رفته ودیگر کتابی در عجایب البلدان كه نسخة آن اکنون٢٥٢شماره (سوم) سال دوم شعرای افغان (٤٥)موجود است و آن را بنام نوح بن منصور (٣٦٦ - ٣٨٧) ترتیب داده و ازین قرارتا اواخر قرن چهارم زنده مانده است و از اشعارش مقدار کمی باقیست نمونه سخن:نبیدی كه نشناسی از آفتاب چو با آفتابش كنی مقترنچنان تابد از جام گوئی که هست عقیق یمن در سهیل یمنانگشت را زخون دل من زند خضاب كف كرد بلاء تن و جان هر كس استعناب و سیم اگر نبود مان روا بود عناب برسيكة سيمين او بس استمعروفی بلخی:—اسمش ابوعبدالله محمد ابن حسن و تخلصش معروفی از قطعه که در مدح امیر رشید عبدالملكبن نوح بن نصر گفته و سلطان مزبور از سنه ٣٤٣ تا ٣٥٠ سلطنت داشت معلوم می شودكه از شعرای آل سامان بوده است .نمونه سخن :قطعه كه در مدح امیر موصوف ساخته است .ای آنكه مر عدورا صبری و حنظلی وی آنكه مر ولی را شهدی و شكریآنجا كه پیش بینی باید موفقی وانجا كه پیش دستی باید مظفریاین دل مسکین من اسیر هوا شد پیش هزاران هزار گونه بلا شدحکم قضا بود و ین بدلم بر محكم از ان شد که یار یار قضا شدهر چه بگویم زمن نگر که نگیری عقل جدا شد زمن كه یار جدا شدرابعه بلخی :—از شعرای آل سامان و معاصر با رودکی بوده است بقول مجمع الفصحا از ملك زادگانبلخ است و پدرش که موسوم بكعب و در اصل از اعراب است در بلخ و قزدار و بستو حوالی قندها ر و سيستان كامرانیها نموده و رابعه که بزین العرب معروف است اولزنی است که بزبان فارسی شعر گفته و در شعر فارسی نهایت قدرت داشته و احوالش بطورمبسوط در خاتمة نفحات الانس حضرت جامی در ضمن نسوان عارفه مسطور وهم در یكی ازمثنویات شیخ عطار مجملا از حالات او نظماً مذکور است و همچنین سوانح زندگانی او را٢٥٣شماره (سوم) سال دوم مجله کابل (٤٦)که شامل مراتب عشق مجازی که آخر بعشق حقیقی منجر شد و واقعه شهادت وسایر وقائعدوره زندگانی اورا صاحب مجمع الفصحا برشته نظم کشیده و نام آن مثنوی را گلستان ارمنهاده است.نمونه سخن :مرا بعشق همي متهم کنی به حیل چه حجت آری پیش خدای عزوجلبه عشقت اندر عاصی همي زیارم شد بدینم اندر طاغی همي شوی بمثلنعیم بیتو نخواهم جحیم با تو رواست که بیتوشکر زهر است و باتوزهرعسلبروی نیکو تکیه مکن که تايك چند به سنبل اندر پنهان کنند نجم زحلهر آئینه دروغ است آنچه گفت حکیم؟ فمن تكبر يوماً فبعد عز اذلطخاری طخارستانی : -طخاری از مردم طخارستان و شاعر در بار سامانیان و معاصر بارودکی وسایر شعرایآل سامان بوده است واز شعر او جز دوبیت نمانده است تاریخ وفات او معلوم نشد.ابو عبدالله ولوالجي مروزی : -اسمش ابو عبدالله محمد ابن صالحی ولوالجي ( رستاق حالیه ) واز شعرای سامانیان است،تذکره نویسان از و تمجید شایانی کرده اند عوفی اورا ولوالجي دانسته صاحب مجمع الفصحاو فاضل ایرانی آقای مرزا محمد خان قزوینی اورا نوالجی شمرده اند و بقول صاحب سخنورانازین بیت منوچهری:بوالعلاو بوالعباس و بوسليك و بواللمثل آنکه آمد از نوایج آنکه آمد از هریاورا مقصود میدانند تاریخ وفات و زمان زندگی او بدست نیامد.نمونه سخن :جعد بر سیمین پیشانیش گوئی که مگر لشکر زنگ همي غارت بغداد کندوان سیه زلف بر عارض گوئی که همي بر پر زاغ کسی آتش را باد کندابو شعیب هروی :از مشاهیر شعرا و در عهد سامانیان در بلخ زیست مینمود و بقول صاحب مجمع الفصحا٢٥٤[BLANK PAGE]وزارت حربیهدایره تحریراتشماره (سوم) سال دومشعرای افغان(٤٧)اواخر زمان رودکی را دریافته و گویا بعد از وفات رودکی که ۳۳۰ است هم زنده بوده است.و عوفی اشعار ذیل او را که در حق ترسابچه گفته است در جلد ثانی لباب الالباب ضبطکرده است.دوزخی کیشی بهشتی روی و قد آهو چشمی حلقه زلفی لاله خدلب چنان کز خامه نقاش چین بر چکد از سیم بر شنگرف مدگر به بخشد حسن خود بر زنگیان ترک را بی شك ز زنگ آید حسدبینی آن نازك ابریشمین بسته بر تاری ز ابریشم عقداز فرو سو گنج و از بر سو بهشت موزنی سیمین میان هر دو حدابو طاهر خسروانی :اسمش ابو طاهر طیب بن محمد خسروانی و از معروف ترین شعرای قرن چهارم بوده استفردوسى يك بيت او را تضمین کرده چنانچه میگوید :بیاد جوانی كنون مویه آرم بدین بيت بوطاهر خسروانیجوانی من از کودکی یاد دارم دریغا جوانی دریغا جوانی»صاحب سخن و سخنوران مینویسد که ازین بیت استنباط میشود كه خسروانی به پیریرسیده و شکستگی پیری و تذکر ایام جوانی او را غمگین داشته است و ازین قطعه سوزنی.بیچاره سوزنی كه بسوداي غازی شد همچو خسروانی خسران زده تنشچون خسروانی از غم غازی نحیف شد زانگونه سوزنی که ندانی ز سوزنشای کاش خسروانی بودی بدین زمان تا بودی آستان خداوند مسكنشبدست می آید که خسروانی را آتش عشق گداخته و بدنش را نحیف کرده استوفاتش در ٣٢٤ واقع گردید.نمونه سخن :چهار گونه کس از من بعجز بنشستند کزان چهار بمن ذره ای شفا نرسیدطبیب و زاهد و اخترشناس و افسون گر بدارو بدعا و بطالع و تعویذتا باز کردم از دل ز نگار حرص طمع زی هر دری که روی نهم در فراز نیست٢٥٥( ٤٨ )شماره ( سوم ) سال دوم مجله کابلجاهست و قدر و منفعت آنرا که طمع نیست عز است و صدر و مرتبه آنرا که آز نیستابو سرخسي هراتي :از شعرای سامانیان و بوفور فضل و کمال معروف روز گار خرد بوده است زیاده از واطلاعی در دست نیست و از اشعار او نیز مقدار قلیلی مانده و اشعار ذیل او رامجمع الفصحا ضبط کرده است :ای پادشاه روی زمین دورازان تمت اندیشه تقلب دوران کن وزمانبیخی نشان که دولت باقیست بر دهد کاین باغ عمرگاه بهار است و گه خزانچون کام جاودان متصور نمی شود خرم کسیکه زنده کند نام جاودانغزوانی لوگری ( ١ ) :-اسمش ابوالحسن علی بن محمد و روز گار شاعري او ٣٦٥ - ٣٨٥در عهد نوح ابن منصور بن نوح سامانیست در مدح او و وزیرش ابوالحسین عبدالله بن احمدعتبی مقتول ٣٧٢ ابیاتی گفته که در لباب الالباب مسطور است . غزوانی شعر خوب میگفتو چنگ تر مینواخت ازین رو در شعر و موسیقی استاد کامل بوده است ، عوفی در بارهٔاشعار او مینویسد . شعرش را طعم شهد و طیب مشك و طراوت گل و لطافت نسیم است .و اشعار ذیل را که در توصیف نی ساخته بنام او در کتاب سخن و سخنوران ضبط افتاده است .نیزعنبر زره دارد او بر سمن ز سنبل گره دارد او بر قمربرون برد از چشم سودای خواب در آورد در دل هواي سفربتابید سخت و پیچید سست بگرد کمر گاه دستار سرشتابان بیامد سوی کوهسار بآهستگی کرد هر سو نظربرآورد ازان و هم پیکر میان یکی زرد گویای ناجا نورنه بلبل ز بلبل بدوستان فزون نه طوطی زطوطي سخنگوی تر(١) لوگر بفتح لام وسكون واو و فتح كاف دهی بزرگ بوده است بر نهر مرو و در ٦١٦ کهیاقوت بدانجا گذشته خراب وجز مناره ای از آثار آن بر جا نبوده است . معجم البلدان ج ٧ص ٣٤٣٢٥٦شماره (سوم) سالدومشعرای افغان( ٤٩ )چو دو شبزگان زیر پرده نهان چو دوشیزه سفته همه روی برز بسد بز ریشه ئی در دمید بپارسال ئی داد دم را گذربرخ برزد آن زلف عنبر فراش به نی برزد انگشت وقت سحرهمی گفت در نی که ای لوگری غم خدمت شاه خور دی مخورکسائی مروزی : —در روز چهارشنبه بیست و هشتم شوال ٣٤١ متولد شده و تا پنجاه سال بعدازان یعنیتا ٣٩١ که در اوایل سلطنت سلطان محمود غزنوی است هم حتما زنده بوده است و یکی ازمشاهیر شعرای قرن چهارم و حکمای عصر خویش بشمار است و روزگار شاعریش درسلطنت نوح بن نصر چهارمین پادشاه سامانی (سنه ٢٣١ ، ٣٤٣ ) بوده است چنانکهخود وی درین ابیات تصریح میکند .بسیصد و چهل و يك رسید نوبت سال چهارشنبه وسه روز باقی از شوالبیا مدم بجهان تا چه گویم و چکنم سرود گویم وشادی کنم بنعمت ومالستور وار بدین سان گذاشتم همه عمر که برده گشته فر زندم واسیر عیالبکف چه دا رم زین پنجه شمرده تمام شمار نامه باصد هزار گونه وبالمن این شمار بآخر چگونه فصل کنم که ابتداش دروغست و انتهاش خجالدرم خریده آزیم ستم رسیده حرص نشانه حدثاتم شکار ذل سوالسرم بگونه شیر است ودل بگونه قیر رخم بگونه نیلست وتن بگونه نالنهیب مرگ بلرزاندم همی شب وروز چو کودکان بد آموزرا نهیب دوالدریغ فر جوانی دریغ عمر لطیف دریغ صورت نیکو دریغ حسن وجمالگذاشتیم و گذشتیم بودنی همه بود شدیم وشد سخن ما فسانه اطفالایا کسائی پنجاه بر تو پنجه گذارد بکند بال ترا زخم پنجه و چنگالتو گر بمال و امل پیش ازین بداری میل جدا شو از امل و گوش وقت خویش بمالعوفی میگوید این قطعه را درحین وفات گفته است .نظامی عروضی کنیه اش را ابوالحسن وصاحب مجمع الفصحا ابواسحق ولقبش مجدالدین٢٥٧(٥٠)مجلة كابلشماره ( سوم ) سال دوممی شمارد محمدعوفی وامين احمد رازی هيچيك اين كنيه را ننوشته و تنها او را بكسائی مروزی معرفی ميكنند . صاحب سخن و سخنوران در بارۀ او مينويسد: همين مايه اندك كه از اشعارش با قيست اندازه وسعت فكر و دقت خيال و حس بلاغت و براعت طبع او را ميتوان دانست اشعار كسائی بلطافت و دقت تشبيه ممتاز است و درين فن عده كمي بپايه او ميرسند . ناصر خسرو حكيم معروف در موارد متعدد از كسائی اسم ميبرد و با او در نظم اظهار معارضه ميكند وقصايديكه حكيم كسائی گفته و بخراسان نزد حكيم ناصر خسرو فرستاده وباز قصايديكه در جواب آن ازطرف آن حكيم آمده است مفصلا در مجمع الفصحا مندرج است اين واقعه دليل بر شهرت ادبی و استادی كسائی مروزیست زيرا حكيم ناصر خسرو خود پسندی مخصوصی دارد و باهر كس نمی آويزد (سخن و سخنوران ) كسائی از ابوالحسن عقبی و نوح بن منصور احسان ديده و در حق او مدح سروده .وزنی گويد:كرد عتبی با كسائی هم چنين كردار خوبماند عتبی از كسائی تا قيامت زنده ناماز اشعار اين شاعر معروف تا اندازه با قيست و قسمت مهم آن در مجمع الفصحا ضبط است. در مرثية امير نوح بن منصور سامانی گفته است:جنازۀ تو ندا نم كدام حادثه بودكه ديده ها همه مصقول كرد و رخ مجروحز آب ديده چوطوفان نوح شد همه مروجنازۀ تو بران آب همچو كشتی نوححسن تشبيهدستش از پرده برون آمده چون عاج سپيدگفتی از ميغ همي تيغ زند زهره و ماهپشت دستش بمثل چون شكم قاقم نرمچون دم قاقم كرده سر انگشت سياهبكشای چشم ژرف و نگه كن به شنبليدتا بان بسان گوهر اندر ميان خويدبرسان عاشقی كه ز شرم رخان خويشديبای سبز را برخ خويش در كشيدچون خوش بود نبيد برين تيغ آفتابخاصه كه عكس آن نبيد اندرون پديدجام كبود و بادۀ سرخ و شعاع زردگوئی شقايق است و بنفشه است و شنبليدآن روشنی كه چون به پياله فرو چكدگوئی عقيق سرخ بلؤلؤ فرو چكيد٢٥٨[BLANK PAGE]وزارت حربیهدایره اوراقشماره ( سوم ) سال دوم شعرای افغان (٥١)وان صافی که چون بکف دست برنهی کف از قدح ندانی و نی از قدح نبیدگل فروشگل نعمتی است هدیه فرستاده از بهشت مردم کریم تر شود اندر نعیم گلای گل فروش گل چه فروشی برای سیم وز گل عزیز تر چه ستانی بسیم گلعماره مروزی :-از شعرای اواخر سامانیان بوده و تا زمان سلطان محمود غزنوی که اوایل قرن پنجم است هم زنده بوده است شاعر معروف و نیکو سخن است عوفی میگوید شعرای عصر آخر سامانی او را مقتدای خود دانسته و شعر او را بجودت صفت کرده اند چنانکه شاه بو علی رجائی گوید مصرع . « من خود ترا بشعر گرفتم عمارة » صاحب سخن و سخنوران گوید :قطعه که در رثاء ابو ابراهیم اسمعیل منتصر آخرین سامانیان و مقتول در سنه ٣٩٥ گفته از مراثی کم نظیر زبان فارسیست و ازینجا میتوان دانست که تا سال قتل آن شاه یعنی ٣٩٥ مسلما حیات داشته است در بهارستان که آخرین کتاب نثر عارف قرن نهم حضرت مولانا جامیست حکایت كوچك و نفیسی در باره عماره مروزی بدینقرار مرقوم افتاده در مقامات سلطان الطریقه شیخ ابو سعید ابو الخیر ( بلخی ) مذکور است که روزی قوالی پیش سلطان این بیت خواند .اندر غزل خویش نهان خواهم گشت تا بر لب تو بوسه زنم خویش خوانشیخ را وقت خوش شد پرسید که این شعر از کیست گفتند از آن عماره است فرمود برخیزید تا بزیارت وی برویم و با جمعی از مریدان بزیارت وی رفتند اشعاری که از او باقیست قوت فکر و حسن بیان ازو ظاهر میشود چنانچه جامی در بهارستان هم میگوید :( طبعی خوش و شعر دلکش داشته )بعضی اشعار او قرار ذیل است .در رثاء ابو ابراهیماز خون او چو روی زمین لعل فام شد روی وفا سیه شد و چهر امید زردتیغش بخواست خورد همی خون مرگ را مرگ از نهیب تیغ مران شاه را بخورد٢٥٩شمارهٔ (سوم) سال دوممجله کابل(٥٢)زمستان و بهارجهان ز برف اگر چند گاه سیمین بود زمرد آمد و بگرفت جای توده سیمبهار خانه کشمیریان بوقت بهار بباغ کرد همه نقش خویشتن تسلیمبدوز باد همه روی آبگیر نگر پشیزه ساخته بر شکل پشت ماهی شیمجهان و جهان جویغره مشو بدانکه جهانت عزیز کرد ای بس عزیز را که جهان کرد زود خوارمار است این جهان و جهانجوی مارگیر وز مار گیر مار برارد شبی دمار( ناتمام )وحدت آمال ملیترك و تازی ، ديلم و كرد و بلوچ و لر بايران مملكت آشفته كرد از اختلافات محلىاينهمه فرزند را پرورده يك مادر بدانان گر بیابی فرق جزئی رفع کن با صلح كلىیکزبان و یکدل و یکرنگ گردد سهل و آسان نور دانش گر کند بر مردم ایران تجلیباز ماند افسوس ایران از همه امثال و اقران با همه فکر درخشان باهمه هوش جبلیدرد ایران را نمیدانی که آخر چیست درمان وحدت آمال ملی وحدت آمال ملی( مجله آینده : سال اول )٢٦٠شماره (سوم) سال دوم سقراط (٥٣)مشاهير«سقراط»(۲)محمد عظیم خان آرزویما باید فیصله کنیم و همین چیز بود که ما تان از ان احتراز میکرد لاکن اگر ما همان سنگمحك ماتان را در میان بیندازیم یعنی اگر غور کنیم که كدام يك از شاگردانش بعشقلا هوی فلسفه بیشتر علاقه داشته چاره کار ما میشود ، اما این محك را مدت مدیدی قبولنمیکردند و متردد بودند که آیا بفلاطون بسیارتر اعتماد شود یا بزینوفيون و یا یاد داشت هایاندك ارسطاطالیس راجع بحكمت سقراط معتبر است و یا سقراطيون صغير وارث حقيقيخواهد بود ، ولی میتوان گفت که این منازعات در آخر بخیر افلاطون اختتام مییا بد و درینصورت البته شهادت سقراطیون دیگر و ارسطاطالیس بی کم و کاست ردی گفته نخواهندشد ، مثلا" اگر ارسطاطالیس از يك درس سقراط اطلاع داده نميتواند و خبر او بفلاطونمنسوب میگردد قیمت آن دو چند است چرا که مشاراً الیه ، استاد شخص او بوده است واگر سقراطیون دیگر حکم و افکار او را نمیدانند اقلا" بما اشاره کرده میتوانند که در کدامتحریر فلاطون حكم سقراط را جستجو نمائیم بلی همین سقراط است که او را فلاطون در(دیالوگ) های خود برغبت زیاد رول مهم و رهبری را میدهد بقرار کشفیات هر روزآثار ذيل پلاطون بيشك سقراطي شمرده میشود : « اپولوژی » : « کریطون » : «پروتاگوراس » : « لاکس » : «کارمیداس » برخلاف فوق آثار «مینون » و « گور گیاس »تحت بحث اند واقعا مینون دارای حکمت مخصوصه فلاطونی میباشد و آن همان درس استکه معرفت را دوباره بخاطر آوردن تعریف کرده است :٢٦١شماره (سوم) سال دوممجله کابل(٥٤)خوب اگر ما ازین نقاط نظر سعی نموده حكم سقراط را واضح نمائیم چه مییابیم ؟آیا سقراط حکمت هم داشته ؟ بعضی منکر اند و میخواهند سقراط را محض يك شخصبیدار کننده اخلاقی و دینی بگویند . نظریه فوق را دوچیز تائید میکند ، اولا سقراطدر نطق دفاعیه بحضور منصفین عمل تدریس خود را نسبت به ملت آتن به يك اسپ سوارتشبیه میدهد که اسپ را از تنبلی و کندی متمادیأ مهمیز نماید .ثانیاً ديا لوك های فلا طون ظاهراً باعتراف نادانی رهبر د يا لوك (سقراط)خاتمه مییابد و نه با يك مفهوم تعریف شده مکمل و تیار مگر نه این دلیل و نه آن دلیلنا فی فیلسوفی سقراط نمیشود ؛ خوب پس يك مشكک بود ؟ (درینجا مراد از مشككهمان ثابت بعقیده فلسفی است که حصول معرفت با اليقين و حقیقت عام الاعتبار را ناممکنمیداند) مدعیان جدید او (اگرچه بزعم خود مداح و وصاف او میباشند) او رامشكک نمیدانند بلی مشكك نسبت مگر مدرس دینی هم نبوده بلكه يك نقاد است وانتقاد او چنانچه بانتقاد فلسفی مخصوص بوده مفید و ثمر دارهم بود؛ این سخن را اپولوجی فلاطونصریح نشان میدهد زیرا خیالات مثبت سقراط را روایت میکند وقتی که من بهرطرفمیروم بهیچ چیز دیگر اندیشه ندارم جز آنکه جوانها و پیرها را در بین شما متقین بسازم کهاینقدر غم جان و مال لایق نیست جز برای روح که حتی الامکان خوب بشود زیرا مالهنر را پیدا نمیکند بلکه بالعکس هنر مال را پیدا میکند ، همین طور با منصفین حرف زد و درینجااگرچه مخفیانه اظهار میدارد که هیچکس برغبت بدی نمیکند مگر چیز یکه مهم است فقرهاساسی اوست که میگوید انسان کشش کورانه را نباید تعقیب کند بلکه باید معرفترا تعقیب کند تا هنرمند گردد ؛ بسانترها برای همین فقره همیشه و مدام اجتهاد مینمود وهمین فقره موضوع اساسی از نطق مدافعه او میباشد شاید با اینهمه نسبت بشعرای مملکتخود زیاده نگفته باشد یعنی انسان باید در اعمال خود نيك وعادل باشد استحقاق و سزاواریاو صرف در همین نقطه باشد که او چیزی را که اشخاص نجیب وعالی مملکتش يك چیزیواقعی و معلوم دار میدانستند انرا عملی ساخته است . نی چنین نیست ؛ سخن واقعی و معلومدارنمیباشد بلکه بکلی نکات جدید و قیمت داری اند که درینجا بیان میکند و این طور هم٢٦٢[BLANK PAGE]وزارت حربیهشفاخانه مرکزی عسکریشماره ( سوم ) سال دومسقراط( ٥٥ )نیست که سقراط در تدریس مقوله فیلسوفان گذشته را ذکر نکرده باشد ؛ « دیمو قريط »هم گفته که ظالمی از مظلومی فجیع تر است چیزیکه هر دو را فیلسوف میسازد آنست کههر دو سعی نموده اند تا این فقرات را از روی منطق ومفهوم تاسیس نمایند مگر سوالاصلی ما این است که آیا سقراط يك طرز فلسفی دارد یا خیر ؟ فیصله کننده همین سوال استنه اینکه آیا او بر اساس این عمل برای ما يك اصول دینی گذاشته استدرین خصوص که سقراط اینطور يك طرز داشت محل تردید نیست سقراط صنعتتولید افکار را با صنعت قابله گری ما در خود تشبیه داده است مشاراً الیه معاونت میکردتا مخاطب بعقل خود معرفت صحیح را درك نمايد . وقتيكه معرفت صحیح در مفهوم شینباشد پس در کجا قرار گرفته خواهد بود ؟ همین مطلب در معرفت طبیعت بهمان اندازهمعتبر است که در معرفت اخلاق معتبر است .هیچکس انکار کرده نمیتواند که سقراط توجه کلی بقضیه ذیل داشت .همه اعمال اخلاقی ما باید در هدف عمل از هوش صحیح صادر شود بعد با این تسلیم شدکه سقراط کاشف مفهوم اخلاقی بود مفهوم را از حیث هدف کشف نمود یعنی سقراطاز حيث بحث مفهوم دانست که تعریف هر مفهوم انسان را باز بيك سوال دگر میکشاندو تنها از همین سبب از مفهوم سقراطی یك تصور افلاطونی تنمیه شد ارسطاطالیس نه تنهاکشف مفهوم را بلکه کشف اندوکسیون را هم از سقراط میداند و از تحریرات افلاطونهم همین معلوم میشود البته سقراط بطرز ارسطاطالیس موضوع اند وکسیون را مخصوصمطالعات خود قرار نداده رغبت كلي او در اطراف اخلاقیات مصروف بود اگر شخصیواقعاً میخواهد که اندو كسیون را خوب بفهمد باید تنها يك ديالوك فلاطون را مطالعه کندمعنی یونانی و لاطینی این لفظ رهنمائی است بطرف مفهوم بطوریکه از جزئیات نتیجهعمومی بدست بیاید مثلا :ا یا ب است یا جا . پ نیستپس ا ، ج است٢٦٣(٥٦)مجلة كابلشماره (سوم) سال دوماستخراج نتیجه را بطور فوق اند و کسیون میگویند و سقراط همیشه از روی همین نمونهیا امثال آن عمل میکرد مگر خود او این فورمول مجرد را چنانچه می بینیم خود تراش ندادهزیرا چنانچه ذکر کردیم سقراط شخص منطقی نه بلکه اخلاقی بوده هدف معاینات اوهمیشه حصول يك مفهوم اخلاقی بود . سقراط عمومیت را تفحص میکرد و بصورت واحداکتفا نمی ورزید وقتیکه از اوتیفیرون پرسید تقوی چیست و او از موضوعی جواب دادیعنی حکایه از شخصی کرد که متقیانه رفتار نموده بود برایش گفت بیاد داری که اینرا از تونپرسیدم؛ برایمن یکسان یا دوسان است که از اینقدر متقیان زیاد آموخته شود من خودهمان مفهوم را پرسیدم که بتوسط آن همه پرهیزگارها متقی میشوند آیا این بنزد سقراطچگونه دیگر قسم میشود در صورتیکه مشاراً الیه برابر بودن يك عمل را با خلاق مشروطبرین میداند که آنعمل از معرفت صحیح هدف خود سرزده باشد ؛ معهذا سقراط محکم استکه هنر قابل آموختن و یا در دیا لوك مروتاگوراس همان نمایش عجیب و غریب را می بینیم کهمروتاگوراس سوفسطائی در مصاحبه باسقراط از ترا دف هنر و معرفت انکار کرده میگویدهنر قابل آموختن است و اثبات میکند و سقراط میگوید هنر و معرفت در هر جا یکی استو تدریس نمیشود مگر وقتی که انسان بآسانی تسلیم هم شود که هنر معرفت است چونکهدانستن انسان حتمی است چیزی را که میخواهد همانچیز موافق با خلاق شود تناقض شدیدیدر قول او به نظر می آید که میگوید معرفت قابل آموختن نیست این اختلاف به نظرکسانیکه سقراط را واعظ دینی و اخلاقی منصب میدهند بالكل لا ينحل می آید زیرا سقراطبهمان چیزیکه خودش ناممکن بیان کرده عمل میکند .چه میشود ما مسئله را بطرز خود سقراط بر روی میدان بیندازیم هنر چیست؟ آیادر طی همین سوالی دیگر پنهان نیست .خوبی چه چیز است ؟خوبی در همه جا یکی است خواه در لباس عدالت ظهور کند و خواه در صورتشجاعت و خواه بطور دیگر بروز نماید. اکنون همین سوال اخیر را میگیریم آیااختلا فیکه در فوق ذکر شد با يك دانش عمیقانه منحل نمیگردد ؟٢٦٤شماره (سوم) سال دومسقراط( ٥٧ )بلی لایق است همیشه در شناخت خوبی سعی نمائیم که خوبی چیست مگر به مفهوم انتهائی آن ابداً نمیرسیم پس باید همیشه يك ادراك قريب تری مطمئن بشویم . و ازین جهته نمیتوان مدارج انرا طی کرد و مفهوم خوبی را بکلی برهنه و ساده ساخت ولی چیز یرا که بتوسط آن خود را بمعرفت خوبی نزديك بسازيم میتوان آموخت و ازین طریق خود را نزديك ساختن بمفهوم خوبی سقراط هرگز انکار نکرده بلکه خود نیز درین مسلك ورزش نموده است .سوفسطائیها گمان داشتند که مفهوم خوبی را میدانند وزعم می کردند که توان بتدریس آن جمع دارند مگر سقراط میدانست که تربیۀ انسانها در کشف مفهوم خوبی بحيث يك فاعل مختار کافی است اگر هنر با خوبی در معرفت قرار گرفته باشد پس باید که امکان پذیر گردد و در همه انسانها عادلانه قضاوت بکند . همه انسانها در معرفت متساویانه و بسیار ترقی نکرده اند ؛ بلی هنوز همۀ ما در معرفت حقیقی دستی میزنیم وازان ضرور منتج میگردد که هیچ انسان متکامل یافت نمیشود و تا يك اندازه معین خواه مخواه هر کس گناه بکند از همین نصب العین سینگ ها و ستوئيك ها از دانشمند مطلق مأیوسند زیرا اینها انسان های متکامل مطلق میخواهند .ما میتوانیم نظر باینکه هیچ عمل موجود نیست که بدون معرفت صحیح باخلاق برابر باشد باید به نظریه سقراط : هیچ کس برضای خود بد نیست ـ تا يك اندازه تسلیم نمائیم مگر می بینیم که این مرد از محبت که بانسانها داشت این مقوله گفته و با اینهم سعی داشته که مخاطب را در مصاحبه متذکر سازد باینکه غیر متکامل و بمعنی مخصوص دیگر عامی است ؛ این تناقض قول گفته نمیشود زیرا ریشخند مشهور سقراط شامل این نظریه است و بتوسط این نظریه سقراط سوفسطائیهای بیمغز و سفهای نادان را بجهالت خود شان مقر ساخته بود زیرا بدی را بحيث يك غلطي عريان ورسوا میسازد .فروتنی ( که بدون آن ریشخند جنایت میشود ) درین ادم كمبودي نداشت كه قريباً هر مذاکره را باعتراف نادانی خود خاتمه میداد .با چنین يك شخص که دانش را اساس اعمال میسازد جای حیرت است وقتیکه میشنویم٢٦٥شماره (سوم) سال دوممجله کابل(٥٨)خودش نيز يك مسئله بزرگ حیاتی را كه خلاف عقل است اهمیت میدهد : چنانچه قبلذكر نمودم ملیتوس و آنی توس بسقراط دعوی كردند كه الوهیت جدید را رواج میدهدو هم اظهارات خود سقراط را دلیل گرفتند كه اكثر از يك دایمونیون حرف زده و گفته استكه هر وقت بعملی كه روحم را زیان داشت اقدام میكردم بايك صدای غیبی اخطار میشدم(همین صدای خدائی یاغیبی را سقراط دایمونیون میگفت) ما می بینیم كه این شخص عجیبو غریب صرف برای روح خود یعنی برای ابدیت هستی معنوی خود غم میخورد و بس :تا وقتیکه عمر باخر نرسیده باشد نسبت به بدی كرده از مرگ آسان تر رهائی مییابیم باید فكركنيم و يك دونده خوبی شده از دست این بدترین و یگانه دشمن بشریت (بدی) جان بسلامت ببر یم :مگر وقتيكه این بتوسط معرفت حاصل شود دایمونیون كار نمی آید البته به نزديك معلمدین عقل كه خود را مالك ومتصرف دانش مطلق میداند شمول دایمونیو درینجا مخالفت قولاست مگر نزد سقراط كه مفاد و صاحب خیال است اینقدر زیاد چیزی نیست : او مسئلهعظیم الشان هستی را در اعماق روی خود حس كرده بود كه دلیل نارسائی جز ضعف و انتهائيبودن طبیعت بشر نیست شاید سقراط چندان تعجب نمیكرد كه چرا خودش تنها صدایدایمونیون را می شنود و ازین متعجب بود كه دیگران چرا نمی شنوندفلاطون در اپولوجی میگوید سقراط را دایمونیون اخطار نكرد كه بحضور منصف هاچیزی دیگر بگوید . سقراط نه تنها از شاگردها بلكه از هر انسان همین توقع داشت . سقراطاز حد مسئولیت خود برتر نرفته خوب و بد را باو نگفته باید خود فکر میکرد و در یافتمینمود .سقراط راجع بمسئله بقا وجاوید همیشه میگفت عادل از مرگ نمیترسد و خودش اینرادر تمام حیات وخصوصاً در مرگ خود ثابت نمود : اگر چه خود را بیگناه میدانست جامزهر را نوشید تاقوانین دولت مجرا گردد و بعقیده خودش لغزش قوانین دولت را پوشیدهاست ، وسایل فرار سقراط را تهیه نموده بودند و چون قوانین دولت فرار را منع نموده بودسقراط بفرار رضا نداد چه دولت یا حكومت بنزد سقراط اهمیت مخصوصی داشت .بتوسط سقراط عقل اخلاقی بجای خود نزول نمود واول شخصی است كه گفته و٢٦٦شما ره ( سوم ) سال دوم سقراط ( ٥٩ )نشان داده که انسان وماهیت اخلاقی او یکچیز میباشد ما همه در همین حیات جاودانی زیست میتوانیم اگر عدالت را از سعادت برتر بگذاریم !اگر گویند مدارس مختلفه منسوب بسقراط همه از یکدیگر تفریق یافته وجدا گشته در جواب میگوئیم که: بفلاطون ، کانت ، هیکل ، نیز همین ماجرا واقع شده . از فلاطون همینطور که ارسطاطالیس جدا گشته فلاطونیهای جدید نیز منفك گرديده اند واز كانت فشته و هر برت بهر طرفی رفته اند در هیکل ها همینقدر بس است که هیکل های راست و هیکل های چپ پیدا شدند .سقراط در فلسفه چنان عقل عظیم الشان داشته که تنها عقل يك نفر آنرا توضیح داده نمی تواند .حکمت و شعربوعلی اندر غبار ناقه گم دست روی پرده محمل گرفتاین فرو تروفت و تا گوهر رسید آن بگردابی چو خس منزل گرفتحق اگر سوزی ندارد حکمت استشعر میگردد چو سوز از دل گرفتعلامه داکتر « اقبال »٢٦٧شماره (سوم) سال دوممجله کابل(60)شوقي بك(مترجم جناب قاري عبد الله خان)شوقي برقت شمائل و آدابسلوك و حسن معامله تربیه یافتهفطرتا از طبقات عالیه بشمار میرفتو در امر معاش درجه بلندی رادارا بود با وجود آن با احدی تکبرنمی کرد و خود فروشی نداشت.شوقی علم حقوق را تحصیل کرد واجازه نامه (لیسانس) گرفتبامر قضا قيام نورزيد بلكهاختصاصي بشعر وادب پیدا کرد.شوقی ایمان کامل و رضا بمقدورداشته و از سخنان اوست در ینخصوصکه : يقين ثابت و ایمان هر دواز ضروریات و در هموم و حادثهبهترین معینی میباشند در وسعت صدر و بسیاری حلم معروف و مشهور بوده طبعش با نبساطبیشتر میلان داشت انقباض را نمی پسندید و متانتی بکمال داشت.نظریه اش در تربیه حریت مربی است در صورتیکه مقرون بر قابت و نصیحت وارشاد باشد و از نظریه اوست در ادب. که میگوید:غفلت از ادبیات قدیم روا نبوده و نشاید بکلی آنرا بر انداخت زیرا برداشتن بنابدون اساس ممکن نیست و تجدید آن بروی هوا در نظر عقل دور می نماید.٢٦٨شماره ( سوم ) سال دومشوقي بيك( ٦١ )شوقی محبتی بكمال بعالم غير محدو وطبیعه داشت و اشعارش همه آیات باهره و مواعظبلیغه است چه نظر دقت پسند این شاعر در سیر عالم بی انتهای طبیعت گاه در تنگنایكوچك ذره و گاه درفضای بلند ذروه جولان بازی مینماید با جماد سخن میزند و نطق ميكندبر سبزه شبنم و بر هوا باران است ودر هريك بنظر دقیق می بیند ولهذا در اینجا بها وسعتمجال تخیل و فرا خنای سخن مییا بد .شوقی شوق و حرص بزرگی بشعر خود داشته بر شعر و مقام ادبی خود غیور و درشجاعت ادبی فائق بود ثباتش ، منکری نداشت و همه این صفات دراشعار او راجعبشیونات مصر و زعمای آن بكمال ظهور جلوه میکند بدون ترس و بیم .شوقی طبعاً ببذل وکرم مائل بود از ادبائی که زمانه با آنها سازشی نداشت دستگیریمیکرد و بطبع دواوین و آثار آنها بذل احسان می نمود و از رتبه و سلطه که داشت پیاپیانعامی بآنها میکرد.از غرر قصائد شوقی است اشعاراتی در صفت ( لیلۀ را قصه) که در ( سرای عابدین )اقامت داشت سروده :حف كاسها الحبفهي فضته ذهبا و د واثر دررما تج بها لبدر تذکار غاب بولونیا که تنزه گاه مشهوری ست در پاریس میگوید : -یا غاب بولون ولی ذمم عليك و لى عهودزمن تقضى للهوى و لنا بظلك هل يعودحلم ار يد رجوعه و رجوع احلامى بعيدوهب الزمان اعادها بل للشبيبة من يعيد٢٦٩شماره (سوم) سال دوم مجله کابل (٦٢)رسیننگارش آقای محمد زمانخان متخصص مكتب زراعتحیات و طبیعت رسین : ژان رسین در شهر صغير (فرتی میلون) در ١٦٣٩ عیسوی تولدیافته است. فامیلش از متمولین متوسط الحال بوده بادير (پورت رویل) (Port Royal)روابط متعددی را دارا بوده است . رسین در صغر سن از نعمت شفقت والدین محرومگردیده و در اوائل چندی در تحت حمایت ما در کلان خود حیات بسر می برد . بعد چونما در کلانش در معبد (دى شان) (Des champs) زاویه گزین و مشغول رسوممذهبی گردیده حس نمود که دیگر متحمل بار زحمات یتیم شده نمیتواند ، کفالتش رابآقایان معبد سپرده به تعلیمش تأکید زیادی نمود (و چون در ینوقت دخول رسین درمعبد حکومت فرانسه که) به تحت اقتدار لوی چهارده پیشرفت می نمود حکم بالغایمعبد صادر نمود اساتذه جمیع قوای معنوی خود را مصروف اصلاحات روحی اینیکدانه شاگرد خود ، ژان رسین میداشتند . اثرات مذهبى ژانسیتی (Yansenistes)كانقش فی الحجر مركوز لوح دماغ رسین گردید . اگرچه در ابتدا آثار مذکور را درافعال وحيات خود نشان نمی داد ، لاكن اخيراً برای خود و معاصرينش معلوم گردید كهتا چه حد مذهب ژانسیتی در حیات معنوی رسین اثر انداخته بود . علاوه برین اینمعلمين پرهیزگار وما هر حسن شناخت آثار ادبای یونان قدیم را كه منبع صنعتو حکمت بوده است داخل روح جوان و تازه رسین نمودند . مدت سه سال رسین درمعبد پورت رویل (Port Royal) مقيم بوده اوقات تنہائی خود را درمیان درۀ خرم و شاداب معبد ، بمطالعه آثار ادبی میگذرانید . در خفیه مطالعة ادبياتمی نمود و در خفیه شعر میگفت ، او لا چند شعر در صفت حسن و لطافت دره وشانوشوکت معبد سرائیده است . درین مدت سه سال هیچگونه حادثه مهمی که مخل امنیتروح ومخرب آسایش باطنی او باشد بروی کار نیامده رسین در تنہائی پر مسرت خویش٢٧٠[BLANK PAGE]وزارت حربیهوالی بالشماره (سوم) سال دوم رسین (٦٣)نزاکتهای حیات و محاسن طبعت را پی برده طبع شاعرانه که زاده روح حساس و قلبرقیق میباشد با يك روانی فوق العاده و خدا دادی مانند آفتاب در باطن رسین تافتنگرفت. طبیعت رسین از حد زیاد سریع التاثیر بوده اندك واقعه را با هزاران هزارصورت صنعتی و افکار شاعرانه در روح رقیق و دقیق با کمال حسن ونزا کت ایجاد مینمودروح شاعرانه رسین را بيك آله بسیار خفیف ولطیف موسیقی که از کمترین اهتزاز هوامتاثر گردیده از هر تارش آواز دلفریب مخصوصی طنین انداز گوش گردد تشبیه میتوانیمکرد گویند که چون رسین بدرجه اعلای عزت و اعتبار رسیده حسب خواهشمادام دومنتون Madame de Maintenon (ندیمه لوی چهارده) تراژدی Tragedieقصه حزن آور موسوم به استررا Esther نوشته به لوی چهارده تقدیم نمود شاه ادیبپرست فرانسه محل درستی درخور قصه مذکور ترتیب داده با جمیع نجبا واهل دربار برای دیدنو شنیدن آن تیاتر چند دفعه مواتراً بیامد. در یکی ازین تماثیل اکتریسي را Actrice (يك دختربازیگر) کلالت زبان و یا نسیان در خواندن چند فرد پیدا شد، دختر از خجالت زیاد آغازبگریستن نمود و قتیکه رسین بدید مجلدی تمام از جا برخواسته در صحنه تمثیل بیامد و به تسلیخاطر آن دختر پرداخت و از گریه آن معصومه خودش نیز بگریه در آمده اشك خود و اشكاکتریس بیچاره را بنوبت پاک می نمود. رسین از مدح ، کم خورسند میگردید ، لاکناز اندك انتقاد معاصرین مجروح و محزون گردیده داغ ایراد مدتی بسینه اش پنهان می ماند .چون اشخاص ماهر وفاضل را همیشه دشمن و حسود در پی است ، سینه رسین نیز پر از داغیاوه سرائی های معاندین بوده ، گفته میتوانیم که باطنش از زخم زبان گلزارو دماغش از فیض حسن بدیع شعر محل اسرار عالم صنع و عشق بوده است :پسرش بعد از مرگ پدر مینویسد که : از پدرم بارها شنیده ام که گفت کمترینتنقيدي آنقدر کدورت باطن برایم ایجاد نموده است که تحسین و تمجید اشخاص حقیقتبین دوستان از تلافی آن عاجز می نماید . رسین باین طبع اندك رنج مهارت شاعری راباعلی ترین مقام رسانیده یگانه استاد کلاسيك ها و در درام و تراژدی حریف شکسپیر میباشدحسن کلام و نزاکت های شاعرانه اش نه تنها از قلم صنعت وقش ترشح نموده بلکه زبان٢٧١(٦٤)مجلة كابلشماره (سوم) سال دومشیرینش نیز باکلمات برجسته و الفاظ شایسته جلب طبائع میکرده رفته رفته در قرب لویچهارده از اثر ظرافت طبع به مقام ندیمی و تاریخ نویسی ارتقا جست .رسین بدرجه اعلی كلاسيك Classique بوده در آثار خود سه صنعت ذیل را به حدکمال رسانیده است .١ـ محقق Rationel بوده صورت اشیا و عادات مختلف افراد بشر را كما هیدر تحت اثر قلم آور ده مانند Romantiques ها یعنی متخيلين مثلا شاتو بریان هادوكتور هوگوها در هیئت اشیاء و ذات عادات تبدلات شخصی و تصورات فردیخودرا داخل نمی کرد لاکن همیشه مهارت خودرا مصروف ترسیم محاسن طبیعت و صنایعبدیعه داشته ، در اشعارش يك موسيقي بی نظیر و يك ايقاع محير العقولی محسوس میشود .در توافق اصوات و موازنه الحان استاد میباشد . سیاق کلام و معلومات صرفی ونحوى بحدکمال داشت خواص نيك بشر را از مبالغه تبدیل نساخته است و عادات پست و دنائتانسان را نیز کماھی معرفی نموده در زیر پرده توهم پنهان نداشته است این است کمال رسین .٢ـ سادگی ـ رسین بسیط پسند بوده قصه را از اشتباک و ارتباک محفوظ داشتهواصل مسئله را از اطناب فرع دور داشته و تیاتر های خود را متشعب و مختلط نمی سازدچنانكه يك واقعه را بصورت های مختلف آن معرفی نموده در اصل سخن تبدلات نمی آوردهمیشه همان اکتورها بالای صحنه تمثیل دیده میشود و همیشه همان يك موضوع است کهخصوصیات مختلفش بانظار حاضرین جلوه گر میگردد . این صفت اصلا مهارت و توسیعافکار شاعر را نشان میدهد ، زیرا در مدت سه یا چهار ساعت متوالیاً فکر اشخاص را تنهابواسطه يك موضوع جلب نمودن کاریست مشکل . اشخاص ضعيف الطابع و قليل الفكر بهتبدیلی موضوع کوشیده در هر پرده بالای صحنه تمثیل اشخاص دیگر و موضوع جدیدی است .٣ـ رسین ، صنعت پرست بوده در صورتهای شاعرانه خود حتی الامکان از حسن و نزاکتاقتباس انوار نموده خصوصاً خواص ومزاج زنان را با تتهای صنعت وکمال مهارت در سلكاشعار تیاترهای خود کشیده است : برای توضیح این مسئله مثالی چند لازم می نماید :١ـ آندرو مك Andromaque در تراژ دی موسوم به آند رومك زنیست كه۲۷۲شماره (سوم) سال دوم(٦٥)شوهرش را آشیل پدر پیروس در جنگ تروه بقتل رسانیده است و خود او با پسر صغیرش بدست پیروس با سارت افتاده است، حرکات وکلمات این زن نا امیدی وآلام اسارت را نشان میدهد؛ لاکن با یکعالم یاس و حسرت و یکجهان سوز وگداز، خواندن این تراژدی حس ترحم را بحرکت آورده اکثراً خواننده را میگریاند، پس آیا در صحنه تمثیل چه چیز دیده و شنیده خواهد شد؟ در جواب پیروس که آندرومک را بزنی میخواهد الفاظ آندرومک اینست که:به یونان ازین سو چه خواهند گفتمگر عقل بیدار پیروس خفت؟تو گوئی که حامی پورت شومهوا خواه جمله امورت شوممگر حالیت عشق باشد بسروزنی شعله در چشم داری شرربمردانگی به که حامی شویرجیل ره نیک نامی شوینباید لعشق بدل جا دهیخزف گیری و در یکتا دهیاسیری که جز نا امیدیش نیستبجز اشک چشم و دل ریش نیستچگونه سرورت مهیا کندشروط عروسیت بر پا کندز من خاطر تیره نا امیدبجز سردی طبع ناپدیدبچشمان من اشک خون بین بجوشترا عشق زین جوش گردد خموشاگر عشق از سر ته پا نهیاگر شان مردی هویدا نهیاگر حامی این اسیران شویاگر ضامن کار ایشان شویبلا شک که باشد اشیلت پدرترا خون آن گرد باشد بسرجای دیگر پیروس بآندرومک میگوید: مادام! دشمنان ما را مجبور باتحاد میسازند تنها همینقدر اجازه ده که امیدوار باشم اظهار نما، در عوض پسرت را آزاد نموده و نسبت بوی شرائط پدری را اجرا خواهم نمود و خودم حرب و انتقام را باو آموخته یونانیان را بسزا خواهم رسانید و شهر ایلیول Ilion را مسخر نموده پسرت را به تخت شاهی خواهم نشانید، لاکن آندرومک در جواب میگوید: آقا!دگر فکر رفعت ندارم بسرچو بخت پسر خاک شد با پدر۲۷۲شماره (سوم) سال دوم مجله کابل (٦٦)چو هکتور شیر افگن من بمرد حکومت پر ستم در خاك بردچوخونش سر ریگ مقتل بریخت فلك خاك بر آندرو مك ببيختنخواهم دیدن دو باره وطن عمارات و دیوارهای کهناگر دانم چیست اندر نهاد فرارم بود انتهای مرادهمان به کزین ملك گردم بدر عصا گرددم وقت پیری بسرچو از لطف هجرت گذاری بمن رهائی شود حاصلت از محنچو باری ازین ملك بيرون شوم با مداد اشکم بجيحون شومبآن خون چون لعل هکتور خود بریزم در از چشم با پور خودچو عشقت بمن موجد صد شر است بدخت هلن رجعتم بهتر است(ناتمام)—(ژان ژاك روسو)—۱۷۱۲ - ۱۷۷۸آقای نجیب الله خان متعلمدر روز تولد ژان ژاك . مادر مهر گسترش جهان را وداع گفت ژان ژاك بقدم اولین حیات لطمه از مصائب عالم را خورد. ژان ژاك نه مانند بوالورا سبين و والتر مقرب شاهان بوده و در دربار سلطنت زیست میکرد؛ بل نسبت به قصور سلاطین و امرا جنگلهای سرسبز و صحراهای دلکش را ترجیح میداد. و از دربارهای مجلل اروپا کوهستانهای که دست طبیعت در زیبائی آن فرو گذاری نکرده می پسندید .روسو باصطلاح اهل جهان بدبخت بوده چه آرا مگاه مجللی نداشت و جبروت را ندیده بود . اما در حقیقت یگانه کسیست که مانند پیره مردان دانای شرق دنیای ناچیز را ناچیز میدانست و جهان را حقیر میخواند چه در عصر خود حقانیت را معدوم میدید . با تمدن که روز بروز بشر را بسوی سقوط میکشاند مقابله مینمود و از عوامل که ملل را به استراحت و عیش پرستی میرساند مدافعه میکرد . اوضاع دربار فرانسه و فقدان روح ملی را از فجایع میدانست و٢٧٤[BLANK PAGE]وزارت خارجهوالی بالشماره ( سوم ) سال دوم ژآن ژاک روسو ( ٦٧ )عاقبت خونین سلطنت بوربون را بچشم میدید وازان درهر جا کنایتاً ذکری مینمود ١لباسهای مندرس و پیوندهای لباس غربا متاثّر میگردید و برنا لش های گرسنگانپاریس میگریست .بزرگترین خدماتش کتب تربیوی اوست که فن تعلیم را باصول ساده و دلچسبی جلوهمیدهد ، روسو بسال ۱۷۱۲ در شهر ژینوا متولد گردیده و پدرش ساعت سازی میکرد .نمیتوانست که پسر خود را چنانچه شاید و باید تعلیم نماید بجز آنکه قصص و روایاتی راشبانه برایش میخواند ، پس معلومات ابتدائی او عبارت از همان کتبی بود که از زبانپدرش شنیده بود .پدر روسو بعد از چندی غربت و پریشانی مجبور بمسافرت گردیده وطن خود را تركو پسر را بشبانی تسلیم کرد .کمی نگذشته بود که ژآن ژاك روسو بحیات اجتماعی داخل گردیده و در صحنه کار زار عالمقدم گذاشت برای تحصیل معیشت هردری را میکوبید و از هیچ کاری رو گردان نبود حتیمدت چندی نوکری شخصی را نیز میکرد تا اینکه مدتی نزد مادام دووارن معطل گردید و رشتهتحصیل خود را دوباره بدست آورده علوم زیادی آموخته و راه پاریس را پیش گرفت .روسو در اکادمی بواسطة يك نوت موسیقیقش تا اندازه پذیرفته شد اما موقع مناسبی پیداکرده نتوانست تا اینکه بوسیله مادام دوپن بکتابت سفارت فرانسه در وینیز مامور گردید .بعد از کمی با سفیر فرانسه مناقشه و مباحثه نموده در فرانسه داخل شد . ازینجاست کهآفتاب سعادتش طلوع میکند و قلم روزگار نام نامیش را در صفحه جهان نقش مینماید ، روسو بواسطةاپرای معروفش روح زیبا مشهور گردید در سال ١٧٥٤ در عالم مالیاتی و قاموس نویسی داخلشد . در سال ١٧٥٠ بواسطة خطابه مشهورش خطابه علمی و صنعتی ستاره اقبال و سعادتشدرخشان ترگشت .ژان ژاك میتوانست که بکوششات و وسایل مختلفه خصوصاً تملق و مدیحه سرائی بدر بارسلطنتی خود را معرفی نموده از شاه فرانسه مستمری یابد اما بد بختانه قیافة نادرستی داشتکه او را پسپا میزد . در باری که از پوزو سیون های متملق و زینت های عارضی پر میگردید۲۷۰شماره (سوم) سال دوم مجله کابل (٦٨)قدر دانی اشخاص بزرگ نمیتوانست چه بزرگان آنوقت عقیده داشتند که : کسی که لباس کهنه و موی ژولیده داشته باشد شخص درست نخواهد بود وقابل این نیست که در خیابان های مغشن وقصور عالی ورسای (قصر شاهان فرانسه) زندگانی نماید .از طرف دیگر روسو پول و آلایش زندگانی را نمی پسندید و تنهائی و گوشه انزوای خویش را ترجیح میداد . از اثرات متعدده ژان ژاك هويدا میگردیدکه فیلسوف شهیر زنده گانی ساده و بیآلایش ، مساوات ، عدالت ، اعتدال را دوست میدارد . ومبرهن میگردد که تجمل . و تجلل ، كبر و نخوت جاه طلبی و بد مستی دشمن بزر گش میباشد .عادات خسيسانه وسفسفه های بیمعنی عصرش او را آزرده خاطر میداشت لهذا از هر طرف جویای سعادت میگردید . در کتب تربیوی خویش طوری فکر آزاد وروح بیآلایش را در طفل ترزیق مینماید که انسان را متحیر میسازد و مبحث های شیرینی را طرح مینماید که بر قلمش بجز تحسین جواب دیگری نمیتوان گفت حیات روسو در خانه اش به تلخی میگذشت چه همسرش که پرستار قدیم او بود لیاقت همبستری او را نداشت و فیلسوف را بسخنان خود مکدر ومحزون میداشت .روسو مذهب پروتستان را قبول کرد و حقوق ملت ژینوا را حاصل نمود در سکونت خود متردد بود که مادام دايپناي ( M.aEpinay ) خانه ئیلاقی خود را یکنار جنگل مون مرانسی باو تسلیم نمود .روسو در خانه مادام دپینای هژده ماه ساکن بود و بعضی از آثار خود را در آنجا نوشته . بالآخره به نسبت کدام واقعه که سبب آن خیلی مبهم است بامادام دپینای و نویسنده معاصرش ( Diderot ) ( دیدرو ) برهم زد . در سال ١٧٥٨ رساله مشاهداتش او را با والتر دشمن ساخت . در نزد دوک و لگزامبورك در مون مرانسی برخی از آثارش را اختتام داد . هلویز جدید ١٧٦١ کتاب تربیوی اش امیل ١٧٦٢ که پارلمان فرانسه سوختاندنش را تصویب نمودند و میخواستندکه روسو را نیز مقید سازند که فرار نمود .در آخر حیات روزگار هر گونه تیره بختی و آواره گی او را برای روسو مهیا نمود و تلخترین زندگانی را نصیب او کرد بهر دری میرفت و نا امید باز میگشت در عالم پناهی٢٧٦شماره ( سوم ) سال دومژان ژاك روسو( ٦٩ )نداشت از حوادث مختلفه دماغش اختلالی پذیرفت ومریض گردید .می نویسد که مجبور گردید ولایت برن را ترك گوید و چون میخواست در مسقط الراسش داخل گردد . دروازه ها را برای او بستند بیچاره نه در انگلستان و نه در نورمندی پناه گاه مییافت و در پاریس اگرچه بعد باو اجازه دادند که بیاید اما کس نداشت که در خانه او چند روزی بسر برد .تا اینکه در ارمنوویل بسال ١٧٧٨ غمکده جهان را بدرود گفته و بجز نا امیدی وحرمان توشه دیگری با خود نبرد .روسو آثار زیادی نوشته که مشهورترین آنها کتب ذیل اند :ژولی یا هلويز جديد ١٧٦١قرارداد اجتماعی ١٧٦٢امیل ١٧٦٢رساهل کوهسار ١٧٦٥روسو محاکم ژان ژاك ١٧٧٦تخیلات گردش کننده تنها ۱۷۸۱ - ۱۷۷۸اعترافاترساله موسيقي فرانسه ١٧٥٢قاموس موسيقي ١٧٦٥تذکار سعادت روسوآقای عزیزم !میدانید که از حیات خود کدام روزها را یاد مینمایم و خود را دلخوش میدارم ؟ گمان نکنید که لذائذ جوانی من خواهد بود چه آنقدر که قابلی تذکار باشد نیست و اگر باشد با تلخیهای گوناگون آمیخته است و علاوه بر آن روزهای درازی گذشته که از خاطرم آنها را محو می کند .۲۷۷شماره (سوم) سال دوم مجله کابل (۷۰)ایامیکه در تذکار آن سعادت خود را مییابم روزهای انزوا و ساعتهای گوشه گیری، وگردش های تنهایی من میباشد.بلی زندگانی سعادتم همان روزهای شیرین بود که بسرعت تمام از نظرم محو گردید.حیات مسعودم آوانی بود که با پرستار پرعاطفه ام باسگ باوفا و پشک خوشگلم بامرغان چمنو حیوانات جنگل یا بعبارت آخری با طبیعت گذشته، ومحو قدرت صانع آن میبودم.قبل از آفتاب سرمیکشیدم و طلوعش را در باغچه ام نشسته بنظر عبرت میدیدم پیشتر ازانکه خورشید خاوری طلوع مینمود نویدم همین بود که هیچ مکتوب یا ملاقاتی لطایف این روزقشنگ را بر هم نزند.بعد ازان که کارهای متنوعه خویش را بخواهش تمام در صبح انجام میدادمچه مرا کسی مجبور نمینمود و بآزادی هر وقت که میخواستم میکردم بزودی تمام چاشتیصرف مینمودم که وقت کافی داشته باشم.اکثراً قبل از ساعت يك بعد از ظهر با وجود آفتاب سوزان با آشات (سگ او)با وفایم از منزل می برامدم. پاهای خویش را زود بر میداشتم که کسی بدیدن من آمدهاز رفتنم باز ندارد و بعجله تمام راه می افتادم هنگام که بگوشه میرسدم با هیجان قلبیو شعف زیادی هوای آزاد را تنفس مینمودم و خودم را به آزادی خویش تبريك میگفتم.که در بقیه روز حاکم مطلق خود میباشم.بعد ازان که خاطرم آسوده میگشت با قدم های آهسته تری قطع مسافه مینمودم وگوشه وحشی تری را در جنگل جستجو میکردم ومحلی را میخواستم که صنعت دستانسان دران نباشد تا رمقی اثر حاکمیت و محکومیت این گروه بی سامان را مشاهده ننمایم.آشیانی را میخواستم که قبل از من انسان دیگری داخل نگردیده باشد تا در بینوجلوه گاه قدرت ثالثی نگردد در آنجا میبود که در مقابل چشمانم جلال و شوکت نوینیگسترده میشد اور طلائی رنگ در خشنده گلها و سرخی ازهار رنگارنگ بنوعی نمایشمیدادند که قلب مرا متاثر میساخت.بزرگی و جسامت درختانی که بالای من سایه می انداخت نزاکت و شیرینی گل بته ها۲۷۸[BLANK PAGE]وزارت حربیههاکیشماره ( سوم ) سال دوم ژان ژاك روسو ( ۷۱ )که مرا احاطه مینمود و اختلاف الوان و اقسام سبزه هائی که لگد مال میکردم هر يك بدور خویش مرا به تحسین و حیرت میداشت .خیالاتم از ماوای سعادت افکار درهم و برهم ، هوس های بی سروپا ، آلایش های جعلی عالم بشریت را میراند و بعوض آن اشخاصی را که قابل سکونت پناهگاه طبیعت با شد در انجا میخواند جمعیت را تشکیل میداد که خود را یگانه ازان نمیدیدم بخواهش خویش آوان خوشبختی عالم انسانیت را ترتیب میدادم و بخیالات آن دلخوش میگردیدم این بهترین پرده از صحنه حیاتم میباشد که خاطره شیرینی برایم گذاشته و همیشه آرزوی باز آمدنش را دارم هنگامی که بر چنین لذت بی آلایش و معصومانه عالم بشری تفکر مینمودم حالت حاضره و اخلاق اجتماع انسانی را مشاهده می کردم و میدیدم که چقدر از لذایذ حقیقی خویش دور افتاده اند بی اختیار سرشکم از دیده میریخت و بقلب آتشینم آب می پاشید .ترك نسببی له عشقه ( که م عیب که م هنردی ) ما غوڅ کړی دی له ځانه بل پیوندزه عاشق یم سرو کام دی له عشق نه خلیل نه داؤد زی یم نه مهمند( رحمان بابا )نه افغانیم و نی ترك تتاریم چمن زاریم و از يك شاخساریمتمیز رنگ و بو بر ما حرام است که ما پروردهٔ يك نو بهاریمعلامه داکتر «اقبال»۲۷۹شماره (سوم) سال دوممجله کابل(۷۲)اجتماعیاتعصر ولوازم عصریبقلم غلام جیلانی خان اعظمیمعاون انجمن ادبیمیگویند عصر مقتضیات و زمانه ها لوازم و ضروریاتی دارد! هرچیز در موقع و زمان خودش موزون و مطبوع است! هرگاه ازین قواعد مسلمه کمی انحراف ورزیده حوائج حیات یا لوازم عصری را بغیر موقع و زمان تهیه و تدارک میدارد؛ جز زحمات و تحمل خساره نتیجه برده نخواهد توانست.مثلا شخص فقیر و گرسنه بدواً طعام و لباس لازم دارد تا از عدم این دو احتیاج ابتدائی نقد حیات را از دست ندهد همچنان مریضی ابتداً ضرورت بوجود طبیب و دوا خواهد داشت هرگاه برای این دو محتاج ابتدائی بجای غذا و دوا شیء دیگر تهیه شود حیات هر دو در خطر است.ملل مترقیه امروزه نظر بهمین قواعد مرتبه عقلیه بتدارک لوازم و ضروریات حیات پرداخته امروز در مسایل مالی و وقتی و غیره ادنی خساره را هم مصادف نمیشوند ولی ملل نو تجربه غالباً بخسارات هنگفتی برخورده جبیرهٔ آنرا در سالیان متمادی هم کرده نمیتوانند.یکوقتی دولت اتازونی خط آهن را در مملکت خود امتداد داد، بایک مقدار پول خطیر که تقریباً خمس سرمایه مالی آن دولت شمرده میشد تمام قرا و قصبات و شهرهای کوچک را بخط آهن مرتب نمود علمای اقتصاد این حرکت را بنظر حیرت دیده هر چند منع میکردند بجائی نرسید در نتیجه دولت مذکور که تازمانه پنجاه سال اصل مصارف خود را هم ازین۲۸۰شماره ( سوم ) سال دوم عصر ولوازم عصری ( ۷۳ )خط آهن وسیع کشیده نتوانست نادم و پشیمان شده آنوقت ملتفت شد که زاید ازلزوماجرا آت کردهمملکت مصر پنجاه سال قبل در موقعیکه امور اقتصادی آن مساعد و ممکن بود در مقابلحریفان طماع خارجی يك لك عسكر منظم استخدام و تحت السلاح داشته واستقلال مملکتخودرا محافظ میکرد بالعکس تمام سرمایه خود را صرف تزئینات شهری و ساختن شوسه هایتفریح وعمارات عالی کرده از آن احتیاج مبرم کشوری صرف نظر نمود تا اینکه این هوساتغیر لزوم مصر را برای يك مدت مدیدی محکوم باداره خارجه نمود .مملکت عزیز ومتبوع ما صرف نظر از زمانه های سابق صرف در تاریخ سیزده سالقبل که آنرا بعنوان دوره اصلاحات شروع کرده بود وحقیقتاً پول ووقت رجال اداره ماهمدرین مدت تماماً صرف کار بود ولی در نتیجه با تحمل آنهمه خساره معلوم شد که ما یکقدمیبرای اصلاحات حقیقی یا تهیه حوایج ضروری نبرداشته و کاری بمقصد نفع حقیقیمملکت ننموده ایم ، زیرا وقتا که بواسطه عدم تنظیمات اساسی يك عده اشرار احساسقوت در بازوی خود کرده وشورش خانمان سوز گذشته را بوجود آوردند و آنهمه مناظرقشنگ ظاهری را تخریب و محو نمودند در نتیجه برایما ثابت شد که افغانستان بیست سالقبل و امروزه تفاوتی نکردهدر صورتیکه مملکت متبوع ما يك خاك فلاحتى وزراعتى وحصول ثروت ملی ما فقطازین ذریعه بیشتر است مادران دوره اقدامات وتوجه باین مسئله مهم حیاتی ابداً نکردیمکذا در صورت اختلافات و کشیده گی های بین الاقوامی ما که هر زمان این ناقصه بزرگمولد منازعات داخلی وسلب راحت و امنیت عامه شمرده میشد ابداً برای وحدت و اتحاداقوام داخلی وتنظیم عسکر وقوای امنیه فکری ننمودیم وقس على هذا .گرچه ما سابقاً عرض کردیم قسمت اعظم عمر و وقت و پول ملل نو تجربه صرف مطالب خالیاز فایده شده وبي مطالب قیمتدار فدای راه تجربه آنها میشود ماهم متاسفاً بحكم این قاعدهيك عالم خساره را متحمل شدیم ولی اگر این خساره کفایت کرده و عقلای مملکت ما زمانی ازانخساره کمر شکن یادی کنند و آتیه را در نظر داشته باشند ! باز از تجربه فایده خواهد بود۲۸۱شماره ( سوم ) سال دوم مجله کابل ( ٧٤ )یعنی فریضه وجدانی ما و تمام طبقات منور وبرجسته گان ملی است که امروز اصلاحات اساسی را که دولت حاضره در نظر گرفته واقدامات نافعه که بکار میبرد بایستی عموم مسئولین از قضایای مملکتی این خط حرکت دولت را تقلید کرده بتائید آن تاسی وهمراهی نمایند امروز که دو لت متبوع بتمام قوا میکوشد وحدت ملی بین اقوام داخله پیدا شود بطوریکه الحمد لله بر خلاف گذشته این مفکوره اعلیحضرت غازی را رؤسای قومی و برجسته گان ملی پذیرفته و تا اندازه خوبی هم این مطلب پیش رفته است بایستی بزرگان و برجسته گان ملی ماهمین رویه را شعار خود قرار داده دائما در حسن مجاری این نظریه متوجه وخودرا محتاج بهدایات و تا کیدات وقتی دولت ندانند ! چه حصول نعمت اتحاد واتفاق تنها مربوط بشخص اعلیحضرت ودولت نبوده واز فرایض تمام اهالی این سرزمین و بقایم شدن این مطلب همه عقلا ومتفکرین ملی نزد خدا ووجدان مسئول خواهند بود .امروز بر خلاف گذشته مساعی واقدامات دولت وقت باساس های صحیح وطرق منظمی است چه ترتیب اجرا آت و کار روائی هیئت اداری تماماً موافق بآمالی است که ملت بآن احساس احتیاج کرده ومملکت بوجود آن ضرورت دارد .امروز گفته میتوانیم امور اداری ما حقیقتاً خیلی اصلاح پذیرفته وترقی کرده است چه درهر کاریکه ولو یکقدمی برداشته شده باشد آنقدم اساسی و دارای نظم وبنیاد صحیحی است که بلا فاصله مملکت ازان استفاده میکند .امروز برای قیام امنیت عمومیه وقطع دست متجاسرین ورفع نفاق وخود سری که مبرماً ملت ومملکت بآن احتیاج داشت حکومت متبوع موفق بتاسیس و تشکیل عساکری شده که امروز عساکر فعلی ما از حیث تعداد کافیه مناسب حال مملکت ، انتخاب افراد جوان وصحیح الاخلاق منصبدا ران لایق ، چه از جوانان با تربیه تعلیم یافته ، چه از اشخاص رشید حربی باتجربه ، لوازم و تجهیزات عصری و کافی بقدر ضرورت مملکت ، چونی ها و قشله های با کیزه ، شفاخانه های مرتب تعلیم گاهای عصری برای صنوف ثلاثه نظام ، مکتب حربیه ، امور نقلیه ومخابرات وغیره آنچه يك قشون عصری را با تمام معانی ومزایا خوشبخت میسازد امروز افغانستان ما دارای آنست .٢٨٢[BLANK PAGE]وزارت حربیههاکیشماره ( سوم ) سال دومعصر و لوازم عصری( 75 )همچنان اصلاحات و ترقیات نمایانی که نسبت بحوائج مملکت دولت متبوع ابرازفرموده واموراتی از قبیل انتظام امور پستی در داخله وخارجه ترمیم و تمدید و تعمیر شوسه هایکه طرق مهمۀ تجارتی ما گفته میشود. اصلاح و تنظیم امور مخابراتی از قبیل تلگرافات، تیلفونتشکیلات منتظمۀ امور ملکیه یعنی دوایر اجرا اعم از مرکز و ولایات، تأسیس مجالس مهمهشورای ملی، اعیان، جمعیت العلما، انجمن های علمی و ادبی، نظم وترقی مطبوعات مخصوصاً تهیهٔاسباب ووسایل طباعتی اصلاحات وتنظیمات لازمه درامور معارف ومکاتب فعلی جلب علما ومتخصصین خارجی، تنظیم قوای پولیس و امنیه، احداث جنگلات تعمیر بندهای آب که هر کدام آن بامورترقیات زراعت وفلاحت وطن بهترین خدمتی مینماید، حفظ و ترمیم عمارات وابنیه مهمۀ دولتیو آثار معروفۀ گذشته تاریخی، اصلاح و تدوین اساس نامه های دولتی يك اسلوب معقوله که همموافقیت بعصر وهم بشرع میتواند، والحاصل ازسایر چیزهائیکه نویسنده شاید پوره فهرستآنرا نمیدانم هر كدام در موقع و محل خود بوجود آمده و شرف تاسیس یا اصلاح راحاصل کرده است .گرچه اوقات کمی است که دولت متبوع از مشکلات مهمۀ مملکتی یعنی قوام امنیت عامهفراغت توانسته و باین امور مصروفیت می نماید ولی الحق مجاهدات دولت بطور فوق العادهدرین مدت قلیل موفق بتاسیس و اصلاح یا بوجود آوردن این همه مطالب مهمه شده است .این ترقیات فی الواقع نتائج زحمات دوسالۀ دولت متبوع است اگر با انصاف دقتشود می بینم واقعاً يك هيئت اداره لایق وقتا که كارها را از نقطه سنجشودقت و لزوميت وضع شی در محل و موقع آن آغاز میکند امور خیلی بسرعتپیش رفته و اینگونه موفقیت را نتیجه میدهد، ولی اگر بغیر ترتیب و با افکار مغشوشو درهم شروع بكارها میشود طبیعی است همه کارها معلول و غیر مرتب بوده فکر و دماغعامل هم دو چار هزار گونه فتور و بدبختی میشود اصلاحات و ترقیات نمایان فعلی نتیجهٔکفایت و کاردانی پادشاه ئیست که خداوند وجود آنرا فوق العاده براي اين خاك مفيد ساختهوهر زمان اقدامات و عملیات ذات هما یون او توليد يكنوع خوشبختی مهم را برای این ملكوملت می نماید . همچنان رجال و اشخاصی را که برای معاونت ذات شاهانه در موارد اداره۲۸۳( ٧٦ ) مجلۀ کابل شمارۀ (سوم) سال دومو انجام امورات مملکتی بعنوان هیئت دولتی پذیرفته شده آنها هم واقعاً اشخاص پاک نفس و جدی و خیر خواه مملکت بوده تماماً افکار و نظریات ذات شاهانه را تعقیب و پیروی مینمایند.بهر حال اموریکه امروز از قوه بمنصۀ عمل میآید عبارت از چیز هائیست که عقل آنرا تصدیق و اسباب قناعت هر متفکری میشود . پس اگر خدای متعال بسایر طبقات رجال و ارباب ادارۀ وطن توفیق عنایت کرده و همین اساس متین و صحیح را در مدت چند سال آتی هم تعقیب نمایند امید قطعی است ما از بسی خسارات گذشته تلافی کرده و يك آتیۀ خیلی درخشنده را مالك خواهیم شد چه وقتا که ما این مؤسسات صحیحه را می بینیم فعلا بتمام معانی و مزایا آراسته و موافق بحوائج عصر می یابیم فقط نتایج مفیده و خوبتر وقتی از ان بعمل خواهد آمد که ارباب اداره و مسئولین امور مثل ممالک زنده و مترقی یکطرف اصل موجودیت و تشکیلات مؤسسۀ خود را حفاظه کرده نگذارند در وضعیت اصلی آن نقص و کمبودی واقع شود ، دیگر سو وسایل ترقی و بهتری اصلاحات آنرا سنجیده بر شد و ترقی آن توجه داشته باشند تا از حالت موجود روز مره کسب بهتری بتواند.در خاتمه این نظریۀ ما از توجهات ترقی پرورانۀ اعلیحضرت مربی ترقی و سعادت وطن خود که این همه ترقیات و اصلاحات از مساعی شریفانۀ اوست خیلی ممنون و متشکر بوده از عموم هیئت دولت محترم خویش که درین راه ذات همایونی را پیروی و از افکار اصلاح خواهانۀ شان استقبال و صمیمانه پذیرائی مینمایند تقدیر و تمجید کرده از خداوند نیکنامی و موافقت شانرا طالبیم.جوان و پیرآنانکه کهن شدند و آنانکه نوند هريك بمراد خویش لحتی بدونداین ملك جهان بکس نماند جاوید رفتند و رویم و دیگر آیند و روندرباعیات خیام٢٨٤(۷۷) مطبوعات و نشریات ما شماره (سوم) سال دوممطبوعاتمطبوعات و نشریات ما آقای سرور خان جویا(۳)سراج الاطفال :جریدهٔ سراج الاطفال یکی از آن موسساتیست که از اکثر جهات با سراج الاخبار مشارکت داشته و در بین این دو جریده هیچ دوئی موجود نیست اینهم بطبع حروفی و بمدیریت و نگارنده گی جناب محمود بیگ اداره شده و توام با سراج الاخبار در هر پانزده روز یکمرتبه منتشر میگشت تنها این جریده در چهار صفحه و بقطع کوچکتر طبع میگردید مسلك آن چون برای تنویر افکار اطفال مکتب بوده، بدون از سیاست از همه مضامین بحث مینموده متأسفانه دورهٔ نشریات او بسیار کوتاه گذشته، از ١٥ میزان ۱۲۹۷ یعنی اول سال هشت سراج الاخبار شروع و به ۲۷ قوس همان سنه در سقوط او نیز مشارکت داشته.امان افغان :پس از سقوط سراج الاخبار یگانه جریدهٔ مشهوری که در مرکز افغانستان وظیفهٔ نشریات را عهده دار بوده و در اغلب امور مضامین سیاسی به آزاد ترین و فصیح ترین لهجه اظهار نظر یه وافاده مرام مینموده همین جریده هفته وار «امان افغان» است، این جریدهٔ زیبا از جهات بسیاری شباهت به سراج الاخبار افغانی دارد تنها چیزیکه تفاوت آنرا تا اندازهٔ٢٨٥(۷۸)مجلة كابلشماره ( سوم ) سال دومنشان میدهد همان تغییرات در وضعیت ظاهری و تبدلات کمتری است که در معنویات خود دادهچه گاه واتی در مدتهای قلیلی هم نویسنده های او تبدیل شده اند . و از همین واسطه درخشندگیو قشنگی که از حیث ظاهر و باطن در آغاز آن وجود داشته در انجامش دیده نمی شوداولین شماره آن در اوایل حمل ۱۲۹۹ بسر محرری جناب عبدالهادیخان بطبع حروفی ومعکس در ۱۲ صحیفه بقطع سراج الاخبار شروع شده و از شمارهٔ ٤١ سال اول وظیفهٔسر محرری به آقای پاینده محمدخان فرحت مفوض گشته اگرچه اصول طبع تا آخرین شمارههایایام سقوط حروفی بوده ولی قطع آن كوچك تر گردیده و تصاویر آنهم آخراً كمتر شدهاز شمارهٔ ٤٧ سال دوم که مصادف است بتاریخ ۱۳۰۱ آقای عبدالجبارخان بسر محرری اینجریده اشتغال ورزیده اند و از شمارهٔ ۱۳ سال سوم وظیفهٔ اداره و نگارش جریده را بنامسر دبیر ، جناب سید قاسم خان اختیار کرده اند و تا ١٣٠٥ مخصوصاً شخص ایشان به کاراشتغال داشته و بقیه را وکلای شان ، گویا يك مدت بادوام تری این جریده در زیر اداره ونگارش جناب سید قاسم خان انتشار یافته قطع و وضع جریده از اوایل تصدی آنها بوظیفهٔسر دبیری بصورت سابق عود کرده و عدد صفحات هم بمرور از شش و هشت الی ۱۲ صفحهرسیده است در ۱۳۰۵ چندی آقای غلام احمدخان بنام وکیل سر دبیر به اداره و نگارشاین جریده موظف بودند درین آوان هم قطع جریده بهمان حال پیشتر خود بوده ولوصفحات آن کمتر شده و اخیراً که آقای غلام نبیخان جلال آبادی و کیل بودند قطع جریدهبزرگ مانند اصلاح موجوده در چهار صفحه تغیر و برای چندی نشر آن هم از جریدهٔ هفته واربروز نامه تبدیل یافت بالآخر در ۱۳۰۷ سال هشتم را به اتمام نرسانیده سقوط نمود ونگارندهٔ جوان آن (غلام نبیخان) به اول انقلاب در جلالآباد مفرور و در همانجا مقتول گردید.اتحاد مشرقی :جریدهٔ هفته وار اتحاد مشرقی از یادگارهای جلسهٔ اتحاد ملی است که در هدهٔ شریفهجلال آباد بعد از حرب استقلال هنگامیکه ۸ روز به انقضای متارکه باقی بوده در آن روزیکهبیرقهای ملی به اقوام مختلفه سمت مشرقی سپرده میشد این جریده هم اساس گرفته و اولینشمارهٔ آن بتاریخ ۲ جمادی الثانی ۱۳۳۸ که موافق باشد ۱۲۹۸ شمسی بطبع سنگی و قطع اوراق٢٨٦[BLANK PAGE]وزارت حربیه . فریق هاکیشماره (سوم) سال دوم مطبوعات و نشریات ما (79)معمولی در چهار صفحه که آخر آن بامضای موسس اصلی جریده جناب محمد نادر خان سپه سالار (اعلیحضرت محمد نادر خان پادشاه موجوده افغانستان) مزین و مختوم است منتشر گشته و تفصيلات جرگه و تقسیم بیرق بهادران مندرج بلکه شکل بيرق هم در سرلوحه آن مرتسم است که تا مدت درازی همان سرلوحه را دارا بود، در سال اول يك مدت قليلي ميرزا شاه رخ خان نشر این جریده را متصدی بوده، بعد مدیریت و نگارنده گی آن به آقای برهان الدین خان کشککی تفویض گردید و تا سال چهارم بنگارندگی ایشان نشر جریده دوام ورزيد انصافاً در آن اوان اتحاد مشرق بر گزیده ترین اخباری بود که در ولایت افغانستان انتشار می یافت چه بر علاوه فعالیت و ذوق مخصوصی که آقای کشککی در جریده نگاری داشتند اغلب نویسنده های جوان و باحرارت کابل هم مقالات آتشینی برای آنها میفرستادند ورو بهمرقته اتحاد مشرق يك اخبارى عصرى ومفيدتاری بشمار میرفت از سال چهارم آن از تاریخ ماه قوس 1302 آقای محمد بشیر خان بمدیریت جریده اشتغال ورزیدند تا اوایل سال هفت در آن زمان يكسلسله افغانی هم درین جریده نشر میشد از اوسط سال هفت جریده موقتاً بماشین حروفی شرکت رفیق طبع شد و چندی آقایان عبد الجبار خان و محمد امین خان خوگیانی بنام نگارنده گی و معاون اعزازی کار کرده اند و بعد در اواخر همان سال محمد امین خان خوگیانی مستقلاً کار میکرد تاسالهای هشتم و نهم در اغتشاش داخلی چندی نشر جریده بحالت تعویق افتاد در 8 حوت 1308 بنگارنده گی آقای شمس الدین خان قلعکی بهمان اصول سابق و باطبع سنگی حیات دوباره خود را شروع کرده بدواً آنرا سال اول شماره اول نام گذاشت ولی پس از طبع شش شماره بسال 1309 سال دوازدهم گفته از اول حمل شماره اول سال 12 بگذشته اتصال داده اند این اخبار گاهی هفته دوبار و گاهی یکبار جلوه انتشار داشته ولی قطع آن در گذشته تغیری بخود نداده فقط فعلاً در چهار صفحه بزرگ تری نشر میشود.ستاره افغان :جریده هفته گی که در اواسط سال 1299 در فضای جبل السراج و دامنه های کهسار سمت شمالی بنام «ستاره افغان» میدرخشید سرمحررآن جناب میر غلام محمد خان غبار بوده، این287(۸۰)شماره (سوم) سال دوممجله کابلاخبار اگر چه در یکورق بزرگ بطبع سنگی منتشر میگردید ولی اولین جریده ایست که مسلک جریده نگاری عصری را پیروی کرده و سبک تنقید و طرز فکاهی را به نگارندگان معاصر وطن آموخت مع الاسف گزند مضامین تنقیدیه و یا لزوم تأزر نویسنده آن به اداره پولیس باعث شد تا سال اول را بانجام نرسانیده پس از نشر شماره ۳۰ که مصادف است بتاریخ ماه سرطان ۱۳۰۰ از انظار اهل ذوق غائب گردید.خوش درخشید ولی دولت مستعجل بوداتفاق اسلام :جریده هفته وار اتفاق اسلام همان اخباریست که از سرزمین دانش مکین هرات انتشار مییابد، این جریده هم همیشه باوضاع مختلفی ظاهر شده و صحایف آن محل قلم فرسائی نویسندگان متعددی واقع گردیده .اولین شماره آن بتاریخ اول سنبله ۱۲۹۹ به نگرانی مرحوم ملا احمد خان منشی و مدیریت آقای ملا عبدالله هروی که فعلا اسم شان را در سرلوحه اخبار عبدالله خان قانع می خوانیم شروع شده بطبع سنگی چهار صفحه از اوراق متوسط و معمول، از شماره ۱۸ سال اول مدیریت جریده به آقای عبد الکریم خان احراری متعلق گردید از شماره ۱۳ سال دوم که مصادف است با ۲۳ عقرب ۱۳۰۰ واپس آقای قانع بوظیفه سابق خود مداومت دادند تا از شماره ۹ سال سوم ۹ عقرب ۱۳۰۱ دایره جریده بامطبعه سنگی آن بمعارف هرات نقل داده شد و آقای صلاح الدین خان سلجوقی مدیر معارف آنجا وظیفه نگارندگی جریده را نیز بعهده گرفته و این اخبار را بقطع بزرگتری در دو صفحه انتشار دادند درین اوان جریده اتفاق اسلام بهتر شده و در اسم و رسم تغیراتی بخود داده و رفعت مقامی حاصل کرده بلکه از شماره ۱۳ سال چهارم ۲۵ جدی ۱۳۰۲ در مطبعه حروفی که وزیر امنیه شجاع الدوله خان رئیس تنظمیه هرات وارد کرده بود بقطع کوچک تری لا کن بسه چهار ورق مجله طوری طبع شده و بنام (فریاد) جلوه گر عالم مطبوعات گردید تا آنکه مطبعه حروفی و سلجوقی هرات را وداع گفتند این اخبار بهمان نام فریاد ولی بمطبعه سنگی و طرز سابقش دفعه ثالث به آقای قانع تفویض شد و از شماره اول سال هفت مطابق میزان ۱۳۰۷ که مطبعه۲۸۸(۸۱) شماره ( سوم ) سال دوم مطبوعات ونشريات ماحروفی شرکت اقتصاد دایر گشت طبع جریده هم به آن مطبعه محول شد و از شمارهٔ ۱۸ سال هفتم که موافق ثور ۱۳۰۸ باشد بمدیریت و نگارندگی آن بنده ( سرور جویا ) غر افتخار یافت این مرتبه تقطیع جریده بزرگتر و در چهار صفحه بطبع حروفی شروع گردید متأسفانه پس از نشر دو نسخه دورهٔ سقوی روی کار آمده و اخبار براي يكماه و نیم تعطیل و پس از ان دوباره بنگارنده گی ( جویا ) تجدید نشریات کرده ولی نظر بمقتضیات آن عصر که مانند جراید دیگر وطنی سقوط کلی نکند اسم قدیم آن نیز تجدید و ادامه ورزید تا آنکه از شمارهٔ ٣٤ سال نهم در اثر جراحتی که بجویا رسیده و رهسپار کابل شد جریده بکفالت آقای محمد کریم خان معاون اداره جریان داشته و از شمارهٔ ٣٤ سال ۹ دفعهٔ رابع آقای عبدالله خان قانع بجریده نگاری اشتغال ورزیدند و فعلا هم آقای مذکور مدیر هستند گویا در اغلب اوقات ذوق مدیریت یا وفای آقای قانع مانع از سقوط کلی این جریده واقع گشته .بیدار مزار :اخبار بیدار که در ولایت مزار شریف ( ترکستان افغانستان ) شایع می شود . این جریده در سنه ۱۳۰۰ شمسی بنام اتحاد اسلام تاسیس شده و از بد و انتشار تا کنون بطبع سنگی هفته یکبار بیرون میآید ولي قطع آن گاهی دو ورقه كوچك بوده ، سال اول آن بمدیریت و نگارنده گی آقای عبدالعزیز خان چرخی حافظ عبدالقیوم خان و آقای میرزا ثاقب خان است شمارهٔ ۱۷ سال دوم که مصادف با ۱۲ اسد ۱۳۰۲ است در سرلوحهٔ آن اسم نور محمد خان بنام سر محرر دیده شده در سال سوم این اخبار به نگارنده گی محمد جعفر خان کابلی اشاعه مییافت و در همین سال اخبار را ( بیدار ) نام نهادند ، سال چهارم باز وظیفه مدیر و سر محرر بهمان میرزا ثاقب خان ترکستانی مفوض گشته مانند آقای قانع که در اخبار اتفاق اسلام مکرراً وظیفهٔ مدیریت یافته اند ایشان هم در این جریده در سالهای اول و دوم و سوم بتکرار درین کار اشتغال ورزیده اند متاسفانه چون کلکسیون جریده موجود نیست تاریخ های معین آنرا نشان داده نمی توانیم در سال پنجم مدیر آقای غلام حسن خان غزنوی بوده و نگارنده فخری آقای علی احمد خان منشی تا سال ششم و هفتم که مصادف است با ١٣٠٦ و ۱۳۰۷ بمدیریت و نگارنده گی این جریده آقای میر حیدرخان وظیفه دار شده۲۸۹( شما ره سوم ) سال دوم مجله کابل ( ۸۲ )اند و این آقا همان نگارنده جوانیست که در آوان اغتشاش هم بصدای آزادی وقفه و سکوتی نه بخشید تا از دست ظلم و وحشت سقویان شربت شهادت نوشیده و آخرین اوراق جریده را بیاد گار افتخار نویسنده گی بقطرات خون خویش ممهور گردانید .در هنگام اغتشاش چندی این جریده بنگارنده گی عبد الصمد خان بنام (رهبر اسلام) نشر میشد تا در عصر درخشان نادری جرئت یافت شمارۀ ۱۹ سال ۸ خود را از ۲۷ قوس ۱۳۰۸ بهمان نام بیدار قرار داده و شماره های آینده آن را بگذشته ربط بدهد از شروع سال نهم موافق محمل ۱۳۰۹ که عبد الصمد خان بکار دیگری اشتغال ورزیده و از جریده نگاری اعتذار آورد آقای عبد الرحیم خان شغل نگارنده گی پیشه کردند و از شمارۀ ٤٣ سال دهم ۱۳۱۰ بازوظیفۀ مدیریت به آقای عبد الصمد خان تولید گردید اگرچه این مرتبه کلمه ( جاهد ) هم باسم شان ضمیمه شده ، اما گمان میرود همان آقای نگارندۀ سابق باشند مقصد دورۀ مدیریت ایشان تا کنون که مرحلۀ یازدهم را طی میکند باقیست و جریده هم فعلاً دو رق بزرگ و بوضعیت خوبی اداره میشود .اجنبی پرستیحیف اگر از اثر فلسفۀ مغر بیان منکر از فلسفۀ سنت و قر آن باشیسامری شعبده جلوه دهد سربشهی منکر معجزۀ موسی عمران باشیگفته مؤمن و آئین جها نبانی او بر زبان داری و بیگانه زنعمان باشیاز هی بال صدافسانه و دستان گوئی غافل از معر که های شۀ مردان باشیقیصران را همه يك يك بشماری زآغاز بیخبر از عمر و حیدر و عثمان باشی( شبلی نعمانی )۲۹۰شماره (سوم) سال دوم طبابت عرب در قرون وسطی ( ٨٣ )عالم تاریخ- ( طبابت عرب در قرون وسطی ) - ترجمه از الهلال هندوستاناز بعضی آثار شرقی که در کتابخانه واتیکان روما موجود است علم طبابت را نیز مثل سایر علوم و فنون پرورش یافته دامان اعراب نشان میدهد اگرچه اقوام متمدن عالم در زمان های قبل این علم شریف را دستیاب نموده و بلکه تدوین هم کرده اند ولی مانند عمارت ناتمامیکه صرف در و دیوار آن را گذاشته و خود گذشته اند. قرن شش میلادی در تکمیل و عروج آن دخالت تامی داشته است هدایات نبوی و انتشارات اسلامی نیز درین زمینه امداد شایانی کرده چنانچه مسلمانها از مدینة الرسول و جزیرت العرب برخاسته بر هر شعبه علم و تمدن روشنی انداختند و عالم مدنیت آنوقته را تحت الشعاع خویش قرار داده اند و ذوق علوم و فنون آنها در اطراف واکناف عالم پیچیده و تا امروز۲۹۱شماره ( سوم ) سال دوم مجله کابل ( 84 )از نقش و نگار در و دیوار شکسته آثار پدید است صنا دید .... راپس هیچ دانا و بصیری نمیتواند که در هیچ شاخهای علوم ورابطه تمدن و ارتباط علمیلوجد وجهد برتری و غایه خسته گی ناپذیر عرب انکار نماید ازین سبب است که مؤرخینقدیم و مصنفین جدید دحالت عرب را درین قرن ( واسطة العقد ) قرار داده اند همین عقدیستکه يك سر آن را بتمام علوم وفنون قدیم دنیا بسته واز سردیگر ترقیات جدید را بعقد هایمتینی استوار کرده اند در قرون وسطی علاوه بر فلسفه عرب در جمیع مکاتب و مدراساروپائی طب عربي نصاب تعلیم و کورس تدریس متعلمین غرب بوده است ذکریای رازیابن رومی ـ ابن سینای بلخی ( افغانستان ) ابن رشد اندلسی ـ ابن بطوطه ـ ابن زهرابن طفیل ـ ابن مسکویه از جمله هنرمندان آن زمان بوده اند ـ قانون ابن سینا در حوزهایتدریس و تعلیمی روم و پاریس تا اواخر قرن شانزدهم مسیحی معمول ورواج تمامی داشته است و درتاریخ طب مثل تاریخ فلسفه از اسامی معرف ابوی سینا ـ ابری رس دی گریت ابوی پا کا که مراد ازشیخ الرئیس ابن سینا وابن رشد و ابن ماجه باشد ذکرها کرده و نامها برده اند و كتب هريك ماخذمعتبر و مدارك صحیح آنها قرار گرفته است . از بیانات فوق میتوان پی برد که ذوات گرامی آنهادر ایام گذشته چقدر سرمایه علمی اهل غرب بوده شهرتهای فوق العاده حاصل کرده اند .در بعضی ديرهای قدیم « روما » و « میلان » وغيره چوکات های زجاجی رنگین دیدهمیشود که علاوه بر تصویر ارسطو ـ سقراط ـ بقراط ـ جالینوس ـ افلاطون تصاویر بوعلى سينافارابی ـ ابن رشد ـ ذکریای رازی و غیره را در بر گرفته است و اینهاتا حال در محلات پاپ ها موجود و نمایان است و بعض مستشرقین عکس های آنها را دردر مصنفات خود آورده اند . و اسباب عروج و شهرت تمام این علم طب عرب همانااصطلاحات فنی آن زبان بوده و تا امروز زبان زد دير اقوام اروپاساری است ـ زیرا اگرآنها از کتب غرب برداشته شود پس برای اروپائی چه در اسما و چه در افعال معتنا بهایایشان هیچ نامی و اثر شانداری باقی نخواهد ماند . زبان انگلیسی نسبت بدیگر زبانهای اروپااصلا کم بضاعت است با وجود آن نمونه الفاظ آتیه برای قاریین کرام اهدی گردیدتا مشاهده کنند که چقدر مرهون عرب میباشند .۲۹۲شمارة ( سوم ) سال دومطبابت عرب در قرون وسطی( ٨٥ )تمرهندی (املی) Tamarindيسب Jasperقند Candyعنبر Amberکافور Camphorالانبيق Alembicالكحل Alcoholلبان Olibanumالاكبير Elixirشجر البان Benجرثومه Germعرق Arrack( زعفران ) Saffronفلفل Pepper( ليمون ) Lemon« مرواريد » Margaret« رب » Rob« فرزجه » Pessary« لعوق » Linctusيورق Boriceکرويه «زيره» Carviقنب (بهنگ) Cannb«ياسمين» Jasmine«ترياق» Theriaca«روغن بلسان» Balsam«بلور» Blauer«الكيميا» Alchemyالبق (داغ چشم) Alhuge«روغن نفط» Naphtha«قرينة العين» Tarema«سمسم» Cesame«مسك» Muskزجس (نرگس) Narcissus«شقائق النعمان» Anemon(فادزهر) Bezoar(سنامکی) Senna«صابون» Soape«لوز» Lozenge«شربت» Syrupus«ریوند» Rhie«قرنفل» Caryophylli«صندل» Santuli«کباب چینی» Cubebae«طرطير» Tartaratum۲۹۳( ٨٦ )مجلة کابلشماره ( سوم ) سال دومزنجبیل Tigiber « سنبل » Sunbulمرح Myrrhae « جلابه » Jalapشیاف Suppa « مر » Myrrhaعملیات طبیه در اسلامقرن ١٥ میلادی و قبل ازان نشان میدهد که همه دار و مدار امور صحیه منحصر بطباسلام و اطبا مسلمین بوده است . از شاهان و معاریف اروپا هر کدام که بمرض مزمنی مبتلامیگردید دست التجا بدامان اطبای مصر و شام و عراق میزدند متلیکه در ان ایامبرای امراض مشرقیان داکتران اروپا می آیند بناء علیه ازان عصر ها آثار بسیار قیمتداری موجود است که از آنها قیام اطبای اسلام و اهتمام شان بصورت محیرالعقول در علاجآنها به ثبوت انجامیده است .مستشرق مشهور فرانسوی موسوم به رینو بعد از تحریر جنگ های صلیبی در اتصال علمی مشرقواروپا بدینگونه پنج تصویر را نقل کرده است که در بین آنها سه تصویر بشاهان اروپا تعلق دارد .آن نقشه در آستانه پوپ از کتاب خانه صیقلیه ( سسلی ) دستیاب گردیده ارباب سیرو صاحب نظران در امور ذیل ازان تصاویر متفق اند .(١) این تصویرها را از قرن سیزده و چهارده میلادی دانسته اند که در جزیره سسلیپرداخته شده است .( ٢ ) یکی از شاهان سسلی را بحالتی ارائه می نماید که تحت علاج اطبا اسلام میباشد .( ٣ ) در عملیات فوق اصول داغ ماندن در جسم است تصویر مندرجه وضعیت آنعملیات و معالجه اطبا اسلام را نشان میدهد . باصطلاح عرب اینگونه علاج را (کی )داغ نهادن گویند درین ایام نیز در بعض ممالك رواج دارد مگر طب جدید امروزی آنرا غیرضروری شمرده است .( ٤ ) در باب این که كدام يك از شاهان صیقلیه دران تصویر وجود دارد اختلافدرین باب عاید است بعضی های این را تصویر فریدرك دوم كه قدردان زیاد علوم و فنونو تمدن غرب بود قرار داده اند که مشارء الیه علما وفضلای مسلمان را دور خود جمع کرده است٢٩٤[BLANK PAGE]وزارت حربیهقوماندانی طیارهشماره ( سوم ) سال دومطبابت عرب در قرون وسطی( ۸۷ )جلوس این پادشاه در ۱۲۲۰ میلادی بوده است اما بعضی میگویند که این تصویر آنقدر قدیم نیست بلکه از زمانیکه نیپلز وسسلی هر دوی آنها حکومت واحده را تشکیل داده و بنام سسلی اشتهار یافت . چهارلس دوم پادشاه آن زمان میباشد و علاوتاً در بارهٔ آن چهارلس مشهور است که چند بار برای معالجه خود اطبا عرب را از مصر و مراکو خواهش کرده بدربار خود پذیرفته است اگر این تصریحات تاریخ برصواب باشد آن تصویر از قرن چهارده میلادی است زیرا که چاراس دوم در نیپلز بسال ۱۸۳۹ انتقال کرده بهرحال درین هیچ شك و شبهه نیست که آن تصوير يك یاد گار قیمتد ار تاریخیست از تصویر فوق شکل وضع - صورت - طرز - لباس و طریق اجراآت و عملیات اهل عرب روشن میگردد مؤرخین عصر حاضر بسیار قدر شناسی ازان تصویر کرده و بقدر و قیمت آن اعتراف داشته اند .مكتوب ازروما بغداددر اوائل قرن دهماز استاد بار تولد عضو اکادمی پترس بركترجمه از مجله المقتطف مصریمترجم جناب قازی عبدالله خانمقاله کوچکی در مجله مستشرقین ایطالیا بزبان فرانسه از استاد جامعه پترس بر ك ق . انستراتسف در سنه (۱۹۱۲) تحت عنوان ( روابط ومناسبات روما با خلافت عباسی در قرن دهم ) انتشار يافت . استاد موصوف درین مقاله از هدایاتی که ( ملکهٔ فرنك ) در سنه ۲۹۳ ه ( ٩٠٥ - ٩٠٦ م) بحضرت خلیفه مکتفی فرستاده ذکر کرده و بشان تاریخی انیواقعه اشارتی نموده .و از مواد آن مکتوبست فقره ذیل : « من عهد و پیمانی را که بین تو و شاه قسطنطنیه است میدانم حال آنکه من از و قویتر و اسلحهٔ حربي من بیشتر بوده تحت تسلطم ٢٤ مملکت ( ۱ ) میباشد که زبان یکی از انها بادیگرش مشابهته ندارد و تمام رومیۀ کبری خاضع و خاشع من میباشد »( ۱ ) رجوع بکلام یاقوت حموی ۲ : ۶۸۹ از ٢٤ کنیسه مبهمهٔ کنائس روما یاقوت این روایت را از ابن فقیه کرده و تحریفی دران در حین اقتصار پیدا شده .٢٩٥شماره (سوم) سال دوم مجله کابل (۸۸)ظاهر است دلائلی که استاد مذکور آورده برای اثبات آنست که ( ملیکه فرنگ ) تیودوراخانم تیوفیلکت قنصل وسناطِور (عضو مجلس شیوخ پ . ج ) روما نبها بوده و دران عهدبروما ریاست داشته و نیکو کار ومتین بوده غبار لؤثی بدامان او راه نداشته . چه معلوم استکه تیوفیلکت وزن او درایام پاپا سر جیوس سوم ( ٩٠٤ - ٩١١ ) حقيقه بروما رياستمیکردند ، و نیز استاد مذکور میرساند در حینیکه میگوید : آنها بسیار مبالغه کردند در رتبۀسیئاتی که به تیودورا نسبت کردند در مکتوبی که بنامش فرستاده اند .صاحب مقاله خبر مکتوب را از مجموعۀ آداب عربیۀ (ملح ادبیه) گرفته که کاتبش اصلابر بری و در دمشق اقامه داشته و بعلاوالدین بها ئی غزولی ( ١ ) دمشقی مشهور بوده(در سنه ٨١٥ ھ مرده (٢) این است آنچه ما میدانیم ـ ولهذا صاحب مقاله ناچار فرض نمودکه غزولي ( واز نویسندگان مقلد بوده ) از ماخذ قدیمتری گرفته ، ومن نیز در مقاله خوداز ( علائق بین فرنگ و مسلمانها ) که در مجله ( الشرق المسيحى ) روسیه در سنه ١٩١٥نشر کرده ذکر نموده بودم که خبر این مکتوب فقط در مجموعه آداب عربية ورود یافته که عهدشمقارن است بقرن ١٤ یا ١٥ ( ٣ ) واین از جهتی بوده که ماهر دو سراغ نداشیم از انکهمکتوب مذکور نخستین بار در ماخذی قدیم ( از قرن دهم ) ذکر یافته چنانچه هر که بعلومعربی اشتغال ورزد آنرا می شناسد وعبارتست از کتاب فهرست ابن ندیم (درباب حروف هجا)وقتیکه از حروف هجای فرنگ (٤) یعنی از حروف لاتین بحث رانده میگوید : حروفآنها با حروف یونان مشابهتی داشته مگر بهتر است ازان وما احیاناً برتیغهای فرنگی دیده ایمو ملكۀ فرنك مكتوبي بخلیفه مکتفی نوشته برحریری سفید وبدست خادمی ( خواجه سرا )که در قلمرو او از غرب آمده بود ( افریقه شمالی ) فرستاد و دران مکتوب از رغبت خودبازدواج با خلیفه اظهاری کرده و مهری ازو خوا سته نام این خادم البا و از خدمة ابن اغلببوده . (٥) در اول وهله ظاهر میشود که غزولی عبارتش را از فهرست نگرفته ( راجع(۱) تاریخ اداب عربيه ٢ : ٥٥ واز روایتی که استاد آورده تاریخ غزولی مطبوع در قاهره ج ٢ : ١٣٥(٢) ظاهرا صاحب مقاله درینکه میگوید : (غزولی از نویسندگان قرن ۱۳ یا ١٦ هست) سهو کرده .(۳) جلد ٣ ص ٢٦٤ .(٤) كتاب فهرست ص ٢٠ طبع اروپا .(٥) مراد زيادة الله سوم آخرین امرای اغلبیین میباشد ( ٩٠٣ - ٩٠٩ )٢٩٦ .شماره (سوم) سال دوم مکتوب از روما به بغداد (۸۹)توهین است) بلکه از مأخذی دیگر گرفته که قدیمتر و صحیح تر بوده اقلا تعلق باین خبر داشته زیرا تا اندازه که مامیدانیم و میتوانیم حکم کنیم آنست که : تیو دورا دران وقت خانم سناتور تیوفیلکت بود وبناء علیه اشکالی وارد آید اگر فرض نمائیم که تیو دورا خودش را بخلیفه مکتفی عرضه داشته و امری اکید از خلیفه بوی رسیده وخلیفه جوان قشنگ خوش منظری بوده (۱) (مکتفی در سنه ۹۰۸ بعمر ۳۱ یا ۳۲ وفات کرده)از عبارة غزولی استنباط میشود مکتوب ملکه فرنگ حاکی بوده از خلاف بین برنطیه و رومية كبرای قدیم و همین محتمل است زیرا باوجدان و رجال آن عهد و تمایل سیاسیه آنها موافقتی میکند و باین سخن دانشمند غریغوفیوس اشارتی کرده درطی کلام از نقود یکه پاپا سرجیوس سوم سکه زده کلمه (سلامة وطن) بران نوشته بود و آن نقود مهیج تذکار رومای قدیم وعزت گذشته آن بودهاما آنچه در مکتوب از عهد و پیمان (یا وصله و پیوند ، چنانچه در مکتوبست ) بین خلیفه و برنطیه می نویسد درست نمی نماید و به اثار بیخ سرمیخورد بلی مکتفی و بادشاه روما ليون ششم ارسال رسائل و هدایا باهم نموده اند در سنه ۲۹۱ ه (۹۰۴م) (۲) مگر باز در بین شان محاربه عود کرد و آتش قتال برافروخت تا حدی که امر غرامت اسیران که بماه ایلول سنه ۹۰۵ (۲۳۹ه) شروع گردید انجام نیافت زیر الشکر روما اسرای مسلمانها را با خود برداشته و بغته برگشتند . و همین غدر (۳) ایشان بامسلمانها در برانگیختن نزاع و جدال کافی بوده و مکاتبه یا نوشنخوانی از صلح وغرامت جز در سنه ۹۰۷ در بین طرفین وقوع نیافت و فعلا دران سنه امر غرامت هم جریان نیافت جز در سنه ۹۰۸ و آن در خلافت مقتدر (۹۰۸ – ۹۳۲) بوده .مشکل است اگر بطور قطعی از مکتوب تیود و را بحث رانده گوئیم شاید غرض از ان حصول منافع معلومه سیاسیه بوده یعنی طوریکه استاد صاحب مقاله فرض میکند تیود ورامسا عدتی از خلیفه بر علیه عرب افریقا میخواسته که در انوقت معاونی داشتند بعلت مستعمره که ازانها بر( ۱ ) طبری ۱۱ : ٤٠٤ مکتفی میانه قد خوشکل خوش موی بوده سروریئش موی بسیاری داشت وکتاب الصلة عريب ص ١٢ ب . ج ) .(۲) رجوع بتالیف استاد فاسپلیف (۳) طبری ( ۱۱ : ۳۹۴ ) و مسعودی در مروج بيك طبق آورده.۲۹۷شماره ( سوم ) سال دوممجله کابل( ٩٠ )کنار نهر غاریلیانو بر سر حد (۲) رومانیا بوده و اهالی آنرا نهب و قتل میکرده اند . و آن اندکیپیشتر بوده از مساعدۀ تبود و راخلیفه را بر علیه برنطية . بر علاوه از روایت فهرست ظاهر میشودکه رجال روما فکر نداشتند در فرستادن شخص صاحب منصبی که دارای قدر و افکار سیاسیباشد . همینکه ملکه تبود و را فرصت می جست در فرستادن یکی از خدمت گاران (خصی) که ازبلاد اغلبيين بشرق آمده بودند تا بدست او مکتوبی بخلیفه بغداد بفرستد . مگر نمیدانم که این خادمدر کدام محاربه که بین رو مانها و عرب مستعمره مذکور وقوع یافته بود اسیر گشته یا خودشسرزمین اغلبیین را ترك داده بعلت مصیبتی که از زمامداران حکومت در آنجا با و رسیده و هم نمیدانیمکه آیا در آنوقت شخصی در بغداد وجود داشته که مکتوبی را که بلاتینی نوشته باشد خوب بخواندو بداند یا خادم مذکور بنفس خود متولی این امر گشته .اوقاتی که از نومبر (تشرین دوم) از سنة ٩٠٥ م آغاز میشود و در اکتوبر (تشرین اول)از سنه ٩٠٦ انتها می پذیرد همه آن در سنه ٢٩٣ هـ داخل است و آنچه ازین سنه ما میدانیمآنست که تمامش را مکتبی در بغداد بسر برده در ۲۱(۲) (ایار) مایو از سنه ٩٠٦ خیمه و سراپرده های خلافت را از بغداد در (باب الشماسیه ) زدند و آن دروازه شمالی است واقع بجانبچپ در بغداد شرقی و ازین دروازه راهی بطرف عراق وسور یاسر میشود و سبب بر کشیدنخیمه و خرگاه خلیفه قلع و قمع ثورت وشورش مضر بوده که در آن هنگام ظهور کردهو ازینجهۀ خلیفه قصد خروج بسور یاداشت . مگر روز دوم خبر از استیصال شورش رسیدافسر سلطانی با سپاهی که تحت قیادت داشت بر خلیجی سرغنه باغیان دولت ظفر یافت در روزدوشنبه ٥ (٣) ایار (مایو) خلیفه نیز فسخ عزیمت نمود و خیمه وسرا پرده های سفر را برکندندبعد هاباحضار خلیجی فرمان داد و اورا ببغداد فرستادند و چون بدارالسلام بغداد رسید او را( ۱ ) تحف و هدایای ملکه فرنک بدست خواجه سرای خوشکل بوده از خواجه سراهای صقلبه و در اصلکلمۀ خادم مستعمل بوده صاحب فهرست نیز این کلمه را استعمال کرده و در اغلب اوقات معنی خواجه سرامستعمل شده و در قرن ده بمعنی اصلی خود نیز استعمال شده رجوع بقاموس مفردات تاریخ طبریص ٢١٥ گاهی کلمۀ خصی بدل خادم آمده مانند قول صاحب کتاب فخری ص ٢٣٤ محرم سرای مقتدربالله یازده هزار خادم خصی از روم وسودان بود » پ ح . (۲) ۲۳ رجب بقول طبری ۱۱ : ۳۹۸٣ کندی طبع ص ٢٦٢۲۹۸[BLANK PAGE]عمارت وزارت حربیه( ۹۱ )شماره (سوم) سال دوم مکتوب از روما به بغداداز باب الشماسیه باندرون شهر در آوردند در نیمه ماه رمضان ( روز پنجشنبه ۱۰ تموز (يوليو) اما خروج اسرا از مصر روز دوشنبه ۲ حزیران (یونیو) بوده . و ازین دروازه در آمده و بي شك ورود سفير تيودورا پیش از و و ورود سفرای شاهان روم بعد ازو بوده .احتمال میرود ذکر مکتوب (ملکه فرنك) در کتاب الوزرا ورود یافته باشد که ( تالیف ابو عبدالله محمد ابن عبدوس - ب . ج . ) جهشیاری است ( متوفی در سنه ۳۳۱ هـ ٩٤٢ - ٩٤٣ م ) چنانکه از كتاب الوزراى هلال صابى مستفاد میشود - در ترجمه عباس ابن حسين (وزیر مكتفى و مقتدر ) از سنه ٩٠٤ هـ کز نوشته که از کتاب جهشیاری بما رسیده و آنچه تازه نشر یافته منتهى بذكر وزرای مأمون میشود ) ۸۱۳ - ( ۸۳۳ ) چنانچه صاحبش بدین عبارت ختم نموده : ) این است آخر آنچه ما ایراد كرديم والله اعلم ، منتج آن است که نوشته مذکور بر تمام مکتوب محتوی میباشد .ترجیح میدهم که عبارت فهرست مکتوب بر حریر سفید نوشته شده بود ، شان بزرگی بمعرفت حذاقت مادی درالعصر خواهد داشت .ابن ندیم صراحة ذکر نکرده که مکتوب را بعینه دیده یا ندیده ولی بهر حال خواندنش در وسع او نبوده چه که معرفت عرب بزبان لاتینی در عالم اسلامی رواجی نداشته جز اسپانیا و قسمت جنوب ایتالیا تاحدیکه عرب - چنانچه بعض اخبار افاده کرده ایم - حروف لاتینی و حروف یونانی را بهم می آمیختند جز در اسپانیا چنانکه گفتیم زیرا در بین عرب - اشخاصی بودند که حروف لاتین را بخوبی میخواندند از انجمله است بکری یکی از جغرافیین اندلس در قرن یازده بکری اسمای « جزایر سعیده » یا خالده ب . ج . را - به لاتینی میخواند غزولی در حق او شهادت داده که کتابش بهترین تالیفات عربی است در جغرافیا .تاریخ فرنگ را که غود مار ( ) اسقف شهر جیرو نا ( بحكم (٩٦١-٩٧٦٧) در هنگام ولیعهدی او تقدیم نمود واضح نیست که بعربی نوشته بود یا بلاتینی چه ازین کتاب هیچکس ذکری نکرده جز مسعودی که آنرا در قاهره در سنه ٣٣٦ ( ٩٤٧ - ٩٤٨ ) بزبان عربی دیده بنابر آنچه ظاهر میشود اگرچه در اصل بلاتینی وضع بوده باشد . حال آنکه تنبیه نموده که کاتالونیه از عهد شارل کبیر در حکم فرنگ داخل بوده و بنا برین غودمار که ریاست بعثت را مخلیفه مذکور میکرد از تبعه ملك لويس ( ليودفيك ) چارم مشهور بلويس۲۹۹شماره ( سوم ) سال دوم مجله کابل ( ٩٢ )( ماوراء البحر ) بوده ( ٩٣٦ - ٩٥٤ )شک نیست که مکتوب مذکور را شان و قیمتی است برای معرفۀ تاریخ روما در ان عصرچه از ان میتوان نتیجه گرفت که تیودورا ملکه شهر خالده ) بوده خاری به پهلو نداشتو صاحب تسلط دران شهر بوده و این نه فقط در نظر معاصرین او بلکه در نظر اقوامآینده هم بوده . اینقدر زیادت هم لازم است که مکتوبی را که ملکه فرنك بغداد فرستادهدر اوائل عهد معروف به عهد «حكم العاره» بوده ـ ( این عباره از بارو نیوس است ازاهل قرن شانزده در روما و تاکید میکند بار دیگر رای بعض مؤرخین را درینکه زنانیکه در انعصر برو ما حکومت می راندند و بدون حیا و شرم مقتضیات آداب مسیحی را اخلال مینمودنداز زنان بی قیمت و شأنی نبودند چنانکه تصویر می کشند مؤرخین کنائس که از انها جزگندگی فسق و زنا چیز دیگر ندیده اند .چندان باك ندارد اگر اخیراً تنبیه نمائیم برینکه مکتوب تیودورا از رو ما ببغداد در زمانهفرستاده شد که بغداد دران زمانه ظهوری نداشته بعد از نمو مدینه امالفی و عرب هم بدان متنبهنگشته بود . این زمانه است که یکی از سر صفحات تاریخ علاقه اروپای غربی را با عالم اسلامبدون وساطت دولۀ برنطيه بعهده میگیرد . این علاقه هاست که اسباب تفوق بلاد غربیاروپا را بر غیر آن در میدان حذاقت و اقتصاد و تمهید میشود . عیناً از روسی نقل شدباکو ـ پ . جافغانستان و نگاهی بتاریخ آن( ١٣ ) نگارش آقای م غبارافغان در هندوستانسلسلة غلجية ( خلجيه ) سلاطین دهلي از سال ٦٨٧ تا ٧٢١ هجری ( پنجنفر ) : ـدران عهودی که ما ازان سخن میگوئیم رسم بود اشخاص و طوایف در غالب آسیا بنام موطن و مسکنایالتی خود شان معروف می شدند از قبیل شیرازی ، اصفهانی ، قزوینی ( در مملکت فارس )٣٠٠شماره (سوم) سال دوم افغان در هندوستان ( ۹۳ )بخاری، سمرقندی (در ماورالنهر) و یا بنام قبیله وی وعشیره وی شهرت داشتند از قبیل بنیهاشم بنی تمیم (در عرب) خلجی، سوری، لودی، افغان، لنگا، بنگری و امثالها (در افغانستان)و گاهی این هر دو نسبت در مملکتی رعایت میگردید از قبیل حجازی، نجدی (در عربستان)غزنوی، بلخی، هروی و غیرها ( در افغانستان ) این فیشن هنوز در بعض موارد معمولو باقیست و بالیتی هم باشد طبیعی است. افغان ها در هندوستان تحت همین قاعده مشهورو معروف شدند، و از انجهت در دوره فتوحات غزنویان غالباً باسم طبقة غزنوی و غوری یادمیگردیدند، و بعد ها اسمای قبیله وی پختانه ها معتبر گردید چون خلجی، لودی، سوریو غیره شك نیست درین میانه گاهی نامهای فامیلی پختانه هم مشتهر گردیده از قبیل سلسلۀ تغلقيهکه بنام جد امجد خود ها ( تغلق خان ) معروف و مقام سلطنت هندوستان را احراز نمودنددر واقع همین اسم های فامیلی است که با التدريج نام قبيله وی می شوند، وسلاسل سلاطیناکثراً نام فامیلی را برسایر اسما ترجیح داده اند چون خانوادۀ شیبانیه ( در ماورالنهر ) وصفويه( در فارس ) و امثالها مؤرخین در تشهیر این اسمای فامیلی سلاطین مدخلیت بزرگی دارندچه خواسته اند بهر نوعی است نسبی بآنها درست کرده و حسبی برای آنخاندان قایل شوند.با کل حال افغانها در هند نام ملی نیز داشته و بعضاً بهمان اسم یاد میشدند چنانیکه وقتیآنها را روهیله (در لغت هند کوهستانی ) میخواندند و حتی مسکن اولین شان در وادی گنج به( روهل خند) معروة ، گردید، انسکلپیدی اسلامی بریتانی هم اشارتی بدینمعنی میکند ، ولیعمومیت این اسم طولی نکشیده و بزودی در مفهوم خاصی باقیماند ، و پسأنها ، افغانها بنام ملیخود شان ( پختانه ) باندك تحریفی در هندوستان ( پتهان ) مشهور شدند ، و این اسم ملیاز قرن پانزده مسیحی عمومیت یافت .بحدیکه هنوز چندین ملیون نفوس افغان در ولایات رامپور ، بریلی ، جمون ، بھوپال ،جیو ناگر ، گجرات ، مرشد آباد و بنگال حتی در کشمیر ( پتهان ) نامیده میشوند با آنکهزبان پشتو را فراموش کرده اند، فقط در رامپور کسانی محدود هستند که تا حال میتوانندبه پشتو گفتگو نمایند.اما راجع به خلج ها ( خلجانی ) دا استعمال شده و مؤرخین اسلام مکرراً از ان ذكرده اند،۳۰۱شماره سوم سال دوم محله کابل ( ٩٤ )در آنعهد هنوز اسم ( ابدالی ) معروف نبود و قبایل شعبۀ ابدالی باسمای خصوصی قبیله وییاد میشدند ، بیان کلمۀ ( افغان ) که در اوایل ظهور اسلام بقبایل چندی از افغانان غور اطلاقمیشد در مورد شعبۀ ابدالی پختانه مستعمل و در قرن شش هجری در مقابل قبایل خلج اسمافغان تواتر مذکور گردید تا آنکه اسم عمومی پختانه هاشده و بالاخره در قرن هجده مسیحینام ملی افغانستان قرار یافت و ما ازین مطالب در مقالات پیشتر خود شرحی نوشته ایم ( رجوعشود بشمارۀ نهم سال اول کابل ) بهمین جهت است که تا هنوز مؤرخین اسم خلج را کهکه محرف غلج است در مورد این شعبۀ بزرگ پختانه استعمال مینمایند و ازانجمله است بارتولدمستشرق مشهور روس که قائد معروف افغان حاجی میر ویس هوتك غلجائی را بنامخلج ذکر کرده ( رجوع شود بجغرافیاى تاریخی ایران مؤلفۀ بارتولد ) و لی چون اسم خلجدر مورد یکی از طوایف توركان ماوراءالنهر نيز استعمال میشد مؤرخين نامحقق شرق بعضاًبه تفریق بین این هر دو نه پرداخته و رویهم رفته خلج های افغان را جزو نژاد تورك و تاتارحساب کرده اند ، نظام الدین احمد بخشی آنها را از نسل قالج خان داماد چنگیز خان میداندو محمد قاسم ازو نقل میکند در حالیکه ظاهر است خلج ها در تاریخ عهد محمود زابلی مکرریاد شده اند و ازین پاکت معلوم شود زمانهٔ خلج ها بمراتبی از عهد چنگیز پیشتر است صاحبتاریخ سلجوقیان بهمان فیشن مؤرخین اساطیری که تمام ملل و اقوام عالم را یکی از پسران یافثو نوح می چسپاند خلج ها را از جمله یازده پسر تورك بن یافث شمار میکند و این نه تنها طریقهٔمؤرخین آنزمان مشرق زمین بود بلکه جغرافیا نگاران معروف آنعهد هم همین عادت داشتههر شهر و قریه را که در شرق و غرب آسیاموجود بود آباد کرده یکی از هیر و های افسانویاز قبیل طهمورث ديوبند جمشید جم و هوشنگ بن سيامك و امثالها حساب مینمودند .تراکم این اشتباهات باتعداد اسمای عشیره وی وعدم وحدت دایمی اسم ملی سبب شد هویتقبایل مختلفۀ افغان در هندوستان تقريباً مشكوك بماند و از انجمله است طایفۀ بزرگ ( ككى زئی )پختانه در پنجاب که امروز در عالم اقتصاد ، معارف ، زراعت ، و تمام امور مدنیه اکثریت ساکنینآن سرزمین را احراز کرده و شجاعت صفت بارزۀ اخلاقیۀ آنها است و از قائدین مشهور احزابسیاسی هند یکی هم مولوی محمد علیخان ( متوفی ) مولوی شوکت علیخان ککی زئی است ،٣٠٢شماره ( سوم ) سال دومافغان در هندوستان( ٩٥ )که تا امروز هویت و نژاد این طایفه در نظر اکثر مؤرخین معاصر مستور و مجهول استبا آنکه پنجاب فی حد ذاتها یکی از مساکین تاریخی آرین های افغانستان بوده و از دورهٔ اسلامببعد مراکز تشکیلات ثانویه نژادی افغان بحساب رفته است .برگردیم بمطلب ولی قبلا لازم است بگوئیم بعد ازانکه اسلامیت در افغانسان قدمگذاشته و بین افغانان غور مروج شد و زبان عرب نفوذی درین خطه بهمرساند ، افغانانلقب ( ملك ) را از عرب استعاره و بین خود مستعمل ساختند چنانیکه تا امروز درافغانستان معمول و در مورد روسا وحتی خوانین كوچك قریه ها و دهات اطلاق میشود ،این لقب در هندوستان نخست با سر داران و امرای افغانی غور برده شد و تا چندین قرندر هند معروف ولی مخصوص همان رؤسا و سرداران نژاد افغان بود از قبیل ملك قطب الدينايبك و ملك شمس الدين التمش و ملك غياث الدین بلبن و امثالها واز انجملهٔ ملکان افغانبود ملك جلال الدین فیروز بن ملك يغرس خلجی ( غلجائی ) که برسلطنت خانواده غیاثیهخاتمه داده و خود قدم بر مسند سلطنت هندوستان گذاشت .سلطان جلال الدین فیروز شاه غلجی در سال ٦٨٧ هجری به تفصیلی که در شمارهٔ ١٤ كابلگفتیم اعلان پادشاهی نمود ، جلالدین سرداری شجاع و پادشاهی حلیم و در عین حال مردیفاضل و مدنیت پرور بود ، جلال الدین در دورهٔ سلطنت غیاثیه چون صفت صاحب منصبنظامی داشت در هجومهای مغل مکرراً از هندوستان دفاع کرده و دشمن را بسختی شکست هاداده بود لہذا بزودی از درجهٔ سرداری به رتبهٔ پادشاهی ارتقا یافت و او همت به تنظیم اموراز هم گسیخته مملکت گماشت ، نخست سید موله نام صوفی معروف و متنفذ دهلی را که اسباباختلال امور دولتیان بود در ٦٨٨ اعدام نمود و در سال ٦٩٠ عسکر کشیده بتخانهای مالوه راتخریب کرد ، در سال ٦٩١ مغلهای متهاجم را در حدود هرام شکست صعبي داد . کارهایکه در عهد جلال الدین اتفاق افتاد عبارت از غلبه افغان بر قطعات مملکت دکن است ،برادر زاده شجاع جلال الدین نایب الحکومه ولایت (کره) بود و او باجازهٔ سلطان در ٦٩٢ممالك مالوه ، کنده و اره ، خاندیس را بطور ناگهانی عبور و بغتهً در پاتخت دیوکدهولایت دیوکر ( مملکت دکن ) با قطعات سوارهٔ خرد بهجوم آغاز کرد ، مهاراج رامدیو٣٠٣شماره ( سوم) سال دوممجله کابل(96)بدفاع پرداخته و بسد راه دشمن رفته بآ نلحاظ که پادشاه متبوع به پیمانه الذیدوکمک قوی نگردید جلال الدین بگرادی اراده سلطان تمام ترتیبات دفاعیه دشمن راآلبرهم زده بالآخره مهاراج را مجبور به تسلیم غرامات جنگ نقود وطلا و جواهر و فیلهای نیزیادی غریبا بگرفت ، در همین تاریخ است که رام مسلطه و نفوذ افغان در مملکت دکن کشادهشده و بالآخره منجر به تشکیل دولت افغانی و ترویج دیانت اسلامیه در آنولایات وسیعه انبهگردید . گفتیم جلال الدین مرد فاضلی بود. چونکه از شعرای عهد خود بحساب میرفت. در اسال ۶۹۴ جلال الدین در گوالیار گنبدی بس بلند با چوبترۀ تعمیر کرد و در پیشگاه لغاگنبد کتیبه بنادگاو نگذاشت و رباعی ذیل را که خواجه اسرارنده بود بفرمود، در آن کتیبه رانقر نمودند.بشنو که قدم مرتب گردون بسایند. آن بود نه نگینه و گل چه قدر افزاید، تایامنزلة سنگی که ستوزان نهادم در سست) باشد که شکسته در را آبیا ید للہ نیاشعرا و مورخینی که در در بارسلطان زنده گی میکردند طرف احترام مخصوص جلال الدین دلاز قبیل تاج الدین عراقی ، امیر خسرو دهلوی ، خواجه حسن دهلوی، مؤید جاجرمی ،مؤید دیوانه، امیر ارسلان کلاهی، اختیارالدین باغی، باقی خطیب و امثالها، مولانا سراج دیةساوجی هم از مداحان معروف جلال الدین بود. جلال الدین با آنکه در ادبیات فارسی، ذوق لےمخصوصی داشت معهذا در پرورش زبان مادری خود ( پشتو ) اهتمام زیادی مینمود و الةبطوریکه صاحب خورشید جهان میگوید تقدم و پیشرفت در در بار او مربوط بپنا نبیت اوزبان پشتوا بود، پورس اعظم جلال الدین غازيخان لودى وسپه سالار او ملك بيرم خان )مبی ( خلجی یکی از قبایل افغان است ) باند ماى جایش از قبیل ملك تاج الدین کوچی راو ملك فخر الدین کوچی ، ملك عز الدین غوری، ملك اعز الدين ایل ، ملك نصرت صباح ، نےملك حبيب وملك كمال الدين وملك نصير الدين افغان وملك سعد الدين منجلی هريك بطوريكہ 7فرشتم میگوید، دارای لطف طبع و هوش سرشاری بودند .جلال الدین در عین آنکہ پادشاهی متشرع بود ( ملك فخر الدين غوري امير الامراي اورالةتنها یك درآزده هزار نفر حافظ و در شبانروزی هزار بار ختم قرآن مینمود ) در بار اوسیابوجود صنعت كاران معروفی زینت داشت از قبیل امیر خاصه ، حمید راجه ، محمد شاه304( ٨٢ شماره سوم ) سال دوم افغان در هندوستان ( ٢٦ ) في ٧بچشگى فتوحات متواليه يانصير خان که هريك در حق مؤثر يك و سزائی ده کی معتبر و قابل ضبط خودبوده و محمد قاسم ازينها ذكرى مينمايد :چون جلال الدین در سال ٦٩٥ هجرى از طرف برادر زاده داماد دارا ومتر خوانده خودملك علاؤ الدین خلجى نایب الحکومه ولایت كره وافاتح دكن به اجبار، مسيلفوي کشته شد.ملکه جهان بحرم محترم سلطان شهید بر خلاف شهزاده ولا یعهد كاري خان ار کلنجاننایب الحکومه ملتان پسر نا آزموده و جوان خرد شهزاده رکن الدين ابراهيم قه به سالته وه و پايهتخت دهلی بسلطنت برداشت و لهذا اختلافى در آراى خانوادۀ افاغنه ر من داد ملكعلاؤ الدین را فرصتی بدست افتاد با عسكری بدهلی کشیده و در امیال ده پهلوی خود قدمبر تخت سلطنت هندوستان گذاشت و فامیل شخصی سلطان جلال الدین را زبون و مانمنقرض نمود :علاؤ الدنيا والدین سلطان علاؤ الدین خلجی ملقب به سکندر ثانی یکی از تیم نامدارانمعروف افغان در هندوستان و از بزرگترین پادشاهان آسیا است، علاؤ الدین هجوم هایشدیدۀ مغول را از هندوستان چنان طرحی دفع نمود که بالآخره مغول بمجبوری از تاراجهندوستان منصرف گردد و این انصراف یغما کنندگان آسیا با دورۀ سلطنت سلطان قطب الدینخلجی طول کشید ( ٧١٧ - ٧٢١ ) علاؤ الدین در همان سال اول جلوس خود (٦٩٦)صد هزار عسكر مغول در نواح سند که هوای هند تاخته بودند تار و مار نمود ، مغولها در سال ٦٩٧مكرراً با احساس انتقام حدود هند را عبور و تا كنار آب جون مثل سیلاب آتش سرازيرشدند و در عرض راه از خشك وتر تسوخته نگذاشتند و در صدر محاصره دولی برآمدند ،عسکره مغول را مورخین درین حرب دوصد هزار نفر تعین کرده اند ، علاؤ الدین با سه صدهزار عسکر سواره و دو هزار و هفتصد فیل جنگی ( بقول فرشته ) بمقابلة مغول شتافتو در میدان کیلی تلاقی طرفین اتفاق افتاد محمد قاسم مینویسد بعد از ارتفاع رایات اسلامدرهیچ عهدی چنین دو لشکر عظیم تاحال ( ١٠١٥ هجری ) بهم مقابل نشده اند بهر حالجنگ شروع شد و میمنه اردوی افغان در تحت رایت سپه سالار مشهور ملك هزبر الدين خانالجناح چپ مغول را از هم شکافت و ملك الماس خان وملك ركن خان برادران سلطان جناح٣٠٥٠٦شماره ( سوم ) سال دوممجله کابل( ۹۸ )راست دشمن را از پیش برداشته ، درین میانه سلطان بالذات با ملك نصرت خان از قلب سپاهبهجوم آغاز نمود مغولها باندازه وحشت نمودند كه تاسی میل تعاقب شدند در وقتفرار بسی از عساكر مغول كشته گردید ولي ملك هژبرالدين خان هم در ين حربشهید شد و او همان صاحب منصبی است که مهیب او ضرب المثل بود و في المثل اگر اسپمغول آب نخوردی گفتند هژبرالدین را در آب دیده . بهر حال مغول ها بعد ازین شکستمدهش مدتی به تهیه حرب پرداخته و در سال ۷۰۳ یکصد و بیست هزار عسکر برای تخریبهند مخصوصاً دهلی سوق نمودند ، علاؤالدین اردوی دشمن را دوباره در کنار آنجون استقبالنمود دوماه حرب بین الطرفین جاری بوده با لآخره منجر به شکست سخت مغول گردید .در سال ٧٠٤ چهل هزار سواره مغول بسردارى على بيك و تريال خواجه داخل هند شدهولي چون از جنگ مستقیم هراس داشتند بجنگهای داره اقدام نمودند و بدامان جبال سوالكتاخته بقتل وغارت ، فسق، وفجور ، کشتن و سوختن اهالی بیگناه پرداختند ، سلطان علاؤالدینملك نائب و ملك غازی خان افسران دلیر خود را باعسکر زیاد برای محو نمودن دارهای مغولسوق نمود و اینها بچنان ترتیبی پیش رفتند که مغول محصور و بالآخره سرداران دوگانه دشمنبا هشت هزار دانه کله افراد مغول بدربار دهلی حاضر شدند، در مکافات این خدمت غازي ملك لودیبنایب الحکومه گی ولایت پنجاب مقرر شد و این همان سردار شجیع افغان است که بانیسلطنت خانواده خرد ( تغلقشاهیه ) در هند گردید . در سال ٧٠٥ کنگ نام قوماندان مغولباشصت هزار عسکر حدود لمغان را گذشته و بتاراج علاقه سوالك مشغول گرديد ، غازىملك نايب الحکومه پنجاب از شهر دیپال پور پا تخت خود عسکر کشیده آنها را مغلوب و قومانداندشمن را اسیر نمود ، فرشته میگوید در ینحرب فقط چهار هزار نفر مغول موفق بفرار شدندو باقی متجاوز از پنجاه هزار مغول از دم شمشیر تیر گردید ، معهذا یکبار دیگر مغولها به پنجابتاختند ولی از طرف غازى ملك بنوعي قتل عام شدند که دیگر تا علاؤالدین در حیات بودآرزوی هندوستان نه نمودند ، بلکه بالعکس عساکر افغانی پنجاب چندین بار بقوماندانیغازي ملك خان لودی در افغانستان داخل شده و در غزنی ، کابل ، قندهار ، گرمسیر با مغولهای٣٠٦(٩٩)افغان در هندوستانشماره ( سوم ) سال دوموحشی رزم ها داده و دشمن را بسختی شکسته اند ، اما بعلت مشغولیت بامور هند موفقباستخلاص کامل وطن خودافغانستان نگردیدند . واقعاً این عهدی بود که وحشت مغولدر بهترین قسمت های متمدنۀ آسیا از قبیل افغانستان ، فارس وغیره ها حکومت مینمود .سلطان علاؤالدین نه تنها باین محارب مغول وغلبه برآنها اکتفا کرده بلکه او اولینپاد شاه افغانی است که حدود شهنشاهی هند را از سند و بحر عمان تا مملکتدکن در جنوب هندوستان وسعت داده است ، علاؤ الدین بعد از فتح قطعی نهرواله و گجرات ( سال ٦٩٧ ) و تسخیر قلاع رتبمبور وجهابن ( در سال ٦٩٩ ) از راه بنگالهعسکر بولایت ( در نكل ) كه از علاقه های مربوطه به حکومت ( تلنک ) در اقصای مملکتدکن است سوق نموده آنجا را ضبط و در سال ٧٠٣ قلعه جیتوررا که تا آن وقت عسكراسلام در انجا نرسیده بود مفتوح فرمود – در سال ٧٠٤ علاؤالدین بسرداری عین الملك اردوبفتح بلاداوجين ، چندیری ، جالور گسیل نموده و مهاراج کوکانام را باصد هزار پیاده و چهلهزار سواره او مغلوب و بلده او جین ، مندو ، ها را نگری ، چندیری را مسخر کرد ، و کاتردیو حکمران قلعه جالور بدربار دهلی تسلیم گردید . در سال ٧٠٦ ملك نائب کافور هزاردیناری و خواجه حاجی باصد هزار عسکر از حضور علاؤالدین بفتح مملکت دکن مامورو حکمرانهای مالوه و گجرات امر شد قوة الظهر آنها باشند ، اردوی افغان از راه مالوهداخل دکن گردید و الغخان نائب الحكومة گجرات بآنها به پیوست ، راجهای مشهوره مملکتدکن چون را مدیو حکمران کرن و مهاراج دیوکرن و امثالها برای دفاع حاضر شدند ولیبعد از محارب خونین و غلبه اردوی علاؤالدین بناچار تسلیم در بار دهلی گردیدند و شهزادهبیگم رای کرن ( دیولدی ) نامی که از مشاهیر دو شیزگان حسنای آن مملکتبشمار میرفت و شهزاده خضر خان پسر سلطان از عشاق غا تبانه او بود از حضرتسلطان بعاشق بیچاره داده شد و این همان داستان شور انگیز یست که کتاب خضر خانی ازانقصه میکند. بعداز فتح قلعه سیوانه و قلعه جالور عساکر علاؤالدین در سال ٧٠٩ لدر دیونامراجۀ تلنک را در دکن مغلوب نموده و غرامات جنگ حصول کردند . علاؤ الدین در سال ٧١٠برای فتح بنادر سواحلی عمان و اقصی مملکت دکن عسكر سوق نمود و ملك نائب و خواجه٣٠٧شماره (سوم) سال دوم جریده کابل ( ) (نمره ۱۰)حاجی سرداران نامی او بندر دهور سوم را در کنار آب عمان و کرنا تک را در دکن فتح و هنود را شکسته بتخانه ها را تخریب کردند و مساجد اعمار نمودند درین محاربه بیست هزار اسپ ، ۳۱۲ پیل ، ۹۶ من زر سرخ مساوی یکصد ملیون تنگه آنزمان چندین صندوق مسکوکات طلا و جواهر بدست عسکر علاؤ الدین افتاد، شته دیگو بدان مالک ایکه علاؤ الدین فتح کرد آنقدر ثروت مد بود که اهالی تا آن وقت مسکوکات نقره نداشتند و تمام مسکوکات شان طلا بود حتی غربای ملك زیور های طلائی استعمال مینمودند و غالب ظروف و اوانی آنها طلا بود .علاؤ الدین در سال ۷۱۲ توسط مالك نائب امیر معروف خود اکثر بلاد مر هتم وا گایر که ورنکل ، را بجور ، کرنا تک ، دابل ، جیپور را در بملکت دکن مسخر ساخت . والحاصل علاؤ الدین شهریار فاتح و پادشاه قهاری بوده در مدت العمر هشتاد و چهار جنگ نمود و حیرت درینجا است که در تمام این محاربات فاتح و مظفر بوده است.علاؤ الدین امنیت داخله مملکت را بدرجه تامین نمود که از دهلی تا بنگاله و بحر محیط و از سند تا گجرات و تلنگ و از کشمیر تا ملتان تمام طرق و شوارع مثل جاده های داخل شهر دهلی ما مون و مصئون شد، قوافل تجارتی بدون پاسبان در دشت ها مال التجاره خود انبار مینمودند و از اتلاف آن اندیشه نداشتند اهالی قری و قصبات و قریه داران موظف بودند مسافران شبها را پذیزه نمایند و ازو در همه امور دستگیری کنند ، علاؤ الدین در وقت حضر مخصوصاً سفر حربی برای تنظیم پوسته مملکت مقرر نمود در هر شهر ، قصبه ، قریه غرض راه يك يك نفر کاتب برای تحریر واقعات و تحویل مکاتیب نشسته و توسط پیاده های پوسته ( مهندی پایک مینامیدند ( که در هر یکنیم میل مامور بودند سلسله مخابرات را جاری داشته باشند ) این ترتیب پوسته را هندوها داکچو کی میخواندند ( لہذا علاؤ الدین در کمترین او قاتی مرتباً از حالات تمام مملکت آگاه میشد .علاؤ الدین در عین آنکه شهریار جنگجو و عسکر منش بود پادشاه مدنیت پرور و معارف خواهی هم بشمار میرفت ، و در حالیکه اردوی تحت السلاح پايه تخت او بالغ برچهار صدو هفتاد و پنجهزار نفر بود و معاش سالانه هر نفر را رتبه درجه از ۷۸ گرفته تا ١٥٦ و ٢٣٤ تنگه میپرداخت ( این تنگه ها نقره و هر تنگه مساوی۳۰۸شماره (سوم) سال دوم افغان در هندوستان (١٠١)پنجاه پول مسی بود که دران عهد این پول را جتیل میگفتند . تعین وزن تنکه مختلف فیه استبعض يك توله مس و برخی ربع کم دو توله گفته ، فرشته گويد يك توله طلا و نقرة مسكوكرا تنگه میدانستند ) تعداد قطعات سفر مینای (اثما آت) علاؤ الدین نیز بالغ بر هفتاد هزارنفر میگردید که از ان جمله هفت هزار نفر پیلدار بود ، فرشته میگوید ترتیب تعمیرات دولتیبنوعی بودکه بزرگترین عمارات درکمتر از ماهی ساخته میشد مشهور ترین عمارات علاؤ الدینقصر هائیست که در منطقة سیری ( قریب دهلی ) بساخت و از آنهمه مشهور تر عمارتهزارستون اوست که تامس ولیم یل ازان ذکری میکند . هکذا علاؤ الدین بشعر وفضلامعاش لایق میداد واحترامی بسزا میدمود واهل فن میپرورید .صوفیون معروف آزماناز قبیل شیخ تاج الدین پسر سید قطب الدین وسید رکن الدین وقاضی صدر الدین عارفدر جملة قضات دولت علاؤالدین مثل آفتاب میدرخشیدند و شعرائی از قبیل امیرحسن سنجریصاحب فوایدالفیوا دو تالیفات متعدده ( آنکه او را سعدی هندوستان خوانند )وصدوالدین عالی ، حمیدالدین راجه ، مولا نا عارف ، عبدالحکیم خان ، شهاب الدین صدرنشینوامثالها در دربار علاؤالدین زندگی مینمودند . دهلی در عهد علاؤ الدین مركز اجله علما وفضلااطبا و منجمین ،مورخین وصوفیون زمان گردید ، و بالجمله است شیخ نظام الدین اولیا صوفیمعروف ، قاضی فخرالدین ناقله فاضل مشہور ، مولانا شاطی استاد علم قرأت ، شهاب الدینجلیلی واعظ و خطیب نامی وامثالها محمد قاسم متجاوز از شصت نفر معاصرین فاضل و نامیعلاؤالدین را در دهلی حساب میکند، مورخین هندی میگویند هیچ پادشاهی را در عهد اسلاممثل علاؤ الدین فتوحات وسیعه هندمیسر نشد ، وآنقدر که در عهد او عمارات ، مساجدمینارها ، خوانق حوضه ها ، حصار ها در هندوستان ساخته شد در دولت هیچ پادشاهیساخته نگردید . همچنان آنقدر صنعت کاران واهل فن که در درباراو پروریده شد در دربارهیچ شهنشاه هند پرورش نیافت علاؤ الدین در عین آنکه پادشاه متشرع بوده وشربمسکرات را در تمام مملکت وسیعه خویش بشدت ممنوع قرار داد وظروف و آوانی زرینرا آب کرده سکه زد ، دارای عصبیت ملی نیز بود چنانکه در یکروز پانزده هزار مغول مسلمانشده و مستخدم دولت را قتل عام نمود چونکه این مسلمانهای اجنبی را برخلاف مصالحپولتیك ملی میدانست ، وندمای حضور او عبارت از خواص افغانی بوده اند از قبیل٣٠٩شماره (سوم) سال دوم مجله کابل (۱۰۲)خداوند زادۀ چاشنی گیر نواسۀ بلین بزرگ (بطوریکه فرشته میگوید اسم خداوند زادهدرانعهد مخصوص شهزاده گان غوری نژاد «افغان» بوده است) و ملك ركن الدينوملك اعز الدين تفال خان ونصير الدين نورخان غوری وامثالها علاؤالدين مثل سایر پادشاهانغلجی به اتفاق و اعزاز طایفۀ ابدالی متوجه شد، والقاب افغانی را از قبیل نصرت خان، ظفرخان : تفال خان و غیر ها بین امرای دولت بكثرت شایع ساخت .یکی از کارهای عجیب علاؤالدین آن است که او در صدد شد بین زراعت کاران بعلاوۀتساوی حقوق در برابر قوانین ، تساوی احوال بر قرار نماید لهذا قوانینی ایجاد و نافذ نمودکه اولا تمام ملاکین و قریه دار ها ( در انعهد مقدم و چودهری نامیده میشدند ) برحسبمساحت اراضی واملاك مثل دهقانان و سایر اهالی تادیه مالیات نمایند و در بین مالیه دهندگانهیچ نوع امتیاز و معافی نباشد ، دویم مقدم ها و چودهریها نمیتوانند از سایر رعایا بیشترملکیت داشته باشند و سایر ین نیز بایستی ملکیت و مالداری شان از اندازه معین زیاده نباشداز قبیل آنكه يك نفر از چهار ، قلبه گاو دو گاو میش بار برادر دو گاو شیری ، دواز ه گوسفند بیشترمالداری کرده نمیتواند . در تعمیل این قانون شخص شاه آنقدر انهماك و توغل ورزید کهدر تمام دفاتر مالیاتی مملکت يك دينار رشوت بغرض مسامحه در قانون میسر نمیشدازان روغالب پیتوریها (مامورین مالیات) مستعفی شدند و چودهریها ومقدمهااز اسراف ولعب باز ماندند . بعدها علا ؤالدین قانون دیگری مرکب از چندین مادهصادر و نافذ نمود که مطابق آن تجارت غله و پارچه و سایر اشیا برای تجار كوچك و تجارخود سر و محتکرین مملکت ممنوع گردید ، برای بیع وشری مندو بها و بازارهای خصوصی در تمامملك معین گردید و تمام اشیا به نرخ نازل و مستقلی که قانون تعین کرده بود بفروش میرسیدفروش وتجارت این اشیا متعلق بحکومـت بودولی تجارت بزرگ ومحدودی نیز درین احتکارو تجارت آزاد ماند ، زمین دران مطابق این قانون مجبور شدند در وقت رفع خرمن حاصلاتخودرا بعداز استثنای کار آمد شخصی در همان سرزمین بفروشند تا احتکاری برای آنهاممکن نشود ، این قانون وسیع و دارای مواد متعددیست ( رجوع شود بتاريخ فرشته ) همچنین علاؤالدین قوانین زیادی تدوین و در مملکت خود ترویج نمود .۳۱۰[BLANK PAGE]تخت «رستم» در ايبكشماره (سوم) سال دوم( افغان در هندوستان )( ۱۰۳ )بالاخره علاؤ الدین یعنی بزرگترین پادشاهان هندوستان در پایان شب ششم شوال سال ۷۱۶ هجری رخت بسرای دیگر کشید و سلطنت عظیم او دستخوش میراث یافته گان بوالهوس و بی تجربه گردید تا آنکه چہرۀ زوال برآنها دیده کشود فسبحان حی الذی لایموت.بعد از علاؤ الدین شہاب الدین عمر شہزادۀ هفت سالۀ او بادشاه و زمام امور بدست افسران دربار و ملک نایب نائب السلطنه افتاد در محرم ۷۱۷ انقلاب کوچکی واقع و نائب السلطنه مقتول و شاه صغیر مخلوع گردید، مبارکخان پسر بزرگتر علاؤ الدین ملقب به سلطان قطب الدین مبارک شاه بادشاه گردیده و او از تدابیر پدر انصراف نمود و در عیش فرو رفت و خود بینی و خود خواهی پیشه کرد امرا بخیر خواهی او زبان کشادند ولی جز تحقیر و عذاب ندیدند قطب الدین برادران بزرگ خود خضر خان و شادیخان را که مکحول شده بودند بکشت عاقبت خودش نیز در سال ۷۲۱ هجری بدست خسرو خان نامی یکی از امرای دربار خویش کشته شد و سلطنت خلجیه خاتمه یافت خسرو خان بعد از قتل قطب الدین شاه خود اعلان سلطنت نموده ملقب به ناصر الدین شاه گردید و او در اداره سلطنت عاجز ماند و سرداران افغان بر خلاف او آماده شدند، از انجمله است غازی ملک خان پسر تفلق خان لودی نائب الحكومة پنجاب که عسکر از لاهور بدهلی کشید. و در صحرای اندر پت خسرو خان را مغلوب و معدوم نمود. چون در خانوادۀ سلطنت هیچ پسری نیافتند و همه کشته شده بود لہذا رؤسا و متنفذین دربار غازی ملك خان را بسلطنت قبول نمودند و او همان است که بعنوان سلطان غیاث الدین تغلقشاه در شعبان ۷۲۱ هجری تاج پادشاهی بسر گذاشت.در عهد خجسته سلسله خلجیه اسلام در حصص اقصی دکن شایع و مدنیت افغانی در ان مملکت ترویج گردید، درین دوره ادبیات افغانستان سراپای هند را فرا گرفت و شعرائی از قبیل فخری غواص صاحب فرهنگ فارسی، احمد لاهوری، حمید الدین لاهوری، شهاب الدین بداوني، مظہر گجراتی، مجد الدین باهری و امثالها در خود هند قدم بعرصۀ شہود گذاشت، و علوم عربیه رو به ترقی و عروج رفت.۳۱۱(١٠٤)شماره (سوم) سال دوممجله کابلآثار عتیقهآثار بابر در نواح علیگدهبابر از پادشاهان الوالعزم افغانستان است، از معاونت اهالی کابل به سلطنت رسیده اینخاك را چنان دوست داشت كه اولاد وطن باید دوست داشته باشند، حیات خود را همینجا گذشتاند و دفن خود را نیز در همین خاك توصیه نموده داد وفا و محبت داد.عاشقی می مرد و با معشوق میگفت این سخنبر سر راه تو میخواهم مزار خویش را«آثار بابر» در هند بسیار جستجو میشود و اهمیت باو میدهند، يك اثر دیگر از و در علیگدهتازه دیده شده است سراغ چنین نكات ادبی و تاریخی برای اولاد پر ذوق وطن خالی از لطفنیست، پروفیسر هارون خان شروانی صدر شعبه تاریخ جامعه (یونیورستی) عثمانیه درمجله معارف (دارالمصنفین ندوه) كه یكی از بهترین مجلات اردوست مینویسد:کمتر ارباب ذوق اطلاع خواهند داشت که در قصبه پلکهنه (از ضلع علیگده) آثارایام بابر و همایون موجود است. توجه راقم را نیز عالیجناب نواب صدر یار جنگ بهادرباینطرف مبذول نموده و شوق با نطرف کشانیده سیر آن چشم مرا روشن کرد لفظ«پلکهنه» در اصل از لفظ پیلخانه است، پادشاهان دهلی فیلهای خود را اینجا نگاه میکردندجلالی که در سفرنامه ابن بطوطه ذکر شده است ازینجا دو سه میل مسافه دارد، و تخمینمیشود که کوشک سلطانی ابن بطوطه نیز زیر تپه خاکی که بر آنطرف کالی ندی (جوی سیاه)قریب سعد آباد و بهرام پور کان است پنهان خواهد بود.جامع مسجد پلکهنه يك نمونه مکملی است از طرز تعمیر «هندو افغان» (یعنی ممزوج۳۱۲قلعه « بست » قندهار[BLANK PAGE]شماره (سوم) سال دوم آثار بابر در نواح علیگده (١٠٥)از طرزهای افغانی و هندی ) زیرا در خود مسجد نشان رواق نیست ، بلکه دروازه ها مثلبعض « در » های مسجد قوت الاسلام دهلی . وجامع مسجدقلعۀ دولت آباد دکن ازسر دلپایسنگ ساخته شده اند در ستونها آثار هندوی نمایان است حتی در بعضی از انها مثلث بطرزرواق های بودھائی است . در تمام عمارات جائیکه رواق دارد تنها صدر دروازه است و درانهانیز بجای اثری که به طرز مغل مشهور گردیده اثر طرز افغانی نمایان است در صدر دروازهنوشته است :بسم الله الرحمن الرحیمقال النبی صلی الله عليه وسلمعجلوا الصلوة قبل الفوت وعجلوا التوبة قبل الموتکرد این مسجد بنا کعبه و ملجاء عام اشرف الاشراف گهورن بن محمد بن سلامسال هجرت بود نهصدوسیوپنج اندر شمار نوبت ظهیر الدین محمد بابر غازی کرامشیخ گهورن ( هـ تلفظ کرده نشود بهتر است ) در اصل مهتمم فیلخانه شاهی بود و اولاداو تا امروز در پلکهنه زمینداری میکنند .بطرف شمال ومغرب مسجد ، يك گنبد است كه درین روز ها بصورت زیارتاستعمال میشود . و دران اوقات شاید چاه فیلخانه بوده ، تحریرات شکسته و ریختهٔ ذیلازان خوانده شده است :مرتب شد این چاه در عهد شاهمحمد همایون باد شاهبنام شیخ محمود ، اهل انامپسر شیخ گهورن .....بتا ریخ نهصدو سی و ....... بودشد اتمام این چهباقیات سرای شیخ گهورن نیز محاذی این گنبد موجود و رواقهای نهایت قشنگ آنقابل دید است . ( معارف عدد اول جلد ( ٣٠ )٣١٣شماره (سوم) سال دوممجله کابل(١٠٦)کشفیات جدید یا اخبار علمیهنوت های ٦٠٠ سال قبلمستر فرید کتلنگ انگلیسی يك ذخیرهٔ وافر و معتنابهای از نوتهای قدیم و جدید و مسکوکات عتیق و گران قیمه را فراهم کرده است، و در زمرهٔ این نوت ها نوت های ٦٠٠ سالهٔ قدیم که قبلائی خان مغل رواج داده بود نیز موجود است و در مسکوکات آن قیمت های مسكوك بحروف طلائی نوشته شده است و نوت های مذکور در تصرف و قبضهٔ فغفور آن چین بوده که در طغیان و انقلاب ١٩٠٤ عیسوی از يك مقبره بدست آمد و کاغذ نوت های مذکور از پوست درختان توت ترتیب یافته است.« قوهٔ جدیدهٔ غیر مرئی »سر الیور لاج میگوید : يك قوت غیر مرئی در کائنات موجود است که بذریعهٔ آن میتوان ذرات مساوی را تجزیه نمود.این قوت را بقوهٔ ذرات تعبیر میکنند و ناقابل اختتام ثابت شده است. میگویند اگر این قوه از يك اونس ماده فراهم شود ممکن است بوسیلهٔ آن یکدسته جهازات بزرگ را از سطح آب برداشته و بر زبر قلل شامخهٔ جبال انداخت رادیم يك قوت مادی است که ذرات وی نقص میکند و هر چیزی را تحلیل کرده از حجم خودش چیزی نمی کاهد ولی این قوه که گفتم در اجسام صلب و مایع و گازات نیز موجود است که غالباً در تیلفون های سیمدار و بی سیم استعمال خواهد شد.سر الیور لاج میگوید ؛ نباید این قوه را استعمال نمود؛ تا اینکه مجرای صحیحی برای استعمال آن پیدا کرده و طریق استعمال آنرا بنی نوع بشر پوره بفهمند؛ زیرا اگر این قوت٣١٤شماره (سوم) سال دومکشفیات جدیده(۱۰۷)قبل از وقت با بدست غیر اشخاص صلاحیت دار استعمال شود کرۀ زمین يك منظرۀ خطرناکی را بخود کسب خواهد نمود لهذا گفته میشود که این قوۀ جدید مثل قوۀ برق تحت اداره آمده و بکار انداخته خواهد شد.( موی )موى يك تل باریکی است که از يك مسام میروید و در میانش جوهر رنگینیست که مو را سیاه میدارد هر گاه این جوهر ضایع شود مو سفید و داخل آن بصورت حباب های هوا میشود.تقریباً پنجم قسمت موی داخل جلد فرو رفته و یکی یا دو غدد کوچکی که درین آن قدرتاً تعبیه شده آنرا غذا میدهد. مدت عمر و مقدار درازی مو منحصر است بموقع روئیدن و طرز پرداخت و انتظام آن . موی سر در يك ماه بطور متوسط نیم انچ و موی ریش 1/2 انچ طویل میشود یعنی اگر موی ریش مسلسلا الی مدت پنجاه سال تراشیده شود مقدار مجتمعه تراشیده گی موهای مذکور بوزن ٧٥ پوند و اندازه طول آن ۲۸۰۰ میل خواهد شد.قیمت يك انسانقرار تحقیقات ماهرین کیمیا قیمت عمومی موادی که جسم انسان از ان ترکیب یافته زاید از سه روپیه کلدار یا (۹) افغانی نمیباشد يعنى يك انسانيکه بوزن ۷۰ کیلو گرام باشد: دارای ( . ) مقدار چربو است که هفت کلچه صابون از ان ساخته میشود. و ( ۹۰۰ ) گرافیت ( پنسل ) ) از کاربن وجود آن بعمل می آید ( ۲۲۰۰ ) ستیگین گوگرد از فاسفور آن ترتیب مییابد از مقدار آهن آن صرف يك دانه میخ معمولی تیار میشود و ار مقدار چونه که در وجود آن است تنها يك مرغانچه سفید میشود و از مقدار کبریتیکه در وجود آن پیدا میشود صرف چندانه مکروب ها هلاک خواهد گردید .در وجود انسان يك اندازه كمتر قوۀ مقناطیسی هم موجود است قدری نمك هم دارد. در خون آدمی يك مقدار سودا و در اعضایش يك اندازه ( پتاس ) نیز میباشد ، عضلات قلب قدری نقره دارد که قیمت جمله مواد وجود آدمی از چهار شلنگ یا سه کلدار (۹) افغانی بالا تر نیست. گویا قیمت يك آدم بقدر يك بزغاله است؛ و اگر آدمی از روی٣١٥( ۱۰۸ )شماره ( سوم ) سال دوممجله کابلکرامت و خلعت خلافت ذات خداوندی قیمت و اندازه شود هیچکس نمیتواند قیمت آنراتقدیر و تعین نماید .تأثیر موسیقیبما هرین علم موسیقی محقق شده که کلانترین عمارات را صدمه رسانده میتواند . اینعقده از نواختن موسیقی در بعضی قسمت های مخصوص تعمیر میتواند حل بشود ! بنابرانمهندسین و ماهرین فن تعمیر وقتیکه نقشه کدام تعمیر بزرگ را ترتیب میدهند مسئلهتأثیرات موسیقی را هم در تحت توجه مخصوصی قرار میدهند .طویل ترین انسانهای دنیادر امریکا شخصی که مکیفور تامسن نام دارد و اکنون در سینمای هالی ود مستخدم استاز دراز قد ترین آدم های امروز دنیا محسوب است زیر اقامت او ۸ فت و ۷ انچ و با اینطول قامت جسامتی دارد که وزن آن ٣٢٥ پونداست ، محیط سینه او ٤ فت و ٤ انچ است ،کفش ها و لباس های او را بطور مخصوص میسازند و بر دو چهار پائی میخوابد و غذایدو انسان را تناول میکند و قد خانم او ٥ فت و ١٣ انچ است ، قبلبرین در هاليند يك شخصيکه موسوم بدار زون بود ۸ فت و ۹ انچ قد داشت و هكذا در آيرلند يك نوجوانی در سن۲۳ سالگی ۸ فت ۸ انچ قد داشت و اگر در جوانی پدرود زندگانی نمیگفت اطبا اتفاقداشتند که قد او به ۹ فت و ه انچ میرسید ، در آیرلیند شخصی که مو سوم به بور تیلوسبود قد او ۸ فت و ۱۷ انچ بوده است و در سن ۲۰ سالگی دفعتاً جسم او ۱۸ انچبزرگ شد و همین بزرگی ناگهانی سبب فوت او گردید زیرا جسم او طاقت نیاورده بقلباو صدمه فوری و شدیدی رسید .باین حساب محمد گل سبزواری ( هراتی افغان ) از طویل ترین آدمهای دنیا میباشدزیرا طول قامت او ۸ فت ۸ انچ است .٣١٦شماره ( سوم ) سال دوم کشفیات جدیده ( ۱۰۹ )ترجمه اخبار علمی مقتطفرفتار افعیمشهور است که افعی آنقدر تیز میرود که رفتارش مانند برق بنظر می آید ولی داکتر وعالمعلم حیوانات و استاد در جامعه کالیفور نیای امریکا دقیق ترین وسائل را در قیاس سرعت افعیهای متنوعه استعمال کرده و در یافت نموده میگوید : سریعترین افعی ها در یکساعت ازدونیم میل بیشتر راه قطع نمیتواند اعتقادیکه در خصوص سرعت فوق العاده آن بین مردمشهرت یافته و همی است که در ذهن جا گرفته و سبب آن ترس بیننده وافعی است از یکدیگرو پیا پی رفتن افعی است در حین زحف .چاره مکروبهاصوت عبارتست از امواج و هر وقت صوت بلند شود امواج کوتاه و تتابع و توالی آن سریعمی شود ولی در صورتیکه امواج کوتاه تر از حد معین شود گوش بشر حس نمیتواند بر علاوهنفس این امواج فعل غریبی در احیا دارد . داکتر لسلی تشمبرس و داکتر نیوتن جانیز از اساتذهجامعه مسیحی تکساس اثبات کرده اند که عرضه کردن شیر بآله مخصوص امواج صوتیمتناهی در قصری را اخراج میکند که منجر می شود بکشتار ۸۰ در ۱۰۰ از بکتیر یائیکهدر شیر میباشد .استاد ودامر یکائی ( از اشخاص اولیه ایست ) که باین مباحث توجه کرده اند از اهمحقائقی که اثبات کرده بحث و کنجکاوی او بوده در طریق از طرق برای تولید امواجصوتیه کوتاه و سریع که گوش انسان نمی شنید و آنرا در اکتشاف غواصهای دشمن که در آبغواصی داشتند استعمال میکرد و تجارت خود را باین امواج در حوضی بجاری داشت اتفاقاًماهی را مشاهده کرد که توجه دارد بطرف منطقه که امواج آنرا پاره میکند و بعد اندکی مردبروی آب آمد . استاد مذکور دست بآب در آورد ( تا سبب این کیفت را بداند ) و فوراًپس کشید چه المی محسوس کرد که تحملش دشوار بود چه گوشتش پاره و تا استخوان رسیدو چنان حس نمود که گویا دستش گداخت و منحل شد .۳۱۷شماره ( سوم ) سال دوممجله کابل( ۱۱۰ )ود تجاربش را بعد از حرب امتداد داد و ثابت ساخت که ماهیهای كوچك حیوانمکروسکوبی معروف به برامیسوم همه در پرتو این اشعه می میرند . بعد ها ثابت کرد که خونخون انسان بآن عرضه شود عدد کریه های سرخ آن کم می شود و چون سبزۀ سپرد جیرا کهنباتی است آبی ومادۀ سبزی داشته روی حوض آب ایستاده را می پوشد ( جامهك بقه )تجربه کرد خلیه های نبات را کشت و چون پنجدقیقه بعرضۀ این امواج باقی ماند ذات و آثارشگم گردید و چون آب را با مکرسکوب امتحان کرد از مکروبهای نبات جز رشته چند نیافت .( ترجمه از مقتطف )( از علامه داکتر « اقبال » )هزاران سال با فطرت نشستم باو پیوستم و از خود گسستمولیکن برگذشتم این دو حرفت ترا شیدم پرستیدم شکستممیان آب و گل خلوت گزیدم ز افلاطون و فارابی بریدمنکردم از گز در پوزه چشم جهان را جز بچشم خود ندیدمچنان زاید تمنا در دل ما ؟ چنان سوزد چراغ محفل ما ؟بچشم ما که می بیند ؟ چه بیند چسان گنجید دل اندر گل ما؟قبای زندگانی چاک تا کی ؟ چوموران آشیان در خاک تا کیبه پرواز آو شاهینی بیاموز تلاش خانه در خاشاك تا كی۳۱۸[BLANK PAGE]از فوتو گرافی های ع ، ج والاحضرت سردار احمد شاه خان وزیر دربار( ۱۱۱ )شماره (سوم) سال دومتفریظ زمینه دانشتفریظ و انتقادزمینه دانشیکی از نافعترین آثاری که تا کنون بزبان فارسی در طهران تالیف و ترجمه شده چهارجلد مؤلفات پروفیسور آر تورج ، تامسن انگلیسی است که بنام زمینه دانش از دستگاه علمیآموز گار بیرون می آید و مخصوصاً دو جلد که عبارت از قسمت اول و دوم آن باشدبه اداره ما رسیده .و طوریکه صاحب موسسه آقای عباس آرین پور وعده داده اند ممکن است در همینسال دو جلد اخیر آن نیز از طبع خارج و در معرض فروش گذاشته شود.این کتب بزبان فارسی ساده و سلیس ترجمه شده و با خط خوانا و تصاویر سیاه و رنگهبطبع رسیده .مباحث آن از کلیه علوم جدیده علمی ، فرضی ، روحی و نفسی داراست طوریکه خودمؤلف ادعا داشته وهم تا جائی از ملاحظه این دو کتاب پیداست از مطالب مبحوثه هر فردیرا که بسواد فارسی آشنائی داشته باشد مستفید خواهد ساخت . ما بنام همکاری و هم مسلکیزحمات قلمی آقای عباس آرین پور را تقدیر کرده و مشترکین محترم کابلی را تشویق بلکهتوصیه مینمائیم که از مطالعه این آثار مفیده غفلت نفرموده و هرگاه مایل باشند این مجموعهنفیس را زیب کتابخانه خود بسازند تمنای شانرا به انجمن ابلاغ فرموده باشند .قیمت چهار جلد تقریباً پنج تومان ایرانی است که معادل بیست و پنجروپیه کابلی بشود .۳۱۹(۱۱۲)( شماره سوم ) سال دوم مجلة كابل«خپله ژ به »( په قلم دامين الله خان « زمرلائی»نن ورځ واسطه د ترق اولوروالی د هر قوم دوه شی دی ! اول اتحاد او اتفاق ، دوم علم او معارف . اتحاد اواتفاق ـ یوزړه والی دی پلويو مطالبو دترقی او تعالی دملت کشی او قوت دی پمدافعه دخپل ملی او قومی حقوقوله غاصبانو او دښمنانو څخه ، متحد او متفق ملت په خپلو لو يو مطالبو د ترقی کشی به یوزړه او په خپل لويو مقصد و او ترقیو به رسيدلی وی . علاوه لدينه چه خپل حقوق له اغیار و څخه وساتی په ستر کودجهان کشی به لور او باعظمت وی .همدارنگی علم او معارف دی ؛ چه انسان به لار دترقی او تعالی سموی ـ نن ورځ ملل ددنيا چه په هوا کرزی او دمجکی له منځ نه خبری اوهغه اختراعات او فنون چه جهان ئی حیران کړی دی ټوله برکت دعلم دی . هر قوم او ملت چه دادوه صفت نلری نوم اونشان به ئی پمخ دمجکی کشی محو او نابود وی .واسطه او رابطه د حصول ددی دوه صفتونو ژ به والی د عموم افراد دملت دی چه تول ملت په یوه ژبه ویونکی او په پراخوالی او ترقی دخپلی ژبی کوشش کو نکی وی ځکه چه هيځ قوم اوملت به واسطه دپره دیژ بی خصوصی ترقی نده کړی او هر ملت چه په تعالی او ترقی باند رسیدلی ذریعه او واسطه ئی خپله ژ به وه او ده او دا ټول تاثیر د یورنگ والی دژ بی دی چه شکیدلی شیرازه د نفاق په رشته د اتفاق سره ترله کیژی او شایسته کوی ئی محبت او مینه په مینځ د قوم او دملت پیدا کوی اوافراد دملت یوتربله خپل مقصد او مطلب پوهوی نصیحت او بندئی یو و بل ته مؤثر کیژی که چیری هر سړی په بیله بیله ژبه و یونکی وی هیڅ څوك به دچا په مطلب پوه نشی او نه به په مینځ ددوی کشی یو صميميت او محبت پيدا سی او هيځ کله به خپل مقصد حاصل نکي ـ او هیڅ کله به یو قوم یا یو ملت د يوه سړی چه ژبه ئی له هغه قوم او ملت څخه بيله وی په خبره باند به ئی عمل و نکی اونه به دهغه سړی خبره تاثیر لری ـ لوی شاهد مویدی مدعا کشی دا آيت دقرآن عظیم الشان دی ( وماارسلنا من رسول الابلسان قومه ) اندازه د تاثیر دیورنگ والی دژبی٣٢٠شماره ( سوم ) سال دومخپله ژبه(۱۱۳)په ترقی او تعالی کشی لدی آیت هدایت نشان څخه معلومیژی. بل عام مثال مودادی کهیوسری په یوه پره دی وطن کشی مسافر وی او یوسری چه دده په ژبه و پونکی او شریکوی ونی وینی اکرچه نه ئی پیژنی خومره خوشحالی ورته حاصلیژی او خومره دهغه سریقدر او عزت کوی او محبت ئی په زړه کشی نسی ـ دا محبت او مینه دبل شی نده بیلهدیو رنگ والي دژبی ، یا یو ځای ساز او آواز دی که داوریدو نکی په ژبه نوی تاثیربه ورباند ونکی ـ اکرچه دا آواز او ساز په قاعده د موسیقی برابر او په مقام موافق ویاو که دا اواز ئی په خپله ژبه وی اکرچه چار بیتی وی بیاهم تاثيرنى له پره دی ژ بى څخهزیات او اوریدونکی باند خوشحال او مؤثر کیژی .همدا رنگ دژبی تاثیر دی په تحصیل د علم او معارف کشی. که چیری علم او معارف بخپلهاصلی ژبه د قوم او د ملت وی تحصیل ئی آسان وی ، ځکه چه دبل په ژبه علاوه دزده کیدوداصلی علم نه بل تکلیف هم موجود دی چه هغه زده کیده دهغه پردی ژبی دی چه بدیصورت سره دوی برخی عمر د طالب په علم کشی تیریژی ځکه اول به ئی ژبه او اصطلاحاتزده کوی بیا هغه علم ، او که چیری علم د طالب په خپله قومی او ملی ژبه وی په هغهصورت سره بدیره آسانی وی او د طالب ټول عمر به په تحصيل د اصل علم کشی تیریژیپه هغه صورت سره که یوعلم زده کی بدی صورت سره دوه علمه زده کوی او که هغه په لسکاله زده کوی دا په پنځه کاله زده کو لای سی .دبل دژبی اصطلاحات او لغات او باریکی او شیرین والی د عبارت بیله تحصیله او دیرعمر صرف او تیره ول ، آسان کار ندی چه به لژ عمر سره دی سړی وپوهیژی او به عکس سرهبخپله ژبه کشی دا تکلیف نسته بی مکتبه او لوستو د قواعد دژبی به تولو اصطلاحاتو او لغاتوباندی پوهیژی. علاوه بردی هغه قوم او ملت چه دخپلی ژبی پاشته او په ترقی او پر اخوالی ئیکوشش کوی هغه ملت او قوم به له ژوندیو او مترقی اقوامو او ملتو ددنیا شمیرل کیژی او کهچیری اصلی ژبه دیوه ملت ورکه سی نوم به دهغه ملت له قطار دژوندیو ملتو څخه محو او نابودسی .ملت د افغانستان چه یوقوم ، یو ملت او په اصل کشی ټول پښتانه دی و به همدی سببوطن ئی افغانستان بلل کیژی ، باید چه په یوه ژبه ویونکی او په لاری د ترقی او تعالی خپل۳۲۱( ١١٤ ) مجله کابل شماره (سوم) سال دومسرمبه یوه زره روان وی ـ او کوشش او سعی و کی جه دی خپلی دپشتو ژبی ته چه عمومیت لری ترقی ورکی او ژوندی ئی وگرزوی ، اوهغه ترقی اولوروالی چه یوی قومی او ملی ژبی ته دیوه قوم او ملت پکار دی خپلی اصلی ژبی ته دپشتوئی ورکی او ورته حاصل ئی کی . او هغه پشتانه چه دپشتو په ژبه آشنا او پوهیژی اوخپل عالم او فاضل گڼی په میدان د سعی او عمل راووزی ؛ کتابونه دجدیده علومو او فنونو په خپله ژبه ترجمه او تالیف او تصنیف کی . استاد ویلی دیکه د دین او د وطن ترقی غواړیډیرکوشش وکه چه ټول علوم پشتو سیاو هغه پشتونه چه خپله اصلی ژبه ئی ايره کړی ده ترغیب او تشویق ورکی چه بخپله ژبه گویان سی ـ او آسانه او ساده لارو روشنی ځکه چه نن ورځ هرخو تجسس او تفحص وکو یو کتاب علمی بدی ژبه نسو پیدا کولای او یوه پشتون داهت ندی کړی جه قواعد ( صرف او نحو ) دخپلی ژبی په خو پاڼو ولیکی چه عموم ملت دهغه څخه یوه فائده واخلی هر خو چه پاڼه کوو گورو ، چه پلانی مستر ( انگریز ) پلانی کتاب د صرف او نحو دپشتو جوړ کړی و پلانی کتاب ئی دپشتو چاپ کړی او په پلانی مکتب کښی ئی نصاب دتعلیم دپشتو سته (یووخت زموژ دیر پولوی سړی هندوستان ته ولار یو انگر یزچه دده مهماندار مقرر وه ، وغی ته ئی راغی په پشتونی پشته ورسره کوله، ده لکه وحشی ورکتل او جواب ئی داوه ( که من افغانی نمیدانم ) آیا جای دافسوس ندی چه موژ دخپلی ژبی څخه بیخبر او دبل داترنه خپله ژبه زده کو و یا نوم مو افغان دی موژټول افغانیت پریشودلی او په نورو ژبو إسى روان یواو فخرهم باندی کو و . اواصلی سبب زموژ دنا کامی او دیر ته پاته کید و د ترقی څخه هم همدا دی بلکه اکثر دپشتنو او اقوامو خپل قومیت ایر کړی په بیلوبیلو لارو روان دی .عمده سبب اوجهة دمحصوروالی دپشتو د ژبی او داچه څوك مينه اورغبت نه ورته کوی اور واج نه پیدا کوی دادی : چه پشتنو او دپشتنو عالمانو ـ ستی اوکاملی ئی اختیاریاد بلی ژبی تراثر لاندسوی دی خپله ژبه ئی ایره کړی هیڅ یو صحیح اثرئی پاتی ندی اونه اصلی رسم الخط ئی پیدا کیژی ـ بعضی کتابونه چه په پشتو دی په رنگا رنگ لغاتو او صورت صورت رسم الخط٣٢٢( 115 ) خپلۀ ژبه شمارۀ ( سوم ) سال درمدی چه پښتون هم هغه به سختی سره لونی بلکه سبب ئی همدادی چه دا چاپ سوی کتابونه اکثرۀ بواسطۀ دپره دوی چه په ژبه دپښتو آشنا نه وه ، شوقی یاله پاره دخپلو مطالبوئی چاپ کړی او ایكلی ئی دی . او داسبب هم دی چه پښتوبه هیڅ مكتب کښی نه لوسته کیږی اونه به نصاب دتعليم کښی دمكتبو داخله ده .عالمان او ځوانان دپښتو كه غواړی چه پښتو رواج او شائقان ئی ډیرسی حتی الوسع دی كوشش وكی چه رسم الخط دپښتو آسان سی اودبعضی لغاتو او اصطلاحاتو چه عمومیت نلری پرهیز وکی ، دارنگ اصطلاحات اولغات دی پخپلو ليكلو کښی استعمال کی چه په فارسی اوعربی او نورو ژبوکښی هم استعمال اوخلق باندی آشناوی ترڅوچه نور اقوام دافغان چه په پښتو آشنا ندی او اوس آشناکیږی په نظرئی دپښتو ژبه سخته ورنسی او رم ځنی ونكى . اوهغه حروف باید استعمال سی چه بمابین دفارسی او دپښتوکښی مشترك دی او دزیات والى اودسخت والی دپښتو څخه نهایت پرهیزوسی مثال : لكه داحرف (ښ) چه په پښتو کښی په عوض د(ش) استعمال کیږی یادا(ږ) چه په عوض د مشدد(ژ) ویل کیږی یا(ګ) چه بعوض د(گ) لیکل کیږی باید هر وقت لدی رسم الخط څخه (ښ ، ږ ، ګ) پرهیز وسی ـ فقط بدی صورت سره (ش ، ژ ، گ ) وليكل سی همدارنگی نورالفاظ ترڅوچه دخلقو په نظر پښتو آسانه ورسی او رغبت باندی وكی ـ یا په بعضی کلوکښی بعض حرفونه زیات ليكل كیږی چه په تلفظ نراځی لکه(رونړا) یا گنړل) او غیره بدی كلوکښی حرف د(ر) بلكل زيات دى اونه په لفظ کښی راځی نابلده سړی ئی چه لونی نه ئی سی لوستی اونه ئی په معنی پوهیږی ـ كه داسی وليكل سی(روڼا ، ګڼل) هر سړی ئی لوستی سی هم ئی زده کولای سی اوهم دخلقو په نظر آسانه ورخی که دا رویه خموژ ځوانان دپښتو اختیار کی امیددی چه په ژرسره به پښتو ترقی اوعمومیت پیدا کی او دهر سری شوق به پری راسی .خپله ژبه د جناب مستغنی وینآهر ملت چه شی گویان د خپلی ژبی مطالب ئی شی آسان د خپلی ژبیشۀ ئی زده کړه هر مطلب بخپله ژبه پښتنۀ ! شه تر جان د خپلی ژبیگفتگوی په پردی ژبه کړی تر کومه مگر نلری امکان د خبلی ژبی۳۲۳شماره ( سوم ) سال دوم مجله کابل ( ١١٦ )ته افغان به پردی ژبه دی تحریر دی ولی نکوی افغان دخپلی ژبیپه پردی ژبه تحریر او تقریر مکړه زده کړه زده نوشت و خوان دخپلی ژبیهر ملت دخپلی ژبی صحت غواړی ولی نکوی درمان دخپلی ژبیورکاوه به شی پیغور به هره ژبه څوك چه نوی زبانډان دخپلی ژبیپوهیږی به پښتو پښتون یادیږی ولی نه ئی نکته دان د خپلی ژبیهره ژبه چه یادیږی په کار کیږی بکار نه دی نسیان دخپلی ژبیچه پښته در نه وشی پوهیږی بیا به وکوی ارمان د خپلی ژبیکاڅرنك زده کاندی سل ژبی دا کمال دی دا کمال ندی نقصان د خپلی ژبیشه دی شه دی چه په سل ژبی دانائی ولی مکيږه نادان د خپلی ژبیپه هیڅ ژبه دا بیان کولی نه شم که هر څوکوم بیان د خپلی ژبیخدای د هیره خپله ژبه لجا نکا رښتیا وایم جار قربان دخپلی ژبیپه بازار د پره دی ژبی سودا مکړه سوداشه ده په دوکان د خپلی ژبیپه ګلزارد پردی ژبی ګلچین مشه چه رنګین دی ګلستان د خپلی ژبیخپله ژبه سود وزیان دهرسړی ده هر څوك بومی سود وزیان دخپلی ژبیبیتعلیمه بی تکلیفه به دی زده شی هیره نکړه احسان د خپلی ژبیاستغنا له خپلی ژبی کله کیږی دی محتاج هر انسان د خپلی ژبیخپله ژبه دبه هر جا باند کرانه صفت نکړم په قران د خپلی ژبیله دی ژبی دی اولاد بی نصیب مشه مرګ خونه دی نحرمان دخپلی ژبیهیره نکړی دا شیرینه پښتو ژبه بیان وکړه په شه شان د خپلی ژبیهرسړی په خپله ژبه شه شکا ریږی ما ډیر کړی امتحان د خپلی ژبیپه پردی وطن که چیری مسافر شی در پکار به شی یاران د خپلی ژبیدچا درد په بیگانه نه دوا کیږی شه دی شه دی اشنایان د خپلی ژبیکه د هیره په غفلت په بیغوری کړه در نه وا بخلم تاوان د خپلی ژبیتردی پورته نا کامی هیچیری نشته چه مری نوی کامران د خپلی ژبی٣٢٤شماره ( سوم ) سال دوم خپله ژبه ( ۱۱۷ )خپله ژبه خپل وطن خپل ملت شه دی څوك به څه وائی برهان د خپلی ژبیخپله ژبه ده په خپله دی زده کیژی سبق نلری ګردان د خپلی ژبیزده کړه زده کړه پښیمانی په دا که نشته چالبد لی دی پشیمان د خپلی ژبیغوژ پری نیسه اور بدلی به دنوی دارنکين شيرين داستان د خپلی ژبیکه سعدی غواړی په بندو نصیحت را شه و گوره رحمن د خپلی ژبیپه پښتو ژ به به هسی بیان وکړم چه عالم به کړم حیران د خپلی ژبیولی نوایم اشعار په پښتو ژبه چه قانع کړم شاعران د خپلی ژبیپه پردی ژبه تر څو غزلخوانی کړم ولی یم غزلخوان د خپلی ژبیپردی کور می که آباد خه بيغوره ده چه خپل کور می دی ویران د خپلی ژبیپه پردی کاروان که څو ناله فریاد کړم بی جرس دی کاروان د خپلی ژبیزه به څړنکه و ځان ته پښتون وایم نه یم نه یم قدر دان د خپلی ژبیکوم کتاب می په پښتو ژبه جوړ کړی کوم می نوم کوم می نشان د خپلی ژبیچا بلی طر فدار ددی نعمت یم چا لیدلی یم خواهان د خپلی ژبیڅوك به و ائی چه بد ا صفت موصوف یم څوك مى ستائی په عنوان د خپلی ژبیکه می کړی په پښتو ژبه بیان وی اوس به زه وم سحبان د خپلی ژبیاوس توفیق دو مره له خپله خدایه غواړم چه ویران کور کړم ودان د خپلی ژبید حمید و درحمن پشانی غواړم چه کامل کړمه ديوان د خپلی ژبیپه پارسی ژبه دی وکړه طوفانونه اوس دی ویئمه طوفان د خپلی ژبیدیارسی ژبی دوران دی که تو سره اوس راغلی دی دوران د خپلی ژبیپه پارسی دی نمایانی فتحی و کړی اوس را کډ شه په میدان د خپلی ژبیکه هی خواری اشعار په پارسی ژبه مستغنی دی شأخوان د خپلی ژبیخوشخان خان پاك والی د زړهچه د خلقو نيك خواهی لری په زړه کشی مبارك شه بادشاهی لرى په زړه کشیکه ئی غوژ د دانشمند په نصیحت دی څه عجب آگاهی لری په زړه کشی٣٢٥شماره ( سوم ) سال دوم مجله کابل (۱۱۸)د مردانو په معراج به ور تلی نه شی چه د سعی کوتاهی لری په زړه کشیمختورن ددوار و گوتونه دی څه دی چه هر چاسره سیاهی لری په زړه کشینيک بختان په انديشه لری د نيکو بد بختان به كمراهي لری په زړه کشید ناصح به نصیحت به اصلاح نه شی هر سری چه تباهی لری په زړه کشیپه هغه هنرکشی تنگ اوسه خوشحالهر هنرجه سپاهی لری په زړه کشی٣٢٦از فوتوگرافی های ع ، ج ، والاحضرت سردار احمد شاه خان وزیر دربار[BLANK PAGE][BLANK PAGE]عع تاج دین حبیب استاز مجسمه مساعی همایون شرکتمند اداره عالیه معارف پروریاز تقرر و الطاف حضرت صدارت عظمی جلالتمآب سردار صاحباز اثر تاثر علی کاتب صدارت عظمی منظور و محمد یحییفقیر بخطام بخط مبارک ضمیمه مکتوب هذا با ادارهدستهیز به برطبعان شمر رسید :علمی ، ادبی كابل اجتماعی ، تاریخی١٠٦[BLANK PAGE]مجلهٔ کابل(آدرس)(ماهوار)(اشتراك)انجمن ادبی، جادهٔ ارگتحت نظر انجمن ادبی نشر میشودکابل :۱۲ افغانیعنوان تلگرافی — کابل انجمنولایت داخله" ١٤مخابرات» خارجهنیم پوند انگلیسیبا مدیر انجمناول میزان ۱۳۱۱ هـ ش — ۲۲ سبتمبر ۱۹۳۲ مطلبای معارفنصف قیمتفهرست مندرجات مجلهٔ کابلنمبرمضموننگارندهصفحه الی۱تربیة اطفالمدیر انجمن ادبی۱ ۹۲وهميات عمومترجمه قاری عبدالله خان۹ ۱۱۳بیدل در نظر غربترجمه یعقوب۱۲ ۱۷٤يك شب در پغمانآقای حبیب الله خان طرزی۱۷ ۲۰٥تابلوی شاعرانهقاری عبدالله خان۲۰ ۲۱٦مخمسمحمد حسن خان مرحوم۲۲٧معری و خیامترجمه آقای عبدالهادیخان۲۳ ۳۳٨شعرای افغانستانسرور گویا٣٤ ٤١٩اقوال حضرت فاروق رضاز الفاروق ترجمه علیاجناب مرحومه٤٢ ٤٨١٠درما ورای جیحوناز زین الاخبار گردیزی٤٩ ٥٢١١فرمانسلطان بلبن شاهنشاه افغان در هند٥٣١٢رباعیاتعبدالعلی خان مستغنی٥٤ ٥٥١٣خواجه انصارمیر صاحب گازرگاه٥٦ ٥٧١٤مانچوریاتحقیقات یعقوب حسن ترجمان انجمن٥٨ ٦٨١٥شاعر و پروانهمعارف اعظم گده٦٨١٦مطبوعات و نشریاتجویا٦٩ ٧٠١٧افغان در هندوستانغبار٧٦ ۸۸١٨شهرها»۸۹ ٩٤نمره مضمون نگارنده صفحه الی١٩ تقریظ الفاروق انجمن ٩٠ ٩٦٢٠ تشکر » »٢١ آئینه عرفان » ٩٧٢٢ تغیرات جوی ترجمه ٩٨٢٣ سعه عالم » ٩٨ ٩٩٢٤ نور آفتاب » »٢٥ رنگ وبوی » ٩٩ ١٠٠٢٦ گیاه سرفه دار اقتباس »٢٧ پشتون او کابل آقای محمد عمر خان بلبل افغان ١٠١ ١٠٤تصاویر١ شیخ سعدی ( رح ) صفحه ١٢ اعلحضرت شهریار غازی در افتتاح جشن ٨٣ اعلحضرت همایونی در معاینه عسکر ١٦٤ شاه افغان و کور دیپلوما تيك ٢٠٥ والاحضرت وزیر صاحب حربیه با صاحب منصبان رشید افغانی ٢٤٦ والاحضرت شاهزاده محمد طاهر خان و انداخت ماشین دار ٣٢٧ پل معلق ٣٦٨ قرآن دستخطی حضرت امام حسن رض ٤٠٩ الحمری ٥٦١٠ شاه منچوریا ٦٦١١ نمونه خط ٧٤١٢ سنگ تاریخی ٨٨[BLANK PAGE]رسم خیالی حضرت شیخ مصلح الدین سعدی شیرازی ( رح )بقلم آقای عبدالغفور خان « برشنا »رسام انجمنشماره (چهارم) سال دوم نمره خصوصی (۱)كابلKABULقسمت علمیبقلم شهزاده احمد علی خان درانیمدیر انجمن ادبی« تربیه اطفال »در مجالس عالی وسافل ، در انجمنها وقهوه خانه ها درباغچه ها ونزهتگا ها والحاصل هر جا که اتفاق اوفتد وملاحظه کنیم انتظام حیوا نات ، پرورش جانوران ، نشوونماى گلها واشجار ، مطرح بحث خواهد بود ، کسانیکه بشکار میل دارند گفتگوی آنها عبارت است از نشان زدن ، پاك كردن تفنگ ، وسگان شكاری ، تندی بال و بازوی شاهین وباز یا از تیز گامی اسپان کوه نورد و بزکش - برخی هم اسپ را قمر سم ، علم دم ، دگری خوش لجام وسبکرو میخوانند . و بعضی در تعریف و توصیف ییلا ، عربی ، تارو برید ، پار دریائی و قدغنی رطب اللسان اند . کبوتر بازها کفتران بی داغ خود را با « مرغان اولی الاجنحه » همبال وهمپر میشمارند زنبورهای عسل نیز بنوبت خود زیرسایه بید مجنون با موسیقى مخصوصنمره مسلسل ۳۲۷شماره ( چهارم ) سال دوم مجلهٔ کابل ( ۲ )شان درخانه های چوبی موجب آرایش باغ وباعث تعریف وتوصیف صاحب خانه میگردد ، وشوق سگ جنگی قسمت زیادی از صابونهای گل چاپ را باحوله های کانپوری درشست وشوی پیپی ، جيك وتيگر وغيره صرف میسازد ، در جای سخن از نشو ونمای پئونی ، نكتيسر، داؤدی ، آدم چهره و ریحان و نسترن گفته شده و در وصف زلفین غالیه بار سنبل ترانه ها می سرایند وازخوبی های بید مجنون ، سرو ومور پنكهه مدح میگویند ، الغرض ذوق متفاوت وشوق بوقلمون شایقین صبح وشام اوقات پربهای را درین موارد و مقدمات ضایع مینماید که در حقیقت هیچ نتیجهٔ ندارد ، حتی مصاحبه و معلومات روز مره نیز جز مسائل تاری خانه ، گلخانه ، مگس خانه ، کفتر خانه وغیره دیگر چیزی قابل استفاده ندارد .چندانکه در مجالس بزرگ وكوچك دقت نمودم عموماً سوای همین موضوع تربیت و پرورش اشیا و اجسام جاندار و بیجان چیزی بگوشم نیامد و متاسفانه در هیچ جا نشنیدم که حرفی از تربیه اطفال زند یا از دایه خانه ها و اکل وشرب ، وانتظام غذا واوقات هوا خوری بحث رانند یا از غیره اصول تربیت اطفال چیزی گویند تو گوئی این موضوع ها تاهنوز در دنیا قدم نگذاشته وقتیکه در الماری ها وکتابخانه های شخصی به بینم جز کتابهای بیطاری، باغبانی ، كتاب الثمرات ، شکارنامه ، فرسنامه ، علاج الافيال ، سگنامه ، کفترنامه وغیره ورقی هم یافت نمی شود که از « تربیت اطفال » « تعلیم ابتدائی » حفظ الصحه خورد سالان » « عالم شیر خواری » « فلسفه تعلیم سپنسر » یا « نفسیات ابتدائی هرمرلین » ورسل » وغیره باشد .اشخاصی نسبت بطرز خوراك طفل مطابق احتیاجات نشو ونمای جسمانی و روحانی آن شرح داده بتوانند خیلی اندکاند .شاید آقایان محترم در جواب اینگونه فرو گذاشت « قلت فرصت » وكثرت شغل خود را عذر آورند یا این مطلب مارا غیر مهم تلقی کنند ، ولی نه این معذرت در خور قبول ونه این فرو گذاشت قابل عفو است بصدها نفر ازین آقایانند که اگر از خوراک و انتظام جانوران شان سؤال كنيم هر يك مثل يك حكيم دانا وطبيب حاذق جواب خواهد گفت۳۲۸شماره ( چهارم ) سال دومتربیۀ اطفال( ۳ )ولی در تربیه و پرستاری اولاد خود را بی نیاز دانسته و این مطلب را در عهد صباوت طفلبعهدهٔ مادر یا دایه و بعدها بر ذمت همت معلم تحمیل میدارند.شك نیست در مورد تربیهٔ طفل هم مادر هم معلم و هم پدر هر سه مکلف میباشند ولیاز روی سنین عمر اطفال که مشکل ترین دوره یا عهد ضعف و ناتوانی خود را در خانه طیمیکنند البته پدر و مادر بیشتر به این امر هم از جانب آفریدگار و هم از طرف عقل و وجدانمکلف شناخته میشوند.مثلا غدا ئیکه برای طفل داده میشود هر لمحه و هر ساعت چه اثر بخشیده ؟ و از آنغذا برای قاطبهٔ حیات در نشو و ترقی جسمانی طفل چگونه نتائجی بعمل خواهد آمد ؟ همچناناخلاق و عاداتیکه در آن ایام طفل اکتساب میکند آیا در صورت عدم توجه والدینآنگونه اخلاقیات و عادات طفل چه بد بختی را در آتیه فراهم خواهد نمود.پدران اوقات عزیز و پر بهای خود را در اینگونه موارد مهمه که در نظر ظاهری بینسراب می نماید صرف نمی نمایند بلکه این کار را تحقیر خود شمرده حوالت بمادرهامیفرمایند که ایشان نیز بجز خیاطی ، چرمه دوزی ، کنوا با تو یا در آرایش کف و کالرو سرخی و سفیده یا در تعلیم ابتدائی یاعکاسی خشک و خالی یا در مطالعهٔ ناولهای ناقص دیگرشغل مهمی ندارند.اگر خانواده مالدار است انتظام پرورش و انصرام تربیت حتی خور و پوش و لباسو هوا خوری اطفال را ( که قسمت اداره ها و موسسه هائی بزرگ ما دست شان خواهدافتاد ) به لاله های ناخوان و یا به جی های احمق کم سواد و داده های بی تربیت پر تعصب می سپرد.پدر ها در مباحث زندگی تنها به این مطلب پیچیده اند که مرغ و کفتار باز و بودنه راپرورش دهند یا اسپ لاغر را چاق سازند، یا کبوتر و مشکی بسیار فربه را برای مقابلهدوانیدن چنگ و لاغر کنند، ولی وا اسفا ! جانب اطفال هیچ پرداخت و توجه نمیکنندكه يك رعنا جوان زیبا قامت در میدان مبارزه با حیات بدون وسائل ما به الاحتیاج زندگانیچگونه حاضر شده خواهد توانست .اولین شرط کامیابی در حیات بقول «اسپنسر » حیوان خوب تیار شدن است، و اولین۳۲۹شماره ( چهارم ) سال دوم مجلۀ کابل ( ٤ )شرط اقبا لمندي قوم از قبیل حیوان خوب بودن است .برای تربیت اقوام تنها « قابلیت عقل » شرط نیست بلکه « قابلیت جسمانی » هم ( اگرچهثانیت ) لازمی گفته اند ، چه جسم خوب دماغ خوب میپرورد .مارا در پرورش طیور ، شوق اسپ و سگ اعتراضی نیست ( زیرا که بحد صحت و اعتدالموجب تمجید و کار مفیدی است ) بلکه میگوئیم آقایان محترم در پرورش اطفال تنهامادران را مسئول ندانسته و این تکلیف مبهم را بدوش آنها تحمیل نه نمایند .در حسن تربیۀ يك اولاديكه فردا مرد میدان برآید عقل وقدرت يك زن ضعیفه آنهمآسیائی چگونه کفایت خواهد کرد ؟بلی اگر انصاف در میان باشد برای صرف اوقات يك والدين مشفق و ظیفه شناسدر تربیۀ طفل بسیار موضوع مناسبی موجود است و برای پدرانيكه يك قسمت وقتخود را به تفریح یا پرورش وحوش وطیور و به گل و بلبل و شجر و حجر صرف مینمایندچقدر بهتر است قسمتی را نیز برای ترتیب و فراهم آوردن سعادت آتیۀ اولاد خود و برائتذمه و وظیفۀ پدری و مادری وقف نموده این ریشهٔ سعادت نوعی را از خشکیدن و بر بادیمحافظه فرمایند .نگارنده سعی دارد که محض ایفای وظیفۀ نوعی این موضع مبهم را مطابق فیصله ومقررات حکمای علم النفس وعلماى اين فن بزرگ و شريف بعنوان « تربیۀ اطفال » بعبارتعام فهم در مجلهٔ کابل مسلسلا در معرض مطالعهٔ عموم گذارم ، شاید صدای ما بگوش اهاليوطن عزیز بی تاثیر نمانده و اولاد آتیه این فکر را بنظر وقع و اهمیت تماشا کنند و اقلادرین مورد باما همدرد وهم آهنگ شوند .مطلوبیرا که فعلا در نظر داریم عبارت از اصولهای پرورش و طرق تربیت اطفال وتعلیماساسی است که برای تربیت جسمانی و روحانی طفل وجوان ، دختر وبچه مناسبتی زیاد دارد :-صدها بچه از نادانى والدين وعدم تعلیم و پرورش صحیح می میرند ، هزاران اطفالاز ناتوانی ضعیف القوی ونحیف الجثه می مانند ، این همه از نتایج بیغوری والدین و نا دانستنعلم تربیهٔ اطفال است که در ایام بزرگي موجب چندین مهلکات جسمانی و اخلاقی میشود .۳۳۰شمارۀ (چهارم) سال دوم تربیة اطفال (٥)بچه و دختر که از صغارت تا عهد بزرگی گرفتار مرض می باشندمادر و پدر او را به «بد نصیبی» «و کم طالعی» تعبیر میفرمایند، و اینگونه امراض و مصائبدائمی را قرار رسم و رواج غلط «بدون اسباب» و «علت» وهم میکنند. اگر چهدر بعضی مواقع اسباب این امراض ( آنهم خال خال ) موروثی هم میباشد ولی اکثر تدابیراحمقانه را در آن دخل بسیار است. مثلیکه گریستن اطفال را تمام شب به شکم دردی و غیرهتاویل نموده مشورت داده های جاهل و آپه جی های نادان و خواهر خوانده های بی تجربهنسخۀ کثیفی را از دکان لاله جی تدارك نموده کوفته بیخته و خیسانیده یا جوش دادهبگلوی طفل میریزند تا در معده و امعای ضعیف و كوچك او خراشهای زیادی حادث نمودهمرض او را برای تمام عمر بخناق دائمی یا دیگر امراض مزمن منجر سازند که در تمام حیاتمرض شکم و غیره افسردگی و ناتوانی دائمی برای او تولید گرداند، این همه از نادانستن علمساده و آسان «فزیالوجی» وغیره میشود حالانکه حصول این تعلیم ضروری خیلی آسان است.فقدان تربیة اخلاقیآغوش مادر اولین مکتب انسان است از با عثیکه غالباً مادرها از علم تربیه بی خبر و ازفرایض مادری عاجزند، نمی دانند «جذبات طبیعت» چه کیفیت دارد؟ و بکدام ترتیبنشو و نما میگیرد ؟ افعال و فرایض اینان چیست ؟ استعمال درست آن بکجا ختم ، و استعمالنادرست از کجا آغاز میشود ؟ پس مادرانی که از امور نفسیات بی خبراند مستحق مداخلتنمودن در معقولات اطفال نمیباشند ـ مادر هر فعل طفل را که خیلی باقاعده و بسیار مفید استمانع گردیده مسرت و فائدۀ او را میکاهد که در نتیجه طفل را بیزار و خود را هم خلق تنگمیسازد و خواهش کارهای را که بزعم خود مناسب میداند به بیم زد و کوب یا رشوتو خوشامد بیجا در دل طفل پیدا نموده تخم ریا کاری ، خوف و خود غرضی در دل طفل۳۳۱( ٦ ) مجلة کابل شماره ( چهارم ) سال دومازهمه اول جای میگیرد، برای تاکید راست گفتن بچه را بیم لت و کوب میدهد . ولی غالباً عملی نمی نماید گویا خود مادر از همه اول « دروغ » گفته و بچه را بدروغ رهنمونی میکند .مادر بی خبر از قانون نفسیات هر حرفی بی سرو پا که در خاطرش خطور کرد به بچه القا کرده و همان قانون اوست که جهت طفل مضر و متناقض ثابت می شود.....« فقدان تربیه عقلی « علمی »فقدان علم النفس موجب اخلال زیاد در تربیه اطفال است تعلیم واقعات حقیقی را مانع و واقعات نادرست را بطریق و ترتیب غلط قهراً در دماغ بچه داخل میکند ، بدون دریافت رجحان طبیعی و میلان فطری ، یا بغیر معلوم نمودن مساحت ذهنی اطفال نصاب ابتدائی را چند سال پیش در دست بچه میدهند ـ ما قدری جسارت نموده گفته میتوانیم که معلم بی خبر است از اینکه « کتاب و نصاب تکمیل تعلیم است » گویا کتاب وسیله بالواسطه تحصیل علم است در آنحالیکه کار بی واسطه وسائل پیش نرود یعنی کتابها بمدد دیگر اشیا آلات دیدن و فهمیدن همان اشیا اندکه ما بطور خود دیده و دانسته نمی توانیم ، گویا ما از قیمت و بهای تعلیم قدرتی که در عمر ابتدائی بکار است بیخبر میباشیمقوت متحرک ( مضطرب ) اطفال را که باید به مستعدی دستگیری کرد وحتی الامکان آنرا صحیح و کامل ساخت ما بر عکس سعی داریم که چشمها و خیالات طفل را بچنین کارها مصروف بداریم که در طفولیت برای او ناگوار و ناقابل فهم اند ، چون بقول اسپنسر « بردل و دماغ معلمین آن توهم مسلط میباشد از آبرو علم را طرد نموده در پرستاری ( تصاویر علم ) منهمک میگردند » بنا برین معلمین این را نمی بینند که وقتیکه بچه از خانه و بازار ، از باغ و راغ ، از کشت و زراعت و غیره قدری واقف شود باز اگر جهة ذرایع معلومات نو که از کتاب ها حاصل میشوند برای بچه پیش شود چقدر مثبت واقع٣٣٢شماره ( چهارم ) سال دوم فقدان تربیة عقل « علمی » ( ۷ )میگردد : زیرا هر قدر که تجربه اشیا از ابتدا زیاد شود همانقدر مطلب الفاظ کتابی بصحتو درستی بسیار در خیالات ادا میتوان شد ولی در تعلیمات مروجه و رسمی مشرق که قبلاز وقت شروع میشود از قوانین نشو و نمای عقلی تقریباً صرف نظر میشود .ترقی عقلی بقول اسپنسر « لازم است از مادیات به مجردات برسد » یعنی از اشیایخارجی شروع شده و با شیای ذهنی برسدبرعکس ، علم صرف و نحو که بسیار بعد باید خوانده شود چنانکه در اکثر جای شرقمتداول است در ابتدا و طفلی خوانده میشود .جغرافیای ملکی = » آنرا تتمة عمرانیات گفته میتوانيم يك مضمون بسيار خشكو بی لطف است نباید در ابتدا طفل را تعلیم داده شود ، البته جغرافیة طبیعی که نسبة دلچسپیدارد و برای ذهن و ذکای بچه تا در جة رسا نیز هست ، از و چشم پوشی میشود .عوض اینکه حدود ، قواعد و اصولها را به امثله واضح کنیم ( که ترتیب قدرتی است )با لعکس مبادی حال بطور درشتی و اجبار خوانده میشود .از همه عذاب رسان و برباد کننده تر طریقه حفظ است یعنی بقول اسپنسر « روح معنی رابر حروف قربان میکنند »اکنون اگر بر نتایج اینها دقت کنیم معلوم خواهد شد که چون در ابتدا ( به سببمنع نمودن و مجبور ساختن بچه را بر توجه کتا بها ) ذهن اطفال بر خلاف فطرت کندمیشود و ازینجهت نیز ذهن آنها ناقص میشود زیرا تعلیم مضمونیکه در ذهن كوچك ایشاننمی گنجد در طبع ایشان انتشار پیدا میکند ، و در هر مضمون « اصول کلیه » را قبل از« واقعات » میخوانند و حال آنکه اصول از ان واقعات استخراج یافته و نیز از ین رهگذر کهخود بچه را تعلیم تحقیق و تجسس هدایت نمیشود تا خود او معلم خود بگردد بلکه خیالات دیگران راپیش او میگذارند ، تا اینکه بچه از ینگونه طریقه تعلیم جاهل و کاهل میگردد . از قوای عقلیههم کار زیاد گرفته میشود از همین رهگذر های بی قاعده بچه نصاب و کتاب هر دور را پساز کامیابی امتحان بر طاق نسیان گذارده همه خوانده و نا خوانده را بیاد میدهد اکثر ازحافظه اش خارج شده ضمناً اگر چیزیکه باقی بماند اکثرش بی مصرف میباشد زیرا قوت۳۳۳شماره (چهارم) سال دوممجله کابل( 8 )مشاهده صحیح و طاقت غور و فکر آزادانه بسیار کم حاصل میشود .فقدان تعلیم جسمانی ، اخلاقی و عقلی اطفال را گفته میتوانیم از بی علمی و کم توجهی مادر و پدر یاسوء نصاب تعلیم است پس بهتر است که همه تماشات و ملمعات ظاهری را ترك نموده به علم ترتیب ( جسمانی ، اخلاقی ، عقلی ) اطفال که مهمترین کارهای آفرینش انسان و تخلیق کائنات است متوجه شوند .علم اخلاق و آداب تمدن را تا والدین خود یاد نگیرند بچه را هیچ تعلیم صحیح داده نمی توانند و در نتیجه همان بچه که در ابتدا يك ، عطیۀ سلیم الفطرت ، بود به تعلیم غلط بزرگان برای والدین موجب يك مصیبت عظیم ، يك حقارت فصیح گردیده جمله شعوبات شقاوت و بغاوت و غیره را بر روی پدر و مادر می ورزد - حتی این مسلك را خوگر شده اسباب بدنامی ملك وملت میگردد .پس برای بزرگان لازم است که در تربیه اطفال از علم قوانین حیات ، واقف باشند و قدری اصول ابتدائی (فزیالوجى) ، علم تشریح الابدان ، و چیزی هم از حقائق (سائيكالوجی) ، علم النفس ، را بدقت مطالعه بفرمایند .آقایان محترم البته مختارند گفتار ما را بر هزیانات هیچ و پوچ تاویل واستهزا بفرمایند ، که حضرات والدین را برای تربيت يك طفل حقیر بدرد سر اینقدر علوم عالیه انداختن یعنی چه ؟ ، ولی ازین جمله طعن و استهزا در گذشته خود ما تنها آنهمه اصولات را مطابق فهم عوام با چند مثال آسان بطور کنایه بحضور شان تقدیم می نمائیم که درین عرصۀ قلیل بعد مطالعۀ کتب ذیل مرتب نموده توانستیم .(1) "The Education" ، (تعلیم) مصنفۀ فیلسوف معروف حکیم هر برت سپنسر Herbert Spencer(2) The scientific training of children( تربیۀ اطفال مطابق طبیعات ) مصنفۀ عالم نفسیات کرسچن دی لارسن Christian de Larson(3) طریقه های جدید تعلیم و تربیت از پیرسترات لا بشیر احمد خان بی ای آکسن .334موقعیکه اعلیحضرت محمد نادر شاه غازی جشن سال چهاردهمین استقلالافغانستان را افتتاح میفرمایند[BLANK PAGE]شماره (چهارم) سال دوم و همیات عموم (۹)(٤ اصول تعليم الفريد بنی Alfred Binet(٥) مساحت ذهنی از علامه ظفر حسین خان صاحب سب دبتی انسپکتر مدارسفتحپور (درهند)(٦) پیمانه مساحت ذهنی که از جانب کمشنر تعلیمات حکومت هند بر اصول بنیشایع شده .(۷) Mothers Manual (رهبر مادرها) از فیلسوف معروفپستالوزی Pestalozi (ناتمام)از کل شیء مصر مترجمقاری عبد الله خان«وهمیات عموم»۱ - برخی چیزهای وهمی است که بمثابه حقائق ثابته شیوع یافته و در عرف عموممخالفت را ازان جهل پندا رند و چون در حقیقت به بینم همه خطا بوده وهيچيك اصلیندارد . مثلا عموم عقیده دارند که حاسه لمس وسمع كور نسبت بحاسة لمس وسمع شخص جوربدرجه ها قویتر است ولی این عقیده خطا بوده چه ـ رفرانسیس جالتون دانشمند انگلیسی( در علم وراثه ) تجارب عدیده اجرا کرده بر عده از طلبه کور در مکتب کورهای واقعبانگلتره و ثابت نموده که حاسة لمس و سمع آنها نسبت با شخاص بينا ابداً برتری و مزیتینداشته و بعدها دانشمندان دیگر نیز اجرای تجارب برگروهی از کورها کرده و خطای اینوهم را به ثبوت رسانده اند و بلکه از بعضی تجارب ضعف حواس نابینا بظهور پیوسته چهظهور نابینائی از اضطراب عصبی بوده و آن در تمامی حواس اثری دارد ـ ومنشأ این و هماز طرفی انتباه اشخاص نابینا است که در دوافع حواس خویش بکار می برند و تدقیق درتفسیر آن میکنند و از طرفی عدم اهتمام اشخاص بیناست بر دوافع مذکور و اعتماد بر چشم خودها٣٣٥شماره (چهارم) سال دوممجله کابل(۱۰)برعلاوه ممکن است که اشخاص بینا نیز برا کتساب این قوه توجه بر گماشته حاسه لمس و سمع را تقویتی ظاهر بخشند.۲- عموم نور برق را مضر چشم پندارند ولی هیچ دلیل و برهانی بران ندارند. بلکه کمیت نور برقی بهر کمیتی که از ضیای موازی و معادل باشد باعثش مصدر دیگر میباشد و هرگاه نور برق نسبت بضیای آفتاب مثلا بیشتر دارای سرخی باشد ابداً تاثیری بچشم نمیکند. شاید منشأ این عقیده ضرری است که از درخشانی چراغ برقی و نظر کردن بآن به چشم میرسد و چاره آنست که نگذارند ضیای برق مقابل بچشم بیفتد.۳- عقیده عمومی است که مبتلای دا ءالکلب (انسان یا سگ) از آب اجتناب میکند و بجوی یا حوض نزديك نمي شود. ولی متخصصین منکر این عقیده اند و گویند مبتلا باین مرض ما نند اشخاص جور از آب نمي ترسد (و سگ مبتلا باین مرض مانند سگان جور آب میخورد) همانا منشأ این عقیده صعوبت فرو بردن چیزی است در گلو که از عوارض این مرض میباشد خصوص بر اشخاص مبتلا باین مرض، چه تشنجی درین مرض بجسم پیدا می شود وازین جههٔ مریض از خوف حدوث تشنج آب نمی نوشد نه آنکه بیمی از آب دارد.٤- نیز عقیده عموم است که گویند شخصی که از جای بلند یا طیاره بیفتد نفسش درهوا می بر آید پیش از خوردن بزمین و پندارند سبب هلاك سقوط اوست بسرعت از بلندی یا آنکه در اثنای سقوط در هوا تنفس نمیتواند ـ ولی این گمان خطاست چه بسا اشخاص که از بلندی افتاده وهلاك نگشتهاند بلکه سالها زنده مانده اند ـ شخصی از بالون فرود آمد وبالون ۲۰۰۰ قدم بهوا بلند رفته بود، مگر در هوا فرصت یافت و توانست چتری هبوط را بکشاید اگرچه ضرری بسیار دید ولی بعد ازان زنده ماند ونیز شخصی از بام بلند افتاد پائین عرابه پر از صندوق خالی بود بران خورد وهمان صندوقها سبب بقایش گشته نه مرد ونه جایش بشکست ـ وا کنون بسیار طیاره یاهوا پیمای خود از بلندیهای خوفناك قصداً سقوط میکند خصوص در عوارض جویه و سرعت هبوط آن از سرعت سقوط شخص از بنای عالی بدرجه ها بیشتر است باوجود آن ابداً ضرری بهوا پیما نمیرسد، و اینکه میگویند۳۳۶شماره (چهارم) سال دوم و همیات عموم (۱۱)نفس در هوا بند می شود اصلی ندارد چه درجهٔ وسط سرعت سقوط را از بلندی بسیاردر يك ثانیه صد قدم اندازه کرده اند و به تجربه رسیده که انسان یکدقیقه و بیشتر حبسنفس میتواند و تا پنجدقیقه نفس بندی هم ضرری باو نمیرسد . و ازینجهة تنفس یا عدم آندر اثنای سقوط اهمیتی ندارد .٥ ــ راجع بمارها عقیده دارند كه نفسش بعد از کشته شدن تا غروب آفتاببیرون نمیشود اما حقیقتی ندارد و همانا منشأ این زعم آنست که اجسام افاعی را ( ماننداجسام عده از حیوانات واطی الدرجه ) درجه از حرارت و قوهٔ معینی بر حرکت محفوظنگه میدارد چنانکه اگر سرش هم جدا گردد چند ساعت زنده میماند و بمعاینه رسیده که ماریبعد از پیشین کشته شد و چند ساعت دمش مستمراً حرکت داشته تا بدنش سرد گشت .بعضی ها عقیده دارند كه صنفی از افاعی را (افاعی زجاجیه) میگویند و اینحیوان عجیب میتواند بمیل خود جسم خود را شکسته پاره پاره و جزء جزء سازد و این نیزاز خرافاتی است که نظیر بخود ندارد و منشأ آن شاید بعضی انواع سحالی کشته (نه افاعی)که گاهی دم خود را می بازد و نمیفهمد و پس از هفته دیگر دم میکشد . نه آنکه خود دمش رامی برد یا بدن خود را پاره پاره می سازد.٦ ــ دیگر وقتیکه مردم حیوان مفترس را (شیر ـ پلنگ) می بینند بصاحبش مطیعو فرمان بر می باشد گمان میکنند در چشم صاحبش قوه ایست مقناطیسی كه هر گاهبطرف حیوان می بیند خضوع و فرمان بری میکند و اگر آن قوه روزی نقصان پذیردیا مجرایش بگردد ـ درنده بعادت خود باز گشته سر کشی ورزد و از اختیار او بدر رود و بلکهصاحبش را از هم درد ــ وحقیقهٔ آن است كه حیوان مفترس بعقوبت صاحبش خو گرفتهو میداند كه اگر فرمانبری نکند صاحبش قجین کاری میکند . پس خضوع حیوان مفترساز رهگذر خوف عقوبت است نه از کدام قوه مقناطیسی موهومی ودیعه در چشم صاحب.۷ ــ میگویند تودهٔ ریگ مرطوب آدم را بخود فرو می برد و حقیقهٔ ندارد چه شخصاستاده برازه از حرکات خود فرو می رود نه آنکه ریگ قوهٔ جذب دارد .۳۳۷شماره ( چهارم ) سال دوم مجله کابل ( ۱۲ )ادبیاتترجمه و تحریر محمد یعقوب خانکفیل فابریکه ها( شاعر و فیلسوف شرق مرزا عبدالقادر بیدل در نظر غرب )مجموعه منتخبات Compilateur فارسی موزه بریتنش لندن راجع بمرزا عبدالقادر بیدل مواد ذیل را می نویسد : مرزا عبدالقادر در سنه ۱۶۴۲ مسیحی تولد و در سنه ۱۷۱۷ وفات یافت ، تخلصش بیدل بود ، باتفاق آرا از بزرگترین شعرای قرن ۱۸ در هند محسوب است ، ولی انتقاد و خورده گیریهای که فارسی زبانان بر او دارند گویند : تراکیب بیدل چندان بقواعد زبان موافقت ندارد ، مرزا از طایفه چغتای برلاس و در شهر عظیم آباد دهلی تولد یافت ، بیدل دارای یک قوه قهرمانا نه و کریکتر با افتخار بوده در آغاز حیات از ملتزمین دربار محمد اعظم شاه بوده تا خواستند مدح پرداز او گردد ، چون بیدل بسوء استعمال هنر و معرفت خود راضی نبود فوراً قطع علاقه نموده از دربار سلطنت کناره گرفت وازان به بعد آزادانه امرار حیات نموده شهر دهلی را مسکن معیشت خویش قرار داد . خانه او محفل و انجمن یاران ادبی و دوستان با ذوق و شعر فهم او بود . و در سنه ۱۱۳۳ هجری به عمر ۷۹ سالگی زندگانی دنیا را وداع ابدی گفت . عده اشعار او تقریباً از صد هزار متجاوز است علاوه بر نثرهائیکه تحریر کرده مرزا ٤ مثنوی طولانی و مسلسل و عده زیادی از ترجیعات و قصاید و ۳۵۰۰ رباعی نظم کرده است . مهم ترین منظومه های بیدل قرار۳۳۸شماره (چهارم) سال دوم بیدل در نظر غرب (۱۳)ذیل است: (۱) عرفان (۲) محیط اعظم (۳) طور معرفت (۴) طلسم حیرت(۵) سرمه اعتبار (۶) چهار عنصر ولی جای حیرت است که هزارها نفر از اشعارسایر شعرای فارسی زبان حظ میبرند اما یکنفر پیدا نمیشود که اشعار این شاعر شهیر رابدقت ملاحظه نموده و از معنی و مفهوم آن تا اندازه متأثر گردد و یاصبر و حوصله خواندنعلاوه از چند شعر او را داشته باشد.این ترجمه که بشما تقدیم میشود نتیجه يك شناخت تصادفی و یا نقل سرسری نبوده بلکهدرین باره مطالعات عمیقی بعمل رسیده است: اشعار بیدل خیلی طبیعی است و از بعضی تراجمذیل ظاهر میشود که اشعار او دارای يك روح حقیقی بوده وعالم را مظاهر وحدت میداندو دنیا را از عقب شیشه حسیات خود تماشا میکند. و چیزیکه بیشتر قابل تقدیر است منطقسحر انگیز اوست مرزا میخواهد بدنیا بگوید و ثابت کند: که اگر خدا تماماً از مظاهر ماجدا و چیزی جداگانه باشد پس امید تقرب ومحبوبت بحضرت او ممکن نیست. عقاید تاريكوخرافی را تماماً پشت پازده در افکار و عقاید روشن خود سیستم مخصوصی را نشان میدهدکه در عصر موجوده آنرا از بعض نقاط جدیدترین نظریه و جوان ترین منطق میتوانگفت. بعضی اشعار او که مظهر اضطراب و پریشان خاطری این نابغه است درینجا نشانمیدهیم:«این جا چگونه يك جای فراموشی است که هیچکس از دیگرجا یادی نمیکند، میناء سالمو ازشکستن محفوظ است، در ساعات سرور شمع محفل وظیفه خودرا که سراپا سوختن است،بطور دلخواه ایفا میکند، مگر نه دل چشم را می شناسد و نه چشم خیالات دل را میداند.شیشه علامت دل است و شمع علامه چشم. دنیا از ما پر است مگر با وجود آن ما هیچهستیم، دنیا ما نند آئینه است که در شارع عام آویخته و صورت های ما دران حیران وسرگردان است، این دنیا بخواب خود می ده و ابداً چشم وا نمیکند، متأسفانه نمیداند کهاز غم های دیرین و نا امیدی های خود بکجا شکایت برم زیرا قفس من شکسته و اشیانفراموش شده».اشعار ذیل بیدل مظهر و نماینده فکر ( Wordsworth ) است که نسبت۳۳۹شماره ( چهارم ) سال دوم محلة کابل ( ١٤ )بروح میگوید : « ای انسان لكه شرم مشو وجود تو جز فراموشی وخواب چیزی دیگرنیست . » درهنگام نا امیدی از حیات مرام ذیل را اظهار میکند : « دربهار معرفت منصد ها خزان موجود است ، عقاید من رنگ میگیرد و رنگ می بازد ، هر کس درین دنیامقصدی دارد و نقطۀ از آمال را هدف حیات قرار داده است ، پس ای زاهد سالوسیتو باسبحۀ صد دانه پیش برو و من بارفاقت اشك يكدانه خواهم رفت . »میر زا وقتیکه میخواهد غوامض این حیات را بفهمد میگوید : « من هرگز نرسیده امبه شناخت هر چه باشد د رين ز یست فرضی ، بیدل توچه فكر میکنی با وجوديكه انسانمشت غباریست ، ولی همین مشت غبار بدوش هر دو دنیا بار سنگینست . »نظریۀ مخصوص بیدل است كه كائنات را در انسان می بیند و درین شعر میگوید : «دنیا گهواره است وما اطفال او ، اطفال خورد وقتیکه میخواهند خواب کنند بشنیدنافسا نه میل مینمایند ، وماهم به شنیدن افسانه های دنیا مانند همان اطفال ميل وعلاقه نشانمید هیم ، مدتیست كوشش دارم كه هر چه بشنوم بخزانه حافظه بسپارم ، دل در آب شرموانفعال غرق است وباوجود آن خود را گم نکرده ، زیرا دل میخوا هد كه مانند شیشهآب شود تا در نتیجه فولاد حاصل کند . »مخصوصاً شعرا خیر او خیلی خوب واقع شده زیرا شیشه هر قدر نازك وشكنند باشدهما نقدر دقت واحتیاط بکار دا رد مگر این مینای نازك ولطيف دل باید آب شود تا فولادحاصل او گردد ، ا فكار بيدل خيلی رقيق وبا ريك است برای ا ينكه حقیقت را دفعهظاهر کند ونشان دهد به هزاران گونه صور وصدها پرده نشانه گرفته میزند ، بیدلمیگوید : « در اول هر چیز نا پیدا بوده ، بعد ازان بدون توقف بزرگ میشود ، حرفخط و خط کتاب میگردد . اگر بیدل را از مقا طع اشعارش در یابیم ظاهر خواهد شد کهشاعر چه فکری دا رد :—« بهار گلشن افکار من خزان را نمی شناسد ، من ازبالای چیزی که بمن میرسد جستمیکنم وباز ازا نجا یادم می آید ، بزر گترین قیمت زمانۀ حال عبارت است ازا نکه خود رابه ماضی تحو یل د هد . »٣٤٠شماره (چهارم) سال دوم بیدل در نظر غرب(١٥)من تعجب میکنم و حقیقةً مایه استعجاب است از یک شخصیکه در نیمه اخیر قرن ۱۷ و نصفۀ اول قرن ۱۸ زیست کرده و در يك محیط متعصب زندگانی بسر برده و تا حال ۲۲۰ سال از فوت او میگذرد، در اظهار عقاید و ابراز افکار خود دارای شجاعتی بوده که نظیر آن را تاریخ ادبیات مشرق سراغ نخواهد داد. اما این نکته دانستنی است که در شرق شعرا بیش از همه طرف عفو واقع شده اند. ولی این شاعر اعظم و ژرف بزرگ شرق که نام و افکارش دنیا را بزیر وزن خود خفیف ساخته و فشار میدهد حق دارد که عقاید خرافی را بيك سو پرت کرده و با فصیح ترین بیانی ندای حق و حقیقت را درین شعر خود بما رسانده باشد.«چقدر زیبنده است که از خوبی و بدی بلکه از جمیع آمال صرف نظر نمائی تا راه فنا را چشم پوشیده و بدون خوف قطع کنی، حیات فردا فقط انعکاس افکار این دنیا است، با آنکه بوی گل بر دوش هوا باری نیست، اما خودت را از زندان رنگ گل هم آزاد کن، تا بوی آنرا نیز فراموش کنی. در مردن و نیست شدن نیز یکسعادتسرا استقبال نموده، طالب دولت و ثروت دنیا هستی زیرا می بینم که تو بدنبال درستی گنبد و تحمل مرقد در افتاده آیا میتوان بیشتر ازین خرافاتی تصور کرد که مرده را زنده گمان میکنی.»پر ظاهر است که متفکری مانند بیدل هیچ حاکم مطلق را در دل خود جا داده نمیتواند، و این چیزها جز یکصورت حل مسائل دیگر چیزی نیست که آنهم از نظر وحدت شناسی تماماً اثبات ذات است. و بیدل در صفحه بعد که صفحه سعادت قلب خود را ظاهر میسازد بايك آواز قهرمانه خطاب میکند : « انسان مالك خانه است که در بین آن حاکم و فرمان فرمای مطلق است، پس شجاعت کارانه ادعا کن و ثابت قدم باش که هیچکس ترا از پیشرفت منع نمیتواند، ولی افسوس که بپای خودت خار رفته، کدام بار سنگیست که حیات آن را بر دوش تو نهاده و همچو کهنه دیواری دوشت را شکست داده؟ آسمان در نزد تو بواسطۀ غباری مفتوح و آفتاب مجبور است که در سایه داخل شود، و سایه دست بدامان آفتاب باشد. شما مجسمۀ سعادتید چرا متحمل رنج میشوید، با دوست بکلی متحد هستید، چرا از نا امیدی فراق میسوزید، حیات از تخیل ما خلق شده، هرگاه از خود صرف نظر نمائیم - ما بازمانده ٣٤١شماره (چهارم) سال دوممجله کابل( ١٦ )زمانه های کهن و یادگار عصر قدیم ، وظرف هستی ما از چیزیکه هستیم تماماً مملو ولبريز است . »پس از يك سلسله منطق شور انگیز او الفاظ ذیل می آید و در اطراف آن چندین مباحث خوبی ظاهر است : - « کاینات جز تجلی حسن دوست چیزی دیگر نیست چه که من اصطلاحی هستم عارضی (که جهان نیست جز تجلی دوست - این من و ما همان اضافت اوست) بحر بیکران بخشش تو موج میزند ، و يك آواز وحشت ناك بلند میشود ، خوب است اما در همین حال يك طوفانی هم موجود است - با اینکه تو از من رمیده و نقاب هجران بر رخ كشيده ، مگر من از دیدن تو خورسند میشوم ، نزديك است که آرزوهای من پر و بالی به هم رسانده ، دنیا را ته بال خود فراگیرد ، و شاید ترا در ان وقت مانند قطره آبی که بدون بحر شناخته میشود خوبتر خواهم شناخت ، خوش میشوم وقتیکه از من می پرسی دات چگونه است ، زیرا می بینم صدها نظر متجنس را که میخواهند از حال بیدل آگاه شوند ولی من بیدلم از من خبر دل مطلب ، دلدار توئی پیش تو خواهد بودن . »بیدل حیثیت انسان را قرار ذیل ثابت میکند : « این مشت ضعیف خاك در دل آسمان جا دارد . و این رفیق روح قوي بلكه دوست تمام ارواح ، در هرجا بدون دوست بوده و خواهد بود . » در تمام ادبیات فارسی ها يك بيت بلکه هیچ یافت نمیشود که راجع به غیاب موثر باشد بیدل در حیات تنهایی خود میگوید : « در ساحل این دنیا مانند يك خط ساده امرار حيات ميكنم ، اي خدا باین مردنی که من می میرم هیچکس نمرده و نمی میرد ، یعنی زندگانی بدون دوست . » و شاعر بزرگ این سخن را هم میداند که زحمت وشکایت لازم و ملزوم يك ديگر است.نظریۀ بنده راجع بترجمه وشرح افکار بیدل آن است که غالب اشخاص که تا یکدرجه بنظریات این نابغه اطلاعی یافته اند حیرتی نموده از و تقدیر کرده اند و بلکه او را پیشوا قرار داده اند .اما اینکه رویه و اسلوب اشعارش بفن شعر و زبان فارسی موافقتی داشته یا نداشته یا فارسیها نقصانی باشعار او می بینند اظهار نظریه از وظیفه انجمن است ولی در خصوص٣٤٢اعلیحضرت محمد نادر شاه غازی در چمن حضوری :( موقعیکه اردوی شاهانه رسم سلام نظامی را ادا میکند )[BLANK PAGE]( ١٧ )يك شب در پغمانشماره ( چهارم ) سال دوماینکه اگر نظریات بیدل امروز بطور شایانی در دنیا معرفی شود ، با اشخاصیکه خود رادرین موضوعات دانا و یا فیلسوف معرفی کرده اند نام ایشان در مقابل او از جریده عالمبر داشته خواهد شد ، بلکه همه پیرو و شاگردان دبستان او خواهند بود ، خصوص در علمروح یا روان شناسی که در عصر حاضر نو ظهور کرده است .( يك شب در پغمان )بقلم آقای حبیب الله خان طرزیشب است ، در مقابل دریاچه قشنگ نشسته ام و چشمم بر صفحات اشعار منتخبه الفرددو موسه دوخته مانده چراغ كوچك مطالعه بر ميز كو چك پيش روی من با نور زرد گونخود میسوزد و يك حصه صفحات کتاب را روشن میدارد . اگر چه چشمم بر يك پارچهاز زیبا ترین اشعار این شاعر « الوداع سوزان » افتاده ولی خیالات من بسیار دور در کنجو کنار عالم تخیل پویان است .هوای سرد شب بلطافت مخصوصه خودش میوزد ، شفق سفیدی در نتیجه غروبآفتاب کناره های جبال سهمگین را روشن میداشت ، رفته رفته سیاه میشود . شر شر آببرسنگها موسیقه لطیفی دارد که زنگ دل را می برد و حرارت و تعب روز را بفسون کافوریخودش می رباید . رایحه گل و سنبل از میان شبنمها فلتر شده مشام را معطر و تازه میداردسکوت و سکونت عمیقی در تمام دره حکمفرماست . در یچه های روشن عمارات بعضی ازاوراق دور و نزديك اشجار را روشن ساخته ما نند تیرهای نور تراکم اشجار را میشگافد .من و میز كوچك و كتاب ، تنهایی و عالم خاموشی ، خیال گاهی بمطالعه میگراید و لحظهیادگار های جوانی و تلذذ از اشعار زنده کائنات رجوع میکند ، چشم بر سطر اولین شعرمی افتد و بدون احساس و ادراك الفاظ دوباره بر آسمان و ستاره گان شسته و پاك منعطف٣٤٣شماره (چهارم) سال دوم مجله کابل (۱۸)میشود .سبحان الله چه منظره دلربا و چه تابلوی پر مضمون مصفا ، آسمان مثل اطلس لاجوردی دامن معشوقه گسترده و ستاره گان مانند شاری های زرین که قدرت برو نثار کرده ، بنظر می آید . قلل جبال بنور اولین قمر طالع منور وقله با برف مستور حوض خاص مانند «کوه نور» میدرخشد .دل من از ذوق غیر مفهومی میجهد و يك مسرت مرموزی سراپای مرا فرا میگیرد این ذوق چه ذوق است و این مسرت از کجاست؟ هیچگاه چنین نبودم مثلی که روح تازه قالب مرا فرا گرفته باشد يك تحول غیر مرئی در خود احساس میکنم . روح من يك شعر زنده گردیده و از هر تار مویم نغمه سر می زند چشمم خود بخود بر کتاب باز می افتد و این اشعار در مخیله عرض تجسم میکند : -« الوداع سوزان »«الوداع سوزان عزیز ، ای گل با طراوت ،الوداع ، که تنها چند روزی با من محبت نمودیاین ایام مختصر مقدسترین عشقها را در من تولید نموده !نمیدانم که در فراق تو ستاره نحس من مرا بکجا خواهد کشاند ؟ تا هم میروم و از تو بسرعت دور میشوم . »«میروم ، وهنوز هم حرارت بوسه وداع تو بر لبهای من میسوزد در آغوش من هنوز جبین مقبول تو محسوس میشود .آیا حس نمیکردی که قلب من در آغوش تو چطور میجهد ؟ و از تو چقدر بمسرت میزد !تا هم میروم و از تو دور میشوم ، با عشق تو و محبت تو ! »«چه تحسر و تا چه اندازه افتنان در وداع مستور بود ،همه حرکات و حتی قطرات درشت اشك تو مرا دیوانه میسازد !نگاه تو مرا بحیات دعوت میکنند و نیم نگاه تودر وقت مرگ تسلی خواهد داد٣٤٤شماره (چهارم) سال دوم يك شب در پغمان ( ۱۹ )تا هم میروم و بسرعت از تو دور می شومبا قلب سوزان و چشم گریان !سوزان اگر هم تو مرا فرا موش کنیعشق ما برای ابد د ام خواهد کرداین عشق را ما نند غنچهٔ گل پژمرده در سینهٔ لطیف خود پنهان کن !الوداع ، ای محبوب شیرین ، سعادت با تو می ماند !یاد کار آن با من میرود !این خاطره شیرین را با خود خوا هم برد !بسیار دور ، و بسرعت از تو دور میشوم !( الفرد و وموسه )این شعر اگر چه بسیار شیرین است ولی از فراق بحث میراند و این نغمه با روح وصال آهنگ من همخوانی ندارد . در عین وصال چرا از هجران شکایت کنم این نا شکری و کفران نعمت است . فراق را نمیخواهم و با درد و غم سروکاری ندارم روحم از وصال دم می زند و قلبم در آغوش خیال دلدار میطپد .با این افکار کتاب را قات کرده و دست ها را عقب سر بسته خمیازهٔ طولانی کشیدم و نظرم دو باره بر اشجار آسمان خراش چنار و گردکان افتاد . مهتاب که تا آنوقت در عقب اشجار مستور بود بالاتر بر آمده از قات درختان زمین را نقش و نگار مینمود . آرا می همان آرا می و سکوت همان سکوت تنها صدای خفیف موسیقیه باغ عمومی گاه گاهی با نسیم تا من رسیده سکون شب را خلل میرساند . و آواز لطیف توله از اعماق دور وادی با مهتابی آلوده سامعه نوازی میکند و هیجان و اهتزاز فوق العاده بروح میدهد .اثرات نسیم شب فرح بخش و کیفیت مهتابی نشاط افزاست . دره در تاریکی شب و در روشنی مه کیفی دارد که یاد از سایهٔ مژگان و صبح بناگوش میدهد .نسیم رفته رفته سرد تر میشود و روشنی مهتاب سفید تر و شب به پختگی میرسد . نور لامپهٔ كوچك خفیف میشود و نگاه من بر ساعت می افتد عقربهای ساعت از دوازده٣٤٥( ۲۰ ) مجلة كابل شماره ( چهارم ) سال دوممیگذرد صدای زنگ ساعت بزرگ جامع پغمان با آهنگ مخصوصی در فضا منعکس میگردد و نصف شب را اعلان مینماید. من که ازین شب نشینی خود محظوظ شده ام بهمین قدر اکتفا نموده لامپه را رخصت و کتاب را قات کرده و با عالم کائنات وداع گرفته سوی غرفهٔ منزل خود آهسته آهسته بحرکت میشوم .« تابلوی شاعرانه پغمان »اثر طبع قاری عبدالله خانیارب این مرغزار پغمانست که در او عقل و هوش حیرانستیا رب این صفحه گلشن حرم است که هوای خوشش مسیح دم استخاک پاکش ز بسکه شد دلکش آمد آب و هوای او جان بخشقله کوه او بلند آثار آسمانش صفا ز گرد و غباراز درخت بلند و میوه نغز کوه او راست طرفه دامن سبزنهرش اندر میان دره روان دو طرف صفحه صفحه باغستانقطعه قطعه زمین او هموار سطح هر قطعه ليك مرتبه داردور هر قطعه ز چم کاری هست از سبزه سبز دیواریهر کجا گوشه و کناری هست اندرو طرفه آبشاری هستدر نظرها نظارتی دارند سبزه ها خوش طراوتی دارندز آب جاری و سبزه های غلو میدهد فرحتی بد ل لب جوفیض باغ عمومی پغمان می برد زنگ از دل انسانمنظرش جلوه کرد پیش نظر روم از خود بسیر او دیگردور آن باغ رسته های چنار می نماید زمردین دیواردر کنارش صفای جدول آب میزند موج لجه سیماب٣٤٦ذات شاهانه باوزرا ورجال مملکتی وهیأت کور ديپلوماتيك درسايه بان مخصوص ملوکانه( درموقع رسم گذشت عسکری )[BLANK PAGE]شماره (چهارم) سال دوم ❁ تابلوی شاعرانه پغمان ❁ (۲۱)بر سر حوضش از در غلطانقطراتش شود گهر افشانبهر پرواز عالم بالاگشته گوئی فرشته بال کشاراست فواره قامتی داردقد کشیدن قیامتی داردقطره ها خوشه خوشه پروین استنیست فواره سرو سیمین استدر نظرها ستاره داردصبح پغمان نظاره دارددر هوای خوش نسیم سحردل تهی میشود ز رنج کدرافق از فیض صبح روشن شدوقت سیر و صفای گلشن شدهر طرف مرغکان نغمه طرازمیکشند از سر درخت آوازمرغکاند صبحدم بیدارسر ز خواب گران تو هم برداردل کشاید هوای روشن صبحخیز و محکم بگیر دامن صبحپیش از اندم که گیردت کابوسچست برخیز بر اذان خروسچند بر خفتگان عالم خاكسحر از غم کند گریبان چاكتا گشاید دل از هوای نسیمخویش را کن بصبحدم تسلیمپر پر مرغ و شر شر دریامی زند خوش بخفتگان آواکه وضو تازه کن نماز گذارخوش بود دل بیار و دست بکار٣٤٧شماره (چهارم) سال دوم از اشعار فراموش شده ( ۲۳ )جناب «اختر» - مترجم کتاب طبقات الامم ابن صاعد اندلسیدر خصوص تواردات ابوالعلاء و خیام در مجلهٔ بلند پایهٔ معارف(که از دارالمصنفین اعظم گده - یادگار شبلی مرحوم - بزباناردو شایع میشود) مقاله نوشته است ، ما بر ملاحظات ذیل بهترجمهٔ آن پرداختیم :۱ - تدقیقات ادبیهٔ مملکتهای غیر ایران را به نظر ادبایوطن رسانیدن بیفایده نیست، تدقیقات ایرانی کمتر لزوم ترجمه دارند.۲ - این مقاله بیطرفانه نوشته شده است و تعصب ملیه را درافکار نویسنده دخلی نیست ، درین ایام نظریات خالصه یافتناز غنایم است .۳ - فارسی برای اشعار لطیفه ، ولطافت تعبیر شهرت داردولی معری را ببینید که در بعض تعبیرها از خیام کرده محققاً لطیف ترنوشته است ، خصوصاً رباعی های که بالفاظ ذیل درین مقالهآغاز میشود .غیرمجد ، خفف ، اباتی......« ابوالعلاء المعری »وخیام مترجم آقای عبد الهادیخانداویمثل مشهور فارسی است که آدم از آدم رنگ میگیرد. خیالات انسانی در دنیا بهمیناصول ، تکامل کرده رفته است که یکشخص از افکار و آراء دیگران استفاده کرده ، به قوتاختراعی خود ، فکر مذکور را ترقی میدهدنیرنگی خیالات انسانی رنگارنگ است ، اگرچه همه یکرنگ انسانها هستند ولی مبداءفیاض لیاقت دماغی و ذهنی همه را یکمقدار عطا نفرموده است ، فضلنا بعضکم علی بعض.لهذا برای کم استعدادها موقع استفاده از آنانکه استعداد بیشتر را مالکند همیشه موجود است.٣٤٨شماره (چهارم) سال دوم مجله کابل ( ٢٤ )امکان دارد که خیال واحد در دماغ چند نفر پیدا بشود ، اما طریقه های اظهار آنها یکی نبوده و ضرور مختلف خواهند بود ، هر کس يك خیال را بآن خوبی و خوشنمائی که یکصاحب استعداد فوق العاده تصویر میکند ، اظهار نموده نمیتواند . اگر کسی دیگر همان خیال را بعینه یا بتفاوت جزوی ( در ترکیب و طرز ادا ) اظهار کند به « سرقه » ملزم خواهد شد ، بشرطیکه بصورت یقین معلوم شود که این خیال را ازيك متقدمی اخذ کرده ولی اگر چنین قراینی موجود نباشد آنرا توارد باید خواند چنانچه تفتازانی میگوید :حکم سرقه وقتی داده میشود که اخذ یکی از دیگر معلوم شود یا اینکه در وقت نظم کردن شعر قول ناظم سابق بیادش باشد ، یا او خود اقرار کند ، ورنه محض بجهت سابق بودن یکی و آخر بودن دیگر حکم سرقه نباید کرد چرا که توارد خاطر ( بلا قصد و اتفاق ) بسیار ممکن است و چون معلوم نباشد که ثانی از اول اخذ کرده است بهتر است که گفته شود : - که فلانی چنین گفته و فلانی ازو پیشتر همین مضمون را باین زبان ادا کرده بود ، فضیلت صدق را غنیمت باید دانست و از صدمه رساندن بدیگری خود را محفوظ باید داشت .( مطول مطبوعه شاه جهانی )( ٤٣٣ )تصادم (۱) خیالات انسانها دلیل همرنگی تخیلات آنهاست اگر دقت کرده شود معلوم خواهد شد که هیچ سخنور از توارد محفوظ نمیاند ، آزاد بلگرامی میگوید :اگر کسی بنظر تفتیش ملاحظه کند کم شاعریرا از توارد خالی یابد چه احاطه جميعمعلومات خاصه علم حضرت الهی ست تعالی شانهخامه معنی نگار تیری بتاریکی می افگند چه داند که صیدوا رسته است یا بال و پر بسته .( سرو آزاد ٦٩ )(۱) بجای لفظ تصادم لفظ توافق یا توارد بهتر نیست ؟ ( مترجم )٣٤٩والاحضرت وزیر صاحب حربیه باصاحب منصبان رشید افغانی( در موقع انداخت عسکری )[BLANK PAGE]شماره (چهارم) سال دوم از اشعار فراموش شده (٢٥)در عالم ادب و شاعری. التقاط یا انتحال خیالات در نظم نسبت به نثر بیشتر معیوب استولی اگر خیال يك شاعر را قصداً گرفته و آنرا بلندتر و بهتر ساختن مقصد باشد ، این عیب نیبلکه دلیل لیاقت و مهارت است از وظایف دنیای ادب است که خیال يك شاعر مقدم رابا شاعر متأخر مقابله بنماید تا برای تحسین کلام (یعنی ترقی دادن زبان) . (مترجم)عناصر ترکیبی آنرا تحلیل و انتقاد صحیح اجرا نموده بتواند.مردم گمان میکنند که فن «مقایسه» و «انتقاد» شعر نیز از فیوضات مغرب است ،حالا نکه در عربها این فن بسیار ترقی کرده بود. در ادبیات و خصوصاً در شاعری اینشعبه انتقاد اهمیت خاصی داشت چنانچه نقادان سخن برینموضوع کتابهای متعدد نوشته اند ،و در اکثر کتب معانی ، بیان ، بلاغت و بدیع نیز انتقادات زیادی یافته میشود.این بیان يك جمله معترضه بود ، سردست ما دو نفر شعرای نامور فلسفی عالم اسلام راکه بنام ابوالعلاء معری و عمر خیام شهرت دوام خود را بر جریدۀ ادبیات عالم ثبت نموده اندمقایسه مینمائیم .معری در ٤٤٩ وفات یافته است (١) ، و سال ولادت خیام ١١٠ و سنه وفات او٥١٧ (٢) است ، یعنی در وقت وفات او ، خیام ٣٩ ساله بود ، معری شامی و خیامخراسانی است ، اینهم معلوم شده است که در زمانه مذکوره شهرت ابو العلاء به عراقو شام (٣) رسیده بود چنانچه يك سوانح نگار او مینویسد :از معره گرفته تا به اواخر اندلس و خراسان شهرت او شایع شده بود (٤) لهذا قرينقياس است که خیام شعر ابوالعلاء را در حین حیات یا متصل وفات او شنیده باشد و باینصورتبلا واسطه رنگ سقط الزند ولزومات ابوالعلاء رباعیات عمر خیام را رنگ داده باشد.(١) ابن خلكان جلد اول صفحة ٣٤(٢) در تاریخ ولادت و وفات خیام اختلاف است ، درمآخذ معتبره ولادت او (٤١٠) و وفاتشاز ٥٠٨ تا ٥٣٠ مقرر کرده شده ( مجمع الفصحا و چار مقاله ) .(٣) ابوالعلاء وما اليه صفحه ٢٠٢ طبع سلفيه مصر .(٤) رسیدن شهرت او بعراق و شام مقصود صاحب مقاله نخواهد بود چه این وطن ابوالعلاء بود ،شاید سهو قلمی است و مطلب خراسان است . (مترجم)٣٥٠شماره (چهارم) سال دوم مجله کابل (٢٦)فکر مقایسه معری و خیام از همه اولتر بدماغ «سالون» مستشرق فرانسوی (که بنام«شاعر نابینا» Lepetitaveugle بر احوال معری کتابی هم نوشته و بسال ١٩٠٤در پاریس طبع شده است) افتاد، درین کتاب سالمون معری را پیشرو خیام Pcecursorنشان داده است .سالمون می پندارد که در تعریف «شراب ار غوانی» خیام همنوای معری است (۱)ولی این خطای صریح است و پر و فیسر نیکلسن نیز این ادعا را قبول ندارد زیرا که اشعارمعری شراب را منفور میسازد، پر و فیسر مذکور مینویسد:«اگر ما قبول کنیم که خیام در خیالات خود مشابه معری است پس باید این را هم قبولکنیم که در تراجم انگلیسی رباعیات خیام شهادت کافی و معتبری برای مشابهت هر دو شاعرموجود نیست، البته اینقدر گفته میتوانیم که بعض خط و خال حیات فلسفی هر دو شاعرمشترك است و در لزومات معری بسیار جاهاست که بعض رباعیات خیام را به یاد می آرد. (۲)غیر از سالمون، «امین ریحانی» نیز بعض اشعار معری را بنام رباعیات ابوالعلاءدر انگلیزی ترجمه کرده است مشار الیه در مقابل اشعار معری بعض رباعیات خیام را نیزنقل کرده است که در ان ها وحدت خیال یافته و مطابقتی دیده میشود بنابرین خیام را پیرومعری نشان داده است، چنانچه در دیباچه آن مینویسد:من بآن مشابهتی که در خیالات خیام و معرییافته میشوند اشاره میکنم، من بادلایل قبولکرده ام که خیام مقلد یا شاگرد معری بود،در و لادت خیام و و فات معری فرق زیادیموجود نیست هردو در اواسط عصر یازدهگذشته اند (۳)(۱) كتاب سالمون صفحه (٤٠)(۲) ستیدئزان اسلامك پوتپری (٢٠٥)(۳) رباعیات ابوالعلاء صفحه ١٨، ١٩، ديباچه .٣٥١شماره (چهارم) سال دوم از اشعار فراموش شده ( ۲۷ )ولی امین ریحانی با وجود این مماثلت و مشابهت تسلیم نمیکند که خیام از معری سرقه کرده استچنانچه مینویسد :من نمیگویم که خیام سرقه کرده است من میگویمبسی از خیالات ملحدانه خود را خیام از ابوالعلاحاصل نموده است . (۱)ادیب عیسائی مصر ودیع البستانی که رباعیات خیام را در عربی ترجمه کرده است ، با ریحانیمتفق است :بعض مردم میگویند که طرز رباعیات خیام طرز لزومیاتمعری است ، و خیام شاگرد معری و پیرو خیالاتاوست . در ین شبهه نیست که در کلام هر دومشابهت های واضح موجود استلهذا وجود این احتمال ظاهر است زیرا خیام درزبان عربی و علوم و آداب آن دستگاه کامل داشتبلکه در عربی کتابها می نوشت و شعر می گفتولی برای ما مناسب نیست که باین شاعر فارسیالزام سرقه از شاعر عربی وارد کنیم ، زیرا چیزیکه در هر دو مشترك است تصویر فطرت و استدلالهایعقلیه اند که در قالب شعر در آورده شده اند ، ازقبیل استعارات و کنایات و خیال آرائی ها نیستندکه فخر آن بمتقدم راجع باشد و چون دلیل سرقه حکممحض تقدم و تاخر زمانی است پس ممکن است معری را نیزمقلد فلاسفة قدیمه خوانده از فضیلت معری کنیم . (۲)(۱) ایضاً صفحة ١٩(۲) مقدمه رباعیات عربی ۱۲ .٣٥٢شماره (چهارم) سال دوم مجله کابل (۲۸)در رباعیات خیام ولزومیات معری امور مشترك حسب ذیل است :(۱) موضوع سخن هردو حکمت واخلاق است .(۲) هردواز آرایش وزیبایش دنیا بیزار وتعليم زهد و ترك دنیا میدهند .(۳) هر دو از افکار حکمای یونان متاثرند .(٤) هر دو مذهب را بمعيار عقل میگذارند .(٥) عايد ببعض اعتقادات رنگ ملحدانه اظهار میکنند .درین شبهه نیست که در رباعیات خیام همان روح دایر وسایر است که در هر صفحةلزومیات معری دیده میشود ولی مسلم نیست که این را از معری اخذ کرده باشد . از مآخذمعتبره سوانح خیام تاریخ الحکمای قاضی اکرم بن القفطی است مشارالیه مینویسد :امام خراسان وعلامة عصر خود است ، علومیونانی را میداند واز پاکیزگی اعمال جسمانیصفائی نفس انسانی میطلبد و بآن ذریعه به طلبخدای واحد وجزا دهنده ترغیب میدهدومطابق قواعدیونانی ها حكم التزام سياست مدنصادر میکند . (۱)ازین تحریر معلوم شد که خیام عالم فلسفة یونان بود وغالباً از همین جهت است که اورايك رنگ الحاد داده است ، بقول بستانی بهتر است که بجای لزومیات معری جمهوریتافلاطون را ماخذ خیالات خیام بدانیم .اگر خیام افکارخود را از معری میگرفت باید یکی ازینهمه تذکره نویسان اشارةبا ينطرف ميكرد خصوص يك مؤرخ متجسس وفلسفی مزاج مثل ابن القفطی .بهر حال ازین مسئله انکار ممکن نیست که در کلام هر دو مشابهت هائی موجود است ،کلام های مشابه هر دورا برای مقایسه درج میکنیم .(١) تاريخ الحكما ٢٤٤ طبع جرمنی٣٥٣شماره ( چهارم ) سال دوم از اشعار فرا موش شده ( ۲۹ )( ۱ ) معری .غیر مجد في ملتي واعتقادی بعقیدۀ من نو حۀ غمناك و ترنمنوح باك ولا ترنم شاد مسرور هیچ مجد و بزرگی نداردابكت تلكم الحمامه ام غن آن کبوتر برشاخ شکستۀ (درخت)ت على فرع غصنها المياد چه گر یست و چه نغمه خواند !سقط الزند صفحه ۸۱( مطبع هند مصريه )خیامآنرا که وقوف است بر احوال جهان شادی وغم ورنج برو یکسان دانچون نيك و بد جهان بسر خواهد شد خواهی تو بدرد باش خواهی درماناین بیت غالب نیز همین خیال را به پیرایۀ خاصی میگوید .ايك هنگامه به موقوف هی گهرکی رونق رونق خانه مو قوف يك هنگامهنو حۀ غم هی سهی نغمۀ شادی نه سهی است ، اگر نغمۀ شادی نباشدنوحۀ غم هم کافی است .( ۲ )خفف الوطأ ما اظن اديم ال قدم آهسته گذار چرا که بخیالم ادیم زمینارض الامن هذه الاجساد غیر از همین اجساد از چیز دیگریو قبیح بنا وان قدم العهد ساخته نشد است ، عیب است برای ماو هو ان الآباء و الاجداد اگر چه از آرام کردن آبا واجداد ماسقط الزند ( ۸۲ ) بسیار وقت گذشته باشد .عجبا لنا ولمن مضى اقدامنا عجب است برای ما که قدم های خودرايمشين فوق جسومهم و الارؤس میگذاریم بر جانها و کله های آنانکهو لسوف يفعله بنا من بعدنا گذشتند . عنقریب همین معامله با ما٣٥٤شماره (چهارم) سال دوممجله کابل( ٣٠ )ان المنون سهامها فی الاقوسلزومیات جلد ٢خواهند کرد که مرگ تیرهای خود رادر کمان دارد (حاضر کرده است)خیام(٤٢)هر سبزه که بر کنار جوئی رستستهان برسر سبزه پا بخواری ننهیگوئی ز لب فرشته خوئی رستستکان سبزه زخاک لاله روئی رستستغالبسب کہان کچه لاله و گل میں نمایاں هوگئیں (١)همه کجا ؟ صرف یکقدری از انها برنگ لاله و گلظاهر شدندخاک میں کیا صورتیں هونگی که پنہاں هوگئیںچه صورتها در خاک پنهان شده خواهند بود؟یا روح كم تحملين الجسم لا هيتهابليته فاطرحیه طالما لبساان كنت أثرت سكناه فخطهفيما فعلت و كم من ضاحك عبسالزوميات ج ٢( ٢٧ )ای روح تاکی بار جسم را بیهوده خواهیبرد، دیر بست که پوشیدی و آزمودیحالا بینداز .و اگر سکونت را دران خوش کردهخطا نموده ! ای بسا خنده کننده ها کهپیشانی شان ترش شده است .خیامای دل ز غبار جسم اگر پاک شویتو روح مجردی بر افلاک شوی(١) بخيال من رباعی ذیل خیام بسیار تر به رباعی های معری مشابه است .پیش از من و تو لیل و نهاری بوده استزنهار قدم بخاک آهسته نهیگردنده فلك نيز بکاری بوده استکان مردمک چشم نگاری بوده استرباعی ذیل نیز در مضمون « احترام خاک پدران » با معری سخت شبیه افتاده :این کوزه گران که دست در گل دارندمشت و لگد و طپانچه تا چند زنندسعدی نیز این مضمون را یافتهعقل و خرد خویش بران نگمارندخاک پدران است چه می پندارندکه عیون است و جفون است و خدودست وقدود( مترجم )٣٥٥شماره ( چهارم ) سال دوم از اشعار فراموش شده( ۳۱ )عرش است نشيمن تو شرمت با دا كائی و مقیم خطه خاك شوى (۱)عيوبي ان سئلت بها كثيراگر از عیبهای من می پرسی بسیار خواهی یافتو اى الناس ليس له عيوب كيست که از عیب خالی استو للانسان ظاهر ما يراءهیكی ظاهر انسان است که آنرا نشانو ليس عليه ما تخفي الغيوبداده میتواند ولي آنچه پوشیده است اظهارلزومات ج ۱نمی تواند.(۷۳)خیامنا کرده گناه در جهان كيست بگوآنكس كه گنه نكرد چون زیست بگو( ٥ ) معریخذ الآن فيما نحن فيه و خليااز الآن که ما دران هستيم استفاده كنغداً فهو لم يقدم و امس فقد مرافردا ئی كه هنوز نیامده و دیروزی را كه گذشتلزوميات جلد اول ۳۸۸بگذار .خیامروزی كه گذشت آن دگر یاد مكنفردا که نیامده است فریاد مكنبر نا مده و گذشته بنیاد منهحالی خوش باش و عمر برباد مكن( ٦ ) معریهفت الحنيفه والنصارى ما اهتدتمسلمين ترك دین كردند و نصاری هدایتو يهود حارت و المجوس مضللهنیافتند یهود حیران ماندند و مجوس گمراه شدنداثنان اهل الارض ذو عقل بلااهل زمین دو قسم اند عقلای بی دین و متدینیندین و آخر دين لا عقل لهبی عقللزومات ج ۲ ( ١٧٥ )(۱) بخيال من مطالب رباعی معری وخيام مخالف هستند ، چه مقصد خیام تزكيه نفس و اعتلایمعنوی روح است ، چنانچه مقصد حافظ ازینب :من ملك بودم و فردوس برین جایم بودآ دم آ ورد درین دیر خراب آ با دمهمان است ولی معری تا بینا صرف ازطول حیات ملول گردیده است . ( مترجم )٣٥٦شماره ( چهارم ) سال دوم مجله کابل ( ٣٢ )خیام (١)جمعی متفکرند در مذهب و دین جمعی متحیرند در شک و یقیننا گاه منادی برآید زکمین کای بیخبران راه نه آن است و نه اینشعرای عربی و فارسی ما از معشوقه قدم خود بنت العنب، هر کس به رنگی یادی میکند، شهرت باده پرستی خیام شرق و غرب را مست ساخته است، ولی معری که بعض مشابهت ها در فلسفه خود با خیام دارد درین خصوص - یعنی عشق با دختر رز - کامل مخالف خیام است، یا شراب در شعر معري بسيار تر است ولی همانطور که پروهی فی شقست مشهور امريكاً، جان پسي فوت، ياد ميكند معرى خرابيها و نقصهای عقلی و اخلاقی شراب را به کرات و مرات ذكر و اجتناب از ان را توصیه میکند، ( و این مطلب خود آنقدر مهم است که محتاج يك مقاله جداگانه است ) ولی گاهی آرزو میکند که کاش برای فراموش کردن غمها نوشیدن شراب را الله تعالی جایز میساخت.(٧) معریتمنت ان الخمر حلت نشوه ايکاش شراب برای نشه آور دنتجهلني كيف الحمانت بى الحال جایز میبود تا فراموش مندیگر دانید آنچه بر من گذشته است.ايا تى نبي يحمل الخمر طلقه آیا پیغمبری که شراب را روا کندفتحمل شيئاً من همومى و احزانى خواهد آمد ؟ شاید قدری از حزن های مرابردارد.(١) بخیال عاجز این هر دو رباعی نیز هم مضمون نیستند، رباعی معری هریت مضمون علیحده است که یکی تأسف برضیاع دین حقیقی است، و بیت ثانوی از فرق دين وعقل حاکی حال آنکه مقصد خیام دیگر است که آنرا حافظ بالفاظ :جنگ هفتادو دو ملت همه را عذر بنهچون ندیدند حقیقت در افسانه زدندو عرفی بصورتحرم جویان دری را می پرستند فقیهان دفتری را می پرستندبیفکن پرده تا معلوم گردد که یاران دیگری را می پرستندظاهر نموده است٣٥٧والاحضرت شهزاده محمد ظاهر خان در موقع اهداف ( انداخت ) ماشیندار[BLANK PAGE]شماره (چهارم) سال دوم از اشعار فراموش شده (۳۳)(۱) ای ب بکشای بر من از رزق دری بیمنت مخلوق رسان ما حضریاز باده چنان مست نگهدار مرا کز بیخبری نباشدم دردسریغالب دهلوي :می، می غرض نشاط هی کس رو سیاه کو کدام رو سیاه شراب را بخیال نشاطاک گونه بیخودی مجھی دن رات چاهئی مینوشد؟ شبا روز را بايك گونه بیخودیبسر كردن مقصد است(۸) معریارواحنا معنا ولیس لنا بها حالا که ارواح ما با ماست ما بران علمعلم فكيف اذا حوتها الا قبر نداریم، وقتیکه قبرها بر آنهالزومیات جلد اول احاطه کردند چه خواهیم فهمید؟٢٦٤خیامدل سر حیات اگر کما هی دانست در موت هم اسرار الهی دانستامروز که با خودی ندانستی هیچ فردا که ز خود روی چه خواهی دانستاز چند مثال فوق معلوم میشود که اثر خیالات فلسفیانه معری تا چه اندازه در رباعیات خیام موجود است، حتی توارد خیالات و یکرنگی تخیل بعضاً انسانرا فریب میدهد که این سرقه است علاوه برین اشعار اشتراکیاتی دیگری نیز در موضوعات کلام هر دو شاعر یافت میشوند، مثل بیثباتی دنیا، جبریت، تعلیم اخلاق مذمت فقها و واعظین، آزاد خیالی مذهبی، وغیره.(۱) رباعی ذیل خیام بیشتر موافق است، و به بیت نفیس غالب نیز نزدیکتر.می خوردن من نه از برای طرب است نه ز بهر نشاط و ترك دين و اديبتخواهم که دمی ز خویشتن باز رهم میخوردن و مست بودنم زان سبب است(مترجم)۳۵۸شماره (چهارم) سال دوم مجله کابل (٣٤)شعرای افغانستان(٣)نگارش آقایسرور خان گویاعهد چغانیان و آل زیار:(دقیقی بلخی) اسم او بنابر قول تذکرهها محمد بن احمد یا محمد بن محمد بن احمد و یا منصور بن احمد و کنیه او یقیناً ابو منصور است صاحب مجمع الفصحا او را بلخی میداند، در اوایل زندگی مداح و شاعر امرای چغانیان (آل محتاج) بوده است چنانچه عروضی سمرقندی صاحب چهار مقاله در قصه فرخی مینویسد: چون خواجه عمید اسعد این قصیده شنید (اشاره بقصیده داغگاه است) حیران فروماند که هرگز مثل آن بگوش او فرو نشده بود جمله کارها فرو گذاشت و فرخی را برنشاند و روی به امیر نهاد و آفتاب زرد پیش امیر آمد و گفت ای خداوند ترا شاعری آوردهام که تا دقیقی روی در نقاب خاک کشیده است کس مثل او ندیده است و حکایت کرد آنچه رفته بود. ازین حکایت صریحاً معلوم میشود که دقیقی شاعر و مداح امیر ابوالْمُظَفَّر چغانی قبل از ورود فرخی بوده است علاوه برین فرخی در اولین قصیدهاش در مدح این امیر گوید:تا طرازنده مدیح تو دقیقی درگذشت زآفرین تو دل آگنده چنان کز دانه نارتا بوقت این زمانه مرور آمدت نماند زین سبب گر بنگری زامروز تا روز شمارهر نباتی کز سر گور دقیقی بردمد گر بپرسی زآفرین تو سخن گوید هزاردقیقی در زبان فارسی از اساتید سخن محسوب است و بعضی قطعات او سرمشق استادان بزرگی از قبیل عنصری و فرخی و معزی بوده است.دقیقی با دو نفر از امرای سامانی امیر سدید ابوصالح منصور بن نوح ٣٥٠ و امیر رضی ابوالقاسم نوح بن منصور ٣٦٥ معاصر بوده و این هردو را ستوده است و بامر نوح بن منصور شهنامه به بحر تقارب اختیار کرده است ولی مجال اتمام آن نیافته پس از گفتن یک پاسه یا ٢٠ هزار ابیات منظوم در عین جوانی در سال ٣٦٨ یا ٣٧٠ بدست غلامی ترکی٣٥٩شماره ( چهارم ) سال دوم شعرای افغانستان ( ٣٥ )نژاد مقتول گردید و این نامه نا گفته ماند و از منظومه وی جز ١٠٠١ بیت که فردوسیدر داستان گشتاسب وار جاسب در شهنامه خود نقل کرده است دیگر ابیاتی نمانده استو از سایر اشعار او هم اندکی با قیست صاحب مجمع الفصحا بعضی از ان ها را ضبط کرده است .سوانح مفصل زندگانی این استاد قیامت کار سخن در شماره ٤ و ٥ سال پنجم کاوه بقلممحصل و شماره ٤ سال ٥ انیس بقلم دوست عزیز و نویسنده فاضل آقای م . غبار انتشاریافته است . نمونه سخن .در افگند ای صنم ابر بهشتی هوا را خلعت اردی بهشتیچنان گردد جهان هز مان که در دشت پلنگ آ هو نگیرد جز بکشتیز مین بر سان خون آلوده دیبا هوا برسان مشك اندوده مشتی (۱)بدان ماند که گوئی از می و مشك مثال دوست بر صحرا نبشتیبتی رخسار او همرنگ یاقوت می بر گونه جامه . گشتیجهان طاوس گونه گشت گوئی بجای نرمی و جای در شتیز گل بوی گلاب آید بد انسان که پنداری گل اندر گل سرشتیقصیده در مدح ابوسعید مظفر چغانی :پری چهره بتی عیار و دلبر نگار سرو قد و ماه منظرسیه چشمی که تا رویش بدیدم سرشکم خون شده است و برمشجراگر نه دل همی خواهی سپردن بدان مژگان زهر آلود منگرو گر نه بر بلا خواهی گذشتن بر آتش بگذر و بر درش مگذربسان آتش تیز است عشقش چنان چون دورخش همرنگ آذربسان سرو سیمین است قدش وليكن بر سرش ماه منورفریش آن روی زیبا رنگ چینی که رشك آرد براو گلبرك تر برفریش آن لب که تا ایدر نیامد ز خلد آئین بوسه نامد ایدراز ان شکر لبان است اینکه دایم گدازانم چو اندر آب شکر(۱) حریر نازك .٣٦٠شماره ( چهارم ) سال دوم مجله کابل ( ٣٦ )از ان لاغر میان است آنکه عشقم چنین فربه شد است و صبر لاغربه چهره یوسف دیگر ولیکن به هجرانش منم یعقوب دیگراگر بتگر چنان پیکر نگارد مر او آن خجسته دست بتگرو گر آذر چنو دانست کردن درود از جان من بر جان آذرمرا گوید ز چندین شعر شاهان ز چندین عاشقا نه شعر دلبربمن ده تا بدارم یادگاری بپرده چشم بنویسم به عنبربحلقه زلفك خویشش به بندم چو تعویذی فرو آویزم از برچو نام آن نگار آمد بگوشم فرو باریدم از چشم آب احمرفرو بارید ابر از دیدگانم بران خورشید کش بالا صنوبرهمی بگریستم تاز اب چشمم چوروی یار من شد روی کشورچو روی یار من شد هر گوئی همی عارض بشوید بآب کوثربکر دار درفش کاویانی بنقش ونی و کوفی سراسربپوشیده لباس فرودینی بیفگنده لباس ماه آذرگل اندر بوستانان بشگفیده بسان گلستان باغ بربرتو گوئی هر یکی حور بهشتی است بدست هر يك از یاقوت مجمرسحرگاهان که باد نرم جنبد بجنباند درخت سرخ و اصفرتو پنداری که از گردون ستاره همی باریده بر دیبای اخضرنگار اندر نگار و لون درلون هزاران در شده پیکر به پیکربزیر دبية سبز اندر اينك ترنج سبز و زرد از بار بنگردرخت سبز تازه شام و شبگیر که ماه از برهمی تابد براوبردرخش میر بوسعد است گوئی فروزان از سرش بر تاج گوهر( نقل از حواشی حدايق السحر طبع طهران مطبع مجلس )فرخی سیستانیاسم و کنیهٔ او را تمام تذکرهای فارسی متفقاً ابوالحسن علی بن جولوغ سیستانی٣٦١دره شاهی که دریای ارکنساس از بین آن عبور و در میدانها سرازیرمیشود ، از آثار انجنیری منحصر و بی نظیری که درین دره بنظر می آید تصویردورنمای پل مشهور و معلق است که یک خط ریل نیز در آن رفته است و کادر هایآهنی این خط در دوجانب دیوارهای سنگی دره نصب شده این پل معلق بهارتفاع (۱۰۵۳) فت از سطح دریا بدو طرف دره ممتد گردیده طول اینپل شبکه دار یا طورمانند (۸۸۰) فت میباشد و بفاصله شش میل شهر کنیان(از شهرهای امریکا) واقع است و این امتداد شش میل راه دارای هواو فضای نهایت دلکشی میباشد .[BLANK PAGE]شماره ( چهارم ) سال سوم شعرای افغا نستان ( ۳۷ )نوشته اند و پدرش بقول صاحب مجمع از ملازمان در بار امیر خلف بن احمدحکمران سیستان بوده است فرخی از ابتدای ایام جوانی بخط شعر و شاعریافتاده به تحصیل علوم پرداخت و در علوم ادبیه کامل گشت موسیقی نیز بیاموختو در سیستان خدمتی یکی از دهاقین مینمود بنا بر پارة معاذر از ملازمت دهقانسیستانی دلتنگ گردیده بدربار چغانیان رو نمود و بساختن دو قصیدۀ مشهورهدر مدح امیر ابوالمظفر چغانی منظور نظر امیر واقع شده بتوسط آن امیر درغزنی بدر بار سلطان محمود زابلی راه یافت و مورد الطاف سلطانی واقع شده تا حدیکهبعد از عنصری ملك الشعرای محمودی بر همه شعرای دیگر تفوق و برتری داشت و سلطانروز بروز بر اجلال و حشمت او میافزود . خلاصه فرخی از شعرای زبردست زبان فارسیستو اشعار او بهترین نمونه های بلاغت و خوبترین شهکارهای فصاحت ادبیات فارسی محسوباست . رشید وطواط در حدایق السحر گوید سخن سهل ممتنع در عرب مخصوص ابوفراسو در عجم خاصه فرخی است و بعضی متنی را در عرب ردیف فرخی دانسته اند صاحب چهارمقاله میگوید : « طبعی بغایت نیکو داشت شعر خوش گفتی و چنگ تر زدی » علی ای حالوفات او در سال ٤٢٩ أواخر سلطنت مسعود غزنوی واقع شده است دیوان شعری اودارای ۹ هزار بیت و بر مدایح سلاطین و بزرگان عصر مشتمل است کتاب باسم ترجمان البلاغهکه در صنایع شعری بوده هم داشته و تا وقت رشید وطواط آن کتاب در میان بوده و یکیاز ماخذ حدایق السحر بشمار آمده است و اکنون از میان رفته سوانح زندگی این شاعرنیکو بیان سخت دلکش و گیرنده افتاده .نمونۀ سخن :با کار وان حله بر فتم ز سیستان با حلۀ تنیده ز دل با فته ز جانبا حلۀ بریشم ترکیب آن سخن با حلۀ نگار گر نقش آن زبانهر تار آن برنج به آورده از ضمیر هر پود آن بجهد جدا کرده از رواناز هر صنایعی که بخواهی بر آن اثر وزهر بدایعی که بجوئی در ان نشاننه حلۀ کز آب مز او را رسد گزند نه حلۀ که آتش دارد ورا زیان٣٦٢شماره ( چهارم ) سال دوم مجله کابل ( ۳۸ )نه رنگ آن تباه کند تربت زمیننه نقش او فرو سترد گردش زمانبنموده نیز تعبیه در وي بيان حالواندیشه را نیاز بر آن کرده پاسبانهر ساعتی بشارت دادی مرا خردکاین حله من ترا برسانم بنام و ناناین حله نیست بافته از جنس حله هااین را تواز قیاس دگر حله ها مداناین را زبان نهاد و خرد رشت و عقل بافتنقاش بود دست و ضمیر اندران میانتا نقش کرد و بر سر هر نقش بر نوشتتحمید بو المظفر شاه چغانیانمیر احمد محمد شاه سپه پناهآن شهریار کشور گیر جهان ستانگرد سرای اوست همه سیر آفتابسوی بقای اوست همه چشم آسماناز بیم خویش تیره شود بر سپهر تیرگر روز کینه دست برد سوی تیر دانوای آنکه سر زطاعت او باز پس کشدگردد سرش بمعرکه تاج سرسنانروزی که سایه گردد بر تیغ او سپرروزی که مایه گیرد از تیر او کمانشیر درنده دیده فرو افگند زچشمپیل دمنده زهره بر اندازد از دهانبر پیل گرز او بسه پاره کند کربرشیر تیغ او بدو نیمه کند میانای شاه شاهزاده و شاهی بتو بزرگفرخنده فخر دولت و دولت بتو جوانجائی که بر کشند مصاف از برمضافو آهن سلب شوند یلان از پس یلاناز رویها بروید گلهای شنبلیذبر تیغها بخندد اغصان ار غوانآن دشت را که رزمگه تو بر آن بوددریای خون لقب شود و کوه استخوانآنکس که روز جنگ هزیمت شود زتوتا هست جامه گیرد ازو رنگ زعفرانروزی درخش تیغ تو بر آتش اوفتادآتش ز بیم تیغ تو در سنگ شد نهانو اکنون چو آهنی زبر سنگ برجهدآسیمه گردد و شود اندر جهان جهانتا تو بصدر ملك نشستی قبادوارهرگز براه نخشب و راه قبا دیانبی سیم سائل تو نرفت آنچه قافلهبی زر زایر تو نشد آنچه کاروانای برهمه هوای دل خویش کامگاروی برهمه مراد دل خویش کامرانای خسروی که مملکت اندر سرای توآب حیات خورده بود زنده جاودان٣٦٣شماره (چهارم) سال دوم شعرای افغا نستان (٣٩)من بنده را بشعر بسي دستگاه نبود زين پيش ورنه مدح تو گفتی ازین مهانوا كنون كه دستگاه قوی گشت و دست نيز بی مدح تو مرا نه پذیرفت سیستانراهی دراز و دور زپس کردم ای ملك تا من بكام دل برسيدم بدين مكانبر آرزوی آنكه كنم خدمتت قبول امروز آرزوی دل من بمن رسانوقتی نمود بخت بمن این در نشاط کز خرمی جهان نشناسد کس ازجنانوقت بهار تازه و نوروز و دلفریب گشته همه زمین و هوا پر ز مشك و بانتاج درخت باغ همه لعل گون گهر فرش سرای راغ همه سبز پر نیانهر ساعتی سرشك گلاب از هوا چكد هر لحظة نسیم گل آید ز بوستانفرخنده باد بر ملك اين روز گار عيد وين فصل فرخجسته و نو روز دلستانتا این هوا بسيط بود این زمین بجای تا آن یکی سبك بود و اين دگر گرانای طبع تو هوای دگر با هوا بباش وی حکم تو زمين دگر با زمين بمانمرگ سلطان محمود غزنویشهر غز نین نه همان است كه من دیدم پار چه فتاده است که امسال دگرگون شد كار؟خانه ها بینم پر نوحه و پر بانگ و خروش نوحه و بانگ و خروشی که کند روح فگارمهتران بینم بر روی زنان همچو زنان چشم ها کرده ز خونابه برنگ گلنارحا جبان بينم خسته دل و پوشيده سيه كله افگنده یکی از سر و دیگر دستاربا توان بینم بیرون شده از خانه بكوی بر در میدان گریان و خروشان هموارخواجگان بينم برداشته از پيش دو دست دست ها بر سر و سرها زده اندر دیوارعاملان بینم باز آمده غمگین ز عمل کار نا کرده و نا رفته بدیوان شماراین همان لشکر باند كه من ديدم دی وین همان شهر و زمین است که من دیدم پار٣٦٤( ٤٠ )شماره ( چهارم ) سال دوم مجله کابلمگر امسال ملك باز نیامد زغزاکاشکی چشم بد اندر نرسیدی به امیررفت و ما را همه بیچاره و درمانده بماندآه و دردا كه بيك بار تهی بینم ازوآه و در دا که همه برهمنان همه هندوای و دردا که کنون قیصر رومی برهدمیرمی خورد مگر دی و بخفت است امروزدهل و کوس همانا که همی زان نزنندای امیر همه میران و شهنشاه زمانخیز شاها که رسولان شهان آمده اندخیزشاها که جهان پر شغب و شور شده استخیز شاها که پدیدار تو فرزند عزیزکه تواند که برانگیزد ازین خواب تراخفتن بسیار ایشاه که خوی تو نبودسفری داری امسال شها اندر پیششعرا را بتو بازار بر افروخته بوددشمنی روی نهاده است برین شهر و دیارآه ترسم که رسیده است شده زیر غبار ؟من ندانم که چه درمان کنم این را و چه چارکاخ محمودی و آن خانه پرنقش و نگارجای سازند بتان را دگر از نوبه ( بهار )از تکاپوی بر آوردن برج و دیواردیر برخاست مگر رنج رسیدش ز خمار ؟تا نخسپد خوش و کمتر بودش بر دل بارخیز و از حجره برون آی که خفتی بسیارهدیه ها دارند آورده فراوان و نثارشور بنشان و شب و روز بشادی بگذازبشتاب آمده بنمای مراو را دیدارخفتی خفتی کز خواب نگردی بیدارهیچ کس خفته ندیده است ترازین کردارکه مران را نه کران است پدید و نه کناررفتی و با تو بيك باره برفت آن بازارخسروی سرخسی :اسمش ابو بکر محمد ابن علی خسروی و مولد او سرخس هرات است عوفی او را حکیم میخواند صاحب سخن و سخنوران میگوید خسروی نخستین شاعر است که افکار فلسفی را با خیالات شعری مخلوط ساخت و بعد از و این طریقه پیروان بسیار پیدا کرد و شامل قسمت مهمی از اشعار فارسی گردید خسروی از شعرای آل زیار و با شمس المعالی قابوس مقتول ٤٠٣ وصاحب بن عباد ( متوفی ٣٨٥ ) معاصر بوده است و از شعرای معروف و مقتدر عصر خویش محسوب است و از اشعار او مقدار بسیار قلیلی باقی است .٣٦٥قرآن دستخطی حضرت امام حسن بن حضرت علی رضی الله عنهما قرآن نامکملی در نود ورق بخط کوفی در پوست آهو در کتابخانۀ موزۀ کابل موجود است که این قرآن حاویسوره های مبارکۀ نحل ، اسری ، کهف بوده و منسوب بخط حضرت امام حسن است ، شیخ محمدرضا خان مدیر موزه معلومات می دهد : این قرآن کریم در انقلاب سقوها پریشان و در دورۀ نادریدستیاب گردید ولی متأسفانه نه ورق ازان با تصدیق خط شیخ بهاء الدین محمد آملی صوفیمعروف که در آخر قرآن نوشته واظهار کرده بود قرآن مذکور خط حضرت حسناست ، مفقود گردید ، در عین حال زنکوگرافهای اوراق مذکوره و تصدیقخط شیخ بهاء الدین محمد آملی که قبلاً برداشته شده بود خوشبختانه در موزۀکابل موجود است . این صفحه که درینجا زنکوگراف شده از اوراقموجودۀ موزه و شامل چند آیت قرآن از سورۀ نحل است که از( تحسبن الله غافلاً الخ ... ) تا کلمۀ ( فیقول الذ )مرقوم میباشد .[BLANK PAGE]شماره (چهارم) سال دوم ۞ مرگ سلطان محمود غزنوی ۞ ( ٤١ )نمونه سخن:ای بسا خسته كز فلك بيم بى سلاحی همیشه افگار استوی بسا بسته كز نوائب چرخ بند پنهان و او گرفتار استوی بسا کشتگان که گردون راست ندود خون و کشته بسیار استبدیع بلخی:اسمش ابو محمد بدیع بن محمد بن محمود و مولد او شهر بلخ است روزگار شاعری او در عهد چغانیان و یا طاهر بن فضل چغانی متوفی در ٣٧٧ كه خودش نیز شاعر بلند پایه ایست معاصر بوده است يك مثنوی بنام پند نامه انو شیروان باو نسبت داده اند و صاحب مجمع اکثر ابیات آن را در جلد اول مجمع الفصحا نقل كرده است علاوه بران تخلص او را سهواً بدایعی ضبط میکند.نمونه سخن:چه پوشی جوشن غفلت که روزی تو باشی تیر محنت را نشانهامل با عمرت اندر نه بمعیار نگه کن تاکجا گردد زمانه(نا تمام)۞ منتخبات نفيسه ۞مدینه طیبه( على سا كنها افضل الصلوات و التسليم )این بوی روح پرور از ان کوی دلبر است وین آب زندگانی ازان حوض کوثر استای باد بوستان مگرت نامه در میان ؟ وی مرغ آشنا مگرت نامه در پر استبوی بهشت میگذرد یا نسیم دوست یا کاروان صبح که گیتی منور استاین قاصد از کدام زمین ست مشک بوی وین نامه درچه داشت که عنوان معطر استبرراه باد عود بر آتش نهاده اندیا خود دران زمین که توئی خاک عنبر است ( طيبات سعدی )٣٦٦شماره ( چهارم ) سال دوم مجله کابل ( ٤٢ )( منتخبات نفيسه )نقل از الفاروقمترجمه علیا جناب مرحوماقوال حضرت عمر فا روق رضما خوذ از اطواق الذهب علامه زمخشری( مترجم فارسی منظوم محمد ابن عمرالرشيد الوطواط كاتب )تفقهوا قبل ان تسود واپیش از کدخدا شدن از تحصیل علم فا رغ شویدقطعهعلم آموز وا نگهی زن کن گر توئی طا لب نصاب علومرا نکه اندیشه مصالح زن باز دارد ز ا کتساب علوممن ذهب حيا.ه مات قلبههر که بیحیا ئی پیش گیرد دلش بمیردقطعهمرد بی شرم مرده دل با شد از رسوم كرم ندا ند هيچهر كرا شرم رفت از ديده در دلش زندگي نما ند هیچان العمل كثير فا نظر كيف تخرج منهکارها بسیار است اما به بین که چطور از عهده کار بر آمدن میتوانی یعنی نشیب و فرازکار را فکر کرده شروع کنقطعهای که جوئی عمل همی نگر تا ز شاخ عمل چه خواهی چیدراه ا ندر شدن همی بینی راه بیرون شدن بیاید دیدلكل شئی شرف و شرف ا لمعروف تعجيله٢٦٧شماره ( چهارم ) سال دوم منتخبات نفيسه (٤٣)هر چیز در نفس خود شرفی دارد و شرف نیکی در عجلت عمل است .قطعههر چه اندر ممالك يزدان گشت موجود از کثیر و قلیلهست هر چیز را ازان شرفی شرف خیر نیست جز تعجیلافلح من حفظ عن الطمع والغضب والهوى نفسههر که خود را از غضب وطمع وهواى نفس بازگرفت فلاح یافت .قطعههر که راه هوا وخشم و طمع بر دل و طبع نفس خویش بیستبرور و حضور و ناز رسید وز بلا و عـا و رنج برستلا ينبغي لمن اخذ بالتقوى و تزينبالورع ان يتواضع لصاحب الدنيااهل تقوی و ورع را خوشامد وتملق اهل دنيا بكار نیست یعنیکسیکه متقی و پرهیزگار باشد او را چه حاجت که تملق دنیا داران بکندقطعهای که ذاتت خزانه ورع است وی که شخصت نشانه تقوی استخویشتن را خلف نباید کرد بهر آنکس که صاحب دنیا استلاخير فيما دون الصدق من الحديثدر کذب وسخن دروغ خیری نیستقطعهدر سخن راستی همی باید کار در تازه و کهن نبودهر سخن کا ندران نباشد صدق هيچ خیر اندران سخن نبودمن كذب فجر و من فجر هلكهر که دروغ گفت ارتکاب فجور کرد وهر که فاجر شد هلاك شد٣٦٨شماره (چهارم) سال دوم مجله کابل (٤٤)قطعهمرد پاکیزه نفس آن باشد که زبان از دروغ دارد باكدر دروغ است ارتکاب فجور در فجور است اکتساب هلاكينبغي للرجل ان يكون في اهله كا لصبيفاذا التمس ما عنده و جد رجلامرد را باید که با اهل بیت خود مانند كودك زندگی کند یعنی بی تکلفگذران کند اما در موقع طلب چیزیکه نزد اوست مردانه وار حاجت براری شان بکندقطعهباعیالان خود چو كودك باش جز بلطف و معاشرت مفزاچون کنند از تو التماس آنگه مردی مردمی خود بنما.ريحانة اشمها و عن قريب ولد بار ام عدو حاضريك چيز خوشبوی را بوی میکنم و در عرصه قلیل يك مولود مسعود خواهد گشتیا دشمن مکار .قطعهبچه ریحان بود زاول عهد باز انسان شود به آخر کاريا ترا دو ستی بود مشفق يا ترا دشمنی بود مکاريا معشر القراء ار فعو رءو سكملا يزيد الخشوع على ما في القلبای گروه قاریان یعنی ای جماعه علماء وصوفیان سرها را بلند بگیرید زیرا خشوع بدل استنه بزیر انداختن سرها ـ یعنی از سر بزا نو فرو بردن خشوع قلب نیفزاید .قطعهزاهدا سر بر آرو تازه بزی سیرت شاهدان چنین شایدسر فرو بردنت بظاهر تو در خشوع دلت نیفزایدحرفة يعاش بها خير من مسئلة الناس٣٦٩( ٤٥ )شماره ( چهارم ) سال دوم منتخبات نفیسهدست رنجی و محنتی که کفیل معاش یومیه بود از گدائی پیش مردم بهتر است یعنی از مزددست خود نان پیدا کردن بهتر است از دست حاجت پیش مردم دراز کردن و بران کفایت کردنقطعهحرفتی گرچه نيك مختصر است که بدان قوت روز بتوان ساختبهتر است از سوال صد ساله که بدان قوت عمر نتوان ساختثلث خصال من لم يكن فيه لم ينفعه الايمان ـ (١) حلم يرد به جهل جاهل ـ (٢) و ورعيحجزه عن المحارم ـ (٣) و خلق يدارى به الناس ـ هر که دارای این سه خصلت نباشدایمانش هیچ نفع نرساند ، (١) حلمی که باو تحمل جهالت جهال بتواند ـ (٢) تقویکه مانع ارتکاب معاصی باشد ( ٣ ) خلقی که بوسيلة او با عموم خلائق مراوده بتواند .قطعهمرد را سود کی کند ایمان گرچه ایمان اوست بایستهتا نباشد درو سه خصلت خوب ورع و خلق و حلم شایستهاذا توجه احدكم فى الوجه مرات فلم ير خيرا فليدعهکاری که مکرر بنا کامی انجامد تر کش اولی تر است ، یعنی اگر چندبار در کاری سعی کردهشود و هر مرتبه نتیجه اش ناکامی باشد ترك آن کار بهتر است .قطعههر که او بار ها بکاری رفت جست و زانکار هیچ نفع نیافتدست زان مطلبش بیاید داشت روی زان مقصدش بیاید تافتعليكم بالا بكار فانهن اشد حباً و اقل خبأباید که زنان بکر را نکاح کرده باشید زیرا که زنان باکره خیلی محبت میکنند و خیلیکم مکر میکنند .قطعهتا توانی مخواه جز زن بکر تا نمانی بداغ محنت دربکر را دوستی بود افزون بکر را گر پزی بود کمتر٣٧٠شماره ( چهارم ) سال دوم مجله کابل ( ٤٦ )من عرض نفسه للتهمة فلا يلومن من اساء به الظنهر که از محل تهمت اجتناب نورزد مردم را به بدگمانی در حق خود ملامت نکند.اینکه هستی بموقف تهمت تا نگردد عفاف تو معلومگر برد عاقلی گما نی بد در تو نبود بنزد عقل ملوملا تبغضوا الله الى عبادهعلما وقاریان را باید که در وعظهای خود در صفات جباری و قهاری ذات باریتعالی مبالغه نکنند و در دل مردم نفرت پیدا نکنند و وظائف و اوراد طولانی مردم را تلقین نکنند تا که در دل مردم از عبادت الهی نفرت پیدا نشود. در حضور خدا وند عبادت کم با حضور دل بس میکند.قطعههر امامیکه هست پیش نماز هم مذکر اگر نه اند احمقهر دو موجز کنند تا ندهند خلق را نفرت از عبادت حقالعبد اذا توا ضع لله رفع الله حكمةهر که با بندگان نظر به رضا جوئی حقتعالی تواضع کند خدای کریمش سرافرازی دهد – یعنی تواضع برای خشنودی خداوند موجب سرافرازی و عزت است.قطعهاز براي خدای با خلقش در تواضع فزا و لطف نماکه خدا یت بزرگوار کند چون تواضع کنی برای خداالعبد اذا تعظم وعد اطواره نهضه الله الي الارضچون شخصی به تکبر سر افرازد خداوند بی نیازش بخاك ذلت فرو نشاند.هر که چون دولتش بدست آید با خلائق تكبر آغاردباز گیرد خدا از و دولت پس زجاهش بچاه اندا زدایا کم و نومه الغداة فأنها منجرۃ مجفرةاز خواب صبح مدام پرهیز داشته باشید زیرا موجب کنده ذهنی و قاطع قوای۳۷۱شماره (چهارم) سال دوم منتخبات نفیسه (٤٧)رجولیت است - یعنی از خواب قبل از چاشت به پرهیزید زیرا که دردهان بوی بد پیدامیشود و در قوهٔ رجولیت ضعف می آرد.قطعهدست از خواب بامداد بدار که حلاوت زجان تو ببردبیخ نسل از نهال تو بکند بوی خوش ازدهان تو ببردکذب بکر و بخل تمیمقبیلهٔ «بکر» در «عرب» به کذب و قبیله «تمیم» به بخل شهرت دارد. اهل «عرب» را باید کهبر قول «بکر» اعتماد کم کنند و از «تمیم» امید مروت قطع کنند. و کسیکه این هر دو عادتذمیمه داشته باشد زنهار دوستی را نشاید.قطعههست «بکر» و «تمیم» را ز «عرب» کذب و بخل آن دو هست وصف ذمیمآه زان سفله که مجتمع است نزد او کذب «بکر» و بخل تمیملا حلم احب الي الله من حلم امام عادل ورفقهولاجهل ابغض الى الله من جهل امام جابر وخرقهامیری و پادشاهی که عادل و حلیم باشد نزد خدا یتعالی محبوب ترین خلائق است و امیریکه جاهل وجابر باشد نزد باریتعالی مبغوض ترین بندگان است.قطعهنیست نزد خدای عز وجل هیچ خصلت چو بنگرد عاقلبدتر از جهل و الي جاهل بهتر از حلم والی عادلما ولی احد الاحام على قرابته فرعى في غيبتههر کسیکه بمرتبه ولایت و حکومت فایز گردد باید که برخویشاوندان خود مهربان بودو در غیاب شان هم حقوق خویشی وصلهٔ رحم را مراعات کرده باشد.قطعههر کرا دولتی بدست آمد لازم است این وظیفه اش ز نخست۳۷۲شماره ( چهارم ) سال دوم مجله کابل ( ٤٨ )غم خویشان خورد ز اول عهد باز باید بحست کار درستاذا رايتم القارى يحب الاغنياء فهو صاحب الدنياوقتیکه عالمی را به بینید که با توانگران الفت دارد پس او را از اهل دنیا یعنی دنیاپرست باید شمرد .قطعهزاهدان را بصدق باید بود از وداد توانگران يك سوهر که حب توانگری جوید نیست زاهد که هست دنیا جواذا رايتموه يلزم السلطان من غير ضرورة فهو لصشخصیكه با سلطان بی ضرورت مصاحبت و ملازمت پیش گیرد دزدش باید پنداشتقطعهزاهدی کوست همنشین ملوك بی ضرورت نه طالب مزد استاو نه صادق که فاسق رند است او نه صائم که خائن و دزد استلا تكر هوا فتيا تكم على الرجل القبيح فانهن يحببن ما تحبوندختران و خواهران خود را بمناکحت با آدم بدگل مجبور نکنید زیراآنها نیز آنچه شما دوست دارید همان را دوست دارندقطعهگر دهی دخترک بشوهر زشت به ستم زان فساد افزایددخترك آدمی است او را نیز چون تو همخوا به نکو بایدقن ما اد برشي فاقبلچیزی از دست رفته باز کمتر بدست می آید یعنی دولتیکه از دستت رفت باز بدست آمدنش از جمله نوادر است( باقی دارد )۳۷۳شماره ( چهارم ) سال دوم سلطان محمود زابلی ( ٤٩ )نقل از زين الاخبار گردیزیتالیف در قرن پنجم هجری صفحهٔ٨٠ تا ٨٥ منطبع برلین ١٩٢٨مسیحی .سلطان محمود زابلی و مسافرت درماورای جیحون »و اندر سنه اربع عشر و اربعمائه بفرمود ( سلطان محمود ) تا لشکر را تعبیه کردند پنجاه و چهار هزار سوار آمد که بدست شاه بهار بعرض گاه حاضر آمدند بیرون از سوارانی که باطراف مملکت بودند و شحنگان نواحی بودند و هزار و سه صد فیل با برگستوان و آلت تمام بشمار آمد که اندرین تعبیه آمده بود . و ستور را از اشتر و اسپ خود قیاس نبود . وچون سنه خمس و عشر واربعمائه اندرآمد امیر محمود رحمة الله قصد بلخ کرد که آنجا شود و زمستان بباشد وچون به بلخ رسید بهروقت متظلمان علی تکین از جانب ما وراءالنهر بنزديك وى همي آمدند و از علی تگین تظلم هميكردند كه ناروائیهای بسیار میکند و مردمانرا همی بدرد دارد و بر رعایا و اهل صلاح وی رنج است . و چون تظلم بسیار شد امير محمود قصد کردکه آن جست ( كذا ) بكند و آن مسلمانان را از آن رنج و بلا برهاند و نیز آرزوش بود که از جيحون گذاره شود و آن دیار را مطالعه کند و اندر آن تدبیر ایستاد وگفت اگر بکشتی بگذریم باشد که خللی اوفتد ( ورق ١٢٣ ب ) و چندگاه اندر آن بود تا آلت آن بساختند و آنچنان بود که بفرمود تا زنجیر های سطبر ساختند نر و ماده هر يكي مقدار دو ارش وسه ارش و همهٔ زنجیرهارا اندر چرم گاو گرفت وكشتيها بياورند و اندر عرض جيحون بر یکدیگر ببستند بدان زنجیر های نر وماده وبر قرینهای که اندر کشتیها تركيب کرده بودند و از سیستان لیفهای قوی آورده بودند چنانكه هر لیفی را اشتری بر داشته بود و بدان لیفها کشتیها را نیز ببستند و تجویفهای کشتی را بحشو بيا گندند چنانکه٣٧٤شماره ( چهارم ) سال دوم مجله کابل ( ٥٠ )سوار و پیاده واشتر و استر و خراسان بر آنجا بتوانست گذشت و پس لشکر را برینپل گذاره کرد و خود گذاره شد و چون خبر یمین الدوله بما وراء النهر رسید هر آهن اندراهل آن دیار او فتاد و ملوک آن دیار متحیر شدید ، اول کسی امیر چغانیان بود که بخدمتا و آمد با همه لشکر خویش و خود را عرضه کرد و خدمتی که توانست بکرد و پسخوارزم شاه حاجب التونتاش با همه لشکر خویش بنزديك امیر محمود آمد . و پسامیر محمود بفرمود تا سرای پرده بزرگ بزدند چنانکه ده هزار سوار را اندر آنسرای پرده جای بود و یکی سرای پردۀ دیگر خاصه او را از دیبای شستری لعلبزدند و ستاره او و خر پشته از دیباج نسج . پس فرمود تا لشکر را تعبیه کردندمیمنه و میسره و قلب و جنا حین بساختند و فرمود تا زراد خانه اندر فضای هر تعبیه( ورق ٣٤ ) آ ) بداشتند و فیلان با برگستوان و پا لان بستانیدند ( کذا ) و پسفرمود تا بیکبار بوق و دبدبه و دهل و طبل بزدند و بر پشت فیلان تهالی و آئینه فیلانو مهره سپید و سنکه و شدف و مخنور بزدند و جهان از آواز ایشان کر خواست گشت .و مردمان مدهوش گردیدند و هر کس که از ترکستان و ما وراء النهر اندر آن لشکرگاهحاضر بودند زهره شان بخواست کفید .ملاقات یوسف قدر خان با سلطان محمود رحمها اللهچون قدر خان که سالار همۀ ترکستان بود و خان بزرگ او بود خبر یافت از گذارهشدن یمین الدوله از جیحون ، از کاشغر برفت وقصد التقاء امیر محمود کرد که تا بیاید و باویدیدار کند . و عهد تازه کند پس از کاشغر برفت ، سوی سمر قند آمد و از آنجا پیشتر آمدبر سبیل صلح و دوستی تا بيك فرسنگي سپاه امیر محمود رسید و آنجا فرود آمد و سرای پرده بفرمودتا بزدند و رسولان بفرستاد و امیر محمود را رحمة الله از آمدن خویش خبر داد و اشتیاق نمودبدیدار او . امیر محمود همچنان جواب نیکو داد و جای مسما کرد که آنجا دیدار کنند ، پسامیر محمود رحمة الله با سواری چند و قدرخان با سواری چند آنجا آمدند و چون یکدیگر رابدیدند هردو پیاده شدند . و امیر محمود رحمة الله یکتا گوهی بیش بها با دستار چه بخزینه دارداده بود فرمود تا در دست قدرخان داد ، و قدرخان همچنین گوهری آورده بود از رعب٣٧٥( ٥١ )شماره ( چهارم ) سال دومسلطان محمود زابلیوفزع كه بدو رسید فراموش كرد وچون از پیش محمود باز ( ورق ١٢٤ ب ) گشت یادشآمد ، بدست كس خویش بفرستاد وعذر خواست و باز گشت و چون روز دیگر بودامیر محمود رحمة الله بفرمود تا خیمهٔ بزرگ از دیبای منسوج بزدند و كار بساختند میزبانی راورسول فرستاد و مر قدرخان را مهمان خواند .صفت مجلس ومهمانی - وچون قدرخان بیامد بفرمود تا خوانی بيا راستند هر چهنیکوتر و امیر محمود رحمة الله باری بهم دريك خوان نان خوردند وچون ازخوان فارغ شدندبمجلس طرب آمدند و مجلس آراسته بود سخت بدیع از سپر غمهای غریب ومیوه های لذیذوجواهر گران مایه ومجلس جامهای زرین وبلور و آئينهای بدیع ونوا در چنانجه قدرخاناندر آن خیره ما ند وزما نی نشستند وقدرخان شراب نخورد از آنچه ملوك ما وراء النهررا رسم نیست شراب خوردن خاصه آن ملکان ترکان ایشان ( كذا ) و زمانی سماعشنیدند و برخاستند پس امیر محمود رحمة الله بفرمود تا نثاری كه بایست حا ضر كردنداز اداتهای زرین وسیمین و گوهر های گرانمایه و طرا يفهای بغدادی وجا مهای نيكووسلاحهای پیش بها واسپان گران بها باستامهای زرین وبمصای مرصع بجواهر وده ماده فیلباستامهای زرین و بعصا های مرصع بجواهر ، اشتران بردعی با هراها بزر وهود جهایاشتران باكهرها وماههای زرین و سیمین وجلاجل وهود جهای از دیباج منسوج و نسجوفرشهای گرانمایه از محفور بهاء ارمنی وقالي هاء اويسي ( ورق ١٢٥ آ ) وبوقلمون ودستهایمنسج و منسوج وطبرهای معلم مور و تیغهای هندی وعود قمارى وصندل مصغري وعنبراشهب و گوران ماده و پوستهای پلنگ بر بری وسگان شکاری و چرغان و عقاب شكوه دادهبر کلنگ و آهو و نخجیر ومرقدرخان را با عزاز و اكرام باز گردانید و او را لطف بسیاركرد و عذر خواست و چون قدرخان بلشکر گاه خود رسید و آن چندان چیز از طرايفو متاع و سلاح و مال بدید متحیر گشت و ندانست كه مکافات آن چگونه کند پس بفرمودخزینه دار را تا در خزینه بگشاد و مال بسیار بیرون آورد و بنزديک امير محمود فرستادبا چیز های که از ترکستان خیزد از اسپان نيك باثار و آلت زرین و غلامان ترك باکمر٣٧٦شماره (چهارم) سال دوم مجلۀ کابل (٥٢)و کیش بزر و بازو شاهين و مویهای سمور و سنجاب و قاقم و روباه و اداتها ساخت از پشتو دو میشۀ ختو و طریف و دیبای چینی و دار خاشاک چینی و آنچه بدین ماند و هر دو ملكاز يكديگر جدا شدند برضا و صلح و نیکوی. و چون علی تگین خبر یافت بگریخت و اندربیابان شد و امیر محمود صاحب خبران نصب کرد از جهت علی تگین را ، پس خبر آوردندکه اسرائیل بن سلجوق بجای پنهان شده است و يمين الدولة کسان فرستاد تا او را از آنجابیرون آوردند و سوی غزنین بفرستاد و از آنجا سوی هندوستان فرستاد او را ، تا آخر عهدآنجا بود . پس خبر آوردند که عیال و بنه علی (ورق ١٢٥ ب) تگین بر اثر او همي اندربیابان بخواهد شد ، امیر محمود رحمة الله مرحاجب بلکاتگین را بطلب ایشان بفرستاد ، او برفتو حیلتها کرد تازن و دختران و بنۀ علی تگین را بدست کرد و پیش امیر محمود آورد و ایناندر سنه ست و عشر و اربعمائة بود .دیده اعتبارگر هر دو دیده هیچ نه بیند «باتفاق بهتر ز دیدۀ که نه بیند خطای خویشچاه ست و راه و دیدۀ بینا و آفتاب تا آدمی نگاه کند پیش پای خویش( سعدی )خلوتدر هجوم کارهای ملك و دين یکز مان با خویشتن خلوت گزینهر که یکدم در کمین خود نشست هیچ نخجیر از کمند او نجست( اقبال )شعر و سوزقول مطبوع از درون سوزناک آید که عود چون همیسوزد جهان ازوی معطر میشودآب شوق از چشم سعدی میرود بر دستخط لا جرم چون شعر میآید همه تر میشود( طیبات سعدی )۳۷۷شماره (چهارم) سال دوم ۞ فرمان سلطان غیاث الدین بلبن ۞ ( ٥٣ )نمونه طرز نگارش تخمیناًهفتصد سال قبل افغانستانکه از دربار سلطان غیاث الدینبلبن پاد شاه افغا نستانامر به تحریر آن رفتهنقل از صفحه ٢٤٣ کتاب(فرامين سلطانى) منطبعه(پر ننتنگ ورکس) سال١٣٤٤ هـ دهلىفرمان سلطان غیاث الدین بلبناسمه اعلى وحده اولىالواثق بتائيد الرحمن ضیاء الد نیا والدين ابو المظفر سلطانغیاث الدین يا ايها الذين آمنو اطيعوالله و اطيعوا لرسولواولى الامر منكم ابو الظفر غیاث الدین محمد پادشاه غازی سنه احدبعرض اشرف اعلی رسید چون که سیادت و نقابت نجابت و صفوت دستگاه خواجهحیدر موازی چهار جریب زمین سکنی در بلدة مفاخر دار الخلافه دهلی در قبض و تصرفمالکانه خود دارد و با او لاد صلبی خویش در انجا آباد است در ينولا اراضی مذکورهدرون احاطه قلعه ظفر اثر محوط گشته لهذا حكم جهان مطاع آفتاب شعاع شرف نفاذیافت که اراضی مسطوره از محل قدیم بدستور سابق در قبض وتصرف مشار اليه مقررو مسلم باشد تا که مومی الیه با فرزندان موطن مستقل دانسته پشت بپشت وظهر بظهروبطن ببطن بمحل آباد باشد و احدی بعلت انتقال محال وبجميع تکالیف دیوانی و مطالباتسلطانی مزاحمت نرساند و هر قومی را که او آباد سازد ارباب امور سلطنة در کارپردازان ریاستهای هند از عهدهٔ آنها معاف دارند الزمست که متصدیان حال و استقبالدر استمرار این حکم عالى تخلف و انحراف نور زند تحرير في السابع شعبان سنه الرابعجلوس مطابق سنه احد وسبعون و ستمائت هجری .٣٧٨شماره ( چهارم ) سال دوم مجله کابل ( ٥٤ )« رباعیات »دل میبرد از دست بهار کابل گل ریخت سعادت بکنار کابلزین خسرو نادری که دارد افغان مشهور جهان شود دیار کابلكودك منشان شیر و شکر میخواهند دنیا طلبان لعل و گهر میخواهنداهل خرد و کمال و دانش بجهان عقل و ادب و علم و هنر میخواهندهر مملکتی که اهل کاری دارد از حادثه دهر حصاری داردگو ناز کند که ناز برداری هست گو غم مخورد که غمگساری داردراحت نبود هنر نیندوخته را حسرت باشد علم نیاموخته رااز حلم فسرده ساز کانون غضب آبی بزن این آتش افروخته رانی علم و هنر دگر چه خواهی کردن جز خاک بسر دگر چه خواهی کردننی حرف شنیدن و نه صنعی دیدن ای کورای کرد گرچه خواهی کردنخوبست بهار و موسم گل خوبست در صحن چمن چه چه بلبل خوبستامروز که فضل نو بهاران وطن اشعار من و صفحه کابل خوبستبلبل همه دم صحن چمن میخواهد هر جا که غریبی است وطن میخواهدچون شمع هر انکه طبع روشن دارد طرح سخنی در انجمن میخواهدخوبست که علم و ادبت کار بود از جهل بدت ننگ بود عار بودافسوس کند بعمر اگر پیر شود هر تازه جوانی که زیانکار بودهر مملکتی راست نگهبان عسکر هر ملك و وطن جسم بود جان عسکراما ز شجاعتی که دارد ذاتی بالطبع بود ملت افغان عسکر۳۷۹شماره ( چهارم ) سال دوم رباعیات ( ٥٥ )خوبست بروز گار کاری کردن خدمت زنی ملك و دیاری کردنباید بمعا رف وطن کوشیدن شرط است باین شیوه قراری کردنآن گل طلب ایدوست که بی خار بود آن گنج نکو بود كه بی مار بودآن نوش طلب کند که بی نیش بود هر کس که بروزگار هشیار بودای کار تو صدق نیست کاری به ازین عرفان طلبی نیست شعاری به ازینبنموده قرار علم و اخلاص عمل خوش یاد دلت نیست قراری به ازینای بوده بدنیا غم دینت خوبست ای نور دو دیده این چنینت خوبستسر بر فلك از غرور و نخوت مفراز چون خاك شوندهٔ زمینت خوبستاز کف ندهی جان برادر فرصت کز هر چه بروز کار بهتر فرصتتا فرصت هست در هنر کوش و کمال فرصت چو رود بکاست دیگر فرصتشد پیشه کار دار رشوت خوردن عام است بهر دیار رشوت خردنرشوه خورد و روزه هنوزش باقی شرم است بروزه دار رشوت خوردنای وقت زدست داده غم باید خورد اینست غذا که بیش و کم باید خوردای هیچ نیا موخته عمرت سپری جز مرگ علاج نیست سم باید خوردبگذشت خزان و نو بهاران آمد شد سرو علم الی بگلستان آمداز فرط نشاط و شاد مانی و طرب بلبل بچمن بشو رو افغان آمدشد خوشتر و بهتر و نکو تر کا بل باز آی و ببین جان برا در کا بلتعمیر جدید کرد و ترمیم قدیم آن کابل ما شد است دیگر کابلصحرای وطن خوشست و کهسار وطن دانند چو سلسبیل انهار وطندر چشم وطن پرست ملت پرور بهتر ز گل غیر بود خار وطندانا بکمال و سفله بامال خوشست هر کس که نظر کنی بهر حال خوشستکا بل نازان بطبع مستغنی خویش ایران و بهار و هند و اقبال خوشستباقی دارد۳۸۰شماره ( چهارم ) سال دوم مجله کابل ( ٥٦ )مشاهير« خواجه انصار يا پير هری »بقلم ميرصاحب گازرگاه شريفاز هراتجناب پير هرات خواجه عبدالله انصاری قدس سره مناقب و مزايای لازمی و متعدی آن بزرگوار در مدونات علماء سلف و جمهور مشايخ متقدمين و متأخرين متفق عليه است و مصنفات عديده آن بزرگوار بعضی به طبع رسيده مانند ( کنز السالکين ) در اخلاق و ( منازل السائرين ) در علم تصوف و بعضی منحصر برساله های قلمی مانده است و از اجل مصنفات شان تفسير کشف الاسرار است تفسير مذکور باسره ديده نشده است يکپاره آخر ازان که بمطالعه خادم مزار مبارک ممدوح رسيده و از تعداد سور آن استنباط ميشود که مفسر قدس سره متعلقات هر سوره را از سور تفسير خويش منقسم و متخصص بسه نوبت مقرر داشته اند اول ترجمه فارسی تحت اللفظ بمثابه تفسير جناب ملاحسين رحمه الله تعالی دوم استيعاب آن بر اخبار و احاديث مرفوعه مبينه آيات کريمه بانضمام قواعد عربيه نحويه آن سوم حاوی است بر مواعظ و نصايح مفيده و مقالات مسجع و موزون اخلاقيه وفات جناب قدس مآب ممدوح بمدلول رباعی آتی مستخرج از لفظ ( مات ) است که ( ٤٨١ ) قمری باشد :آن خواجه که در صورت و معنی شاه است واز سر حقيقت دو کون آگاه استاز روی حساب جمل اردا ني ( مات ) تاريخ وفات خواجه عبد الله است٣٨١( نمونه گچی )( مسجد الحمرای غرناطه )نمونه از گچ با منتهای صنعت از یکقسمت منظره خارجی مسجدالحمرای غرناطه ساختهشده و بطور چوکات در موزه کابل موجود است که از خلال رواق های دوگانه او یکقسمتمنظره مرسومه آنجامع مشهور پدیدار است .[BLANK PAGE]شماره ( چهارم ) سال دوم خواجه انصار یا پیر هری ( ٥٧ )و در سنه ٨٥٩ خاقان سعید شاهرخ شاه مزار آن بزرگوار را بعمرانات بی عدیله مانند بقعه ها و تکایا و ایوان رفیعه و حوض ها و مساجد الحاق نموده است و يك لوح مرتفعی که در ستایش آن لوح جناب مولوی عبدالرحمن جامی انشاد نموده اند که میلی سر مزار پر انوار او کشد - زوار را بدیدۀ دل کحل انتباه - منصوب و اقامه کرده است و این بقعۀ مبارکه محط رحال و مخیم آمال و پناه گاه اهالی معرفی شده است چنانچه مولوی صاحب جامی بتایید این مدعا میفرمایند .بندد بروی خود همه درهای حادثه هر کس که آورد بحریم درش پناهجامی حریم کعبۀ هر حاجت این در است روی دعا بکعبه کن و حاجتی بخواهاينك خادم مزار موصوف تيمناً رشحۀ از دریای فضایل و فواضل و برخی از حالات آن بزرگوار اعتراف و بافاضۀ هیئت انجمن ادبی شکر الله تعالی سعی با نیه اتحاف نمودم و در آتیه از هدایای علمی و اخلاقی حسب مقدور خویش افتخارا بآن انجمن عليه تقدیم خواهم داشت انشاء الله تعاليغض ابصارجهد کردم که دل بکس ندهم چه توان کرد با دو دیدۀ باززینهار از بلای تیر نظر که چو رفت از کمان نیاید بازمگر از شوخی تدر وان بود که فرو دوختند دیدۀ بازطیبات سعدیازین بیمار چشمان بلا خیز طبیب مهربان فرمود پرهیزغلیمتدل از خوبان بی پروا نگهدار حریمش جز به او دادن حرام استاقبال٣٨٢( ۵۸ ) مجله کابل شماره (چهارم) سال دوماجتماعیات«نگاهی به مانچوریا»تحقیق آقای مولوی محمد یعقوبخانترجمان انجمن ادبیچند ماه پیش در مشرق اقصی ابرهای محاربه فضای ما نچوریا را فرا گرفته و انظار عالم را با تشویش زیاد به نتایج و خیم آینده جلب نموده بود - بالاخره جنك بزودی باختتام رسیده و مانچوریا از سلطنت چین مجزا و ظاهراً دارای يك پادشاه مستقلی گردیده و استقلال خود را رسماً اعلان نمود.مانچوریا نام مملکتی است که بشمال مشرق چین خاص واقع و مساحت آن (۳۸۲۰۰۰) مربع میل و تخمیناً یکنیم چند مملکت افغا نستان است، وقتیکه دول اروپائی باچین روابط تجارتی را آغاز نمود خاندان مانچو ( ١٦٤٤ - ۱۹۱۱ ) بر سلطنت وسیعۀ چین حکمرانی میکرد - و باید دانست که مانچوریا مسکن آبائی خاندان مذکور بود و از روز غلبه و استیلای مانچو با چین الحاق یافته است - قبل از اعلان، استقلال، بنام «سه ایالت مشرقی» (فنگتین و یا شنگ کنگ، کیرین، هیلنگ کیانگ) مشهور بود.تاریخ مختصر ما نچوریامانچوریا در تاریخ چین از زمانهای بسیار قدیم نمایان وحصۀ مهمی را داراست در ازمنه سابقه ریاستهای متعدد تیولی از خاندان چوبريك قسمت مانچوریای۳۸۳شماره (چهارم) سال دوم نگاهی به مانچوریا (٥٩)جنوبی قابض و حکمران بودند - و وقتاً فوقتاً خاندانهای قوی تر چینیبر حصص مذکوره دست تعدی دراز میکردید - منجمله ریاست های بومی مانچوریا مشهورترین خیتانها بودند که در قرن دهم میلادی ازین قوم خاندانی موسوم به لیاو زمامریاست در دست گرفت و آنها نه فقط بر قسمت مانچوریا حکمرانی میکردند بلکهقطعات «منگولیا» و «چهلی» را نیز در تصرف خود آورده بودند - در قرن دوازدهمقوم «نوچن» خیتانها را بر انداخته دودمان «کین» را بر سر حکومت آوردند - کین هاکه شاخی از قوم «نوچن» بودند چین شمالی را گرفتند، ازان به بعد مغولها استیلا نموده«نوچن» هارا بر انداختند - در قرن شانزدهم میلادی مانچوها (پادشاه موجودهمانچوریا از همین خاندان است) زیر قیادت «نورها چو» اقتدار و برتری حاصل کردهقوتی را نایل شدند که بالآخره در قرن هفدهم منجر به فتح کل چین گردید.بعد از کشف امریکا (١٤٩٢ میلادی) دول مغربی به آسیا شوق حکمرانی داشتهو برای گرمی بازار تجارت مصروف شده هسپانیه و فرانس در صف اول قدم میزدند -انگلیس و هالیند نیز در تعاقب آنها روان بودند، روس ها در دورهٔ پتر کبیر بهتوسیع سلطنت پرداختند و در نتیجه در قرن هفدهم تهاجمات آنها طرف مشرق آغاز نمودهبسرعت پیش رفت، لیکن (کیا نگ هسی) پادشاه آنوقت مانچو پیشرفتآنها را معطل نمود، اما چون سلطنت مستبده و مطلق العنان چین با وجودوسعت زیاد به اصلاح نظام و اداره های حکومتی هیچ توجه نداشت لهذا درحالت جمود و خمود مانده بعد از فوت پادشاهان مقتدر از جلوگیری روس عاجز آمدیعنی بالآخره سلطنت تزاری روسیه در قرن نوزدهم (١٨٥٨) بر کل علاقهٔ شمالی دریایآمور قابض گشت، و در سنه ١٨٦٠ علاقهٔ مشرق (آسوری) را گرفت در مرور این زمانسایر دول اروپائی برسواحل چین تجارتخانه ها بنا نموده حقوق تجارتی از خاقان چین حاصلکرده رفتند و در ٤٩ بندر چین اروپائی ها آزادانه تجارت مینمودند - سلطنت وسیعهٔ چینبسبب ضعف خود دائما در مقابل مطالبات دول اروپائی ها سرخم کرده شرایط آنها راقبول میکرد و مراعات میداد و قوت اداره برای دولت و حکومت چین بدرستی باقی نمانده٣٨٤شماره (چهارم) سال دوم مجله کابل (٦٠)ملت را به انقلاب مشهور سنه ١٩١١ مستعد نمود .درین ضمن ملت بیدار جاپان مآل کار را دیده بسرعت فوق العاده به تهیه وسایل ترقیو ذرایع حفاظت از دست تطاول اجانب متوجه گردید و بالعکس جاپان نه اینکه خود راصیانت نمود بلکه اقدامات دول اروپائی را در چین نیز تايك درجه منع کرده توانستو در عین حال میخواست که خودش استفاده کند - درسنه ١٨٩٥ جاپان جزیره نمای(لياؤ تنگ) را قبض نمود ، لیکن روس این تفوق جاپان را در میدان عالمگیری خودخار راه دیده به امداد فرانسه و جرمنی علاقه مذکور را به چین مسترد نمود - متعاقباً خودروس در همین سال ١٨٩٥ اول اجاره بندر (آرتھر را) تابیست و پنجسال گرفته و فوراًيك خط آهن را (از هاربن) الی مکدن تمدید نمود - ثانیاً درسنه ١٩٠٠ روس فوجیدر مانچوریا گسیل نمود تا بغاوت (بکسرها) را فرو نشاند ـ و بعدها با وجود اجتماع هادر اعاده فوج خود لیت ولعل نموده حتی در مقبوضه خود به تعمیر استحکامات پرداخت -جاپان ، برطانیه و ریاستهای متحده امریکا هر چند خواستند روس را ازین حرکات بازدارند ممکن نشد - بالاخره جاپان از موجودیت کوریا اندیشه مند گردیده و در سنه ١٩٠٤خلاف روس اعلان جنگ داده و در نتیجه روس را مغلوب نمود ، بواسطه معاهدهپورتسمتپه مقبوضات روسیه را متصرف گردید - از روی این معاهده اجاره خط آهنبجنوب (چانگچون) به جاپان تعلق گرفت ، و او درین ناحیه بغرض ترقی وسایل اقتصادیخود کوشش و مساعی بکار برده نسبت به روسی ها در علاقه مانچوریا خوبتر قایم و محکمگشت ، روسها هم در مرور زمان عده کثیر روسی را در مانچوریا آباد نموده رفتند .درسنه ١٩١٥ جاپان جنگ عمومی و گرفتاری ملل اروپائی را غنیمت شمرده از چینبیست و يك مطالبه نموده اجاره خود را تا به ٩٩ سال امتداد داد - در سنه ١٧ - ١٩١٨روس از باعث انقلاب داخلی خیلی مضمحل و پریشان گشت و احتمال میرفت جاپان بفراغتدر قوای خود افزوده خواهد رفت ، اما در ظهور حکومت سوویتی نفوذ روس باز در مشرقجان گرفت و بقرار معاهده سنه ١٩٢٤ در « خط آهن چین مشرقی » مکرراً شرکت نمود .٣٨٥شماره ( چهارم ) سال دوم نگاهی به مانچوریا ( ٦١ )حدود جغرافیائیحدود جغرافیائی مانچوریا بصحت معین نیست ـ حدود بین المللی آن بالعموم گذرگاهایدریا های ارگون ، آمو ، واسوری بقسم خط فاصل مابین سلطنت های چین و روسبواسطة يك سلسلة معاهدات اختیار کرده شده ، اولین معاهده در سنه ١٦٨٩ بمقام« نرچنسك » امضاء شده بود یعنی زمانیکه روس طرف مشرق به توسیع سلطنت اقدام نموده بود ـحدود روسی بواسطة معاهدة « نرچنسك » تابه « ارگون » بواسطة معاهدة ایگون ( ١٨٥٨ )تابه « آمور » و بوسیلۀ معاهدۀ پیگنگ سنه ١٨٦٠ تابه اسوری پیش آمد ــ ازین تمدید و نگاهیبر نقشۀ مانچوریا ظاهر میشود که مانچوریای شمالی هدف حملات روسی است ، دریای« تومین » و « یالو » از وقت خاندان « منگ » حد فاصل ما بین کوریا و مانچوریا قراریافت ،و بهمراه وسعت زراعت و تزاید کوچ نشینان چینی حدود مانچوریا طرف مغرب درمنگولیا در آمده رفته است .( مهاجرت چینی ها در مانچوریا )پیشتر گفتیم که خاندان مانچو از مانچوریا ( ١٦٤٤ – ١٩١١ ) برکل چین حکمرانیمیکرد ــ این مانچوها مملکت مانچوریا را سرزمین اخذ سربازان می شمردند تا بزور با زوياین عسکر مانچوریا بر چین حکمرانی کرده بتوانند .این مهاجرت چینی ها در نفوس وحالت اقتصادی مانچوریا اهمیت بزرگی را دارد ،مانچوها در اوایل تا عرصۀ در از چینی ها را اجازۀ آباد شدن به مانچوریا ندادند ــ لیکندر سنه ١٧٧٦ حکومت چینی ها را اجازه داد که به علا قۀ « فنگتین ایالت جنوبی مانچوریاهجرت کرده آباد شوند ــ در اواخر قرن نوزدهم خاندان شاهی مانچو مجبور شده اجازه دادکه به علاقه « کی رین » هم اقامت کرده میتوانند ــ عدۀ کثیر دهقا نهای چین شمالیدر قطعات لامزروع مانچوریا که از باعث عسکر گيري قریباً غیر آباد شده بودند رهایشاختیار کردند ، نفوس چینی بدین تعداد زیاد هجرت کردند که احصائیه مانچوریا به اختتامقرن نوزدهم به ١٤ ملیون رسید و هشتاد فیصد چینی ها بودند ـ درین مهاجرت عموماً مردها٣٨٦شماره ( چهارم ) سال دوم مجله کابل ( ٦٢ )از چین آمدند و با زنهای مانچو ازدواج نمودند ـ اکنون مانچوهای خالص فقط در مانچوریای شمالي در علاقه « ایگون » یافت شده میتوانند و آنها اخلاف عسکریانی اند که شهنشانان مانچو در وادی آمور آباد کرده بودند .علاوه تصرف جاپان بر مانچوریا هم چینی ها را به مانچوریا جلب کرد ـ چرا ؟ جاپانی ها از سنه ١٩٠٥ درما نچوریا پول زیاد ( ٢٣٠ الی ٥٠٠ ملیون پوند ) خرج کرده حالت اقتصادی و زراعتی مانچوریا را که پیشتر از باعث عسکر گیری و بی انتظامی بدرجه صفر بود بسیار ترقی دادند ، و از روی معاهده پور تسمته در انجا فوج نگاه میکردند تا حفاظت « ریل مانچوریای جنوبی » و تبعه جاپانی را نمایند ، بعد از انقلاب چینی و خلع پاد شاه ( ١٢ ـ ١٩١١ ) چون در داخله چین قحط و خانه جنگي و کشت و خون و خطره جان و مال حکمفرما بوده چینی ها ازین بدامنی و اختلال کناره جسته به تعداد زیاد بعلاقه پرامن مانچور پناه آورده آباد شده رفتند ، اول مزدور ان چینی از چین شمالی بوقت فصل میآمدند و قریباً نصف و یا سه ربع پس میرفتند ، بعدها این مهاجرت فصلی مزدورها صورت يك هجرت مستقل خانواده ها را گرفته چنانچه در سنه ١٩٢٧ يك مليون نفر و در تابستان سنه ١٩٢٨ چهل هزار نفر بيك هفته در مانچوریا داخل شدند ـ این دهقانها در قرب و جوار خطوط آهن رهایش اختیار کرده در مرکز و جنوب مانچوریا آباد شده میروند ـ در جولائی ١٩٢٧ احصائیه مانچوریا ٢٤،٥٠٠،٠٠٠ از انجمله ٩٠ فیصد چینی ها بودند و در سنه ١٩٣٢ تابه ٢٧ ملیون رسیده است لیکن نفوس جاپانی ها فقط تابه ( ٢٥٠،٠٠٠ ) نفر است .تغیرات در وضعیت مانچوریاظن غالب همین است که کثرت نفوس چینی ها بر استقلال سیاسی مانچوریا يك اثر مهمی خواهد انداخت و غالباً باچین اتحاد قومی را پیدا خواهد کرد ، معهذا از سالهای آخری مانچوریا صورت يك علاقه سرحدی را اختیار کرده است و برای نام ما تحت جمهوریه چین میباشد ، ودول خارجه خصوصاً روس و جاپان نگاه حرص و آزجانب او دوخته اند ،۳۸۷شماره ( چهارم ) سال دوم نگاهی به مانچوریا ( ٦٢ )وقتیکه در اواخر قرن نوزدهم چین بسیار کمزور شد دول خارجه خواستند که اول بنامتحت الحمایه مانچوریا و باقی حصص چین را زیر اثر خود داشته منافع تجارتی حاصل نمایندروس تزاری تصمیم داشت مانچوریا را استحکام شرقی سلطنت وسیع خودسازد و جاپان محتاج بود که نفوس متزایده خود را در انجا آباد کند و از استعدادزراعتی و فراوانی معدنیات آن استفاده نمایدبعد از غلبه جنگی ژاپان بر روس اگر رسمی نباشد هم ژاپان حقیقتاً بر ما نچوریارسوخ ونفوذ مکمل دارد ومطالبات بیست و یك گانه مشهور ژاپان برین اقتدار اوبسیار تائید کرده استدر مجلس واشنگتن سنه ۲۲ - ۱۹۲۱ اگرچه جاپان یکی از نه دولتی بوده که معاهدهنه دولتی را ( Nine Power Pact ) بوجود آورده بودند و از روی اینمعاهده پالیسی منطقه زیر اثر را کلیه رد واصول باب مفتوح را قبول کرده بودندوجاپان ضمناً بعض تخفیفاتی راجع به اجاره ریل داد لیکن در اساس و وضعیت او هیچتغیر واقع نشد ، بدوران خانه جنگی چین که بلافاصله بعد از سنه ۱۹۲۲ برپا است جاپاناقتدار وقوت خود را در مانچوریا استوار نموده رفت وبوسیله اقامت فوج خود امنیتعامه را در مانچوریا نگاه کرد، جاپان بغرض ترقی زراعت وخط آهن واخراج معدنیاتقریباً از ۲۳۰ الی ۵۰۰ ملیون پوند بکار انداخته است ، وکل خط آهن متعلق جاپانهفت صد میل مسافه دارد .( ثروت زراعتی و معدنی مانچوریا )کل جزایر جاپان قریباً کوهی است واگرچه ازباعث فراوانی باران به زراعت مستعداست لیکن نفوس متکاثره جاپان میدان زراعت کاری را بسیار تنگ کرده وچونمیدانهای وسیع در انجا نیست تربیت حیوانات هم مشکل گردیده لذا جاپانی ها در جزیرهنمای کوریا برای تربیه مواشی چرا گاه ها نگاه داشته ، بعلاوه چون جاپان اقلیم مرطوبیدارد برای نساجی نهایت مساعد است برای اینکه پشم آنها برای نساجی بسهولت و قیمت۳۸۸شماره ( چهارم ) سال دوم مجله کابل ( ٦٤ )نازل بدست آید باید چراگاه های زیادی نه تنها در کوریا بلکه در ما نچوریا هم آباد کند ؛مانچوریا برای تکمیل این مدعا میدانهای وسیعی دارد .زمین وسیع و میدانی مانچوریا برای زراعت نهایت مستعد است ، از همین باعث چینی هابه تعداد زیاد بمانچوریا هجرت کرده میروند چینی ها از قدیم الایام در کسب زراعت مهارتدارند و به مزدوری قلیل کار کرده میتوانند اما باشندگان کوریا نسبت بچینی ها زیاده ترجفا کش میباشند و بخوراك بسیار معمولی گذران میکنند اینها هم بمانچوریا آباد شده میروندو از باعثی که رعایای جاپان هستند بالنسبه برای آنها سهولت ها مهیا است مابین این هردوطائفه رقابت هم موجود است .در مانچوریا کتان بسیار اعلی که از کتان بلجیم نفیس تر و چقندر که از چقندر جرمنیبهتر است میروید و در بعضی حصص گندم میشود لیکن مهمترین ثروت زراعتی مانچوریاباقلاست این پیداوار برای مانچوریا بطوری اهمیت دارد و سود مند است مثلیكه نیشكربرای جزیرۀ کیوبا و كافی برای برازیل ـ عایدات سالیانه آن خیلی زیاد و نیز مساعد حاصلخیزی زمین است مثلیكه روغن وطعام برای زندگانی انسان وحیوان ضرر ریست .معدنیات مانچوریا عبارت است از طلا ، نقره ، آهن ، و زغال سنگ ليكن آهن وخصوصاً زغال سنگ بسیار فراوان است چنانچه میگویندکه مقدار زغال سنگ مانچوریایجنوبی بیست چند همه جزایر جاپان و هیچ مملكت دنيا من حیث زغال سنگ با آن همسریکرده نمیتواند ، با وجود این دارائی های زیاد مانچوریا جاپانی ها در آن جا خلاف توقعبتعداد زیاد آباد نگردیده و کسا نكه هستند منتظمین و ملا زمین خط آهن ، نظامی ها ،ودکاندراها میباشند زیرا جاپانی ها وطن خود را بسیار دوست دارند و از مساكن خود هجرتومفارقت را چندان خوش نمیکنتد ، معهذا هجرت آنها نسبت بمانچوریا جانب برازیلبیشتر است و احتمال می رود که در زمان قریب تزايد نفوس چینی و دیگر ضروریات سیاسیآنها را مجبور سازد که بر مانچوریا هجرت نمایند .الحاصل جاپان میتواند :بقرار معاهده پورتسمته ( ١٩٠٥ ) بطور آتیه از مملكت ما نچور یا استفاده کند ـ٣٨٩شماره (چهارم) سال دوم نگاهی به مانچوریا (٦٥)جاپان مانچوریارا « مانچوریای جاپانی » نامیده میتواند - « ریل مانچوریای جنوبی » « از ویرین »الی « چنگچون » (پایه تخت حالیه) که سابقاً روسیها آنرا تمدید کرده بودند به جاپانتعلق گرفت و شاخ ریلی را که «مکدن» را به «انتونگ» ملحق بسازد نیز جاپان قبضنمود - جزیره نمای « لیاو تنگ » ( بندر آرتر بگوشهٔ انتهائی جنوبی آن واقع استو برین به مشرق بندر آرتر) دارای مساحت (١٤٤١) مربع میل و انجام « ریلمانچوریای جنوبی » را باجاره گرفت -نیز بقرار معاهده سنه ١٩١٥ اجاره «گوان تنگ» تا سنه ١٩٩٧ واز خط آهنمانچوریای جنوبی » تا سنه ٢٠٠٢ واز « خط آهن آنتونگ مکدن » تا سنه ٢٠٠٧به جاپان داده شده است - جاپان میتواند اجاره های خود را طول بدهد - میتواند ازمعدنیات مانچوریا استفاده نماید - جاپان حق دارد در مانچوریای جنوبی زمینی را باجارهبگیرد - دولت چین اختیار ندارد که در مسابقه ومقابله « خط آهن مانچوریای جنوبی »کدام ریلی از خود تعمیر نماید - اما « معاهده نه دولتی » اقتدار چین را بر مانچوریا تسلیموصیانت مینماید و کل دنیا حقوق تجارتی در مانچوریا مساویانه دارد -(علل محاربه چین وجاپان سنه ١٩٣١)برای توضیح مطلب باید تکرار کنیم - ملت چین در مقابل تجاوزات مکرره دول بکراتومرات احتجاج ها و اعتصابهای شدید نموده است ؛ مثلا در سنه ١٩٠٥ بائیکات (قطع روابط)بمقابل ریاست های متحدهٔ امریکا نمود در سنه ١٩٢٢ و سنه ١٩٢٥ وسنه ١٩٢٧ خلافدولت برطانیه اعتصاب کرد ؛ بالاخره در سنه ١٩٣١ اعتصاب شدیدی برعلیه جاپان نمود حتیدر هر شهر چین اموال جاپانی را در دادند وجان ومال اتباع جاپان بخطر افتاد .ملت چین در اثر فشار های زیاد خارجی مجبور بانقلاب و خلع پاد شاه خود گردیده ؛(این پاد شاه عبارت بود از پاد شاه حالیه ما نچوریا که در سنه ١٩٠٦ پیدا و در سندو سالگی پاد شاه چین و در سنه ١٩١٢ مخلوع شد در سنه ١٩٢٢ دختر يك رئيس ما نچوریاراازدواج کرد) اگر چه ملت چین میخواست حقوق غاصبانه دول خارجه را رفع و يكحکومت قوي جمهور یه چین را تشکیل دهد ؛ لیکن بعد از انقلاب نایره خانه جنگی٣٢ /مشماره ( چهارم ) سال دوم مجله کابل ( ٦٦ )افروخته شده چین را فرصت و مهلت نداد که بمقصد خود نایل گردد : معهذا با وجود ضعفی که داشت بعضی امتیازات دولت ها را مسترد نمود و نیز خواست در مانچوریا اقتدار قدیم خود را مجدداً قایم و استوار ساخته جمله امتیازات سیاسی و اقتصادی روس و جاپان را محو نماید . بقرار معاهده چین حق نداشت که در مانچوریا بدون موافقت جاپان خط آهن را تمدید کند جمهوریت چین معاهده را يك نوع غصب حقوق و توهین خود شمرده خط آهن را متوازی « ریل مانچوریای جنوبی » تمدید نمود .جاپان که از نفوس روز افزون چینی ها در مانچوریا و قیام و قوت گرفتن حکومت جمهوریه چین می اندیشید الحاق مانچوریا را ضروری پنداشته بهانه ئی را میپالید اگر چه جاپان پابندی « معاهده نه دولتی » را اعلان میکند لیکن حقیقتاً خواهان تجزیه مانچوریا از چین است .جاپانی ها بغرض محافظت ریل بهمراه خط آهن بهانه ها را ساخته بودند و چینی ها بالمقابل در ما نچوریا فوجی را فراهم کرده بودند .جاپانی ها دعوی نمودند که چینی ها قصداً يك حصه ریل مذکور را بواسطه دینامیت پرانده اند و متعاقباً يك كپتان جاپانی موسوم به « ناکا مورا » که با هیئت خود برای تفتیش « خط آهن تا ونن سولون » برآمده تحقیقات میکرد از طرف چینی ها بقتل رسید - قتل کپتان مذکور آتش محاربه چین و جاپان را مشتعل کرد ( ۱۸ ستمبر سنه ۱۹۳۱ ) - و این همان وقایعی است که اغلب مطبوعات ملل ماها ازان ذکر مینمودند .( دعوی جاپان )دولت جاپان اظهار میدارد که : ـ جاپان این حقوق را در مانچوریا بعد از ریختاندن خون هزار ها فرد عزیز وطن حاصل کرده است پس چطور آنرا گذاشته میتواند در حالیکه روس تیار است در صورت کمزور شدن ژا پان فوراً مانچوریا را الحاق نماید مثلیکه بر منگولیا غلبه نموده است ـ چین حق نداشت که کدام خط آهن تعمیر نماید لیکن او ریلی را متوازی « خط جنوبی » تمدید کرده است تا فوج خود را نقل و حرکت داده بتواند باید چین پابندی معاهده ها را داشته باشد ـ مثلیکه دول دیگر امتیازات و مراعات از چین حاصل کرده اند جاپان هم حقوقی بدست آورده و تا وقتیکه دیگر دولتها امتیازات خود را از دست۳۹۱امپراطور سابق چین هان تنگ ( با کلاه سلیندر ) برقراری خودش را بریاست حکومت جدید منچوریا اعلان می نماید .در صف اول طرف چپ شاه شخص دوم : جنرال جاپانی ( هانجو ) و شخصیکه در اخیر سمت چپ مشاهده میشود کنت یوشی وای جاپانی میباشد .نصب و برقراری « هانگ تنگ » امپراطور خورد سال سابق چین بریاست حکومت جدید منچوریا در ( چانگ چن ) پایتخت جدید در حضور کنت یوشی وا ( وزیر خارجه سابق جاپان و رئیس راه آهن جنوب منچوریا ) و جنرال ( هان جو ) ( قوماندان قوای جاپان در منچوری ) در ٩ ماه مارچ بوقوع پیوست .[BLANK PAGE]شماره ( چهارم ) سال دوم نگاهی به مانچوریا ( ۶۷ )نمید هند جاپان نیز از حقوق خود نمیگذرد ـ بعلاوه ژاپان در زمانه خانه جنگی هایمدهش داخلی چین که مال و جان اتباع خارجی و رعایای خود چین در معرض خطر وهلاکت بود با مصارف گزاف فوجی امنیت را قایم داشته است و بالعکس تمام چینی هابه امداد و اجبار حکومت چین در مقابل ژاپان مقاطعه میکنند .وضعیت حاضره مانچوریااگرچه حکومت چین در ین جنگ مغلوب شده است ولی از دعوی مانچوریا دستبردارنگشته ـ چنانچه بعض افراد هنوز بنام « قطاع الطريق » شور و شر بپا میکنند و حکومتجدید را قبول ندارند و جاپان آنها را بقوهٔ حربی خود سرزنش مینماید ـ اگر زارعین چینیبر غلبهٔ جاپانی ها اعتراض نداشته باشند لیکن سیاسیون چینی استیلای آنها را بهیچ طریقبرداشت کرده نمیتوانند .بهر حال در مانچوریا يك « حکومت مستقل آزاد » تشکیل شده و « هسوان تنگ »« شهنشاه خورد سال مخلوع » چین پادشاه مانچوریا بعنوان چن چنگ ( دکتاتور )اعلان گردیده ـ جاپان مانچوریا را « خط اول مدافعه » خلاف تجاوزات روسیه میشماردنه بر علیه چین .روس چرا درین جنگ شرکت نورزید ؟پیشتر گفتیم که روس میخواهد ما نچوریا را « استحکام مشرقی » سلطنت وسیعه خودسازد لذا در مانچوریا نفوس زیاد روسی آباد شده و « خط آهن چین مشرقی » زیرمراقبت آنها قرار گرفت و در منگولیا اثر آنها بسرعت زیاد شده میرفت ـ پس چرااز ین موقع استفاده نکردند ؟ يك مسئله ایست قابل سوال ـ قارئین میدانند که در سنه ۱۸۹۴روس بامداد فرانسه وجرمنی دولت جاپان را از جزیره نمای « لیاؤتنگ » کشید و خودشبران قابض گشت ـ برطانیه ، ریاستهای متحده امریکه وجاپان خلاف این قبضه احتجاجنمودند لیکن روس قبول نکرد بالاخره محاربه روس و جاپان به وقوع پیوسته روسشکست خورده از علاقه مذکور برآمد ـ درین محاربه انگلیس كمك زیادی به جاپان۳۹۲شماره (چهارم) سال دوم مجله کابل (٦٨)نموده بود گویا این جنگ در اصل محاربه بود مابین روس و برطانیه .حال روس به چشم سر می بیند که هیچ دولت درین معامله معاون و مددگار حقیقیاو نیست پس تنها از عهده این جنگ برآمده نمیتواند – معهذا بعض روسيها ازين وضعيتجاپان در حق چین متاثر شده برای اقدام حاضر اند وروسها از داخل مملکت خود هممطمئن میباشند پس یقین است که مسئله مانچوریا در بین روس و جاپان آتش جنگ راخواهد افروخت و شاید امن تمام دنیا را در خطر خواهد انداخت .(شاعر بلبل و پروانه)-شاعرای بلبل خوشنوای بستان این ناله و زاری و فغان چیستهر صبح و مسا شوی غزلخوان مقصود غزل سرائیت کیستدر آتش عشق روی تابان از جان و تنت بگو چه باقیستای مرغک ناتوان نادان زینان بجهان نمی توان زیستگلزار به نیم جان نیرزدبلبلای بلبل گلشن معانی از داغ دلم خبر نداریکیفیت ناله ام چه دانی در سینه زغم اثر ندارینا محرم سوزش نهانی شاید که دل و جگر نداریپیوسته بشغل شعر خوانی کاری بجهان مگر نداریصد شعر به يك فغان نیرزدپروانهای بلبل و شاعر غزلگوی سرمایه تان سخن طرازیستبیهوده چراست این من و تو عشق است بلای جان نه بازیستباشید زدهر مدعا جو یکعمر بصرف کام سازیستکار من ناتوان کم گو بر شعله حسن جان گدازیستصد سود باین زیان نیرزدمعارف اعظم گده٣٩٣شماره (چهارم) سال دوم مطبوعات و نشریات ما (٦٩)مطبوعاتبقلم آقای سرور خان جویامطبوعات و نشریات ما-( ٤ )-طلوع افغانجریده طلوع افغان از اوایل سرطان ١٣٠٠ در شهر قندهار هفته یکبار انتشار یافته این جریده از بدو نشر تا کنون بطبع سنگی شایع میشود اولین مدیر و سر محرر آن مولوی صالح محمد خان بوده و نخستین صورتش يکورقه دريك تخته کاغذ معمولی دورو ، از سال دوم آقای عبد العزيز خان در طبع و نشر آن موظف شده بدواً وضعیت ظاهری جریده تغییر یافته و بمرور در معنویات آن نیز تبدلاتی دیده شده گاهی هفته وار و گاهی هفته دو بار وقتی چهار صفحه و زمانی در هشت صفحه منتشر میگشت مضامین آن هم متدرجاً از يك جریده عصری میخواست پیروی کند ، مدیریت و نگارنده گی آقای عبد العزيز خان درین جریده تا سال نهم ادامه ورزیده ، تنها در سال هفتم چندی خواجه محمد خان بنام معاونی و مدت قلیلی سید حسین خان به کفالت در غیاب آنها انجام وظیفه نشریات را عهده دار بوده اند ، در سال هشتم شماره ٢٧ در زیر اداره خود اوشان شایع شده . این جریده از هنگام شروع تا حال کمتر با وقفه و تعطلی که نگارنده ها اعتذارش مینامند٣٩٤شماره ( چهارم ) سال دوم مجله کابل ( ۷۰ )دو چار گردیده در آوان اغتشاش سقوی طلوع افغان برای پنج ماه افول کرده در عوضبهمان شکل و صورت جریده هفته واری بنام (مؤید الاسلام) از همان مطبعهبیرون داده و مدیر و نگارنده آن هم آقای عبد العزیز خان است از ۳ عقرب ۱۳۰۸دو باره بنگارنده گی آنها جریدۀ طلوع افغان در دوره نادری تجدید شد تا شماره ۲۲سال نهم، از شماره ۲۳ همان سال که مصادف است با ۱۹ ثور ۱۳۱۰ نشر این جریده راآقای عبد الحی خان که سابقاً سمت معاونی داشتند عهده دار گشته و تا الحالی که در طیمرحله سال دهمین خود است بمدریت آقای موصوف ادامه دارد. فعلا در دو ورق بزرگو کاملا بزبان افغانی شایع میشود و در بهمرقعه از جراید خوب ولایات ما بحساب است.اتحاد :جریدۀ اتحاد همان مؤسسۀ عرفانی است که در سنۀ ۱۳۰۰ هنگامیکه اعلیحضرت همایونیبسمت قطغن و بدخشان بریاست تنظیمیه تشریف برده بودند بتصویب ایشاناساس گرفته و اولا بنام « اصلاح » . در شهر خان آباد طبع و نشر می شداولین شمارۀ آن بروز شنبه ۲۹ دلو ۱۳۰۰ بطبع سنگی بصورت یکورقه متوسطاز کاغذهای رنگه ومضامین مختلفه در تحت مدیریت آقای مولوی محمد بشیر خان عضو سابقانجمن ادبی کابل بمعرض انتشار گذاشته شده این جریده هم از آوان شروع الی ایام حاضربطبع سنگی است و در هر وقت و نا وقت بصورت های مختلفی در میدان نشرات ظاهرگردیده از تاریخ آغاز نشر تا بیکرۀ تی بنام اصلاح منتشر میشد بدورۀ اغتشاش داخلیافغانستان معطل ماند در زمانه های سقوی بنام « نهضت الحبیب » دفعۀ ثانی بسر محرری مولویمحمد بشیر خان دایر گشت پس از سقوط حکومت موقتی سقوی بنام « اتحاد » دایر شدهشمارۀ اول سال اول آن ۲۱ عقرب ۱۳۰۸ دفعۀ ثالث بمدیریت محمد بشیر خان بتقطيع اوراقمعمولی در هفته چهار صفحه اشاعه یافت و پس از سه ماه در همان سال آقای محمد ابراهیم خاناداره و نگارش آن را بردوش همت خویش قبول کرده و تا اندازه بموقعیت های ظاهریو باطنی جریده رنگ و رونقی بخشید مگر از شماره ٣٤ که مصادف با عقرب ۱۳۱۰ باشد٣٩٥( ۷۱ )شماره ( چهارم ) سال دوممطبوعات و نشریات مابنا بر کدام معذوریتی از وظیفه نگارنده گی کناره شده و بعد ازان چندی برهان الدینخانخوگیانی کار میکرد تا از شماره های ٤ و ٥ سال سوم ( جدی ١٣١٠ ) اخبار اتحاد بکفالتآقای محمد یوسف خان و نگارنده گی فخری آقای غلام جیلانی خان جلالی بنشریات خوددوام داد وا کنون هم بهمان حالت با قیست .ارشاد النسوان :جریده ارشاد النسوان در عالم مطبوعات افغانستان اولین نشریاتیست که مستقلا عاملنهضت های نسائی در وطن واقع گشته و از طریق نافعه در تنویر افکار و توسعه معلوماتنسوان افغان کوشیده ، مدیره و سر محرره آن از زنان فاضله وطنی است که اسمای خود شان رادر سرلوحه اخبار بطور مخفف مدیره ( ا - ر ) و سر محرره ( ر - ا ) رقم میکردند .ان اخبار هفته وار و بطبع سنگی و اوراق رنگه بقطع سراج الاخبار در شهر کابلانتشار مییافت ، اولین شماره آن در ٢٧ حوت ۱۲۹۹ حوت شمسی شایع شده و آخرینشماره اش معلوم نیست ، از بعضی اوراق پراگنده آن که در هر گوشه و کنار نمودار استتا اندازه میتوان حدس زد که آثار این مؤسسه بحدود پنج شش ماهی دوام ورزیده باشدعدد صفحات آن اولا در چهار صفحه و بعد تر تا ٨ صفحه هم دیده شده در نشر مضامیناز جهات بسیاری : معلومات علمی اخلاقی و سیاسی آنچه بعوالم نسوان بیشتر ارتباطیپیدا میکرد با اطلاعات داخله و خارجه بحث مینموده رویهمرفته از جراید خوب و زیبای کابلدر آنعصر بشمار میرفت .افغان :يك روز نامه یومیه ایست که به اوراق ملون و خط خوشی از مطبعه سنگی یازده سالپیشتر ازین در شهر کابل طبع و نشر میگردید ، مدیر و سر محرر آن آقای محمد جعفر خانقندهاری بوده و نخستین شماره آن از تاریخ ١٤ سرطان ۱۲۹۹ میبا شد دوره نشریاتاو را بعضی ها زیاد میگویند لاکن بدون شماره ٢٢٧ سال دوم آن که مصادف با جدی١٣٠١ است کدام شماره آخر تری که طول مدت را نشان بدهد بنظر نگارنده نرسید ،٣٩٦شماره ( چهارم ) سال دوم محله کابل ( ۷۲ )مباحث آن قسمت عمده اطلاعات داخله و خارجه بوده گاهگاهی از موضوعات اجتماعیسخن رانده و مقالات دیگران را بنام مکتوب وارده مندرج میساخته .بطور دایم این اخبار مشترکین معین نداشته و همه روزه در بازارها بقیمت دو پیسهفروخته میشده .الغازي :جریده هفته وار ( الغازی ) بسال ۱۲۹۸ در سمت جنوبی نشر میگردید این جریدهدر مطبعه سنگی چاپ شده و در هر هفته چهار صفحه به تقطیع اندکی کوچکتر از اصلاحموجوده از طبع بیرون می آمد .مباحث آن اغلباً اتحاد و اتفاق اقوام و غیره مضامین انتباهیه را نیز با اخبار خارجیو داخلی بمردم ابلاغ مینموده و تا اندازه جنبه سیاسی هم داشته . مدیر و نگارنده آن مولوییعقوب حسن خان یکی از مهاجرین لایق هندی است که فعلا در انجمن ادبی بصفت ترجمانیاشتغال دارد .این اخبار تقریباً يك سال و چهار ماه جاری بوده و هنگام حکومت والا حضرتشاه محمود خان وزیر حربیۀ موجوده در آن سر زمین به اواسط ۱۲۹۸ تأسیس یافته و دراواخر ۱۲۹۹ سقوط کرده است متاسفانه شماره های اولین و آخرین این جریده موجودنیست تا مفصل تر ازین مینگاشتیم .ابلاغ :از نشریاتیست که چندی بنام ( اخبار رایگان ) و چندی باسم ( مفت دیواری ) بطوراعلانات منتشر و در دیوارها الصاق میگردید ، این اخبار دولتی و در هفته ۳ روزيك ورق بزرگ يكرويه بمطبعه سنگی چاپ میشد تبلیغات آن اکثراً نظامات وقوانيندولتی و كوايف جشنها تفصيلات عیدین واطلاعات رسمی داخله است که نمیتوان بتماممعنى يك جریده مستقلش نامید .موظف به ترتیب و انتشار آن بدو آقای میرزا محمد اکبرخان مکاتب دارالتحریر شاهی۳۹۷شماره (چهارم) سال دوم مطبوعات ونشریات ما (۷۳)و با لهای سوم آن آقای سید ایشان خان خطاط بوده سال اول در سنه ۱۳۰۰شروع شده و سال سوم آن با وایل سال ١٣٠٤ تصادف میکند دورۀ اختتام آننا معلوم است .اخبار حقیقت :این اخباری است که یکروز درمیان يك شماره بطبع سنگی در چهار صفحه از اوراقمعمولی اشاعه می یافت مدیر ونگارندۀ آن آقای برهان الدین خان کشککی بوده ومحلنشر آن وزارت حربیه در ٢٢ اسد ١٣٠٣ اولین شمارۀ خود را از طبع بیرون کشیدهودر ۱۷ سرطان ١٣٠٤ آخرین شمارۀ آن عالم مطبوعات وطنی را وداع گفته است .قسمت بیشتر نشریات این جریده مشعر وقایع اغتشاش ومحاربة سمت جنوبی استکه بنام جنگ منگل یاد میشود .ثروت :جریدۀ پانزده روزۀ ثروت هم از اخبارها ئیست که درشهر کابل تاسیس شده اینجریده هم بطبع سنگی است ودر هشت صفحه از کاغذ های معمولی درهر نصف ماهشایع می شد .محرر آن آقای صلاح الدین خان سلجوقی است و مسلك جر یده اقتصا دی دینیو سیاسی ، اولین شماره اش بتاریخ اول برج قوس ١٣٠٣ از مطبعۀ تجارتی کاظمی منتشرگردیده متأ سفانه تاریخ سقوط آن معلوم نیست گماندارم دورۀ نشریات این اخبار هماز یکسال تجاوز نکرده باشد چه با تفحص زیاد علاوه ازشمارۀ بیستم آن بنظر نرسید .ا نیس :جریدۀ انیس ازان اخبارهای نامور ومعروف شهر کابل بشمار میرود که من حيثظاهر و باطن ازوضعیت های اواخر (امان افغان) سبقت داشته واگر نسبت های محیطیو بعضی موقعیت های دیگر جریده نگاری را مراعات نکنیم گفته میتوا نیم در نظرهموطنان یکی دوسال آن همسر سراج الاخبار افغانی بوده .۲۹۸شماره ( چهارم ) سال دوم مجله کابل ( ٧٤ )این موسسه هم در اثر ظهور برخی حوادث زمان و علالت نگارنده مسئول و با ذوق خودمتاسفانه بظرف چهار پنج ساله دوره نشرياتش دو چار تغیرات و دست خوش تبدلاتبسیاری گشته .جریدۀ انیس از ١٥ ثور ١٣٠٦ بقطع موجوده در ١٢ صفحه پانزده روزه آغاز بهنشریات نموده از شماره ١٨ سال اول که مصادف است به ٢١ جدی ١٣٠٦ بهمان ١٢صحیفه در هفته یکبار و از اوایل سال پنج بهمان اوقات هفته گی در ١٦ صفحه شایع گردیده .انیس از بدو نشر تا کنون در مطبعۀ حروفی چاپ شده و میشود عهدۀ طبع سالاول آن در مطبعۀ شرکت رفیق بوده و از شروع سال دوم برای خودش مطبعۀ جداگانهیافته تا اکنون که در طی مرحله ششم است (بمطبعه حروفی انیس) طبع میشود از شماره های٨ و ٩ سال اول بعضی تصاویر در آن دیده شده ولی بسال های دوم و سوم شعبهزنکوگرافی آن مترقی و پساتتر عدد عکس ها کمتر شده و فعلا بدون تصویر انتشار مییابد .صاحب امتیاز و نگارندۀ مسئول این جریده آقای محی الدین خان است و مسلك آن در سالاول بنا بر نظریاتی که در شمارۀ اول آن به نسبت اهمیت مامورین درین محیط متذکراست علمی ، قانونی ، روحی ادبی معین شده و بیشتر از قانون و حقوق اداری وغیره مربوطاتقانونی بحث رانده ولی از سال دوم آن جنبه های سیاسی و ملی بخود گرفته و مخصوصاًدر مباحث اجتماعی و نهضت های روحی و فکری ملت افغا نستان بصراحتلهجه سخن میراند و ازین مسلك در کسب شان و شهرت خویش استفاده بیشتر هم نمود .انیس از بدو نشر تا کنون بدون تعطیل چند ماهۀ سقوی مرتباً بيك وضعیت از طبعخارج و در معرض نشر و توزیع گذاشته شده و اکثراً در جشن های ملی شماره هایفوق العاده منتشر ساخته و مخصوصاً در اواخر ١٣٠٧ حین اغتشاش سقوی بنام آقای رشیدخانلطیفی محرر انیس تقریباً یازده شماره یومیه بیرون آورده تا اوایل سال چهارده هم که عارضۀناگهانی و بی رحم (سل) در سینۀ نگارندۀ آن جایگرفته بود بترقیات روز افزونی در عالمنشریات خدمت می نمود تقریباً دو سه ماهی در ١٣١٠ بعلت شدت نا خوشی محي الدينخانجریده معطل و پس از ان باز تا اوایل سال ٥ افتان و خیزان بعالم مطبوعات نام و نشانی ظاهر۳۹۹[ILL][ILL][ILL][ILL][ILL]( نمونه خط از خطاط معروف کابل )از قطعات نفیسی که خطاط معروف و مرحوم کابل السيد عطا محمد شاه خان از قطعۀ( حمام پندی ) شیخ سعدی شیرازی بنام نامی اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان پادشاه افغانستانمرقوم نموده و اينك در موزۀ کابل موجود است ، يك صفحه زنکوگراف شد .[BLANK PAGE]شماره (چهارم) سال دوم مطبوعات و نشریات ما (٧٥)میساخت از شماره ١٧ سال پنجم (١٥) سنبله ١٣١٠) بر حسب تکلیف و تعهد مؤسسمسئول و صاحب امتیاز آن که بسی رنجور و ناتوان شده بود مدیریت و نگارنده گی اینجریده را بنده (سرور جویا) عهده دار شدم اگرچه منهم بشخصه از مجاهدات لازمههیچ مضایقه نکردم ولی اینقدر میتوانم بگویم که همان روحیات تنقیدی و معنویات اساسی آنتا اندازه زنده نگهداشته و برای ٦ - ٧ ماه مانع از سقوط اسم و رسم آن گردیدم.از شماره ٢٤ سال پنجم که مصادف است با ٢٤ حوت ١٣١٠ آقای محمد امین خانخوگیانی وظیفه مدیریت این مؤسسه را بذمه همت خویش قبول کرده و تا کنون که شماره هایسال ششم آن دیده میشود اثر اداره ایشان است. (باقی دارد)٤٠٠شماره ( چهارم ) سال دوم مجله کابل ( ٧٦ )عالم تاریخ( افغانستان و نگاهی بتاریخ آن )( ١٤ ) بقلم آقای میر غلام محمد خان غبارافغان در هند و ستانسلاطین تغلقشاهیه دهلی ( ٩ نفر ) از سال ٧٢١ تا ٨١٦ هجری :چنانیکه در قسمت ١٣ گفتیم غازی ملك خان افغان نائب الحکومه پنجاب در شعبان ٧٢١ هجری قدم به تخت شهنشاهی هند وستان گذا شت ، پدر غازی ملك به ( تغلق خان ) موسوم و یکی از امرای دربار سلطان غیاث الدین بلبن بود لہذا خانواده او بعد از نایل شدن بسلطنت مشهور به سلسله تغلق شاهیه گردیده و مورخین هم به همین نام آنها را ذکر نمودند ، ولی بعضی مورخین بعلت آنکه تغلق خان را ذاتاً از غلامان سلطان غیاث الدین بلبن شناخته اند نسب او را نیز به غلامان تورکی نژاد درست کرده اند ، در حا لیکه افغانیت این خانواده از اسم ورسم و عادات و واقعات تا ریخیهٔ آنها در نهایت وضوح آشکار است و این مطلب که ما میگوئیم در ضمن مطالعات تاریخ این فامیل مشهور نظر اکثر مورخین محقق را جلب نموده است و از ان جمله است مستر تامس ولیم بیل صاحب مفتاح ، مشار الیه در صفحات ١٠٥ ، ١١٢ کتاب خود ( منطبع نول کشور کانپور سال ١٨٦٧ مسیحی ) در شرح حال سلطان نصرت شاه ابن فتح خان ابن سلطان فیروز شاه بار بك تغلقي وسلطان ناصر الدین محمود برادر سلطان همایون سکندر ثانی ابن سلطان محمد شاه تغلقي واضحاً مینویسد که نصرت شاه لودی ( قبیلهٔ مشهور افغان ) وسلطان محمود شاه ابن محمود شاه لودی است ، وازین صاف نژاد افغانی واسم قبيله وی خاندان تغلقشاهیه ظاهر و پدیدار است٤٠١شماره ( چهارم ) سال دوم افغان در هندوستان ( ٧٧ )وهکذا ميرزا محمد شیرازی در کتاب زینت الزمان فی التاريخ هندوستان و یا تاج التواریخخود ( منطبع بمبئی سال ١٣١٠ هجری ) راجع بانقراض سلطان محمد تغلقى واضحاً مینویسدسلطان محمد لودی است ( ص ٣٠ ) وما برای آنکه خواسته باشیم سهولتی در شناختاین سلسله فراهم آيد شجرۀ از آنها را در ذيل مرتب مینمائیم :تغلق خان ( از امرای در بار سلطان غياث الدين بلبن )غازی ملك خان موسوم به سلطان غياث الدين تغلقشاه بانی خانوادۀ شاهی تغلقيهفخر الدين جوناملقب به سلطانمحمد تغلقشاهسالار رجبسلطان فيروز شاهباربكظفر خانسلطان ابو بكرفتح خانناصر الدينمحمد شاه لودیسلطانغياث الدين دويمسلطاننصرت شاه لودیسلطان همايونسکندر ثانیمحمود مشهور به ملوخان و ملقببخواجه جهان پس از ملقب بهسلطان ناصر الدین شاه لودیسلطان غياث الدين تغلقشاه بعد از انکه پادشاه هندوستان گرديد شهنشاهی هندوستان راتأمین نموده وعصیان های هنود را در لكهنوتى وتلنگ با حرب های بزرگی خاموش نمود.٤٠٢شماره (چهارم) سال دوم مجله کابل (۷۸)مغولها نیز که ضرب دست او را در جنگهای پنجاب مکرر دیده بودند در دوره سلطنتتقریباً هشت ساله او دیگر آرزوی هندوستان نه نمودند پس غیاث الدین برای آرامشداخلی رعایا و تلافی خسارات عسکر کشی ها مالیات باقی مانده را تخفیف نمود و در عمراناتدولتی بیفزود از انجمله است ارگ تغلق آباد در جوار دهلی قدیم که تا هنوز خرابیهایآن پدیدار است غیاث الدین امور دولت را باهل آن بسپرد ولایقترین رجال افغان رابوزارتها و حکومتها بگماشت از قبیل ملك تاج الدین جعفر ، ملك برهان الدين ، ملك بهاءالدينملك اسد الدين وغيرها . ملك اختیار الدین مشهور مؤلف كتاب بساتين الانس سمت دبیریدارالانشاء ( سرمنشی ) حضور غیاث الدین داشت ، امیر خسرو کتاب تغلقنامه را بنامنامی این پادشاه کمالات آگاه نگارش داد . غیاث الدین در سال ۷۲۵ هجری در قصبه افغانپور نام در جوار دهلی هنگامیکه از جنگ عودت کرده بود زیر سقف خانه شد و جایشبه ولیعهد او ملك فخرالدین سپرده گردیدملك فخرالدین ولیعهد ملقب به الغ خان بود و بعد از نیل بمقام سلطنت مشهور به سلطانمحمد شاه گردید ، محمد شاه یکی از پادشاهان تربیه شده و بلند همت افغان بشمار میرود ،بطوریکه مورخین مینویسند محمد شاه سخنگوی فصیح و نویسندۀ ماهری در زبان عرب و فارسیبوده بداهۀ مکاتیب و فرامینی مینوشت که منشیان حضرت از تحریر او بحیرت می اوفتادند ،و در عین حال خط را سخت نیکو نوشتی ، محمد شاه را در تندی هوش ، حافظه قویبسی میستایند و محمد قاسم تصریح میکند این پادشاه در تاریخ ، حکمت طبیعی ، طب ،نجوم ، ریاضی ، منطق مهارتی بسزا داشت و در تشخیص امراض غالباً با اطبای معروفمناظره مینمود ، اکثر اوقات محمد شاه مصروف تحصیل علوم معقوله و فلسفه بوده و دائمامباحث او باسعيد منطقی ، نجم الدین انتشار ، عبید شاعر که از دانشمندان مشهوری بودنددوام داشت ، محمد شاه بالذات از شعرای شیرین بیان عهد خود محسوب بود و با آنکهبقول فرشته باعلوم منقوله چندان سر و کاری نداشت از ارتکاب ملاهی و مناهی مبراو در ادای فرایض و اوامر منهمک بود، سخاوت محمد شاه بحدی مفرط بود که میتوان مسرفش٤٠٣شماره (چهارم) سال دوم افغان در هندوستان (۷۹)نامید در یکروز به ملک سنجر بدخشانی هشت ملیون تنگه نقره (هر تنگه ئی مساوی شانزده پول مسی) اعطا کرد، و یکباری به ملک الملوک عمادالدین هفت ملیون تنگه (بحساب امروز) بخشید، عضدالدین که فاضل مشهور و استاد محمد شاه بود روزی چهار ملیون تنگه از حضرت سلطان بخشش گرفت، هکذا بهرام خان نام برادر خوانده سلطان بعطای ده ملیون تنگه، صد فیل، یکهزار اسپ سر فراز شد، سلطان بفضلا و شعرا معاش هنگفتی میداد وازا نجمله بود ملک غازی شاعر که بقول فرشته سالیانه صد هزار تنگه موجب داشت محمد شاه بعلاوه عیب اسراف يك صفت مذمومه دیگری داشت که عبارت از سفاکی و مبالغه در مجازات اهالی بود فقط این دو نقیصه اخلاقی بود که نگذاشت او بجائی برسد که میخواست و مستحق بود بلکه منجر به تباهی مآل کار و زوال روزگار او گردید. بهر حال محمد شاه در سال ۷۲۷ هجری مقابل بحمله مغول گردید و ترماشیرین خان چغتائی بهندوستان تاخته تا حدود دهلی رسید چون محمد شاه منتظر چنین حمله ئی نبود برخلاف اسلاف نامدار خویش با دشمن از در دوستی داخل شده و مصالحه را پیش گرفت ترماشیرینخان هر چند بصلح گرائید ولی در وقت عودت گجرات را تاراج کرد، و این اول باری بود از ظهور مغل تاحال که مثل در هندوستان فاتح گردید لهذا هیبت دولت در نظر ملت خفیف شد و این اهانت بحمیت و عصبیت محمد شاه برخورد ازان رو در تعداد عسکر افزود و بغرض تخلیص افغانستان و فتح ایران و توران سه صد و هفتاد هزار عسکر سواره تهیه نمود و مصارف این اردو را در مالیات ملت افزود، تحمیل این بودجه سنگین حالت زمینداران را مغشوش کرد و بر عصيان های اهالی تائید نمود، محمد شاه از دیگر طرف چون بواسطه اسراف و تبذیر دوچار افلاس مالی گردیده بود مسکوکات مسین و برنج را بجای نقره و طلا ضرب زده و بقانون عسکری بین ملت مروج و مقبول ساخت و مخالفین این سکه را مجازات شدیدی داد، بنا چار رعایا سر از جاده اطاعت کشیده و در هر گوشه و کنار مملکت آتش انقلاب در گرفت، عاقبت محمد شاه مجبور شد اعلان نماید که اهالی مسكوك مسى و برنجی را بخزاین دولت تحویل و عوض آن مسكوك نقره وطلا بازیافت دارند هنود مسکوکات جعلی و قلب را در خزاین سپرده و طلا و نقره کشیدند این مطلب٤٠٤شماره ( چهارم ) سال دوم مجلۀ کابل ( ۸۰ )بر بحرانهای مالی دولت افزود و انتظام حکومت سستی گرفت . در عین حال صد هزاراردوی سواره محمد شاه که در تحت فرمان خسرو ملک خواهر زادۀ شجاع او از راهکوهای هماچل بفتح و اعظم چین حرکت کرده بود در حدود ثبت نارسیده از اثر برودتهوا ، صعوبت راه ها ، عدم آذوقه ، تمرد اهالی عرض راه اکثراً تباه و کشته و بعضاًاز خوف سلطان فرار گردید . متعاقباً قحط و غلای شدیدی در پایه تخت دهلی مکرراً درچندین سال واقع شد و رعیت سخت پریشیده و بر باد گردید . محمد شاه شهر ابادان دهلی راتخریب کرد و شهر جدیدی در ( آجین ) که تقریباً اورا مرکز هندوستان میگفتند قهراًبساخت و پایه تخت خود قرار داد و اهالی دهلی را محکوم بیسکونت در پایتخت جدید نموداین تبدیل فوری وجبری پایتخت بر پریشانی های رعیت افزود و امور اجتماعی را ژولیدهساخت لہذا کاسۀ صبر ملت لبریز گردید وزعمای افغان در تمام ممالك پنجاب و دکنوهندوستان علم بغاوت افراشت . محمد شاه چاره ندید جز آنکه اردو های مسلح خودش راکه برای تسخیر ایران و توران آماده کرده بود در داخلۀ مملکت بتا راج ملت فرمان دهد.پس جنگ های خونین و متعددی بین پاد شاه ورعیت واقع شده و در تمام این جنگهاسلطان بر رعیت غالب آمد ، والحاصل این وقایعی که شمردیم رویهمرفته از سال ٧٢٧تا ۱۷۵ هجری طول کشید .سلطان محمد شاه در اواخر سال ٧٥١ با لذات عسکر بگو شمالي بغات سند کشیدودر عرض راه گرفتار تب محرق گردیده بالاخره در محرم ٧٥٢ در کنار آب سند اینشهنشاهی که هندیها اورا سلطان اعظم میخواندند رخت بسرای دیگر کشید در حالیکهاکثر ولایات مهمۀ هند از دولت قاهره او مجزا شده و دم از استقلال میزدند ، بزرگترینآنهمه مملکت و سیعۀ دکن بشمار میرفت که در تحت رایت سردار مشهور اسمعیل فتح افغانبه تشکیل دولتی پرداخته و اعلان استقلال نموده بود . بهر حال این چند بیت از طبع آنسلطان قهار و ناکامی است که پس از ۲۷ سال فرمانروائی در بستر نزع و احتضار سرائیده :بسیار درینجهان چمیدیم بسیار نعیم و ناز دیدیماسپان بلند بر نشستیم تورکان گران بها خریدیم٤٠٥شماره (چهارم) سال دوم افغان در هندوستان (۸۱)کردیم بسی نشاط و آخر چون قامت ماه نوخمیدیمملاك فیروز بار بك پسر سالار رجب که برادر زاده سلطان غیاث الدین تغلقشاه و ولیعهد سلطان محمد شاه بود بعد از فوت سلطان در محرم ۷۰۲ در سن متجاوز از پنجاه قدم به تخت سلطنت نهاد، فیروز شاه پادشاهی عاقل و فاضل و حلیم، مجرب و مدنیت پرور بود، او از یکطرف به حلم و مدارا نفرتی را که مظالم محمد شاه در قلوب ملت نسبت بخانواده سلطنت تولید نموده بود محو کرده و از دیگر طرف بقوت و سیاست فتنه های بغاوت و عصیان متمردین مملکت را فرونشاند، خراجهای باقیمانده و مالیات گذشته را از غالب راجهای باجگذار هنود حصول وخزاین را آباد کرد، فیروز نگذاشت مغل در حملات هند جسارت سابقه را تجدید نمایند، و خود به آبادی هند و تمدن او غلو ورزید . فیروز شاه در سال اول جلوس خود در تحت فرمان خداوند زاده عماد الملك امير على غورى عسکر بسر کوبی طغی نام طاغی درسند سوق نموده و او را در حدود گجرات بکشت، و عساکر مغل را که بسرداری امیر التون از افغانستان بنام امداد سلطان محمد شاه در مقابل عاصی های داخله هند آمده بودند با امیر نوروز گرگین داماد ترما شیرین خان پاد شاه چغتائی ماوراء النهر و افغانستان بعودت از هندوستان مجبور نمود . فیروز شاه در سال ۷٥٤ مالیات و خراج چندین ساله را از اودیسنگه راجه کور کهپور وراجه کهپور قهراً بستد و عسکر کشیده حاجی الیاس خان افغان را که در لکنہوتی مخاطب به شمس الدین شاه شده و اعلان استقلال کرده بود بشکست ، و در سال ۷۵۹ مغـل ها را که به دیپالپور تاخته بودند طرد نمود، در سال ٧٦٠ ولایت متمرد جاجنگر را بتاخت و در سال ٧٦٢ بالذات عسکر بجانب نگر کوت کشیده راجه سرکش آنجا را مغلوب نمود ، و متعاقباً جام مالی بن جام غفره حكمران سند را که سر از اطاعت فیروز شاه پیچیده بود مطیع ومنقاد دربار دهلی ساخت، در سال ٧٦٦ بغاوت گجرات را فرو نشاند و در ۷۶۷ طغیان ولا يت اتاوه را خاموش نمود ، مهمترین این شورش های داخله انقلابات هنود علاقة کہیتر بود که بر خلاف اسلامیت حرکت میکردند فیروز شاه ملك داؤد افغان را بتأديب وتنبیه آنها بگماشت و داؤد تا سال ۷۸۷ هجری بفیصله این امر قیام٤٠٦شماره (چهارم) سال دوم مجله کابل (۸۲)داشت . با این مراتب فیروز شاه در صدد الحاق سلطنت افغانی دکن برنیامد وازان بعداست که سلطنت دکن بصورت قطعی از شهنشاهی هندوستان تا ظهور خانوادۀ بابری مجزا ماند .فیروز شاه نخست در سال ٧٥٤ در کنار آب سرستی ( سرسوتي ) عمارات عالیه بنیادنهاد ، و در سال ٧٥٥ شهر فیروز آباد را در جوار دهلی بساخت ، در ٧٥٦ جوئی از نهرستلج تا جهجر در فاصله تقریباً ٧٢ میل کشید ، و در ٧٥٧ از نهر جون در جبال هندوی وسرمور نهری جدا کرده و هفت نهر دیگر باو افزود و این نهر جدید را به هانسی وازانجا بهایسین برده در انجا حصاری بنام فیروزه تعمیر کرد ، متعاقباً جوی دیگر از نهر کهکر کشیدهاز حصار سرستی عبور داد و به نهر سرکهتره رسانده در انجا شهر جدیدی بنام فیروز آباد بنانهاد و جوی از نهر جون در تالاب آنشهر انداخت ، در سال ٧٦٢ به حفريات تپه عظیمیامر داد که میان آب سرستی ( از کوه ها برا مده در نهر ستلج میريخت ) و آب سلیم ( به سرهندمیرفت ) واقع بود فیروز میخواست کانالی در تپه مذکور کشیده آب سرستی را در آب سلیماندازد و آن نهر عظیم را به سرهند ، منصور پور ، سنام دايم الجریان نماید پس برایاین مقصد بزرگ بطوریکه فرشته مینویسد پنجاه هزار نفر عمله بکار انداخت در ضمن این حفرياتاستخوانهای فیل و دست های انسان پیدا شد بنوعی اگر بقول مؤرخین افسانه نویس اعتماد ممکنمیشود این استخوانهای دست انسانی تاسه زرع طول داشته و بعضاً تحجر کرده بودند . بهرحالفیروز حصار دیگری نیز در ده کروهی = ١٥ میلی سمانه بساخت و آنرا فیروز پور نامنهاد ، محمد قاسم میگوید این حصار فیروز پور قلعه متین و سنگر عسکری بوده و در ده میلیبداون تعمیر شد مردمان چون از کثرت تعمیرات فیروز شاه سخت خسته شده بودند اینقلعه را آخرین پور نام گذاشتند بالآخره آنچنان شد که در دهن عام اوفتاده بود یعنی فیروزشاه را دیگر میسر نشد آبادی جدیدی نماید . چنانیکه تامس ولیم بیل میگوید فیروز شاهشهر جانپور را بنام نامی عم خود فخر الدین جونان ( سلطان محمد تغلق ) در سال ٧٧٢ هجریاعمار نمود بهر حال بعلاوة قصبات و شهرها ، استحکامات نظامی و باغهای که سلطان فیروز شاهباربك در هندوستان تعمیر نموده مؤرخین آبادی های مشهور او را بقرار ذیل تعداد مینمایند :بند آب ( ٥٠ عدد ) مسجد ( ٤٠ عدد ) مدرسه ( ٣٠ عدد ) خانقاه ( ٢٠ عدد ) قصر ( ١٠٠ عدد )٤٠٧شماره ( چهارم ) سال دومافغان در هندوستان( ۸۳ )شفاخانه ( ۵ عدد ) حمام ( ۱۰ عدد ) مقبره ( ۱۰۰ عدد ) چاه ( ۱۵۰ عدد ) پل ( ۱۰۰ عدد )حتی بعض مؤرخین هندی تعمیر نخستین سرك معروف شیر شاه سوری را که از دهلی تا آگرهکشیده نیز منسوب بفیروز شاه میدا نند و مینویسند شیر شاه بعد از خرابی آن را تعمیر و ترمیمنموده است . فیروز شاه بعلاوة این بسط مدنیت و تعمیر شفا خانها و مدارس در ترویج علومو فنون بسی انهماك داشت چنا نیکه بعد از فتح نکرکوت وتخريب بتخانها کتا بخانهٔمشهورۀ جا لا مکهی را که دارای یکهزار و سه صد کتاب برهمنی بود در معرض استفادهگذاشته و قسم مفید آن را بفضلای همرکاب خویش امر ترجمه داد و از ان جمله استکتاب دلایل فیروز شاهی که در حکمت طبیعی توسط شاعر معروف اعز الدین خالد خانیبنظم تر جمه و تدوین گردید . ضیاء الدین برنی تاریخ فیروز شاهی را بنام نامی این پادشاهنوشت ، فیروز شاه شخصاً دارای فضیلت علمی بود و کتاب فتوحات فیروز شاهی ازمصنفات اوست و این همان کتابی است که مبنی بر هشت فصل و حاوی شرح وقایعفیروز شاه بوده و بآصرا و در گنبد مثمن مسجد جامع وا قع در شهر جدید فیروز آباد( در جوار دهلی قدیم ) مر قوم گردید ، این چند سطر ذیل از فصل دویم همان کتاباست که مؤرخین بضبط آن پرداخته اند :« بازمنهٔ سابقه خون ریزی مسلمانان باندك جریمه شدی و اقسام تعذیب مثل بریدن دستو پای و گوش و بینی و کور کردن چشم و کوفت استخوانهای اعضا به میخ کوب و سوختناندام بآتش وزدن میخ آهنین بردست و پای و پوست کشیدن ونی بریدن و دو پاره کردنآدمی و دیگر انواع سیاست شیوع تمام داشت حق سبحانه تعالی مرا توفیقی داد کهجمیع آنها را منسوخ ساختم و دیگر بعضی وجوهات نامعقول وبيحساب كه بظلم داخل مالواجبی کرده هر سال بزجر میگرفتند مثل چرائی و گلفروشی و و . . . . . همه را برطرف کردمکه گفته اند : —دل دوستان جمع بهتر که گنج خزینه تهی به که مردم برنجومقرر داشتم که هر مالی که خلاف سنت پیغمبر است علیه السلام نگیرند ، و پیش ازینرسم بود که مال غنیمت را پنجم حصه بسپاهی داده وچهار حصه بدیوان میگرفتند ومن٤٠٨شماره (چهارم) سال دوم مجله کابل (84)موافق شریعت مطهره پنجم حصه بدیوان قرار دادم و ........ و دیگر جامهابریشمی پوشیدن و استعمال طلا و نقره کردن که مردان روزگار را عادت شده بودهمه را دفع نمودم و ....... و ....... و اهل خدمت بر جمیع مدارس و مساجد وخوانق و حمام و چاه معین ساخته وظیفه قرار دادم که تفصیل آنها دراز است .......نظام الدین احمد گفته بود فیروز شاه قوانین نافعی وضع نموده و بسه تدبیرمملکت را آرام و آباد نگهداشت یکی آنکه مظالم و سیاست را ترک گفت و مردمان رابه احسان بنده ساخت لهذا محتاج به سیاست شدید نشد. دیگر آنکه برخلافسلاطین سابق مالیات را معتدل ساخت و اضافه از توان رعیت طلب نکرد ازان روملک آباد گردید. سوم آنست که امور دولت را باشخاص لایق و خدا ترس سپردو هیچ شریر و بدنفسی را بخدمتی نگماشت. با کل حال در سال 789 فیروز شاهبسبب کثرت عمر و دردی که از فوت ولیعهد جوان خود شهزاده فتح خان در دلداشت از کار سلطنت استعفا نمود و تاج و تخت را به پسر بی تجربه خود شهزاده محمدعطا کرد ولی بعد از پنجماه سرداران افغان برخلاف شاه جوان داخل اقدامات شدندبناچار محمد شاه فرار اختیار کرد و از حضور فیروز شاه سلطنت به تغلق شاهبن ولیعهد مبرور تعلق گرفت. متعاقباً فیروز شاه باربك در رمضان 790 راه آخرت گرفت.بعد از فیروز شاه غیاث الدین تغلقشاه رسماً پادشاه شد ولی ظلم و اعتساف او عمر اینپادشاهی را در پنجماه کوتاه نمود سرداران افغان شاه را مقتول و جایش را بهابو بکر شاه بن ظفر خان بن فیروز شاه سپردند. چندی نگذشت امیران صده (رؤسایافاغنه سمانه) به تائید شاه فراری سلطان ناصر الدین محمد شاه پسر فیروز شاه پرداختندلهذا ابو بکر شاه مخلوع و فرار و محمد شاه در سال 792 مکرراً بر تخت سلطنت عروج کرد.ایندفعه محمد شاه شورش گجرات را خاموش کرد و غلامان در بار را که پوربی و بنگالهنژاد بودند و بر امور دولت احاطه کرده بودند قتل عام کرد و خودش در سال 796 عازمجهان دیگر گردید. همایون پسر او ملقب به سکندر شاه تاج دولت بر سر نهاد اما عمر اواز یکماه تجاوز ننموده وفوت شد. پس از همایون کوچکترین پسران سلطان ناصر الدین409شماره (چهارم) سال دوم افغان در هندوستان (٨٥)محمد شاه لودی محمود خان مشهور به ملوخان و ملقب بخواجه جهان بنام سلطان ناصر الدینمحمود شاه ملقب و شهنشاه هندوستان گردید، ولی انقلابات شش ساله خانوادۀ سلطنتو طغیانهای راجپای تحت الحمایه از قبیل رای بهنسور و امثالها بنوعی ضعف و فتوردر ارکان دولت تولید نموده بود که مملکت برای تجزیه و انفلاق مستعد میشد ، در عینحال بود که سیلاب آفت انتساب چنگیز ثانی امیر تیمور کورگانی سرازیر گردیدهو بکلی بنیاد این شهنشاهی عظیم را بر انداخت و اگر تدبیر سرداران زبردست افغان نبودهر آئینه قبل از ورود بابر در همان آن دولت افغانها هندوستان را وداع میگفت .والحاصل در عهد ناصر الدین محمود شاه درباریان متنفذ دهلی از قبیل ملك مقرب خانافغان حاکم دهلی و ملك ملو خان افغان بر علیه شهنشاه خود داخل فتنه ها گردیدند ، هنود نیز سر ازاطاعت پیچید ، متعاقباً ملك سعادت خان افغان در حالیکه ناصر الدین محمود شاه در پایتختدهلی تاج سلطنت بر سر داشت شهزاده نصرت خان بن ولیعهد فتح خان بن فیروز باربک رادر شهر فیروز آباد بسلطنت برداشت (۷۹۷ هـ) واو به نصرت شاه معروف گردید ،سه سال مابین دو پادشاه در اقلیمی جنگ مشتعل بود ، در سال ۷۹۸ سارنگ خانافغان در دیپالپور و ملتان علم استقلال برافراشت و ملو خان افغان ملقب با قبال خان حاکمحصار سیری اعلان بیطرفی نسبت بسلطنت دهلی در قبای آن نمود در سال ۸۰۰ میرزا پیر محمدجهانگیر نبیره تیمور گورگان از سند گذشته اوچه را محاصره کرد و متعاقباً ملتان رااز سارنگ خان قهراً اشغال نمود . در ضمن این واقعات ملو اقبال خان نصرت شاه را بشکستو ناصر الدین محمود را بازیچه دست خویش ساخت ، لهذا مرکزیت و اقتدار غائب گردید ،نفاق و اختلاف سر کشید و دعویداران سلطنت در هر کنج و کنار مملکت ظاهر شد ،عاقبت در حالیکه کشتی شکسته شاهنشاهی عظیم هندوستان در بحر حوادث متزلزل و سرگردانبود مغل جانب هند سرازیر شد و يك حمله بنیاد آن دولت فرسوده را از هم ریخت .تیمور و هند :تیمور بعد ازان که در نتیجه محاربات خونین افغانستان را اشغال نمود در سال۸۰۰ هجری عسکر بجانب هندوستان کشید ، وسند را عبور نمود در اوایل سال٤١٠شماره ( چهارم ) سال دوم مجله کابل ( ٨٦ )٨٠١ اولین مقابله او در حدود دامن کوه نام با سرحد داران هند افغانی واقع شدشهاب الدین مبارک افغان حاکم آن نواحی با همه مقاومتی که بخرج داد بالآخرهپریشان گردید و تیمور متعاقباً بتا راج شهر تلبینه ( واقع در حد اتصال نهر جود چناب )پرداخت و اهالی را بوحشت قتل عام نمود و غله و ارزاق را آنچه اضافه ازتاراج ماند آتش داد ، پس از ان شیخا کهکر افغان سرحد دار محل شهنواز را مغلوبو مرزا پیر محمد را که در ملتان محصور افغانها شده بود تخلیص نمود ، امادر محاصره حصار بتهنیز تیمور دوچار مقاومت شدیدی ژنرال مشهور افغانبهادر خان غلجی گردید بنا چار مصالحه را تن داد و بهادر خان بملاقات او شتافتولی تیمور بر خلاف میثاق خائنانه او را بقتل رساند و حکم قتل عام اهالیصادر کرد، پسران بهادر خان نسوان و اطفال صغیر خود شان را درداخل قلعه کشته و خود با اتباع خویش با نهایت رشادت برفوج مغل حمله کردندو آنقدر کشتند تا یکسره کشته شدند، تیمور بسی برآشفت و احصار متین را بخاکبرابر کرد و بجانب سرستی روان شد هندیها از خوف راه ها را گذاشتند و بهر طرففرار کردند ولی تیمور تعاقب کرد و هر قدر یافت بکشت و خود از طریق سمانه براه هایمتعدد بجانب دهلی عسکر براند ، تیمور تا رسیدن دهلی دیگر بهیچ قوای دولتی دوچار نشدچون که دولتیان مشغول خانه جنگی ها و نفاق داخله بودند ، تیمور در رسیدن دهلیبقتل عام اهالی جنوب دهلی فرمان داد و خود در صحرای فیروز آباد مقابل پایتخت دهلیمعسکر ساخت و برای تولید رعب در دلهای مقابل امر داد تمام اسرای جنگ را کهتا حال در هندوستان گرفته بودند و بالغ برصد هزار انسان میشد سر بریدند، از دهلییعنی آن پایتختی که همیشه سه صد هزار عسکر تحت السلاح داشت امروز پادشاه هندوستان( سلطان ناصر الدین محمود ) با سپه سالار خود ملوخان فقط توانست با پنجهزار سوارهافغان و یکصد و بیست فیل جنگی در برابر دشمنی که بزرگترین قوای حربی آسیا را دارا بودعرض موجودیت نماید ، نتیجه چنین مقابله ئی خود معلوم است که منجر به تمامیتاردوی افغان و فرار شهنشاه جانب گجرات و مسافرت سپه سالار بصوب برن گردید٤١١( ۸۷ )افغان در هندوستانشماره ( چهارم ) سال دومجهانگشای مغل دهلی را تاراج و اهالی را قتل عام نمود وزوی دهلی (باغ و حش یادگار مدنیتفیروز شاه بار بك) را به اردوی خود تحویل داد، والحاصل تیمور بعد از پانزده روز توقفو تخریبات وحشیانه جانب سمرقند عودت نمود وصنعت کاران و معماران دهلی را باخود بردتا مسجدی در سمرقند به نمونه جامع سنگی سلطان محمد تغلق بسا زند ، و در حین عودت قلعهمیرت را که از بهترین قلاع افغانی در حدود پانی پت بود فتح و تخریب و قتل عام نمود ،و بعد ها به تخریب تمام قلاع واقعه در عرض راه و تاراج دامان جبال سوا لك پرداخت .تیمور در وقت خروج شدن از هند حکومت پنجاب را به خضر خان افغان ( طائفه سربنی )داد ، چونکه خضر خان و ملك بهاؤ الدین ( طایفهٔ نیازی پختانه ) و ملك یوسف سروا نیو ملك حبيب سر بنی قبلا ضعف دهلی و اندازه اقتدار تیمور دانسته با او از راه مواساتو امداد داخل شده بودند ، وملك خضر خان سربنی همان شخصیست که بالاخره در هندوستانبانی سلطنت جدیده افغان بشمار رفته وخا نوادهٔ خضر خانیه مدتی در هند سلطنت نمودند .باکل حال بعد از تیمور نصرت شاه فراری جمعیتی بهمرسانیده و داخل دهلی شدولی شهرشهیر دهلی و سیری معمور را که دوچار تخریبات مدهشه و قحط و وبا شده بودند با چشماشکبار ملاقات نمود ، نصرت شاه هنوز به تنظیم پایتخت آغاز نکرده بود که ملو اقبال خانعسکر بدهلی کشید و نصرت شاه بناچار راه میوات در پیش گرفت ، در عهد ملوخان مردماندوباره بدور او مجتمع گشتند و به تعمیر و ترمیم حصار سیری پرداختند لهذا دهلی نو آبادانتر گشت اما دهلی قدیم بهمان حال خراب باقماند ، ملوخان اگرچه به تشکيل دولتى كوچكکامیاب آمد ولی نفاق های داخلی که مثل ماری در آستین افغانها بازی میکرد بحدیقوی گردیده بود که دیگر اعاده عظمت گذشته تقریباً محال بنظر میر سید ، و لایتگجرات در تحت را ست خان اعظم ظفر خان افغان و و لایت مالوه بسرداری دلاورخان غوری و ولایات قنوج ، او ده ، جونپور، كره در زیر اداره سلطان الشرقخواجه جهان و پنجاب وملتان بحکومت خضر خان سابق الذكر و ولايتسمانه در تحت اقتدار غالب خان افغان وولا یت بیانه بحکمرانی شمس خان اوحدى وولايتکالپی بریا ست محمد خان بن ملك زاده فيروز اعلان استقلال کرده و هر يك در حدود٤١٢شماره (چهارم) سال دوم مجله کابل (۸۸)خود دولت های مطلق و مستقلی بحساب میرفتند، ملوخان فقط بولایت میان دو آبه وپایتخت دهلی مالک بوده ، و او در خیالات خود که مجدداً تشکیل یکدولت واحده شهنشاهیمیخواست همیشه ناکام ماند ، ملوخان هر چند در سال ۸۰۳ سمانه را مسترد کرد و باری همباسترداد جونپور و اوده متوجه شد ولی در سال ۸۰۵ از استرداد گولیار عاجز آمدو سلطان ناصرالدین محمود که باو پیوسته و صرف بنام و نانی قناعت مینمود دوباره ازاو جدا شده و در قنوج رایت حکومت برافراشت، بالاخره ملو اقبال خان در جمادی الاول۸۰۷ در محاربه پنجاب با خضرخان فرمان فرمای آن ولایت مغلوب و معدوم گردید و آنهمهآرزوهای بزرگ را با خود در خاک برد.سلطان ناصر الدین محمود از مرگ ملوخان استفاده و یکبار دیگر داخل دهلی شده اعلان سلطنتنمود و گرچه عمر این سلطنت تا سال ۸۱۵ طول کشید ولی تجزیۀ ولایات معظمۀ هند دیگرموقعی برای سلطنت مرکزی نگذاشته و در واقع از ایالتی بیشتر قیمت نداشت ، سلطانناصرالدین در خاتمه کوشش های که برای استرداد بعض قرا و قصبات هند بعمل آوردعاقبت ناکامانه راه آخرت اختیار نمود و سرداران پایتخت جای او را در سال ۸۱۶به سردار دولت خان لودی سپردند. خضرخان سربی نایب الحکومۀ کار آگاه پنجابکه سالها در کمین سلطنت نشسته و تهیۀ نفوذ و اقتدار می نمود ازین پیشآمد و انقراضخانواده شاهی موقع بدست آورده با شصت هزار عسکر عزیمت دهلی نمود و درربیع الاول ۸۱۷ دهلی را مفتوح و دولت خان را محبوس نمود ؛ ازین بعد است کهتاریخ شهنشاهی هندوستان چندی بعنوان سلاطین خضر خانی افغان اختصاص می یابدو ما از انها در آینده سخن خواهیم گفت ...٤١٣( يك سنگ نبشته تاريخى )چند سال پيشتر يك لوحهٔ شكسته سنگى بخط سانسكريت قديم از نزديكى پل درنتهٔلغمان دستياب و در موزهٔ كابل تحويل يافت ، هنوز مضمون آن خوانده و مفهوم نشده واصل سنگ فوق در موزهٔ كابل موجود است .[BLANK PAGE]شماره (چهارم) سال دوم اسامی قدیم و جدید شهرها (۸۹)اسامی حالیه و قدیمه شهرها، ولایات، مملکت افغانستان تا جائیکه بنظر رسیددر جدول ذیل ترتیب یافت . م غبارنام حالیهنام قدیمملاحظاتافغانستان ( مملکت )آریانایونانیان ( اکسیمیا ) و گاهی ( ارا گواری ) میگفتند . فارسیها ( آریا ورتا ) میخواندند. هندیها (باهلیکا) و اعراب (خراسان) مینامیدند.ایبک (شهر)سمنگانچینیها (سی تین تسزیان) و عربها سمنجان نام نهادید.ارگ هراتقلعه اختیار الدیناشکمش (علاقه)وز والیندر حصه قطغن حالیه واقع استبلخ (قلعه قدیم)هندا ونبلوچستان (ولایت)اوری شیایونانیان (گدروسیا) میخواندند.پنجکوره (علاقه)گواریس٤١٤شماره ( چهارم ) سال دوم مجلة كابل ( ٩٠ )نام حال نام قديم ملا حظاتپنجشير ( علاقه ) پنجهيرپنجاب ( ولايت ) زت گوشر فارسی ها ( ث ت گش ) میخواندندتاشقر غان ( شهر ) خلمجبل السراج (علاقه ) پروانجلال آباد (علاقه) ننگ هارجنوبی ( ولايت ) پاختیا یونانیان ( پیکتی ییکا ) وهندوها ( روه )مینامیدند . برای شناختن حدود اینولایترجوع بشماره 1 سال اول کابل شود .چترال ( علاقه ) کتور – کاشگر چینی ها ( کاشکار ) میگفتندخراسان ( ولايت ) اپار تیا یونانیان ( پار تیا ) وفارسی ها ( پر تو )مینامیدند و بقول هيرودت و تطبيق محققين فرنگینام قديم طايفه افریدی پختانه هم ( اپارتیا ) بود .٤١٥شماره (چهارم) سال دوم اسامی قدیم و جدید شهرها (۹۱)نام کنونی نام قدیم ملاحظاتخیوه (ولایت) خوارزم فارسی ها (خوارزمیش) میخواندنددولت آباد (شهر) فاریاب در ولایت مزار حالیه واقع است .رستاق (شهر) ولوالیز عربها (ولوالج) ساختند . در علاقه بدخشان واقع است .زند جان (قصبه) پوشنگ عربها (فوشنج) میگفتند . در علاقه هرات واقع است .سبزوار (شهر مخروبه) اسفزار عربها اسفزار گفتندسرپل (شهر) انبار در علاقه مزار حالیه واقع استسند (ولایت) اندوسصوات (علاقه) سواتس٤١٦( ۹۲ )شماره ( چهارم ) سال دوم مجله کابلنام کنونینام قدیمملاحظاتشبرغان ( شهر )شبرگانفارسیها ( سفید دز ) میخواندندشلگر ( علاقه )هجویردر حصه حالیه غزنی افتادهقدغن و بدخشان ( ولایت )تخارفارسیها ( تخار ستان ) میگفتندقندهار ( ولایت )زابلیونانیان ( ارا کو سیا ) و فارسیها ( هر خواتیش ) و بعدها ( زابلستان ) میخواندند و عربها ( الرخاج ( و ) الرخذ ) میگفتندقنداوه ( شهر )قندا بیلدر بلوچستان واقع استکشک ( شهر مخروبه )فیروز ونددر ولایت حالیه قندهار واقع استکوهدامن ( علاقه )کاپیساکابل ( شهر و علاقه )وایکرت٤١٧شماره ( چهارم ) سال دوم اسمای قدیم و جدید شهرها ( ۹۳ )نام کنونی نام قدیم ملاحظاتکشم ( علاقه ) سکل کند در علاقه بدخشان واقع است.لغمان ( علاقه ) لمپاکامزار شریف باخدی یونانیان ( باکتریان ) وفارسی ها (باختریش)( ولایت ) و هندبها ( بالهیک دیس ) وعربها ( باختر)میگفتند ، و باکتریا و باختر در مورد عموممملکت افغانستان نیز در قدیم استعمال می شد.مشرق (ولایت) گندارا یونانیان و فارسیان بااندک تحریفی گند هارهو گندار میگفتند ، برای شناختن حدود اینولایت رجوع شود بشماره دهم سال اول کابل .مرو و مرغاب مرگیانا اعراب ( مرو الرود ) نام نهادند(ولایت)میمنه و شبرغان گوزگان اعراب ( جوز جان ) میگفتند( ولایت)مزار ( شهر ) ده خیر ( قریه )٤١٨شماره ( چهارم ) سال دوم مجله کابل ( ٩٤ )نام کنونینام قدیمملاحظاتغور و هزارجات(ولایت)غرج (و) غرویونانیان ( پارو پامسس و فارسی ها و اعراب( غرجستان - غرشستان ) میگفتند .فراه و چخانسور(ولایت )سکاستیانایونانها [ در نگیانا ] وفارسیها [ذرنك ] - نیمروزسیستان | و اعراب[ ذرتج - سجستان ]میخواندندبرای شناختن حدود اورجوع شود بشمارۀ ٧ سالاول کابل .نهرین ( شهر )لاچیندر علاقه قدغن حالیه واقع استنورستان و چترال( ولایت )بولو (و) بلوروزیرستان ( علاۀ )ویرسیهرات ( ولایت )آریه - آریانافارسی ها ( هرای و ) و یونا نیان آریا نامیگفتند - ( آریانا ) در مورد عموم مملکتافغانستان نیز در قدیم اطلاق میگردیدهده شریفه( شهر مخروبه )نگار آرایوسف زی ( علاقه)مندر٤١٩شماره ( چهارم ) سال دوم الفاروق( ٩٥ )تقریظ و انتقاد« الفاروق »کتابی که باسم الفاروق قبلا در سلسله کتب و مطبوعات وطن نگاشته بودیم درین روزها از دستگاه طبع خارج و بك مجلد آن که حاوی جلد اول و دوم و دارای ٦٧٦ صفحه با مجموعه اقوال حضرت عمر رض فاروق است در مطبع مسلم پرنتنک پریس لاهور ، باهتمام فاضل گرامی مولانا نجف علیخان با نهایت دقت و زیبائی صحافت و قشنگی جلد وظرافت وقایه طبع گردیده باداره انجمن واصل گردید .کتاب الفاروق که مشتمل بر سوانح عمری و کارنامه های محیرالعقول حضرت عمر فاروق رض خلیفه ثانی است از مفید ترین کتابهای تاریخیست كه بقلم مقتدر و توانای علامه محقق حضرت شبلی نعمانی نگاشته شده و او درین اثر فنا ناپذیر خویش حق تحقیق واستقصا را کما ینبغی ادا کرده نمونه درخشانی از عصر فاروقی و کارنامه های شانداری از حضرتش بیادگار گذاشته است ، کتاب مذکور بلسان اردو نگاشته شده و فارسی سوادان را ازان حصه و بهره نبود تا اینکه خوشبختانه ٢٥ سال قبل نظر مهر و محبت ملکه فاضله افغانستان علیا جناب مرحوم خواهر اعلیحضرت عرفان مدار مارا بخود معطوف کرده با عبارات فصیح و خوش آهنگ و انشای سلیس و روان و جملات شیرین و منسجم که حاکی از قدرت و نیروی ترجمه آن بلسان اردو وفارسیست٤٣٠شماره (چهارم) سال دوم مجله کابل (٩٦)ترجمه شده و عالم تاریخ و ادب را در افغانستان ارمغان مفید و نیکوئی آورده و نام نامیخود را در زمره خواتین عالمه و نسوان فاضله وطن ثبت روزگار نموده خوبترین رهنماو مشوقی برای زنان موجوده و آینده افغانستان واقع شده اند چون کتابالفاروق از کتب معتبر و معتنا به تاریخ عالم اسلام و حاوی درخشنده ترین روزگارمسلمین در عهد حضرت فاروق ضم است ، ما مطالعه این کتاب نافع و مفید را بعموماهل سواد وطن وخصوصاً بطالبات تاریخ اسلام و مشتاقان عصر فاروقی توصیه نمودهو پاداش نيك و اجر جمیل آن را از خداي متعال برای مولف مرحوم و مترجمة مرحومه آنکه فارسی خوانان را از مطالعه این کتاب غنای اخلاقی و توانگری روحی و معنوی بخشید استاستدعا والتجای نمائيم .تشکرجامعه محترم علیگره که یکی از دار الفنون های معتبر و محتشم بلاد هند است دريننزدیکی ها یکسلسله کتب نفیس شاعر معروف هند امیر خسرو دهلوی (در ین تازگیهابا تحقیقات کامل و مبسوط با صحافت قشنگ و زیبا بطبع رسانده اند ) بانجمن ادبی کابللطف کارانه فرستاده اند انجمن اد فی مقابلة اظهار شکر گذاری نموده و دوام اینعلایقادفی را که خوشبختا نه بین انجمن ادبی کا بل و آن موسسه محترم بر قرار است تمنا میکنددرین روزها فاضل فارسی آقای نصر الله خان فلسفی رئیس گلوب بین المللی ایران که یکیاز ادبای جوان و معروف آن مملکت است ، بسابقه علم دوستی و ادب پروری بعضیمولفات و تراجم نفیس خویش را از قبیل کتب ورتر (گوپته) بیچارگان (هوگو) تمدنقدیم (فوستل ودكلانز ) بانجمن ادنی کابل اهدا نموده اند ، انجمن از ین هدیه مطبوعو نفیس مشاراليه متشکر بوده و امتنانات خودش را به آقای فلسفی تقدیم مینمايد .٤٢١شماره (چهارم) سال دوم سال ۲ آئینه عرفان ( ۹۷ )سال ۲ آئینه عرفانمجله شریفه مصور علمی و ادبی آئینه عرفان که ماهانه از ریاست محترم دار التالیف کابل نشر میشود بسال دویمین خود گذاشت و طوریکه نمرات تازه آن باداره کابل رسیده و ملاحظه شد با یک بداهت و وضاحت تامی این مجله نفیس قدم بمراتب خوب تر و بلند تری گذاشته در قطع و حجم ، تصاویر و کاغذ ، موضوع و عبارت رویهمرفته مقام عالی و خوبی را بین مطبوعات مملکت عزیز احراز کرده است، این مجله نفیس که در خلال اوقات مصروف و مشغول کارکنان محترم دار التالیف ترتیب و ترکیب مییابد و در عین آنهمه مشاغل از ذوق و سلیقه صنعتی و ادبی معزی الیهم با خوبترین صورتی نمایندگی می کند بدون شبهه امروز از نفیس ترین مجلات و مطبوعات افغانستان بشمار میرود ، کابل بعد از انکه ترقیات روز افزون این مجله را تهنیت گفته و بقای اورا تمنا دارد . اشتراک و مطالعه آن را نیز بعموم مشترکین مجله عاجزانه کابل تذکر و توصیه مینماید .٤٢٢( ۹۸ )شماره ( چهارم ) سال دوم مجله کابلكشفيات جديده يا اخبار علميه( خبرهای علمی و فنی )تغیرات جویتطور احوال جوی علمای ارصاد میگویند : احوال جویه بمرور سنین تغیر می پذیرد ولی این تغیر را ماحس نمیتوانیم مگر بعد از مرور سالهای دراز کره زمین از مدت بیست هزار سال یا اکثر به یخ پوشیده بود و آنعصر بعصر جلیدی ( یخ بندی ) معروف است و فجاءت نیامده بود بلکه آمدنش تدریجی بوده و هر سال تابستان کوتاه و زمستان دراز میشد بحیثی که حرارت اندك برای گداز برفهای متراکم کفایت نمیکرد تاحدیکه ارتفاع برف یا جلید در معظم جبهات عالم زیاده بريك ميل گرديد ـ زنده گان در انعصرها در طلب اقالیم معتدله از جائی بجائی میرفتند وحال بدینمنوال بوده تا آنکه فصلهای تابستان بنای درازی گذاشت حرارت بگداز برف آغاز نموده بمرور زمانه همه برفها گداخت وهوا باعتدال آمد : طبیعیین میگویند : حدوث عصر جلیدی مانعی از تکرر ندارد و در هنگامی که باز بیاید همه وسایل زمستانی که انسان برای گرم شدن خویش در ایجاد و كشف هريك هزار خون جگر خورده هیچ مدافعه نمیتواند چه حدوث آن کتلهٔ بزرگی از بشر را هلاك ساخته وروی زمین را تخفیفی از از دحام می بخشد .٤٢٣شماره ( چهارم ) سال دوم مسئله سعة عالم ( ٩٩ )مسئله سعة عالم۱ - مسئله سعة عالم : چند انگاهی بزرگ بین فلکیین گردیده . نظریۀ بسیه میگوید :عالم کروی شکل و دارای حدودی است که در ماورای آن جز ظلمات تو برتوی رویهمریخته چیزی نیست . قطر این کره هزار ملیون سال نوریه است .سر گیمس جینز میگوید : عالم اتساع تدریجی را گیر است و بتوپ فوت بال می ماندکه هر قدر پف شود وسعت میگیرد . داکتردی ستیتر هولاندی که از مشهور ترین علمایفلك در عصر حاضر است این نظریه را تائید کرده و بران افزوده میگوید : عالم در تغیرمستمر محض از حیث جسم نبوده بلکه ازحیث شکل نیز دچار تغیر است و قطر عالم در وقتحاضر بیست هزار ملیون سنه نوریست .« قوۀ نور آفتاب »۲ - قوۀ نور آفتاب : آفتاب بزرگتر یاروشتر از سائر شموس کائنات نیست بلکهدر کائنات آفتابهائی هستند که عقل را ضخامت و بزرگی هر يك از انها بهت میزند . باوجودآن آفتاب ما از تمام ستاره ها یا ستارگانی که بچشم یا تلسکوبها دیده می شود بنظر روشن ترو قویتر می نماید . علمای فلك نور آفتاب را با نور سائر اجرام فلکی مقارته و مقائسهکرده اند و ظاهر گشته که نور آفتاب در نیمروز ٤٦٥ هزار بار از نورماه تمام بیشترمیباشد و یکصد و بیست ملیون بار بزرگتر از جمیع اجرام فلکی است که در شب صافی مامشاهده آن میکنیم .« رنگ و بوی »٣ - رنگ و بوی از تجارب عدیده که فریق از متخصصین حیوانات در المان کرده انداستنباط می شود : که عامل جذب و کشش پروانه ها بجانب گلها همان رنگ گلهاست نه بویآنها و اعتقاد شائع تاکنون بر عکس آن بوده وازین تجارب ثابت گشته که انواع معینیاز پروانه ها با رنگهای معینی مائلند یعنی همه آنها برنگ واحد میل ندارند .٤٢٤شماره ( چهارم ) سال دوم مجله کابل (۱۰۰)« گیاهی که سرفه میکند »علمای نبات شناسی در باره نباتات ؛ حالات و خواص غریبی کشف نموده اند بعضینباتات گوشتخوار یافته اند که از حشرات كوچك ، حتی از موشها تغذیه میکنند . برخیدیگر دارای برگهای حساسند که باندك چیزی متأثر شده صورت خنده یا گریه نمایانیبخود میگیرند . لکن تا کنون گیاهی ندیده اند که دچار سرفه شود .اخيراً در مناطق حاره گیاهی یافته اند که میوه شبیه بباقلا میدهد و خاصیت غریبیدران مشاهده کرده اند . این گیاه نفرت و انزجار زیادی از هر نوع گرد و غبار دارد و چونگردی بآن رسد آثار خشم شدید در برگهای آن ظاهر میگردد وقتی که گرد بروی برگهای آننشیند اعضای متنفس این گیاه که بشکل خانه های كوچك در طرفین برگهای آن قرار دارنداز بخار مخصوص پرشده و این بخار با صدائی شبیه بصدای سرفه طفل مبتلا بزكامیا سیاه سرفه ؛ برای دور کردن گردها خارج می شود .زنان آن نواحی این گیاه را اسباب زینت ومایه تفریح خود ساخته و گاه بگاه قدریآرد برنج ببرگهای آن میپاشند تا آن را بسرفه آورده خنده و تفریح نمایند .٤٢٥شماره ( چهارم ) سال دوم پشتون او کابل (۱۰۱)پشتون او کابلپه قلم د آقای محمد عمر خان « بلبل افغان »پښتون قوم ، څرنګه چه فطرتاً په ډیرو ، امتیازاتو خصوصی سره لکه سخاوت ، شجاعتهمت ، عزم ، صبر ثبات ، استقلال ، او نور ډیرشه صفتونه سره ممتاز دی ـ همدا رنګهپه یونامدار دارالسلطنه ، لکه معروف او مشهور تاریخی شهر دکابل ، په برکت ده ر ڼیتوری سره ، سر افراز دی او څرنګه چه توره دپښتون یوفطری او میراثی هنردی ـنو همدا رنګه قلم هم ددی نامدار قوم دهنرو نونه دی ـ لکه چه یو دمشاهیرودپښتونهخوشحال خان خټك په یو کتاب کښي چه پخپله ملی ژبه پشتونی په بیان د شکار او د مرغانوشکار یوخاصة ( باز ) کښی په سخت حال د جنګ او مقابله د اورنګ زیب مغل په مقامد سرحد اتو د صوات او باجوړ اویهمند و کښي تصنیف کړیدی فرمائی او د هغی نه دپښتون همت او عزم اوثبات او استقلال او داچه سخاوت ، همت ، اوعزم ، او ثبات ، اواستقلال ، اوداچه توره ، او قلم ، د پښتون میراث دی ، واضح معلومیږی ، اوهغه دادی :ـنظمخدایه ته پزړه کشی اچوی دامینی چه په شکار د مبتلا کړم ته م و ینیچه شی کین م پیژند لی دی د امینه تا بنجا پزړه کشی ځای کړله قرینههلکتبوب م د چمنود چتو شکار که ځلمیتوب م له هیو سر بکار کهپه غر ځ پسی به تلم په سم په غرو نه په تو پکوم ویشتلی دی زرګونهور پسی م له مرغونه سر یکار شو عقل هوش م همګی د باز دشکا رشوهم م کړه ددنیا خو رنکه کارونه هم م هيكخله ناغه نوق شکارو نهپه دا سن چه ترشپیته م زیاتی دوه دی پشتانه مغل په جنګ سره اخته دی٤٢٦شماره (چهارم) سال دوم مجله کابل (۱۰۲)مغل واړه پارمان دانتقام دی ده خوشحال د سر پفکر صبح و شام دید مغل تکیه په زر بملك په مال ده د خوشحال خټك تكيه په ذوالجلال دهدا څلور پنځه کلونه د فتور دي چه مغل، د پشتانه په تیغ چور چور دیاورنگ زیب له هند و باره دی راغلی ده ايټك حسن ابدال ئی دی نیولیپدی جنگ کښی که ډیر ناوزگاره څه یم خلاص په هسی وخت د ښکار لکاره نیمنوره هم به مخکښی شته که کو زیاته د باز و نو مینی راوستـم تر صواتـهكتابونه د هر فن را سره نورشته خو ځما دبا ز نامی سره سـر ور شتهبهر ز ړه کشی چه مینشته وی هغه مینه گفتگوئی همه گی له هغي شينهڅه څه لوى هلك سل زوى او نوه می دی همگی د ښکا ر د مینی هو سی دیڅوك شكا رونه کا پغشی تیر انداز دی څوك ځما رنگه عاشق پشکار د باز دیڅوك په غره په صحرا گرزي شکار د څوکا په ټوپك سره د غره دغر څنو کاڅوك په شکار د تازی سپی هوس لریته هر یو خوښ په هغه ښکاروی چشی مینهپلار نیسکه م هم د شکار هوس ؤو کړی داهنر دی پمیراث مونگه را وړیکه د توری که د ښکار داء وه هنره را تـه پاتی لــه آبادی له پـد رهشجاعت که سخاوت دی که خامه ده پدا دري تو گه ځما تللی نامه دهو اولاد و ته م پاتی شو دا واړه کــه مردان وی تری به نغړه وی غاړهاو الحمد لله موجوده مجله د کابل، خاصة شماره، اوله د دویم کال، هم بهترین شاهدد دی، چه پشتون څرنگه چه په تیغ او توره کښی طاق دی. همدارنگه، په قلم کښیهم له چانه کم ندی که کوشش و کاندی او د کا بل د اصلاح شکر پځای راوړی نوامید دیچه ارمانونه د زړه دعا شقانو د ترقی د قوم به پوره شی و ما هذا من فضل الله ببعيد .ای ځما غیرتی بهادر قومه پشتونه ! ستاسودی پخپله پشتو او غيرت قسم وی چه پس لدينه ،خپلو مطبوعاتو ته وقت د اند راج د پلی ژبی ور نکړی ! هر څه چه وی شه وی او که بد٤٢٧شماره (چهارم) سال دوم پشتون او کابل (۱۰۳)نظم وی که نثر، خو یو یو مقاله لپشتو هره ورځ خپلو اخبار و نو او رسالو او مجلو تهلیکی! چه چاپ کیژی، وقت کم دی او کا رونه ډیر دی کوشش وکژی بیا به ارماندرشی !!!بازار تیار دی سودا وکړهصبا به نوی نه سودا نه بازارونهای پشتونه، قدر وکړه د کابل ده معنی او به بره ئی ممینځ د ګلجام د ګل و څشی شراب د معانی انتظار د ستا، او ته کړی تغافلعالمونه ئی پارمان شو لو کباب چه څرنګ شوی دی نعمت ته تواصلتاریخ ګوره چه در وشئی جنګونه چه دشوي د کا بل په شه کا کلپلاریکونه چمونګ دبر دی شهیدان په قبر و نو ئی بیرقونه تجملهره ورځي د ظالم دښمن له لاسه به عالی افغانستان وی تزلزلپسر وینو نصیحت د شهیدانو د کابل په حفظ مکړی تسا هللریوالی که حاتل د معشوقی شی مجله دوربین مرآت دی د کا بلتار یخی عمار تو نه مجسم تفصیلات ئی ورسره هم لیکی کلشی نکتي او د قیمتي ټو ل مزایا له هر صنفه دی پکشي دوطن خپللکه څنګه چه پټوره پښتون طاق دی هسي رنګه ئی قلم شوتکاملد خوشحال روح به نن قبر کشی خوشحال وی چه قلم توره شوه دواړه تقابلد دويم کال مجله دکابل، (ځان) دی چه پکشي د خوشحال خان دی شمائلآفرین د بقلم عبد الله جانه د خوشحال په مدحه تل او سه قائلور پسی امین و کیل دپشتنو ز مرلای امین الله نيك خصائلچه پښتوئی په بلنداساس شروع کړه پلار د ژبو د تمام قبائلدغه واړه ستاسو مخكشي دي اي قومه ولی کړی عارفانه دا تجاهلشکر تاسو څوکی د همت نکړی كوششونه دهرکار بمقابل٤٢٨شماره (چهارم) سال دوم مجله کابل (١٠٤)ولی زره چا د ډیره شوقه غواری چه تمام نواقص یوځل شی کاملنواقص معلومیدل پیدائی غواری شی لوستونکی د اخبار او رسائلهله پسه به معلومه شی پشتون ته چه دریاب دی څومره لری لری ساحلنن د ټولی دنیا خلق شولو ستنکی په سل تنو کښی ایکونکی واړه سلاو پشتون سلو کښی یو هم را ښکاري چه لوستنکی وی دانا منشی فاضلخدای دپاره توجه وکړی دوستانو اولا دونه کړي مکتب و ته شاملد پشتون د پشتو ژبی شوی رواج بيا که مړوی پروا نوه د بلبلپه تكرار باندم ختم قصیده ای پشتونه قدر وکړه د کابل٤٢٩[BLANK PAGE]وزارت معارفمحل ۲، ولد داود خان غند مشر قطعه ارگ محافظه کندرعلمی ، ادبی کابل اجتماعی ، تاریخی۱۷[BLANK PAGE]مجله کابل( آدرس ) ( ماهوار ) ( اشتراک )انجمن ادبی ، جاده ارگ | تحت نظر انجمن ادبی نشر میشود | کابل : ۱۲ افغانیعنوان تلگرافی - کابل انجمن | | ولایت داخله : ۱٤ "مخابرات | | خارجه : نیم پوند انگلیسیبا مدیر انجمن | اول عقرب ۱۳۱۱ هـ ش - ٢٤ اکتوبر ۱۹۳۲ م | طلبای معارف : نصف قیمتفهرست مندرجات مجله کابلنمره مضمون نگارنده صفحه الی۱ تربیت اطفال مدیر انجمن ادبی ۱ ۷۲ شعور ترجمه جناب قاری عبدالله خان ۷ ۱۲۳ تحلیل وهم " " " " ۱۲ ١٦٤ شب می با شاعر و ملکه شعر ترجمه آقای محمد رضاخان ۱۳ ۲۰٥ رسیق " محمد زمانخان ١٦ ۲۲٦ رباعیات از طبع جناب مستغنی ۲۱ ٢٤۷ طفل و دامان مادر غلام جیلانی خان اعظمی معاون انجمن ادبی ۲۳ ۳۰۸ اقوال حضرت فاروق رض از الفاروق ترجمه علیاجناب سر حومه ٢٥ ۳۱۹ يك مکتوب تاریخی اقتباس ۳۰ ۳۷۱۰ کنفوسیوس وسقراط ترجمه آقای احمدعلیخان ترجمان ۳۲ ٤٤۱۱ مطبوعات و نشریات ما سرورخان جویا ۳۸ ٤٩۱۲ افغان در هندوستان م . غبار ٤٥ ۵۰۱۳ یاد آوری وتصحیح " " ۵۰ ۵۰١٤ شهر های تاریخی " " ۵۱ ٦٤۱۵ نظریات علمای روسیه شوروی ترجمه آقای سید عبدالله خان ٥٦ ۷۲١٦ قلم در کف اغیار فاضل آقای عبدالهادیخان داوی ٦٥ ۸۰۱۷ درۀ قشنگ - ین و وادی کنر بقلم آقای حبیب الله خان طرزی ۷۳ ٨٤۱۸ کتاب اقتباسات عظیم ، آرزوی ۸۱ ٨٤نومره مضمون نگارنده صفحه الی۱۹ ورود والاحضرت ۸۰سردارشاه ولیخان انجمن ۸۰ ٨٦۲۰ دروزارت جلیلۀ حربیه افغانستان ٨٦ ۸۷۲۱ ضیاع افسوس ناك ۸۷۲۲ شاعر وفيلسوف مصر ۸۸ ٩٤۲۳ کشفیات جدیده یا اخبار علمیه ترجمه ٩٤ ۹۷٢٤ غلیلی وپشتانه نه امین الله خان « زمرلای » ۹۸ ۱۰۰۲۵ علم او دانش جناب ستغنیتصاویر :۱ سلطان محمود غزنوی شهنشاه معروف افغانستان اول۲ اعلحضرت همایونی « محمد نادر شاه غازی » واردوی محتشم افغانی در جشن استقلال ٤۳ ادیب افغان فاضل مرحوم سید احمد ادیب پشاوری ٢٤٤ عمارت معروف دارالامان ٣٦ه قصر امانیه ٦٤٦ میدان ورزش طلبه مکتب حربیه ٨٤۷ طيارها ۸۸۸ سلطان خان شطرنج باز معروف آخر[BLANK PAGE]شهنشاه معروف افغانستان ( سلطان محمود غزنوی )رسم آقای ( عبد الغفور خان ) « برشنا » رسام انجمن ادبیشماره ( پنجم ) سال دوم نومرة خصوصی ( ۱ )كابلKABULقسمت علمی- تربیت اطفال -( ۲ )بقلم شیرزاده احمد علیخان درانیمدیر انجمن ادبیكودك كند ذهن هم ذهانی داشته و این قوه درو موجود است . تفاوت بين يك بچۀ ذهينو يك بچۀ كند ذهن همینقدر است که ذهانت دران ظاهر و در مؤخرالذکر تاهنوزمستور است ـ پس اگر تربیت با اصول صحیح نفسیات کرده شود ممکن نیست که اکثر بهاطفال غبی ذهین و فهیم نشوند .اگر نشو و نمای اطفال با اصول درست و با قاعده باشد در قوتهای فطری او جسمانی باشدیاذهنی بتدریج اضافه شده میرود بنابرین تربیت كودك از هرزمان که آغاز شود در صورتیکه مطابق عقل و قوای او باشد قبل از وقت گفته نمیشود .قوای تخیل و قوای عمل بچه را چنان تربیت کرد که هر چه او میکند عملیات او برای٤٣٠شماره ( پنجم ) سال دوم مجله کابل ( ۲ )بروز جوهر ذهانت ستورش ممد و مساعد بحساب رود.برای این کار مهم ترین فریضه آنست که ترکیب حیات هر بچه را که در بین آن قوت عملی تولید می یابد براه صحیح رهنمونی کرده بشود، در بچه قوت عمل موجود و او بتقاضای فطرت آنرا براه صحیح یا غلط صرف میکند و همین قوت عمل است که از بچه بصورت انواع شوخی ها بروز یافته از دست والدین ( که از مصرف صحیح قوت عمل او بی خبر اند ) زجر و توبیخ بیجا می بیند . حقیقت اینست تا وقتیکه بچه را مصرف صحیح ( استعمال تعمیری ) قوت عمل نشان ندهند حتمیست که این قوا را بطور غلط استعمال خواهند نمود.گویا علت شوخی های طفل همين يك امر است یعنی « افراط قوت عمل » و « بيخبری از استعمال آن بطور مفید » بنابرین برای تعلیم بچه هیچگاه قمچین آله درست و صحیح ثابت نشده و نخواهد شد بلکه درین راه « تربیت عملی » از زجر و توبیخ نافع تر است .ممکن است قمچین میلان بدی را در فشار خود مسدود نماید ولی میلان نیکی را ابداً تولید نمیکند و محاسن را مستقل پیدا نمی سازد زیرا «عزت نفس» و «صداقت» به اجبار و فشار پیدا نمی شود بلکه قوت عملی را نباید زیر فشار خسته نمود ـ زیرا « قوت » چیز ضایع کردنی نیست ـ برای نيك شدن هیچ لازم نیست که بچه خاموش و ساکت باشد . طفل كه يك مخلوق ذی حیات است طبیعی است که قوت عملی خود را بشوخی و قیل و قال ظاهر خواهد ساخت .طفل را بتکه و تهدید نمودن گويا يك دماغ حساس ذکی و سریع التأثر را صدمه رسانیدن است که در نتیجه شقاوت قلب او بیش از پیش میشود ـ برای استعمال قوت عملی بطور مفید از همه پیشتر دریافت نمودن رجحانات و ميلان طبيعي بچه ضروریست و هم بمشغولیتهای بچه باید دقت کرد و مشاغلی بری پیشنهاد نمود تا محركات و لیاقتهای باطنی او باین ذرائع کشف و معلوم شود و بچه بالواسطه این مشاغل استعداد خود را ظاهر نماید که بچه نوع شغلی بیشتر مائل وقوت عملی او در انجام آن چقدر توانائی دارد ؟ تا رفته رفته نشو و نماي استعداد فطری خود را بدرستی توانسته دماغش دارای صفوت و قوت عملی او مجرای صحیحی یا بد و از شوخی و خود سری منصرف شود .٤٣١شماره (پنجم) سال دومتربیة اطفال(3)بچه را بكارهائیكه مطابق تخیلات بلند والدین و مجیب و مرغوب آنها باشد ابداًمجبور نباید کرد بلكه «انتخاب کار» و«تعین وقت»را برضای خود او باید گذاشت درینصورتبه بچه با هدایات صحیح و درست اعتماد کردن لازم است ـ او کار محوله را به نهایت دیانتداریو هوشیاری انجام خواهد داد.اینکه گویند «اطفال از کار میگریزند» یا نفرت میکنند «صحت ندارد» زیرا اطفالبالطبع بچیزی کار کردن خواشمند میباشند پس اگر خود او را برای انتخابمختار بسازند بهتر است.دختر يك ساله حاضر است با مادر خود مثل او در خیاطی دست بزند بلکه اگر اجازه بدهندبا جسم ضعیف و دستهای كوچك خود در هر کاری برای كمك مادر حاضر و آماده خواهد بود (1)بچه باید ببا زیهائی مشغول باشدکه بواسطه آنها قوت فکری و قوت عملی هر دو راصرف کرده بتواند در ینصورت شور و فغان او کم شده سکون و سکوت زیاد بهم میرساند«بازی» برای بچه از لزومات است و «تفریح» برای دماغش سود مند.نتایج عدم تربیة والدینعنفوان شباب و ایام عیش و مسرت اوسطاً تا بیست یا بیست و دو سال میباشد. زان بعد در قوایجسمانی و ذهنی استرخائی آغاز میگردد ـ درینوقت آدم اکثر بكدام مرض مزمنی دو چارمیشود که همان مرض تا بانجام حیات رفاقت میکند. افراط عیش و مسرت زیاد حدودفطرت و نوامیس طبیعت را گسیختن است ـ بلكه اگر دقت شود تعبیر صحیح ازینگونه افراطجز به «سکر دماغی» و «مخموری زیاد» چیز دیگر گفته نمیشود که زن و مرد شگفتگی شباب شانرااز دست داده «جودت جوش» و «عزیمت» خود را ضائع و «صحت استعداد عمل» و «قوتطبیعی» را فنا میکنند، اینهمه از باعث افراط قوت عمل است زیرا که او لاد را از ابتدا(1) ازینرو ضروریست که نصاب تعلیم را مطابق بضروریات طفل سازیم، نه اینکه طفل عاجز رايك پرزه ماشین نظام تعلیمات خود بگردا نیم.432شماره ( پنجم ) سال دوم محلة کابل ( ٤ )چنین تربیت و تعلیم نمی کنند و نمی دانند که چگونه قوت عمل را در حصول قابلیت اعلی صرف بنمایند ـ بنا برین بچه را از ابتدا بچنین تفریح و مسرات مشغول باید ساخت که دماغ و جسم هر دو یکسان منفعت برداشته با مطابقت کامله قوانین حیات حامل نتایج خوب گردد.تربیت تخیلترقی این قوت منحصر است بر اینکه دماغ بچه را از اشکال مهیب مثلا خوف تاریکی بیو ، جن ، دیو ، بابا غرغری ، وغیره محفوظ نگاهدارند زیرا برای فلاح نسل انسانی احساس هیبت و تصورات خوف انگیز ممنوع و غدغن است ، وجود خوف تماماً مبنی است بر تخیل وقتیکه دماغ تصور شکل مهیبی را پیش میکند گویا تخیل را براه غلط استعمال میکند و باز عموماً اشکال نا پسندیده واشیای قبیح و مهیب عموماً در تصورات و ذهن بچه تردد نموده در نتیجه قوت تخیل از راه راست منحرف میشود واثر آن در تمام حیات بر جسم و دماغ مضر می افتد.اگر میخواهید اولاد نيك بعمل آید لازم است در ابتدا دماغ و تصورات اطفال خود را ازینگونه اوهام مهیب وغیر مطبوع مصفا داشته قوی ، پاکیزه ، وصحیح بسازید ـ ولی هیچ دماغی نمی تواند قوی و پاکیزه بماند اگر ترس و بیم ، از تاریکی ، دیوهای خیالی ، غول و بیو وامثالها متأثر باشد ، تصویر کدام چیز بد گویا بدی را بر دماغ ترسیم نمودن است زیرا دماغیکه از تصویرهای نامطبوع پر باشد مثل آب کثیف گاهی خوب نمیشود وقوتی را که مضر وغیر صحیح باشد استعمال کردن گویا خود آن قوت را تنزل دادن است و بس بنا برین اطفالی را که درینصورتها بترس و بیم عادت شود حتمیست که تخیل آنها ضعیف و مریض خواهد شد ، چون هر گونه اثراتی که بر دماغ منقوش شوند جانب همان گونه خیالات رهنمونی میکنند و خیالات همین نوع رجحانات را تولید مینماید ـ بنا برین تصور بدی ترغیب بدی را تقویت نموده راه راست برای آدم دشوار میشود.مقصود والدین ازینگونه ترس و بیم جز این نیست که اولاد شان صالح و بهتر شود٤٣٣اعلیحضرت همایونی محمد نادر شاه غازی صفوف اردوی محتشم شاهانه رادر جشن استقلال عبور می نمایند[BLANK PAGE]شمارهٔ (پنجم) سال دومتربیت اطفال(٥)ولی ازین بیخبر اند که دماغیکه دارای تخیل ضعیف باشد گاهی صحیح و درست نمیشود ونههیچگاه تخویف و ترغیب ذریعهٔ نیکی میتوان شد، مردان صالح از رهگذر خوف و هراسگاهی نيك نشده اند بل اوصاف حمیدهٔ فطری ایشان را در عالم تخیل و دنیای عمل غلبهٔحاصل است، جهت صلاحیت بشری به اولاد چنین تعلیم لازم است که خودش بربازویخود اعتماد کامل نموده و بر پای خود ایستاده شود ومتکی بغیر نگردد .تصور مهیب تخیل بچه را پست کرده ترقیات بشر یرا مسدود و او را برای همیشه ازترقیاتحیات محروم میکند ، و از همه زیاده تر بترغیبات بدی مطیع خواهد شد ، البته اولاد خودرا بایدبه تصورات وجودهای نيك خیالی ، افسانه های مفید ، حکایات شیرین و پاکیزه رهنمون شدتا در نتیجه حیات آتی او بصورت انکشافات جدیده ظاهر شده اورا يك جوان جدت پسندترقی پذیر بادماغ مصلح موجد ومخترع بميدان كشد ، اینگر نه پرورش و تعلیم در آوانشباب دماغ بچه را جانب تلاش وجستجو میلان داده صاحب ایجاد و انکشاف میسازد زیراتصورات او از آغاز نامعلوم را معلوم ونایافته را در یافته میخواهد یقین کند بنا بریناینچنین قصص و روایات فرضی مفید بصورت رومان یا بشکل تمثیل یا افسانه های خیالیجهت این مطلب سود مند ونافع میباشند .بمساعی اولی و کوششهای ابتدائی بچه ابداً نخندند بلکه درینوقت توجه او را جانبحسن و دلفریبی اشیای حقیقی و واقعی منعطف سازند ، بچه ها بالطبع بدون اخطار مابینحسن و قبح تفریق نموده و خود بخود نظر به میلان جانب حقیقت بازیهای مناسبی انتخابخواهد نمود ، درینوقت بازی های عجیب و شغلهای بهتر را برای بچه باید فراهم کرد تا بآن، قوت تخیل ، خود را صرف نماید و تخیل او با لتدریج ترقی یابد ، بنابرین تولید تخیل مفیديك چیزیست که دماغ و اذهان را جانب کارهای حیرت انگیز و صحیح متوجه میکند .تخیل مفید دماغ را صحت داشته و رفعت خیال را تولید میکند و دماغ را جانب کارهایشگفت آور حیرت انگیز وحقیقی میبرد و طفل در آتی مصدر کشائش مبهمات بزرگو عالی واقع میگردد .هر عمل تخیل که صحیح باشد مخیله را جلا داده وصورت عمل تعمیری و مفید را اختیار٤٣٤شماره ( پنجم ) سال دوم مجله کابل ( ٦ )میکند و درینصورت تحريك كار های حقيقي و سود مند ازان تولید میشود .برای احیای تخیل صحیح کار گرفتن از مخیله لازم است یعنی دماغ طفل را از القای سخنانلغو و بیهوده محفوظ داشتن واجب وضرور است ـ ازینرو باید برای طفل مشاغل بهتر و خوبترمهیا کرد تا طفل تخیل خود را بآن مصروف سازد .احساسات لطیفهاز روی نفسیات انکشاف این حقیقت شده است که تقریباً هر طفل دارای چنیناحساسات میباشد که از ذکاوت وذهانت معمولي بلند تر ولطیف تر است ، چون ما از دانستنعمل و مقصد این احساسات بی علم میباشیم لهذا ازین قوت خیلی کم استفاده میشود .بسا حالت اطفال در عالم بیداری چنین است که گویا خواب می بینند ، در چنین احوالنسبت به آنها استهزا وتجاهل روا داشتن مناسب نیست زیرا درین « خوابهای بیداری » وجودچنین خیالات امکان دارد که دماغ انسانی را در آخر بکمالات وفضائل اعلی متوجه ورهنمونی کند .عموماً استاد و والدین که می بینند بچه سیر در عالم ما فوق میکند احساسات لطیفه اش راپامال مینمایند در نتیجه این احسات در عالم و هم و فریب در عرصهٔ جد وجهد تنها می ماند ،عاقبت طفلي را که بایستی در آینده يك کاشف حقائق يك ابدیسن وقت ، يك بوعلی زمانه ،گردد از دست نادانی والدین در اجرای امور معمولي هم عاجز و سرگردان میسازد ، زیراهمین احساسات لطیفه است که شعور اشیای عظیم ، خیالات بلند و نکات عجیبه حقایقومعارف را تولید وامکانات حیرت آور را که درهر ذره کائنات مخفیست روشن میگرداند ،این احساسات برای موجد ، مصور ، شاعر ومصنف ناگزیر است ـ مدعا اینکه حقایق عظیمهٔاین کرهٔ ارضی به رازهای ستاره و سیارگان و کیفیات لطیفهٔ حیات موجودهٔ بشر و ماسوا ،ازهمین احساسات لطیفه منکشف میگردند .این امر برماهران « قانون توجه » ظا هر است که توجه يك طفل را بجانباعتقادات وخیالات محدود مبذول داشتن خطا ئی است بزرگ زیرا که در انصورت دماغ٤٣٥شماره ( پنجم ) سال دومتربیت اطفال( ٧ )محض دريك دائره تنگ و تاريك گردش خواهد كرد، بلكه چنين خيالات و احساسات لطيف را براه راست و مفيد و توجه طفل را بجانب اشيای اصلی و حقیقی كه در دائره تجربیات و خیالات عمر او باشد مبذول نمودن دماغ او را به تجسس و طلب آن میلان خواهد داد ـ یعنی بچه را از تصور آن اشیا که بالاتر باشد ترغیب و تعلیم دادن لازم است نه اینکه احساسات لطیف او را به تضحيك و کم توجهی پامال نمود . ( باقی باقی )-( شعور )-اقتباس از کتاب علم النفسترجمه جناب قاری عبدالله خانشعور سیال دائم الحرکتی شبیه و یابرهائی مانند است که پیوسته در جنبش و حرکتند چنانکه هر قدر انسان بر حفاظت سکون قصد نماید ابداً نفسش بر يك حال ثبات و استقرار نمیتواند و بلكه مواظب بردوام حرکت می باشد چه بقای فكر بريك حال ، بطلان فکر باشد و درنگ نفس از حرکت فقدان نفس بود اگر انسان انتباه خود را بريك نقطۀ حصر کند و فراهم آرد نمیتواند چه انتباه در هر آن از حالی بحالی نقل و تبدل مینماید و از بسکه تبدل مشاعر مبهمه و احوال مشتبه منتهای سرعت دارد از ظلمت بنور و از خواب به بیداری انتقال میکند ، سبحان الله استتار نور این مشاعر روشن چه سرعتی داشته که دفعةً دل را تیره و تار میگذارد ، شعور : سیالی است متحرك ( ١ ) که صورت ثابتی را حفاظت نمیکند بلكه مانند آبهای نهر در جریان و همچو ابرهائیکه دستخوش ریا حند در تبدل است و ازینجهة( ١ ) ولیم گیبس این سیال را جریان فکر نام نهاده Courant de lapencee یاجریان شعور .٤٣٦شمارۀ ( پنجم ) سال دوم مجلۀ کابل ( ۸ )صور اشیا در نظر بیننده هر لحظه تغیر پذیرد و بر فرض آنکه شی ( در هر زمان و مکان ) عین خود شی بوده باشد بازهم احساس ما و بواسطۀ تغیر نفس تغیر می پذیرد .ولیم گیمس گوید : ( ۱ )بنا که از احساسی بصری باحساسی سمعی واز حکمی بعزمی واز تذکری بامیدی و از حبی به بغضی ... منتقل می شویم و از شدت اختلاف ادراک ما باشیا بلحاظ بیداری و خواب ، گرسنگی و سیری ، راحت و رنج ؛ شعور باشیا تبدل پذیرد در بین صبح و شام تابستان و زمستان طفلی و جوانی و پیری ، بسا که تبدل قیمت اشیا در نظر ما شگفت آور شود واز حکم دیروز خود امروز بدهشت افتیم . و در هر سالی اشیا را برنگهای تازه دیده چیزی خیالی حقیقی و مبهم بیکار میگردد و دوستان را که سرمایۀ زنده گانی مایند پنداریم که امروز سایه گشته و زوال یافته اند این زمان و آن ستارگان و این بیشه ها و آن آبها که پیش ازین در نظر قشنگی داشتند و سحر انگیز بودند چرا اکنون بدینگونه تیره و تار گشته جلوۀ حسن این نزاکت سرشتان چه شد و یادشان کجا رفت که در یکوقتی سلسله جنبان شوق در نفوس ما بودند . اسرار معانی عمیق گوته کو قوۀ قرائت سخنان استوارت میل کجاست آنچه پیش ازین فتنه انگیز و حماسه بخش ما بود امروز بسبب سختی برودت خود ملال آور ما می شود . نوای بلبل ثقیل نسیم صبح حزن انگیز آسمان تاریک می نماید ( ۲ )حیات نفسی مرکب از اجزای فرد نیست و نه سلسله ایست منظم از حالات جزئی که الصاق آنها بهم بواسطۀ سریشی باشد خارجی بلکه کتله ایست روحانی که نمیتوان اطرافش بوضوح بیان کرد یا براجزایش اطلاعی حاصل نمود . گاهی وضوح این حیات بتحلیل زیادت می پذیرد چنانکه از بحث دران عددی بی نهایت از الوان اکتشاف پذیرد مگر همه مختلط( ۱ ) ولیم گیمس ، مختصر علم نفس ص ۱۹۹ - ۲۰۱( ۲ ) رجوع به ( آلام فرتر ) شاعر فیلسوف آلمانی ( گوته ) تعریب و ترجمۀ استاد احمد زیات ص - ۷۸ « آیا قضابرین رفته که آنچه مصدر سعادت و فراخی عیش شخص باشد علت سختی و شقاوت او گردد . مگر شگفت نیست که شعور فروزانی که دلم را بطبیعت واصل میسازد و نفسم را بنعیم ولذۀ میکشاند و خیالم را مینوسرای بهجت میگرداند عذاب سخت و هیکل مخوفی گردد که نه آن عذاب را تخفیف و نه این هیکل را از نظر دوری وغیابی باشد »٤٣٧شماره ( پنجم ) سال دومشعور(۹)و درهم آمیخته است طوریکه مرکب حسی دران بر بسيط مجرد تقدم جوید این است آنچهمقتضی تغییر نفسی است از حالی بحالی ( ۱ ) و اگر این تغییر و اختلاف نبود مشاعر ما مبهمو غامض می ماند ولی انتقال حیات نفسی باعث زیادت وضوح آن میگردد وما قیمت صحت راپس از مرض و طعم لذت را پس از الم میدانیم . محاسن طبیعت وقتی طرب انگیز میشودکه موافق هوا و خواهش نفوس ما باشد . ازینجاست که تمام مشاعر ما خاضع و تابع قانوننسبیه است و اگر احساسات بريك نمط باقى ماندى شعور بآن خیلی ضعیف میشد چه حرکتاز شروط حیات است و بقای احساس بريك حال خواهان ثبوت و انقلاب اوست بعادتی و عادتمخفف است از شعور . اگر حالتی را که ما در انیم خیال کنیم که این حال هم یکی از حالات استبرای این تغیر کافی است مثلا گوئیم این المی را که اکنون حس میکنیم پیش ازین نمیفهمیدیمو اشخاص دور و پیش ما نیز حقیقتاً آنرا درك نميتوانند (۲)۲ — شعور و شخصیت : احوال شعوریه مفارق و جدا از شخصیت نیست بلکه جزئی استاز ان ورغائب و افکار وجودی بذات خود ندارند بلکه ملازم ( انا شاعره ) اند این رغبتغبت من باشد یا رغبت غير در هر دو حال دارای صورتی معروف و حلیه متصف بصفاتشخصیت شاعره است ولی هر حالت شعوری معرف تمام از بهر شخصیت نیست بلکهگاهی شعوری مبهم غامض برادراك ظاهر شخصيت سبقت میجوید و در ان شعور فرقی میان( ۱ ) پاسکال میگوید : ( زمانه شفا بخش آلام و منازعات و حسد هاست . چه انسان از حالیبحالی تغیر و تبدل پذیرفته نه زخم زن و نه زخمی هیچ کدام بحال اول باقی نمانند ) افکار ، طبعبرونشويك فقرة — ۱۲۲ :ژانرا سوک گوید : ( بیشتر مردم مخالف نفس خود بوده از يك حال بدیگر حال تبدل کنندو بکلی متبائن گردند . اعتراف قسم — ۲ کتاب ۹( ۲ ) آلام فرتر ، ص — ١٤٣ : « گاهی با نفس خود میگویم : ای نفس تو یکی از نفوسیدرین خط ، و این گروه مردم بدور تو اینها را نیکبخت می شماری ؟ هیهات در بین اینها شخصیرا می یابی که مثل تو حنظل چشیده باشد ؟ هر گاه شعری از قدما میخوانی پندارم پندارم بپاره دلنظاره دارم و صفحه صفحه میخوانم و از هیجان وجد وشدت الم میگویم : واویلا در گذشتگان همکسی بوده که همچو من بسختی دهی و رنج حیات گرفتار آمده با شد .٤٣٨شماره ( پنجم ) سال دوم مجله کابل ( ۱۰ )جسد وعالم خارجی یا بین جسد وانا شاعره نباشد . عدم استقلال احوال شعور از شخصیت دلیل بروجود ذات متافیزیکیۀ نیست که ازجسد جدا باشد بلکه مثبت آنست که احوال شعور يك بدیگر اتصال دارند چنانکه کل متسق الاجزا نی ازان ترکیب پذیرد . بلی رغائب با دیگر مشاعر ومیول و تصورات واعتقادات متحد است چنانکه گوئی الوان نفس رنگین و بحرارتش گداز گشته و پنداری که ذات واحدی را که نغماتش منسجم و اجزایش متداخل است ترکیب میدهد . هرگاه حالت شعوری جدا از انامی بود علم بدان مستحیل بود . پس احوال چه ازمن چه ازتو ابداً تجاوز ندارد و از پنجۀ شخصیه است و ممکن نیست که آنچه را توشعور میکنی تماماً من شعور نمایم . از يك نغمه هزار رنگ احساس مختلف پیدا میشود وقتیکه هزار آدم بشنود . وچنانکه علمای طبیعت عدم تداخل ماده را اثبات میکنند همچنان علمای نفس بعدم تداخل شعور قائلند .۳ - شعور ، اصطفاست (۱) ـ فاعلیت نفس محدوداست وشعورش بتمام محیط ممکن نیست و از پنجۀ موافق احوال خود را پسندیده اشیای دیگر را مهمل گذارد . جماعتی بيك شهر میروند و سیر میکنند و هر يك در انتباه و یاد داشتهای خود مخالف دیگری است و همچنین رهرو بيك راه بتمام چیزهائیکه در راه برمیخورد شعور ندارد . پس نفس هر وقت پسند میکند و در هر يك از احساس و ادراك و ذاکره وتداعی افکار ، ودر بیداری و در خواب پسندی جداگانه دارد و از هر چیز صفت بارز وظاهرش را درک نموده در اشارت بهمانچیز بهمین صفت ظاهر تقصیر می ورزد . علما این حادثه را ضیق ساخته شعور نامیده اند .٤ - شعور زمانی است نه مکانی یعنی عواطف وافکار وذکریات حجمی ندارند ومحلی نمیگیرند و نتوان بنقاط هندسی رجوعش داد وگفت : عاطفۀ حب درکجاست ؟ بدست راست یأس است یا بدست چپ امل آیا فوق رغائب است یا تحت آن ، چه در اینجا مکانی(۱) درینجا کلمه اصطفا را برکلمۀ انتخاب ترجیح دادیم واصطفا گفتیم نه انتخاب زیرا در معنی انتخاب التباسی است که مقتضی ظن اراده میشود درهر فاعلیت نفس واین خطائی است ظاهری چه شعور دونوع است اتفاقی و ارادی ودرشعور اتفاقی ابداً اثری از اراده نیست . رجوع به دوماس مطول درعلم النفس جزء ٦ ص - ٨٤٧٤٣٩شماره (پنجم) سال دوم شعور (١١)نیست که این حوادث در ان قیام ورزند. اگر گویند این حوادث در جسد کائن و موجودندگوئیم: علم در تحدید قانون مقارنه بین حوادث نفسی و حوادث فیزولوجی تا هنوز با ما مسامحتینکرده چنانکه از بحث در علاقه فکر و دماغ روشن است با وجود آن از علاقه اساسی بین فکرو دماغ منکر نیستیم بلکه قائلیم چنانکه لیبنز میگوید: در نفس قیصر چیزی یافت میشود کهبا دماغ قیصر مطابقت دارد ، مگر این علاقه علاقه احتوا نیست و دلیل نمی شود که گوئیم :حوادث نفسی در داخل حجره گگهای دماغی موجود است .ه - حوادث نفسی قیاس نمیشود. قیاس عبارتست از مطابقت در بین دو چیز. مثلاقیاس طول خط ب عبارتست از مطابقت در بین او و بین واحد قیاسی ق پس طولشنسبت به ق ، ب است .قبرگردیم بمطلب حوادث نفسی قیاس نمیشود زیرا در زمان جریان مییابد نه در مکان .اگر گویند مگر حرارت و شدت جریان برق قیاس نمیشود؟ مگر زمان قیاس نمی شود؟ گوئیم :بلی حرارت مباشرهً قیاس نمیشود بلکه ارتفاع سیماب در میزان الحراره قیاس میشود .همچنین شدت جریان برقی بالذات تحت قیاس نمیآید بلکه حرکت عقرب غالوانومتر قیاسمیشود . و اگر گوئیم زمانه نیز قیاس نمیشود باز غلویا مبالغه نیست زیرا مسافهً قیاسمیشود که متحرک قطعش میکند و چون خواهیم زمان قیاس شود درین قیاس اعتماد مابر حرکت عقرب ساعت است چه مسافه های متساوی در ازمنه متساوی قطع و پی سپرمیشوند . و درین قیاس مکانرا عوض زمان میگیریم مگر زمانی را که باینصورت قیاس میکنیمزمان حقیقی نبوده بلکه زمانی است میخائیکی و زمان حقیقی که در باطن خود حس میکنیمقیاسش ممکن نیست چرا که بنغمات و انسجام داخلی حیات ما ملازمت دارد گاهی دراز و گاهیکوتاهش مییابیم چه او حیاتی است که بتبع حرکات نفس وزنش ازدیاد و انسجامش قلتپذیرد . یا للعجب از درازی زمان انتظار و کوتاهی ساعتهای سرور ، شخص نیکبختاز سرعت و کوتاهی زمانه شاکی و مشتاق درازی اوست و بدبخت جریان شعور را بطي٤٤٠شماره ( پنجم ) سال دوم مجلۀ کابل ( ۱۲ )پنداشته هلاك شتاب عمر خویش است . از پنجۀ مرور زمان در بحیرۀ لامارتین نسبت بمعلقۀ امرئ القیس خيلي سرعت داشته . ( جمیل صلیبا )تحلیل وهممترجم قاری عبدالله خانخانه وهم خراب چه بلا چیزی است .... وهم گاه مظهر رنج وملال و آئينۀ غم و اندوه گردد و گاه نماینده سرور وحاکی از نشاط وحبور شود .ولی در تمام اطوار حجاب حقیقت وغشاوة بصیرتست تسلطی بر اراده وحکمی برعزیمت دارد واز پنجۀ جالب شر ونافی خیر است .وهم ضعیف را قوی و نزدیك را دور ومأمن را جای بیم وامیدگاه را مهلکه نشان میدهد .وهم صاحب خودرا بیخود و بیحس نموده موجود را معدوم و معدوم را موجود متخیل سازد واهمه دار در جهان غیر موجود وعالم غیرمشہود بوده ومانند مصروع گرفتار خبط است ونمیداند که چه چیزی را درك نموده و چه چیزی را ترك داده .وهم روحی است خبیث ملازم نفس انسانی مگر هنگامی که در ظلام جہل باشد .هنگامیکه حقائق پنهان گردد اوهام بناي تحکم گذارد وبراراده ها غلبه و تسلط یافته وا همین را قائد بیدی گمراهی گردد وآنها کور کورانه در مہا لك جهل بخبط افتاده از طریق مستقیم وجادۀ نجات دور مانند . ( شيخ محمد عبده ) الهلال٤٤١شماره (پنجم) سال دومشب می(۱۳)ادبیات«شب می یا شاعر و ملکه شعر»مترجم آقای محمد رضا خان یکی از معلمینمكتب امانيهاز آثار شاعر معروف فرانسه الفرد ومؤسسه شاعر اشك وغمملکه شعر:— ای شاعر امشب بهار زائیده میشود بر بط شعر را بنواز بوسه بمن لطفکن امواج هوا دست بآغوش همدیگر میکشند؛ گل نسترن تازه سر از خواب بلندکرده اينك حشرات مختلف در میان خارزارهای شاداب جا گرفته و چشم براه طلوع شفق اند؛شاعر نغمه از شعر آغاز نما ؛ بوسه بمن لطف کن.شاعر:— تاریکی عجیبی بر دره پدیدار گشته، تصور میکنم مقابل چشمانم در روی جنگلشبح نقاب پوشی در حرکت است آن شبح نقاب پوش از چمن پدیدار شد و پاهایشسبزه های گلپوش را بسرعت تماس کرد؛ چه الهامات غیبیه عجیبی است که نشئت میکندو سپس معدوم میشوند.ملکه شعر:— شاعر؛ نغمه شعر آغاز نما! شب نسیم ملائمی را روی چمن زارها در زیرنقاب ملکوتی اش در حرکت انداخته است. گل هنوز در حالت معصومی لب رویهم گذاشتهو روی دکمه های صدفی رنگ از بوی خوش مست گشته و بخواب رفته است.گوش کن؛ از هر جانب خاموشی طاری گشته؛ بخواب شیرین خود فرو رو!امشب اشعه غروب در سایه شاخها و اوراق درختان سفید پوست علایم نفیسی بوداع٤٤٢شماره ( پنجم ) سال دوم مجله کابل ( ١٤ )میگذارند : امشب گیتی گل بیز میشود و جمال کا ئنات از عشق ترنم میکند و از بوی خوشما نند تخت خواب دو همسر جوان لبریز است .شاعر : ــ چرا قلب من اینقدر میطپد ؛ چیست این کیفیتی که من از تکان آن متغیرم ؛ آیااز درب خانه من او از انگشتی بلند نمیشود ؟ چرا این چراغ کمرنگ چشمانم راخیره ساخته .ایخدا باهمه موجود یت خود میلرزم که بسر وقت من خواهد رسید . کیست که مرایاد میکند ؛ از من که سراغی خواهد کرد ؛ بشری نیست ، من تنها ام وجز صدای زنگساعت انیسی ندارم ؛ ای تنهائی ؛ ای غربت !ملکۀ شعر : ــ شاعر ! مستی شباب تو امشب در عروق کائنات جوشیدن گرفت نغمۀشعر آغاز نما ! سینهٔ من مضطرب است ؛ هوا و آرزو ها ؛ متاعب با نسیم های مختلفه لبان مراآتش بار ساخته ؛ ای طفلك كاهل نگاه کن من حسین و خوشگلم ؛ آیا از بوسه های نخستینیکه در عالم رو یا بروی نا زنینت آشنا کردم و تو با سیمای کمرنگ و چشمان اشکبار خود رابآغوشم پرتاب کردی بخاطر داری ؟آه : من ترا در آلام تلخت تسلی داده بودم ! آه . . . در عین شباب عشق تو افسردهشده ! من ا کنون از امید می میرم ! برای اینکه تا دا مان شفق زنده گانی کرده باشم ناگریزماز تو خواهشی نمایم امشب تو درد مرا تسلی ده !شاعر : ــ ای طبع حزین من ! ای آنکه از خاطر ها محو نخواهی شد ! این توئی که آوازدلنوازت مرا یاد میکند ! این توئی ای غنچه من ! توآن موجود پا کدامن و وفا کیشی که عشقمن در نهاد تو هنوز زیست میکند ؛ بلی اینک دیدم توئی آنکه ملکه زیبائی و خواهر منهستی ! تو در دل شب از پیراهن زر ینت که سر تا سر وجودم را فرا گرفته اشعه در قلبماهدا نمودیملکه شعر ! ــ شاعرا نغمه شعر آغاز نما ! امشب ترا محزون و خموش می بینم مانند مرغیکه هوس آشیانش او را احضار میکند برای اینکه با تو بگریه همنواشوم از مسافات بلند فرودآمده ام از چندی آلام تنهائی ترا معذب میدارد غم ها در قلب تو ناله و زاری میکند ؛ عشق٤٤٣شماره (پنجم) سال دوم شب می (10)در سر تو مانند عشق که در سراسر زمین دیده میشود شور دارد؛ میآیم عزیزم تو مغموممیباشی و اندوه سایه از مسرت و مترادف سعادت و نیکبختی است ؛ بیا که در برابر عالملا یتناهی هم آواز شویم یا تا از تصورات مسرت های مفقوده و زحمات گذشته یادی کنیمو از مظاهرات عواطف عشق انگیز همدیگر بجهان دیگری داخل شویم .جرعه از خاطره سعادت و شکوه و جنونی که انعکاسات حیات تست سر از نو بنوشیممقاماتیکه فراموش شده اند بخاطر آریم ، غرض من و تو تنهائیم و گیتی ازان من و تست .شاعر : ــ خواهر عزیزم اگر مقصود تو بجز از بوسه و قطره اشك نباشد من آنرابا چهره کشاده بتو تقدیم میکنم ؛ حیفیکه ازینجا سفر کرده باشی از علائق قلبی و عشق مایادی کن ؛ من نه از امید ؛ نه از شکوه ؛ نه از سعادت اظهاری مینمایم .وا اسفا ! اشك و غم هم نمیگویم ! برای اینکه ناله دل بشنوم زبان را بخموشی نگاهمیدارم .ملکه شعر : ــ آیا تصور میکنی که من مثل باد خزانم تا در روی مزار مردگان از اشكلب تر نمایم ؟ کیست آنکه اشك در نظر او از قطره آبی زیاده تر باشد ؟ من بتوبوسه میدهمولی آرزو مندم خارهای بطالت را از بوستان وجود تو دور نمایم از آلام و زحماتیکهجوانی تو آن را تحمل کرده و خاطرهای آن در قلب تو اندوه و جراحت تولید نموده نالشمکن و مگذار این جریحه مقدس التیام یابد ؛ هیچ چیز مثل اندوه بزرگ ما را بعالم هایبزرگی بلند نمیسازد ؛ اگر تو از یغماهای آن بتاراج رفتی گمان مکن صدایتو دیگر در صحنه زمینانعکاس نمیکند ؛ مایوس ترین ناله ها بمثابه دلنواز ترین نغمه ها بگوش می آیند و من ازیننغمه های ابدی نمونه های در خاطر دارم که مملو از اندوه ها است .شعرای بزرگ ارمغانهای فکری که در ضیافت انسانها تقدیم میکنند تنها از سرود هایروح پرور و نغمات دلنوازی عبارت نیستند . بلکه اکثراً بمرغهای میمانند که آشیان شانسوخته و ما دا میکه از آمال مبهم از فراموشی ؛ از بد بختی ها ؛ بالآخره از آلام و محنتشعر میگویند این اشعار بمثابه شمشیرهای میشود که در روی هوا دا ره های رسم نمایندو قطرات خون دایما در ایندایره ها تلالو کند .٤٤٤شماره ( پنجم ) سال دوم مجله کابل ( 16 )شاعر : من آنزمانی را بیاد دارم که جوانی در روی لبهایم مثل مرغی همیشه بسرائیدن حاضر بود ؛ و من بحدی از ظلم های سنگین آلام آنجوانی متاذی شده ام که اگر اندکی ازان متذکر گردم دیگر موسیقی شعر من بمثل ذره معدوم خواهد شد .« رسین »( ۲ )بقلم آقای محمد زمانخان متخصص زراعترسین بعد از تراژدی فدر مدتی از حیات شاعرانه کنار گرفت خیالات مذهبی ایام طفولیتش دوباره روحش را بطرف مذهب ژانسینی میلان داد و تراژدی فدر نیز مطابق عقاید ژانسینی بوده بنده را بمقابل اقتضای نفس غیر فاعل مختار معرفی مینماید ؛ با اساتذۀ خود دوباره طرح دوستی درمیان افگنده دیگر از دائره ژانسینی در اقوال و افعال دوری نمیورزد لاکن بعد از چندی بقرار خواهش مادام منتیول « دو تراژدی مشهور ایستر ، و اتالی » را مخصوص دختران سنت سیر تحریر کرد ؛ دختران تربیه خانه سنت سیر به پیش لوی شانزده هر دو تراژدی را بازی کرده و مورد تحسین ها گشتند درینجا تنها به تعریف تراژدی ایستر اکتفا ورزیده مناجات ایستر را به سلك نظم در آورده از تراژدی اتالی صرف نظر نموده ام !ایستر : سیروس شاه فارس زوجه اولین خود را که وستی نام دارد از خود دور نموده می خواهد که بجای آن جمیله دیگری را پیدا نموده مقام وستی را بوی ارزانی فرماید .٤٤٥شماره ( پنجم ) سال دوم رسین ( ۱۷ )از جمیع نقاط مربوطه سلطنت خود زنان جوان و گلرخ را جلب نموده مدتی است كه مدعای دل خود را در میان آنها میجوید ، بسیار می جوید لاكن نمییابد ؛ بالاخیر جاریهٔ موسوم به ایستر مقبول طبع شاه افتاده بعوض ملكهٔ منفوره نائل مقام عالی میگردد ؛ لاكن سیروس مذهب زر دشتیان دارد و ایستر یهودیه میباشد .امال وزیر اعظم سیروس بدربار شاهی اعتبار زیادی را دارا و همیشه در فكر استیصال وقتل نسل یهودی است ؛ تدابیر ومكاید زیادش از حضور شاه حكم قتل و قمع تامه یهودیان را حاصل نموده است و باضطراب تمام منتظر روز قتل عام میباشد مدروشی عموی ایستر این خبر را شنیده كمر همت برای نجات یهودیان بسته به نزد ایستر می آید و كلمات چندی مابین خود اظهار میدارند :مدروشی : ایستر ! ای زادهٔ عائله بدبخت و مقهور ؛ آیا خبر داری كه در همین ده روز شهر سیول مولد و وطن یهودیان از خون یهودیان ار غوانی خواهد شد ؟ آیا خبر داری كه زنان و طفلان ما بزیر تیغ هلاك در خون طپیده اثری از نسل ما باقی نخواهد ماند هر چه فكر میكنیم چاره نمی بینیم مگر اینكه تو حیاتت را در معرض تلف نهاده شفیع اهل سیول گردی .ایستر : آه عموی بیچارهٔ من ؛ هیچكس بدون اجازه پاد شاه به تخت شاهی قریب گشته اظهار خیالی نماید برق قهرش نه آنچنان است كه مقهور را مجال دم زدن بخشیده میگذارد كه سبب آمدن خود را تسلی خاطر گرداند ؛ چه طور من بیچاره توانم كه با كمال ضعف نفس كه مخصوص طائفه اناث است بدون پرواز روح بزیر شعله تیغ جان گدازش تقرب ورزم .مدروشی : ایستر ! امروز امید یگانهٔ یهودیان تو میباشی با اینهمه علوی مقام وبا این همه عشق ومحبتی كه شه بتو دارد چگونه از عرض حال و شفاعت خون هموطنان بیچاره ات ابا میورزی ؟ آیا گوشت واستخوانت پروردهٔ خاك وطن ومخصوص ایثار اهل سیول نیست .ایستر : بلی وخامت این واقعه را میدانم اگر مقابل گفتار جگر سوزت كمی مقاومت نشان داده در ایثار خون خویش بحالت نورزیده ام معافم بدار حیات برای جوانان٤٤٦شماره ( پنجم ) سال دوم مجله کابل ( ۱۸ )نوعشرت لذت مخصوصي دارد و حالا با رجز دیکه در عنفوان جوانی بوده از گلستان حیاتبا رزوی دل گل مراد نچیده ام عمر وعزت خود را در محل خطر نهاده برای نجات اهلسیول تا بآخر درجه خوا هم کوشید.برو ای عموی مهربان این خبررا بهم مذهبا نم برسان و با ایشان مدت سه روز درعبادت و صوم بسر برده همه در حق من و خود دعای خیر نمائید فردا بحضور پاد شاه خواهمرفت یا بمراد رسیده مرا دو باره خواهی دید ویاهمه تلف گردیده دیدار بآخرت خواهد ماند.حالا مرا تنها بگذار تا با خدای مهربان خویش مناجات نموده خود را تسلی بخشم .مناجات ایستر :الهی توئی پاد شاه همه توئی در مصیبت پناه همهمنم اینکه تنها و لرزان ز بیم دلی دارم از دهشت غم دو نیمبطفلیم گفتی پدر با رها که حق حامی ماست در کار هاکه اجدادم از لطف بگزیده بایشان چنین وعده دادهکه باشد همی نسل شان در جهان ز هر گونه آفات اندر امانزبوتند حالا همه وا اسف که در گم شد و ماندبار خذفشدند از ره نيك تا منحرف خیالات شان جمله شد مختلفهمه همدم عیش و شادی شدند به تحمید اصنام عادی شدندضلالت بآخر به کلفت کشید در هیچکس روی خوبی ندیدز بس بودشان برده گي حاليا روانند جمله براه فناعدوشان ز اصنام خود شاکرند زشخص و ز احکام تو منکرندازین شوکت دنیوی پر غرور شرر در سر و نفس شان پر ز شورپرستندگان تو گرچه کند باحکام تو جمله گی محکم اندبتو روی امید آورده اند بدل فکر تخلیص پرورده اندخدایا برحمت با یشان نگر ندارند جز تو پناه دیگراللهی بارواح پیغمبران که حق گشت از سعی ایشان عیان٤٤٧شماره ( پنجم ) سال دومرسین( ۱۹ )به بیچاره گان سیول رحم کنبلطف و كرم رفع این وهم كنبدر گاه تو روی آور ده امز رفتار دنیا بس آزرده امیقینم با مدا دو اکرام توستامیدم بالطاف و انعام توستعدو نیست اگر رحمت تو بماستعدو را غم دهر اندر فضاستهرا نکو تو كل بذات تو کردنباشد ورا بیم از گرم و سردگدائی که شاهش توئی کی گداستگرش پای بوسند مردم رواستز منعم نتر سم نه از قدرتشچو خاک بیابان برد قدرتشنفوس قلیلی ترا سا جداندز آلاف چندی ترا عابد اندمرا در ته دل بود اعتقادکه خواهی شدن طرف اهل عبادکسانیکه در قتل ما ساعی اندبقبر سیه آرزو ها برندنه از زر نه از عمر خود برخورندچو موم از تف آذر از خود روندالهی مبادا که در خون طپندکسا نیکه ذات ترا سا جدندخدایان بیجان کفار راخیالات منفور اشرار رابفقدان خدايا نما آشناکه دیگر نه بینم بتان را بپابسیرم ازین تاج و تخت اخداندارم مگر بنده گیت ادعابمحفل گرم تاج از بر سر استبه تنها ئیم تاج خاکستر استندارم بجز گریه کار دگرازین اشك دارم ثمر در نظربدم منتظر روز ایثار رابدل داشتم ذوق بسیار راکنون گشته چون روز خدمت عیانبزودي گرفتم بکف نقد جانروم نزد مولا ی زردشتیانکه در نعره باشد چو شیر ژیاندلش را نما نرم ما نند مومنسیمی بخیزان ز باد سمومکجا تر سم از قهر سیروسندارم بدل هیچ گونه فسوساگر فضل تو رهنمای من استنه خوفم زدیو و نه زاهر یمن استبلا را مسلط باعدا نماکه دورند از راه نيك و صفا٤٤٨شماره ( پنجم ) سال دوم مجله کابل ( ٢٠ )( اواخر حیات رسین )بعد از تراژدی ایستر و اتالی رسین از شاعری دست کشیده حیات پوشیده را پیش گرفته ؛روزی رسین حسب خواهش مادام د منتینول چیزی راجع به پریشانی رعیت و خرابی های جنگ های متواتر لوی شانزده نوشته بمادام دمنتینول تقدیم نمود ؛ درین وقت خبر رسید که لوی شانزده بدیدن مادام دو منتینول می آید و بجلدی داخل قصر خواهد شد ؛ رسین را خوف استیلا نموده از اطاق بیرون شده خود را در بین اشجار دورا دور قصر پنهان نمود چون پادشاه داخل اطاق گردید ندیمه خود را متوحش و پریشان مشاهده نموده دید که دست به یخن پیرهن خود برده چیزی را پنهان نمود ! شاه بشک افتاده در تجسس این حرکت برامد و آنچیز مخفی را جویان گردید ؛ ندیمه در پوشیدن آن سعی زیاد نموده بالآخر از اثر عتاب پادشاه خود را باخته مقاله رسین را بوی بنمود شاه چون از خواندن فارغ گردید بقهر گفت : رسین از سبب اینکه شاعر ماهی است آیا خواهان مقام وزارت نیز میباشد ؟ رسین این سخن را سنجیده چند روز بدربار حاضر نگردید لا کن جراحت تیغ زبان در بدنش کارگر آمده آثار جراحت جگر برایش پدیدار گردید بعد از چندی بسترگزین گردید ؛ دوستش بولو تا دم آخرین همدمش بوده شرائط محبت را بجا آورد . رسین چند روز پیش از مردن بدوست یگانه خود گفت ؛ جای بسیار شکر است که پیش از تو میمیرم ، مرض جگر که نتیجه نا امیدیهای ناگهانی است روز بروز زیاده شده ؛ رسین در ٢١ اپریل سنه ١٦٩٩ عیسوی بعمر ٥٩ سالگی دنیا را وداع نمود !٤٤٩شماره (پنجم) سال دومرباعيات(۲۱)«رباعیات»از طبع جناب مستقیکردند بسی بلند عنوان هنرعالیتر از افلاک بود شان هنرمارا نتوان گفت بجز باد بدستدستی نزدیم اگر بدامان هنرآب رخ هر قوم هنر میدانداقبال دهنده وطن مرداندننگ ملک اند و عار ملت بجهانآنانکه سفیه و دون و بیدرداندنام وطن ار بلند سازی مردیگر جامعه ارجمند سازی مردیبالله غلط است اینکه گویند عوامشیرافکنی فیل بند سازی مردیبرخیز که بهر ملک کاری بکنیمخیر وطن آنچه هست باری بکنیمچیزیکه بود مفید اولاد وطنآن پیشه رویه و شعاری بکنیممسعود کسیکه نام نیکو می برداز اهل سعادت بجهان گوئی برداز گلشن اخلاق گلی دسته نموداز گلبن بیخار حیا بوئی بردپرگل بود امروز گلستان وطنصد شکر کنون بلند شد شان وطناین فرد وطن پرست این نادر عصرشد چشم وطن روح وطن جان وطنبی شغل و عمل گر آب و نان میطلبیسودیست که از جنس زبان میطلبیجز کوری باطن نبود هیچ دلیلاز گوش اگر کار زبان میطلبیعالم همه جسم آمد و جان است عملسود همه کس در دو جهان است عملای ترک عمل نموده از بدعملیآخر که ترا گفت زیان است عملشرط است پی اهل جهان کوشیدنخوبست ترا از دل و جان کوشیدنرفتن ززمین بآسمان نیست محالسهل است بسی اگر توان کوشیدن٤٥٠( ۲۳ ) مجلۀ کابل شمارۀ ( پنجم ) سال دومبرخیز دلا كه وقت كار است كنون هنگام گل و فصل بهار است كنونسیر چمن و رفتن گلگشت ضرور بیكار قرین ننگ و عار است كنونكاری كن اگر بخویش كاری داری از خود بفشان اگر غباری داریبی شغل بود حیات مشكل بجهان تا جان بتن است كار و باری داریاقوام و ملل چو خویش و پیوند بهم روزی دو درین جهان كه با شند بهمنا سازی و بیگانگی از سر بنهند یارا نه برا در انه سازند بهماز اهل زمانه مردم آزار بد است آدم صورت بسیرت مار بد استدر گلشن كائنات تا خار و گلیست خوبست بگل شبیه چون خار بد استتارسم زیان و شیوهٔ سودی هست از اهل زما نه چشم بهبودی هستهر وقت زیان سراغ سودی دارد امید زآتش است تا دودی هستتا قید حیات كار میبا بد كرد سعی وعمل اختیار میباید كرداز تنبلی كه مرد نش باید گفت گر عقل بود كنار می باید كرداز علم علاج جهل باید كردن دشوار زما نه سهل با ید كردندر ترك كمال وكار نا اهل مشو خود را بکمال اهل باید كردنباید بجوانی غم پیری خوردن تا کی غم میری و نمیری خوردنباید خور دن رشك كمال و هنرت نی رشك امیری و فقیری خوردن٤٥١شماره ( پنجم ) سال دومطفلی و دامان مادر( ۲۳ )« طفلی و دامان مادر »اثر غلام جیلانی خان اعظمیمعاون انجمن ادبیای چرخ بکام کس نگردیدايم بستيزه و نبردیکم مهری و بی وفا و سردیآماده بکین و جور و دردیيك دل ز تو شاد مان نباشدخندان لبی در جهان نباشدیکرنگ ترا نه کار و بار استهر سال تو زشت تر ز پار استگر شاه و گر گدای زار استهر کس زغم تو داغدار استخندى برخ حیات که ترآنهم بر طفل ناز پرورصد حیف زروز گار پیشیناز طفلی و کار های شیریننی بود غم زحسرت و کینآسوده و با حیات خوش بینای دوره کودکی کجائیصد حیف که باز تو نیا ئیبود از تو مسرت و صفایمدر کاخ بلند عشق رایمباغ و گل و سبزه بود و مایمدر گلشن عیش خواب گایماز زمزمه و نوای مرغانبودیم همیشه مست و خنداندر آب چو نقره فام انهارگاهی بشنا و گه برفتارگه چون گلی بر فراز اشجارگه خواب و خموش روی ازهارباساده گی و جمال فطرتخرم بودیم و با طرا وت٤٥٢( ٢٤ )شماره ( پنجم ) سال دوم مجلهٔ کابل نی میل بکا راین جهان بودنی وسوسه و غم نهان بودنی غصه ز صرفه و زیان بودنی ترس ز مکر این و آن بودآسوده بروز گار بودیمبی فکر و خیال می غنودیمیاد تو بخیر ای صباوتای عهد نوازش طبیعتگشتی سپری چو خواب راحتشد بی سپرم هزار عشرتای کودکی و زمان پیشینیادم نروی چو خواب شیرینامروز که دست روز گار مافسرد تن نحیف و زارماز گردش چرخ بیقرار مدر دست زمانه داغدار مخواهم اشکی ز دیده ترریزم بخاک پاک مادرگویم ای مام غمگسارمبود از تو صفای روزگار موقتیكه بخود فتاد کارمآمد غم و سوخت پودو تارمروزیکه شدم ز دامنت دورگشتم بهزار غصه محصورای عشق تو پاك و لطفت افزونقلبت بحروف مهر مشحوندستی تو بصورتم کش اکنونکین مظهر مهر تست محزونمی چین زسرم سفید تارانسرمایه جور روز گارانيك لحظه سرم گذار مادربر زانوی مهر لطف گسترلالام بگوی بس مکررتا خواب روم که هست خوشترخواب بر دوش و بوی مادرالفاظ خوش و له لوی ما در٤٥٣ادیب افغان فاضل مرحوم سید احمد ادیب پشاوری در فارس ،متوفی در سال ۱۳۰۹ شمسی[BLANK PAGE]شماره ( پنجم ) سال دوماقوال حضرت فاروق( ٢٥ )منتخبات نفيسهاقوال حضرت عمر رضى الله عنهنقل از الفاروقمترجمه علیاجناب مرحومهقطعهدولت یافته ز دست مده که بدان دولتت نیاز آیدکم بود دولتی که رفت از دست بار دیگر بدست باز آیدرحم الله امرأ اهدى الينا مسا ويناخدا رحمت کند کسی را که عیوب ما بر ما عرضه کند بقول سعدی علیه الرحمهجز آن کس ندانم نکو گوي من که ظا هر کند بر من آهوی منقطعهرحمت ایزدی بر آنکس باد که مساوی ما بما بنمودیا ز افعال زشت ما کم کردیا بر افعال خوب ما افزوداعقل الناس اعذرهم للناسدانا ترین مردم آنست که عذر مردم بپذیرد ـ زیرا که خطا و سهو در سرشتبنی آدم است و اگر شخص خطا کار عذر کند باید که بتقاضای بشریت او را معذور پنداریدقطعههست عاقلترين خلق کسی کزره مردی نباشد دورچون ببیند ز ديگری سهوی دارد او را بمردی معذوراللهم اصلح بين نساءنا و عاد بين اماء ناالهی زنان مارا توفيق صلح و آشتی به بخش و کنیزان ما را از همدگر مخالف ساززیرا که اتفاق و اتحاد زنان موجب راحت صاحب خانه است و کنیزان هر گاه باهمدگرمتفق باشند مال خانه را تلف خواهند کرد ـ بیکی دزد باشد دگر پرده دار .٤٥٤شماره ( پنجم ) سال دوم مجله کابل ( ٢٦ )قطعهيارب از لطف اتفاق ببخش در حرم خانه ام عيالم رادر كنيزان من خلاف انداز تا نه با هم خورند مالم رالا تؤخر عمل يومك الى غدكکار امروز بفردا میندازقطعهزودتر زود بسامان كن همه احوال نا بسامان راآنچه امروز كردنی است تراتا بفردا نیفگنی آن رامن لم يعرف الشر يقع فيههر كه بدی را نشناسد به بدی گرفتار آيد . يعنی هر كه تميز خير و شر نداشته باشد لامحالبشر مبتلا میگردد .قطعهبيخودی را بمان که در دنیا همه آفت ز بیخودی افتدهر که او بد زنيك نشناسد بيم باشد که در بدی افتدابت الدنا نير الا ان تبرز اعناقهاسيم وزر مخفی نميماند ، آخر اثر خود را ظاهر ميكندقطعهزر نهان داشتن بود مشكل گرچه دارنده حيله ها سازدزر اگر در زمین کند پنهان گردن از زیر خاك افرازداتقوا شر من يبغضهم قلوبكمكسانيكه ایشان را از دل بد میدانید از ضرر شان خود را محافظه کنید .قطعهدر دل خویش هر کرا یابی دوستی اهل دوستداری اوست٤٥٥شماره ( پنجم ) سال دوم اقوال حضرت فاروق ( ۲۷ )پر حذر باش از بد آنکس که دل تو ندارد او را دوستاشقوا لولاه من شقيت به رعيتهبد ترین حکام آن است که باعث زحمت رعیت باشدسختی دوزخ است قسم كسی که از وقسم مردمان سختی استنيك بدبخت والي باشد که رعیت ازو به بد بختی استاذا اذ نت فترسل و اذا اقمت فاجزلاذان به ثانی وطوالت بگوئید و در اقامت وتكبير عجلت ورزيدقطعهای که بانگ نماز خواهی گفت بکش آواز وقت بانگ نمازدر اقامت مکش که نیکو نیست در اقامت كشيدن آوازعليك باخوان الصدق تعش في اكنافهمفانهم زينة في الرخاء وعدة فى البلاءبرای خود دوستان مخلص وصادق پیدا كنید و در سایه حمایت ایشان زندگانی کنید چهدر زمان آسایش موجب آرا تش وزینت مجلس و هنگام سختی معاون جان نثار اند.قطعهصحبت آن گزین که سینه اوست با تو آراسته بصدق و ولاءبا تو در زینت تو روز نعیم با تو در عدة تو روز بلاءامران لا ينفكان من الكذب كثرة المواعيد وشدة الاعتذار ـ دوچيز از کذب ودروغجدا نمي شوند ( ۱ ) کثرت و عده ( ۲ ) شدت معذرت يعنى هر کسیکه دروغ را عادتکند لا محال وعده های بسیار پیش می آرد.قطعههر كسي كو دروغ پیشه بود و عده اش با وفا نگردد یاراین دو کار ازدروغ نیست جدا شدت عذرو وعد ها بسیارمرذوى القرابات نيزا وروا ولا بتجا وروا٤٥٦شماره (پنجم) سال دوممجله کابل(۲۸)به اقارب تحریص کنید که با هم قطع سلسلۀ ملاقات نکنند اما از مجاورت احتراز کنندیعنی همسایه یکدگر نباشند.قطعهدر میان دو خویش پرسیدن رسم دین است وسنت اسلامباز همسایه بودن ایشان اصل کین است ومایۀ دشناماقلل من الذنوب يهن عليك الموتارتکاب معاصی کمتر کن تا مرگ بر تو سهل گرددقطعههر که او از گناه پاك بود نبود او را ز هول مردن باكگر بترسی زحال مرگ همی تن ز آلایش گناه کن باكابتغوا الرزق من خبا يا الارضاز جوف زمین رزق حاصل کنید یعنی از همه مخزونات ارضی استفاده کنید یعنی در کشتو کار سعی کنید و از معادن زر و سیم و سنگهای گران قیمت مثل الماس و یاقوت و غیرهبکشید .قطعهای کسانیکه طالب رزق اید عمل ناصواب بگذاریدرزق از داخل زمین طلبید تخم کارید و دخل برداریداياكم و لعن الارضز نهار زمین را لعنت نکنید و از و استفادۀ کامل کنید . زمین را که دران کفار زیستمیکنند لعنت مکنید ، بلکه از آنجا هم اگر ممکن باشد کسب کمال بکنید ، و خوبیهای آنمردم را اخذ کنید و از بدیهای شان عبرت بگیرید .قطعهدر زمین که کار تو نرود برو از وی نه تنگ شد آفاق٤٥٧شماره ( پنجم ) سال دوماقوال حضرت فاروق( ۲۹ )مگذران لعنت زمین بزبانکه زمین است موضع ارزاقعليك بالصدق وان قتلك الصدقاز راه راستی نگذرید اگر چه کشته شویدراست گفتن گزین که در دوجهاننیست اندر دروغ هیچ فروغمرد را مرگ با مثوبت راستبهتر از عمر با و بال در وغلوكنت تاجراً ما اخترت على العطر فان فاتني ربحه لم يفتني ريحهاگر من تاجر بودی غیر از عطر فروشی تجارتی دیگر اختیار نه کردی زیرا که ازینتجارت اگر منافع نرسد بوئی خوشش بیقین میرسد .قطعهاز بضاعات در خرید و فروختنیست از عطر بهتر اندر شهرگرنه گیری ز سود او بهرهباری از بوی او بگیری بهرهاقلل من الدين تعش حراًوام کم بگیر تا آزاد و آسوده زیست کنیقطعهتا توانی بگرد وام مگردتا نگردی چو مرغ پر کندهوام آباد را کند ویرانوام آزاد را کند بندهانظر في اى نصاب تضع ولدك فان العرق دساسغور و فکر کن درین امر که پسر خود را با که پیوند میدهی زیرا رگ خاندانیبی اثر نمی ماند .قطعهای خرد مند جفت نيك طلبگرت فرزند نيك می آیدهر زمینی که آن تباه بودهر چه کاری در آن تباه آیدايما وال ظلم احداً ظلامة فرفعت الى فلم اغيرها فا نا ظالمة ـاگر بر مظلومی از کدام حاكم من ستمى رسيده باشد و من مسبوق شوم و داد رسیءمظلوم نکنم گویا بر آن شخص خود کرده باشم .٤٥٨شماره ( پنجم ) سال دوم مجله کابل ( ٣٠ )قطعهاگر بدانم که از حواشی من ستمی دید هیچ بیچارهپس من آن را تدارکی نکنیم بوده باشم خودم ستمگارهمن ينصف الناس فى نفسه يعطى الظفر في امرههر که بذات خود با مردم انصاف کند حقتعالی او را در مقاصد خودش مظفر و منصورگرداندقطعههر که مردم از و ضرر یابد در مکافات خود ضرر یابدهر که داد کسان خود ندهد بر همه کار ها ظفر یابدالطمع فقر واليأس غنىطمع نیاز مندی و یأس بی نیازی است ـ یعنی شخصی طامع مدام نیاز مند و محتاج استو شخصیکه از دنیا مایوس شده قطع علائق کرده باشد توانگر و بی نیاز است .قطعهدل بدست طمع نباید داد که طمع کیمیای درویشی استیاس باید گزید کاندر عقل یاس را با توانگری خویشی است( باقی دارد )يك مكتوب تاریخیاستنساخ از يك کتاب قلمی کلیات جایمخصوص کنابخانہ اعلیحضرت شہیدسواد مکتوب امام الائمه ، خير الامه ، کهف الورى ، علم الہدا ، سلطان العلماء الاعلامحجة الاسلام ابو الحامد ، زین الملة والدين محمد بن محمد الغزالى الطوسی رضی الله عنه در جواب٤٥٩شماره ( پنجم ) سال دوميك مکتوب تاريخي( ٣١ )کتابی که خواجهٔ جهان احسن العهد واحسب الزمان الوزير الاعظم الاعدل و الدستور الربانی الاجل المعروف بنظام الملك از بغداد بطوس فرستاده بجهة تكليف تدريس مدرسهٔ نظامیه که از مشاهیر عالیهٔ جهان بود : ـبسم الله الرحمن الرحیمالحمد لله رب العالمين والصلوة والسلام على محمد وآله واصحابه اجمعين !اما بعد حضرت خواجهٔ جهان متع الله المسلمين بطول بقائه این ضعیف را از حضیض خرابهٔ طوس باوج معمورهٔ مدینهٔ دارالسلام بغداد عمرها الله تعالی میخواند کرم و بزرگی مینماید برین حقیر نیز واجبست که خواجه را از حضیض خسائس بشری باوج مراتب ملکی دعوت نماید :ای عزیز از طوس تا بغداد راه بخداوندی یکسان است اما از اوج انسانی تا حضیض حیوانی تفاوت فراوان والتماس حضور این فقیر نموده اند لاشك این فقیر را محل سفر فراق است نه وقت سفر عراق ای بزرگ فرض کن که غزالی ببغداد رسید و متعاقب فرمان رسید نه فکر تدرس دیگر باید کرد و امروز را همانروز انگار ودست ازین بیچاره بدار والسلام .و در آخر سال این مکتوب بجوار رحمت الهی پیوست فی سنه خمس و خمسا ته :نصیب حجة الاسلام ازین سرای سپنجحیات پنجه و چارو ممات پانصد و پنجحرصخاقانيا ز نان طلبي آبرو مريزکاین حرص آبرو برد آهنگ جان کندبس مور کاو ببردن نان ریزهٔ ز راهبی سودهٔ کسان شودو جان زیان کندآن طفل بین که ماهیگان چون کنند شکاربر سوزن خمیده چو یکباره نان کندخاقانی٤٦٠شماره (پنجم) سال دوم مجله کابل (۳۲)اجتماعیات«کنفیسیوس (۱) وسقراط»اقتباس و ترجمه از کتاب : «مصاحبه اموات»تالیف فنان نویسندۀ فرانسه مترجم احمدعلیخانکنفیسیوس : مطلع شده ام که اروپائیان شما غالباً در ممالک ما شرقیان آمده و مرا سقراطچین نامزد کرده اند.من ازین اسم افتخار میکنم.سقراط : بیا ازین تعارفات گذشته آنرا بجائی گذاریم که بدان وقعی بدهند. آیاتشابه بین من و تو بچه اساس است ؟کنفیسیوس : من و تو ازین جهة شبیه یکدیگریم که اولا هردوی ما تقریباً در يك عصرزندگی کردیم وثانیاً هر دو اشخاص غریب ، معتدل ، وخیر رسانی بودیمتا انسانها را به جادۀ تقوی رهنمونی کنیم.سقراط : من گاهی مانند شما بمقصد تدریس مبانی تقوی ، وازالۀ عیوب بشری و تعلیمآنها در نواحی وایالات نرفته ام و گاهی اشخاص عالی بظهور نیاورده ام.کنفیسیوس : شما مکتب فلسفه بنا نهاده اید که از فیوضات آن بسی اکناف عالم منورگردیده است.(۱) کنيفيسيوس : بزرگترین فیلسوف چین که در (٤٧٩ - ٥٥١) قبل از مسیح زنده گی کرده.٤٦١شماره (پنجم) سال دوم کنفیسیوس و سقراط (۳۳)سقراط : گاهی چنین خیال نداشتم که ملت همه فیلسوف شوند ، هرگز منتظر اینمطلب نبودم . من طبقه عوام بی تربیه را با تمام اشتباهات شان متروك گذاشتم ،محض به تربیه يك عده كوچك شاگردان روشن فکر پرداخته اصولات اخلاقیزنده گی را به ایشان می آموختم . گاهی مایل تحریر نبودم زیرا تنها سخن رابهترین وسیله تعلیم و تعلم یافته بودم . كتاب يك چيز خشك و بی جانی استکه اشکالات غیر مترقبه و مختلفه كه يك خواننده هر روز تصادف میکند رفعنمیتواند . کتاب بدست کسانی می افتد که از ان استفاده خوبی نمیتوانند .در يك كتاب ضد نظریات مؤلف وجود ندارد . ازین جهة خیلی ما یل بودمعده اشخاص را انتخاب کرده به آواز بلند به آنها , دکترین ، خود راتدریس کنم .کنفیسیوس : پلان شما خوب و حایز افکار ساده و متین و مبرا از خود نمائی است ، لیکنآیا بدین اصول توانسته اید اختلاف عقاید شاگردان خود را زائل کنید ؟من برای تعلیم عوام از تمام عناصر دقیق و باريك گذشته . برای عملی ساختنمبانی تقوی در هیئت اجتماع به تعلیم پندها و ضرب الامثال مؤثر و مختصرپرداخته ام .سقراط : من چنین گمان کرده ام که نصایح و پندهای حقیقی را نمیشود عملی ساختتا به اصولات اولیه که مؤید آنها است متوسل نشویم و تمام سائر خرافاتبشر را پشت پا نزنیم .کنفیسیوس : بهر جهت آیا به اصولات اولیه مشاجره عقاید شاگردان خود را جلو گیریتوانسته اید ؟سقراط : هرگزنه . افلاطون و اگزنفن Xenophon که از شاگردان معظم منبودند تماماً اختلاف نظر داشتند . در اکادمیکه افلاطون تشکیل داده بود تماماعضا به دسته جات متعدده تقسیم شده بودند این تجربه امیدم را از انسانهاساقط كرد يك انسان تقريباً هيچ اثری بدیگر انسانها کرده نمیتواند . انسانها٤٦٢شماره ( پنجم ) سال دوم مجلۀ کابل ( ٣٤ )بواسطه ضعفی که زاده تکبر و عشق است بین خود ها هم اثراتی تولید نمیتوانند سرمشق و تمثال و اقامه دلایل ، آنهم که بمهارت تام داده شود محض يك عدۀ كوچك انسانها ئی اثر میکند که ذاتاً و فطرتاً مستعد باشند من از روی مشاهداتم آنقدر از نوع بشر نا امید و دل گرفته شده بودم که رفورم عمومی جمهوریتم را غیر ممکن دانستم .کنفیسیوس : - من بقوۀ زبان قلم و ارسال شا گردان به اکناف مملکت جهد کردم عادات محسنه را در تمام ایالات امپرا طوری منتشر نمایم .سقراط : - اگر چیزها ئیکه باسم شما شایع کرده اند اصلا از شما با شد ، معلوم می شود چیزهای ساده و مختصری نوشته اید که عبارت از نصایح و ضرب الامثالی است که ممکن در حین مصاحبه و مذاکرات شما چیده با شند ، طور یکه افلاطون در ( دیا لوگ ) Dialogues سخنان مرا قید کرده است .چون شما مر بوط به خاندان شاهی بودید ، در تمام ملت خود حایز اقتدار تامه بوده ، می توانستید بسا چیز ها نو یسید که برای من پسر يك صنعت گر ممكن نبود در اطراف آن قلم فرسائی کنم . بدین جهت اقتدار نوشتن نداشتم و هر چه توانسته ام زیاد بسخن مواعظه کرده ام . من اگر چه برای تسکین میلان خود از تمام کارهای جمهور یتم کناره جوئی کردم باز هم موفق نشدم کار خوبی برای انسانها بکنم .کنفیسیوس : - من در میان چینیان خوشبخت تر بودم و برای آنها قوا نین درست ، نسبتاً بی آلایش وضع کرده ام .سقراط : - از قرار حکایات مسافرین اروپائی ما حقیقتاً بایستی چین حایز نظامات اساسی و اداری صحیحی بوده باشد و بوضاحت تام معلوم است چینی ها نسبت به وضعیت فعلی خیلی ها بهتر بوده اند . بلی جای انکار نیست هر ملت تا وقتیکه حکومت خوب و متین و نظامات اساسی و اداری صحیحی داشته باشد برسایر ملل تفوق حسابی حاصل میکند مثلا مایونا نیان چون مقننین دانا و بصیر٤٦٣( ٣٥ )کنفسیوس وسقراطشماره ( پنجم ) سال دومو بعضی اشخاص بی غرض داشتیم که محض برای خیر ومفاد حکومت جمهوریت مشغول ومتفکر بودند نسبت به مللی که به آنها اسم بر بریت و وحشت اطلاق میکردیم خیلی ها ملت مؤدب، ذی تقوی ومترقي بودیم . قبل از ما درمیان مصریان حکما و دانایانی وجود داشت که قوانین اداری واخلاقی آنها را اصلاح کردند وقوانین محسنه از ایشان بما رسید درمیان جمهوریت های متعدده یونان، جمهوریت ما در تشویق صنایع آزاد، بسط علوم، ساخت اسلحه، تفوق داشت: معذالك جمهور يتيکه بیشتر از همه مدت مديدى حايز روح انتظام صاف بود جمهوریت لاسه دمو نی Lacedemons است پس اطمینان داده میتوانم ملتی که دران مقننین بصیر و هوشیار متعاقباً يك پي دیگر حکومت کنند وقوانین تقوی را مراعات نمایند از سایر ملل که حایز چنين رويه نباشند مؤدب تر ومترقی تر است ملتی که از طرف عقلای قوم بجادۀ صحیح هدایت شده باشد، بچیزهائیکه عوامل افتخار آنها است حساس، در مقابل مخاطرات مقاوم وثابت قدم، واز شهوات روگردان، بچیزهای کم قانع ومعتاد بوده، رویه عدالت را طوری پیش میگیرند که سا کنین مملکت را از تجاوزات وتغاصب ممانعت وجلوگیری میکنند این صفات سراسر در میان ساکنین (لاسه دمونى) موجود بوده وچینیان قدیم هم در اعصار ماضی بدان ها آراسته بودند . لیکن هنوز هم معتقدم كه تمام يك ملت به تمام اصولات حقه تقوای حقیقی نایل شده نمیتواند : جزاینکه بعضی قواعد مفيده وعمده را حايز گردند و این هم غالباً در اثر ترویج تربیه، احترام قوانين، محبت ودلسوزی بوطن، همچشمی مشروع واعتياد باین اوصاف ؛ بعمل میرسد لكن فیلسوف شدن وفقط قشنگ وخوب را بمحض اعتقاد وعشق حقیقی و آزاد تعقیب کردن امری است که هرگز امکان ندارد در ميان يك ملت منتشر گردد زیرا این کار مخصوص بعضی ارواح هاي تابناك انتخابي است كه آسمان ايشان را از سایرین مجزی کرده است يك ملت محض قابل این است كه در اثر آمریت بعض اشخاص معتمد بعضی اصولات عادی و اعتقادی تقوی را مالك شوند چنانچه گمان میکنم تقوی چینیهای قدیم شما هم از همین قبیل بوده است . چنین ملل با اشخاص فقط در چیزهای درست کاراند که ایشان را بدان عادت داده باشند وقوانين درستکاری برای آنها وضع کرده باشند خارج از این حتی قوای قضاوت٤٦٤شماره ( پنجم ) سال دوم مجله کابل ( ٣٦ )نيك و بد هم ندارند ، ازین جهت است که نسبت به هم شهری خود رحیمو بشخص خارجی ظالم میباشند . نسبت به وطن خود دلسوز و ممات و مملکتمجاور متهـاجم و ظالم میکردند بدون اینکه ملتفت شوند زمین کاملا وطنمشترکه است که بایست تمام انسانها و ملل مختلف مانند خانواده واحدی درانزیست کنند . این مباني تقوی که بر اساس عادات وخرافات يك ملت وضعشده چون باصولات اولیه که مفكورة حقيقي عدالت و تقوی را با تمام معنیو وسعتش تولید میکنند بنا نیافته ناقص و ضعیف مانده است . چنین ملل کهدر دایره بعضی احساسات و در قسمت عملیات پرا گنده بحکم قوانینموضوعۀ خود ذی تقوی بنظر می آیند دین پرعیب ، بی انصاف و ملوثی راحایز بوده اند. افسوس چه رویه ! چه اختلاطي ! این بهترین صفت ملل وقشنگ ترین صورت عالم انسانیت میباشد .کنفیسیوس :- ممكن ما نسبت به شما خوشبخت تر بوده باشیم ، زیرا تقوی در چین خیلی هامنتشر بود .سقراط :- ادعای شما امریست مسموعی برای اطمینان خاطر و برای اینکه از زبانصادق استماع شودبایستی اروپائیان طوریکه تواریخ خود ها را میدانند تاریخ شما را از نزديكمطالعه نمایند وقتی که تجارت کاملا آزاد و معمول گردید وقتی که برای معاینهدقیق نوشته جات قلمی قدیمی تاریخ شما تنقیدات اروپا وارد دیار چین شد ،وقتیکه افسانه و اساطیر و چیز های مشكوك از اشیای محقق مجزی شد وقتیکهارپائیان حسن و قبح جزئیات عادات قدیم شما را شناختند ، آنوقت ممکن استبملاحظه رسد که انسانها در مملکت شما و سایر جاها همیشه ضعیف ، بیهودهو فاسد بوده اند و انسانها همه وقت و در تمام ممالک انسان بوده اند .کنفیسیوس :- آیا سخنان مؤرخین ما را در ادیان خود باور نمیکنید ؟سقراط :- مؤرخین شما همه مجهول اند ، فقط بعضی قصص شما را را ویانی که چندان معتمد٤٦٥عمارت معروف دار الامانحال دار الفنون افغانستان[BLANK PAGE]شماره ( پنجم ) سال دوم کنفیسیوس وسقراط ( ۲۷ )نیستند اقتباس کرده بما رسانیده اند . برای این کار بایستی زبان شمارا مفصلبدانند ، کتب شمارا مطالعه کنند علی الخصوص مبدء مطالب که مملکتشما است معاینه نمایند آنوقت هنوز هم باید صبر کرد تا عده زیاد علما ومدققينمطالعات عمیق نمایند تا مطالعات عمیق کاملا آفتابی و نمایان گردد . تا آنوقتملت شما از دور قشنگ و با عظمت واز نزديك مشكوك بنظر می آید .كنفيسيوس : ــ بجهت اینکه فرناند مانده پن تو Fernand Mendez Pintoمبالغات زیاد بکار برده هیچ چیز را نمیخواهید نسبت به مملکت ما اعتبار کنید؟آيا شك داريد که چین امپراطوری وسیع و قوی ، پر جمعیت و با اداره منتظم است؟شك داريد که صنایع در آنجا به منتهای ترقی رسیده ؟ وعلوم عالیه منتشر شده ؟شك داريد که ساکنین آن در احترام قوانین خیلی ها دل بستگی دارند ؟سقراط : ــ نمیدانم از روی چه باین چیزها قانع شوم .كنفيسيوس : ــ از روی حکایات را ویان خود تان .سقراط : ــ پس باید سخنان را ویان را اعتبار کنم .كنفيسيوس : ــ چه عیب دارد .سقراط : ــ خوب وبد هر چه که باشد .كنفيسيوس : ــ هر چه که باشد .سقراط : ــ بقرار حکایات را ویان بیهوده ترین ، خرافات پسند ترین ، ظالم تریندروغگوترین ملل جهان چینیان میباشند .كنفيسيوس : ــ هيچ جا خالی از اشخاص بیهوده و دروغگو نیست .٤٦٦شماره (پنجم) سال دوم مجله کابل (۳۸)مطبوعات و نشریات ما(۵)نسیم سحر بقلم سرور خان جویاجریده هفته واریست که پنج سال پیشتر ازین در سر زمین سرسبز ادبیات افغانستان مانند یک نسیم سحری می وزید و اغلب از شعرای جوان و طن با یک نظر نیکی باین موسسه ادبی دیده بلکه با مدیر مؤسسه او همدست شده بودند که باین ذريعه يك رايحه تازه و آوازه خوش آیندی بمشام و سمع اهل فضل و ادب رسانیده ذوق ادبی در روح پژمرده سایر هموطنان دمیده و عشق شعر و شاعری را در دل شعرای کهن تجدید کنند مع الاسف حرارت جوانی و نو کاری نویسنده مسئول و محول آن این نسیم ملایم بهاری را بسرعت تمامي بيك تندباد سیاسی زمستانی تبدیل داده و موقعیت های متصوره علاقه مندان ادبیات را بظرف يك مدت قلیلی از سقوط این مؤسسه زیبا بنا کامی انجام داد .جریده نسیم سحر در قوس ١٣٠٦ در شهر کابل تاسیس شد و در اوایل سال آتی آن سقوط کرده شماره پانزدهم آن که بنظر نگارنده رسید از تاریخ ثور ۱۳۰۷ است و شاید همین شماره از آخرین شماره های آوان سقوط اوست.این جریده بسر محرری آقای احمد راتب خان بطبع حروفی اولا در دو صفحه و اخیراً در ٤ صفحه از ده افغانان کابل انتشار می یافت طبعش اولا در شرکت رفیق و اواخر٤٦٧شماره ( پنجم ) سال دوممطبوعات و نشریات ما( ٣٩ )در مطبعه انیس و مسلک آن اصلا ادبی و گاهی در سیاست هم مداخلت مینمود بلکه بزرگترین علل سقوط آن همین مداخلت گردید .نوروز :اخبار نوروز يك دورهٔ کوتاهی در نشریات وطن اظهار موجودیت کرده این جریده بتقطیع اوراق معموله دفاتر در ۸ صفحه بشرکت رفیق در ماشین حروفی طبع و بکابل نشر میگردید اولین شمارهٔ آن به اول اسد ۱۳۰۷ از طبع بیرون آمده و تماماً ۹ شماره مداومت داشته مدیر مسئول آن جناب محمد نوروزخان بوده که فعلا سر منشی حضور همایونی میباشند و نگارندهٔ جریده آقای میر غلام خان، منشی حالیه جمعیت العلما و نگارندهٔ مجلهٔ حی علی الفلاح، مسلک جریده علمی، اخلاقی، ادبی و فنی ولی مسایل دینی که در زیر عنوان ( شرع وعقل ) بطور مسلسل رقم یافته بیشتر و پیشتر و مهم تر است. این جریده بظهور انقلاب سقوط نمود .جریدهٔ مکتب :همان اخباری است که مخصوصاً برای طلبهٔ مکاتب در سال ۱۳۰۸ بکابل تاسیس شده مسلك این جریده علمی ادبی تربیوی فکاهی بطبع حروفی و تقطیع جریدهٔ انیس در دو صفحه بعالم مطبوعات ظاهر گشته این جریده از مکتب امانیه بنگارندگی آقای جلال الدینخان متعلم آن مكتب شایع میشد. طبع آن بدواً در مطبعهٔ انیس بوده و شمارهٔ ١٤ و ١٥ آن از تاریخ ٢٥ حوت ۱۳۰۸ که بدست ما رسیده در چهار صفحه انتشار یافته و تعطیل موقتی آن را ازین شماره بعد به نسبت تهیهٔ مطبعه متذکر است آینده اش نامعلوم است كه مطبعه مهیا و نمرات آن جاری خواهد شد یاخیر .اتحاد افغان :این اخبار در اوان اغتشاش داخلی افغانستان بدواً از چمکنی سمت جنوبی در ماشین دستی ( سیکلوستایل ) طبع و نشر میگردید اگر چه در سر لوحهٔ این جریده نویسندهٔ مسؤل شیردل یاشیرین دل نشان داده شده ولی نگارندهٔ اصلی آن مولوی یعقوب حسن خان است كه در معیت والا حضرت شاه محمود خان در زمرهٔ محاربین جنوبی وظیفه دار٤٦٨( ٤ )مجله کابلشماره ( پنجم ) سال دومنشریات بوده .این جریده در یکورق بزرگ یکرویه هر هفته یکبار شایع میشد و نگارش آن فقط در اتحاد و اتفاق و نشاندادن يك راه صحیح وغیره هدایاتیست برای اقوام افغانی تا زمینهٔ نجات مهیا و حکومت سقوی بر طرف گردد ، متاسفانه این جریده بیش از هفت شماره نتوانست ادامه نشریات نماید ، چه مؤسسۀ سیار بوده و هنگام عقب نشینی مجاهدین از خوشی لهو گرد در حملات سقويها ماشین و دستگاه بچپاول رفته اداره سقوط نمود تنها شماره سوم آن که بملاحظه نگارنده رسیده از تاریخ ۸ ذی قعده ١٣٤٧ است .اصلاح :جریدهٔ اصلاح از اخبارهای مشهور و تاریخی ماست که در مطبوعات وطن عامل خدمات مهمی شده و در نقاط جداگانه و بصورتهای مختلفی ظاهر گردیده چون مؤسس و مربی اصلی آن شخص شخيص اعلحضرت همایونی میباشند و برجسته ترین نشریات آن هم در همرکانی یا اثر توجهات آن قاید دانش دوست بوده لازم می افتد يك مقداری در اطراف این موسسه نشریات وطنی تفصیلات بیشتری داده باشیم .اولین مرتبه ظهور اصلاح که در ولایات قطغن بوده ما آنرا در تفصیل جریده خان آباد ذکر کرده ایم و احتیاج بتکرار نخواهد داشت .دوره دوم نشریات اصلاح از هنگامیکه اعلیحضرت همایونی در سرحد جنوبی بنیت نجات وطن داخل شده اند شروع گردیده گویا علاوه بر یکسلسله انتشاراتی که بغرض رهنمائی اقوام غیور افغانی بطور اعلانات اشاعه داده و بدلایل مقنعهٔ عامه غیر تمندان افغانستان را بمنهج مستقیمی هدایت میکردند مصمم شدند اخبار مستقلی نیز در هفتهٔ یکمرتبه از آن دستگاه نشریات همرکابی بیرون آورده باشند تا آنکه جریدهٔ اصلاح را در جایی هنگام توقف شان تأسیس فرمودند .اگرچه جریده هفته وار اصلاح در چهار صفحه از اوراق معمولی و در ماشین دستی سیکلو استایل چاپ میشد ولی در عالم معنی يك جریدهٔ آزاد و رایگانیست که در بحبوحه اغتشاش وظیفه تشویق و ترغیب عامه اهالي افغانستان را باتفاق و اتحاد في ما بين بر عليه٤٦٩( ٤١ )مطبوعات و نشريات ماشماره ( پنجم ) سال دومغاصبین حکومت و اصلاح نقاضت هائی که اسباب تشتت و ناکامی هموطنان گردد ذمه وارشده بود تمام تحریرات و منتشراتی که درین جریده مندرج است برحسب هدایاتاعلیحضرت محمد نادر شاه که در انوقت بحیث قاید اردوی مجاهدین تشریف داشتند ، ازقلممرحوم محمد یعقوبخان والی و جناب محمد نوروزخان سرمنشی فعلی همایونی طراوش یافته ،گرچه سر لوحه اخبار بنام ( نصرالله ) معنون است ولی این اسم مستعار بیمن( نصر من الله وفتح قریب ) در سرلوحه اخبار انتخاب گردیده ، وعلاوتاً يك بيتی همدر پیشانی جریده بطور دایم مرقوم است که تاجائی از مسلك اين جریده اشعار میدارد ،بی مناسبت نخواهد بود اگر عین آنرا درج این صحائف کنیم !وقت آنست که خود را همه ایثار کنیمپی اصلاح وطن کوشش بسیار کنیمبا اینها طوریکه کتاب نادر افغان راجع باین جریده مینویسد بلکه اولین سرمقالهٔ آن راکه از قلم جناب سرمنشی است نقل میکند مسلك جریده بخوبی روشن شده که اصلاح افکارو خیالات عوام ، خاتمه انقلاب ، انسداد مسلمان کشی نصب امام ، بوجود آمدن حکومتعادلانه اسلامیانه ، اتفاق و اتحاد را خواهشمند است و طرفدار احزاب و اشخاص نیست ،الحاصل اصلاح در جاجی تماماً نه شماره نشر شده و اولین شمارهٔ آن در تاریخ یکم ربیع الاول١٣٤٨ ( ١٦ اسد ١٣٠٨ ) انتشار یافته و آخرین شماره اش بظفر وکامیابی به نجات وطنخاتمه می یابد گویا پس از وقفه کمی اصلاح دوره سوم خود را در کابل آغاز بهنشریات می نماید این مرتبه اصلاح به قطع بزرگتر و طبع حروفی و همانهفتهٔ یکبار درچهار صفحه بکابل انتشار و اولین شمارهٔ آن در چهارم عقرب ۱۳۰۸بمدیریت و نگارش آقای حسن سلیمی شروع به نشرات نموده پس از اشاعهٔ یازده شمارهٔ آننگارنده و يك شماره که بنام آقای محمد زمانخان تره کی معاون ادارهٔ اصلاح از طبع بیرون آمدهاز شمارهٔ ۱۳ ادارهٔ جریده بمدیر ثانی آن آقای محمد امین خان خوگیانی تعلق گرفته درین اوانهم جریده ظاهراً چندی بهمان صورت و چندی در صفحات آن افزوده بصورت مجله بقطعانیس مگر در هفته دوبار تاشمارهٔ ٥٦ سال سوم که مصادف با ۱۲ حوت ۱۳۱۰ باشد شایعگردیده ، از شمارهٔ ٥٧ همان سال آقای برهان الدین خان کشککی اداره و نگارش این٤٧٠شماره ( پنجم ) سال دوم مجله کابل ( ٤٢ )جریده را بذمه همت خویش گرفته و تا شماره ٦١ چهار شماره را بهمان ترتیب هفته دو مرتبه منتشر و از شماره ٦٢ اصلاح را یومیه ساختند ، روز نامه اصلاح تا کنون که دوره سوم را خاتمه داده و باین روزها در مرحله چهارم شامل شده زیر اداره آقای کشککی انتشار مییابد اصلاح يك روزنامه کثیرالانتشاری است که در هر گوشه و کنار مملکت مشترک داشته و دائماً بدون یکنوع اعتذار در میعاد معینه از طبع و نشر بیرون آمده و تازه ترین اخبار داخله و مقتبسات جراید خارجه را بقارئین خودش میرساند و هم از خوبی کاغذ و صفائی طبع قابل تعریف است امید بل یقین واثق است در آتیه نزدیکی مزایای کامله يك روزنامه عصری را دارا شده و متدرجاً اعتبار حقیقی مطبوعات این عصر درخشان را نماینده گی کند .د کور غم ــ و غیرت اسلام :در همین آوانی که مرکز حکومت را سقوی ها اشغال کرده و از سمت مشرقی و جنوبی منورین وطن دوست بر علیه آنها و به نیت نجات وطن از چنگ اشرار مشغول کار زار بودند همچنانکه از جنوبی جرایدی برای انتباه اقوام و طوایف افغانی و ترغیبات جنگ آنها برعلیه سقویها نشر میگردید در مشرقی هم موقتاً اداره های جرایدی تاسیس و بزبان افغانی و فارسی و بنامهای مختلفی نشریات شروع شد مثلا جریده ( د کور غم ) که بهمرکابی والا حضرت صدر اعظم صاحب از طرف جناب محمد گل خان وزیر داخله موجوده شایع میگشت و ( غیرت اسلام ) که در زمان علی احمد خان مرحوم به اداره و نگارش آقای عبدالحلیم خان نشر میشد .اگرچه این ها هر کدام يك مدت قلیلی در عالم نشریات وجود داشته و در اختتام محاربات سقوط کرده اند ولی نظر بخدمات مهمی که در آن موقعیت خطرناك انجام داده اند نزدما بسی قابل قدر است بسیار تأسف میکنم ازینکه هيچ يك پرزه از آنها در دست نیست تا تفصیلات طرز طبع و نشر آن را نیز تصریح میکردیم .الایمان :این جریده هم در آوان اغتشاش از قریه بابری سرخ رود متصل جلال آباد بهفته دوبار٤٧١شماره ( پنجم ) سال دوم مطبوعات و نشریات ما (٤٣)انتشار مییافت، جریده الايمان بنگراني نيك محمد خان رئیس محلی و نگارنده گی جناب مولوی محمد ابراهیمخان کاموی بطبع سنگی و قطع يك ورق بزرگ يكرويه شایع شده شماره اول آناز ذیقعده ١٣٤٧ هـ قمری شروع شده و پس از نشر ۸ شماره بشماره نهم سقوط کردهموضوعات منتشره آن از اتحاد و اتفاق واخوت اسلامی است اگرچه این جریده بیشتراز چهار هفته در عالم مطبوعات وطن دوام نیافته ولی نظر بزحماتی که نگارنده موصوفدر آن موقع انقلاب از حیث فراهم آوردن لوازم طبع متحمل شد قابل تقدیر است.حبیب الاسلام:اخبار حبیب الاسلام یکی از جراید است که در آوان حکومت سقوی در شهر کابلشایع شده طبع آن حروفی در مطبعه امان افغان بوده و تقطیعش مانند اصلاح موجوده استاین جریده در اواخر ماه رمضان ١٣٤٧ که مصادف با حوت ۱۳۰۷ میباشد آغاز نشریاتکرده مسلك جریده بغرض پروپاگند و منافع خود سقویهاست در شماره های اول و دوممحي الدينخان مدير انیس مدیر این جریده بوده پس ازان مدیر دومی محمد حسین خان رئیستدریسات است و مدیر ثالث آقای برهان الدینخان کشککی هستند سقوط حبیب الاسلام باانقراض حكومت حبیب الله بچه سقا توام است.معرف معارفاولین مجله که از وزارت معارف افغانستان ماهوار نشر شده همین مجله معرفمعارف است قطع این مجله بسیار كوچك يعنى هشتم حصه يك تخته كاغذ معمولى بوده ولىصفحاتش نسبتاً بیشتر است، تنها شماره اول آن که ۳۰ صفحه میباشد از شماره دوم سالاول الي اختتام نشر در ٦٠ صحیفه منتشر گردیده، تاریخ تاسیس آن در وزارت معارف ازاول سنبله ۱۲۹۸ شمشی است و آخرین شماره آن که بدست ما رسیده شماره هفتم سال سوماست و از تاریخ ثور ۱۳۰۱ میباشد.این مجله تماماً بطبع حروفی در ماشین خانه کابل چاپ میشد و در اغلب شماره های اواوراق سر و آخر معکوس است، نگارنده مسؤل سال اول آن از خود مجلدات شناخته نمیشودفقط در مجلدات اواخر سال دوم آن مدیر آقای محمد حسین خان مدیر مکتب حبیبیه ومحرر٤٧٢شماره ( پنجم ) سال دوم مجله کابل ( ٤٤ )جا فقط امیر محمد خان نشان داده شده در مجلدات سال سوم هنگام تصدی همان مدیر بجای محرر سابق اسم عبدالرؤف خان کاتب وزارت دیده میشود .نظر به اقوال بعضی از اهل معارف و باز بدلیل امضای اخیر بسیاری مقالاتی که در شماره های سال اول آن مندرج است گو یا اداره کننده و نگارنده نخستین این مجله ، مرحوم محمد امیرخان برادر جناب وزیر تجارت موجوده بوده اند، چه آن نویسنده جوانمرگ هم یکی از طلاب عالیه معارف در العصر بشمار میرفته .اگر چه معرف معارف من حیث اسم ورسم بایستی یک مجله علمی و ادبی شناخته شود ولی متاسفانه از موضوعات عالی علمی و ادبی در نشریات آن کمتر بحث شده و مطالبی که قسمت عمده مجلدات ۳ ساله آن را ترتیب و تشکیل میکنند تقاریر طلاب مدارس و تفصیلات حفله های رسمی وزارت معارف وغیره مقالات طلاب مکاتب است .رویهمرفته چون آوان طبع ونشر آن زمانه های ابتدائی مجله نگاری در وطن بوده و باز ناشیرین آن وظایف جداگانه هم داشته اگر مانند مجله های عصری دارای یک تقسیمات مستقل ومتنوع مضامین نیست عذر او پذیرفته و برای ما يك يادگار قابل قدری است . ناتمام٤٧٣شماره ( پنجم) سال دوم افغان در هندوستان ( ٤٥ )عالم تاریخافغانستان و نگاهی بتاریخ آن(١٦)افغان در هندوستاننگارش . م . غبارسلاطین خضر خانیه ( ٤ نفر ) از سال ٨١٧ تا ٨٥٥ هجری :چنانیکه قبلا گفتیم تیمور گورکان بنیاد سلطنت افغان را در هندوستان بر انداخت،و هم نفاق داخله افغانها وتعدد رقبای سلطنت کار را بجای نازکی کشیده دیگر امیدی برایاعادهٔ عظمت آنها نگذاشته بود ، ولی در نتیجهٔ يك اتفاق شخصیت زبر دستی بین افغانهاظهور و در حالیکه سررشتهٔ امور چون موی زنگی پیچیده بود زمام مهام در دست گرفت ،این شخصیت محکم عبارت از همان ملك خضر خان است که صاحب خورشید جهان نسب او رابشاخه ( سره بنی ) پختانه درست کند ، ومرزا محمد ملك الكتاب شیرازی در کتابزینت الزمان فی التاریخ هندوستان موسوم بتاج التواریخ وسلالة السیر ( طبع بمبئی سال۱۳۱۰ صفحه ۳۲ ) اینخاندان را با سلسله لود هیه پختانه که بعد از تیمور تا ظهور بابردرهند سلطنت کرده اند ، بدون تعیین اسم قبیله وی فقط افغان نژاد گفته ورفته است ، سایرمؤرخین خانوادهٔ خضرخانیه را نژاداً ( سید ) شمرده اند ، ودر اغلب تواریخ بهمین اسممعروفند ، چونکه افغانها بعضاً بسائقهٔ غلو در مفاخر وعلویت دینیه گاهی خودشانرا تیمناًبیکی از سلاسل مقدسه منتسب می نمایند ، واز همین جاست که شجرهای بعض قبایل تاملکطالوت و آصف برخیا ممتد میشود ، مخصوصاً اگر دختری از سادات در حبالهٔ نکاح یکیاز افاغنه داخل شد دیگر محال است اولاد واحفاد آنها را غیر ( سید ) چیزی دیگر خواند ،٤٧٤شماره ( پنجم ) سال دوم مجله کابل ( ٤٦ )و از همین قبیل است فامیلهای متعدد و متراکمه که در اکثر حصص وطن افغانستان بنام سید یاد میشوند ، شعبه های بزرگ پختانه از قبیل استرانی ، مشوانی ، وردک ، هنی ، خوندی که در تعداد تقریباً در صد هزار نفر در ماورای سرحد حالیه شرقی و جنو بمشرق سپین غر و کوه کرم و حدود قندهار و علاقه وردک آباد هستند رویهمرفته خرد شان را منسوب بسادات مینمایند ، حتی یکوقتی فاتح مشهور افغان شهریار محمود هوتکی که مملکت فارس را مسخر ساخت در مسکوکات خویش خود را بسیادت منسوب و منظور نمود .بهر حال میرویم بمقصد ملك خضرخان در ربیع الاول ۸۱۷ هجری قدم به تخت پادشاهی هندوستان در دهلی گذاشت ولی او حالت مملکت را مغشوش یافت ، چونکه محارب خارجی و انقلابات و پاد شاه گردشی های داخلی مرکزیت را متلاشی ساخته و در هر سری هوای سرداری دمیده بود ، هنود باجگذار از تادیه مالیات ابا ورزیده و نائب الحکومهای ولایات دم از خود مختاری میزدند ، خضرخان برای توحید اداره و تحکیم مرکزیت قد علم نمود و عمر خود را درین راه صرف کرد با الآخره تا اندازه به تشکیل و تامین پادشا هیت هندوستان نایل و موفق آمد .خضرخان در سال اول جلوس خود ملك تحفه تاج الملك را بوزارت مملکت بگماشت و اختیار خان افغان را بنایب الحکومه گی میان دو آب مامور نمود ، و بعد ها خود رای ولایت کہنیتر نرسنگ نام را در ماورای آب جون و گنگا مغلوب و مطیع در بار دهلی ساخت و متعاقباً مها بت خان والی ولایت بداون را مجبور با نقیاد مرکز نمود ، هكذا از ولایات کہور ، کنبل مالیات چندین ساله بگرفت ، و ولایت جالیسر را از سر کشان را جپوت متصرف شد ، بعد ها ولایت اتاوه را تامین کرد و تورکهای باغی را در سرهند مغلوب و فراری ساخت ، خضرخان در سال ۸۱۸ هجری ولایات گوا لیار ، جا نور ، بیا نه را بالذات سیر کرده و بصورت قطعی تامین نمود . و در سال ۸۱۹ ملك طغنای طا غی را در سرهند مطیع و منقاد ساخت . و الحاصل خضرخان از بدو جلوس شاهانه تا آخر عمر مصروف پیکار بود ، و در جمادی الاول ٨٢٤ رخت بسرای دیگر کشیده و در دهلی مد فون شد .٤٧٥شماره ( پنجم ) سال دومافغان در هندوستان( ٤٧ )ولیعهد سلطنت سلطان معزالدین ابوالفتح مبارکشاه بن خضرخان بعد از فوت پدر قدم به تخت سلطنت هندوستان گذاشت و او نایب الحکومه گی پنجاب را به ملك رجب بن سدو خان افغان داد و برادر زاده خود ملك بدر را بحکومت هانسی و فیروز آباد مقرر نمود. مبارکشاه را در ایام سلطنت همان روز پدر در پیش بود و تا زنده بود آنی بفراغت نخورد و عمری در راه امنیت هندوستان و تحکیم پادشاهی دهلی صرف کرد، مبارکشاه پادشاه عاقل وجدی بود ولی اغتشاش های داخله بحدی زیاد بود که جدیت او دیگر مثمر ثمری نمیگردید. مبارکشاه از بدو جلوس خود ٨٢٤ هجری تا وقت مرگ ٨٣٧ هجری بلا فاصله دوچار بغاوتهای مدهشه جسرت نام کاکر برادر شیخا کاکر که رئیس قبیله و در سواحل سند علم استقلال بر افراشته و چندین بار بغرض فتح دهلی عسکر کشیده بود، بعلاوه عمر او مصروف تامینات ولایات کهتیتر ، اتاوه ، میوات ، بیانه ، و دفاع ولایات گوالیار و کالپی از سلطان هوشنگ غوری پادشاه مالوه و سلطان ابراهیم شرقی پادشاه جانپور شد ، در عین زمان مبارکشاه مجبور بود جلو عسکر کشی های امیر شیخ علی گورکانی حکمران کابل را که مکرراً بغرض فتح دهلی میتاخت نگهدارد ، هکذا سالها برای فرو نشاندن انقلابات فولاد نام غلام و نایب الحکومه خود در بتهنده مشغول گردید. بالآخره مبارکشاه در رجب ٨٣٧ هنگامی که به تماشای شهر جدید آباد کرده خویش در کنار آبجون موسوم بمبارك آباد مشغول بود از طرف چندنفر خائنین دربار و هندوها به تحريك ملك سرور الملك وزیر مملکت کشته شد.بعد از شاه شهید ، محمد شاه بن فرید خان برادر زاده او بسلطنت قبول شد ولی زمام امور جمهور در دست اقتدار سرور الملك وزیر و قاتل شاه متوفی اوفتاد ، بعد از کمی امرای مشهوره بر خلاف سرور الملك شوریدند و محمد شاه او را بکشت و خود بسیاحت ملتان و تاراج ولایت جسرت کاکر باغی مشهور افغان پرداخت ، محمد شاه از سال ٨٤٠ یکباره گی دل بعشرت واناث سپرد و این خود برای تباهی امور سلطنت در حالیکه مراحل اغتشاش و انقلاب را می پیمود مساعد بیرحمی گردید ، در مرتبه نخست ملك بهلول لودهی ( سر سلسلۀ سلاطین لودهیۀ هند ) که بعد از فوت عم خود سلطان شه لودهی ( ملقب٤٧٦شماره ( پنجم ) سال دوم مجله کابل ( ٤٨ )با سلام خان ) حاكم سرهند شده بود ، بدون اجازه ومنشور سلطان دهلی بلاد لاهورو دیپال پور را تا پانی پت اشغال نمود ، محمد شاه هر چند بار اول بهلول را شکست دادولی در تجاوز دویمین او از فرط تنبلی تن بشرایط بهلول تقدیم کرد، و این مطلب بر جسارترقبای سلطنت افزود ، راجهاى تحت الحمایه از دادن باج انكار كردند ، و ابراهیمشاه شرقی دست تجاوز در حدود و حصص سلطنت دهلی دراز كرد ، متعاقباً سلطان محمودغلجی شهریار مالوه در سال ٨٤٤ هجری عسکر به تسخیر پایه تخت دهلی کشید ، محمد شاهبنا چار بدفاع تاج وتخت خود مشغول شد ، ولی قبل از انكه بقوای عسکری خویش تکیهکند از بهلول استمداد نمود ، و بهلول با بیست هزار عسکر بدفع دشمن پرداخت ، ازینبعد بهلول رسماً حكمران لاهور و دیپالپور گردید ، وبكبارى بدهلى عسکر کشید اما ناکام عودتنمود . عشرت پرستی محمد شاه در اواخر کار را بجائی رساند که عمال حكومت ولا یت بیانه رابه سلطان محمود غلجی تحویل کردند ، عاقبت محمد شاه در ٨٤٩ هجری رخت بسرای دیگر کشید .بعد از محمد شاه پسر او سلطان علاؤالدین تاج سلطنت هند بسر نهاد ولی سست عنصریاین شاه جوان روز کار خاندان خضر خانیه را به انتها رساند ، در اول وهله گر چه باستثنایبهلول حكمران پنجاب سایر حکام وعمال ولایات دست بیعت دراز كردند ، اما بزودی شاهبی تجربه را تنها گذاشتند و در میانه این بحرانات فقط ملك حميد خان افغان وزير وملكحسام خان افغان نايب السلطنه دو شخص كار آگاه بودند که دست داده و پایه های تختسلطنت را از صرصر حوادث محفوظ نگه میداشتند ، بد بختانه شاه به تحريك مغرضينمتملق ملك حميد خان وزیر را در سال ٨٥١ هجری محبوس نمود و باینحركت خويش قلبهواخان صادق ولایق دولت را بشکست ، در سال ٨٥٢ علاؤالدین پایه تخت را از دهلیبه بداون انتقال داد ، لذا هرج و مرج در امور مملکت رخ نمود و نصايح ملك حسام خاننائب السلطنه بهیچصورت مسموع شاه نیفتاد ، عاقبت امور دولت مغشوش و پاد شاه ضعیفوامرا مأيوس يا خائن و رقبا قوی و دلیر گردیده در مملکت باقیمانده هند ملوك الطوايفى قائم شدچنانیکه پنجاب تاپانی پت در اداره ملك بهلول و مهر ولی تاسرای لادو ( متصل دهلی )بتصرف احمد خان میواتی و سنبهل تا گذر خواجه خضر در تحت رايت دریا خان لودی٤٧٧(٤٩)افغان در هندوستانشماره ( پنجم ) سال دومو ولایت کول بحاکمی عیسی خان و علاقه را بری تا قصبه بون نكاون بفرمان قطب خان افغان و کنپیل و پیتالی بحکومت پرتاب نام هندو و بیانه در زیر امر داؤد خان او حدى هريك بشکل حکومت خود مختاری متشکل شد ، و در تصرف یادگار شهنشاهان هندوستان ( علاؤ الدین ) سوای دهلی و چند علاقه كوچك ديگر نماند .ملك حميد خان وزیر چون تجزیه پادشاهی هند و انقراض خانواده خضر خانیه را بچشم سر میدید ، خواست به تغیر رژیم آب رفته بجوی این سلطنت قدیم باز آورد ، لہذا وقتیکه از محبس علاؤ الدین فرار کرده بود داخل دهلی شده و حکومت را متصرف گردید ، ولی نخواست خودش اعلان سلطنت نماید پس بفکر انتخاب ملك بهلول لودهی نایب الحکومه پنجاب او فتاد ، چونکه سلطان محمود شرقی پادشاه جونپور از اقارب سلطان علاؤ الدين بحساب میرفت و سلطان محمود غلجی پادشاه مندو از پایه تخت دهلی بسی دور بود ، ملك بهلول لودهی نیز که از قبل فتور سلطنت افغانیه دهلی را احساس و خود را مستعد باعاده عظمت او میدید ، بمجرد دعوت ملك حميد در سال ٨٥٢ هجری عازم و داخل دهلی شد ، و در حالیکه از سلطنت جز نامی نداشت قهراً تابع اراده ملك حميد خان گردید ، و سلطان علاؤ الدین هنوز در بداون مشغول شرب مدام بود ، در سال ٨٥٥ ملك بهلول به بهانه ضيافتي ملك حميد را محبوس و خودش مستقلا زمام پادشاهی در دست گرفت ، و متعاقباً حسب در خواست سلطان علاؤ الدين حقوق سکه و خطبه پادشاهی هندوستان حاصل کرد که ما ازین سلسله سلاطین لودھیه در آینده سخن خواهیم گفت ، اما سلطان علاؤ الدین از سال ٨٥٥ تا ٨٨٣ هجري بهمان حکومت بداون قناعت نموده و در سال مؤخر الذکر راه آخرت در پیش گرفت.٤٧٨شماره ( پنجم ) سال دوممجله کابل( 50 )یاد آوری و تصیحبعض اغلاطی در قسمت 13 مقاله عاجزانه مندرجه شماره 15 کابل واقع شده ولازمدانستیم درینجا خاطرالعین محترم را به تصحیح آن ملتفت سازیم و این نه تنها اغلاطی استکه در ان شماره وقوع یافته بلکه اغلب مقالات تاریخیه ما را حال بدینمنوال بوده و در وقتطبع دو چار تحریفات و محذوفاتی گردیده اند که حتی بعضاً موضوع از میان رفته و یا اقلامفهوم آن تغییر یافته، مثلا در قسمت دومین مقالات ما در سال اول کابل یکجائی از بك هارادر تخارستان پیشتر از زمانه چنگیز چاپ کرده اند در صورتیکه خطای این مطلب بدیهی استوما در نمرات ما بعد کابل به تصحیح آن پرداخته ایم . هکذا در چندین قسمت های دیگرکه ظهور دولت هیاطله افغانستانی از قرن پنجم مسیحی نوشته آمده بالعکس در مجلات کابلاز قرن دو و سه مسیحی طبع و تحریر یافته ، اما آنچه را که اغلاط لغوی و محذ وفات کلیه ویمیدانیم بسی زیاد و تصحیح آنهمه متعسر بود پس تصحیح آن را حواله بذوق و ذهن مطالعیننمودیم ، عجالة درینجا فقط به تصحیح یکدو جمله میپردازیم که در صفحه 93 - سطر اخیر -مجله 15 کابل سهواً بقرار ذیل چاپ شده :( اما راجع به خلج ها ( غلجائی ) ها استعمال شده و مورخین اسلام مکرر ازانذکر کرده اند الخ . . . . ) صحیح جملات فوق اینست :( اما راجع به خلج ها ( غلج ها ) بایستی دانست اسم خلج از قرن پنچ هجری در )( غالب تواریخ در مورد طائفه غلجائی شعبه بزرگ پختانه استعمال شده و مؤرخین )( اسلام مکرر ازین اسم ذکر کرده اند الخ . . . ) غبار479شماره ( پنجم ) سال دومشهرهای تاریخی( ٥١ )شهرهای مشهور وتاریخی افغانستان که بمرور دهور وحوادث جهان محو و نابود شده ،تا جائیکه تاریخاً بنظر رسیده در جدول ذیل ترتیب یافت .غبارنام شهر هاملاحظاتآرتا گواندر حدود شهر هرات حالیه واقع و یکی از قدیم ترین بلاد افغانستان در قرون قبل الاسلام بودآری گاوندر آراضی بین علاقه کنر و پنجکوره از طرف اسکندر مقدونی بنا نهاده شده بود و از شهرهایمعمور افغانستان حساب می شدانكشهر انك قدیم در ساحل رود سند معمور و از بلاد قدیم و تاریخی افغانستنان شمرده میشداسکندریهمرگیانهدر علاقه مرغاب از طرف اسکندر بنا یافت و بعضاً مستشرقین موضع آنرا مرو چاقحالیه میشناسندالکزا ندریهارا کوسیادر حوالی شهر حالیه قندهار از طرف اسکندر بنا شد و در دوره قبل الاسلام از شهرهایمعروف افغانستان بودالکزا ندریهقفقازدر نواح علاقه کوهدامن حالیه واقع و اباد کرده سکندر بوده و حالیا حتی موضع آن بی نشان استآهنگراندر علاقه غور واقع ویکی از خوبترین بلاد افغانستان در دوره اسلام شمرده میشد ،مغل آنرا خراب کردانطاکیهدر حوالی شهر مرو قدیم واقع و از قدیم ترین بلاد تاریخی افغانستان بود . انتیوخسوترآن را در قرن سوم قبلالمیلاد بنا نهاداسفزاردر علاقه هرات واقع ویکی از شهرهای معمور افغانستان در دور اسلام بحسابمیرفت . مغول او را تخریب نمودبگرامدر اراضی بین خیبر و شهر حالیه پشاور واقع بوده از شهرهای قدیم افغانستان حساب میرفتبهلولدر علاقه یوسف زئی واقع واز شهرهای نفیس قرون ما قبلالاسلام افغانستانشمرده میشدبامیانیکی از منترین و معروفترین بلاد عجیبه افغانستان تا ظهور اسلام بود بعد از تخریباتاعراب از طرف مغل محو قطعی گردیدبستدر ساحل هلمند رود واقع ویکی از شهرهای متمدنه افغانستان تا ظهور مغل بحسابمیرفت ، آثار او هنوز باقیست٤٨٠( ٥٢ ) مجله کابل شماره ( پنجم ) سال دومنام شهر ها ملاحظاتپوشنگ ( فوشنج ) در موضع قریه زنده جان حالیه علاقه هرات افتاده و تا ظهور مغلها از بلاد متوسطه افغانستان بودبغشور در نزدیکی قلعه مور (كشك حاليه روس) واقع ویکی از شهر های قدیمی افغانستان شمرده میشد .بلخ ( قديم ) یکی از بهترین وقدیمترین بلاد افغانستان بوده تا هجوم اعراب از خوب ترین شهر های آسیا شمرده میشد بعد ها چندین بارخراب شدبدخشان در محل شهر فیض آباد کنونی واقع و تا ظهور مغل از شهر های معمور افغانستان بود، چنگیز او را تخریب کردبروقان در جوار شهر بلخ قدیم در دوره اعراب بنا یافت ، بعد ها در محاربات خارجی منهدم گردیدبالا حصار شهر كوچك وحصینی بوده از قرن ١٨ تا ١٩ پایه تخت افغانستان قرار گرفت ، در محاربه دویمین افغان و انگلیز منهدم گردیدپرشور ( فر سور ) یعنی شهر پشاور قدیم که از قرون قبل الاسلام افغانستان تا ظهور اسلام و محارب آن از تاریخی ترین بلاد افغانستان محسوب بودپشین در علاقه هزارمجات حالیه واقع و تا ظهورمغل از شهر های مشهور افغانستان حساب میشدپشکلاوتی در حدود چهارسده حالیه پشاور واقع واز کهن ترین بلاد افغانستان بوده در هجوم اسکندر آبادان ومعمور بودپتا له در علاقه سند اوفتاده و در عهد سکندر بسی آبادان ومدتها از بلاد معروف افغانستان حساب می شدپنجوای دريك منزل شهر حالیه قندهار واقع و در دوره اسلام تاظهور مغل از بلاد متوسطه افغانستان شمرده می شدپيشا وران در سیستان واقع و تاظهور مغل ها از بلاد متوسطه افغانستان بودتگین آباد در محل شهر حالیه قندهار واقع و تاظهور مغل ازمشهور ترین بلاد افغانستان در ولایت زابل شمرده می شدتالقان (اول) در جوار شهر حالیه تالقان ( قطغن ) واقع و تا هجوم چنگیز از مهمترین شهر های افغانستان حساب می شد٤٨١شماره ( پنجم ) سال دومشهرهای تاریخی( ٥٣ )نام شهر ها |ملاحظاتتالقان ( دوم )درعلاقه مرغاب (هرات) واقع و تا هجوم چنگیز و تخریبات او شهر معموری بودتا ق ( طاق )شهر كوچك و مستحکم نظامی بوده در نزدیکی شهر زرنج ( سيستان ) واقع و تاظهور مغل معمور و آبادان بودتهتهشهر قدیم و تاریخی افغانستان در نواح سند بوده ، و حالیا قصبه ئی جای آنرا گرفتهجویندر دوره اسلام از شهرهای متوسطه افغا نستان محسوب ودر علاقه سيستان( فراه حاليه ) واقع بود حا ليا نشانی نداردزر نگ( زرنج )از قدیم و تاریخی ترین بلاد افغانستان و پایتخت ولایت سیستان بود در تخریبات مدهشهمغول منهدم گردیدزرغون شاردر علاقه لوگر حالیه واقع و در قرون وسطی از بلاد متوسط افغانستان محسوب بودحاليا حتی کوچکترین اثری ازو نماندهسمنگان( ايبك )يكی از بلاد تاریخی و نفیس افغانستان تا ظهور و هجوم اعراب حساب میشد وحا لياقريه ايبك جای آنرا گرفتهسرخس ( قديم)در طول تمام قرون وسطی از بلاد مهم اقتصادی افغانستان بوده وبعد ها خرابو جای او را سرخس كوچك جديد اشغال نمودسلطانيه (قلعه )شهر كوچك و منيبی بود در عهد مغل ( شاهرخ ) در جوار شهر مرو آباد شدوحاليا نشانی نداردشورميندر هزاره جات حاليه واقع تا حمله های مغل از شهر های معروف افغانستان بودشائی ( شاهی)در جوار شهر ضحاك ( بامیان ) واقع و از شهر های معروف افغانستان در قرونوسطی بودشهركدر علاقه غور وا قمع و از بلاد مهمه افغانستان در دوره اسلام وبر وايتی پایتختسلاطین غور بودشيرين تگایدر علاقه میمنه حالیه وا قع و تا ظهور مغل از بلاد معموره افغانستان بحساب میرفتضحاكدر نزدیکی شهر بامیان قدیم اوفتاده و از شهر های تاریخی افغانستان حساب میشد٤٨٢شماره (پنجم) سال دوم مجله کابل (٥٤)نام شهرهاملاحظاتغزنی (قدیم)یکی از بهترین بلاد افغانستان بوده و تا ظهور دولت های غوری و مغلی معمور و آبادان بودغلغلهدر مقابل اسنام بامیان واقع و از شهر های نفیس افغانستان بود مغل ها او را منهدم ساختندفاریابشهر مشهوری در افغانستان بوده و تا ظهور مغل معمور و آبادان بود حالیا قریه دولت آباد در ولایت مزار جای آنرا گرفتهفراه (قدیم)در حوالی شهر حالیه فراه واقع و از چهار قرن قبل الميلاد باینطرف معمور بودفیروز ونددر کشک حالیه قندهار واقع ویکی از بلاد متوسطه افغانستان بوده و حالیا اثری از و نماندهفیروز کوهدر علاقه غور واقع ویکی از بلاد عمده افغانستان در عهد سلاطین غور بحساب میرفتفیصاردر علاقه میمنه واقع و از بلاد متوسطه افغانستان بوده و حالیا جای آنرا قریه اشغال کردهقندهار (قدیم)در نزدیکی شهر حالیه قندهار واقع و تا هجوم نادرشاه ترکمان از بلاد مهمه افغانستان بوده نادر او را تخریب نمودقصداردر بلوچستان واقع و در قرون وسطی از شهرهای عمده افغانستان بحساب میرفتقندزدر چند میلی خان آباد حالیه (قطغن) واقع و از قرن ده تا نوزده مسیحی از بلاد مشهوره افغانستان شمرده می شدقره باغدر علاقه غور واقع و از شهرهای متوسط افغانستان در دور اسلام بحساب میرفتکاپیسی نگارادر کوهدامن حالیه (سمت شمالی کابل) واقع و در دوره قبل الاسلام یکی از بلاد ظریفه افغانستان محسوب بودکارتنهدر حدود بگرام - جبل السراج اوفتاده و یکی از شهرهای تاریخی افغانستان بود ، اسکندرا ینشهر را بنا نهادکوهساندر علاقه هرات واقع و در دوره اسلام شهر معروفی بوده حالیا سوای خرابه ها اثری ازو نماندهگردیز (قدیم)در ولایت پاختیا (سمت جنوبی حالیه) واقع و در دور اسلام از شهرهای معروف افغانستان بوده خرابه های آن باقیست .٤٨٣شماره (پنجم) سال دوم شهر های تاریخی (٥٥)نام شهر هاملاحظاتنگار آرا( هده )در نواح شهر جلال آباد حالیه واقع واز متباین و نفیسترین بلاد قدیمی افغانستانتاظهور اسلام بود .عليك(یوکراتیدیا)مابین بلخ و شبرغان واقع و یکی از کهن ترین بلاد افغانستان قدیم بود ، یوگراتیدشاه بلخ در قرن ۲ قبل المیلاد او را بنا نهاده بود .نیشاپور (قدیم)یکی از معمور ترین بلاد افغانستان بحساب میرفت ، عشایر غز و بعد ها مغل آنراتخریب کرد ، محارب قجر وابدالی او را سقوط داد .نکائیبین اراضی کابل و کوهدامن از طرف سکندر بناشد و یکی از شهرهای تاریخیقبل الاسلام افغانستان محسوب بود .هرات (قدیم)در جای شهر حالیه هرات واقع و یکی از معروف و بزرگترین بلاد افغانستان بود،مغل آنرا منهدم ساخت .هزار اسپپایتخت خوارزم (خیوه) و تا ظهور وتخربیات مغل از بلاد مهمه افغانستان حساب میشدمروچاقدر محل قریه حالیه مروچاق در علاقه مرغاب واقع و یکی از شهرهای قدیمیافغانستان محسوب بودمرودر نزدیک قصبه حالیه مروواقعی و ازبزرگ ومتمدن ترین بلاد افغانستان شمردهمی شد ، مغلها او را منهدم ساختند٤٨٤شماره ( پنجم ) سال دوممجله کابل( ٥٦ )« نظریات علمای روسیه شوروی »( نسبت به صنایع تاریخی افغانستان )از قلم پر و فیسور دینکه عضوانجمن علمی شرق شناسی کل روسیهترجمه از کتاب (افغانستان) منطبعهٔ ماسکوسنه ١٩٢٤ مترجم سید عبد الله خانصنایع افغانستان هنوز آنقدر کم در تحت تدقیق و مطالعه آمده که برای جوینده مملکتپراسرار و مخفی را جلوه میدهد . اثرهای مخصوصی در باب صنایع نفیسه تاریخی در افغانستاناشاعه نیافته است و فقط نظریهٔ مختصر نگارشات سیاحین و آنهم که بصورت عمومیه رقمطرازینموده اند اگردقت شود خیلی پر معنی و در محتویات خود شعب مختلفه را دارا ست .تمثال های صنایع افغانستان بچندین عوالم مدنی زبمد خل است . اولی به عالم مدنیتبود اودومی در محیط صنایع اسلام. علاوه بران مکشوف گردیده که آثار باختری های قدیمکه با مدنیت ایران قدیم ارتباط دارد موجود است . در باب آثار معماری مدنیت های متنوعهٔهر دوره از تصنیف قابل تقدیر اکادميك بار تولد ( احوال جغرافیای تاریخی ایران سنه ۱۹۰۳ )معلومات گرفته میتوانیم و همچنین بعضی معلومات متممه در ( مجله شرق جدید ) که درسنه ۱۹۱۷ بطبع رسیده و در خصوص نتایج علمی هیئت اعزامیه ( ایکسپد یسیون )که از طرف المانها در اوائل جنگ عالمگیر وارد افغانستان شده بودند و توضیحات بسیطیمیدهد دیده میشود . چون مقصود اساسی ایکسپد یسیون مذکور ایفای وظایف حربیو سیاسی بود بناء علیه در مسائل علمی رول ضمنی بازی کردند و نسبت به صنایع تاریخی و آثارعتیقه بعضی مشاهدات بعمل آورده و عکس های بر داشتند .از آثار صنایع بودا در افغانستان بت های عظیم الجسه و سموچهای که دارای تزئیناتبر جسته و منقش و مصور میباشد در بامیان موجوداست . ( در ینباب دوکتور ولیچسیلاو )در نطق خود که بحضور مجلس کمیسیون افغانی در انجمن علمی شرق شناسی کل روسیه درسنه ۱۹۲۲ ایراد نموده است متذکر میشرد ملاحظه کنید و در خصوص عمارت نوبهار که٤٨٥شماره (پنجم) سال دوم نظریات علمای روسیه (٥٧)از عمرانات ادوار قبل از اسلام و در بلخ وجود دارد بارتولد توضیح میکند (صحیفهٔ ٩ - ١٠) که این عمارت در عصر دهم در حالت ویرانه دیده شده است. جغرافیادان ایرانی آنرا عمارت پادشاهان قدیم ایران مینامد ولی بحقیقت قریب تر عقیده بارتولد است مبنی به توضیح جغرافیا دانان عرب که میگویند، نوبهار معبد آن دینی است که شهنشاهان چینی و شاهان کابل معتقد آن بودند، یعنی بودایان شرح ساختمان معبد مذکور را در قرن نهم ابن الفقیه میدهد و از او پیشتر در قرن هفتم از طرف زائر بودائی سوآن تسآن نیز تشریح گردیده که در معبد مزبور چندین مقدسات بودائی مدفون و بطرف شمالی زمینه پلهها راه داشت و در وقتیکه سوآن تسآن حضور داشت تا صد عدد صومعهٔ بودائی در بلخ موجود بود چقدر حفریات این موضع پر ثمر خواهد بود و چقدر چیزهای جدیدی در فن صنایع قدیمه ما را خواهد آموخت! حفریات این موضع قرار یکه مجله فرانسوی در سنه ١٩٢٢ اطلاع میدهد از طرف موسیو فوشه در بلخ آغاز گردیده است و در آنجا اکتشافات جدیده را انتظار میکشد و برای مطالعات صنایع یونان بودا مساعدت خوبی خواهد نمود که خط مشی اساسی مقاصد علمی خود را تعقیب کند.سلطنت یونان و باختریان که عظمت و جلال آن نصیب قرن دوم قبل الميلاد است میبایستی آثار عتیقهٔ آن در ناحیهٔ هندوکش و همچنین اراخوسی (ناحیه علیای دریای هلمند یا پایتخت قندهار) مانده باشد. در این مواضع ممکن است که آثار صنایع حقیقی باخترها ظاهر شده و هم در تمثالهای قدیمه صنایع چین تا ثیر آن امکان مکشوفیت دارد (قرن دوم قبل از میلاد) در اینخصوص هیرت نیز تصدیق ولي شاوان تکذیب میکند.در قسمت غربی باختریان قدیم از خرابههای شهر باختری قدیم تیدملك (اسم سابق آن بوکراتیدیا) سیاحین ذکر میکنند هکذا احتمال دارد آثار ارتاکوانهٔ قدیم در موضع بالا حصار هرات چنانکه توماشك (١) حدس میزند پیدا شود. ندر مایر (رئیس وفد المانی)بسمت شرق جنوب بلخ قدیم از ابنیهٔ خیلی قدیم که بکلی ویران گردیدهاند متذکر(١) بار تولد «اجمال جغرافیای تاریخی ایران سنه ١٩٠٣ صحیفه ٤ - ٢٥ »٤٨٦شماره ( پنجم ) سال دوممجله کابل( 58 )میشود و این آثار قدیم که عبارت از مینارهای بزرگی است و از خشت پخته آباد شده بودبه عصر زور آسترا ( زردشت ) تعلق دارد و از باختری ها بحیث قدیمترین مرکز تمدنآریانی که بما معلوم است حکایت میکند . حصارهای گلی که تا بیست متر عرض دارد در شمالآن آباد شده باید تعلق به این عصر داشته باشد . این حصار یا دیوار بزرگ در غرب طاقکه مردم بومی آنجا شهر قدیمی آنرا میخوانند ختم میشود .شکل ساختمان حصار مذکور منکسر و بطول 800 متر و عرض 600 متر میباشدو عموم ساختمان ابنیه عبارت از ارتفاع ( 10 متر ) است که در روی میدان چمنزار آبادو با دیوارهای مرتفع از گل و خندقهای عریض محصور میباشد . در قسمت انتهائی سمتجنوبی آن بالا حصارش واقع است .در عرض راه تاشقرغان و آيبك ابنية قدیمی موجود و غالباً از دورۀ زور آسترا خواهدبود : بفاصله چند ساعت راه در دشت بطرف شمال شرقی تاشقرغان قصبه واقع است كه بلاشكاز اهل باختریان میباشد .ما دامیکه بصنایع اسلامی افغانستان غور شود ما همچنین می بینیم که خیلی کم اکتشافاتبعمل آمده است . صنایع اسلام در حدود افغانستان اهمیت زیادی که دارد برای فهمیدنصنایع قرون وسطی آریانی میباشد که قسما در شعبۀ مدنیت افغا نستان موجوده کاملا آنراتمثیل میکند . وان بر كهم در مقالهٔ خویش راجع به معماری اسلام در ایران نیز نسبتبه نشریات زاره ( یادگارهای معماری ایران ) خاطر نشان میکند که توسعهٔ صنعت معماریایرانی در اکثر شعب آن هنوز تحقیقاتی بعمل نیامده است ، ومشار اليه مینویسد كه يادگارهای عربستان ، فارس کرمان ، خراسان و غیره نظر بیاد داشت های مسافرین واطلاعاتعمومیه برایما پر اسرار معلوم میشود .اما ضمناً در افغا نستان باید بعضی مسائل تاریخ این صنایع معماری صورت حل و فصل رابخود حاصل کند . بعقیدهٔ وان بركهم لازم است که دورهٔ ترقی نقاشی های مدارس در هراتجستجو بشود ولی در آنجا آثار تاریخی بسرعت مخروب میگردد و راهنمای صحیح و تالیفاتیدر این خصوص موجود نیست . خانیکوف که مدت پنج ماه در هرات توقف نمود درباب487شماره (پنجم) سال دومنظریات علمای روسیه(٥٩)آثار تاریخی آن هیچگونه معلوماتی نمیدهد. در تصنیف سالادین که در سنه ۱۹۰۷ در زیر عنوان (یادگارهای صنایع مستظرفهٔ اسلام) اشاعه یافته در قسمت اولین آن فقط در باب مینارهای غزنی افغانستان ذکر میکند که آنهم قبلا از طرف فرگیوسون (تاریخ صنعت معماری هند و شرق، بزبان انگلیسی) نشر شده است. در باب آثار معماری اسلام در افغانستان که چقدر و بچه حالت در حال حاضر میباشد مثلا بارتولد وندر مایر در تصنیفات فوق الذکر خویش معلومات میدهند و چنانچه ایت هم در باب سه دانه طاق بزرگ نزديك دروازهٔ غربی بلخ شرح میدهد که بقرار گفته ساکنین آنجا از آثار مسجد جامع، چهار سوق، مسجد سبز است و نیز خرابه های مدرسه ایست که سبحان قلی خان زمامدار نصف دوم قرن ۱۷ عیسوی آن بلاد عمران نموده است هکذا خرابهای دیگر است که از طرف چنگیز خان مخروب گردیده، و احتمال دارد که تخریب آن به دورهٔ تعلق داشته باشد که چنگیز خان شهر بلخ را خراب نمود. در مزار شریف مقبرهٔ خلیفه: علی (کرم الله وجهه) که در سنه ١٤٨١ عیسوی سلطان حسین تیموری آباد کرده بود، موجود است. نظر بمشاهدات هیئت اعزامیهٔ المانی که فقط داخل مقبرهٔ شکل قدیمی آنرا نشان میدهد اما از طرف خارج مقبره، بواسطهٔ الحاقات بی مذاق تماماً تبدل یافته است و همچنین خرابه های قرون ۱۳ - ١٤ عمارت اسلام گمان میرود که موجود باشد.حال نظری بطرف هرات می اندازیم. در آنجا فخرالدین کرد بالا حصاری در سنه (١٢٨٥ - ۱۳۰۷ عیسوی) آباد کرده است که حال هم وجود دارد. بارتولد فقط در باب عالیترین ابنیه داخل شهر که عبارت از مسجد جامع باشد و در سنه ۱۲۰۱ عیسوی از طرف غیاث الدین سلطان کرد عمران و در قرون ۱۳ - ١٤ باز ترمیم گردیده متذکر میشود. نظر بمشاهدات هیئت اعزامیهٔ المانی گویا مسجد مذکور در ازمنهٔ مختلفه ترمیم و تعمیر گردیده و در حال حاضر هم در اثر توجهٔ امیر بصورت مرغوبی صیانت میشود و در اعصار خیلی ما بعد ازان (نسبت به زمان انشاء آن) دیوارهای حیاط جامع مذکور با خشت های منقش مزینشرح حصار هرات و بالا حصار آن با فوتو ها در کتاب هملتن (افغانستان سنه ١٩٠٥ صحیفهٔ ١٥٧ - ١٥٨ - ١٦١)٤٨٨شماره (پنجم) سال دوم مجله کابل (۶۰)و بروی آن بطرز عمارات خراسان از کاشی کار شده است و بطرف شمالی مسجد حجرۀ کوچکی بشکل مربع ساخته شده که دروازۀ درآمدن آن خیلی منقش و رخ آن بطرف شرق است . عمارت مذکور بشکل و نقش خود مسجد سرخ خراسان را بیاد میدهد در اطراف شهر هرات مصلی خیلی قشنگ واقع است . مصلای هرات از سه عمارت مدرسه مرکب بود و مادام که دایت دیده بود دو طاق با چهار مینار آن که ابنیه گنبد مانند را تشکیل میداد با مقبره های بعض اهل تیموری و معبد بزرگی که دومین مسجد جامع هرات محسوب میشد باقمانده بود . بقرار گفته اسفزاری این عمارت در اواسط قرن پانزدهم عمران شده بود .بارتولد بخاطر نشان میکند که نظربه معلومات هولد یچ (همسایه هند سنه ۱۹۰۱ صحیفه ١٤٢ - ١٤٣) این عمارات در حال حاضر وجود ندارند، زیرا امیر افغانستان عبدالرحمن خان در سنه ١٨٨٥ عیسوی در اثر اصرار مهندسین انگلیسی که در آنزمان محاصرۀ هرات را از طرف روسها انتظار میبردند امر به تخریب آن داد تخریب آن معلوم است که کامل بوقوع نپیوست ، زیرا هیئت اعزامیۀ المانی معلومات میدهد که در مصلی حاضراً ۹ دانه مینار باقمانده که از آنجمله چهار مینار در ابتدا تعلق بيك عمارت داشته و همچنین در ابنیۀ كوچك گنبدی ، عكس ابنیه مخرو به تا چاهائیکه ما معلومات داریم وجود ندارد این مثال روشن و ثابت میسازد چقدر لا زم است که برای تحقیقات وعكس بردا شتن آثار تا ریخی افغا نستان و بطبع و نشر آن عجله باید کرد : در قرب هرات زیارت گاه شیخ عبدالله انصاری (رح) در قرن پانزدهم عمران گردیده موجو د است . احاطۀ وسیع آن شصت متر در چهل متر است که دران لوحه سنگ های كوچك قبر ها خيلي زياد ميباشد دیوارهای حیاط قسماً کا شی کاریست . بطرف جنوب شهر پلی وا قع است ( مقصد مؤ لف از پل مشهور مالان است که بالای دریای هیرمند آباد گریده ) در عصر شاه عباس غالباً عمران گردیده است .از غزنی قدیم که در قرن دهم پایتخت سلطنت و سیعی بود یکی از مراکز علم و هنر بشمار میرفت خرابه هائی ( در ٢٥ کلومتری غزنی موجوده ) تاحال باقی مانده است . شهر غزنی را در قرن ۱۲ - ١٤ چندین مرتبه خراب کردند بقرارگفته سلا لادین غزنی در٤٨٩( ٦١ ) نظريات علمای روسیه شماره ( پنجم ) سال دوماواسط قرن ۱۲ در مرحلة اولين قتل عام خراب شد در وقتیکه علاء الدین حسین به استثنایمقبرة سلطان محمود و دو مينار (که یکی آنرا بعده فرگیوسون ترمیم کرد) جميع آثار تاريخی رامنهدم نمود. محمود مسجد خیلی قشنگ از سنگ مرمر و گرانیت آباد کرد که در شاه نامه از آنتعریف و توصيف شده است. اگر در غزنی حفريات شود خیلی عجیب خواهد بودکه طرز ساختمان عمرانات آثار جوان معماری اسلام در افغا نستان واضح شود.در قندهار آثار معماری اسلام به اعصار خیلی قریب تعلق دارد. بعضی یادگار هایعجيب در کابل هم واقع است. از انجمله بیشتر قابل توجه مقبرۀ تیمو ر ( آخر قرن ١٧ )که عبارت از عمارت گنبدی به شکل هشت زاویه ایست که از خشت پخته ساخته شده. دوم مسجدعید گاه است که بطرز هندی آباد گردیده. بالای سلسلة کوه های غربی استحکامات عصرنادر شاه ( ١٧٤٧ ) موجود است این تفصیلات مختصر از یادگار های اعصار مختلفۀصنایع معماری اسلام در افغانستان که گمان میرود هنوز جامع نیست نشان میدهد که قطعاًاز حیث تاریخ صنایع منظرفه مطالعات و تدقيقات بعمل نيامده لازم است که سنجشمعماری یادگار های تاریخی بعمل بيايد و فوتو های اعلی از هر يك يادگار با توضیحات لازمهآن برداشته شود بعد از ان هم از حیث طرز معماری و هم از نقطه نظر نقاشی مطالعاتو تدقيقات بعمل آید و با معلومات متوصلة ماقبل تطبیقات بشود و خصا لص طبعی معماریاسلامی افغانستان و اهمیت آن در تکامل صنعت معماری ایران و همچنین واضح شود کهمعماری سمت جنوبی و جنوب شرقی افغانستان باصنایع اسلامی هند تاچه پایه ارتباط دارد.سایر شعب صنايع اسلام در افغانستان همچنین تقریباً در تحت مطالعه و مداقه نیامده استبیشتر از همه آغاز صنعت نقاشی و مصوری خورده ( ميناتور ) (افغانستانی) ( اگر با این معنیامکان داشته باشد که اظهار عقیده بشود ) واضح گردیده است که دران شاخی از میناتورایرانی که اول از هرات ( که مکتب ميناتور هرات نامیده میشد ) اقتباس شده است.در عصر تیموریها هرات یکی از عمده ترین مراکز مدنیت نقاشی آن عصر محسوب میشدو در زمان شاه رخ ( ١٤٠٥ - ١٤٤٧ ) بهمت و کوشش شهزاده بایسون کور٤٩٠شماره ( پنجم ) سال دوم مجله کابل ( ٦٢ )( سنه ١٤٣٣ ) که حامی و طرفدار علم و معرفت بود انجمن علمی ( اکادمی ) صنعت کتب تأسیس گردید ( ١ ) که برای ترقی میناتور ( نقاشی و مصوری كوچك ) بطرز ملی آن خیلی اهمیت داشت. ازین انجمن علمی برای ترقی خطاطی ، نقاشی و مجسمه سازی به اساس دستورات جدیده نیز استفاده میشد و آخرین دوره درخشان خود را در عصر سلطان حسین بایقاره ( ١٤٦٩ - ١٥٠٤ ) گذشتاند و در سنه ١٥٠٧ هنگامیکه هرات دستخوش یغما گردید انجمن علمی هم بحیات خویش خاتمه داد، در کارهای مکتب هرات اگر چه تغیرات زیادی بطرز ایرانی بعمل آمده بود اما باز هم نفوذ صنعت چین مشاهده میشود و در اینکه مناسبات مستقیمه با چین در آنوقت موجود بود تصاویر دست حیات الدین قلیله که در سنه ١٤١٩ به پیکن در جمله اعضای سفارتی که به آنجا اعزام شده بود رفته و فقط پس از سه سال اقامت مراجعت نمود و کیوئیل ( در صفحه ٢٦ ) تصور میکند که آیا او در تابلوی طرز چین جمعیت ( خسرو ، شیرین ، موسیقی چیان ) را که در روی قماش ابریشمی شاخه با پرنده گك که بلا شك بقلم رسام چینی کشیده شده است رسم کرده ؟ در تابلوی مذکور بزبان فارسی عبارت ذیل نوشته شده « در هرات از طرف یکنفر چینی رسم شده » در بین نوشته های قلمی که در هرات نوشته شده کتاب « معراجنامه » قلمی خیلی عالی سنه ١٤٣٦ را مخصوصاً متذکر میشویم که در کتابخانه ملی پاریس موجود است.بهزاد رسام قابلترین ایرانی هم بمكتب هرات تعلق داشت که او را مارتین رفائیل ایران خطاب میدهد. بهزاد یکی از رسامان نادری است که مورخین ایران در خصوص او تو ضیحات جزئی میدهند که ما بهتر از ایشان نسبت به او معلومات داریم. بهزاد در حدود سنه ١٤٤٠ ـ تولد و از صغارت در هرات بدربار سلطان حسین میرزا آغاز بخدمت نمود. مورخین استاد او پیرسید احمد تبریزی را می فرمایند و حامی مخصوص بهزاد میر علی شیر نوائی شاعر و وزیر بود از سنه ١٤٦٨ الی ١٥٠٦ بهزاد بریاست انجمن عملی هرات موظف شده و پس ازان در تبریز زنده گانی و خدمت میکرد و تا سنه ١٥١٤ حیات داشت. با ذکر این اجمال ما می بینیم که بهزاد قسمت زیاد عمر خود را در هرات صرف کرد و در آنجا بین افکار عالی شهر مجلل و منور آن دوره استعداد طبیعی او بمنصه ظهور برآمده وکامل شد. حقیقه هرات( ۱ ) کتاب كيوئيل مينا توری مشرق اسلامی . مطبعه برلين سنه ۱۹۲۲ ، صحيفه ٢٥ - ٢٦٤٩١شمارة ( پنجم ) سال دومنظریات علمای روسیه( ٦٣ )چنین شهر مترقی بود چنانچه در ضمن تعریف وتو صیفیکه بابر از هرات مینماید نسبت بهباغهای خیلی قشنگ و بنا های منقش از گچ وچونه که در زیردرختان واشجار قوی هیکلآباد بود حکایه میکند و مارتین در کتاب بزرگ خودراجع به نقاشی ایران ( ۱ ) استعدادوقابلیت رسام مذکوررا در نقش مناظر طبیعی و مصوری ذیروح که او مشغول آن بود تشریحاتقابل تقدیری میدهد . ضمیمۀ کتاب « سفر نامه » که در سنه ١٤٦٧ از قلم او برآمده استصورت کامل تصنیفات رسام مذکوررا در جمیع یادگار های تا ریخی که از خامه اش بمنصۀظهور پیوسته و تحقیقات آخرین بما نشان میدهد تشخیص و تعیین کرد ، اگر کارمکتب هرات و مخصوصاً از بهزاد درخود هرات و همچنین در سا یر شهرهای افغا نستانجستجو شود خیلی مفید ثابت خوا هد شد وبابن ذر یعه ممکن خوا هد شد که کتبقلمی از منهُ مابعد هم پیدا بشود ، زیرا حیات ادبی و نقاشي هرات اگر چه ضعیف شد و لیتا ا وا خر قرن شا نز دهم قطع نگردید و در اینخصوص تشریحاتيکه میللر وما در بابرسم ها دادیم با اشیای نفیسۀ میناتوریکه در کتبخانۀ اسلامی مرکزی قازان مو جود است( حمزه ، امیر خسرو دهلی سنه ١٥٨٤ که در هرات بزیور قلم آرا سته شده است ( ٢ )شهادت میدهد .نسبت به صنعت نقاشی كوچك ( میناتور ) صنعت خا مك وزر دوزی افغانستان ا سلامیکمتر تحت مطالعه آمده است . آثار قلیلی که معلوم شده است خیلی دلچسپ است . چنانکهظاهر است به دوخت قماشهائیکه مخصوصاً در دورۀ مغلیها که با زر وسیم ورسمهای رنگارنگدو خته میشد شهرت مخصوصی را حا یز بود ( ٣ ) منبت کاری حصص غربی افغا نستاندر روی برنج خیلی معروف است . ودیگ معروف هرات ساخت ١١٦٢ آنرا خوب( ۱ ) مارتین رسامی مینا تور و نقاشی ایران هند و ترکیه سنه ١٩١٢.( ٢ ) مجلۀ موزیم ویستنک قازان در سنه ١٩٢١ نومبر« ١ – ٢ میللر در باب يك كتاب قلمیایرانی وپرو فیسوردنیکه تذکار است صنایع مشرق .( ٣ ) بار تولد صحیفه ٣٥ .٤٩٢شماره ( پنجم ) سال دوم مجله کابل ( ٦٤ )تمثيل ميکند که در باب آن واسيليوفسکی ( معلومات راجعه به علوم عتیقه روسیهدر صفحه ۳۳ . ديك برنجي هرات سنه ٥٥٩ هجری ) معلومات میدهد ، از اسلحهمنقش طرز مخصوص خنجرهای دودمه افغانی است که با اسلحه هند اسلامی مشابهتدارد . در کتلاك نمایشگاه صنایع اسلامی مونشين سنه ١٩١٠ يك سلسله عكسهای اسلحه منقش و مزین اعصار ١٤٠٠ - ١٥٠٠ عیسوی ساخت هرات چاپشده است ( کتلاك نومره ٢٤٣ ، ۲۳۷ ، ۲۳۹ ) ندر مایر متذکر میشود کهدر کاروانسراها و خانه های قدیمه افغانستان خاتمگاریهای خیلی قشنگ در چوبو ارسیهای خیلی عالی چوبی دیده میشود ، درین هیچ شبه نیست که صنایع افغانسان چه درادوار قبل از اسلام و چه بعد از آغاز آن ( حتی فقط نظر به بعضی آثار تاریخی خیلی قلیلیکه تحتمطالعه آمده ) بذات خود مستقلا و اختلاطیکه با سایر مدنیتها نموده خیلی عجیب استدر باب آن لازم است که مطالعات و تدقیقات توسعه و تعمق داده شود . برای اجرای اینمقصود اول به اول باید هیئت علمی مهمی در افغانستان عملیات بکند و بعد از ان بصورتمرتب معلومات واكتشافات مستحصله تاریخی و ادبي در تحت مطالعات دقیقه آورده شود .٤٩٣( قصر امانیه )[BLANK PAGE]( ٦٥ )قلم در کف اغیارشماره ( پنجم ) سال دومتقریظو انتقاد« قلم در کف اغیار »( نگارش آقای عبدالهادی خان داوی )محررین خارجی زیادی ، بنا بر سببهای مختلفی به افغانستان دلچسپی گرفته و آثار متنوعةتحریر کرده اند . فهرست این کتب مختلفة المواضیع را ترتیب کردن یکی از وظایف علاقهمندان ادبیات وطن است. این کتاب ها بر دو قسم تقسیم شده میتوانند .۱ - آثار قیمتدار مؤلفین منصف وبصير .۲ - کتابهائی که بمقاصد پست تری نشر مییابند ، گاهی خدمت بسیاسیات ناجایز يك دولتگاهی محض جلب پول وغیره وغیره مطلوب میباشد .( بخيال عاجزانه اطلاع برینهمه اقسام خالی از فواید نیست ، باید به قونسولهای افغانیدرممالك خارجه یادداشتی داده شود تا از طبع هر گونه کتاب هائی که در باب وطن خودبشنوند ومطلع شوند ، آنرا بدست آورده و بقدر کفایت بمقامات مربوطه ارسال نمایند . )جای تأسف است که کتب قسم اول بسیار کم شایع شده وقسم ثانی نهایت زیاد ، لہٰذادر خارج هر خیالی که نسبت بما موجود است در نتیجه کتب قسم ثانی است ، و این کتاب هابالیقین حالت مارا از آنچه هست بسیار بدتر نشان میدهند . اینست مملکت مختل ، اهالييکدرجه بالاتر از وحشي ها ، اقتصاد صفر ، ادارة ظلم ، دین باطل معرفی میگردد .در اهالی بی معلومات ما بعض ساده لوحي ها موجود است که مخصوص کوه نشین ها٤٩٤شماره ( پنجم ) سال دوممجله کابل( ٦٦ )است ، یکی از ان اینکه هر خارجی را خصوصا که مؤلف هم باشد بنظر محقق بلکه مرشدمی بینند و هر چه میگوید کورکورانه یعنی بی محاکمه قبول میکنند حالانکه این خطاستو درین زمان دلیل سادگی است و از اوضاع عالم بیخبری ، هر کسی که قلم بدست بگیردمحقق نیست وارشادی کرده نمیتواند بلکه بالعکس بسا اشخاص که از آثار خواب آور جهلپرور فتنه انداز بدنام کننده ودشنام دهنده آن باید پناه به رب الناس عز اسمه برده شود اینعقیده صاف دلانه هموطنان نسبت بمحرر خارجی علی الاطلاق ، مرا وادار میکند که زیرعنوان قلم در کف اغیار بربعض کتب و مقالات متعلق وطن عزیز که بقلم اجانب نوشتهشده اند ، انتقادات خودم را بنویسم ، شاید در کتاب خوانان وطن يك حسي بیدار شودو از غلامی تقلید به آزادی تحقیق رهسپار گردند تا بینند که هر محرر خارجی یا عقاید علمیو منطق سیاسی او قابل باور نیست و اهمیت آثار درجۀ اول و دوم وسوم بمیان بیاید .در وطن نونو شوق ترجمه هم پیدا شده است ولی برای اینکه کدام کتاب قابل ترجمهاست وکدام نیست ، باید مترجمین غور کامل کنند گاهی بعضی ها هر کتابی را که خواندندبشوق ترجمه کردن می افتند حالانکه کتب بسیار مفیدتر سالها بی ترجمه میمانند .امید وارم انجمن ادبی نیز برای این غور و تدقيق يك هيئتی تعیین بفرمایند ، تا حتی الامکانمترجمين باهیئت مذکور مشوره بکنند ، لازم تذکیر نخواهد بود که اعضای هیئت بایدحتی الامکان اهل این امانت باشند . هیئت مذکور علاوه برانکه مرجع استشاره حضراتمترجمین جوان ما خواهند بود خود هم فهرست های خیارالکتب خارجی را نشر نمودهخواهند رفت تادرمت کم دارای مواد کافیه معتبره گردیم . يکفایده دیگر آن اینستکه در ينصورت ماببلای سیلاب بی حدود آثار و ناولهای خارجی که در صد پنج از انها الاقابلخواندن باشند دچار نخواهیم شد چنانچه ایران شده است ومصلحین آن ها دست بسرمی زنند . هر رطب ويابس قابل خواندن نیست ، حیف این لوحهای ساده دل و دماغ تازهو مستعد اولاد مکاتب ما ، حیف آن اوقات گرانبهای جوانان رشید ما که هنوز نو از مفاسدبها ر دانش و چارپری و غیره تخلیص گریبان نموده اند که ببلای لغويات فسق و فجور آمیز و خرافاتهای « معاشقه ناپولیون » پاردایانها «آرسن لوپن »وغیره گرفتارآیند این آثار بجای اینکه کسی را٤٩٥شماره ( پنجم ) سال دوم قلم در کف اغیار ( ٦٧ )بمطالب جدی شایق بسازد ؛ يك جوان بوالهوس ، عشق جوی ، کاکه مشرب تربیه میکند ، تاریخ و حیات خود را نا فهمیده از راه رومان داخل تاریخ و حیات ملت های دیگر شده روح او را یگانه دوست ، و آشنا نا پرور میگر داند ، بجای ایفای احتیاجات ملیه در آرزو ها و هوسهای لا هبانه داخل میشود بلکه منهمك میگردد.غیر رومان ها نیز کتابهای بسیاری است که ما را از خود متنفر ، حقیر ، مأ یوس میگرداند ، افکار تفرق و اختلاف در ما می پروراند ، ما را بین هم می اندازد افکار و نظریات سیاسی یا علمی غلط بما القامیکند که بحال آنها نا فع میباشد و بحال ما مضر « فهل من مذكر ؟ »هر هلاك امت پیشین که بودزا نکه بر چندل گمان بردند عودای بسا ابلیس آدم روی هستپس بهر دستی نباید داد دست« مستر و مسز تارنتن »مستر تارنتن انگلیس مستخدم کارخانه چرمگری کابل را هر کس از اهالی کابل میشناسد ، مشار اليه باتفاق مادام خود کتابی به نام « Leaues from an Afghan Scrap book » نوشته است ، که در لندن در ۱۹۱۰ طبع گردیده است ، این کتاب ٢٢٥ صفحه ، يك نقشه ، و ٢٥ فصل دارد ، بعض فصلها را موسیو و برخی را مادام تحریر کرده .مادام مذکور رسامه است ، و لهذا بعض مناظر حیات این مملکت را نیز رسم نموده است ، موسیو عکاس است و چند تا فوتوها کتاب را تزئین مینمایند .کتاب هیچ معلومات علمی یا فنی ندارد ، حتی در موضوع صنعت دباغی و چرم سازی که اختصاص مستر تارنتن است نیز تمام کوشش او وقف آن شده است که بر اصول و سلیقه های٤٩٦( ٦٨ )مجلة کابلشماره ( پنجم ) سال دومافغانی ، قارئین انگلیس خودرا بخندانند و بس ، اما مثلا عاید حیوانات این مملکت و پوست ، آبها ، و صنعت دباغی وطنی ، و علل خوب یا بد ، مترقی یا منزل بودن آن و غيره يك كلمه هم تحریر ننمود است ، حکایات دور از کار ، و قصص بی سند و بی اعتبار آنقدر زیاداند که اندازه ندارد ، یکمشت ازین بافته گی های مشار اليهما - بصورت نمونه ـ تقدیم است : ـسراج الملك والدين قصر جلال آباد خود را دوست داشت در ینقصر يك ، قالين ، اعلی که چند پشت يك طايفه خرگاه نشین دران مهارت خود را صرف نموده بودند جلب نظر مستر تارنتن را کرده ، و بدین مناسبت يك واقعۀ تاریخی را یاد آوری میکند ، لفظ ، واقعۀ تاریخی ، از يكقصهٔ خود ساخته بیشتر معنی ندارد : ـ امیر مذکور هر سال زمستان جلال آباد میرود ، یکبار حاکم جلال آباد از خروج امیر مذکور از کابل بعزم جلال آباد مطلع نمیشود تا که موکب او بجائی میرسد که تنها یکر باط تا جلال آباد باقی میماند ( باولي : مترجم ) چونکه حاکم مذکور درقصریکه نشیمن خود امیر است سکونت گرفته بود ، لهذا قصر مذکور کثیف و خراب و باغهای آن که کمند اسپهای حاکم صاحب شده بود ، فردا که امیر مذکور جلال آباد میرسد جای نشیمن خود را به اینحال یافته ، حکم میکند که حاکم را احضار کنند ، حاکم تا به حضور میرسد فوت میشود .مستر تارنتن بعد از نوشتن این « قصه تاریخی » مینویسد : « من شنیدم که چون یکی از دوستان حاکم مذکور دانسته بود که سزای حاکم چه نوعیت مدهش دارد ، او را زهر خورانید ، » ( صفحه ۹۹ ) شما لطفاً اینواقعه را يك دقيقه زیر محاکمه عقل در آرید ، در نتیجه معلوم خواهد شد که مستر تارنتن چقدر از احوال این مملکت مطلع است : ـ جرات حاکم برای استعمال قصر پادشاه ، مطلع نبودن پادشاه ازان ، بیخبر بودن حاکم از حرکت امیر بصوب محل مأموریت او ( در آنوقت هنوز سفر با اسپ بود ) و تا وقت ورود امير بجلال آباد خبر نشدن ، شدت سزا ، معلوم شدن نوع سزا بیکدوست خورانیدن زهر قبل رسیدن حکم احضار . این همه چیزها از ابعد احتمالات است ، وذا تاً با كثر بامردم معلوم هم هست که واقعه باین کیفیت ابداً وقوع نیافته است .از ترتیب گرفتار کردن اسلحه که گویا از طرف اهالی جهاد دوست افغانستان ،٤٩٧( ٦٩ )قلم در کف اغیارشمارۀ ( پنجم ) سال دومدر وقت امیر شهید برای امداد « یاغستان » میرفت تارنتن با يك لهجة تلخی ذکر کرده که این اسلحه را ( جناب ) ناظر محمد صفر خان بمهارت از جاهای مستور پیدا کرده تسلیم حکومت نمود ، ولی چون خود ناظر مذکور شريك يك سازش بود در سنه ١٩٠٩ بحکم امیر شهید به توپ پرانده شد . ( صفحهٔ ١٩ ) چون ناظرین همه میدانند که الحمد لله جناب ناظر صاحب تا امروز زنده و جور و تیار هستند ، و نسبت سازش هم بایشان تهمت صرف است . پس درجۀ محقق بودن محرر وصحیح بودن تحریرات او را قیاس کنند خصوصاً وقتیکه فقرة ذیل مصنف ومصنفه را که در تمهید کتاب نوشته اند با قصة فوق تطبیق کنیم :« کتاب ما هیچ مزیتی ندارد جز اینکه تمام مندرجات آن حقایق ثابته هستند چیزی را که بچشم خود ندیده ایم ننوشته ایم » یکچند حقایق ثابته دیگر را هم بشنوید :یکی از رعایای جلال آباد چار گوسفند چاق بحضور امیر شهید تقدیم کرد ، امیر مذکور نهایت خوش شده صد طلا بآن شخص بخشید ، رعیتی مذکور بفکر ادامة اینگونه مساعی منفعت آور افتاده برای شخص دوم مملکت سردار نصر الله خان نیز تحفة تهیه کرده است ، الفاظ خود تارنتن را بشنوید :« با سلامهای بسیار تحفه ها را پیش روی سردار هموار کرد ، سردار مذکور سوالات زیادی وارد کرده و رعیتی جواب های مسرورانه داده در آخر قصة تقدیم گوسفند بحضور امیر صاحب و بخشش شانرا نیزایما نمود ، سردار مضطر بانه پرسید : راست میگوئی ؟ رعیتی حلف خورده ( الفاظ حلف را چنان ترکیب کرده است كه يك مسلمان نمی تواند آنرا عیناً ترجمه کند ، زیرا بی ادبی است عجب تر آنکه خلاف حقیقت است ، اینطور حلف در مملکت ما مروج نیست و او از زبان هر کس همین حلف را بیان میکند ، مترجم ) گفت راست است و برای اثبات لفظ خود کمر بند خود را باز کرده صد دانه طلا را بر زمین ریختاند و نهایت امیدوار بود که از سردار مذکور نیز همینطور بخشش حاصل خواهد نمود ، سردار چنین اظهار نمود : ـ اگر برادر من صد طلا با لاى يك مرد احمق ضایع میکند ، من نمیکنمطلا ها را ازین شخص پس بگیرید و بخزانه تحویل کنید که در آنجا بیشتر بدرد میخوردرعیتی را چند دشنام افغا نا نه داده از در بار کشید . ( صفحهٔ ١٠٧ )٤٩٨( ۷۰ )شماره ( پنجم ) سال دوممجله کابلخوب واضح است که اینقصه با مدنیت و تربیة در بار نائب السلطنه مرحوم هیچ مطابقتندارد يك آدم معتبر طلا ها را از خانه جلال آباد خود تا کابل در کمر بند نمی آورد و نهکمر بند خود را در حضور باز کرده و طلا ها را توده میکند ، و نه نائب السلطنه دشناممیدهد آنهم افغا نانه ! - غرض از ایجاد این قصه ها از یکطرف رواج فروش کتاب رازیاد نمودن و از دگر طرف کسانیر اکه بدش می آمده است بد نام کردن است و بس ! ضرربمملکت عاید شد که موجب تمسخر مردم وسقوط اهمیت آن است . و این عادت اکثرمؤلفات خارجیها در باب ماست .لورد کرزن با آنهمه لیاقت و اطلاعاتش در کتاب Tales of trauels یکی از سر دارانمرحوم ونجیب مارا بدزدی کردن چند طلا در جوراب خود متهم میکند ، شبهه نیست کهلورد مذکور قصه را ایجاد نکرده است ، ولی منابع مسموعات خارجی ها بسیار پست ومتشکلاز مزدورهای جاهل وبیسواد بوده خود ایشان هم بسبب اجنبیت شدید فرق غث و سمینمسموعات خود را کرده نمیتوانند . و هم ذهنیت فرسوده ایشان در باب ممالک اسلامیه ایشانرا و ادار بیاور کردن هر چیزی میسازد .علاوه غرضهای سیاسی خود را هم حق مداخله در تحریرات خود میدهند . لهذا که :« ده چمچه آب است و يك چمچه دوغ »مؤلف ها آیا بهتر است بگوئیم مصنف های مذکور گاهی فراموش کرده اند کهحرف در باب افغانستان است یا هندوستان چنانچه می گویند که ضیاءالملت والدینمرحوم يك نان بای را به گناه « تطفيف » سه هزار روپیه . سه هزار آنه ، سه هزار پائیجرم کرد . ( صفحه ۱۸۱ )اگر رسم متعلق صفحه ٤٦ را ببینید ظاهر خواهد شد که مادام تاریقن قائل رسمهای هندوستان خود را با قائل رسم های افغانستان خلط وسهو کرده اند ! یا خود درانکدام غرضي مخفی است که بمحرر عاجز کشف نشد .خصایص افغانها محقق های مذکور بعد ازینهمه « مشهودات ثابته » خود بنای فلسفه٤٩٩شماره (پنجم) سال دوم قلم در کف اغیار (۷۱)گوئی گذاشته و بر خصایص ملت ما قلم عتابت رقم را چنین جولان میدهد.« چون در افغانستان زنها پرده دار هستند انسان باید خصایص شریفه در اهالی آنجا جستجو نکند ( صفحه ۱۰ )منطق غریب ! آیا مقصد تارنتن این است که جائیکه زنها با تمام حسن وجمال ، آرایش کرده در لباسهای حریر بدن نما ، بسیر باغها و پاركها و درمجالس وكلوب های شبانه ومقامات رقص وسرود ، نیم مست اشتراك می كنند خصایص شریفه بیشتر یافته میشود ؟چنانكه حکایات سابقهٔ این مصنفه ها صدق و تدقیق بیان شان را روشن کرده بود ، این دلیل قوت و اصابت منطق و فکرشانرا واضح ساخت ـ ذلك مبلغهم من العلم .درصفحهٔ ( ٤٤ ) درباب خانمهای افغانی چنان يك تهمت شدیدی را بصورت عادی نوشته است که تلخی که برمن از خواندن آن گذشته است نمیخواهم برقارتین هم بگذرد . صد حیف که امروز هر کس قلم بدست گرفته روی دفتر خودرا سیاه می کند .تدقیقات فقهیهمصنف مذکور در خصوص فقه وقوانین مروجه افغانستان نیز ازهیچ مؤلف خارجی کمتر تحقیقات و تتبعات نكرده است ، نمونهٔ آنرا نیز باید تقدیم كنم .« اگر در كابل كسي انتحار کرد ـ که با وجود زیادت فقر وفاقه نهایت كم بودن آن تعجب آور است .قانون افغانی تمام محله یاده را جرم میکندباین گناه كه چرا او را منع نكردند » ( صفحه ۱۱۱)حاجت تفصیل نیست که مستر تارنتن بین مقتول قاتل نامعلوم ومنتحر فرق نکرده است .مستر تارنتن غالباً بعمر روزه نگرفته است ، چقدر خوش خواهد بود كه رعيت افغانستان نیست ، زيرا تدقیقات او عاید به سزای روزه خور از قرار ذیل است :« روزه خوار را جرم ميكنند ، و جرم نهایت سنگین میباشد ، بعد او را بريك خربسته كرده تشهير ميكنند ، بعد از تشهير او را بدریا می اندازند . اگر دیگر بار روزه خورد ( يك آدم طوريكه تارنتن میگوید اگر بدریا اندا خته شد باز زنده میماند تا ار تكاب روزه خوردن نماید ؟ مترجم ) نصف جا يداد او را ضبط وخودش را***شماره ( پنجم ) سال دوممجله کابل( ۷۲ )چند سال حبس ، و اگر دفعه سوم تکرار کرد ، او را اعدام میکنند . » (۱۱۹)ما باید در اینجا ممنون باشیم که مستر تارنتن دفاتر کوتوالی و پولیس ما را چنان منظمو مامورین آنها را چنان مراقب وظایف خود نشان داده است كه يك شخص اگر سه دفعهروزه بخورد ، آنها سوانح آن بدبخت را دارا و مطلع بوده و بیاد داشته میباشند و سزایمطابق نظام باو میدهند اینكه يك نفر سه دفعه يك جرم گرفتار شود نیز دلیل حسنانتظام است .« روزه دار ها بسیار مواظب میباشند که نماز بوقت بخوانند و نیز پاها ،دستها ، ساعد ها و دهن را خوب بشویند ( ترتیب شستن اعضا قابل دقت است مترجم )خصوصاً دهن را زیرا آنها را که ملامت خواهد کرد اگر ـ البته بی اراده ــیکچند قرت آب بحلق فرو ببرند ؟ » (۱۲۰)« در ینوقت های نازك ( ماه رمضان ) اجانب باید نهایت محتاط باشند اگر از بازارهامیگذشتند چرا که غازیهای که چشم شان چپه شده میباشد ، در بازارها میگردند و حاضرمیباشند كه يك فرنگی را کشته و بهشت حاصل کنند . (۱۱۹)محرر سه فقره آخرین مستر تارنتن را بی تردید گذاشته ام ، زیرا مردم کابل حقیقت رامیدانند و محض نقل اقوال او کافی است حاجت تردید ندارد ، ولی شاید کسی باشد کهبرای او معلوم نباشد لهذا من مجمل عرض مینمایم که تدقیقات فقهیه و قانونیهٔ مستر تارنتنبر سایر تحقیقات گذشته او از نقطه نظر تحقیق حقیقت هیچ مزیتی ندارد .( باقی دارد )۵۰۱شماره ( پنجم ) سال دوم دره قشنگ سین و وادی شاداب کنر ( ٧٣ )متفرقاتدره قشنگ سین ووادی شاداب کنربقلم سیاح دوکالمآقای حبیب الله خان طرزیاین درۀ قشنگ که در میان کوهسار با اشجار و مزارع مستور واقع گردیده حقیقتاً جالب توجه و موجب انبساط بیننده میگردد، دریای بزرگ کنر که دران با جوش و خروش مخصوص خودش پیچ و تاب خورده سرازیر میشود بهر کنج و کنار مناظر بسیار پر لطف طبیعی تشکیل میدهد . این دریا که در حدود ما داخل میشود معانقه اولین خودش را با دریای نقره فام با شگل یا لندی سین که از نورستان می آید اجرا میدارد و بعد ازان آمده دریای کوچکتر ارنوی یا ارندورا به آغوش میکشد و از دو سنگلاخ بزرگ که بران پل دو کالم واقع است میگذرد و بطرف مشرق باندازه يك ميل راه دور خورده دماغه دوکالم را تشکیل میدهد . همین زمین مرتفع که با اراضی مزروعی محاط است دوکالم است که از توجه حیات بخشای اعلیحضرت غازی مسترد به خاك ما گردیده است .دریا بعد از انکه بطرف شرق گشته و يك میل راه میرود دوباره بطرف جنوب غربی میلان نموده بر سنگلاخهای غرانیت وطبقات کنگلو میرات غرش کنان میریزد و دوکالم را بطرف چپ میگذارد . در مقابل دو کالم بطرف راست دریا بریکوت واقع است بریکوت مراد از چند خانه غریب کار وزارع است که از چند سال باینطرف زیاده شده٥٠٢شماره ( پنجم ) سال دوم مجله کابل ( ٧٤ )رفته بالخاصه درین دوسه سال اخیر زیرا از اهمیت اجتماعی ان نقطه اهمیت عسکری آنزیاده تر است و بعد از عهد سلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان باینطرف آنقدر عسکريکه امروز موجود است هیچگاه و جود نداشته است ازین جهت جمعیت این قریه كوچك نیززیاد شده میرود .بانداره دو میل بطرف جنوب بريكوت بريك موضع مرتفع ده كوچك پشنگل واقعاست که جمعیت آن از بریکوت کمتر ولی موقعیت و هوای آن بهتر است . این ده با نتهایدره كوچك و قریه کوهی ( کوتيا ) افتاده و آب هم از همان دره میگیرد اهالی این دو قریهاز نورستانی و افغان مخلوطاً تشکیل یافته و بدو زبان بلكه سه زبان تکلم میکنند . یکی زبانپشتو و دیگر آن زبان بريکوتى و سومین آن نورستانی ولی زبان پشتو اکثریت را حایز است .افسوس اینست که دریای بدان بزرگی در دره جاریست و ولی اهالی دهات از قلت آبشکایت مینمایند . زیرا آبی که بدان کشتعمندی خود را اجرا میدارند مراد از آبهای کمی استکه از دره جات جریان میکند و چون آب دره جات آبیست که از برف مذاب شده تشکیل مییابدبمجردی که برف ها از کوه پریده آب خشک می شود و اگر کدام زمستان برف نشودروزی این دهات قطع میشود . اشجار توت و چناری که درین حدود دیده میشود اشجار یست کهتشریف آوری سپهسالار غلام حیدر خان مرحوم را ٤٠ سال قبل بیاد میدهد و از همان وقت یادگارمانده اند ولی بعد از ان ضرورت نشانیدن اشجار محسوس نشده است اهالی میوه های کوهی از قبیلگرگر و انارکوهی و بادام و غیره قانع بوده بسیب وزردالو وانار تربیه شده نمی پردازندوز حمتغرس اشجار را برخود روا نمیدارند ورنه هرگونه میوه و اقسام نباتات و ترکاری ها درینجامیشود . يك چند بته گل جربین یا جراینوم دیدم که با وجود عدم تربیه آبیاری باندازه بتهگلاب اصیل بزرگ شده و هنوز هم گل میکند .بعد از بریکوت و پشنگل تاهفت یاهشت میل راه دیگر آبادی که قابل تذکار باشد دیده نمیشودوراه بکنار دریا درمیان اشجار زیتون ، بادام ، بلوط ، گرگر ، انار و سنگ های بزرگی کهسیل ها از دره ها آورده امتداد می یابد تا آنکه قریه و پل ناری از دور بنظر میآید ناری بطرفچپ دریا واقع است قریه آن مراد از چند خانه بهم چسپیده ويك بردیگر ناظراست ولی معلوم٥٠٣شماره ( پنجم ) سال دوم درۀ قشنگ سین و وادی شاداب کنر ( 75 )میشود که جمیعت آن از بریکوت و پشنگل زیاده تر است يك پل چوبی دوجانب دریا رابهم وصل میکند . درینجا نیز متصل پل بآنطرف دریا اشجار توت وچنار موجود استکه معلوم میشود که رهگذری نشا نیده خواهد بود نه اهالی زیرا بام های خانه های شان ازشدت تابش آفتاب مثل آجر پخته شده و يك درخت نیست که یکنفر را سایه دهد ! زمینهای مزروعی این ده خیلی زیاد است و تاکه نظر کار میکند برکوهای سر سبز مثلیکه برپارچه های زمرد دانه های الماس زرد افتاده باشد . قطعه قطعه بالا رفته است. این اراضیتا يك اندازه آبی و بعد از ان للمی است . درینجا و ازینجا به بعد تا اسمار اهالی گجر و مشوانیآباد است .گجر و مشوانی نیم سال را در درۀ پایان گذاره میکنند و نیم سال را بر قلل جبال و بهرجائیکه تخم کاشته باشند يك شب دوشب کرده حاصل آنرا جمع میکنند و می خورند ويكحیات تجرد بسر میبرند میگویند که این نفری در يك وقتيكه از گجرات نقل مکان کرده و آمدهاند و زبان شان هم بهندی شباهت دارد بلکه هندستانی را میفهمند . ولی بفکر من بواسطهتجردی که در حیات دارند زبان قبل از اسلام خودرا تا بامروز حفظ کرده اند و هم محتاجباستعمال زبان همسایگان پشتو زبان خود نشده اند و الله اعلم .بعد از ناری دوراه موجود است یکی بطرف راست دریا میرود و دیگرش چپ آنامتداد می یابد ازینجا تا بمنزل دیگر ( ساو ) راه طرف راست بهتر تر است که ما هم همانراه پیمود ه آمدیم . هر قدر که دره بطرف اسمار پایان میرود همان قدر قشنگ و مقبولمیشود و مناظر لطافت پیدا میکند . دریا تا بجائیکه به کوتل ( پلی چند ) موسوم استبطرف جنوب میرود و بعدازان بطرف غرب میلان میکند . کوتل پلی چند کوتلیست کهخیال هم بران گذشته نمیتواند ولی چون انسان دقیق میشود می بیند که چند نفر مانند مورچهها بر سنگها بالا می برایند و از خیال باريك تريك راه بران پیچ خورده بالارفته و باز فرودآمده است .اسمای مواضع این دره در بین هندوستانی وافغانی مشترک است مثلا ( ناری ) وكوتلپلی چند ، جلالا ، نورگل وغیره ازین معلوم میشود که باشندگان اصلی این دره اهالی قدیم504شماره ( پنجم ) سال دوم مجله کابل ( ٧٦ )افغانستان اند که در زمان نفوذ بودست ها بوده و پسانتر افغانها آمده و برانها استیلا نمودهو با هم مخلوط آباد شده اند .بعد از کوتل یلی چند دریا دوباره بطرف غرب میگردد و يك وادی بسیار سبز و خرمیتشکیل میدهد . اشجار لطیف بر کنارهٔ دریا روئیده مانند خانم های قشنگ که از گرمی زیادبتنگ آمده و موهای خود را باز کرده با آب ترکنند ، شاخهای خمیده خود را بدریا سردمیساختند و بعضی ازان ها که قدری جوان تر و شوختر میبود بسرد ساختن موها اکتفانکرده تا بکمریا گردن در ساحل دریا ایستاده در اثر امواج به پیش و پس می خمیدند و بريكدیگر آب میفشاندنددر بعض حصص دریا با ندازه تنگ و سنگ های دریا با ندازه سطبر و بزرگ میشودکه امواج آب بصد ها گز بلند می براید و صدای غرش آن گوش عا برین را کر میسازدقطرات بزرگ و كوچك برسوار و براسپ او هر دو می افتد و انسان و حیوان هر دورامرعوب میسازد . در اثنای که راه باريك از کنار دریا قدری دور می رود و در دامنه کوهبا اشجار مستور واقع میگردد صدای دریا خفیف و آواز بلبلان کسب شدت میکندو انسان خودش را در يك وادی مرموز كه از يك طرف آواز پریان و مرغان خوشالحان و از جانب دیگر همهمه وهیا هوی غولان و دیوان می آید ، رهسپار می یا بد .بعد از طی تقریباً ۲۰ میل راه دیگر قریهٔ بزرگ ( ساو ) که مثل ( ناری ) برکنار چپ واقع گردیدهاز دورظاهر میگردد . ساو بر دامنه افراخته کوه واقع گردیده مساحهٔ سطحیهٔ زیادی را دربرمیگیرد . يك دریاچه كوچك دیگر از جبال آنطرف پایان شده درینجا با دریای کنرمی آمیزد در زاویهٔکه الحاق این دو دریا تشکیل میدهد ، قریه ( ساو ) واقع گردیده بازهمان چند عدد چنار و توتوهمان پل چوبی کم بر لرزان . زراعت اینجا به نسبت حصص با لا تردره مترقی تر و زیاده تراست . شالی کاری ، پتبه کاری بکثرت دیده میشود مالداری قریه خیلی زیاد و ماده گاوهایمعروف کنری بتعداد زیاد موجود است . حیات همان حیات ساده بی تکلف ، مناظر خیلیقشنگ و ابتدائی . صفحات سبز مزارع بالخاصه کرد های ( بزغله ) يا نهالی شالی ، يكبر دیگر بر دامنه کوه بالا میرود و اشجار کوهی بزرگ از بالای کوه بطرف وادی پایانشماره (پنجم) سال دوم دره قشنگ سین و وادی شاداب کنر (۷۷)آمده اشجار بزرگ به بته های قشنگ كوچك غراسك و انواع هميشه سبز تحويل نوعميكند آبشارها بزرگ و كوچك از هر جا با ترشحات سرد و معطر خود هوای بنهايت گرماین حدود را لطافت و گوارا ئیت می بخشد .بعد از ( ساو ) راه بر يك دامنۀ کوه سنگ خاره واقع شده است . این راه در سنگسیاه سخت کنده شده که از راه زیاده تر بپزینه سنگی شباهت بهم میرساند . پایان راه بفاصلۀسه صد میتر دریا بحال جوشان وخروشان میگذرد که رفعت راه ، شدت وحدت دریا عابرینرا از رعب مرتعش میدارد . با وجود طبیعت سنگستانی این دامنه باز هم اشجار کوهی ازقبیل بادام ، انجیر ، زیتون ، گرگر وغیره بکثرت روئیده و بزرگ شده وهمۀ شان از جاهائیکهایستاده اند سرها را خم کرده با نظرهای حیران بر دریای پایان مینگرند و مثل مسافریندر اثر باد سردیکه از روی آب بر میخیزد بخود میلرزند .این راه تا جائیکه دریا بطرف جنوب میلان میکند بکیفیتیکه شرح دادیم دوام میکند .درینجا آبادی های زیادی بطرف راست دریا از طرف مقابل بنظر می آید . این قریه جاتموسوم است : نشه گام ، نوی کلی ، بارگام ، بارگام جای حاجی صاحب معروف بارگام ازخلفای آخند صاحب ( هده ) شريف يك شخص با خدا وخوب است . حاجی صاحبموصوف يك شخص فياض وزندگانی خوبی را برای مریدان و مخلصان خود که از دورو نزديك می آیند ، تدارك كرده . يك مسجد بزرگ که دارای حجره های مستریح استموجود وجوی آب بسیار مصفا در ان جریان دارد . طالبان ومریدان کتابهای بزرگزیر بغل درین منبع علم آمده از دروس علوم قدیمه مستفید میشوند و در مهمان خانۀحاجی صاحب دره شده برای یکماه دو ماه استفاده میکنند جای حاجی صاحب درین درهباندازه مأمن آسایش وسر چشمۀ فضل وعرفان است که نه تنها طالبان داخلی رحل اقامتدر انجا انداخته ، بلکه ملا های بزرگ باجور ، صوات ، ودیر نیز پروانه وار دور شمع جمالوكمال شان يك بر دیگر سبقت می ورزند .میگویند که حاجی صاحب بارگام در اثنای انقلاب تا بآخر بر خلاف سقاویان و هميشهمردم را بهدایت راه حقانیت دعوت مینمودند وحال هم از طرفداران جيد حكومت٥٠٦شماره ( پنجم ) سال دوم مجله کابل ( ۷۸ )متبوعه ام وثنا خوان ذات خجسته صفات شهر یار يستند .باندازه يك هزار یا دوهزار قدم بآنطرف جای حاجی صاحب جای گل پاچا ازساداتکنر است . این ده قشنگ که بر دریا ناظر واقع گردیده از اشجار توت سیب و دیگرفواکه مملو و ارسی های خانه پاچا صاحب بردریا باز میشود درینجا چای صبح راازینطرف که میرفتیم بما داده بودند ، يك نان روغنی بسیار اعلی با شیر چای افغانیکه خیلی لذیذ بود .در درۀ سین مثل دره کنریگانه اشخاص منور ومهذب همین سادات وپاچا خیلان کنرهستند که بوی تهذیب وتمدن از مساكن وطرز لباس شان می آید ، نجابت و شرافتاز حرکات شان ظاهر و هویداست . اهالی این جاها بطرف راست دریا شنواری و دیگراقوامافغانیست و باشندگان طرف چپ که حال ما در آن سفر میکنیم همان گبر و مشوانی است .این جاهائیکه ذکر نمودیم با ( جلالا ) که جای عبدالملك خان مهاجر چتراری استو ازانطرف نان چاشت را مهمان شان بودیم بطرف راست دریا گذاشته متوجه( شال) شدیم ( شال ) در يك پوزۀ کوه بفاصله ٦ یا ٧ ميل از اسمار واقع گردیده ، دم بجهروز بود که در زیر سایۀ تیره درختھای پنجه چنار از اسپ ها فرود آمدیم و در جوارمسجد بزرگی رخت اقامت افگندیم .با وجود گرمی زیاد هوا يك نسیم سرد میوزید و مسافرین خسته از سفر رسیده را جانتازه می بخشید مسجدی که ذکر نموديم يك جامع خیلی بزرگ ومصنع است . باصولمساجد اینجا يك حصه پوشیده و بر فیل پایه های بزرگ و منقش چوبی ایستاده وحصة ديگرآن برهنه و تنها با برندۀ چوبی محاط است . درزیر این برنده يك جدول آب سنگ فرشمصفا جریان دارد . مصلی میتواند که بدون تكليف وضو ساخته از تخته سنگ سیاه یا سفیدبر فرش گیاه نرم و پاك كوهي پانهاده بادای صلوة گراید .درینچنین جاها محل اجتماع خواص وعوام همین مساجد است . مسافرین در انجا واردمیشود خوانین وسادات در انجا اجتماع نموده دعاوی ومعاملات شخصی وقومی خودرادر جوار آن فیصله میکنند . چون مسافرین از دور ونزديك در انجا دیره می اندازند محل٥٠٧شماره (پنجم) سال دوم دره قشنگ سین و وادی شاداب کنر (۷۹)استماع اخبار و انتشار آن نیز مساجد است. برسیدن ما مسافری از علاقه باغستان آمده ازاحوالات باجور دیر وصوات حکایات زیادی بیان نمود و بعد از اتمام آن بکیفی که بالا ذکرنمودیم وضو ساخته نماز را ادا نموده و برگیا های خشك جامع بخواب رفت.ساعت چهار بود که از میزبانان مهربان خود و داع گرفته براسپ ها برامدیم و بطرف اسماررهسپار شدیم. اینجا چون به نسبت اسمار مرتفع است، حوضه اسمار بخوبی معلوم میشود.همان دریا و همان راه در کنار آن فرقی که دیده میشود بهتری جاده فراخی وادیست. دریادر يك سطح قدری هموار تر جریان دارد و بستر آن بزرگتر شده میرود. درینجا تیکهعرض دریا وسعت پیدا میکند زیارت يك شهيد بکنار دریا واقع است. از انطرف چونبدیگر جانب دریا حرکت مینمودیم جنده ها و طوغ های زیارت از دور معلوم میشد ازینطرفکه می آمدیم اگرچه بکنار زیارت گذشتیم آثاری ازان بنظر نمی آمد و همه با آب مستورو دریا بران میگذرد. میگویند هر سال همین ماجرا برپاست آب که زیاد میشود زیارت غایبمیشود و آب که کم میشود زیارت با جنده و طوغ های خود دوباره ظاهر میگردد. با اینجزر و مد دريا يك پارچه سنگ يك تکه چوب، يك مشت خاك زیارت بیجا نمیشود. ایناز کرامت زیارت است، میگویند این زیارت در انطرف دریا شهید شد و سر خودرا بکفدست گرفته از آب گذشته درینجا که هست افتاده.ساعت پنج و نیم عصر بود که حصه عمیق وادی اسمار نمودار گردید. درین جا دریاچرخ زده نصف دائره تشکیل داده است درین نصف دایره چند جريب زمين، يك قلعهعسكرى و بارك ها، قلعه حکومتی، استحكامات عسکری وغیره چیز ها ست که همه بهیئتمجموعی آسمار گفته میشود. در موضعیکه دریا این نصف دایره را تشکیل داده و دويارهراست میشود دو پوزه کوهست که ازان دریا میگذرد وپل چوبی معلقیست که پیشتراز ین امثال آنرا شرح داده ایم.آسمار مرکز غند اسمار و حکومتی آن است و نظر بموقعیت خود اهمیت زیادی رادار است پیشتر ازین هم اگرچه مرکز غند تمام دره گفته میشد ولی بجز يك ياد و تولی گرسنهو برهنه چیزی نبود امروز از توجهات وزارت جليلة حربيه يك غند مکمل ومجهز وباتريه٥٠٨( ٨٠ )مجله کابلشماره ( پنجم ) سال دومموجود است که در لباس و تربیت و دیسپلن از عساکر مرکز هیچ فرقی ندارد در روحیاتو معنویات بسیار بلند و در مشق و تعلیم مهارت زیادی دارند .درینجا بباعث شدت گرمی بجز لب دریادر دیگر جا گذاره دشوار بلکه غیر ممکن مینمود چنانچهموضع سکونت در زیر درخت بزرگ پنجه چنار نام بکنار دریا انتخاب گردیده بود .در زیر سایهٔ چنار باد سردی که از روی امواج سرد دریا بر میخیزد عاطشین گرماخورده را تفریح خوش میدهد . آفتاب مایل است که عقب کوه سر سبز مقابل نشستهاسمار و ساکنین آنرا بظلمت شب بسپارد ، و سایهٔ آن لحظه بلحظه بر ما تقرب میجویداو نه تا ناحیهٔ دریا رسیده و آب را دو رنگ گردانیده ٠ امواج باین ساحل و آنساحل لطمه هازده بی خبران را آگاه و خودش در ابدیت میرود ٠ برگ های چنار که پیشتر ازین سبزتیره بود حال بواسطهٔ انعکاس شعاع افقی شمس کمرنگ شده و شفافیت مخصوص پیدا کردهسایهٔ هر چیل بصورت مقبولی دراز شده سبزه های نو رسته را رنگ آمیزی میکند ، تو گوئیرسام ماهریست که با نوک مويك تابلو های قدرت را پرداز میدهد ٠ خال هایمدور آفتاب گوشه و کنار اوراق پنجه چنار را شگافته بزمین سبز بسیاهی مایل می افتد و یاداز گند سیاه و پولی های نقرئین خانم قشنگی میدهد .سایهٔ کوه تمام دریا را پوشانیده به دو زرعي ما رسیده است . گنجشکان در تلاشآشیانه افتاده با آوازهای لطیف خود هنگام راحت شبینه را بيك ديگر ميفهمانند ٠ شعاعخور که برقلل جبال ونوك های اشجار افتاده از طلائی به قرمزی تحویل یافته کم کم خیره میشودتا آنکه بتمام وادی ذرهٔ روشنی نمی ماند و لشکر غولان ظلمت شب بتمام نقاط استیلامیکند گله های مال و مواشی از چراگاهای دور و نزد يك بر گشته بما وای شبانهٔ خودمی شتابند ولذت آیهٔ مبارکه ( حين تريحون وحين تسرحون) را ببینندگان میچشانند ٠و آیه كريمه ( من اله غير الله يا تيکم بليل تسکنون فيه ) را تکرار می نمائیم . ما هم بفکرآرمیدن افتاده بدرون خیمه ها پناه میبریم.٥٠٩شماره (پنجم) سال دومکتاب(۸۱)«کتاب»اقتباسات عظیم آریزویهمنشینی به از کتاب مخواه که مصاحب بود گه و بیگاهاینچنین همدم لطیف که دید که برنجد و هم نرنجانديك دانشمند مغربي در تعریف کتب چه خوب گفته است: کتابها معلمهاي هستند که بدون سيلي و تازيانه سبق ميدهند، فلكه لت و كوب و گوشمالی و چپ و چوپ را نميدانند، معاش یا جیره یا هفته گی نمیستانند هر سوالی را با پیشانی کشاده و آداب جواب میدهند و از تکرار سئوال بد خوی نمیشوند. اسرار دانش خود را پنهان نمیدارند و بنادانی و جهالت کس تمسخر نمیکنند. اینها گنج دانش اند اما با ثروت ترین گنج ها هیچ مطلوبی قوة مقابله اش را ندارد. پس هر که دانش و سعادت و حقیقت میخواهد باید دوستدار کتب بشود.این سخنها قريباً ششصد سال پیشتر گفته شده بود که هنوز مطابع امروزه وجود نداشت و کتب اینقدر عام و ارزان نبود، امروز بر علاوه که کتب در شکل وجهله بهتر و برای مطالعه آسانتر شده و ارزان و فراوان هم گشته مثلا يك شخص ميتواند از پول يك چاينك چای وچند تا سیگارت را بکتاب خرج کرده و یکهفته مطالعه قشنگی برای خود تهیه نماید.شوپن هور فیلسوف جرمن در مشاهدات خود اظهار کرده میگوید که اگر علم راه منافعی برای من وانکرده مگر از مصارف گوناگون جلوگیری نموده باز داشته است. مالیکه برای معارف، کتاخانه ها و موزیوم ها پول داده اند در حقیقت صرف پول نکرده اند بلکه سرمایه گذاشته و فایده برمیدارند. بهر صورت کنون فواید را گذاشته بتوصیف کتب میپردازیم:کتب حافظۀ عالم بشریت است، کتب تاریخ نسل انسان را با کشفیات و معلومات و تجربیاتیکه از قرنها نموده است بیان میدارد. غرائب محاسن قدرت را برای ما تصویر میکشند. در مشکلات بما امداد و در الم تسکین میدهند. ساعات اندوه را بایام سرور مبدل نموده ضمیر را با خیالات خوش و مسعود چنان مملو مینمایند که انسان از خود بمقام٥١٠شماره (پنجم) سال دوم مجلۀ کابل (۸۲)بلندتری عروج میکند.کتب را اکثر بدوست و رفیق ویار و همدم تشبیه کرده اند اما در بین دوست و کتابفرق این است که دوستان زنده میمیرند و غالباً مرگ صادقترین دوستها را میبرد ولی رفقایبیجان (کتب) مرگ ندارند، چه زمانه محض بفقدان کتب ناهنجار کوشش میکندمگر کتب خوب را گنجینه تصور کرده و حفاظت مینماید.انتخاب کتب مثل انتخاب رفیق يك عهده خیلی مهم است انسان از چیزی که میخواندهمانقدر مسؤول است که از اعمال خود میباشد لهذا از کتبیکه سبب از اغوای نفس میشونداحتراز لازم است، زیرا چیزیکه بر بدی دلالت کند خود بد است. مگر جای شکر استکه کتب خوب بسیار است و ادبیات مهم صرف از کتابهای خوب پذیرائی نموده بدهارا روی نمیدهد.بعضی ها خیال خواهند کرد که مدعا از ادبیات مفیده همان است که انسانرا بشغلو کسبی امداد نماید. بلی این امداد کتب نیز خالی از فائده نیست مگر استعمال کتب عالی چیزدیگر است : کتب اعلی ما را در بلند ترین عالم خیال عروج میدهد یعنی در جائیکه مطالبو اغراض شخصی بی اهمیت و اندیشه ها و آلام حیات قریباً فراموش میگردند.اکنون ای عزیز کتب خوب در هر زمان بقلم بزرگترین اشخاص آنوقت تحریر شدهاست، رهبران و مدبران و متفکرین بزرگ کتابها نوشته اند و همه را بانتخاب تو گذاشتهاند و بدان که عمر کوتاه است!آیا عمر این کوتاه و ممکنات آنرا سنجیدۀ ؟ آیا میدانی که اگر این را بخوانی آن را خواندهنتوانی؟ و چیزیکه امروز گم کنی فردا حاصل نشود؟ میخواهی با اشخاص پست و کم علمیاوه گوئی در صورتیکه با شاهان و سلاطین هم مصاحبت میتوانی؟ آیا سزاوار میبینی کهدرینجا با گروه عام در خیلی ازدحام حق دخول بگیری تا آنجا حضور داشته باشی وقتیکهدر های این دربار جاوید همه وقته بر رویت باز باشند، با همان حفله و صحبت بزرگ خودکه مثل عالم فراخ است و چون ایام بسیار؟ عظیم الشانترین صحبت هر زمان و هر مکاندرین صحبت داخل میشوی و بقرار خواهش خود عضویت و رتبه میگیری. از دریکه یکبار۵۱۱شماره ( پنجم ) سال دومکتاب( ۸۳ )داخل شدی هرگز رانده نمیشوی مگر بقصور خود ! نجابت و علویت فطری ات از روی مصاحبت و دوستی ات در آن مقام امتحان میشود. محرك های باطنی ات بذریعۀ آنها در صحبت احیا برای حصول منزلت سعی مینمائی اندازه میشوند که تا كدام درجه صدق وصفا دارند وقتیکه تو در رفاقت مردگان اشغال موقعی میخواهی .بعوض موقعیكه خواهش داری باید گفته شود موقعیكه برای آن خود را لایق میسازی زیرا ، ملاحظه کن ! این دربار گذشتگان با دربارهای زنده این امور فرق دارد . دروازه اش صرف برای محنت ولیاقت باز است . حاجبان این درهای بهشتی را هیچ ثروت رشوه و هیچ چالاکی فریب داده نمیتواند . این ها از نام ونشان کس نمیترسند صرف همینقدر سوال میکنند : آیا لیاقت داخل شدن دارید ؟ بگذرید ! میخواهید همدم نجباباشید نجیب شوید وهمدم شان میباشید . شوق دارید که بادانشمندان مصاحبت نمائید سخن شانرا بفهمید ویاد بگیرید طریقی برای آن میسر نیست جز آنکه تو بطرف آنها ترقی نکنی چرا آنها برايتو تنزل نمي كنند ، يك فاضل زنده شاید ملاطفت و تعظیم نمايد ويك فيلسوف زنده شاید خیالات خودرا بتكلف برايت شرح دهد - مگر اینها ساختگی وترجمانی نمیدانند ، تو خود مجبوری که بدرجه میزان خیالات آنها بلند گردی اگر میخواهی از خیالات شان مسرور گردی و درحیات شان شريك شوى اگر قدرى حضور شانرا میدانی .پس چیزیکه میکنی همین است که این مردم را دوست بداری . جاه طلبی بکار نمی آید آنها به جاه طلبی تو نفرت میکنند ـ اگر میخواهی در بین شان باشی باید محبت شان دردلت جاگزین باشد ومحبت خود را بقرار ذیل نشان داده میتوانی :اولا آرزوی حقيق ات همین باشد که از ایشان بیاموزی وتخیالات شان داخل گردی تخیالات آنها ! هوش کن که خیالات خود را در آنها نیابی ـ اگر مصنف کتاب از تو عاقل تر نباشد لازم نیست کتابش را بخوانی واگرباشد پس در بسا چیز ها که با تو اختلاف خیال خواهد داشت آنها خیالات عمیق خود را بتو از طریق امداد نمی دهند مگر بمكافات خواهند داد ، و نیز قبل از ان که اجازه رسائی بدان افکار میدهند ، خود را به لیاقت وسزا واری شخص متیقن میسازند .٥١٢شماره ( پنجم ) سال دوم مجلۀ کابل ( ٨٤ )طلا، علم مجسم نیز بدین طریق حاصل میشود. هیچ دلیل برای ما موجود نیست کهقوای برقی کره ارض چرا کل مقادیر طلا را بقلۀ های کوها نمی برد تا مردم میدانستند کهکجا است ! و بدون زحمت کندن و داشتن تشویش و جنگانیدن طالع وضیاع وقت و غیرهبقدر احتیاج بدست آورده سکه می زدند ، مگر قدرت آنرا در رگهای باريك زمین جائیکههیچ کس نمیداند گذاشته است گاهی انسان بسیار میکند و چیزی نمی یابد و گاهی بزحمت قدری می یابد.حصول دانش عیناً همینطور است ، وقتیکه شما يك كتاب خوب بر خوردید باید ازخود پرسید ! آیا میل دارم كه مثل يك كان كن كار بكنم ؟ آيا بيل ها و كدا لهای منخوب مرتب هستند ، حالت و صحتم خوب است ؟ آستین ها را تا آرنج بر زده ام ؟ نفسمنخواهد سوخت ؟ و مزاجم ......؟؟این تشبیه را قدری بالا تر در نظر میداریم. اگر خسته هم شده باشیم خیر است چرايك خير بسيار مفيد است ! فلزی را که میجوئید خیالات و مطالب مصنف كتاب است .الفاظ و جملات او بمثابه كوه اند كه آنرا ميكنيد و ميگدا زبد، كدا لهای تان هوش و عقلو علمیت تان است و بخاری گداز روح با فکر و هوش تان ! توقع مدارید که بدون هماناوزارها و همان آتش بمعنی کدام محرر خوب رسید !( سير فكرم آسان نیست کوهم و کتل دارم ) . بیدلبسا اوقات كه باستعمال قلم های بسیار باريك و تيز يك گداز خیلی پر حوصله محتاجگرديد تا يك مثقال طلا بدست آرید . بنا بران از همه اولتر به تدقیق جملات و الفاظ عادتبگیرید و از معنی اش خود را لفظ بلفظ و حتی حرف بحرف متيقن بسازيد تا ........يك شخص تعليم يافته اگر زبانها را نداند و کتاب کم خوانده باشد عیبی ندارد مگر بایدهر زبان را که میداند صحیح بداند و هر لفظ را که میداند درست تلفظ نماید از همه بیشترخانواده و جماعت الفاظ را بشناسد ، لغات اصیل زاده قدیمی را بيك نظر از لغات عامجدید فرق نماید . دور ترین اجداد و تعلقات لغات را بخاطر بیارد که در کدام زمان و بكداممملكت كدام حيثيت را دارا بودند.لهجه و طرز گفتار يك جمله اديب را بخاطر نشان میکند و غلطى يك هجا کافی است کهانسان را در مجلس تهذیب داغی ابدی نماید .٥١٣میدان ورزش و نمایش طلبۀ مکتب فنون حربیۀ کابل در جشن استقلال[BLANK PAGE]شماره (پنجم) سال دوم ورود والاحضرت سردار شاه ولیخان (٨٥)ورود والاحضرت سردار شاه ولیخان غازی فاتح کابلدرین نزدیکی ها ع، ج، ا، ا، والاحضرت شاه ولیخان وزیر مختار افغانستان در پاریسموفقة وارد کابل گردیده، و بعد از سه سال مسافرت و ماموریت در لندن و پاریس اينكبحضور برادر تاجدار خویش اعلیحضرت پادشاه غازی افغانستان و باقی خانواده شاهیمشرف و واصل شدند، والاحضرت موصوف چنانیکه هموطنان میدانند بعلاوه افتخاربرادری اعلیحضرت غازی دارای دیگر مزایای شخصی و اجتماعی نیز میباشند، شاه ولیخانیکی از جرنیل های مشهور افغانستان است که در حرب استقلال (١٢٩٨ شمسی) بمقابلفداکاریهای که در محاذ وزیرستان ابراز نموده بود تا به رتبه نائب سالاری ارتقا فرموده.شاه ولیخان همان منصبدار شجاعی است که در اغتشاشات مشهور منگل (١٣٠٢-١٣٠٣ شمسی)در سایه خدمات شاندار خویش نشان تاج افغان را زیب سروسینه افتخار نظامی خودقرار داد. بالاخره والاحضرت شاه ولیخان همان قائد دلیر ملی است که در محاربه نجات وطن(١٣٠٨) برای اشغال کابل و مغلوبیت قطعی اشرار سقوی توانست تمام پلان حربی راکه قوماندان بزرگ و معظم غازی (اعلیحضرت نادر شاه) ترتیب کرده بود بلا کم و کاستعیناً در محل اجرا گذاشته و به تسخیر پایه تخت کابل نایل آمده نام نامی خود را در صفحاتتاریخ وطن قید و ثبت نماید کابل ورود این سردار فداکار را بخاندان شاهی و عمومهموطنان عزیز تبريك میگوید.« در وزارت جلیله حربیه افغانستان »سفر :ع، ج ا. ا. والا حضرت شاه محمود خان وزیر حرب افغانستان که از وزراءمشهوره مملکت و برادر والا گهر، اعلیحضرت تاج دار غازی افغان بوده، در سایه خدماتفدا کارانه خود در میادین حرب استقلال (١٢٩٨ شمسی) جنگ نجات وطن٥١٤( ٨٦ )مجلة کابلشماره ( پنجم ) سال دوم( ۱۳۰۸ شمسی ) اغتشاش ابراهیم بیگ شریر ( ۱۳۰۹ - ۱۳۱۰ ) کسب شهرت و استحقاقنموده اند . و هم در راه تنظیمات عسکری اردوی حالیه افغانستان سعی و جهد بلیغی ورزیده اند،اينك بغرض معالجه خویش عزیمت باروپا در نظر دارند .کابل صحت کامل وعودت عاجل شان را از خدا تمنا مینماید .کفالت جديد :شهزاده افغانستان والاحضرت محمد ظاهر خان که شهزاده منحصر بفرد خانواده سلطنتافغانستان و یکی از سرداران با هوش و با اخلاق و در عین حال تربیه شده در پایتحتفرانس میباشند ، اينك با اراده سنیه شاهانه پدر تاجدار خویش متکفل امور وزارتحرب افغانستان گردیدند ، چون شهزاده واقعاً جوان عاقل و تربیه شده و صاحب نیتسلیم است البته چنانیکه انتظار و امید عموم میرود بزودی امور حربية مملکت عزیزمراحل بهتر و برتری را بتائید خدا وندی طی خواهد نمود .کابل تعهد این شهزاده کار آگاه را بوزارت حرب وطن عزیز وصاحبمنصبان رشیدواردوی افغانستان صمیمانه تبريك و تهنیت گفته و از خدای متعال توفیقات حسنه برایوظايف مقدسه آن شهزاده میخواهد .ه ضياع افسوس ناك .هوا نوردان افغان :تاریخ هوا بازی در دنیا نسبت بتاريخ بسایر امور اجتماعی تازه شروع گردیده ، و درافغانستان نسبت با کثر ممالک تازه تر ، چند سالی بیش نیست حربيه افغانستان دارای شعبههوا نوردی گردیده ، و آمال زندگانی بما اجازه میدهد امیدوار افزایش قوای آن باشیم .از روزیکه تاریخ این فن در وطن ما آغاز کرده ملت ودوات بعلاوه مصارف ماديه متحملقربانی های شریفه نیز درین راه شده اند ، هر چند تعداد این قربانی های ما متناسباً مختصر٥١٥شماره ( پنجم ) سال دوم ورود والاحضرت سردار شاه ولیخان ( ۸۷ )بوده ولی رعایت همین تناسب است که الم او را در نظر ما عظیم نشان میدهد ، بعلاوهآنجوانان رشید یکه در اثنای تحصیل فن هوا نوردی در بلاد خارجه و مانورهای داخلیحربی از قبیل محمد هاشم خان پیلوت ، محمد غوث خان ميخانيك ، عبد القدوس خان هوا پیما ،در مملکت روسیه و نور محمد خان پیلوت در کابل بدرود حیات گفتند ، يکوقتى شنيديمهوا نوردان شجيع ما خواجه محسن خان پیلوت ، شاه جهان خان پیلوت ، عبدالله خان پیلوت ،در حین پرواز در آسمان ماوراءالنهر وكابل خاکستر شدند انا لله وانا اليه راجعون .اينك ديديم که در تاریخ پنجشنبه ١٤ میزان ۱۳۱۱ در میدان پرواز کابل دونفرصاحب منصب دلیر و هوا باز ما كند كشر سید محمد خان پیلوت قندهاری و میر احمد شاه خانميخانيك كابلى در اثنای پرواز در نتیجه يك اتفاق شوم با طيارة لیرتی يكجا سوختند و در راهخدمت بوطن و ایفای وظیفهٔ مقدسهٔ عسکریت مثل پروانه بشمع عشق جان سپردنددرره ملك ووطن این هر دو تن عالی حسب سوختند ایوای چون پروانه آتش نسبمجله کابل از وقوع این هایله سخت غمگین ومتاثر بوده ، دعای مغفرت در حق آن شهدایراه وطن مینماید ، و بفاميل نجیب این دو صاحب منصبان رشید اظهار همدردی میکند ، کابلبعلاوه آنکه به اردوی محتشم افغان درینموردتسلیت میگویـد بمقابل همدردیهای با افتخاریکه حکومت متبوعه به نسبت تدفين وانعقاد مجلس ترحيم شهدای رشید نموده اندتشکر مینماید .شاعر و فيلسوف مصربطوریکه جرايد خارجى خبر میدهند درین نزدیکی ها شاعر مشهور مصر فيلسوفحافظ ابراهيم يك از دنيا رحلت نمود ، و داغ هجران بر قلب عالم ادبیات آن مملکت گذاشت .حافظ ابراهيم يك شاعرى معروف و در فلسفه شعر فیلسوفی کامل بود وآثار بر جستهدرین موضوع از خود بیادگار مانده کابل از فقدان این استاد علم و ادب متأثر بودهو با رفقای مصری اظهار همدردی مینماید .٥١٦شما رة ( پنجم ) سال دوممجلة كابل( ۸۸ )كشفيات جديده يا اخبار علميه( عبور مستر ماليسن بحر اطلس را بطياره )مستر J. A. ماليسن كه بطياره های منحصر که سابقاً از استريليا تا انگليند و از انگليند تا کیپ ( جنوب افريقه ) بعمل آورده مشهور میباشد . درین تازگیها از پهلوی پروازیکه بتهائی و برای اول دفعه از شرق بغرب اتلانتك را عبور نموده میباشد حصه زیادی بر موفقیتهای خود افزود : مومی الیه این پرواز را در طياره بسيار كوچك كه قوه موتور آن بمراتب از قوه موتور طياره كه توسط آن بشمال اتلانتك سفر کرده بود كمتر میباشد بعمل آورده .آئرپلان مذکور که نام آن (Heart, sContent) یعنی ( آسودگی دل ) است بطرز ( پس ) ساخته شده است دارای ( ١٣٠ ) اسپ قوه و سه انجن ( جبسی ) بوده و از محصولات درجه اول صنائع هوائی : ( دی هويلند کمپنی لامتند ) میباشد که طول آن فقط ( ٢٥ ) فت و پهنای بالهای آن ٣٦ فت و ٩ انچ می آید .يك آئرپلان دیگر هم که بهمین سیستم ساخته شده و در اتلانتك جنوبی از برازیل تا افریقا پرواز داده شده بود نيز بخاطر می آید ـ اما طيارة مذکور و دو طیاره دیگری که یکه تاز پرواز ماورای اتلانتك بشمار ميروند ( همان طیاره های کولو نلایند برگ پهلوان معروف هوانوردی و مس آر هارت ) خیلی بنسبت این طياره ماليسن كلانتر و ماشین های آنهم قوتمند تر ساخته شده و سمت پرواز آنها هم بر عکس جهته پرواز ما لیسن یعنی از غرب بشرق معین و مقرر بود .مستر ما ليسن مذکور در حضور زوجه خودش ( مس ای جانسن سابقه ١ ) و( ١ ) اولین خانم انگلیسی که از انگليند تا استريليا پرواز نموده .٥١٧درجات تسخیر هوا از مرتبه بالون تا دریجیبل و از درجه گلایدر تا کشتی هوائی)تصویریکه درین صفحه مشاهده آمده و ماشینهای خفیفتر از هوا و ماشینهای ثقیلتر از هوارا نشان میدهد در دو حصه تقسیم شده میباشد:(الف) در قسمت اول که در حصه بالای تصویر دیده میشود از چپ براست :(١) بالون ١٨٤٢ (٢) دریجیبل بخاری گیفرد ١٨٥٢ (٣) کشتی هوائی سپنسر ١٩٠٣ (٤) زپلن ١٩١٠ در بالا ودر تحت آن ٣٤ R انگلیسی ١٩٠٩ اولین کشتی هوائی که اتلانتیک را بدون توقف از لانگ آیلند « جزیره دراز» عبور نموده.(ب) قسمت پایانی تصویر که نمایش و نموی آئروپلان را با رشد و ترقی آن در عصر حاضر نشان میدهد :شروع از طرف بالا از چپ براست دیده میشود :(١) للينتال گلايیدر ١٨٩٥ (٢) دو باله تاریخی رایت ١٩٠٣ که اولین پرواز متوازی و دوامدار در ١٧ دسمبر از مقام کتی هاکممالک متحده امریکه درین جهاز بعمل آمده (٣) قوش آدم بردار (کودی) ١٩٠٥ (٤) یکباله بلریوت ١٩٠٩ که برای اول دفعه رودبارانگلستان را عبور کرده (٥) تراکتور دو باله موسوم به اورد (١٩٠٤) اولین نمونه طیاره حالیه (٦) طیاره آنی خورد ١٩١٢ (٧) طیاره١٩١٧ موسوم به دیو، از هندلی پیچ (٨) کشتی پرواز کننده موسوم به (ف ١٩١٧٣) (٩) طیاره دایکرزدینی ١٩١٩ برای پرواز عبوراز بحر اطلس باستعمال آمده (١٠) طیاره بوی شنیدر ترافی ١٩٣١ (١١) طیاره مخصوص مسافر ١٩٣٢ دارای چهار پره (١٢) اوتوگیرو.[BLANK PAGE]شماره ( پنجم ) سال دومکشفیات جدیده( 89 )لارد مايور دبلين وتقريباً پنجهزار نفر تماشاچی بساعت ۱۱ و ۳۰ دقیقه قبل الظهر روز ۱۸ اگست ساحل پورت مارناک کپنی دبلن را وداع گفته و در ساعت ٥ و ٤٥ دقیقه بعد از ظهر ۱۹ اگست ( بمعيار ساعت وقت بهار انگلستان ) در پشته پنی فیلد یعنی برنسويك جديد در حاليكه (۳۰) ساعت در هوا مانده و ( ٢٦٠٠ ) ميل مسافه را طی کرده بود دو مرتبه بزمین فرود آمد ، علا و تا هوا نورد مذکور قصد داشت که فقط سه روز در ذهاب و ایاب اتلانتك صرف نماید ـ اما این نقشه خود را تبدیل داده و تصمیم کرد که قبل از انکه برای مراجعت پرواز نماید یکهفته در نیو يارك توقف كند .صعود پروفيسر پیکاردپیکار د پروفيسور دارالعلوم بروکسل بدومين صعود متهورانه خود در (ستراتوسفير ) بمعنی کُرۀ هوائی که کاملا با ابرها مستور میباشد و در ۱۸ اگست اقدام نموده واز میدان طیاره دوبن دروف قریب ( زوريخ ) در ساعت پنج قبل از ظهر روز مذکور پیش از طلوع آفتاب به پرواز آغاز نمود ـ مومی الیه درین پرواز خودش بارتفاع تقریباً ( ١٦٧٠٠ ) متر ( مساوی ۱۰ نیم میل و آخرین ارتفاع که تا اکنون انسان بآن رسیده توانسته ) واصل وبعد از دوازده ساعت پرواز به ( کولرودی مون رزم بنو ) تقریباً هشت میل بسمت جنوب دریاچه (کاردا ) بزمین فرود آمد ـ دكتر ماكس كوسينس نام يکنفر عالم دیگری نیز درین طیران با مومی الیه همراه بود ـ این صعود را هم عین بغرض همان مقصدیكه سابقاً مطمح نظر گرفته بودند یعنی مطالعات در اشعه منظم آفتاب که استكشاف خاصيت و تکوین طبیعی آن یکی از راز های لا ینحل و بهت آوری در علوم جديده تلقی شده میباشد اجرا کرده میباشند ـ راجع بتفحص وتجسس در طبیعت وخاصيت اشعه آفتاب واهميت های آن و محدودیت معلومات ما در آن زمینه مضمون بسیار مطبوع ودلچسبی در اشاعه ۱۳ جون ۱۹۳۱ جريدة لندن نیوز از قلم داکتر .E. G. W وا نپل (نگران رصد خانه کیو) در معرض انتشار آمده .٥١٨شماره ( پنجم ) سال دوممجله کابل( ۹۰ )پروفیسور پیکارد اظهار میکند که تیزی اشعه با بلندی توام کسب فزونی مینماید وعلاوتاً مومی الیه از روی آله تعدیل دخول وخروج حرارت که باخود داشته جته شرح و و تفسیر این تیزی توسط استماع ( افزونی تدریجی آوازهای درم درم ) پارهٔ اطلاعات دیگری نیز میدهد ـ و بر حسب اطلاعات دیگر اشعه عیناً بمثل با ران به بالون می باریده ـ چنانچه وقتیکه بارتفاع سه هزار میتر واصل شده بودند تحقیقات و ترصدات خود را درباره این اشعه منظم شروع وهمچنان عملیات را تا هنگام که بارتفاع ۱۶۳۰۰ میتر بالای سطح دریا میرسیدند دوام داده بودند ـ و این ارتفاع سردی نهایت شدید و ۳۶ درجه ( سانتی گراو ) پایانتر از صفر رسیده بود ، جریدهٔ تائمز دريك پیغام خودش بمستر پیکارد ایراد میکند که این شدت برودت را معاونت اطاقیکه سفید رنگ شده واشعه آفتاب را از دخول ونفوذ در بین آن باز میدارد باعث و سبب گردیده حالا نکه صعود مذکور در سال گذشته بالعکس از علت گرمی زیادی که توسط اطاق سیاه رنگدا ده جلب وجذب شده بود بیشتر تحمل فرسا گردیده بود ـ فیما بین برودت طبقات آسمان وگرمی ضعف آور صحراهای ایطالیا پروفیسور پیکارد ودكتر ماکس کوسینس چنان فرق بین ومعلومداری را احساس نموده بودند که بمجرد مواصلت بزمین در اول وهله قادر بهیچ چیزی نبوده وخاموشانه بزمین دراز کشیدندروبوت ـ آدم الکتریکی ـ اولمپیا موسوم بآلفااز اقسام آدمان ( روبوت ) بجز عدهٔ معدودی پیش ازین دیده نشده واگر کسی اکملیت آن را ادعا کند پس لازم است در روبوت ( الفا ) این ادعای خود را اقامه کند ـ الفا طوریکه ملاحظه شده بیکش خص که بصفحات نکلی مسلح باشد شبیه میباشد و میگویند که در شبکه هائیکه چشمهای او را ستر نموده آله های فوتوگراف الکتریکی مخفی بوده و در عوض گوشهای آنهم ملرا فون را تعبیه کرده میباشند و آنقدر جاندار و حساس۵۱۹شماره ( پنجم ) سال دومکشفیات جدیده( ۹۱ )میباشد که انسان را متعجب میسازد چنانچه علاوه بران که نشسته و برخواسته میتواند خیلیبصفائی و بدون غلط مکالمه میکند و همچنین در حین جواب بمخاطب خود حرکات مختلفهرا که در حین مکالمه لازم میشود اجرا میکند و حالا تکه ادعا میکنند که همه این اجرا آتو حرکات را بدون معاونت کدام انسان دیگر بساحهٔ عمل می آورد.صحبت و مکالمهٔ مذکور هم عبارت از جوابدادن بهمه سوالات عادی و معمولی سادهٔکه از وی پرسان بکنند و سایر یادداشت های مبصرین و ناظرین میباشد و بر همه این ها لازمنیست سوالات را از پیش ترتیب بدهند – اینکه چطور اینعملیات را اجرا میکند تااکنون مخفی و پوشیده ماندهوزن الفا دو تن میباشد و علاوه میگویند که اگر صدای خود را بآخر ترین درجه بلندنمايد میتواند تمام ظروف شیشهٔ المپیا را شکسته و خورد نماید . مخترع الفا ( مستر H.May )میباشد .تازه ترین انجکشناز اختراعات خیلی تازه و جدید اروپا انجکشن برقی است که باین نزدیکی قدم بعالم فنونگذاشته است - بوسیلهٔ این انجکشن هر گاه خواسته باشند بدن را ملون و رنگ آمیزیکنند از همان قسم رنگ مطلوبه برداشته درهمان حصهٔ بدن ترزیق میکنند وسپس حصهٔمذکوره بواسطهٔ خواص الکتریکی در جلد ازراه مسامات همان لون را ظاهر ساختهثبوت و مقاومت می نماید .خانمهای که لبها را برنگ گلابی و رخساره ها را گلنار و موها را سیاه کردن آرزودارند بدیهیست ازین انجکشن خیلی مستفید میشوند .٥٢٠شماره ( پنجم ) سال دوم مجله کابل ( ٩٢ )اختراع آلهٔ جدیدجذبات و احساسات انسانی تا حالا در تحت قواعد و اسباب معین نیامده و قابل پیمایش و تقدیر نبود .داکتر « والر » اخیراً یک آلهٔ برقی ایجاد نموده که بوسیلهٔ آن مقدار جذبات و احساسات هر انسان بطور وضوح مشخص میشود مثلا : مسرت ، غیض و غضب ، حیرت و تعجب و غیره و همچنین هر گونه احساسات و القاآت قلبی را با تفاوت درجات آن موازنه و تشخیص میتواند . و نیز برای درک مساحت ذهنیات و غیر مرئیات این آله در فنون عصر يك عامل بزرگ واقع شده خواهد توانست .( اهمیت حشرات در جنگ آینده )پرو فیسر مکسول لی فرای یکی از دکتورهای مشهور اروپا مقابل دایرهٔ شاهی در تازه ترین خطابه های علمی خود ایراد و اظهار نموده است که حشرة الارض در جنگ آینده دنیا مقامات مهمی را احراز خواهند کرد .چه محاربین می توانند بذریعهٔ نشر و پراگنده ساختن حشرات از قبیل پشه و مگس و غیره در طرف مقابل خود که مواد مضرهٔ بآنها ترزیق شده میباشد امراض گوناگونی را تولیدکرده و دشمن را مسموم کنند . ومخصوصاً پروفیسر موصوف میگوید معلوم نیست چه باعث بوده که آلمانها در جنگ گذشته بین الملل ازین مفکوره غفلت کردند ورنه این عمل برای آنها مایهٔ بسی غالبیت میشد ولو برای نسل آینده خساره و تلفات فوق التصوری عاید شدنی بود .( شك نیست چندی بعد ازین مقام رؤسای ارکان حرب را داکترها احراز خواهند کرد !!.... مترجم )طریق جدید صید ماهیطریق صید ماهی در آلمان بمنتهای ترقی رسیده چنانچه یکی از علمای المانی اختراع تازهٔ برای شکار ماهی بتوسط برق پیدا کرده یعنی در منطقهٔ معین از آب که بسیار تردد ماهی ها دران میباشد جریان قوی از برق تولید میکند ، که بوسیلهٔ این تاثیرات ماهی بیحس و مخدر شده٥٢١شماره ( پنجم ) سال دومکشفیات جدیده( ۹۳ )بر روی آب می آید و باین طریق شکارش آسان و در ضعف این جریان محض ماهی های كوچكمنحدر میگردند . میگویند ( ماشین مولد تیار برقی ) بر وجهی مصنوع و ساخته شده است کهممكن است « بتار » کهربائی همراه او نیز تنظیم شود و این تنظیم عبارت است از تقویت یا دوچندی قوه او بتبعیت حجم ماهی که شکار آن مراد است .( سرعت جازات هوائی )یکی از مجله های علمی امریکائی می نویسد که سرعت بعضی جهاز های هوائی اکنون کمتر ازسرعت گله در هوا نیست چه ستا نیفورت یکی از ضابطان بحری انگلیس سال گذشته جهازهوائی را بیشتر از ٤١٥ میل در ساعت ( ٦٦٥ كیلومتر در ساعت ) هواپیما ساخته حالآنکه این سرعت بسرعت گله كه از دهان مسدس عادی توپ و تفنگ بدر می جهدتفوق میجوید چه این گله عاده بسیر متوسطه فی ثانیه ٦٠٠ قدم سیر میکند یعنی ساعت٠٩ ر ٤٠٩ میل می پیماید .( تجربه فنی )برای ترقی علم ـ طالب علمی از جامعهٔ شیکاگو تبرعاً برین فکر است كه شیشه پارهو تارهای گره دار و شوشه های بسیار نازک طلا را خورده و فرو برد و این عمل را مکرراًبمعرض اجرا گذارد تا بتجربه و تمكن مدرسین علم فیزیولوجیا افزوده و بتأثیر فرو بردناینچنین اشیا و حدوث فتوری که از ابتلاع آنها بمعده و جهاز هضم پیش میشود پی بردهو به بحث و درس آن قدرت یابند .( هوا و اجزای مرکبه )مهمترین عنصر در هوا عبارت است از آکسیجن و علمام بر وجهی قطعی ثبوت کرده اند كهیعنی زندگی مخلوقات حیه بدون این عنصر ابداً ممکن نیست بر علاوه مباحث جدید علمیبثبوت می رساند آکسیجن به تنهائی مصلح حیات نمی شود و هر گاه هوا از عناصر دیگرمجرد باشد صلاحیت تنفس ندارد .٥٢٢شمارۀ ( پنجم ) سال دوم مجلۀ کابل ( ٩٤ )اساد هرشی امریکائی که از متخصصین کیمیاست و هشت سال به تجارب علمی مستغرقبوده میگوید بهترین هوائی برای استنشاق آنست که ٢١ در صد آکسیجن و ٧٩ نائیدروجن وهیوموارجون و نیون و کاربون و دو اکسید کاربون و غیره داشته باشند . و گر حیوانی را در هوائی مرکباز اکسیجن و انتروجن فقط بگذارند فقط حیاتش تا بده روز نمیکشد ولی در هوای مرکباز ٢١ در صد از اکسیجن و ٧٩ در صد از هلیوم زنده گی میتواند ـ و چون عناصر دیگرتغیر پذیرد موجود زنده نه زندگی در از میتواند و نه حیات طبیعی را می بیند .ترجمه ـ از اخبارهای خارجهغلبلی و پښتانه تهلیکل د امین الله خان« زمر لای »دا مسئله شکاره او دلیل ته حاجت نسته ؛ چه انسان یواځی او تنها پدی دنیا کشیژوندون نسی کولای ، اونسی اوسیدلای . اگرچه په شکاره سره هر سړی ځانته مختاراو په خپل ځان سره شوریدونکی دی مگر یو تر بل سره ډیر ټینګ ارتباط لری ـ کار اوحاصل د ژوندون د دوی تړلی پر حال او نفع او مصلحت دیوبل سره دی بلکه د هر سړیژوندون د بل په ژوندون ولاردی . که چیری یوسړی وه غواړی چه پدی دنیا کشيیواځی او تنها ژوندون وکی اوله ټولی او اجتماع څخه علاقه پری کی ـ له پاره د سختی اوتریخ والی دژندون د ده یواځی پیره اود هشت د تنهایی او داچه ژوندون او ځان دده هر گړیپه تهلکه کښی دی ، بس دی ـ علاوه لدینه چه لوی بار د ما یحتاج د گذران او دژوندون خپلچه پدی وقت کشی له اندازی او فکر یڅخه پورته دی ، یواځی و پای ته نسی رسولای ـبلکه له قطار د انسانانو وتلی او په حساب د حیوانانو کشی راځی ځکه چه ټول عمر٥٢٣(٩٥) غللی وپشتانه نه شماره (پنجم) سال دومدده په وحشت او جهالت سره لکه څلور پښې تیریږی. نو پدی حساب سره هر څوكوټولنی او اجتماع دخپل بنی نوع ته محتاج دی.علماؤو، اجتماع د انسانانو ویوه لوی ژوندی جسم ته تشبیه کړی دی او ژوندی جسمترکیب سوی دی له اعضاو څخه لکه سترګی، خوله، لاس، پښې او نور...... او هرعضو خاصه وظیفه تر معلوم او معین قانون لاندی لری او په ځائی راوړی - او هغه عضوپه هغه وقت کشی هم ځانته او هم نورو اعضاوو ته کار کوی. د امثال، ژوندون دیوه سړیته په جامعه کشی ډیر نژدی والی او یورنک والی لری. ځکه چه ګورو یوسړی په کاراخته دی په هغه وقت کشی چه له پاره د ځان کار کوی په حقیقت کشی د ټولو فائدهدده په کار کشی سته مثلا: د بنا، ټوله ورځ لا س په خټو او لمړ ته زحمت کاژی اگرچه نتیجهد زحمت د ده دخونی جوړول او مزدوری اخستل دی مگر په عین حال کشی د ده زحمتبل هم دخونی خاوند او په استراحت کوی. یا بوزارع تمامه ورځ داوړی و لمړ ته په کار او زحمتتیروی اگرچه به ظاهره سره معلومیږی چه له کشت نه غم اخستل له پاره د ده دنفعی دیمگر په حقیقت کشی دټولو نفع د ده په فائده کشی شريك ده ځکه چه ټول احتیاجات د دهیواځی غنم ندی بلکه نور ډیر مایحتاج او ضروریات لری چه بوله هغو مايحتاجو څخه غنم دینو داغنم ده وټولنی دافراد و ته په زحمت سره حاصل کړی دی چه په عوض د هغو غنمو له بزازڅخه رخت اوله بنانه خونه او له نجارخنی لرګي دخونی اوله...... اونور لوازمات دژوندون آخلی.همدارنگی هر سړی چه هر کار کوی. نو هيڅ څوك يو د بلنه نسی بی نیازه کیدی.لکه چه پځان کشی سترګی له سر نه اولاس دپښو نه او نور.وقتی چه فردپه جامعه کشی لکه یوعضو په جسم کشی ثابت سو - نو همدارنکی لکه پجسمکشی چه یو عضو ناقص او مفلوج سي او وظیفه پاتی سی اوجسم ځنی نقصان مند او ورسره پعذاب او به پریکیدونی رضاوی - همدارنگی تولنی له کاهلی اوسستی یابد اخلاقی دیوهسړی نه نقصان مند او په بلا کښیوزی او څرنګه چه جسم، و چ او ناقص اعضا ته لذت٥٢٤شماره ( پنجم ) سال دوم مجله کابل ( ٩٦ )نه ورکوی او زيات او بیکاره شی ئی بولی .همدار نگه ټولی هم فاسد او بیکاره سړی ته مخ نه ورکوی يو زيات او بيكا ره شیى يوليبلکه همیشه په ژوندون ئی بعذاب او باندی شرمیږی ـ او هغه سړی هم لكه وچ اعضا لهحقو قو د سعادت او لذت نه د ژوندون کم نصیب او شرمنده وي او هیڅ کله خپل تامیند حيات بصورت دیوه کامل انسان نسی کولای آخر په خپل مرګ رضا او مرګ هم چونمقد ور دده ندی ورته نسی حاصليدی ځکه چه دده معامله او ژوندون تړلی او مشروط پهمقابله دبا لمثل سره ده او د بل سره ربط لری که نیکه معامله وکی له مقابله به شه معامله وینیکه بد وکی خپله لار به وه تړی او خپل ژوندون به تریخ کی .نوکه څوک غواړی چه پدی دار دگیرو دار کشی نیک معامله او محبوب دټولي سی او ژوندونباندی تریخ نسی او په شه وجه سره او په شرافت سره ژوندون و کی او قوم او ملت دده مسعودوی او په ژوندیوی او مترقی ملتو كشي حساب سي نوضرور دی چه په صداقت ، امانت، عفت سرههر نوعی خدمت او کار په خپل ژوندون کشی له ضروریاتو څخه وګنی بلکه هغه له حياتيهوسائلوخپلو حساب کی به ایفا او اجرا کشی ئی یوه لمحه سستی او کاهلی وه نکی بلکه له پارهد تامین د خپل ژوندون نيك معامله ګي او شه رفتار په خپل عمل كشی اختیار کی ـــ علا وهلدینه چه فرد په کار او غيرت خپل حيات او ژوندون ساتی خپله جامعه اوټولی هم مسعود کویاو ژوندون ئی په شرافت سره ساتی ، ځکه چه ټولی جوره سوی ده له فردنه او تشكيل اواساس دټولی او اجتماع افراد دی .پدی اساس سره هر پښتون ته یواځی یواجی وایم چه ای پښتونه ګناه د ټولو پښتنو یعنید اجتماع ستا به غاره بارده ځکه چه ته ییوه غره یا ګوشه کشی پروت ئی ځان په خپل کار اووظیفه نه خبر وی علم چه دی دین او د دنیا رهبر دی پګوشه کشی دی اچلوی تش ورتهنه کوری ـــ له تجارت خبر نه ئی سیاست نه پیژنی ـــ مکتب دی ندی اوریدلی ـــ صنعت تهفکر نلری ـــ کسب دفن او دکمال عیب کڼی ـــ دا کتر به تاکی نسته ـــ انجنیر نه ئی ـــ پهسلو کشی دی یو خط نسی لوستی په کتاب نه پوهیژی که پوهیژی هم عمر دی په ورقه او گلشا یاسبزپری٥٢٥شماره ( پنجم ) سال دوم غلبلبی و پښتانه ته (۹۷)و زرد پری تیریژی - آخر څه ئی ترڅو پوری - په دی حال عمر تیروی - په شلمبو اوسورسك باند قناعت کوی - ته سترګی بدنیا کښي و رغروه چه څه حال دي - افرادددنیا په څه مشغول دی او څه کوی .اگر چه ستا شجاعت ضرب المثل دی - که د توری سره دی سیاست وی .ستا مهمان نوازی په عالم کښی نسته که دسخا سره دی صنعت وی - نجارت ویپه عين شجاعت کښی حليم ئی ارمان که دحلم سره دی علم ، ی . فکر و که چه څه به وی او ستا ترقی او ستامدنيت او ستا اخترعات به وه کم ځای ته رسیدلی وه - دخدای دپاره لژغیرت ، لږهمت ، وكهد اخپلی پاکی خاوری زرکه او ځان دسیال سره برا بر بلکه بهتركه . ځکه چه اساس دتولی اود قوم ته ئی - عزت او ذلت د قوم او اجتماع په تامر بوط دی - که ته غیرت وکی ته همتوکی تولی او اجتماع به مسعود او بختيار وی - او که نه همدا رنګي په گوشه د بیخبری پروتيی پروائی ، د جا معی او تولی پسر به ( خدای دی نکوی ) خاوری وی . علاوه لدینه چهعمر به دی په ذلت او خوارۍ په شلمبو او سورسك تیژی - په قیامت به هم جواب ددیخاوری او ددی ملت به خدای ته ورکی .٥٣٦( ٩٨ )شماره ( پنجم ) سال دوممجلة كابل« علم ودانش »از طبع جناب مستغنیبی له علمه به څه غواړی په دنیا څوكتر دی شه متاع پردی دکان كه نشتهدرست جهان قربان د علم تر ګوهر شهعلم سل خرواره ثقل په هوا كهمجهولات به د عالم ورته معلوم شیتر قيامة خرابی پر اثر نكاپه دنيا وي هغه قصر بی قصورهکه د علم معرفت دحاصل نكهچه د علم د طبيب دا رو و نخورید هغه ملت به څه رنكه شادی ویچه د علم و دعر فان ترقی نویعلم هر ځای اهلیت د عالم غواړیوليلاته د مجنون په سترګو ګورهچه د علم رهنما په جهان نویورك به نشی له مشر قه تر مغر بهكه بلاده په جهان که بی علمی دهتر بلا د جهل پورته بلا نشتهپه جهان كه به غالب په هر دښمن شیته له علمه د اصفا سان بافی زده کړهد غنچی پشان بی علمه دلگیر ناست ویهر ګفتار به دی دزړه په غوګو آوريکه عاقل وي كه هښیاروی كه دانا څوكسودبه وه كا كه كوى دغه سودا څوكدغه وايم كه می و پوشتی رشتیا څوكدر و لی شی یوه پنه په هوا څوككه د علم له مضمون شی جویا څوككه د علم په اساس کیژدی بنا څوكچه د علم په قرا رنی کړی بر پا څوكڅه به غواړی معرفت له ماوتا څوكله مرض د جهله نه مومی شفا څوكچه په ده که به عالم نوی اصلا څوكپه وطن که به عاقل نوی ګويا څوكبی شاهده به کوی دغه دعوى څوكچه مجنون نوی نور څه كوى ليلا څوكنور به څوك وی دكمراه و رهنما څوككه د علم رهنما كاندی پیدا څوكخدای دی نکا مبتلا به دا بلا څوكپردا هسی بلا مشه مبتلا څوككه د علم توره و تړی تر ملا څوكدبی علمه جولاخه كوى خندا څوكڅكه نكوى د ګل پشان خندا څوككه له علم وله حكمة شى شنوا څوك٥٢٧( ۹۹ ) علم و دانش شماره ( پنجم ) سال دومهر جاهل دی ده به نور سره عالم شی بی له علمه کوم سړی بولی ملا څوكپه تعليم سره ټول عالم دانا شه څه به شکر کړی ادا ددی مولا څوكهر گز نلری زوال دولت د علم دا دولت لچانه نشی وړی پغلا څوكمحکم تر تر حصار د علم نشته که چار پيره کا تر خان دغه قلا څوكهيڅوك كير په خارستان د جهل مشه څوك وتلی دی ژوندی لدی صحرا څوكچه د علم اهليت په چا كه نوی نور د جهل گله وکوی له چا څوكز گيله دبی علمی له چانه وکړم چا ته بد و یلی نشی بر ملا څوكچه د علم مميز او محك نوی څه به پوه شی په صواب او په خطا څوكچه ثمر د علم و فضل د شاخ نوی څه لذت مومى له نخل د خرما څوكچه د عقل بینائی و ر پکي نوی خکوی لکه نرگس سترگی شہلا خوكچه د فهم رسائی په چا كه نوی نور به څه كاندی رساقد و بالا څوكچه د فکر باریکنی نلری ور وره څه پکارده که لری باریکه ملا څوكپه حکمت سره د خپل ملت غم خور شه باری نلری د بل ملت پروا څوكکه د خپل ملت په خپله غم خور نشی هر گز نکا په پردی مړی ژړا څوكپه هر ځای که فرق د خپل و پردی گوره گوره گوره بیگانه څوك دى اشنا څوكهغه شه دی چه د خپل ملت شه وائی خدای دی نکاندی په بدویل گويا څوكبی علمی بی کمالی ملت رسوا کا خدای دنکا پدنا بدنامه رسوا څوكهر ملت چه وی بی علمه نابینا وی باری مشه په جهان که نابینا څوكخدای دی نکا، هيڅ ملت هسی بی ذوقه چه به فرق نکا دزهر ود حلوا څوكکه د جهل علاج غواړی په جهان که بی له علمه به ئی نه مومی دوا څوكدونه علمو معرفت هر کوره شه دی چه واقف وی په روا په ناروا څوكکه هر خودی شایسته شایسته ندی چه په نور د معرفت نوی زيبا څوكمسلمان به بدنیا غم د عقبی خوری هشیاری ده که نن غم خوری د صبا څوك۵۲۸شماره ( پنجم ) سال دوم مجله کابل ( ۱۰۰ )پیش بینی دانسان شه ده به هرکار کش داشه نده چه د نن کار کړی فردا څوكله پشتو به پشتون څه چشم پوشی کا دا به نکا که لری شرم و حيا څوكنن ورځ بخت د پشتوندی پورته شوی څوك لری د موږ پشان نادرپاد شاڅوكدرست کشو ری په دوه کاله چرا غان که څوك به بولی نمرسپوږمۍ پدارڼا څوكو هر چا ته ئی عام فيض رسيدلي نن ورځ څوك لری دده پشان سخاڅوكپردی جود پردی تدبیر و پردی عقل کوم پاد شاوه څوك وه خرك ترده پخوا څوكله شاهان و د وطن چا آوریدلی څوك لری پدا صفت صدق و صفاڅوكکه دی نوی به غوغا د انقلا ب که کینولی شی دغه رنگه غوغا څوكټول ملت ئی په سرتوری دعا گوی دی دعا دل پاد شا به نکوی دعا څوكمستغنی که په پارسي که په پشتووی بگفتار که دز نو نیم همتا څوكچا پدار نکه مضمون دی او ریدلي څوك كولي شی نن ورځ دغه وينا څوكزد خپل قوم و ملت ثنا خوا نی کړم پدا شه وا ئی که بدوانی رما حوكمرور نیم له چا نه چه پخو لا شم خبر نیم مرور څوك دى پخولا څوكد هر چا قدر و مقدار خپل شخصیت دی نور به څه وا یم چه شاه څوك دی گداڅوكچه د ټول قوم وملت دا نائی نوی که دا نائی څه به و کا بدی تنها څوكحق گوی هیچ کله پر وا د هیچا نکا تفریق نکوی چه دا څوك دى او داڅوكڅوك و تلى له عهدى ددی بیان شی بس ده زه څوك د ملت مدح و ثناڅوك٥٢٩شطرنج باز معروف پنجاب سلطان خان کهجایزه اول را در سال جاری در بازیگاهفرنگستان حاصل نموده .[BLANK PAGE][BLANK PAGE][BLANK PAGE]علمی ، ادبیكابلاجتماعی ، تاریخی۱۸[BLANK PAGE]مجله کابل( آدرس ) ( ماهوار ) ( اشتراك )انجمن ادبی ، جاده ارگ تحت نظر انجمن ادبی نشر میشود کابل ۱۲ افغانیعنوان تلگرافی ـ کابل انجمن ولایت داخله ١٤ «مخابرات « خارجه نیم پوند انگلیسیبا مدیر انجمن اول قوس ۱۳۱۱ هـ ش ـ ۲۲ نومبر ۱۹۳۲م طلبای معارف نصف قیمتفهرست مندرجات مجلۀ کابلنمره مضمون نگارنده صفحه الی۱ تربیت اطفال مدیر انجمن ادبی ۱ ٦۲ مسابقه فتح کابل « قصیده اول » استاد جناب قاری عبدالله خان ۷ ۱۳۳ « « « « ۲ آقای سردار عزیزالله خان ۱۳ ۱۷٤ شعرای افغانستان آقای سرور گویا ۱۸ ۳۲٥ بقر استاد جناب قاری عبدالله خان ۳۳ ٣٤٦ ترکیب بند شبلی نعمانی نقل از کلیات مرحوم علامه شبلی نعمانی ٣٤ ۳۸۷ خزان و شاعر جناب قاری عبدالله خان ۳۹ "۸ اشتباه شاعر نو غلام احمدخان ٤٠ ٤١۹ شب پائیز مکرم محمدرضاخان ٤٢ ٤٥۱۰ منتخبات نفیسه اقتباسات ٤٥ ٥٨۱۱ علم و تکامل بشر غلام جیلانیخان اعظمی معاون انجمن ادبی ٥٩ ٧٤۱۲ مطبوعات و نشریات ما سرورخان جویا ٧٥ ٨٣۱۳ افغان در هندوستان م . غبار ٨٤ ٩٠١٤ سوال از انجمن ادبی ٩١١٥ تنقید جناب قاری عبدالله خان ٩٢ ٩٤١٦ علاج نقص بصارت ترجمه ٩٥۱۷ پاداش خیانت انجمن ٩٦ ٩٨۱۸ معروضه مجلس فوق العاده ٩٩۱۹ فقدان یکی از بزرگان ادب و یاد آوری ۱۰۰تصاویر :۱ قا ئد معروف افغا نستان در قرن ( ۱۸ ) میرویس خان افغان اول۲ مدافع مشهور افغا نستان در قرن ( ۱۹ ) وزیر اکبرخان غازی ٦۳ شاعر شهیر و استاد جناب قاری عبدالله خان ۱۳٤ شاعر شیرین کلام جناب سردار عزیزالله خان ۱۸٥ پاد شاه معارف و مدنیت پرور افغا نستان در قرن ( ۱۹ ) اعلیحضرت شیر علیخان ۳۲٦ رئیس و هیئت محترم شورای ملی در کا بل ٤٤۷ آ ثار تا ریخی ، خطاطی و رسامی هرات در عهد سلطان حسین بایقرا ٤٨۸ مسکوکات عهد خلفای ( اموی ) صفحه ۱ ٥٦۹ « « « « ۲ ٦٤۱۰ سر پوش سنگی تا ریخی ٧٤۱۱ ( جار ) مشبك صنعت نجاری کابل ٨٤۱۲ رفتن سنا توریم واقع علی آباد کا بل ۸۸۱۳ حصه گاو خانه عمارت تربیه حیوا نات واقع علی آباد ٩٤١٤ حصه بیرونی مرغ خا نه « « « ٩٦۱٥ منظرۀ خا رجی عما رت تربیه حیوا نات و حصه مرغ خا نه آخر[BLANK PAGE]قائد معروف و نجات دهنده افغانستان از تسلط بیگانگان در قرن (۱۸) میرویس افغانرسم آقای برشنا.شماره ( ششم ) سال دوم نومرة خصوصی (۱)كابلKABULقسمت علمیتربیت اطفال(۳)طفولیتبقلم شهزاده احمد علیخان درانیمدیر انجمن ادبی( از سن یك الی سه ساله ) كودك فی الجمله بامور حیات آشنا شده و میداند چگونهباید زیست كند ! مخصوصاً درین مرحله فكر و اراده او طبعاً متمایل بدو امر می شوداولا : تصرف كردن در چیزی ثانی ایجاد و تركیب چیزی . حتی این دو امر در تمام مدتعمر مكنون و منظور انسان میباشد . و مشاغل صحیح انسان نیز حقیقتاً همین چیز است .راز ترقی حقیقی نیز در همین مسئله مخفی است یعنی كه قوت قبضه نمودن نسبتاً كمترو خواهش ساختن بیشتر در انسان متقاضی میباشد .كودك . وقتا كه ملتفت میشود كه دستها و پاهای او آله كار كردن است و بوسیله آنها۵۳۰شماره (ششم) سال دوم مجله کابل (٢)بازی کردن هم میتواند لابد اراده مینماید که ازانها دیگر کاری هم بگیرد. پس بدیگر اشیانیز مداخله وتصرف می نماید. طفل برای آزمایش استعداد خود درین سن بلا فاصلهمصروف است مثلا میل دارد هر چیزی را بداند و هر مشکلی را برای خود حل کندقوت خود را در هر چیزی امتحان نماید! پس سوالات میکند، تدقیقات مینماید،هر شی را بزمین انداخته یا ضربه میرساند و از شنیدن صدای آن تفریح میکندچه آن صدا انعکاس اقتدار وی است که بمحل آزمایش رسانده و نتیجه گرفته است.این مطالب که در وجود اطفال طبیعی بوده بصورت غیر اختیاری بروز مینماید نباید آنها رامربی یا والدین شان منع ومعطل کرده و اسباب دلتنگی اطفال را فراهم بیاورند. چه ممانعتو جلوگیری اسباب افسردگی و بزدلی آنها شده اراده شانرا ضعیف میگرداند.كودك را اگر درین سن از چیزی نترسانند ابداً از چیزی نمی ترسد حتی بآتش هم دستمیزند. پس برای مربیان لاز است که از آنچه جرئت و اراده طفل را خسته میکند ازانبپرهیزند حتی اگر طفل بآتش دست میزند البته برای بار اول خود طفل ضررش را حس کردهسپس خود داری خواهد نمود. بطفل اعتماد نمودن خیلی ضروریست! یعنی این مخلوق كوچكرا بگذارید استعداد خودش را مصروف عمل سازد و چیزی از اقتدار فطری خود کار بگیرد!چون این مطلب از تعالیم نفسیات است البته قوه حس و عمل را در اطفال قوی میگرداند.طفل را باید بالتدرایج از محیط علاقه با مادر دور داشت اگر چه زندگی طفل همیشهدر قرب ما در بوده باشد آزادی ویرا سلب کرده بامداد مادر متکی می ماند؛ بنابران عاداتتنبلی کم هوشی، ضعف در مزاج اطفال غلبه میکند. پس بهتر است طفل را همواره بيازیهای مختلف و در ساعات زیادی دور از مادر مصروف داشت.كودك هر چیزیرا که سوال میکند بایستی بی کم و کاست و بحقیقت بوی جواب گفت،دل طفل را نباید مرکز اوهام ساخته فکر او را بتردد انداخت یا هر مسئله را مقابل فكرو دماغ او معما نمود.فکر انسان فطرة متجسس است که این حس تجسس از همین سن داخل کار میشود پس اگرتجسس و تحقیق اطفال در همین سن بمجرای صحیح نیابد البته هنگام بزرگی شخص مادی و شهوت٥٣١شماره (ششم) سال دوم تربیت اطفال (۳)پرستی شده استعداد خود را بغلط استعمال می نماید.برای تصحیح عقاید كودك نسبت بذات خداوند لازم است همیشه ذات باری او را در ذهن وی رحیم، كریم، رؤف القا وصفت نمود واز صفات قہاریت خدا وند نباید در فكر كودك القا كرد چه او نسبت باقتضای سن خود از صفات لطف و مہربانی خداوند خوبتر خوشنود و بخدا پرستی مایل شده در قلب وی القای رأفت وصمیمیت میشود و بالعكس از نشان دادن خوف و عذاب بغض پیدا كرده در اخلاق وی نیز تأثیر بدی نماید یعنی طفل را باید نسبت بمقدسات و هر چیزی خوش بین ساخت.از سن سه الی ۷مشاعر وحواس كودك درین سن ترقی میكند، پیش ازینكه كودك بطور مطلق العنانی بوده و هر چیزی را تابع افكار و خیالات خود میدانست، حالا می بیند كه با لا تر از فكر و اقتدار وي اراده قوى تري هم موجود است.لهذا در ین سن كودك محتاج برهنمای عقول و ارادۀ بزرگان است، پس هر چیز خوب و بدی را كه از بزرگان می بیند و می شنود طبیعی است آنرا تقلید می كند. درین سن نباید كودك را نسبت باوضاع و اعمالیكه از وی سر میزند تحقیر و توبیخ نمود؛ چه فكر او در اتخاذ اعمال خوب و بد متردد است . هر گاه به كودك درین سن راه های راست وافكار سلیم القا شود عیناً پیروی می كند. هر گاه درین سن كودك را بدروغ و خیالات واهی عادت داده شود یا جرئت و ارادۀ او را تضعیف كرده و با خیالات و افكار او كلك نشود : لابد او كم جرئت و ضعیف الاراده و كم فكر می شود. درین سن لازم است او را با تكالیف آدمیت وحقایق اشیا و آنچیز هائیكه در حوضۀ احساس و ادراك كودك جلوه كرده و بسوالات درا نخصوص محتاج می شود بوی بی كم و كاست توضیحات نمود.القا و تعالیم صفات خوب اخلاقی و اعمال نیكو بي شك درین سن بكودك موثر است و آنچه ازین خوبی ها و محاسن اخلاقی بوی تعلیم و طریق شایسته بوی نشان داده می شود٥٣٢شماره ( ششم ) سال دوم مجله کابل ( ٤ )همه در لوح ضمیر كودك جا گزین شده استعداد خود را ازان ببعد بطريق صحيح و مستقيم استعمال خواهد كرد .از سن ۷ - الی ۱۱این عهد زندگانی كودك را علمای علم النفس زمان ( ادعای ذاتی ) می نامند ، درین عهد زیاده تر فعالیت ذهنی و جسمانی كودك بروز میکند ، لہذا موقع تادیب میرسد .درین سن كودك می خواهد تخیلات خودرا صورت عملی بخشد زیرا حیات محرك عمل است درین سن برای طفل افکار و ارادات مختلف پیش می شود مثلا یکسو آزادی خودرا آرزو می نماید دیگر طرف مایل است بطور انفرادی داخل سعی وعمل شود باز بكمك و معاونت دیگران نیز احساس احتیاج می نماید . مخصوصاً در قبول طريق حريت كامله يا معاضدت دیگران نسبت بامور راجعه بحیات درین سن نفس طفل در سر پیکار میباشد و نمیداند كدام طریقی را مستقیماً تعقیب نماید ، پس درین موقع خیلی لازم است مربیان بطفل امداد نمایند یعنی بطوريكه طفل هم از امداد فکری واستشارۀ آنها مستفید شده و از تذبذب رہائی یابد و هم این استشاره وكمك ابداً باستقلال مزاج و حریت شخصی او نقصی وارد نکرده طفل را متکی بغیر نسازد ! اگرچه برای مربیان در عین زمان اتخاذ این دو مسئله ضد یکدیگر ممكن است دشوار بوده باشد ولی با این مراتب لیاقت وقدرت مربی در کار است که از عهدۀ ایفای این وظیفه باید بدرستی بر آمده بتواند .طفل درین سن شوخی ها کرده و مخصوصاً بازی کردن وخود نمائی را بمقابل اطفال هم سن خویش خوش دارد پس وی را نباید ازین حرکات مانع گردید بلكه صرف همینقدر توجه لازم است که استعداد و قوای خود را درین موقع بیجا صرف و تلف نکند یعنی طفل بموجب خواهشات طبیعی خود البته درین سن اجتماع ومعاشرت را با هم سالان خود خوش دارد ولی نباید خواهشات طبیعی اورا خفه نمود و با آنهم لازم است مربیان احتیاط بکنند كه طفل تابع ارادات واعمال دیگر بچه ها نشده و استعداد آن تحت الشعاع واقع نشود چه اگر درین سن بچه ها آزادی خود را باختند آینده هم فکر وارادۀ آنها استقلالی نداشته٥٣٣شماره ( ششم ) سال دوم تربیت اطفال ( ٥ )مالک آزادی استعداد و حریت نفس خود نخواهند بود . كودك را درین سن نباید تحقیرو تذلیل نمود مخصوصاً در حضور هم سنانش ! چه فطرت او متقاضی این امر نبوده و درین سنبیشتر حقارت و توبیخ در قلب او تاثیرات بدی از قبیل بغض و کینه را القا می نماید لهذااگر قلب وی درین سن بكينه ورزی و بغض معتاد شود پس از ان كودك كج خلق و لجوجمیگردد و اصلاح این معایب او در آینده خیلی مشکل می شود . یعنی كودك دايما ازینگونهسرزنش و توبیخ ملول گردیده و با باطن خود می جنگد و از هجوم تاثیرات اینقدر موقع برایوی حاصل نمی شود که با مطالب خارجی عطف توجه کرده و از انها پند یا عبرت بگیرد .از سن ١١ ــــ الى ١٤درين سن كودك مالك تهذيب نفس و فضایل اخلاق از قبیل وفا داری و غیره میگرددو تمام خصایل فطری وی ظاهر می شود یعنی خصایل روحانی و ترکیب جسمانی وینمایان میگردد .سن یازده مشکل ترین دوره عمروی است چه این دوره یکنوع طوفان وايثار كودكاست . در سن چهارده تصورات و حسن اخلاق كودك شروع بتکامل میکند و كودكبين اتخاذ طرق حسن و قبح امور جاریه اخلاقیه باطناً متردد و در کشمکش میباشد .از سن ١٤ الى ١٧درین ایام است که مردم كودك را سرکش و باغی میدانند ! درين سن كودك ميخواهدشخصیت و اقتدار خود را بین کودکان ابراز نماید ، حس جنسیت او را وا دار میکند کهبحكم فطرت طالب دوستی و معاشقه شود و این حس در دختر و بچه مشترك است و البتهآنها متمایل باین کار میباشند و هر گاه ازین حس نفرت و بیزاری نمایند البته هنوز آنها داخلمرحله شباب و جوانی نشده خواهند بود یعنی طلب لذات و عشق طبیعی درین سن است٥٣٤شماره ( ششم ) سال دوممجله کابل( 6 )هر گاه میلان فطری آنها درین موقع قهراً معطل شود یا با وجود تقاضای این سن دارایحس مذکور نباشند البته آنها بعوارضی مبتلا بوده غمگین و افسرده و خود پسند خواهند شدیعنی درین سن اگر شعله عشق ازانها بوجود نیاید یا قهراً منطقی شود جای آنرا غم و کدرو افسرده گی اشغال خواهد نمود پس لازم است طوری آنها رهنمونی کرده شوند کهیکطرف ذوق و عشق فطری شان بافراط منجر نشده دیگر تکالیف لازمه حیات و آدمیت راضایع نکنند دیگر سو بکلی افسرده و محجوب نشده ضعف در اراده و ذوق شان تولید نگرددبالآخره موجب فساد اخلاق و تنبلی و افسرده گی آنها نشود .حاصل عمرچون گردش چرخ را مداری نبود در رفتن و ماندن اختیاری نبودخواهم که چنان روم که از رفتن من برخاطر ماندگان غباری نبودسید محمد جامه باف535مدافع مشهور وطن افغانستان در قرن (۱۹) وزیر نامدار( اکبر خان غازی )[BLANK PAGE]( ۷ )مسابقة فتح کابلشماره ( ششم ) سال دوماقتراحات( مسابقه فتح کابل )مجله کابل در شماره اول سال دوم مسابقه در موضوع « فتح کابل » و « علت انحطاط اسلام » باز کرده بود تا شعرا و نویسندگان با ذوق وطن نظماً ونثراً دران شرکت نمایند ، و نیز شرایط اشتراک وطرز واسلوب انشاد قصیده ونثر وقضاوت وجایزه برندگان مسابقه توضیح شده بود ، تا اختتام وقت موعود یکعده قصیده ومقاله وارد انجمن ادبی گردیده و در مجلس قضاوت ادبی ارائه شد ، این مجلس قضاوت مرکب از یکعده فضلا و دانشمندان پایتخت کابل بود که بعلاوه اعضای انجمن ادبی اجتماع نموده از تمام آثار وارده دو قصیده و دو مقاله را بدرجه اول ودوم تعیین نمودند و از انجمن ادبی مطابق وعده بسرایندگان ونویسندگان آن قصاید ومقالات نتیجه جایزه موعود اهدا شد ، سراینده قصیده درجه اول شاعر مشهور وطن فاضل و استاد قاری عبد الله خان واز قصیده درجه دوم یکی از شعرای نو کابل آقای سردار عزیز الله خان میباشند عجالتاً مجله کابل بعلت ضیق صفحات تنها قصاید مذکوره را بمعرض مطالعه عمومی گذاشته و نشر مقالات را حواله به مجلات آینده مینماید .٥٣٦شماره ( ششم ) سال دوم مجله کابل ( ۸ )« فتح کابل »( باستقبال قصیده دا غگاه فرخي سيستا ني )قصیده (۱)از طبع جناب استاد قاری عبدالله خانگر زمرد گون شود از فیض نیسان کوهسار می شود از برگ ریزان هم زرافشان مرغزارچون شود از طرف مشرق پرچم صبح آشکار قوه شب را نماید شاه انجم تار و مارگر چمن دامان پرگل گردد از فیض بهار باغ هم در ماه میزان میشود پر برگ و بارمیشود با هم برابر روز و شب بار دگر مینماید طبع عالم اعتدالی آشکارتاك گردد دامن چرخ پر اختر از عنب شاخ گردد معدن یاقوت رمان از انارچشمه سار از آب صافی دم زند از سلسبیل آبهای نقره گون آید ز کوثر یادگارجویها از موجهای سیمگون سیمین زره آبگیر از برگهای زرد گون زرین دثارباغها را جویهای صاف جدول میکشد صفحه اندر صفحه بنگر بوستانرا زر نگارآبهای جویها را گرنه فلتر کرده اند اینقدر صاف از کجا گردیده طبع جویباردر شنا مرغابیان غوطه زن در آبگیر در چرا رعنا غزالان مست اندر مرغزارمیرود در جویباران میرسد در طرف باغ آبهای نقره گون و میوه های آبداراین رسیدن چون پیام لطف خوبان کام بخش وان روش همچون خرام نازجانان جانشکاراین رسیدنها رساند قوت و قوتی بدل وان روشها می برد زاندیشه ها یکسر غبارصبحگاهان چون زند شبنم گره برسیم ناب دانه دانه می شود برتاج گل الماس کارچون سحر خندان شود بر روی عالم از شفق قاه قاهی خوش زند كبك دری بر كوهسارفیض ها از عالم با لا نزولی می کند از بلندیها چومیگردد سرا زیر آبشارقطعه خضرای بستان میوه هاي زرد و سرخ آسمان نیلگون و اختران بی شمار٥٣٧شماره ( ششم ) سال دوم قصیده فتح کابل ( ۹ )با غ از شیرین فواکه مید هد مینو بعرض راغ از انهار صافی میکند خلد آشکارشاخ را ازبرگ وبار میوه میلان برزمین تاک را از پایه های چیله بر گردون گذارمیوه ها ازبس لطافت آب گردد در دهن طاقت دندان نیا رد چون لب شیرین یاریکطرف گوی لطافت می برد به از ذقن یکطرف باسیب نازك میپرد رنگ از عذاریکطرف شاخ بهی را گوی زرین روی کف یکطرف فوارهها را سرو سیمین در کنارمی فتد در کار و بار نیشکر صد جا گره پرورد ناك سمرقند اینچنین گر شاخساربا غها را مست سازد بوی فرحت خیزسیب کامها را ذوق بخشد طعم جان بخش انارگرچنین فرحت رسان بوی فواکه میشود بعد ازین گردد سیه اندرنظر مشك تتارباغبان کروا گذا رد تا کها را میدوند تا اتک از راه کابل تا دکن از قند هارر نجبر را میشود از خرمی دل باغ باغ چون به بیند در کف خود حاصلی از مزدکارچون زند از جویۀ فالیز ها خر بوزه زرد میزند سر آفتاب طالع فالیز کاروقت آن آمد که بهر رزق خواران گسترند خوان نعمت های الوان نونهالان از ثماروقت آن آمد که گردد خوش طلا کاری چمن صفحه صفحه برگ برگ از شوشۀ زرعیاروقت آن آمد که باز از رنگ پر جوش خزانمطلعی سازم رقم رنگین تر از گل در بهاربرگ ریزان چون رسد دامنکشان در مرغزار میشود یکسر طلائی دشت و در تا کوهسارطرح نقاشی بریزد در گلستان كلك صنع سازد اوراق چمن را گونه گون نقش و نگارزر نگاریها کند بر روی بستان شاخ و برگ شوشه ریزیها کند برطرف گلشن آبشاربرگ ریزان چون کند مشاطه کاری در چمن پنجه مر جان نماید در نظر دست چناراز بر خود حله های سبز را بیرون کنند جامه را سازند زر بفتی ازین پس شاخسارشا هدان با غ را از کشت دیمه گسترد مخملین فرش زمرد گون دگر ره مرغزارمیکند کلکم دگر تضمین بیت فرخی تا صریر دلکشش گردد هم آواز هزارحسن دلجوی بهار از پرده می آید برون چون پرند نیلگون بر روی پوشد مرغزار۵۳۸شماره ( ششم ) سال دوم مجله کابل ( ١٠ )چون شود از برگ ریز اوراق بستان رنگ رنگ پرنیان هفت رنگ اندر سر آرد کوهساردر قدوم حاصل زرخیز میزان می سزد گر نهد شبو طلای خود بکف بهر نثاررسم تعظیمی بجا گوئی درختان میکنندکاینچنین در هر دو سوی جاده اندیکسر قطارگوئی از سمت جنوبی می وزد باد ظفر میرساند مژدگانی از قدوم شهریاربهر فتح شهر کابل شاه افغان میرسد در رکابش نصر و اقبال از یمین و ازیسارلشکر او تا بکابل هم جلو ریز آمده است نی بگردیزش توقف نی بحد شه مزاراز دو سو بر قوهٔ سقا هجوم آور شدند نیمهٔ از چارده نیمی دگر از بینی سارمرکز شیران افغان هندکی گردیده است ای وطنخواهان بشارت خوش ثمر داد انتظارفوج در یاموج افغان یا حریف آویخته است که بروی دشت هیجا گه فراز کوهسارروی دشتش حمله ها چون شیر شرزه بی قیاس بر سر کوهش دویدنها چو آهو بی شماربر فراز تخت شه چون فوج افغان بر شدند بچه سقا فراز تپه را کرد اختیاربر فراز تپه آخر هم بحال خود ندید از بلندیها به پستی میل کرد از اضطرارگرچه شد سر در هوا یکچند از دور سپهر زآسمانش برزمین زد انتقام روزگارفوج شه از یکطرف برشیر دروازه شدند از دگر سو اسمائی را گرفتند استوارهر قدر افغان هجوم آورد سقاپس خزید کار زارش با دلیران کرد آخر کار زارششجهة بر روی امیدش چوره مسدود شد شد بارگژار هیبت شیران افغان درحصارقوة پرزور افغان آخر از ارگش کشید نیمشب افتان و خیزان کرد سر راه فرارهمچو خواب از چشم مردم چون شبانگاهی پرید ارگ شد از فتنه خالی شهر از آشوب پاردرگریز افتاد و از سر کوه گردی را گرفت از هراس فوج افغان هر طرف میجست غاردزد در کوه آخر از بیم دلیران جا نشد کوه با آن وسعت خود داد چون قبرش فشارغیرت حق عاقبت بگرفت و سر پیچش نمود نی به تن دست توانش ماند و نی پای فرار٥٣٩( ١١ ) قصیدۀ فتح کا بل شمارۀ ( ششم ) سال دومخون ناحق کشتگان گردید دامنگیر او خود بسر آمد زناچاری دوان تا پای داردست و پایش را اجل بر بست و آوردش بسر تا بمیدان قصاصش کرد آخر گله بارنی نی آنخونریز ظالم خون عالم خورده بود گشت فربه جسمش اما ابتلا آورد باربهر دفع آن طبیعت در تنش صد چاک زد موج خون تیرك زداز آن چاکها فواره وارکرد نیروی سپاه نادری فتحی بزرگ آنچنان فتحی که در تاریخ ماند یادگارشه ولیخان افسر نام آور این فتح بود آنکه از الطاف شه گردیده سرد گار زارشاه افغان نادر نام آور بیدار بختحمله جو در روزمیدان صف شکن در کار زاردر سرش فکر تعرض در تنش تاب نبرد در ضمیر صاف او بهبود ملك اصلاح کارلشکرش سیل خروشان افسرش پیکار جوی ملتش فوج مکمل دولتش با اعتبارحمله اش باقرن برابر جنگ او با تعبیه طرح شخونش موافق بانبرد روزگارحکم سوق الجیش او ترتیب لشکر چون دهد میرسد از فوج قومی مرد میدان صد هزارلشکرش گر طرح استحکام ریزد در نبرد می شود افعی براه خصم سیم خار داردسته کشفش چو افتد در پی حال حریف راز پنهان را کند چون روز روشن آشکاردسته های توپچی از توپ صحرا و جبل میکند میدان محشر دشت را در کار زارتیغها برق درخشان توپها غُرنده رعد دود ها ابر سیه بر فرق دشمن گله بارضربهٔ شمشیر منصب دار تیزش صف شکن قوه مرمی فوج غالبش خا را گذارگوش مردان هم زماشیندار او کر میشود چون تگرگ گله ریزد تکتکش در کارزاردسته های پیشدارش عزم و تدبیر درست پیش بردی میکند زین دسته های پیشدارتا نمایم شیوهٔ اخلاص خود عرض حضور می برم درمدح شه خوش مطلع دیگر بکارای شهٔ فرخنده اعلیحضرت والا تبارای وجودت بهر افغان نعمت پروردگاراینکه از یاری بخت و یمن اقبال آمدی دور بین و تیز فکر و هوشمند و هوشیار٥٤٠شماره ( ششم ) سال دوم مجلة كابل ( ١٢ )جمله حرفت خیر خواهي جمله اقوالت درست جمله تد بیرت موافق جمله عزمت استوارتا زراه خیر خواهي در وطن كردی ورود فتنه های خانه جنگي گم شد از كنج و كنارمی شد از كشتار مردم سیل خون هر سو بلند خانه ها زین سیل خون ویران هزاراندرهزاريكطرف همسایه با همسایه گرم كشت و خون يكطرف جمعی بجمع دیگر اندر گیر و دارنی بسمت مشرق از فتنه جویان ایمنی نه شمالی را قرار از دست دزدان شراررهزنی گردید خود مختار در هر ناحیه مردمان یکسر شدند از مال و جان بی اختیارخانمان مردم بیچاره یکسر پاك سوخت آتشی سرزد ز كابل شعله ور شد تا مزاررخنه ها از دست شان افتاد در كاخ وفاق نی بنایش ماند محکم نی اساسش استوارهر کجا زین سر کشان رفتند آبادی نماند می شود ویران بهرجا فتنه را افتد گذارگشت از بیداد شان دلهای مظلومان شکاف خانه میگردد ز نقب دزد رهزن رخنه دارزاغتشاش آشوبگاهی گشت سرتاسر وطن نی مزار از فتنه خالی نی هری نی قند هاردر سرایت سرعت امراض ساری داشته است سر کشید از گوشه و یافت هر سو انتشارگوشه هم در وطن بیداغ ازین آتش نماند گر چه آتش می فتد در باغ تنها در چنارور دك ما در برابر گر چه چندی پا فشرد ماند در میدان چوتنها آمد اندر زینهاراز تکابی هم نشد كابی برین آتش زند جست چون فواره لیکن گشت پاشان قطره وارخسر و نيك اخترا شاه رعیت پرورا ای ز اقبال همایون کامجوی و کامگاراین تو بودی کزره غمخواری بیچار گان پا نهادی در وطن سردر کف از بهر نثاراز خودو از خانه دان بگذشتی از بهر وطن در فدا کاری بلی مردان چنین کردند کارهمت مردانه و شاهانه عزم را سخت کشتی مارا کشید از چار موجه بر کنارخوش نشست از فکر نیکویتو از بحران وطن نی بدل بار ملالش ماند نی در سر خماررفته شد از راه بهبود وطن خار نفاق نیست کس را بعد ازین اندیشه از خارخاردر امور مملکت تدبیر دور اندیش تو میکند سنجش بغور انجام را ز آغاز کارنظم و نسق مملکت تطبیق عصری از تویافت ليك تطبیق كه شد برمركز شرعش مدار٥٤١شماره ( ششم ) سال دومقصيدة فتح کابل(۱۳)صورتحال وطن از رأی والایت درستامن اطراف ممالك از وجودت بر قرارسرمه چشم ظفر مندی و نصرت می شودهر کجا فوجت سیاهی میکند در کار زاربا خرد دی گفتگو از فتح کابل داشتمتا جلوس خسرو فرخنده گردد آشکارچون حبیب الله سرش بر باد رفت از فتح گفتخامه توام فتح کابل با جلوس شهریارتا بقای معنوي بخشد بشخص آثار خیرتا بماند نام نيك از نیکمردان یاد گارتا جهان آباد و ویران از حوادث میشودتا رود رو در بلندی ارتقای روز گارباد با قی از شه ما نام نيك آثار خیرجاودانش ذکر خوبی شهره در شهر و دیاراز حوادث دولت افغانستان بادا مصونوز خرابیهای در ران قوم افغان بر کنارملك معمور و وطن آباد و ملت زنده بادبا دل فارغ زهر تشویش باشد شهریارشاعر قصیده (۱) جناب فاضل و استادقاری «عبدالله خان» عضو انجمن ادبی٥٤٢شماره ( ششم ) سال دوم مجله کابل ( ١٤ )فتح کابلقصيدة ( ٢ )از طبع جناب سردار عزیز الله خاندر چمن تا گشت بالا رایت ابر بهار شاه فرور دین کشید از لشکر سرما دمارزهره برف از نهیب هیبت او آب شد گشت چون نزديك بستان شاه خوشبخت بهارزاغ اندر طرف بستان کامرانی می نمود این زمان بلبل حکومت میکند در مرغزارمیدود اندر رکاب نصرت او پیش پیش سنبل و سوسن بنفشه لاله و سرو و چناربسکه زد جوش طراوت جمله کابل زمین خلعت گلدوز پوشید اژدهای کوهسارشکر میگویم که جای نوحه زاغ سیاه در گلستان گشت بر پا بانگ چنگ هزارشاه گل آمد بتخت گلستان شد جا گزین خیری و نسرین بدور ش ایستاده بنده وارنرگسك آمد بکف بگرفته قرطاس و قلم گشت او دیوان انشای چمن را عهده داردر سپاه بوستان از بهر دفع دشمنان سرو شد رایت فراز و سبزه شد خنجر گذارابر گوئی بحر عمان دارد اندر آستین کرده بر فرق عروس بوستان لولو نثاربسکه شبوی طلائی در چمن افگنده رخت طاق بستان کرد نقاش طبیعت زر نگارغنچه خندان ز لعل گلرخان باشد مثال میدهد یاد از دل خونین مشتاقان انارگوئیا گشته مقابل با رخ خوب کسی میزند جوش لطافت موج آب از آبشارمیزند از بس طراوت جوش طرف بوستان کز دماغ میکشان رفته است اندوه خماربا چنین فصلی نشاید ساخت با کنجی خمول سیر کن در طرف بستان با نگار گلعذارلعبتی کز رشک رویش گل بگلشن تر شود پیش بالای بلندش پست سرو جوی بارعارضش گل سرو قد سیمین تن و نسرین بدن کاکل عیار او برهمزن مشک تتارگفتمش ای دلبر مهروی بی پروای من ای ز روی چون گلت در سینه ام بشکسته خارشام وصلم از جمال نازنینت روز عید روز هجران بی دوزلف عنبرینت شام تار٥٤٣(١٥) قصیدۀ فتح کا بل شماره ( ششم ) سال دومبرق عشقت آتشی زد در دل محزون من زان همی نالم من بیچاره از غم رعد وارزورقم در بحر عشق نونگون گردیده است چون برون آیم ازین دریای ناپیدا کنارهمچو آن کبکی که زیر پنجه شا هین بود میدهد چنگال مژگان تو قلبم را فشاردر دل عشاق گویا خون نماند ای ماه رو دست خود کردی نگارین از حنای تا بکاراز سر زلفت رهائی نیست مقدور کسی بر نمی آید سر من زین کمند تاب دارچشم شوخت يك نگاهی سو بمن افگنده بود صبر را از پا فگند و برد آرام و قرارطفل بازی گرش من گشته سوار اسب نی الحذر ای دوستان گردید آتش نی سوارتا خط سبز تو سر زد ای نگار ساده رو روز و شب نظاره میغلطد بروی سبزه زارسینه پر داغ عاشقم تما شا کرد نی است گر ترا ای نازنین باشد هوای لاله زارجان من تا چند پرسی از فغان زار من دل شد از هجران تو در سینه من بیقرارعاشقان باید بسر خاك مذلت ریختن آفتاب روی دلبر شد زخط زیر غباردر هوای جستن آزاده سرو قامتت میدود اطراف بستان آب هم دیوانه وارمی شود از خجلت روی کسی غرق عرق زینهار آئینه را مشاطه در بزمش میاربعد از ینم نیست طاقت ای نگار نازنین گشته از جور و جفاو ظلم توجانم فگارنگذری ایشوخ گر از جور و ظلمت داد خواه میروم در بارگاه شاه گردون اقتدارنادر دوران شه با علم و عقل و داد و دین آنکه افغان می نماید بروجودش افتخارآن شهنشاه فلك تختی که هنگام نوال پیش دست جود او شرمنده شد ابر بهارآنکه دست ظلم را بسته است عدل و رافتش شاهدش این کو کشید از زمرۀ ظالم دماردر زمانی کاین وطن جولانگه اشرار بود روز روشن بود اندر چشم همچون شام تارحکم فرما بود در افغانستان دزد خبیث رفته بود از جمله اخیار ملت اعتبارراحتی گر بود در کام پلنگ و شیر بود عزتی گر بود سلب رفعت عز و و قارسر بسر جمله وطن اندر میان نار بود از هرات و میمنه بلخ و فراه و قندهاردر اروپا چون شنید از حال زار این وطن گشت از فرط وطنجواهي دل او بیقرار٥٤٤(١٦) مجلة کابل شماره (ششم) سال دومخواب و آرام استراحت را همه بدرود کرد شد روان بی تاب سوی خطه افغان دیارچون بیامد در وطن تنها بدون لشکری لشکرش الطاف بی پایان و فضل کردگارآمد و سمت جنوبی از قدومش شد قوی حال اصحاب الشمال از تیغ تیزش گشت زارشاه ما درقوم جاجی مدتی بوده مقیم اهل جاجی برده اند ازمقدمش این افتخاردزد ظالم پافشاری کرد چندی در دغا عاقبت کردند افواجش هزیمت اختیارشه ولیخان شهر کابل فتح کرد از فضل حق رفت دزد از بیم شیران جنوبی در حصارآل و اولاد شه ما جمله گی محبوس بود همره دزد حصاری در میان کار زارعرض شد بر ناجی افغان که مایان چون کنیم تا مبادا کشته گردد آل شه در گیر و دارداد فرمان ارگ را بر راهزن آتش کنید من برای این وطن بگذشتم از آل و تبارآل و اولادش فدای این وطن بنموده است گشت این ایثار او برجمله ملت آشکارچار روزی دزد بیدین جنگ را برپای داشت یکشبی از ارگ شاهی کرد دزدانه فرارقلعه چون بگشاده شد دیدند کز فضل خدا بسلامت جمله آل و تبار شهریارنیتش خالص چوبد بهر نجات اینوطن حق نجات آل و اولادش بداد از بین نارکاین خبر بهر شه با داد و دین دادند زود جمله مردم قدومش را همی برد انتظارچون بیامد موکب صاحب جلال نادری از غبار راه او شد چشم مردم سرمه داردر دماغ او هوای سلطنت هرگز نبود بهرخدمت در وطن زحمت بخود کرد اختیارجز نجات این وطن چیزی نبودش درضمیر بسته بود از بهر این خدمت کمر را استواربا هزاران التماس و معذرتهای زیاد جمله افغانسان شد شاهی اش را خواستاررفت با اجبار آخر زیر بار سلطنت شد بفضل ایزدی افغانیان را تاج داراتحاد و اتفاق اندر وطن بگشاد رخت جمله اسباب نفاق از مقدمش بربست بارامنیت را آنچنان در مملکت قایم نمود زان اثر گرگ و شبان گشتندباهم دوستداردزد ظالم را نبد درهیچ جانب چون مفر درحضور شاه والا گشت حاضر بنده واررحمتش میخواست تا شامل شود برحال او عرضها کردند مردم در حضورش با ربار٥٤٥شماره (ششم) سال دوم قصیده فتح کابل (۱۷)رحم بر این دزد خائن هست از انصاف دور چون دل ملت شده از دست ظلمش داغدارچونکه ملت جمله گی بر کشتنش دادند رای حکم بر اعدام او فرمود شاه نامدارتیرباران گشت با اعوان خود آن دزد شوم زآن سپس آویخته گشتند در بالای داررفت با اعوان و انصارش بسوی هاویه یافته تسکین زغم دلها كرو گردید زارمال و ناموس و سر مردم ازو کرده خلاص دارد این حق بر سر اعیان ملت بیشما رجای آن دارد محبان وطن كز روی صدق جان خود سازند در پای شه والا نثارکرده اسباب ترقی جمع اندر مملكت سوی شهراه تمدن كرد ما را رهسپا رعسکر افغان که جز نامی نبودش پیش از ین ساخت عسکر پروریهایش نظام کامگا رکرد تشکیل نظام از بهر نظم مملكت آن سپه سالار اعظم نور چشم شهریارقاید نامی افغان شاه محمود دلیر آن که چون شیر دژم باشد میان کارزارآب تیغش آتش تیز بغاوت را نشاند خرمن اشرار را زد برق شمشیرش شرارشاه ماو چار اخوان همایون فال او هست همچون پنجۀ کاری بدست روزگارخواهم از حق کز گزند چشم خصم بد نهاد حافظ شان باد فضل و رحمت پروردگارجستجو کردم پی تاریخ فتح نادری تا کنم این نکته را بر جمله مردم آشکارعاقبت (حس) وطنخواهی فزود و عقل گفت (داد کابل را نجات از گیر دزد نابکار)گرچه در فصل خزان واقع شد این فتح بزرگ مقدم شاه جهان کرده خزان را چون بهاربسکه از عدلش طراوت یافته افغانستان گشت اشعار قتیل بی نوا هم آبداربس کن از آتش زبانبها برو سوی دعا با هزاران التجا بر بارگاه کردگار٥٤٦شماره ( ششم ) سال دوم مجله کابل ( ۱۸ )تا براند زورق خود مه بدریای سپهر تا بر آید خسرو خاور زطرف کوهسارهان بهار دولت شه باد مامون از خزانگردش دوران کشد از جان بدخواهش دمارشاعر قصیده (۲) جناب آقای سردار عزیز الله خان٥٤٧( ١٩ )شماره ( ششم ) سال دومشعرای افغا نستانادبیات- شعرای افغا نستان -( ٤ )در دورهٔ غزنویانیا آل ناصرعنصری بلخی نگارش سرورخان گویااسم او حسن ا بن احمد و کنیهٔ او ابوالقاسم و تخلصش عنصری است مولد او شهر بلخو اقامتگاه او پایتخت آنوقت شهر غزنی بوده است بقول صاحب مجمع الفصحا عنصریدر اول حال بتوسط امیر نصر برا در کهتر سلطان محمود بدربار سلطان تقرب حا صل نمودوکا رش متدرجاً بجائی رسیدکه ملك الشعرا و امیرالامراء دربار محمودی گردیده و برچهارصد شاعر فا ضل مفا خرت وسرفرازی داشته و همه اظهار شا گردی بوی مینمودند علا وهبرشا عری در بار سمت ندیمی خاص سلطان محمود را نیز داشته و همه گاه چه در حضر وچه سفر ملتزم رکاب سلطان بوده است با تفاق تمام گویند گان زبر دست زبان فاسیعنصری استاد سخن وا مام قصیده سرا یان است چمه درین شیوه كه مراد از جزا لتورشافت سخن وابداع اسا لیب بیان باشد هیچ شاعري بپایۀ وی نرسیده است عنصریتمام فتوحات محمود را که خود حاضر و نا ظر و قا یع بوده است برشتۀ نظم در آور دهو بهترین افتخارات جهان گیری را برای سلطان عصر خود قا ئل گردیده است ، قصایدعنصری که مشتمل بر مدح سلطان محمود و پسر او مسعود و سایر امرا و وز رای٥٤٨شماره ( ششم ) سال دوم مجلۀ کابل ( ۲۰ )آن عصر است از بهترین قصاید فارسی و امهات سخنوری شناخته شده است دیوان مدون عنصریبقول دولت شاه سمرقندی « ۳۰۰۰۰ » بیت بوده است علاوه برین ٤ مثنوی دیگری كهموسوم به وامق و عذرا و سرخ بت و خنك بت كه بقول ( محمود قزوینی صاحب آثار البلادهمین دو بت مشهور بامیان است ) و شاد بهر یاعين الحيات و نهر الحيات است باو نسبت داده انداسدي طوسی در فرهنگ معروف خود دو بیت از دو مثنوی او را كه بطور شاهد نقل كردهاست ازان معلوم میشود كه مثنوی شاد بهر او به بحر شهنامۀ فردوسی و مثنوی وامق و عذراعیناً به بحر هفت پیكر نظامی بوده است وفات عنصري در سنه ٤٣١ در زمان سلطان مسعوددر غزنی واقع شده و در همانجا مدفون گردیده است .نمونۀ سخن :عجب مدار كه نا مرد مردی آموزد از ان خجسته رسوم و از ان خجسته سیربه چند گاه دهد بوی عنبر آن جامه که چند روز بماند نهاده با عنبرز عمر نشمرد آن روز کا ندرو نکند بزرگ فتحی یا نشکند یکی لشکردلی که رامش جوید نیا بد آن دانش سری که بالش جوید نیابد او افسرززود خفتن و از دیر خاستن هر گز نه ملك یابد مرد و نه برملوك ظفرباد نوروزی همین در بوستان بتگر شود تا ز صنعش هر درختی لعبت دیگر شودروی بند هر زمینی حله چینی شود گوشوار هر درختی رشته گوهر شودچون حجابی لعبتان خورشید را بینی ز ناز گه برون آید زمیغ و گه بمیغ اندر شودافسر سیمین فرو گیرد ز سر کوه بلند باز مینا چشم و زیبا روی مشکین برشودمنقش عالمي فر دوس كردار نه فرخار و همه پر نقش فرخارهواش از طلعت ماهان پر از نور زمینش از بوسۀ شاهان پر آثارز زرو سیم بر کردار پروین نگر شمشیر ها چون چرخ دوارگروهي را كمر شمشیر زرین در و یاقوت رماني پديداربخون دیدۀ عشاق ماند چکیده بر رخ زرین زنیارصف پیلانش اندر ساز زوین چو بر کوهی شگفته زعفران زار٥٤٩( ۲۱ )شمارۀ ( ششم ) سال دومشعرای افغانستانبه هیجا میغ زنگان تیغ دندان بصحرا کوه جسمان باد رفتارچه جایست این مگر میدان سلطان خداوند جهان شاه جهاندارتو آن شاهی که اندر شرق و در غرب جهود و کافرو گبر و مسلمانهمی گویند در تسبیح و تهلیل آلهی عاقبت محمود گردانبگرفت سر زلف تو رنگ از دل تو بزدود وفا و مهر زنگ از دل توتا گم نشود كبر پلنگ از دل تو موم از دل من برند و سنگ از دل تومنوچهری بلخی .اسم او ابوالنجم احمد ابن قوص و تخلص او در شعر منو چهری است در ابتدای جوانی بعد از تکمیل علوم و آداب متداوله بدر بار امیر منوچهر فلك المعالى پسر شمس المعالى امیر قابوس ابن وشمگیر والی جرجان رسیده و در سلك شعرای در بار او منسلک و اوایل روزگار شاعری خود را وقف مدایح آن امیر کرده است و تخلص او که منوچهری باشد نیز منسوب بنام آن امیر است بقول صاحب مجمع بعداز وفات آن امیر درسنۀ ٤١١ رو بدر بارغزنی آورده بتوسط عنصرى ملك الشعرا که قصیدهٔ مبنى بر قافیهٔ نون در مدح عنصری ساخته بود بدربار محمود راه یافته و سلطان روز بروز بر اجلال و حشمت او افزود و بقول صاحب تذكرة خلاصة الا فکار در مجلس بعد از عنصری بر همه شعرا حتی بر فرخی و فردوسی نیز مقدم می نشست دو لت شاه سمر قندی و حاجی لطف علی بيك آذر صاحب آتشکده مولد او را از بلخ دانسته اند اما او خود را در اشعار خود دامغانی میخواند منوچهری از شعرای نیکو بیان زبان فارسی محسوب است دولت شاه او را شاعر ملایم گوی متین سخن میشناسد بعضی ها او را شاگرد عنصری میدانند بهر حال از ادبیات عرب حصۀ کاملی داشته و اکثر دوا وین اساتید معروف عرب را خوانده وحفظ داشته و در بعضی قصاید ومسمطات خود تماماً به استقبال همان شعرای معروف عرب رفته و سخت نیکو از عهده بر آمده است صاحب مجمع الفصحا می نویسد که در صنعت مسمط اشعار غریب و مضامین عجیب ازو باقیست که احدی را چنان ابیات دست نداده میگویند مجموعۀ اشعار او بالغ بر ۳۰۰۰۰ هزار بیت است ، این شاعر درعین جوانی مرد و افکار خودرا تمام نگفته بخاك رفت دربارهٔ٥٥٠شماره (ششم) سال دوم مجله کابل (۲۲)اینکه منوچهری شاعر دربار محمود بوده است اختلافی وارد است دولت شاه سمرقندیو امین احمد رازی صاحب هفت اقلیم او را از شعرای محمود دانسته اند و بعضی ها میگوینددر دیوان او قصیدهٔ بنام محمود نیست و عوفی صاحب لباب الالباب مطلع يك قصیدهٔ او رابنام سلطان محمود می نویسد چنانچه نوشته است . در قصیدهٔ میگوید در مدح سلطان یمین الدوله :قیصر شرابدار تو جیپال پاسبان پیغو رکاب دار تو فغفور پرده دارو در دیگر قصائد خود اکثر سلطان مسعود را مدح گفته است وملا عبدالقادر بدایونی نیز درمنتخب التواریخ خود می نویسد . از جمله شعرائی که در زمان سلطان مسعود نشو و نما یافتهمنوچهری است . بهر حال مستشرق شهیر فرانسوی گازیمرسکی شرح حال منوچهری رابا نهایت دقت و اهتمام زیادی نوشته و در سال ۱۸۸۷ معهٔ اشعار وغیره تعلیقات استادانهدر پاریس بطبع رسانده است . مشتاقان منوچهری می توانند برای خوبتر دانستن سوانحزندگی وجزئیات حیات او بدان کتاب رجوع نمایند .نمونهٔ سخن :بر لشکر زمستان نوروز نامدار کرد است رای تاختن و قصد کارزارو اينك بیا مده است پنجاه روز پیش جشن سده طلایهٔ نوروز نامدارآری هر آنگهی که سپاهی شود بحرب ز اول بچند روز بیاید طلایه داراین باغ و راغ مملکت نوروز ماه بود وین کوه و کوه پایه و این جوی وجویبارجویش پر از صنوبرو کوهش پر از سمن باغش پر از بنفشه و راغش پر از بهارنوروز از این وطن سفری کرد چون ملك آری سفر کنند ملوك بزرگوارچون دید ماهیان زمستان که در سفر نوروز مه بماند قریب مهی چهاراندر دوید و مملکت او بغارتید با لشکر گران . و سپاه گزافه کاردر باغها نشاند گروه از پس گروه در راغها کشید قطار از پس قطارزین خواجکان پنبه قبای سفید بند زین زنگیان سرخ دهان سیاه قارباد شمال چون ز زمستان چنان بدید اندر تك ایستاده چو جاسوس بیقرارنوروز را بگفت که در خانمان ملك از فرو زینت تو که پیرار بود و پار٥٥١شماره ( ششم ) سال دومشعرای افغانستان( ۲۳ )بنگاه تو سپاه زمستان بغارتيد هم گنج شایگانت و هم در شاهوارمعشوقگانت را گل و گلنار و یا سمن از دست یاره بربود از گوش گوشوارخنیا گرانت فاخته و عندليب را بشکست نای در کف و طنبور در کنارنوروز ماه گفت بجان و سر امیر تا چند گه بر آرم از ماه دی دمارگرد آورم سپاهی دیبای سبز پوش زنجیر جعد و سروقد و سلسله عذارقوس قزح کمان کنم از شاخ بید تیر از برگ لاله رایت و از برق ذوالفقاراز ابر پیل سازم و از باد پیلبان وز بانگ رعد آئینه پیل بیشمارنوروز پیش از آنکه سرا پرده زد بدر بالعبشان باغ و عروسان مرغزاراین جشن فرخ سده را چون طلای کان از پیش خویشتن بفرستاد کامگارگفتا برو بنزد زمستان بتاختن صحرا همی نورد و بیابان همی گذارمسمطآمد با نگ خروس مؤذن می خوارگان صبح نخستین نمود روی بنظارگانگه بکتف بر گرفت جامه بازارگان روی بمشرق نهاد خسرو سیارگانباده فراز آورید چاره بیچارگان قومو الشرب الصبوح يا معشر النائمينخوشا وقت صبوح خوشامی خورد نا روی نشسته هنوز دست بمی بر د نامطرب سر مست را باز هش آورد نا در گلوی او بطی باده فرو گرد ناگردان در پیش روی بازن و گرد نا ساغرت اندر یسار باده ات اندریمینکرده گلوبر زباد قمری سنجاب پوش كبك فروریخته مشك بسوراخ گوشبلبلکان با نشاط قمريكان با خروش در دهن لاله مشك در دهن نحل نوشسوسن کافور بوی گلبن گوهر فروش وزمی اردی بهشت کرده بهشت برینچوك ز شاخ درخت خویشتن آویخته زاغ سیه بر دو بال غالیه آمیختهابر بهاری ز دور است بر انگیخته وز سم اسب سیاه لولوتر آویختهدر دهن لاله باد ریخته و بیخته بیخته مشك سیاه ریخته در ثمین٥٥٢شماره ( ششم ) سال دوم مجله کابل ( ٢٤ )سرو سماطی کشید بر دو لب جویبار چون دو رده چتر سبز در دو صف کارزارمرغ نهاد آشیان بر سر شاخ چنار چون سپر خیز ران بر سر مرد سوارگشت نگارین تذرو پنهان در کشت زار همچو عروسی غریق در بن دریای چینگوئی بط سپید جامه بصابون زد است كبك درى ساق پاى در قدح خون زد استبر گل تر عندلیب گنج فریدون زداست لشکر چین در بهار بر کوه وهامون زداستلاله سوی جویبار خرگه بیرون زد است خیمه او سبز گون خیمه او آتشینبهرامی سرخسی.اسمش ابوالحسن علی ابن البهرامى ومولد او سرخس هرات است غیر از صنعت شعر در فن عروض وقافیه نیز سر بر آورده روزگار خود بوده است چنانچه نظامی عروضی سمرقندی در مقاله دوم کتاب خود در فصل چگونگی شعر و شعرا می نویسد : هر کرا طبع در نظم شعر راسخ شد وسخنش هموار گشت روی بعلم شعر آرد وعروض بخواند و گرد تصانیف استاد ابوالحسن السرخسى البهرامی گردد چون غایة العروضين و كنز القافيه علاوة بر دو تصنيف فوق رساله موسوم به خجسته نیز باو نسبت داده اند وشمس الدين محمد ابن القیس رازی در کتاب نفیس المعجم في معايير اشعار العجم خود مکرراً از کتب او نقل کرده است امین احمد رازی در تذکره هفت اقلیم خود او را از شعرای محمود غزنوی شمرده وصاحب مجمع الفصحا او را از معاصرین ناصرالدین سبکتگین میداند و وفات او را در سنه ٥٠٠ هجری مینویسد واین سهو بزرگیست که ظاهراً صاحب مجمع کرده است زیرا تا ریخ وفات سبكتگین به اقوال معتبره در ۳۷۸ بوده است شاعری که از معاصرین و هم روز او ست چگونه در سنه ٥٠٠ وفات نموده است بهرحال چیزی اضافه تر ازین درین باره او معلوم نگردید نمونه کلام .همیشه خرم و آباد باد ترکستان که قبله ثمنان است و جایگاه بتانبتان او همه گویا و شکر ین سخنند بیوسه راحت جان و بغمزه آفت جانیکی بیامد از ایشان و این دلم بر بود بجان و دل بنهاد آتش زبانه زنان٥٥٣شما رۀ ( ششم ) سال دوم شعرای افغا نستان ( ٢٥ )بتی شمن کش و جادو فریب وسحر نما برخ بهار بهار و به مهر باد خزانبجلوه اندر چون آهوی رمیده زیوز برزم اندر چون شیرو اژدهای دمانبزیر ساده دوزلفش همه زیادت و سود بزیر سایۀ تیغش همـه بـلا و زیا نبدان ز مان که سخن بر کشاد و بست کمر سخن دلیل دهان شد کمر دلیل میا ندلم ببرد دل خو یش را نداد بمن برفت و ماند غم عشق و آتش هجراندلم تنور شد و هر دو چشم چشمۀ آب چگو نه خواست گهی نوح جز چنین طوفانچو نامه ایست رخانم نبشته از غم عشق زخون دیده مر آن نامه را زده عنوانکا رجهان بود به همه حا ل درد سر بی کردن خطر نشود مرد باخطرمحنت بسان آتش تیز است و کس ندید هیچ آ تشی که میل نبودش سوی زبرنیکی به نسبت پدران مرد را چه سود آن بد بود که مرد کند نسبت از پدرعطاری فراهی .عوفی اورا در لباب الالباب بنام الامام ابو عبدالله عبدالرحمن بن محمدالعطاردی می نویسد.و صاحب مجمع الفصحا در مقدمۀ کتاب خود جائیکه شعرای هر دوره را اسم برده و منسوببآن عصر می نماید درسلك شعرای محمودی اورا عطاردی فراهی می نویسد . وعوفی نیزاوراازما دحان سلطان محمود دانسته است چنا نچه می نگارد : ازما دحان حضرت يمینی بودو در ان دولت اقبالها دیده و در قصیده میگوید :ملك قلاده است او میان قلا ده زین نگیرد قلا ده جز بمیا نهحشمت او بردهان دهر دها نه است فضل نیا رد لگام جز بدها نهدر شکستگی اعضای معشوق خود گفته :سیلی بارم برخ پر از خون جگر آن روز که مژگان ترا بینم ترای چون شکر شکسته از پاتا سر مگری که تباه گردد از آب شکرتاریخ وفات وغيره حالات او معلوم نشد واز اشعار او نیز چیزی نما نده است .٥٥٤شماره ( ششم ) سال دوم مجله کا بل ( ٢٦ )مظفری پنجدهی :صاحب لباب الالباب اسم او را در سلك شعرای آل سبکتگین آورده است غیر از تخلص او که مظفری و مولد او که پنج ده است دیگر چیزی در تذکره های فارسی در باره او ملاحظه نشد صاحب مجمع الفصحا مختصراً مینویسد از استادان مشهور بوده صاحب لباب الباب گفته که از شعرای آل ناصر است . و از حواشی چهار مقاله عروضی نیز معلوم میشود که از شعرای آل ناصر و مخصوصاً از دوره محمود است زیرا که اسدی طوسی اشعار او را در فرهنگ خود مکرراً باستشهاد آورده است تاریخ وفات او معلوم نشد .نمونه سخن :به هفت کشور تا مدح پنجده گویم چو باد گشتم اندر زمی زمی پیمایدو پای دارم چار دگر بیا ید ازان به هفت کشور نتوان رسید بی شش پایقطعههمی به بینی آتش میان خاکستر چو آفتاب که گیرد ز میغ تیره حجابچو روی دختر دوشیزه کو خجل گردد نقاب را برخ اندر کشد بوقت عتابز داغ فرقت آن چهره چو لاله و گل همی زلاله و گل زرد تر کنم بگلاببدان نشان که ز سیماب زر همی گیرند من از فراق تو گیرم همی بزر سیمابشتاب وصل تو دارد مرا همی دلتنگ درنگ هجر تو دارد مرا همی بشتابخمار خواب چرا در دلم فراوانست اگر لب تو برنگ گلست و بوی شراببشب ز فرقت آن قامت چو قامت رمح سنان شود مژه من ز بهر جستن خوابگهی بگریم و باشم چو نرگس تو دژم گهی بنالم و گردم چو سنبل تو بتابحقوری هروی :عوفی او را ابوالحرث حرب بن محمد الحقوری الهروی می نویسد و صاحب مجمع الفصحا ابوالحرث ابن محمد حقوری بهر حال بايك نقطه در عوفی زیاد است و بايك نقطه در مجمع کم ولی از شعرای معروف زمان خود محسوب است زیرا هر دو تذکره نویس متقدم و متاخر او را بدرجات عالي و مراتب بلندی ستوده اند حتی عوفی می نویسد شعرش از شعری***شماره (ششم) سال دوم شعرای افغا نستان (۲۷)در گذشته و فضلش بساط هنر عنصری در نوشته روزگار شاعریش در زمان سلطان محمودبوده است و صاحب مجمع الفصحا علاوه بر شاعری او را حکیم و عالم زبردست نیزدا نسته است از اشعار او مقدار کمی باقیست .نمونه سخنجواب وسوال .گفتم این گه گه نمون روی جباری بود گفت قدر مردم اندر خویشتن داری بودگفتم آن زلفین تاری زاستر بر وان دورخ گفت مه را روشنی اندر شب تاری بودگفتم ای مه راست گوئی ماه را مانی همی گفت مه را دور خط از مشك تاتاری بودگفتم این بازی لری با هر کسی چندین چر است گفت بازی گر بود كودك چو بازاری بودگفتم آسانی و ناز از من ربود این عشق تو گفت عشق نیکوان بارنج و دشواری بودرباعیتا بر گل تو نگشت پیدا عنبر از مشك زره نبود وز سیم سپرتا روی تو و لب تو ننمود اثر از لاله نمک که دید و از پسته شکرامینی بلخی :اسم او بقول عوفی ابو سراقة عبدالرحمن بن احمد البلخي امينى النجار است چون پدرشنجار بود خود بدان نام شهرت یافته است امينی مداح یمین الدوله سلطان محمود غزنویستو بقول صاحب مجمع الفصحا با جمعی از فصحای آن عهد صحبت داشته مانند عنصری و فرخیو غیرهم اشعارش مانند اشعار اکثر فصحای آن عهد کمیاب است و ازین قصیده او که درمدح سلطان محمود است معلوم می شود که اشعار او زاده همان عصر فصاحت و قرن بلاغتاست و بروش شعرای معروف محمودی قدم می زند . تاریخ وفات او بدست نیامد .نمونه سخن .قصیدهزره پوش ترك من آن ماه پیکر زره دارد از مشك بر ماه انور٥٥٦شماره (ششم) سال دوم مجله کابل (۲۸)که دید است مشك مسلسل زره سای که دید است ماه منور زره وربمشك اندرش تیرو بهرام و زهره بماه اندرش سوسن و مشك و عبهردو یاقوت خوانم لبش را نخوا نم که یا قوت را کی بود طعم شکربنزد من آمد کر بسته روزی یکی جامه پوشيده يك رنگ اخضرمرا گفت ای کوفته راه دانش سفر کرده و گشته گیتی سراسرنگوئی که این اهل معنی بدنیا مسافر نه اندر جهان نه مجاوزبدو گفتم ای سرو سیمین ندانی که رنج سفر مان ازانست رهبرکه در چرخ ساکن ز انجم بسی اند ز رفت مسافر بود حكم اخترز شاهان و از خسروان زمانه چه آن کز مقدم چه آن کز موخرچو محمود خسرو نبود و نباشد سفر پیشه شاه و سفر کرده بی مرگهی سوی جیحون رود چون فریدون گهی سوی ظلمت رود چون سکندرگهی تخت جیپال بر در بدارد گهی چتر خاقان بیاویزد از سرگهی رایتش را پری روی بینی امین ملك خسرو هفت كشوریمینی که اندر یمینش یمانی امان داده اسلام را تا به محشرمسرور طالقانی یاخراسانی:عوفی اسم او را ابوالفضل مسرور ابن محمد طالقانی نوشته و از شعرای در بار محمودی دانسته است صاحب مجمع الفصحا می گوید که از در بار محمودی بمسعودی رسید، بهرحال جز يك قصیده که در مدح وزیر سلطان محمود خواجه احمد ابن حسن میمندی سروده است دیگر اشعار او را تذکره های فارسی سراغ نداده اند و تاریخ وفات او نیز معلوم نشد.نمونه کلام :چونا پدید شد از چشم چشمهٔ روشن دراز گشت شب دیر باز را دامنبروی گنبد گردنده برشدند پدید ستارگان قوی قوت بدیع بدنچو تیغ باختر افرا خته نمود هلال چو هفت فندق سیماب رنگ نجم پرنمدبران فلك بر فلك چو هفت ملك نهاده روی بتدبیر زی ده و دو و طن٥٥٧شماره ( ششم ) سال دوم شعرای افغا نستان ( ۲۹ )یکی قرین شتاب و یکی عدیل درنگ مسیر این سوی هند و مسیر آن بعدنبزیر پرده آسایش اندرون شده روز شب سیه سر اندر کشیده پیراهناز ارتفاع شب تیره بهرۀ چو گذشت بیامد آن بت شادان بهار سوی چمنبصورتی که نمازش برد زناز پری بزیبتی که زمین بوسدش به مهرو سنگرفته گنج ملاحت زقهر مان جلال ربوده خاتم خوبی ز نیکوان ختنبه نرم نرم چنین گفت مر مرا که چرا همین جدائی جوئی بخیره خیره زمنمرو که با منت ای بت خزان بهار بود که هم رخم گل سوریست هم زلخ سوسنبساغر می اگر بنگری نیاری یاد زبرگ لاله سیراب و آب دار سمنجواب دادم اگر ضامن روان رهی به سست عهدی تا کی بری بمن بر ظنبطبع و طوع همی سوی او روم که ندید چنو جواد جهان و چنو کریم زمنشهاب دولت شمس الکفات ابوالقاسم حمید حمد هنر خواجه احمد ابن حسنبوقت نرگس ار خواند کسی فردوس گیتی را نيك معنی رو اباشد که دل مان داردش باورز بهر آنکه جز در خلد کی شاید بدن هر گز درختی کش تن از مینا و برگ از سیم و بار از زرابو منصور هروی :غیر از عوفی صاحب لباب الا لباب اسم این شاعر را دیگر تذکرهای فارسی نبرده اندحتی صاحب مجمع الفصحا که تقریباً کتاب او ذ خیرۀ خوبی از شعرای معروف و غیر معروف استو در زمرۀ ماخذ و مدارک خود کتاب لباب الالباب عوفی را هم در دست داشته است بازاسم این شاعر را نیاورده است رویهم رفته عوفی اسم او را ابوالمنصور عبدالرشيد بن احمدابن ابی یوسف الهروی نوشته و در سلك شعرای آل سبکتگین قرار داده است و در حقاو این دو سطر ذیل را نوشته است . از معاریف هرات بوده است و نقادان سخن شعریاو را پسندیده اند و در سلك شعرا کشیده ، اگر چه شعرا و کم روایت کرده اند و درمطلع قصیدۀ میگوید :اي قمر چهر عطارد فکر ناهید اتصال شمس فر ، بهرام کین ، برجیس اثر کیوان جلالرباعی ذیل نیز بنام او در لباب الالباب ضبط است .٥٥٨شماره ( ششم ) سال دوم مجله کابل ( ۳۰ )رباعیگفتم که چه دارد علمت گفت قمرگفتم که بار د قلمت گفت گهرگفتم که چه دارد حشمت گفت ظفرگفتم که چه کار د کرمت گفت خطرمحسن فراهیعوفی او را محسن قزوینی و هدایت طبرستانی صاحب مجمع الفصحا او را محسنفراهی می نویسد هر دو تذکره نویس متفق اند که از شعرای آل ناصر استعلاوه برین صاحب مجمع او را حکیم هم میگوید زیاده ازین از احوال او چیزی معلوم نشد.نمونه سخن :آتش دیدی که با شدش آب نقابایمن شده آب از آتش و آتش از آببنگر تو بدین شراب و این جام شرابتا آب فسرده بینی و آتش نابعسجدی مروزی یا هروی :عوفی در لباب الالباب اسم او را ابو نظر عبد العزیز بن منصور العسجدى المروزىمینویسد امین احمد رازی در تذکره هفت اقلیم و عبد الرحمن جامی در بهارستان از عوفیپیروی نموده او را مروزی دانسته اند و دولت شاه سمرقندی او را اصلا هرویو شاگرد عنصری میدانند صاحب مجمع الفصحا او را قزوینی دانسته است بهر حالعسجدی مروی یا هروی از شعرای معروف و مقتدر دربار سلطان محمودغزنوی بوده است و همه جا اسم او ردیف با اسم عنصری و فرخی آمده استعوفی می نویسد مقبول حضرت یمن الدوله بود و نقد سخن او در بازار دولت این شاهنيك رايج و اکثر قصاید او بمانند عنصری در مدح سلطان محمود و مشتمل برفتوحاتو جهانگیری این سلطان نیرومند آسیا است ولی متاسفانه که دیوان درست و مرتبی از حضرتشنمانده است و اشعار پراگنده که در تذکرها و فرهنگهای فارسی از و باقیست بسیار قلیلو اندك است چنانچه دولت شاه نیز مینویسد دیوان عسجدی متعارف نیست اما سخن اودر مجموعه ها ورسایل فضلا مسطور و مذکور است . در تذکره ها از همه اضافه تر صاحب۵۰۹( ٣١ )شماره ( ششم ) سال دومشعرای افغانستانمجمع الفصحا یکدسته اشعار او را گرد آورده است و تاریخ وفات او بقول صاحب مجمعدر سنه ٤٣٢ که زمان سلطنت سلطان مسعود است اتفاق افتاده است .نمونه سخن .در فتح سومنات و مدح سلطان محمودتا شاه خسروان سفر سومنات کردآثار روشن ملکان گذشته رابز دود زاهل کفر جهان را براهل دینمحمود شهریار کریم آنکه ملک راشطرنج ملك باخت ملك با هزار شاهشاها تو از سکندر پیشی بدان جهتعين الرضاء ايزد جوئی تو در سفرتو کارها به نیزه و تیر و کمان کنیکردار خویش را علم معجزات کردنزدیک بخردان همه از مشکلات کردشکرو دعای خویشتن از واجبات کردبنیاد بر محامد و بر مکرمات کردهر شاه را بلعب دگر شاه مات کردکوهر سفر که کرد بدیگر جهات کردباز او سفر به جستن عین الحیات کرداو کارها بحیله و كلك و دوات کردیاد احبابفغان ز دست ستمهای گنبد دوارچه اعتبار بر این اختران نا مسعودجفای چرخ بسی دیده اند اهل هنردلا چو صورت اهل زمانه می بینیطمع مدار که با تو وفا کند دورانبکجا شدند حکیمان کار دان کریمچرا ز پای در آمد درخت باغ هنربساز کار قیامت بقوت ایمانفغان ز سفلی و علوی و ثابت و سیارچه اعتماد برین روزگار نا هموارازان بهرزه شکایت نمیکنند احرارسزد اگر بدرآئی ز پردۀ پندارکه بر کسی بفسون مهربان نگردد مارکه برلباس بقاشان نبود ماند و نه تاربموسمی که زسر تازه میشوند اشجاربشوی روی طبیعت بآب استغفاریمینی غزنوی :بقول صاحب مجمع اسمش محمد ابن عثمان وتخلصش منسوب است بنام يمين الدوله سلطان محمود( ۳۲ )مجلة کابلشمارۀ ( ششم ) سال دومغزنوی يمینی از شعرای در بار محمود و تازمان بهرام شاه ابن مسعود در قيد حيات بوده استوباز بقول صاحب مجمع باسوزنی سمرقندی و مختاری غزنوی صحبت داشته و تاليفات پسنديدۀدر صفحه روزگار بيادگار مانده و محمد عوفی از تصانيف او کتابی بنام بزم آرای فخریکه در بدايع تشبيهات وغيره شعب فن شعر نگاشته در تذکرۀ خود قيد کرده است . ابنیمینی با صاحب تاریخ یمینی اشتباه نشود زیرا اسم او ابونصر ابن عبد الجبار العتبی و مورخمعروف زمان ناصر الدين سبکتگين و سلطان محمود غزنويست و تاریخ جهان قیمتاو موسوم به يمینی است که احمد انیسی متوفی ( ۱۰۷۲ ) بران شرحی نوشته و لغاتمشکلۀ آن را حل کرده است این شرحی که موسوم به فتح الوهبی است در سنه ١٢٨٦ دربولاق طبع شده و خود تاریخ یمینی را دکـتر اسپرنگر در سنه ١٨٤٧ در شهرد هلی بطبع مرغوب رسانده و پروفیسر نولدکی مستشرق معروف المان بزبان جرمنی ترجمهنموده و در سنه ١٧٥٧ به ویانا بطبع رسانده است .نمونۀ کلام :حلقه حلقه مشك دارد بر کران ارغوانتوده توده لاله دارد در میان ضيمرانخيره گشت از خدا و ماه دو هفته بر فلكطیره شد از قد او سرو سهی در بوستانگه سخن گوید به مجلس چون عطارد بی دهنکه کر بند دمیدان همچو جوزا بی میانجز ز نخدانش شنيد ستي ة سيم ساده گويجز زز لفش ديدة از مشك سوده صولجانسنبل پستش کشاده بر دل و دینم کمیننرگس مستش کشیده بر تن و جانم کمان٥٦١پاد شاه معارف ومدنیت پرور افغانستان در قرن ( ۱۹ ) اعلیحضرت شیر علیخانشماره (ششم) سال دوم بشر (۳۳)(بشر)از طبع ادیب دانشمند کابلقاری عبدالله خانبشر بدیعه بیمثل عالم صنع استکلید راز دو عالم بدست او باشدبدرسگاه کمالش فرشته زد زانوذره تافلك گر بغور وا نگریرئیس معتبر کارخانه صنع استبجهل و علم و گمان و یقین و عقل و سفهچو روح او نتوان یافت نسخه جامعخمیر پیکر او گرچه خاك تیره بودبشر بود که برآورد بولهب از بینبشر بود که کند دعوی خدائی پیشبشر بود که کشد نعره های آمنتبشر بود که کشندارۀ دو سر بسرشبشر بود که کند گم زسفلگی خود رابشر بود که جهان زنده میشود بدمشو گر بخلق دم او فسون ریو دمدبشر بود که بتعمیر ظاهری و باطنبشر بود که شودکاشف رموز یقینبشر بود که جهان قدرتش مسخر کردبشر بود که شود بیگمان خلیفه حقکه کائنات ندارد نظیر او اصلاکه داده اند باو قابلیتی بسزاکه تا ازو شنود سر علم الاسمانظیر او نتوانی بذره بین پیدافرشته را نرسد هم برتبه اش دعوابعزو ذلت و نازو نیاز و فقر و غناچو جسم او نتوان دید لوحه اعلاهمیشه رابطه دارد بعالم بالابشر بود که برانگیخت خواجه دو سرابکام خویش به بیند چو اندکی دنیاهلاك خویش چو بیند بو رطه گاه بلاشود چورهر و تسلیم در مقام رضاچو در دماغ دهد از غرور نخوت جااگر شود نفسش چون مسیح جان بخشانماید از دم قتال خویش روح گرامکلف است بفرمان ایزد دانابشر بود که شناسد حقایق اشیاولی سرشته عجزست طینتش قطعااگر نهد سر فرمان حضرت مولا٥٦٢( ٣٤ ) مجله كابل شماره ( ششم ) سال دومبشر بود كه جهان را حیات می بخشد چورهنمای شود خلق را براه هداو گر براه خطا قائد ضلال شود كشد بوادي او بار خلق را زقفابشر بود كه شود مالك زمان و زمين چوهتمش نبود پای بند باغ و سرابشر بود كه ازو دیو میكند لا حول چو منحرف شود از جادة رضای خدابشر بود كه حیات ابدكیانی اوست اگر ازو اثری یادگار ماند بجابشر بود كه حقیقت بزند گی مرده است چو ماند تنبل و بیحس ز جهل جانفرسابشر بود كه نماید جهان گلستانش اگر دهند باو چشم و دیده بینابشر بود كه جهان حلقه می شود بسرش ز تنگنای طبیعت اگر نگشت رهابشر بود که چو گاهی ثبات می ورزد بود بسیل حوادث چو كوه پا برجابشر بود كه چو تمكين خویشتن بازد شود زحا دثة دست او زپای خطابشر بود كه ز مستی بهوش می آید پرد چو نشۀ او در خمار رنج و عنابشربود كه مرضهای ظاهر و باطن مسلطند بر او در نهان و در پیداگهی شود تن او تخته مشق از سل ودق گهی بود دل او سخر گاه حرص و هوابخار حصبه بسر سامش آشنا سازد چو در تنش زند آتش حرارت حمیترکیب بند شبلی نعمانینقل از كليات مرحومعلامه شبلي نعمانىایكه پرسی چه كسانيم؟ و چه سامان داریم آنچه باهیچ نیرزد بجهان آن داریمما نه آنیم كه ديهيم سكندر طلبيم ما نه آنیم كه اورنگ سلیمان داریمما نه آنیم كه بر شیوة ارباب حشم روی و راهی بدر دولت سلطان داریمما نه آنیم كه با حاجب و در بان باشیم ما نه آنیم كه بام و در و ایوان داریم٥٦٣شماره ( ششم ) سال دوم ترکیب بند شبلی نعمانی ( ٣٥ )ما نه آنیم که با مسند و بالین ار زیم ما نه آنیم که سرداب و شبستان داریمما نير زیم بدان پایه که چون محتشمان جامه از قاقم و استبرق و کتان داریمما نه آنیم که يك شيوه بآئین گیریم ما نه آنیم كه يك كار به سامان داريمخاكساران جهانیم و ز اسباب جهان بوریا نیست که در کلبه احزان داریمجزنی خامه و اوراق پریشان نبود بیش و کم آنچه به پیدا و به پنهان داریمگاه گاهی بسوی کلبۀ ما باز خرام تا به بینی که چه برگ و سروسامان داریمتو کباب بره و شهد و شکر می جوئی ما همان پارۀ نانی بسر خوان داریمتو غلامان کمر بسته بفرمان خواهی ماغلام خود وخود گوش بفرمان داریمهم يك حال بود بی سر و سامانی ماکهنه هرگز نشود جامۀ عریانی ماعجز و افتادگی و طوع و رضا خواهی هست گر زما شیوۀ پیشینه ما خواهی هستافسر و تاج و کمر بند و کله جوئی نیست جامۀ کهنه و بارینه ردا خواهی هستقصر و بام و حرم و گنبد، اگر خواهی نیست مسجد و منبر و محراب دعا خواهی هستآن می کوز فرنگست نداریم بجام بادۀ خمكده صدق و صفا خواهی هستشرح افسانه « رومن » نتوان جست زما دردلاویز حدیث « خلفا» خواهی هستما مداوای تپ و درد ، ندانيم ولی گر زرنجوری« الحاد » شفا خواهی هستما خرافات کهن یاد نداریم ولی گرزما سلسلۀ « حدثنا » خواهی هستگفته «بیکن» و «دیکارت» نداریم بیاد ور حدیثی «زرسول دو سرا» خواهی هستبی نوائیم زما فرۀ دنیا مطلبآنچه در کیسه نداریم، تو از ما مطلبما که با آن همه نیرنگی این چرخ دون هیچگه پای زخلوت ننهادیم برونما که از جای نرفتیم بصد جور و جفا که بما رفت زدست فلك سفله دونتا چه پیش آمده باشد ! که بیکبار زما رفت تمکین و قرار وخردوصبر وسکون٥٦٤شماره ( ششم ) سال دوم مجله کابل ( ٣٦ )تا چه پیش آمده باشد ! که زهر گوشة ملك پرسیدیم سرا سیمه باین حال زبوندرد زا ندازه گذشت و بلغ السيل زباه رفت سر رشته صبر از کف و لله در فنونبار این غم که زما تاب شکیبائی برد خود به بینید که چند است و مپرسید که چونچند در سینه توان داشت نهان شعلة غم خوش بود صبر ولی خود نتوانیم کنونشرح این آتش جانسوز نگفتن تا کیسوختم سوختم این سوز نهفتن تا کیجمع اسلام که صیتش بدیار افتاد است حالیا باغم و در دش سروکار افتاد استآن که در معرکه تاج از سر « قیصر » بربود دست و بازوش بیکبار زکار افتاد استآن که چون مهر جهانتاب بعالم میتافت خاك ره گشته ، و در راه گذار افتاد استآن که صد قلعه روئين بيكى حمله کشود حالیا از همه سو خود بحصار افتاد استدست و سر پنجة آن شیر ژیان رفت زکار تهمتن در تنگ چه آمد و خوار افتاد استآن که در پیکر صد مرده همی جان بدمید هست بر بستر بیماری و زار افتاد استآن غز یزیكه جهانش همی داشت غزیز حالیا خسته و آواره وخوار افتاد استمرغ خوش زمزمه را کار بصیاد افتاد دا من شاهد گل در کف خار افتاد استمی نه بینی که نژاد عرب و آل لوي خوار و سر گشته بهر شهر و دیار افتاد استدست هر سفله بغار تگریش گشته دراز همجو بغداد که در دست تتا رافتاد استورق دفتر عباس بتاراج برفت اختر فاطمیان خود زمدار افتاد استکار وان رفته و اندازه جاهش پیداست زان نشانها که بهر راه گذار افتاد استآسمان از حرکت مانده واختر زمدار مهر گم گشت و جهان تیره و تار افتاد استوين عجب بین که باین فتنه و آشوب بلا هر کس از ما بهمان خواب وخمار افتاد استسنگ میبار دو در خواب خوش اند اهل حصار رخنه ها در کمر و پاي حصار افتاد استعلما را همه پیکار و نزاع ست ، كزو آتش فتنه بهر شهر و دیار افتاد استامرا را که بود نیروی ما ازدم شان کار با بر بط و رود و دف تارا فتاد است٥٦٥شماره (ششم) سال دوم ترکیب بند شبلی نعمانی (۳۷)بكه نالیم؟ و به پیش که بفریاد رویم؟ کار ما بافلك عربده کار افتاد استتنگ با شد که به پیش شه و در ویش شویمهمت آن ست که خود چاره گرخویش شویمدر چنین حادثه صعب که برما افتاد چاره آن نیست که از عهد کهن داری یادچاره آن نیست که بر رسم کهن طرح نهی مکتب و مدرسه هادرهمه اطراف و بلادتاچه سودت دهد آن فلسفه عهد قدیم تاچه سودت دهد آن هیئت پارینه نهاداز عناصر سه و شصت آمده اينك به شمار توهمان در گرو آتش و آبستی و بادتاچه سو دت دهد آن شیوهٔ تعلیم قدیم که برویت در رزقی نتوانست کشاددست بالاست هر آئینه ز زیرین بهتر این حدیث نبوی هست ترا رفته زیادنبود وجه کفاف تو مگر هدیه و نذر نبود حاصل بخت تو مگر کبر و عنادنتوانی که خود از گوشه برائی وانگه عرض اسلام کنی در همه امصار و بلادخود بفر مای ، کزین مشغله مقصود چه بودگروجود تو زیان نیست بگو سود چه بوداینکه بر مائده یورپ مهمان باشی حیف باشد اگر از جمله ایشان باشیحیف اگر از اثر فلسفهٔ مغربیان منکر فلسفۀ سنت و قرآن باشی«مسمر» ار شعبده جلوه دهد، سرنبنهی منکر معزهٔ « موسی عمران » باشیگفتهٔ « سولن » و آئین جهانبانی او بر زبان داری و بیگانه ز « نعمان » باشیاز « هنیبال » صدافسانه و دستان گوئی جاهل ازمعرکه های « شه مردان » باشیقیصران را همه يك يك بشماری زآغاز بیخبر «ازعمر» و«حیدر» و«عثمان »باشیاز خداوند جهان ، یاد نیا ری گاهی روز و شب خود به پرستاری سلطان باشیور بپرسی که درین کارچه تدبیر بوددین و دنیا بهم آمیز که اکسیر بودگر چه این مرحله دشوار گذار افتاداست پای را کار درین راه به خار افتاد است٥٦٦شماره ( ششم ) سال دوم مجله کابل ( ۳۸ )دین ودنیا بهم آمیختن آسان نبود گوئیا کشتی و گرداب ، دو چار افتاد استنسبت فلسفه و شرع بدان می ماند که خزان در عقب باد بهار افتاد استحل اینمشکل اگر خواهی از ندوه (۱) بخواه او کشاید گرهی را که بکار افتاد استحکمت و شرع درینجا بهم آمیخته اند نمک و باده ـ درین میکده یار افتاد استعقل را نیست سرعربده اینجا با نقل پنبه را آشتی اینجا به شرار افتاده استشبلی آهنگ دعا کن که سخن گشت دراز گرچه دانم که قلم سحر نگار افتاد استهان بدرگاه خدای دو جهان روی بنه که نم رحمت او بر گل و خار افتاد استمی تواند اثر قدرت او داد، امان خرمنی را که بهر گوشه شرار افتاد استصدره افتاد که طوفان زده از کرمش رسته از لطمه موج و به کنار افتاد استصدره افتاد که فیض کرمش جان بدمید مرده را که در آغوش مزار افتاد استای خدا و ند جهان رحم بفرما بر ما که چو ما برد ر فیض توهزار افتاد استطرح انجام مرا نیز ، چو آغاز اندازای خدا ، هان نگه لطف به ما باز انداز(۱) ندوه مدرسه ایست بنام ندوة العلوم که خود مولینا شبلی نعمانی مؤسس اوست .٥٦٧شماره (ششم) سال دوم خزان و شاعر (۳۹)خزان وشاعراز طبع جناب قاری عبدالله خانعضو انجمن ادبیباد از برگ ریز فصل خزان میدهد باغ سبز و سرخ نشاندر نظر باز برگهای درخت می نماید بگونه گون الوانباز از زرد و سرخ و نارنجی گشته اوراق بوستان افشانکرده در بر لباس بوقلمون سبز پوشان صفحه بستانزعفران کاری خزان اکنون میزند خنده بر بهارستاناز خزان تا چمن طلائی شد گشته چون نقره صاف آب روانتیغ بر روی آب میکشد بعد ازین موج خیزی طوفانمیدهد یاد از بهار بسنت برگ ریزان دره و دامانرنگ آمیز برگها گوئی میدهد گلشنی دگر ساماناز خزان پنجه چنار کنون می نماید چو پنجه مرجاندر خزان غنچه طلا گردد شاخهای زمرد بستانجدول باغ را طلائی کرد خامه زر نگار فصل خزانشوشه زر بهر طرف ریزد چون بگلشن شود نسیم وزانآسمان نیلگون هوا صافست گرد بنشسته از نم بارانباغ از دور جلوه دارد که در و مانده چشمها حیرانیا بهار دگر نمایان است در دل و بر صفحه بغمانکلك قدرت نگار صنع کشید خوش درین صفحه تابلوی خزانیارب این فصل برگ ریزان است که زراندود شد از وبستانباغ را غوطه داده اند بزر یا بشد برگ ریز برگ ریزاناز بهار خوشش بر نگینی نیست کمتر خزان این سامان٥٦٨شماره (ششم) سال دوممجله کابل(٤٠)«انتباه»شاعر نو آقای غلام احمد خانرایگان بگذشت و ماه سال ما تیره شد زین حال استقبال مانی هنر داریم و نی علم و کمال نی زر و سرمایه مال و منالنی صناعت کار و صاحب پیشه ایم ملتی بی فکر و بی اندیشه ایمنزد ما بهتر بود جهل از هنر نزد ما خوشتر بود زهر از شکرما گریزانیم چون خفاش ها از شعاع شمس وز نور و ضیاملتی بی علم و قوم بی سواد فرقه پر کین و قوم پر عنادملتی پر جنبش و پر اضطراب دایماً در شورش و در انقلابعلم و عرفان نزد ما نبود حلال با هنر باشیم دایم در جدالملتی پس مانده ایم و بی خبر جهل نزد ما بود علم و هنرجملگی با درد غفلت مبتلا نی طبیب و نی علاج و نی دوامکتوبی نادیده و ملا شدیم بر فراز منبری بالا شدیمکنفرانس نطق و لکچر میدهیم عالمی را درس از بر میدهیمسارق بر ما جهان بانی کند دزد ما دعوی سلطانی کندتیغ بر روی برادر می کشیم ملت خود را سراسر میکشیمخانه خود را خود آتش میزنیم تیشه بر پای ستمکش میزنیمبین خود باشیم دایم در فساد نی بدین پابند و نی بر اعتقادرهبر ما علم را تائید کرد بر حصول معرفت تاکید کردگفته آن پیغمبر خیرالبشر دوست دارم شخص با علم و هنرمنع فرمودند از بغض و نفاق امر فرمودند بهر اتفاقما خلاف قول پیغمبر کنیم گفته های غیر را باور کنیمملتی ما جمله از پیر و جوان نیست بر يك راه ويك مسلك روان٥٦٩شماره ( ششم ) سال دوم انتباه (٤١)تا طرفدار نفوذ الیم ماهر يكي خان و امير خودسريمما همي خوانيم قانون و نظامبر ديار ما به تعداد و شمارهر يكي باشيم خان خود سريگر چنین باشد همیشه حال ماجهل ما باشد كنون ضرب المثلدر جهالت گشته در دنيا علمگرچنین خصلت بود باما مداماین سخنها از برای عبرت استهست حرف من ركيك و نيشدارمینماید گرچه چون جنك و جدلراست گفتن دايما مارا شعارحرف من از درد و سوز دل استنیستم من آدم خارج پرستنيستم من محو كردار فرنگملت من نیست در چشمم زبونليك مذموم است نزد من ثنامادحين ممدوح را احمق كندقصه و افسانه احباب خوشمقصد ما هست بیداری نه خواببی ره و بی كار بی حالیم ماهر يكي دارای تیغ و خنجريممست و مخموريم بی ساقی و جامبيش باشد از دومليون شهريارخان بی تان و سری بی لشکریوای صد افسوس بر احوال مادر میان جمله اقوام و مللخوش بودصدبار زين هستی عدمكار ما ختم است باق والسلامبی زروی کین و بغض و نفرت استهمچو طاوسی بود در جلد مارظاهرش زهر است در باطن عسلرو برو گویم همه آئينه وارقلب من مايل باین آب و گل استنزد من ملت نباشد خوار و پستنیست در آئينه ام يك ذره زنگمن بعشق خاك خود دارم جنونشخص مداح است پر مکر و دغاكار را بی نور و بی رونق كندميبرد اطفال را در خواب خوشباتشدد کرده ام زین رو عتاب٠٧٠٠شماره ( ششم ) سال دوم مجلة كابل (٤٢)شب پائیزنمونه از ادبیات خارجیازالفرد و موسه شاعر اشك و غممترجم آقای محمد رضاخانهنگامیکه در مدرسه بودم شبی در خانه خود تنها بیدار ماندم جلو میزم طفلی بی نوائی کهجامه سیاه در بر داشت آمد وبنشست این طفل چون برادر بمن شبیه بود چهرة او محزوناما خوشگل می نمود این طفل سر خود را بر روی کتاب که در برابرم بود خم کردهو درروشنائی چراغ بناخواندن گذاشت و تا صبح کاهان با تبسم نمکین مایل بفکر و تامل بوددر سن پانزده روزی آهسته آهسته در جنگلی قدم میزدم در پای درختی که جوانی جامه سیاه دربر داشت آمد و بنشست این جوان چون برادر بمن شبیه بود در دستی بربط و در دستیغنچه نسترن داشت ازو راه خویش پرسیدم دوستانه سلامی داده و اندکی مائل گشتهبا نگشت تپه بمن نشان داد.در عنفوان جوانی که آغاز عشق است روزی در منزل خود تنها بودمو به نخستین کشاکش روزگار میگریستم ناشناسی که لباس سیاه در بر داشت در نزديكبخاری من آمد وبنشست این ناشناس چون برادر بمن شبیه بود در یکدست شمشیر آبدارو در دست دیگر آسمان ها را نشان میداد و چنان مینمود که از دردهای دلخراشم می نالدولی بیش از آهی نکشید وچون خیالی از نظر ناپدید گشت.در دورۀ هوس رانی در حلقه میگساران ساغر خود را بلند کردم مهمان سیاه پوشکه چون برا در بمن شبیه بود رو برویم آمد و بنشستسالی بعد شبی نزدیك به بستر پدر خود که محتضر بود زانو زده نشسته بودم ناگاهفراز بالینش یتیمی که رخت سیاه در بر داشت آمد و بنشست این یتیم چون برادر بمنشبیه بود چشمانش پر از اشك و چون فرشته غم و اندوه تاجی از خار بسر داشتبربط خودش را انداخت ودشنه را بطرف سینه مایل کرد ولباسش ازخون قرمزی زد٥٧١شماره (ششم) سال دوم شب پائیز (٤٣)چهره اش را آنقدرها بخیال سپرده ام که در هر آنی از حیات خود او را شناخته و اینمنظره شگفت انگیز ملك است یا شیطان همه جا در نظرم چون خیال دوست تجسم مینماید.هنگامیکه از غصه و رنج بستوه آمدم و برای تجدید دوره زندگی و نشاط جوانیخواستم از فرانسه سفر کنم گویا دل بی اختیار شد و قدم میخواست آثار امید را درین سفرجستجو کند در سواد «پیس» بدامنه «اپنیان» در کلونی مقابل «رود رن» «د نیس» در سراشیبدره ها در «فلورانس» در زیر قصرها در بريك در کهن کلبه های دهاتی و در کوهای خالیاز باشندگان «الپ» در شهر «ژون» زیر درختان نارنج در «ديوي» در زیر درختانسر سبز سیب «در هاوز» به پیشگاه اتلا نتيك در «وينز» ولید وی خالي از لطف همانجائیکهموج های رنگ باخته بحر در روی سبزۀ مقبرۀ دیگر نور خودش را جلوه نمیدهد هر جا کهدر زیر این آسمانهای نامحدود دل و دیده را بزخم جاوید خونین ساختم هر جا که رنجو اندوه مرا بدنبال خود کشیده و خسته نمود . . . . . . . . . . .هر جا که در طول راهها پیشانی خود را رو بروی هر دو دست گذاشته و چونزنان نوحه کرده ام . . . . . . . . . . . . . . . . .روی همرفته هر جا که میل کردم بخوابم هر جا که خواهش کردم بمیرم هر جا که پایمبزمین رسید بد بختیکه لباس سیاه در بر داشت و چون برادر بمن شبیه بود در سر راهم آمدو بنشست . آخر تو کیستی ؟ که پیوسته در حیات سر راه من پیدا می شوی با این تلطفی کهداری نپندارم که سر نوشت بدی باشی لب خند شیرنیت حکایه از منتهای طاقت میکندو اشکهایت انتهای ترحم را نشان میدهد. زمانیکه تومونس آمال من میشوی از جام هستیبخش ایزدی سیراب میشوم درد تو و غم من چون دو خواهر با هم مهربا نند.آخر تو کیستی؟ اگر فرشتی چرا بمن نمیگوئی تو در مصائب من چشم بینا داری توآن منظره عجیبی که از بیست سال با ینطرف در راه افکار من قدم میزنی و صدای باطنیمرا میشنوی نمیدانم ترا بچه اسم یاد کنم! آخر تو کیستی؟ اگر تو ... هستی آنکه ترا بمن٥٧٢شماره ( ششم ) سال دوم مجله کابل ( ٤٤ )میفرستد اوکیست ؟ تو بمن تبسم میکنی و هرگز از مسرتم حصه نمیگیری تو بمن شکایت داریو هرگز مرا دلداری نمیکنی .امشب باز در نظرم مجسم گشتی شاید نوبت خرابی های تازه درین شب رسیده باشد .همه امواج نسیم پی در پی از غرفه من شنیده می شود و من در ساحه خلوت روی بسترافتاده محل دل آویزی را مینگرم .ناگهان در تاریکی شب شکل ملایمی در گذشت و روی پرده سایه آن نمودار شد ،سپس آن سایه آمد و بر روی بسترم بنشست آیا این رویا حقیقت ندارد ؟ آیا این تمثالشخص من است که در آئینه بنظرم بر خورده .ای منظره غم انگیز دل شکسته ای قیافه خیره سیاه پوش ! ای مرغ حزین و گذرندهتو از من چه خواهش داری؟ آخر تو کیستی ؟ ای شبح جوانی من چیزی نتوانسته ترا از پا در آرد،بمن بگو ، چیست که ترا بدون درنگ در سایه هائی که من آنجاها میگذرم نشسته مییابم ، آخر توکیستی ای پرستار انزو اجوی ای مهمانی که از آرام من زجرهای تلخ می چشی ! چه چیزترا وا دار بدنبال کردن من نموده آخر کیستی ، آخر کیستی ؟ و جز در روزهای ناله واشكسیمای ترانه می بینم .منظره یا ملکه شعرمن و تو زاده يك پدریم ، من نه ملك نگهبان و نه سرنوشت شوم انسانهایم ، آنچیزهائیکهبمن دوست مینمایند ، نمیدانم که در این خاکدان فنا در این توقفگا ها قدمهائی او بکدامطرف مایل است .من نه . . . ونه شیطان ، وقتیکه تو مرا برا درت خواندی ، نامم را دانستی ، هر کجا۲۷۳رئیس و هیئت محترم مجلس شورای ملی در کابل[BLANK PAGE]( ٤٥ ) منتخبات نفيسه شماره ( ششم ) سال دومروی من ترا در آنجا دائماً دنبال میکنم حتی در روزهای آخرین تو هم میآیم و بر رویلوح سنگ تو خواهم نشست .آسمان قلب ترا بمن حواله کرده است ، هنگامیکه بسرپنجۀ غم گرفتار آئی ، سوی منبیا و تشویش مکن من ترا بمنزلت تعقیب مینمایم مگر نمیتوانم دستت بگیرم عزیزم !مرا تنهایی میگویند .منتخبات نفیسهتدبيرهمی تا برآید بتدبیر کار مدارای دشمن به از کارزارچو نتوان عدو را بقوت شکست به نعمت بیابد در فتنه بستگر اندیشه داری ز دشمن گزند به تعویذ احسان زبانش به بندعدو را بجای خسك زر بریز که احسان کند کند دندان تیزبتدبیر شاید جهان خورد ولوس چو دستی نشاید گزیدن ببوسبتدبیر رستم در آید به بند که اسفند یارش نجست از کمندعدورا بفرصت توان کند پوست پس اورارعایت چنانکن که دوستحذر کن ز پیکار کمتر کسی که از قطره سیلاب دیدم بسیمزن تا توانی بر ابرو گره که دشمن اگرچه زبون دوست بهبود دشمنش تازه و دوست ریش کسی کش بوددشمن ازدوست بیشمزن با سپاهی ز خود بیشتر که نتوان زد انگشت بر نیشتر٥٧٤شماره ( ششم ) سال دوم مجله کابل ( ٤٦ )و گر زو تواناتری در نبرد نه مردیست بر ناتوان زور کرداگر پیل زوری و گرشیر چنگ به نزديك من صلح بهتر زجنگچو دست ازهمه حیلتی در گسست حلالست بردن بشمشیر دستاگر صلح خواهد عدو سر مپیچ و گر جنگ جویدعنان بر مپیچکه گردي به بندد در کار زار تراقدرو هیبت شود يك هزاروراو پای جنگ آورد دررکاب نخواهدبمشر ازتو داور حسابتوهم جنگ راباش چون فتنه خاست که بر کینه ور مهربانی خطاستچو باسفله گوئی بلطف و خوشی فزون گرددش کبرو گردنکشیچو دشمن در آمد بعجز از درت بدر کن ز دل کین و خشم ازسرتچوزنهار خواهد کرم پیشه کن ببخشای و ز مکرش اندیشه کنز تدبیر پیر کهن بر مگرد که کار آزموده بود سالخوردبر آرند بنیاد روئین ز پای جوانان بشمشیر و پیران برایببندیش در قلب هیجا مفر چه دانی کز آن که باشد ظفرچوبینی که لشکر همه پشت داد به تنها مده جان شیرین بباداگر بر کناری برفتن بکوش و گر در میان لبس دشمن بپوشوگرخودهزاری و دشمن دویست چوشب شد در اقلیم دشمن مابستشب تیره پنجه سوار از کمین چو پا نصد بشوکت بدرد زمینچه خواهی بریدن بشب راهها حذر کن نخست از کمین گاههامیان دو لشکر چو یکروزه راه بماند بزن خیمه بر جا یگاهگر او پیش دستی کند غم مدار ور افرا سیابست مغزش برآرمیان دولشکر چو یکروزه را ند سر پنجۀ زور مندش نماندتو آسوده بر لشکر مانده زن که نادان ستم کرد برخو یشتنچو دشمن شکستی میفکن علم که با زش نیاید جراحت بهم٥٧٥(٤٧)شماره (ششم) سال دوممنتخبات نفیسهبسي در قفای هزیمت مران نباید که دور افتی از یاورانهوا بینی از گرد هیجا چو میغ بگیرند گردد بژوپین و تیغبدنبال غارت نراند سپاه که خالی بماند پس پشت شاهسپه را نگهبانئی شهریار به از جنگ در حلقه کارزار(بوستان سعدی)عسکر پروریدلاور که بار تهور نمود بیاید بمقدارش اندر فزودکه بار دگر دل نهد بر هلاك ندارد ز پیکار یاجوج باكسپاهی در آسودگی خوش بدار که در حالت سختی آید بکارکنون دست مردان جنگی ببوس نه آنگه که دشمن فرو کوفت کوسسپاهی که کارش نباشد ببرگ چرا دل نهد روز هیجا بمرگنواحی ملك از کف بدسگال بلشکر نگهدار و لشکر بمالملك را بود بر عدو دست چیر چو لشکر دل آسوده باشند و سیربهای سر خویشتن می خورد نه انصاف باشد که سختی بردچو دارند گنج از سپاهی دریغ دریغ آیدش دست بردن به تیغچه مردی کند در صف کارزار چو دستش تهی باشد و کار زار(بوستان)بی التفاتی باهل دنیااگر در جهان از جهان رسته ایست در از خلق بر خویشتن بسته ایستکس از دست جور زبانها نرست اگر خودنمایست و گر حق پرستاگر بر پری چون ملك زاسمان بدامن در آویزدت بد گمانبکوشش تو آن دجله را پیش بست نشاید زبان بد اندیش بستفراهم نشینند تر دامنان که این زهد خشك است و آن دام نان٥٧٦شماره ( ششم ) سال دوم مجله کابل ( ٤٨ )تورو از پرستیدن حق مپیچ بهل تا نگیرند خلقت بهیچچو راضی شد از بنده یزدان پاك گرانها نگردند راضی چه باكبداندیش خلق از حق آگاه نیست زغوغای خلقش بحق راه نیستاز آن ره بجائی نیاورده اند که اول قدم بی غلط برده انددو کس بر حدیثی گمارند گوش یکی نکته چین و دگر مرد هوشیکی پند گیرد دگر نا پسند نه پردازد از حرف گیری به پندفرو مانده در کنج تاريك جای چه در یابد از جام گیتی نمایمپندار گر شیر و گر رو بهی کزینان بمردی و حیلت رهیاگر کنج خلوت گزیند کسی که پروای صحبت ندارد بسیمذمت کنندش که زرقست وریو ز مردم چنان میگریزد که دیوو گر خنده رویست و آمیزگار عفیفش ندانند و پر هیز گارغنی را به غیبت بکاوند پوست که فرعون اگر هست در عالم اوستو گرمرد درویش در سختی است بگویند زادبار و بد بختی استو گرکامرانی در آید ز پای غنیمت شمارند و فضل خدایکه تا چند ازین جاه و گردن کشی خوشی را بود درقفا نا خوشیوگر تنگدستی تنگ مایه سعادت بلندش کند پایهبخایندش از کینه دندان بزهر که دون پروراست اینفرو مایه دهرچو بینند کاری بدستت در است حریصت شمارند و دنیا پرستو اگر ناطقی طبل پر یا و ۀ و گر خامشی نقش گرماوۀتحمل کنا نرا نخوا نند مرد که بیچاره از بیم سر بر نکردواگر در سرش هول مردانگیست گریزند از وکاین چه دیوانه گیستتعنت کنندش گرانذك خوراست که مالش مگر روزي ديگر استو گر نغز و پاکیزه باشد خورش شکم بنده خوانندو تن پرورش٥٧٧پيش آر [جامی؟] [پياپی؟] شراب لعل فاممجلس انيس و حريف همدم و شرب مدامساقی شکر دهان و مطرب شيرين سخنهمنشينی نيک کردار و نديمی نيک نامشاهدی از لطف و پاکی رشک آب زندگیدلبری در حسن و خوبی غيرت ماه تمامبزمگاهی دل نشان چون قصر فردوس برينگلشنی پيرامنش چون روضه دار السلاماز آثار تاریخی موزه کابل یکصفحه از دیوان قلمی حضرت خواجه شیراز بخط محمد محسن هرویکه در موزه کابل موجود وصنعت خطاطی ورسامی هرات را در عهد سلطان حسین بایقرا نشان میدهد .[BLANK PAGE]شمارهٔ ( ششم ) سال دوم منتخبات نفیسه ( ٤٩ )و اگر بی تکف زید مال دار که زینت بر اهل تمیز است عارزبان در نهندش بایذا چو تیغ که بدبخت زر دارد از خود دریغو اگر کاخ و ایوان منقش کند تن خویش را کسوت خوش کندبجان آید از دست طعنه زنان که خود را بیا راست همچون زنانو اگر پارسا ئی سیاحت نکرد سفر کردگانش نخوانند مردکه نا رفته بیرون ز آغوش زن كدامش هنر باشد و رای و فنجها ندیده را هم بدرند پوست که سرگشته بخت برگشته اوستگرش خط از اقبال بودی و بهر زمانه نراندی زشهرش بشهرعزب را نکوهش کند خرده بین که میلرزد از خفت و خیزش زمینو گرزن کند گوید از دست دل بگردن در افتاد چون خر بگلنه از جور مردم رهد زشت روی نه شاهد زنا مردم زشت گویخطاب به حکامدیو با مردم نیامیزد مترس بل بترس از مردمان دیو سارهر که دد یا مردم بد پر ورد دیر و زود از جان برآرندش دماربا بدان چندانکه نیکوئی كنی قتل مار افسون نباشد جز بماربا بدان بد باش با نیکان نکوجای گل گل باش جای خار خار( طیبات سعدی )ابرهای بهاردر آسمان غزنیبرآمد نیلگون ابری ز روی نیلگون دریا چورای عاشقان گردان چو طبع بیدلان شیداچو کردان گشته سیلابی میان آب آسوده چو کردان گردبادی گردگردی تیره و ذزوا٥٧٨شماره (ششم) سال دوم مجله کابل ( ٥٠ )يبار بدوزهم بگسست و گردان گشت بر گردون چو پیلان پراکنده میان آبگون صحراتو گفتی گرد زنگارست بر حراقه چینی تو گفتی موی سنجابست بر فیروزه گون دیباتو گفتی آسمان دریاست از سبزی و بر رویش به پرواز اندر آورده ست نا که بچگان عنقاهمیرفت از برگردون گهی تاري وگه روشن وزو گه آسمان پیدا وگه خورشید نا پیدابسان چندن سوهان زده بر لوح فیروزه بکر دار عبیر بیخته بر تخته میناچو دردا آتشی کابش بروي اندرزنی ناگه چو چشم بیدلی کز دیدن دلبر شود تنها( فرخی سیستانی )علم عصریوعشق حقآب حیوان از دم خنجر طلب ازهمان اژدها كوثر طلبسنگ اسود از در بتخانه خواه نافه مشک ازسگ دیوانه خواهسوز عشق از « دانش حاضر » مجويكيف حق از جام این کافر مجویعلامه دا کتر اقبالبی اختیاری در عشقالست و عد تنی يا قلب انی اذا ما تبت عن لیلی تتوبوها انا تايب عن حب ليلى فمالك كلما ذكرت تذ وبلا ا دریاز دواج با که ؟آن دخ رستاق زادی جاهلی پست بالائی سطبري بد گلینا تراشی پرورش ناداده کم نگاهی کم زبانی سادهدل ز آلام امومت کرده خون گرد چشمش حلقهاي نيلگون٥٧٩شماره (ششم) سال دوم منتخبات نفیسه ( ٥١ )ملت ار گیرد ز آغوشش بدست يك مسلمان غیور و حق پرستهستی ما محکم از آلام اوستصبح ما عالم فروز از شام اوستوان تهی آغوش نازك پیکری خانه پرورد و نگاهش محشریفکر او از تاب مغرب روشن است ظاهرش زن باطن او نازن استبند های ملت بیضا گسیخت تا ز چشمش عشوه ها حل کرده ریختشوخ چشم و فتنه زا آزادیش از حیا نا آشنا آزادیشاین گل از بستان ما نارسته بهداغش از دامان ملت شسته بهعلا مه داکتر اقبالنمونه از سبك فارسی نویسیعلامهسید جمال الدین افغانی که درموضوع تعلیم و تربیه نگاشتهاقتباس از کتاب بزم ایرانمنطبع هندانسان را با جلالت قدر وعزم شان وقوت ادراك وحدت ذهن وجودت قريحه وسعهٔعقل وصنایع بدیعه و اختراعات عجیبه که با خارق عادات سرمبا رات ومجا رات داردو تیزی فکری که از ارضیات در گذشته ید تطاول در آسمانها دراز کرده است عجیب وغریبحالت و حیرت افرا خلقت و پیدایشی است زیرا آنکه انسان چون تولد میشود و از کمونببر وزو از غیب بشهود جلوه میکند و قدم بر عرصهٔ وجود می نهد از همهٔ حیوانات پست تر٥٨٠شماره ( ششم ) سال دوم مجله کابل ( ٥٢ )وعاجز و نادان تر میباشد هر حیوانیکه زائیده میشود بيا رائی فطرت و الهام آلهی جمیع مضار ومنافع خود را میداند و دشمن جان خویش را میشناسد و در ماکل و مشرب و مبیت محتاج بمعلم نیست و در دفع وجلب وتقارب و تنافر و صیانت وجود استاد نمیخواهد و اما انسان چون بدین عالم پا مینهد لوحيست ساده کتابیست نانوشته وزمینی است با ثرو بجز فطرت بسیطه و قوهٔ محضه و طبیعت صرفه چیز دیگری وارد نیست زهر را از تریاق تمیز نمیدهد وقریب را از بعید فرق نمیکند توانا بر ادراك مصالح ومفاسد ومنجيات و مهلکات نیست و قدرت بر دفع منافرات واكتساب لائامات ندارد وضروريات معیشت ولوازم حیات را نمیداند واز اکل وشرب یومیه عاجز است واو را یارای ایستادن وحرکت کردن نمیبا شد نه صفات حسنه را درو اثري و نه خصلتهای نا ستوده دامن عصمتش را آلوده نموده است وبالجمله انسان در حین تولد هیولا ایست بلاصور وماده ایست بدون نقش و اثر و پدر وما در وخويش واقارب آنچه درخود دارند از اخلاق وسجايا و عادات و آداب و افکار دران مولد جدید بمرور ازمان ودیعه میگذارند وبصورتیکه آنها را مقبول افتد اورا مصور ساخته آنچه ایشانرا پسند آید در او نقش میکنند و آنرا بعد از بیرنگی بلون خود رنگ کرده در جمیع امور مماثل خویشتن میسازند و اگر پدر و مادر وخويشاوندان او متخلق با خلاق فاضله و متصف بآداب پسندیده و دارای افکار عالیه بوده با شند البته آن مولود جدیدرا بواسطه اکتساب این امور که بوا عث حقیقه نيك بختی است سعادت مطلقه دست خواهد داد وا لا در مهوات شقاوبد بختی ومحضرهای اتعاب ورنجها و وادیهای بلایا و مصائب در افتاده بجهت رذائل و آداب نا ستوده افکار خسیسه که از آنها استحصال نموده است از سعادت بالکلیه محروم میگردد وچون باحوال پدران ومادران نظراندازیم ظاهر میشود که آنها غالباً از خود چیزی نداشته اند بلکه هرچه در ایشان بوده است از نیکی و بدی و استقامت واعوجاج همه بنهج ارث ودیعه بوده است وحلقاب این سلسله در آخر بعلماء و دانشمندان و پیشوایان آنها منتهی خواهد گردید لهذا اگر ما ذره بین بصیرت و بینائی را بر دیده عقل نهاده از جنایای عقول هر امتی از امم و از زوایای نفوس هر قومی از اقوام و از مکامن عادات هر عشیره از عشائر تفتیش نما ئیم بغیر از افکار علما و اخلاق دانشمندان٥٨١شماره ( ششم) سال دوم نمونه از سبك فارسي نويسی (٥٣)و سيرت پيشوايان آنها هيچ چيز ديگر چه خورد بوده باشد چه بزرگ در ايشان نخواهيم ديد پسفي الحقيقه سائق وقائد وروح حیات ومحرك و ولاب هر امتی از امم علما و پیشوایان آنامت میباشند و علمای آن قوم را اگر افکار عالیه و نفوس مهذبه وعادات جمیله بوده باشدهیئت مجموعه ایشان را آناً فآناً نمود ازدیاد و بهجت و نضارتی تازه دست خواهد داد وهمگیآحاد آن بنخوت وشمم وعزت نفس وسلامت و به اتحادکلیه و محبت تامه وبصيرت وبينائيمتصف خواهند گردید وچون مجموع این امور آنها را حاصل گردد بي هيچ ريبي برمدارجنیکبختی ارتقا نموده غنا و ثروت و امنیت و راحت و علو شان دنیوی را استحصال خواهند نمودبسعادت ابديه فایز خواهند گشت و اگر پیشوایان آن قوم خود را عالم نامیده در واقعو نفس الامر از علم حصه و از افکار عالیه بهره نداشته باشند و یا اخلاق وعادات خود راتهذیب و تعدیل نکرده باشند البته پیروان ایشان بچاه ضلالت افتاده آن امت را فقر وفاقهو شقاق و نفاق فرا گرفته رفته رفته اجزای آن که عبارت از آحاد امت بوده باشد رویبتلاشی آورد و بالمره مضمحل و نابود خواهد گردید وچون تاثیرات پیشوایان در امموعظم شان علمای کاملین و مضار و مفاسد ناقصین عالم نما روشن گردید پس باید دانستکه خست شرف و قوت وضعف معلولات چه در عالم کبیر وچه عوالم صغیره وچه در افعال اختیاریهانسان بر حسب علل آنها است و در هیچ عالمی از عوالم ممکن نیست که خسیسی علت شریفویا خود ضعيفی علت قوی گردد و در اعمال انسانیه هیچ عملی اشرف و اقوای از اعمال فکردر طرق سعادت واستعمال نظر در دقائق علوم حقه ومعارف صدقه نمیباشد و وجه اشرفبودنش بدانچه گفتیم ظاهر شد و اما اقوی بودنش از جمیع اعمال بجهت آنست که دشواریوثقل هر صناعتی از صناعات وگرانی وتعب هر حرفه از حرف بر عضوی مخصوص وجارحهمخصوصه میباشد و سائر اعضا وجوارح را در حین استعمال بدان صناعت نوعی راحتو آرامی حاصل است و بار وگرانی اعمال فکر درعلوم بر مجموع عصبي ودماغ ميباشد وچون مجموععصبي را کلال و ضعف پدید آید جمیع اعضا وجوارح را ناتوانی و سستی و خستگيفرا خواهد گرفت و لهذا با بدکه علت آن در نهایت شرف وقوت بوده باشد تا آنکه او در عالموجود در آید وصورت هستی پذیرد ، پس مجرد احتیاج طبقه ارباب صناعت فکریه در عالم تعاون٥٨٢شماره ( ششم ) سال دوم مجله کابل ( ٥٤ )تو ازربا عمال سایر طبقات انسان موجب وعلت صناعت آن طبقه نخواهد شد چنانچه نفسآن احتیاج در سائر طبقات علت وباعث اعمال و حرف می شود بجهت آنکه اولا خوداحتیاج باعمال سائر طبقات اقتضا نمیکند مگر عملی را که معادل سائر اعمال بوده باشد درشرف و قوت و صعوبت و دشواری چو نکه مقصود درین هنگام مجرد مبادله خواهد بودوما مقدار شرف صناعت فکریه وقوت و دشواری آنرا بیان کردیم وثانیاً احتیاجاتاین طبقه باعمال طبقات دیگر فی حدی ذاتها بسیار کم است زیرا آنکه غالب احتیاجاتمردم بیکدیگر از برای کمال در معیشت وزینت در ملابس وزخرف در مساکن وتانقدرماکل و توغل در شهوات است وارباب این طبقهٔ راسعه عقل از تلذذات ملابسموشحه ومساکن مزخرفه منزه ساخته و اعمال فکر واستعمال مجموع عصبی موجب فتورسائراعضا وجوارح آنها گردیده ایشانرا از تانق در ماکل وتوغل درشهوات محروم نموده استخصوصاًکه این جماعت علی الدوام سرمایهٔ شهوات وتلذذات را که شیلبوبیه و جوانی بودهباشد در راه طلب علوم ومعارف صرف مینمایند پس واجب شدکه سببی فعال وباعث دیگری موثرباحتیاج این گروه منضم شود تا آنکه این مجموع علت صناعت فکریه توانند شد وچون اعمالبدنیه و افعال نفسانیه استقراء شود هیچ عملی فعال وهیچ فعلی موثر درآنها یافت نمیشود که ضمیمهٔاحتیاج آن فرقه شده متمم علت تامه اعمال فکریه گردد دیدار دان جماعت را برتحمل بار گرانوحمل ثقیل این صناعت مگربحمدت حقه واعتراف بشرف علم وتبجیل وتوقیر وتعظیم و تفخیمارباب آن چنانچه شاید وباید و تجربه نیز برحقیقت این استنباط دلالت میکند زیرا آنکهمشاهده میکنم که کثرت علوم ومعارف و وفور علماء وفضلاء وبسیاری مولفات ومصنفاتدر ممالك باندازهٔ شرف منزلت و عظم مقدار اهل علم است در نزد اهالی آن ممالك حتىدر بعضی بلاد چون شرف خدا و ندان معارف بدرجهٔ رسیده است که هیچ شرفو عزتی بدان پایه نتواند رسید وجمیع مراتب پیش آن مرتبهٔ جلیله پست و حقیر گردیدهاست علم را چنان صعود وعروجی حاصل شده است که پس ماندگان عالم انسانی بنظارهٔرصدیهٔ خیال هم ادنی پایهٔ اورا دیدن نتوانند وتالیفات وتصنيفات آنقدر بسیار گردیده است٥٨٣شماره ( ششم ) سال دوم نمونه از سبك فارسی نویسی ( ٥٥ )که نادانان حساب و شمارهٔ آنها را هم ندانند چون ظاهر شد که اعتراف آحاد امت بشرفمنزلت عالم موجب حصول علوم حقه است و حصول علوم حقه علت وجود سعادت مطلقه استاکنون باهزار تأسف و اندوه میتوان گفت که سبب فقر وفاقه و مسكنت و ذل و بدبختی اهالیمشرق زمین از ان است که آنها بهیچ وجه مقدار علم وعالم را نمیدانند و شرف ومنزلتدانشمندان را نمی شناسند و خداوندان معارف را توقیر و تعظیم نمیکنند و چنان خیالمیکنند که علم صناعتیست فضول وزائد و پیشه ایست بیفائده و بي ثمره و كار و حرفهبیکارانست لہذا عدد علما در آنها آنقدر كم شده است كه بانگشت شمار توان كرد و اینرا ندانستندکه جمیع سعادت آبا واجداد ایشان بلکه جمیع سعادتیکه در عالم یافت شده است همه نتيجةعلم و معرفت بوده است و این را ادراك نکردند که آنها سزاوار تراند بتعظیم علم و عالماز دیگران اولا از برای اینکه مریض را بطبيب احتياج بيشتر است از صحيح المزاجوايشـان بالبداهه همگی مبتلا میباشند بمرض مسكنت وذلت واين بيماری را طبيبیبجز عالم عارف کی خواهد یافت شد و ثانیاً چون نظر كنيم براهالی مشرق مي بينم كه جل آنهااز اولاد علما و حكما و عرفا، فضلا و انبياء كرام و رسل عظام میباشند پس آنها حقند بتمجید و تکریمورثه آباء خویشتن از دیگران که اجداد ایشان همگی وحشی و بربری ( یعنی جنگلی ) بوده اندو اگر اهالی مشرق زمین ازین خواب غفلت بیدار نشوند و بجهت اصلاح شان خویشوخلاصی از بیماری ذل و بیچارگی بتعظیم دانشمندان نكوشند البته آنها رفته رفتهاستجیر بالله مضمحل و نابود خواهند گردید و شرف آبا و اجداد خود را بعـار وننگمبدل خواهند ساخت وعجيب آنست كه اين بيماران بیچارگی بجای احترام اطبای خود كـهعلما بوده باشند سعي ميکنند درتوقير اغنياء بخلاء و كوشش مینمایند در تعظیم اولاد ظالمانوستمكا ران وجد بليغ بجا می آوردند درتکریم آنان که عظام بالية محتال ومحتاليرا بردوشگرفته با شند و غافل ازينكه اینها ثروت را احتقان الدم ومهلك وراحت را صداع دا ئمیو سعادت را داء عقام میباشند افسوس هزار افسوس ازین روش وازين بينش و ازیندا نش وباید دانست که مراد ما ازعالم آن عالم است که معارف آن گمرا هان طریق سعادت راها دی و رهنما باشد و دانشش دلهاي مرده را حیات وزندگاني تازه عطا کند وسخنانش بیماران ذل٥٨٤شماره (ششم) سال دوم مجله کابل (٥٦)و مسکنت را شفا بخشد و عباراتش چون مقناطیس اجزاء متلاشیه امت را جمع کند و کلماتش صیقلدهد نفوس را از کدورات بواعث شقا که عبارت از اخلاق رذیله بوده باشد و علمش تابان آفتابیو درخشان خورشیدی باشد که چون طلوع کند از مشرق عقل آنعالم نور وضیا ئشبر ساحت نفوس جمیع امت بتابد و همگی احاد آنرا منور و بینا گرداند تا هر يك منافعو مضار و مصالح و مفاسد خود را بدانند و سعادت دارین را از روی بصیرت استحصالکنند نه آن عالمیکه در ظلمتکده وحشت ناك اوهام نشسته علی الدوام بهمهمه و دمدمه مشغولمیباشد و افساد را اصلاح گمان میکند و خود راه نمیداند و راه بری دعوی میکند و نه آنعالمیکه در گورستان های کهنه پر خوف وحشیت گمانها و ویرانه های سهمناك تخیلاتمسکن گرفته چون بوم گاه و بیگاه ندای دهشت ناك در میدهد و بخرابی و دمار و هلاك مژدهمیرساند اجارنا الله منهما و اینگونه اشخاص را فی الحقیقه عالم نباید گفت بلکه علامات ویرانیو نشانهای تباهی و مبشران هلاکت و پیکهای مصائب و احزان و عالم نما باید نامید و این استمجمل آنچه می خواستم در این معنی بیان کنم .٥٨٥از آثار تاریخی موزه کابل مسکوکات خلفای « اموی » صفحه ( ۱ )[BLANK PAGE]شماره ( ششم ) سال دوم منتخبات نفيسه ( ٥٧ )« احسان با کسی که سزاوار احسان نباشد نشاید »شنيدم كه مردی غم خانه خوردکه زنبور در سقف او لانه کردزنش گفت ازینان چه خواهی مکنکه مسكين پریشان شوند از وطنبشد مرد نادان پس کار خویشگرفتند يك روز زن را به نیشزن بیخرد بر در و بام و كوىهميكرد فریاد و می گفت شويبیامد ز دكان سوی خانه مردبر آن بیخرد زن بسی طیره کردمكن روى بر مردم اي زن ترشتو گفتی كه زنبور مسكين مكشکسی با بدان نيكوئی چون كندبدان را تحمل بد افزون كندچو اندر سری بینی آزار خلقبه شمشیر تیزش بیازار حلقسگ آخر چه باشد كه خوانش نهندبفرمای تا استخوانش دهندچه نیکوزداست این مثل پیردهستور لگد زن گران بار بهو گر نيك مردی نماید عسسنیارد بشب خفتن از دزد کسنی نیزه در حلقه كار زاربه قیمت تر از نیشکر صد هزارنه هرکس سزا وار باشد به ماليكى مال خواهد یكی گوش مالچو گربه نوازی کبوتر بردچو فربه كنى گرگ يوسف دردبنائيكه محكم ندارد اساسبلندش مكن وركنى زو هراسبوستاندر پیش بینی و عاقبت اندیشیچه خوش گفت بهرام صحرا نشینچو يكران توسن زدش بر زمیندگر اسپی از گله باید گرفتکه گر سر كشد باز شاید گرفت٥٨٦شماره ( ششم ) سال دوم مجله کابل ( ٥٨ )به بند ای پسر دجله گر آب کاست که سودی ندارد چوسیلاب خواستچو گرگ خبیث آیدت در کمند بکش ور نه دل بر کن از گوسفندز ابلیس هرگز نیاید سجود نه از بد گهر نیکوئی در وجودبد اندیش را جای فرصت مده عدو در چه و دیو در شیشه بهمگو شاهد این مار کشتن بچوب چو سر زیر سنگ تو دارد بکوبقلم زن که بد کرد بازیر دست قلم بهتر او را بشمشیر دستمدیر که قانون بد می نهد ترا می برد تا به آتش دهدمگو ملك را این مدیر بسست مدیر مخوانش که مدیر کسستسعید آورد قول سعدی بجای که تو قیر ملك است و تدبیر و رایبوستان«اعتماد بنفس»دلا نارائی پروانه تا کی نگیری شیوه مردانه تا کییکی خودرا بسوز خویشتن سوز طواف آتش بیگانه تا کیعلامه داکتر اقبالکوشش کارزپائشت آتش تا نشد خاکستر اجزایش بسی پستی هم کوشش کار اینچنین بایدحضرت بیدل٥٨٧شماره (ششم) سال دوم علم و تکامل بشر (٥٩)اجتماعیاتعلم و تکامل بشربقلم غلام جیلانیخان اعظمیمعاون انجمن ادبیواضحترین دلایل ارتقا و تکامل بشر در صحنه حیات همانا شواهد و مثالهای ایست که تاریخ بما ارائه می نماید! یعنی ما بوسیله تاریخ میدانیم که انسانها چگونه بمدارج عالیه زندگی ترقی کرده و برخلاف سایر حیوان این مخلوق شریف چطور امتیاز مبهم و بزرگی را حاصل کرده توانسته اند.تاریخ این نکته را بما مدلل میدارد که انسانهای مترقی قدیمه با وجود استعداد فطری مدنی و دارای عقل ذاتی خویش صرف بوسیله انهماک و علاقه داشتن بعلوم و معارف ترقی کرده اند و اسباب یگانه تمدن و پیشرفت آنها قوت علم و علت انحطاط آنها نیز تخطی از ایجابات علم بوده است.کذا اقوامیکه در استعداد ذاتی مثل ملل مترقیه مذکور بوده ولی آنها بعلم و معرفت اهمیتی نمیدادند از قافله ترقی و تمدن خیلی عقب مانده طرز حیات آنها بادیگر حیوانات کمتر تفاوتی داشته است؛ یعنی اگرچه قانون خلقت عموم بشریت را بلا استثنا جهاز و اسبابی از قبیل: عقل و حواس و استعداد ترقی بخشیده و این عطیه فطرت انسان را نسبت بحیوان بحیوان ممتاز میسازد ولی از آنجا که قوت تعدی و حس شرارت نیز در بشر تخلیق شده البته بشر جاهل بدون علم و دانائی و تزکیه اخلاق مقتضیات این قوا را در وجود خود تعدیل٥٨٨شماره (ششم) سال دوم مجله کابل (٦٠)نتوانسته لا بد خصایل حیوانیت بیشتر از وی بروز میکند.علم اساساً فضائلی بانسان میبخشد که بآن وسیله ثبوت ممیزات انسانی نسبت بدیگر حیوان کرده میشود مثلا : علم عقل وحواس را تزکیه و نفس و اخلاق را مصفا و مهذب ساخته قوة ممیزه و تفکر را در وجود انسان قوی میگرداند؛ یعنی همان استعداد و قابلیت های را که خداوند در وجود بشر نسبت بدیگر مخلوق اضافه تر ودیعه فرموده در پرتو علم روشن شده و انسان از ان ها کار گرفته میتواند.شک نیست بشر مدنی الطبع بوده و حس جاه طلبی و ترقی خواهی فطری آنهاست! ولی وقتا که ما بطریقه نشو و نما و تاریخ ادوار مختلفة زندگانی گذشته بشر مراجعه و تدقیق میکنیم می بینم ترقیات بشر اولا تدریجی و باز انفرادی بوده هرگاه رایحة علم ومعرفت بمشام قومی یا طبقة نرسیده است آنها سالیان متمادی بحال وحشت و بدبختی مانده نهضتی در حیات کرده نتوانسته و همان استعداد فطرت بداد شان نرسیده است مثلا : اقوام گذشته تاریخی البته مثل بشر امروزه همه دارای عقل و استعداد فطری بودند ولی آن اقوامی بمدارج عالیه تمدن و ذروة ارتقا رسیده توانستند که علم وعرفان را هادی خویش قرار دادند. موقعیکه علم ومعرفت بین ملت آشوری پیدا شده و آنها بمدارج ارتقا رسیده بودند اقوام همجوار شان بضعف و بدبختی بسر میبردند، سپس که علوم وصنایع در بابل ترقی کرده و رواج علم در آشوری کمتر شد ملت آشوری حضیض ذلت را می پیمودند! همچنان موقع ظهور علما وحکما وترقیات علمی در یونان ملت رومی اسمی و شهرتی در عالم نداشتند ولی همینکه علم ومعرفت یونان بروم منتقل شد دیگر ملت ومملکت یونان دست خوش اقتدار رومی ها گردیده در باره سر افتخار بعالم بلند کرده نتوانستند.نزدیکترین مثالها واقعات تاریخی وطن عزیز خود ما افغانستان است! چه در شش صدو پنجاه سال قبل ملت ومملکت ما دارای همه گونه افتخارات مدنی واقتصادی وسیاسی بوده بعزت وکامرانی میزیست و آن ترقیات تماماً مرهون نشر علوم ومعارف بوده ودر٥٨٩شماره (ششم) سال دوم علم و تکامل بشر (61)هر شهری از بلاد معروفه مثل بلخ، غزنی، هرات دارای ششهزار، پنجهزار مکاتب و مدارس علمی بودیم وقتاً که حملهٔ مغل آن تمدن عالی ما را خراب و بخاك عدم برا بر کرد جهل جانشین آن گردید طبعاً سویهٔ اخلاقی هم در مملکت ما تنزل نموده و پس ازان تاریخ تا حالا دوباره ملت ما قدراست کرده نتوانستند؛ لهذا اگر بگوئیم آن تمدن بوجود جامعهٔ ملی و افراد لایق ما مربوط بود بعد از مرور آن زمانه ها دیگر افراد لایق نیز پیدا کرده و جامعهٔ ملی ما هم تکثر و اجتماع ثانی بهم رسانید ! همچنان ثروت ها و سرمایه های قدرتی خاك ما بطوریکه آن زمان قابل و مستعد بود بعد ازان و امروز هم دارای آن استعداد و قابلیت میباشد کذا اگر شاهانی را از قبیل غزنوی ها و غوری ها فاقد گردیدیم بجای آنها شاهان بزرگ و با عزمی از قبیل غلجائیها و درانی ها پیدا کردیم که هر کدام آنها در کشور کشائی و وطن دوستی کمتر از اسلاف خود نبودند ولی باین همه مراتب تمدن عصر غزنوی و غوری دوباره دستگیری برای ما نکرد .چرا ؟ برای اینکه پس از ان تاریخ نه زمامداران امور کشور نه پیشوایان ملی نه جامعه ما هیچکدام در فکر تشکیلات عرفانی عصر غزنوی ها و غوری ها نیفتاده و آن علوم و معارف را دوباره بمملکت معرفی و تأسیس کرده نتوانستند ، ملت ما در تاریکی جهل مانده بمعایب اخلاقی و نواقص زندگانی خود نمیدانستند و صرف اگر گاهی بفتوحات مثل زمان غلجائی ها و درانی ها موفق شده اند آن موفقیت ها در سایه نیروی بازو و لیاقت قایدین آنها بوده است پس باید اذعان نمود که اسرار ترقی ملل تاریخی همه در دست معجزه نمای علم و وسیله یگانه پیشرفت اقوام جهان تماما در سائقه علم بوده است امروز هم علم است که آمید عا را تثبیت کرده و قسمت عمدهٔ بشریت را بمدارج عالیه زندگانی رسانیده است .دانایان رموز اجتماعی میگویند : عقل بی علم ماشین بی بخار است ؟ یعنی عقل و استعداد فطرت را ، علم بکار می اندازد و بغیر آن عقل و حواس جز سکوت یا سرگردانی کاری نمیتواند بکنند .مقدس ترین هادئیکه قبلا ما را از فضیلت و مؤثرات علمی در مورد تکامل ما خبر داده590شماره (ششم) سال دوم مجله کابل (٦٢)و هدایت میفرماید قرآن کریم است! چه با وجود آیات و اشارات متعدده تنها موضوعتکامل بشریت را در سایه علم بموضوع خلقت حضرت آدم علیه السلام ابو البشر تمامکرده و روایت تاریخی آن حاوی مطلبیست که یعنی: خدای متعال پس از تکوین جسمو حلول روح علم الاسماء را بآنحضرت آموخت و سپس خلعت خلافت ذات باری خویش را درزمین بوی عطا فرمود! یعنی خدای متعال علم یگانه وسیلۀ تکامل نوع بشر قرار داده استموقعیکه حضرت رسول اکرم و پیغمبر خاتم (ص) ما بمنصب رسالت رسیده و ذات مقدس شانرامعراج نبوت حاصل میگردید نخست پيك امین الهی ذات رسالت پناهی شانرا بتعلیم دعوتکردند یعنی سوره مبارکه (اقره) را بآنجناب ارشاد فرمودند.و الحاصل: خدای متعال و پیغمبر اقدس ما صراحة ملت ناجیه اسلام را بتعلیم و تحصیلعلم امر و تشویق و فضیلت علم و عالم را توصیف فرموده اند؛ آیات بینات قرآنی (قل ربزدنی علما) (هل یستوی الذین یعلمون و الذین لا یعلمون) و احادیث شریف نبوی:(طلب العلم فريضة على كل مسلم و مسلمة) اطلبوا العلم من المهد الى اللحد) (اطلبوا العلمو لو كان بالصين) (العلم نور يقذفه الله فى قلب من يشاء) همه مشعر باینمدعا میباشند.خدای متعال طوریکه مجاری کائنات را وابسته بنظام و اسباب مخصوصی فرموده طبیعی استعقل و استعداد ذاتی را هم متوقف بكمك اسبابی فرموده که مهمترین آنها علم میباشد علم و عقلو حواس مستلزم روشنی و ترقی همدیگرند یعنی عقل و حواس بمقتضای فطرت طالب تجسسو تحقیق اند و در نتایج این تکاپو و تحقیقات خورده خورده تجاربی بوجود می آید کهبالآخره از يك عده تجارب مختلفه افراد و یا تواتر این تجارب و تحقیقات علم تدوین میشودپس این علم دوباره در حواس ادراك و افراد روشنی انداخته آنها را بتکرار عمل یا اقدام بتجاربو تحقیقات ثانی خوبتر مسبوق و زرنگ ساخته اقتدار و ملکات آنها را قابل تر و صحیح ترمیگرداند.گر چه نشو و نما ئی امور عقلانی بشر در تأثیر این قانون تدریجی یعنی بذریعة ملكاتو تجارب وقتی ممکن است! ولی چون انسان برای درک این تجارب تدریجی وقت کافی نداردو همینکه جسم وی تکامل کرده و بسرحد رشد و جوانی رسید تکالیف متعددی را در حیات٥٩١شماره (ششم) سال دومعلم و تکامل بشر(63)دارا میشود لهذا لازم است قبلا در مدت قلیلی علومی را که نتیجه صرف وقت وزحماتدیگران است تحصیل کرده واران استفاده نماید.مثلا: سیاحی تن بزحمت مسافرتهای خطرناکی داده تا جغرافیای قطبین یا یکی از قطعاتعالم را معلوم کرده مخترعی عمر عزیز خود را صرف کشف و ایجاد امور الکتریکی ساخته،حکیمی راحت وحیات خود را وقف مطالب شیمی کرده پس کسانیکه درین رشته ها میلدارند معلومات و سابقه داشته باشند لازم نیست این مطالب را مجدداً مثل علمای اول تعقیبکنند بلکه تا جائیکه آن مطالب روشن است بی زحمت دقت میتوانند از آثار آنهااستفاده نمایند.بازهم: وقتا که ما بتاریخ حیات اقوام گذشته مراجعه میکنیم می بینیم علم در تکامل بشربچه اندازه مصدر افادات مهمی گردیده و چگونه انعکاس این افادات علوم را وسعت وترقی بخشیده است! مثلا: انسان ابتدائی یعنی انسان قبل التاریخ بعریانی میزیست، احتیاجحر و برد احساس وی را برای رفع این زحمت تحريك نمود، عقل تدارک این احتیاج رااز پوست حیوانات یا برگ نباتات تجویز کرد، این تجربه كوچك تدریجاً انسان را بتداركملبوس اجبار نمود بالآخره تکرار این عمل وتدقیقات فکریه وعقلیۀ انسان در اطراف آنعلم نساجی را بمیدان کشیده، انسانها در تهیه مواد قابل اینکار برآمدند تا اینکه رفته رفتهملبوسات پوست حیوان را بحریر و دیبا تبدیل داده توانستند. كذا انسان ابتدائی بمقصدامنیت و رفع پاره حوایج مجبور شد آلات و افزاری از سنگ درست کند، این ملکاتوتجارب آخراً فکر واقتداری را در انسان تولید نمود که دست در صنایع فلزی پیدا کردهو تدریجاً بسی اسباب و وسایل معاشرتی خود را از فلز درست نماید وقس على هذا.امروز تجارب مختلفة بشر در مورد مواد طبیعی یعنی هر چیزیرا مورد امتحان ساختنو ازان ها کار گرفتن یکمقدار علوم بزرگی را از قبیل شیمی و تخنيك و غیره بوجود آوردهکه بشریت بوسیله آنها میتواند خیلی حوائج مهمۀ حیاتی را رفع کرده ومصدر افادات بزرگیدر عالم واقع شود.592شماره (ششم) سال دوم مجله کابل ( ٦٤ )امروز از نتایج تدوین و ترقی علوم و تجارب مهمه بشریت مدارج بلند تکامل راطی میکند و بجائی رسیده اند که دیگر مشکلات و عوایق طبیعی جلو آنها را گرفته نمیتواند.بشر امروزه بشر مجهز و مسلح است ! و میتواند با این تجهیزات علمیه با هر مانعی مقابلهکند . بشر امروزه دیگر بجز مقدرات و احکام الهی محکوم قیود طبیعت نیستند ؛ یعنیگذشت آنروزهای که سردی و کم مهری هوا برودت یخ و برف ، صدمة تگرگ ، شدتباران ، قهر طوفان حمله حیوانات و غیره مشکلات انسان را دوچار عجز و بیچاره گیساخته بتواند .نیز گذشت آنروزها ئیکه انسان بکم وکیف عوامل ما دی خیره مانده جریان آب ،وزش باد ، نشو و نمائی نباتات را بحیرت میدید ؛ امروز در سایة علم وعقل ومميزات عاليه بشرتقریباً در دوره تکامل خود رسید است . پس بشر امروزه با ید اقتدار فطری خود راکه ودیعة قدرت است در محل آزمایش آرد یعنی بشر امروزه نمیتواند پیش ازین بعواملطبیعی مقهور شده و در میدان مقابله بآنها حاضر نشود .امروز در سایة علم ، عقل و حواس بشر تکمیل یافته ! بشر امروزه عالم است ! بشر امروزهبا عقل روشن و جوان بمیدان مبارزه در حیات حاضر شده ! بشر امروزه حواس و اقتدارخود را خیلی قوی ساخته و این کره خاکی را با آب و هوایش میدان جولا نگاه خیال وهو سات خود قرار داده و بطور دلخواه بران حکمرانی می نماید .گوش ضعيف بشر که جز مسافة نزدیکی نمی شنید امروز بوسیله آلاتیاز قبیل رادیو ، تلگراف ، و تیلفون از مسافة پنجصد فرسخ بیشتر می شنودچشم آنها بواسطه اسباب تلسکوب و مکرسکوب دور ترین مسافه را مثل سیاره مریخو كوچك ترين جسمی مثل قسمت هزارم حصهٔ خشخاش را خیلی بخوبی دیده میتواند .قدرت انسان امروزه در بحر پیمانی چه بوسیله جهازات روی آب چه بواسطةتحت البحرها حيوانات بزرگ وكوچك بحار را بکلی ساکت و مضطرب ساخته سینه بحارمواج و مغرور را بی سیر مسافرت و تفریح خویش قرار داده است ، دشت ها و صحاریهولناک که مقبرهٔ اموات غالب مسافرین بشر گذشته است بشر امروزه آنها را بزنجیر٥٩٣از آثار تاریخی موزه کابل مسکوکات خلفای « اموی » صفحه ( ۲ )[BLANK PAGE]شماره (ششم) سال دوم علم و تکامل بشر (٦٥)خط آهن پیچیده و قطارهای ریل از دها آسا آنرا بلحظه عبور و مرور می نماید.بشر امروزه نه اینکه تنها بحاکمیت زمین قانع و راضی گردیده بلکه جو هوا را نیز محکوم خواهشات خود ساخته بوسیله بالونها و آیرو پلانها سیر و مرغان هوا را از بلند پروازی تعطیل و تحقیر مینماید.دیگر امروز زحمت و طول مسافرت شرق و غرب و جنوب و شمال جز افسانه نیست بشر امروزه بعد ازین از احوال ممالك همدیگر و تماشای اوطان همدیگر محروم نمی ماند.این موفقیت بزرگ و پیشرفت محیر العقول بشر امروزه را دست معجز نمای علم و معرفت تهیه کرده یعنی کلید همه این مخازن اسرار آلود ترقی علم بوده است و بس.بشر امروزه در انتخاب خط مشی طریق زندگانی و تدارك وسایل حیات مثل بشر سابقه تردد و اضطرابی ندارند بلکه برای این مقصد طرق معلوم و مشخصی تعیین کرده و هدف عمومی آنست یعنی راه مکتب و تحصیل علم! بشر امروزه بقول شاعر شرق :برو دامن علم گیر استوار که علمت رساند بدار القرارفقط متوسل بعلم و معارف شده معیار خوش بختی و وسیله سعادت و ترقی فقط علم را میدانند و در هر مملکتی که تعداد مکتب و اشخاص باسواد زیاد باشد آنرا ملت و مملکت مترقی مینامند که واقعاً در نقاطیکه مدارس علمیه و اشخاص باسواد زیادتر است تمدن عالی، سرمایه، وسایل راحتی و خورسندی دران ممالک نیز نسبت بدیگرجا بیشتر است.امروز علم منکری در جهان بشریت ندارد! اقوام جهان خاصه آنهائیکه فضیلت علم را بوسیله دین هم نشناخته اند محض تحريك احساس و راهنمایی عقل پیروی بعلم کرده و آنرا عزیز و محترم می شمارند.ملت مسلمان ما اگر فرمان واجب الاذعان الهی و فرمایشات حضرت نبوی را بخاطر آورده و نسبت بفضیلت و شرافت علم تعظیم و تسلیم کنند و تهیه حوایج حیاتی را عقلا و تاریخاً جز در سایه علم متعذر بدانند البته با تمام قوا، خود و اولاد خودرا مصروف تحصیل علم ساخته و تحصیل علم را نسبت بهر چیزی مقدم تر قرار خواهند داد! یعنی ملتفت خواهند گردید که نسبت بابراز تکالیف دینیه و تدارك حوائج دنیوی جز وسیله علم دیگر اسباب٥٩٤شماره ( ششم ) سال دوم محلة کابل ( ٦٦ )و وسایلی در دست نخواهند داشت .خاصة ملت ما باید است باین خوش بختی خود را تبريك بكويند که تحصیل علم در مملکتبرخلاف ديكر ممالك برای اولاد ما سهل تر و خوبتر تمام میشود ! یعنی حکومت غم خوارو معارف پرور افغاننستان مکاتب و تحصیل علم را مجانی قرار داده که اولاد مملکتبدون صرف پول مفت ورایگان در مکاتب و مدارس مملکت پذیرفته میشوند .پس این مسئله موهبت آلهی است که ما دارای مکاتب مجانی و در صورت تحصیل علمهم رضائیت خالق خود را حاصل میتوانیم و هم همان علمیکه مقابل نظر ما امروز دیگراقوام جهان را خوش بخت وراحت ساخته ماهم باین وسیله بخوش بختی متوسل میشویم .در خاتمه این معروضات احصائیه مکاتبیکه امروز مصدر خوش بختی اولاد بشر واقعشده و دنیای متمدن آنها را قدرشناسی و در ترقی وپرورش آن مساعی بکار میبرند محضاثبات مدعای فوق درینجا متذکر و بقارئین محترم ارائه مینمائیم .برطانیهانگليند وويلز :— ( ٣١ – ١٩٣٠ )نوع مكتبتعداد مكتبتعداد طلبهتعداد معلمينمكاتب ابتدائيه٢٠٨٦٩٤٩٣٠٠٧٦١٦٨٩٣٤(٤٣٥٣٨مرد-١٢٥٣٩٦زن)مكاتب رشديه١٩٥٧٢٦٣٥٢٦ متعلم٢٢٩٠٥٢ متعلمه٢١٦٩٤بيت العلوم ها١١٣٠٦٧٨١٣٠٢٧٥٩٠( ٦٧ )شماره ( ششم ) سال دومعلم و تکامل بشرمکاتب که در آنها کور ها و کرها ، اطفال لنگ ولش تعلیم میگیرند عده طلبۀ ٣٠٥٢و منجمله آنها ١٦٤٥ کور میباشند .سکات لیند :ــ ١٩٣١١نوع مکتبتعداد مکتبتعداد طلبهمعلمینمکاتب ابتدائیه٢٩٢٤٥٩٤٠٦٦١٩٤٥٥رشديه "٣٥١١١٥٥٣٨٩٦٥٧١بيت العلوم٤١١٦٩٢٩٩٨اطالیهتعلیم ابتدائیه در اطالیه مفت و جبری استنوع مکتبتعداد مكتبمعلمينطلبهابتدائیه خانگی و عمومیمجتمعاً١٠١٣٢٤١٢١٣٥٣ زن و مرد٥٠٦٤١٥٤ دختر و بچهرشدیه سرکاریو خانگی١٧٢٣٢٢٧٥ زن ٥٩٦٠ مرد١٦٥١٧٩ بچه ــ٨٥٣٠٩ دختردارالعلوم٢٥٤٥٦٣٢٩٦٨٠٥٩٦( ٦٨ )مجله کابلشماره ( ششم ) سال دومروس سوویتینوع مکتبتعداد مکتبطلبـــــــــــــــــــــــــــــهمکاتب ابتدائیه١٣٧٧٩٩١٣١١٢٤٩٧مکاتب هفت ساله٧٩٧٠٣٥٦٩٩٧٠« رشدیه٦٧٣٣٩٥١٢٥« اطفال دهقانها٤٤١٤٦١٤٧٧٠« برای کلان سنها٣٤٧٢١٦١٤٠١علاوتاً زاید از ۱۳ هزار مکتب براي صنایع متفرق و زراعت و انجنیری و غیرهدر روسیه جاری است ـ برای کور و کرهم مکاتب علیحده وجود دارد .٥٩٧( ٦٩ ) علم و تکامل بشر شماره ( ششم ) سال دومجاپاناحصائیه تعلیمی ( ۲۹ - ۱۹۲۸ ) تعلیم ابتدائی در جاپان جبری استنوع مکتب عده مکتب عمله معلمين طلبهمکاتب ابتدائیه ٢٥٦٠٦ ۲۲۹۱۸۸ ٩٦٨٠٧٣٢رشدیه برای بچه ها ٥٤٦ ۱۳۳۷۷ ٣٤٣٧٠٩,, دفتر ها ۷۳۳ ١٤٣٣٠ ٣٣١٥٧دارالمعلمين ١٠٤ ۲۸۲۷ ٤٨٩٣٠بيت العلوم و مکاتب عالی ٤٠ ٤٩١٠ ٦١٤٩٧مکاتب فنی براي اختصاص ١٥٢٩٧ ١٧٧٩٦ ١١٨١٠٩٧علاوه مکاتب عديده برای کورها و کر ها و فنون مختلفه نیز وجود دارند :٥٩٨شماره ( ششم ) سال دوم مجله کابلریاست های متحده امریکااحصائیه تعلیمی ( ۳۰ - ۱۹۲۹ )نوع مکاتب | عده مکاتب | معلمین | طلبـــــــــــــــــــــه| | مرد | زن | بچه | دخترابتدائیه | ٢٥٤٧٢٦ | ۱۳۸۱۹۳ | ٦٩٢٧٤١ | ١٢٧٠٣٥٢٥ | ١٢٤٧٦١٧١رشدیه | ٢٤٠٠٠ | ٦٥٢٨٦ | ۱۱۱۳۸۸ | ۱۸۸۱۸۸۷ | ۲۰۲۹۳۹۲دارالمعلمین | ۲۷۳ | ٥٣١٥ | ٧٥٨٨ | ٥٥٥٤٦ | ٢٠٣٤٦٥بیت العلوم و مکاتب عالی | ۱۰۷۸ | ٥٢٠٦٣ | ١٤٩٤٦ | ٥٦٣٢٤٤ | ٣٥٦١٣٧علاوه بر ان مکاتب متعددی برای تعلیم کورها و کرها و دینیات و طبابت و بیطاری و قابله هاو تجارت و غیره وجود دارند - مکاتب دگر خانگی هر نوع اضافه بران است .٥٩٩شماره (ششم) سال دومعلم و تکامل بشر(۷۱)فرانسهاحصائيه (۳۰-۱۹۲۹)نوع مکتبعدۀ مکتبطلبـــــــــــــــــــــهمکاتب اطفال معصوم خانگی و عمومی مجتمعاً٣٦٧٩٣٦٩١٩٠بتدائیه خانگی و عمومی مجتمعاً٨٠٢٢٤٤٣٥٨٨٨٧ بچه و دختررشدیه برای بچه ها٣٦١١٢٨٣٠١ بچه,, ,, دخترها٢٠٥٥٩٣٣٩ دختربيت العلوم١٧٧٣٦٠١ در سنه ١٩٣٠برای هر شعبه تعلیم و فن مکاتب جداگانه نیز وجود دارند که تعداد آنها بسیار است.٦٠٠شماره (ششم) سال دوم مجلة كابل (۷۲)جرمنیدر جرمنی تعلیم بسیار زیاد و عمومی تر است ـ بعد از تعلیم ابتدائیه مکاتب رشدیه برایبچه ها و دخترها جدا جدا میشوند . این مکاتب رشدیه وظایف مختلفی را انجام میدهند مثلامکاتبی هستند که مخصوص برای حصول اسناد بغرض ادخال بیت العلوم میباشند . ومكاتبدیگری اندکه در آنها صرف کسب و صنعت را یاد میگیرند .نوع مكاتب عده مكاتب معلمین طلبــــهمرد زن بچه دخترابتدائيه ٥٢٨٢٥ ١٤٠١٩٨ ٤٦٦٥٥ ٣٣٥٧٧١٧ ٣٣٠٤٠٧٧ابتدائیه خانگی ٥٧٢ ٣٦٩٩١بچه ودخترمکاتب رشدیه برایبچه هاکه کدام کسب و ١٤١١ ٢٧١٣٩ زن ومرد ٢٣١٢٨٢٠برای ادخال دار العلوم بچه,, دخترها ٨٦٦ ١٥٣٥٤ زن و مرد ٢٦٩٥٩١برای ,, دختردارالعلوم ٢٣ ٥٧٥٨ ٩٧٤٠٩بچه و دختر٦٠١شماره (ششم) سال دوم علم و تکامل بشر ( ۷۳ )ترکیهاحصائیه سنه ۳۰ - ۱۹۲۹نوع مكتب تعداد مكتب معلمين زن مرد طلبه بچه دخترابتدائیه ٦٦٧٢ ٤٣٩٧ ۱۱۸۳۰ ٣١٥٨٤٥ ١٦٣٥٩٧رشدیه ١٤٤ ٤٨٠ ١٩٣٤ ٢٥٤٤٨ ٩٠٦٢مکاتب کسبی ۱۸ ۱۸۳ ١٩٦٢ ٤٨٣مکاتب عالی ۱۹ ٥٥٩ ٣٢٤٤ ٦٥٤مکاتب صنایع نفیسه ۱ ٣٥ ۱۳۷ ٥٤٦٠٢( ٧٤ )شماره ( ششم ) سال دوم مجله کابلچکوسلاویکه سنه ۱۹۳۰نوع مکتب | تعداد مکتب | طلبه | | بچه | دخترابتدائيه عمومی و خانگی | ١٤٩٠٠ | ٨٦٢١٤٣ | ٨٥٩٤٧٢مکاتب بلندترعمومی و خانگی | ١٨٦٨ | ١٢٣٠٣٦ | ١٠٨٧٦٦دار العلوم ها | ٤ | ١٩٣٤٢ | ٣٥٢١مکا تب عالی فنی | ٤ | ١٠٣٤٤ | ٢٨٤٦٠٣از آثار تاریخی موزۀ کابل ، سرپوش سنگی یکظرف قدیم که در آن تصاویر میدان جنگ کنده گی است.[BLANK PAGE]شماره ( ششم ) سال دوم مطبوعات و نشریات ما (75)مطبوعات« مطبوعات و نشریات ما »( 6 ) بقلم سرور خان جویامجموعه اردوی افغانمجله اردوی افغان عبارت از نشریاتیست که ماهوار از دایره تعلیم و تربیه ریاست ارکانحرب بغرض ترقیات معنوی نظام و اعتلای روحی نظامیان با سواد افغانستان خدماتی راانجام میدهد. این مجله هم در مطبوعات وطن مراحلی را طی کرده و وقفه و تطوراتی را دوچارگشته است، در نخستین مرحله که این مجله از وزارت حربیه منتشر گردیده « مجموعهعسکری » نام داشته و همان هنگامیست که اعلیحضرت همایونی بوزارت حربیه تشریف داشتندو این مجله را تأسیس فرموده انداولین شماره مجموعه عسکری در اول عقرب 1300 شمسی بطبع سنگی در 32 صفحه ازریاست ارکان حربیه بمدیریت جناب عبداللطیف خان غند مشر انتشار یافته، سال دومآن مرتباً بدست نیامده یکی دو شماره اوایل سال دوم نیز بهمان طریق سابق شایع گردیده،در اوایل سال سوم مدیر و سر محرر این مجموعه جناب محمد گل خان غندمشر ( وزیر داخله حالیه ) بودهاند در اواخر سال سوم وظیفه مدیریت و سر محرری بآقای عبدالحمید خان غند مشر تعلق گرفتهکه این غند مشر های محترم هر کدام در آن مواقع سمت ریاست ارکان حرب را دارا604شماره (ششم) سال دوم مجله کابل (٧٦)بودند بعد در سالهای چهارم و پنجم الی هفتم مدیر و سر محرر آن از خود مجموعات معلومنمی شوند ولی از همان منبع اولی (ریاست ارکان) بهمان اسم سابق بیرون آمده اند که درآن زمان ها آقای محمد عمرخان غند مشر (فرقه مشر و رئیس ارکان فعلی) بعهده ریاستارکان حرب در وزارت حربیه تشریف داشتند، سال پنجم این مجله در مطبعه حروفیشرکت رفیق چاپ شده و همچنان تا سال هفتم شماره های ٥ - ٦ که مصادف است باسنبله ومیزان ١٣٠٧ بيك قطع مناسب نظیر اوایل سال تاسیس در صفحات تقریباً ٦٠ و ٧٠منتشر گشته اواخر سال ٦ و اوایل سال ٧ اوراق قیللی زنگوگراف هم وارد و نسبتاً همینسالهای او از حیث کثرت مقالات و طرز طباعت بهتری دارد.این مجله هم مانند سایر مطبوعات ما اواخر سال هفتم دچار انقلاب داخلی شده و نشریاتشبتعویق افتاده، پس از رفع اغتشاشات و نجات وطن که افغانستان حیات عرفانی خویش رادر سایه آمریت پادشاه عسکر پروری تجدید نمود مجموعه عسکری از تاریخ اول جدی ١٣٠٨باز بهمان اسم و رسم سابق خود در ٣٨ صفحه بطبع حروفی مطبعه عمومی از شعبه تعلیم و تربیهدر تحت اداره آقای عبد اللطیف خان غند مشر که مجدداً ریاست ارکان را اداره میکردنددر صحنه مطبوعات وطن ظاهر گردید این مرتبه تا حوت ١٣٠٨ - ٣ شماره بیرون آوردهباز نسبت تشکیلات جدیدی که در وزارت پیش آمده چهار ماه معطل و از اسد ١٣٠٩ بناممجموعه اردوی افغان بطبع حروفی از دائره تالیف و ترجمه منتشر و سر از نو شماره اولو سال اول نام نهاده شده این مرتبه در سر لوحه مجموعه تا آخر سال اول اردوی افغاناسم محمد یعقوب خان مدیر شعبه ترجمه مندرج است و در سال دوم پس از شماره دوماسم محمد اکبرخان مدیر ترجمه دیده می شود این دو سال بهمان تقطیع كوچك در حدودصفایف ٣٠ ، ٤٠ ، ٥٠ ومعكس نشر گردیده از اوایل سال سوم به تقطیع بزرگتر و تغیرپشتی با وضعیت زیباتر و تصاویر قشنگ تری در حدود ٤٠ صفحه جلوه گر عالم مطبوعاتگردیده و علاوتاً این شماره را بگذشته وصل داده و نسبت بسال تاسیس شماره اول سال(١٢) گرفته اند و هم در سر مقاله آن نظر بعده معاونین معنوی مجله را که از جوانان فاضلو تربیه شده گان نظامی افغانستان انتخاب کرده و نشان داده اند میتوان حدس زد که این٦٠٥شماره ( ششم ) سال دوم مطبوعات و نشریات ما ( ۷۷ )مجله باسرعت فوق العاده مراحل ترقی را پیموده و در آتیه قریبی پس از اینکه همین اختلافسبک تحریر را هم بوحدت تبدیل بدهند از حیث ظاهر و باطن بمجله های عصری نظامی پهلو بزند .آئینه عرفان :آئینه عرفان یکی از مجله های مشهور وطن ماست که در هر ماهی یکبار از دارالتالیفوزارت معارف باصفا و جلائی در جهان مطبوعات ظاهر شده و بشایقین علم و ادب موقعدیدار میدهد ، همچنان که بعضی از جراید هفته گی ما بمرور زمان خوردی و بزرگی دیدهو در ظاهر و باطن پستی و بلندی داشته اند آئینه هم گاگاهی مصفا و غبار آلود است ، بدونعکس و با تصاویر قشنگی ، به طبع حروفی و سنگی با مجلات ساده و وقایه های زیبائی خودنمائی کرده اما کسی که بسمت یک مدیر و مهتمم دایمی یا ناشر اساسی آن از بدو تاسیستاکنون پرده از روی نگار شش برداشته و آئینه را هر وقت و ناوقت در جلوروی هرطالب دیداری اظهار داشته جناب هاشم شایق معاون ریاست دارالتالیف هستند اگرچهاغلباً نویسنده گان فاضل وطن و اهل معارف به کومک های معنوی از آئینه روگردان نشده اندولی گاگاهی اینطور هم اتفاق افتاده که شخص ایشان بی مددگار مانده اند ، و برعلاوه وظایفاداری قسمت های عمده نشریات مجله را نگارش خودشان تهیه دیده باشد ، چنانچه فهرستهای مجلات نیز باین مقال گواهی میدهد .این مجله بدواً در جوزا ۱۳۰۳ تاسیس شده و سال اول خود را در ثور ١٣٠٤ مرتباًبانجام رسانیده ، بعد از آن تاریخ بملحوظات بسیاری از قبیل بی مطبعه گی و اشتغالاتو حوایج دیگری دوچار عوایق گردیده ، ولو در جوزا ، سرطان واسد ۱۳۰۵ هم شماره هائیاز طبع بیرون داده باز آئینه را زنگ و غبار تعطیل گرفته از ارائه و انعکاساشکال عالم معارف و مدنیت قاصر مانده ، مخصوصاً درین تعطیل اگر تا سنوات ١٣٠٦ وو ۱۳۰۷ عذر مشاغل و بی مطبعه گی آن شمار شود ازان به بعد آوان انقلاب معذرتطول توقفش را یقیناً معقولتر نشان خواهد داد ازین رو جاداشته مهتمم و ناشر ، دوره گذشتهآنرا بحکم سقوط گرفته و دوره جدید آنرا از سر بگیرد .این سلسله ( ١٥ ) شماره دوره گذشته آئینه تماماً بطبع سنگی و قطع ربع يك تخته٦٠٦شماره ( ششم ) سال دوم مجلهٔ کابل ( ۷۸ )کاغذهای معمولی همگی بدون عکس و هر شمارهٔ ٤٨ صحیفه بودهپس از جلوس اعلیحضرت همایونی نادر شاه غازي که معارف حیات معنوی خویش را درینخطه تجدید کرد آئینه عرفان نیز زندگانی دو باره خود را از حمل ١٣١٠ خاطر نشان عامهاهل سواد افغانستان نموده بطبع حروفي تقریباً بهمان قطع گذشته ولي در ٢٤ صفحه بهمانمسلك علمی و ادبی در صحنه نشریات نمودار گردید .این مرتبه با ادعای بلند تری از سوابق در سر مقاله شماره اول به افادهٔ مرام مشی کلامآینده را نیز معین گردا نید ناظرین و منتظرین که از جهات مادی و معنوی آن اطمینان کلیگرفته بودند و ما بتحمل وجه زیاد پس از نشر چندین شماره منشوره کمتر نتایجی میدیدندچیزی نما نده بود ، سیر و گرانی از هر گوشه بوضع تنقید با اشارات و علایم عجیب و غریبیبلند کرده و زمزمه گرفته گی این آئینه ماه مثال را بصدا در آورند ، ولي حقیقتاً ظهورشماره های اوایل سال دوم آن درین روز ها با سطور درخشنده و تصاویر زیبا ، صحایفبزرگ و پر معنی ، وقایه قشنگ و نظر ربا ، نوری و سروری در دل و دیده علا قه مندانمطبوعات رسانیده علاوه ازا نکه زبان منتقدین را کوتاه ساخته باشد ، طرفدارانو شایقین علم و ادب را بمطالعه دورهای مترقیتری نیز امیدوار گردانید .بلی آئینه عرفان فعلا بقطع برا بر مجله کابل وطبع حروفی و معکس در ٤٨ صفحهبمطبعه عمومی چهاپ و از شیعه دار التالیف وزارت جلیله معارف بزیر اداره مدیر و مهتمماولیه آن به انتشارات خویش مداومت داشته و سال دوم از دوره نادری را مرحله پیماست .مجموعه صحیه :یگانه اثر برجسته و نافعی که امروزه شئونات صحی مملکت عزیر ما را حفاظه کردهو در صحنه مطبوعات وطن ماهوار عرض زیبائی دارد مجموعه صحیه است .هموطنان باسوادما اگر بمطالعه این آثار سود مند آشنا شده و بوصیای صحی آن دل دادهو گوش بگیرند بطور یقین از مرور هر يك شماره آن همانقدر بهره مند خواهند شد کهبتوانند با قلب قوی در مقابل بعضی امراض موجوده جسمی مبارزه کرده و تهدیدات تصوریروحی آنرا هیچ و پوچ شمر دند .٦٠٧شماره ( ششم ) سال دوم مطبوعات و نشریات ما ( ۷۹ )مجموعۀ صحیه درین محیط يك دوره يك سال و يکماه عمل سابقه هم دارد که بنگارنده گیآقای حسن سلیمی از مدیریت مستقله طبیه شایع میگردید ، از آغاز دورۀ نادري که دوبارهتجدید حیات کرده وجمله ( خادم حیات و صحت عموم طبقات جامعه) را بطور شعاري باسم خویشضمیمه ساخته اگرچه باز از همان منبع اولی ( مدیریت مستقله طبيبه ) اظهار موجودیت کردهوحاضر خدمت می شود ولی این مراتب هنگام تدوین و ترتیب یا تحریر بعضی مقالات وتراجمآثار نافعه آن ، ذوق لطیف وقلم رسای ( رشید لطیفی) سرمحرری میکند دورۀ اول این مجلهاز اول قوس ۱۳۰۶ شروع شده و بشمارۀ اول سال دوم یعنی به قوس ۱۳۰۷ اختتام یافتهعموماً بقطع كوچك در چهارم حصه يك تخته كاغذ معمول در ٢٤ صفحه اشاعه یافتهباستثناي يك شماره ۱۳ كه در ۳۲ صحيفه ميباشد شماره اول ودوم آن در مطبعه سنگیشرکت رفیق از شماره ۳ الی ۱۱ در مطبعه حروفی امان افغان و ۳ شماره اخيرهم بطبع حروفیدر مطبعه شرکت رفیق بچاپ رسیده نشرش ماهوار و مجانی است مباحث آن صحيوقسمت عمده مقالات دکتورهاست مانند مجلات فعلی متنوع مضامين وتقسيمات موضوعاتجدا گانه ندارد وهم بی عکس است اگر بندرت بعضی شماراۀ آن كدام گراوری داشته باشد .دوره دومی از ۳۰ جوزا ۱۳۱۰ آغاز نشریات کرده واکنون مراحل وسطي سالدوم را با وضعیت متر قیتری می پیما ید سه شماره اول سال آن باهمان قطع وعدد صفحاتمجلدات قدیمه در مطبعه انیس چاپ شده مابقی تا آخر سال در مطبعه عمومی بقطع بزرگتریما نند مجله موجوده كابل طبع وباحروفات رييزتری ولی در ۲۰ صفحه منتشر گردیده ۳ شماره۹ – ۱۰ – ۱۱ اخیر سال اول آن بطور فوق العاده ، معکوس از طبع بیرون آمده و در عوضآخرین شماره ( شماره ۱۲) خود يك كتاب صحی مفیدی بخوا ننده گان وعده داده (اما تا کنوناین وعده ایفا نشده ) وسه شماره اوایل سال دوم بهمان قطع در ٢٤ صحیفه و بعد ازان چهارصفحه دیگر هم علاوه گردیده و تا ایندم که نیمۀ سال دوم را طی میکند در ۲۸ صفحه از طبعخارج میگردد ، زنکو گرافی آن از شماره ۳ سال اول كم كم شرع شده و پایان سال اول و اوایلسال دوم دارای تصاویر بهتر و بیشتر است ،۶۰۸شماره (ششم) سال دوم مجله کابل (۸۰)از شماره فوقالعاده پایان سال آن باینطرف که وقایه مجله بتغیر رنگ و با وضعی بس شوخ و شنگ از دستگاه طباعت بیرون آمده کلیشههای خوبی مانند: یادداشتهای صحی، شئونات اطفال، عالم طبابت، سپورت، راپورت صحی مرکز و ولایات برای سرلوحههای مقالات و تقسیمات موضوع دارد، علاوه ازان يك سلسله اختراعات طبي اروپا و امريكا و غيره وصایای صحی نیز در پاورقی صفحات مجله مندرج است اگر چه اکثر اطبای شرق و غرب فضلای داخلی باین مجله مقاله میدهند ولی به نسبت ترقیات روز افزون نشریات و ترتیب دلفریب این مجله نمیتوان منکر زحمات سر محرر با ذوق و سلیقه او شد،انصافاً من كل الوجوه مادی و معنوی ظاهر و باطن بعباره زیباتر رنگ و بوی آن به نفیس ترین دسته گلی مشبه است که از بوستان با نظافت صحیات این مملکت با سر انگشتان رشید و لطیفی چیده و بسته شده بیادگار با افتخار طرفداران مطبوعات این خطه اهدا کرده باشند.پشتون ږغیکی از مجلههای ملی ما که سه چهار سال پیشتر ازین تاریخ در پیشگاه بصارت و ذوق علاقهمندان مطبوعات وطن مانند يك برفكى جلوه داده و مقارن طلوع ناکامانه افول نمود همین مجله پشتون ږغ (صدای افغان) است.اولین شماره این مجله ماهانه و تقریباً در حدود پانزده صحیفه بطبع حروفی و قطع بزرگتری از مجله کابل در مطبعه امان افغان طبع و نشر گردیده، مدیر مسئول آن آقای فیض محمد خان ناصری است ولی یکعده از فضلای وطن که بزبان افغانی آشنا بودند مانند جنابان عبد الهادی خان و میر سید قاسم خان هم در نشریات این مجله اشتراك عمل داشتند، نصف اول این مجله بفارسی و نیمه اخیر آن در زبان افغانی انتشار یافته،مسلک مجله: حقوق ملی، ادبیات ملی، اقتصاد ملی و ضمنا مطالب عمده را که ناشرین از نشر این مجله در نظر داشتند همانا توحید سبك تحریر و تقریر زبان فارسی و طنی و احیای زبان ملی افغانی بوده، معالاسف حوادث زمان بطرفداران حقیقی این اثر نافعه موقعیت ادامه عمل و فعالیت در مردم نداده و پس از نشر اولین شمارهاش در اثر آغاز اغتشاش داخلی شنواریها بسقوط و غیبت ابدی مبتلا گشت.۶۰۹شماره ( ششم ) سال دوم مطبوعات و نشر یات ما ( ۸۱ )اقتصاد :مجله اقتصاد از مجموعه های نفیس وطن ماست که در هر پانزده روز یکمرتبه از وزارت تجارت انتشار می یابد ، اقتصاد از عرصهٔ قلیلی که عبارت از یکسال و نیم باشد بنویسنده گی مدیر و نگارنده باذوق و فعال آن آقای زمانخان ترکی زینت افزای عالم مطبوعات این سرزمین گردیده و با این آب و تاب مجله در ادوار گذشته هیچ سابقه ندارد .اولین شماره آن بطبع حروفی از مطبعه عمومی کابل باول حمل ۱۳۱۰ در ٢٤ صفحه بیرون آمده ، قطع مجله در بدو امر كوچك و تقریباً چهارم حصۀ يك تخته كاغذ بوده ولی بمرور وضعيات ظاهر و باطن او ترقيات طباعتی و نشریاتی را حائز گردیده :از شماره های ۹ - ۱۰ سال اول قطع آن در چند گذشته بزرگتر و طبع آن در ۲۰ صفحه با حروفات ریزتری تحویل یافت زنکو گرافی آن نیز از شمارهٔ ۹ شروع شده ، در سال دوم بدواً همان ۲۰ صفحه و بعد تر در ٢٤ صحیفه بیرون آمد و همچنان در تعداد تصاویر افزوده و بتنوع مضامین تقسیمات مستقلی را نشان داده و برای هر موضوع از قبیل فلاحت و زراعت ، تجارت ، صنایع ، حمل و نقل و حوادث پانزده روزه کلیشه های جداگانه ترتیب داده و بصورت يك مجله عصری منتشر گردید .بعلاوه سر مقاله های نافعه که از قلم مدیر و نگارنده مسئول آن در هر شماره نوشته می شود یکعده از تربیت یافته گان ما که از خارج فارغ التحصیل برگشته و در وزارت تجارت اشتغالاتی دارند هم همیشه باین مجله كمك های قلمی کرده مقالاتی میدهند ، گذشته از همه چون رهبر اصلی این مجله فنی ذوق سرشار و فعالیت های نویسنده گی آقای ترکی بوده و علاوتاً نشریات این مجله بيك مسلك وطريق معینی مرحله پیمای سرمنزل مقصوداست بدون شك و شبهه میتوانیم بگوئیم دقیق سنجیهای اقتصادی یا محتویات این مجموعه فنی نه تنها اهل فن تجارت ، بل عامه رشته داران عالم اقتصادیات این خطه را باسهل ترین وسیله و دلچسپترین اسلوبی مایل مطالعه و نایل استفاده میدارد .٦١٠( ٨٢ )شماره ( ششم ) سال دوم مجلة کابلحی علی الفلاحچطوریکه در نتیجه اغلب انقلابات تکاملی جامعه ، فرق متعددی تولید و تا يك اندازه کسب قوه مینمایند پس از دوره انقلاب داخلی مطبوعات ابتدائی مملکت هم بصورت های مختلفی ظاهر گردیده و با مضامین رنگا رنگی صحنه نشریات را اشغال کردند منجمله اولین مجله مذهبی بنام ( حى على الفلاح ) از مرکز وزارت عدلیه از طرف جمعیت العلمای محترم که نو احداث شده بود ، ماهانه در معرض انتشار آمد .اولین شماره این مجله شریفه از اول جوزا ۱۳۰۹ شمسی به نظارت کفیل جمعیت العلما ملا بزرگ صاحب تکاب و سر محرری آقای محمد میرغلام خان منشی قدم بعالم مطبوعات گذاشته و اينك عمری سه ساله خودش را می پیماید .این مجله در قطع چهارم حصه تخته کاغذ های معموله وبطبع سنگی در مطبعه عمومی در حدود ٤٨ صفحه منتشر میشود شماره سوم سال سوم آن به تغير وقايه طبع شده و اغلباً نظافت امورات طباعتی را حائز است ، مضامین و موضوع مجله رویهمرفته مبنی بر اظهارات مزایای مذهبي وجلب افکار ملت باقسمت و تحذیر از شئون مدنی فرنگی ومضرات اخلاق اوروپی است ، وجود این مجله برای حفظ توازن اخلاق جامعه بشری لازم ومطالعه آن عامه اهالی را ضروری است .حقيقتاً ذوق سرشار اسلامیت خواهانه ومجاهدات بی شمار آقای میرغلام خان از نظر اعتداليون قابل تقدير است .هراتتازه ترین اثری که برای اولین مرتبه ذوق اد بي واستعداد علمی فضلای موجوده هرات را در افغانستان بل در اغلب نقاط نما يندگی میکند همین مجله اد بي است كه بنام ( هرات) از ولایت هرات ماهوار انتشار می یابد .اگرچه تا یاد دا ریم آوازه دانشکده هرات آویزه گوش عامه هموطنان با ذوق ما بوده وشهرت تاریخی علم وادب آنسرزمین به متمکنین دور ترین نقاط عالم هم جرئت انکار٦١١شماره (ششم) سال دوم مطبوعات و نشریات ما (۸۳)ندا ده بازهم چون در مقابل هر ادعائی در هر عصر عملی دلیل گرفته می شود گفته میتوانیم اقدام انجمن ادبی هرات با عدم بعضی وسایل مادی به نشر این مجله بهترین عامل اثبات شئونات علمی و ادبی هرات واقع شد نیست.مخصوصاً مژده که به نسبت ترقی و توسعه نشریات آتیه آن درین اوان گرفته ایم، بطور یقین از آینده درخشان هرات امید واری میدهد.این مجله از انجمن ادبی هرات در ماه یکبار بمعرض انتشار گذاشته می شود، نخستین شماره آن از ۱۵ حمل هذا سنه ۱۳۱۱ شمسی شایع شده و قطعی چهارم حصه يك تخته کاغذ معموله، هر شماره دارای ٤٠ صفحه و محل طباعت آن مطبعه دانش هرات میباشد مسلك مجله اگرچه ادبی است برخی صفحات آن بقسمتهای تاریخی نیز مشحون است اداره و نگارش این مجله بنظارت عالم فاضل و ادیب کامل قاضی محمد صدیق خان رئیس انجمن از طرف یکعده شعرا و نویسنده گان حساسی مانند آقایان احراری، بیدار غزنوی و غیره افراد دانشمندی انجام میگیرد که در انجمن ادبی آنجا بصفت عضویت شمولیت دارند.(انتهی)تبصره : درین مقاله اکثراً تقطیع جراید و مجلات به اوراق معموله دفاتر یا حصه از يك تخته کاغذ نسبت داده شده و ممکن است این مسئله بعضی قائلین دور و نزدیک مارا کمتر دوچار تفکر نماید، لازم دیدیم این موضوع را در اخیر مقاله باین صورت خاطر نشان کنیم : عموماً کاغذهای سفیدی که برای دفاتر و مکتوب نویسی ها در همه جا مستعمل است قطع يك تخته آن ٤١ سانتیمتر طول و ۳۳ عرض دارد وقتی این تخته از هم قات کرده شود دو ورق گفته خواهد شد ازین مطلب نسبت كوچك و بزرگي يك تخته کاغذ و يا تخمين سطحیه اوراق معمولی دفاتر را بخوبی میتوان ساخت .٦١٢شماره ( ششم ) سال دوم مجله کابل ( ٨٤ )عالم تاریخنگارش م . غبارافغانستان و نگاهی بتاریخ آن( ١٦ )افغان در هندوستانسلاطین لودیه دهلیبطوریکه در قسمت ١٥ گفتیم خاندان خضرخانیه افغان در دهلی سقوط کرد ، ولی جای خود را بخاندانی تحویل داد که در تاریخ هند مقام مهمتری دارند . اینخاندان جدید عبارت است از فامیل ملك بهلول معروف لودی پسر ملك كالاخان ، ملك بهلول بعد ازانكه بتخت سلطنت عروج نمود دست بکاری زد که خانواده سلف او از اجرای آن عاجز آمدند ، یعنی اعادهٔ عظمت تاریخی افغانها در هند ، سلطان بهلول نخست ولایات داخله شهنشاهی هند را تامین نمود و ولایات میوات ، برن ، سنبل ، كول ، برهان آباد ، را بری ، اتاوه و غیره را شخصاً سفر کرده منتظم ساخت ، معاونین جدی بهلول که ٣٤ نفر روسای دانشمند افغان بودند ( فرشته اسمای آنها را ذکر میکند ) آنقدر زحمت کشیدند تا سر تا سر مملکت شهنشاهی هندوستان سراز نو دارای رونق و انتظام گذشته گردید ، بهلول در نظر داشت ممالك مستقله هند را از قبیل دکن وغیره ها دوباره الحاق نموده و نقشه سیاسی شهنشاهی هند را مثل زمانه سلاطین غلج توسیع نماید . متاسفانه عمر او وفا نکرد ، و تازنده بود در محارب عظیم رقیب زبردست خود سلطان محمود غلجی شهریار جاپنور و اخلاف نامدار او سلطان محمد شاه و سلطان حسین ( مشهور به سلاطین الشرق ) مصروفیت داشت ، و بالاخره نه اینکه هجومهای مهیب آنها را دفاع کرد ، بلکه مملکت آنها را اشغال و٦١٣از نمونه های قشنگ نجاری وطن يك ( جار ) مشبك چوبی در موزه کابل .اثر دست محمد نوری خان مدیر زنگو گرافی مطبعه عمومی[BLANK PAGE]( ٨٥ ) افغان در هندوستان شماره ( ششم ) سال دومجونپور پا به تخت شاهترا بشهزاده بار بك پسر خویش عنایت نمود ، و خودش در حالیکه طرح بزرگی در نظر داشت درسال ٨٩٤ هجری بقرب مقام بهاولی ( ازمضافات سیکت ) با دنیای فریبنده وداع نمود .خلف بهلول نظام خان ملقب بسلطان سکندر همان نقشه پدر در پیش گرفت ، بغاوتهای ولایات را از قبیل بیانه و آگره فرو نشاند ، و تخمه سلاطین الشرق را از بیخ و بن برآورد ، و از تمام راجهای تحت الحمایه باج گرفت . سپس بفتح بلاد خارجه و اشاعه دیانت و مدنیت اسلامیه مشغول گردید ، و ازانجمله بود قلعه مند رایل ( مربوط به گوالیار ) و را جپوت نشین های گوالیار ، و قلعه او دیت نگر ، و قلعه نرور من ( از توابع مالوه ) که از سال ٩١٠ تاسال ٩١٤ مفتوح شدند ، و سکندر کنایس و معا بد اراضی مفتوحه را تخریب و مساجد اعمار و شعائر اسلامی را مروج و معمول ساخت . بعدها سکندر به آبادی مملکت و نشر معارف همت گماشت و او پایه تخت را از حصار سیری معروف به دهلی نو در شهر مشهور آگره نقل داد . سکندر فضلا و علما را بنواخت ، خط و زبان فارسی را میان هنودی که هنوز معمول نبود رواج داد ، مؤلفین در عهدا و وبنام او کتابها نوشتند که یکی ازان جمله فرهنگ معروف سکندری است ، سکندر خودش نیز شخص فاضلی بود ، ومورخین ازو به حدت فهم وصف کرده اند ، واو شعر همیگفت و در اشعار گلرخی تخلص میکرد . محمد قاسم مینویسد در عهد سکندر امرا وار کان دولت حتى سپاهیان او بكسب فضایل مشغول شدند . والحاصل این پاد شاه فاضل و مدبر که مورخین او را بدیع الجمال وعادل گفته اند در ذیقعده ٩٢٣ هجری رخت جانب آخرت کشید .بعد از سکندر پسر بزرگت او ابراهیم که بصفات نیکو ، و دانشمندی متصف بود تاج سلطنت بسر گذاشت ، ولی ابراهیم عیبی که داشت بی اندازه متکبر و خود خواه بود . و همین عیب او بودکه بالآخره منجر بزوال خاندان او گردیده و مملکتی که تقریباً سه ونیم قرن در زیر سیادت افغان زندگی میکرد بدست مغل افتاد . اخلاق سلطان بهلول وسلطان سکندر روح مساوات در افغانها دمیده بود چنانیکه بهلول وسکندر با امرا و دانشمندان قوم مساو یا نه٦١٤شماره (ششم) سال دوم مجله کابل (٨٦)رفتار مینمودند و در مقابل آنها حتی به تخت نمی نشستند، لهذا مشکل بود تکبر و خودخواهی ابراهیم باسانی این روح را از انها سلب نماید، پس از همان روزیکه سلطان ابراهیمبقولی فرشته به تخت مرصع و مکلل بجواهر در دیوانخانه آگره (١٥ ذی الحجه ٩٢٣)جلوس نمود، نفاق و دو رنگی بین پادشاه و امرای دربار شروع شد نخست شهزاده جلالبرادر سکندر در جانپور اعلان استقلال کرد و متعاقباً بفتح آگره عسکر کشید، ولیشجاعت زا یدالوصف ابراهیم او را مغلوب و معدوم نمود، بعدها ابراهیم به امرای دربار بدبین شدو سرداران بزرگ را از قبیل اعظم همایون شیروانی و فتح خان شیروانی و غیرها حبس نمود،اعظم همایون قضاء در محبس فوت شد و مرگ او اسباب یأس و نفرت و خوف سایر رجالافغان گردیده بناچار در مخالفت کوفتند، و ازان جمله بود اسلام خان پسر اعظم همایونشیروانی که در ولایت کره علم عصیان برافراشت، اعظم همایون لودی و سعید خان لودیاز دربار گریخته به لکنهر رفتند و اعلان استقلال نمودند، ابراهیم که بی نهایت شجاع بودباین عاصیان نیز فایق آمد، ولی متعاقباً سایر امرا از قبیل دریا خان لوحانی حاکم بهار و خانجهانلودی سر از جاده اطاعت کشیدند، ابراهیم درین میانه مرتکب خطائی گردید که برای او بسیگران تمام شد چه او برای دفع دشمنان خود متشبث بچاره شده و به پاره شیخ زاده های چندیرینوشت که حسن خان فرملی را در خفا کشتند، اتفاقاً این راز فاش گردیده و یکباره گی مردمرا دل از جای بشد و هر کس از ترس جان از در مخالفت داخل گردید، بهادر خان پسر حاکم بهارعلناً اعلان سلطنت کرد و امرای دربار باو پیوستند و مکرراً عساکر اعزامی ابراهیم را شکستند.در عین حال غازیخان پسر دو لتخان نائب الحکومه پنجاب که در دربار آگره زندگی مینموداز طبع نااعتماد سلطان خائف شده و جانب پدر فرار کرد، پدر او که مراتب بی اعتمادی درباریانو شاه را حالی شد بجان خود ترسیده دست توسل بدا من دشمن دیرینه دراز کرد، این دشمنعبارت از یکنفر مغول گرم و سرد دیده بود که بر تخت کابل نشسته و از فاصله صدها میلبجانب تخت و تاج مشعشع هندوستان با چشمان كوچك اما پر از حرص و آز تماشا میکردو الحاصل دشمن (با برکورکانی) که منتظر چنین فرصتی بود شهزاده علاء الدین برا درسلطان ابراهیم را که از نا اعتمادی برادر تاجدار خود بدربار او پناه همده شده بود، روکش٦١٥( ۸۷ ) افغان در هندوستان شمارۀ ( ششم ) سال دومکرده و بنام استرداد حق موروثی با قطعات عسکری بجانب هند اعزام نمود ، شهزادهباتفاق نائب الحکومة پنجاب دولتخان لودی عسکر بدهلی کشید ، سلطان ابراهیماز تجاوز برادر شنیده در صدد دفاع بر آمد ، ولي صاحب منصبان نظامی او که آزر دهدل بودند بر عکس دفاع ، برقیب و لینعمت خویش پیوستند و در یکشب اردوی سلطانتاراج گردید . اگر شجاعت مفرط سلطان ابراهیم نمیبود و شخصاً در موقف برادر هجومنمیبرد هر آئینه اینبار بکلي از تاج و تخت محروم میشد ، ولی یکبار دیگر دست قضا و شجاعتفوقالعاده اش او را برعلیه عاصی ها غالب ساخت .ابراهیم هرچند بعاصیان مملکت غالب آمد اما نفاق های داخله دیگر کار او را ساختهو بنیاد دولت را متزلزل کرده بود ، بحدیكه کداگر یکضربت محکمی باو وارد میشد دیگرمقاومت محال بود ، این ضربت را نیز دشمن مغولی بالآخره حوالۀ پیکر او نمود . بابر پادشاهکابل از وقتیکه سلطان ابراهیم به تخت هند جلوس کرد از نفاق های داخله پادشاه و رعیتآگاه شده و در صدد حمله بود ، چنانیکه بار اول در سال ۹۲۰ تا کنار رود بار سندعسکر کشید ولي درعرض راه معرض هجومهای شدیدافغانان یوسفزی گردید ، ومثل مسافرتسال ۹۲٤ در باجور دو چار خسارتهاي هنگفتی شد ، بالآخره بعد از تخریبات مدهشهبزراعت و مدنیت یوسف زی ها با آنها مصالحه نموده بکابل عودت نموده ، وبطوريكهگلبدن دختر او در همایون نامه مینویسد بابر درین سفر دختر رئیس قبیلهٔ یوسف زی ملكمنصورخان را که موسوم به ( افغانی اغاچه ) بود در حباله ازدواج خود کشید .بابر در مسافرت دویم خود بجانب هند بلحاظ مقابله های شدید افغان ها از پشاورمجبور بعودت کابل شد ، و در مسافرت سوم خود ( ۹۲۶ ) تا سیالکوت پیش رفت و تماماراضی مفتوحه را تخریب نمود . سفر چهارم بابر در سال ۹۳۰ بوقوع پیوست و او حسبدر خواست دولتخان نائب الحكومة پنجاب که از شهریار متوهم بود تا شش کروهیلاهور رسید ، سایر امرای افغان برخلاف درخواست دولتخان جلوخصم را گرفتند ، وليبابر غالب آمده لاهور را متصرف شد و بنوعیکه فرشته مینویسد : ـ چنانیکه رسم ودابچنگیزیانست بازارهای معمور شهر لاهور را جهت فال وشگون آتش زد و قلعة دیپالپوررا٦١٦شماره ( ششم ) سال دوم مجله کابل ( ۸۸ )قتل عام نمود . دولتخان نائب الحکومه که اینحال دید بر خلاف سابق از در مخالفت داخل شد ،اما بابر که اقتداری بهمرسانده بود او را محبوس کرده و خودش بعد از قتل و تاراج اکثرحصص ، پنجاب را بعمال مغلی سپرده ، بکابل عودت نمود ، بعد از عودت او ، دولتخاننائب الحکومه که از حبس خلاص شده بود جمعیتی بهمرسانده مغل ها را مغلوب و پنجاب راتخلیص کرد . دیری نگذشت که بابر برای مرتبه پنجم (۹۳۲ هجری) عسکر به پنجاب کشید ،دولتخان لودی نایب الحکومه پنجاب و غازیخان پسر او در جوار لاهور بابابر مقابل شدندولی از عساکر کابل مغلوب گردیدند ، بابر قلعه ملوت (مقر غازیخان لودی) را تاراج و کتابخانهنفیس غازیخان را ضبط نموده فرشته درین مورد مینویسد : ( غازیخان لودی از علم بهرهتمام داشت و شعر خوب میفهمید درینصورت از همه قسم کتابهای نفیس صحیح خوشخطجمع کرده بود القصه ( بابر ) بعضی ازان را برای خاصه خود نگهداشت و پاره بشهزادهمحمد همایون ( پسر بابر ) داده باقی را برای شهزاده کامران مرزا ( پسر دیگر بابر ) بکابلفرستاد ) درعین حال دولتخان نائب الحکومه فوت و پسرش غازیخان بعد از جنگها ومغلوبیت ها بدربار سلطان ابراهیم در آگره پناه برد . متعاقباً بابر به تحریض امرای دهلی عسکربه پایتخت هندوستان کشید ، و در کنار آب گهگر مدافعین افغان را با حمید خان حاکمحصار فیروزه مغلوب نمود .سلطان ابراهیم که هنوز متوجه اصلاح نفاق های داخله بود از استماع این خبر ۲۷هزار عسکر بسرداری جرنیل های معروف خود داؤد خان و خاتم خان در مقابل بابر سوقنمود ، و خود بلافاصله باشصت هزار عسکر دیگر حرکت نمود ، اما بابر مقدمته الجیش ابراهیمرا مغلوب و تمام اسرای جنگ را قتل عام نمود . تصادم عساکر بابر با ابراهیم در صحرای پانیپت اتفاق افتاد و جنگ عظیم بین دو لشکر در گرفت و در حالیکه با لذات دو پادشاه در میدانکار زار میکوشیدند طالع بداد بابر رسید و تاریخ افغانها در هند دو چار یکسوء قسمت شدیعنی سلطان ابراهیم با ششهزار سوار شاهی خود در يك منطقه کشته شد و شانزده هزار افغاندیگر در میدان جنگ مقتول افتاد ، عساکر هندی ابراهیم هم فرار کردند ، و در نتیجهبابر پادشاه کابل فاتح هندوستان گردید .۶۱۷از موسسات جدیدهٔ عصر همایون نادر شاهی ( رفقی سناتوریم ) واقع علی آباد کابل .[BLANK PAGE]شماره ( ششم ) سال دوم افغان در هندوستان ( ۸۹ )بابر بعدازین فتح بزرگ در ۱۲ رجب ۹۳۲ شهر دهلی را کشاد و در ۲۲ رجب آگرهرا داخل شد و تمام آن خزاینی را که در عرصهٔ عمر ها جمع شده و در آسیا نظیری نداشتدر یکروز متصرف گرید وازان جمله بود یکدانه الماسی که از خزانهٔ سلطان علاؤ الدین خلجیشهر یار مالوه بدست شهنشاه دهلی افتاده بود فرشته مینویسد این الماس مشهور را که هفتمثقال وزن داشت و جوهریان خراج یکروزهٔ تمام ربع مسکون میدانستند بابر به همایونپسر خود بخشید (۱) بعلا وه بابر از فرط خوشحالی تمام خزاین نقدی را بفا میل و سر داراناردوی خود بخشیده وحتی در افغانستان و ثمرقند و کا شغر مقداری بدوستان خود فرستاد،منجمله بفرمود تا نفوس شهر شهیر کابل را که بابر اورا میپرستید شمار کردند واز رویسر شماری بهر نفر یکشاهرخی ( یکمثقال نقره ) ار سال کرد ، هندیها که این وضع دوراز عقل بابر را دیدند اورا قلندر نام نهادند .بابر با آنکه در نظر اول فاتح هندوستان بنظر آمده از پنجاب تا آگره بدست داشتمعهذا هنوز شهنشاهی هند اورا مسلم نشده بود ، زیرا انقراض قطعی قومی مثل افغانکه از سه صد سال متجاوز در سر تا سر هند ریشه دوانده بودند چندان آسان بنظر نمی آمد،از طرف دیگر هند و ها هم که قرن ها در زیر تاثیر عادات ، مدنیت ، زبان افغانها پرورشیافته بودند بسهولت نمیتوانستند حاکمیت قوم جدید تری را تن دهند ، لہذا در تمام حصصمملکت هند علم های جهاد افراشته گردید ، چنانیکه قاسم خان افغان در سنبل ، علی خانفرملی افغان در میوات ، محمد رتبون خان در دهولپور ، تا تار خان افغان در گوا لیار ،( ۱ ) این همان الماس معروف به ( کوه نور ) است که در زمانه فتور خانوادهٔ بابر در هند در قرن۱۸ مسیحی بدست نادر شاه ترکان افتاده بعداز مرگ نادر شهنشاه مشهور افغا نستان احمد شاه بابایبزرگ الماس مذکور را زیب تاج خود قرار داد ، در قرن ۱۹ مسیحی هنگامی که شه شجاع الملك افغاندر محبس رنجیت سنگ پادشاه لاهور بود این الماس را مجبوراً از دست داد : بعداز انقراض دلیپ سنگآخرین پادشاه لاهور ، گورنر انگلیس هند او را به و کتور یا ملکه انگلستان هدیه کرد که تا هنوزدر خانوادهٔ سلطنت انگلیز باقیست . و این الماس قبل از انکه تراش شود ۳/۸ ۷۹۳ قیراط وزن داشتو حالا ۱/۱۶ ۱۰۶ قیراط و زن دارد ، واز جملهٔ ده پانزده دانه الماسهای مشهورهٔ عالم بشمار میرود .۶۱۸( ۹۰ ) مجلهٔ کابل شمارهٔ ( ششم ) سال دومحسینخان لوحانی در رابری، قطبخان افغان در اتاوه، عالمخان درکالپی، نظام خان دربیانه؛نصیرخان لوحانی و معروفخان فرملی در ما ورای گنگ، دم از استقلال زده و بغرضاستخلاص هند از دست مغول بحرکات عسکری آغاز نمودند، و در ما ورای گنگعجالتاً بهار خان لودی را ملقب به سلطان محمد ساخته و با اردوی زیاد از قنوججانب آگره حرکت کردند، در عین حال بین خان جلوانی سردار بزرگ افاغنه که دردربار بابر بود ازو جدا شده و باردوی قنوج پیوست، فرشته میگوید اهالی قرا و قصبات نیزسر به مخالفت برداشتند و راها را قطع کردند لهذا بابریان مشوش شدند و در مجلس بزرگیفتوای تخلیه هندستان دادند. شخص بابر که حقیقة مردالوالعزم و بزرگی بود این فتوا را نهپذیرفت و برای مقابله حاضر شد، اما زبر دسترین سرداران مغل خواجه کلان نامیکه فی الحقیقت فاتح تمام محاربات هندوستان بود از مصلحت پادشاه خودسرتافته و با کسانخود عزیمت بافغانستان نمود و در حین عودت روی دیوار یکی از عمارات دهلی این بیت رانگار داد:اگر بخیر و سلامت گذر ز سند کنمسیاه روی شوم گر هوای هند کنمعلی کل حال بابر در سایهٔ عزم متین خود بمرور زمان براکثر عصیان های هند غالبآمد و از نفاق های داخله افغانها استفاده نمود، و ملکه مادر سلطان ابراهیم را ( که بابر راتوسط مطبخیان شاهی مسموم کرده بود ) محبوس و پسر دیگرش را بکابل تبعید کرد.بابر تازنده بود بکندن ریشه های نفوذ افغان درهند مساعی ورزید، ولی چنانچه میخواستموفق نشد، حتی همایون خلف او نیز درین کوشش های خود ناکام ماند، عاقبت افغانهادر زیر قیادت نابغه معروف شیرخان سوری شهنشاهی موروثی خود را از چنگال مغلخلاص کرده و آنها را از رودبارهای هند یکسره بجانب شرق روفتند.۹۱۹(۹۱)شماره (ششم) سال دومسوال از انجمن ادبیتقریظو انتقاد«سوال از انجمن ادبی»بعد القاب !یکعده از کلمات عربی است که در آخر «ت» دارند مانند اصالة وکالة و رحمت ، برخیاز آنها را با «ت» طولانی و برخی را با «های» مدور مینویسند و هم در بعض احوالدر آخر اینچنین اسما الف میآورند و نیز کلمه «ابن» در فارسی بعضی با الف و بعضیبدون آن مینویسند .خواهشمندم انجمن محترمه توضیح بفرمایند آیا این تصرفات مطابق بقواعد عربی یابقواعد فارسی است یا مطابق هيچيك قاعده نبوده و لغزش بعضی از نویسندگان خواهد بود .امضای یکی از محصلین مکاتب رشدی .جوابم . یآقای سائل جواب موضوع خواهش شما را انجمن ادبی ازین شماره ببعد در تحت عنوانتنقید قرار آتی مرتبا در مجله کابل نشر وامید است موجب قناعت شما و استفاده نویسنده گانوطن واقع شود .«انجمن ادبی»٦٢٠شماره ( ششم ) سال دوم مجله کابل ( ۹۲ )تنقیدبقلم جناب قاری عبدالله خاناصالة و وكالة ورحمت و امثال آن را بالف نوشتن یا کلمۀ ابن را بدون الف نگاشتن هردو خطا و مخالف رسم الخط است . اما اصالة وامثال آنرا بالف آخر نوشتن در رسم الخط فارسی و عربی هردو خطا بوده و نوشتن ابن بدون الف آغاز در فارسی مطلقا و در عربی در بعض صور خطا میباشد زیرا رسم الخط (۱) یا املا ؛ نوشتن الفاظ و کلمات زبان است موافق باصول وقواعد موضوعه خط دران زبان و چون املا تابع لهجه و تلفظ است باید کلمات عربی را مطابق لهجه عربی نوشت یا مطابق بلهجۀ فارسی در صورتیکه در فارسی دخیل گشته و تصرفی دران راه یافته باشد . وقاعدۀ مطابقت املا بلهجه و تلفظ در همه جا جا یست مگر در بعض کلمات مانند خورشید در فارسی که واو دران نوشته میشود و بتلفظ نمیآید و طاوس که هم در عربی و هم در فارسی بيك واو نوشته می شود و بدو واو تلفظ میگردد . اینچنین حروف مکتوب غیر ملفوظ در بعض کلمات بطور استثنا و نادر در هر زبانی موجود خواهد بود و از بهر آن عذری هم تراش داده باشند . آمدیم باملای عربی ، رسم الخط عربی حالت انفرادی هر کلمه را استاد گرفته قطع نظر از تلفظ آن در حال تالیف و ترکیب بکلمۀ دیگر وچون کلمات را تنها وجداجدا تلفظ کنند آخر شان را ساکن تلفظ میکنند و این سکون را در اصطلاح وقف مینامندمانند اتصال . انفصال که در حال انفراد وقف گشته بسکون لام تلفظ میشوند و از خواص اسمای عربی است که در آخر بعضی از آنها در حال تركيب يك نون ساکن پیوست میگردد و این نون را تنوین می گویند . تنوین صورت کتابتی ندارد و از حروف(۱) رسم خط یا املا عبارتست از صورت نویسی لفظ یا حروف هجای آن و در هر کلمه قاعده آنست که صورت لفظش نوشته شود باعتبار آغاز تلفظ بآن و هم باعتبار وقف بران وازنجهرة همزة وصل را در اعلم – ابن – الشمس و امثال آن ها می نویسند زیرا اگر ابتداء تلفظ باینها شود همزه تلفظ می گردد ، و تا ء رحمة ومانند آن به ها نوشته می شود چرا که این تا در حال وقف ها تلفظ می شود – اقتباس از شافیه بحث خط .۶۲۱شماره (ششم) سال دوم تنقید (۱۹۳)ملفوظ غیر مکتوبست مگر در حالی که حروف آخر اسم دارای فتحه باشد تنوین آن را بصورت الف مینویسند و این هم از جهتی است که اگر در آخر این چنین اسم وقف شود تنوین آن که نون ساکن است الف تلفظ میشود و مانند اتصالاً مثلا که همیشه (در حال وصل و وقف تنوینش بالف نوشته میشود اگر چه در حال وصل (اتصالاً) تلفظ میشود و چون پیشتر گفتیم که املای عربی حالت انفرادی یعنی حال وقف کلمه را معتبر میداند اصالة و وکالة و دیگر ازین قبیل اسمها که در آخر تاء زائده دارند تنها تاء آن ها بصورت هاء مدوره نوشته میشود و برخی مانند رحمت را بتاي مثناة نیز مینویسند ولی تنوین آنها را ابداً نمینویسند زیرا که تنوین این اسما در حال وقف از تلفظ میافتد اگر چه آخر شان مفتوح هم باشد و تا به ها بدل میشود و چون چیز نویسان فارسی این چنین اسمها را بافتحه و تنوین در عبارت خودشان دخیل ساخته و بدون هیچ تصرفی قبول کردهاند. این است که موافق برسم الخط عربی اتصالاً و امثال آن را با الف واصالة و افراد آن را بدون الف در آخر مینویسند پس تخلف ازین قاعده و نوشتن الف (۱) در آخر اسمائیکه مختوم بتاء مدوراند خطاست که نه برسم الخط عربی سر میخورد و نه برسم الخط فارسي. هنوز در بعضی این اسماء فارسی زبانها تصرف هم کردههای مدور را های مختفی شمردند و آنرا محض علامه دانند برای اظهار حرکت ما قبلاما ابن را نیز باعتبار حالت انفرادی آن با ثبات الف (همزه) در ابتدا مینویسند زیرا ابن در حال انفراد با الف تلفظ میشود و الفش کسره دارد - اگرچه در حال وصل الف از تلفظ میافتد و باء ابن باحرف آخر اسم سابق یکصدا میدهد ويك سیلاب میگردد مثل : المسيح ابن مريم.آری در صورت مخصوصی الف ابن از نوشته هم میافتد و آن صورتی است که ابن در بین دو اسم علم واقع شود مثل : عبدالله بن عباس.(۱) بلکه در ینصورت دو خطا لازم میشود یکی نوشتن هاء مدور را که مخصوص آخر کلمه است بصورت تاء وسط ودوم نوشتن الف در ذیل آن.٦٢٢شماره ( ششم ) سال دوم مجله کابل ( ٩٤ )و این نیز مشروط است بآنکه اسم سابق و این هر دو در يك سطر نگارش یافته باشندو اگر در يك سطر نباشند چنانکه اسم مزبور در آخر سطری و ابن در سر سطر دیگری واقعشود درین وقت نیز الفش را می نویسند . اثبات الف ابن و عدم اثبات آن در نوشته بطرزفوق از خصائص عبارة عربی و رسم الخط آنست و چون طرز وصل دو کلمه در نثر فارسیمخالف طرز وصل آن در عربی است چه مانند عربی آخر کلمۀ مقدم با اول كلمه مؤخر بيكصدا تلفظ نمی شوند و يك سيلاب ( ۱ ) نمیگردند بلکه کسرۀ آخر کلمۀ مقدم برای وصلبكلمة مؤخر كفايت میکند پس انداختن الف ابن از نوشته خطای فاحش میتوان شمرد .اگر چه گاهی در نظم بعضی حروف بایتدای کلمه مؤخر وصل گشته و يك صدا می دهد . شیخشیراز می گوید : یکی از بزرگان اهل تمیز حکایت کنند زابن عبدالعزیزدر مصراع دوم ز که مخفف از است با باء ابن يك سيلاب گشته ولی این چنین وصل مخصوصنظم است و دلیل بر انداختن الف ابن از نوشته نمی شود.٦٢٣از موسسات جدیده عصر همایون نادر شاهی منظره يك حصه از عمارت تربیه حیوانات حصه ( گاوخانه ) واقع علی آبادشماره ( ششم ) سال دومعلاج نقص بصارت( ٩٥ )کثیفیات جدید یا اخبار علمیه« علاج نقص بصارت »داکتر امریکائی بیتس نام بعد از تجارب متعدد ثابت نموده است که نقص بینائی بدونامداد عينك هم رفع میشود - از تجارب عدیده آنها بعضی را در ذیل بیان میکنیم : -(۱) پلك زدن بسرعت : ــ این طریقه برای نظر مفید ثابت شده است ، چشمها رامکرر بند کردن موجب راحت چشم است ، اگر بدون پلك زدن سوي چيزي بنگريدو يا کدام عبارات را بخوانید درست بنظر نخواهد آمد .(۲) برای اندازه کردن قوت بینائی حروفیکه بخط جلی نوشته شده میباشند باید هر روزاز فاصله ده الی بیست فت خوانده شود ، بواسطه عمل مذكور نه فقط روشنی چشم ثابت میماندبلکه بهتر هم میشود .( ٣ ) بواسطة عينك كه دارای شیشه تیره رنگ باشد چشمها زیر بار و فشار میآیندکسانیکه اینچنین عينك ها را استعمال میکنند بزودی و یا چندی بعد در چشمهای خود خرابیتولید می نمایند بغرض اینکه چشمها قوت بینائی خود را استوار داشته باشند محتاج به روشنیمیباشند ، پس کسانیکه روشنی عادی را برداشت کرده نمیتوانند باید هر صبح پلك هایخودرا بهم آورده چشمهای خود را از ٥ الی ١٥ دقیقه بالمقابل آفتاب بگیرند ، بواسطه اینعمل شکایت مذكور رفع خواهد شد .(٤) پلك ها را بند کرده چشمها را با کف دست خود بمالند لیکن بطوریکه بر تخم چشمهیچ فشار نرسد ، باز تصور کدام چیز زیبا و خوشرنگ را بکنند مثلا گل و سبزه ، چشمهاتا پنج دقیقه بند باشند بعد ازان باز کرده حروف جلی را بخوانید خواهید دید که حروف بسیارصاف به نظر می آیند ، لیکن زود خیره معلوم خواهند شد ، وقتیکه باز خیره بنظر آیندباز عمل مذكور را تا ٥ دقیقه اعاده کنید ، اقلا پنج بار همین عمل را هر روز تکرار کنیدچند روز بعد نظر شما به حالت اصلی خود عود خواهد كرد . ( معارف )٦٢٤شماره ( ششم ) سال دوم مجله کابل ( ٩٦ )متفرقاتپاداش خیانتهر جرم مذموم و هر امر خلاف اخلاق منفور است ! ولی بقدریكه « خیانت » مذمومخاطرها و منفور دلها است هيچيك جرمی باین اندازه قلب شنونده و بیننده را مرتعش و روحآنها را تكان نمیدهد !!خیانت عموماً از پست ترین رذایل اخلاق بشری است خواه فردی باشد یا اجتماعی ؛ ولیخیانت کردن باجتما عيات يك مملکتی بعقیده تمام علمای حقوق مذموم تر و اندازه مجازات آننسبت بهر خیا نت فردی و خصوصی شدید تر است چه خائن خصوصی هستی و موجودیتیا شرف و نوامیس شخصیه و اخلاقیه يك فردی را بتهلکه می اندازد، ولی خاین عمومی دشمنسعادت و هستی و آ بروی عموم يك ملت بشمار میرود .ملل جهان در ادوار مختلفی صدمات مدهش و سنگینی از دست خائنین داخلی خود دیدهو خسارات هنگفتی را متحمل شده اند ولی باز هم اگر خیانت و اضرار وارده خائنین آنها به احوالبعضی خائنين خاك ما كه خوش بختا نه بكيفر كردار ناهنجار خود رسیده اند مقایسهشود انصا فاً ملت و مملكت ما بیشتر خساره این گونه خیانت های اجتماعی را از دستخائنین خود متحمل شده اند .احوال فلاکت اشتمال یا تعزیه کبریائی را که ملت ما در شورش خانمان سوز٦٢٥از موسسات جدیده عصر همایون نادر شاهی منظره يك حصه از عمارت تربیۀ حیوانات حصۀ بیرونی« مرغ خانه » واقع علی آباد .[BLANK PAGE]شماره ( ششم ) سال دوم پاداش خیانت ( ۹۷ )گذشته متحمل شده و مورد آن خرابی و بدبختی بزرگ واقع گردید در نتیجه همین گونهتحریکات خائنانه واغراض شخصیه عدهٔ معلوم ومحدودی بود که آنها پیشرفا نه محض مقاصدفردي موجب خسارهٔ يك ملت شده و هزاران نفوس زکیه و خانمان بیگناه را طعمهٔآتش قتل و تارا ج نموده مملکت را سوگوار گردا نید ند .چون رحمت و فضل بی پایان خدا وند مهربان همیشه حامی و مدد گار بندگان خود استذات اقدس او نخواست بکلی این ملت اسلامی ما یوس ومضمحل شود لہذا یکی از فرزندانخود این خاك مثل اعلیحضرت محمد نادر شاه غازی تائید ومساعدت فرموده و بطورفوق العاده که ابداً اميدي نميرفت او را موفق گردانید تا آن بلیهٔ کبری را از وطن رفعو درین مدت سه سال قلیل عهد زما مداری خویش بسی شکست ها را پیوند و خرابی ها رااصلاح و قوام امنیت داخلی را که از مهم ترین وعمده ترین حوائج فعلی ملت ومملکت استآن را بواجبی توجه وقایم نماید .امروز که وطن محبوب ما مثل مریض تازه شفا یافته محتاج هزار نوع تیمار داری مزیدهو با ندك بد نظمی یا خرابی اتحاد ملی بیم صد نوع خطر بوی میرود و شك نیست افغانستانفعلی ما را نه تنها اولاد خود آن بلکه دنياي انسانيت هم از نقطهٔ احساس نوعیت و همدردیانائی وا جب الترحم دانسته وروا دار نخواهند شد که با وجود این خونریزی مدهش دوبارهنفاق دا خلی باین خاك رودهد ولی بدبختانه مشاهده می شود هنوز اشخاصی مثل غلام نبیسفیر سا بق بر خلاف نظریه عموم و بر ضد انصاف و فتوت انسانی میخواست محضمصالح شخصي و اغراض خصوصی خود مصدر آشوب ثانوی وفتنهٔ عظیم دوبا ره در مملکتشده و حیات این توده را معروض يك خطر سنگین تری نسبت بگذشته نماید .ولي همان دست مقتدر الهی که بارها دشمنان افغانستان را رسوا و اين خاك پاك را ازورطه های هولناکی نجات ار زا نی فرموده و نمی خواست بار دیگر این ملت دوچار بد بختیگردد ؛ دوباره باحوال ما رحمت فرمود چه از آغاز قایم شدن امنیت در وطن و تشکیل حکومتعادله نادرشاهی که غلام نبی از خارج افغانستان مصروف برهم زدن نظام موجوده امنیتوطن بوده و بوسایل مختلفی برضد حکومت حاضره متشبث بود خوش بختا نه افرادوطن پرست افغانی در خارج هر کدام محض حفظ شئون وسعادت وطن رایگان خود را٦٢٦شماره ( ششم ) سال دوم مجله کابل ( ۹۸ )مدقق اعمال و افعال او قرار داده اسناد او را دستگیر و اعمال او را جز بجز کشف و تدقیق کردهمرکز را از ان مطلع میساختند ولي آخراً حکومت متبوع که عادتاً هر متجاسر این خاك رابمعقولیت و صلاحیت دعوت می کند با غلام نبی هم از راه نفرت مقابله نفر موده بالعکسبخانوا ده و اعضای فامیل آن از در مسالمت و مهربانی پیش آمد و بهر کدام مقامات عالیه درشعب کشوری و سیاسی و عسکری اعطا فرمود ولی آخراً غلام نبی بتصور اغفال حکومتاجازه خواسته بکابل آمد و استقبال و مراحم حکومت را بطور فوق العاده فایض شد ولياز آنجا که این شخص فطرت نادرستی داشته و با تمام قوا عزم خیانت را باین مملکت در نظرگرفته بود لهذا از افکار سابقه خود منصرف نشده معجلا بتحریکات بعضی اقوام داخلی آغاز وتبلیغات ضد امنیت ملك و برهم زدن نظام حکومت را شعار خود نموده با وجود زمان انقضای مدتقليل ورودش بکا بل یکمقدار کار روائی های زیادی نموده تا اینکه از حوضه سازش خود ویمراتب خیانت او نسبت بوطن کشف و بکیفر کردار خود رسیده حکم اعدام روی جاری شد .اسناد و دلایل خیانت وی با اظهار به و استشهاد اشخاص مسبوق و امین در مجلس فوق العادهکه مرکب از وزرا و هیئت کابینه دولت ، شورای ملی ، مجلس اعیان ، جمعیت معظم علمایکرام و غیره منعقد شده بود ارائه و اقامه یافت و همه اعضا و نماینده گان ملی صراحتاً بخیانت اوتصدیق کرده و واجب الاعدام بودن وی و سه نفر اشقیای دیگر را که آنها خود شان علناًارتکاب سؤ خود را بمجلس اعتراف کرده بودند تصویب فرمودند .اکنون ما شکریه مراحم ذات اقدس الهی را که وطن محبوب ما را ازین توطئه سوءو سازش مخرب قبلا نجات ارزانی فرموده است کرده و میگوئیم نیست باد ! آنکسانیکه برضدمنافع يك جامعه اسلامی مصدر فتنه و خیانت شده و اسباب بدبختی يك ملتي را فراهم می آورندو نیز از اقدامات مجدانه و افکار بیدار حکومت محبوب خود ممنون و شکر گذاریمکه باین اندازه توجه و مساعی شریفا نه اعمال اشخاص خائن و آنهائیکه دشمن امنیت جامعهملی ما هستند آن را خیلی بدقت تعقیب و مراقبت کرده و اینگونه دست های غرض آلودرا از گریبان مملکت قطع میفرمایند . در پایان این نگارش محض نشان دادن احساساتو نیات اشخاص و رجال شریف و خیر خواهان این جامعه سواد معروضه اعضای مجلسفوق العاده را بنظر قارئین مجله کابل میرسانیم .۶۲۷شماره ( ششم ) سال دوممعروضة مجلس فوق العاده( ۹۹ )( معروضه مجلس فوق العاده )( بامضای وزراء ، معین ها ، ارکان مجلس اعیان )ریاست شوراء ، جمعیت علما ء، حضور اعلیحضرت معظم غازیامروز برخی اوراقیکه سرا سر مملو ازفتنه و خیانت بعضی اشخاص فساد اندیش بهنسبت جامعه ووطن بود ، از ملاحظه این خدمت گاران مملکت گذشته هكذا اقرار سهنفر مرتکبین خیانت را که بر اعمال وافعال فتنه جوئی خویش معترف بودند، شنیده در اثراین جلسه بحضور شاهانه عرض میکنیم ، بدیهی است اشخاصیکه مصدر فتنه وساعى بالفسادبوده موجبات تفرق جمعیت مسلمین را میخواهند فراهم بنمایند به مدلول نصوص جلیهمستوجب سخت ترین عقوبات و مجازات می شوند عليهذا امیدواریم اعلیحضرتپادشاه عادل مهربان ما همچنانکه در تخلیص و نجات وطن عزیز صرف مساعی ملوکانهفرموده از هیچ گونه فداکاری مضایقه و دریغ نفرموده اند اکنون که بحمد الله تعالی درظلعاطفت ملوکانه اوقات با آسایش می گذرانیم همچنان توجهات جها ندرجات خویش رادر قلع وقمع موجبات فتنه و تفریق جمعیت این جامعه اسلامیه مبذول داشته بد اندیشانمجمع اسلامی را بشدید ترین مجازات جزا بدهند از ان جمله امرملوکانه به نسبت غلام نبیکه زائد بر خیانتهای عدیده اش در دورهای سابق و زمانه های نمایندگیهای خارجه اش کهامروز از اوراق ملحوظة مجلس به ثبوت پیوسته فعلا نیز مصروف سعی بالفساد بوده میخواستجمعیت ما پریشان و آسایش ما به نا آرامی مبدل گردد وحضور ملوکانه پس از تحصیل اطلاعبر جرائم متعدده اش اورا جزا دادند این امر ملوکانه موجبات مزید تشکرات عموم اهالیجامعه را فراهم ساخته ما از صمیم قلب شکریه وطن دوستی وجامعه خواهی اعلیحضرت رابحضور شاهانه تقدیم داشته در خاتمه موفقیت ذات ملوکانه را بعموم مقاصد حسنه ونباتخیر خواهانه که نسبت بوطن ومملکت خویش دارند از درگاه ایزدی استر جا میکنیم .»٦٢٨شماره ( ششم ) سال دوم مجلة کابل ( ۱۰۰ )فقدان یکی از بزرگانادبمجلات آخرین مصر واقعۀ مولمة وفات ادیب شهیر و شاعر معروف مصر بلکهامیرالشعرای زبان حاضره عرب (شوقی بیگ) را که ما بلحاظ قدردانی فوتوی آنرا در یکیاز مجلات خود شایع کرده بودیم اشاعه می نماید اکنون ما نیز بنام تقدیر و تفخیم از مقامشامخ او اظهار تاثر و تأسف نموده فقدان این شاعر بزرگ مشرق را ضایعه عظیمی برایعالم ادب میدانیم.یاد آوریدر شمارۀ هفدۀ کابل صفحات ٤٥ - ٤٦ سطور پنجگانه اخیر صفحه و سطر های ششگانهاول صفحه در ضمن وقایع تاریخی افغانها نوشته شده بود اکثر فامیلها و طوایف تاریخیبعض حصص افغانستان مثل وردك و غيره ها در ادعای نسبی خود بسلسلة سادات مشتبه استند.درینجا بغرض رفع اشتباه خاندانهای جلیل و سادات موجوده افغانستان توضیح میشود که آننوشته ها فقط در مورد طوایف تاریخی و قدیمتر بعض حصه های افغانستان بوده است،نه در مورد خاندانهای محترم و سیدهای حالیۀ وطن عزیز، که در مرکز و شرق و جنوبو غرب و دیگر حصص مملکت مثل کنرها و غیرها مسکن داشته، و عموماً سید جلیل وعالینسب میباشند. ( غبار )٦٢٩از موسسات جدیده عصر همایون نادرشاهی منظره خارجی عمارت تربیۀ حیوانات وحصه « مرغ خانه » واقع علی اباد .[BLANK PAGE][BLANK PAGE]غندمشر الله داد خانکابلعلمی ، ادبی کابل اجتماعی ، تاریخی١٩[BLANK PAGE]مجله کابل(آدرس)(ماهوار)(اشتراک)انجمن ادبی ، جاده ارگعنوان تلگرافی- کابل انجمنمخابراتبا مدیر انجمنتحت نظر انجمن ادبی نشر میشوداول جدی ۱۳۱۱ ه ش – ۲۲ دسمبر ۱۹۳۲مکابل ۱۲ افغانیولایت داخله ١٤ خارجه نیم پوند انگلیسیطلبای معارف نصف قیمتفهرست مندرجات مجلۀ کابلنمره مضمون نگارنده صفحه الی۱ تربیت اطفال مدیر انجمن ادبی ۱ ۸۲ تنزل وانحطاط اسلام بقلم محمد سکندرخان معلم دارالمعلمین ۹ ۳۲۳ شعرای افغانستان سرور خان گویا ۳۳ ۳۹٤ صنعت توشیح معاون انجمن ادبی ٤٠٥ نغمات تاگور ولولوی اشک مترجم مدیر انجمن ٤٠ ٤٢٦ جوان وپیر پروین خانم اعتصامی ٤٣۷ من واو حفیظ الله خان ٤٤ ٤٥۸ تخمیس جناب مستغنی ٤٦۹ سلطان محمود غزنوی وشعرا ممد شبانکارہ ای ٤٧ ٤٨۱۰ قصیده کلیم همدانی ٤٩۱۱ وحدت آمال معاون انجمن ادبی ٥٠ ٥٦۱۲ حکومت و رعیت مترجم جناب قاری عبدالله خان ٥٦ ٥٩۱۳ افغان در هندوستان م . غبار ٦٠ ٦٦١٤ آسیا در قرن هفت مترجم احمد علیخان ٦٦ ۷۳١٥ مطبوعات ونشریات ما سرور خان جویا ٧٤ ۸۱١٦ انتقاد جناب قاری عبد الله خان ۸۲ ۸۳۱۷ غسل اکسپریز ترجمه ٨٤۱۸ تکه لاستیکی » ٨٤ ٨٥۱۹ عنکبوت ومقیاس موسم » ٨٦۲۰ زبان واخلاق انسان » ٨٦ ۸۷۲۱ تعداد موترها » ۸۷۲۲ کنفیوسیوف وسقراط ترجمه احمد علیخان ۸۸ ٩٦۲۳ پشتو اقتباس از مجله خیبر ٩٦ ١٠٠تصاویر :۱ ع ، ح ، آقای علی محمد خان وزیر معارف ۱۲ ع ، ص فاضل دانشمند سید قاسم خان معین معارف ۸۳ آقای محمد سکندرخان معلم دارالمعلمین که در مسابقه انجمن ادبی در مقاله نثر حائز نمره (۱) شده اند ۱۰٤ قصر استور - کابل ١٦٥ هیئت اداری وزارت جلیله معارف ۲۰٦ رجب علیخان متعلم مکتب حبیبیه کابل که در مسابقه انجمن ادبی در مقاله نثر حائز نمره (۲) شده اند ۳۲۷ محصلین افغانستان در تورکیا ٤٨۹ باغ شاهی جلال آباد - منزل باغ قندهار ٥٦۸ محصلین افغانستان در ترکیا ٦٠۱۰ » » » » ۸۰۱۱ قلعة السراج لغمان - سراج العمارت جلال آباد ٩٦۱۲ زنگوگرافی رشحات طبع جناب قاری عبدالله خان که بخط خود نوشته اند آخر[BLANK PAGE]ع ، ج آقای علی محمد خان وزیر معارفشماره ( هفتم ) سال دوم نومره خصوصی ( ۱ )كابلKABULقسمت علمیبقلم شهزاده احمد علیخان درانیمدیر انجمن ادبیتربیت اطفال(٤)فعالیت طبیعی اطفالموقعیکه فعالیت طبیعی كودك مستعد کار شده ومربیان میل داشته باشند از آنها کاربگیرند ؛ تحکم و اجبار را دربارۀ آنها نباید بکار برد بلکه اجرای اوامر را با دلایل و الفاظیکهفکر وروح آنرا متأثر بتواند بآنها تحمیل باید نمود و طفل را باید از مقصد آفرینش و ادایتکالیف آدمیت با لفاظ ساده و با لمزه مطابق ذهن او خاطر نشان نموده و قوای او را برایکار کردن حاضر باید ساخت ، به الفاظ شدید وحقارت آمین که قلب و روح طفل را خستهو منزجر میسازد نباید با وی مقابله کرد بلکه مراعات شرف نفس و عواطف روح بطوریکه٦٣٠شماره ( هفتم ) سال دوم مجله کابل ( ۲ )از اشخاص مسن کرده میشود رعایت آن باطفال نیز ضروریست .هر گاه والدین و مربیان در مطالب لازمه طوریکه با اعضای بزرگ و مسن فامیل خود صحبت و معامله میکنند و همه برای يك آمال متجسس و متشبث میشوند با اطفال خورد خود هم همین طور پیش آمد کنند شك نیست این مخلوق كوچك هم پی بتکالیف امور حیاتی خود برده بطور همدردی و انقیاد برای ایفای اوامر والدین و مربیان حاضر خواهد شد یعنی در صورتیکه شما مایل هستید كودك تماماً مطیع و منقاد خواهشات شما باشد پس هر چیزیکه قبلا در لوح ضمیر آنها نقش کرده و بوی خاطر نشان نموده اید البته موقع خواهش شما همان مطلب شما بدرستی نتیجه خواهد داد ؛ بقول کریستین دی لارسن : -اگر كودك راز های حیات را فهمیدن بخواهد بوی نباید گفت که تو مستحق یا قابل اینکار نیستی و یا او را محروم جواب و توضیحات بسازند !فکر و استعداد طفل را ناقص و محدود نشان دادن و تحقیر کردن لیاقت او را طبعاً دماغ طفل را تاريك و محدود ساخته القا آتی بوی می شود که گویا خود را نا اهل ، ناقابل تصور کرده به پستی و ذلت رجعت می نماید فکر اخلاق و اعمال او نیز به پستی متمایل میشود .آزادی طفلبرای طفل رعایت آزادی و همدردی از همه چیز ضرور تر است چه اگر فکر و حواس طفل در تحت قید و اسارت بود روح او طبعاً منزجر شده استعداد تربیوی او نیز خسته و معطل میشود .در مکاتب جدید امروزه همین مسئله مطمح نظر است که چگونه حس تجسس و تحقیق را در دماغ نوجوانان قایم کنند پس آغاز این آرزو را از عهد تعلم و تربیه دانسته الزام میکنند که باید اطفال دارای يك آزادی معنوی بوده علایق استاد و شاگرد بطور مساویانه و دوستانه بوده باشد یعنی طفل احساس نکند که وی بکلی اسیر و محکوم استاد خود است . غالباً یکی از لوازم آزادی این است که اگر طفل سهوی میکند اولا بگذارند تا خود ش بسهو خود ملتفت شده و آنرا اصلاح نماید آخراً طوریکه در مورد سهو یا درماندگی راجعه٦٣١شماره ( هفتم ) سال دومتربیت اطفال( ۳ )بکارها وافکار يك شخص مساوی ومقابل معاونت وامداد کرده میشود باطفل هم عیناً باهمانوضعیت امدادکرده شود . « هو مرلین » ( ۱ ) میگوید اوقاتی را به تحقیق اوضاع بچه هایشریر صرف کردم ، در بازی ها ، ودرس فطرت شانرا مختلف یافتم مثلا بعضی از آنها درخواندن ونوشتن تنبل ونا لایق بودند ولی در بازی ها زرنگ وقابل ، آخراً درك كردمكه تصرفات بیقا عده مربیان در مورد تعلیم وتربیه ؛ آنها را بكلی اتكاليو تنبل سا خته و بدون امداد معلم آنها هيچيك اقتدار و قوة خود را برای تعلیم ظاهرساخته نمیتوانند ولی در بازي ها كه باستقلال مزاج خود همیشه مصروف بوده و اعتیادنموده اند آنرا بدرستی و خوبی از عهده می برآیند . باز در اطفال خورد سال تر و اطوارزندگانی عهد صبا وت آنها توجه کرده میگوید مسئول تمام جرایم آینده این اطفال مربیانشانست چه آنها در تمام امور را جعه با طفال حتى بازي های كوچك آنها هم مداخله کردهو روح حساس و ارادهٔ طبیعی آنها را متزلزل واتکالی می سازند یعنی نمیگذارند این ودایعقدرت بهمان صورت طبیعی دروجود اطفال نشوونما کرده و مقتدر کار شدند .درین ایام بقول « رسل » باید باطفال تعلیم سیرت داد و هنگا ميكه آنها بمرحلة ۲ و ۳ قدممیگذا رند و حس آزادی وذوق حیات دروجود شان جلوه گر شده ومتوجه بتحقيق و تجسسمیشوند ، باید مربیان متوجه شوند تا آغاز این مظاهرات فطرت متصادف بموانعو صد ماتی نشود . مخصوصاً نشان دادن خوف و ترس و در قلوب اطفالاز القای الفاظ و اشیای مختلف رعب انداختن مهلك ترین امراضی هست كهدر خرابی استعداد آنها خيلی مؤثر واقع می شود .اطفال خیلی حساس وروح شان نهایت جذاب است پس نباید این استعداد قوی آنها رابجای القا مطا لب خوب و سود مند وعالی بموهومات ، خوف و غیره مغشوش ساخت .ملکه نقالیحس تقلید در كودك طبيعي است ! لهذا نسبت بتعليم و تبليغ نظری ، تعليم عملی در كودكزود تر مورث نتیجه میگردد .یکی از علمای اجتماعی و متخصص فن تربية٦٣٢شماره ( هفتم ) سال دوم مجله کابل ( ٤ )ولي از انجا که فطرتاً هر انسان يك نصب العين مخصوصی دارد و ميلان طبيعي انسانهادر يك كار و يك پيشه معلوم عين از عهد طفلي جلوه ميكند لازم است مربيان باساس اينقاعده نقطه تمايل كودك را درك كرده و پس از ان فكر و ارادة او را از همان نقطه بمطالبعملی اعمال نمايند .همه تربيت و تعليمات كودك بايد از نقطة ميلان طبيعي او در نظر گرفته شود ولی همیشهجنية خوبى و بهتری کارها وعظمت و برجسته گی پیشه ها را بوي القا نموده ذهن كودك راباید بطرف ارتقا و بلندی متوجه ساخت ، تا كودك از همان عهد قوا و توجة خودرا بكارهایمفید وعالی مصروف ساخته در حیات براي خود وجا معه مصدر افادات مهم واقع گردد .درین سن دماغ كودك مستعد است كه خواه به پستی عادت داده شود يا عظمت ! پساگر در نقطة مناسب بکار می اندازند البته طفل در آینده همان کاررا از روی صحت عملو با نهایت مهارت اجرا خواهد نمود چه در نقطة كه توجة ظاهرى كودك معطوف با شدقوت ذهن وارادة او هم همان نقطه را بخوبی استهداف می تواند .در دوران تعلیم نیز با كودك بهمین قاعده باید رفتار کرده شود یعنی اعتبا دات آنها برایمشق و تجارب عملی وتحقیق در مسایل تعلیمی شان جلب وحاضر نمایند تا باین طرز تربیتهمه گونه موضوعات تعلیم در حافظه وذهن كودك بدرستی کسب موقع نموده و مطلب را دردر موقع بدرستی ابراز داده بتوا نند .ضعف حافظه اصولا نتيجة فقدان غور وتحقيق است و غالباً عدم غور و تحقيق كودكاندر مطالب تعلیم یا از عدم انتظام اصول تربیت صحیح است یا از تشدد و بيمبا لانی مربیان ؛كه برای اطفال موقع سوال وجواب وجرئت مصاحبه نمیدهند . پس لازم است بكودكجرئت و موقع داده شود تاوی هر چیز را مثل آدم بزرگ وبطور مساوات کا رانه از مربی خودسؤال كرده نظریات و عقاید خود را درا مخصوص اظهار و مطلب را تحقیق کند . ومعلمد را مخصوص بسوالات او جواب داده خطای ذهن و فکر ویرا تصحيح و با او كمك نمايد .غا لباً مربیان در اطفال قوة اختراع و انکشاف را عقیده نداشته و آنها را مستحق تحقیقو ادراك مطالب لازمه نمیدانند حال اینکه درفن تربيه این مسئله يك خبط بزرگ است !٦٣٣شماره ( هفتم ) سال دوم تربیت اطفال ( ٥ )چه ذهن و استعداد طفل برای کارهای بزرگ و انجام مطالب عالیه از همین عهد صبا وت شروع به نشو و نما مینماید پس اگر عقده ها و پیچیدگی هاي ذهن ودماغ آنها از همین سن حل و اصلاح نشود طبعاً تاریکی در دماغ وخسته گي در ارادۀ آنها پیدا شده در آینده استعداد شان مغشوش و معطل میگردد .تأثرات اطفالدماغ اطفال برای قبول هر گونه اثرا تیکه شعور بآن متأثر میشود نسبت باشخاص مسن حساس تر است . چیزيرا كه دماغ كودك جذب ميكند دوباره بجز مساعی و اعتیاد مخصوص از دماغ او ذا یل نمیشود. یعنی هر چیزيكه در كودكی بدماغ طفل جاگزین شد مجلو تمایل او را همان چیز کشیده و در شعور مخفی او اساساً نافذ وحکمفرما میشود و همین مطلب يك طبیعت ثانوی طفل گردیده اگر آن چیز خوب است طفل را در آینده بخوبی بختی و اگر بد است ببدی متمایل میگر داند . ضمناً اگر كودك در سن جوانی ندرتاً در قوانین ذهنی مهارت پیدا کند ممکن است فرق بین خصایل و عادات زشت و زیبای خود کرده و دوباره بواسطۀ مشق و اعتیاد بدی هارا از خود دور و خوبی هارا جز و اعمال و اخلاق خود قرار دهد . ولی اکثراً دیده شده که اشخاص در تمام مدت عمر محکوم همان جذبات عهد کودکی بوده و مقتضیات آن دوره را از خود دور ساخته نتوانسته اند.پس اثرات خوب وعمدة كه تعمير يك دماغ عالي را در اشخاص میتواند بکند از همین عهد صباوت است .هرگاه درین سن مطالب خوب ، موثرات عالیه ، عقاید صحیح ، افکار شایسته در اطفال القا می شود آنها همه کا لنقش فی الحجر در دماغ شان نشسته مدت العمر اشخاص نمیتوانند از مقتضیات آن تخطی کنند . لہذا بهترین وسایل برای پرورش دماغ اطفال صحبت ها ونطق ها و ایراد کلماتیست که هر کدام آن دارای مفاد علمی ، اجتماعی ، اخلاقی وغیره بوده با شد ، همچنان مشق و اعتیاد عملی آنهاست بكارهاي سود مند وعالی که اطفال معناً٦٣٤شماره (هفتم) سال دوم مجله کابل (٦)ومادتاً تربیه کرده شوند ببزرگی فکر وقدرت عمل. البته این مخلوق كوچك با این نوع تربیتاشخاص بزرگ و مقتدری بوجود می آیند و آنچه ار رزانت و صحت فکر ونیروی عمل رادر کودکی یاد گرفته ومعتاد شده اند در کلان سالی هم این ملکات را از دست نخواهند داد.اصول تربیت طفل والقاء کلمات خوب دروی يك باریکی ونزاکتی دارد که باید مربیانفراموش نکنند ؛ چه طفل طفل است ! چه طور الفاظی را طفل ملتفت میشود ؟ یا چطوراعمالی را طفل بآسانی پیروی میکند ؟ البته چیزیکه با درا که و قدرت او مقرون بوده باشدهمان چیزها را باید در مورد تربیت طفل مراعات نمود !تربیۀ دخترانتربیۀ صحیح برای دختران هم مثل بچها ضروریست بلکه اگر ما شدت علایق اطفال رانسبت بمادرها در نظر گرفته و اعتراف کنیم که از روی محبت وعلاقه که اطفال نسبت بپدرو سایر مربیان خود بمادر بیشتر داشته و تربیت مادر از هر مربی باطفال نافع تروموثر تر است ؛ آنگاه اذعان می نمائیم که حسن تربیۀ دختران که مادرهای آینده هستندبیشتر قابل توجه واهمیت است.مخصوصاً دخترها در عالم حیات نسبت به بچها دو وظیفه سنگینی را موظف میباشنداول استرضا وانتظام امور زندگانی يك فامیل بیگانه که جز وسیله خدمت ولیاقت او ابداًبوی علاقه و شفقت ندارند یعنی فامیل شوهر از عروس خود فقط لیاقت و قابلیت و حسناخلاق را طالب بوده يك امر جزئی وخلافی نسبت بوي خورده گيري خواهند نمود.دوم تربیه اولاد که از نقطه مسئولیت مادری این وظیفه مهم و سنگین را دختران خیلیعهده دار بوده و با یستی از ادای تکلیف بدرستی برآمده بتوانند. بهترین چیزیکه دختر بایداز خانه پدر بخانه شوهر ببرد همانا متاع لیاقت وحسن تربیت واخلاق اوست ؛ چه این متاعگران بها موجبات سعادت و رفاهیت زندگی فامیل خسر بوده و نسل آینده آنها را مسعودو خوش بخت میگرداند. مادرها در تربیه مبادی اولاد یعنی حسن اداره طبقات بشر خیلی ذمه واری٦٣٠شماره ( هفتم ) سال دومتربیت اطفال( ۷ )و مسئولیت داشته میباشند هر گاه خود آنها دارای صحت اخلاق و تربیهٔ صحیح نمیباشند البته از عهدهٔ این وظایف مهم بدرستی برآمده نخواهند توانست ! پس برای مربیان و والدینیکه دارای دخترها هستند از فرایض وجدانیشان است ؛ که این موضوع مهم اجتماعی را در نظر گرفته و بتربیهٔ صحیح و انتظام صحت جسمی و معنوی دختران خود بکوشند تا آنها در ادای فرایض نوعی و مادری از عهده بخوبی برآمده بتوانند .دخترها در سایر امور تربیوی عیناً مثل پسران محتاج تعلیم و تربیه اند ولی در قسمت تدبیر منزل و تربیهٔ اولاد و اخلاق خصوصی زناشوئی و انتظام عالیه محتاج بتعلیم و تربیهٔ جداگانه هستند که این قسمت را مربیان باید با نهایت مراقبت و انتظام بآنها تعلیم دهند ! چه این قسمت تربیه است که دختران را برای لیاقت مادری و حسن اداره حیات و سعادت اجتماعیات بشری لایق و سزاوار میسازد هر گاه والدین و مربیان از حسن تربیه دختران غفلت و کوتاهی مینمایند گویا در ابراز تکالیف اجتماعی بیشتر ذمه وار بوده و مسئولیت خرابی انسال آتیه بعهدهٔ آنها خواهد بود .تعلیم ناقصدر مغرب زمین مکاتب تعلیم مثل مشرق فعلی قبلا هم همین طور بود ولی علمای بزرگ مغرب آخراً این نکته را فهمیدند که تمام رازهای حیات وابسته بتربیه و تعلیم ابتدائی است اگر طفل در اول وهله حیات تربیهٔ صحیح نشود در وقت جوانی ورشد مثل چوب کج و خشك برای ابراز تکالیف آدمیت راست کرده نمیشود .هكذا : مطالبی را که میتوان بيك شخص جوان یا پیر معمر گفت البته بطفلی هم ممکن است دانانده و قوای حسی و ارادی وی را برای پذیرائی حاضر نمود. پس مغربیان امروزه بتربیت اساسی شروع کرده و ضروریات حیاتی را باطفال دبستان خود قبلا میگویند و آنها را برای مبارزه در حیات حاضر می سازند ولی ما مشرقیان طفل را بیشعور ، بیعقل ، غیر مستحق شمرده در مورد تعلیم و تربیه طوری بآنها رفتار میکنیم که یا در نهایت افراط است یا موجب بسی تفریط میشود مثلا : پاره ازهای را بوی تعلیم و القا میکنیم که٦٣٦شماره (هفتم) سال دوم مجله کابل (۸)بفرسنگ ها از ذوق و استعداد و دراکه آنها دور میباشد کذا مطالبی را که آنها نظر بذوقو استعداد و خواهشات فطری خود از ما میخواهند ما آنها را بکور شدن و کر شدن سزا واردانسته اعتمادی بآنها نمیداشته باشیم .پس طرز تعلیم و تربیه مشرق با مغرب دارای تفاوتی است که آنها اطفال خود شانرا با چشمبینا براه مقصود هدایت می نمایند و ما با پارچه ضخیمی چشم اطفال خود را بسته و بخود شانامر میکنیم که راه مطلوب را باید پیدا کنید . باقی باقیدلجهان مشت گل و دل حاصل اوستنگاه ما دو بین افتاد ور نههمین يك قطره خون مشکل اوستجهان هر کسی اندر دل اوستعلامه «اقبال»٦٣٧ع ، ص ، فاضل دانشمند میرسید قاسم خان معین وزارتجلیله معارف[BLANK PAGE]شماره (هفتم) سال دوم تنزل و انحطاط اسلام (۹)اقتراحاتدر نمره گذشته (۱۹) مجله کابل موضوع مسابقه انجمن ادبی را متذکر شده ضمناً دو قصیده که دارای نمره شده و جایزه انجمن را حاصل کرده بودند آنها را بملاحظه قاریئن محترم مجله رسانیدیم و ضمناً وعده کرده بودیم که از مقالات وارده نثر آنها ئیکه جایزه را برده اند نیز بنظر قاریئن خواهیم رسانید .اینک از جمله مسابقین نثر در موضوع انحطاط اسلام که جایزه اول را جناب محمد سکندر خان معلم دارالمعلمین کابل و جایزه ثانی را آقای رجب علی خان متعلم مکتب حبیبیه کابل حاصل داشته و موضوع نگارش هر دو نفر شان ؛ هم تقریباً نزدیک است صرف ما حسب وعده مقاله اول را عیناً درین صفحات بملاحظه قاریئن محترم خود میرسانیم :تنزل و انحطاط اسلامبقلم محمد سکندر خان معلم دارالمعلمینسلطنت با عظمت و اقتدار اسلامی که در هنگام وحشت و جهالت ملل متمدنه کنونی مقام رفیع و منبعی را در عرصه دنیا احراز نموده واسطه هدایت و مدنیت اقوام مختلفه عالم شده بود ؛ در اثر بعضی بی اعتنائی های پیروان این دین مقدس در عرصه چند قرن بحالت موجوده افتاده هزاران منزل از شاهراه ترقی دور و بورطه انحطاط و تنزل گرفتار آمده است . علل عمده و اسباب مهمه که این ملت مترقی و متمدن را بانحلال حالیه تصادف٦٣٨شماره (هفتم) سال دوم مجله کابل (۱۰)داده است: تبدیل نظام حکومات از طرز شورائی بطرز غیر شورائی، سلاطین عیاش و بی استعداد، ترك امر بالمعروف و نهی عن المنكر، تشتت و نفاق، عدم پابندی بعض علما بوظیفه و سائره بوده است که بجملی از ایضاحات هريك در اوراق آتیه تذکار میشود.از يك زمان باینطرف بارها این مسئله مطرح بحث واقع گردیده که چرا مسلمانان من حیث القوم در تمام صفات محموده رو بانحطاط و بر عکس در هر صفت مذمومه و مشئومه ترقی روز افزون دارند بعبارت دیگر تمام چیز هائی مفیده و کارآمد مثل حکومت، دولت، عزت، غیرت، علم نافع، اخلاق فاضله، واعمال صالحه منفردا از اصلا میان سلب شده همه اخلاق رذیله که موجب اضمحلال و هلاكت يك قوم است از قبیل گستاخی،محمد سکندر خان معلم مكتب دار المعلمين، صاحب جائزه نمره (۱)جهالت، افلاس، عادات قبیحه و اعمال شنیعه در ایشان نفوذ فوق العاده پیدا کرده است.۶۳۹شماره ( هفتم ) سال دوم تنزل و انحطاط اسلام ( ۱۱ )آیا علت این تنزل چیست ؟ بکدام وسائل ممکن است حسنات گم شده را به عوض سیئات موجوده در اسلاميان رجعت داد ؟ علمای اجتماعی از نیم قرن باین سمت مصروف جد و جهد اند تا اسباب و علل حقیقی این تنزل اسلامیان را در یافته باصلاح آن پردازند ادبا و فضلا افکار و خیالات خود را درین موضوع بطریقه های مختلفه برشته تحریر در آورده اند بعضی از علما میگویند مسلمانان از صنعت ، حرفت و تجارت بی بهره و رو گردان بوده در نتیجه گرفتار مصائب گوناگون شده اند . ازین رو لازم است توجه خود را جانب صنعت وتجارت منعطف نمایند برخی را عقیده بر آن است که محمدیان در تحصیل خط و سواد واكتساب علوم و فنون کوتاهی کرده در مسابقه علمی از اقوام همسایه عقب مانده اند واهمیت عظمت و فضیلت خود را از دست داده اند لذا حتمی است که در ترویج علم و فضل کوشان باشند .گروهی برین است که اسلامیان گرفتار عادات مذمومه اسراف اند باید کفایت شعاری وعلم اقتصاد را بیاموزند .اگر چه عنوانهای فوق منتها درجه مستحسن و قابل تمجید است اما اگر به نظر غور و دقت دیده شود علل و اسبابی را که متذکر شدیم از اصل حقیقت بعید افتاده است .اسلام بجهانیان بهترین ضابطه و قانون تمدن و حیات را تقدیم نموده است متاسفانه پیروان اسلام این قانون تمدن را ترک گفته بجایش ملت های غیر آنرا اخذ کرده اند حالا ئیکه تمدن اسلامی اصل آرزوها و منتهائی ترقی است چه انسان از تعلیمات عامه اسلام براه هدایت پی برده از نورش اقتباس و از هدایتش فلاح و منزل مقصود را در می یابد ، اسلام و احکام و اوامرش در تاریخ حیات انسانی بهترین دستورالعمل حیات است ولی مسلمانان چون از اصول اسلام که اصل واساس عزت ، شرافت و عظمت شان بود منصرف شده چیزهائیرا که اسلام ازان منزه و بیزار است جزو تعلیمات اسلامی قرار داده در صفوف اتحاد و مودت ، تفرقه و تشتت را ره دادند در بلای درمان ناپذیر شقاق و نفاق مبتلا گشته در نتیجه مدنیت اسلام را عقیم وضعیف ساختند .خداوند عالم تعالی شانه جهت تشکیل حکومت و نظام سلطنت بعضی شروط را در قرآن مجید بیان فرموده است ؛ قومیکه برهمان شرائط عامل گردیده پابندي داشته باشند حتما٦٤٠شماره ( هفتم ) سال دوم مجله کابل (۱۲)به موهبت عظمای سلطنت و سعادت فائز و سرافراز خواهند شد بر عکس سیئات و جنایاتیکهدران ایضاح یافته است اگر در جمعیتی حکمران شده و بکثرت شیوع یابد از نعمت بزرگسلطنت محروم و در قعر مذلت و فلاکت و ادبار خواهد افتاد .باید دانست که تعلیمات و اصول قرآنی تا هنوز هیچگاه غلط و غیر صحیح ثابت نشدهبالعکس در صحت قول و آیات قرآنی بسی شواهد و ثبوتها وجود دارد . لهذا الزم است کهاسلامیان من حيث القوم حالت موجوده خود را بر مضامین و احکام قرآنی که محك وكاملاهدایت است . تحقیق و تفتیش نمایند که آیا سجیه مسلمانان بحيث عمومی مطابق قوانیناسلامیه هست یا تغییر یافته با تعلیمات قرآنی منا سبتی ندارد ؟ قرآن شریف مسلمانانرا سخ العقیده را بمژده سلطنت و حکومت مفتخر گردا نیده است صحابه کرام رضوان اللهعلیهم اجمعین که مسلمانان ثابت قدم و اعمال شان موافق محك قرآنی بوده حکومت وسیعترین و بزرگترین را در عالم دارا بودند بعد از صحابه کرام هر قدر که مسلمین از تعلیماتقرآنی غفلت نمودند بهمان اندازه در حکومت و ترقی دنیوی شان ضعف پدید آمده آفتابعزت و اقبال شان زوال پذیر گردید و ذلت و ادبار در تجسس مسلمانان بوده عاقبتبر ایشان استیلا یافت تاریخ سیزده و نیم صد سال برین مقال شاهد است که اسلامیان درازمنه مختلفه هنگامیکه بر خلاف اوامر اسلامی اقداماتی نموده اند بر ایشان کامیابی دستنداده است فیلسوف شهير « جمال الدین افغانی » که نه صرف عالم متبحر بلکه از نابغه هایشرق بحساب میرفت در رساله رد نیچریت علت تنزل اسلام را ضعف عقاید قرار داده استو چنین اظهار داشته : « چون آداب و اخلاق و دیانت محمد یه از غالب نفوس مسلمانانبالمره زايل نشده لهذا بهزار نوع كوشش بعد از سالهای دراز اراضی شامیه از دست فرنگی(صلیبیون ) گرفته چنگیزیان را بشرف اسلام مشرف کردند و لیکن نتوانستندکه آن ضعف را بکلی زائل سازند و آن سلطه و قوه خود را اعاده نمایند زیرا آن سلطهنتیجه آن عقائد حقه و خصال پسندیده بوده و بعد از تطرق فساد اعاده آن عقاید متعسر گردیدو ازین است که ارباب تاریخ ابتدای انحطاط مسلمانان را از محاربه صلیب میگیرند و چنان٦٤١( ۱۳ )تنزل و انحطاط اسلامشماره ( هفتم ) سال دومحق بود که آغاز ضعف مسلمانان و تفرق آنها را از شروع آن تعلیمات فاسده ارائه بگیرندو هم علامه داکتر اقبال که ترجمان حقیقت است چنین مینویسد :لا اله گوئی بگو از روی جان تا ز اندام تو آید بوی جانمهر و ماه گردد ز سوز لا اله دیده ام این سوز را در کوه و کاهاین دو حرف لا اله گفتار نیست لا اله جز تیغ بی زنهار نیستبا پشیزی دین و ملت را فروخت هم متاع خانه و هم خانه سوختلا اله اندر نمازش بود و نیست ناله ها اندر نیازش بود و نیستنور در صوم و صلوة او نماند جلوۀ در کائنات او نماندآنکه بود اله او را ساز و برگ فتنه او حب جان و ترس مرگرفت از او آن مستی و ذوق و سرور دین او اندر کتاب و او بگورتا جهاد و حج نماند از واجبات رفت جان از پیکر صوم وصلواةروح چون رفت از صلوة و از صیام فرد ناهموار و ملت بی نظامسینه ها از گرمی قرآن تهی از چنین مردان چه امید بهیاز خودی مرد مسلمان در گذشت ای خضر دستی که آب از سر گذشتبجاست صاحب ذوقی که طالب ادب و نظافت حقیقی باشد و تعلیمی جوید که بنده را در زندگانیدنیا وحیات آنجهانی بکار آید و ازالواث و رذائل که در بعضی از شعب تمدن جدید بر رویکار آمده صیانت نماید تا بعد از تعمق و تدقیق بروی روشن شود و بذوق سلیم دریابدکه در زندگانی دنیا در راه در یافت و پاک داشتن جوارح از خیانت راهی سلیم تر از طریقمسلمانی نیست و نفرین بران عقول و افهامی که اسلام را مانع تمدن و منافی ترقی شمرده یکبارگیترك طريق حق نموده در بادیۀ ضلالت خود را پرتاب کند . میتوان گفت بعضی از مسلمانانبی علم و عالمان بی عمل مسلمانی را زیان زد خاص و عام نموده منفور عالم نمودند در هیچ دینوروش چندانی که در مسلمانی در باب ترك رذائل و نگهداشت جوارح از خیانت و کذبوریا و رعنائی توصیه شده نخواهد بود .چند انکه دین مقدس با تفاق وجهد و کوشش و رحم و دلسوزی و شفقت و اظهار حق٦٤٣شماره ( هفتم ) سال دوم مجله کابل ( ١٤ )وهمدردی دلالت نموده گمان نمیکنم که دین و مسلك دیگری نموده باشد تصور نباید کردکه مسلمانی کسی را بترك دنیا و جهد و كوشش خوانده باشد بلكه ( لا رهبانية فى الاسلام )( ليس للانسان الا ماسعی ) و ( يا ايها الذين آمنو جاهدوا الكفار والمنافقين واغلظعليهم ) در باب مامور بودن ما بكوشش و مجاهده برهان قطعی است و هیچگاه طلب دنیااز وجه مشروع مانع دین نیست .مال را كز بهر دین باشی حمول نعم مال صالح گفتش رسولدین ما را به نگهبانی ثغور و غیرت و شهامت و حفظ وطن از تعرض اجانبوسلحشوری مامور فرموده .مصلحت در دین ماجنگ وشکوه مصلحت در دین عیسی غارکوهو عجیب اینکه ما مسلمانان ازبی علمی و وحشت از فوائد علمی وسیاسی کناره گرفتهبغارها در آمدیم , میدان مبارزه و ننگ و نا موس را برای دیگران گذاشتیم و برغم مااجانب از علم وهنر وشجاعت , عدل و استقامت و حفظ ما يملك وتعرض براوطان مابرخورده بذروة اعلای ترقی بر آمدند هر چند قرآن مجید فريا : ميكند لا تهنوا ولا تحزنواو انتم الاعلون ما وا پس تر خزیده در بادیۀ گمنامی سرگردان میگردیم و هر چند دین به( ولا تأ كلوا اموا لكم بينكم بالباطل ) امر میکند از رشوة وخيانت و بدست آوردنمال از وجوه باطل باز نمی استیم و ( ان الله يامركم بالعدل والاحسان ) را کسی نمیخواند و اگرمیخواند دران تفکر نمیکند و به عمل نمی آرد ـــهر چه هست از قامت ناساز بی اندام ما است ورنه در آيات دين يك ذرة اكراه نيست .رئيس الاحرار سيد جمال الدين افغا نی چنین اظهار دارند :دین اسلام آن یگانه دین است . که ذم اعتقاد بلا دلیل و اتباع ظنون را می کندوسرزنش پیروی کور کورانه را می نماید . ومطالبه برهان را در امور بمتد ینین نشانمی دهد . در هرجا خطاب بعقل می کند . وجميع سعادات را نتائج خرد و بینش می شمارد ــوضلالت را به بیعقلی و عدم بصیرت نسبت می دهد و از براي هر يك از اصول عقایدبه نهجی که عموم را سود مند افتد اقامه حجت می نماید بلکه غالب احکام را با حكم و فوائد٦٤٣( ١٥ ) تنزل و انحطاط در اسلام شمارۀ ( هفتم ) سال دومآنها ذکر می کند .اصول شورائیبزرگترین اصول ترقی و تعالی اینست که نظام حکومت بر اساس شورا ئی تاسیس گردقرآن عظیم میفرماید « و شاورهم فی الامر » رسول اکرم صلعم در بیعت عقبه جماعةانصار را چنین خطاب فرمودند : « اطاعت من تا زمانی بر شما لازم است که شما را بامورخیریه تشویق نموده برای حق هدایت نمایم » حضرت ابوبکر صدیق رض هنگامیکهبخلافت انتخاب شدند مردم را چنین مخاطب ساختند « ان احسنت فاعینو نی و ان اسأتفقو موانی » یعنی اگر من اعمال حسنه را انجام دهم باید مرا كمك كنيد و اگر از کار خیرانحراف ورزیده مصروف قباحت باشم بالضرور مرا اصلاح کنید . گویا اظهار داشتکه فی الواقع حکومت قوم و ملت را مسلم است اگر سلطان ملت را بجانب بهبودی و صلاحسوق دهد باید او را معاونت کنند و اگر سلطان ملت را بطرف خسارت و نقص رهنمونیکند فریضۀ مهم قوم است که بموجب کتاب الله او را براه هدایت بیاورند .و هم ایراد فرمودند « که در میان شما ضعیف نزد من قوی است » یعنی ضعفا را دستگیرینموده بحقش خواهم رساند و توانا نزد من ضعیف است یعنی از قوی ظالم باز خواستستم دیده و مظلوم را نموده بجزا خواهم رسانید - از این استنباط میشود که غرض اصلیاز حکومت و فریضۀ اولینش قیام امنیت و مساوات است تا مردم بخلاف یکدیگر دست تعدیو تطاول دراز نکرده ضعفا و زیر دستان در مقابل اقویا و زیر دستان رعایت و حفاظتشوند و هم بیان فرمودند که « راز بقای قوم در جد و جهد است » اگر شما ترك سعی گفتهمصروف عیش و عشرت شوید حتماً خواری و ذلت بر شما استیلا یافته رو با نحطاطخواهید گذاشت .و نیز از مقولۀ حضرت صدیق است « اطیعونی اطعت الله و رسوله فاذا عصیت اللهو رسوله فلا طاعة لی علیکم » ترجمه ؛ تا زمانیکه من مطیع و فرمان بردار احکامخداوند و رسولش هستم مرا اطاعت کنید و چون بخداوند متعال و رسولش عصیان ورزم٦٤٤(١٦)مجلة كابلشماره (هفتم) سال دوماطاعت من برشما واجب نيست .در حقیقت هر لفظ این خطابه ها جهة مسلمین شمع راه هدایت بوده نظام قوم این امر راتقاضا میکند که زمام مهام سلطنت بدست يك شخص باشد مگر امرش در مقابل احکام خداو رسول بايد تطبيق يابد خواه شخص مذکور سلطان وقت باشد یا امام و مجتهد امروز حتمیستکه اسلامیان نظام حکومت خویش را بر اصول فوق الذکر قائم نمایند انتخاب ابو بکر صديق رضبا ثبات میرساند که در اسلام حکومت انتخابی است نه وراثتی و هم قرآن کریم در اخیر پارهدوم در ذکر سلطنت طالوت امر مذکور را واضح نموده است بد بختانه بعضی از سلاطیناسلام بعد از خلفای راشده اصول انتخاب را ترك گفته خود ها را بمصائب گوناگون مبتلاساختند و هم ازین سبب ممالك اسلام متصادف بخسارات گردید .در قرن ۲۰ حکومات مطلقه جهان بطرز شورائی و پار لمانی تبدیل یافت و مبرهن استتمام این قوانین اساسی از اصول جمهور اسلام اتخاذ گردیده اغلب احسانات امروزه ، مطابقو مشابه بطرز جمهور اسلام است اگر به نظو غور دیده شود نظام حکومت تا زمانیکهاساس آن مبنی بر اصول اسلام نباشد مکمل نمیتواند شد . جماهیر فرانسه و امریکه ظاهراًبخود نظیری نداشته بی مثل بحساب میروند مگر در حقیقت بسی اختلافات معاشرتی و تمدنیدر هر دو هویدا و آشکار است مثلا در مأکولات و مشروبات امرا و غربا باهم نمیتوانندشرکت کنند و نباید غربا مجاور امرا نشیمن داشته باشند حتی در معبد واحد نیز اجتماعهر دو طائفه ممکن نیست ؛ اصول جمهورية اسلام دارای تمام اوصاف حکومت امروزهبوده است فرقی که در بین هر دو جمهوریت دیده میشود اینست که جمهورية اسلامی از امتیازاتو عصبیت شخصی و نسبی مبرا و منزه بوده يك مسلم فقير و تهی دست میتوانست با خلیفهوقت در مسجد بوقت نماز شانه بشانه استاده شود و بر سفرة طعام پهلوی خلیفه نشینددر اثنائیکه حضرت عمر فاروق (رض) جانب بیت المقدس برفاقت يك غلام سفر مینمودنددر طول راه خلیفه و غلام نبوبة خویش بر شتر سوار می شدند مثالیست عجیب و غریب ،از مساوات اسلام که تاریخ عالم از نشاندادن همچنين مساوات عاجز و مقصر است .بعد از خلافت راشده بنی امیه باستثنای عمر بن عبد العزیز اصول را انتخاب اترك گفتند٦٤٥[BLANK PAGE]قصر استوروزارت خارجه کابل( ۱۷ ) تنزل و انحطاط اسلام شماره (هفتم) سال دومو وضعیت حکومت اسلامیه که دارای تشکیلات شورائی بود آنرا بحکومت مطلقه و ارثیتبدیل و تحویل دادند سلاطین اسلام ذاتاً باقتدار مطلق فائز گردیده بعضی ایشان قدرت خودرا بطور مطلقیت استعمال و مانند امپراطوران رومی و سلطنت سابقه امان الله خان شاه مخلوعافغانستان بفرمان روائی پرداختند حینیکه بنی امیه لوائی امارات اسلام را بدست گرفتندقوائی شورائی را بزور شمشیر و بتوسط سیاست پايمال نموده روح حریت اسلام را بانواعو اقسام معطل کردند بنی امیه نه تنها نظام حکومت شورائی اسلام را منهدم کرده اساسحکومت مطلقه را گذاشتند ؛ بل اظهار حق و امر بالمعروف در عهد آنها معطل شده که ملکهراست گوئی و صداقت فی الجمله در اسلامیان خسته گی پذیرفت مگر چون فیضان عهد نبوتو اثرات تعلیمات قرآنی تازه بود با وجود اشاعه بدعات و مناهی در بین مردم صدای امربالمعروف دلهای سلاطین با سطوت و هیبت را مرتعش و لرزان میساختسلاطین مطلقهدر ممالک شرق مثلیکه مردم قحط را آفت سماوی دانسته صبورانه متحمل آن میشوندبهمین طریق تجاوزات فجیع واليم ومظالم وحشيانه سلطان را بر شآمت نفس و لئامت طبعو بلیات الهی محمول نموده آنرا بحكم تقدیر گردن مینهند مطلقیت برای نمایندگی عظمتو ابهتش برهان قاطع است . حسن صفات وسجية مستحسن شخص سلطان یا تدبیر و سیاستيك وزیر کاردان مدام متضمن فیروزی و کامیابی آن دوره میباشد .رسول اکرم صلعم در اثنای حجة الوداع حضار اجل را مخاطب نموده ایشان رابه کمانیکه ترقیات دنیوی و فلاح اخروی بران موقوف بود مژده دادند . ای مردم برای شماكتاب الله وسنت رسول الله گذاشتم اگر بآن عمل کنید خطا نخواهید کرد . متاسفانهعموم مسلمانان گرفتار غفلت و عیش گردیده به تعلیم رسول اکرم صلعم اعتنائی نکردند .خلاف پیمبر کسی رهگزید که هرگز بمنزل نخواهد رسید٦٤٦شماره ( هفتم ) سال دوم مجله کابل ( ۱۸ )از زمان امیر معاویه تا آخر قرن موجوده سلاطین مختلفه با سجیه و اخلاق متفاوت در صفحات تاریخ جلوه میدهند چنانچه سلطانیرا سریر آرای سلطنت می بینیم که مسلمان راسخ العقیده و متشرع بوده فوق العاده وطن پرست و در اجرای اوامر و نواهی ساعی و جاهد است ، قلباً و روحاً محب علم و دین و درجه منتهی متقی و پرهیزگار است . باندازه که از بیت المال نیز جهت معیشت خود چیزیرا قبول نکرده به فعالیت خود زندگانی خود را اداره میکند .كذا سلطان دیگری بوجود میآید که تماماً بعدالت ووطنیت وغیره بیعلاقه و عمر خود را با سراف و تبذیر ضائع میکند .خون چشم بیوگان است آنکه در وقت صبوح مهتران دولت اندر جام و ساغر کرده اندمثلیکه معلوم است این رویه باعث اضمحلال بسی سلاله ها گردیده چنانچه از آل طاهر سوال کردند علت انقراض خانواده شما چه بود گفتند ، باده پیمائی شب و خواب صبح ، مصاحبین شاه نیز مصروف هوا و هوس بوده قدم بر قدم شاه میگذارند در اثر این در کل امور دولتی بی نظمی آشکار میگردد به شکایت مظلومین احدی نپرداخته در هر گوشه مملکت فتنه و فساد ظهور میکند .پادشاهان قوی بر داد خواهان ضعیف مرگ در گاه را سد سکندر کرده اندصحفات تاریخ از تذکر عیاشی محمد شاه گورگانی شاه دهلی و بسی سلاطین دیگر مملو است که چگونه بیت المال را که حق مشروع ملت است به طرق نامشروع صرف نموده اند و هم منازعات و جنگهائیکه بین سلاطین مختلفه ممالك اسلامی بوقوع پیوسته سبب و عامل بزرگ ضعف اسلام شمرده میشود این حالات را به نو به در تاریخ شرق مشاهده مینمائیم و یکی از علل بزرگ تنزل وضعف اسلام همین سلاطین بی استعداد و عیاش بوده که متدرجاً از اقتدار اسلام بجز نام و نشان اثری نگذاشتند .مسلم است سلاطین مستبد بین دوست و دشمن امتیازی نگذاشته با ناصح مشفق خود از روی بغض و کین در صدد ایذاء می برآیند چنانچه فاصل پاشا وزیر سلطان عبدالعزیزخان٦٤٧شماره ( هفتم ) سال دوم تنزل و انحطاط اسلام ( ۱۹ )عثمانی چون لایحه مشتمل بر مواعظ حسنه و اصلاحات لازمه داخلی مملکت بحضور شاه موصوف تقدیم نمود در نتیجه مقاصد خیر خواهانه خویش در پاریس طرد و تبعید میگردد . سلطان عبدالحمید خان ثانی ترك بحکومت مطلق پرداخته بسی اصلاحیون و احرار و بهی خواهان حقیقی سلطنت را بانواع و اقسام مظالم ته تیغ نمودند چنانچه مدحت پاشا و علامه سید جمال الدین افغانی که سلطان مذکور را از دست برد اروپائیان متنبه ساخته باصلاحات ملکی توصیه مینمودند عاقبت شهید ستم تیغ سلطان شدند .علامه موصوف در محبس بيك دوست خود چنین مینویسد « من در موقعی این نامه را بدوست عزیز مینویسم که در محبس محبوس و از ملاقات دوستان محروم ، نه انتظار نجات دارم و نه امید حیات ، نه از گرفتاری متالم و نه از کشته شدن متوحش خوشم برین حبس و خوشم برین کشته شدن . برای آزادی نوع و زندگی قوم کشته میشوم »امان الله خان شاه مخلوع افغانستان نیز توصیه و نصائح بعضی از ابنای وطن را که در اجرای پرو غرام بی معنایش اظهار مینمودند اصغاء نکرده در نتیجه حکومت مستبدانه و سوء سیاست خود دو صد ساله حکومت باعظمت افاغنه را به پرتگاه هولناکی کشانید اما کردگار بلطف عمیم خود استخلاص آنرا خواسته فرد نابغه بمثل اعلیحضرت محمد نادرشاه غازی را جهة نجاتش فرستاد .نظری در تاریخ اسلامبعد از ارتحال حضرت سیدکائنات (ص) تا نیمه اولین خلافت حضرت عثمان غنی امنیت کامل در اسلام حکمفرما بوده تاسنه ۳۰ هجری اغلب قسمت دنیا را تحت تصرف و سلطه خود آوردند . مگر رئيس المنافقين عبدالله بن سباء یهودی بلباس اسلام در آمده در بین مسلمینیکه تازه داخل حوزه اسلامیت شده بودند تبلیغات نموده حس امتیاز خانواده گی و عصبیت نژادی را که دین مبین اسلام قلع و قمع نموده بود دوباره احیا کرد و در شهرهای مرکزی مانند بصره ، دمشق و قاهره اقامت گزین شده ادعا مینمود که حضرت علی رض به نسبت حضرت٦٤٨( ۲۰ )شماره ( هفتم ) سال دوممجله کابلعثمان بخلافت سزاوار تر است بدین طریق عداوت و عصبیت قدیمه را که میان هاشمی ها و بنی امیه قبل از اسلام وجود داشت سراز نو زنده ساخت تمام حوادث دلگداز وخانه جنگی های دلخراش مثل شهادت عثمان غنی رض جنگ جمل و صفین ، هنگامه های خوارج ، شهادت حضرت علی رض ، حادثه حسرتناك كربلا ، نتیجه شرارت عبدالله بن سباء و زمره منافقین بوده است وهم از اثر همین دسائس بمرور ایام در زمان خلافت خلفای بنی امیه و عباسیه تفرقه و تشتت در اسلام پیدا شده فرق شیعه اول ، شیعه تفضیلیه ، خوارج ، شیعه غلاة وشيعه كامليه ، و بسی فرق مختلفه ومتعدده دیگر تولید شده رخنه که تاحال التيام نيافته درین دین مقدس وارد آوردند حالانکه قرآن کریم میفرماید : « واعتصموا بحبل الله جميعاً ولا تفرقوا واذكروا نعمت الله عليكم ان كنتم اعداء فالف بين قلوبكم فاصبحتم بنعمته اخوانا و كنتم على شفا حفرة من النار فانقذكم منها ط كذالك يبين الله لكم آياته لعلكم تهتدون .یعنی شما باتفاق حبل الله را مستحکم گرفته درمیان خود نفاق را راه ندهید و آن احسان حضرت الهی جل شانه را بخاطر بیاورید که در اثنای عداوت تان باهمدیگر دلهایتان را خداوند از محبت و الفت مملو نموده از كرم ولطف الهی با یکد یگر برادر شديد وقريب بودكه شما ها در چقری پر آتش بیفتید مگر خدا و ند محض بفضل و رحمت خويش شما را ازان مصیبت نجات بخشيد بد ينطريق الله تعالى آیات خود را برای شما وا ضح مینماید تا بزیور هدايت آراسته شوید .ونیز رسول الله صم بروز فتح مكه بدرب خانه مکه استاده در اجتماع عظيم شرفاء قریش را چنين مخاطب ساختند « يا معشر قريش ان الله قد اذهب عنكم نخوة الجاهليه و تعظها ا لآباء الناس من آدم خلق من تراب قال الله تعالى يا ايها الناس انا خلقناكم من ذكر وانثى وجعلناكم شعوبا وقبائلا لتعارفوا ان اكرمكم عند الله اتقكم .در اثنای خلافت بنی امیه عباسی ها و علوی ها و فاطمی ها در صدد استیصال شان برآمده بسي احاديث موضوعى برله خود ها نشر و مصروف کنکاش و سازش ها بودند هر چند در ابتدا عباسی ها چنین و امود میکردند که ایشان با تخت و تاج کاری نداشته میخواهند علویها وارث تاج و تخت باشند مگر حینیکه بمعاونت خراسانیها تحت قیادت ابو مسلم خراسانی٦٤٩هیئت اداری وزارت جلیله معارف[BLANK PAGE]( ۲۱ ) تنزل و انحطاط اسلامشمارۀ ( هفتم ) سال دومکامیاب شده اموی ها را مستاصل ساختند سلطنت را نیز متصرف گردیدند ازین به بعد علوی ها با عباسی ها بنای مخالفت گذاشته سالهای دراز مصروف دسائس بر علیه عباسی ها بودند حالانکه قرآن کریم بمقامات متعدده سرگوشی ها و سازشهای مخفیانه را که راجع بامور خیریه و اصلاحیه مسلمین نباشد مذموم قرار داده مسلمین را ازان منع فرموده است « لا خیر فی کثیر من نجواهم الا من امر بصدقة او معروف او اصلاح بین الناس » جای دیگر میفرماید « یا ایها الذین آمنو اذا تناجیم فلا تتناجوا بالاثم والعدوان و معصیت الرسول وتناجوا بالبر والتقوي »معتصم بالله خلیفه عباسی بر خلاف خلفای سابق جهته حفاظت خود قشون جدید ترک را که نو مسلم بودند منظم و یکی از ایشان قیشین حیدر نام را سپها لار قشون قرار داد چون این سپه سا لار حامی و معاون دین زردشتی بود ( ۱۲۰۰۰ ) مسلمانان را ته تیغ نموده میخواست سر به شورش بر آورد مگر خلیفه آگاه شده او را بقتل رسانید .واشناس نام غلام ترکی برتبۀ نائب السلطنه واثق بالله خلیفه عباسی اختصاص یافته در تذلیل و اضمحلال عربها هیچ فرو گذاشت ننمودمتوکل علی الله زیارت تربت امام حسین (رض) را ممنوع و امرا نهدام آنرا صادر کرد و در پرورش اشخاص غیر اهل و اضمحلال مردمان صحیح و لایق فرو گذاشتی نکرد حتی آخر همین مردمان نالایق بهمدستی سرداران ترک خلیفه را بقتل رسانیدند درین زمان قیودات سابقه رفع شده شیعان و علوی های غریق افتخارات گردیدند با لاخره منتصر بالله نیز از دست ترکان بقتل رسید ازین به بعد اقتدار ترکها رو بازدیاد و در مقابل قوۀ عربها راسخ بعقیده ها متدرجاً رو بانحطاط گذاشت این کشمکش های متوالیه در مسایل اعتقادی بدر بار خلافت برروی هم رفته ضعف بزرگی در اسلام عارض نمودفتنۀ تا تار و فرقه باطنیه « حسن بن صباح »در قرن هفتم هجری سیلاب خوفناکی از تا تار بغتة بر خواسته سرتاسر ممالک اسلامی را فرا گرفت صدها شهر و بسی حکومتهای اسلام غارت و منهدم گردیده اقلا نه ملیون نفوس٦٥٠شماره ( هفتم ) سال دوم مجله کابل ( ۲۲ )اسلام بقتل رسید و بغداد شریف که تاج شهرهای اسلام بود به نحوی غارت گردید کهتا امروز به معراج سابقه خود نرسید .اگر چه این قوم در آتیه مشرف باسلام شدند مگر در حقیقت اسلام از دست شان متحملبسی زحمات و خسارات گردید بقول عالم متبحر محمد عبده مصری ( الاسلام و النصرانیت )تاتاریها در خصوص دین مبین اسلام سخنان نا گفته و ركيك را نشر داده ادعا نمودند کهدین اسلام ناقص و بمثابه مریض بوده ما آنرا معالجه میکنیم بدعات و رسومات بت پرستی رااز نصرانیان اتخاذ کرده آنها را بشعائر و احکام اسلام محمول نمودند و اسلامیان رابه پرستش علما و اولیا وا دار ساختند اشاعه این عقائد باطله و رسومات فاسده در بیناسلام و هم خروج حسن بن صباح و تعلیمات فرقه باطنیه در عصر سلجوقیها باعث تفرقهو خرابی اهل اسلام گردیده .عقیده قدرتاتاریها در مسئله قدری تغیرات و تبدلات مهمی وارد ساخته حدوث و وقوع تمام امور را امرمقدر و خارج از احاطه قدرت انسان تصور و فرض میکردند تا قوه اراده و عزم را سحو متین اسلامیان سلب گردیده همه شان ضعیف الاراده و پست همت ثابت شوند و عقائد باطلهدر دلها و دماغها یشان متمکن شده از فعالیت خویش بیفتند اینست که امروز هزارهانفوس اسلامی را به بلای ضعف و عطالت مبتلا می بینیم که باراده متزلزل در کارها اقدامنکرده خود ها را به تقدیر حواله میکنند .امر بالمعروف و نهی عن المنكرامر بالمعروف و نهی عن المنکر اصل اصول اسلامی و علت حقیقی شرف و فضائل امتمرحومه است گذشته ازین امر بالمعروف و نهی عن المنكرجهة تمام اصول و فروع بمثابه عماد کارو بنیاد شریعت بیضا است قرآن عظیم میفرماید « کنتم خیر امة اخرجت للناس تامرونبالمعروف وتنهون عن المنكر وتؤمنون بالله » شما بهترین امم هستید اعمال حسنه را امر فرموده٦٥١شماره (هفتم) سال دوم تنزل و انحطاط اسلام (۲۳)مردم را از کارهای بد و نامشروع مانع میشوید و ایمان بخدای واحد دارید) جای دیگردر سورة حج میفرماید: اگر ما به مسلمانان حکومت و خلافت ارزانی داشته ایم فریضة شانعیش و عشرت و جهانگیری نبوده بلکه مصروف عبادات خدای لایزال خواهند بودو جهانیان را باعمال صالحه و اخلاق حسنه تحریص و تشویق داده ایشانرا از افعال شنیعهو قبیحه باز خواهند داشت عاقبت کارها در ید قدرت خداوند است الذین ان مکناهمفی الارض اقاموا الصلوة واتوا الزکوة وأمر بالمعروف ونهوا عن المنکر ولله عاقبت الامور.خدمتی که بر بندۀ مسلم من جانب الله تفویض شده این است که خود را ذمه وار و متعهدقیام حق و محو کنندۀ گمراهی و ضلالت قرار دهد باندازۀ درین امر تاکید شده است کهمومن میتواند هر چیز یرا متحمل شود مگر در هیچصورت تحمل مظلومیت حق برایشجائز نیست .در اسلام امر بالمعروف فریضۀ هرفرد ملت بوده مخصوص افراد معین نیست علت نمائیضلالت امم قدیمه این بود که صرف طبقۀ علما ورؤسا مؤظف بایفای این وظیفه مقدسه بودنددر تاریخ اسلام میخوانیم که زنی مرتکب زنا میگردد با اینکه ازین واقعه احدی آگاه نیستخودش بالذات بحضور اشرف رسول صلعم احضار گردیده بگناه خویش اعتراف و سنگسارشدن خود را استدعا میکند و بعد از انقضای حمل با عزم راسخ حضور بهم رساندهسنگسار میگردد .از يك حدیث معروف این امر واضح می گردد : اگر احدی از مسلمانان سخن خلافحق را مشاهده نمایدباید بزور بازو بانسدادش بپردازد و اگر بقوة شخصی در تعدیل و اصلاحشقادر نباشد بزبان قباحت آن را بیان کند. در صورت عجز از اظهارش اقلا آن فعل شنیعهو قبیحه را از صمیم قلب زشت بداند. این حالت آخرین و درجۀ منتهای علامة ضعفایمان است .در تعریف مسلمانان آن زمان خدای متعال فرموده است ( اشداء علی الکفار رحماءبینهم) مومنین در مقابل اهل کفر و ضلالت نهایت سخت دل بوده برای مومن دیگر دلهایشان از رحم مملو و مشحون است . وهم در قرآن شریف است اذلة علی المؤمنين اعـزة٦٥٢شماره ( هفتم ) سال دوم مجلة كابل ( ٢٤ )على الكافرين يجاهدون في سبيل الله ولا يخافون لومة لائم ) یعنی مسلمان در برابر اهل ایمان وصداقت نهایت درجه عاجز اند و در مقابل کفر و ضلالت خیلی مغرور به نظر میآیند در راه حق جهاد کرده از ملامت ملامت کننده نمی ترسند مسلمین آندوره خواهشات نفسانی را مغلوب ساخته دوستی شان برای حق وعداوت شان باشخصی نیز محض جهة رضاي حق است الحب لله والبغض في الله وهم جهة اعلای حق تمام اعزه واقارب را ترك گفته ومظالم سخت ترین را متحمل میشدند پسر بخلاف پدر و پدر مقابل پسر جهة استرضای خداوند شمشیر برداشته اند .قاریین کرام بچشم بصیرت غور و تدقیق نمایند که حالت مسلمین این زمان با مومنین از منة ماضیه تا چه اندازه اختلاف و تباعد دارد امروز علناً از احکام واوامر خداوندی اعراض میکنند و برای دفاع مخاطره خیلی جزئي و بی اهمیت حتی برای اینکه شخصی از او آزرده نشود حق را پوشانده از امر صریح قرآنی مخالفت میورزند .عدم وظیفه شناسیبعد از خلافت راشده حکومت شخصی و مطلقه تشکیل و مقربین و مصاحبین شاه بحضور سلطان رسوخ ونفوذ فوق العاده یافتند بعضی از علما هم ترك وظيفه گفته اجرای احکام شریعت غرا را به تعویق انداختند و دائما جهة تقرب وجلب توجه سلطان ومصاحبينش سعی بلیغ مینمودند ازین به بعد دین وعلم ، وعظ و نصیحت محض جهة كسب جاه وعزت بوده است نه برای اعلای كلمة الله ورضای حق عهده داران وعظ تعليماتیرا که متضمن خوشنودی امرا میبود ایضاح نموده از تشریح مسائل شرعيه واعتياديه كه خلاف خواهش امرا میبود اجتناب میورزیدند .چون دولت عربی بغداد رو بانحطاط گذاشته ترکها که اقتدار شان از يك قرن رو بازدیاد میرفت غلبه نموده بر تمام عالم اسلامی مسلط گرديدند اتراك قوم نومسلم از زبان عربی ناآشنا از دین ومذهب معلومات کافی نداشتند ازین رو در تمام امورات علمی و٦٥٣شماره ( هفتم ) سال دوم ❁ تنزل و انحطاط اسلام ❁ ( ٢٥ )مذهبي یاری و معاونت علما محتاج بودند ولی آنها این موقع را غنیمت شمرده علم و مذهب را بیش از پیش ذریعة حصول حکمرانی و عز وجاه دنیوی ساختند.بفکر عاجزانه ام وظیفة اولین و اشد علماء امروزة ما همین است که از خوف خداوند متعال اندیشه و ایفاء فرائض مذهبی و شرعی خود شان را باید مطابق حق و رضای خالق کار فرما یند خداوند عالم میفرماید ( انما يخشي الله من عباده العلماء ) خداوند لایزال خوف وخشت را بجماعة علماء تخصیص داده است حقیقت و انصاف اینست که در زمرة علمای کرام بعضي ديده میشود که كما حقه بخشيت ممتاز و بعضی هم طور مناسب و لازم پابند وظیفه نمیباشند نتيجة در گفتار و سخن های شان ازین لحاظ اثري باقي نمانده اهمیت طبقات خوب و ناخوب آنها عموماً در انظار کاسته میشود و هر چند آنها بطول نماز ها و عبادات بکوشند موقعیت حقيقي خود را در قلوب حاصل کرده نمیتوانند خداوند فرموده است ( ان الصلوة تنهي عن الفحشاء والمنكر ) ازین معلوم و هویدا گردیده خاصه نماز انسانرا از فحش و منکر ، فسق و فجور باز داشتن است درین زمان اگرچه نماز خوانان بكثرت دیده میشوند بالمقابل فحش و منكرات هم در تزايد و تكاثر است پس این نماز را چطور نماز گفته میتوانیم.این بلا را نه تنها درعوام بل درائمه وقت زیاده تر مشاهده میکنیم این جماعه از هیچکدام منكرات معرا نیستند ، نفاق وحسد در بین شان موجود از جنگ وجدال و دشنام باز نمیآیند در متهم ساختن یکدیگر از هيچ چيز صرف نظر نمیکنند پس این چه قسم نماز است خوف وخشت الهی وخضوع و خضوع شان هم پرظاهی و آشکار.تو درون نماز و دل بیرون گشت ها میکنند به مهمانیاینچنین حالت پریشان را شرم نائد نماز می خوانی ؟درفرضيت روزه الله تعالی میفرماید ( كتب عليكم الصیام ) روزه باعث تقوي و پرهیزکاری است اگرچه روزه داران را به تعداد کثیر ملاحظه میکنیم مگر این روزه منتج به نتیجه تقوي و پرهیزگاری نمیگردد با لعکس سبب جوع وعطش امور مخالف اخلاق و وجدان را٦٥٤شماره (هفتم) سال دوم مجله کابل (٢٦)مرتکب میشوند درینصورت همین نماز و روزه بی اثر وبمثابه حروف بی معنی بحساب میرودعلت غائی آن اینست که علمای موجوده فاقد خشیت الهی اند در صورتیکه احوال علما کهمقتدای امت اند بدین نمط و منوال باشد از مقتدیها چه گله و شکایت .محتسب گر می خورد معذور دارد مست راعلمای ماضیه باوصاف حمیده و خصائل پسندیده متصف بودند نماز های شان بدرجهاکمل بوده که خداوند متعال حقیقت آنرا بیان نموده و روزه شان را هم تعریف نمرده استایشان در طول شب و روز از قهر و غضب خدا خائف و هراسان و هیچ وقت غافل نبوده انددر اینجا ضرورت توضیح تقوا اهل نبوی (ص) و اصحاب مطهر مصطفوی را نمی بینیم کهدرجه شان اعلی و رافع است اگر نظری بمتاخرین اندازیم معلوم می شود که اشخاص متقیو پرهیزگار مثل شیخ فخر الدین عراقی و شیخ بهاء الدین ذکریا و سائره را بکثرت مشاهدهمی نمائیم .بالجمله تا زمانیکه قلوب علما از خوف و خشیت الهی مملو نباشد ممکن نیست بپایه علمایحقیقی رسیده بتوانند بلکه حالت شان بلا تشبیه مثل علمای یهود خواهد بود که در حق ایشانحضرت الهی جل شانه فرموده اند ( اتأمرون الناس بالبر و تنسون انفسکم و انتم تتلون الکتاب )الله تعالی این چنین اشخاص را دوست ندارد و نیز خداوند تعالی میفرمایند ( یا ایها الذین آمنوالم تقولون مالا تفعلون ) بر طبق دلائل و نظریات و ملاحظات فوق لازم است که علمای معظماز راه حقائق پیش آمده توجه اشرف خود را بحالت ملت و عوام معطوف بفرمایند .علم و مذهبشکی نیست در زمان سابق فلسفه و حکمت مترقی بوده است مگر در آنزمان علم محدودو نظری مسائل آن موهوم و مشتبه بودند فلسفه آنزمان راجع به روحانیت بوده با مذهبیکنوعی مناسبت داشت مگر سائنس یعنی علوم جدید متلیکه سابق بتصوف خواص و روحانیون٦٥٥شماره ( هفتم ) سال دوم تنزل و انحطاط اسلام ( ۲۷ )و امرا مخصوص بوده کنون در مکاتب خصوصی محدود نیست و نه فعلا در کتاب هایپاک مقفل بوده که بدون روحا نیون کسی دران اشتغال نداشته باشد و نه علم مطلق از اسرارالهی بشمار میرود که جبهه فهمیدن آن انسان بالهام و کشف الصد ور احتیاج داشته باشد بلکهسائنس تمام سلاسل و قیوداتیرا که متذکر شدیم شکستانده و آزاد گشته است اصول و عقائدفلاسفه که سابقاً در دما غهای شان متمرکز و جایگیر بوده حالا بزبان بچه ها جاری استو سخنانیکه سابقاً ممنوع قرار داده شده بود حالا علنا در محافل و مجالس نقل میشود درین ایامعلم نظری نمانده بلکه آسان و دلپسند و هر دلعزیز بوده خانم ها کتب تصنیف میکنند،طلاب بر فلسفه ارسطو و افلاطون بحث میرانند، نظریات نیوتن، فلسفه بیکن، و تحقیقاتکوپرنیک راجع بکرویت زمین در افکار و معلومات مردم تغییرات مهمی وارد نموده استدر اخبار و مباحثات علمی حتی حمال ها و مز دوران سخنان علمی را میفهمند، دهریت ولا-ادریت بمثل و با منتشر شده است، در چنین حالت دقیق علما و نیز اشخا صیکه دوست ناداندینند فقط به تاسف و کف افسوس سودن قانع اند مگر حامیان عاقل دین بنیاد دین را بر علمو فطرت قائم نموده عقائد دینی را مطابق علم و فطرت ثابت میکنند و هم مسلم است کهنمیتوان روی زمین را از وجود اشخاص متزلزل العقیده پاک نمود پس بطور حتم بایداساس و بنیاد مذهبی بر مسائل علمی و فنی گذاشت.حضرت خداوند کریم یگانه هادی نوع بشر حضرت محمد صلعم را هنگامیکه جهة هدایتبندگان خود مبعوث فرمود برای شان آیه کریمه ( ادع الی سبیل ربك بالحكمةو الموعظة الحسنة و جادلهم بالتی هی احسن ) را نازل فرموده یعنی بهمدستی حکمت یا موعظةدلپذیر مردم را به صراط المستقیم دین مبین اسلام دعوت نمائید و مردما نیکه از راه بحثو مباحثه در دین اسلام داخل میشوند عقائد اسلامی بطریق مجادله ذهن نشین شان گردد.در چنین زمانیکه اقوام اروپا بدرجه در علوم و فنون ترقی نموده که مانند ماهی در تحتبحر سباحت میکنند و مثل پرنده ها در هوا طیران مینمایند بعضی علما طالب علم فلسفهو سائنس را تکفیر و تدهیر میکنند و هیچ کس یارای آن ندارد بایشان مقابل شده در کدام٦٥٦( ٢٨ )شماره ( هفتم ) سال دوممجله کابلمسئله داخل مباحثه شود چونکه ایشان اولا از طریقه بحث راندن کلیه نا آشنا و بی خبربوده ثانیاً در حین بحث بدرجه مغلوب غیض و غضب میشوند که مقابل و حریف خود رابجای اینکه بذریعه دلائل قانع ومطمئن بسازند سب و دشنام داده بالآخره مناظره شانبامشت و گریبان شدن همدیگر خاتمه مییابد و قراریکه انسکلوبیدی بر طانیا مینویسدهنگامیکه سید جمال الدین افغانی در جامع الازهر مصر کره مجسمه را احضار کرده کرویتزمین را اثبات کردن میخواست علما بروی هجوم آوردند .زمانیکه فلسفه وحکمت اشاعه یافت و علوم یونانی نشر گردید علما و حکمای اسلامتعلیمات پاك قرآنی را بتوسط علم و حکمت بمردم تلقین نموده دقائق وحقائق ونکات واسرارکلام الهی را برای امت شرح و بسط میدادند مگر بعضی از علمای امروزه برای انجامدادن این مقصد مهم آماده و مستعد نیستند درین زمان که قافله ترقیات اقوام عالم بسرمنزل مقصود واصل شده است و مسلمانان قدم اولین بجانب ترقی برداشته اند علمای کرامما در سائر مسائل جزئیه بحث کرده و اوقات عزیز را ضائع مینمایند و تمام همم خود رابصرف میرسانند وطرفین برعلیه یکدیگر فتوی کفر اصدار مینمایند .فراموش نباید کرد در جنگ عمومی بعضی از ملا نمایان و مولویهای شکم پرور برعلیه سلطنت عثمانی و خلیفة المسلمین تحریراً فتوی دادند که مسلمین هند را جائز استشمشیر کشیده بر اماکن مقدسه حملات واردآورند وهم دراکثر ممالك اسلامیه همین عوامفریبان که دین را بدنیا میفروشند شغل جاسوسی را بعهده گرفته جهة پیشرفت اغراض وومقاصد غربیان از هیچ شرارت صرف نظر نمیکنند .اینچنین در زمان محاربه انگلیس وافغانستان در جنگ استقلال بعضی از علما وصوفیههندی محض جهة استرضای دولت انگلیسی فتوی دادند تا مسلمین هند برخلاف افغانستانبجنگند چنانچه فتوی شان تا حال در رسائل ضبط است .علمای دوره ماضیه اسلام چون امام اسمعیل بخاری ، محي الدین عربی و امام غزالی کهخدمات نمایانی در راه اعتلای اسلام نموده لهذا جهة اعلای کلمة الله سفرها نموده در تبلیغواشاعه احکام خدا وند ورسولش میپرداختند برعکس بعضی از علمای امروزه این وظیفه٩٥٧شماره (هفتم) سال دوم تنزل و انحطاط اسلام (۲۹)مقدسه را ترك گفته به تبلیغ و نشر اسلام اهمیت نمیدهد.تراجم کتب یونانی و ایرانی و هندی زمانیکه بین مسلمین شیوع یافت علمای ربانیغفلت و بی اعتنائی اسلامیان را از کتاب و سنت دیده در حجره ها مسکنگرفتند و اوقات شریفه خودها را بیا د الهی مصروف و معمور داشته بندگان خدارا بسوی کتاب پاک و سنت رسول الله دعوت مینمودند مانند حسن بصری، سفیان ثوریشقیق بلخی، معروف کرخی، ذو النون مصری؛ وبسی متاخرین که خدمات بزرگ و نمایانیبعالم اسلام انجام داده اند.صفت اصلى يك فقير وخدا پرست اینست که دنیا را مغضوبه حق و آلوده گی دانستهاز ان دست بردار شود و محبت الهی مستغرق بوده خواهشهای خود را در اوامر حق سبحانهو تعالی مدغم و مضمر بداند این اولیائی را که متذکر شدیم بهمین صفت فوق الذکر متصفبودند مگر بمرور ایام بدبختانه این طائفه هم بحالیت اصلی خرد نمانده خلفا و نائب هایشان بزودی مسلك اسلاف خود را ترک و از جاده حق انحراف ورزیدند خانقاهای که دريك زمان ملجا و پناه مسلمین بوده حالا مقر جوانان ارذل و زنان فاحشه گردیده است دریندوره بسي اشخاص که بلباس مشائخ در آمده جهته ازدیاد ثروت و جمع آوری از هیچ مکروفریب صرف نظر نکردند و متجاوز از نصف پیروان اسلام بسبب متابعت پیران پارسایگندم نمای جو فروش گرفتار عقائد باطله ورسومات فاسده بوده در حقیقت از اصل اسلام بیخبر و نا آشنا افتاده اند.يا ايها النبي جاهد الكفار والمنافقين واغلظ علیهم گاهی اثرات شکست های ذلت آمیزبدرجة قوى ومستقل میباشد که طاقت روحانی نیز نمیتواند آن اثر را زائل نماید اهل یهودراشکست های پیهم واسارت و رقیت سالهای دراز به نحوی بزدل وجبون ساخته بود کهدر هنگام ارادة حضرت موسى (ع) به تسخیر بیت المقدس صدای رعد آسای این پیغمبراولو العزم وشوكت وعظمت مذهبي بيت المقدس نتوانست رگ حمیت اهل یهود را بحرکتدر آور ده ایشان را بجنگ آماده و مستعد سازد این بود که اهل یهود علنا اظهار داشتندیا موسى انا لن ندخلها ابداً ماداموا فيها فاذهب انت وربك فقاتلا انا ههنا قاعدون ) تا وقتیکه٦٥٨شماره ( هفتم ) سال دوم مجلۀ کابل ( ٣٠ )آن قوم شجاع و طاقتور در بیت المقدس وجود داشته آماده جنگ باشند ما نمیتوانیم فاتحانه داخل شهر شویم شما بجمعیت خداوند خود رفته با ایشان بجنگید و ما اینجا نشسته تماشا میکنیمدر همچنین موقع عربها که در هیچ زمان مغلوب نشده و شکست نخورده بودند رسول اکرم صلعم را باین کلمات مخاطب ساختند: یا رسول الله مایان به شما جوابی نخواهیم داد که قوم موسی برایش گفته بودند بلکه ما در یمین و یسار پیشرو و عقب شما بوده در هر قدم با دشمنان دین جنگ وجانهای عزیز خود را نثار خواهیم کرد .در اصل این تفاوت و اختلاف حالت فوق سه خصوصیات حقیقی امت مسلمة ، خیر الامم ، شهداء علی الناس را کماحقه واضح مینماید و همین خصائص اند که اسلامیان را از راه مغضوب علیهم یعنی یهود و نصرانیان منصرف نموده بر صراط المستقیم الذین انعم الله علیهم من النبیین والصادقین ) قائم کرد و بعلت همان فضیلت مخصوص از جانب خداوند تعالی بمحبانی مغبوبیت برتبۀ محبوبیت فائز گردیده خداوند متعال در حق ایشان فرموده است ( یحبونهم ویحبونه ) خدا ایشان را معزز و محترم دارد وهم ایشان خدا را دوست دارند و هم فرموده ( رضی الله عنهم ورضوا عنه ) مگر درین ایام قوۀ تعرضی اسلام سلب شده از جهاد وغزا انحراف میورزند .مشاجرات اصحاب و مسلمین امروزهعیبی نیست اگر شخصی در اظهار رای غلطی کند اما اگر بعد از اطلاع بر خطای خود بران مصر بوده در اصلاحش نکوشد حقیقۀ خیلی مذموم و قبیح است .در جنگ بدر حضرت رسول اکرم ( ص ) در باب محبوسین جنگ مجلس مشوره منعقد کردند حضرت ابو بکر صدیق ( رض ) و صحابه دیگر بر اخذ فدیه از اسرا وحضرت فاروق ( رض ) بر علیه این جماعه فتوا باعدام شان صادر نمودند رسول الله حسب رای نخستین از اسرا فدیه گرفته ایشانرا آزاد کردند مگر بعد از نزول وحی بر صحت رای فاروق اعظم ؛ رای شان را پسندیده صحت و اجرای آنرا اعلان کردند .٦٥٩شماره ( هفتم ) سال دوم تنزل و انحطاط اسلام( ٣١ )حضرت عمر فاروق ( رض ) بعد از رحلت آنحضرت ( ص ) اعلان داشتند : هر شخصيكه باظهار حادثه وفات آنحضرت پردازد بقتل خواهد رسید مگر بعد از انکه حضرت ابا بكر صديق ( رض ) آيه كريمه ( و ما محمد الا رسول قد خلت من قبله الرسل ) الخ را قرائت فرمودند حضرت عمر و تمام صحابه از استماع آن خاموش گشته بر خطای خود اقرار نمودند .بعد از وفات حضرت سید کائنات میان صحابه بر مسئله خلافت اختلاف پدید آمد انصار میگفتند امیری از انصار و امیری از مهاجر منتخب گردد مهاجرین بجواب شان چنین وانمود کردند که انتخاب دو امیر غیر ممکن است امیر بايد يك و آن هم از قریش باشد بعد از افهام و تفهیم فورا این مسئله مرتفع گردیده صحابه متفقاً بدست ابو بكر صديق ( رض ) بیعت دادند .میان حضرت فاطمه و حضرت صدیق ( رض ) متعلق باغ فدك اختلاف واقع شد حضرت صدیق حدیثی ارائه کرد که پیغمبران میراث نداشته مال متروکه شان از قبیل صدقه بحساب میرود ، حضرت فاطمه بشنیدن این حدیث بفتوای حضرت ابوبکر رضایت دادند .حضرت عمر فاروق ( رض ) حضرت خالد بن ولید را از عهده سپه سالاری خلع و سبکدوش نمودند اما حضرت خالد و دیگر صحابه که ازین واقعه متاثر بودند از حکم خلیفه عدم رضائت اظهار نداشته بیش از پیش جانفشانیها کردند در بین اسلاميان امروزه اگر در مسائل جزئی و غیر مهم یا در مسائل مهمه دولتی اختلاف واقع گردد ابد آ بر خطائی خود اعتراف نکرده در صدد ایزاء مخالفین خود هر چند٦٦٠شماره ( هفتم ) سال دوم مجلة كابل ( ۳۲ )صحيح الرای باشند میبر ایند و درین موضوع باندازۀ اصرار میورزند که بحیات وممات و انحلالو اضمحلال مملکت و دولت نیز اعتنائی نمیکنند تاریخ اسلام از همچنین ا مثله پر ومملو است . ا نتہاآقای رجب علیخان متعلم مكتب حبیبیه کابل که درمسابقه ادبی انجمن نسبت بنوشتن موضوع علل انحطاطاسلام دارای جايزه نمره ( ۲ ) شده اند .شماره ( هفتم ) سال دوم شعرای افغا نستان ( ۳۳ )ادبیاتنگارش سرورخان گویاشعرای افغا نستان( ٥ )در دورۀ غزنویان یا آل ناصرابو حنيفة اسکافی ( ۱ ) نام او ابو حنيفه و مولدش چنا نچه از يك بيت او بر می ايد شهر غز نین و از شعراء مخصوص سلطان ابراهیم ابن مسعود غز نوی ( ٤٥٢ - ٤٩٢ ) بوده است مورخ معروف ابو الفضل بیهقی که باوهمروز و دوست صمیمی بوده در تاریخ نفیس خود مکرراً از ویادی کرده و چهار قصيدۀ او را در تاریخ خود ضبط کرده است و همه جا او را بدرجات بلند و احاطه ، علم وفضل می ستاید و از ستم کاری روزگار و نارسای بخت او اظهار تاسف و تا ثر می نماید چنانچه در يك جا می نویسد : اگر این فاضل از روزگار ستمگار داد یابد و پادشاهی طبع او را به نیکوکاری مدد دهد چنانکه یافتند استادان عصر ها چون عنصری وعسجدی و زینتی و فرخی رحمة الله علیهم اجمعین در سخن موئی بدو نیم شکافد و دست بسیار کس در خاك مالد . عوفی در لباب الا لباب او را از شعرای سنجر میداند و لی قول او خالی( ۱ ) در لباب الالباب وحوا شی چهار مقاله اسکاف بدون ياء نسبت نوشته شده ولی در تاریخ بیهقی و سایر تذکرهای شعراء همه جا با ياء نسبت مسطور است .٦٦٢شماره ( هفتم ) سال دوم مجله کابل ( ٣٤ )از اعتبار است زیرا بعد از نگارش بیهقی که هم دوست صمیمی و هم مورخ هم روز او استو در هر واقعه از و اشعاری میخواسته است دیگر هیچ محلی باقی نمی ماند . صاحب مجمع الفصحااو را با ابوالقاسم اسکافی دبیر نوح ابن نصر ٣٣١ - ٣٤٣ و عبدالملك ابن نوح ٣٤٣ - ٣٥٠که در چهار مقاله عروضی دو حکایه نفیسی درباره او مرقوم است اشتباه نموده وسنه وفاتاو را ٣٠٨ می نویسد حال آنکه در حدود (٤٥١) جوان بوده و از علوم متداوله خاصه علم فقهبهره وافری داشته و در حوزه های تعلیمی و تدریسی شهر غزنین بدون مشاهره درس علمو ادب میداده و گاه گاهی بطور تاثر و تاسف از تلخی روز گار چنین مینالیده :از آنکه هستم از غزنی و جوانم نیز همی نه بینم مرعلم خویش را بازارعلی ای حال ازین زیاده تر چیزی در باره او معلوم نشد و تاریخ وفات او هم بطور تحقیقبدست نیامد .نمونه کلام :قصیده در مدح سلطان ابراهیم غزنویشاه چو دل برکند ز بزم و گلستان آسان آرد بچنگ مملکت آسانکیست که گوید ترا مگر نخوری می می خورو داد طرب ز بستان بستانشیر خورو آنچنان مخور که بآخر زونشکیبی چو شیر خواره ز پستانشاه چه داند که چیست خوردن و خفتن و اینهمه دانند کودکان دبستانمار بود دشمن بکن دندانش زو مشو ایمن اگرش باشد دنداناز عدو آنگه حذر نما که شود دوست وز مغ ترس آنزمان که گشت مسلمانشاه چو بر خود قبای عجب کند راست عزل بدردش تا به بند گریبانمامون آنك از ملوك دولت اسلام هرگز چون او ندید تازی و دهقانجبه از خز داشت برتن چندانك سوده وفرسوده گشت بروی و خلقانمر ندما را ازان فزود تعجب کردند از وی سؤال از سبب آنگفت ز شاهان حدیث ماند باقی در عرب و در عجم نه توزی و کتان٦٦٣شماره ( هفتم ) سال دوم شعرای افغا نستان ( ٣٥ )شاه چو آن خزو بز پسندد و خفتت بر تن او بس گران نماید خفتانملکی کانرا بد رع گیری و ژبین دادش نتوان بآب حوض و بریحانچونبدل لشکر ملك نگاه ندارد در گه ایوان چنانکه در گه میدانکار چوپیش آیدش بود که بمیدانش خواری بیند ز خوار کرده ایوانگرچه شود لشکری بسیم قوی دل آخر دل گرمی بیابدش از خواندار نکو مرپز شك را که صحت تات نکو دارد او بداروی و درمانزهد مقید بدین و علم بطاعت مجد مقید بجود و شعر بدیوانخلق بصورت قوی و خلق بسیرت دین بسریرت قوی و ملك بسلطانشاه هنر پیشه میر میدان مسعود بسته سعادت همیشه با او پیماناي بتو آراسته همیشه زمانه راست بدانسانکه باغ در مه نیساندست قوی داری و زبان سخنگو زین دو یکی داشت باز موسي عمرانابوالفرج ابن مسعود رونی - از مشاهیر شعراء عصر غزنویه است وقصاید وی غالباً در مدح سلطان ابراهیم ابن مسعود ابن محمود غزنوی ( ٤٥٠ - ٤٩٢ ) و پسرش سلطان مسعود بوده است ، و در پیش این پدر و پسر مقام بزرگ و محترمی داشته و همه وقت منظور نظر ومورد الطاف سلطانی واقع شده است ، عوفی و امین رازی اورا باشنده لاهور میدانند وصاحب مجمع الفصحا نیز می نویسد : چندی ابوالفرج در لاهور زیسته باز بركاب سلطان پیوست ، بدایونی رونی را منسوب بقریه رون که ناحیه از نواحی لاهور است میداند چنانچه نگاشته است ، استاد ابوالفرج رونی هم مداح سلطان ابراهیم بود وهم مداح سلطان مسعود وقصاید بسیار بنام ایشان در دیوان اوست و رون نام دهی است از توابع لاهور و درین روزگار گویا خراب است واثری ازو باقی نمانده ، فرهنگ جهانگيري و برهان قاطع پیروی بدیوانی را کرده اند ولی حمدالله مستوفی در تاریخ گزیده ابوالفرج را باشنده رونه ورونه را يك قريه از علاقه خاوران خراسان دانسته است علی قلیخان واله داغستانی صاحب رياض الشعراً ولطف علی بیگ آذر صاحب آتشکده نیز قول حمدالله مستوفی را رجحان داده اختیار کرده اند و صاحب آتشکده این را نیز علاوه کرده می نویسد : بعد از انکه٦٦٤شماره (هفتم) سال دوم مجله کابل (٣٦)سلطان ابراهیم را سوء مزاجی بمسعود سعد سلمان بهم رسیده او را حبس فرمود ابوالفرجخوفاً بنواحی لاهور رفته ساکن شده در عود سلطان به هند کره آخری در سلك مقربانوندمان مجلس سلطان انخراط یافت .بهر حال ابوالفرج از شعراي معروف و با اقتدار زبان فارسیست و حکیم او حدالدینانوری بلخی تتبع طرز او را نموده واساس طریقهٔ شعري خود را ازو اقتباس کرده استوبطریقهٔ او چند قصیده در دیوان انوری موجود است . تقی الدین کاشی تاریخ وفات او رادر سنه ٤٨٩ نوشته است و صاحب روضة الصفا بيك حاشیه تاریخ تاریخ نادرالزمانی حوالهداده ٤٨٢ می نویسد ولی از قصایدیکه در دیوان ابوالفرج در مدح سلطان مسعود ابن ابراهیمموجود است حتی از قصیدهٔ که در هنگام جلوس سلطان بر تخت شاهی در سنه ٤٩٢ سرودهمعلوم میشود که تاسنه ٤٩٢ حتماً در قید حیات بوده است واقوال فوق خالی از اعتبار و اعتماد استوسنه وفات او بطور تحقیق معلوم نشد دیوان کامل او درین سالهای اخیر به همت یکی ازمستشرق فاضل روسی با تصحیحات کامله و تعلیقات استا دانه طبع و انتشار یافته است .نمونهٔ کلام :( در مدح سیف الدوله محمود ابرا هیم )نوروز جوان کرد بدل پیر و جوان را ایام جوانی است زمین را و زمان راهر سال درین فصل برآرد فلك ازخاك چون طبع جوانان جهاندوست جهانراکرشاخ نوان بود زبی برگی بی برگ از برگ نوا داد قضا شاخ نوان راانواع نبات اکنون چون مورچه درخاك از جنبش بسیار مخدر کند آن رامرغ از طلب دانه فرو ماند که دانه در خاك همي سبز کند روی مکان رابگرفت شگوفه بچمن بر گذر باغ چونا نکه ستاره گذر کاهکشان راآن غنچهٔ گل بین که همی نازد بر باد از خندهٔ دزدیده فرو بسته دهان راوان لاله که از حرص ثنا گفتن خسرو آورد برون از لب و از کام زبان راشا هنشهٔ عالم که نبود است بعالم عالم ترو عادل تر از اوانسی و جان رامحمود جهان گیر که بسته است جها ندار در ناصیهٔ دولت او حکم قران را٦٦٠شماره (هفتم) سال دوم شعرای افغانستان (٣٧)چو تیر همی راست رود گردش ایام تا بازوی عدلش بخم آورد کمان رابی طاعت او عقل نیا میخته با مغز بی خدمت او عقد نبسته است میانراچابکتر و زیباتر ازو گاه سواری يك نقش نشدساخته نقاش گمان راروزی که امل سست شود در طلب عمر وقتی که اجل مسته دهد تیغ و سنان راگیرد ز فزع روی دلیران و سواران گردی که عدیل آمده رنگ رزان راگاه این بجگر جفت بود با تف تموز گاه آن بنفس یارشود باد خزان راابلیس کشف وار در آرد بکتف سر چون میر برآرد بکتف گرزگران رااز نیزه او بینی بی آگهی او آویخته چون شیرعلم شیر ژیان راهمواره جهاندارمعین باد و نگهبان این دولت پاینده واین بخت جوان راتا ايلك و خان قبله یغما و تتارند جزدرگه او قبله مباد ايلك وخان راسنائی غزنوی-اسم و کنیت او ابوالمجد مجدود ابن آدم و سنائی که ظاهراً از سنا بمعنی روشنی است تخلص شعری اوست. سنائی در اول حال مانند دیگر شعرای معاصر خویش زندگانی ساده و بسیطی داشته و برای پیشبرد حیات خویش دست بدامان شاعری زده و برای مدح وزراً وامراً عصر خود قصاید شاعرانه می پرداخته است تا اینکه بحقیقت حال و احوال خود رسیده دفعة طرز زندگانی خویش را تغیر داده قطع علایق و عوایق نمود و از همه کس کناره گرفته تنها بحضرت کعبه دل رو آورد و بتزکیه نفس وتنقیح وجود خویش مشغول گردید تا اینکه سلطان بهرام شاه غزنوی که سلطان معاصر وممدوح او بود خواست که خواهر خود را باو تزویج نماید عارف غزنوی به ابیات ذیل اعتذار نموده وازین معامله استنکاف نمود:من نه مرد زن و زر و جاهم بخدا گر کنم وگر خواهمگر تو تاجی دهی زاحسانم بسر تو که تاج نستانمسنائی علاوه بر تصوف وعرفان که صفت خاص و بارز اوست و یکی از بزرگترین متصوف و کاملترین عارف درین راه است. درقواعد نظم واسالیب سخن نیز استاد زبردست٦٦٦شماره (هفتم) سال دوم مجله کابل (۳۸)و مسلم الثبوت بوده همه گان چه از معاصرین و چه از متاخرین حضرتش را به صفت استادی در سخن و پیشوائی در سلک عرفان و تصرف متفقاً علیه ستوده اند امام محمد غزالي خود را مرید او میداند و مولوی بلخی در حق او چنین میگوید :نیم جوشی کرده ام من نیم خام از حکیم غزنوی بشنو تمامسلاطین معاصر : سلاطین معاصر او سلطان علاؤالدوله مسعود ابن ابراهیم ابن مسعود غزنوی از سنه ٤٩٢ ـ تا ٥٠٨ و یمین الدوله بهرام شاه ابن مسعود ابن ابراهیم غزنوی از ٥١١ تا ٥٥٢ سلطان سنجر ابن ملک شاه سلجوقی ٥١١ تا ٥٥٢ بوده است .آثار واشعار : مورخین اشعار حضرتش ۳۰۰۰۰ نوشته اند علا وه برین عدهٔ اشعار که مجموعه دیوان اوست تصانیف ذیل را نیز از خود بیادگار گذشته و گذشته است .حدیقه الحقیقه ، سیرالعباد ، زادالسالکین ، طریق التحقیق ، کار نامه بلخ ، عشق نامه ، عقل نامه و غیره مانند بهرام نامه و بروز نامه و کنزالرموز و غریب نامه که چندان صحت تاریخی ندارد خصوصاً کتاب آخرین را که داکتر اسپرنگر از زمرهٔ تصانیف حکیم غزنوي شمرده حال آنکه مثنوی مذکور از خواجه حسین ثنائی و در عهد مرزا ابراهیم صفوی تصنیف کرده است .تاریخ وفات : تاریخ وفات او را جامی در نفحات الانس ٥٢٥ نوشته و دولت شاه سمرقندی ٥٧٦ می نویسد ولی اصح اقوال سنه ٥٤٥ است زیرا اولا کتاب طریق التحقیق را بگفتهٔ خود در سنه ٥٢٨ انجام داده دوم در رثاء امیر معزی سمرقندی که در سنه ٥٤٢ وفات یافته مرثیهٔ گفته است .نمونه کلام :پیش از آن کاین جان عذرآو ر فروماند زنطق پیش از آن کاین چشم عبرت بینفرو ماندزکارپند گیرید ای سیاهیتان گرفته جای پند عذر آرید ای سپیدیتان دمیده برعذارچند ازین رمز واشارت راه باید رفت راه چند ازین رنگ وعبارت کارباید کرد کارتا بجان این جهانی زنده چون دیو و ستور گرچه پیری همچو دنیا خویشتن كودك شمار٦٦٧شماره ( هفتم ) سال دوم شعرای افغا نستان ( ۳۹ )راستکاری پیشه کن کاندر مصاف رستخیز نیستند از خشم حق جزراستکاران رستگارتا بجان لهو ولغوی زنده اندر کوی دین از قیامت قسم تو نقش است و از قرآن نگاراز نگارستان نقاش طبیعی بر تر آی تا رهی از تنگ جبر و طمطراق اختیارپیشی آن تن را رسد کزعلم باشد پیشدست سروری آنرا رسد کز عقل باشد پایداروای از آن علمی که از یعقل گردد منتشر وای از آن زهدی که از یعلم یابد انتشاردلا تا کی درین عالم فریب این و آن بینی یکی زین چاه ظلمانی برون شو تا جهان بینیجهانی کاندر و هر دل که یابی باد شایابی جهانی کاندر و هر جان که بینی شاد مان بینینه بر اوج هوائی او عقاب لشکری یابی نه اندر قعر بحر او نهنگ جان ستان بینیدر و گر جامه پوشی ز فضلش آستین یابی درو گر خانه سازی ز عد لش آشیان بینیزحرص وشهوت و کینه ببرتازان سپس خودرا اگر دیوی ملک یابی و گر گرگی شبان بینینظر گاه الهی را یکی بستان کن از عشق که دروی بوورنگ و گل ز خون دوستان بینیز دولتیاری آن نبود که از گل بوستان سازی که دولت یا ری آن باشدکه در دل بوستان بینیتو یکساعت چو افریدون بمیدان باش تازان پس بهر جانب که روی آری درفش کاویان بینیچوجان از دین قوی کردی تن از خدمت مزین کن که اسپ غازی آن بهتر که با برگستوان بینیاگرچه طیلسان داری مشوغره که در دوزخ یکی طوق است از آتش که آنرا طیلسان بینیبدین زور و زر دنیامشو غره چو بی عقلان که این آن نوبھاری نیست کش بمھـرگان بینیاگر عرشی بفرش آئی و گرماهی بچاه افتی و گر بحری تهی گردی و گر باغی خزان بینییکی از چشم دل بنگر بآن زندان خاموشان که نایا قوت گویا را بتابوت از چسان بینیسرزلف عروسان را چوشاخ نسترن یابی رخ گلرنگ شاهان را برنگ زعفران بینیچه باید نازش و تالش باقبال و بادباری که تا برهم زنی دیده نه این بینی نه آن بینیسر الب ارسلان دیدی زرفعت رفته بر گردون درون آ تا کنون در گل تن الب ارسلان بینی٦٦٨شماره (هفتم) سال دوممجله کابل(٤٠)صنعت توشیحبنام نامی اعلیحضرتنادرشاه غازیاثر طبع غلام جیلانی خان اعظمیمعاون انجمن ادبی(ن) نازد آن قومی که دارد چو تو مرد هوشیار (ا) افسر با عزم و شان و پاد شاهی تاجدار(د) داعی راه ترقی با نی علم و کمال (ر) راز دان درد ملت شهر یار غمگسار(ش) شد سپهر نیک بختی نور بخش چشم قوم (ا) از فضای عدل و داد این شه والا تبار(ه) همتش سازد بنا از نو خراب مملکت (غ) غیرتش بندد ره آشوب و جور روزگار(ا) از نو افغان شهره گردد در جهان با هنر (ز) زنده گردد بار دیگر شان ملك كوهسار(ی) یافت تا اقبال زین شاه ادب پرور سخن (م) مینهد هر مصرع بر سر تاج عز و افتخارنغمات تاگور(از گیتان جلی)نغمه اول:ـتو مرا غیر متناهی ساختی ـ شاید رضای تو درینست ـ هر بار این ظرف محقر راخالی میکنی و باز برای همیشه حیات تازه معمور می نمائی.تو این نی كوچك را گرفته در کوه و بیابان میگردی، وازو نغمات دلفریب وروحنوازی بعمل می آری ـ قلب کوچک من از لمس انگشتان پر ملاحت تو در حدود مسرتخود سرگردان است.دستهای من انعامات بی پایان ترا میگیرد و در عین حال عمرها و روزگاران زیادی بر٦٦٩شماره ( هفتم ) سال دوم نغمات تاگور ( ٤١ )آن گذشته میرود با این تو از بذل و انعام خود مضایقه نمی ورزی .نغمۀ دوم : —وقتی که تو مرا امر سرودن میدهی چنین معلوم میشود که قلب من از فخر و غرور پاره پاره خواهد شد — من روی ترا می بینم چشما نم پر اشک میشود — در حیا تم هر چیزی که سنگین و تلخ است بصورت يك نغمۀ شیرین رفیق تبدیل میشود — عبادت من بازوان خود را مثل آن پرندۀ مسرور که بر سطح بحر در پرواز باشد می گستراند .من میدا نم تو از نغمه سرا ئی من خوش میشوی — من بحيث يك مغنی بحضور تو می آیم واز کنار بالهای فراخ و پهنا ئی نغمۀ خود قدوم ترا لمس میکنم که قبلا حوصلۀ رسا ئی بآن ندا شتم — من از نشاط سرور تو سرشار گردیده خود را فراموش میکنم وترا دوست خود میخوا نم حا لا نكه تو مالك من استی .نغمۀ سوم : —آقای من ! نمیدا نم تو چگو نه می سرا ئی ـ من مدام در يك حا لت حيرا نی و سکوت مطلق گوش میکنم .ضياي موسيقی تو عالم را منور میکند ـ نفس حیات موسیقی تو از يك آسمان بدگر آسمان می دود ـ چشمۀ مقدس موسيقی تو جمله حجا بات سنگین را از هم شکافته سيا ل می شود — قلب من آرزو مند است که هم آهنگ نغمه هاي تو گردد ، ولی « دل » براى يك آواز خالي از لطف میطپد ـ من میگویم ولی « گفتار » نغمه نمی شود نا چار عاجز آمده فریاد میکشم — آخ تو قلب مرا در دا مهاي بيشمار موسيقی خود اسیر کرده ای .نغمۀ چهارم : —روح روان ! من همیشه برای صفا ئی و پاکیزگی وجودم سعی و کوشش خوا هم نمود زیرا که لمس ذی حیات تو سرا پاي وجود مرا فرا گرفته ـ من سعی دارم که خيا لا ت کژ و نا درست را از خور برانم ـ چه تو آن راستی و صدا قتی استی که نفس مرا بضیای عقل٦٧٠شماره ( هفتم ) سال دوم مجله کابل ( ٤٢ )منور ساخته ای .من دائما جهد میکنم که قلب خود را از بدی ها منزه گردانم و عشق خود را مانندگلی تازه و شگفته نگاهدارم چرا که حریم قلب من منزل گاه توست - کوشش های منهمیشه این خواهد بود که افعال خودم مظهر تجلیات تو باشد - زیرا که میدانم قوتی که مرابحركة می آورد همان تو هستی و بس .( مترجم مدیر انجمن )اثر طبع بلبل هند مستر سروجنی نائیدولولوي اشكیانغمة دلگداز« حیات » جمله لوازم عیش وراحت را برای من فراهم آورد ، چه جلوه زارها که برایم بیافرید وچهار مغانهای نفیس وقشنگی که در قدومم نریخت ، ولی ای محبوب من تشفی این دل وحشی ورمیده مراجز چند قطره اشکهای نقره فام غم اندود تو دیگر چیزی نکرد .« روزگار » مرا بچه اذیت ها و الا میست که گرفتار نساخت - مسرتم را از من گرفت صحتم رابرباد ، آشیان آزادیم را ویران و خودم را آواره نمود .ولی برای این دل وحشی و رمیده من از اشکهای لولووش حزن انگیز تو بالا تر چیزی مایه تسکینخاطرم نیست ! ! !( مترجم مدیر )٦٧١شماره ( هفتم ) سال دوم جوان و پیر( ٤٣ )جوان و پیربشکوه گفت جوانی فقیر با پیریبلای فقر تنم خسته کرد و روح بکشتکسی بمثل من اندر نبرد گاه جهانگرسنه بر سر خوان فلك نشستم و گفتبخلق داد سر افرازی و مرا خواریبدهر هیج کسی مهربان نشد با منخوشی نیا فتم از روزگار سفله دمیبخنده پیر خرد مند گفت تند مروچو بنگری همه سررشتها بدست قضا ستهماره پیشهٔ ایام تو سنی بوده استودیعه ایست سعادت که را یگان بخشندنهال بخت که تا سر فراشت گشت نگوندل ضعیف بگر داب نفس دون مفگنچودستگاه جوانیت هست سودی کنز با زو یت نربو دند تا تو ا نا ئیبملك زندگي ای دوست رنج باید بردمن و تو از پی کشف حقیقت آمده ایمبدفتر گل و طومار غنچه در گلزاربنای تن همه بهر خوشی نساخته اندزمرگ و هستی ما چرخ را زیان نرسداز طبع شاعرهٔ معاصر فارسخانم پروین اعتصامىبروز گار مرا روی شاد مانی نیستبمرگ قانعم ، این نیز را یگانی نیستسیاه روز بلا های ناگهانی نیستکه خیرگی مکن این بزم مهمانی نیستکه درخور تو ازین به که می ستانی نیستمرا خبر ز ره و رسم مهر بانی نیستازان خوشم که سپنجیست جاودانی نیستکه برتگاه جهان جای بد عنانی نیستمجال شکوه زتقدیر آسمانی نیست !قرار تازه درین نقش با ستانی نیستدرین معامله ارزانی و گرانی نیستچنین نهال سزا وار با غبانی نیستغریق نفس غریق که وا رها نی نیستکه هیچ سود چو سرمایهٔ جوانی نیستزمان خستگی و عجز و نا توانی نیستدلی که مرد سزا وار زندگانی نیستازین مسابقه مقصود کا مرانی نیستبجز حکایت آشوب مهرگانی نیستوجود سرهمه از بهر سر گرانی نیستسپهرسنگدلست این سخن نهانی نیست٦٧٢شماره (هفتم) سال دوم مجله کابل (٤٤)(اقتفا)بقلم آقای حفیظ الله خان«من و او»صبح است افق روشن شده ، هوا صاف ، و فضا نورانی است ، نباتات و برگهای اشجارکه شبانگاه در کنار شبنم بسر برده و از نسیم روح بخش سحری بالیده و شاداب گردیده اندبا تبسم ملاحت خیزی قدوم خورشید جهان را يك بدیگر تهنیت میگویند .اينك آفتاب طلوع کرده قلل جبال و پس ازان شاخسار بلند اشجار آهسته آهستهطلاکاری میشود آخر آ شمس تابان اشعه زرتار خویش را بروی سبزه های صحن چمنكوچك حويلی ایثار می نماید ، سبزه در پرتو نور آن چون لوحهٔ زمردینی باجداول طلاکاریمیدرخشد .من در اطاق تنها برختخواب افتاده و مصروف تماشای مناظر طبیعتم . او آهسته از گوشهٔپرده چشمان فتانش را بمن دوخته و از استغراب من موقع یافته نرمك نرمك و خموشدر اطاق داخل میشود .رايحهٔ خوش و تنفس شیرینش مرا ملتفت ساخت - حس کردم منظر بدیعه دیگرممیباید ، بلی او آمد ، بلی او که صورت محبوبش خوشترین همه مناظر زیباست .موهای پر پیچ و تابش حلقه های زرینی بر جبینش تشکیل داده بود ، ورخسار لطيفدلگونش برا زنده و چشمان سیاه بادامی او با ابروهای باریکش بسی زیبنده بود .از میان لبهای قرمزی و نازك او دندانهایش چون دورشتهٔ مروارید میدرخشید .با چهرهٔ پر ازملاحت و لبهای متبسم بوضع شوخی و بی پروا ساده و بی تکلف ، اما پرتلطف در بستر خوابم چون بخت بیدار آمد و در کنارم بنشست .تاثیراتیکه از آمدن این عروس گلها در من تولید شد نمیتوانم حظ و مسرت آندقایق را شرح دهم .دستهٔ کوچکی از گل بنفشه در دست داشت بسویم پرتاب نمود . و به کلمات نشاط٦٧٣شماره ( هفتم ) سال دوممن واو( ٤٥ )انگیز و بی ربط لبان نازکش را به جنبش آورده قلبم را سرور بخشید .چرا از کلمات شیرین او محفوظ نگردم زیرا قرن بیستم با قرنهای گذشته که شعراتعریف معشوقان پرده نشین خویش را نموده و قصاید بیشماری در تعریف آنها سروده اندبسیار است .او با من بنای شوخی گذاشت ، من نیز خود داری نتوانستم ، لبهای قرمزی نازك ،چشمان سیاه عذار لطیف و ملیح ، و حسن دلکش او احساسات مرده مرا روح تازه بخشید .در خوديك محبت فوق العاده حس کرده ، مرده دلی خودرا خیر باد گفتم ، در لبانم حرکتپیدا شده پی در پی او را بوسیدم ، او نیز چشمهایمرا بوسیده با دستهای لطیف خود موهایمرا نوازش میداد .سبحان الله محبت در انسان چه جاذبه ایجاد میکند ، در ینوقت چرا قلبها می بالد و روحانبساط می یابد ؟ نشاط چگو نه هجوم میاورد غم و افکار پریشان چسان از صفحه خاطر محومیگردد ؟ قلب ، ابن يك پارچه گوشت چیست و چرا انسان اینقدر مطیع و فرمان بردار اوست؟او میدید که دلم مایل اوست بر جسارت خود افزود و بشوخی خود ادامه داد .من در بستر از دست این شوخ گاه بیکسو و گاه بدیگر سو می غلطیدم و لی آن لعبتشیرین کار مرا نمیگذاشت .در همین حال متوجه تارهای سفید موهایم شده خیلی محزونانه گفت . پدرجان تو همموسفید شدی ؟در همان لحظه پرده پس شده و این پروانه كوچك ٥ ساله از چپرکت خیز زده« آغا جان » گویان بپای دیگری ( برادر خود ) چسپید .٦٧٤شماره ( هفتم ) سال دوم مجلة کابل ( ٤٦ )اثر طبع جناب مستغنیمخمس برغزل میرزا بیدلنه باخویش الفتی دارم نه با بیگانه میسازم نه با صحرا سری دارم نه باویرانه میسازمدوروژی از دل پر داغ آتشخانه میسازم نفس را بعد ازین در سوختن افسانه میسازمچراغی روشن از خاكستر پروانه میسازمبغیر از داغ دل شمعی نمیباشد مزارم را که میپرسد پس از مردن شهید خا كسارم رامروت بشکند از گردش چشمی خمارم را محبت در عدم بی نشه نپسندد غبارم راهمان گرد سرت میگردم و پیمانه میسازمشب هجر است و من چون شمع محفل اشك میبارم نباشد جز بدردو داغ نومیدی سرو کارمهمه آئینه دار عارض گلجوش دلدارم سراپا خار خار سینة چاك طرة یارمبجسمم استخوان تاصبح گردد شانه میسازمنکردم پیش این صیاد بی پروا دلی خالی نشد عرض نیاز ما اسیرانش دمی حالیهوای آشیان درسرکه دا رد دل چه بینائی عقو بتها گوا را کرد برمن بی پرو با لیقفس چندانکه تنگی مینما ید دانه میسازمچه شیرین جان کنی فرهاد من در بیستون دارد ازین غا فل که جوی شیر کندن بوی خون داردغم شیرین ادایان عالمی را بیسکون دارد رم لیلی نگاهان کرد تعمیرجنون داردچو وحشت در سواد چشم آهو خا نه میسازمجنون اندیشگا نرا نیست سودای سر و سامان نسازد کسوت دیگرما جز پیکر عریاننه من سودای این و آن شناسم بی غم دوران بکام عشرتم گروا گذارد حا صل امکاندو عالم میدهم برباد و يك دیوا نه میسا زمچو مستغنی مگرمن عندلیب این چمن باشم باین آتش زبانی شمع ارباب سخن باشمنهان از چشم مردم همچو جان اندر بدن باشم مبادا بیدل آن گنجی که میگویند من با شممرا هم روزگاری شد که با ویرا نه میسازم٦٧٥شماره ( هفتم ) سال دوم سلطان محمود غزنوی و شعرا( ٤٧ )سلطان محمود غزنوی و شعرا( از کتاب مجمع الانساب )کتاب مجمع الانساب تالیف محمد ابن علی ابن الشیخ محمد ابن حسن ابن ابی بکر شبانکاره ای که در سال ٧٣٥تالیف شده چه از حیث مطالبی که در کتب دیگر نیست و چه از حیث انشای فارسی بسیار روان و فصیحیکی از بهترین کتب زبان فارسیست ولی بدبختانه نسخه آن کمیاب و نامعروف است و برای اینکه قدر اینکتاب معلوم شود يك صحیفه آن را که در باب رفتار سلطان محمود غزنوی با شعراست درین شماره درج کردیم .سلطان محمود شعر دوست داشتی و شاعر را صلت بسیار دادی و همه روز در شعر بحثکردی و ششصد شاعر خوب داشت از استادان شعر و همه را اقطاع و ادرار معین کرده بودغیر از انكه هر گاه قصیده خواندندی هزار هزار دینار بدادی و سرور شاعرانعنصری بود و عنصری او را منادمت داشت و همه شاعران در تحت تربیت او بودندو اما شعرهای بد گفته اند چنانكه درين روزگار مطالعه میرود چیزی نیستو غالباً در ان روزگار نيكو بوده و فردوسی شهنامه در حق او ساخت و سلطانبا حال او نیفتاد و از دو جهت بود یكی آنكه عنصری هنر شعری او بشناخت و او رابچشم سلطان بپوشید و ترسید که اگر او پیش سلطان راه یابد همه شاعران را بازاركاسد شود و دیگر آنکه فردوسی مذهب شیعه داشت و كسيكه مذهب شیعه داشتیو ترك سنت و جماعت كردی سلطان او را دوست نداشتی و از ان جهت او را بخود نزديكنگردانید و فردوسی ازو تمتعی نیافت تا بدانی که بد مذهبی چگونه بیحرمتی دنیا و آخرتستبا وجود آنکه میتوان دانست که او را جمله علوم عقلی و نقلی جمع برده است بسبب میلیکه ببد مذهبی کرده بود خدای تعالی او را شهرتی نداد . و شاعری علوی تا بینا سلطان را بودو شعر نیکو گفتی و در جنب آن شعرامی بود و او يك قصيده بر سلطان خواند و سلطان او را يك پیل٦٧٦( ٤٨ )شماره ( هفتم ) سال دوم مجله کابلزر سرخ داد ، وسلطان منجمان را تربیت کردی و در درستی قول بحدی بود که شاعری بود در مرو نام او عماره و او هرگز از مرو بیرون نیامده بود و اما شعری که گفتی خوب بود روزی رباعی گفت وبا میر محمود فرستاد بغزنین پیش غلامی از غلامان امیر و گفتی که چون سلطان را وقت خوش با شد ده و آن غلام فرصت نگاه میداشت تا وقتی بشراب خوردن نشست و بحث در رباعیها میرفت و هر کس رباعتی میخواندند آن غلام رباعی بدست سلطان داد و آن رباعی این است :بنفشه داد مرا لعبت بنفشه قبای بنفشه بوي شد از بوی آن بنفشه سرایبنفشه هست و نبید بنفشه بوي خوریم بیاد همت محمود شاه بار خدایو گفتند شاعریست در مرو او را عماره میخوانند ، سلطان فرمود که براتی نویسید بعامل مرو تا از خزانه من دو هزار دینار بآن شاعر رسانند و اگر وفات کرده باشد بورثه او رسانند وزیر این حکایت فراموش کرد و اگر فراموش نکرد گفت سلطان فراموش کرده باشد غلامی که رباعی داده بود با وزیر گفت وزیر گفت تا از سلطان نپرسم باز ندهم روزی دیگر سلطان را یاد آمد و گفت وزیر را بخوا ندند از وزیر پرسید که آن برات که به آن شاعر کرده بودم دادی گفت توقف داشتم که دوش مست بودي سلطان بفرمود تا دو هزار دینار زر در اشترها بار کردند و چند کس همراه کردند و به عماره سپردند و وزیر را بتدارک آن کار آن سال پانصد دینار از مصادره فرمود و گفت تاشما بدانید که سخن من یکی باشد چه در مستی وچه در هشیاری .( اقتباس از مجلۀ شرق فارس )٦٧٧محصلین افغانستان در مکاتب عسکری تورکیا که فعلا مصروف تحصیل وعدۀ درین سنه کامیاب بر آمده در صنف خودبدرجات اول ، ۲ ، ۳ ترقی کرده واز حضور همایون اعلیحضرت غازی بطور تقدیر باعطای انعام افتخار حاصل داشته اند .[BLANK PAGE]شماره (هفتم) سال دوم منتخبات نفیسه (49)از قصاید شاعر معروف فارس کلیم همدانیکه هر بیتش پهلو بقصیده میزند.منتخبات نفیسهقصیدهبهر که پند نگیرد جفای چرخ بجاستبدست هر چه شکسته نشد بسنگ سزاستبلا بکس نرسد تا سری بمن نکشدتنم بدست حوادث فسان تیغ قضا ستعصا بدست من از بار درد مشت کمانتنم هنوز بگیتی نشان تیر بلا ستاگر ستیزۀ بخت سیه بدل این استمیان آئینه و زنگ صد هزار صفاستغلاف تیغ نیم چند تن دهم بیلانشان تیر نیم با من این ستیزه چراستز عکس پیکرم آئینه زنگ میگیردز بسکه بر دلم از روزگار کلفتها ستبرای محنت امروز جا ندارد دلکجا بخاطر گنجایش غم فرداستز تارو پود جهان رشتۀ بدستم نیستوجود ابتر من کم زصورت دیباستبرای بخت من اختر شناس حاجت نیستکه سر نوشت بد من ز نقش پا پیداستز کعبتین مه و مهر رنجش از پی چیستچو نقش بند قضا نقش کس نیارد راستدو آرزو را یکبار بر نمی آرندز برگ خویش بماند دمی که نی بنواستمباد کم ز سرم سایۀ خرابۀ فقرکه جمله رخنۀ دیوارش آشیان هماستحسب کمال بود نی شرافت نسبیبشیشه کس نزند طعنه کاصلش خار استبکارو بارجهان غير يك نظر نكندحباب وار کسی را كه ديده بيناستز رنگ ظاهر و باطن برا و فارغ باشکه از دورنگی پامال خلق خون حناستغبار خاطر صافی دلان بی کینهبسان آب گل آلوده روشن از سیماستبکوی هر که در آئی برنگ او میباشدلا مخند که در خانۀ زمانه عزا ست678شماره (هفتم) سال دوم مجله کابل (۵۰)اجتماعیاتبقلم آقای غلام جیلانی خان اعظمیمعاون انجمن ادبیوحدت آمالآمال و آرزوها چراغ روشن حیات اند! انسان همیشه از غرفه آرزو منظره سعادت را تماشا میکند! هر گاه متاعب و مشکلات روزگار و تاریکی حوادث ناهنجار قلب را مرتعش و روح را آزرده و منقبض می سازد فقط ما میتوانیم در پرتو نور آمال و آرزو معالجه و مقابله بآن کرده خود را لحظه آسوده و مسرور سازیم!بلی حیات را آمال و آرزو تقویه مینماید و زندگی بقول فیلسوف شرق جمال الدین افغان با نا امیدی نمی سازد و نا امیدی بازندگی راست نمی آید. امید و آرزو در معرکه حیات بهترین حامی و مربیانی هستند که ما را در مبارزه كمك و تشویق کرده نمیگذارند بکلی مغلوب حمله حوادث سؤ و مشکلات دهر واقع شویم.طبیعی است هر انسان آمالی داشته و ضمیر خودش را بانور آرزوها دایما روشن میسازد یعنی باید همواره منتظر سعادت بوده با نیروی آمال و آرزو در تدارك خوش بختی بوده باشد.سعادت و خوش بختی نقطه مشعشع و جذابی هست که طبعاً قلوب آرزو مندرا بطرف خود میکشاند و هر انسانی در جذب و کشش آن بی اختیار است ولی در حین حال انسان میتواند رسیدن خود را بآن نقطه بطریق و ترتیب خاصی معین کند؛۹۷۹شماره (هفتم) سال دوم وحدت آمال (٥١)یعنی برای رسیدن بنقطۀ سعادت طرق دور، نزديك، هموار وغير همواری موجود است و وقتاکه انسان بحکم این جاذبۀ طبیعی مایل است بآن نقطه واصل شود البته كدام طریق را اختیار خواهد نمود .شك نیست انسانها دارای آمال لا تعد و بی انتهائی میباشند و هر کس هر چیزی را آرزو میکند ولی اساساً در حوایچ مهمه حیات موادىرا لازم دارد که آنها مورد احتیاج عمومی و تمام جامعۀ بشری متساویاً درین آمال بهمدیگر مشترك میباشند . کذا آرزوهای خصوصی که انسانها شاید در ان متفاوت بوده باشند .پس همه آمال و آرزوها را میتوان بدو قسمت تقسیم نمود : - یعنی آمال عمومی و ملی و آمال خصوصی و فردی .طریق تحصیل یا مشی انسان بنقطۀ سعادت هم برای همین دو قسم آمال است که یا از نقطۀ حوائج مهمۀ حیاتی عموم يك جامعه طبعاً متمايل بآن میباشند یا بطور انفرادی شخصی طالب آن بوده و دیگرانرا بآن متمایل نمی بیند . عجالتاً ما در موضوع آمال عمومی بحث کرده و میگوئیم چطور جوامع بشري بنقطۀ سعادت باقتضای این آمال میتوانند واصل شوند و كدام طریقی برای زود رسیدن بآن نقطه مساعد شده میتواند ؟هرگاه ما از نقطۀ نظر تاریخ بحیات پر تفرقه و تشتت اقوام گذشته نظری اندازیم می بینیم آنها دائماً مغلوب سیر حوادث بوده به هيچيك آمال و آرزوهای خویش کامیاب و واصل شده نتوانسته اند بازهم اگر حیات متحدانه و تشکیل اجتماعات بشری را بعنوان قبا يلى یا ملی ملاحظه میکنیم می بینیم آن اقوام تقريباً کاری بمقصد تامين حيات کرده و نسبتاً بآمال خود كامیاب شده توانسته اند .لهذا اهميت وفضيلت حيات اجتماعی فقط دارای همین خاصیت و کیفیت است که باید انسانها در راه پیشرفت آمال و آرزوهای خود بتشريك مساعی و معاضدت بنقطۀ سعادت واصل شده و آن آمال را عملی نمایند ! پس اقوامیکه این راز مهم اجتماعی را فهمیده و مواد لازمه و ضروريۀ حیات را نظر باقتضا سنجيده وعموم افراد متساویاً در راه تحصیل آن آمال و آرزو متحدانه کوشیده اند آنها بزودی بمقصد كامیاب شده اند ؛ بالعکس اقوامیکه در آمال٦٨٠شماره ( هفتم) سال دوم مجلة کابل ( ٥٢ )و ارزو باهم اتحاد نداشته و يك نصب العین خاصی را تعقیب نکرده اند لابد آنها دو چار تذبذبو بد بختی گردیده در راه تحصیل معطل و مضطرب مانده اند .فرق و تفاوت زیادی که بین اقوام خوش بخت و مترقی با اقوام پس مانده و ذلیل موجودمیباشد این است : با وجودیکه هر دو طبقه بمقصد ، خوش بختی و ترقی آمال و آرزودارند ولی طبقة اولی مواد مهمه و ضروریه حیات را نسبت باقتضای وقت خوبتر سنجیدهو در تحصیل آن عموم افراد با هم متفق و همدرد شده تشريك مساعی بکار میبرند ولیدر طبقة مؤخر الذکر اولا طرز تخیل و سنجش درهم و مغشوش بوده نمیدانند بدوا از جملهآمال و آرزوهای خود کدام مواد قابل تحصیل و استفاده را انتخاب کنند ! ثانیاً برای پیشرفتآن مقصود اتحاد فکر و شرکت عمل ندارند و از نقطه مجهل عمومی در نقطة توحید آمالومقصد حاضر شده نمیتوانند .هر گاه از يك شخص جاهل فقیر مریض بی خانه بپرسید : علم ، صحت دولت ، داشتنيك خانه خوب است یاضد آن ؟ بالضرور شخص مذکور علم ، صحت ، سرمایه ، خانه را ترجیحخواهد داد و سایرین امثالش نیز با این عقیده شرکت داشته خواهند بود ولی سلاسل جهل آنقدرفکر آنها را درهم پیچیده که برای حصول این آمال با هم متحد شده نمیتوانند .احوال ملل پس مانده که بدرد خود دانسته و آرزوی صحت را هم دارند ولی بعلتتفرقه آمال وعدم تشريك مساعی و اتحاد فکر چاره کرده نمیتوانند عیناً مانند امثلة فوق است .ولی ملل مترقی امروزه با وجود آمال جداگانه و خصوصی که بحکم فطرت هر انسانیدارای آن میباشد در مطالب و حوا یج عمومی که آخراً مفادش هر فردی را متمتع و خوشبخت میگرداند باهم وحدت آمال داشته و به پیشرفت آن اتفاق دارند ! اتفاقی که نه ازامروز بلکه از آغاز ترقیات و اصلاحات داخلی که اگر وقایع و حالات هر قوم مترقی فعلی راتدقیق کنیم می بینیم بدوآ نظر بفلانه احتیاج عمومی افراد شان فکراً و عملا با هم متحد شدهو آنرا از پیش برده اند ، سپس فلانة احتیاجی را نظر بهمین سویه معنوی بوجود آوردهو امروز که در تهیة غالب حوائج مهمه حیاتی موفق گشته اند بازهم در مطالب عالی تری٦٨١شماره (هفتم) سال دوم وحدت آمال (٥٣)يك نصب العين وايده آل عمومی را تعقیب مینمایند !مثلا : عموم افراد ملت بزرگ انا زونی فقط با يك آمال معين و متحد میل دارند تجمل مدنى و عظمت مقام علمی و ترق امور اقتصادی آنها همیشه نسبت بسایر ملل جهان بهتر و برتر باشد و درین عقیده نه تنها طبقات ممتاز و عالیه آنملت اتحاد دارند بلکه کاريگر های پست هم در این آمال شریک میباشند .كذا ملت آلمان آرزو دارند مفاخر گذشته حربی و صنعتی خود شانرا نسبت بزمان سابق خود خوبتر حاصل کرده در ملل جهان مقام بلندی داشته باشند لهذا این افتخار پرستی و عظمت جوئی را میتوان در هر فرد جدا گانه آنملت پیدا نمود ! وقس علیهذا در افراد ديگر ملل بزرگ امروز شك نيست ملت زكى و شجاع ما هم دارای آمال و آرزوهای سعادت جویانه بوده هرگا منفرداً هر فرد ملت ما را به پرسید ؛ افغان چطور باید زنده گی کند ؟ و چه افتخاری باید داشته باشد ؟ بدون مبالغه میتوان گفت هر فرد ملت ما آرزو دارد در مفاخر ملی بايد مالك الرقاب كل مشرق و در طرز حيات بهتر از سر ما به داران أمريك امرار نمایند ، روح عظمت جوئی ، تجمل خواهی فطری ملت ماست و تنها ملت ما بواسطه این روح بزرگ توانسته است که از اعصار قدیمه تا حال شرف و آبروی استقلال ملی خود را حفاظه کنند ، استعداد ، هوش ، ذكاء ، شجاعت ، اخلاق ملی را هم که بین اماثل و اقران خود بسزا دارا هستند فقط حالا چیزیکه در مدت ٦ صد سال ما را از زروه عظمت و ترقی بطرف انحطاط می کشاند وما با وجودیکه میدانیم مقهور حوادث روز مره شده و تلخی های حیات را متدرجاً می چشیم بآنهم نمیتوانیم مقابل سیر ناملایم حوادث پافشاری و مقاومت کرده و نگذاریم زاید ازین روزگار باما جسارت نماید این است که ما نسبت باین گونه پیش آمد و بدبختی وحدت آمال نداشته و در راه تامین و پیشرفت يك نصب العين خصوصی متحد نمى شويم . شك نيست ملل مترقية دنيا هم بدون يك وسیله معلوم نميتوانند در اطراف يك نصب العين واحده جمع وآمال خود شانرا بهم وفق داده و در پیشرفت آن متفقاً كوشيده بتوانند ! ولی صفات بارزه که آنها درینخصوص دارند عبارت از قناعت و تسلیم است ! یعنی وقتا که حوائج عمده ملی یا يك موضوع اجتماعی نسبت بمملکت شان از طرف دانا یان و٦٨٢شماره (هفتم) سال دوم مجله کابل (٥٤)خیر اندیشان ملی طرح و بمحضر عامه تقدیم میشود عموم افراد بدون لجاجت و تنبلی آنراپذیرفته و در تعمیل آن بانهایت اخلاص و علاقه میکوشند!ولی در مملکت ما بسا راز های مهم اجتماعی و بسی مواعظ سودمند ملی است که از دهن هاخارج شده در هوا تجزیه و یا از قلم ها نشئت کرده با صفحات کاغذ فرسوده و از صفحه هستیبکلی محو میگردد.خوشبختی را ما همه خوشبختی و بد بختی را بدبختی میدانیم ولی برای جلب خوبی و رفع بدیاتحاد فکر و آمال، شرکت عمل، بالاخره قناعت و تسلیم نداریم.هر گاه ما منفرداً یا مجتمعاً بسنجیم چه آمالی داریم! و حوائج ما در حیات بچه اندازه ایست!البته تعداد آن خیلی زیاد ثابت میشود، ولی اگر بحوائج عمده و فعلی خود نظری کنیم میدانیمکه بعضی احتیاجات عمده داریم که زمینه اساسی برای تدارك و بوجود آوردن دیگر آرزوهاو حوائج ما واقع میشوند آنگاه البته افکار و ارادات خود را صرف برای تهیه همین مطالبمصروف و مشغول ساخته دیگر آمال را مجالتاً تعطیل خواهیم نمود!مثلا: امروز میر ما اول ما آرزو و لازم داریم که دارای امنیت کامله داخلی بوده ودر ملت ما صلح و مسالمت موجود باشد و هيچيك قوه و اغراضی نتواند امنیت فعلی ما رابر هم زند.(٢): بسط عدل وداد: تا احدی اعم از عمال دولت و طبقات ممتازه الی يك فرد بزرگو حمال بحقوق و آبرامش دیگری تجاوز نکرده هر کس از مال و جان و آبروی خود آسودهو مطمئن باشد.٣: نشر علم و معارف بمقصد باخبر شدن از راه و رسم حیات و فهمیدن تکالیف مذهبو اخلاق و امور اجتماعی و معاشرتی و غیره.٤: تنظیم و ترقی امور اقتصادیات: که خواه از راه زراعت و فلاحت است یا از طریقتجارت و حرفت و غیره این مقصد حاصل میشود.امروز باید این چهار موضوع آمال اساسی ملت ما باشد و ما باید همه این چهار عنصرعمدة حیاتی را نسبت بهر احتیاجی اهمیت داده و در ایجاد و تحصیل آن با همدیگر خود متحد٦٨٣( ٥٥ )شمارة ( هفتم ) سال دوموحدت آمالو نصب العین عمومی همۀ ما همین حوائج بوده باشد .البته درینجا اعتراضی واقع خواهد شد که ملت ما البته در ایام گذشته هم خواهانهمین مطالب بوده اند ولی مرئی برای عملی شدن این مقصود حاضر و موجود نبود ! بلیماهم اعتراف داشته میگوئیم امروز در پیشرفت آمال ملی وحوایچ مملکتی فقط حکوماتهستند که بیشتر معاضدت و همراهی میکنند لهذا سابقاً چند ناقصه دروطن موجود بودکه بایدآمال عمومی وحدت نتوانسته و پیشرفتی نمیکرد مثلا : یکطرف پیشنهاد و القا آت مختلفی بجامعهشده مطالب ملی آنقدر درهم و پیچیده میشد که ملت حقیقتاً نمیتوانست بفهمد کداماحتیاج خود را عمده تر دانسته وخواهان آن باشند ثانی بین آمال ونصب العین ملت ودولتتفاوت فاحشی بوده ملت چیزی احساس میکرد ودولت دیگر چیزیرا خواستار بود .ولی امروز درطی يك پیش آمد سوء وبد بختی شدید تری ملت ما وهم عموم طبقاتممتازة ما ملتفت شدند که تمام آن مطالبات گذشته ناقص و درهم بوده وما برای تهیه سعادتحقیقی قدمی نبرداشته بودیم .ولی امروز بطوریکه در دیگر ملل پس مانده و مضطر قایدین و پیشوا یان نهضتو اصلاح پیدا شده و آمال ملی را وفق داده و خط حرکت معینی برای رفتارملت خود وضع میکنند خوش بختا نه ملت ما هم دا رای چنان قائد عاقلوخیر خواه شریفی مثل اعلحضرت محمد نادرشاه غازی است .امروز بطوریکه ما در سطور گذشته حوائج عمدۀ ملی را متذکر شدیم عیناً احساسمیکنیم که این مطالب از آمال حکومت حاضرة ما بوده وهمه مواد آنرا در خط حرکتدولت مقرر وجزو پرو گرام خود ساخته اند .فقط برای درك این سعادت حالا چیزیکه در کار است همانا قناعت وتسلیم ومعا ضدتوهمراهی ملت وسایر ارباب اداره است بادولت، دیگر طرف چون برای تأمین وپخته شدنيك مقصد وقت وزمان وقوه درکار است ملت ما با یستی عجالتاً همین مطالب را هدفمقصود خود قرار داده متوجه شوند تا هرگونه موانع را از سرراه همین آما ل برطرفکرده و با يك نصب العين واحد خیلی صادقانه در پیشرفت این مقاصد با مساعدت فکری٦٨٤( ٥٦ )شماره ( هفتم ) سال دوممجلة كابلو عملی ومالی با حکومت خود همدرد و هعمنان شده افکار و معنویات خود شان را از هر گونهآلا یش منزه و در عزم و استقامت خود فتوری راه ندهند .این است سرجوش بختی و کلید مخازن سعادت ! یعنی اگر اقوام جهان با قائدینخبير ور هنمایان صديق و بصیر خود همدل و هم عنان شده و متحداً برای پیشرفت يك مقصدیحرکت می نمایند البته به نقطه مطلوب سعادت زود تر واصل خواهند گردید .اقتباس و ترجمه از مقتطفدولت ، حکومت ، رعیتدولت و خانواده : خوبیست دولت را بخانواده تشبیه کنیم و حکومت را پدر و مادر ،رعیت را اولاد ، قانون را عادتها و تقلید های موروثی و وطن را خانه و مسکن خوانیمتا معنی دولت پوره معلوم شود . بلی خانواده دولتی است كوچك ودولت خانه واده ایستبزرگ و از مجموع ارکان فوق هريك صورت میگیرد و دولت هم مانند خا نواده اقسامو انواع است و طوریکه در بعض خانواده پدر ومادر سختگیر بوده اولاد را محض ازبرایمنفعت خود تحت تسخیر می آرند . و بعضی تسلط ابويت را از روی حکمت نفوذ میدهندو بدين وسيله اسباب هدایت اولاد و سعادت منزل را فراهم می آرند و در بعض خانوادهارکان و اعضا از هم پاشیده و پریشان میباشد و بلای بخل وحسد بیخکن آن می شود همچنیندر برابر اقسام فوق انواع حکومت است که بعضی رعیت را خاص از برای اغراض خوداستثمار و تسخیر می نماید مانند دهقان که گاو را خاص برای کائی خود بشیار وقلبه میاندازدو بعض حکومت صالحه بوده تسلطش را در بهبود وصلاح حال رعیت بذل می نماید .و بعض دولت از عناصر مختلفه مرکب میباشد و افراد شان تربیت درست نمي شود از پنجبهاز طرفی بخرابی یکدیگر میکوشند واز طرفی بویرانی دولت و رهائی از قید آن سعی مینمایند .و از انواع دولت و خانواده است : نوع قديم ، نوع جدید ، حر ، محافظ مقید ، مطلق العنانجاهل ، عاقل .٦٨٥[BLANK PAGE]باغ شاهیجلال آبادمنزل باغقندهارشماره (هفتم) سال دوم دولت، حکومت، رعیت (57)اقتصاد عام و تدبیر منزلی: مشابهت در بین دولت و خانواده منحصر باداره سیاسی نبوده بلکه در احوال اقتصادي نيز مشابهت کامل دارند. اسراف و امساك، تلف ساختن مال سوء استعمال دران، جهل در تحصیل موارد و طريق تقسیم و رویهمرفته بسیار چیزهاست که در خانواده و دولت هردو جریان داشته؛ اگرچه عیار طبعاً مختلف است زیرا چنانچه گفتیم خانواده دولت كوچك است و دولت خانه واده بزرگ.اتصال در بین خانه واده و دولت به تشبیه محض نیست بلکه اتصال تدریجی و نشو و نماهم در بین هردو قائم است و فرد یعنی طفل در استحکام این اتصال می افزاید چنانکه نخست در جمعیت خانواده معنی گذاره و الفت را با غیر می آموزد و قواعدیکه بارشاد والدین بدان رفتار کرده اولین درس عملیۀ اوست در انقیاد و فرمانبري شريعت، محبتش بخانه دان کریم خود و فخر به شعائر مقدس موروثی و علاقه مندی بخانه و مسکن و اولاد های همسایه که با آنها بازی میکند همه اینها شعور اخلاص را در طفل پیدا میکند. فوائد تعاون را با غیر از هنگامیکه با افراد خانه دان خود بتفرج و تماشا برآمده عملی دانسته.اصل دولت: بسیاری مردم در بین دولت و حکومت فرق نمیکنند. بلی دولت عبارتست از جمع مردمی که بفطرۀ انتظام یافته اند برای تحقیق مصلحت عام سیاسی و این مصلحت را برای جامعه بالذات و برای فرد بالواسطه ایجاد میکنند. و این جمع با دولت دارای تسلط (بمعنی متعارف) وقتی میشود که (نخست) دارای ادوات سیاسی شوند این ادوات را حکومت گویند قوام حکومت بهیئتی است از مأمورین که ایشانرا حکام گویند.دوم شرائع وقواعد مدونه یا مستظهره فراهم آرند تا حدود این تسلط عامه و طریق تنفیذ آن را معین سازد.از بیان فوق ظاهر شد که حکومت همین قوه متسلطه است در مجتمع سیاسی یا آله ایست که خواهش های دولت را نفوذ می بخشد. چه شکل آن ملکی باشد یا جمهوری و چه نیابی باشد یا استبدادی. همین آله است که قوه دولت را متمثل میسازد و تغیر بدین حقائق راه نمی یابد مگر در هنگامیکه حکومت؛ محکوم نفوذ خواهشات دیگران گردد و دستخوش اهل مصلحت شود و این اهل مصلحت از دیگر جماعتهای متجاوز باشند و درینوقت حکومت را۹۸۶شماره (هفتم) سال دوم مجله کابل (۵۸)حکومت اجنبی قاهر گویند اگر چه در شکل خود بر تازه ترین اصول دیمو گرافی باشد .مبادین انتظام سیاسی از حین حدوث اشراف عام سیاسی نشأت نموده و خضوع منتظمین بقواعد او از وقتی است که ذریعهٔ نخست ترکب پذیرفت و بتوالد بسیار شد تا قبیله گشت بعض افراد قبیله در اطراف براي صيد وشكار ؛ بشكل دسته های فوج مجتمعاً می بر آمدند برای هر جماعتی از مردم که در دوری از تعاون واشتراک داخل شدند ازین اشراف سیاسی و خضوع بايشان چاره نبوده . اما طریقهٔ متممهٔ عبارتست از حدوث سلطان یا هیئت معین محدود تا از شیونات انتظام اداره نموده و افراد را با وامر صادره ازان خاضع سازد .( در وویسن ) همین رای را تائید میکند و قرابت نسب را اساس انتظام دولی میداند و در کتاب ( دولت ) خود میگوید : تاریخ حکومت در آغاز خود نزد تمامی شعبه های راقیه حتماً یکی میباشد ومبادرین آن در نظام عائلی جلوه گر میشود و احوال امم تاریخی را استدلال گرفته و میگوید : تنظیم اجتماعی و تأسیس حکومتها که ازو نشأت کرده همین مولود قرابت است ونخستین روابط مبنی علیه اجتماعی و دواعی اصلیه که تسلط حکومتی را پیدا کرده در اصل یکی است ـ و عبارتست از قرابت نسب خواه نسب صحیح باشد خواه تلفیقی و آمیختگی .( نشو و نمای اوضاع حکومت ) . . . و از بهر آن قبیله ( رولا ) را مثال می آوریم این قبیله كوچك در اطراف سوریه فرود آمد و متشكل باوضاع حقوقی بدوی بوده در عصرهای گذشته بتوالد وتناسل افزونی بسیار گرفت وچون تنگی معیشت وقلت چراگاه باستيلا بر ( حوران ) وادار ش نمود و املاك آنحدود را در ملکیت خویش در آورد و مردم را اسیر گرفته دست بر مال و مواشی آنها دراز کرد درینوقت وضع شرعی این قبیله تغیر پذیرفت . چرا ؟ از بهر آنکه احوال طاریه خواهان طریقه های تازه است در معاملهٔ مغلوبین وادارهٔ شیون واملاك شان وحفظ امن در بین آنها رویهمرفته تعین علائق بین غالب و مغلوب و غیره ضروریات تازهٔ شرعی همه نتیجهٔ این احوال است متا خرین اجتماعی میگویند : ( احکام بسبب تغیر زمانه ها تغیر می پذیرد ) .( شیخ نوری ابن شعلان ) سردار این قبیله ناچار شد واجراآت اداری را فرا گرفت . . .٦٨٧( ٥٩ )شماره ( هفتم ) سال دومدولت ، حکومت ، رعیتموافق باین احوال ولی عادات سلف و تقلید های قبیله را نیز حفاظت کرد و از پنجهٔ ( قاضی بزرگ ) در جماعت خود گردید .... و دران زمانه ها سه وظیفه در دست داشت که عبارت از قضا و تشریع و اجرا بوده یعنی تسلط تنفیذیلاجرم این انتظام اهلی قیام بر صحت نسب داشت و از همان وحدات موتلفه و جماعات اصلیه اساس و ارکان دولت ترکب پذیرفت . و این در وقتی بود که افراد این جماعتها کلوخ را مسکن ساخته از گل قرار گاه ثابتی برای خود تهیه میدیدند و غزاة فاتح گردیده اراده و خواهش خود را بر مغلوبین اجرا میداشتند .و اگر گوئیم : این عناصر جدید اجتماعی که از هجرت و غلبه و کسب پیدا شده در انتظام دولت دارای مقام اول است باز هم مبالغه نبوده و بلکه بعضی علما مانند استاد ( کومونس ) تملك خاص را نخستین باعث تاسیس دولت میدانند ..و بنابرین آغاز دولت از هنگامی است که اولین شخص بر منافع مشترکه در بین عموم دست دراز کرده .ولیکن قبائل وقتیکه استقرار گرفتند و نمو پذیرفته بسیار شدند قاعده تنازع بقا را فرا میگیرند . و غالباً اتحاد بر قاعده استعباد اجرا مییابد چنانکه غالب مغلوب را بنده و برده میگیرد . و گاهی بر اساس امتزاج و اختلاط صلحی اختیاری جریان مییابد . بدیهی است که از امثال این احوال و معاملات شرائطی پیدا میشود که تسلط يك فرقه بر دیگری از ان ظهور میکند و این شرایع در هر دو نوع صلحی و حربی بر مطالبی دلیل میشود که احوال طاری بعد از اتحاد مقتضی آنست .٦٨٨( ٦٠ )مجلة کابلشماره ( هفتم ) سال دومعالم تاریخنگارش . م غبارافغانستان و نگاهی بتاريخ آن( ١٧ )افغان در هندوستانسلاطین سوریه دهلی ( ٦ ) نفر از سال ٩٤٧ تا ٩٦٤ قمری .ما در قسمت ( ١٦ ) گفتیم بعد از انکه سلطنت مغل ها در هند استقرار یافت هنوزرؤسای افغان وملت هند در صدد طرد مغل و اعادهٔ دولت قدیم افغانی بودند ، چونکه درمرور چندین قرن سلطه مدنی وسیاسی واقتصادی افغان در سر تا سر هند نه با ندریجه هابسط یافته بود که قوم یگا نه تری جای آنرا بتواند بسهولت گرفت . لہذا از همان بدوو رود بابر در اکثر حصص مملکت هند شعله های انقلاب بلند شد و بابر را تا زنده بودبخود مشغول داشت ، عاقبت هجوم این سیلا بهای مدهش خلف بابر همایون را ازجا برداشتبنوعیکه او فقط در اصفهان آنهم با تحمل مشکلات استاده شده توانست .پیشرو این انقلابها در عهد همایون همان شخصیت بزرگ و معروف افغان فرید خانبن حسن سور بن ابراهیم ملقب به شیر خان بود که پسآنها شیر شاه شد شیرخان در عهد همایونحکومت قلعه چنار در دست داشت و نقشه طرد مغل را در آنجا طرح نمود . همایوندر سال ٩٣٨ قمری بغرض دفع شیرخان بالذات عسکر به رهتاس کشید ولی مقاومت شیر خاناو را بمصالحه وعودت مجبور ساخت .٦٨٩طلبه افغانستان در تورکیا که شامل مکاتب عسکری و در لیسه ( قله لی ) شامل تعلیم میباشند .[BLANK PAGE]شماره ( هفتم ) سال دوم افغان در هندوستان(٦١)درین ضمن شهزاده علاؤ الدین پسر سلطان بهلول لودی که در دربار بهادر شاه گجراتیزنده گی میکرد چهل هزار سواره افغان بهمرسانده و به سپه سالاری پسر رشید خود تا تارخانبفتح پایتخت دهلی عزیمت نمود. همایون بمدافعه پرداخت و بد بختانه تا تار خان لودی درمیدان جنگ کشته و جمعیت او پراگنده و مغلوب شد، متعاقباً همایون بفتح مالوه و گجراتمشغول گردید، ولی زحمات و مدافعات مردانه رؤسای افغان و بهادر شاه گجراتی در سالهای940 - 941 بالآخره منجر بناکامی همایون گردید، همایون نیز در عزم خود فتوری احساس کردهو بنشه افیون پناه برد. شیر خان که به توحید و اتحاد افغانها مصروف و در حوالی رهتاسمنتظر فرصتی بود در 943 علنا اعلان استقلال کرد و در 944 سلطان محمود شهریار بنگاله راشکسته و دولت خود را در آنحدود مستقر ساخت .همایون بناچار در صدد دفع دشمن بزرگ بر آمد و نخست عسکر کشیده قلعه چنار رادر حوالی جانپور بعداز ششماه محاصره از غازیخان سور جرنیل شیر شاه اشغال ، و در اوایل945 باتفاق سلطان محمود پادشاه فراری بنگاله عزیمت آن مملکت نمود. شیرخان پسر خودجلال خان سور را در برا بر همایون سوق کرده و او موضع کدهی را ( میان ولا يتينبها ر و بنگاله ) مستحکم ساخته مقدمة الجيش همایون و سر دار نامی او جها نگیر بيكمغل را مغلوب نمود، ولی همایون با لذات کدهی را مسخر کرده و بلا فاصله بشهر کورپایتخت بنگا له بتاخت ، شیرخان کور را تخلیه و همایون اشغال نمود ، بعد ازسه ماه همایونپایتخت کور را که پسان بجنت آباد موسوم شد بسردا ران خود جها نگیر و ا برا هیم بیگمغل تحویل داده و خود عازم اگره گردید، شیرخان که در محا رب تدابیر مخصوصی داشتفوری در حدود جوسار جلو دشمن را گرفت و سه ماه همایون را بجنگلهای مختلفی مشغولداشت و با لآخره چنان هجوم محکم و مد هشی بدشمن برد که آنها قهراً بآب گنگ فرو رفتندو شهزاده محمد مرزای مغل باهشت هزار عسکر خاصه در یکنقطه غرقاب فنا گردید ،و الحاصل در نتیجه این جنگ بزرگ که در اوایل سال 946 بوقوع پیوست اردوی مغلتباه و همایون با مشکلات زیاد به مدد یکی از سقوهای نظامی موفق بفرار گردید ، شیرخان٦٩٠شماره ( هفتم ) سال دوم مجله کابل ( ٦٢ )بلافاصله ولایت قنوج را از شهزاده محمد سلطان مغل و بنگاله را از جهانگیر و ابراهیم بيك مغل و ولایت الور را از شهزاده هندال مرزا و کامران مرزای مغل فتح کرده و آنها را یکسره بجانب همایون در آگره دواند ، و متعاقباً قطب خان پسر دلیر خود را با قطعات عسکری بعبور از رود بار گنگ و تسخیر مما لك آنر وی آب فرمان داد .همایون اردوی معظمی بسرداری هاشم حسین سلطان و یادگار ناصر مرزا و سکندر سلطان که از شهزاده های جنگجوی مغل بودند در مقابل شهزاده افغان سوق نمود و جنگ طرفین در نواح کالپی اتفاق او فتاد ، شهزاده افغان با قلت لشکر خود آنقدر جوا نمردانه پافشاری نمود تا خودش و عسکرش بکلی دريك منطقه شهید شدند ، همایون ازین فتح بزرگ دلاور شده و بنوعیکه فرشته میگوید باصد هزار سوار تازه نفس در حدود قنوج آب گنگا را عبور نمود ، و شیرخان در حالیکه سوگ پسر داشت با پنجاه هزار سوار افغان در مقابل دشمن شتافت . ایندفعه محارب افغان و مغل یکماه طول کشید و حمله های تند دسته های سواره افغان ار دوی مغل را خسته ساخته بود تا اینکه شیر خان در عا شوراي ٩٤٧ بيك حمله عمومی و قطعی اقدام کرد ، این حمله باندازه مهیب و محکم بود که همایون بار دوی خود پنج میل دو بد تا باب گنگ رسیده و رود با ر را عبور نمود ، اما شیر خان دیگر نمیخواست بدشمن مجالی فرار و زنده گی دهد لهذا به تعقیب آنها مشغول گردید ، نهیب شیر خان چنان هولی در قلب مغل افگنده بود که همایون راه آگره را گذاشته و بجانب لاهور و پنجاب شتا فت ، هنوز همایون در لاهور نفس نگرفته بود که شیرخان مثل شیری پدیدار شد ، بنا چار همایون پنجاب را گذاشته و بجانب اقصی سند جنوبی فرار کرده و برادر او کامران مرزا با فاتح مشهور هند خواجه کلان بيك مغل بعجله راه کابل برداشت ، هندال مرزا نیز قصبه لهری را در سند گزاشته و راه گریز جانب زابلستان ( قندهار ) پیش گرفت .باینحساب شیرخان عجالتاً دشمن مغلی را از صحنه هند یکسره بجانب شرق رانده بود ، اما همایون مدتی در سند سرگردان بوده عاقبت در ٩٤٩ بافغانستان پناه برده و از آنجا باصفهان پایتخت طهماسب الحسینی شاه فارس شتافت . شیرخان بعد از اینکه همایون را تا خوشاب٦٩١شماره ( هفتم ) سال دوم افغان در هندوستان( ٦٣ )پنجاب تعقیب کرده بر گشته در حوالي كوهستان نندنه و بالنات قلعهٔ نظامی ساخته و موسوم بقلعه رهتاس گردا نید ، وخود بجانب هند بصفت شهنشاه کل هندوستان حركت نمود ، وبعد از ورد بآگره ولايت بنگاله را که دارای حدود مشخص وتقریباً مستقل بود پارچه پارچه کرده بحکام متعددي سپرد ، متعاقباً عسکر كشيده ولایت مالوه را اشغال و بعمال شیر شاهی تحویل داد . بعد از كمي شير شاه قلعة مشهور رتپهور را فتح كرد و در سال دیگر ( ٩٥٠ ) ولایت ملتان را از تصرف بلوچها کشید ، وقلعه را پسین را در نتيجه محارب متعدده از راجه پور نمل گرفت . شیر شاه بعد ازین فتوحات عسکر به تسخیر ولایتمار وار کشید و مالديو نام راجه ولایت نا كور وجود هپو ر را که از عظیمترین قوت های هندو بود در نواح اجمير بشکست ، شیر شاه درین محاربه بقول مورخین هشتاد هزار سواره افغان داشت و دوازده هزار راجپورت را در یکمیدان معدوم نمود . بهرحال شیر شاه پس ازین فتح بزرگ بسهولت قلعه چتور را اشتغال نمود وخودش در شهور ٩٥٢ در حاليكه معر و قترین قلاع جنگی هندوستان ( قلعه کالنجر ) را در محاصره کشیده بود ، دراثر نارنجکی که سهواً در مخزن جباخانهای او آتش گرفت ، سوخته و همینکه قلعه مفتوح شد رخت بسرای دیگر کشید ، محمد قاسم مینویسد شیر شاه در حالیکہ بآتش سوخته و در بستر نزع او فتاده بود هر گاهی که بهوش می آمد صاحب منصبان نظامی و عساکر دلیر خود را بهجوم قلعه فرمان میداد ، شاعري تاریخ فوت این پادشاه را درین دوبیت اظهار نمود :شیر شاهی که از مهابت او شیر و بزآب را بهم میخوردچون برفت از جهان بدار بقا گشت تاریخ او ز آتش مردشیر شاه یکی از مشهور و لایق ترین پادشاهان آسیاست و بقول فرشته دورهٔ تحصیلات او در شهر جانپور که مرکز علمای آنعهد بود بپایان رسیده است . مورخین هنداو را بشدت عقل وشجاعت ، عفت وعدالت میستایند ، واقعاً کار نامهای سیاسی و نظامی ومدنی او کمتر نظیری در تاریخ هندوارد ، ترتیبات سیاسی و اداری شیر شاه نه تنها از طرف اخلاف مغلی او تعقیب گردید بلکه تا امروز قسماً از طرف زمامدا ران هند سرمشق زندگی شمرده میشود ، وما٦٩٢شماره (هفتم ) سال دوم مجله کابل ( ٩٤ )اگر خواسته باشیم اشارتی باین مطالب نمائيم لا محاله سخن بدراز کشد ومقالت بطولانجامد ، پس تعریف وتاریخ این شخصیت زبر دست افغان را حواله بآینده و مقاله مخصوصیمینمائیم .بعد ازشیرشاه پسراوشهزاده جلال خان ملقب بسلطان سلیم شاه قدم به تخت سلطنت هندگذاشت وتاسال ٩٦٠ تاج شاهی در سر داشت ، سلیم شاه در مدت العمر گرفتار خانهجنگی ها بود ، چونکه او به مامورین بزرگ پدر بد بین بود و اکثرا محبوس میداشتولهذا غالباً دو چارعصیان های طوایف نیازی و گکرهای پنجاب گردید ، بعلاوه سلیم طبعیداشت خود بین وخود خواه ازان رو امرای دولت ازو آزرده خاطر بودند ودر امورمملکت صمیما نه معاونت نمیکردند ، معهذاسلیم پاد شاه شجاع ومدنیت پرور بود چنانیکه برتمامعصیان های داخله خاتمه داد وهنگامیکه شنید همایون شاه بغرض استرداد هند عسکر بسندکشیده بسرعت از شهر دهلی عزیمت سند نمود و همایون قبل از مقابله عودت کرد . سلیمعمرانات مملکت مخصوصاً ازبدر را آباد نگهداشت ودر سرك مشهور شیرشاهی که از نیلابتا بنگاله در طول ٢٢٥٠ میل ممتد و در هر دومیل دارای کاروانسرائی بود ، میان هر دو کاروانسرای پدرمنزلگاهی دیگر بساخت و بروش شیرشاه در آن اسپان پوسته وموذن واماموطباخ خانه مفصلی بگماشت ، سلیم بفضلا وعلما سخت احترام مینمود چنانیکه شخصاً کفشدر پیش پای شیخ تره طبیب بهاري می گذاشت . علی ای حال سلیم شاه در ٩٦٠ قریندنیا را وداع گفت .شهزاده فیروز پسر ١٢ ساله سلیم بعد از مرگ پدر در قلعه گوا لیار تا ج سلطنت بسر نهادولی عمر پاد شاهی او بسی کوتاه بود واز سه روز تجاوز نه نمود .مبارزخان سور بن نظام خان برا در زاده شیرشاه که خسر بوره سلیم بود پس از سه روزپادشاهی خواهر زاده خود فیزر شاه بهوای سلطنت برخاسته و آنشاه بیگناه را شهید وخودشبلقب سلطان محمد شاه عادل ( پسان عدلی شد ) اعلان سلطنت نمود . عدلی پادشاه عیاشی بودواحساسات ملت را موقعي نمیگذاشت لهذا يکنفر بقال هندو همبوي نامی را که بمساعدتاتفاق در ردیف ما مورین داخل شده بود صاحب اختيار مملکت ساخت وخود در آغوش۹۹۳( ٦٥ )شمارۀ ( هفتم ) سال دومافغان در هندوستانوسیع عشرت پرتاب گردید . افغانها اورا باصطلاح هند اند هلی ( نابینا ) نام نهادند و خودسر مخالفت افراشتند ، نخست روساي افغان کرانی و متعاقباً افغانهای سوری علم عصیان برداشتنداین عصیان ها آنقدر قوت گرفت تا آنکه ابراهیم خان سر کرده سوریها خود را ابراهیم شاهاعلان کرد و بلا فاصله عسکر کشیده شهر های دهلی و آگره را فتح نمود ، عدلی بنا چار راهفرار پیش گرفت و در ممالك چنار مرکز اختیار نمود .این انقلابات داخله در هر سری هوای سروری دمید لہذا احمد خان سور نائب الحكومهپنجاب که از ضعف عدلی و پاد شاهی ابراهیم شاه شنید خود را اسکندر شاه خوانده وعسكربه پایتخت هندوستان کشید در نتیجه حربی که بین او و ابراهیم شاه واقع شد ابراهیم مغلوبوفرار ودهلی و آگره بدست سکندر شاه افتاد ، عدلی در محارب عاصی ها هنوز مشغول بودودر حالیکه مکرراً ابراهیم شاه را شکسته بود بجنگ محمد خان کوریه در کالپي اشتغال داشتمسلم است برای دشمن خارجی موقعی مناسبتر ازین بدست نمی آمد ، پس همایون رقیب قدیمقدم در عرصۀ هند گزاشت و بيك حمله قوای پریشان ومتتشت سکندر شاه را شکسته آگرهو دهلی را مسخر نمود ، شاهان متعددۀ افغان از خواب غفلت بیدار شدند ولي چه سود کهمشتی بازداشتند ، معهذا عدلی همت به تخلیص آگره و دهلی گماشت واردوئی فراهم کرد،در عین حال خوشبختانه همایون پادشه از بام افتاد واردوی عدلی در کمال سختی دشمن راشکستند و آگره و دهلی را مسترد نمودند ، این وقایع در سال ٩٦٣ قمری اتفاق افتاد . یکسالبعد بیرم تركمان که صاحب منصب زبردستی بود بنام پادشاه صغیر مغل اکبر جلال الدینهجوم شدیدی بدهلی برد درین هجوم بقال قدیم همیوی سپه سالار عدلی اسیر و پایتختهندوستان یکبار دیگر بدست مغل افتاد ، ازین بعد است که تاج و تخت هندوستان افغانها راوداع گفت .اما عدلی ها تا هنوز در ماورای آب گنگ مشغول سر کوبی رقبای داخله خود بود تا آنکهعاقبت از دست خضر خان افغان پسر محمد خان کوریه کشته گردید وسلسلۀ سلاطین سوربا او خاتمه یافت ، خضر خان همان شخصی است که خود را بها در شاه نامیده و در ولایات٦٩٤شماره (هفتم) سال دوم مجلۀ کابل (٦٦)پورب علم استقلال بر افراشته بود.بعد از عدلی اگرچه رؤسای افغان برای تخلیص هند از دست مغل کوشیدند ولی موفق نشدند چه نفاقهای داخله بکلی کار آنها را ساخته و قوای شان را متلاشا و پریشان کرده بود، چنانیکه یکبار شیرخان سور پسر عدلی با چهل هزار سوارهٔ افغان بقصد انتزاع دهلی و آگره رود بار لنگارا عبور نمود اما از مقابلات علیقلیخان و بهادرخان سرداران افغانی سیستان که بطرفداری اکبر می جنگیدند مغلوب و ناکام گردید.جلال الدین اکبر بالتدریج نه در دهلی و آگره بلکه در سر تا سر مملکت هند دولتهای افغانی را یکی بعد دیگری مستأصل ساخت، وازان بعد تاظهور احمد شاه ابدالی افغان قدم دیگر پادشاه فاتح افغان در پایتخت هندوستان نرسید، معهذا اکبر با عداوت شدیدی که با جنس افغان داشت از وجود افاغنه در هند بی نیاز شده نتوانست، چه افغانها در سیاست واداره و اقتصاد مملکت هند تسلط و نفوذ تامی معناً و مادةً داشتند، واین نه تنها اکبر بوجود افغان ها احتیاج داشت بلکه اخلاف او تا زمان انقراض خود ها بدست انگلیز دو چار این احتیاج بودند، برای فهم این مطلب تاریخهای هند و کورکانی ها با قصه های مهمی موجود و کشاده است.ترجمه احمد علی خان مترجم فرانسه«اسیا در قرن هفت»کتابی که بنده میخواهم ترجمه آنرا به تدریج تحت ملاحظه قارین محترم مجله کابل بگذارم اصلا کتابی است تالیف موسیو «رونه گروسه» M. Reme Grousset مورخ فرانسه که به «اثا بودا» معنون میباشد. مطالب عمده آن شرح مسافرت دو نفر زوار چینائی است که٦٩٥شماره (هفتم) سال دوم آسیا در قرن هفت (۶۷)در قرن ۷ مسیحی یکی از راه بحار جنوبی ( اوقیا نوس کبیر ـ بحیره هند ) ودیگری از راه صحرای وبی و پامیر و افغانستان بقصد زیارت معابد بودائی هند عازم شده بودند . تاریخچه مسافرت آنها حایز معلومات کافی تاریخی ، جغرافیائی وصنعتی نسبت آسیای قرن ۷ و امپراطوریهای معظمه آندوره وتوسعه دیانت بودائی وکثرت معابد شان در افغانستان عزیز میباشد . چون ما از جزئیات مسائل بودائی کتاب مذکور صرف نظر کرده مطالبی را که بیشتر پهلوی تاریخی وجغرافیائی داشته باشد اقتباس میکنیم و در بعضی جاها ممکن در حصه افغانستان آن ضمناً معلومات جدیدی هم علاوه کنیم آنرا باسم « اسیا در قرن هفت » یاد کرده به اشاعه اش اقدام میکنیم .مقدمهدنیای کهن در طی مراحل متمادی قرون حیاتی خویش بسی نشیب وفراز ترقی وزوال بالاخره هستی و نیستی اقوام مختلفه مثل : کلدانی ها ، آثوري ها ، فنيقی ها مصر ی ها یونانی ها ، رومن ها ، بودائی ها اعراب را دیده است که هريك دريك عصر معين ، دريك حصه معینه کره مخصوصاً قطعه آسیا و باز علی الخصوص در حصه جنوب مرکز آن که اروپائیان معمولا بواسطه قرابت آن به اروپا آنرا آسياي قريب می نامند کسب ظهور کرده است .همین طور دنیای بو دائی نیز در عصر خویش یعنی در اوائل قرون وسطي که به قرن ۷ مسیحی مصادف میشود ، در حا ليکه ملل مغرب زمین در ظلمت عادات وحشت ناك قرون وسطی دامنگیر بودند و طلوع آتی رومن ها در پرده خفا بود یکی از بزرگترین ادوار مدنیت را كه از بسی معنی باتمدن اتن واسكندريه مقایسه میشود حایز بود . بلی درین عصر روح حیات سیاسی ، فکری ، مذهبی ، صنعتی در کالبد مشرق دمیده دراثر دیانت واحده بودائي در همه قطعات مشرق زمین از سیلان گرفته تا آخرین جزیره مجمع الجزائر جاپان يك نسيم مدنيت وانسانتی در وزش بود . این عصر که مقارن ظهور دیانت مقدسه اسلام٦٩٦شماره ( هفتم ) سال دوم مجله کابل ( ٦٨ )میباشد چین آشیان پیدایش افکار بشری بشمار رفته به منتهای عروج خود رسیده بود.بالآخره این عصر، عصر زیارتهای بزرگ گفته میشود چه يك عده زوارهای جسورچينائی که هم ردیف کاشفین بزرگ امروزی میباشند انواع خطرات مهلك را متحمل شدهاز راه بحار و صحراهای بی پایان اسیا بقصد معاینه و زیارت نواحی متبرکه خودشان یعنیمناطق رود گنگا بر آمده اند. ما از شرح مسافرت شان که بهترین شواهد حال و وضعیتنقاط مختلفه اسیای آنوقته بودند تا درجه بخوبی به وضعیت عمومی اسیا و افغانستانعزیز خویش و ترقیات بلند صنعت بودائی که در انوقت به منتهای عروج بود اطلاعیبهم رسانیده می توانیم.اسیا در قرن ۷ حایز چهار یا ۵ امپراطوريهاي عظيم ومقتدری بود مانند امپراطوریتنگ های Tang چین، امپراطوری ترکان که از منچوریا تا سواحل رود اکسوس وسعتداشت امپراطوری ساسانیان در تمام ایران امروزی و ارمنستان، امپراطوريها رشا Harsha در تمام هند شمالی بالآخره كمي دورتر در آسیای صغیر وسواحل قریب مندیترانه امپراطوری رومن شرقی بوده است. در غرب مصادف این همه امپراطوری های عظیمو مقتدر شرق امپراطوری فرانك ها در تمام خاك فرانسه، آلمان، سویس یعنی اروپایمرکزی و غربی حکمرانی میکرد.فصل اولعصر سلحشوري چينطوریکه در اوائل قرون وسطی یعنی بعد از سقوط امپراطوری ملی قدیم هـنـهایچینائی که با امپراطوری رومن غربی مصادف بودند توده بشری در شرق اقصي بهم آمیختهشده است نظیران کم وندرتاً اتفاق افتاده است مدت دو قرن از ٤ تا ٥ اقوام ترك ومغلکه باهن های اروپا قرابتی داشتند در مناطق چین سلطنت کرده عادات خشن و بربری تاتار رابا بقایای مدنیت قدیمه چین مخلوط نمودند.٦٩٧شماره (هفتم) سال دوم آسیا در قرن هفت (69)بالآخره در اوائل قرن 5 یکی از خانواده های ترک تاتار (To - pa تو - پا) که درسیاست از دیگران ماهر تر بودند و بعد ها به سلاطین وی (Wei) موسوم میشوند قبایلخود را مجتمع کرده مذهب چین را قبول و تقریباً مدت 150 سال بکمال عظمت و قوتو نسبتاً به ارامی در چین شمالی سلطنت کردند. تا اینکه از سنه 453 مسیحی یکی ازینشاهان چین و تاتار خانواده وی موسوم به تو - پاسین Top a - Suin داخل مذهببودا گردید. اگرچه دین بودا چیز تازه واردی در چین نبود و از 4 قرن قبلدر انمملکت طرف پرستش واقع شده بود طوریکه ابتدا امپراطوران قدیمچین و بعد چندین شاهان مهاجم بربری چین شمالی آنرا پذیرفته بودند لیکن بودائیشدن شاهان خاندان وی اهمیت مخصوصه داشت و آن این است که امپراطوران جنوبینانکن چون قبلا پیرو مذهب بودا بودند در اثر قبول کردن شاهان شمال دین بودا در سراسرچین عمومیت پیدا کرده دیری نگذشته بود که دین رسمی گردید. چنانچه ازین پیشرفت هایبودائی یادگار های فنا ناپذیری «دخمه های معابد» «ین - کنک» (Yun - Kang)ولانک - من Long - Men مانده است که جلوه و صفائی مجسمه های آن با هیکل تراشی های بزرگترینکلیسای های اروپا همسری میکند. این رینساس صنعتی که باریتساس رومن قرن 11 اروپا مشابهتتام دارد، هنگامیکه خانواده منور چین ملی سوی Souei در اثر متمدن ساختن شمالیو جنوبی عظیمیت دیرینه امپراطوری قدیم چین را احیا نمود رویه ساده تری را در زمینهصنعت معمول ساخت. در مدت قلیل 28 سال (617 - 589) سلطه سوی ها کارخانه جاتهیکل تراشی چین و بوديك فعالیت زیاد بخرج داده شاهکاری های متعددی بعرصه شهودنهاد؛ سپس دوباره در اثر حماقت و نا اهلی امپراطور دوم خاندان سوی جنگهای داخلیشروع شده خوانین هر ایالت بین خود میجنگیدند. امروز ما بخوبی رویه این گونهجنگ های داخلی چین و نتایج فلاکت اشتمال آنرا که همیشه این مملکت عظیم را دوچارآلام نموده و سد راه پیشرفت آن شده است میشناسیم. در ان عصر یکی از عواملشورش های داخلی چین وجود بربرهائی بوده است که در صحرای گوبی در اطراف تمام698شماره (هفتم) سال دوم مجلة کابل (70)مغا بر دیوار کبیر چین افتاده بودند .شعرای «تنگ» Tang که بعد از تکمیل صورت توحید چین و یکدوره آرماش آنمجدداً روزگار پر آشوب انقلاب را معاینه میکنند، نا امیدی که در اثر برگشت اغتشاشو تشنج های هزار ساله چین در خود احساس می نمودند چنین تصویر کرده اند : «چونآتش جنگ و جدال مجدداً در شهر چنگ ـــ نگان Teh-Ang-Ngan (1) افروختهشده است، کسی امروز یافت نمیشود که از ته قلب مسرور باشد ـــ سوارانی که سر تا پا غرقآهن میباشند پایتخت امپراطوری را احاطه کرده اند ـــ پاغنده های آبداربرف روی پارچه علم ها یخ بسته و آنها را وز مین ساخته است ـــ آوازخشمگین باد با صدای طبل توام بسمع میرسد ـــ مجدداً بار عصری فرا رسیده که رئیسکوچکیکه بر صد نفر حکم دارد، نسبت به شخص عالم بصیر بنظر احترام دیده میشود .»«و چنگ» Wei-Tcheng شاعر معاصر وی (643) که قلم را کنار گذاشتهدر ردیف سربازان جنگ داخل میشود چنین می نویسد :«چون شورش دوباره در مملکت تولید شده است خامه را کنار میگذارم تا بمسائلجنگ فکر کنم ـــ اگر بعضی تجاوز و پلان های جنگی ناقص و بی نتیجه شد،اگر امید ها به نا امیدی مبدل گردید اقلاً استقامت من برپا است عصائی لازم دارم تا به راه افتمو قمچینی احتیاج دارم تا اسپم را برانم ، اینك میروم و خود را به خدمت امپراطور تفویضمیکنم متمنیم امپراطور بمن ریسمانی بدهد تا رئیس شورشیان را خفه کنم و سلاح مظفرانه منجسارت دشمنان ما را بی پا کند ـــ از راه های کج و معوج به قلة کوها برمیآیم و دوبارهبه جلگه فرود میآیم، بالای شاخسار خشك درختان پرنده ها از برودت سرما میلرزندشغالها شبانه در کوه قوله میکشند. در مقابل اضطراب بی پایان چنین جنگ هر کسیتحمل نمیتواند مگر اشخاص جنگی که در دل استقامت متینی داشته باشند» .پس طوریکه ملاحظه میکنیم آتش اغتشاش سر از نو در خرمن حیات چین افتاده(1) پایتخت قدیم چین699( ۷۱ )شماره ( هفتم ) سال دومآسیا در قرن هفتخان هر ایالت قبائل خود را جمع کرده به ایالت مجاور در زد و خورد است ، هر کس میرودو به خانی ملحق میشود . رئیسی که شاعر اخیرا لذکر ، و چنگ ، رفته باو متوصل میشودشخص جوانی است موسوم به لی شومن ( Li - Che - Min ) که در آنی باسم تی تسونگکیر Tai- Tsong امپرا طور کل چین شده به نیروی بازو وفکر رسای خویش امپرا طوریپریشان چین را استقرار میبخشد ، و مجدداً مدنیت چینائی را برای سه صد سال دیگراحیا میکند .لی یوان ( Li - Vuan ) پدر لی شومن ، خان قبیله تنگ ، ( Tang ) حکمرانحربی ایالت شانسی ( Chan - Si ) اصلا شخص شریف و مامور امینی بود که بواسطهاعتدال فکر طرف دوستی همگان واقع شده بود .چون ازین قبیل شورش های چین و نتایج آن بخوبی مسبوق بود ، برای اینکه بخطریمواجهه نشود همیشه نسبت به امپرا طور صداقت و وفا شعاری را محافظه کردهاز تعهدات خود بسهولت نمیگذشت .لی شومن با وجود صغر سن ( مشار الیه در سال ٥٩٧ تولد شده درین فرصت ۲۰ سالهبود ) حوادث تاریخی در بارهای چین و کلمات حکیمانه را یاد داشت . چون تیول پدر اویکنوع حرکت دائمی در مقابل تاخت و تاز ترکان بود حیات چادر نشینی و رویه زندگانیدر باری خانواده سلطنتی « سوی » ها که از قشنگ ترین ، عیاش ترین ، و مجلل ترین دربارهایشرق اقصی بشمار میرفت به « لی شوین » جوان روحیات فلسفه کنفیسیوس را تزریق نموده بود .اگر چه بعدها اوصافش دگرگون شده بعضی لکه ها در رایاتش تولید میشود ، بهر جهتفعلا شخص با اخلاق گفته میشود که جرئت فوق العاده ، اطمینان و تصمیمات متین ، حیلهورشادت در وجود او تعادل خوبی نموده برای چینائی های عصر خویش شخص کاملی بحسابمیرفت .این فرصتی است که هرج و مرج حزبی در سراسر امپرا طوری نفوذ نموده ) امپراطوردوم خاندان « سوی » موسوم به « یوان ـ تی » ( Vuan - Ti ) است از حقوق سلطنتی کشیدهدر محل ينك ـ چو ( Vuang - Tchou ) در عقب « رودخانه نیل » حیات کناره گیری۷۰۰شماره ( هفتم ) سال دوم مجله کابل ( ۷۲ )بسر میبرد و ژنرال های او در هر ایالت بین خود می جنگیدند. چون لی شومین جوان در ایالت « شانسی » حایز اطمینان و اعتبار متین حربی بود و با چندین خان ترک روابطه دوستانه خوبی داشت و علاوه برین سازش های مخفی با مامورین مختلفه دربار امپراطوری نموده بود پرده و نا شعاری پدرش را پاره نمود . برای اینکه دست پدرش را در اجراآت خویش توام کند و او را مجبور سازد تا به اقدامات او برعلیه خاندان امپراطوری تن دردهد حیله خوبی بکار برد طوریکه « تاریخ تنگ ها » مینویسد « لی شومن » با یکی از خواجه گان حرم امپراطوری رابطه پیدا کرده بار فهما نید یکی از دخترانی را که نامزد امپراطور میباشد به پدرش تقدیم کند ، چون دختر بلاشبهه قشنگ بود « لیوان » بلا تردید تحفه خطر ناک را قبول کرد . سپس « لی شومن » به ملاحظه پدرش رسانید که دختر موصوفه نامزد امپراطور بوده وحرف چین چنین تقاضا میکند که چون کسی از دختران حرم امپراطوری را مخفیانه بگیرد بایستی کشته شود . « لیوان جتکه خورده متعجب شد . لاکن چه سود تفکر فایده ندارد کار از کار رفته بود و تجویزی موفق به صلاح نمیشد . لذا حکم داد تا تابعینش تمام به اقامتگاه اونی - یوان ( Tai - Yuan ) پایتخت ایالت « شانسی » فعلی مجتمع شده صف ارائی کنند . معذالك از اظهارات وفا شعارانه خود نسبت به امپراطور خود داری نکرده چنین اظهار میکرد که سبب سلاح بر داشتنم این است تا حقوق امپراطور را از سایر مدعیان برها نم بدین منوال زمینه آر زوی لی شوسن تهیه شد ، قشون او مرتب شد . و چون به حیله سازی شخص ممتازی بود از در حیله های حربی با ترکان طرح مصالحه و دوستی ریخت طو ریکه این همسایگان خطرناك ۵۰۰ نفر پیاده نظام انتخابی و دو هزار اسپ باو امداد کردند . از طرف دیگر خوا هرش « ليش » ( Liche ) که مانند برادر خود در اسپ سواری ماهر بود « جواهرات و نقره باب خود را فروخته ۱۰۰۰۰ نفر مهیا کرد. چندی نگذشته بود که لی شو سن دارای ۶۰۰۰۰ سرباز جنگی شد که هر کدام تا مرگ باو ایستاده بودند مدت تقریباً ٤ سال ( ٦٢٢ - ٦١٨ ) ایالت به ایالت رفته به دسته های پریشان چین مقابله و بر آنها حکمرانی نمود .۷۰۱( ۷۳ )آسیا در قرن هفتشماره ( هفتم ) سال دومدرین فرصت موفقیت مساعدتی کرده , محل , یانگ رتسو ( Vaang - Tseu ) منسوبین بارگاه امپراطوری از شورش عمومی استفاده کرده امپراطور اصلی را بقتل رسانیدند در نتیجه تحاشی لیوان نائل شده خود را منتقم امپراطور اعلان کرد و باین عنوان بنام آخرین امپراطور خانواده «سوی» نیابت عمومی تمام امپراطوری را ادعا نمود . طوریکه بعد ها بملاحظه میرسد در اثر تحریکات پسر خود از سلطنت دست کشید . لي شوسن امپراطور مقتدر کل چین میگردد ( ۶۱۸ ) ( ناتمام )اندرزیکی نصیحت من گوش دار و فرمان کنکه از نصیحت سود آن کند که فرمان کردهمه بصلح گرای وهمه مدارا کنکه از مدا را کردن ستوده گردد مرداگر چه قوت داری و عدت بسیاربگرد صلح در آی و بگرد جنگ مگردنه هر که دارد شمشیر حرب باید ساختنه هر که دارد فا زهر زهر باید خوردابوالفتح بستی۷۰۲شماره (هفتم) سال دوم مجله کابل (74)مطبوعاتبقلم سرور خان جویا«مطبوعات و نشریات ما»و اسباب ترقی آنهادر زمره این سلسله مقالاتی که بنام «مطبوعات و نشریات ما» در شماره های گذشته کابل منتشر گردید، هرگاه قارئین محترم بخاطر داشته باشند سخنی چند در اهمیت و پیدایش مطبوعات و نشریات گفته و سطوری از تاریخ رواج و طرز آغاز و انجام آنها در وطن نوشتیم تنها تفصیل مبسوطی از جریده منتشره عصر اعلیحضرت شیرعلیخان را به قارئین وعده داده و همچنان تشریح بعضی نظریاتی در علل ترقی مطبوعات و نشریات وطنی را هم پیش خود اراده کرده بودیم که در آینده تهیه و بسلسله مقالات اولی ضمیمه نمائیم اينك میرویم تا بدواً ایفای وعد نموده و پس ازان در اظهار نظریات خویشتن پردازیم.تفصيل شمس النهار:جریده مشهوره و منثوره عهد زمامداری اعلیحضرت شير على خان را كه ما در شماره 14 کابل بكثرت اقوال دانشمندان شمس الاخبارش یاد کرده و برخی تفصیلات شنیده گی در ترکیب و ترتیب آن نگاشته بودیم خوشبختانه703شماره (هفتم) سال دوم مطبوعات و نشریات ما(75)درین روزها باثر جستجوی بسیار یکی از نمرات آن بدست آمد و معلوم شد که شمس النهار است.جریده شمس النهار عبارت از مجموعه هفته واریست در 16 صفحه بقطع 20 + 32سانتیم طبع آن سنگی کاغدش فلسکیپ سفید است نصف صحیفهٔ اولش به کلیشه مزین استکه در بین يك حاشیه منقش بنقطهٔ وسطی دایره سیاهی رسم شده که ازان سیاهی بخط سفید(شمس النهار کابل) خوانده می شود دوطرف دایره را نقش ایستادهٔ در شیر با شمشیرهائیکه در دست های راست دارند احاطه کرده اند و به حصهٔ زیرین این دایره اشکال دو اژدهائیمرتسم میباشد که سرهای آنها بطرف دم برگشته و دهن های آنها بشکم شیرها مصادف است.چند بیتی هم در اطراف این کلیشه بنسبت اسم و رسم همان جریده مرقوم است.سال تاسیس جریده نیز از همین شمارهٔ آن که بدست آمده معلوم می شود چه شمارهٔموصوف شمارهٔ یازده هم سال اول و تاریخش 23 ذیحجه 1290 هـ قمری میباشدو مدت نشریات او را نظر به علاوهٔ شمس النهار که در شماره های بیشتر کابل تاریخ طبع آنرا1294 نشان داده ایم فعلا همین سه سال و چند ماه باید دانست تا در آینده آخرینهنگام سقوط آن معلوم شود.مندرجات آن بعضی مقالات اجتماعی اخلاقی، خبرهای داخله و خارجه است. مهتممنشر این جریده مرحوم میرزا عبدالعلی خان و محل طبع و نشر بالا حصار کابل بودهاز قاضی عبدالقادر خان ذکری درین شماره نیافتم و آنچه ما را بی نهایت دچار تأسفداشته اینست که این مجموعه در اثر مرور ایام و عدم مواظبت در نگهداشت آن بحدی کهنهو فرسوده شده که حصهٔ زیرین همين يك شماره از حدود نصف جدا شده و بکلی معدوم استورنه میتوانستم بعضی مقالات را اقتباس و یا امضای نویسندگان آنرا ظاهر میساختمو گمان غالب اسم نگارنده مسئول آنهم در سر و آخر مجموعه در ردیف همان اوراقمفقوده نامعلوم شده باشد، چه اسم مهتمم را هم از عبارت يك اشتهاري که برای دعوتاشتراك شمس النهار در صفحهٔ (3) آن انتشار یافته فهمیدیم. بهرحال اگرچه تمام مقالاتو خبرهای خارجه و داخله آن از آغاز الی انجام مکمل نیست بازهم بی مناسبت نخواهدبود چند سطری از اخبار داخله آن را که در زیر عنوان خبر کابل در صفحهٔ 16 مرقوم704( ٧٦ ) مجلۀ کابل شماره ( هفتم ) سال دوماست بطور يك نمونه درينجا نقل كنم.خبر کابل«موسم سردی با وجود گذشتن ایام سرما بشدت است راه های قندهار و ترکستانیکقلم مسدود است دیروز داك قندهار در عرصۀ بيست و دو يوم به نهایت صعوبت واردکابل گردید زمین یکقلم تا يك بجه یخ بسته میباشد سواره در کابل درین روزها از جائی بجائیرفتن بسا دشوار، دیروز شجاعت وشرافت نشان حسين عليخان تولمشر (۱) صاحببهادر بمعۀ داؤد شاخان سرغندمشر (۲) صاحب بهادر حاضر حضور بندگان اشرف گردیدهبعرض همایون رسانیدند که در ماه ذی حجه فقط یکصدضرب تفنگ ورست دك (۳) یعنیسنیدر و يك و نيم صد ضرب تفنگ رفل از کارخانه های کابل تیار گردیده داخل میگزین گردیدندبنده گان اشرف بسبب قلت استفسار فرمودند تولمشر صاحب بها در مبین گردانید که درینسال ٠٠٠٠٠٠ » ٤اما علل ترقی مطبوعات مایکرشته مطالب دیگری را که بنام علل ترقی مطبوعات و نشریات میخواهیم از نظریاتخویش بنویسیم، ولو ، این نظریات شخصی وحسی نویسنده بوده و بطور كلي تطبيقات علمیو فنی نداشته باشد اما چون بعقیدۀ علما و اهل فن اغلب علم از تجربه گرفته شده و همچنانوقتی بنظر تدقیق دیده شود بسا گذارشات دنیا و دیدنی های عالم است که خود بخود در گفتارو کردار مورد استعمال اجتماعات بشری قرار یافته و می یابند بعضی ها قدیمی و از اصل علماتخاذ شده که عوام از مآخذ آن بی اطلاعند و برخي بمرور زمان تازه بتازه نوته شده وبعداز جزوی تغیراتی مقامات علمی بخود میگیرند ، ازین رو بی دلیل نخواهد بود اگر اهل دانشبه تجربۀ بعضی اشخاص باذوق اهمیتی را قایل شوند چنانچه بین عوام ما هم ضرب المثلی استکه میگویند : نزد حکیم چه میروی پیش سر گذشت برو !(۱) تولمیشر بزبان افغانی سپه سالار را میگفتند (۲) نائب سار (۳) دنباله پر( ٤ ) بقیۀ خبر ازین حدود در نصف پاره گی حصۀ زیرین صفحه آمده ونا معلوم است .٧٠٥( ۷۷ ) مطبوعات ونشريات ما شماره (هفتم) سال دومما هم بهمین جرأت هر گاه تجربیات و شنیده گي هائی را درین مقالهٔ خود گنجانیده و بمعرض انتشار گذاریم شاید دور از فایده نبوده و بغرض ترقی مطبوعات ونشريات ما تا اندازهٔ محل استفاده واقع گردد.از زمانیکه مطبوعات و نشریات در وطن رواج یافته مخصوصاً درعرصهٔ بیست و دوسال اخیر که جراید و مجلات وطنی به تعدد ظاهر شده اند وقتی بشمریم تقریباً متجاوز از سی دستگاه مؤسسه های نشریات می شوند که بسیاری آن تا کنون دایر هستند و همین طور از هفتاد نفرهم نویسندگان معروف و مسئولی که اسمای شان درسر لوحهٔ جراید ثبت است بیشتر بحساب می آید باستثنای محررین مشهور دیگری که همیشه در جراید و مجلات مقالاتی داده و تراجمي فرستاده اند که اگر آنها را هم بشمار آریم عدهٔ عمومی از دو صد نفر تجاوز میکند ، با اینها کمتر رسایلی بنظر می خورد که نشر آن در راه انتباه جامعه وتعميم معارف وطن مفید ثابت گردیده ودستهٔ قلیلی اهل ذوق بوده وهستند که نگارش آنها به نهضت های عقلانی و تیقظات روحانی خدماتی انجام داده وبدهند ، باقی اکثر مطابع بی لزوم از کار فرسوده شده اند و اغلب نویسندگان عبث قلم فرسائی کرده وعمری ضایع ساخته اند گویا علت العلل اینهمه عقب مانده گی ها عدم دقت در رموز ترقی وتوسعهٔ مطبوعات ونشريات از طرف ناشرين و بی ذوقی و کم حوصله گی نگارنده ها در تغير مسالك و فقدان تشویقات از جانب بزرگان و متنفذين مملکت بوده است وبس .هر مؤسسه در اوایل تاسیس خواه دولتی باشد و خواه ملی چه مطبوعات و نشریات باشد وچه از صنعت وحرفت دیگری دارای یکنوع نواقص است که بمرور زمان سال بسال بلكه ماه در ماه باید از عواید خودش یا وجوه دیگری نواقص آن اصلاح ومراتب مترقی را می پیماید و اگر صاحبان مؤسسه ها وضعیت و موقعیت مادی و معنوی آنها را مراقبت نکرده واز وقت های لازمه غفلت نمودند وموسسات بحالت اولی باقی ماند یا از آب وتاب اوفتاده ولو در ادامه و بقای آن زحمتی هم بکشند بی حاصل گفته خواهد شد .عیناً همین حالت را پیدا می کند اداره و نگارش مجلات وجرائد یاروز نامه جات وقتی٧٠٦شماره ( هفتم ) سال دوم مجله کابل ( ۷۸ )مدیران جراید و نگارندگان مسئول خام ذوقی و تنگ حوصله گی نشانداده و در ایاممشغولیت شان اظهار بی ثباتی مینمایند آنها اکثر برای دوره های کوتاهی يك جریده رادایر ساخته همینکه از نشر آن منافع محسوسی ندیدند و یا کمترین تهدیدی شده و خساره کشیدندبزودی دست از کار کشیده پیشه های دیگری اختیار می نمایند بلکه علت کلی اینچنین کم استقامتیو دلسردی ناشرین و نویسنده ها در محیط و جامعه که روحیات ملی ضعیف است فقدان حسوطن پروری و معارف دوستی بزرگان متنفذ و عدم تشویقات ایشان شمرده خواهد شد ؛ یاری کردنو دلداری افراد کاریا زنده نگاشتن و از سقوط باز داشتن مؤسسات چه همینطور که مؤسساتبدوام کار از وارسی های مالکین در ترمیم و توسعه آن مکمل وقوی میگردند افرادو اشخاص مربوطین آنها هم هر چه يك مسلك مدت های بیشتری اشتغال ورزند بصیرو خبیر گردیده در همان فن تخصیص می یابند ، برای آنکه فکر خوا ننده ها مشوش نشدهو مطالب خویش را بسهولت ذهن نشین کرده باشیم خوب است اول از مطابع واصولطباعت ذکری کنیم .مطابع سنگی و حروفی ( سربی ) هر کدام دارای انواع خواص ومزایاتی هستندو در هر کجائی اهل خبره بمقتضیات احتیاجات ومراعات اقتصادیات از آنها بيك طرزیکار گرفته اند در اوایل زمان رواج مطابع در دنیا اگرچه مطابع حروفی مقدم تر اختراعشده و بهتر وزودتر کار میداد اما مطابع سنگی بمناسبات آسانی کار و ارزانی قیمت بیشتر محلاستفاده و رفع کننده احتیاجات اهل علم واقع می شد ندچنانچه مورخین اختراع لیتوگراف(چاپ سنگی) را هم در اثر همین نظریات مینویسند : که سند فلارن مخترع لیتوگرافبواسطه مایوسی وی از نداشتن پول مکفی مصارف مطبعه حروفی برای طبع آثار مدونهخودش در صدد اختراع چاپ سنگی بر آمده و با لآخره کامیاب گردید ، همچنان زمانه هایبعد تری که مطابع حروفی با نظافت وسرعت کار جنبه سهولت و قلت قیمت را هم پیدا کردبحدی رواج یافته و عمومیت گرفت که باستثنای کارهای رنگه وجزویات دیگر در امورعمده عمومی مطبوعات ونشریات کسی نام چاپ سنگی را هم نمیگرفت .۷۰۷شماره ( هفتم ) سال دوم مطبوعات و نشریات ما ( ۷۹ )گذشته از قیمت اجرت طبع به قیمت لوازم و مقیاس استفاده از مطبوعات همگماندارم مطابع حروفی بر سنگی چندین مرتبه رجحانتی داشته باشد :اولا چیدن حروف و بستن زیر ماشین و طبع کردن در مطبع حروفی کمتر وقت میخواهدنسبت به نوشتن و کوپیه کردن و چاپ نمودن در چاپخانه سنگی ، باز ماشین سنگی اگردر ساعت ۲۰۰ قطعه طبع کند حروفی در ساعت ٤۰۰ و ٥۰۰ نسخه از طبع بیرون میدهد .ثانیاً ماشین حروفی بعلت سرعت کار و کم گرفتن وقت ارزان تر تمام می شودبه نسبت سنگی .ثالثاً مصارف عمده مطبوعات کاغذ است و بلکه میتوان گفت یگانه علت پیشرفتمطبوعات هم نظر باستعداد خریداری عوام از نرخ کاغذ بدست میآید چرا که قیمت کاغذ رامطابع از حق الزحمۀ طبع کتب و مجلات یا جراید بیشتر اتخاذ میکند و گرانی قیمت کاغذچون مانع استفادۀ عوام گردید به تنزل مطبوعات تمام خواهد شد از ینرو ممکن استادعا کنیم چاپ مطابع حروفی بروی هر کاغذ نالایق خوش و خواناست در صورتیکهبرای مطابع سنگی کاغذ های خوبتر و صافتر لازم است بالخاصه اثر مطابع سنگی بدونکاغذ های خوب قابل دیدن نیست چه رسد بخواندنرابعاً زبان فارسی معمول وطن ما وقتی در مطابع سنگی چاپ شود باید حتمی بواسطۀخوشخطی بشیوۀ نستعلیق باشد و اگر در حروفی بطبع برسد همان شیوۀ فعلی عمر بی عربیستشاید نویسندگان هموطن ملتفت شده باشند که برای آموختن عوام یا تعمیم سواد در طبقاتیکه کمتر خواننده هستند و میخواهند در تعلیم و تعلم سواد پیشرفتی حاصل کنند حروفی يكسبك مرتب تقسیمات مکملی داشته و سهل تر است بالنسبه خط نستعلیق در چاپ حروفی،حروف هجی بعضی دو شکل و برخی چهار شکل دارد آلانیکه در رسم الخط نستعلیق ممکن استحروف بطور مختلفی تغیر صورت پیدا کند مخصوصاً اگر شکست نوشته شود شیوه و سلیقهکتاب واجد چندین اشکال و صور عجیب و غریبی واقع میگردد .خامساً در مطابع حروفی قبل از ینکه صفحات برای طبع حاضر شوند حتی در حین۷۰۸شماره (هفتم) سال دوم مجله کابل (۸۰)چاپ کردن اگر اغلاطی بنظر بیاید تصحیح آن بآسانی صورت میگیرد بلکه اگر تغیر و تبدیلبعضی جملات و مضمون ها هم لازم بیفتد امکان پذیر است اما تصحیح روی سنگ دشواربل تبدیل جمله و مضامین در آوان طبع کردن ناممکن است و همچنان در اختتام طبع ، حروفبرای کار دیگر زود تر آماده می شود به نسبت سنگی که از مطبعه لیتو گراف فراغت کاراول را حاصل کرده و دفعه دوم کار لازمی از و گرفته شود .غرض تفاوت های بسیاری بین این مطابع خواهد بود که در نظر اهل فن بهتر و بیشترآشکار است و قصور نشود قضیه ما ازین نگارش تنها مذمت مطابع سنگی و تعریف از مطابعحروفی است مقصد ما ترقی مطبوعات است که از نقطه نظر خصوصیت و اهمیت و اقتصادکدام مطبعه خوبتر و بیشتر در راه نشريات يك مملکتی خدمت کرده میتواند تا بعضیهمقطاران با ما هم آواز شده و بلکه افرادیکه قوه واقتدار خدمت درین راه دارند بکوشندطوریکه شاید و باید از قوه بفعل آمده مطابع جدید حروفی بکثرت درین خطه وارد شدهو يك انقلابی در طرز عمل مطبوعات ونشريات ایجاد گردد چه امروزه مطابعی که در مملکتما ازان کار گرفته می شود باستثناى يك مطبعه عمومی مکمل مرکز و يك مطبعه كوچكهرات باقی تماماً مطابع سنگی وهمان ساخت و سيستم قديمي است بدون آنکه این ماشین هااوقات نویسندگان و خواننده ها را ضایع ساخته و ذوق مسلکی شان را خفه کند حاصلینخواهد داشت ، بهر صورت تبدیل این مطابع برای ما ضروری است اما وسایلی لازم استکه از راه سهل تر و سریعترى بمقصد نزديك شويم ، اگر بيكمراتبه از حکومت تمنا كنيمتمام این مطابع را معطل کرده و در ولايات يك يك مطابع جديد حروفي وارد وداير كنندالبته این امر تا اندازه دور از اقتصاديات مملکتی است چرا حكومت ما امور مدنیضرورتری در پیش رو خواهد داشت که در مقابل آنها مسئله مطبوعات آنقدرها اولی ترحساب نشود ، بلی طریق سهل تری از تجربیات خود كه باين مقاله متذکر می شویمبمقصد نزديك تر خواهد بود .براي تاسيس يك دستگاه مختصر ماشين ولوازم مطبعه حروفی که از عهده کلیه امور۷۰۹محصلین افغانی در مکاتب عسکری تورکیا که مخصوصاً در لیسه های ( قباطاس ) بروسهو قطمونی شامل تعلیم میباشند .[BLANK PAGE]شماره ( هفتم ) سال دوممطبوعات و نشریات ما( ۸۱ )طباعت و صحافت ابتدائی يك ولایت برآمده بتواند تا اندازهٔ چهل هزار روپیه مصارف کافیست و این مبلغ بطوریکه در ولایت هرات ما ذریعهٔ شرکاء شرکت اقتصاد گرد آمده مطبعهٔ دانش دایر گردید اگر اهل ذوق در سایر ولایات ماهم سرمایه داران نواحی منسوبهٔ خویش را تشویق کنند بطور یقین فی مابین صاحب ثروتان آنولا يكعده حساسی هستند که بترقیات علمی و معارف وطن علاقه داشته و به انعقاد اينچنين يك شركتی بکمال خوشوقتی اقدام نمايند ، هیچ شك نیست که این شرکاء برعلاوه آنکه ازین اقدام اسم نيك و شهرتی را مالک شوند از مزد کار مطبعه منافع مالی هم برده باشند وقتیکه مطبعه دایر گشت و شرکاء برویه انتفاع آشنا گردیدند بمدت کمی خود بخود در صدد توسعه و ترقی مطابع خواهند برآمد طریقهٔ دومی آنست که هر گاه اهل ذوق نخواهند بسرمایه داران تکلیفی وارد آورده و یا اززوق آنها کار بگیرند فقط به مدیران جراید متوسل شده توجهٔ آنها را باین مطلب معطوف بدارند هم نایل بمقصود خواهند شد مدیران جرائد علاوه بريك مبلغ مصارف سالیانه نشریات خود که پیش از خرج کردن سرمایهٔ نقدی او شان گفته می شود بذریعهٔ همان مطابع فرسوده از حق الطبع دفاتر و بروات وغیره امور طباعت و صحافت دوایر دولتی ولایات هم يكمبلغ کافی تحصیل مینمایند که اگر محصول یکساله یا دوساله همان مطبعه را با سرمایهٔ جریدهٔ خویش منضم ساخته و براى تاسيس يك مطبعهٔ حروفی صرف کنند يقين واثق است كه اين مطابع بعلاوه انجام امورات طباعت دوایر رسمی کارهای نشریات ملی ، اعلان ها و دفاتر تجارتی راهم انجام داده عواید معتنا بهی روی هم خواهد گذاشت .( باقیدارد )۷۱۰شماره ( هفتم ) سال دوممجله کابل( ۸۲ )تقریظو انتقادبقلم جناب قاری عبدالله خان— انتقاد —( ۲ )بعضی اسمای عربی که در آخرشان تاء اصلی و از خود کلمه است تحت قاعده اصالة و امثال آن داخل نیست و تنوین آن در هنگام فتحۀ آخر بصورت الف نوشته میشود مثل : اثباتاً ، موقتاً و غیره که ت در آنها اصلی ست .دیگر از اسمای عربی مستعمل در فارسی اجرا ، اجزا ، صحرا و غیره است که در آخر این اسما در اصل همزه میباشد ولی فارسی زبانها دران تصرف کرده و همزه را از نوشته و تلفظ هر دو انداخته اند و ازینجهت وقتیکه بکلمۀ ما بعد وصل شوند در آخر آنها یا زیاده می شود مانند : اجرای نهر و اجزای نسخه و صحرای وسیع . چه از قاعده مقرره است در فارسی که در آخر اسمای مختوم بالف در حال وصل بما بعد ( یا ) اضافه میکنند .بعضی همان همزه اصلی را رد کرده و چنین مینویسند : اجراء نهر و اجزاء نسخه و صحراء وسیع و غیره . مگر در حین الحاق تنوین اثبات همزه ضرور است. مثل : نسخه را اجزاء مطالعه کردم ولی تنوین درین اسما هم مطلقاً نوشته نمیشود و داخلند در حکم اسمای مختوم بتاء زائده . اگرچه در حال وقف تنوین این اسما الف تلفظ میشود . کلمۀ صحرا و امثال آن تنوین نمی خواهد .در آخر بعضی از اسمای عربی یا نوشته میشود و صدای الف میدهد مانند : معنی ماوی ،۷۱۱(۸۳)انتقادشماره ( هفتم ) سال دومصدی و غیره و این رسم الخط عربی است . اما رسم الخط فارسی در بین اینچنین کلمات تفرقه نموده معنی و امثال آنرا به یا و صدا و مانند آنرا بالف مینویسد . اگرچه ادیب دانشمند مؤلف لغت آموزگار ( صدا ) را بالف نوشتن خطا پنداشته ولی خطا نیست . بلکه شافیه در بحث رسم الخط می گوید : « بعضی همه این چنین کلمات را با لف مینویسد » . و ازین معلوم شد که نوشتن صدا را با لف از خود رسم الخط عربی فرا گرفته انددر ( اولوالامر ) واو بعد از الف می نویسند . گویا این واو علامه ضمه الف است و تلفظ نمی شود و درین کلمه رسم الخط عربی موافقت باملای ترکی نموده در اعراب بالحروف .بعضی بجای لفظ زیاده یا از دیاد ( ایزاد ) می نویسند و این غلطی است فاحش چه ماده ایزاد و جوهر کلمه در زیاده و ازدیاد بمعنی فزونی اگرچه ( ز ، ی ، د ) میشود و نی ایزاد اگر از الفاظ عربی می بود باید مشتق بود از ی ، ز ، د ) که در این صورت فرضی اختلاف در ترتیب حروف و صورت هر دو واقع است و کلمه ازین حروف بدین ترتیب در لغات عرب نیا مده جز کلمۀ ( یزد ) که نام شهریست مشهور از ایران . و اگر بالفرض ایزاد از زیاده مشتق می بود هم بدین صورت تراشدادگی موجود نمی آمد بلکه بصورت اجاره و اجازه می آمد مثل ( آزاده ) و خود این لفظ : عربی نیست که گوئیم از زیاده اشتقاق یافته . تقدیم و تاخیر حروفی هم در لفظ ایزاد گفته نمیتوانیم چه کتب صرف کلماتی را که در حروف آنها تقدیم و تاخیری واقع میداند همه را ضبط کرده و لفظ ایزاد در ذیل هيچيك از آنها نیامده .شاید لفظ ایزاد تراشداد گی بعضی از کم سوادان همسایه های ما باشد که چندان بز بان عربی و قواعد آن آشنا نبوده و اکنون میخواهد این لفظ کم کم در نوشته های ما هم بطور غلط دخیل گردد . و ازین قبیل است لفظ ( تطمین ) که غلط و صحیح اطمینان است و تمام مردم اطمینان را میدانند و در کلام خود استعمال میکنند چه اصل اطمینان ( ط ، م ، ، ، ن و چار حرفی رباعی ) است و از کلمۀ چهار حرفی ابداً کلمۀ بروزن تفعیل نیامده .۷۱۲شماره ( هفتم ) سال دوم مجله کابل ( ٨٤ )کشفیات جدیده یا اخبار علمیهتراجمغسل اکسریزدر شفاخانه مموريل نيويارك طريقه غسل اکسریز ایجاد شده است بواسطه عمل مذکورتامدت دراز شعاعهای اکسریز بتمام جسم میافتد این معالجه برای مریضانی ایجاد شده است کهبه مرض ( Iumours ) ( غدود ها ) گرفتار باشند ـ بدور این ماشین چهار چار پائی افتادهاست ، مریضها را بر چار پائی خوابانده بواسطه این شعاعها غسل میدهند ، داکتر فائیلا بهانجمن ترقی سائنس ، امريكه این طریق علاج را بوضاحت بیان کرده میگوید که هنوزراجع به کامیابی آن رای صحیح خود را اظهار کرده نمیتوانم اما به تجربه اینقدر ثابت شدهاست مریضانیکه به اکسریز عادی شفایاب نشده اند بواسطۀ این غسل تندرست گردیده اندحیوانات هم که تحت این معالجه گرفته شده نیز بهبودی حاصل کرده اند چنانچه موشهایی کهباین مرض ( Iumours ) گرفتار بودند بعد از چند هفته صحتیاب شدند . ( معارف )تکه های لاستیکیبلاد مغرب تدابیر وطریقه هائیکه بغرض حفاظت افراد ملت خود اختیار میکنند برایاهالی مشرق باعث درس و بصیرت میباشند . اولین کوشش آنها این است که طفلیکه یکبارتولد یافته پیش از عمر طبیعی خود باید نمرد ، بغرض تکمیل این مدعا ، محکمه حفظان صحت ،۷۱۳شماره ( هفتم ) سال دوم تراجم علمیه ( ٨٥ )را اینقدر توسیع داده اندکه اول هیچ بچه مریض نمیشودو اگر شودهم برای صحت او سعی انتهایبکار برده میشود ، کوچه ها وبازار ها رو زا نه بدقت پاك کرده میشوند ، و نمیگذارند کهعفونت پیدا شود ، بغرض تربیه و رضاعت اطفال مراکز عدیده قایم کرده اند ، و دا یما معاینه هايطبی میشود برای نگرانی احوال و اشیای خوردنی وملبوسات وغیره هدايات لازمه تبلیغمیشوند ، مدعا چیزیکه به صحت انسانی تعلق دارد در اهتمام آن فرو گذاشت کرده نشده ،نتیجه همین مساعی انسانی است که آدم های غربی قریب بعمر هشتاد سال یعنی بحدود عمرطبیعی میرسند ، و اطفال ٥ فیصد هم نمی میرند .بعد از رضاعت به تعلیم وتربیه اطفال بدقةی توجه خود را مبذول میکنند که هر بچهبنفس خود ملتی است مستقل ، گوئی اصلاح و خرابی طفل مرادف اصلاح وفساد كل ملتاست ، اندازه آن از يك وا قعه امریکا میشود ، طفلی بازی کنان نزديك پایه برق رسید ،بر سر سیم گدی پران را بند دیده شرزۀ او به هیجان آمده فوراً به پایه بالا شد ، دفعۀ ( رو )برقی جاری شد و بچه بیهوش شده بر زمین افتاد وبطور خفیف صدمه یافت ، حا کم شهر ازینواقعه خبر شده به محکمۀ برق امر نمود که اینقدر رقم به والدین طفل بطور معاوضه بپردازیدعلت این جزا را چنان بیان نمود که محکمۀ برق پایه را چرا بجای وبطوری نصب کرده اندکه بچه را باعث تشویق بالا شدن گشته .پس ظاهر است که درین ممالک برای علاج وراحت مریضان سر رشته شفا خانه همبسیار اعلی خواهد بود ، درین ایام لاسلکی باوج خود است و مردم در خانه خود نشستهساز های تمام دنیا را شنیده میتوانند ، درممالك غربيه اين آلات بی سیم در شفاخانه هـا همنصب کرده اند تا مریضها بهمراه معالجه خود تفریح هم نموده بتوانند ، اين آله فقط در يكاطاق شفا خانه نیست بلکه برای هر مریض آله جدا گانه است که نزديك بستر افتاده وقتيكهمریض خواهش کند آله را بگوشهای خود بماند ، یقیناً این گرفتن و ماندن آله آخرینسهولت بود لیکن اهالی مغرب اینقدر زحمت را هم بمریض گوارا نکرده این زحمت آنراازاله نموده اند یعنی برای مریضان تکیه هاي را ساخته اند که درون آنها روی برق٧١٤شماره (هفتم) سال دوم مجله کابل (٨٦)لاسلكي ميرود و مریض بی زحمت بالای تکیه سر خود را مانده موسیقی را شنیده میتواند. صحیح و یقینی است كه راز ترقی مملکتی در تعاون با همی حکومت و عوام است، ورعایا فقط به تحصیل علم وفن این را حس كرده میتواند.عنکبوت مقیاسی است برای موسمبسیار کم اشخاص واقف خواهند بود عنکبوتيکه به کنجهای خانه ها و کنار هاي باغها از نظر مردم دور خانه اوهن خود را میسازد در اصل خدمت بزرگ انسان را انجام میدهد وما ازان غافل هستیم، اكثر اوقات در باب موسم پیشگوئیها میکنیم و اين يك موضوعیست نهایت دلچسپ، اگر ما تار عنکبوت را به بینیم بوثوق کامل متعلق موسم آينده حكم كرده میتوانیم، زیرا عنکبوت قاعده دارد وقتیکه بارش نزديك باشد و ياطوفان آمدنی تارهای خورد خود را میکشد واگر این تغییر موسم دوام کردنی است بالكل ساكت و خاموش می نشیند، و اگر موسم از ابر وباد پاك خواهد شد تار خود را دراز دراز خواهد کشید، یعنی اگر عنکبوت مصروف عمل است بايد فهميد كه موسم بالكل صاف خواهد بود و اگر بیکار و پریشان حال شده نشسته است بدانید كه در موسم تکدر وخرابی پیدا خواهد شد.بايد دانست که عنکبوت در هر ٢٤ ساعت خانه خود را می بافد پس اگر خانه خود را تا غروب آفتاب مکمل کند بدانید که شب یقیناً بارش نخواهد شد.زبان و اخلاق انسانیپیشتر علمای فراست و قیافه اخلاق انسانی را از گوش، چشم، پیشانی و ساخت سر مطالعه میکردند ليكن حال از قرار علم جدید ( زبان ) ، آدم را ديده حدس صحیح ميزنند، اگر کسی زبان دراز داشته باشند نشانی است که صاف صاف وراست میگويد، واگر زبان٧١٥شماره ( هفتم ) سال دوم تراجم علمیه( ۸۷ )خورد باشد خلاف فوق حکیم میشود ، اگر زبان عریض باشد صاحب آن زبان ظریف و بسیار گو میباشد و راز دل خود را پنهان کرده نمیتواند ، اگر زبان شخصی دراز و پهن باشد باید نتیجه کشید که این آدم بقدر کفاف ذهین و آزاد است ، اگر زبان خورد و عریض باشد صاحب این زبان بسیار کذاب میباشد ، و اگر خورد هم باشد و تنگ هم اینچنین شخص بسیار حیله باز و بد باطن خواهد بود .تعداد موتر ها در دنیاآمریکه بواسطه وفور موتر ها نمبر اول را در عالم دارا است ، ٢٧ ملیون موتر امروز در آمریکا موجود است ، انگلستان ١٦ لك ، فرانس یکنیم ملیون دارد . اگر تناسب نفوس را لحاظ کنیم انگلستان بدرجه هشتم خواهد رسید در انگلستان بعد از هر (۳۰) آدم موتر حساب میشود ، اما در آمریکه فی خانه و یا فی خاندان يك موتر است ، ۱/۵ کل تعداد موتر در آمریکا است ، در سنه ١٩٢٩ در تمام دنیا ٦ ملیون موتر ساخته شده بود لیکن در سنه ۱۹۳۰ این تعداد فقط به ٤ ملیون رسید و در سنه ۱۹۳۱ و سنه ۱۹۳۲ کمتر شده رفته .٧١٦شماره ( هفتم ) سال دوممجله کابل( ٨٨ )متفرقاتترجمه احمد علیخان« کنفیسیوس و سقراط »( ٢ )سقراط : ـ معترفم ، لیکن در ملت چین دروغگوئی و باز افتخار به دروغ آنقدر شیوع یافته که مرتکبین آن گاهی متاثر نمیشوند و بی افتخاری بایشان وارد نمیشود ، پس برای تدقیق کردن حقایق گذشته از چنین ملتی چه چشم میتوان داشت ؟ تاریخ چینیان تماماً جلال و شکوهی در بر دارد که تمام زاده مبالغات خود آنها است زیرا در چیز های موجوده که فعلا تحت انظار موجود است مبالغات بی پایان مخرج میر سانند تا بنظر خارجی به آب و تاب عجیبی آنرا جلوه دهند ـ چینی ها بنظر من شبیه مصریان قدیم ملت آرام و ملایم بوده که در مملکتی قشنگ و غنی بود و باش داشته اند ، ملت خود پسندی بوده اند که تمام ملل جهان را بچشم تنفر می نگریستند ، ملتی بوده اند که بخود قدامت تاریخی فرض کرده افتخار خویش را در سایه و تعداد قرون گذشته منوط میدانستند . چینیان با وجود معرفت خود ملت خیلی خرافات پرست ، مضحك عجيب و اسرار آلود بوده ، مدققین آن در پیرامون همان عادات قدیم٧١٧شماره (هفتم) سال دوم كنفیسیوس و سقراط (۸۹)به صفات ظاهری اهمیت داده از عدالت و صمیمیت و دیگر صفات وملكاتداخلی منصرف بوده اند . این ملت بسا چیزهای ساده و بسیط را خیلی هاعجیب و سری ساخته است . صنعت در انجا متوسط و زمانیکه اروپا ئیانایشانرا شناختند علوم تقریباً اساس پایه داری در انجا نداشت .کنفیسیوس : آیا ما دارای چاپ خانه ، باروت توپ ، هندسه ، نقاشی ، صنعت چینی سازیبنوديم و یکنوع خواندن و نوشتن خیلی بهتر تر از شما غربیان نداشتیم . از رویملاحظات نجومی قدا مت تاریخی ما چیز ثابتی است . غربیان شما کهمدعی اندحسابهای ما غلط است ، ملاحظات فلكي ما را مشكوك نميدا نند .سقراط : شما چیز هائيكه عوامل مجذوبیت چین است روی هم مجتمع میکنید بیا هر چیز رااز نزديك معاینه کنیم .كنفيسيوس : حاضرم بفرما ئيد .سقراط : چون چاپ خانه تنها تسهیلاتی برای ادبا وارد کرد چندان سزاوار افتخارزیاد نمیباشد . يك صانع که چندان صاحب ملكات عالیه نباشد میتواند این قبیلایجادات بکند . بازهم این ایجاد در مملکت شما ناقص بود زیرا شما تخته ها رابرای چاپ استعمال میگر دید و غربیان با تخته ها حروف هم استعمال مي نمودندو بدين وسيله تر کیبی بد ست آمد که در مدت کمی طرف قبول خاطر عامه افتاد .بلی نسبت به تسهیل مطالعات استفاده از ان اولی تر است - ساكنين آتنکه در عصر من زندگی میکردند ، باوجودیکه چاپ خانه نداشتند ،صنایع مستظرفه و علوم عالیه را بکمال ترقی رسانیده بودند و بر عکس غربیانکه نسبت به چینیان بهتر تر و سایل چاپ را مهیا کرده بودند اشخاص خشنجاهل ، و بر بر بودند . ایجاد باروت از کشفیات مضره است که حیاتبنی نوع انسان را به تهلکه می اندازد و غیر اینکه بیچاره بشر را به اضطراباندازد حقيقة بدرد هیچ ملتی نمیخورد ؛ از خواص ملل است آنچه یکی۷۱۸شماره ( هفتم ) سال دوم مجلة کابل ( ۱۰ )در مقابل دیگری تهیه کند فوراً تقلید میکنند غربیان که نسبت به چینیان اسلحهآتشین مکمل تری داشتند ، بوسیله سلاح خود کاری پیش برده نتوانستندوازطرف مقابل هم کاری ساخته نیامد زیرا تجهیزات جنگی مغلوب ومهاجممتناسب می بود و بدین منوال تناسبی درقوا تولید میکرد که ازهمان زمانه برجهاوحصار ها و نیزه ها و شمشیر و تیر و کمان وخود وزره اوضاع طرفین فرقنمیکند اگر طرفین چنین قرار میگذا شتند که از تجهیزات ناریه دست بردارشوند و یا مشتر کا اشیای بیهوده و بی لزوم را از بین بر دارند در عوضقیمت شخصی ، روح انتظام وقوای قدرتی طرفین درمیدان مبارزه مقابل میشد .این است اختراع اصلی که کس بدان توجه ندارد .کنفیسیوس : -- آیا به علمای ریاضی ما اهمیت نمیدهید ؟سقراط : -- بمن نگفتید که سخن را ویان قابل باور است .کنفیسیوس : -- راست است . ایشان مدعی اند ریاضی دانان ما اشخاص ماهری بوده اند .سقراط : -- بلی بقابلی ایشان قائل اند و میگویند که چندین عملیات را میدا نستند لیکناین را نیز میگویند که صاحب میتد و اصول نبوده اند . بعضی عملیاتاثباتیه را خوب نمیتوانستند بعمل آرند ، و درحساب اشتباه میکردند ، وبساچیز های مهم را هنوز کشف هم نکرده بودند . چینیان که فوق العاده شایقمطالعات کواکب بوده ، معلومات عمدة شان بدان منحصر بود بازهمدرین شعبه از غربیان عقب ما نده اند . بدینقرار چیزها ئیکه متذکر شدیدعوامل تفوق شما را بر سایرین ثابت نکرد . از چینی شما چیزی نمیگویمزیرا صفات آن بیشتر منوط بخاك شما است نه بملت شما و اگر مربوطبه ملت شما هم باشد بازهم چندان صنعتی نیست که بدان صنعت گر نادریمتصف گردد . معماری شما تناسبات خوبی ندارد ، همه چیز آن پست وشکستهودرهم وبرهم وبه چیزهای کوچکی مزین شده که نه صفات نجابت ونه مقام۷۱۹شماره ( هفتم ) سال دوم كنفيسیوس و سقراط ( ۹۱ )طبیعی را حایز است ، نقاشی شما روح نزا كتی دارد كه نمیدانم اصلا آنرا چه نام دهم معذالك مقابل این صفت نه صور آن محقق نه مناظر آن طبیعی نه ترسیمات آن صحیح نه نمایشات آن روی هم رفته وضع نجیبانه دارد . خلاصه چشم انسان را تنها رنگ و روغن آن فریفته میسازد .كنفيسيوس :ـ رنگ و روغن هم یكی از چیزهای عجیبی است كه در تمام غرب نظیر آنرا ساخته نمیتوانند .سقراط : ـ درست در بعضی ممالك وحشی نیز چیزهای در اثر كمك طبیعت درست میكنند كه بزرگترین ممالك صنعتی از ساختن آن عاجز اند .كنفيسيوس : خوب بیائید از رسم الخط صحبت كنیم .سقراط :ـ مطابقت دارم كه در رسم الخط شما مفاد بزرگی مضمر است كه بدان وسیله میتوان آنرا در میان سایر ممالك مجاور چین زبان مشترك تجارتی قرار دهید زیرا طوریكه یك كلمه ما بر یك شی دلالت میكند یك حرف زبان شما همان شی را تعین مینماید . یك نفر خارجی بدون اینكه زبان شما را بداند میتواند حروف آنرا بخواند و اگر چه زبان او برای شما نامعلوم باشد باز هم بر اساس همان حروف جواب شما را گفته میتواند . اگر این حروف در همه جا طرف استعمال میبود برای تمام نوع بشر یكنوع زبان مشتركی میشد كه از نقطه نظر مراودات تجارتی تسهیلات مهمی وارد میكرد . اگر تمام ملل میتوانستند مطابقتي بعمل آورده به اطفال خود این حروف را می آموختند اختلاف زبان دیگر سد راه مسافرین شده نمیتوانست ومجامع بشري عموماً بهم متصل میگردیدند لیكن نا گفته نماند كه استعمال عمومی حروف شما چیزی فوق العاده دشوار واز جادة عملی خارج افتاده زیرا برای تعین تمام اشيائی كه زبان نوع بشر تعین میكند حروف لازم دارد و بدین منوال تعداد حروف چیز فوق العاده مدهشی میگردد كه علمای شما سالیان دراز و متوالی۷۲۰شماره (هفتم) سال دوم مجله کابل (۹۲)برای آموختن آن صرف میکنند ، درین صورت هیچ ملتی خود را به چنینمطالعات شاقه محکوم نخواهد ساخت در دنیا هیچ علم دشواری وجود نداردکه انسان آنرا بسرعت یاد نگیرد لیکن در صورتیکه انسان خواندن و نوشتن رانداند چطور ممکن است به تحصیل دیگر چیزها پردازد . از طرف دیگرآیا جای امید است که ملل متفق شده چنین رسم الخط را به اطفال خودبیاموزند ، ابداً نی ، پس چون رسم الخط شما منحصر بيك مملکت شد مسئلهدشوار میشود آنوقت اگر بدین زبان مجهول آواز خود را بگوش سایرممالک برسانید مفادی برای شما متصور نخواهد بود بلکه برعکس به خسران شماتمام خواهد شد و حصه زیاد حیات شما وقف نوشتن چیزی خواهد شد که شمارا به دو نقص دچار میکند یکی بیهوده صنعت دشوار و بی ثمری را تحسینکردن و دیگر عمر جوانان خود را به مطالعات خشکی صرف کردن که ایشان رااز تحصیل چیزهای مهمتر باز می ماند .کنفیسیوس ـ آیا فی الحقیقت به قدامت ما اعتراف ندارید ؟سقراط : ـ هرگزنه . عللی که بنظر منجمین غربی ملاحظات فلکی شما را جنبهحقیقت داری نشان داد خود منجمین شما را هم متأثر ساخته طوریآنها را فریفته ساخت که افسانه های غلط را نسبت به قدامتچین باور کنند . طوریکه منجمین شما میگفتند فلان چیز در فلانوقت عارض خواهد شد ، منجمین ما هم همین طور عادت داشتند و بهمینسلسله ملاحظات خود را یکنوع جامه ظاهری حقیقت داری می پوشانیدندمبرهن است ملتی که حسود مفاخر تاریخی خود باشد اگر در نجوم و فلکیاتمعلومات زیادی هم داشته باشند باز از رنگ آمیزی افسانه های خود خودداری نمیکنند و اتفاقات هم درین راه ایشان را كمك خواهد كرد ...مصریان قدیم که ید طولانی در ملاحظات فلکی داشتند سخت مایل بودند۷۲۱شماره ( هفتم ) سال دوم کنفیسیوس و سقراط (۹۳)افسانه های خود را به هزاران قرون قبل متصل نمایند.کنفیسیوس :— آخر الامر مملکت ما را چه تصور میکنید ؟ معترفم که چین با ممالکیکه علوم دران رواج یافته بود مراودات تجارتی نداشت و از هر طرف اطراف او را ممالک عقب مانده گرفته بود، محقق است که چندین قرن قبل ازین قوانین پولیس ، وصنایعی که دیگر ممالک شرقی از ان بی بهره بوده درا نجا وجود داشت . اصلیت مملکت ما مجهول و در پرده های تاريك قرون گذشته مخفی مانده . ملتفت هستند که من در آن زمینه بحث ندارم وازان لاف و گزافی نمیزنم . آیا راجع به اصلیت چنین مملکتی چه نظریه دارید ؟سقراط :— بسیار دشوار است انسان بطور دقیق نسبت به ساکنین جهان و حوادثی که ایشانرا در اکناف زمین مسکون ساخته اظهار عقیده کند لیکن امر تقریباً واضح و طبیعی است که قدیمترین ملل تواریخ ، قوی ترین و متمدن ترین ملل جهان ، ملل آسیائی و مصری بوده است و این قطعات را منبع اقوامی شمرده اند که همه صاحب مستعمره و مستملکات بوده اند . بملاحظه رسیده که مصریان یونان را مستعمرهٔ خود ساخته سرمشق عادات و اخلاق آنها شده بودند ، بعضی ملل دیگر آسیا مثل فنيقي ها ، فریجین ها Phrygiens تمام سواحل بحر مه دی ترانه را متصرف و عامل آبادی آن گردیدند . عدهٔ دیگر ساکنین ممالک آسیا ئی که کنار رود خانه دجله وفرات مسکون بودند تاهند سوقیات کرده همه اراضی را مسکون ساختند و چون بر عده ساکنین افزوده شده رفت ، رود خانه ها وسلاسل جبال را عبور کرده بطور غیر محسوس تابعین خود را در چین رسانیدند و در آن بر بزرگ که تقریباً صحنه همواری گفته می شود هیچ چیز مانع انتشار و پیشرفت آنها نشد . ظاهراً چنین فرض کرده نمیشود که انسانها از انتهای شمال که آنرا تارتاری Tartarie میگویند وارد دیار چین شده باشند زیرا چنین معلوم میشود که چینائی ها از همان ازمنهٔ۷۲۲شمارهٔ (هفتم) سال دوم مجلهٔ کابل (٩٤)قدیمه ملت ملایم، آرام، متمدن، وعالمی بودهاند و ساکنین شمال برعکساشخاص شدید و تیز و وحشی بشمار میرفتند . اینهم از قرائن امکان انتاج ندارد کهساکنین چین از راه دریا آمده باشند: زیرا کشتیرانی در آنوقت نه معمول و نهممکن بود. علاوه برین عادات، صنایع علوم و دین چینیها رابطه خوبیبا عادات، صنایع، علوم و دین ساکنین بابل و دیگر مللی کهتاریخ بشرح حال آنها پرداخته است دارد، پس گمان میکنم چند قرنقبلتر از منبع تاریخی شما مللی آسیائی داخل چین شده اساس امپراطوریشما را نهادهاند، شما پادشاهان قابل و مقننین با تقوی داشتید چینآنوقت از نقطۀ نظر صنایع و عادات از چین امروزی بهترتر بود مورخینشما در اطراف غرور ملی بسیار قلم فرسائیها کرده، و بسیارچیزها را با مبالغات خود خیلیها بلند بردهاند. اساطیر و افسانههایشما را با حقیقت مخلوط کرده مبدء و اصلیت ملت چین را خیلیها عقبزدند تا عجیب و اسرارآلود در انظار خارجی جلوه کند.کنفیسیوس: - آیا یونان شما هم چنین نکردهاند؟سقراط: - بیشتر از شما، ایام افسانه پرستی آنها خیلیها به عصر شما قرابت دارد من ازروی تخمین عموم تقریباً سه صد سال بعد از شما زندگی کردهام معذالكچون بوقایع قبل از من نگاه کنید ملاحظه خواهید کرد که بعد از جنگفارسیها یعنی تقریباً (٦٠) سال بعد از مرگ من هیچ مورخی غیرهیردوت ظهور نکرده این مورخ هم گاهی يك رشته وقایع مسلسل ننوشتهگاهی تاریخ دقیق وقایع قبل از جنگ مذکور را نداده.عصر جنگ «تروا» Troie که تقریباً ٦٠٠ سال ازین پیشتر بود بازهم جزءعصر افسانه پرستی رفته است. شما هم باید قضاوت بکنید که قبل از عصر شمانیز وقایع چندین قرنه چین قابل اطمینان و باور نیست.٧٢٣شماره ( هفتم ) سال دوم کنفسیوس و سقراط ( ٩٥ )کنفیسیوس : ـ نمیدانم چرا مارا احفاد بابل ها شمرده اید ؟سقراط : ـ بعلت اینکه از اکثر قرائن معلوم میشود که شما احفاد کدام ملت آسیایعلیا هستید که آهسته آهسته در چین منتشر شده اند و ممکن این انتشار همدر زمان یکی از تسخیرات هند بعمل آمده باشد که ملل متهاجم را در اراضیکه امروز امپراطوری شما برقرار است رسانیده اند چون تاریخ شما از ازمنهٔقدیمه آغاز میشود مستلزم است ساکنین شما هم از همان ملل قدیمه مثل :« نی نیو » Ninive (۱) و بابل منشعب باشد شما بایستی احفاد کدام ملتقوی و با شکوهی بوده باشید زیرا این هم یکی از خواص ملت شما است و بداناختصاص دارید و ملل مجاور که ابداً بشما شباهتی ندارند نتوانسته اند سرمشقشما قرار گیرند شما مانند ساکنین قدیم با بل نجوم ، فلکیات ، سنجش نفوسحدسیات و پیشگوئی ، معماری مجلل و متناسب ، زندگی مسرورانه و بلندشهرهای بزرگ قوانین خیلی متبرك ، معابد زیاد ، ارباب انواع متعددداشتید . و در امپراطوری شما شهزاده گان اقتدار مطلقه را مالك بودندتمام اینها اگر چه حدسیات است جا دارد جزء حقیقت هم شمار شود .کنفیسیوس :ــ میروم نسبت به این مسائل از پادشاه Voo ( یو ) که با شاهان قدیمAgros « اگروس » و Athenes « آتن » درین جنگل كوچك گردش میکنندمعلومات بگیریم .سقراط :ــ من نسبت به قدامت تاریخی خود مان نه بمعلومات « سکروپس » Cecrops (۲)نه به اینا شوس Inachus ( ٣ ) نه به پلو پس Pelops ( ٤ ) و نه حتی به« هومر » Homere ( ٥ ) اعتماد دارم .( ۱ ) قوم قدیم آسیائی است . پایتخت ایشان « اسیری » Assyrie كنار رود دجله بوده است .( ٢ ) شخصی است اصلاً مصری که پادشاه « اتيك » Attique بوده و زراعت را به یونانیان آموختهبانی شهر آتن نیز میباشد .( ٣ ) اولین پادشاه « اگروس »( ٤ ) پادشاه Lvdie و از جمله ارباب انواع یونان میباشد .( ٥ ) شاعر مشهور یونان .٧٢٤( ٩٦ )مجلة کابلشماره ( هفتم ) سال دوم« عضو جدید در انجمن ادبی »ص محترم آقای حفیظ الله خان سابق ژنرال قونسل افغان در تاشگند که یکی از جوانان فاضل کابلاست بعضویت انجمن ادبی کابل مقرر گردیده وشروع ایفای وظیفه نموده اند انجمن ازورود این همقطار جدید اظهار مسرت نموده وتوفیقات حسنه در راه اجرای وظیفه برایشاناستدعا میکند .( د حج په سفر کښی حج )اقتباس د « خیبر » د مجلی څخهاز سمندر بدرشویشریف او حکمت په تیره زما نه کښی ډیر خواږه یاران تیرسوی دی ـ اوریدلی م دی ـچه شریف ډیر مالدار وه ـ او حکمت غریب وه او داسی غریب وه ـ چه د بیگاه به وه ـاو د صبا به نه وه ـ سره د داطرح غریبیانی به شریف د ده ډیر عزت کولو ـ او دیوهدوست پشان به ورله کتل ـ شریف به چه حکمت میلمه کی ـ نو دځان سره به په مخملی دسترخواننی دی کښینولو ـ کله کله به حکمت د ویږی ته خپل یار بوتلو ـ نوشریف به ورسره په شلیدلیکت کښی د جوارو سپوره ډوډی او خوړه ـ حکمت سره د ډیری غریانی خپل یار شریف لهچیری د قرض پیسو تکونه وه وتیلی ـ شاید چه ددوی دواړو د خوږی دوستی د خوږوالیدغه وجه وه ـ حکمت به مزدوری کوله نوبه هغی کښی به ئی لږ لږ پیسی ایشودی چهدابه پکارشی .د شریف په زړه کښی دحج شوق پیدا سو او یوه ورځ ئی حکمت له اووی چه ورورهخوشه دی نده ـ چه دواړه یاران حج له لاړ سو ـ ده ورله هم دخپلو خبرونه دشوق۷٢٥[BLANK PAGE]سراج العمارتجلال آبادقلعه سراجلغمانشماره ( هفتم ) سال دوم دحج په سفر کښ حج ( ۹۷ )اظهار وکی مګر دائی او وی ـ چه ځماسره خو به د وئی رونی وی ـ چه په مشکله به دلاري خرڅ و سی ـ نوکور شځی له به څه چل کوم ـ شریف ور له او وي چه زه تاله د خرڅ روپي په بخښنه در کوم ـ هغه شځی له پریږده ـ او څه چه څو ـ خیر پدی فیصله وسوه ـ ورځ مقرره سوه ـ کورونوله ئی روپي پریشودي .د زیارت ورځ ده ـ شریف او حکمت د خپلو خپلوانو نه رخصت واخستو ـ او حج له روان سول ـ ګاډی او موټر خونه وه پیاده روان دی ـ څه موده پس قریب په نیم منزل کښ وه چه یوه ورځ دیوه شار په خواء کښ تیریژی ـ او شریف صحرا له حاجت راغلو ـ حکمت لۀ او و یلی ـ چه ته ځه زه صحرا له کیښم ـ مګر ما له مه دریژه ـ زه به ځان در اور سوم ، حکمت خو پر پژهء چه روان وی .شریف چه له صحرانه فارغ سو ـ نو اوبو څښوله ئی شوق وسود شار نه په بغل د لار په غاړه په پټی کښ د چاغریب دهقان د غوړګی نه جوړ سوی څپری وه ـ اود و شودك غولی هم وه ، شریف ورغلو ـ او په دروازه کښ ژغ وکی ـ چه خداي مو اوبخښه لږ او به راکی ـ مګر چا جواب ورنکی ـ غریب دوه دری ژغه وکړل ـ خوژغ را نغی دی لا ولا ړ وه چه دکورنه یوتری فریاد راغلو ـ اودا فریاد داسی وه ، چه د شریف زړه پربکی ـ اود ده داخيال راغی ـ چه دلته په چا ظلم کیژی ـ او ورڅم چه د خدای د پاره مدد وکم ـ خیر شریف دلته ولاړ ـ ګوری ـ چه په منځ غولي کښ یو ضعیف سړي په شلید لو جا مو کښ نیم پټ او نیم لیڅ په مځکه پروت دی ـ او خبری نسی کولای ـ شریف ځنی ډیره پښتنه و کړه ـ خوڅه جواب ئی ـ ور نکړی سو شریف ولاړ سو او د څپری د ننه چه ولاړ ـ ګوری ـ چه یوه بوډی ډیره ضعیفه شځه د نغری خوا ته په مځکه اړ غړی ـ ار فریادونه کوی ـ دی چه دلته ولاړ ـ توله ډیره افسوسه اوله کمال انسانی همدردي له و چی ئی له خولی نه یوه ناره وخته ـ او دی په خواه کښ کښینست ـ او پښتنه ئی ځنی وکړه چه څه چل دی څه تکلیف دی بوډي هم د خبرو نه پریوتلی وه ـ مګر په اشاره خولی له لاس یو وړ او دی پوه کی ـ چه موټر نږ یو ـ شریف چه په مطلب پوهسو ـ نوژر بیرته سو ـ او په منډه شارته ولاړ شار دهغه ځايه میل قدر لری وه ـ له شار نه څه سبزی او مصالح او اوړۀ٧٢٦شماره ( هفتم ) سال دوم مجله کابل ( ۹۸ )راوول او رتې بل کړ ـ دودي کښوی پخه کړه او دوار ولە یی په خوله کښی ور کړله ـ چهماړه سول ـ نو ساعت پس دواړه کشینستل ـ او دده لاس او پښي یی مچ کړل ـ اودبودیله خولی داوختل « چه ویلی » « ما وی که دام څوی دی » او په زار زاریی وژړل ـ شریفله بو دانه پشته وکړه چه ستاسو هيڅوك نسته ؟ بودا ورله په ژرا سو او ویی ویلچه ای نیکه سریه ـ خدای د تاله اجر نيك درکی ـ تا موږ له مرګه خلاص کړو ـ ځموږيو نيك زوی ستا به عمرسته ـ موږ دواړه ضعیف سوو ـ اوهغه به زموږ خدمت په شه شانکولو ـ اوستا په شان به یی په خپل لاس راله دودی بخوله ـ او را کوله دا دویمه میاشت ده چههغه زموږ نه چیرته تله یی دی تر اوسه را نغلو خبر نه یم ـ چه ای ځماد زړه سره زویه ته څه بلااو خوری ته خو پر موږ ډیر مین وی ـ ته خو ز موژ ډیر شه زوی وی ـ بود ادا خبریکولی ـ او په زار زار یی ژړل ـ او بودی غریبه هم ژړیده ـ شریف ورله بیا اووی چه با بادلوږی څو څوك نه مری ته که ضعیف یی ـ او کار کسب نسی کو لای نودی شارته به تلیاو خیرات به دی غوشت ـ نو تا سو ځان دلوږی مرکی ـ بودا یو سوړ اسویلی وکی ستر کی ییپاك کړي ـ او ځان سمبال کی ـ نو شریف له یی داسی جواب ور کی ـ بچیه ! ته څوك یی !او څه دی نوم دی اودلته څرنګه راغلی یی .شریف ورله ووی ـ چه زه حاجی یم ـ حج له ځم ـ او زموږ ملك له دوه میاشتی سفردی ـځما نوم شریف دی ـ اویوم بل ملګری هم وه ـ هغه مخکښ ولار ـ زه دلته او بوله راغلم ـاو دا قصة ورله ټوله تيره کړه ـ بودا د شریف همدر دی او ایثار له ډیر حیران سو ـ اود عای ورله و کره اود خبری جواب یی دا سی ور کی ـ چه شريفه بچیه چه زموږ چه هغهزوی ورك سو اواوه ورځی تیری سوی ـ نو موږ دوا ړه ډير وږی سو ما فکر و کی ـچه دصحرا نه به لرګی را وړم ـ او په با زار کښی به یی خر خوم يوه ورځ په اتمه ور څروان سوم ـ مگر لاس او پښی م ړ پیدل او بلکل نه سوم تلی ـ بیام په زړه کښیاووي ـ چه ځم چه بدی ښار کښی خیرات او غواړم ـ ښار ته ولاړم ـ دری څلوردر وازي م اغوشتی ـ خوهیچاڅه را نکرل ـ آخر چه م په یوه دروازه کښی ډیر آوازونهو کرل ـ نو یوه سړی سره د خپل سپی بېړ په غصه کښی را غلو ـ او عباسی یی را وشکاره۷۲۷تماره ( هفتم ) سال دومد حج په سفر کښی حج( ٩٩ )زه هغه سړی پدا سی حال کړم ـ چه مرګ له ئی وروستم ـ نو بیا سړی او خاوند دا واړهولارل ـ زه ډير ساعت پروت وم ـ مازخوتن را ولاړ سوم اوبه مشکاه دکوره پوریرا غلم ـ او د خدای په تکيه م ځان اوشیږه پریشو دل ـ مرګ له می انتظار وه ـ چه خدایته را وستی خدای د تا له اجر عظيم در کي ـ پدی وخت کښی بودا او هغه شجهدواړه بیساهه ژړا سول ـ مگر موقع داسی وه چه شریف هم ورسره په ژرا سو ـچه دری سرو شه وه ژړل ـ نو بيا شریف سترګي پاکي کړی او بودا له ئی او وی ـ چهبابا مه خفه کيږی .ناظرین ! حکمت چه میل دوه مخکښ ولار ـ او شریف وژپی نه و رسیده ـ نو ډیرحیران سو ـ او واپس راغلو اوسم دغه شارته ولار ـ په شار کښی ئی ډوه دری شپی و کړی ـاو دشریف پښته ئی و کړه ـ خوڅه په پته ئی پوه نسه ـ آخر چه هیچ تر جوړ نسول ـ نو دحجپه لار روان سو ـ ډیر خفه او دلگیروه ـ مګر دا خیال ئی وه چه شايد په بله لار حج لهیه ورسی ـ اوهلته به یو ځای سو ـ دی خربیا پریږده چه ځی .شریف دبودا پکور کښی لس ورځي تیری کړی ـ پدی لس ور ځی کښی ئی شل منهغنم و اخستل او يوه مینجه ئی و نیوه او یو پټی په سل روپي واخستو او ددی مینجی خاوند ئیور باند دهقان مقرر کی ـ يوه قلبه ئي هم واخسته او داهری څه ئی دبودا په نوم کړل پخپلهد خپل يار حکمت په لار روانیدو ـ دبودا سره ئی داصلاح و کړه ـ چه زه صبا ځم .نماز دیگر لمر په غر غړدی ـ دما شام گردونه د ژیړ لمرپه روشنائي کښي الوځی ـ غوبانهد صحرا نه بیرته راځي ـ مرغان په تيښته خپو ځالونه روان دی ـ هر جاندار پدی شوق کښي دیچه آرام و کی ـ دیوه کړہ خوا نه یوه جونه لمره کښی دری کسه ناست دی چه در یوا ړهپه خوله خاندی ـ مګر زړونه ئی غوڅ پيغ دی ـ لادصياد جدائي خبری په يوهارو دمللګی کا . کویخبری کیږی ـ ناگها نه شریف آه کي چه وای څه اوخوړم ـ بودا چغه کړه چه مار دی ـ مارخو ولاړ ـ او بودا چه شريف له ژغ و کی ـ چه کجیه یه کم ځاي ئی چيچلي ئی ـ نوژغ ئی و نکی ـبودا ډير آوازونه وکړل خو شریف بیخوده وه دوی دواړو په ژړا کوتی پوری کړی ـ چهخدا یه څه وکو های وای ئی کول ـ چه شریف غریب په سفر کښي دټول عمر مسافر سو ـ٧٢٨شماره (هفتم) سال دوم مجلة كابل (۱۰۰)حکمت د سفر تكليفونه تیر کړل ـ او آخربیت الله له ورسید او د حج په ورځ عرفاتله ولار ـ د خلقو په هجوم کښی ممځ کښي تلو ـ لیکن خلق دومره ډیر وه ، چه نور په مخکښينسویتلی ـ او د عرفات و خواته ئی کتل ـ څه ګوری چه عرفات په ډیری باند پاس شریفپه خندا خوشحال و لاردی ـ ده ورله په کوشش سره او کا ته چه ګوند بل څوك به ویمګر یقین ئی و سو چه داشریف دی مګر د ملاقات څه امکان نه وه بیګاه له حکمت خواباو ليدو ـ چه شریف ورله وائی چه ته ماهغه ځای او ګوره ـ څه کم موژجدا سوی ووـ د حکمتپه خیال کښي خوب یو خوب وه دوه دری ورځي ئې په هغه پا که مځکه کښی ئی شریف ډیر و کوتخوهغه چیرته وه ! خیر دی را ران سو چه څو موده پس دجدائي هغه مقام له را اورسیدوهلته کښي چه ګوری ـ چه یو ډیر ضعیف سړي ـ پتیا وله ناست دی ـ وخت هم ناوخته وهاو حکمت دخپل یار په غم کښي ډیر خفه وه ـ دا ئی بهتره و ګڼله ـ چه بودا نه شپی کولود ځای دپاره درخواست و کی خیر بودا له نژدی سو ـ ورله او وی ـ چه با با زه دحج نه واپسسوم ـ او نماز دیګر دی ـ که ستا مهربانی وی نوزه به ستا سره شپه کړم ـ بوداله شریفو ریاد سو له ستر ګونه ئی اوښکی را او بهیدلی اوحکمت له ئې او وی ـ چه بچیه قربان دی سماو دازه چه تراوسه پوري ژوندي یم ـ داهم دیو حاجی په مهربانی او همدردی ـ ګوندزهخو مروم ـ چه بودا داخبره و کړه ـ نو د حکمت زړه ولویده ـ او ترنه ئی بیا پښتنه و کړهبودا ورله ټول بیان و کی حکمت چه شریف دمرګ خبر و اوریدو ـ نو په ژړا سو ـ او بیائیژړا کراره نسوه ـ د بودا نه ئي د شریف د قبر پښتنه وکړه ـ او لاړو ـ او د قبر د پاسه پریوتواو ژړیدو ـ حتی داچه حکمت داسی صا دق یار وه ـ چه په ژړا کښی د شریف د قبر د پاسهساوخته او بودا دهغه دخواه سره شخ کی .۷۲۹هورایز محفوزپیشه ور از کوشش خود در هنر شهر شودگرزند در خاک دست خویشتن برزگر میشودکیمیا و سعت رزق است تدبیر معاشهر که این تدبیر داند کیمیا گر میشودگر صفای وقت خواهی انزوا جایزه نیستآب چون استاده شد مکش مکدر میشودگر سلامت آرزو داری باتنا هیج گفت و گوکشتی از موج خطر امرین لنگر میشودگرچه پہنا جهانی طوفان آماج وبسبر کنار آسوده زین طوفان شناور میشودزیور آدمگری است ای برادران نیستپوشش ما خطی از اختلاط تار میر شودمایه جمعیت قوم است تالیف وفاقچون شد شیرازه بند اوراق دفتر میشوددر پناه جمع بگریز از بلای روزگارکز حوادث بی تر هر شخص در سر میشوددارد اندر قابلیت دخل تاثیر محیطخون همین از ناف آهو مشک از فر میشودتا رواج کار و بیکاریست در این انجمناهل شرق مفلس و مغرب توانگر میشودهر که قاری بر ندار و دست از دامان جدعاقبت کارش بخوبی سکندر میشوددو شنبه ۳ شعبان و ۲۷ قوس تحریر شده تقدیم شداز رشحات طبع وقاد شاعر شهیر وطن جناب قاری عبدالله خانکه آنرا بخط خود نوشته اند مجلۀ کابل محض یاد گارخط و طبع شان آنرا زینکو گرافی نموده است .[BLANK PAGE][BLANK PAGE]دفتر غند اول ۱ جارگ مبارکعلمی ، ادبی کابل اجتماعی ، تاریخی۲۰[BLANK PAGE]مجله کابل( آدرس ) ( ماهوار ) ( اشتراك )انجمن ادبی ، جادهٔ ارگ تحت نظر انجمن ادبی نشر میشود کابل : ۱۲ افغانیعنوان تلگرافی کابل انجمن ولایت داخله ” ١٤مخابرات « خارجه نیم پوند انگلیسییا مدیر انجمن اول دلو ۱۳۱۱ هـ ش - ۲۱ جنوری ۱۹۳۲ م طلبای معارف نصف قیمتفهرست مندرجات مجله کابلنمره مضمون نگارنده صفحه الی۱ تربیة اطفال مدیر انجمن ادبی ۱ ۸۲ نظریه سرارتر کیث مترجم جناب قاری عبدالله خان ۹ ١٤۳ قصیدهٔ فتح کابل جناب مستغنی ۱۰ ۲۲٤ « « آقای آزاد ۲۲ ٢٥٥ نغمات تاگور مترجم مدیر انجمن ٢٥ ۲۷٦ شب تابستان ترجمه از الفرد موسه (مترجم محمد رضا خان) ۲۷ ٣٠۷ یاد یکشب حفیظ الله خان ٣٠ ۳۲۸ شعرای افغانستان گویا ۳۳ ٤٠۹ مکتوب امیر علی شیر نوائی ٤١ ٤٢۱۰ غزلیات طالب آملی ، سالك كابلی ، الفت کابلی ٤٢ ٤٣۱۱ افغان در هندوستان م ، غبار ٤٤ ٥٧۱۲ مطبوعات و نشریات جویا ٥٨ ٦٧۱۳ افغانستان و دارالفنون انجمن ٦٧ ۷۲١٤ ثروت های طبیعی افغانستان محمد احسان خان معدن شناس ۷۲ ۷۷١٥ ظهور کاغذ مترجم احمد علیخان ۷۸ ۸۳١٦ جوهرا مترجم سید قاسم خان ٨٤ ۸۸۱۷ انواع نارنج ترجمه ۸۹۱۸ بهترین رنگها « ۸۹۱۹ قهوه « ۸۹ ۹۰۲۰ توجه بدنما نما « ۹۰۲۱ تنظیف چوب « ۹۰۲۲ روشنائی سرد « ۹۰نمبر مضمون نگارنده صفحه الی۲۳ تعداد ستارگان ترجمه ۹۰٢٤ علاج سل » ۹۱٢٥ سيارۀ جديد » ۹۱ ۹۲٢٦ انتقاد جناب قاری عبد الله جان ۹۳ ٩٤۲۷ انجمن ادبی پشتو در قندهار انجمن ٩٥۲۸ گلهای پژمرده » ٩٦۲۹ آثار گرامی » ۹۷ ۹۹۳۰ مجله آئينۀ عرفان ۱۰۰تصاویر :۱ پادشاه و قهرمان معروف افغان شهریار محمود ۱۲ ج مدیر و هیئت مدیریت مستقلۀ طبیه ٩۳ ديگ کلان جامع هرات ٢٥٤ کاشی کاری سمت جنوبی جامع هرات ٣٢٥ چمن حضوری کابل – مناظر پغمان ٤٥٦ کتیبه درون گنبد سلطان غیاث الدین غوری ٥٩۷ قصر دلگشا « کابل » ٧٣۸ منار چکری ٨٥٩ یکحصه مقبرۀ سلطان غیاث الدین غوری ۹۳۱۰ باغ شاهی جلال آباد – کوتی قزخ پغمان لغمان ۱۰۰[BLANK PAGE]پاد شاه و قهرمان معروف افغان شهریار محمود شهنشاه و فاتح مملکت فارس در قرن ۱۸شماره ( هشتم ) سال دوم نمره خصوصی ( ۱ )كابلKABULقسمت علمیبقلم شهزاده احمدعلیخان درانیمدیر انجمن ادبی« تربیه اطفال »( ٥ )در اروپا و امریکه معلوم کردن اندازه ذهنی اطفال حسب ذیل است :۱ - دریافت نمودن مدارج مختلفه اذهان اطفال ( طلبه ) تا ترتیب ذکاوت و غباوتطلبا شده از سبب سستی رفتار طلبای کند ذهن در رفتارطلبای ذکی مانعی واقع نگردد .۲ - میلان طبع اطفال را دریافت نموده طریقه تعلیم را مناسب حال اطفال تجویزکرده شود .۳ - دریافت نمودن تناسب قوای ذهنیه اشخاص بالغ العمر واطفال .٤ - تخمین نمودن جذبات غالب ومغلوب اشخاص بالغ العمر وطلبا .۷۳۰شماره ( هشتم ) سال دوم مجلۀ کابل (۲)ه ـ موزونیت معمول را برای پیشه های مختلف اندازه نمودن .٦ ـ اخلاق ومزاج معمول را دریافت کردن .برای حصول مطالب فوق قانون متداول برای دریافت اندازۀ ذهنی اطفال حسب ذیل است :۱ ـ معلوم کردن اندازۀ ذهنی انفرادی که دران امتحان معمول را فرداً فرداً میگیرند در آن تنهائی را تاکید زیاد گفته اند ـ که غیر عامل ومعمول در آنجا دیگر کسی نباشد ، اطاق امتحان نیز از هر گونه آرایش ساده و پاك باشد تا خیال معمول جانب چیزی دیگر نرود .۲ ـ مساحت ذهنی عملی که درو معمول چیزی آزمایشات از دست خود میکند .۳ ـ مساحت ذهنی اجتماعی ، که ذریعۀ آن افراد متعدد را يك بار آزمایش میکند٤ ـ مساحت ذهنی حرفی ومزاجی ـ که در وحقیقت مزاج وصلاحیت کدام پیشه را برای معمول تحقیق کرده میشود .ه ـ مساحت ذهنی که درو ذریعۀ مضامین مختلفۀ نصاب تعلیم اندازۀ ذهن اطفال کرده میشود . درینجا فقط مساحت ذهنی وانفرادی را که برای آزمایش ذهن اطفال بسیار لازمیست توضیح نموده ختم مقال می نمائیم وتشریحات دگر را برای وقت دیگر حواله میدهیم .۱ ـ اندازۀ ذهنی انفرادی برای ترقی ومشاغلی مناسب حال اطفال در سنۀ ١٩٠٥ از همه اول پیمایش ذهنی را بنی ( ۱ ) تیار کرد .چون يك معلم که ماهر نفسیات هم باشد تا حال ممکن نیست ـ پس جهۀ تخمین عقل وذهن اطفال پیمانه تیار کردند که در وقت قلیل حالت ذهنی متعلم هویدا میگردد ـ پیمانۀ ذیل نیز بر اصول پیمانۀ بنی برای اطفال مملکت تحریر میشود .زمینۀ ذهنی طفل که با فن تعلیم يك مناسبت بسن ۸ ساله مخصوصی دارد برای انکشاف سیرت و باطن انسانی يك وسیلۀ مفید علم عملی است ـ که برای درك اسرار باطنی مزاج ها(۱) الفرید بنی ـ يك ماهر نفسیات مشهور فرانسه که از جانب حکومت خود برای اندازۀ لیاقت ذهنی اطفال مقررشد .۷۳۱(۳) تربية اطفال شماره (هشتم) سال دومو طبائع مختلف افراد دریافت نموده کلیه مقتضیات امور نفسیه ازان استنباط میشود ازینروجذبات طلبا و اشخاص بالغ وقوای ذهنیه و میلان طبیعی شان دریافت میشود تا مدارج مختلفةذهانت ، ذکاوت و غباوت اطفال را معلوم نموده برای هر يك تعليم مناسب حال شانتعین نموده شود .بچه را بگوئید که از بیست تا يك معكوساً حساب بکند ـ درین آزمایش بچه را هرا ساننباید کرد و خرده گيري نبايد نمود بلکه همت افزودن در کار است ـ اگر بچه شهری اینحساب را از بیست تا يك در بیست و پنج و بچه دهاتی در ۳۰ و ۳۵ دقیقه معکوس حسابکرد و از يك زیاد غلطی نه نمود یا کدام غلطی را خود تصحیح کرد آنرا کامیاب باید دانستزیرا که درین عمل اول این معلوم خواهد شد که بچه قوت قائم نمودن توجه مسلسل وخلافعادت راسخه قدرت عمل دارد که همین دو قوت اجزای ضروری ذها نت دریافت شده اندولي بعضی بچه ها ازینهم زیاد حساب میتوانند .احمق مثل حیوان طرز عمل قدیم خود را تغیر داده نمیتواند و توجه خود را به هیچچیز قائم نمي دارند . و بعض بچه ها تا ده معکوس حساب کرده باز راست حساب میکنند بعضهااز چهار و پنج دگر زیاد پیش رفته نمیتوانند از چیزی آزمایش اندازه ظرف توجه جداگانهبچه بآسانی معلوم و از اصول ریاضی جدر توجه شان را نیز دریافت میتوان نمود .دریافت اندازۀ ذهنی طفل در حال ۹ سالهدر سنگ و شیشه درچوب و آهن ، در آب و شربت در جوز و تخم و غیره چه فرقاست ؟ از سوالات اشارتی پرهیز کرده شود ، اگر بچه جواب با جواب نگفت باز سوالبکنید حتی که صاف بگوید از طلبا تفریق صحیح منطقی را توقع نباید کرد ـ اگر بچه از سهسوال جواب دوی آنرا صحیح داد اورا کامیاب بدانید زیرا که «قوت امتیاز» جوهر مخصوصعقل است ـ نخست در بچه از روی ارتقای نفسی قوت و باز در دو یا زیاد چیزی قوتدریافت بقدر مشترك پیدا میشود ازین سوالات معلوم میشود که آیا بچه در امتیاز دو٧٣٢شماره (هشتم) سال دوم مجله کابل (٤)چیز چقدر طاقت پیدا نمود.اگر قلم شما را بگیرم چه میکنید؟ اگر دم رو بیفتید چه میشود؟ اگر کتاب شما گم شود چه میکنید؟ از ینگونه سه سوال دو تا باید صحیح باشد، گویا اینگونه سوالات امتحان قوت تخیل و قوت فیصله ایست که نزد علمای نفسیات مایه دانشمندیست ازین معامله اندازه فهم بچه معلوم میشود. ازین معلومات معلوم خواهد شد که به بچه در تصور معاملات فرضی و قوت فیصله را تا کدام اندازه دارا ست.(در یاز دهم سال)میز برای چیست؟ و چوکی برای چه کار، شغال چیست؟ خانه چه میباشد؟ ازین سوالات دو سوال باید صحیح باشد، امداد داده نشود، از اینگونه سوالات ارتقای شعور بچه معلوم میشود بر نوعیت جوابات باید دقت نموده شود زیرا که نفس انسانی بر تجرید تصورات واخذ کلیات قادر و نفس حیوانی قادر نیست بعض بچه ها در جوابات خود بر شکل آنچیز و بعض نام اجزا نشان را خواهند گرفت چنین سوالات در قوت تعریفات روشنی اندازید.٥ و ٩ - ٨ و ١ - ٣ و ٧ - ٤ و ٣ - ٦ و ٩ - ١ و ٨ - بچه را باید بغور شنواند و باز همین اعداد را تکرار کرد امتحن را باید هر سلسله را آهسته و بصدای صاف و واضح بگوید - در اختلاف لهجه ممتحن نباید سوت موسیقی پیدا شود تقریباً هر سلسله را در دو دقیقه باید گفت برای هر سلسله اعداد توجه بچه را مائل کردن شرط است وقت جواب سوی بچه دیده نشود، اگر يك سلسله را صحیح بگوید کافی است (درین امتحان احمق کامیاب نمیتواند بشود) زیرا که این امتحان قوت حافظه است بربنای ائتلافات ذهنی صوتی.(از دوازده تا سیزده)بکارهای علیحده جملات ذیل را تحریر دارید:(۱) نوشتیم مکتوب فردا ما (۲) دارد خوب پنهان مرا (۳) بهتر برای است ملت۷۳۳شماره (هشتم) سال دوم تربية اطفال ( ٥٠ )عسکر ـ بچه را بگوئید تا در هر يك پارچه کاغذ جملات را مرتب نماید . در جواب گرفتنعجله بکار برده نشود . تنقید و توضیح لزوم ندارد ، البته اگر بچه کامیاب نشود جمله رابرایش صحیح و مرتب بخوانید دو جملۀ بچه باید صحیح باشد ـ نیم جمله هم اگر درست باشدنیم نمبر باید داد .نزد علمای نفسیات و محققین این مسئله از بهترین آزمایش های بچه است زیرا اواز باعث ذهانت خود در عبارت مهمل چنین اشارات را تلاش می کند كه جمله رابمدد آن معنی دار بسازد .در عمر دوازده سالهآزمایش اولجملات غیر مرتببر کاغذ جملات ذیل را جداگانه باید نوشت .(۱) روانۀ شفاخانه فردا شدیم صبح .(۲) معلم خوب میدهد ما سبق .(۳) كتابهاي من شدند گم جمله راه در .جملات فوق را دست بچه داده بگوئید الفاظ را مناسب هم گذاشته جملات رادرست و صحیح کند برای هر جمله يك دقیقه فرصت لازم است ، درین میان هیچ تنقید وتوضیح لازم نیست بلکه اگر معمول کامیاب نشود خود باید صحیح بگوید . اگر چه ترکیب راغلط بگوید لاكن معنی صحیح باشد باید نصف نمره داده شود .این بهترین امتحان ذهانت طفل است چرا كه او در عبارات مهمل چنین اشارات را می یالدكه از امداد آنها جملۀ معنی داری دست میدهد .٧٣٤شماره (هشتم) سال دوم مجلة كابل ( ٦ )آزمایش دوماستدلالمتعلم با ید جواب اینگونه سوالات را بگویدمن از خا نه بر آمده دوصد گز راه رفتمباز دست راست تا صد گز رفتمباز جا نب چپ پنجا گزاز خانه چند گز راه رفته باشم ؟ ؟بچه با ید بلند بخواند و در دل اندازه کند ـ امداد لازم نیست اگر بار اول کامیاب نشددر باره موقع کوشش باید داد .جواب صحیح را باید در يك دقيقه بدهد ـ اگر دوباره جواب داد نصف نمره میگیرد .ازین قبیل سوالات بچه از تخیل ، تقابل ، تر تیب ممتارنات و استنباط کار میگیرد کهعنا صر چهار گانه ذهانت اند .آ ز مایش سومدانستن تصویرعمو ماً طلبا در ین قسمت دلچسپی زیا دی داشته می با شند . چهار دانهتصویر مختلف گرفته از بچه منشا تصویر اول باید پرسیده شود ، جواب با ید درست باشد ـدر موقع امتحان طفل ممتحن باید نسبت بجواب آن اظهار خوب یابد ننماید .از چهار تصویر مطلب سه تصویر را باید صحیح بگوید .از آزمایش تصویر سه درجه است .این تصویر چیست ؟ این سوال برای بچه ایست تا در ذهن او تعلق اشیا و اسما معلومکرده شود که تا کجا مرکوز شده است .٧٣٥شماره (هشتم) سال دوم تربیه اطفال (۷)باز بیان تصويري پرسيده شود که برای بچه شش ساله مخصوص است ولی مفهوم یا منشا تصوير را کم از بچه دوازده ساله نباید پرسید .آزمایش چهارماستعمال الفاظ در جملاتساختن يك جمله از سه الفاظ ذیل مثلا :خانه ، ميز ، نوشتن :برق ، اطاق ، روشنی .مكتب ، معلم ، درس .بچه را واضح باید کرد که او برای داخل نمودن دیگر الفاظ مختار است تا جمله درست شود برای هر جمله يك دقیقه فرصت داده شود ـ جمله نباید مهمل باشد . جوابات در جملات مفرد باشند چون خصوصیت نمایان حماقت کمی ائتلافات ذهنی است بنا برین این آزمایش ضعف مطلب فوق را آشکار میکند .آزمایش پنجماعاده معکوس پنج اعدادشما ۱ - ۲ - ۳ بگوئید ولی بچه باید ۳ - ۲ - ۱ بگوید ٤ ، ٦ - ٨، ٥ - ٩ ، ۲ - ۳، ٤ - ۲، ۱ - ۹ ، ۷ - ۶ ، ٤ ـ اگر معمول راست اعاده بکند او را باید داناند ـ قبل از گفتن هر سلسله را باید او غور کند . مطلب خود را بر معمول خوب واضح کنید ـ اعاده معکوس يك سلسله اعداد را هم صحیح گفت کافیست .اعادة معکوس طالب نتیجه توجه غائر است ـ کسیکه قوت تخیل او زیاد است از تخیل خود کار میگیرد .شماره (هشتم) سال دوم مجله کابل (۸)طریقه اندازه ذهنی انفرادی بدین قرار است ـ اول باید سوالات مطابق عمر بچهچنانکه مذکور شد پرسیده شود ـ اگر جواب را صحیح گفت سوالات سخت کرده شودحتی که از جواب قاصر شود برعکس این اگر بچه جواب داده نتواند سوالات آسان ترکرده شود حتی که جواب صحیح بدهد فرضاً اگر بچه ۸ ساله جوابات عمر دوازده ساله رابدهد عمر ذهن او از روی قانون اندازه ذهنی ۱۲ سال است اگرچه عمر طبیعی او ۸ سال باشد ـعمر طبیعی و ذهنی بچه را در اصطلاح نفسیات «خارج قسمت ذهنی» میگویند اگر عمر طبیعی و ذهنییکسان باشد در آنصورت «خارج قسمت ذهنی» ۱۰۰ گفته خواهد شد . ولی اگر بالفرضعمر طبیعی ۸ و عمر ذهنی ۱۲ است در آنصورت «خارج قسمت ذهنی» ۱۰۰x۱۲/۸ = ۱۵۰خواهد بود . همچنین اگر عمر ذهنی کدام بچه دوازده ساله ۸ سال ثابت شد در آنصورت خارجقسمت ذهنی او برابر ۸/۱۲x۱۰۰ یعنی برابر ۱۶۶ عشاریه ۶ است .بنابرین محققین این فن بجای اینکه برای بچه الفاظ غیر متعین «غبی و ذهین» وغیره رااستعمال کنند در زبان خارج قسمت ذهنی گفتگو میکنند مثلا بجای اینکه «فلان بسیارفطین است» میگویند «خارج قسمت ذهنی» فلان از ۱۳۰ بالاست ۱۳۵ ، ۱۴۰ وغیره .بعض محققین اینگونه آزمایشات را فرداً فرداً تا شانزده سال هم گفته اند ولی ازین بالانمیباشد زیرا که حد ارتقائی ذهنی ۱۶ سال است درین سن دماغ انسانی از روی تحقیقبه وزن انتهائی خود میرسد ـ و بعد ازان در مقدارش سرمو اضافه نمیشود و در گمان بعضیمحققین پانزده سال ولی اینگونه اختلافات عقائد از روی اختلافات مرز و بوم است .[BLANK PAGE]ج ، محمد اکبرخان مدیر و هیئت اداری و صحی مدیریت مستقله طبیه(۹)شماره (هشتم) سال دومنظر به سرار ترکیتاقتباس از الهلال مصر(نظریه سرار ترکیت در استقبال انسان برای جسم نه برای عقل)ترجمه جناب قاری عبدالله خانجمهور معتقدند برینکه تطور، جسم و عقل هر دو را فرا میگیرد و انسان آینده در جسم و عقل با انسان حاضر اختلاف دارد. ولی سرار ترکیت که در طلیعه علمای عصر جا دارد میگوید: طبیعت ما دست توجهش بجسم بیشتر و ترقی جسم در نظرش مهمتر از ترقی عقل است و این نظریه را بسط و شرحی داده در صحیفتی که با مستریتی روس جریده نگار امریکائی نمودهجاده ترقی در عالم مکاره و شدائد بسیاری داشته بآثار جهد و قربانیهای هنگفتی محتاجست. خواستاران سیادت اگر خواهند بدون بذل و قربان، نجاح یابند ابداً ممکن نیست. آنانکه بقا را تقدیر میکنند (قبیله اند یا افراد) براستی سردارند نه غلام سرداران حقیقی در قربانی هر چیز شجاعتی کامل دارند از راحت، ثروت گوارائی عیش در راه سیادت حقیقی میگذرند. - سیادت حقیقی - بر خلاف سیادت کاذبه - تنها و تنها برای خیر جامعه است نه برایمصلحت فرد و تا هنگا میکه ملت برای بذل و قربانی مستعد و آماده باشند بجاده ترقی سائرند.برهان آنکه مدنیت ما برجاده ترقی پویان است کدام است؟بلی این برهان؛ عبارتست از رغبت اکید ما در وفای تکالیف واجبه در اوقات آن و بسیار ساختن نسل صالح وانگهی وثوق بهم داشته در جائیکه قربانی در راه خیر عالم لازم شود قربان می شویم. هر گاه بتمدن گذشتگان نظری بیندازیم مترقی ترین وجوه آن را از معیشت ملل وحشیه در عصر حاضر خیلی پست و فروتر می یابیم. بلی تمدن ما با نتهای صعود بلند رفته و ابداً چنین خواهد بود - جنس بشر تغییر می پذیرد و دائماً تغییر می پذیرد. و چون تغییر امروزه اش را با تغییر دیروزه مقابله کنیم این تغییر را بمصلحتش موافق می بینم. بلی نسبت موالید درین عصر بهترین کفیلی است برای ترقی او و از بزرگترین دواعی غبطه است توالد اهالی این جیل و قیام شان بفرائض تعمیر عالم در صورتیکه بهترین اجناس را هم می زایند. اگر چه از ظواهر چندان وقوع تغییری معلوم نمیشود.۷۳۸شماره ( هشتم ) سال دوم مجله کابل ( ۱۰ )مگر ناموس ازلی به ثبوت میرساند که هیچ چیز در عالم ثابت نیست حتی هیچ شعبه و جنسی بدون جریان تغییر بروی بقا نمیتواند . بلکه اگر مجال و میدانی برای اظهار میول و عواطف خود در برابر نیابد . تطور و ارتقا هم نمیتواند . هر گاه انغماس در شهوات مستثنی شود در عواطف اهل این جيل علامة انحطاط و اضمحلالی نمی یابیم .اگر گویند : مردم سلامتی میخواهند و اقتضای سلامتی است که مردم در فراخی عيش و سکون عدم حرکت باشند و این چیزها انسان را کسل سازد و از جهد بازدارد و حس نشاط را بمیراند . و چون حالتی چنین بر عالم سيادت راند تقدمش ممکن نیست چه حرکت و جهد و مقابله با دشمن مستلزم تقدم است . آری در این اعتراض وجهی است چه انسان نمیتواند سكون وعدم حركت را لازم گیرد . آب استاده که جريان وطپش خيزي امواج خود را وداع گويد . رنگ خود را می بازد و بد بو و بد مزه میگردد مردان بزرگ واقعاً بزرگند چه ایشانند که با حیات خود در جنگند .مردم وقتیکه اسباب گذران خود را آماده و تیار می بینند بسکون واستراحت عادة خوگیر می شوند و بسستی و خمول میل میکنند . و چون انسان را در انواع معیشت مخير سازند همانا راحت و انقطاع را بر هر گونه جهدی فضيلت وبرتری دهند ولي در صورت انقلابش بمخلوقي كه الفت پسند و بی ایذا بود حيوانی گردد كسلك منش كه در پي تحسين حال ابداً کوشش ننماید . واز جهتی که بقای انسان وابسته بحيات با جميع اطراف رنج آورست از وفور خطرات در حیات چاره ندارد .تنها پابندیش بدین هم کفایت نمیکند چه تمام اوقات خود را نمیتواند بنماز و روزه وسائر عبادات بسر برد . واگر دانستی که خوراك و پوشاك ورو بهمرفته سائر احتياجات ومستلزمات صحتش را جهان ضامن است همانا عالمی بی قیمت و بیمزه گشتی . واقعاً مقابله با اخطار و تعرض بمشقتهای حیات و هموم معیشت انسانرا مقید ومساعد بترقی سازد چه احتیاجات مسکن وخوراك وپوشاك از عواملی است كه ميل جنگ و جدال و تعرض را در او پرورش دهد وهم دليل بر تقهقر و انحطاط همين استكانت است وبس چون حس تمتع از حیات خفه شود ؛ قضای مبرم بر ما حكم خواهد راند .٧٣٩شماره ( هشتم ) سال دومنظر به سرار ترکیث(۱۱)بعباره دیگر کوشش انسان در راه حصول قوت بومی فائده بزرگی دارد . وازینجهة میگوئیماشخاصی که مال بسیاری بمیراث میگیرند ؛ نیکبخت نیستند چرا ؟ از بهر آنکه نه در فراهمآوردن این مال قدرتی بخرج داده اند و نه در راه تحصیلش بذل جهدی کرده اند و بلکه قدرتندارند . با وجود آن نمی شنویم که در عالم کدام انسان ، ثروت میراثی را ترك گفته باشد .بلی هر انسان بقربانی این تجربه میرود .جریده نگار : در ینوة ، من بطرف این فیلسوف بزرگ می نگریستم و از کتب علمی واوراق و کلمه های آدمی مانند کوهی بر سر میز ش چیده بود و عادت بدرس آن گرفته ازبهر استخراج تاریخ نشو و نما و تطور جسم وعقل انسان . هنگا میکه نظر باین مرد دوخته بودمبمن گفت ( گویا آنچه بخاطر داشتم بتفرس در یافت ) : چهل و سه سالست تاریخ تطورانسان را از حیث جسم و عقل درس میدهم و در ظرف این مدت باین نتیجه بر خوردم کهمن با این مبلغ علم ؛ چیزی از حقیقت نمیدانم آری اگر اندکی میدانم آنهم نیمزه است .باوجود آن حیات شیرین است چه از مقتضای اوست بسر آوردن هر دقیقه را در جهدبر تحمل گرا نباری معیشت . واین کفایت هم نمیکند یعنی اگر حیات را جهد متواصلگوئیم بازهم کافی نیست بلکه باید بر عنصر مخاطره هم مشتمل باشد و نوعی از قمار بود . قمارهر فردی را بهره از نجاح داده بسا که گویند ؛ قمار انسان یعنی چه ؛گوئیم از بهر شهرت و جاه و عظمت و ثروت و رویهمرفته در سر تمامی مشتبهات دروغقمار میزند . اما از مشتبهات حقیقی است زن فاضله سلیمان حکیم گفته : که ؟ میتواند زن فضیلتمنددر یابد : برای زن هم مشتبهات حقیقی مرد فضیلتمند است که بمیول نیکو و ذوقهای ملیح اوموافقت ورزد و از همان زاویه که زن بحیات نظر میکند او نیز نظر کند . و در اینجا لازماست که گوئیم : با وجود شدت ذکای زن و تقدمش در عصرهای اخیر نه پنداریم که زندر یکوقتی عنان سیادت عالم بدست گیرد و مرد زیر دست گردد . بلی سیادت در عصر حاضرو آینده برای مرد است نه برای زن و ارجح آنست که ترقی بزرگ زن ابداً شامل عقلشنمیشود بلکه باجسم و عواطف او معاً شمول می یابد بلی عقلش نیز ارتقا میکند ولی ارتقایجسم فزونتر از ارتقای عقل بود .٧٤٠( ۱۲ ) مجلهٔ کابل شماره (هشتم) سال دومبهر حال عالم مستقبل اختلاف فاحشی از عالم حال نخواهد داشت و ما هم معتقد آن نه ایمو نه معتقد آنکه فرشته از آسمان فرود آمده عنان سیادتش بدست میگیرد و در معاملهٔ مردمقضاوت و تحکم میکند. باوجود آن عقل ؛ عالم استقبالرا عالمی خالی از حروب و خونریزی برای ماتصویر میکشد ( ولی خالی بودنش از جنگ با وجوب جهد و کوشش تناقص ندارد ) عالمیکه افتراق و امتیاز جنسیت گم شده تمام بشر برادر هم گردند . دانشمندان پیوسته بتغلیبدیموکراتی و مبادی آن سعی میکنند که موجب امنیت هر مردی و زنی در عالم باشد چنانکههر مرد و هر زن در ادارهٔ شیون اجتماع اشتراک ورزد و انسان در مطالبهٔ حق خود افراطبیش از اندازه نورزد و در تکلیف خرد تفریط ننماید و در بنیهٔ جسم انسان حاضر و انسانآینده ابداً خلافی نباشد . چیز نویسان خیالی عاده درینموضوع خیلی قلم فرسائیها کرده زنو مرد فردا را بصورتی تصویر میکشند که از حیث قواره روی وحجم سروحالت جسم ورو بپیمرفته در تمامی اعضا باصورت مألوف مخالفت دارد و دلیل میشود برانکه انسانبر خلاصهٔ غذا های مصنوعی به شکل قرصها پا بند خواهد بود. ولی همهٔ این فرضیات از ساحهٔخیال بیرون نمی رود .جریده نگار : وارث زمین کدام انسان میشود ؟سر آرثر کیث : انسان فردا که زمین را بمیراث می گیرد نیرومند صالح برای ارتقاخواهد بود نه غیر او ولی بوسیلهٔ فضل بنیهٔ جسمی فیزیو لوجی نه بواسطهٔ فضیلت عقلبلی عقلش نیز ارتقا پذیرد ولی مستقبل برای جسم اوست نه برای عقل ! و زیراطبیعت بترقی جسم بیشتر از ترقی عقل توجه نماید . شعبه هائی که بسیادت عالم ارتقا خواهند کرداجسام شان قوی وصالح از حیث بقا خواهد بود نه غیر آنها و تاسیادت ؛ جسم را مسلم باشد نهعقل را ؛ حال انسان نیز نسبت بعصر حاضر نیکوتر وخوش بخت تر خواهد بود . چه علمایانترو پولوجیا میگویند : حکمرانی عقل بر جسم خوش قسمتی انسانرا تهدید میکند وعکس آنبرعکس است و تفصیلش آنکه هر قدر عقل بلند رود همانقدر ضعف در عمل رو دهد و بیمزهگردد و تنها همین انسان را هلاک و بدبخت گرداند و از شعور به نیکبختی محرومش سازد . طبیعت ؛انسان اولی را دماغی بزرگ بخشید مساعد بر حل مشکلات اولیهٔ اجتماعی تاسیادتش بر تمامی٧٤١شماره (هشتم) سال دوم نظریهٔ سرارثر کیث (۱۳)عالم سهولت پذیرد و اگر در انجا وسیلهٔ دیگر برای تحقیق این سیادت بود همانا طبیعت قصدیبآن میکرد. بنا برین انسانرا از استعانت بدماغ خود در حل مخفیا و تحقیق سیادت (مظموع فیه)چاره نبوده و اجیال لاحقه براثر آن سیر کردند. ولی بمرور زمان دماغ كوچك و لاغر گردیدبعلتی که مشکلات انسان درما بعد در کم و کیف خیلی كوچك واندك بوده و اقغا مشکلاتی کهامروز بعقول ما بر میخورد ، بسیار اندک است نسبت بمشکلات انسان در اوائل عهد تطور.گویا طبیعت درك همان مخاطرات نمود که انسانرا (در صورت غلبهٔ عقل بر طبیعت حیوانی)از چار طرف فرا میگیرد بلی در غلبهٔ کامل این مخاطرات پیش می شود.جریده نگار : مراد از وجود طبیعت حیوانی در ما چیست ؟بی شک آشکار ترین مظاهرش تعلق است بریشه های حیات و بیم از مرگ . انسانباعتبار طبیعت حیوانی هیچ چیز را باندازهٔ تمتع از مزایای زندگانی دوست ندارد و نه ازهیچ چیز مانند مرگ می ترسد چرا ؟ تا از تمتع بهجت خرمهای زندگانی محروم نگردد.اما عقل تاکیداً میرساند که نه آن دوستی و نه این بیم هیچيك را مقامی از حقیقت نیست .و نه زندگانی سزاوار آنست که انسان در راه آن برداشت هموم و آلام نماید . بعبارهٔ دیگرهمین طبیعت حیوانی است که بمحسنات زندگی و تمتع لذائذ آن شعور داشته و همیشه برمامستولی است جاذبهٔ جنس و تلذذ بجمال وفنون جمیله همانا مظهری است از مظاهر این طبیعت.مجادلهٔ در راه تغلب بر تمام دشواریها از قبیل گرسنگی ، تشنگی ، برهنگی ، گرمی ، سردی ورویمرفته سائر مشقتهای معیشت سر بازی آن میباشد .اما عقل قوه ایست که انسان در لذائذ بر تر از لذائذ حسی از استعانت میجوید . عقلقوه ایست که بفرشتگان نزدیکش سازد و از حال کنونی دورش نماید . عرضهٔ آلام شدنخود را بوسیلهٔ عقل میدانیم و همانطور میدانیم که عرضه ایم . عقل قوه ایست که ضعفخود ما و ماندگی قوای ما را در برابر طبیعت ظاهر کرده . بالاخره استعمال عقل منجرشود بزوال جنبهٔ بزرگی از غریزهٔ حیوانی ما. عدهٔ بسیاری دارای ده چند قوه عقلند و بيكجزأش احتیاج دارند با وجود آن از عقل جزء اندکی را استعمال میکنند و بس و این اشخاصمشابهند بمردی که در خانهٔ کلانی نشیمن داشته ومحض باستعمال يکدو روزن آن اكتفا میکند.٧٤٢شماره ( هشتم) سال دوم مجلة کابل (١٤)جریده نگار : چرا انسان تمام قوهٔ عقلی خود را کار نمیفرماید؟سر آرثر کیت : بلی اجتماع که انسان يك عضو آن معتبر میشود بعده اندکی از رؤسای با فکر احتیاج دارد . قلت عدد رؤسا خیلی بهتر از کثرت شان است . چرا ؟ از بهر آنکه کثرت منجر شود باشتراك و مساوات مطلق سعی هر شخصی بریاست دور از حکمت است چه ریاست برای هر شخصی نیست بلکه برای افراد محدود است و این خیر انسان باشد .خلاصه عقل انسانرا تاثیری است بزرگ در تطور انسان و او را در مستقبل نیز مثل این تاثیر باشد ولی مستقبل انسان را ابداً برای عقلش نیست بلکه برای جسم اوست . چه طبیعت را منتهای توجه بماده است ـ یعنی بجسم انسان ـ نه بغیر ماده ـ یعنی عقل .رزق مقسوم و وقت معلومرزق مقسوم و وقت معلوم است ساعتی پیش و لحظه پس نیستهر یکی را مقدر است که چیست چه توان کرد گر ترا بس نیستآنکه جفت مراد خود باشد زیر طاق سپهر اطلس نیستلذتی گز شراب خورسندیست در شفاخانه مدرس نیستبقدم كوش تا بكام رسی مرد و امانده کاروان رس نیستهم ز خود جوی هر چه میجوئی که بغیر تو در جهان کس نیستابن یمین خراسانی٧٤٣شماره (هشتم) سال دوم فتح کابل (15)ادبیاتیکعده قصایدیکه باستقبال قصیده مشهور فرخی سیستانی از طرف شعرای وطن سرائیدهشده و در اختتام مسابقه انجمن باداره مجله کابل رسیده بالتدریج بمعرض مطالعه عموم گذاشتهمیشود و ازان جمله است .فتح کابل از طبع جناب مستغنیبحر معنی باز می بینم تلاطم در کنار تا چه گوهر مینماید بر سر عالم نثارباز دارد طبع معنی زای من جوش و خروش موج دیگر میزند امروز این دریا مدارتا چه رنگ این انجمن واگل بسر خواهد زدن دل درون سینه دارد بار دیگر خار خارداستانی سرنمای ای کلک مضمون آفرین آه باری از گریبان تأمل سر برارچند باشد صفحه ما را خط مسطر سفید سرگذشتی مینویس ای خامه عبرت نگارشرح کن آنروز تاریکی که کشور پر وحوش مینویس آن حال پر خونی که ملت خوار و زارغرق در خون کرد چون گل نوجوانان بیحساب خاک بر سر کرد چون من از عزیزان بیشمارجای عرفان جهل گشت اندر وطن فرمانروا جای علم و عدل شد ظلم و جهالت کاردارمرگ شد در هر طرف قائم مقام زندگی گشت ذلت شش جهت نائب مناب اعتبارحمله کرد اشرار یغما نقد وجنس ما و من ماند در هر دل بسان لاله داغی یادگارکند از جا چشم تا برهم زدن بنیاد ملك آمد این سیل بلاخیز از کدامین کوهسار744شماره (هشتم) سال دوممجله کابل(۱۶)انقلابی سر زد از خاک وطن فصل خریفانقلابی شد که از هولش بسان روز حشرزرد گردانید رنگ روی هر یک چون بهیآن پری چهری که بر رخساره میکشت ارغوانتا نپنداری عیان جوش خزان آندم که بودتا چنار باغ از خون که رنگین کرده دستبود ملت را عیان فصل خزان رنگ زردرنگ روی قوم و ملت زرد بود از ترس و بیمخلق بی برگ و نوا گردید مانند درختزعفران زار است پنداری سراپای وطنرنج عشق آورد بی پیر خزان اندر وطناشک ریزد تا ابد بر حال ملت خاک ملکتا نپنداری که باشد معدن یاقوت و لعلچون سپند از جانرفت این کوهسار سنگدلکرده رنگین خون ابنای وطن کوه و کمرتا قیامت لاله خواهد برد مید از دامنشدود آهی سر کشید از باطن اهل قبورآن مکن باور که باران است بر خاک وطننخل ما تم بود هر نخلی که بود اندر وطنآبیاری میکند کشت وطن سیل سرشکگریه بس کن بعد ازین ای ابر بر حال وطنبس کن ای ابر بهاری گریه بس کن بعد ازینقوم و ملت را سزا باشد برین روز سیاهبحر پر گرداند از ما جوی احسان بعد ازینآنچنان کاندر چمن آید خزان بعد از بهارمیشود چون شیر موی طفلکان شیر خوارهر تنی را دل پر از خون کرد مانند انارانقلابی شد که کشتش زعفران آورد باررنگ زرد خلق را برگ درخت آئینه دارپنجه او دست برد از دست رنگین نگاراین مکن باور که بود آندم خزان اندر دیاربر غلط باشد که بود آنگه خزان بر روی کاردر خزان رسم است میریزد درختان برک و بارآنکه چون گلزار یغمان بود یکسر مرغزارهر جوانی را که بینی همچو عاشق زرد و زاراینکه می بینی عیان هر گوشه جاری چشمه ساراز غم این ماجرا خونین جگر شد کوهسارباوجود این تزلزل چند تمکین و وقاراینکه میخوانند فصل نوبهارش لاله زاربسکه رنگین شد بخون خلق تیغ کوهساراینکه بینی بر هوا ابریست یا جوش غبارآسمان باشد بحال زار ملت اشکبارزانکه هر دم بودش آب چشم مردم آبیاربعد ازین ای ابر بر خاک دیار ما مبارباش تا ملت بحال خویش گرید زار زارنوبت این گریه های زار برما واگذارهمچو ابر نو بهاری گریه بی اختیاربس بود هر فرد را از گریه جوئی در کنار۷۴۵(۱۷)فتح کابلشماره (هشتم) سال دومجويار اندر وطن اکنون عبث باشد که هست بر کنار هر یکی از گریه جاری جویارهر طرف باشد عیان گلهای سرخ آتشی بسکه آه گرم خلق آتش زد اندر شاخسارتا ندانی راست گلناری که بینی بر درخت باغ دارد زین غم جانکاه آتش در کنارپیر و برنا هر طرف استاده حیران اشکریز آبروی باغ ملت را همین بس آبشارداغ رشك و بيقراریهای او باشد سپند دل درون سینۀ خلق از قراری بیقرارخلق را در سینه دل میسوخت از داغ ستم آه اگر آبش نمیزد این دو چشم اشکباربعد ازین تا حشرجای لاله از صحرای ملک سر برون آرند دلهای حزین داغداراشك خونين بر رخ زرد عزیزان جلوه گر خوش بود مارا درینصورت همین نقش و نگاردر وطن ارزان توان کردن متاع درد و غم کار وان اشك ما با شد قطار اندر قطاراهل ما تم را نمیز یید بغیر اشك و آه جنس دیگر تاجر ما را نمیبا شد بیارمیرود سیل سرشك خلق طوفان در رکاب گریه را در کیف نمی باشد عنان اختیارآه کشور برد سیل انقلاب فتنه خیز وای آفاق وطن پوشید ابر فتنه بارچون توان گردید بر جور چنین صبر آزمای محو گشت از صفحه دل صورت صبر و قرارملتی کو بود هر فردی دمان چون پیل مست انقلابش ساخت چون اشتر حلیم و بردہ باربر دمید شاید بنام باغ پیرای وطن در زمین حسرت ايدل تخم امیدی بکارراستی کج باختی با راست بازان وطن وای ای چرخ دورنگ آه ای سپهر کج مداردر وطن صد پرده خونین نمود از انقلاب پرده دیگر ندارد سینمایت پرده داردر سراپای وطن تا بنگری افتاده است هر طرف بیچاره آغشته در خون خاكسارچشم در راه عزیزان هر شهید بی دیت مرغ گشت از مردم چشم عزیز شد دانه خواركيستم من کشته بیداد و ظلم انقلاب این حدیثم نقش باید کرد بر لوح مزاربر سرت این ماجرا رفت از کدامین بدعمل بازگوی ای بخت بد ای طالع نا سازگارهیچکس برخان و مان مانگشت آتش فگن خود بخود آتش زدیم ای وای مانند چنارکی توانست اینچنین بیگانه ما را خراب قوم افغان آه و افغان دارد از خویش و تبارهر زمان این قوم غیرتمند دید آزار خویش هرگز از بیگانه ننشست زینسان سوکوار٧٤٦شماره ( هشتم ) سال دوم مجلة کابل ( ۱۸ )غیر افغان کیست با افغان حریف رزمجویکیست افغان غیور آنکو که در روز مصافکیست افغان پای تا سر مردی و مردانکیکیست افغان دلاور در جهان اسم و رسمشیر میخوانم من او را شیر اگر شد شیر زندر شجاعت شهره آفاق در هر مرز و بومچون کف اهل کرم در هر کجا جود آشناتا رخ از غیرت فروزد همچو آتش در مصافکاش میبودی حریف ما یکی قوم دگرکاش با بیگانه بگرفتی بکف تیغ و سنانکا شکی غیری با فغان غیور جنگجویکاش میبودی بما دست و گریبان دیگریکاش جای خویش با بیگانه میگشتی طرفآه و افغان رفته بود افغان و افغانی ز دستباغ ملت بود پامال خزان انقلابگر نمیبودش بکف جام زلال زندگیتشنه لب میسوخت آخر کشت امید وطنقوم گم کردی شب تاري چنین راه نجاتاز وطن طالع نمیگردید اگر این آفتابگر نمیگشت آبروی ملت این بحر نوالگر نمیکرد از طریق لطف و احسانش رفورفته بود از دست افغان فخر اجداد غیوراز تلطف گر نمیفر مود جبر این شکستشیر می باید که با شیری نماید کارزارکمتر از زالی شمارد رستم و اسفندیارمردم همت بلند و فرقه غیرت شعارشیر در روز مصاف و اژدها در گیر و داراژدها میدانمش کر اژدها خنجر گذاردر مروت روشناس این و آن در هر دیارچون دل اهل صفا در هر صفت الفت قرارخصم خواهد چون خس و خاشاک از وی زینهارتا نمودی جنگ با آن مدعی بیگانه واربهر سر کوب عدو بردی عمود گاو ساررو بمیدان آمدی گشتی مقابل مرد وارتا نمودی غیرت افغانی خویش آشکارتا سزای خویشتن میدید در جیب و کناربا زش افغان غیور نا مدار آمد بکارپر تو خلق کسی آورد بازش نوبهارختم بود این قوم وملت را حیات مستعاربر سرش این ابر رحمت گر نمیشد قطره بارتا کهان این صبح صادق گر نمیگشت آشکاراز سر ملت کجا میرفت ان شبهای تارگشته بود اندر همه روی زمین بی اعتبارکرده بود این جنگ ما را جیب هستی تار تارگر غیوری این وراثت را نگشتی پافشاررفته بود از کار این عضو سراسر انکسار٧٤٧(۱۹)شمارۀ (هشتم) سال دومفتح کابلکر نمیگشت از رۀ عقل وخرد معمار ملكکرد ترمیم خررابیهای سیل انقلابصد هزاران زخم كاری داشت شخص مملکتتار هاند قوم و ملت از شب تار نفاقتارهاند قوم دست ازجان شماری برنداشتخواست تا از بهرقوم و ملت و ملك و وطننور چشم و پارة دل بودش و لخت جگرسد راه ام نگر دید این موانع بیش و کممشتی از دزدان دون برپایتخت آورد تاختمانده بود آن لکه برکالای ما تاروز حشرسر بلندی گرنمی بخشید افغان را ز لطفبود ظلمت بروطن طاری که شد صبحی بخیرآمد از پاریس آن شایستۀ تاج و نگینآمد آن تاج سر ملت ترقی بخش ملكآمد آن شاهنشهی بی فرج و لشکر بیخبرآنکه کردی کار ها از قوت رای متیندر رسید آن فرقة جاجی و منگل همرکابکف زساز حرب خالی چون دل عاشق ز صبرباکف خالی رسید اما ز دست انقلابپیش برد امر مهم سلطنت دست تهیجنگ را آماده شد ازقوت تدبیر وعقلبود با او مردم سمت جنو بی چند صدباگروه کم سوی کابل روان آمد دلیرتا ابد میماند ویران هر طرف شهر و دیاراز جلال آباد و کابل تا مزار و قندهارگشت از لطف ومروت جمله را مرهم گذارخویش را میزدبآتش دمبدم پروانه وارتا بآخر بود برعز میکه بودش پایدارسیم و زر قربان نماید جان وتن سازد نثاربوده اند اینها حصاری سربسر اندر حصارکشت برحصن حصین ارگ کابل کله بارکرد رخت غیرت افغانیان را لکه دارشاه غازی گر نمی شستش به تیغ آبدارتاقیامت مانده بود این قوم و ملت شرمسارآفتاب مشرق از سمت جنوبی آشکارآنکه مثلش را ندارد قوم وملت یادگارآمد آنکو دولت افغان ازو گیرد قرارآنکه بودش لشکر عقل وخرد پیوسته یارآنکه او را بود هر کاری به تدبیر استواردررسید آنکرده ازيك ملك يك سمت اختیارليك بودش دل پر از مهروطن حب دیارپرتھی چون کیسۀ مفلس خزان دردیارآن سخاوت پیشه آن کان کرم خیر خیاربا کسی کاوداشت فوج ولشکربس بیشماربود بد خواه مخالف را سپه چندین هزارتا برارد از نهاد خائنین یکسر دمار٧٤٨( ٢٠ )شماره ( هشتم ) سال دوممجله کابلاول از مقاتیان بگرفت تنگی وا غیارشد پریشان هر طرف بدخواه از میدان جنگخصم را آثار نتوان یافتن در لهو گردبعد ازان قوم وزیری در زمان بی ترس و بیمفرض شد بر فتن وزیری را فرار تخت شاهکرد ازان شیران شبی بر شیر دروازه کمینکهنه برجی کرد از ان دیوار تاریخی بقرجا نمود آتجمع شیران شب در انبرج خرابشب چه میدا بدکمی بیش و کم خیل غنيملرزه در بنیاد خصم افکند آن شش تن چنانشد حصاری در درون ارگ کابل چند روزکرد کابل فتح از تدبیر صائب بی جدالچون بکا بل آمد آن شیرازه ملك و وطنعالمی گردید از هر سو بگردش انجمنقوم وملت خواست تا یکسر زسوز اشتیاقجان ودل نذر قدومش خواست کردن خاص وعاماین چو گل بودی سراپا يكدهان خنده ريزحلقه گردش خلق چون بر گردمرکزدائرهدیدنش از یاد مردم برد رنج انقلابگل فگندند ازره مهرو وفا در گردنشبرسرا پایش زبس گل ریختندازهر طرفکرد تکلیفش رعایا بر قبول تاج و تختاو ابا میکرد از امر خطیر سلطنتکرد آن قوم مخالف جا نب موطن فرارسوی میدان رخ نمودند از یمین و از یسارگردش از گردیزا گر جوئی منار از شامزارسوی کابل گشت چون شیران جنگی رهسپارحمله گر بر پایتخت آرند از بینی حصارکی بود جز شیر مردی شیر مردان را شعارآنکه اوراسرفرازی داده بود از کوهسارروز را سازند تا بر مدعى تاريك وتاردرشبیخون کس نداند شش هزاراز شش سوارکاندرانشب ترك كرد آن مأمن روئين حصارتا شبی دزدا نه پيماید ره زشت فرارتا در دوران فرید عصر مرد نامدارتارسید اندر وطن آن رونق شهر و دیاردور آن ماه منور گشت ملت هااله وا رجان نثار شمع روی او کند پروا نه وا راین و آن از اشك شادی شست از رویش غبارآن چو ابراز پای تاسر گریه بی اختیاردرمیان استاده آن جان رعیت شاه وا ررنج هجر از یاد عاشق میبرد دیدار یا رمردم کابل که بودندش بصدجان دوستدارگشت آن نخل ریاض عدل گلشن در کناراو نمی گردید این بار گران را عهده دارقوم میگفتند ما را جز تو نبود تا جدار٧٤٩شمارۀ (هشتم) سال دوم فتح کابل (۲۱)او مصر بود و شهری بر قبول این سخن گشت تکرار اینچنین رد و قبول از هر کنارقوم میگفتند ای جانها نثار مقدمت کردۀ صد بار بهر قوم و ملت جان نثارای ز تدبیر تو کار این ولایت مستقیم ساز از رأی متینت این حکومت استوارچار ناچارش قبولا نید قوم این مدعا بس که بر وی عرض کردند از تضرع باریارتاج را کردند زان فرق مبارك سرفراز تخت را کردند از فیض قد ومش پایدارباد بر این مملکت تا عمر باقی بر دوام باد بر تخت شهی تا زندگانی بر قرارنادر است امروز در روی زمین در رزم و بزم نادر غازی شه افغان امیر تاجدارتا نگردد رنجه از طول بیانم مستمع بر دعا خواهم نمود اکنون سخن را اختصارتا که در نوع بنی آدم زبان ها مختلف تا عجم را روز و شب گوید عرب لیل و نهارسرو تا در بوستان باشد مثل در راستی شهره بیحاصلی تا در چمن بید و چنارتا شمارند از صنائع اهل صنعت لف و نشر تا بهم پیوسته دارد ربط الفت پود و تارتا مثلث اولین شکل از خطوط مستقیم تا محاسب بیش داند رتبه پنج از چهارافضل اشکال تا گویند شکل دائره تا که مرکز را محیط اندر وسط بخشد قرارباد نادر شاه غازي يا رب اندر سلطنت کام بخش و کام جوی و کام گیرو کا مگارسالها باید درین ملك و وطن ازوی نشان قرنها ماند بدوران نام نیکش بر قرارسکه اش را جاودان خواهم بروی سیم و زر تا مدام از سکه باشد سیم و زر را اعتبارفرد باد اندر شهان چون آفتاب اندر نجوم تا بعالم فرد باشد او رعیت شهر یارباد هر کارش چو نام خویش نادر در جهان تا بماند کارهای نادر از وی در دیارخصم بد فرجام او بیند مدام از نوش نیش تا مضرت کم کند با نوش دارو نیش مارچون انارش خصم دل پر خون و چون به زرد روی تا بود مشهور در کابل انار قندهاربا خرد گفتم که ای نوع بشر را مستغاث ای بهر کار جهان اهل جهان را مستشارای زهر کار جهان آگاه از تاریخ فتح گر خبر داری بگوی و ور اثر داری بیارسوی این معنی اشارت کن که گردم مستفیض ما جهولان را چه میخیزد ز عقل مستعار۷۵۰شماره (هشتم) سال دوممجله کابل(٢٢)از ره لطف و کرم فرمود و گفت این حادثهسال تاریخش طلب از حادثات روزگار١ ٣ ٤ ٨بار دیگر شد مخاطب سوی این فتح و سرودکار نادر در وطن ماندى ز نادر یادگار١ ٣ ٤ ٨فتح کابلاز طبع شاعر شیوابیان آقای محمد علی خان آزادمهر گردون چون تجاوز کرد بر ملك بهاررفت رسم اعتدال از گردش لیل و نهارروز از حد تعادل پا نهاد آنسوتركگیسوی شب گشت کوته از یمین و از یسارکرد گلچین سبزه های تازه را پامال و پستشد بلند آوازه غوغا و خروش آبشارفاخته شد پیش سرو ناز خاكستر نشینکرد قمری را قرا بغرای طوق او فگاربید مجنون سرکشی بنمود از راه خلافسرو موزون پا بگل اندود طرف جویبارطرهٔ سنبل پریشان گشت از باد شمالچهرهٔ گل گشت خون آلوده از سیلی خاربلبل گویا خمش گردید از بیم تگركسنبل بویا پریشان کرد گیسو بر عذاردر درختان کهن افتاد لرز از تند باداز دبستان وطن برخاست غوغای صغارسینهٔ شمشاد شد مانند شانه چاك چاكدانه عناب شد همرنگ پستان انارجامه گل چاك گشت و چهر نیلوفر کبودتا یتیم خوشه های غوره را بستند دارتا چرا مرغان خوشخوان شد چنان خوار و خموشتا چرا زاغ بد الحان یافت در بستان قرار٧٥١شماره (هشتم) سال دوم فتح كابل (۲۳)گل چرا با چهره خونین بروی خاك ریخت از چه رو در بوستان برخاست فریاد هزاراز چه رو در هر طرف شد فتنه و غوغا بپا از چه رو در هر بلد شد غلغل و شور آشکاراز چه رو هر ناخلف شد مصدر ضبط امور وز چه رو هر باشرف گردید محنت را مدارخشك و تر چون سوخت و آن آتش بیفتاد از بکا مرد و زن آواره چون گشتند از شهر و دیارآری آری قهر یزدان چون بملکی شد پدید میشود آن سان که شد زین پیشتر سالی سه چارپستی اعمال ما و زشتی اقوال ما کشتی افغانیان را کرد با طوفان دو چاررهزنی غارتگری دزدی چپاول پیشه سر کشید و کرد روز عالمی را شام تارجاگزین شد بچه سقا بر اورنگ شهی مشك ها از خون ملت ریخت اندر رهگذاررفت از باغ و گلستان تازه گی و خرمی آری آری فصل دی کی می کند کار بهارلال گردیدند مرغان خوش الحان وطن تا چنان دیو سیاهی شد عیان در مرغزاردر چنان موقع که شد برباد ناموس وطن در چنان موسم که از دی یافت بستان افتقارباد کو گل بیز بد گلریز شد در بوستان مرغ کو خوشگوي بد شد لال اندر شاخساربوستان گردید یکسر زعفران زار خزان جامه زیبای گلبن شد لباس ننگ و عارتند باد مهرگان برد از سر شبنم کلاه قهرمان دی ز گل برداشت رسم افتخارولوله اندر چمن افتاد از باد شمال غلغله اندر وطن افگند غول کوهسارشد شفق را چهره گلگون در عزای خاکیان شد فرح را رأیها واژون پی اصلاح کاررفت رنگ از چهره آباء علوی در قضا تا موالید وطن را دید پر از خون کنارناگهان از گوشه مشرق برون آورد سر ماهتاب آن یکه تاز چرخ بر اشهب سوارهمچنان میرفت برگردون و چشمش برزمین جستجو می کرد در نسل وطن مردان کارتا کجا پیدا نماید شهسواری شیر دل کاندران فرصت شود آن غمکشان را غمگسارنا گهان اندر اروپا از نژاد این وطن دید شهبازی که اندر گوشه دارد قرارچشمکی زد سوی او کی قهرمان شیردل وقت راحت نیست برخیز و روان شو بهر کارنیستی از نادر ایران کم ای افغان نژاد کو ششی کن قوم را مگذار اندر اضطرار٧٥٢شماره (هستم) سال دوم مجلۀ کابل (٢٤)گر ترا زر نیست در بازوست زور تهمتنور ترا لشکر نباشد، بس امید کردگارعزم داری حزم داری، عشق داری بروطنیاری اخوان بس است ای یاور تو چار یارقوم افغان هم بهمه راهمیت از جان حاضر اندمی بر آرند از نهاد دشمن سرکش دمارغیرت و همت ازین مردم نگشته سلب ليكملت افغان را قایدی باشد بکاراوهم از جا جست و زحق جست یاری و مددحسبنا الله گفت و شد فی الفور این سو رهسپاراز جنوب غرب بیرون شد بتائید اللهکز شمال شرق کابل دور سازد خار زارمملکت را وارهاند از چنگ دزدان شریرداد کشور را نجات از خائنین زشت کارحسن خلق او دل اهل وطن را کرد صیداین کند است آنکه بنماید دل خلق شکارسر زمینی را که از بیداد آن اهر یمنانچون جهنم خشك بد، سرسبز کردش چون بهارجای آن اشکی که بد بر چهرۀ مردم روانچشمه ها زاینده گشت و شد روان در جویبارباغ شد بار دگر سرسبز و از قول حکیمبرز ماه و مشتری شد از شکوفه شاخسارگردش گردون هم از سر ماند اوضاع خلافگشت در میزان مساوی روز و شب همچون بهارشهریارا تاجدا را خسرو فرما ندهاای شه دریا دل کشور ستان تا جدارآبروئی رفته افغان شد از سعیت بجاباد یا رب سعی تو مشکور پیش کردگاررفته بود از دست ناموس وشرافت ها ولياز تو آب رفته باز آمد بجوي اين ديارشادمان باشی که خلق اند از تو اکنون شادمانجاودان مانی که امن است از طفیلت برقرارخدمتت بهر وطن شد زارز وي ما فزونزار روی خویشتن داریم افزون انتظارچونتو اندر تنگدستی ها و در آواره گیکردی آن خدمت چه خواهی کرد گاه اقتدارآرزو داریم کزسعی تو ای کشور ستانبه شود هر سال کار مملکت از سال پاربردعای شاه كن آزاد ختم ما جرازا نکه ازطول سخن باشد نکوتر اختصارزنده باد افغاني و پاینده عهد نادریدشمن اين ملك و ملت باد دایم شرمسارنام نيكوی تو گردد شهره و ماند زتوبهترین نامی كه از شاهان بماند یادگارآوخا تاریخ فتح كابلم فرموش شدباید آزاد این زمان تاریخ بنویسی دوبار٧٥٣[BLANK PAGE]ديك كلانيكه در جامع هرات موجود استشماره ( هشتم ) سال دومنغمات تاگور( ٢٥ )روزگار بوالعجب چون ریخت طرح حادثاتسال تاریخش برار از حادثات روزگار١٣٤٨زا ن طرف چون از عنایت های شاه نادریجای اندوح ومحن شد عیش و راحت برقراربی سخن تاریخ هم راحت ده خلق است و بسنیست چون راحت ده خلق آن امیر کامگار١٣٤٨نغمات تاگور( نغمه نهم (١) )ای بیخردکه خودر ابار دوش خود ساخته ای ، وای سائلی که بر آستان خویشتن برای دریوزه آمده ای بار سنگین خودرا بر پیشگاه او تقدیم کن زیرا او کسیست که همه سنگینی هارامتحمل شده میتواند وگاهی اظهار تاسف و تاثر نمی نماید .لمس نفس تمنای تو روشنائی شمع فرو زانرا خاموش میکند ـ تمنای تو پر آلایش است ـ از دستهای آلوده او نذرانه را مستان ـ تنها همان چیزی را قبول کن که آنرا محبت پاك تقدیم نماید( نغمه دهم )پا ا نداز تو اینجاست و قدمهای تو در جائیکاهیست که مسکن مردمان مفلس و حقیر و خوار و ذلیل میباشد .(١) چون نغمه پنجم ، ششم ، و هفتم وهشتم در شماره اول سال دوم مجاله کابل انتشار یافته است درینجا صرف نظر شد و در آتی نغمات مذکور بطور مسلسل اشاعه خواهد یافت .٧٥شماره (هشتم) سال دوم مجله کابل (٢٦)وقتیکه من بحضور تو کوشش خمیدن میکنم. عجز من بآن معرا جیکه قدوم تو پیش مردممفلس و حقیر میر سد نمیتواند رسائی حاصل کند .غرور در آنجا رسائی ندارد جائیکه تو در میان مردمان خوار و مفلس و ذلیل که لباس عجزدر بر دارند تردد می نمائی.قلب من آنجا راه یابی ندارد جائیکه تو در میان مردمان مفلس و بینوا حقیر و ذلیلدست بی یاوران و بیچارگانرا میگیری.نغمه یازدهمتو این انشاد نغمه و سرود (١) و این تسبیح و زمزمه تقدیس را بگذار ! تو در رابسته بگوشه تاریك و خاموش خانقاه ( دیر ) پرستشی کرا میکنی ؟ چشمهای خود را باز کن !به بین خدای تو رو بروی تو نیست ؟او آنجاست جائیکه دهقان قولبه خود را در زمین سخت میراند . جائیکه سرك سازسنگ می شکند او همراه شان در آفتاب و باران است و لباس او بخاک آلوده است. این خرقهسالوس را بکش و بینداز و مثل او بر خاك زمين بيا سا !آزادی ؟ این آزادی کجاست ؟ آقای ما معضدلات آفرینش را برضای خود متحملشده است، او خود را همراه ما برای همیشه پابند ساخته است .از تخیلات خود بیرون برآ ! این گلها و بخورات معطر را یکسو فگن ! اگر لباسهایتپوسیده و مندرس است چه پروا. بحضور او حاضر شو و در حضورش با عرق پیشانی و محنتو جانکاهی ایستاده باش.نغمه دوازدهمآنوقت، که در سفر من صرف میشود بسیار دراز است و جاده هم دور و دراز -(١) مراد از عبادت هنود است که در لباس سرود میکنند ( مترجم )شماره ( هشتم ) سال دومشب تابستان( ۲۷ )من به عراده شعاعی اولین سپیده دم آمدم و در صحرای کائنات نشان خود را بر عده سیاره و ستارگان گذاشته سفر خود را آغاز کردم . آن راه دور ترین راه است که پیش تو خیلی نزديك شده میرسد ، و آن هدایت بسیار مشکل و پیچیده است که بسوی سادگی نغمه مانند رهنمائی میکند .يك مسافر مجبور است برای رسیدن بدروازه خود دروازه هر بیگانه را کوفته و جمله اكناف ظاهر عالم را با آواره گردی طی کند تا در انجام به نهانخانه حریم خود واصل شود .نگا های من در دور ونز د يك راه را گم کرده بودند ، قبل ازین که چشمان خود را بهم آوردم و گفتم که « تو اینجا ستی ! این سوال و آواز که « آخ کجا ؟ » آب شده بهزاران چشمه تبدیل میشود و آواز رعد آسائی « من استم » در عالم سیلاب طوفانی را ایجاد مینماید .( مترجم مدیر انجمن )شب تابستاناز آثار ( الفرد موسه ) شاعر اشك وغممترجم محمد رضا خاناز هنگامیکه آفتاب در فضای لایتناهی خط سرطان را در روی محور فروزانش سیر نموده ، سعادت مرا ترك گفته و من با خموشی ساعتی را انتظار میکشم که در آن ساعت محبوب حقیقی مرا صدا خواهد کرد .آوخ ! از مدتهاست که منزل او مسکون نیست ، روز های شاد مانی گذشته هيچكدام در آن مسکن وجود ندارند ، جزمن که تا کنون می آیم و پیشانی حرارت ناك خودم را بر روی دروازۀ نیم باز او میگذارم و مانند پسر مرده داغدیده بر مقبره فرزند میگریم .٧٥٦شماره (هشتم) سال دوممجله کابل( ۲۸ )شاعرسلام بر دوست با وفایم ! سلام بر مایه شهرت وعشق من ! سلام ای مادر و پرورشدهندۀ من ! سلام ، سلام بر تو ، ای دلنواز من ! محبوب ترین دوستان من تو هستی کهانتظار مراجعت مرا میکشی — آغوشت را بكشا ، اينك ميآيم ونغمه آغاز مینما یم .ملکه شعرچرا ای قلب مضطرب ، ای قلبی که در تو از امید سراغی نیست ، تو اکثربسرعت از من جدا میشوی و دیر در بر من باز میآئی ! هنگامیکه تا سحر گهان انتظار ترامیکشم ، تو در غیاب من چه مشغولیتی داری ؟ آیا تو بغیر از تسلیم بسر نوشت های خویشو کشاکش تقدیر در کجا خواهی رفت و جز نوعی از رنج چه با خودت به ارمغانمیآوری ؟ تو در دل شب بمثابۀ روشنائی تندی هستی ، از ارمغانهای قشنگ حیات برای منو تو جز تحفۀ عشق پاك چیز دیگری باقی نخواهد ماند — اطاق كوچك مطالعات تو هنگامیکهمیامدم مسکون نبود ، ازین رو من محزون از رخنه دیوار های باغ ترا می نگریستم ، مگر تودر کشاکش هستی به مقدرات غم انگیزت دست و گریبان بودی ، شاید حسن لطیف ترادر دام عشق خود کشیده باشم زیرا این گل شاه پسند که آخرین برگ های آن در لحظه هايمسرور ترین حیات تو از اشک های چشم آبیاری میشد اينك در شرف پژمرد گي است ،آن خرمی حزن آور یادگار حیات من است . عزیزم ، از فراموشکاری تو من و او هر دوپژمرده خواهیم شد و روایح لطیف آن مانند پرنده که پرواز کند با یادگار من در آسمانهاصعود خواهد نمود .شاعرامشب همینکه از چمن عبور میکردم گلی لرزان اما پژمرده در نظرم برخورد . آن يك گلنیمرنگ نسترن بود ، در نزديك او گلبن جوانۀ زمردی ديگري در پیچ و تاب بود و در آن گلیتازه شگفته بودکه خیلی جوان و قشنگ می نمود ، انسان هم همچنین دائماً در تجدید حیات است.۷۵۷شماره (هشتم) سال دوم شب تابستان (۲۹)ملکهٔ شعر......................................................................افسرس ! دوست عزیزم، که اکنون طبع جوشان تو از خروش افتاده، صیحهٔ آسمانیو ندای غیبی دیگر نمیتواند طبع ترا بلرزاند، تو در خواب بی ثباتی غرق هستی و نمیدانی کهمحبت خزائن روحی ترا بتاراج میدهد و به اشکها بدل میکند و خدا اشک را از خونپسندیده تر دارد.شاعرموقعيکه دره را عبور میکردم، مرغی بر بالای آشیانش ناله میکرد یعنی جوجهها وجفت مهر پرور او شب مرده بودند، با این آن مرغ هنگام شفق می سرودای ملکهٔ شعر ! اشك مریز آنکه به عالم هستی پشت پا زده، خدا با اوست.ملکهٔ شعرروزی که دست قضا ترا بکه و تنها در آشیانه پدری دوباره عودت دهد هنگا میکه دستهایمرتعش تو گرد و غبار را از وجود تو پاك سازد بچه خوش پناهگاهی خواهی داشت ! و ازینخاکدان هستی با چه سر بلندئی در عالم جاوید به جستجوی اندکی از آرامش و سرور خواهیشتافت ! — در آنعالم صدائی بيك نواخت بلند خواهد شد: تو در آوان شباب و روزگارآزادی چه مشغلهٔ داشتی ؟...................................شاعربطوریكه مرغكان جنگلی می سراید و پیرامون شاخهٔ که در آن شاخه تخمهای او درآشیانش شکسته، نوحه کری میکند، و قسميكه که گلهای خودرو در هنگام شفق روی چمن۷۵۸شماره ( هشتم ) سال دوممجله کابل( ۳۰ )زارها گلهای دیگری را می بیند که مشکفد ، سرهای خود شا نرا بی ستیزه خم کرده و در دل شب ناپدید میگردند ، چگونه که در قعر جنگلات در زیر گنبدهای زمردی اشجار صدای خشکی را از شکافهای چو بها در روی پیاده رو می شنوند ، چگونه که انسان در حین عبور از صحنه هستی . . . . بیابد که با دوام باشد ، پس اینقدر سر گردانی و فرا موش کاری بهر چیست ! چگونه که تمام مو جودات حتی سنگهای خارا به غبار تبدیل می شوند ، چگونه که عالم هستی برای این که فردا زنده شوند امشب میمیرند . . . . . . . . . . ای ملکهٔ شعر ! برای من فراخنای عالم و تنگنای قبر یکسان است . آتش محبت در قلب من زبانه میکشد و برای يك . . ( يك بوسه) میل دارم سرا پا حیات را به تهلکه اندازم ــ محبت قلب مرا می افشرد و میخواهم بر روی گونهای نحیف وزردم جر یان يك چشمة اشك را كه خشك كردن آن از قدرت و تسلط من بیرون شد احساس کنم ، از عشق مفرطی که دارم میخواهم مسرت و شکیبا ئی ام را در نغمهٔ شعر بسرایم .یاد یکشببقلم آقای حفیظ الله خانباد سرد کم کم میوزد ، آتش رو بخموشی گذاشتهٔ از ته پردهٔ خا کستر حرارت خفیف خود را ایثار میکند .اينك شب شده ستارگان آسمان را زرین کرده و کائنات را سکوت عمیق فرا گرفته است سا کنین این کشور بخواب راحت فرو رفته ، و از دیدن رویای پر مسرت حظ میبرند .۷۰۹شماره (هشتم) سال دوم یاد یکشب (۳۱)اما من باید بحکم تقدیر در ینگوشه تنهائی این شب های طولانی را بابیداری و یکجهان غم و الم بپایان رسانم.اوه چقدر روح گداز و طاقت فرساست یاد آن ایامی که تو بر زانوی من سر نهاده و چهره ات دقیقه بدقیقه برزردی خود می افزود، لبهای قرمزی و نازکت بسفیدی مایل میشد چشمهایت بی نور گشته دستهای لطیفت ارتعاش می یافت، در همان ساعات چشمانت را بمن دوخته مرا تسلی میدادی و میخواستی از اشکها ئیکه از دو چشمم خارج و بر رویم میدوید جلو گیری نمائی.نه دیگر طاقت ندارم آن لمحات را زیر نظر آورده و تو را بآن سیما و حال پر اضطراب مشاهده کنم.بسیاری شبها میخواهم این خیالات غم آور را از خود دور کرده و بیاد شبهای بیفتم که با جمعی از دوستان نشسته و تا نیمه های شب مشغول حکایات دلچسپ و شیرین بودیم و هرگز بخیال نمیآوردیم که این دنیای کهنه، این آسمان نیلگون در هر دور مانند صحنه تیاتر و نمایشات فرح زا و غم انگیز بساکنین این کره خاکی نشان میدهد.میخواهم بیاد بیارم آنروزها ئیرا که هوا لطیف و آسمان نورانی بود، قرص آفتاب میدرخشید، برگهای نو رسته سبز و براق بر درختها لرزان بود، من و تو درمیان جنگل انبوه قدم نهاده در سایه اغرصا درختان می نشستیم، و هر شاخه رعنای شکوفه که جلب نظر مینمود یک بدیگر نشان داده و ساعتها بآن چشم میدوختیم، از قشنگی آن بحث رانده شعر میخواندیم و تشبیهات شاعرانه بآن علاوه میکردیم.پرندگان كوچك گل دوست ساعتها ما را بخود مشغول میداشت، و نغمه سرائی طیور قشنگ خوش الحان هوای آزاد ما را از خود می ربود.آخ که اینگونه خیالات از من بکلی مفارقت جسته و تنها همان لحظه های آخرین حیات تو از من جدائی ندارد.امروز آمدم بمزار تو دیدم سبزه ها همه پژمرده، و بته های کوچک کوچک که پیش از یکماه٧٦٨شماره ( هشتم ) سال دوممجله کابل( ۳۲ )پر طراوت بودند خشکیده ، یا دم از جوانی و رعنائی و زیبائی تو آمد ، قطراتچندی بپای این بته های خشکیده نثار کردم .از قبر تو دور تر قبر تازه دیگری دیدم هنوز گلها ئیکه بالای آن افشانده بودند تازه بوداینهم مانند تو شاید جوانی بود که از دوستان وفا میل مفارقت ورزیده است .مزار بسی خاموش بود . با سنگهای سر قبر سخن گفتم . حکایت کردم . بآن تسلی نشدهرویم را نهادم بخاک قبر تو قصه آغاز کردم ترا نعره زدم بگمان اینکه تو خواهی شنید ، قبر راپاره کرده بآغوش باز ولبهای پر خنده مرا استقبال خواهی نمود ، اما متاسفانه هیچ جوابینیامد و سنگهای سخت قبر نجنبید ، خواستم قبر را پاره نمایم و بیایم با تو پهلو به پهلو بخوابمآه که درینوقت بیهوش شده . زمانیکه چشم کشودم خود را از کنار خاک تو دور دیدم .وای ازانساعت که از روز مفارقت تو پر الم تر بود .۷٦۱[BLANK PAGE]کاشی کاریهای حیرت انگیز سمت جنوبی مسجد جامع هراتشماره (هشتم) سال دومشعرای افغانستان(۳۳)بقلم سرور خان گویاشعرای افغانستان(٦)مختاری غزنوی: —اسم او سراج الدین عثمان ابن محمد و تخلص او در شعر مختار استمولد او شهر غزنین و در قصاید خود از سلاطین ذیل نام میبرد و مدح میکند : سلطان مسعودابن ابراهیم ٤٩٢ - ۵۰۸ و عضد الدوله شیرزاد ابن مسعود ۵۰۸ - ۵۰۹ و سلطان ارسلانابن مسعود ۵۰۸ - ۵۱۲ و بهرامشاه ابن ابراهیم غزنوی ۵۱۲ - ۵٤٢ و معزالدین ارسلانشاه ابن کرمان شاه ٤٩٤ - ۵۳٦ و ارسلان خان ابن محمد سلیمان ٤٩٥ و ۵۲٤ مختاری ازشعرای زبر دست و مقتدر افغانستان در عهد خود بوده و باحکیم سنائی غزنوی الفت ورابطۀ زیادی داشته چنانکه عارف غزنوی قصیدۀ هم در مدح او سروده است تقی کاشی صاحبخلاصۀ الافكار و هدایت طبرستانی صاحب مجمع الفصحا تاریخ وفات او را در سنه ۵۵٤می نویسند و تقی اوحدی صاحب تذکرۀ عرفات در سنه ٤٣۰ نگاشته است ولی شاهانیکهممدوح او واقع گشته اند بعضی بعد از سنه ٤٣۰ گذشته و بعضی تا سنه ۵٤٢ همدر قید حیات بوده اند علاوه برین صاحب مجمع الفصحا عضد الدوله شیرزادابن مسعود ۵۰۸ - ۵۰۹ ممدوح مختاری را بعضد الدوله دیلمی اشتباه نموده و این سهویاست بزرگ چه عضد الدوله دیلمی یکصد و هشتاد سال قبل از فوت مختاری جهان را بدرودگفته و همین اشتباه صاحب مجمع الفصحا فاضل محترم محمد قزوینی را نیز متردد نموده و درحواشی چهار مقاله عروضی صفحه ۱۵۱ چنین می نویسد : و بعضی قصاید او در مدح یکیاز ملوک است معروف بعضد الدوله و معلوم نشد این عضد الدوله کیست . علی ای حالمختاری بامر سلطان مسعد غزنوی به سبك شهنامۀ فردوسی شهریارنامه هم نوشته استو صاحب تاریخ آثار الکرام ۱۳ بیت از مقدمۀ شهریار نامه را در کتاب خود ضبط کردهاست و تاریخ وفات مختاری بطور تحقیق در سنه ۵۵٤ بوده است .٧٦٢شماره ( هشتم ) سال دوم مجلة كابل ( ٣٤ )بهار غزنینمونه كلام :شاخ مرصع شد از جواهر الوان شیخ تل یاقوت شد ز لالة نعمانابر كهر هاي گل بسفت همانا خوردة الماس گشت قطرة بارانحوض ز نيلو فرو چمن ز گل سرخ كوه نشاپور گشت و كان بدخشانبود كل نا شگفته بر صفت دل باز چو بشکفت گشت بر صفت جانباغ چو میدان آبگینه شد از خوید برگ شکوفه ز باد تخت سلیماندامن خود بر کشید سرو چو بلقیس كاب گمان کرد آبگينة میدانانجيل آغاز كرد بلبل بر گل چون ز بنفشه بدید حالت رهبانشب همه شب كبك زعفران چرد از کوه روز همه روز از آن بگردد خندانچون شبهی داشت مرغزار بدریا لاله بر اطراف او برست چو مرجانگوئی در پیش آفتاب نهادند آینه در سایهای برگ درختانباغ ز ابر آن جمال یافت كه مسند از پسر كد خدای لشكر سلطانمفخر ارباب علم حضرت غزنين سرزنش اهل فضل ملك خراسانابو رجای غزنوی :نامش شهاب الدین و بشاه ابورجای غزنوی مشهور بوده از معاریف شعرا و مشاهیر فضلای عصر محسوب است . باحکیم سنائی و مختاری غزنوی معاصر و مداح سلطان بهرامشاه غزنوی بوده است ـ محمد عوفی صاحب لباب الالباب و نظامی عروضی صاحب چهار مقاله هر دو او را بدرجات بلند می ستایند . تاریخ وفاتش در سنه ٥٩٧ وقوع یافته . نمونه کلام :سپیده دم که خط نور بر ظلام کشند براق خسرو سیاره در لگام کشندهمی بر آید خورشید از ممالک شرق چو خنجری که بتدریجش از نیام کشندچنان نماید اطراف لاجورد سپهر چو سودة كه شگرفیش بر رخام کشندز آفتاب فلك ز ان سبب چنان گردد چو زر پخته که بر روی سیم خام کشند٧٦٣شماره ( هشتم ) سال دومشعرای افغانستان( ٣٥ )کهی زماه برآن تا چخ و سپر سازندز عدل سلطان ما تا خبر نداشته اندخدایگان سلاطین که مرکب ظفرشابو المظفر بهرام شاه بن مسعودیمین دولت شاهی که خسروان جهانبروز هیجا اقبال و فتح و نصرت و بختکه بساق بگلگون و ابر شش برسدکمان دولت و بختش هنوز نیمکش استزبان آنکه بملکش چوسوسنست دوسرچنان نمایش دارد بخنجرش خورشیداگر بمشرق در يك نیام بینندشزهی مظفر و منصور خسروی کا فلاكزانصاف و زانصاف تو شکفتی نیستسگان صید ترا چون قلا ده نو بایدفلك فزون شود ار لشکرت سپاه زنندچو هندو سند گرفتی مثال ده بسپاهز تیغ دست مکش تا بجوی از آن بجهانبرنج نفس جهان را فگن بآسایشبرای ملك روا با شد ار جهاد کنیهمیشه تا بخرید و فروخت باشد نرخبمان بشاهی چندان بزی که می سرندگهی ز مهر بر آن نیزه و حسام کشندکه صبح و شام ز یکدیگر انتقام کشندبگاه رتبت بر مسند انام کشندکه بار نعمتش از شکر خاص و عام کشندبیاد بزمش بر پای می ز جام کشندنجیب موکب میمونش را زمام کشندسیاه و خنگ شب و روز اگر چه گام کشندجهان چو تیر شود راست چون تمام کشندبنفشه وار ز سوی قفا زکام کشندکه از نیامش هر روز لعل فام کشندبوقت صبح ندانند کز کدام کشندغبار جیش تو در دیده ز احترام کشندذوات مخلب اگر چینه حمام کشندزیال شیر بروز شکار خام کشندزمین کم آید اگر دا من خیام کشندکه تاز چین و یمن سوی مصر و شام کشندکه پادشا هان تیغ از براي نام کشندکه رنج نفس بملك اندرون کرام کشندبروی گل سزد ار مالش زکام کشندکه هر چه میشود آنرا ربا و وام کشندشو د حلال برین چیز کت حرام کشندسید حسن غزنوی :نامش اشرف الدين حسن ابن ناصر علوي است سيد عالي نسب و بزرگعالیقدار بود مولدش غزنی است و همدران شهر وعظ میکرده وبعد ها فريضة حج گذاردهو چندي در بغداد بوده وخليفة عباسی با او مهربانی و مدارا نموده در حين عودت بغزنين در٧٦٤شماره ( هشتم ) سال دوممجله کابل( ٢٦ )حدود جوین در سنه ٥٦٥ برحمت ایزدی پیوسته قصیده ذیل اورا که بطور فخریه سرودهاستادان فن مانند مجیر بیلقانی و کمال اسماعیل و شیخ آزری استقبال کرده اند .نمونه سخن :داند جهان که قرة عین پیمبرمشایسته میوه دل زهر او حیدرمدریا چو ابر بار دگر آب شد ز شرمچون گشت روشنن که چه پاکیزه گوهرمتیر فلک که هست سخن را کمال سختمی بفکند سپر ز زبان چو خنجرمگر صد هزار پیکر لفظست جانشانبخشیده منست که جان دو پیکرمسهلست اگر بمنظر من بنگری از آنکمنظور عالم ملكو تست مخبرمگل بلبلی گزیند در باغ سیرتممه اختری پسندد در پیش اخترمدارم زبان ژاژ نخایم که سوسنمبینم بچشم و عشق نبازم که عبهرمبی نقش همچو آینه آبی منفشمبی عطر چون فریشته جانی معطرمچون در تنم چو نافه زاندیشه خشک شدجزمم همین که هم نفس مشك از فرمهر لحظه دور جام تهی در دهد چو گلاین پر شکوه گلشن سبز مدورمبر گوشمال چرخ تهی چشم همچو نایاينك رگیت راست نهاده چو مزهرمبر سر نیاید از من يك ذره تیر کیچرخ ار فرو گذارد صد بار دیگرمگفتی دریغ رنج حسن هم گزافه نیستآخر ببوی رنگی این رنج میبرمکر من بنیم جو بخرم خنك چرخ راپس هم دم مسیح نیم هم تك خرمگر هستیم نیست چه باکست گو مباشچون حاجتم نیست بهستی توا نگر مخاکیست رنگ دنیا پا کیست نقش دینخاکی همی فروشم و پاکی همی خرمآبی معقدست چه زیور دهد درمخاکی ملون است چه سنگ آورد زرماز تاب آفتاب دل کوه خون گرفتآوازه در فگند که یاقوت احمرمچندین درین مشبك خود گیر مانده امکز بند زال طبع کشایند ژبهرمزین نه سرای پرده نیلوفری برونيك طاق گلشنی است که آنجاست منظرم٧٦٥شماره (هشتم) سال دومشعرای افغانستان(۳۷)سرچون قلم زلوح وجودم بریده بادگر خود بساق عرش فرود آید این سرمبا این شرف زغصه طفلان روزگارخونا به چون جنین دهن بسته میخورمچون سر و پاك دامن خواهم هزار دستتا از درون چو غنچه گریبان دل درمچون سرفگنده لژیم گوئی صرا حیمچون خون گرفته خندم گوئی که ساغرمدر قهقه زگریه دل چون کلاب زندر خرمی ز سوز جگر همچو مجمرماز روی آنكه روی دلم سوی هزل نیستمن در گنه ز تو به بسی بی گنه ترمدر خواب گم شود دل آگاه من از آنكبیدار كرده نفس صبح محشرماحوال خویش اگر چه بگفتم بگان بگانسوگند میخورم كه ندارند باورمناور ده بشعر چومن در هزار سالاينك تو اید ری فلكا و من ايدرمدر عهد من هر آنك كند دعوی سخنخصمش خدای کز به نشیند برا برمبر خلق داوری نکنم بهر نظم و نثرایرا که من نخواسته داد است داورممر دانگی باز وجوانمردی خروسخرسندی هما و وفای كبوترممنت خدایرا که نیفگند دست حرصاندر نشیب وقف ز بالا، منبرمسردی زرق وخشكی سالوس چون نبودحاجت نیوفتاد به زهد مزورمنثر دروغ بر چو منی افترا كنندكز نظم راست گرد ز دریا بر آورمسر شستی دهم همه را ز آتش ضمیرگر هم بر آب كار نشویند محضرماز کس چوماه ومهر سپر نفگنم از آنكچون تیغ صبر و تیر سحر گه دلاورماز با طل زمانه كیم سایه برفتدكسكاندر پناه سایة حق بوالمظفرمسلطان یمین دولت بهرام شاه شاهكاقبال او گرفت به انصاف در برممحمد ابن ناصر علوی غزنوی :عوفی او را السيد الاجل جمال الدین اکمل الشعرا محمد ابن ناصر علویمی نویسد و برادر بزرگ سید حسن غزنوی میدانند . محمد علوی از شعرایدربار بهرامشاه غزنوی و مادح حضرت اوست اشعار او بحكم قلت جمع و تدوین نیافته اماابیاتی که از سید میآورند در حسن ترصیع و لطف تسجیع و مراعات النظیر بی نظیر واقع٧٦٦( ۲۸ )شماره ( هشتم ) سال دوممجله کابلکشته در فصاحت زبان فارسی او را بی مانند میشمارند تاریخ وفات سید بدست نیامد .نمونه کلام :چو خاک و باد کند نورونم در آتش آبشکوه آن عرضی باد و جوهر آتش و آبچو در مصاف بابطال حرب روی نمودازو بخیزد اندر دو لشکر آتش و آبهمی نماید از عکس لون گوهر اوهوای فتنه چو گردون واختر آتش آبمرصعست همه جرم او بگوهر و نورجنان کجا بحباب و باخگر آتش و آببا برو صاعقه ماند از ان قبل که دروبود همیشه چو در ابر مضمر آتش و آبسپرده پای بر بدان بنعل خاک و هوانموده دست دلیران زخنجر آتش و آببخاک و باد تکاور سپرده بهر ظفرسنان نیزه شاه مظفر آتش و آبچو مه نمود باقصاء باختر تگ و تابچوخورفگند در آفاق خاور آتش و آبگر از مزاج عناصر شدی نگار پدیدز فعل او شده ایدی مقرر آتش و آبچه جوهر ست که دار ندش از غریزی و نازچو دیده در سر و چون جانش در بر آتش آبایا بهار سعادت بهار تازه دمیدبا عتدال جهان شد مخیر آتش و آبسزد شما که نمائی بنوبهار بدیعز عکس صهبا وز نور ساغر آتش و آبنشاط جوئی را مش کنی که بر دشمنشکوه تست چو برعر دوشکر آتش و آبصالح الهروی :عوفی در لباب الالباب نام او را بسیاق ذیل الحکیم ابوالحامد محمود ابنعمر الجوهری الصائغ الهروی می نویسد و او را از شعرای دربار سلطان فرخ زادغزنوی می شمارد و قصائد او را از امهات قصاید و قلائد سخن وری دانسته است صاحب آثارالکرام دو فاضل را از باز یافتگان و سربر آوردگان دربار فرخ زاد شمرده که یکی صائغ هرویاست و دیگری ابوالفضل بیهقی و این هر دو دانشمند نخستین در نظم و دومین در نثر بآن پایه وما یه رسیده اند که کمتر کسی از فضلا هم پایة آنها گردیده است تاریخ وفات او بدست نیامد .نمونه کلام :الا يا جزع گون خرمن بگنج گوهر آبستنز نور پاک داری دل زدود تارداری تنچوریزد آبت از مژگان بدوزي دامن خفتانچو بینی آتش اندر دل بدري پیش پیراهن٧٦٧شماره ( هشتم ) سال دوم شعرای افغانستان ( ۳۹ )کنی در آستین مرجان نهی در بادبان لو لو بپاری بر بساط عنبر کنی دامن تر از لادنگهی از دیدگان ريزي همی لولو چو بالونه گهی از دیدگان ريزي همی لو لو چو پرويزنز تبت کاروان آری شوی در دشت مشک افشان ز ششتر قافله گیری شوی در کوه دیبا فنکه از برگ گل سوري کنی بر بوستان نري كه از شاخ گل خيري کنی در گلستان خر منبه خنجر بر سر گردون شکافی گوشۀ مغفر بنا وك برتن دريا بسپي عيية جوشنگهی از دیدگان پيغم باري چون ز لیخا نم گهی از باد چون مريم شوي بي شوي آبستنچرا با شد لبت خندان اگر بی بهري از شادي چرا چشمت بود گريان اگر بيزاري از شيونبيم و زر به پيرای نگار باغ را ز يور بلعل و در بیا رائی عروس باغ را گردنبخون آلوده خنجر ها همی غاري رخ لاله بـ يم اندوده پيکا نها همي سبني دل سوسننما ئی در دل نسرين بر نك معصفر كنجد بر آري از دهان گل بلون زعفران ارزنچو بر گردي بکرد راغ و بر صحرا زنی خيمه چو آري لشکر اندرباغ و بر گردي به پیرامنتو سازي مهر جويا نرا همي در بوستان مجلس تو سازي ماه رویانرا همی در گلستان گلشنبخور خوش همي سوزد بخـا ر تو بهر خانه عروس کش همي زايد سرشك تو بهر برزنزتو مشك ختن گر دد همی ار زان بهرماوي ز تو در عدن گردد همی کاسد بهر معدنگهی نالی چو دين دا ران زبیم شاه دین گستر گهی کوئی چو بدخواهان ز تیغ شاه شیراوژنملك تاج ملوك عصر فرخ زاد فر خ پي که بخشد نعمت قا رون و دارد قوت قارنخداوندی که شد خاشع مراورا چرخ گردن کش عدو بندی که شد خاضع مراورا عالم توسنچنان نازد ز امن او ولی کز خلد حو ر العين چنان پیچد ز بیم او عدو کز تیغ آهـرمنسخا موضع کفش دارد چو در دریا گهر ماوی خرد معدن دلش دارد چو اندر کوه زرمعدناگر دیو است بدخواهش بکین اوست چون رستم و گر خوکست بد گویش بقهر اوست چون بیژنچو ایمان در دل کافر نبوده درد ها نش لا چو کفران در دل مومن نبوده بر ز بانش لننه هر ميري چنو با شد نه هر بیخی بود کتان نه هر شاخی چنو خیزد نه هر خزي بود ادکننه هر کرم آرد ابریشم نه از هر خاك خيز دزر نه در هر نی بود شکر نه در هر خار باشد مننبا شد دور از دولت چو تف از ماه شهر یور نگردد زو جدا نصرت چو باران از مه بهمن۷۹۸شماره (هشتم) سال دوم مجلة كابل (٤٠)ایا در حزم چون نوذر ایا در عزم چون کسری ایا در بزم چون دارا ایا در رزم چون بهمنبزودي زادن كودك ز بهر كفتن مدحت نباشد هفت ماه افزون زن مداحت ابستنوفاي تست شایسته چو نعمت نزد دون و خیر هواي تست بایسته چو دولت نزد مرد وزنز تو دارد دل و دست و زبان و گردن هر کس مجال مهر و ساز کشت و لفظ شکر و بار منچو طوطي رنگمي بر لب چو شاهین نقش بر سینه چو هدهد تاج بر تارك چو قمري طوق بر گردنصدف مانند کردد جان ز مدح تو پر از لؤلؤ هدف کردار کردد دل ز کین تو پر از روزنایا از نامداران مه چنانك از آبها زمزم و یا از کامرانان به چنانك از چوبها چندنمن از کوهر فروشانم نیم بد اصل و بد کوهر یكانه كشته در هر علم و ماهی گشته در هر فنالا تا باز بر تیهو گشاید دست بر صحرا الا تا یوز بر آهو به بندد راه بر مکمنامل بادا بفر تو در غم بسته بر ناصح اجل بادا به امر تو کمین بکشاده بر دشمنبر آن طرز آمد این شعرم که استاد سخن گوید الا تا پردۀ تاري به پیش چشمۀ روشن٧٦٩(٤١)مکتوبشماره (هشتم) سال دوممنتخبات نفیسه«مکتوب»امیر علی شیر نوائی وزیر فاضل و مشهور هرات در قرن نهم بخواجه فضل دیوان و بخواجه عبید الله مروارید.برادران ارجمند و فرزندان دلبند را بعد از اسلام مشتاقانه اعلام آنکه : بشر، بحب جاه وریاست مجبول است، و نفس، بي اختيار وشعور، بکسب آن مطلوب مشغول، خاصیت جاه غفلت افزائی است، و التفات پادشاه، بادهٔ هوش ربائی، خلایق را با چنین کس کار بسیار، و چنین کس را بهوش بودن بسیار دشوار. اگر گاهی بمدد عقل خود را بحال آرد؛ اما مستی آن باده بحالش نگذارد؛ و دران مستی ها کجا بخاطرش آید که: فلك، منتقم و غدار است، و خالق ملك، حاکم عدل شعار. اقتدار جاهش را بقائی نیست و عهدش را وفائی نی. دوستان از فضائح آن شرمنده، دشمنان از قبایح آن در خنده. آشنایان ازان ناخوشیها متعجب و متأثر، و بیگانه گان ازان دیوانه وشی ها، سرافگنده و متحیر.پس نفس سلیم وعقل مستقیم باید که خود را در ان مستی ها بیخود نسازد، و بخود رائی و خود پرستی نیندازد و بحال درماندگان مظلوم پردازد.این نادان بی سامان را همه اینحالات بر سر گذشته، واز هيچيك بهره مند و آگاه نگشته. ایندم که بر تقصیرات خود آگاه گردیده، چه فایده که فلك، آنهمه را در نور دیده، نه ازان ندامت کشیدن فایده ونه ازين اشك حسرت پاشیدن نتیجه « تا توانستم ، ندانستم چه بود؟ چون بدانستم، نتانستم، چه سود؟»ایشان را که حضرت حق سبحانه و تعالی این دولت و جاه کرامت فرموده، و سعادت قرب پادشاه، عنایت نموده، التماس آن است که ( وقت ) خود را بر غرور و غفلت روا ندارند و بخسران دنیا و آخرت نگذارند، عجزه وزیر دستان را بشفقت و دلجوئی بنوازند٣٧٠شماره ( هشتم ) سال دوممجله کابل( ٤٢ )و کار درماندگان بمرحمت و نرمگوئی بسا زبد ، بسخن درشت ، دل در ویشان دلریش رانخرا شند و بالفاظ ملایم مرهم جرا حات درویش باشند ، و در همه کارا خلاص وراستی پیشهکنند و در جزای عمل از شرمساری روز قیامت اندیشه نمایند ، و هیچ گاه از ترس حق غافلنبا شند و هیچ وقت از ملازمت و بنده گی سایه حق (؟) بیکار و عاطل نگردند ، سخن راستکه صلاح دولت و رعیت و سپاه در آن باشد نترسند و بگویند و اگر عوض او در دنیا نرسددر آخرت از حق بجویند . چه از بد کاری ابنای جنس را چه ها پیش آمد ؟ فراموش نکنند.و بجهت مصلحت دنیا با یکدیگر نستیزند ، و اگر از نفس مشقتی پیش آید در پناه صبر و تحملگریزند، تا مصلحت پاد شاهی باشد ، مصلحت خود را نه بینند ، تا مصلحت امر الهی باشد ،ظاهر پاد شاهی را نگیرند و بملایمت و حکمت عرض نمایند و بتوفیق سبحانه در گذرانند .و السلام علی من اتبع الهدی .نقل از کتاب ( نمونه ادبیات تاجیک )طالب آملیای خاك قناعت كه چو گل بر سرمائي از سر نفشانیم ترا كافر مائيای شاهد دنیا بعبث چهره میارای دادیم طلاقت پس ازین مادر مائيدر طالعت ایشمع سحر نیست فروغی گویا تو هم از سلسله اختر مائیمن آهینه تیره چو داغ دل خویشم ای صیقل تو فیق تو رو شنگر مائیای شعله پرواز بسوزد پرو بالت هر چند که آرایش بال و پر مائی۲۲۱شماره ( هفتم ) سال دومسالك كابلى(٤٣)سالك ( ۱ ) كابلى متوفى در سنه ۱۲۸۱ قبگرفتار مزن طعنه كه تدبير نداشتبجهان دگرانی نگران تا كی و چندشب همه شب ز حرارت جگرم سوخت مگربی رياضت نشود بندۀ فرمانت نفسچكند قوۀ سر پنجۀ تقدير نداشتعكس تست اينهمه گي آئينه تصوير نداشتصبح صادق به بغل قرص تباشير نداشتحذر از آنسك درنده كه زنجير نداشتطفل اشكم چقدر گريه كه سالك ننمودسر پستان ارادت نمي از شير نداشتالفت كابلى متوفی در سنه ۱۳۰۰هر دلی كو اثر از نالۀ شبگير نداشتگردبر گردجهان گرچه بسی گرديده استسنگ را نالۀ جانسوز من از جا ببردآنزمان داشتم اين آيۀ رحمت از برراه در كوچۀ آنزلف گرهگير نداشتنو جوانی چو توياد اين فلك پير نداشتدل سنگين ترا قوت تاثير نداشتكه زخط مصحف رويت زير و زبر نداشتگرچه از كلك تو الفت شكر ناب چكدچون ني خامۀ سالك بشكر شير نداشت( ۱ ) سالك از بالاحصار كابل است و معروف است به سالك بالا حصاری .٧٣شماره (هشتم) سال دوم مجله کابل (٤٤)عالم تاریخافغانستان و نگاهی بتاریخ آن(۱۸) نگارش آقای م. غبارافغانستان در هندوستانحوضه های گنگواقعاً هندوستان مملکت بزرگی است و ازین جاست که درممالک متعده منقسم بوده وحتی احوال طبیعیه و تاریخیه آنها مخصوص و جداگانه است مملکت هندوستان (حالیه) عبارت از قسمت های ذیل است : حوضه های سند. حوضه های گنگ. منطقه های خارج ازین هردو. هندوستان جنوبی. حوضه های سند عبارت است ازمملکت کشمیر در شمال، پنجاب در پایان آن، سند در جهت جنوب حوضه های گنگ عبارت است ازممالک نیپال و بهوتان در دامنه های همالیا وجهت شمال، و ممالک دوآب، آور، اسام، بهار، بنگال، جوتانکپور، راجپوتانه درجهت جنوب، مناطق خارجه حوضه های سند و گنگ عبارت است ازممالک گجرات و اوریسا در سواحل غرب وشرق، هندوستان جنوبی عبارت است ازمملکت دکن که در اصل شبه جزیره هندواقع و شامل ممالک ذیل است : نفس دکن، برار، نظام، میسور، کرناتک، مییارد، کرومندلچنانکه خواهی دید افغانها در تمام این قسمت های که گفتیم به تشکیل دولت ها و ترویج مدنیت و ادب افغانی وشعائر اسلامیت پرداخته اند، و ما تا حال فقط مشغول نگارش تاریخ مختصر دولت های افغان درحوضه های گنگ بنام سلاطین دهلی بوده ایم، چه اینها۷۷۲[BLANK PAGE]چمن حضوری کابلاز مناظر پغمانشماره (هشتم) سال دومافغان در هندوستان(٤٥)بزرگترین قسمت های هندوستان را اداره کرده و از پهلوی تاریخ دارای اهمیت خاصی میباشندمنتها باید فهمید سلاطین دهلی یا آگره به تمام حوضه های گنگ که آن را نفس هندوستان خوانندمسلط نبوده و مثل ممالك نپال وبهوتان كه مالك استقلال شمرده میشدند ممالک بهارو بنگاله هم گاهی از تصرف آنها آزاد و مستقل بحساب میرفت، لهذا مالك مذكوره در قسمتیاز قرون وسطی، تاریخ نسبتاً خاص تری ایجاد کرده اند. در عوض، سلاطین دهلی و آگرهغالباً بر ممالك خارجهٔ نفس هندوستان یعنی (گجرات، اوریسه) غلبه جسته و استیلای نامیداشته اند.علی کل حال ما برای آنکه تاریخ افغان را در حوضه های گنگ فرو نگذاشته باشیم درینجابه نگارش تاریخ افغان در بنگال شروع کرده، و بعدها به تحریر تاریخ افغان در ممالك خارجهحوضه های گنگ (گجرات، اوریسا) مشغول؛ و در خاتمه از تاریخ افغان در هند جنوبی(دکن) خواهیم نگاشت. اما آنچه را که ما تاریخ افغان در حوضه های سند (کشمیر،پنجاب، ملتان) میشماریم حواله باختتام مقالات افغان در هند مینمائیم چه حوضه های سنداز نقطهٔ نظر جغرافیای طبیعی و تاریخ نژاد شناسی مربوط به مملکت افغانستان قدیم بودهو از تاریخی ترین مساکن آرین های افغانستان بحساب میرود. ازان بعد است که سیریو نگارشی از تاریخ افغان در ایران و تورکستان (فارس، ماورالنهر) خواهیم نمود.سلاطین افغان در بنگال :بنگال يك خطه وسیعه ایست در اطراف نهر گنگا و در جهت شمال شرقی هندوستانشمالا با ولایات نپال و بوتان، از شرق شمال باولایت آسام، شرقاً با قسمت برمای انگلیسیغرباً با خلیج بنگال در بحر محیط هند، از جنوب غربی باولایت اوریسه، جنوباً با خطهٔ بهارمحدود و متصل است، قسمت های شمالی و غربی او مرتفعتر و قسمت های جنوبی عبارتاز همان حوالی رودبار گنگا است، سواحل خلیجی بنگال در طول ٤٤٠ کیلو مترهافتاده و آب و هوای اینولایت از کثرت حرارت هوا؛ رطوبت زمین، عفونتبا تلاقها ناگوار است معهذا در پروریدن نباتات و حبوبات مشهور و از کثرت وحوش و سباع٧٧٤شماره (هشتم) سال دوم مجلة کابل ( ٤٦ )وحشرات معروف است . بنگال در ٣٠ ٢١ - ٣٠ ٢٦ درجه عرض شمالی ١٥ ٨٤ - ٩ ٨ درجه طول شرقی واقع ومساحه سطحیه اش عبارت از ٢٤٣٠٠٠ مربع کیلو متر بوده ، تعداد نفوس آن تقریباً به چهل ملیون میرسد . اهالی در بشره وسیما بمردمان هند چيني شباهتی داشته وزبان آنها از قدیمترین مشتقات زبان آریانی هند بحساب میرود . دیانت اکثریه بنگالی ها براهمائی بوده ودیانت اسلامیه در مرتبه دویم واقع است . این بنگالی که ما گفتیم بعد از تسلط انگلیس ها در جغرافیای سیاسی خود دچار تغیرات فاحشی گردید .بنگال در آن عهدی که ما میخواهیم از آن سخن گوئیم بقول محمد قاسم مورخ دکنی شامل ولایات ذیل بود : - بنگاله ، ستار گانو ؛ لکنهرتی ؛ بهار ؛ جا جنگر . که اینهمه را رویهمرفته ( پوربیه ) وسلاطین آنرا شاهان پوبی میخواندندسلاطین خلجیه بنگال (٥) نفر از سال ٥٩٩ تا ٦٢٢ هجری ؛بهر حال اولین فاتحی که در دوره اسلام قدم درینخطه نهاد همان مجاهد مشهور افغان محمد بختیاری خلجی است ، فرشته میگوید محمد بختیار از اکابر بلادغور و گرمسیر ( افغانستان ) است که در عهد دولت شهنشاه معروف افغان سلطان غیاث الدین محمدسام غوری (٥٥٨-٥٩٨) چندی بغزنین آمده وبعد ها در معیت ملك معظم حسام الدینخان افغان غوری بهندوستان پیوست ، ملك معظم از مامورین بزرگ شهاب الدین غاری سپه سالار هندوستان (برادر سلطان غیاث الدین غوری ) بوده، و در سال ٥٩٠ حاکمیت علاقه کول را در هند داشت بهرحال محمد بختیار بتوجه ملك معظم حکومت علاقه های میان دو آب و ماورای رود بار گنگ یافت و در اندك مدت لیاقت و اخلاق او سبب شد تا عدت بسیاری از افغانهای غور وغزنی گرد او جمع آمدند ، بعد ازین محمد بختیار به تسخیر ولایات بهار و بنگال متوجه شده چندین محارب با براهمنی های آنولایت نمود وضمناً تا اندازه باشاعة اسلامیت کامیاب گردیده ، در عین حال بشوکت و ابهت او افزود ، قطب الدین ايبك غوری نائب الحكومة کل هندوستان ازینمراتب آگاه و درصدد تربیت محمد بختیار برآمد و نخست فرمان رتبه شاد باشی گری - با هدایای دولتی باو ارسال کرد ، محمد بختیار مشعوفانه همت به تسخیر قطعی ولایت بهار گماشت و بالاخره در سایهٔ٧٧٥شماره (هشتم) سال دوم افغان در هندوستان (٤٧)محاربات خونینی حصار بهار را که از معروفترین قلاع هند و در عین حال مرکز روحانیت و مذهبیبرهمنی ها بوده فتح کرده، مدارس دینی و معابد آنها را تخریب و شعایر اسلامی را ترویج نمود.محمد بختیار پس ازین فتح عظیم بالذات بدربار افغانی دهلی حضور بهمرسانده و در مقابلاینخدمات بزرگ از طرف قطب الدین ايبك غوري نائب الحكومة هندوستان در سال ٥٩٩رسماً بصفت پادشاه ولایت بهار و لکنهوتی شناخته شد و بارگاه سرخی که در آنعهد مخصوصپادشاهان بود باو عنایت گردید. محمد قاسم حدود بهار و لکنهوتی را در آنزمان اینچنین تعریفمیکند: علاقه کور تا سرحد بهار لکنهوتی است، و از آنطرف کور تا بنارس و تا کنار دریایبزرگ بنگاله باشد، بعد ازین محمد بختیار مجدداً به لکنهوتی و بنگال عزیمت نمود و در نتیجههجوم ناگهانی شهر (نودیا) را که از بلاد لکنهوتی و در میانه ولایت لکنهوتی و بنگال واقع بود اشغالنمود این شهر سمت پایه تختی کل ولایات بهار و بنگال را داشت بعد از فتح نودیا پادشاه بهار وبنگال لکمن رای نامی که از شاهان تاریخی آن سرزمین بود مغلوبانه فرار نمود و معابد نودیااز طرف فاتح افغان تخریب و در عوض در سرحد بنگاله پایتخت جدیدی بنام (رنگ پور)تعمیر گردید، محمد بختیار این شهر جدید را با مساجد و خوانق و مدارس اسلامی مزینساخت، و خود با لتدریج حکمرانان براهماپی اطراف بنگال را در قید اطاعت آوردهبرای نشر اسلامیت و ترویج مدنیت و علوم اقدامات بزرگی نمود.محمد بختیار بعد از آنکه سلطنت بهار و بنگال او را مسلم شد بفکر تسخیر ولایات تبتو کاشغر واشاعه دیانت محمدیه در آنسرزمین افتاد، لهذا محمد شیرخان افغان خلجی و علیمردانخان خلجی را که از سرداران کار آزموده افغان بودند بضبط مملکت گماشته و خود با اردویمنتظمی جانب چین حرکت نمود، واقعاً این اراده محمد بختیار از امور صعبي بودبالآخره این شخص بزرگ جبال صعب المروری را با اراضی مجهوله طی کردهو قدم بخاك تبت گذاشت و صدمات محارب وحشیان بومی را متحمل شد، ولیبرودت هوا و عدم خطوط مواصله با هند و قحط ارزاق با دفاع شدید بومیاناو را بعودت جانب هند مجبور ساخت، و در حالیکه شب ها و روز ها را گرسنهبودند کوهها و صحاری لم یزرع و رود بارهای غر بونده را عبور کرده عاقبت داخل٧٧٦شماره ( هشتم ) سال دوممجله کابل( ٤٨ )هندوستان شدند مگر افسوس از تمام اردوي او فقط صد سوار افغان با او زنده رسیدهتوانستند وبس . محمد بختیار در اندك مدتی بعد از عودت تبت رخت سفر بآخرت کشیدو در سال ٦٠٢ در ولایت بهار مدفون شد .پس از محمد بختیار اخلاف خلجی او از سال ٦٠٢ تا سال ٦٢٢ چهار نفر یکی پی دیگریزمام سلطنت بهار وبنگال در دست گرفتند ولی در سال موخرالذکر از طرف سلطانشمس الدین التمش غوری شهنشاه هندوستان مستاصل گردیده و پاد شاهی خلجیان بنگالهضمیمه سلطنت دهلی گردید . اسمای شهریاران خلجی بنگال :محمد بختیار خلج جلوس ٥٩٩ — عزیزالدین محمد خلج ٦٠٢ — علیمردان خلج ...علاؤالدین خلج ... — حسام الدین عوض خلج ... الی ٦٢٢ هجری .شاهان اقلا ، افغان در بنگال ( ٢ ) نفر :سلطة سلطنت دهلی در بنگال متجاوز از صد سال طول کشید در عهد دولتسلا طين تغلقشاهی افغان در دهلی هنگامیکه سلطان محمد شاه تغلق ( ٧٢٥ — ٧٥٢ )سریر آرای سلطنت بود روسای افغان در بنگال شوریدند و بعد از انکه قدرخاننایب تغلقشاه را کشتند استقلال ولایت بهار وبنگال را در تحت رياست ملك فخر الدينافغان اعلان کردند و این واقعه در سال ٧٣٩ اتفاق افتاد . بعد از کمي ملك على مبارك خانافغان که در اقصي بنگاله زنده گی میکرد رایت مخالفت بر ضد سلطان فخر الدين افراشتهو پس از انکه سلطان را در نواح لکنہوتی مغلوب و معدوم نمود خود بعنوان سلطانعلاؤ الدین تاج دولت برسر نهاد جلوس سلطان جدید مصادف بود بسال ٧٤١ ولی بزودیخانواده بنگریه افغان جای پاد شاه جدید را در بنگال اشغال نمودند :سلطان ملك فخر الدینخان جلوس ٧٣٩ - ملك مبارك عليخان مشهور بسلطان علاؤالدین ٧٤١سلاطین بنگریه افغان در بنگال (١٠) نفر :در زمانیکه شاهان انقلابی افغان در بنگال دم از استقلال میزدند ملك الياس خان افغانحاکم لکنہوتی که شخص داعیه داری بود زمام عسا کر افغا نی را بدست گرفته سلطانعلاوالدین را در رزمگاه بکشت و خودش بعنوان سلطان شمس الدین اعلان سلطنت نمود،۷۷۷شماره ( هشتم ) سال دومافغان در هند و ستان( ٤٩ )شمس الدین شخصی قابلی بود و بسرعت بتا مین و توحید اداره کل مملکت بهار و بنگال موفق آمد، حتی شمس الدین ولایت جاجنکر را ۵ بعد از شهریار محمد بختیار خلج بتصرف براهمائی ها رفته بود دوباره بسلطنت بنگال ضمیمه کرد ، شمس الدین در سال ۷۵۹ از عسا کر سلطان فیروز تغلق شهنشاه دهلی مغلوب شد ولي بزودي مصالحه کرده و فقط مشغول تحکیم دولت خویش در داخله گردید و خودش در اواخر همان سال رخت بسرای دیگر کشید .بعد از شمس الدین اولاد او متجاوز از صد سال در بنگال سلطنت کرده بالاخره بدست غلامان خود منقرض شدند . اینخانواده را مورخین ازان جهت بنگره یاد کرده اند که نام یکی از اجداد شمس الدین بنگره بوده وخود او نیز این نام را بطور اسم خانواده گي ضمیمۀ نام خو یش نموده بود :سلطان شمس الدین اول بنگره جلوس ٧٤٢ - سکندر شاه اول بن شمس الدین اول ٧٥٩غیاث الدین بن سکندر شاه اول ٧٦٨ - سلطان السلاطين بن غیاث الدين ٧٧٥شمس الدين ثانى بن سلطان السلاطين ٧٨٥ - رقبای سلطنت سه نفر: - کانس كافري ٧٨٧باغی، جنمل ملقب به جلال الدین پسر) اليکانس ، سلطان احمد بن جلال الدین .) ۸۳۰سلطان ناصر الدین بنگره از احفاد شمس الدین اول ۸۳۰ - باربك شاه بن سلطان ناصر الدین ٨٦٢يوسف شاه بن بار بك شاه بنگره ۸۷۹ - سکند رشاه ثانی بن يوسف شاه ۸۸۷فتح شاه بن سکند ر شاه ثانی ٨٨٧ - ٨٩٦بعد از انقراض سلا طین بنگریه بنگال سلطنت بدست غلامان آنها افتاد که چهار نفر بنام بار بك شاه ، انديل حبشی ( فیروز شاه ) سلطان محمود بن فیروز شاه ، مظفر دیوا نه از سال ٨٩٦ تا سال ٩٠٣ حکمرانی نمودند . و در سال موخرالذکر خانوادۀ ديگري بنام شریفۀ مکیه زمام سلطنت بنگال را در دست گرفته سه نفر بنام شریف حسین ، نصيب شاه ، سلطان محمود تا سال ٩٤٥ فرمانروائی کردند ، بعد ازان مجدداً سلطنت بهار و بنگال بدست افغانها اوفتاد .۷۷۸( ٥٠ )شماره ( هشتم ) سال دوممجلة کابلسلاطین سوریه وکرانی افغان در بنگال ( ٧ ) :شیر شاه افغان سوري بعد از انکه شهنشاه هندوستان شد مملکت بنگال را در ٩٤٥ از خانواده شریفیه گرفته ضمیمه سلطنت دهلی نمود. ولی در عهد دولت برادر زاده اش محمد شاه عدلی ( ٩٥٥ - ٩٦٤ ) محمدخان افغان سوری مشهور به کوریه که نائب الحكومة بنگال بود دم از استقلال زده و به تشکیل دولتی در بنگال پرداخت ومتعاقباً در یکی از محاربی که برضد سلطان محمدعدلی شهریار دهلی مینمود درسال ٩٦٠ کشته شد . بعدازو پسرش خضرخان مشهور به بهادر شاه زمام سلطنت بنگال در دست گرفت و محمدعدلی را در یکی از جنگها بخون پدر بکشت متعاقباً خودش نیز بدست برادر خود تربیت خان کشته شده و سلطنت بدست یکی از امرای افغان سوري شيرشاه افتاد وپس از وخانواده افغان کرانی پادشاهی بنگال را در دست گرفتند ، آخرین پادشاه خانواده موخرالذکر دردفاعی که بمقابل هجومهای جلال الدین اکبر مغل دهلي می نمود در یکی از محارب شهید شده و باقتل او روزگار افاغنه یکجا در بنگال خاتمه یافت . از ین بعد بنگال جزوسلطنت مغل های هند بشمار میرفت تا آنکه در عهد عالی گهر کورکانی بتصرف کمپنی معروف انگلستان رفت. بهر حال از نقطه نظر تاریخ ، خدمات سلاطین افغان در بنگال در راه مدنیت و عمرانات وترويج علوم اسلامی شایان تقدیر است .شاهان سوري بنگال :محمدخان سور ملقب به جلال محمد شاه جلوس ٩٥٥ هجريخضرخان بهادرشاه بن جلال محمد شاه ٩٦٠سکندرشاه سور ( از امرای شیرشاه بود ) ...شاهان کرانی بنگال :تاجخان كراني افغانى جلوس ...سلیمان خان ملقب به حضرت اعلیبرادر تاجخان كرانیبايزيد كرانی بن حضرت اعلی ٩٨١داؤدشاه بن حضرت اعلي ٩٨١-٩٨٣سلاطین افغان در مالوه ( ٩ ) نفرخطه مالوه در وسط هندوستان بشكل مخمس الاضلاعی در گوشه غرب جنوبی حوضه واسعة گنگ افتاده واز اطراف بکوهها محصور است ، مالوه جنوباً به وينديا ، از جنوب غربی٧٧٩شماره (هشتم) سال دوم افغان در هندوستان (٥١)به دونکر وسلا مبهار، از جهت غرب و غرب شمالي بجبال اراوالي، و از شمال مشرق بهمجرای نهر جمنا محدود، و در ٦ ٤ ٢١ با ٤ ٥ ١ ٢٦ عرض شمالي و ٤٠ ٧١با ٤٦ ٧٦ طول شرقي ممتد بوده، دارای ۱۲۹۳۲۸ مربع کیلو متره مساحه سطحیه استو تقریباً پنج ملیون نفوس دارد، نفوس مالوه بجنس آریا منسوب و در عین حال با اقواممختلفه مرکب شده، مذهب عمومی عبارت است از دیانت اسلامیه و برهمنیه . اما در وقتیکهما ازان سخن میگوئیم موضع (مندو) نیز شامل جغرافیاي سیاسي مملکت مالوه بوده و لهذامساحه سطحیه و تعداد نفوس او بیشتر ازان است که در بالا گفتیم، مندو در ساحلغربی هندوستان وجنوب غرب ایالت کچ در مدخل خلیج کچ افتاده مالك شهر و بندرگاهی است ،تعدادنفوس آن تقریباً متجاوز از چهل هزار بوده، دارای یادگارهای مصنعی از قبیل جامعاسلامیه و معبد کفره وسرای حکمداران قدیم است، اهالی مندو قسماً مسلمان و قسماًهند و بشمار میآیند .بهرحال مملکت مالوه در اسفار فاتح مشهور افغانستان سلطان محمود زابلی بتصرفعساکر افغان آمد، ولی این تصرف را دوام و قوامی نبوده بعدها از طرف سلاطینافغانی هندوستان مثل شمس الدین التمش و پسرش ناصرالدین محمود اقدامات عسکریه در مالوهتعقیب شد اما در سال ۷۱۰ هجری بصورت قطعی ازطرف عساکر غیاث الدین بلبن غوريشهنشاه هندوستان اشغال و ضمیمه سلطنت هند افغانی گردید، در عهد دولت سلطان اعظمهندوستان علاءالدین افغان خلجی دیانت اسلامیه درینخطه تقریباً تعمیم و مملکت توسطنائب الحکومه های افغانی اداره می گردید. در سال ۷۸۹ از حضور سلطان محمد شاه ثانیافغان تغلقي شهنشاه هندوستان یکنفر از احفاد سلطان معروف افغان شهاب الدین غوريبنائب الحکومهگي مالوه مامور واعزام گردید، این نائب الحکومه جدید همان دلاورخانغوري و شخص باکفایتی است که در سال ۸۰۱ هجري به تشکیل دولت مستقل افغانی در مملکت مالوهپرداخته وخود زمام این سلطنت جدید در دست گرفت، ازین بعد است كه يك سلسله پادشاهانافغان در مالوه به نشر مدنیت افغانستانی و اشاعه دیانت اسلامی مشغول می شوند، بهترین یادگارهای عمرانی این سلسله همان آثار و عمارات سلطان دلاور خان و پسر نامدار او سلطان۷۸۰شماره (هشتم) سال دوم مجله کابل (٥٢)هوشنگ غوری وسلطان محمود خلجی است که در خطه مالوه دارای اهمیت مخصوصی میباشد،رفقا میدانند فرصت آن نیست که ما در مقالات مختصر خود همه آن وقایعی را که اسبابدقت افغانیان حالیه و از مفاخر گذشته گان ماست مندرج نمائیم چه ما فقط مشغول آنیم کهراهی برای تدوین تاریخ آینده باز کنیم و لهذا جز اختصار چاره در تذکر بحادثات تاریخینداریم . میرویم بمقصد :این سلسله در تعداد هفت نفر یکصد و سی و شش سال در مملکت مالوه سلطنت کردهبالأخره آخرین پادشاه این رژیم سلطان محمود ثانی در نتیجه هجومهای شدید سلطان بهادر شاهپادشاه مملکت گجرات منقرض و مالوه ضمیمه سلطنت گجرات گردید، این وقایع در سال۹۳۷ هجری اتفاق افتاد بعد از چهار سال چون مغل ها در هند قوت گرفته بودند عساکر همایونمالوه را اشغال کرد، و بعد از یکسال مجدداً ملواقبالخان افغان غوری در مالوه حکومت مستقله افغانیهرا اعلان نموده متعاقباً شیر شاه مشهور افغان مغلها را از صحنه هند رانده و مالوه را مثل سایر حصصهند بشهنشاهی هندوستان الحاق نمود . بعد از فوت شیر شاه و خلفش سلیم شاه سور در عهددولت محمد علی سور، نائب الحكومة مالوه شجاعت خان افغان سوری در مالوه اعلان استقلالکرد و بعد ازو پسرش میان بایزید خان برتخت مالوه عروج نمود متعاقباً مغل ها مکرراًهندوستان را اشغال وسلطنت افاغنه را خاتمه داده و در سال ٩٦٣ عساکر کورکانی ها مملکتمالوه را مسخر و ضمیمه سلطنت دهلی نمودند، این مطلب در عهد دولت اکبر جلال الدینمشهور و قوع یافت.در زمانه فتور سلطنت کورکانی های هند، مالوه بدست مراتهـه ها افتاد و آنها یکدستـهحکو ماتی در انجا تشکیل دادند که از تأمین مملکت عاجز بودند، لهذا مالوه برخلاف گذشتهمدتی خویش ماوای اشرار گردید . از سال ۱۸۱۷ مسیحی انگلیز ها بالتدریج بضبط قطعی ویا تحتالحمایه گرفتن قسمت های مالوه آغاز و انجام دادند . پایتخت افغان ها در مالوه همان شهرقشنگ مندو بود که پیشان به شادی آباد معروف و از مزین ترین بلاد هندوستان بحساب میرفتوامروز سوای آثار تا ریخی ماضی اهمیتی را حایز نیست .۷۸۱شماره (هشتم) سال دوم افغان در هندوستان (٥٣)طبقه اول سلاطین افغان در مالوه :سلطان حسین دلاور خان غوری جلوس سال ۸۰۱ هجری ـ سلطان الپ خان هوشنگ غوري بن سلطان حسین دلاور خان ۸۰۸ ـ سلطان محمد شاه بن هوشنگ شاه غوری ۸۳۸ ـ سلطان محمود خان بن ملك مغيث خان افغان خلجی ٨٤٠ ـ سلطان غیاث الدین خلجی بن سلطان محمود شاه ٨٧٤ ـ سلطان ناصرالدین خلجی بن سلطان غیاث الدین ۹۰۷ ـ سلطان محمود ثانی بن سلطان ناصرالدین ۹۱۹ ـ ۹۳۷طبقه (۲)سلطان شجاع خان افغان سوری ٩٥٢ ـ سلطان بايزيد بن سلطان شجاع شاه سوري ٩٦٣سلاطین افغان در خطه شرق (جانپور) ۶ نفر از ۸۰۰ تا ۸۸۱ هجری :نام شرق در هندوستان در مورد ممالک آنسلاطینی اطلاق شده که در قسمت هاي شرقی مرکز هند (ایالت دهلی) حکومت کرده اند ، میتوان اینخطه را روی نقشه امروزه در قسمت شمالی هند مرکزي (حالیه) و مشرق راجپوتانه معین کرد ، معهذا حدود آبوته این مملکت را بطور ثابتی نمیتوان نشان داد چونکه تشکیلات ملکیه آنولایت تابع جغرافیای طبیعی و مستقلی نبوده و بحكم پلتیك همیشه قبول تغییرات مینموده است . محمد قاسم سلاطین الشرق را در حصص جانپور و ترهت عنوان میکند در حالیکه تاریخ وقایع و سوانح این سلسله نشان میدهد سلطه اینها در تمام حصص را بری ، کول ، ترهت ، قنوج ، بهار حتی گاهی بولایات لکنہوتی و جاجنگر پهن بوده ولهذا سلاطین الشرق در وقت خود مالك يك قسمت وسيع و معتنا به حوضه های گنگ یعنی نفس هندوستان بشمار میرفتند ، پس تعريف مجموع جغرافياهاي ولایات سابق الذكر مساوي است به توصیف جغرافیای مملکت شرق که ما عجالته از تفصیل آن منصرف و فقط بموضوع تاريخي او اشارتی مینمائیم .بعد از انکه نفوذ سلاطین افغان غوری در ایالت دهلی بسط یافت حصص شرقی او نیز یکی پی دیگری مفتوح و بلافاصله بسلطنت دهلی الحاق یافت ، اینحصص مفتوحه شرقی از اواخر قرن شش هجری تا اواخر قرن هشت تابع حکام وعمال مرکز دهلی بوده ، تنها۷۸۲( ٥٤ )مجلة کابلشماره ( هشتم ) سال دومدرين ميانه گاهی ولایات بهار ولكنهوتی بشكلی مستقلی زنده گی کرده است که ما قبلا درزیر عنوان سلاطين افغان در بنگال ازان سخن گفته ايم . درا نعهد حصص شرقی دهلی احیاناًجا پنور نيز گفته و خوانده ميشد زيرا پایتخت اغلب حصص شرقی شهری معمور و در علاقه( اود ) حا لبه واقع و موسوم به جانپور بود باين نسبت علاقه های تابعه بمركز بنام ولایاتجونپور یاد شدند .بهر حال در سال ٧٩٦ هجری از حضور سلطان ناصرالدين محمد تغلق شهنشاه افغانیهندوستان ( ٧٩٦ - ٧٩٧ ) ملك سرور خان نامی كه از امرای معتمد جد سلطان و ازوزرای پدر او بود ملقب به ملك الشرق گرديده و بنائب الحكومهگی ولایات جونپور ،قنوج ، بهار منصوب شد ، این شخص مرد کافی بود بعد از رسيدن بمركز حكومت با لتدريجولایات رابری ، كول ، بهار ، ترهت را تامین کرده و در وقتيکه در بار دهلی گرفتار انحطاطاخلاق و تيمور گورگان در صدد انقراض شهنشاهی هند افغانی بود ، ملك الشرق بغرضتشكيل يكدولت قوی ولایات لكنهوتی و جاجنكر را بخطۀ شرق الحاق و اخذ ماليات نموددر حین تاراج تيمور هندوستان را ملك الشرق استقلال سلطنت مملكت شرق را اعلان کردهبود و در منابر او را سلطان الشرق ميخواندند . ولی سلطان الشرق را عمر كوتاه بود و دو سالبعد ازین واقعه از تخت به تخته انتقال کرد ، از طرف رؤسای مملكت ملك مبارك قرنفل حانافغان كه از امرای مشهورۀ افاغنه و پسرخواندۀ سلطان الشرق بود بسلطنت شرق قبولكرده شدازين بعد است كه يك سلسله پادشاهان افغان تا اواخر قرن ( ٩ ) هجری بر خطۀ وسيعۀ شرقسلطنت نموده و در راه آبادانی مملكت و نشر علوم خدمات شايانی انجام داده اند ، کتابهایحاشيۀ هندی ، بحر مواج ، فتاوای ابراهيم شاهی ، ارشاد بنام سلطان ابراهيم يكي از پادشاهانفضیلت پرور این سلسله تالیف گردیده است . سلسلۀ سلاطين الشرق در قرن نهم یکیاز بزرگترین قوت های افغان در هندوستان حساب ميشد ، معهذا در اواخر قرن مذكورسلطان حسين آخرین پا شاه اینخاندان در مقابلات و محارباتيكه با سلطان معروف هندبهلول لودي ( ٨٥٥ - ٨٩٤ ) نمود مغلوب و منقرض گرديده با لاخره سلطنت مستقله٧٨٣شماره ( هشتم ) سال دومافغان در هندوستان( ٥٥ )شرق مجزا و به سلطنت هندوستان مرکزی الحاق یافت.شاهان شرق :ملك سرور خان سلطان الشرق جلوس سال ٨٠٠ هجری - ملك قرنفل خان مباركشاه شرقی ٨٠٢سلطان ابراهیم شاه شرقی برادر مبارکشاه ٨٠٤ - سلطان محمودخان ا ل بن ابراهیم شاه ٨٤٤بیکن خان سلطان محمودثانی بن محموداول ٨٦٢ - سلطان حسین شاه شرقي بن محموداول ٨٦٢- ٨٨١منا طق خا رجه نفس هند وستان :سلاطین افغان در گجرات ( ١٣ ) نفر از سال ٧٩٨ تا ٩٩١ هجریولایت گجرات در جهت غرب هندوستان , ساحل بحر عمان واقع وشمالا بولایت راجپوتانه، شرقاًبولایت مالوه وخا نديس ، جنوباً بحطۀ كوتكان، غرباً به بحر عمان محدود ومتصل است مساحةسطحی گجرات عبارت از ۱۳۸۷۷۰ مربع کیلو متره است كه در ۲۰° ٤٥° ٦٤ عرض شماليو ۳۰° ١٦ با ۷۲ طول شرقی امتداد داشته وتعدادنفوس او نزديك به ده ملیون میرسد ، مملکتگجراب عبارت از دو حصهٔ شرقي وغربی بوده وحصهٔ غربی همان است كه برابر خلیج هایکچ وکمباری ممتدد است ، آب وهوای این مملکت مختلف واهالی دارای دیانت اسلامیه و برهمنیهبوده وتقسيمات سياسيه آن بعداز تسلط اوروپائیها دوچار تغیرات مختلفی گردیده است ازقبیل علاقه هاي تابع مستقیم انگلیز ، تابع ريا ست های بومی وتحت الحمایهٔ انگلیس ، تابعدولت پور تکیز .در اوایل قرن پنج هجری در عهد دولت فاتح معروف افغانستان محمود زابلی اسلامیت درگجرات قدم نهاد ، درقرن شش هجری شهاب الدین مشهور غوری محاربات افغان را باینهمدیواری حکمران گجرات تجدید کرد، متعاقباً قطب الدین ايبك غوري از سال ٥٩١ تا٥٩٣ آنمملکت را معروض حملات پیاپی خود قرارداد، در عهددولت شمسیه افغانیه در هند ( ٦٠٧ تا ٦٦٤ )گجرات تابع حکام افغانی شمرده میشد ولی در اواخر دورهٔ خاندان شمسیه دوباره دارایاستقلال بومی گردید چنانیکه در عهددولت سلطان غیاث الدین بلبن غوری ( ٦٦٤ - ٦٨٥ )بکلي مستقل بود . فتح کامل ومجدد این خطه قسمت اردوي سلطان اعظم علاؤالدین افغانخلجی ( در سال ٦٩٧ ) بود ، ازان بعد حکام افغانی ، گجرات را بنام دهلی٧٨٤شماره ( هشتم ) سال دوممجله کابل( ٥٦ )اداره مینمودند .در عهد دولت سلطان محمد شاه افغان تغلق ( ٧٩٢ - ٧٩٦ ) نائب الحکومه گی گجراتبعهده اعظم همایون ظفر خان افغان بن وجیه الملك قرار گرفت . بعد از انکه خاندان تغلق رافترت فرا گرفت و آوازه هجوم تیمور کورکان در صحنه هند منتشر شد ظفر خان برایحفظ ما تقدم طرح يكدولت قوی افغانی در گجرات ریخته و در سال ( ۷۹۸ ) اعلاناستقلال نمود ، طرح ظفرخان محكم و ادارۀ او قوی بود چنانيكه بعد از او اخلافش در طولمتجاوز از یکقرن سلطنت مستقله گجرات در دست داشتند ، پایه تخت اینخاندان در اوایلشهر پتن و بعدها شهر احمد آباد حساب میشد ، بعد از انکه دولت کورکانی ها در سر تاسر هندبسط یافته و دولت های افغانی یکی پی دیگری قدم بوادی نیستی میگذاشتند ، آخرینپادشاه خاندان مظفریه سلطان مظفر ثالث در محارب اردوی جلال الدین اکبر مغلوب ودولت افغانها در گجرات در سال ۹۹۱ هجری خاتمه یافت .اما مملکت گجرات در زمانه فتور خاندان گورکانی از طرف براهمه ضبطو بطور مستقل اداره میشد آخراً از طرف انګلیزها و پورتکیزها اخلال و استیلا گردید .همایون اعظم ظفر خان مظفرشاه اول ملقب به خدا یکان كبير جلوس ۷۹۸ - سلطاناحمد شاه اول نواسه مظفرشاه اول ( خدا يكان مغفور ) - ٨١٤ - سلطان محمد شاه( خدا يکان كريم ) بن احمد شاه او ل ٨٤٦ - سلطان قطب الدین بن محمد شاه ٨٥٥ -سلطان داؤد شاه بن احمد شاه اول ۸۷۳ - محمود شاه اول (خدایكان حلیم) بن محمد شاه ۸۷۳مظفر شاه ثانی محمود شاه اول ( خطاط ۹۱۷ معروف ومحدث ماهر ) ۹۱۷- سکندر شاه بنمظفر شاه ثانی جلوس ۹۳۲ - محمود شاه ثانی بن مظفر شاه ثانی جلوس ۹۳۲ بهادرشاهبن مظفرشاه ثانی ۹۳۲ - محمود شاه ثالث نواسه مظفرشاه ثانى ٩٤٤ - احمد شاه ثانیاز نواسه های احمد شاه اول ٩٦١ - مظفرشاه ثالث بن محمود شاه ثانی از ٩٦٩ تا ٩٨٠مظفر شاه ثالث ( مکرر ) از ۹۸۹ تا ۹۹۱شاهان افغان در مملکت اوریسه :مملکت اوریسه در ساحل شرق هندوستان برکناره شمال غربی خلیج بنگال واقع و شمالا٧٨٥(٥٧)شماره (هشتم) سال دومافغان در هندوستانبممالک حالیه بنگال و بهار، غرباً به مملکت هند وسطی وسنترل پریوانس (ولایت وسطی) شرقاً بخلیج بنگال جنوباً بولایات سواحل شرقی دکن محدود ومتصل است، مساحهٔ سطحیه اوریسه بالغ بر ٦٢٧٧٨ مربع کیلو متره بوده و در ٢٨ ٠ ١٩ با ٥ ٠ ١ ٣٤ ٠ ٢٢ عرض شمالی و ٣٠ ٠ ١٦ ٨١ با ٣٠ ٠ ١١ ٨٥ طول شرقی امتداد دارد اهالی تقریباً شش ملیون و مذهب آنها عبارت از براهما نی وعشر نفوس تابع مذهب اسلام است.اوریسه در تاریخ اسلام وقایع مختصری دارد چه اوازبدو اسلام در هند تا حال فقط یکبار آنهم در مدت کمی در تحت رایت دو نفر پادشاهان افغان دارای دولت مستقل اسلامی شده توانسته است و بس در سایر ازمنه یا جزو ممالک سلاطین اسلامی دهلی بحساب رفته و یا خود زیر ادارهٔ حکومات هنود بوده است.بهر حال در اویل استقرار دولت کورکانی ها در هندوستان یکنفر از سرداران زبردست افغان داؤدخان نامی به مملکت اوریسه استیلا کرده و به تشکیل دولت مستقلی پرداخت، اکبر جلال الدین پادشاه معروف کورکانی (٩٦٣-١٠١٤) نگذاشت این دولت افغانی قوامی پیدا کند و بزودی بنیاد آن را بسوقیات مهیب عسکریهٔ خود بر انداخت.بعد ها یکنفر دیگر از رؤسای افغان کتلوخان نامی مجدداً براین مملکت مسلط شده و همان طرح سلف افغانی خودرا از سر گرفت و بمحض تشکیل یکدولت رسماً استقلال اوریسه را اعلام نمود، ولی جهانگیر شهنشاه کورگانی خلف اکبر (١٠١٤-١٠٣٧) در بر انداختن این دولت جدید نیز رویهٔ سلف خود در پیش گرفت، و بفرمود تا نائب الحکومه بنگال عسکر به اوریسه کشید و در نتیجهٔ محارب قتلوغان را مغلوب و دولت اورا در انولایت خاتمه داد.از ان بعد اوریسه جزء ممالک کورکانی ها بود تا در دورهٔ ضعف آنها بتصرف امرای هنود رفت ولی بزودی ورود کمپنی معروف انگلستان سرنوشت آنجا را مثل تاریخ سایر ممالک هندوستان بنوع دیگر تغییر وانقلاب داد.٧٨٦شماره (هشتم) سال دوم مجله کابل (٥٨)مطبوعاتبفلم آقای سرور خان جویا« مطبوعات و نشریات »و اسباب ترقی آنها(۲)پس از ینکه موضوع مطبوعات و مطابع را بموجب تقسیمات معینه مقاله خویش به پایانرسانیدیم خوبست برویم سر قسمت نشراه ، این موضوع هم بوطن ما در خلال پنجاه شصتسال تمام یا بیست و بیست و دو سال اخیر يك میزان با اعتدالی را نیافته نمیگو ئیم نشریاتخوبی نداشته ایم و نمیتوا نیم ادعا کنیم ناشرین ما راه حقیقت را نیافته اند ، خیر !در مطبوعات و نشریات گذشته و حالیه ما اشخاص نیکی گذشته و اوراق خوبی گذاشتهو میگذارند ولی ترقیات لازمه بمرور این زمان شامل عموم آنها نبوده بلکه مد و جزرو افراط و تفریطی درین عالم طبع و نشر دیده میشود که ما این تبدلات و اختلاف را چهبذوق و انجماد روحیات ملی نسبت بدهیم و یا از حوادثی بشمریم که بطور موقت اسباب تنزلو ترقی مملکتی شده اند . بهر تقدیر این نکته را بسیاری از وطن داران باسواد ما فهمیدهباشند : روز نامه و جراید یا مجلات پانزده روزه و ماهانه را که ما بنام نشریات یاد می کنیمهمین طور که بصورت ظاهری دارای قطع و حجم معینی هستند در عالم معنی هم تفاوتهائی دارند۷۸۷[BLANK PAGE]کتیبه درون گنبد شهنشاه معروف افغانستان سلطان غیاث الدین غوری واقع شمالی جامع هراتشماره (هشتم) سال دوم مطبوعات و نشریات (٥٩)که هر خواننده بمیل و مسلك خویش از مطالعه آنها طالب يك نوع استفاده می باشند مثلا یکی خبرهای یومیه داخله و خارجه بکار دارد دیگری واقعات مهمه دنیا میجويد کسي اطلاعات علمی می خواهد شخصی معلومات فنی و اختراعات تازه آن را میخواند بعضی باجتماعیات و اخلاقیات علاقه دارد و برخی به ادبیات و تاریخ دلچسپی ،و همین اصول و اساس ها باعث شده خواهد بود که تطور و امتیازاتی در نشرات ظاهر شده و برعلاوه روز نامه جات یومیه وجود جرايد هفته کي و مجلات ماهانه هم لازم افتاده بلکه سالنامه ها هم بی نفع ثابت نمي شوند ، روح مطلب طرز افاده واسلوب نگارش هر کدام آنهاست كه يك دلچسبي و سهولتی محل استفاده طالبین واقع گردیده بتوانند ، دانایان ، ناشرما هر همان کسی را دانسته اند که آثار منتشره خویش را با مسالك و عقايدي معينه و ترتیبات مطلو به فرق مختلفه خوانندگان ادامه داده و ترقیات آن را از جنبه رضائیت ایشان تامین کرده باشد .در نشریات وطنی ما بدون بعضی جراید که پیشتر هم آنها را استثنا کرده ایم در بعضی هاي دیگر این نزاکت ها کمتر مراعات شده مثلا يك جریده که تماماً میدان قلم فرسائی او از دو صفحه بیش نبوده در سرلوحه آنها بطور طولانی از قبیل : علمی ، اخلاقی ، اجتماعی و ... متجاوز از ٥ - ٦ مسالکی را نشان داده اند ولی سر تا پای آن جریده را هر گاه از نظر بگذرانید یکنیم صفحه يك سرمقاله است و در سه خبری کوچکی در صورتیکه مطالب منتشره نه بمسلك هاي جريده و زمان انتشار نسبتی دارد و نه بمحيط منسوب ومیل قارئين ربطی ، چنانچه در اطراف این سرمقاله هم در محل خودش تفصیلاتی خواهیم داد، غرض ، امثال همین قضایا بمروز از اهمیت و دوام جراید ما کاسته قارئین ما را افسرده نویسندگان ما را خسته و مطابع را فرسوده ساخته است .ترقى وتنزل مطبوعات و نشریات را بایستی هماره از ناصیهٔ قارئین مشاهده کرده و همچنان قوه قلب نویسندگان را به استقامت در مشقات جریده نگاری نیز از اثر تمجید خوانندگان باید دانست ، زمانیکه قارئین مطالب دلچسپی در صفحات جریده نیافتند از مطالعه خسته شده۷۸۸شماره ( هشتم ) سال دوممجله کا بل( ٦٠ )واظهار سردی می نما یند ، برودت قارئین اضافه بر آنکه منافی تشویق و تمجید است طبعاً ازعدۀ مشتر کین میکاهد این تقلیل مشترك در حالیکه خودش برای سقوط جراید ملی کافیستنگا رنده هاي جراید رسمي را هم دل شکشته واز کار باز خواهد داشت در صورت عدمذوق و شوق ناشر و نگارنده چطور می شود موسسه نشريا تی را دایر کرد ، تصور نشود تنهاسرمایه های کافی علمی یامالی ناشرین اسباب ترقي نشريات ميگردند واضحترین دلیل که درینموضوع بياوريم ، اقدام يكنفر هموطن ما به ترقي يکی از جراید وطنی که پس از تنزل شدیدیكه يك جریده ٦ - ٧ سالۀ را در ولایت هرات نصیب شده بوده او میخواست بهمان اسمورسم نشریات را در آن سرزمین اشاعه داده باشد درعین حاليكه طبعاً مایل و شایق بود بدورهٔنگارندگی او جريده مترقی تر شده وبهتر مورد استفادۀ اهالی آنجا واقع گردد ولی دیدمعنویات جريده بكلي سقوط كرده و يك جريدۀ نامور ٦ - ٧ ساله بیشتر از شصت نفرمشترك ندارد و معلوم هم نبود که آیا آن افراد از خوانندگان حقیقی هستند و یا مدت اشتراكآنها با تمام نرسیده ، مقصد آنچه از علت سقوط آن مؤسسه مفهوم شد غير از نوا قصاستعداد های مالی وعلمی ناشر سابق آن بوده وفقط علت العلل عدم ذوق جريده نگا ریوفقدان رضا ئیت و دلچسپی قارئین ومشتر كين آن جریده ظاهر گشت و در ظرف مدتشش ماهه مدت مشغوليت وي با پيش آمد حوادث ناگوار انقلاب داخلی که مانع بسیپیشرفت ها بود بتقریب پنج ششصد واخيراً در همان ناحیۀ كوچك عدۀ مشتر كين آن جريدهاز هزار و پنجصد نفرهم تجاوز کرد بلی تنها چیزی که علاوه بر ذوق خود او و تمجید خوانند گانبرایش قوۀ قلب داده وياري میکرد تشویقات زمامدار کل مملکتی بوده و بس .الحاصل بعضي مطا لبی كه از گذشته ها در ین زمینه اثر مطالعاتومشاهدات بوده یا فعلا احساساتی به نسبت ترقيات نشریات وطنی بخاطر خطور می کندشاید بی فایده نباشد آنها را بصورت مواد جدا گانه در قید قلم آوریم :اول ـ چنانچه در بالا ذکر نمودیم پس از اینکه مطابع خود ما را بيك اصول عصريمرتب کرده و ازنظافت های طباعت فراغت يافته ، توانستیم مطبوعات و نشریات را با سلیقه های۷۸۹شماره ( هشتم ) سال دوممطبوعات و نشریات( ٦١ )خوب و زینت ها یا صفاتی مرغوبی دایر ساختیم ، شرط اول داشتن ذوق و عاطفه بل عشق استبرای شخص مدیر و نگارنده یا مامور نشریات ، هر کسی باشد غرض ما از دارنده این عشقو عاطفه همان فردیست که از سرلوحۀ رسایل بحیث مسئول شناخته میشود چرا که بعضی جرایدرسمی است و برخی ملی و باز جراید ملی در اغلب جاها که آزادی داشته و عمال آن را قدرو اهمیتی نصیب باشد بسیاری افراد فاضل متمول و طرفدار مطبوعات هستند که خودش مشغولیتدیگری داشته و امتیاز نشر جریده را از دولت متبوع خود گرفته بدون آنکه سطریاز خود نگاشته و یا روزی هنگام طبع و نشر آن حاضر شده باشند از جیب خود مصارفآن را پرداخته و نگارنده گی آن را بشخص دیگری محول ساخته اند این نگارنده ها هم چونجریده به آثار خودشان دایر بوده و هم اسمای شان پهلوی اسم صاحب امتیاز و یا در اخیر مقالاتشان ثبت میشود عیناً بهمان صفات باید متصف باشند و این عشق و عاطفه هم در نهاد اینچنیناشخاص بحدی مفرط و سرشار باید بود که تماماً آمال زندگی و هستی موجوده و موقعیتآینده خود شان را بر سر این عمل گذاشته و مربوط بآن دانند یقین داشته باشند که به هرپایه آثار شان در مملکت موثر و مثمر بشود شخصیت آنها نیز در جامعه محبوب میگردد و برعکس اگر نشریات او سقوط کرد معنویات شخصی او هم در جامعه تنزل کرده و اسم و رسمشاز نظرها محو خواهد گردید گویا درین عالم امید و اربهای حیات و بیم محویت و ممات هم تنهاتسلی دهنده و یاری کننده آنها همان عشق و عاطفه سرشار خواهد بود و بس .دوم – برای نشریات از هر قبیل که باشد بمناسبات اهلیت و گنجایش همان اوراق منتشرهو یا مفکورۀ ناشرین لازم است مسلکی معین نمود که نگارنده ها در تمام مواقع آن رانصب العین خود داشته و با مراعات توافق باسم و رسم جریده اعمال خود شان را ادامهداده باشند خواه بطور معمول اداره کننده ، مسالك جراید را در پیشانی جراید و مجلاتظاهراً مرقوم دارند یا پیش خود مکتوم نمایند این موضوع شئوناتی برای مؤسسات قایم کردههم سهولتی برای طرفین فراهم می آورد نه افکار کارکنان نشریات را متشتت می سازد و نه مشترکینرا پیش از اشتراك مشتبه و مردد و بعد اشتراك دو چار ندامت خواهد ساخت .۷۹۰شماره (هشتم) سال دوم مجله کابل (٦٢)سوم ـ سبك تحریر عمده ترین رمز ترقی مطبوعات ونشریات شناخته شده و این مسئله اهم ترین وظیفة چیز نویسان است که مطالب منتشره راحتی الامکان بایستی بعبارات ساده وموزونی در قید نگارش بیاورند ولو بکسانیکه عهده دار نشرات علمی و فنی هستند بسیار گران تمام خواهد شد مقالات خود شان را برای استفادة عوام تهیه نماید اما چون هر طالب دانش و بینش میل دارد زودتر و آسانتر بمقصد برسد و بالخاصه در محيط ما كه بملحوظاتی عامه مستحق تر از خواص گفته می شوند دور از مرام وطن پرستی نخواهد بود اگر محررین این زحمات را بنفع جامعه تا درجة امکان بخود شان گوارا ساخته با شند.چهارم ـ ترتیب مقالات مندرجه جراید نیز در ترقی نشریات مدخلیت تامه دارد و این مسئله بشخص مدير تعلق میگیرد خواه نگارنده خودش باشد و یا دیگری در ترتیب مقالات و اخبار موجوده و وارده وغیره مضامین چه علمی وفنی باشد و چه اخبار داخله وخارجه، از اداره تهیه شده باشد و یا مقتبسات و تراجم، هنگام اند راج وتخصیص آنها بصفحات وستونهاي مجلات وجراید، اهمیت صفحات و موقعیت رسایل را هر کدام جداگانه بمناسبات مسا لك بایستی دایماً مواظبت نمایند تا دور از سلیقه و بدون استحقاق هيچيك مضمونی مقدم و موخر ترتیب و حاضر طبع نشود چراهمان قسميكه مضمونها در پستی وبلندي معنی تفاوتهائی دارند صفحات هم نزد قارئین دارای مقام واهمیت متفاوتی است ویکی از ادله این تفاوتها از اتخاذ قیمت های متعینه لوایح جراید و مجلات خوبتر واضح میشود مثلا ناشر، هر گاه يك جريده ٤ صفحه داشته باشد و از اندراج اعلانی در صفحه ٤ سطری یکقران بخواهد از صفحة اول سطری دو روپیه خواهد گرفت همچنان صفحات ٢ و ٣ درجات پائین تر از صفحة اول و بلندتر از صحيفة ٤ دارند، براي آنكه صحايف مقدم زودتر نظر خواننده را جلب مینمایند مطالب مهمتر هم بایستی در صحایف اول ترجایگیرد چه بنام سرمقاله باشد و یا مقالات عالی و اخبار مهمه متاسفانه پیش نامه نگاران ما این سرمقاله طور دیگر تجسم کرده و يك مفهوم ومعناي ديگري يافته که بسیار لازم می افتد در اطراف آن چند سطری نگاشته باشیم بعضی از ارباب جراید ما از قدیم تا کنون بسيار يك امر ضروری دانسته۷۹۱شماره ( هشتم ) سال دوممطبوعات و نشریات(٦٣)اند که اگر جریده هفته وار باشد و یا هفته دوبار حتی روزنامه بطور حتم باید يك سرمقاله بلندبالائی در اول آن ها تهیه به بینند بی خیال آنکه موضوع سرمقاله بيك علمی تعلق گرفته و یابمسلك آن نسبت و در جامعه تاثیری داشته باشد ، اغلب این سرمقاله ها باصطلاح نویسنده گانظریف ما آسمان و ریسما نی ریشته وبافته بيك مقدمه طولانی اول آن يك ملت را بآسانی باوجعزت صعود داده و به حضیض ذلت نزول میدهند و برای آن بالا رفتن و این پائین آمدن ازدماغ خود دلایلی عجیب و غریبی اقامه کرده و اخیراً بمدحی گریز زده اختتامش میدهند ،نویسنده بخیال خود مغرور که بزرگترین وظیفه نامه نگاری را ایفا کرده و منتظر استهر کسی به اداره و بین راه باو تصادف کند تشکر گفته و تقدیری کند ولی نخواهد دانستعلاوه آنکه از مردم پولی گرفته ووقتی ضایع ساخته نشریات را هم بطور سوی استعمالکرده که قارئین را گذشته از استفاده ، از مطالعه نیز رم داده و بی دماغ گردانیده است( به نگارنده های معاصر ما بر نخورد که نویسنده این سطور خودش را ازین زمره استثنا کردهو بگفتن عیب دیگران لب جرئت می گشاید خیر ، بنده هم بکوفتی درین عمل کم رفتاریهایپر از توقعات بسی اوقات شمرلیتی ورزیده ام بهر حال ) برای اینگونه جراید روزنامه جاتیکه زود زود در معرض انتشار گذاشته میشوند و نقطه نظر آنها خدمت بوسعت اطلاعاتو تنویر جامعه منسوبه است اگر موضوعات مهمه اجتماعی و پیشنهادات لازمه همان محیط رانتوانند بصورت يك سر مقاله کوچکی در آورند فقط مهمترین اخبار داخله و خارجه همسرمقاله شده میتوانند اما در این نوع جراید و روزنامه جات سرمقاله ها فرضاً طولانیباشد ، و نباید تمام يك صفحه را اشغال کرده و یا از صفحه اول اوزکرده بدوم وسومبرسند ناشرین ما اینچنین مقالات را هر گاه دو و دو نیم ستون زیاده شود آن را درصفحات دیگر بطبع برسانند و یا بكلي يك حصه آن را در يك جريده گرفته و بقیه را باقیدارد و تا تمام گفته در شماره های آتی منتشر نماید بهتر خواهد بود .پنجم ـ تنوع مضامین و کثرت عناوین در نشریات بسیار جالب توجه قارئین است امااگر مضامین متنوعه در اطراف یکی دو موضوعی باشد که از مسالك مجلات و جراید بحسابآید ممکن است بیشتر توجه قارئین را بطرف خود جلب کرده در طرز افاده دلچسپ تر و در۷۹۲شماره ( هشتم ) سال دوم مجله کابل ( ٦٤ )نتیجه مفید تر ثابت شوند .فرض كنيد مسلك يك مجله بجامعه ( اقتصادی ) معرفی شده و سلیقه ناشر در هر شماره آن يكرشته مطالب علمی و فنی ، مقالات سیاسی و اجتماعی یا اخبار داخلی و خارجی که بعالم اقتصاد ارتباطی دارند در زير عناوين متعدده و گوناگونی جمع كرده و منتشر میدارند چون این همه مضامين از هر زبان و قلمی تنقید یا تائید كننده همان يك مدعاست ولی به تغير لهجه و آهنگ ، لذا طالبین مقاصد اقتصاد نه تنها در خود ها يك ذوق و رغبت مطالعه احساس كرده و با حالت خستگی ناپذيری همه آنها را مرور میكنند بلكه استفاده شان مكمل تر شده و در يك فنی متخصص میگردند این طرز افاده نویسنده و استفاده خواننده بیشتر شبیه است بمریض ضعیف البنيه و بی اشتهائی که در تحت معالجه حکیم حاذقی است و بايستی از غذاهم استفاده كند ، تنوع غذا یقین وسیله رغبت مريض سقوط اشتهاست مگرچه بسا اغذيه مخالفی هم است كه تناول آن بنفع مريض تمام نمی شود ولی اگر ازان يكی دو موادی كه جزو پروگرام حکیم است به تغيير رنگ و ذایقه تهيه اغذيه شود هم باعث میلان مسلوب الاشتها بغذاست و هم ازان تمایل بدون تصور خطراتی امید صحت پیدا خواهد شد .غرض همان آثاری که در خواننده تمايل و اشتهای مطالعه ایجاد كرد او را بالضرور نزديك بمنفعت ساخته و هم نویسنده را در ترقی نشریاتش قرین موفقیت خواهد گردانید .ششم — تقریظ و انتقاد از مطالبی هستند كه نشریات را بسی قابل اعتنا ساخته در تمایل جامعه بوسعت مطالعات وادامه آن می افزاید ، نویسنده گان بیداری که علقه و احساسات وطن دوستی و ملت پروری خود شان را ازین راه بروز میدهند نه فقط نشریات خود شان را زنده نگهداشته و پر جوش و خروش میسازند بلکه در جامعه هم يك بيم و امیدی از انتشار این تقریظ و انتقاد تولید مینمایند ، اما درین عمل مهارت ناشرین و انصاف نویسندگان مربوطیت تامه دارد كه بايد مقاصد بعباراتی ادا شوند تا از دایره نزاکت های ادبی خارج نشده و با غراض شخصی و نفسی تعلق نگیرد ، هم شرافت قلمی حفظ شود وهم مؤسسات دو چار سکته وتوقیف نگردند .٧٩٣شماره ( هشتم ) سال دوممطبوعات و نشریات( ٦٥ )كار هاي نيك وكار كنان خوب را در يك جامعه از نقطه نظر اعتبار حقيقی آن تقدیروستایش کنند شك نیست بزر کترین وسیله بهبودی امور و تشویق یا امید واریهاي ما مورینآن در آینده واقع میشود وهمچنان اعمال نکوهیده و عمل زشت را هر گاه با بی آلایشی تقبیحونكوهش نمایند البته برای مرتکبین وسایرین اسباب عبرتی شده موجب تهدید و تهذیب افرادوانسداد طراوش اعمال ناهنجار آینده خواهد گردید .در عین حال این بیم و آن امید اشخاص ذی مدخل و حساسین تماشا بین را براي همیشهازدور ونزدیك بی اختیارا نه بمطالعه دعوت می نماید .هفتم ـ در طرز اقتباس از نشرات خارجی چند چیز را با ید همیشه مقتبس دا خلیمراعات کرده با شد مطالب مفید و منا سب جا معه ، اخبار مهمه با تسلسل وقا یع ،اختصار مضمون با رعا یت فهم خواننده گان یا تشریحات لا ز مه بهمراه آن .مثلا با ستثنای موضوعات علمی وفنی که اقتباس و تر جمۀ آن ها سرا سر نا فع اند بعضیمقالات سیاسی و اجتماعی در جراید خا رجه دیده می شود که بنفع همان محیط نوشته شدهو بهمان جامعۀ منسوب آن تطبیقاتی دارد و عيناً اقتباس آنها بد ون آنکه برای جراید مامضمون تهیه کند در معنی مفید ثابت نمی شوند ویا همین طور اخبا ری است که مشعروقایع جزوي داخلی آن محیط و برای همان حکومت ومملكت مهم است و نزد ما هیچ اهمیتیندارد چه لازم که باقتباس آن پردازیم وقتی بیاد دارم که در یکی از جراید مهم دا خيلی مابعضی عزل ونصب وتبدلات وتغيرات جزوى كوچكترين دوايريك حكومت خارج افغانستانخوانده می شد در صورتیکه از اند راج آن خبرها مقصد مقتبس بدون اشغالستون های جریده و پیرایه عنوان اخبار خارجه چیز دیگری فهمیده نمي شد .بلی برخی اطلاعات سیا سی از قبیل تغییرات کابینه ها و تبدلات قانونی یا مشیسیا می حکومت هاي مشهور ، معاهدات دولتی ، تشکیلات کا نفرا نس ها ، مسا فرتهايمهم وغیره واقعاتی که تمام دنیا بشنیدن اطلاعات آن اهمیت داده و در انظار سیاست مندانداخلی هم دلچسپی دارد اگر اقتباس شود بسیا رنا فع است ولی درین موضوعات بعقيدۀ ما٧٩٤( ٩٦ )مجلة کابلشماره ( هشتم ) سال دومدورويه اختیار گردد بهتر است : اولا هرگاه برای نگارنده گان قدرت قلمی و یا فرصت شانمقتضی باشد این اطلاعات را خود مطالعه کرده و پس ازان بطور يك اجمال سیاسی خالصوسوابق تا ریخی آن موضوع را با نظریات و پیش بینی های خویش آمیخته در معرض مطالعهقارئین گذارند ، بعد اگر نظیر این وقایع خبرهای مجمل و بی سروته هم انتشار یابد ادراك آنبرای خواننده آسان است و الا صورت اولی امکان نداشته باشد سعی شود که عین خبرهاپراکنده منتشر نگردیده و تماما این گونه اطلاعات بيك رشته تسلسل نشر شود .گاه وقت میشود اطلاعات موجوده که بدست رس يك ناشر است نواقصی دارد مثلااطلاع چند روز بعد يك کانفرانس از يك جريده مقتبس گردیده و ماقبل آن موجود نیستجهد ورزند که پیشتر از نشر سابقه آن را تهیه و تکمیل کنند گیرم جراید گذشته آن سلسله بدست نیامداز محل دیگری با تعین ماخذاختصاری نمایند و اگر آنهم نشو داز مطالعات خود آنچه در محفظۀ دماغداشته باشند چند سطر مختصری در اول یا آخر آن بنویسند گویا بزرگترین تسهیلاتی برایخواننده فراهم کرده و هم در اهمیت نشریات خویش افزوده خواهد بود .هشتم ـ تصحيح الفاظ و عبارات عموم در مطبوعات و ر سایل موقوته اگرچه بظاهراز جزویات امور بحساب آمده و این ضرب المثل بسیار عمومیت دارد ؛ عاقلان پی نقط نروند ،اما در عین حال این عمل را میشاید بنظر اهمیتش دید چرا بسیار اتفاق افتاده که هنگامطبع جزوی اشتباهات لفظی که ناشی از عدم دقت ناشر و یا غفلت مصحح بوده تغیر فاحشیدر معنی داده و از اهمیت مهمترین مقالاتی کاسته است چه رسد بآن که تقدم و تاخر یاسهو و اشتباهیواقع شود ، درست است که علما خطوط بی نقطه و اعراب حتى كلمات وجملات غلط را ازروی استعداد علمی خود شان صحیح میخوانند ولی ما بایستی فکر کنیم که اول هر مشتركو قاری ما عالم نیست و باز اگر عالم باشند برای آنکه در نظر دیگران اظهار فضیلتی کرده باشندممكن نیست از استهزاء خود داری کنند پس برای سهولت خوانندگان کم علم و حفظ شئوناتمؤسسه ها لازم است در تصحیح نهایت موا ظبت بجا آورده شود بلکه يك اصل مهمدر تصحیح که از مسایل علمی است و هم بتجربه رسیده اینست که مصحح باید غیر از شخص۷۹۰شماره (هشتم) سال دوممطبوعات و نشریات(67)نگارنده باشد چرا که صاحب اثر هنگام تصحیح بعلتی که از آن نسخه در ذهن خویش خاطره هائی موجود دارد بالفاظ زیاد دقیق نمی شود لذا زود گذشته و نمیتواند مانند شخص ثانی که به نگارش او نسبتاً نا آشناست هر جائی توقف کرده با نگاه خورده گیری دیده و بالآخره تصحیح کند.نهم - توزیع رسایل موقته هم بنوبه خود دارای اهمیتی است مخصوص نزد افرادی که بمطالعه اخبار مانوس و علاقه منداند، مانند عادت بعضی عمل هائی که انسانها بدواً تفریحی برای تهیجات خویش بکار میبرند و بالآخره بآن خو گرفته و از ترک موقت آن منزجر میگردند، بمعتادین مطالعه هم تعطیل روز و هفته مجلات و جراید از میعاد معینه بمثابه ماه و سالی شدت انتظار دارد با نتایج وخیم تری مثلا نرسیدن بعضی عمل ها از قبیل سگرت و نصوار و غیره اگر انتظار سنگین و درد سر شدیدی دارد ممکن است بترک عادت منجر شده و در نتیجه برای سلامت مزاج اشخاص مثمر ثمری باشد لیکن ترک مطالعه بالآخره موجب انجماد روح خواننده ها شده و به کسادی بازار نشریات بل سقوط دستگاه علم و معارف خاتمه می یابد.فلهذا ناشرین ما راست همان طوری که در طبع و نشر و ترتیبات رسایل میکوشند تا بنظم و نظافتی انجام وظیفه نمایند این اصل را هم باید از فروع نشمرده اوقات نشر و توزیع را بمیعادی که در اول تاسیس معین میکنند مواظبت نمایند تا غفلت و عطالتی واقع نگردد.796شماره ( هشتم ) سال دوممجله کابل( ٦٨ )متفرقاتافغانستان و دارالفنونمملکت افغانستان یکی از تاریخی ترین ممالک آسیائی و از قرن های قدیمی منشا و مظهر تمدن های مشعشعی بحساب رفته است معلوم است هر تمدنی بر اساس علوم و فنون قایم بوده قیمت و وسعت این تمدن ها نیز باندازهٔ حدود معارف آن متناسباً آشکار گردیده است افغانستان قدیم بعد از انکه اولین نمونهٔ ادبیات خویش را کتاب اوستا در صحنهٔ مشرق تقریباً سه هزار سال پیشتر انتشار داده و در دورهٔ یونا نیان تمدن باختری را بظهور آورده از آسیای وسطی بسط داد وقتی رسید که بزرگترین مکاتب صنایع مستظرفهٔ عالم را در قلب خود گندهاریا ( ولایات کابل و جلال آباد و پشاور ) ایجاد نمود و این همان دارالفنونی است که صنعت نفیس گریکو بودیک از انجا در سرتاسر مشرق زمین انتشار می یافت و آوازهٔ این صنعت هنوز در گوشهای ملل متمدنهٔ جهان طنین انداز است. بعد از انکه تمدن قدیم افغانستان با قرن اولیه مسیحی یکجا باختتام رسید و دین اسلام در صحنهٔ مملکت قدم نهاد باز ملت افغانستان یا پاک ترین عناصر آریا بايجاد يك تمدن جديد اسلامی قد علم نمودند و درین راه زحمت ها کشیده بلاد وطن را مرکز علوم و فنون قرار دادند از انجمله است دارالفنون های که در علوم شرقیه عربیه در بلخ و هرات و غزنی یکی پی دیگری تاسیس گردیدند ، این دارالفنونهای افغانستان در آنعهد تا ظهور٧٩٧شماره ( هشتم ) سال دوم افغانستان و دارالفنون ( ٦٩ )بلیه مغول یعنی قرن ١٣ مسیحی مرجع محصلین آسیای میانه حساب میشد ، در هنگامیکهمغل در سرتاسر قسمت های معموره آسیا حکومت مینمود باز میتوان اکادمی نگارستانهرات را در قرن پانزده مسیحی بمثابه آخرین دارالفنون صنعتی آنزمان در افغانستانشمار کرد .از قرن ( ١٧ ) که علوم وفنون مقدسه تمدن جدیدی را در ممالك غرب فرا هم میکردوبدبختانه ملل آسیا در گرداب غفلت و نفاق غوطه ور بودند وطن افغانستان نیز گرفتارانقلابات ومحارب عظیم وکشمکش های سیاسیات داخله وخارجه بوده دیگر موقعی نیافتتا قامت فراز کند و قدمی در راه این تمدن جدید بردارد ، در قرن مسیحی دولت شهنشاهیافغانستان هنوز مشغول جهانگشائی بوده که قرن نوزده رسیده و سلطه مغرب درممالك جوار اوپهن گردید ازان بعد است که تا نیمقرن بیشتر دیگر افغانستان راجنگهای خارجه وداخله مجالی برای نشر علوم و معارف نداد ، در اوقات آخري اعلیحضرتشیر علیخان پاد شاه افغانستان فرصتی جسته و دستی بتاسیس مکاتیب جدید و نشر مطبوعاتیازید ولی این دولتی مستعجل بود که در فرصت کمی از نظر ها پنهان ومملکت دوباره دوچاربحرانات سیاسیه و گرفتاریهای زایدالوصفی گردید .از سال ١٩١٩ که دوره جدیدی در تاریخ افغانستان آغاز میشود ملت افغان از همهبیشتر به نشر علوم ومعارف وتاسیس مدارس همت گماشته و تا جائیکه توانستند درین راهدریغی نور زیدند .اما هنوز افغانستان خود را بمراحلی از داشتن بدارالفنون ملی دور ومحروم میدید ،خوشبختانه در اختتام اغتشاشات داخلی سال ١٣٠٧ هجری و طلوع دولت درخشنده نادرياينك مي بينم مقدمات تاسیس دارالفنونی در مملکت افغانستان تهیه شده واراده سنيه شاهانه( ٢٣ - حوت سال ١٣١٠ ) راجع به تخصیص عمارات دارالامان برای دارالفنونافغانستان ، در اول عقرب سال جاري از قوا بفعل آمده و افتتاح شعبه از دارالفنونبنام « فاکولته طبي » در قصر دلکشا رسماً بعمل رسید که تفصیل افتتاح این فاکولته۷۹۸شماره ( هشتم ) سال دوممجله کابل( ۷۰ )وتعيين مقام دارالفنون افغانستان در ساير جراید مفصلا مرقوم است ، در مجلۀ کابل درینجامحض برای آنکه ملت افغانستان را بافتتاح این شعبۀ مهمۀ دارالفنون ملى تبريك و تهنيتگفته باشد به تحریر مختصری پرداخت در عین حال مجلۀ کابل بمقابل این اقدام نافع و تاریخیحکومت نادری اظهار شکران نموده میگوید افتتاح فاکولتۀ طبى دارالفنون افغانستان یکی ازآن کارهای فوق العادۀ تاریخی حکومت نا درشاهی است که نه تنها نسل حالیۀ وطن بلکه تاریخآیندۀ مملکت نام آن را باشکران موجد تاجدار او در ردیف بهترین واقعات قرن بیست افغانستاننقل و تذکار خواهد نمود ، درینجا محض قید تاریخ این کارنامۀ درخشان اعلیحضرت نادرشاهغازی به نقل نطق همایونی که در روز افتتاح فا کولتۀ طبي در قصر دلکشا مواجهه هيئت وزرا.و مامورين و بزرگان مملکت در برابر معروضۀ وزارت معارف افغانستان فرموده اندا كتفامینمایم- نطق ذات شاهانه -در روز افتتاح فاكولتۀ طبیوزير صاحب معارف !من ازين بيانات شما مسرور و بدرگاه کبریائی مشکورم که خداوند افغانستان رانه تنها از بلای خطرناك انقلاب نجات ، بلکه به بسا اصلاحات واقدا مات نا فعۀ ديگر نيزموفق ساخته ماو شما را به نیل همچه يك تقريب سعیدى که برای افتا ح يك مؤسسۀ نهایتمفيد عرفانی دران اجتماع کرده ایم نائل ساخت .اگر این فا کولتۀ طبيه «يونيورستى » را که امروز يك پیمانۀ خوردی اثبات وجودکرده است ، یکدانۀ تخم توت تشبیه نمائیم ، شاید که مطلبم را بخوبی ذهن نشین سامعين کردهخواهم بود ، طوريكه يك باغبان در موقع کاشتن همان خال دانۀ تخم توت يكجهان آمال خودراباو مربوط و در اثر نظارت وآبياري ازان اورا بصورت نهال ورفته رفته يكدرخت تنومندثمرداری باز می آورد من نیز از خدای برتر استعانت میخواهم تا از لطف خود بمساعدت۷۹۹شماره ( هشتم ) سال دوم افغانستان و دار الفنون (۷۱)ملت عزیزم و وظیفه شناسی مامورین مربوطه ؛ این مؤسسه عرفانیه را که فعلا خوردو خیلی مشابه بهمان دانه توت است يك دار الفنون عالی بسازد ، از فیوض آن حکومت و مملکتما را مستفید و از میان آن چنان طلابی کامیاب برآیند که از حیث اخلاق و تربیه و از جنبه تحصیلاتعلمی و فنی بهترین نمونه فارغ التحصیلان دار الفنونهای عالم بوده طوری کرشمه حسن اخلاقو اعمال خود را بافغانستان نشان بدهند تا بجهان و جهانیان معلوم گردد که ملت افغانستان چنانيك ملت زنده و بیداری است که از یکطرف بمقررات مذهبی خویش پابند ، و از جانب دیگرشئونات ملی خود را از دست نداده بهمراه شجاعت ارثی از تمام امتیازات عصری بدرجه اولبهره ور است .من بدرگاه کبریائی منتهای عجز و شکر گذاری خودم را نسبت باین الطاف بزرگ اوتقدیم میکنیم ، که در دوره خدمت گذاري من اسباب وسائل درست ترقی و اعتلاي ملتعزیزم را فراهم آورده است ، و ازین مقدمات و مبادی که خوشبختانه از قوه بفعل آمدهمی رود ، ما را بمزید لطف خود امید وار میسازد که انشاء الله العزیز افغانستان در آتیه قریبیبمدارج بلند اعتلاء بهمدستی ملت قدر دان و مساعیات ما مورین صداقت نشان آن توصلمی ورزد .میدانید که امروز وطن عزیز ما بهمه مؤسسات عرفانی و تعمیم آن و تعلیم و تربیه صحیحکه مجرب ترین دوای دردهای اجتماعی ماست زیاده تر احتیاج دارد ، بهر اندازه که ما و شمادر بسط توسعه معارف و بلند بردن مدارج تعلیمی و بکار انداختن مؤسسات علمی ابتدائیو متوسط وعالی متدرجاً بذل مقتدرت کنیم بهمان پیمانه موجبات سعادت ملی خود را تامینخواهیم کرد .در خاتمه ، من این موسسه عرفانیه را افتتاح و از آغاز آن بوزارت معارفو عموم علاقمندان عرفانی وملت عزيزم تبريك و از خداوند بمعلمین ومنسوبین و محصلین آنتوفیق میخواهم تا ازین مساعدتهای حکومت حسب مطلوب استفاده و تمام آن آرزو های راکه من وعامه سعادت خواهان وطن از وجود همچه موسسات عرفانی داریم از قوه بفعل بیاورند.A..شماره (هشتم) سال دوممجله کابل(۷۲)پس از ختام این نطق همایونی که برحضار خیلی تأثیر بخشید وهمه را بدعا گوئی ومزیدشکر گذاری از مراحم ونیات عالی شهریاری وادار نمود، عزتمند دکتوررفقی بیگ رئیسفاکولته طبیه دارالفنون بپاخاسته بعد از استجازه ذات شاهانه بیانیه آتیه را بعرض رسانیدهازین افکار وآمال خویش در مسرت حضار افزودند.ثروت های طبیعی افغانستانمعدن طلا :بقلم آقای احسان خان معدن شناساین معدن بفاصله ۲ میل بطرف شمال شهر قندهار واقع است که در سال ۱۲۷۷ هجریکشف گردیده و چندین رگ اعلی و اوسط دارد .قرار معلومات صحیح، این معدن بشرط تهیه و تکمیل آلات معدن کنی و بکار انداختن آنبصورت اساسی وفنی برثروت وطن وسیله معتنائی خواهد شد .علاوه بر معدن مذکور ذرات طلائی را از دریای کوکچه علاقه بدخشان میتوان بدستآورد ، در جوی های لغمان نیز به مقدار کم ذرات طلا یافت میشود که در نتیجه کاوشوتحقیقات علمی ممکن است در بعضی حصص افغانستان مخصوصاً (گیاوه نجراب) هم معدنطلا وجود داشته باشد .معادن نقره :درزمانه قدیم نقره از سروادی پنجشیر استخراج میگردید، در بعضی حصه های هندوکشاسباب خام سیم بافراط می شد سابقاً نمونه آن از غوربند و کوه لند شوتی نیز بوزارت جلیله۸۰۱[BLANK PAGE]قصر دلکشاکابلشمارهٔ (هشتم) سال دوم ثروت های طبیعی افغانستان (۷۳)تجارت رسیده بود، احتمال میرود که در دیگر حصص افغانستان مخصوصاً هزاره جات نیز معا دنمهم نقره وجود داشته باشد.معادن آهن :معدن بزرگ آهن در جبل السراج و پغمان موجود است ـ در کوه کلچی باف، کوت عشرودهن دره شصت پنجشیر و کوه خاك تپه ده سبز وطرف شمالی ده سرخ ومنار چکری وموسهیلوگر و ارغنده علیا وکوه خورد کابل ولولنج ودهن دره پنجشیر ویخدره ودره میاداد ودایمیردادور دك وکوه سرخ منار وسیاه بینی و سیاه کوه تنگ نواب جبارخان سرخ رودوکوه قلعهخواجه صاحب وباجور و فرملی وكرم وجدران ودره های بامیان و ارزگان ودره صوفوقند هار وهرات ومزار شریف وغیره علاقه های افغانستان ترکیبات معدنی آن یافت شدهوتا اکنون تقریباً (٥٠) قسم نمونه آن از مواضع مختلفه بدائره عمومی معادن رسیده است.معادن مس :معادن مس در افغانستان بکثرت موجود دارد و نمونه آن از علاقه های مختلف یافت شدهاست، در کهنه خمار میدان به کوه چرغائی جمیع ترکیبات معدنی مهمه مس موجود است واینمعدن دارای ذخیره بزرگ واهمیت اقتصادی میباشد وهم معادن عمده آن در چهل ستون و چهارآسیاوسر آسیا ویخدره ومنار چکری و سیابینی وگلدره وسرخ منار شیوکی و کمری وكوتل خاواكو علاقه نا واخ پنجشیر و ارزگان ومقرو جلال آباد و قندهار و هرات و واصل آباد و غیرهعلاقه جات مختلفه افغانستان کشف گردیده و تاحال تخمیناً ٥٨ (قسم) نمونه معدنی آن بدائرهمعادن وزارت تجارت رسیده است.معادن ذغال سنگ :در موضع فرح گرد غوربند يك معدن بزرگ ذغال موجود است، در سال گذشته بطوراساسی بکار افتیده و فعلا باحتیاجات داخلی ما خدمت میکند، معدن مهم و ذخیره بزرگ آن۸۰۲شماره (هشتم) سال دوم مجله كابل (٧٤)در تاله و برفك و نهرين و دره صوف مزار و تاشقرغان میباشد، نمونه های آن از زرمت و غزنی و جدران و تمله و تيزين و غزگی علاقه خورد كابل و كارنده سرای خواجه و قريه دانشمند و دره كوت جلال آباد و موضع ده بالا و کهی شنوار و ارزگان و هرات و ميمنه و غیره جاهای مختلفه افغانستان بمدیریت عمومی معادن وزارت تجارت رسیده است، در بعضی جاها مکمل و در بعضی مواضع خام است و تا اكنون تقريباً (٢٥) معدن آن كشف گرديده است.معادن ابرك:ابرك كه تخته های بزرگ آن دارای اهمیت تجارتی بوده و در صنعت آلات برقی از قبیل چای جوش و بخاری و دیگدان و غیره و در ساختن گویای گراموفون و تلگراف بی سیم و جهازات جنگی و تجارتی و در بعضی عملیات تجزیه خانه ها و غیره استعمال زیاد دارد، معادن عمده آن در تنگه نواب جبار خان سرخ رود و كوه تمبنه و كوه نروج درۀ شصت پنجشير و قريه گلين دره پته نجراب و قريه پچی خیل دره پچه غان نجراب و كوه بابا سنگری ولی نجراب و قريه عمر خیل میدان و كوه تسونی علاقه چكدلك موجود است، بعلاوه نمونه های ابرك قسم مسكويت از موضع جماغين تكانه سفلی و قلعه نينجن دهن دره شكر دره و موضع برج گل جان غور بند و كوتل خیر خانه و موضع کاشمند واسلام درۀ لغمان و غيره مواضع افغانستان بدائره معادن وزارت رسیده است در نتيجه معلومات خود متیقنم كه معادن ابرك در جميع نقاط افغانستان بکثرت یافت می شود.معادن تيل خاك و بيتو من :چشمه های مهم تيل خاك در هرات موجود است قرار مسموع در دیگر حصص افغانستان مخصوصاً بسمت جنوبی (در گردیز) و بامیان نیز امكان پیدایش دارد و بیتو من كه شیست های روغن پترول دار (نفت سياه) است و در مجاورت شعلۀ آتش سوخته بوی قير ازان متصاعد میشود معدن بزرگ آن در سرپل ولایت مزار شریف یافت شده است.۸۰۳( ٧٥ )شماره ( هشتم ) سال دومثروت هاي طبیعی افغانستانمعدن گوگرد :گوگرد در افغانستان بكثرت یافت میشود در چین زائی علاقۀ نرخ میدان وشیوکیوسیغان وقطغن ودرۀ صوف لغمان وميمنه معادن عمدۀ وجود دارد، در هرات تکه هایخورد آنرا از زمین میکنند ، طبقات بزرگ آن در هزارجات و سرحد سیستان وافر است .معادن سرب وجست و سرمه وغیره:در وطن عزيز ما سرب بیشتر بصورت سلفاید به گلینت بفرمول( که ترکیبی است از سرب و کوگرد ) یافت شده است که از کلیه ترکیباتمعدنی سرب مهمتر وتقریباً ( ٨٦ ) درصد سرب دارد ، کلانترین و مهمترین معدن سرب درفرنجل ( غور بند ) واقع است و از زمان قدیم تا چند سال قبل چندین مراتب بکار افتیده ولیکار انداختن آن طور اساسی وبصورت فنی نبوده است ، در نواحی هرات نیز معادن گرانمایهسرب موجود ودر هزار جات رگهای آن بسطح زمین نمایان است .نمونه آن از پنجشیر و ارزگان و بهسود وبامیان و کهمرد و شنو ار نیز بدائره معادن رسیده است .خاک جست از علاقه ژوب می برآید که صیقل گران آن را مورد استعمال قرار میدهندودر بلخاب نیز پیدا می شود ــ قلعی در علاقۀ بدخشان یافت شده است .سرمه نزديك ارغنداب بشمال مغرب کلات غلزائی ودر تپه های وردك بشمال غزنیودر وادي غوربند ودر علاقۀ آفریدی وغیره جاهای افغانستان یافت شده است .معدن نیکل در موضع سر کوخ جدران کشف گردیده است .معادن سنگ ریشه :سنگ ریشه یا پنبه کوهی در وطن محبوب ما بمقدار زیاد یافت شده است و دارای اهمیتتجارتی میباشد ، این سنگ مانند پیله ابریشم از تارهای نازک تشکیل گردیده و در ممالكمتمدن دارای اهمیت بوده استعمال زیاد دارد ، از سنگ مذکور براي عمله اطفائیه دريشي٨٠٤شماره (هشتم) سال دوم مجله کابل (٧٦)و دست کش وکلاه و غیره می سازند که در حین حریق میان آتش رفته اطفال و اموال رابیرون نمایند و هم ازان دستمالها درست میکنند که هر وقت چرك شود به آتش می اندازندتا چر کش سوخته و خودش پاك وصاف گردد معادن آن در غزنی وجدران و المره وعلاقهخو کیانی و ارغنده و کوه پاکوان قلات و هزارجات وشنوارو کوه از رجاچی و مزار و کوه شیردروازه کابل ( زیر کاسه برج ) وغیره مواضع مختلفه افغانستان کشف گردیده است .سنگ شاه مقصود :معدن عمده سنگ شاه مقصود که ازان تسبیح ها و اسباب سنگی وغیره می سازند در قندهارموجود بوده و در تنگی غارو وغور بند نیز معدن آن مکشوف و در دیگر حصص مختلفه افغانستانهم امکان پیدایش دارد .گرافیت :گرافیت یك جنس ذغال سنگ و مشهور به سرب سیاه و در ساخت قلمهای پنسل وخمیر کتالی ها وغیره استعمال زیاد دارد ، در وطن عزیز ما به مقدار زیاد یافت می شودمخصوصاً در شاه کابل خورد علاقه میدان و کوه قرغ چوکی ارغنده و کوه جوانمرد قصابو استا لف و چها ریکار وغیره جاها معادن عمده آن کشف گردیده است ، چوهی باروت رانیز از گرافیت بدست می آورند .آهك ، شوره ، چونه ، مرمر و غیره :آهك در میدان قندهار بکثرت موجود است شوره در جنوب مغرب افغانستان و دیگرجاها بمقدار زیاد پیدایش دارد و در آب کاریزها سرایت میکند چونه در غور بند ، درهٔ میادادو کوه قرغ و ده سبز ولو گر و در نز دیکی قرغه و در حدود بند غازی و غیره جاها بمقداروافر یافت میشود ، معادن عمده سنگ مرمر در علاقه میدان و خواجه بغرا و هزره بغل درکوه تنگی نجراب و کوه قرغ و رخام در میمنه و قندهار وهزاره جات وجود دارد .٨٠٥شماره (هشتم) سال دوم ثروتهای طبیعی افغانستان (۷۷)سنگ صابون را میتوان از کوه تنگی نجراب و کوه سالنگ و موضع گیاوه و غزنیو جلال آباد وغیره جاها بدست آورد بالاخره سنگ کوارتز یابلور طبقي از اکثر حصصافغانستان مخصوصاًشيوكي وغزنی ولولنج و درۀ نازیان و چهار آسیا وغیره جاهادستیاب میشودنمك ونيل توتيا و نوشادر وغيره :نمك در اکثر حصص ولایات شمال ( مزار وقطغن ) ودره نمك آب غوربند بمقداروافر یافت شده است ، در موضع شا توت تذنگی سیدان وعلاقه جات مختلفۀ ديگری نیز وجودآن گمان میرود ، نیل توتیا در کوه زیارت میرسید مراد بلخاب و کوه جوانمرد قصاب ونوشا در درغوربندوبیمنه وزاك ( زمچ ) ونوشادر ازسرحد سیستان ومضافات آن استخراجمیگردد ، خاك زمچدار ( زمه یاپتکری ) ازغوربندولولنج وبلخاب نمك ميگنيشيا از غوربندو ديگر ترکیبات معدنی را میتوان از اکثر نقاط افغانستان بدست آورد .جواهرات :معادن جواهری در میان کابل وجلال آباد و بدخشان و هلمند وغیره جاهای افغانستانموجود است ، معدن یاقوت در جكدلك و کره ارغنده ومقر وميدان ومر کی خیل خو گیانیونورستان ، وزمر د به وایگل درۀ پيچ وجود دارد لعل ولاجورد ، بدخشان را شهرۀ آفاقساخته است گمان میرود که معدن لاجورد در بهسود ولعل در ارزگان نیز پیدایشداشته باشد ، يك معدن امی تست ( یاقوت کبود يا ياقوت رمانی ) جدیداً درقندهار کشفگردیده که در ساخت نگینه ها و آلات زیور ، دارای قیمت و نفاست خوبی میباشد .٨٠٦شماره ( هشتم ) سال دوممجله کابل( ۷۸ )- مبدء ظهور کاغذ و رول آن در مدنیت -مغرب زمینبقلم احمد علیخان مترجم فرانسهترجمه از شماره ٤٦٦٨الو ستراسیونپاریساگر در اواسط قرن ١٥ حینیکہ ( گیو تا نبرگ ) Gutenbergue آلمانی ( تی پو گرافی ) یعنی سیستم چاپ حروف متحرك را ایجاد کرده بود غیر از کاغد های خانبالغ پوستی، کاغذ های پارچه وجود نمیداشت تا حروف متحرك روی صفحات آنها گردش کنند گاهی چاپخانه و امورات مربوطه آن انبساط و توسعه حاصل کرده نمیتوانست چون در قرن ١٥ قبل از اختراع چاپخانه حروفی کاغذ پارچه و غیره اختراع شده بود، ایجاد حروف متحرك چاپ موارد استعمال پیدا کرده رواج و عمومیت کلی بخود گرفت. پس چون رول کاغذ در مدنیت مغرب خواص عمده پیدا کرد لازم دیدیم اوراق تاریخ عمومی مدنیت را ورق گردانی نموده تجسس کنیم در چه عصری کاغذ وارد اروپا شده، چطور استعمال آن در اکناف یورپ منشعب گشته و اولین موارد استعمال آن چه ها بوده.اسم کاغذ که بزبان فرانسه ( پاپیه ) Papier میباشد از کلمه لاتینی ( پاپی روس ) ( Papyrus ) استخراج شده، لیکن اصلا به موادی اطلاق میشد که غیر از مغز نبات ( پاپی روس ) که مصریان از آن کاغذ درست میکردند مواد دیگری بود. اصول ساختمان آن عبارت ازین بود که ابتدا از مواد مذکور ورقه ها درست کرده افقاً روی هم میگذاشتند. بعديك يك سطوح مذکور را مرطوب کرده بالنگر فشار داده هموار می نمودند و بالاخره در آفتاب خشك ميكردند .در قرون وسطی بعضی اوقات همین اسم ( پاپیروس ) را به ( پاپیه ) یعنى كاغذهاي پارچه اطلاق ميكردند، بعضي مولفین در آثار خود ( پاپی رو ) ( Papiro ) و ( پاپی را ) ( Papira ) نیز ذکر کرده اند حتی دريك جائی ( شارتا بومبي سینا ) ( Charta Bambicina که آنرا نه٨٠٧(۷۹) مبداء ظهور کاغذ شماره (هشتم) سال دوم(کاغذ ابریشم) بلکه کاغذی که از شهر با میکس Bambyse قریب الپ آمده باشد میتوانترجمه کرد و هم اسم برده شده و (شارتاکوتی نیا) (Charta cuttunea) که کاغذ پارچهمیتوان نامید هم وجود داشت. کاغذ اخیرالذکر که در اغلب مضامین ازان اسم برده شده غیرمواد (پاپیروس) که عبارت از الیاف نباتات بوده و بعد از مدتی خم و شکست پیدا میکردیکنوع خمیرۀ بود که آنرا بطریق ذیل تهیه میکردند: — ابتدا پارچه های تکه تکه و کهنه راجمع کرده در آب ترمیکردند بعد توسط چکش های چوبی یا دندانه هاي چكش نمايچرخی که بشکل پرۀ اسیاب بود و اصلا آنرا اسیاب هم مینامیدند و بكمكآب حرکت میکرد پارچه های پوسیده را لت مینمودند. در نتیجه تحلیل اجزای پارچه خمیرهبدست میآمد که کاغذ های پارچۀ معمولۀ قرون وسطی را ازان درست میکردند. پارچه هائیکه در ساختمان این نوع کاغذ ها بکار رفته اند اصلا خوب معلوم نیست و حالا تمیز دادهنمیشود که کدام کاغذ پارچه و کدام کاغذ پنبه ئی میباشد، لیکن از روی تجزیه میکروسکوپییکی از اوراق قدیمه اینقدر معلوم میشود که از پارچۀ کتانی و شانه دانه ساخته شده اند.در میان اقوام قبل از همه چینائی ها بفکر افتاده اند تا این نوع کاغذ را درست کنند وازروی روایاتی که عموماً طرف قبول افتاده معلوم میشود اول کسی که اصول فوق را اختراعکرده است (تسای لون) (Tsai-Loun) چينائی بوده که در قرن اول بعد از مسیح به ایجادآن نایل شده است موجد مذکور از ساکنین (لی یانگ) (Lei-Yang) ایالت «هونگ ـ چه او»HungTcheou و لایت هونان Hou Nan بشمال «کانتن» Cantan بوده است. — اینکاغذ مدت چند قرنی از چین خارج نشده بود تا اینکه در جنگی شاهزادگان ساسانی بر چینغلبه یافته کاغذ برای اولین دفعه در ٧٥١ مسیحی به ایران آوردند بعد يك فابريك مهم كاغذسازی در سمرقند تاسیس گردید و این صنعت جدید بقرار شهادت «طالبي» نویسنده قرنیازده شهرت خوبی پیدا کرده بود، از سمرقند کاغذ به سرعت تمام در تمام عالم اسلامانتشار یافت زیرا بقرار اظهارات رشید الدین در ٧٩٤ يعنی تقریباً نیم قرن بعد بازار کاغذفروشی در بغداد تشکیل شده بود چنانچه بعضی نمونه های این کاغذ ها که عبارت از نوشته جات۸۰۸( ۸۰ ) مجله کابل شماره ( هشتم ) سال دومقلمی عربی ويك ورق حل مسائل ریاضی است ( فعلا در موزیم ملی پاریس موجود است ) درسنه ۹۷۰ بعد از مسیح در شیراز نوشته شده است . در بریتش موزیم انگلستان نیز همعصر این قبیل اسناد تاریخی وجود دارد .در طی قرن نهم و دهم با وجودیکه ( پاپیروس ) یعنی قرار تعبير عبداللطيف عربی داکتر بغداد که در کتاب مسافرت تحریری قرن ۱۲ خویش آنرا ( کاغذ گیاه مصري ) ترجمه کرده است در مصر موجود بود اعراب دمشق کاغذ پارچه را وارد قاهره و اسکندریه نمودند . کاغذ ( پارچه های کهنه ) که بر طبق اصول چینائی ها ساخته می شد توسط اعراب در ، تری پولی ، Tripoli وشام و بعد در اسپانیا وجاتی وا Jativa منتشر گردید .طبعه كاغذ وارد ( کور دو ) ( ۱ ) Cordou مرکز خلافت اسلام در اسپانیا گردیده از انجا به اروپای مسیحی منشعب گشت یهودیان اسپانیا برای اولین دفعه در قرن ۱۲ اسباب کاغذ سازی مغرب زمین را ایجاد کردند ، کشیش آنوقت ( کانی ) Clnuy كه موسوم به « پیغ موغیس» Pierse Maurics بود و معمولا او را پیغ، متبرک میگفتند ( ١١٥٧ - ١٠٩٤ ) در طی زیارتی از اسپانیا بعضی حصص مضامین معاهده Talmud ( تلمود ) را بر اوراق پارچه ثبت یافت زیرا در کتابی موسوم به ( معاهدات برعلیه یهودیان ) مرقوم است که مواد اوراق ( تلمود ) ( پارچه های کهنه و یا کدام شی پست تری دیگری ) میباشد . لیکن کشیش مذکور عقیده خود را نسبت به مواد مذکور تغییر داده بود و آنهم پسا نها معلوم شد که از نقطه نظر پروپاگند های مذهبی بوده است .بعد از اخراج مورها ( اعراب ) از اسپانیا شاهن و ارا گون، ( ۲ ) Aragon اسباب كاغذ سازي يهوديان را وسیله خوبی برای جلب عایدات در مملکت خویش یافته بعضی فرامینی(۱) شهری است در اسپانیا که مرکز خلافت خاندان بنی امیه بوده و دران آثار عمرانات ومسا جد بزرگ اسلام معمور بوده .(۲) حصه شمال شرقی اسپانیا میباشد که به ولایت تقسیم شده بود و پایتخت آن ( سارا گس ) بوده است و مدت مدیدی در قرون وسطی مملکت مستقلی بود .۸۰۴شماره ( هشتم ) سال دوم مبدء ظهور کاغذ ( ۸۸ )که مخصوصاً در آن قطار فرمان ۸ فوریه ۱۲۷۳ جیم اول Jaime 1 را میتوان حساب کرد نسبت به مالیات بندی آسیاب های آنها صادر کردند. چنانچه در اسناد قدیمه تاج اراگون در برسلون، دقیقاً نوعیت این مالیات های شاهی مذکور است.این فابریک های کاغذسازی یهودیان در «اگزاتی وا» Xatuia یا (ژاتی وا) (۱) قریب «والانس» در قرن ۱۲ شهرت بسزا داشته و از طرف مسافرین با تمجید و ستایش زیاد یاد میشد چنانچه اوریسی در کتاب تعریفات اسپانیا اشاره به آنها نموده است بعدها در اثر زجر و تصدیعی که به یهودیان میرسانیدند فابریکه های فوق به شهرهای دیگر نیز انتقال یافت چنانچه یهودیان ابتدا بطرف شمال اسپانیا مهاجرت نموده ابتدا صنعت خود را در شهر «ژرون» Jerome وازا نجابخاك فرانسه انتقال داده در شهر ناربن Nerbune (۲) و «پر پی نان» Perpignan (۳) و (من پولیه) Manpellies (٤) برقرار نمودند . در اواخر قرن ۱۳ آسیاب های کاغذ سازی درین قسمت ها وحتی قسمتهای شمالی و در (شامپانی) نیز تاسیس گردید. بعد از نیکه یهودیان دسته های زیاد کاغذ را به فرانسه و آلمان و ایتالیا وارد کردند اسباب های دیگری در (ترواز) Troyes (٥) و «نورا مبرگ» Nuremberg (٦) و مخصوصاً در (فابریانو) Fabriano (۷) که در آنجا به بعضی مراتب اکمال هم نایل گشت تاسیس گردید.طوریکه کاغذ خا نبالغ پوستی در قرن ۸ مقام پا پیروس را گرفته بود کاغذ پارچه نتوانست به آن سرعت جاه نشین کاغذ پوستی گردد زیرا کاغذ اخیرالذکر و یا این نوع اوراق چرمی که آنرا پرگا منا Pergamena نیز میگفتند و در شهر «پرگام»(۱) شهر دراسپا نیا در ایالت «والانس» .(۲ – ۳ – ٤) شهرهای جنوبی فرانسه که قرب سرحدات اسپانیا واقع اند.(٥) شهر شمال شرقی فرانسه .(٦) شهر المان (۷) شهر ایطالیا .شماره ( هشتم ) سال دوممجله کابل( ۸۲ )با پوست بز و گوسفند که به مالش سنگ صیقل میکردند ساخته شده بود بواسطه دوامو صفت کلفتی خود مورد دقت عموم شده بود.امپراطور المان فزه وريك دوم (Frederic ll) پادشاه سيسيل ( ١٢٥٠ - ١١٨٤ )استعمال کاغذ پارچه را بجهت عدم دوامش قدغن نمود لیکن الفونس پادشاه بصير «کاستیل»( ١٢٨٤ - ١٢٥٤ ) در استعمال هر دو نوع کاغذ احکامی صادر کرد که کاغذ پوستی مخصوصامورات مهمه و کاغذ هاي پارچۀ برای سایر چیزها استعمال شود با وجوديكه كاغذ پارچهضديت های سلاطین را نسبت به تعمیم خود متحسس شد معذالك در اثر صفاتی که در وجود اومضمر است سداید وارده را بر طرف کرده جانشین کاغذ پوستی گردید - در میان قدیم تریناسناد اروپائی که روی صفحات کاغذ پارچه نوشته شده میتوان نوشته جات قلمی لاتین راکه از دیر «سیلوس » اسپانیا قریب « بورگس » بدست آمده متذکر شد . یکی از آناسناد عبارت از کتاب Glassairelatiu میباشد که زیاده از دو صد صفحه دارد و بعضی صفحات آندر اوراق پوستی پیچیده شده اند در اثر تجزیه واضح نمودند که کاغذ کتاب مذکور از الیاف کتانخیلی تحلیل شده ساخته شده و اوراق آن با صمغ سرش گردیده است در هر دو طرفه صفحات آنبزبان « و زیگوتی » Wiaigothigue تحریر شده و از روي آن می شود تا ریخش رابه قرن ۱۲ موکول ساخت .غیر از کتاب مذکور اسناد ديگري نيز از يادگارهای آن عصر موجود است چنانچهدر میان اسناد قدیمه « بارسلون » معاهده الفونس شاه بصير «کاستیل » روی کاغذ پارچهموسوم به شارتا كميوني (Chartacammunis) موجود است وعلاوه بران در کتابخانه«اسکوریال » ترجمه کتاب ارسطو از زبان لاتینی نیز وجود دارد .درین عصر هنوز هم کاغذ قیمت نسبتاً بلندي داشت تا اینکه مود عمومى البسه نخي لباسهايپشمي را از بین برده برای صنعت کاغذ سازي زمينه ترقی را وسیع ساخت بلی پارچه هایکهنه البسه جات برای ساختمان کاغذ كمك زيادي كرد و در نتیجه قیمت کاغذ پارچه نسبتبه کاغذ پوستی تنزل نمود .۸۱۱شماره (هشتم) سال دوم مبدء ظهور کاغذ (۸۳)در آن فرصتی که راهبین صفحات کاغذ پوستی را ناخن زده تراش میکردند و کاپینوشته جات قلمی نویسندگان قدیم را شسته برای احتیاج خود صفحات سفید آمادهمیکردند اگر کاغذ پارچه بنوبه خود ظهور نمیکرد وصفحات سفیدش را برای مضامین محتاجانو شایعات مختلفه تقدیم نمیکرد شاهکاری های ادبی قدما همه از بین میرفت . پسرول کاغذ چه از نقطه نظر تاریخ تجارتی وتخنیکی وچه از روی انبساط مدنیتفوق العاده قابل ملاحظه است .چه لذت یارب اندر هست و بود استشگافد شاخ را چون غنچه گلدل هر ذره در جوش نمود استتبسم ریز از ذوق وجود استعلامه داکتر اقبال۸۱۲(شماره) (هشتم) سال دوم مجله کابل (٨٤)کشیفات جدیده یا اخبار علمیهاز مجله « دو عالم » فرانسویترجمه بقلم آقای سید قاسم خانتحقیقات پروفیسور پیکارددر جو هواچندی قبل پروفیسور « پیکارد » که اولین پرواز هوائی خود را جهة کشف عوالمفضائی وطبقات جوی انجام میداد ، عالم را متحیر و راجع به نتایج سیاحت خارق العادهخود گوش به آواز ساخت ولی دران مرتبه بنا بر وقوع بعضی عوارض غیر مترقبهپروفیسور مرصوف از سیاحت واقدام بزرگ خود آنطور یکه منظور داشت نتیجه گرفتهنتوانست . و در بازگشت تفصیلاتی را که به بعضی از دوستان خود جمعی از کنج کاوان دادبه تعبیرات متعدد و انواع مختلف منتشر شد . بر یآ وجه عالم بزرگ که در انجام مقصود عالیخود عزم جزم نمود حیات خویش را در سر آن شرط گذاشته بود بفکر تجدید اقدام افتادهنوا قصی را که بار اول اسباب زحمت و موجب ناکامی او شده بودند ، حتى المقدور رفعو با تجهیزات لازمه که تفصیل آن در ذیل خوانده می شود دو باره به سیر فضائی پرداخت .اگر بدرستی مقایسه شود کلیه پرواز های هوائی به نسبت فرو رفتن های زیر بحرو اعماق در یاها بارها سخت تر و خطر ناك تر است زيرا اولا جلد فلزى كهغواص در داخل آن محفوظ میبا شد از سبد گاهی بالون صعود کننده ، بمقابل فشارهاو پیش آمدهای طبیعی وعارضی متین تر و محکم تر میباشد . و دیگر این که اقدامات غواصو فرورفتن در زیر بحر متواتر و بسیار واقع شده و تقریباً يك عمر عادی گشته و وقایع غير۸۱۳[BLANK PAGE]منار چکری کابلشماره (هشتم) سال دوم تحقیقات پروفیسور پیکارد (۸۰)مترقب كمتر دارد . خلاصه عمل صعود ثانوی پروفیسور بدون سکته گی بالون و پیش آمدناگوار انجام یافت و زمان بالا گرفتن ایشان به اندازه دلخواه پروفیسور پیکارد و همراهش(ماکس کوزین) دوام کرده به ایشان اجازه داد، پروگرام خود را که در پایان ذکر آنمی آید، انجام و اجراء نمایند .ارتفاع آخرین که به آن واصل شدند، تقریباً همان ارتفاعی بود که دفعه اول به آنرسیده بودند و آن عبارت از (۱٦) هزار متر و چیزی بیشتر بود .این ریکار دی که پیکارد حاصل كرد يك ريكارد مهمی است که مقایسه با مسابقه های سابقهنشده این ارتفاع قیمت و اهمیت آن را روشن تر میسازد . و اگر نظری ولو سطحی هم باشدبه تاریخ ترقیات هوابازی افگنده و به قرن ۱۹ عطف توجه شود این فرق یا این پیشرفتعلمی واضح تر خواهد شد : ـ کمی قبل از اختراع مونتگویفر Montgolfiere ، یکنوع بالونابتدائی ، ( پیلا تردو روزیه ) در خریطه بالون هوای گرم شده تحت فشار را گنجانیدهبه این طریقه موفق شد که به ارتفاع ٦ هزار متر صعود نماید . این اندازه برای آنوقتبا مد نظر گرفتن خطرات عدیده این چنین يك پرواز آنهم بوسيلة يك ماشین بی احتراقکافی بل مهم بوده است .بعد از آن در سنه ١٨٦٢ ( گلیشن ) ( واکوکسول ) موفق شد که بذریعه بالونهایعادی به ۸۸۰۰ متر ارتفاع پرواز نمایند و در ۱۸۷۵ ( سیول ) ( گروسه سپینلی ) و(تی ساندیه) درین راه کوشش زیاد کردند ولی به ریکارد فوق نرسیده و دو نفر اولیدر تلاش غلبه برگلیشن و رفیقش جان دادند .و آخرین ریکارد ارتفاع با بالون آزاد (قبل از پیکارد) در ۱۹۲۱ بذریعه (برسون)و ( سورنگ ) دو جوان دلیر المانی اجراء شد که به بلندی ( ۱۰۸۰۰ ) متر پروازکردند و در ۱۹۱۳ نیسان ( یمه ) ، (شیندر ) و (ستوك ) همان شخصی که بار اولبا طیاره در قله (پوی دو دوم) سطح مرتفع جبال فرانسه، فرود آمد ، به تحصیل همانریکارد موفق شدند.٨١٤(٨٦) مجله کابل شماره (هشتم) سال دومبه این طریق دیده می شود که پروفیسور پیکارد يك جست فوق العاده از نیمۀ کلية ریکاردهایسابق بلند تر رفته و اگر از نقطۀ نظر سپورت گفته شود نامبرده اول کسیست که در اعماق«عدم گاه ممتنع خیالی» نفوذ یافته.شرح مسابقة بالون ها در فوق ذکر شد حال آمدیم بر طیارات و صورت ترقی آنهاباید مدنظر گرفت که طیارات قبل از پیکارد هم ریکارد بالونها را مغلوب ساخته بوده اند :-(شامپیون) طیاره چی در ۱۹۲۱ به ارتفاع ۱۱۷۱۰ متر پرواز کرده و بعد از ۱۹۲۹توسط (نوهن هوفر) المانی که به (۱۲۷۱۰) متر رسید ، مغلوب گشت .میگویند که ازان وقت به بعد يك نفر طیار چی امریکائی موسوم به (سوسك) این ریکاردرا هم شکسته به ۱۳ کیلومتر ارتفاع رسید ولی چون این اقدام امریکائی بصورت علمی مراقبتنشده ما صحت و سقم آن را یقین کرده نمیتوانیم زیرا بسیار سهل است که طیاره ران در فضاحالات نشان دهندۀ اندازۀ ارتفاع را بدست بالا ببرد. پس باین جهت مراکز علمی پروازسوسك را چندان اعتبار نمی دهند .ولی طیارات اتوماتیکه «خود کار» یعنی آن طیاراتیکه بدون انسان تنها و خالی پروازمیکند و حامل آلات نشان کنندۀ ارتفاع و دیگر مقیاسات فشار و غیره میباشند ،از پیکارد خیلی بلند تر صعود کرده اند . اولین طیارۀ خالی که از کار خانۀ گاز(ویلیت) در ۱۸۹۷ پرواز داده شده بود عل الفور به ارتفاع ١٦ هزار متر یعنی ارتفاعاخیر پیکارد، بالا رفت . این بالونهای اتوماتيك عملیات اعجاز نمائی را در مشقهوا بازی و مسابقه در ارتفاع ظاهر ساخته اند و در ۱۹۱۳ یکی از این قسم طیارات کهاز رصدگاه (پاوی) پرواز داده شده بود به ۳۷ هزار متر رسید .به این طریق اگر به نظر سطحی دیده شود عملیات پروفیسور پیکارد بجز جنبه سپورتیکه شجاعت بی نظیر خود و همراهش را نشان میدهد ، دیگر تعریفی ندارد ولی هرگاه به دقتملاحظه شود معلوم میگردد که مرام پروفیسور پیکارد نهایت عالی و عبارت بوده از تحقیق اشعۀنامعلوم موسوم به (كاسمك) !۱۰شماره (هستم) سال دوم تحقیقات پرو فیسور پیکارد (۸۷)ما درینجا از شرح علمی اشعه كاسمك صرف نظر کرده همینقدر می نویسیم که اشعه مزبوراز نتیجه سرایت Conductilirllite است و در هوا به مشاهده رسیده و اجسام حاصل برق رابه تفریق کم و زیاد از آن قوه فارغ میسازد و قوة برق را جذب میکند و در حقیقت خود آن اشعةيك قوة طبیعیه برقیه گفته میشود. و اگر این اشعه بطور قطع و صحیح به انسانها معلومو طریق استعمال آن ظاهر شود در دفتر علم باب جدیدی را باز خواهد ساخت بلکه طلبهقسمت های تمدن کنونی و عوامل ترقیات امروزی عالم را دگرگون و تبدیل خواهد کرد.و آنچه انسان امروز از آن کار میگیرد بکلی فراموش شده عناصر جديدي روي كارخواهد آمد و بر اقتدار بشر بمراتب افزوده خواهد شد.قبل از اقدامات پروفیسور پیکارد هم انسانها بوجود این اشعه معتقد بودند و بعضیاز خواص آن را نیز میشناخته اند ولی مسئله درین بوده که از روی تحقیقات علمی که قبلابعمل آمده و فرض شده بود که اشعه كاسمك از آفتاب پیدا میشود، بایست سرایت هواوقتیکه انسان بطرف آفتاب بلد میرود کم شود. حالانکه برخلاف هر قدر به آفتابنزديك ميگردند سرایت آن زیاد میگردد . و همین نکته خاطر علما را متردد ساخته بودولازم افتاد که جهة حل این عقده یا کم از کم جهة خارج شدن از این ظلمت اولتر از همهاندازة زيادت سرایت هوا در بلندی های مختلف مخصوصاً در ارتفاعات زیاد ذریعه آلاتمخصوصه سنجیده شودپس پرو فیسور پیکارد و رفیقش در تمام مدت صعود با آلات مخصوص همین اندازهسرایت هوائی را سنجیده و کوشیده اند که آیا این اشعه از زینت Zenith ، مرتفع تریننقاط آسمان ، و نقطه عمودی می آید و یا از کدام نقطة افق و از کدام جهة دیر دریافته اند کهسرایت هوا هر قدر انسان بلد برود زیاده تر میشود ولی خیلی بطی تر از آن صورتیکه اشعهمزبور از کدام نقطه خارج فضاء آمده باشد. و از روی ارقامیکه بدست آمده معلوم میشودکه باید اشعة كاسمك از يك نقطة خيلى بلند فضاء بوجود آمده باشند. در اینکه آیا این فرض یاسنجشپروفیسور پیکارد صحت دارد یا نه حقیقتاً چیزی گفته نمیشود زیرا برای دریافت حقیقت يك۸۱۶شماره (هشتم) سال دوم مجله کابل (٨٨)مسئله ، از سنجش ها و تخمینات ابتدائی اغلب نتایج صحیح بدست نمی آید ولی آن نتایج اساس و مبداء اقدامات آینده می باشند و درین هیچ جای شك نیست که علمای آینده از همین کشفیات ابتدائی پیکارد فوائد عظیمی خواهند گرفت و در راه حل مشکلات این تحقیقات اولیه برای شان بمنزلة يك چراغ روشن کار خواهد داد .قبل از پیکارد وجود اشعه كاسمك بواسطة يك نفر آلمانی موسوم به ( رژنر ) کشف شده بود ولی در آنوقت فرضیات موصوف اعتبار داده نشده بود اکنون که پیکارد هم همان عقاید و فرضیات را تائید کرد نه تنها احتمال وجود اشعه كاسمك از نظر علما مبدل به یقین گشت بلکه جزئیات دیگری را که بعدها بلا شك مقدمة اكتشافات مهم واقع خواهد گردید نیز واضح شد .یکی دیگر از ملاحظات حیرت آور پروفیسور پیکارد اینست که در پرواز اول ( که ناکام شد ) نیمه رخ خارجی سبد ( نشیمن گاه بالون ) را سیاه و نصف دیگر آن را سفید رنگ داده بود و خیال داشت که اگر در طبقات مرتفع احساس سردی کنند ، رخ سیاه آن را مقابل آفتاب برگردانند ( زیرا رنگ سیاه حرارت آفتاب را جذب میکند و بهمین جهته البسة زمستانی را نیز سیاه میسازند ، مترجم ) و هرگاه در ان قسمت ها گرمی احساس شود ، رخ سفید نشیمن گاه را طرف آفتاب نگه دارند چرا که رنگ سفید اشعة آفتاب را از خود دور کرده حرارت را جذب نمیکند و ازینروست که لباس تابستانی عموماً سفید میباشد مترجم ) و چون در ان دفعه اولی گرمی زیاد حس کرده بود ، در اقدام ثانوی تمام اطراف سبد نشیمن گاه بالون را سفید رنگ داد ولی درین بار بعوض گرمی شدید سردی زیاد حس کردند . بنابرین پروفیسور پیکارد مصمم شد که دفعه دیگر رخ خارجی سبد نشین گاه را بجای رنگ سفید و سیاه ، خاکستری رنگ دهد .به این طریق مسلم شده است که اقدام پیکارد و کوژین ( رفیقش ) نه تنها از نقطه نظر سپورت بلکه از جنبه علمی نیز خیلی مفید میباشد . و باید همین چند مبدأ علمی که پروفیسور مزبور کشف توانسته ، اعتبار زیاد داده شود زیرا معلوم است که علم بدون اساس و مأخذ هیچگاه ترقی و تکامل پذیر شده نمیتواند . پس باید همه به يك زبان پیکارد و رفیقش را از موفقیت های شان تهنیت گفته برای شان توفیقات مزید بخواهیم .۸۱۷شماره (هشتم) سال دوم انواع نارنج (۸۱)انواع نارنجعموم انواع نارنج خوب و بتخصیص پرتقال بهترین انواع میوه است برای اطفال زیراخوف (ارتباك) ضعف معده ندارد.مادر میتواند که باولا د خود در هر وقت روز افشرده پرتقال بدهد زیرا درین مادهفیتامین موجود است که در نشو و نمای اولاد خوررد خدمتی بسزا میکند بلکه بعضی ازدو کتورها عقیده دارند که بسیار خوردن پرتقال مادة در بدن تولید میکند کهبسیاری از تبهای موسمی را دفع می نماید بلی افشرده پرتقال بهترین مواد غذائی استبرای مریضان تب موسمی.بهترین رنگهارنگ از مهمترین عو املی است که در زینت خانه و حسن اثاث البیت اثر میکنداگر چه ذوق مردم در پسند رنگ مختلف است ولی بعضی رنگهاست که در ان چنداناختلاف نیست مانند رنگ سیاه که در نظر بسیار مردم انقباض آور است و رنگ زردو بنفش را همه مردم پسند دارند ـ متخصصین طبائع انسانی میگویند تناسب رنگهای داخلخانه بسا که سبب فراخی عیش خانه دان میگردد برخلاف آن رنگهای که از ترتیب عاری باشدگذران زوجیت را تلخ می سازد، به ثبوت رسیده که بعضی امراض عصبی برنگهاعلاج میشود وظهور تاثیرش در خورد سالها بیشتر است تا جو انها در بعض شفاخانه هایاورپا بوا سطهٔ رنگها علاج میکنند.قهوه برای اولادماده کافیین موجود در قهوه منبهی ست بزرگ و افراط استعمال آن تاثیر بدی دراعصاب می کند چنانکه شاربش را عصبی مزاج می سازد ازینجهته باید قهوه باطفال بسیار کمشماره (هشتم) سال دوم مجله کابل (۹۰)بدهند و همیشه با شیر بیا میزند ـ متخصصین اطبا میگویند ـ اولادیکه در کمسالی بشرب قهوة ساده عادت کنند در پسانها بی نهایت عصبی مزاج می شوند .توجه بدندانهابی احتیاطی در خصوص برس دندان و گذاشتن آن را در هر جای پاك و نا پاك خصوصاً در جائی که گرد و غبار باشد ممنوع است چه در غبار میکروب بسياري ميباشد ـ یکی از داکتر های دندان در امریکا میگوید شخصی برس غبار آلودی را بدندان استعمال کرد و بدان سبب بیره اش زخمی شده سمیت پیدا کرد و با اندك مدتی مرد ـ امثال این حوادث بسیار است ـ تلافی و چارة آن هم پاك وستره نگهداشتن برس دندان می شود وبس .تنظیف چوبهر گاه چند قطره محلول نوشادر در آب بیندازند و صافه را دران غوطه داده میز و چوکی وسائر اسباب چوبی را بدان پاك سازند رنگ آن اسباب که تغییر خورده باشد دوباره روشن میگردد محلول نوشادر برای پاك ساختن ظروف مسی هم خوب است و اگر چند چکه[؟] بر فرش بیفشانند حشراتی که دران پنهان گشته میگریزند .روشنائی سرداستاد چورج کلود فرانسی چراغی اختراع نموده دارای شعاعی سفید وسرد .نور این چراغ صنعی خیلی قریب بنور آفتاب است چنانکه تابشش رنگهارا بحال خودش گذاشته وهیچ تغییری دران پیدا نمیکند بر خلاف دیگر چراغها که در رنگها تاثیر نموده ورنگش را مخالف رنگی اصلی آشکار می سازد .۸۱۴شماره ( هشتم ) سال دومتعداد ستاره ها( ۹۱ )تعداد ستاره هاعلمای فلکیات امريكه تجربه اختر شماری را به تکمیل رسانیده وسلسله این عمل غیرمتناهی را امتداد داده نتایج کوششهای خود را شایع نموده اند و از روی آن شماره ستاره هایممالک مختلفه معلوم میشود مثلا :امريكه ۱۹٨٤۳۹۰۰فرانسه ۷۶۳۵۰۰استرليا ۲۹۷۳۰۰بلجیم ۱۱۹۶۰۰برطانیه ۹۰٦٦٠٠كانادا ۷۱۹۷۰۰آلمان ۲۹۱۹۰۰ایتالیه ۱۰۸۷۰۰تازه ترین علاج سلیکی از جرائد علمی امریکائی می نویسد که بعضی از طبیبهای متخصص در تجربه روغن( شولوگرا ) وسعتی داده تاثیرش را در معالجه تدرن یا چرك ريه وي تجربه میکنند . اینروغن در علاج برص استعمال می شود . میگویند نتایج تجربه اش در علاج سل موجباطمینان و بیشتر نشاط آورست (مجله کیمیاوی سویدیه) مینویسد: این علاج ؛ مرض سل رادر ( خنازیر غبنیه ) از سیرش کامل باز میدارد ولی زمانه بسیار میخواهد که فائده اشبراي انسان پوره وثابت گردد .سیاره جدیدعلمای فلک در روس و امریکا جرم فلکی کوچکی را تازه کشف کرده اند چنانکه بیشماره (هشتم) سال دوم مجله کابل (۹۲)نهایت كوچك بوده قطرش بيش از ده ميل نمی شود. مدت گردش دور آفتاب بنابر ارجحاقوال دو سال و چند روز می شود. این سیاره را در اوائل اکتو بر سال گذشته رصد كردهبودند در برج جدی بود. و چون این جرم فلکی از مقدار دوازده یا اندکی زیاده می شودخیلی ضعیف است و جز با تلسکوبات بزرگ دیده نمی شود. و از رصد این سیاره استنباط و اخذمیگردد که سیارهٔ مذکور از شمارهٔ همان یکهزار و پنجصد جرم كوچك فلکی است كه در فضا در بینهر دو فلك مريخ و مشتری چرخ میزنند و همه این اجرام بدور آفتاب می چرخند و فقط در انجادو جرم است كه مدت دورهٔ هر دو از سائر سیاره هائیکه ما بصدد آنها هستیم كوتاه تر است.شنیدم در عدم پروانه میگفت دمی از زندگی تاب و تبم بخشپریشان کن سحر خاکسترم را و لیکن سوزو ساز يك نفسم بخشعلامه داکتر اقبال۸۲۱[BLANK PAGE]یک حصه مقبرۀ شهنشاه افغانستان سلطان غیاث الدین غوری در جامع هراتشماره (هشتم) سال دومانتقاد(۹۳)تقریظ و انتقادانتقادبقلم جناب قاری عبدالله خانبعضی از چیز نویسان کم تتبع در آخر کلمات تنازع، تبادل و امثال آن (ها) زیاده کرده تنازعه، تبادله و غیره مینویسند مانند بحث تنازعۀ چین و چاپان در جینوا، حال آنکه این گونه اسمها یکرقم مصدر عربی هستند و آنها را مصدر باب تفاعل میگویند. مصدر باب تفاعل جز همین يك صورت که وزن تفاعل باشد صورت دیگری ندارد و در آخر آن ابداً (ها) نمی آید. زیاده کردن ها در آخر آن از بعضی نویسندگان دانشمند سهو الفکر یا سهو القلم خواهد بود و نمیتوان این زیادت را در ذیل تصرف و تفریس قرار داد. چه در کلمات از برای تخفیف یا آرایش زبان میباشد وغالباً تصرف در کلمات بواسطۀ تبدیل حرفی بحرفی یا حذف کردن حرفی صورت میبندد و چه تخفیف درین صورتها حاصل میشود چنانچه پیش نوشتیم که ها لفظ: کلمه، عالیه و غیره را در فارسی به های مختفی بدل میکنند یا همزۀ اجرا و صحرا را حذف می نمایند. و همچنین در تفریس تبدیل حرفی بحرفی یا تخفیف آن میباشد مانند لفظ (ادیره) که در اصل خطیره و کلمه ایست عربی و عوام خا وظا آنرا بالف و دال بدل کرده اند وظاهر است در لفظ ( ادیره ) نسبت به ( خطیره ) تخفیفی حاصل است پس تصرف یا تفریس در کلمه بسبب حصول تخفیف یا آرایش زبان است و در صورتی تخفیف یا آرایش حاصل می شود که ادبا در کلمۀ تصرف یا تفریس روادارند یاعوام مطابق لهجۀ زبان تصرفی در ان نمایند. بلی تصرف۸۲۲شماره ( هشتم ) سال دوممجله کابل( ٩٤ )عوام در کلمة طبعاً مطابق به لهجهٔ زبان واقع میشود . آمدیم به کلمة تنازع و تبادل و امثال آنکه زیاده کردن ها در آخر آن ها نه از طرف ادبا واقع گشته و نه از طرف عوام زیرامشهور ترین این مصدرها کلمة ( تغافل ) است که هر فارسی زبان آنرا میداند و تلفظشمطابق اصل یعنی بدون ها میکند درینصورت ؛ سر وصورت تنازع و تبادل را تغییر دادنو حرفها در آخر آنها بیسبب زیاده کردن جز آنکه مسخ گوئیم چیز دیگر نیست زیرا در تلفظاین کلمات همراه (ها) بجای آنکه تخفیفی بیاید ثقالتی پیدا کشته .بعضی لفظ (فی) را که بمعنی (در) ، و در اقسام سه گانه از جملهٔ حرف است جمع بسته( فیات ) می نویسند و این خطاست زیرا جمع از خواص اسم است . فعل و حرف را باجمعابداً آشنائی نبوده . بلی فعل را جمع میبندند ولی بواسطه ضمیر وضمیر نوعی است از اسم پسحقيقةً فعل هم جمع بسته نمی شود . و در گفتند ـــ و شنیدند و امثال آن (ند) علامة جمعو ضمیر است که در آخر آنها لاحق گشته و گرنه اصل فعل همان گفت و شنید است کهمفرد است .ازینجا معلوم شد که حرف نه مانند اسم جمع میشود و نه مانند فعل دران تصریفو تغییری بواسطهٔ لحوق ضمیر جمع یا غیره راه مییابد . ازینجهته کتب صرف بحث حرف رادر آخر سائر بحث ها قرار داده اند و درانجا هم محض از عده و شمارهٔ حرف وتقسیم آن بانواعو اقسام باعتبار معنی صحبت میکنند .دیگر کلمة محارب ( اگر بضم میم باشد اسم فاعل مفرد است از محاربه ) مصدر باب مفاعلهو اگر بفتح باشد جمع ( محرب ) می شود نه جمع حرب یا ( محاربه ) زیرا جمع حرب ،حروب می آید ( بضم حاء و راء ) و جمع ( محاربه ) محاربات می شود ، پس استعمال کردن( محارب ) را بجای جمع حرب یا محاربه خطاست دیگر ( نفاسه ) مصدر است و معانی متعددهدارد و یك معنی آن زچه شدن زن است و ازین مصدر اسم صفت ( نفساء ) آمده بضم نونو فتح فا که بمعنی زن زچه است و در فارسی استعمال نمی شود مگر بندرت خود ( نفاسته )را اسم صفت دانستن و عوض ( نفساء ) استعمال کردن غلط صریح است از همه بهتر٨٢٣شماره ( هشتم ) سال دومانجمن ادبی قندهار( ٩٥ )نوشتن لفظ ( زچه ) است كه كلمه فارسی عام فهم است و هر كس معنی آنرا میداند وتلفظقلم هم میباشد فرهنگ جها نگیری می نویسد : « زچه ؛ عورت نوزائیده را گویند تاچهل روز »در كمك كه كلمه سه حرفی است يدو كاف ويك ميم در بین هر دو بعضی كه ( ها ) زیادهنموده كهمك می نویسند هم غلط است. بلی اگر عوض ها واو زیاده بنویسند جا داردچه موافق برسم الخط تر كی میگردد و واو علا مۀ ضمۀ کاف می شود و كمك هم اصلا كلمهتر كی است چنا نکه از غیاث اللغۀ ظاهر است بلکه این کلمه را باواو مجهول تلفظ میکنند.( انجمن ادبی پشتو در قندهار )با کمال مسرت از مطالعۀ جراید وطنی خبر گرفتیم در ین روزها از طرف ادبا وفضلای ولایتقندهار موسسه بنام انجمن ادبی پشتو دایر وبغرض اصلاح وتدوین زبان وكتب لازمه اینزبان با پرو گرام مشخص وبسیط اما نافع آغاز بکار كرده اند، انجمن ادبی کابل عجالتاً تهانیو بتریکات صمیمانۀ خودش را بکار کنان محترم این انجمن تقدیم كرده و از خداوند توفیقاتکامله برایشان تمنا میکند تا بتوانند در راه اصلاح وعلمی ساختن این زبان كوهستانیافغانستان وبالآخره نزديك نمودن و آمیختن او را باز بان شهری افغانستان (فارسی) وآخرأ بهتوحید زبان ملی افغانستان خدمات مفید وتاریخی انجام دهند. انجمن ادبی کابل بعلت ضیقوقت باین مختصر تهنیت کفایت كرده ونظریات مفصله علمی خود را ( در ین موضوع )بشمارهاي آيندۀ كابل شرح خواهد داد. ( انجمن )٨٢٤شماره (هشتم) سال دوم مجله کابل (٩٦)گلهای پژمردهدرین روزها رساله كلك كوچك و قشنگی بنام گلهای پژمرده بانجمن ادبی کابل رسیده قطعمناسب ، کاغذ خوب ، حروف ثابتی داشته و حاوی یکدسته محررات متفرقه نویسند هایمعروف فرانسه از قبیل هوگو ، له مارتین ، موسه و غیر هاست ، مترجم آن یکی از متعلمین ومترجمین جوان کابل جلال الدینخان طرزی و ناشرش ریاست محترم دار التالیف وزارتمعارف افغانستان است .مضامین این رساله که نمونه از ادبیات اروپائی است برای طلبه مدارس خالی از دلچسپینخواهد بود و گمان کنیم اگر بعض پارچه های آن در ذیل منتخبات فارسی جزو نصاب صنوفمتوسط مکاتب ما گردد برای آشنا ساختن طلبه بسبك نگارش مغربی ها مفید خواهد بود .انجمن در حالیکه از ظهور مترجمین جوان و باذوق در محیط کابل مسرور بوده و آیندهخوبی را امیدوار است مناسب میداند اظهار کند اگر مترجمین جوان کابل قبل از اقدام بهتراجم و انتشار آثار اروپائی در انتخاب کتب قدری دقیقتر بوده و اندازه افتقار و احتیاجاتعلمی ، تربیه وی ، اخلاقی ، اجتماعی ، تاریخی و . . . محیط خویش را خوبتر سنجیده بعدها بهترجمه و طبع آثار اروپائی به پردازند خدمت خوبتری را نسبت بجامعه انجام دادهخواهند بود .هکذا بعد از ترجمه و قبل از طبع اگر تراجم خود را نزدیکی از استادان ادبیات فارسیتصحیح کنند و خود نیز در نگارش فارسی اسلوب سهل و صحیح را متعقد باشند لا محاله بر قیمتتراجم خود ها خواهند افزود . شك نيست برای حصول این مطالب بعلاوه ادبای خصوصیموسسه های علمی و ادبی دار التالیف و انجمن ادبی نیز مستعد كمك و امداد استند .باری اگر هر انچه ما گفتیم در مورد تراجم مترجمین جوان ما تطبیق شود هر آئینه اغلاطیدر لغات و محاورات و تراکیب جملات و استعمال ناقص استعارات و غیره ها در نوشته هایآنها پیش نخواهد شد مثلیكه بعضاً در گلهای پژمرده عارض شده و از آنجمله است استعاراتناقصه مقدمه مترجم راجع به صرصر وحشت به نخل های تربیه الخ وامثالها . ( انجمن )٨٢٥شماره (هشتم) سال دومآثار گرامی(۹۷)آثار گرامیدرین روزها دو نسخه از آثار منظوم با نجمن ادبی کابل رسیده که عبارت است از دیوانغزل و مجموعة رباعیات شاعر شهير هند شيخ غلام قادر گرامی تخلص . دیوان غزل ٢١٦ صفحهو سه قسمت است اول قسمت غزل و این قسمت از صفحه ۲ - ۱۰۲ است دوم قسمتمثنوی از ص ۱۰۲ - ١٦٠ - سوم قسمت قصائد و قطعات از ص ١٦٠ - ٢١٦ وسط صفحاتآن متفاوت و از چار تا بدوازده بیت میباشد .دیوان رباعی ۳۰۲ صفحه یا ۳۰۲ رباعی است چه در هر صفحه يك رباعی تحریر گشتهو هر دو نسخه طبع لاهور و آثار قلم منشى عبد المجيد است ملقب بپروین قلم كه از مشاهيرخوش نویسان هند در عصر حاضر بشمار میرود و در کاغذ سفید خوب بدرستی طبع یافتهچنانکه لائق مطالعه است . شاعر شهیر او شیخ غلام قادر درین سالها وفات کرده اصلااز اهالی جندر علاقه پنجاب بود و بدر بار اعلیحضرت نواب دکن بسمت شاعری حضورامتیاز داشته و گرامی تخلص میکرده . گرامی پیر و مذهب جعفری و مرید جناب مستان شاهکابلی است از عرفای مشهور افغانستان غزلیاتش بیشتر عشقیه و وصف خط و خال یا همانمضامین چند صد سال قبل است اما در رباعیات غالباً سخن از تصوف میزند و گاه گاه نوایمنصوری کشیده و همه اوست میگوید . نعتهاى متعدد و قطعاتی در مناقب حضرت خلیفه چهارمو بعضی از مشاهیر عرفای هند هم دارد و ازان خوش بینی او بگروه متصوفه معلوم می شودبر علاوه اشعارش از موضوعات اجتماعی هم خالی نیست و از خصائص اوست که کلمات ذیل رابیشتر استعمال میکند مثل : داروگیر ، جلوه ریز ، وارفتگی ، لگد کوب ، رمز آشنا ،هان دهان ، علم کردن ، چکیدن شیشه در آغوش ، تمام کاران و بعضی ازین الفاظ تراشدادگیخود اوست . غزلیاتش طولانی و بیشتر آن سیزده و چهارده بیت و استقبال از استادان استولی درین استقبالها از عهده چندان خوب بر نیامده ما يك دو مثال بطور نمونه در ذیل مینگاریم :شيخ كمال خجند : گفت یار از غیر ما پوشان نظر گفتم بچشم وانگهی دزدیده در ما مینگر گفتم بچشممولانا گرامی: گفت میخور غوطه در خون جگر گفتم بچشم ریز خوناب جگر از چشم تر گفتم بچشم٨٢٦شماره (هشتم) سال دوم مجله کابل (۹۸)کلیم : به یغما برد دین و دل که دست انداز ناز است این نهادم سر بکف من هم که تسلیم نیاز است اینگرامی : وقار اکاریستم جان برافشاندم نیاز است این بخون نامرادی غوطه ها خوردم نماز است اینصائب: گل اندامی که میدادم بخون دیده آبش را چسان بینم که گیرد دیگری آخر گلابش راگرامی : پلا در هر شکن پیچیده زلف نیمتابش را اجل در يك گریبانست چشم نیمخوابش رااجل در يك گریبان با چشم چندان معنی ندارد باید میگفت اجل با چشم نیمخوابش از يك گریبان سر کشیده چه از يك گریبان سر کشیدن در اصل کنایه است از کمال اتحاد در بین دو نفر و شاید مولانا هم میخواست چشم نیمخواب را در جا نستانی با اجل متحد نشان دهد ولی رعایت قافیه لفظ سر را از خاطرش فراموش ساخته و تنها گریبان بدست او مانده و از همین غزل اوست بیت ذیل :زمین بوسم اسیرم تو نیازم حلقه در گوشم تبسم را تکلم را تغافل را عتابش راتکرار ( را ) درینمصرع بسیار ركيك مینماید و رکاکتش بحدیست که مصرع را از لهجهٔ فارسی بدر ساخته کاش بجای ( را ) کلمهٔ ( هم ) را مکرر می آورد که حرف عطف و برای ربط است و اینجا هم محل ربط بوده بر خلاف را که افادهٔ عطف نمیتواند بر علاوه ضمیر شین هم در عتاب بیجا معلوم میشود و در صورتیکه هم عوض را می آمد هم این نواقص بر طرف میگشت و هم مصرع فی الجمله سرو صورتی پیدا کرده از حال موجود اندکی بهتر مینمود و از همه بهتر تکرار باو اسقاط ضمیر شین بوده باید و چنین میگفت : به تبسم به تکلم به تغافل به عتاب . مگر درینصورت تغییر قافیه و اختلاف وزن در بین هر دو مصرع پیش میآید و نیز موهم توارد میشود با کلیم درین بیت : به تکلم به تبسم بخموشی بنگاه - میتوان برد بهر شیوه دل آسان از من و از منقبت اوست : علی اللهم رمز علی از من چه میپرسی - علی در هر مکانستى علی در لامکانستىاگر بیت فوق تأویل یا حمل بر غلوی شعری نشود اینچنین عقیدهٔ باطل از امثال مولانا دور مینماید . بر علاوه دخول «در» که حرف ظرف است بر (لامکان) دور از صحت است .از قصائد اوست در مدح :حضرت ظل آله قیصر انگلندو هند جارج شهنشاه ماست خسرو مالك رقابجارج سلیمان بود زیر نگین شرق و غرب رشك جم و کیقباد غیرت افراسیاب۸۲۷[BLANK PAGE]باغ شاہی جلال آبادکوتی فرح بخش لغمانشماره (هشتم) سال دوم آثار گرامی (۹۹)يا للعجب!! در عصر يكه لقب (ظل الله) را بر تاجداران مسلمان همچندان پيرزو ندارند جناب مولانا جارج را بصدای بلندگاه ظل الله میگوید وابداً باك ندارد و قطع نظر از رتبه مالك رقابی که باو داده و گاه سلیمان خطاب میکند و شرق و غرب را زير نگینش میدهد.از رباعیات اوست :پر ریخته و شکسته بالم چکنم با گرگ وسگان بيك جوالم چكنم محاوره مشهور در فارسی با خرس در يك جوال افتادن است : « با گرگ و سگان بيك جوالم » .میگویند مصرع چهارم رباعی بسیار بلند و خوش آیند و بمنزله نتیجه است از سه مصرع نخست مگر رباعیات مذکور اینچنین مصرع چهارم کمتر دارد.از ابیات بلند مولناست : -قیامتی است تماشای باغ جلوه یار که نخل فتنه بود قامت بلند آنجاصبا زکوچه زلف بتان تو می آئی چه رفت بر سر دلهای مستمند آنجاحکم عشق است که از اهل ریا بگریزیم آنچه بر شیخ حلال است حرام است اینجاما چه بر بندم که از خود بکسلم چشم یا زنار یا احرام راآتشین آه ما اثر دارد آسمان از زمین ما بگریختطاق را از جفت نشناسیم ما سودائیان ابروان را جفت بر خواندیم طاق افتاده بودانسان کشید بار امانت نگه کنید « مارا ازین گیاه ضعیف این گمان نبود »در بیت فوق از مصرع مشهور خیلی خوب تضمین نموده . ( انجمن )۸۲۸شماره (هشتم) سال دوم مجله کابل (100)( مجله شریفه آئینه عرفان )مجله کابل از مدتی در نظر داشت بابی بعنوان انتقاد در صفحات خویش گشاید ، چه پای انتقادتادر میانه نیاید محاسن امور از اضداد او آشکا رانگردد و در حالیکه معایب یکشی یا عمل مستوراست فرصت و وقت در اصلاح او کدان را میسور نباشد ، کابل چون مجله ادبی است لامحالانتقاد های او نیز در دایره ادب و ادبیات منظور و بالخصوص موضوع همان ادبیات افغانستانخواهد بودواقعادر نتیجه حوادث چندین قرنه سررشته ادب در مملکت بسی ژولیده و پریشان گردیدهو ما ازین مطلب قبلا در تحت عنوان ادبیات در افغانستان ( شماره اول سال اول ) سخنیچند گفته بودیم ، احتیاج های ما سخت متقاضی بود دیگر مجالی بضیاع وقت داده نشدهو تا میشود قدمی در راه اصلاح و ترقی ادبیات افغانستان برداشته شود ، در دوره حاضرهایفای این وظایف را انجمن های ادبی و مطبوعات مملکتی ما عهده داراست و میتوان گفتبحکم زمان و مکان این انجمن ها و مطبوعات نه تنها مصلح نقایص ادبی بشمار می روند بلکهپیشوای جمع غیر قلیلی اند از ارباب قلم و نوجوانان مملکت که چشم تتبع و اقتفا بآنها دوخته اند پس درصوره سوء استعمال وظیفه ، این انجمن ها و مطبوعات نه آنکه فرایض خویشتن را اهمال کرده اندبلکه از متعدیان بحقوق ادبیات اجتماعی محسوب خواهند بود ، لهذا توجه و دقت در ادایوظائف انجمن ها و مطبوعات ملی ما از واجبات افراد با اطلاع و علاقه مند بشئون ادبیافغانستان است .نکته دیگری که از قبول واجبات مذکوره مفری نمیگذارد اینست که نقایص امور وقتیدر ردیف مشاهدات قرار گرفت دیگر نمیشود مردمان را از فهم و اعتراض نسبت باو ممنوعداشت پس اگر ما خواسته باشیم نقایص ادبی خویش را بادیده اغماض و عفو یا ملق و مداهنهتماشا کنیم دلیل آن نیست که دیگران ندانند و نخندند ، صحیح و در سترین کارها درینم واردهمان است که در صورت امکان قبل از انکه بوجود نقایص خویش فرصت قهقه اجانب راتهیه نمائیم خود در صدد انتقاد و تحلیل و در عین حال چاره جوئی بر آمده از یکطرف باصلاح829شماره (هشتم) سال دوم مجله آئینه عرفان (۱۰۱)نقیصه و از دیگر طرف بسلب فرصت اعتراض دیگران کاری کرده باشیم .ما از مدتی می دیدیم که درین بحرانات ادبی مملکتی ، محکم طبیعت ادبای ما مشغول فحصو جستجوی طریقهٔ صحیح و ثابتی بوده ولهذا چنانیکه عادت است دسته دسته براههای مختلفیقدم میزنند مثلا عدتی هنوز بهمان و تیرهٔ ماضیه در نوشتن مصروف چیدن مقدماتطولانی و تهیهٔ اسجاع و اغلاق کلام بوده برای اثبات دعوی ایراد يك مقوله عرب را قائممقامبرهان منطقی شمار میکنند ، دستهٔ دیگر که کم و بیش بالغات تورك سرو کار دارنداسلوب نگارش افغانستان را متصل در سلاسل و ترکیبات نا مانوس ترجمهٔتحت اللفظی می پیچند ، گروهی هم هستند که مفتون سبك ( فارسی ها ) بوده و بعضاًمصطلحات غیر مروج را از قبیل چه جور ( یعنی چه قسم ) دارد میرود ( یعنی میرود ) آغاهنگامه کرد ! ( معنی این را پوره نمیدانیم جز اینقدر که مثل نپیچوای روسی کلید هر قفل بودهو در هر محل استعمال میشود ) وصدها چیز دیگر را از همین قبیل دستاویز دنیا و آخرتخودها در نویسنده گی میدانند . قسمت دیگری از بس در تراجم زبان هندی توغل ورزیده انددر ترکیبات مقلوب بیمعنی و مصطلحات ناجایز از قبیل ستم ظریف ، هی دلعزیز ، و غیر هابحدی افراط میکنند که دیگر محال است یکشخص هر قدر هم ادیب زبان افغانستان باشد بکنهحقیقت نگارش آنها پی برده بتواند ، والحاصل در عرصهٔ چنین محشری بمشکل میتواناسلوب خاص ادبی افغانستان را معین نمود تاچه رسد باصلاح و ترقی آن ، در نتیجه امروزفرضاً صفحات يك مجله را ورق میزنید در يك صفحه اسلوب تورکی و در دیگر آن هندیو در يك مقاله مصطلحات ایرانی و در دیگرش اسلوب بخارائی را ملاحظه میکنید .مجله کابل برای انکه اقلا هموطنان ملتفت این اوضاع نا گوار ادبی بوده باشند چندیپیشتر فصلی بعنوان تقریظ ها و انتقادها باز نمود ولی در آغاز بمقصد تردد داشت و غالباً درزیر عنوان مذکور به تحریر متفرقاتی مشغول گردید ؛ چه اندیشه داشت اگر ناگهانیوارد این مبحث گردد شاید طرف ما که بالطبع یکی از روزنامه ها و یا مجلات وطنی خواهدبود قبل از آنکه ملتفت نیت ما باشد مسئله را حمل براغراض شخصیه نمایند و درینصورتعکس العملى واقع شود ، و یا نویسنده گانی که نو قلم در کف گرفته اند اندکی رمیده از نگارش۸۳۰شماره (هشتم) سال دوم مجله کابل (۱۰۲)منصرف گردند، درحالیکه این هر دو منافی آن است که ما میخواهیم. بهرحال مسئله محولبوقت دیگری گردید تا اینکه درین روزها مجله شریفه آئینه عرفان (مجموعه نمره ۶، ۷، ۸)باداره کابل واصل گردیده و مطالعه مضامین آن موضوع را دوباره بیاد داد، و هر قدر درصفحات آن دقت بعمل آمد بهمان اندازه مسئله لزوم انتقاد در خاطرها روشن گردید چوناهمیت موقع و قیمت این مجله نفیس که از مقام بزرگی انتشار مییابد با علویت منزلت علمیکارکنان آن مجله شریفه در نظر بوده و میتوان آن را در ردیف اولترین مطبوعات مملکتقرار داد لهذا با اطمینان بوسعت صدر و حوصله علمی آن مجله شریفه مناسب دیدیم که این بابانتقاد نخست از طرف مجله کابل بآن مجله خوب افتتاح شده و ضمناً عادی و نافع بودن انتقاددر نظر سایر مجلات و جراید مملکت روشن و مانوس گردد و البته ما با کمال میل و مسرتازان کفو کریم انتظار داریم که بمطالعه مضامین و انتقاد نقایص صفحات پریشانکابل تنزل فرموده و ما را بایقاظ و اخطارهای ادبی ممنون و متشکر ساخته باشند، اما آنچه را کهدر مجله آئینه عرفان انتقاد مینمائیم اینهاست (شماره ۶، ۷، ۸):در صفحات اخیر از شماره (۶-۷-۸) آئینه عرفان مقاله بعنوان (آفتاب رو، پیتاو) درجاست، آهنگ الفاظ، لهجه جمله بندی طرز ترتیب فقرات و روی هم رفته سبک عبارهشگفت آور این مقاله اسباب حیرت گردید، مثلا در آغاز مقاله مینویسند:۱ - در آنروز از حسن توجه مدیر این مکتب که بشاگردان رشید سرایت (؟) کردهدعوت نامه گرفته بتفریح آنها یک جزو مقوی (؟) و برای خود مظهر نشاط شدم(یعنی چه؟)۲ - فقره های عطف در عطف آن خیلی جای حیرت ی خصوص عطف بواسطه(های خفی) که در آخر فعلهای ماضی آمده عباره را سخت و دارای تعقید نمودهچنانکه فاعل و مفعول این افعال پی در پی چندان فرق و تمیز از هم نمیشوند و از بنجهه مدعابوره بفهم نمی آید مثلا از فقره: «گویا ببرق رنگ تا عباره هرم مخروطی تشکیل نموده»ص ۱۱۳ سطر ۶ - ۱۶ یازده فقره بواسطه های خفی آخر فعل بر یکدیگر طوری عطف یافتهکه همه بمثابه یک فقره مفصل گشته اما چنان تفصیل که بمقدار الفاظ معنی ندارد.۸۳۱شماره ( هشتم ) سال دوممجله آئینه عرفان(۱۰۳)۳ - گذشته ازین در سه بیت مسطور درین مقاله سه غلطی واقع است ، و بقسمت هر بیت يك غلطی رسیده اگرچه غلطی بیت اول نسبتاً خفيف است چه يك واو عطف را در سر مصرع آن ننوشته اند و در اصل در بین دو فعل واقع در سر مصرع مذکور ( واو ) هست بدینگونه : بهار رفت و نکردیم سرجای خوشی ) مقاله ( واو ) واقع در بین این دو فعل را ترك داده و چنين نوشته : بهار رفت نکردیم سر جای خوشی ) دوم سر مصرع بیت دوم را چنین نوشته اند : چون قفل ابجدم به تن عقده گشته بود . این مصرع باینصورت نوشته شده و ازینجهه بسیار سست و بی وزن مینماید برعلاوه بی تقدیر اسمی معنیش مستقیم نمیگردد . زیرا ( گشته بود ) فعل ناقص است و معنی فعل ناقص تنها بفاعلش تمام نمیشود تا صفت فاعل هم ذکر نگردد . هرگاه (عقده) را فاعل تراش دهیم ، باید صفتی برای آن مقدر نمائیم از قبیل ( واقع ) یا ( پیدا ) وغيره زيرا لفظ ( به تن ) صفت عقده نمیشود بلکه از سببی که جار و مجرور است تعلق بهمان لفظ مقدر میگیرد . و اینچنین تقدیرها در نظم بنظر ائمه فن مستحسن نمینماید و بیت را از رتبه می اندازد ، اما از حيث وزن این بیت از بحر مضارع احزب مكفوف مقصور محذوف است بروزن : مفعول فاع لات مفاعیل فاعلن ، و حزب عبارت است از سقوط میم و نون مفاعیلن که بعد از سقوط این دو حرف به ( مفعول ) نقل میشود ــ اما حزب در رکن اول واقع میشود نه در حشو و اگر مصرع مذكور بطور نوشته فوق باشد در ( مفاعیل ) حشو نيز حزب لازم آمده ( مفعول ) می شود و چنانکه در فوق نوشتیم حزب ، در رکن حشو نا روا ست تنها در رکن صدر می آید پس اصل مصرع محققاً چنين است : ( چون قفل ابجدم همه تن عقده گشته بود ) چه در ینصورت هر دو نقص بر طرف گشته هم معنی مصرع بدون تقدير مستقيم میشود وهم وزن آن برابر میگردد چنانچه باعتبار معنی ( همه تن ) فاعل از فعل ناقص و عقده صفت فاعل می شود و بیانش چنین است : مانند قفل ابجد سرآپای پیکر من گره در گره گشته بود . و باعتبار وزن حزب در رکن حشو نمی آید تا محذور لازم گردد .آمدیم بر بیت مشهور غنی که چنین نوشته اند :( بت سبزی ) بخط سبزمرا کرد اسیر دام همرنگ زمین بود گرفتار شدم۸۳۲شماره ( هشتم ) سال دوممجله کابل( ١٠٤ )از عهد رودکی که قافله سالار کاروان شعر است تا امروز هيچكس كلمۀ ( سبز )را صفت بت قرار نداده و ( بت سبز ) نگفته و این سخن بر متتبع کلام استادانپوشیده نیست ، آري بت سيمين ، بت سيم اندام وغيره گفته اند و سرخ بد و خنكبدهم نامهای بتان باميان است بالفرض اگر ( بت سبز ) گفته باشند ازین تركيبچه معنی اراده کرده خواهند بود . هر گاه بمعنی معشوق باشد عوض تعريف مذمت میشودزیرا از لفظ ( بت سبز ) و هم مجسمۀ را تصور میکند که آنرا بارنگ سبز رنگ کرده باشند و درینوقتبا کدام علاقۀ آنرا از بهر معشوق استعاره کرد و ( بت سبز ) گفت و باز ( بت سبز ) رابزمين چگونه تشبیه کرد ؟ زیرا مستعار منه ، مستعار له يا مشبه از امر ثالثی نمی شود ، غنی که استادفن است اینگونه يك تركيب مضحك چسان در کلام خود می آورد . بلی غنی ( حسن سبز )گفته (بكسرۀ نون و احتمال سکون هم دارد بمعنی حسن مليح يا صاحب حسن مليح ) و در ديواناو چاپ هندص ٩٧ همین لفظ نوشته است :حسن سبزی بخط سبز مرا کرد اسیردام همرنگ زمین بود گرفتار شدماین غلطي را سهو كاتب هم نميتوانگفت چه علت سهو كاتب غالباً تجنيس خطي است بينکلمات ، و در بین حسن و بت تجنیس خطی هم نیست .٤ ـ بطوريكه بیدل علیه الرحمه از زبان شبانی بیت غنی را . . . . . . . . بگمان اینکهاز مرزا جلال اسیر است شنیده بی محابا گفته بود اگر این بیت از مرزا جلال اسیر می بودترك شاعری میکردم . ) ص ١١٤ - سطر ٨اگر حضرت مرزا بیت را از جلال اسیر گمان کرده بودند حاجت باین سخن چه داشتکه میگفت : اگر این بیت از مرزا جلال اسیر می بود ترك شاعری میکردم و لفظ ( شنیده )جایش را بحمله : « بگمان اینکه از مرزا جلال اسیر ست ، چرا داده و خود پائین نشسته اینمدعا اینقدر عبارت میخواهد : « بطوريكه بیدل علیه الرحمه این بیت غنی را از مرزا جلال اسیرگمان کرد و خواست ترك شعر گوید ،حکایۀ فوق در تذكرۀ حال غنی که از شارح دیوان اوست و در آخر دیوان غنی طبع هندنوشته اند چنین است راقم الحروف میگوید عزیز معتمدالقول نقل میکرد که مرزا عبدالقادر٨٣٣شماره (هشتم) سال دوم مجله آئینه عرفان (105)بیدل میگفت اگر این بیت ........از اسیر میبود ترك شعر میکردم . در فقره فوق گمان یا یقینی بمرزا نسبت نگشته بلکهبیان از نظریه مرزا ست نسبت به بیت مذکور .همچنین است حال سائر فقرات غریب آن مقاله که محض بطور نمونه در اینجا می نگاریم :5 - خط شعاعی آفتاب ... در شانه وبازوی ما زور (؟) آورده .( شاید ازین فقره شدت حرارت آفتاب مدعاست ؟ ) ص 115 سطر 106 - پروفيسر صاحب این سکوت را برداشت عوض آن بفرمائید را گذاشت (؟)تعارف متقابل شد ( یعنی چه ؟ ) ص 115 سطر ماقبل آخر7 - در تعریف گلهای پله های زینه میگوید : ... این پله گانها ( پله گانها طرفهجمعی است قطع نظر از جمع بین های خفی و گ که بدل و مبدل منه هردو را آورده )قطع شده گویا دلبری بود با جامن زربفتی روی زانو وقت رقص بلند شده یا مثل سربازانکه در جای خود استاده قدم میزنند و بدور خود میرقصند (؟)8 - یکبار زمزمه گفتگو و چکامه مصاحبههای شیرین که از پشت سر شعور ما را تسکینمیداد قطع شده ( شعور را تسکین دادن یعنی چه ؟ ) ص 116 سطرهای اخیر .9 - ما در اطراف برج کبوتران مثل کبوترهای آموخته حرف میزدیم ، دور میخوردیم( کبوتر آموخته - میگویند - نامه میبرد ، اما نگفته اند حرف میزند ) ص 120 سطر 4 .10 - جمله های که در ص 118 سطر 10 - 13 تحریر است قطعاً بجمله های بعد آن ربطیندارند چه این جمله ها موهم آن است که جمله های ما بعد برخلاف نظریه جناب عزیز الرحمنخان خواهد بود حال آنکه جملههای مابعد تماماً مؤید نظریه آقای مذکور است . پس ترتیبجملههای مذکور خلاف اصول نویسدگی است .11 - کلمه وکلمه بنديهای غریب : شجر گوناگون - آهنگ شطارت ناك - قصر احتشاماندوخته ، گلگشت مخمور و مزین - صحیفه ( بمعنی صفحه ) تمدد عضلات ( يعنى هواخوري )و چندين الفاظ بو قلمون دیگر ازین قبیل ....معذرت میخواهیم فرصت مساعد نیست تا تمام مندرجات مجلة شريفه مذکور را834تجزیه و تحلیل نموده و نقیصه آنرا یگان یگان در پیشگاه مطالعه رفقاتقديم نمائیم از قبیل اغلاق عبارة اغلاط ، لغات، محاورات ، مصطلحات ، جملات ، تراکیب ،تشبیهات ، استعارات ، حتی نفس مضامین وتراجم وعدم تناسب عناوین با متن مضامين ، وغلطیدر تقسيمات فهرست مضامین، و چندین غلطی هاي فاحش ادبی وعلمی دیگر که فقط چند عددآننیز کافی است که اسلوب نگارش ادبی افغا نستان را بمنطق الطير تبدیل نماید چنانکه در تمامزبان های حيه وميته دنیا نظیر آن نباشد . رجوع شود بمقاله ( صفحات چند از علم تربیه )مندرجه ص ۱ - ۹ - ومقاله ( در گوشه نشسته ) مندرجه ص ٤٥ - ٤٨ همین شماره هايمذکور آئینه عرفان . وما انتقادات خود را راجع بهمه اینها در آتیه به تفصیل خواهیمنگاشت . ( انجمن )٨٣٥[BLANK PAGE]۹۳در سلک رسالجاتع الهداد خان غند مشر خطه گردیز مطاله شودعلمی ، ادبی کابل اجتماعی ، تاریخی۲۱[BLANK PAGE]مجله کابل( آدرس )( ماهوار )( اشتراك )انجمن ادبی ، جاده ارگعنوان تلگرافی- کابل انجمنمخابراتبا مدیر انجمنتحت نظر انجمن ادبی نشر میشوداول حوت ۱۳۱۱ ه ش- ۱۹ فروری ۱۹۳۲ مکابل : ۱۲ افغانیولایت داخله » ۱۴ » خارجه نیم پوند انگلیسیطلبای معارف نصف قیمتفهرست مندرجات مجلۀ کابلنمره مضمون نگارنده صفحه الی۱ توازن در جامعه مدیر انجمن ادبی ۱ ۴۲ دین اسلام ترجمه جناب قاری عبدالله خان ۵ ۱۷۳ اقتراح شعری « کلیم » « قاری عبدالله خان » ۱۸ ۱۹۴ لغز آقای آزاد کابلی ۲۰۵ انعکاس آئینه یا استقبال غزل صفا « عاشق » « غبار » « فارغ » « نوروز » « غنی » « نوید » « شائق » « اعظمی » ۲۱ ۲۶۶ اسیران بابل ترجمه ( محمد اقبال خان ) ۲۷ ۳۱۷ چمن جناب مستغنی ۳۱ ۳۲۸ زمستان اعظمی ۳۲ ۳۳۹ برف جناب قاری ۳۳۱۰ زمستان حفیظ الله خان ٣٤۱۱ مهتاب تیریل آقای حبیب الله خان طرزی ٣٥ ۳۷۱۲ علاقه بندی مرحوم مولانا عاصی کابلی ۳۸ ٤١۱۳ ترجمه قطعه عربی (للصفى الحلى) آقای آزاد کابلی ٤٢١٤ اهمیت دارالفنون اعظمی ٤٣ ٤٧۱۵ مشاهیر افغانستان ( سرور خان جویا ) ٤٨ ٥٦١٦ شعرای افغانستان سرور خان گویا ٥٧ ٦٣۱۷ آندره شینیه ترجمه سید قاسم خان ٦٤ ٦٨۱۸ افغان در هندوستان م ، غبار ٦٩ ٨٨۱۹ انتقاد جناب قاری عبدالله خان ٨٩ ۹۰۲۰ چای رایگان ترجمه ۹۱۲۱ صنعتهای مفقود قدیم » ۹۱۲۲ سبب احساس تکایف » ۹۳نمره ۲۳٢٤۲۰ مضمون طیاراتدئیکه ژغد پشتو بدلینگارندهاز جریدۀ ایتالوی مترجم محمد نعیم خان پیلوت افغانی جناب ولی محمد خان مخلصمحمد دلاور خانصفحه ٩٤۹۷۹۹الی ٩٦۹۸تصاویر :-۱ گل۲ استور کابل — مناظر پغمان۳ ع ، ج رئیس واعضای مجلس عالی اعیان٤ یاور اول حضور همایونی٥ محصلين فاكولته طبی٦ هیئت اداری یاوری اول حضور همایونی۷ سراج العمارت جلال آباد — چمن حضوری۸ وزارت حربیه۹ تراکتور۱۰ میدان طیارات۱۱ تراکتورصفحه۱۹۲۱۲۷٤٧٥٧٦٣۸۱۸۹٩٦آخر[BLANK PAGE]مطبعه عمومی کابلشماره ( نهم ) سال دوم نمره خصوصی ( ۱ )كابلKABULقسمت علمیبقلم شهزاده احمد علیخان درانیمدیر انجمن ادبی« توازن درجا معه »امروز در اکثر نقاط دنیا عموماً و در سر زمین مشرق خصوصاً يك هيا هوی بیجادر بین متجددین وقدامت پسندها برپاست ولی نزد ما همه از سوء تفاهم است که هر دو فریقیکدیگر را در راه تکامل فریق محارب گمان کرده بهم پیچیده اند .از طرفی متجد دین خود را مخترع ، عالم ، موجد ، متنور ، کشاف و .... تصور نمودهقدامت پسندها را در راه تکامل بشریت سد عظیمی شمرده با ایشان دست و گریبان اند ،و از طرف دیگر اشخاص قدامت پسند بهبود انسانیت را در قدامت پرستی و اقوال حکمایسلف دیده مردمان متجدد را بر علیه مسلك خود می پندارند و « مخرب مذهب » میگویند ،ازین رو فریق سوم که عبارت از عوام است گمان میکنند که « شاید بین علم ومذهب مجادله٨٣٦شماره (نهم) سال دوممجله کابل(٢)بر پاست، و این خیلی جای تعجب و افسوس است.ما میخواهیم بقارئین کرام این مسئله پیچیده را حتی الوسع حل نمائیم تا متجددین در راه تاخت و تاز علم و تکامل، وجود قدامت پسندها را از روی (علم تکامل بشر) بسیار مغتنم بلکه نعمت بزرگی انگاشته ایشانرا جلوگیر و سد راه علم و معرفت ندانند، و آقایان قدامت پسند نیز علم و دین را ضد یکدیگر گمان نکرده متجددین را تحت انتقاد و تشنیع نگیرند ازینجهة مباحث مذکوره را بدو قسمت علحده تشریح میدهیم.اول:بر محضر شریف آقایان متجددین پوشیده نیست که جماعتهای انسانی دارای شعور میباشند ولی صاحب فکر نیستند. بلکه میگویند اندازه ارتقای شعوري جماعة همان فرد اوست که از همه بیشتر فکر ضعیف و از همه زیاد شعور مضطرب داشته باشد، جماعت چنانکه تنها دارای شعور میباشد همانطور از جمود هم لبریز است، و این جمود او در ميادين وسيع ترقى جهة توازن قدمهای او لازم است.علمای اجتماع از سالهاست که نظریه گستاو لوبون را تعقیب مینمایند ولی این حقیقت هیچگاه بخیال شان نگذشته که بدانند جماعت يك مخلوق جامد است، چنانکه تغیر و تبدل را بزودي قبول نمیکند، ما را درین اطراف تنها قول «کارل پیرسن» (١) بدست آمده مشارالیه میگوید: -«در آثار دارون (٢) و اسپنسر (٣) فرق بزرگ اینست که تحریرات اسپنسر با وجود قوت و تاثیر خود زود محو شدنی ولی تصانیف دارون جاویدانست زیرا این تحریرات در خود يك قوت بصیرت و قوت ادراکی موجود دارد، این کتابها براي حيات انفرادی و اجتماعی اصول و مبادی را پیش کرده که دنیا را به تغییر افکار قدیم مجبور ساخت و مطمح نظر اخلاق ما را بلند و بوسعت دادن میدان در پیشروی ما شروع نمود، ولی اثر این اصول و مبادی فی شبه خیلی بطی بوده(١) KarlPearson يك عالم و فيلسوف امريكائی (٢) داروین Darwin یکی از فلاسفه طبیعی و يك شخص معروف انگلیسی است. (٣) اسپنسر Herbert-Spencer فیلسوف معروف انگلیسی است.۸۳۷شماره (نهم) سال دوم توازن در جامعه (۲)مگر با وجود آن این بطو و آهستگی ما را ناامید نباید سازد، زیرا موثر قوی تری که تعمیر حیاتاجتماعی ما را محافظه میکند عبارت است از همان صفت که ما آنرا بسیار مکروه میدانیم یعنی«صفت جمود و قدامت» بلکه صداهای مخالفانه بیمناکی که بر علیه تجدد پروران از طرف جماعةبلند میشود برای محافظه حیات اجتماعی ما قوی ترین موثری بشمار میرود، این جمود جماعتبر علاوه ازینکه صالح را از غیر صالح واصلح را از غیر اصلح متمایز کند از جسم او نیز محافظهکرده نمیگذارد که تخته مشق تجارب نو بنو گردد.در عالم مادی وتکوین جماعة انسانی تشابه زیادی موجود و هر دو دارای عناصری اند کهنظام و توازن آنرا محافظه میکنند و مانندیکه در جزء لایتجزا ( Atom ) دو موج متضاد کهربائی«ایجابی و سلبی» جاری، یا در تمام دقائق مادی دو قوه مخالف «جذب و دفع» یکجا میباشددر اجتماع انسانی نیز دو عنصر مخالف «تقدم و جمود» موجود است، برای حیاتمرگ و برای مرگ بعثت لازميست بنا برین اگر دقت کنیم میدانیم کهصفات سلبی جماعة که ما او را نمی پسندیم در حقیقت جهة بقای او ناگزیر است.برای تو ضیح این مطلب میگوئیم هر گاه ما ماده نرمی را فشار متعددی بدهیم می بینیمشکل تازه اختیار میکند و صورت جدیدی میگیرد پس اگر مزاج جماعة انسانی هم مانند همینماده تنها نرم می بود، صفات سخت جمودت وقدامت پرستی را نمیداشت ظاهر است چقدرانتشار می یافت و چگونه طوایف الملوکی ها بمیان می آمد، و تغیرات هر روزه نظام انسانی را تاکجا ها زیر و زبر میگردانید.فلسفه های عملی را مطالعه کنید! مسلك سقراط را بینید! مذاهب دیو جانس کلبی؛ اپیکوری، رواقی و مشائی واشراقی و غیره را غور نموده دقت بفرمائید که اگر مزاج انسانیمانند همان ماده نرم قابلیت تغیر هر وقته را میداشت در برابر این مذهبهای متضاد بیشماراحوال این بیچاره چه می بود؟ بی شبه تمامی نظام و فکر اوزیر و رو شده هیچ جاده راستو مستقیمی برای سلوک او پیدا نمی گردید.ثانیاً: این دعوی که «در فطرت علم و مذهب بر علیه یکدیگر اساسهای۸۳۸شماره ( نهم ) سال دوم مجله کابل ( ٤ )تنافر وعناد مخفیست ، از مدتیست زبان زد خواص وعوام شده برعلا وه تاریخ نیز شاهد است ، بلکه نه تنها تاریخ مشاهدۀ ما نیز تائید آنرا میکند ، ولی با اینهمه ما را بر صحت این دعوی تا حال کدام ثبوت قطعی بدست نیفتاده ، واقعات تاریخی و مشاهدات ماهر قدر بسیار باشد باز هم بطور یقین اثبات مخالفت و تضاد در بین علم و دین ممکن نیست :يك نگاه سطحی برحالات تمدن حاضره در مشكوك نمودن این دعوي كفايت می کند ، با وجود آنکه علم در عصر حاضر با نتهای قوت وعظمت رسیده ولی وجود مذهب با متانت بسياري شانه بشانه با او روان است ، اگر از نقطۀ نظر عمومی به بینیم رسوخ که روح مذهبی درین عصر دارد ابداً پیشتر نداشت ، بلی ما تسلیم میکنیم که عالم در ادوار تمدن خود گاهی بطور موقت از شوکت وعظمت دین كاسته و صداي خود را بر عليه ماديت بلند نتوانسته مگر اساس او در روح مدام یکسان استوار بوده ، تمام تاریخ انسانی از بیان تزلزل ارکان دین قاصر است و نمیتوان عهدی یافت که در آن عهد از دین نشانی نباشد .اگر حقیقة بین علم ودین گفتگوی واقع می بود تا حال فیصله میگشت و لی از بیست و پنج قرن باین سو این هر دو حریف نام نهاد شانه بشانه می روند ودنیا تا حال فيصلۀ قطعی در بین این دوشخص قوی بازو نمي بيند آيا اين عرصة طويل وعريض برای فیصله کافی نبود ؟بلی اگر در حقیقت نزاعی در بین می بود آنوقت فیصله هم امکانی داشت ولی چون در بین علم صحیح وديانت فطری اصلا جنگی نبوده البته فیصله هم لازم ندارد ! حقيقة هريك ازين هر دو در حد ذات خود در مفکورۀ انسانی میدانهای جداگانه تهیه کرده اند ، بنابرین هرکدام بجای خود پاینده وباقی مانده در بین تصادمی واقع نمی شود ، بلکه صواب آنست که هر يك را « مظهر جداگانه فکر انسانی » بگوئیم ، لهذا اگر حقیقت امر اینست باز مجادلۀ طرفداران علم را بادین و بر عکس منازعۀ جانبداران دین را باعلم (١) چه تأویل خواهیم کرد ؟ پس مسلماً میگوئیم : – در بین دینی که موافق بطبیعت انسانیست و علمی که نتیجه عقل آدمیست هیچگاه تصادم واقع نگشته و اگر تصادمی باشد در بین مذاهب ترا شداد کی مدعیان کیش ومذهب وبين علمهای غیر نافع و کج اندیشان خام فطرت خواهد بود . ( انتها )(١) چنانچه در فرانسه شد .٨٣٩شماره ( نهم ) سال دوم دین اسلام ( ٥ )دین اسلامترجمه و اقتباس از الهلال مصرشماره (١) سال ٤١مترجم جناب قاری عبدالله خانکلمۀ اسلام : اصل ومعنی و تطورات آن .١ - نظریات مختلفهدر معنی لغوی و معنی شرعی کلمۀ اسلام١ - دین پیغمبرما ( محمدابن عبدالله ) صلى الله عليه وسلم که در سنه ٥٧١ م درمکه معظمه تولد یافته و درسنه ٦٣٢ م در مدينه منوره بقرب الهي شتافته ، از آغاز ظهور بنام ( اسلام ) معروف گشته . ودین را ( سلم ) بفتح سین و ( سلم ) بکسرسین نیز میگویند . ماده وصيغة این هرسه لفظ ؛ عربی است و در زبان عرب معانی حقيق لغوي دارند . و چون نصوص ( آیه وحديث ) مقدس اسلامی این الفاظ را نام از برای دین ساخته بالضرور درمعنی اصلی لغوی آن تصرفی واقع شده .در عرف علما نامهای شرعی عبارت ازلفظهائی است که شرع از برای معانی وضع کرده ما نند: صلوة ، زکوة ، حج ، ايمان ، كفر . گاهی نامهای متعلق بعقائد را نامهای ( دینی ) میگویند اصول فقه در نامهای شرعی اختلافی ذکر میکند یعنی نامهای لغوی را که شرع استعمال کرده آیا باین استعمال از وضع اصلی بوضع تازه خروج نموده اند یا بهمان وضع اصلی خود بوده و درمعانی شرعی بطور مجاز استعمال می شوند . قاضي ابوبکر باقلانی متوفى سنه ٤٠٤ هـ باول يعنى بوضع تازه قائل است . و معتزله وخوارج و فقها بدوم قائلند ، که عبارتست از استعمال الفاظ در معانی شرعی بطور مجاز ، .واز بیان فوق ظاهر می شود که علماي اسلام ؛ معانی شرعی را فرع معاني لغوى و مربوط بآن میدانند . ( چنانکه سیف الدین ابوالحسن علی آمدی متوفی سنه ٣٨٣ درکتاب ( الاحکام فی اصول الاحکام ) ج ١ ص ٤٨ ، ٦١ درینباب تفصیلی داده ) .٨٤٠( ٦ )مجلة کابلشماره (نهم) سال دوم۲ - مفسرین و متکلمین و لغویها وغیره معنی شرعی لفظ « اسلام » را باصل لغوی او رد میکنند . امام رازي متوفی سنه ٦٠٦ در تفسیر آیه کریمه : « ان الدين عندالله الاسلام » تمام مذاهب را جمع نموده میگوید : در معنی اسلام در اصل لغت سه وجهست : اول عبارتست از در آمدن در « سلم » یعنی در انقیاد و متابعت . و بهمین معنی است در آیه کریمه : « ولا تقولوا لمن القى اليكم السلم الست مومناً ...... » سورة ٤ نسا مدنی ٩٤ آیه ) یعنی بکسا نیکه منقاد و تابع شما گشته . دوم « اسلام » مأخوذ است از ( اسلم ) بمعنی در آمد در سلم مانند « اقحط » بمعنی در آمد در قحط . واصل سلم بمعنی سلامت است سوم ابن انباری متوفی ۳۲۸ ه میگوید : معنی مسلم ؛ مخلص است یعنی شخصیکه خالصاً لله عبادت کند و ماخوذ است ازین محاورة عرب که میگویند : « سلم الشئ لفلان یعنی خلص له » . پس معنی اسلام اخلاص دین و عقیده است از برای اوتعالي . ج ٢ ص ٤٢٣ تفسير كبير مطبعة خیر یه سنه ١٣١٨ ه .٣ - جمهور مستشرقین میگویند : اسم اسلام رجوع میکند بمعنی طاعت وخضوع غیر ارادي يعنى مسخریت با اراده قاهره ، گولد سیهر میگوید : اسلام بمعنی خضوع است یعنی خضوع مؤمن بحضرت الهی و این کلمه وافی و جامع ترین کلماتست در تعیین منزلتی که محمد « صلی الله علیه وسلم » در علاقه مؤمن بمعبودش مقرر کرده و دارای فصاحتی است ظاهر که هیچ کلمه باین فصاحت نبوده چه منتهای تبعیت از ان استنباط می شود و بر انسان واجب میگردد که خود را تسلیم نموده از هر حول وقوتی تبرا جوید . ( عقيده و شریعت اسلام) ص ٠٢ ارنولد نیز در فصل اسلام از دائرة المعارف الاسلامیه اشارتی به این سخن میکند . سخنان ( با بئکر ) در فصل اسلام از کتاب ( ادیان العالم ) با کلام گولد سیهر هم در هیچ چیز مخالفت ندارد .وچون ( سید امیر علی ) اطلاع یافت که مستشرقین انقیاد را در تفسیر اسلام بمیل خود معنی کرده انقیاد مطلق می پندارند یعنی انقیاد باراده که تسلطتش را ابداً حد و نهایتی نبوده ونه با آن تسلط احدی را موقع کسب حاصل است . از پنجه در هر دو کتاب خود روح٨٤١شماره ( نهم ) سال دوم دین اسلام ( ۷ )اسلام و اسلام میگوید: در استعمال کلمه اسلام لغةً و شرعاً چیزی نیست که بمعنی انقیاد مطلق و خضوع بمعنی جبر دلالت نماید طوریکه اکثر علمای غرب عادتاً اینمعنی را فرض میکنند . برعلاوه سید امیرعلی تقریر میکند که معنی شرعی اسلام عبارتست از رنج و مشقت کشیدن در تحری و فکر رشاد و التماس فلاح بتزکیه نفس چنانچه از آیات کریمه مستنبط میشود :- « وانا منا المسلمون ومنا القاسطون فمن اسلم فاولئك تحروا رشداً » س ۷۲ – جن – مکی – ١٤ آیه . « و نفس وماسوا ها . فالهمها فجورها وتقواها . قد افلح من زكاها . وقد خاب من دساها . » س ۹۱ – الشمس – مکی ۷ آیه . و این آیات مستلزم معنی طاعت ارادی است ظاهراً وباطناً . رشد هم عبارتست از هدایت وفلاح و عبارتست از هدایت قرآن کریم که ما را بتصدیق خبر الهی و فرمان برداری امر او رهنمونی میکند . ابن قیم جوزی متوفی سنه ٧٥١ هـ در مفتاح دارالسعاده - ج ١ ص ٤٠ - ٤٠٢ اینچنین گفته .و ازینجا تعسف سخنان ادوار دسل بخوبی ظاهر میشود : ادوار دسل مقاله راجع باسلام داشته ( ج ۷ دائرة المعارف دينيه وخلقيه ) و سیدامیر علی بر مقاله مذکور رأی قائم نموده و بعدها ادوار دسل رأی سید را تأویل بیجا نموده .ادوار دسل میگوید : اگر مؤلفین اروپا لفظ ( اسلام ) را بمعنی فرمانبری کامل میگیرند ( یعنی فرمانبری کامل با ارادة الهی در تمام شئون عقائد و احکام ) این تعبیر محض از برای وسعت است در فهم معنی لفظ وگرنه اسلام بر معنی مخصوص تر از انقیاد و فرمانبری مطلق دلالت دارد یعنی بر انقیاد عملی دلالت میکند و مشار الیه این قول سیدامیر علی را « اسلام تحری و فکر رشاد است » شاهد می آرد .بعدها ادوار دسل میخواهد آنچه در قرآن از لفظ اسلام و مشتقات آن آمده همه را بمعنی انقیاد ظاهری وطاعت جوارح واندام بگیرد و پندارد که مفسرین ظاهرا در استعمال لفظ بمعنی ظاهري اجماع کرده اند و میگوید کلمة ( اسلام ) در سوره هائی که اول نزول یافته نیامده بلی هشت بار کلمة اسلام مکرر شده شش در سوره های مدنی و دو در سوره های اخیر مکی و رجوعش بآن میشود که ارکان عملی بطور قاطع از اجزای دین نبوده تا آنکه محمد٨٤٢(۸)مجلة كابلشماره ( نهم ) سال دوم(صلی الله علیه وسلم) دین خودش را در مدینه تکوین داد و وجود بخشید. خلاصه هرگاه بنظر محمدیه (صلی الله علیه وسلم) در اسلام نگاه شود خیلی از حسن و جمال روحیش که عبارتست از خضوع کامل باراده الهی کم و کاست می شود و بلکه مبدأ یهودیت را تائید میکند چه یهودیت میگوید:روح شریعت اهمیتی ندارد بلکه تنها رعاية ادای صوری واجبات ظاهر مهم است .و اگر ادوار دسل دعوی میکند که از مفاد کلام سید امیر علی معلوم می شود که اسلام تنها خضوع جوارح است بدون خضوع قلب؛ از کتابهای سید ابداً چیزی استنباط نمیگردد که مؤید آن شود. و آنکه میگوید: مآل کلمه اسلام و مشتقات آن در قرآن بمعنی انقیاد ظاهر و طاعت بدنی است هم اساسی ندارد زیرا تمام لفظ اسلام و مشتقات آن که در قرآن مقابل ومخالف ایمان ذکر یافته در سه آیه است اگر به ( حجج القرآن ) ابو فضل احمد ابن مظفر رازی حنفی به بینیم و در واقع چهار آیه است زیرا حجج القرآن آیه (۵) سوره تحریم مدنی را شمار نکرده . و اینکه میگوید : ـ مفسرین بطور اجماع لفظ اسلام را در معنی ظاهري استعمال کرده اند نیز صحتی ندارد چنانچه بر مطلعین تفسیرهای مختلفه ظاهر است تائیدش در ذیل میشود - و نیامدن لفظ اسلام در سوره هاي اول نتیجه برای مؤلف نمیدهد . زیرا صیغه اسم فاعل از (اسلام) درسی و نه آیه وارد گشته که ٢٤ آیه مکی و ١٥ آیه مدنی است و بعضی ازین آیه هاي مکی در سوره هائیست که نزولش پیش بوده مانند آیه های ذیل : -۱ - «افنجعل المسلمين كالمجرمين» این آیه از سوره نون است که مکی است و دو مین سوره است در ترتیب نزول قرآن چنانکه صاحب فهرست از نعمان ابن بشیر نقل کرده .۲ - آیه ١٤ از سورة جن و درین آیه اسم فاعل وفعل ماضی هر دو ذکر یافته . (سورة جن هم مکی است) کارادی فو نیز در معنی و اصل کلمۀ اسلام نظریه داشته و بر وجه آتی بیان کرده : -(۱) درین آیه ها اسلام بمعنی عمل ظاهر است و ایمان بمعنی تصدیق آمده .(۲) در حدود سنه ٦٣٠ هـ تالیف یافته .٨٤٣[BLANK PAGE]از مناظر استور کابلاز مناظر پغمانشماره ( نهم ) سال دومدین اسلام( ۹ )پیروان ابراهیم را ( عليه السلام ) حنیف می نامیدند . حنیف بمعنی مائل است . پیروانابرا هیم از بت پرستی که در آفاق فاش گشته بود میل کرده کناره جستند . یا آنها را مسلممیگفتند باینمعنی که توحید خالص را تجدید و صیانت کردند چه مسلم بمعنی شخصی است کهتجدید و صیا نت يك چیز را بسلامتی نماید . و تفسیر کردن ( مسلم ) را به مستسلم لله( فرمانبرخدا ) یا تسلیم کننده نفس از بهر او تعالی ، معنی است که بتصوف نزديك تر استتا بمعنی اصلی ( کارا دی فومفکرین اسلام ص ٥٥ ج ٣ ) این رأی از جنبه لغوی نیکونمی نماید زیرا نه درمادة اسلام ونه در صورتش چیزی مؤید آن یافت نمیشود اگر با قتضایاصول لغت و قواعد اشتقاق نظر شود و از معنی این لفظ تجدید وصيانت هم نيست و نهصیغة افعل ( اسلم ) مفید یکی ازین دو معنی می گردد .ب - نظریۀ راجحهدر معنی لغوی و معنی شرعی کلمه اسلام .ار باب لغت در مادۀ ( سلم ) وصیغه های مختلفۀ آن معانی ذکر کرده اند و بر متامل اصلو فرع آن ظاهر گشته میداند کدام معنی اصل و کدام فرع میتوانشد . بلی کتب معتبرۀ لغتما نند : کتاب اشتقاق ابن درید صحاح جوهری ، المفردات فی غريب القرآن ، لسان العربابن منظور و مصباح منیر ابن فیومی مینویسند که : ـ (سلام ) به كسر سين و ( سلم ) بكسر لامسنگ سخت را میگویند از جهتی که سالم است از رخاوت و نرمی و ( سلمه ) مفرد آنست .استلام ( ۱ ) ( بروزن افتعال ) هم از ( سلمه ) اشتقاق یافته . و نيز ( سلم ) بفتحتيندرختی است بزرگ خار دار و برگش را قرظ کویند و دباغت چرم بآن می شود ـ گویابرای درخت مذکور همین نام گذاشتند از سببي كه بزعم عرب درخت موصوف از آفتهاسالم است . و چون پوست را به ( سلم ) دبا غت کنند ، ( سلمت ( ۲ ) الجلد ) میگویندکه از همین سلم اشتقاق میشود وشايد برای مادۀ سلم همین معانی اصل نستين وديگر معانى(۱) بمعنى استلام حجر اسود .(۲) ازضرب ، يضرب٨٤٤شماره ( نهم ) سال دوم مجله کابل ( ١٠ )فرع باشند . چه این معانی ، از امور مادی محسوسی است و بحیات بدوی نزديك تر است و شایدکه در وضع معنی مجرد اصل باشد ـ بعد ها عرب از معانی فوق دیگر معانی وضعی حقیقی پیداکردند و در همه مانند معانی اول ؛ معنی خلوص ملحوظ است بر وجه ذیل :( ١ ) بمعنی خلوص از شوائب ظاهر یا با طن . معاجم اللغت می نویسد : سلم بفتحاول وسکون دوم وسلام وسلامه بمعنی خالص وعاری شدن است از آفتهاي ظاهر وياباطن .٢ ـ معنی صلح و امان . ارباب لغت میگوید : سلم وسلم بكسر وفتح سین دو لغتست درصلح ومانند ( سلام ) گاهی مذکر وگاهی مونث استعمال می شوند .٣ ـ بمعنی طاعت وانقیاد : ( سلم ) بفتحتین وسلم وسلم بفتح و كسر هر سه در كتبلغت بمعنی گردن نهادن ، انقياد وطاعت آمده .سلام از اسمای حسنی وسلام بمعنی تحیت ودعا را نیز ارباب لغت بمعنی خالصی وسلامتیمیگیرند یعنی از سختیها و آفتها . سلم بمعنی سلف هم اگر باید معنی رد شود چندان دشوار نمینماید.فعل ( اسلم ) از باب افعال در لغت دو نوع مستعمل شده : (١) لازم (٢) متعدی .فعل لازم بمعنی درآمدنست در سلم یعنی در صلح وطاعت ، علمای صرف میگویند که ـ بابافعال لازم بمعنی در آمدن دريك چيز مى آيد ما نند اقحطت ( در آمدم بقحط ) اعرقتبعراق درآمدم .مکر فعل متعدیش ؛ فاعل فعل را مفعول می سازد مانند : اسلم الشيئی لفلان كه لفظ شیمفعول واقع کشته و در سلم الشي لفلان فاعل بوده ومعنی اسلم وسلم يك چيز است .لفظ (اسلام) مصدر اسلم لازم باشد یا متعدی مانند فعل خود بتمام معنى هاي سابق دلالتمیکند اصل معنی لغت ( سلم ) وفرعش همه در فوق بیان گردید ، و در قرآن کریم صیغه هایبسیار ازین ماده در معانی لغوي خود استعمال یافته از انجمله بمعنی خالصی و پاکیزگی از شوائبظاهری و باطنی درین آیه است از سورة بقره ( قال انه يقول ا نها بقرة لا ذلول تثير الارضولا تسقى الحرث . مسلمة لاشية فيها )و در این آیه از سورة شعرا : ـ الامن اتى الله بقلب سليم (١)(١) در رکوع پنجم سوره شعر است این سوره مکی و سوره ٢٦ است .٨٤٥شماره ( نهم ) سال دوم دین اسلام (۱۱)در آیات دیگر نیز باینمعنی آمده - و بمعنی صلح در آیه های ذیل است ( فلاتهنوا وتدعوا الي السلم و انتم الاعلون والله معكم ) آیه ۳۵ از سوره ۴۷ - محمد - مدنی۲ - ( وان جنحوا للسلم فاجنح لها وتوكل على الله انه هو السميع العليم. ) آیه ۶۱ از سوره ۸ انفالبعض صیغه های این ماده در قرآن بمعنی انقیاد و خضوع نیز مستعمل گشته ما نند این آیه از سوره صافات بل هم اليوم مستسلمون (۱)۳ - لفظ اسلام و صیغه های مشتقه اش از فعل و وصف بمعنی مخصوص شرعی نیز در قرآن استعمال شده و در آنمعنی شرعی اختلاف نموده و سه مذهب گشته اند بروچه ذیل :۱ - بعضی اسلام را ایمان گویند و معنی ایمان باتفاق ار باب علم ( از لغویها و غیره ) تصدیقست چنانچه در لسان العرب آمده - امام رازی بهمین مذهب است و آیه ( ان الدین عندالله الاسلام ) را دلیل گرفته و در تفسیرش مذکور است .ب - بعضی گویند اسلام در زبان شرع بدو معنی اطلاق می شود : اول ؛ ایمان دوم. بمعنی عامتر از ایمان یعنی مطلق انقیاد ظاهری باشد یا از صمیم دل . و این مذهب را امام نووي در شرح مسلم از خطابی نقل کرده .و بعضی از قا رئین همین مذهب اسلام را موافق راغب اصفهانی تفسیر کرده میگویند : يك معنی آن ایمانست و ایمان عبارتست از اعتراف بزبان و معنی دوم فرق تر است از ایمان یعنی اعتراف بزبان واعتقاد بدل ووفا بفعل و تسلیم بحضرت الهی در تمام مقتضیات قضا وقدر .ج - بعضی گویند اسلام شرعاً بر سه معنی اطلاق می شود و امام غزالي در احيا بر همین رفته و بروچه آتی است :اولا - اسلام بمعنی انقیاد ظاهری است بزبان و جوارح ؛ و ایمان تنها تصدیق قلب است و بنا برین اسلام و ایمان باهم اختلاف داشته .ثانیاً - اسلام عبارتست از تسلیم محض چنانچه بدل وقول وعمل تماماً تسلیم گردد و ایمان تصدیق دل است و بنابرین ایمان خاص تر است از اسلام .ثالثاً - ایمان و اسلام هر دو عبارتست از تسلیم کلی هم بدل وهم بظاهر و بنابرین ایمان(۱) استسلام : - گردن نهادن . صراح .٨٤٦شماره ( نهم ) سال دوم مجله کابل ( ۱۲ )و اسلام باهم مرادفند.۳ - این اختلاف در بین فرق اسلامی تاثیر قوی نموده چنانچه مسئله کفر صاحب کبیرههم ارتباطي باين اختلاف داشته. اشعریها به هیچکس از اهل قبله هر طور گناه هم کرده باشدنسبت کفر نمیکنند مگر در صورتیکه شخص مرتکب همان گناه را حلال شمرده و معتقدبه تحریم آن نباشد بر خلاف خوارج که میگویند صاحب گناه کبیره کافر میشود و ایمانشزوال مییا بد.قدریه و معتزله میگویند: صاحب کبیره از دائره ایمان خارج میشود ولی بکفر داخلنمیگردد و بنابرین در بین کفر و ایمان باشد. ابانه اشعری ص ۱۰ و شرح فقه اکبر ابو منصورما تريدي متوفی سنه ۳۳۳ هـ ص ۲ - ٤ طبع هند.با لکه فرقه هاي اسلام مسئله معنی شرعی اسلام و ایمان را صریحاً از اساس نزاعقرار داده اند اشعری در ابانه ص ۱۰ میآ ورد: ما میگوئیم که اسلام نسبت بایمان وسعتیداشته و هر اسلام ایمان نباشد.طبرسی شیعه در تفسیر مجمع البیان میگوید: اسلام و ایمان هر دو بنزد ما و معتزلهیکی است ص ۱۷۵ ج - ۱ - طبع فارس.اختلاف درین مسئله حقیقة از موشکافیها و دقائق بحث فرقه های اسلامی است چنانکهآن را از حقیقت بجانب صنع کشانده اند.٤ - ولي میخواهند برای این اختلاف سببی هم از خود قرآن پیدا کنند چه در بعضی آیاتاسلام مقابل و مغایر ایمان واقع شده و از بعض آیات مرادف بودن هر دو معلوم میگردد.از جمله آیه های مشعر به تغاير بر وجه ذیل است.۱ - قالت الاعراب آمنا قل لم تومنوا ولكن قولوا اسلمنا ولما يدخل الايمان في قلوبكم.آية ١٤ از سورة حجرات - مدني سورة ٤٩۷ - عسي ربه ان طلقكن ان يبد له ازواجا خيراً منكن مسلمات مؤمنات ، سورةتحريم مدني ٦٦۳ - ان المسلمين والمسلمات والمؤمنين والمؤمنات والقانتين والقانتات .٨٤٧( ١٣ )دین اسلامشماره ( نهم ) سال دومسورة احزاب مدنی .٤ ـ « الذين آمنوا بآياتنا وكانوا مسلمين » سورة زخرف ـ مکی .و آيه های مشعر بترادف اینهاست : قال موسى يقوم انكنتم آمنتم بالله فعليه توكلواان کنتم مسلمين آية ٨٤ از سوره یونس که ۱۰ و مکی است .۲ ـ « فاخرجنا من كان فيها من المؤمنين . فما وجدنا فيها غير بيت من المسلمين ، وسورةزار یات مکی٣ ـ « يمنون عليك ان اسلموا قل لا تمنوا علي اسلامكم بل الله يمن عليكم ان هداكم للايمانان كنتم صادقين . » سوره حجرات مدنی و ٤٩ .و از بهر حل این اشکال ؛ در زبان شرع برای ( اسلام ) معانی مختلفی مقرر نمودندو چندان حاجت نبود چه قرآن کریم از مادة ( سلم ) صیغه های بسیاری استعمال کرده همهبمعنی لغوی مطابق باستعمال عرب ولي برای لفظ (اسلام ) ومشتقاتش يك معنى شرعی تازههم پیدا کرده و در آيتهاي متعدد استعمال يافته و آیمعنی عبارتست از توحید و اخلاص نفستنها باو تعالی که هیچکس را در عبادت شريك او نداند و اله نگوید و اینمعنی از معنیلغوی او که خالصی و سلامتی است ، اخذ شده . ابن درید در کتاب اشتقاق ج - ۱ - ص۲۲ میگوید : اشتقاق لفظ مسلم ازین قول عرب است که میگوید اسلمت لله ( یعنی ضمیرمتسلیم او شده ) ولی سائر استعمالهای این ماده در قرآن لغوي است و بر اوضاع و استعمالهایحقيقي عرب جریان یافته بیانات زمخشری در تفسیر « ان الدین عندالله الاسلام ، مفید مطالبفوق است .٥ - گفتیم که معنی شرعی اسلام ؛ همین توحید و اخلاص ضمیر است بحضرت الهیواينمعنی دلائل بسياري داشته بروجه آتی : -(۱) قرآن ثابت میکند که : دین بزبان جمیع انبیای کرام یکی است و عبارتست از ایمانآوردن با موریکه ایمان بآن واجبست مگر شرائع یعنی احکام اختلاف پذیرفته چنانچهآیه کریمه است : شرع لكم من الدين ما وصی به نوحاً والذي اوحينا اليك وما وصينا به ابراهيم٨٤٨( ١٤ )مجله کابلشماره ( نهم ) سال دومو موسی و عیسی ان اقيموا الدين و لا تتفر قوا فيه كبر على المشر كين ما تدعوهم اليه . الله يجتبياليه من يشاء و يهدي اليه من ينيب . آیه ۱۳ از سوره شوري که مکی و سوره ٤٢ است .رجوع به تفسیر طبري و کشاف و رازی و بیضاوی .۲ - اولئك الذين هدى الله فبهداهم اقتده قل لا اسئلكم عليه اجرا ان هو الا ذكرى للعالمين )آیه ٩٠ از سوره انعام مکی و ٦ - رجوع بكشاف .۳ - وانزلنا اليك الكتاب بالحق مصدقاً لما بين يديه من الكتاب ومهيمناً عليه فاحكم بينهمبما انزل الله و لا تتبع أهواءهم عما جاءك من الحق لكل جعلنا منكم شرعة و منها جاً . آية ٤٨از سوره مائده که مدنی و سوره پنجم است رجوع به تفسیر طبری و كتاب مفتاح دار السعادهنخستین طبع مصر ج ۲ ص ١٢٦ - ۱۲۷ وحجة الله البالغه ج ١ ص ٦٨ - ٦٩ .قرآن کریم دین الهی را اسلام نام گذاشته و این دین یکی است چنانچه هیچ منسوخنشده و باختلاف انبیا مختلف نگشته و از آیات ذیل مطلب فوق برمی آید : - ان الدينعند الله الاسلام و ما اختلف الذين أوتوا الكتاب الا من بعد ما جاء هم العلم بغياً بينهم ومن يكفربآيات الله فان الله سريع الحساب . فان حاجوك فقل اسلمت وجهي لله ومن اتبعن . وقل للذيناو توا الكتاب والاميين ااسلمتم فان اسلموا فقد اهتدوا وان تولوا فانما عليك البلاغ والله بصيربالعباد . از سوره آل عمران است که مدنی و سوره سوم است - آيه ۱۹ - ۲۰ رجوع بکشافو دیگر آیه سوره مائده است که مدنی است و روز عرفه در حجة الوداع نزول یافته و میگویندپیغمبر صلى الله عليه وسلم بعد از هشتاد و هشت روز از نزول آن وفات کرده و عبار تستاز آية و اليوم اكملت لكم دينكم واتممت عليكم نعمتي . از آیات فوق ظاهر است که دینهمین اسلام است و اسلام آشکار ساختن قواعد عقائد و توقيف بر اصول شرائع استو این قواعد واصول در قرآن تکمیل یافته .اما احکام عملی بسبب اختلاف پیغمبرها و امتها اختلاف مییابد و گاهی بتغیر مظانتغیر می پذیرد و قرآن احکام عملی را بطور اجمال جمع کرده یعنی اصولي چند بيان نموده کهاین احکام از ان استنباط میشود و تا نزول آیه فوق هنوز تکمیل نیافته بود . رجوع بتفسیر٨٤٩شماره ( ٣م ) سال دوم دین اسلام ( ١٥ )آیه (اليوم اكملت لكم) در بيضاوی و موافقات شاطبی ص ٦٢ ازج ٣ وص ١١١ - ١١٧ج ٤ از بيان فوق ثابت میشود كه دين در عرف قرآن كريم همین ايمان آوردن است باصول دین و اصول دین حقائقی است ثابت و جاوید كه نه نسخ را دران مدخلی است و نه پیغمبران ( عليهم السلام ) در ان اختلاف كرده اند و اسلام عبارتست از همین دین زيرا دین پسندیده الهی فقط همين دين است و بس .(وجه دوم) صيغة ( اسلام) كه در قرآن آمده (مضاف و بدون) آن در هشت آيه است ١ ــ فمن يرد الله ان يهد يه يشرح صدره للاسلام . ، سورة انعام مکی آیۀ ١٢٥٢ ــ افمن شرح الله صدره للاسلام فهو على نور من ربه ) سورة زمر مکی آیۀ ٣٩ ٣ ــ و من اظلم ممن افتري على الله الكذب و هو يدعى الى الاسلام والله لا يهدى القوم الظالمين ( . سورة صف مدنی آیۀ ٧ ) در هر سه آيه فوق اسلام بمعنى ايمان است و ايمان تفسير آن مى شود بدليل این سه آيه ذيل : ـ١ ــ يحلفون بالله ما قالوا ولقد قالوا كلمة الكفر و كفروا بعد اسلامهم، وهموا بمالم ينالوا . . . سورة توبه ـ مدنی ـ آیة ٧٤ . زيرا اسلام درين آيه در مقابل کفر ذكر يافته . و در آية : ـولا يامركم ان تتخذ وا الملائكة و النبيين اربابا . ايأمركم بالكفر بعد اذ انتم مسلمون و آیة ربمـا يود الذين كفروا لو كانو مسلمين ، اسم فاعل اسلام مقابل كفر ذكر شده .و در چند آيۀ دیگر اسلام در مقابل شرك ذكر يافته و از انجمله است آيۀ ( ما كان ابراهيم يهوديا ولا نصر انياً ولكن كان حنيفاً مسلماً وما كان من المشركين ) سورة آل عمران مدنی ـ آیه ٦٧ ٢ــ قل اغير الله اتخذ ولياً فاطر السموات والارض و هو يطعم ولا يطعم . قل انی امرت ان اكون اول من اسلم ولا تكونن من المشركين . و از آیه های مدنی است : ( يمنون عليك ان اسلموا . . . ) كــه از سورة حجراتست و ( كتاب حجج القرآن ) آنرا در بحث توحيد اسلام و ايمان بطور دليل آورده . و دو آيه از سورة آل عمران است بدين ترتيب ( ان الدين عندالله الاسلام . . .) (ومن يبتغ غير الاسلام ديناً فلن يقبل منه وهوفى الآخرة من الخاسرين . ) و آیۀ ( اليوم اكملت لكم دينكم . . . ) از سورة مائده . ٨٥٠شماره ( نهم ) سال دوم مجله کابل ( ١٦ )در تفسیر آیه های فوق زمخشری و سائر مفسرین میگویند : ( اسلام ) درین آیه هاعبارتست از توحید واسلام وجه بحضرت الهی . وازین معلوم می شود که لفظ اسلامدر قرآن فقط بمعنی شرعی خود آمده و مرادف است با ایمان .٤ - قرآن پیروان محمد را ( صلی الله علیه وسلم ) در چند آیه : الذين آمنوا ، ودرچندآیه ( مسلمین ) نام مانده وازان برمی آید که معنی اسلام وایمان یکیست و اختلافی نداشتهاز انجمله است : ـ « ان الذين آمنوا . والذين هادوا والنصارى والصابئين من آمن باللهو اليوم الآخر و عمل صالحا فلهم اجرهم عندربهم ولاخوف عليهم ولاهم يحزنون » سورة بقرهوآية (ان الذين آمنو والذين هادواوالصابئون والنصارى من آمن بالله واليوم الآخر و عملصالحاً فلاخوف عليهم ولاهم يحزنون » سورة مائده .« ان الذين آمنوا والذين هادوا والصابئين و النصارى والمجوس والذين اشركوا ان اللهيفصل بينهم يوم القيمة . ان الله على كل شئی شهید . » از سورة حج . مدنی .و آية وجاهدوا في الله حق جهاده . هو اجتباكم وماجعل عليكم في الدين من حرج . ملةابيكم ابراهيم هو سماكم المسلمين من قبل وفى هذا . . . . )و آية « يا ايها الذين آمنوا اتقوا الله حق تقاته ولا تموتن الاوانتم مسلمون . »٦ - اسلام در عرف قرآن عبارتست از ( قواعد اصولية ) که تصدیق وایمان آوردن بآنواجبست وقواعد مذکور را قرآن کریم کاملاجمع کرده واز پنجة مشهور و معرفست که اسلامهمان عقائد و احکامیست که خدایتعالی درقرآن به پیغمبرش وحی کرده وفرموده که بمردم بیانش کندچنانکه آیة کریمه بآن اشاره میکند که : « وانزلنا اليك الذكر لتبين للناس مانزل اليهم . . »و هريك از اسلام و دین شامل اصول اعتقادی وفروع عملی هر دو گردیده و دین رامسلمانها چنین تعریف کرده اند : دین ؛ وضعی است الهی که ذوي العقول را بصلاح حالو فلاح مآل سوق میدهد بسببی که دین را اختیار میکنند . تعريف فوق شامل عقائد واعمالهردوست (١) و تا امروز مسلمانها دین را باصول و فروع قسمت میکنند . قسمتی معرفتکه اصل دین است وقسمتی طاعت که فرع است . و میگویند : عقائد یقینی است و از پنجة(١) کشاف اصطلاحات الفنون .٨٥١شماره ( نهم ) سال دوم دین اسلام ( ١٧ )ثبوتش هم باید بطریقی باشد که قطعی ویقینی بوده باشد و این طریق قطعی یقینی تنها قرآن است اجمالا وتفصیلا. بلی در احکام عملی ظن و گمان کفایت میکند. شرح مواقف ج ۱ - ص ٣٨ موافقات ج ٤ ص ٣.و گویند: نسخ در مسائل علم کلام نمیباشد و در مسائل فقه میباشد.اختلاف در شیون احکام عملی بین مسلمانها مانند اختلاف امور اعتقادی نیست و خطری ندارد. و آرای مختلفه در احکام را مذاهب میگویند. پیروان هر مذهبی اعتقاد دارند که مذهب خود شان، صوابست و احتمال خطا دارد ومذهب غیر خطاست مگر احتمال صواب داشته بلکه بنظریهٔ بعضی حق در مسائل اجتهادی متعدد میباشد یعنی خدا یتعالی مردم را ببذل جهد مکلف فرموده تا بکوشش و فکر حکم حق و صواب را بیابند و چون پس از فکر و کوشش امری را حق دانستند امر مذکور نسبت بخود شان واقعاً حق بوده عدول از ان روا نیست. اما در امور اعتقادی اختلافی نیست که سبب تفرقه و تکفیر در بین مسلمانها شود. در مسئله های اعتقادی حق یکی است و غیر آن باطل است. نیکوترین فرضها برای شخصیکه اعتقاد باطل دارد عذر آوری است از عقیدهٔ باطل خودش تا از عذاب آن نجات یابد. ( فصول البدائع فى اصول الشرائع ) ج ٧ ص ٤١٧ - ٤٢٤ .نفس اعمال بدنی را باعتبار صورت ظاهری ابداً قیمتی نباشد بلکه قیمتش وابسته به نیت وهیئت نفسانیست که مصدر اعمال است. ( رجوع بحجة الله البالغه) ج ۱ ص ٤و از آیهٔ كريمه « لن ينال الله لحومها ولادماء ها ولكن يناله التقوا ى منكم . . . » سورهٔ حج .و حدیث مشهور ( انما الاعمال ( ۱ ) بالنیات وانما لكل امرئ ما نوی ) نیز برمی آید که ثواب اعمال وابسته به نیت بوده صورت ظاهرش را اعتباری نباشد.( شيخ مصطفى عبد الرزاق )(۱) حدیث فوق را قسطلانی متواتر میداند ، امام شافعی واحمد میگویند: ثلث علم در ین حدیث داخل می شود واز حدیثهائی است که میتوان مدار اسلامش گفت وازینجهت سر عنوان اکثر کتب حدیث گردیده .٨٥٢شماره ( نهم ) سال دوم مجلة کابل ( ١٨ )اقتراحات. اقتراح شعری .بغرض مشغولیت و طبع آزمائی شعرای هموطن ، غزل ذیل استاد قاري عبدالله خان کهباستقبال غزل شاعر زبردست و معروف فارس (کلیم همدانی) سروده شده ، بمعرض مسابقهگذاشته میشود ، از تمام غزلیاتی که درین زمینه باداره کابل میرسد هر کدام بقضاوت هیئتانجمن ادبی حایز نمره اول گردید ، بصاحب آن یکدوره سالانه مجله کابل ويا يك جلد كتابمنتخبات بوستان بطور جایزه تقدیم میشود .اصل غزل کلیم همدانی :کلیمنمك ز گریه و تاثیر از فغان رفته دعا اثر نکند گر بر آسمان رفتهدهان تنگ تو گاهی بچشم می آید کمر کجا ست که یکباره از میان رفتهدل شگفته نمانده است در جهان ورهست گلي است چیدنش از یاد باغبان رفتهچگونه سیل بزنجیر موج بند شود مگوي پند که ما را ز کف عنان رفتههمه بقدر ادب بهره می برند ز دوست مزاج فهم بمسند ز آستان رفتهبهار رفت و گلی در چمن نمی شگفد صبا بسجده آنخاك آستان رفته٨٥٣شماره ( نهم ) سال دوم اقتراح شعري ( 19 )ز بسکه پيروی خلق گمراهی آورد برويم براهی که کاروان رفتهكليم لاف زبان آوري مزن چندينكه شمع آخر ازين بزم بي زبان رفتهغزل قاری عبدالله خان که مطرح مسابقه است :نفس زسینه به تنگ آمده است و جان رفته ز دل مپرس که از دست او عنان رفتهقرارو صبر و شکیبم برفت و داغ بجاست چو آتشی كه بجا مانده كاروان رفتهزدو ریش بدل تنگ آنچه رفت مپرس به غنچه بین که چه از موسم خزان رفتهدگر بروی زمین داد رس نیافت کسی فغان بی اثرم گر بر آسمان رفتهچه شد که شور درین کاروان نمی بینم مگر زياد جرس ناله و فغان رفتهدل اسير نگردد چگونه محشر غم قیامتی بسر از یاد دوستان رفتهکران بچشم نگفتیم هیچگه مژه را زياد تير تو داغ دلم چسان رفتهسراغ دل نشد از گوشه دگر پیدا مرا بگو شه چشم تو این گمان رفتهچرا زغم نشود قامتم کمان ( قاری )چوتیر از برم آنشوخ شیخ کمان رفته٨٥٤شماره ( نهم ) سال دوم مجله کابل (۲۰)« لغز »لغزیست که از طرف جناب آزاد کابلی شاعر شیرین بیان وطن برای طبع آزمایی محصلینمدارس ساخته و بمقصد اشاعه در مجله کابل پرداخته شده. محصلینی که بحل کردن این دو لغزموفق شوند با دفتر مجله مخابره خواهند فرمود و بحسب وعده شاعر محترم بطور جایزه يكجلد کتاب اخلاقی داده خواهد شد.چیست آن کز سه حرف بیرون نیست چون شمارش از دو افزون نیستزو چو يك يا دو يا سه برداری دو بماند بجا چو بشماريور بخواهی ازین فزون تشریح بشنو تا بگويمت بصريحیعنی زان سه گر یکی شد كم با قیش درست بل چهار نه كمو را زان سه دو حرف سازی دور ما بقی نیز دو بود ضرورطرفه تر آنکه زان سه چون سه بری باز باقی همان دو را نگریلغزي لغز گفته است آزادصله خواهم يك آفرین زاستادايضاًمخدوم بزرگوار بنده آن چیست که هم نه است و هم ده٨٥٥[BLANK PAGE]ع ، ج ، فاضل محترم قاضی « میر عطا محمد خان » رئیس واعضای محترم مجلس عالی اعیانشماره ( نهم ) سال دوم انعکاس آئینه ( ۲۱ )ادبیاتانعکاس آئینهچندی پیشتر مسابقه منظوم در مجله شریفه آئینه عرفان (شماره ۶، ۷، ۸ ) بنظررسید ، ذوق نفیس آقای فاضل هاشم خان ( شایق ) غزل برجسته آقای صفارا که مطلع آن این استلاله را هم سینه وقف داغ سوزان بوده است گوئیا چون من اسیر خال جانان بوده استدر مطرح مسابقه گذاشته و غزلی چند در آن ردیف جمع و انتشار دادند ، ملاحظه آنغزلیات شیرین اسباب انشراح طبع جمعی در انجمن گردیده و بعضاً باستقبال غزل صفاشتافتند ، اينك آنچه سروده شده بمعرض مطالعه قارئین محترم گذاشته می آید ، (درین میانهآقای عبد الولی خان عاشق غزلی سر کرد ولی قصیده شد درینجا عیناً قصیده عاشق نیز مندرجگردید : )از طبع آقای عبدالولی خان« عاشق »برادر کهتر شاعر شهیر « مستغنی » صاحبچشم مستش آفت دین و دل و جان بوده است کفر ز لفش رهزن گبر و مسلمان بوده استطبعم از یاد سر زلفش پریشان بوده است اشکم از عکس لب لعلش بدخشان بوده استخضر میداند که لعلش آب حیوان بوده است چون دهانش این سخن برخلق پنهان بوده است٨٥٦شماره ( نهم ) سال دوم مجله کابل ( ۲۲ )چشمة حیوان گرش چون خضر بخشد زندگی دل همان لب تشنه چاه زنخدان بوده استریخت دامن دامن ازوی گوهر سیراب اشك چشمة چشم ترم دریای عمان بوده استموج اشکم در غمش پهلو بدریا میزند در بر هر قطره این بحر طوفان بوده استالحذر ای خلق سر زد اشکم از تنور دل بیم طوفان دگر زین خانه ویران بوده استنرگس مستت بدستش داده جام بیخردی یا ز عکس عارضت آئینه حیران بوده استشمع خوانم ماه دانم عارضش یا آفتاب در خور این ماه نيك اختر چه عنوان بوده استگر بدور چشم مستت باده ارزان شد رو است پیش مستان ساغر می دستگردان بوده استچون کنم ای نا مسلمان خال هندوي توام غارت دل آفت دین خصم ایمان بوده استدر چمن بستیم عهد ناله ما و عندلیب زانکه گل همرنگ با آن سست پیمان بوده استباغبان گر راست پرسی چون نهال قامتش سرو موزونی کجا در طرف بستان بوده استتا کرا درد دل پر خون توان گفت ای حنا خون ما پا مال بیداد نکویان بوده استبوده هر فردی سر افراز از نشان دیگری عرت دیوانه از چاك گریبان بوده استهر نهالی را طراوت از بهار دیگر است آبیار کشت مجنون سنگباران بوده استتا سحر پروانه دل میطپد اندر برم امشب اراشك شرر خیزم چراغان بوده استنور چشم و تاج سر روح و روان مملکت این زمان بی شبهه شاهنشاه افغان بوده استنادر دوران امیر بی نظیر داد گر آنکه از تدبیر او دشمن هراسان بوده استملك و دولت گر منور شد ز رایش دور نیست شرق را امروز این خورشید تابان بوده استنی دماغ شعر و نی طبع روان نی عزم جزم دل غمین خاطر حزین طبعم پریشان بوده استداخل بزم سخن گشتم پس از ترك سخن عذرم ار مقبول یاران سخندان بوده استفکر شعر نغز اگر گاهی کند باور مکن آنکه روزان و شبان در فکر جانان بوده استعاشق از بهر چه میگرید چه میپرسی زمن گریه او را سبب آن لعل خندان بوده است٨٥٧شماره (نهم) سال دوم انعکاس آئینه ( ۲۳ )از طبع آقای م . غبارتا بسر سودای آن زلف پریشان بوده است صبح صادق در نظر شام غریبان بوده استهر بن مو از غم او طرح شیون میکند این دل صد چاك من گوئی نیستان بوده استخون دل خوردم بیاد لعل میگون کسی دوستی را دیده باشی دشمن جان بوده استاین دل وحشت سرشت از من چه میخواهد دگر عمرها آواره گرد کوی جانان بوده استبهر بازی در دل بشکسته ام دیگر میا الحذر ای شوخ من کاین خانه ویران بوده استرفته رفته طفل اشکم ریخت سیلاب بلا قطره ما خانه زاد جوش طوفان بوده استسرمه سان منظور چشم یار خواهد شد (غبار) گوشه گیریها نصیب خاكساران بوده استاز طبع آقای حافظ محمداکبرخان فارغکاتب انجمندل نه از شوقت همین امر وز نالان بوده است عمر هـا شد بلبل ما ناله سامان بوده استنقد دنیا داد و جان هم در سر او میزند دل کی از سودای آنكاکل پشیمان بوده استدور ماندم گزز فیض لعل نوشین کسی سد راه من همین چاه زنخدان بوده استسبزه خط گر بعمر خضر مینازد رواست آب یاریهای او از آبحیوان بوده استآسیا پیوسته میگوید بآواز بلند این همه سرگشته گیها از پی نان بوده استاز تماشا نیست غافل یکمژه بر هم زدن اینقدر آئینه بر روی که حیران بوده استتا بدل جا کرده رنگارنگ غمهای جهان طبع ما (فارغ) ز نعمت های الوان بوده است٨٥٨شماره ( نهم ) سال دوم مجله کابل ( ٢٤ )از طبع نوروز خاناز جمالت دیده آئینه حیران بوده است وز لبت خون در دل یاقوت رمان بوده استگر بصحرا ور بباغ است ای مه گل پیرهن لاله بیروی تو داغ و گل پریشان بوده استبسکه پاس عاجزان دارد بلندی های ناز مور را جا در کف دست سلیمان بوده استشانه را صد پاره شد دل تا بتار مو رسید معنی باريك فهمیدن کی آسان بوده استشمع از دست زبان خود در آتش سوخته شعله خورا خود نمائی آفت جان بوده استگر چه بر فرهاد سخت افتاد کار عشق ليك بهر شیرین جان شیرین دادن آسان بوده استهر که بیند خوب میداند چو زلف گلرخان کین غزل از طبع « نوروز » پریشان بوده استاز طبع آقای عبدالغنی خانزینکو گرافبهر خسرو گرچه شیرین راحت جان بوده است کوهکن را شور بختی ناله عنوان بوده استتا که دور از دیده زلف و روی جانان بوده است صبح صادق بر سرم شام غریبان بوده استنقد جان شد قیمت يك بوسه در بازار حسن راست پرسی بر خریدار تو ارزان بوده استجای مردم نیست در چشمم بغیر از جای تو نيك سنجیدم که صاحب خانه مهمان بوده استكام جوئی گر زلیخا را نبودی مطلبی یوسف مصری چرا در قید زندان بوده استنیست کاری سختر از عشق بازی در جهان گرچه پیش بوالهوس این کار آسان بوده استبی وصال یار آید بر من از هر سو بلا هجر یار آری غم دل آفت جان بوده استچند میخندند بر حال ( غنی ) پیر و جوان بد نباشد گر مرید عشق خوبان بوده است٨٥٩شماره ( نهم ) سال دوم انعکاس آئینه ( ٢٥ ) از طبع آقای غلام محمدخان « نوید » خون بسا غرجان بلب اشکم بمژگان بوده استدر شب هجرت نگر حالم بدین سان بوده استبی گل رخسار او سوی گلستان چون رومهر رگ گل در نظر خار مغیلان بوده استزخم دل را از برای آن نکردم مرهمیزانکه ما را یادگار تیغ جا نان بوده استمدتی شد خانه بر دوشم چو گیسوی بتانروزگارم تیره چون شام غریبان بوده استشب که حسن یار در پیش نظر بی پرده بوددر شبستان خیال ما چرا غان بوده استتنگدستی وا رها نیدم ز چنگ روزگارجامۀ عریانی ما بی گریبان بوده استنزد ما جنس ریا کاری ندارد قیمتیاین ردا باب دکان خود فروشان بوده استکسب شهرت گر « نوید » ما نکرد از ابتدامشك هم يك مدتی در نافه پنهان بوده استاز طبع آقای شائق کابلی شاعر وطنعهد الفت با تو بستن کار آسان بوده استليك مشکل بستن چشم حسودان بوده استحسن سرکش خویش را هم بی بلا نگذاشتهعمرها یوسف میان چاه و زندان بوده استپیش مستان جام می خوشتر بود از جام جمطرفه قیمت این متاع دست گردان بوده استگه قبای سرو در بر گه لباس فاختههر کجا دیدیم عشق خانه ویران بوده استدر حقیقت از غلامیهای حسن بیوفاسرخط آزادی ما خط جانان بوده استدر خرابی صحنۀ تمثیل میدان حیاتسینمای بیخلل سیر گریبان بوده است٨٦٠( ٢٦ ) مجلة كابل شمارة ( نهم ) سال دومبی گل رویتو خیزد ناله ازهر موی من آشیان بلبل ما در نیستان بوده استپیش دندان تو گوهر ای در دریای ناز با وجود آبداری آب دندان بوده استبرده از خود عالمی را حیرت دیدار او پیش رویش فی همین آئینه حیران بوده استعارف از مکر بداندیشان بجانی میرسد بعثت آدم همان تلبیس شیطان بوده استشائق از بخت سیه منظور اهل بینشمسرمه دائم همنشین چشم جانان بوده استاز طبع آقای غلام جیلانخان اعظمیاز نسیم روح پرور غنچه خندان بوده است آبروئی سبزه را از اشك نيسان بوده استدر چمن گل کرد حرف غنچه از عشق نسیم این سخن پیدا ز شور عندلیبان بوده استقیمت شبنم فزون از ساغر گل میشود آتش مل در دل مینا فروزان بوده استسرخ رو گردد شفق از پرتو رخسار مهر گرمی بازار گل از روی خوبان بوده استعشق دارد عزتی کز یاد مجنون تا هنوز گرد صحرا سرمۀ چشم غزالان بوده استرنگ بر رخسار گل میجوشد از ذوق بهار لطف موسم آشناي این گلستان بوده استمی طپد در خون سرشك از سوز حسرتهای دل تا لبش ساغر پرست بزم مستان بوده استسودۀ مشك تر او را که می نامند خط فتنۀ نو خیز حسن خانه ویران بوده استکی بگلشن میکشد خاطر که از جور بتان این دل پرداغ رشک صد گلستان بوده استحسن می بالد ز صبح چهره و از رشك زلف شب همه آشفته و حالش پریشان بوده استاعظمی از سینه بیرون ساز آه پر شررچون ترا این تحفه مقبول نیستان بوده است٨٦١[BLANK PAGE]ع ، ج ، « الله نواز خان » یاور اولحضور همایونی( ۲۷ )شماره ( نهم ) سال دوماسیران بابلاسیران بابلترجمه محمد اقبال خان بعد از تصحیحفرشتگان معروف به هاروت و ماروت که در بلند ترین طبقات آسمان نغمه سرای تقدیس خداوندی بودند گاه به فضای فردوس برین پرواز داشتند و گاه ناله های مبتلایان دوزخ دنیا را شنیده به زهد و تقوی خود ناز میکردند روزی باهم گفتند .ها روت : ما در قلمرو ستاره ها وسیاره های کائنات سیر وسیاحت کرده ایم اما حالات کره ارض تا هنوز بما راز سربسته و مخفی بوده است .ما روت : خوب گفتی ولی از سیاحت وسر گردافی این خاکدان چه حاصل خواهد شد بگذار میل از بلندي به پستى چندان كاري خوش آيند نیست .ها روت : این پستی قرارگاه همان موجود مکرم است که وقتی مسجود ما گشته و بقرار امر الهی ماهمه باو سجده کرده ایم وچون معلم ملكوت ازان سجده سر کشی کرد راندة ابدی شد .ما روت : بی شک لیکن اخیراً لغزشی از آدم سرزد و بجزای آن از بهشت بر آمده و بدین پرتگاه در افتاد و بعد ها این خاکدان محبس خودش و اولادش مقرر گشت اکنون ما دیده و دانسته چگونه درین خاکدان فرود آئیم مگر نه بینی که نوع انسان به پاداش نا فرمانی خود به سلسله لایتناهی وجود ازلا وابداً مبتلا گشته ایام زندگی خودش را به چه پاس و اضطرابی بسر می برد وچنان بسزا و عقوبت انس گرفته که همچو وحشی مانوس بقفس دلش آزادی میخواهد مرگ برایش مقرر است و حرکات مذبوحی او در دم واپسین تماشا دارد گاه به ثروت فراهم آورده و نقد ذ خیره خود با نگاه پاس و نا امیدی می بیند و گاه به اعزّه و اقارب خود نظر حسرت آمیزی می اندازد ليك اخيراً با يك عالم آمال باطوفان آه و افغان رهسپار وادی عدم میگردد .ها روت : تو همیشه پهلوي تاريك يك چيز را مى بينى ، آدم مر تکب لغزشی شد ولی دران لغزش رازي مضمر بود ، اگر آن لغزش نکرده بود ماه و آفتاب ستاره و سياره گان٨٦٢شماره ( نهم ) سال دوم مجلة کابل ( ٢٨ )و روی همرفته تمامی متاع گرا نهای کائنات بی کار محض میگشتند و این زمین که تو آنراخاکدان می نامی رشک مینو وغیرت کوثر نمیشد و سرسبز تر از جویبار بهشت به نظر نمیآمدمگر نه بینی که انسان از قابلیتهای خداداد خود چه خارقه ها که نشان نمیدهد انسان بال ندارد ليكاز بلند پروازی های عقل به آن فضاهای بلند می رسد که مرغ و هم تیز پرواز هم قوةپرواز در ان فضا ندارد از آب و آتش از برق وهوا کار ها ئی میگیرد که عالم را در ور طةحیرت انداخته تصویر را قوة حرکت و کویائی بخشیده اگر این جسد خاکی دوام حیاتمیداشت خدا میداند هنوز چه کارهای خارقه از و سرمیزد ، باز هم در اجرای سلسلة فعالیتانفرادی هرفرد اگر کار خودش را بسر نرساند جانشینش تکمیل میکند همچنین دورارتقا و انقلاب هر روز مناظر عجیب وغریبی نشان میدهد .ماروت : واقعی از خاکدان دنیا اطلاع حاصل کردن امر مهمی است ولی ترسم درسراغ این طلسم خود را نبازیم .هاروت : ني طلسم دنیا به ما اثر نمیکند زیرا روحانیت ما در مژه برهم زدنی همه سحر راباطل خواهد نمود .ماروت : بسیار خوب هر قسم که رضای تست .هاروت : بگذار که تارکی شب به روشنی سپیده دم بدل گردد آنگاه بطرف زمینبپرواز می آئیم .شفق دمید هر دو فرشته بدوش اشعة آفتاب سوار کشته مرحله پیمای کرة خاک شدندتا بسر زمین بابل رسیدند و در آنجا بصورت انسان در آمده مانند اجنبی ها از صبح تاشامهر طرف میگشتند تا عجائبات آن طبقه را ملاحظه نمودند در ینوقت ظلمت شب بروی آفاقپهن گردید و این هردو دور از شهر به سایة يك نخلستان قیام پذیر شدند .هاروت : در دنیای خاکی چه چیز را بسیار عجب و طرفه دیده ای .ماروت : هر چیز در طرفگی بردیگري سبقت داشت لیکن بیشتر جاذب نظر همانموجود بود که ما در ازل اورا سجده کرده ایم زیرا حقيقة روح اختراعات همین موجود بودو چون ملاحظة صنعتی باعث از تعریف صانع آن می شود برای ما هم لازم که از موجد این٨٦٣( ۲۹ )اسیران با بلشماره ( نهم ) سال دومایجادات ستائش نما ئیم .هاروت : خوب اشاره ات بطرف انسان است .ماروت : آری بجا نب انسان .ها روت : بخیا لم مدعای تو کدام شخص معینی است .ماروت : بلی همان فرد معین که شجر ممنوع را به آدم خورا ند .ها روت : کدام زن است .ماروت : بلی همان که دران با زار پر رونق حسن خودرا آرایش داده جلوه گری داشت چنانچه هر رهروی که درانجا میرسید و يك نظر بدان اعجوبه میکرد متحیر گشته پروانه جمال او می شد مگر تو اورا ندیدی ؟هاروت : آری دیده ام بی شك عجب صورتی دلکش داشت صانع ازلی درین مشت خاك کمال قدرت خویش را ظاهر ساخته و در خمیر پیکر او پرتوي از نور خویش انداخته .ما روت : بخیالم که حور است و براي تماشاي این عالم خاکی آمده و میخواهد جائزه از عقل و هوش انسانی بگیرد .ها روت : نی حور مجاز نیست از بهشت بدرآید مگر کوه قاف نزديك است شاید ازانجا پری آمده باشد .ما روت : هر کسی هست هست مگر فتنه قیامت است .ز فرق تا بقدم هر کجا که می نگرمکرشمه دا من دل میکشد که جا اینجاستساعتی از شب بگذشت هردو از نخلستان برآمده و بیخودانه به عشرت گاه آن عشوه فروش در آمدند آن غزال رعنا هم در خاطر داري و مدا رای آنها دقیقه فرو گذارشت ننمود و جلوه های دلبائی چنان سرکرد که سیل خانه هوش و برق خرمن تقوی گشت و در حالیکه دلهای آن دوراتسخیر نمود بر هوش و حواس آنها هم تسلط یافت بايك ادای عشوه خیز پرسید .شما کیستید و درینجا برای چه آمده اید ؟٨٦٤شمارۀ ( نهم ) سال دوم مجله کابل ( ٣٠ )« ما فرشته ایم وبرای سیر این دنیا آمده ایم .« در اینجا چیزی دیدید ؟« فقط ترا .« بس ؟« بلی بس باقی هوس ـ اسم شما چیست ؟« زهره .« مشغولیت ؟« خدمت عوام .« اگر اینطور است باید مارا از راز این دنیا آگاه بسازید و بر عجائبات وکمالات آن اطلاع بخشید .« در اینجا آنچه بیشتر غرابت داشته جادواست که در چشم زدن قلب ماهیت میکند .هاروت و ماروت : به ما یاد داده میتوانید ؟بلی لیکن در ینجا بخوبی یاد داده نمیتوانم بیائید از شهر دور به ویرانۀ برویم هر دو فرشته با يك عالم بیهوشی از زهره دنبال کردند و قریباً به فاصلۀ دو میل به نخلستان انبوهی نزديك بجاهی رسیدند .زهره گفت در اینجا من علم الارض را به شما تعلیم میدهم لیکن پیش از ین که من برای شما تعليم دهم يك شرط دارد .ماروت گفت یعنی چه ؟همین قسم که شما سیر زمین را شوق دارید من هم اشتیاق سیر آسمان دارم شما بآسانی به زمین رسیده می توانید ولی من بآسانی پرواز نمی توانم اگر میخواهید از راز های زمین سراغی بشما دهم باید شما نیز مرا از علم آسمان اطلاعی بخشید .ماروت گفت : ما بکشف راز های آسمانی مجاز نیستیمزهره ـ درین صورت من هم نمیتوانم علم زمین را که مرکز کائنات است٨٦٥شماره (نهم) سال دوماسیران بابل(۳۱)بشما تعلیم کنم مردم زمین هر چه داشته باشند تحفه مهمان میکنند مگر اهل آسمان این عادت ندارند و بمهمان بخل میکنند، شما فی الحال با من دم از محبت نزنید ؟ماروت : ولی ممکن نیست که راز آسمانی به شما آشکار شود .زهره گفت پس من نیز بوعده وفا نمیکنم .ماروت : نی این شرط وفا نیست مادل بتو دادیم .زهره گفت باز بگوئید !هاروت وماروت در عالم بی خودی علم کائنات علوی را به زهره تعلیم میدهند و زهره آنها را از علم سفلی آگاه نموده گفت که درین چاه سیر کنید . به مجردیکه نگاه کردند هر دو سرنگون در چاه معلق ماندند و زهره بزور علم علوی به آسمان بلند گشت و ستاره شد .«چمن»از طبع جناب مستوفیوقت آن آید که از گل باز در گیرد چمنچون مجوس آتش پرستی را ز سر گیرد چمنمیشود این برف و سرمای زمستان برطرفاز گل سوری بآتش خشك وتر گیرد چمنباز چون باد صبا آرد پیام نو بهارابر چون چتر سلیمان زیر پر گیرد چمندمبدم چون کورهٔ حداد از طغیان رنگشعله برخیزد ز گلشن در شرر گیرد چمنآتش از رنگ شقائق باز در گیرد بباغبار دیگر زیر دامن ابر تر گیرد چمنخاکش از بس نکهت از مشک ختن گیرد خراجاز گل وسرو وسمن رنگ دگر گیرد چمنباز نرگس همچو مستان جام می گیرد بکفجعفری از رنگ سر تا پا بزر گیرد چمنچهرهٔ سوری برافروزد چو روی دلستانهمچو عاشق سرو ناز خود ببر گیرد چمنمیفرستد قاصد آب روان در هر طرفتا که از حال گل و سنبل خبر گیرد چمن٨٦٦شماره (نهم) سال دوم مجلة كابل ( ٣٢ )تا رگ گل را کشاید از پی اصلاح خون زا نسب از خار با خود نیشتر گیرد چمنگر دلش دامان صحرا میکشد یا سیر دشت جدول آب روان را راهبر گیرد چمنشاهد گل را ستایم هر نفس ای عندلیب بلبلی چون من بمداحی اگر گیرد چمنطبع مستغنی چو لعل یار ازین شیرین غزليك شب مهتاب در شیر و شکر گیرد چمناز طبع غلام جیلانی خاناعظمی معاون انجمنزمستانبا ستقبال تابلوی بهار اثر طبع جناب قاری عبدالله خان منتشرهٔ شمارهٔ (٦ - ٧ - ٨)آئینهٔ عرفان.ای رنگ فسردهٔ زمستان همرنگ دل حزین ما نیبا این دل درد مند تا کی این وضع فسرده مینمائیپوشید کفن طبیعت از توچون دید همه اذیت از تودانی که چه شد به بلبل زار گل مرد و خراب شد گلستاندر ماتم سبزه اشك ریزد از دیده سحاب همچو بارانتا دید تن چمن کفن پوششد سکته هزار و گشت خاموشبی مهری و سرد خوئی از تست مخصوص بحال درد مندانعریان و برهنه باغ گشته بی خانه و یار عندلیباناز تست همه مظالم ای دیاین سردی و جور گوی تا کی٨٦٧( ٣٣ )شماره ( نهم ) سال دوم برفلب بسته فرو زناله انهار يخ بسته زغصه قلب تالاباز چادر برف رخ بپوشید برك كل و سبزه های شادابزنجير زيخ كشيد ناديشد قيد تن طبيعت از دیكافور طبيعت ترا برف باشد بحجان مثال سرديكرم است چو آرزوی مردم زين وضع خنك چرا نگردیآتش برخ تو ای زمستانسوزی بعتاب مهر تابانبرفاز طبع جناب قاری عبدالله خانبیا که برف کنون نقره فام میبارد هوای روشن او سیم خام میباردبرای تشنه لبی های کشت تیر مهی هوای برف چه خوش جام جام میباردصبا بگوی بدهقان کارگر از ما بیا که برف کنون خوش بکام میباردمگوی برف با طفال سبزه بی مهر است ببین چه گو نه بمیل تمام میباردزمين کابل ما نقره کار تنها نیست که ابر دامنه دار است و عام میباردپی تدارك خشكي جدی تر برفی گرفته پی به پی و صبح و شام میباردقياس نظم جهان میتوان ز برف گرفت که دانه دانه او بانظام میباردبهر طرف نگری برگ نسترن ریزد اگر بروی زمین ورببام میباردگرفته است در و دشت را بشوشة سيم هوای برف نکوئی بنام میبارددگر به ثروت كوهسار ما بیفزايد بدامنش اگر این سیم خام میباردسفید میزند از دور قله های بلند به کوهسار وطن بسکه عام میباردهنوز حرف زمستان مگر سفید نشد که برف باز بطور دوام میبارد٨٦٨( ٣٤ )شماره ( نهم ) سال دوممجلة کابلبقلم آقای حفیظ الله خانعضو انجمن ادبی« زمستان »آسمان نیلگون که شبها از ستارگان سیمین بود در حجاب ابر مستور گردیده ، و آفتابیکه كائنات را زرین مینمود رخ از جهان و جهانیان پوشیده است .بادهای سرد بوزیدن آغاز نهاده ، ودانه های برف مانند پرهای مرغانیکه تیر صیاد جفا بنیاد از بدن ایشان جدا میکند آهسته آهسته بر زمین میآید .سبزه ها در ته برف مستور گردیده شاخساریکه از اوراق سبز ولرزان عریان گشته بود مناظر قشنگ تري بخود داده و از برف شوشه هاي شكوفه بسته است .این منظره در ديده من مانند نوبهار جلوه کرده اثر لذیذ وفرح انگیزی می بخشد گمان میکنم همان بهار است .بلي اين منظره با مناظر بهار شباهت تامی دارد اما طیور خوش الحان بنواهای خوش آیند خود خاتمه داده بگوشه لانه های خاشا کی خردکه بالعاب منقار كوچك و نازك معماري نموده اند خزيده و از ترانه سازی دست کشیده اند چهچهه بلبل از فراز شاخه گل بلند نیست ، ناله هاي گنجشکان در مقابل نواهای قشنگ و روح افزای بلبلکان از زیر پوششهای سقف مارا بخود مشغول میسازد .يك ماه قبل بیاد ايام بهار بباغ رفتم ، دیدم از بهار طراوت بار اثری پدیدار نیست ، گلهای قشنگ پژمرده و اوراق اشجار برنگهای زرد و سرخ در پای گلستان و درختان افتاده منظره میناکار ونظر فريبي تشکیل داده است ، وقطعات زمردکار چمن از تاثیر مهرگان طلا کار گشته ، و از نهرهای یخ بسته بدور آنها جدولهاي سيم كشيده اند .اما امروز تمام كائنات خود را در لحاف کافوری پیچیده بجز چهرۀ نقره فام برف دیگر منظره که عواطف و احساسات ما را بجوش آرد نیست . اگر آفتاب از زیر ابر اندکی رو بنماید . باخنده های برف از شاخسار افتاده ، اشجار بان عریان وهيكل باردی جلوه گر انظار میشود .پس ما میمانیم و این اشجار بی برگ و بار و زمستان و طي وناله هاي مرغان خانگي .٨٦٩شماره (نهم) سال دوممهتاب تیرپل(٢٥)از هات نگارش آقای حبیب الله خان طرزی« مهتاب تیرپل »هوای لطیف مر مر کنان از روی دریای قشنگ نقره فام برخاسته شب را سرد میسازد ولی نه سردی که بدن را بلرزه درآورد بلکه طراوت آن فرحت خوشگواری بجان میرساند . ابرهای پاره پاره که به پارچه های بلور بیجلا مشابهت میرساند از پیشروی این جسم نورانی جوق جوق گذشته و مثل فانوس های برق بتماس قمر روشن و دوباره تاریک می شوند ولکه های آن بر وادی قشنگ ، گهی برآب و گهی برجاده واشجار خزان رسیده و گاهی برین تماشا بین بیچاره می افتد . من که بگوشۀ سنگلاخی خزیده بر روی کائنات نگاه میکنم و گاهی از فراق دلدار آهی میکشم ، از مهتاب دوهفته و ابرهای پاره پاره و چشمک زدن ستاره ، حظ فوق العاده بر می دارم .صدای ریختن آب ازیک حصه دور وادی آهسته آهسته میرسد و از عبور رمه و چوپان سنگریزه های کنار دریا بطور مخصوص بآواز میدرآید . رمه ها درسایه وادی پنهان میشود وصداي خفيف نی از عقب آنها در فضا می پیچد .سکوت شب ، نور سفید مه ، عالم خاموشی ، منظره دلکش دریا در دره ، و نواي روح افزای نی مرا باندازه مسحور ومجذوب ساخت که طاقت نفس کشیدن نداشتم ، تا آنکه ازخود بیخود گردیدم !نمیدانم چقدر وقت من بیجان بودم و قمر برمن مینگریست ؟ و آرای سخن زدن نداشتم و کائنات با من حرف میزد ؟ تاآنکه آوازچوپان دیگری مرا ازعالم بیخبری چتکه داده برخیزانید!آواز نی خاموش وتصویر وادی قشنگ تر شده است . مهتاب برنیمۀ آسمان ایستاده بانظر نور افشان بروادی مینگرد . رباط کهنه در روشنی آن بيك كنار خميده نیم منور و نیم مظلم معلوم می شود . پل باسایه خودش برآب سیمین خمیده مانند عفریتیست که پری را درآغوش کشیده باشد . دریا دروادی پیچ و تاب خورد در ابدیت میرود واز نورقمر وسایه جبال جدول خاتم کاری شده ایجاد میکند !۸۷۰( ٢٦ )مجلة کابلشماره ( نهم ) سال دوماین منظره قشنگ مرا اجازه نداد که خود را ازین تماشا محروم ساخته و باطاق سیاه برگردمو خود بخود بهمان طرفیکه صدای نی ازان می آمد حرکت نمودم . بعد از انکه چند دقیقه در بینوادی حرکت نمودم روشنی سرخ رنگی در پیش چشم خود دیدم چون خوب متوجه شدمدیدم دو نفر چوپانیست که آتش برافوخته و در کنار آن نشسته اند . بدست یکی نی و ديگري آتش رامیکاود . چون دیدم بنای نی زدن را دارد به پناه بته نشستم .آوازی دوباره بلند شد و رفیق دیگرش بچهار بیتی خواندن نیز شروع کرد ، در خاموشیشب نوطه های غم آلود نی و آواز آهسته و محزون مالدار یگان یگان بطرف بدر بالا میرفتو موها را بر بدن من راست کرده روحم را بعالم دیگر می برد و باز بعالم وجود میآورد !در حقیقت که انسان نظر کند حظ حیات در چنین لحظه هاست . انسان سالها زحمتمیکشد بمشقت بسر می برد ، رنج و تعب می بیند ، تلخی روزگار را در هر ثانیه میچشد ولیلحظه میرسد که همه آن مصائب و آلام را فراموش میکند ! این لحظه از همان لحظه ها بودکه تمام آلام ، تکدرات و تکالیف این حیات شاقه را از نظرم محو کرده ، وجد و سرورحیات تازه بمن میبخشید ! ای بدر توجه اثر مغناطیسی داری که زنگ دل را میبری و با ذراتنور که از تو جدا میشود ، غم و الم را از لوح قلب دور میکنی ! در مظلم ترین ساعات شباگر چشم بیماری از کدام روزن برتو بیفتد ، او را تسلی و امیدواری میدهی و اگر عاشقیدر بادیه عشق راه گم کند ، رهنمائی می نمائی ! جواب عشاقیرا که در زیر پرتو تو گرم معاشقهومغازله هستند ، با تبسمهای شیرین میدهی و عاشق شوریده حال هجران رسیده را بنور جمالخویش دلجوئی میکنی ! چه خبرهاست که از عشاق به عشاق نرسانیده و چه آه و فغانهاستکه گوش نداده ای ! چه جنایت هاست که در خاموشی شب در پیش چشم تو واقع نگردیدهو چه اسرارهاست که بروشنی خود انکشاف نکرده ای ! آیا این نگریستن تو بمن از رویاحساس است یا بی احساسی ؟ اگر از روی احساس است چرا از درد دل من مکدر نمیشوی ؟با من صحبت نمیکنی و ازان يار جانی که من نمی بینم ولی تو می بینی حرف نمیزنی ؟ آیا استغنامیکنی یا توهم مثل من بی مجالی ؟۸۷۱شماره ( نهم ) سال دوممهتاب تیر پل( ۳۷ )آه محبوب رعنا ! خدا کند که توهم در ینوقت بطرف ماهی که من می بینم ، به بینی ؟ ای ماه !تو که اثرات فوق العاده بروجود ها داشته و خاطرات گذشته را بیاد میدهی ، اي کاش یکیاز خاطراتیکه بیاد معشوقۀ من میدهی ، من باشم ؟ تو از کابل خوبتر معلوم میشوی ! گهیبر آسمانی می ایستی و گاه شیر دروازه را منور میگردانی ! از هر در و دیوار سر میکشی !هنوز تیرماه هست و خنك نشده که از تو بیزار شده زیر صندلیها بخزند ! ترا که ضروری بیند ،ای کاش صداي روحنواز ئی را که من میشنوم ، نیز می شنید ؟ اگر بشنود کم از کمچهار بیتی های ( کوهستانی ) که شنیده و ازان ها محظوظ میشوم ، بگوش او خواهم رسانید : -فغان و ناله ها دارم گل من ازین بخت سیه دارم گل منخدا قسمت کند رویت به بینم که امید از خدا دارم گل منبچهره زردم از داغ جدائی بدل صد داغ دارم از جدائیچو مجنون سر بر هنه پا بر هنه بیابان گردم از داغ جدائیترا از دور می بینم چه فائده به پهلویت نمی خوابم چه فائدهدرخت حسن تو گل بار دارد ازین گلها نمی چینم چه فائدهسمند سر بلند بلغار بلغار لجامـت نقره و تنگت طلا کارسحر گاهی مرا با یار رسانی توجو بشکن که من بوسم لب یاراین چهار بیتی ها نمونۀ اشعار و احسا سات ملی است من کوشش دارم که بعضیازانها را بقسم نمونه بعد ازین تقدیم نمایم .۸۷۲( ۳۸ )مجله کابلشماره ( نهم ) سال دوماز طبع فاضل ومتصوف مرحوم مولانا عاصی کابلیمتوفی در حدود ۳۰ سال قبلمنتخبات نفیسه« علاقه بندی »یا رب بکه شد علاقه بندمکز جان و جهان علاقه کندمتا از لب جانفزاش دورماز آب خضر رسد گرندمدیگر نکنم هوای طوبیدلداده آلقد بلندماز جان رمقی بمن نماندهتکلیف دوا حکیم چندممغز سرم این هزار پا خوردواعظ چه دهی هنوز پندمدر دیده جان بجای سرمهجز خاك درش نمی پسندمگردن چه کشم زچنبر عشقمن صید حقیر این کمندمتا از دل و دیده محو او یمنقشی زرخش درین دو کندمهر لحظه از ان همي طپم منكو آتش تیز و من سپندماز جان خودم علاقه کندهتا گشته بدو علاقه بندمدارم ز لبش امید لطفیمن گرچه حقیر و مستمندمقانع شده ام از و بدشنامبالطف اگر نه ارجمندمبر دستم اگر پی نثارشمهر آید و مه نمی پسندماز دست شد اختیار اگر نهخود را بیلا نمی فگندمباید نکند کسم ملامتگرناله کنم که دردمندمهر گه گذرد سواره ای بادگردی بده از سم سمندممثلش چونه در زمانه باشدکوبا که جزاو علاقه بندمبا عشق چه چاره آید ازمندر پنجه گرگ گوسفندمدرکویش اگر بخاره و خارپهلونهم آن بود پرندمبینم برخش از ان که کردهاز سحر دو چشم چشم بندمخندیدنم آیت خوشی نیستهست از غم هجر زهر خندم۸۷۳شماره ( نهم ) سال دوم علاقه بندی (٣٩)تا با تو مرا علاقه بند است جان از دل و دین علاقه کند استدارد ز تو دفع چشم زخمی بر آتش رویت ار سپند استدامی چه نهی ز طرة خویش دل صید تو بی خم کمند استخاك درت ایصنم تبارك از افسر شا هیم پسند استسر چون برهت فدا نسازم کاین شیوه زعشق نا پسند استپندت بدلم رهی ندارد واعظ بگذر چه جای پنداستمی نازد اگر بلطف طوبی خجلتکش ازان قد بلند استای شهره تو در علاقه بندی جان را بتو هم علاقه بند استچون جان بهوای تست چندی فارغ زخیال چون و چند استجان را بده ای طبیب دلها از لطف دوا که درد مند استدیده است که آن رخ نکو دید دل را ببلا اگر فکند استخواهان بلا شدیم و آفت باعشق مگو که چشم بند استای باتو مرا علاقه بندی از من زچه رو علاقه كنديافتاده خوشست علاقه كندن با آنکه تو خود علاقه بنديآخر بهواي قامتت یافت آوازة عشق من بلنديگر من زغمت چو ابر گرییم چون گل توچرا بآن نخندیدر دشت جنون بسان مجنون دارم زغمت سر نژنديگوبا که شود علاقه بندد ای دل گر ازو علاقه كنديدر فکر خلاص ازان نباشی تا آنکه اسیر این كمنديکامم ز تو تلخ گشته چون زهر ای برده دلم بنوش خندیشكرانة خواجگی رهی را این سان ز نظر نمی فگندیاز پند تو می فزایدم درد واعظ تو چه در بنای پندیمپسند بذلتم ازین سان ای آنكه تراست ار جمندي٨٧٤شماره ( نهم ) سال دوم مجله کابل ( ٤٠ )از درد منت خبر چه باشد چون خود تو بآن نه درد مندیعاصی بسرت نمی نهد پا افتاده چو خاك تا بخندیای تلخ ز لعل نوش خندت کامم شده با لب چو قندتآهم بشب از فلك بلند است در آرزوی قد بلندتاز من نکنی علاقه هم نیز گر شد بکسی علاقه بندتای دل چه بد و علاقه بندی کز سنگدلی علاقه کندتبا آنکه زمن علاقه کندی از جان شده ام علاقه بندتجان را نبود هوای طوبی دل برده زمن قد بلندتگر بر تو رسیده چشم زخمی پیش آی که جان کنم سپندترویم بمژه رهت ولی کی افتد زمن این عمل پسندتگوشم ز سرود عشق واعظ پر شد که نماند جای پندتای آنکه دلم به بند کس نیست تا آنکه فتاده ام به بندتنازکتی از سمن نخواهم کز برگ گلی رسد گزندتشد طاقت و صبر طاق ما را جفتیم به فراق تا به چندتای جای ترا به شور بازار از عشوه مرا به شور بازارتا شد عملت علاقه بندی از من نکنی علاقه زنهارتا با تو شده علاقه بندش جان کنده زمن علاقه ناچارمی داشتی التفات باری گر پیش خودم نمی دهی باراز خواجگیت مباش منکر جان کرده به بندگیت اقراراندر نظرت اگر چه خوارم گل عار ندارد آخر از خارکس از دهنت نشان نیابد آئی مگر از کرم بگفتاردر ظلمت خط آن لب لعل آبیست حیات بخش هر زارآخر زچه روت زلف بر روست بیرون شده از بهشت اگر مار٨٧٥شماره (نهم) سال دومعلاقه بندی(٤١)يك جا نشود فرشته با دیو نی جمع شوند روشن و تاربا هم نبوند خود شب و روز دارد نه ثبات دود با نارابر سیه آفتاب پوشید یا یافته زاغ ره به گل زارفرخار و چکل عیان زرویت در موت نهفته چین و تا تارامسال بجان رسید کارم اي آنکه ربودیم دل از پارتسخیر تو نیز میتوان کرد گر رام شود پری با شعارچون چشم مفتنت نباشد در دور زحل سیاه مکاربر در دهیم اگر غلامی از منصب شاهم بود عارناید بتی از دیار خلج مانند تو با رخ چو گلنارماه چکلی بجهره لیکن روشن نشد از توام شب تاردارم بخیال چشم مستت از باده خون دو جام سرشارفرخاری و خلجی توئی تا کابل بتو خلج است و فرخاریغمائی اگر نه به یغما دلها بری از چه روي پری وارره برده مگر بعطر آن مو زین سان که صبا شده است عطاراز جور تو ام علاقه بندا بگسست علاقه جان افکاررفتم تو و کابل ای پریرو گشتم ز محبت تو بیزاریادت نکنم دگر چو عاصی از بسکه رمیدم از تو آزار۸۷۶شماره (نهم) سال دوممجله کابل(٤٢)قطعه عربی «لصفی الحلی» را که شاعرشیوا بیان آقای آزاد کابلی در نظم فارسیيك بيت و دو بیت ترجمه کرده اند:لصفی الحلیقتل ان العقيق قد يبطل السحربتختیمه لسر حقيقواري مقليتك تنفث سحراوعلى فيك خاتم من عقيقترجمه آقای آزاد در يك بيت :قضا ازان بدهانت عقیق لب بنهادکه سحر چشم تو در حسن کارگر نشودایضاً در دو بیتدر خواص عقیق میگویندکائر سحر را کند زایلجادوی چشم شوخ تو زچه رواز عقیق لبت نشد باطل٨٧٧شماره (نهم) سال دوماهمیت دارالفنون(٤٣)اجتماعیاتاهمیت دارالفنوندر وطنبقلم آقای غلام جیلانی خان (اعظمی)معاون انجمن ادبییکی از چاره های اساسی و معالجات صحیح برای درد بیعلمی ورفع بدبختی های متراکمه مملکت وجود دارالفنون است ! دار الفنون آن احتیاج مهم وبزرگ عرفانی ماست که سالها افکار بزرگ وآمال صحیح اشخاص اصلاح طلب متوجه بآن بوده و وجودش را آرزو میداشتند تا اینکه باین آرزوی بزرگ امروز در اثر توجهات وطن پرورانه و افکار حکیمانه شهریار وقاید مدبر افغانیان اعلیحضرت محمد نادر شاه غازی نایل شده وخوش بختانه این موسسه عالی در کشور ما معرض وجود نمود.دارالفنون ها نه تنها طرف آرزو و احتیاج ما میباشد بلکه دنیای امروزه انسانیت هم از وجود آن بی نیاز شده نتوانسته است ؛ چه دار الفنون ها در دنیا همواره موقعیت بلندی داشته ومیتوانند برای تامین سعادت و افتخارات يك ملت ومملکتی رجال و اشخاص لایقی بوجود آورده ومصدر افادات مهمی واقع شوند .دار الفنون ها ما در و مربی داناء و مستعدی هستند که برای کشور خود۸۷۸شماره (نهم) سال دوم مجله کابل (٤٤)فرزندان قابل و مقتدری تربیه و پرورش کرده وعموم يك ملت را از نتایج علم و عملیات آنهامستفید میگردانند.امورات مهمه امروزه جهان از نتیجه افکار ودر تحت اداره اشخاصی هست که غالباً آنهادر آغوش دارالفنون ها تربیه شده اند .استعداد قدرتی و سعی و مجهودات شخصی البته در يك جماعه اشخاص معدودی را مثلبهزاد هراتی یا بوعلی سینای بلخی صاحب فضل و مالك امتیاز میگرداند ولی در صورتیکه از علموفضل آنها دیگران استفاده نکرده و منحصر بخود شان بوده باشد بدیهیست بطور کافی مردمازانها مستفید نشده وفیض شان تسلسلی نمیتواند ! بالعكس اگر در مملکتی دارالفنون موجوداز ینگونه فضلا پذیرائی و بتعلیم وتربیه یکعده اولاد مملکت اشغال کرده می شوند گویا آنمملكوملت درقلمرو خود چندین فضلا وعلمای بزرگی را دارا شده و هر کدام مثل آن ماهرینبزرگ مصدر فیوضات عمده خواهند گردید . بدیگر عبارت : دارالفنون ها ناقل فضایل وکمالاتعالیه انسانهاست که یکطرف این فضایل را ازطبقه اولی بطبقه مابعد میرساند دیگر سو بتوسعهاین فضایل خدمت کرده فیضش را جهان شمول و بتکثیر ارباب کمالمی پردازد .هرگاه وجود دارالفنونها در عالم نمیبود باید پس از مرگ ادیسن معروف امروزالكتريك بواقعی یتیم شده و چراغ بشريت بكلي خاموش میگردید .هرگاه ما بترقيات فعلي ممالك متمدنه امروزه تدقیق کنیم می بینیم در يك مملکت پرنفوسويك ملت مشهور مثل برطانیای بزرگ یا جرمنی وفرانسه فقط يك عده دو هزار نفرییا کمتری از تربیه شدگان دارالفنونها هستند که زمام تمام امورات مهمه مدنی واجتماعی مملکتخود را در دست گرفته و چرخهای ساکت و بی اراده دیگرطبقات را بگردش میآورند .این عده ها درآغوش دارالفنون ها تخصص وبصیرت کامله در امور حاصل کرده وفکرو اعمال آنها مستقیما مملکت شانرا مستفید وملت شانرا آسوده و نیکنام میگرداند .یکی از اسرار مهمه ترقيات مغرب زمین امروز همین موضوع است یعنی ملل مذکوره۸۷۹شماره ( نهم ) سال اهمیت دارالفنون ( ٤٥ )برای اداره امورات مهمه خود شان قبلا در دارالفنونها رجال کار پرورش میدهند و در نتیجه این تربیه شدگان با مهارت و تخصص کامله در راس کارها قرار گرفته امور راجعه بزندگانی يك ملتی را فدای راه تجربه خود نمی سازند بلکه آنچیز یرا که باید در موقع ابراز عمل امتحان بدهند آنها را قبلا در دارالفنون مشق و تجربه کرده و از عهده بدرستی بر آمده میتوانند .گرچه وجود همه گونه مکاتب و مدارس برای يك مملکتی نافع است اما وجود دارالفنون را نمیتوان با هيچيك مکتبی مقایسه نمود چه فارغ التحصیلان دیگر مدارس فقط در نتیجه برای خود استفاده کرده و از عهده تکالیف شخصی برآمده خواهند توانست ولی محصلین دار الفنون ها خادمین حقیقی عموم بوده ملت و مملکت را از نتایج تحصیلات خود شان مستفید میگر دانند .حوائج ضروریه و کارهای عمده ممالك جهان را هر چند خیلی سرمایه دار هم بوده باشند افراد بیگانه تکمیل و تهیه کرده نمیتواند چه سر رشته انتظام يك خانه بطوریکه از علاقه مندي و دلسوزی اهل آن صورت میگیرد و درینمورد از ملازمین آنخانه کمتر توقع میرود . اموريك كشور هم بکفایت و تخصص اولاد خود آن خوبتر سامان پذیر خواهد شد .کشور مداران جاپان هر چند در آغاز اصلاحات داخلیۀ خویش سعی کرده و پول خطيری بمصارف و معاشات متخصص اجنبی میرسانیدند باز هم تا موقع تاسیس دارالفنون داخلی و تکمیل لیاقت خود اولاد جاپانی نمیتوانستند در راه مقصد گامهای سریعی بردارند ولی امروز در نتیجه پیدایش و بوجود آمدن یکعده اشخاص متخصص و مجرب از خاك خود جاپان دیگر درك و استفاده از صنایع و کمالات مغربی در آنملك مشکلاتی ندارد .اکنون از مدتی باینطرف موضوع تاسیس دارالفنون در وطن بوسيله بعضی اشاعات جراید داخلیه گوشزد عامه شده و هموطنان عزیز ملتفت گردیدند که دارالفنون نام مؤسسة تازه از طرف تاجدار ترقیخواه شان در مرکز تهیه دیده شده و عمارت واملاك دارالامان٨٨٠شماره (نهم) سال دوممجله کابل(٤٦)که يك سرمایه هنگفت دولت است از طرف ذات شاهانه برای این موسسه اعطا گردید؛ ولی ممکن است بعضی طبقات ملی نظر بعدم سابقه اهمیت این موسسه بزرگ را که یکی از نعمهای غیر مترقبه و از برجسته ترین لطف و مراحم پاد شاه وطن پرور ما اعلیحضرت نادر شاه غازیست خوبتر فکر نکرده باشند! لہذا شرح و توضیح اینگونه خدمات بزرگ دوستداران نامی وطن وبالمقابل اظهار قدر شناسی و شکریه وظیفه حساسین آنمملکت است درینموقع ما هم از ابراز و ظیفه خود داری نتوانسته بنوشتن اینمراتب خود را موظف دانستیم! چه ما امروز برای وارسی و اداره امورات عمده وطن عزیز از قبیل : طب و داکتری ، اقتصادیات ، شیمی انجنيری ها ، حقوق و سیاست ، تشکیلات مالیه و امور اداری ، صنایع مستظرفه ، فلاحت وزراعت ، و دیگر چیزها اشخاص لایق ومتخصص بکار داریم و نمیشود ، ما این همه اشخاص را که بتمام حوائج مملکتی ما وارسی کرده بتوانند از خارج استخدام کنیم پس قائد شریف و پاد شاه مدبر مانسبت بدرد های متعدد و احتیاجات مختلف وطن دلسوزی ورأفت کرده مملکت را بتاسیس این دارالفنون مرهون ابدي فرمودند و نخستین شعبه طبی آنرا که حروف به ( فاکولته طبی ) است رسماً افتتاح و يك عده طلبه چندیست دران شامل شده اند که ما محض چشم روشنی دوستان فوتوی این طلبه جوان را درین نمره بنظر آنها میرسانیم .وضمناً از مراحم بیگرانه و رأفت پدرانه اعلیحضرت تا جدار غمخوار حقیقی وطن عرض شکریه وامتنان نموده میگوئیم : اعلیحضرتا ! کارنامه های درخشان وخدمات بزرگ و برجسته شما هر کدام در قلب وروح حساسین این ملت قیمت و مقام مخصوص داشته و ابداً از صحایف تاریخ محو نمیشود و لی این موسسه بزرگ که از نقطه تامین سعادت آتیه وطن و بوجود آمدن یکعده اولاد لایق و قابل کا ر برای افغا نستان در نظر اشخاص اصلاح پرست موقعت و علاقه ديگری ايجاد ميکند ؛ مقام مهمتر دیگری دارد !لهذا محبوبیت اعلیحضرت همایونی را در قلوب ما اینمطلب بیشتر کرده و بی اندازه بمسروریت و دعا گوئی ما افزوده است . واقعاً از زمامداران نامی و دوستان حقیقی اینگونه آثار بزرگ بیادگار می ماند چه ملت و مملکت ما امروز بقصور رفیعه وشهرهای زیبا و غیره لوازم راحتی۸۸۱[BLANK PAGE]از موسسات مهمه عصر همایون نادرشاهیفاکولته طبی یکی از شعبات دار الفنون وطن که فعلاً رسماً افتتاح یافته و این محصلین جوان دران شاملومصروف تحصیل میباشند .شماره ( نهم ) سال دوم اهمیت دارالفنون ( ٤٧ )اینقدر احتیاج ندارد که فعلا بوجود یکعده خادمین لایق و بصیر از اولاد مملکت خود محتاجاند ! بناهای عالی و قصور مجلل را رجال لایق يك ملت طبعاً بوجود می آورد و تمدن عصر ازپیدایش آن نا گزیر است ولی در يك ملت پس مانده اگر اقدامی بتربیه و بوجود آوردنرجال لایق نشود بسی آثار قیمتی و زیبا با خاك نیستی هم آغوش خواهد گردید .اعلیحضرت ! ثمر خدمات ذیقیمت گذشته و حالیه شما اگر اهالی موجوده وطن رامحظوظ و مستفید ساخته است این اقدام قابل قدر و خدمت بزرگ شما طبقات آتیه و اولادآینده را خوش بخت میگرداند ؛ چه بتجربه پیوسته که تاسیس دارالفنون در يك مملکتی بنایمتین و سنگ اولین تاداب تمدن و ترقی آنمملکت برده و به ثمر رسیدن اولاد نخستین اینمؤسسات بزرگ چراغ هدایت طبقات ما بعد واقع شده است .پس این موسسه عالیه که از محصولات بزرگ عصر زمامداری شاهانه بشمار میرود امیداست در آتیه بطوریکه متمنی است مصدر فیوضات برای این خاك واقع شود .۸۸۲شماره (نهم) سال دوممجله کابل(٤٨)مشاهيرمشاهير افغانستان(بقلم سرورخان جويا)جهان گذشته واقعاً اسرار آلوده است فقط نظر دقیق و فکر عمیق میخواهد تا از مشاهده يك صحنه عتیق بچندین رمزهای مکتوم و مطالب مجهول آشنا گردد، عیناً همین حالت را دارد وقتی خواننده کنجکاوی اوراق پوسیده تاریخی وصفحات پارینه بدست آورد، و با دیده بصیرت در آنها نگریست هر آئینه به قضایا و خبایای حیرت آوری دانا و بینا خواهد گردید:بسی اموات و خفته گانی هستند که بر زنده ها و بیداران منجمد برتری دارند هکذا ویرانه هائی که بر آبادانی ها رحجانیتی ثابت مینمایند، بعضاً استخوانهای پوسیده بزبان حال از مجد و عظمت اجساد بزرگواران و دانشمندانی می سرایند و برخی سفال شکسته ها از آثار هنروران قدیم رنگ و رونق از جواهرات می ربایند؛ هستند حصارهای مخروبه که عمرانات مدنی اعصار ماضی را بیاد می آرند و بسی وادی های بی صدا و متروکی که از اجتماعات پر غوغای دیروزی حکایاتی دارند.آری همین شواهد ساکت و خاموش اند که بما میگویند در عصرهای گذشته مردمان ما بمدنیت و افتخاری میزیسته و در بین خود ها دانشمندان وهنوررانی داشته اند که امروزه هم تاریخ آنها باعث تحیر و تفکر اقوام حیه دنیا و شکست و ریخت آثارشان اسباب زینت موزه های باشکوه عالم است.از عظمت مقام ناموران گذشته است که بمردمان حالیه ذوق تفحص و قدر دانی٨٨٣( ٤٩ )مشاهیر افغا نستانشمارة ( نهم ) سال دومپیدا شده و برای احزاب مختلف وسایل سرگرمی فراهم گردیده .دسته بنام مؤرخین وجمعی باسم عتیقه شناس ها زنده ساختن اسم ورسم آنها را فریضهٔاجتماعی خود و موجب بیدا ريهاي نسل آتیه می گما رند وگروهی محض بمنسو بيت قومیایشان سرشار بادهٔ غرور ومست افتخارند ، درین میانه تنها مائیم که بغفلت وکهالت ها ئیگرائیده واقلابیاد افغانستان قدیم وعزیز از دوره های باتجمل و پرحشمت او ازکار نامه هايمردان نامور وبا حذاقت او سخنی نگفته ونه سرائیده ایم :یاد ایامی که ماهم روز گاری داشتیم !ما ها که تا کنون با بسیار ادعای بزرگ نتوانسته ایم اندکی از مراتب عالیه گذشتگان خودرااحراز کنیم اینهم شایسته نخواهد بود آنها را ترك كفته واقلا بنام قدر دانی ازان ثروتهاینهانی یا بعبارة دیگر از پیش آهنگیانی که استحقاق آنها را اذهان عمومی فراموش کرده اندبعلاقه مندان حالیه و آینده یاد دهانی نکنیم .متاسفانه اگرچه از دوره های پیشتر مأخذ تاريخي واضحتری بدست نیست که از حالاتمشاهیر قرون قدیمۀ این سرزمین بحث رانده شود ولی این فقدان تاریخی قدیم باعث آن نیستکه از روشن ساختن نامهاي بزرگان ما بعد دریغ ورزیده شود . هرگاه کسی از دور هوسگار تجسس بوده و یا از نزدیکان ما دل و دماغ تحمل رنج ومحن و سر پاسداری از نامورانوطن داشته باشند دلایل و وسایل بی شماری خواهد بود که انهارا در گوشه و کنار اینسر زمین بیافتن ذخایر قیمتداري رهنمونی کند .افغانستان اگر مزایای آریائی و باختری قدیم قبل الاسلام و محاسن دوره هایغزنوی وغوری بعد الاسلام و ترقیات دوره های ابدالیان را در دو قرن پیشتر باختهویا مضافات وملحقاتش را فعلا از دست داده معهذا بهر سوئی از جنبهٔ اعتبارات تاريخيهزاران نمونه های آثار گران بهای مدنی و نشانه های خوابگاه یامقدم مردان ناموری داردکه بیننده هنگام مقایسه بانقاط دیگر آن متحیر می ماند .الحاصل سرتاسر آب وخاك این کشور با دفینه های پر بها ئی مخمر است که اگرما منسوبین٨٨٤( ٥٠ )مجلة کابلشماره ( نهم ) سال دومهر نقطه را جداگانه از قبیل علما ، حکما ، روحانیون ، مصنفین ، مولفین ، رسام ها ، نقاش ها ، خطاط ها ، معمارها وغیره در حدود و مناطق مسکونه خود شان نام ببریم سخن بدراز کشد .از مدتی بدین سو نگارنده ملتفت این وجوه شده و میل مفرطی در خود احساس میکردم که اگر موقع مساعد بود حتی المقدور بايك فرصتی لازم و ترتیبات مفصلی از رجال نامور وطن پاس داری کرده باشم ولی تشویق و ترغیب همقطار عالیمقدار ما آقای غبار درین روزها بحدی محرك و سلسله جنبان آن تمایل طبیعی گردید که نتوانستم از نوشتن خود داری کنم ویا منتظر فرصتی بشوم تا مشاهیر وطن را از هر نقطه وهر عصر یا هر صنفی علیحده ترتیب وتفریق نمایم اینست مصمم شدم كه يك سیر سریعی در زوایای تاریخ پیش گرفته و بهر شهر ودیار و ویرانه ومزاری نظری افگنم شاید بتوانم بحقایقی خبیر شده وصفحاتی چند در قید تحریر آرم ، اینهم ناگفته نماند که نگارش بنده در شرح حال مشاهیر این سامان ( باستثنای شعرای وطن که رفیق شعر پسند و شاعر دوست ما آقای گویا تحت نگارش دارند ) با اندازه توان از اوایل دورهٔ اسلام ببعد شروع شده وهم ترتیب آن از حروف هجا بیرون نخواهد بود .در ولایت ما مرسوم است که درشهرهای مخروبهٔ قدیمه در هوای نمناك هنگامیكه قطرات باران دانه دانه ونم نم می بارد مردم بیشتر متوجه به تفحص آثار عتیقه شده و خوبتر نایل بمقصود می گردند اينك من هم این جواهرات قیمت داری را که بتوجه خاطر حسرت تاك ومدد چشم نمناك از افشاندن قطراتی چند بر صفحات تاریخ وطن بدست آورده ام بانهایت افتخار به پیشگاه قدر شناسی نسل آینده ایثار میکنم :ابو اسمعیلیکی از معروفترین رجال قرن چهار هجري افغانستان كه بعالم اسلام فوق العاده قدر ومنزلتی داشته و بخطهٔ هرات بیشتر منسوبیتی دارد .٨٨٥( ٥١ )مشاهیر افغانستانشمارة ( نهم ) سال دومحضرت خواجه عبد الله انصاري رحمة الله علیه میباشند ، حضرت خواجه را بعضيپیر هرات میخوانند و برخی شیخ الاسلامش میگویند . در کتب تواریخ وتذکره ها اغلباًبنام شیخ ابو اسمعیل فرزند ابو منصور یاد شده وسلسله نسبی شان بمت انصاري وايوبانصاری ( رض ) میرسد مت انصاری در عصر خلافت حضرت عثمان (رض) در هراتتمكن جسته وخود ایشان بهمین خطه در بهار ٣٩٦ ھ از کتم عدم پا بعرصه وجودگذاشته اند .حضرت خواجه از کوچکی دا رای ذکاوت سرشاری بوده ودورۀ تحصیلات ابتدائیهرا بسرعت بسیاری طی نموده چنانچه در سن نه سالگی شعر عربی سروده ولیاقتی در علمعروض از خود بروز داده در دوره های جوانی و پیری هم به نسبت مراتب عالی علم وفضلومقام روحانیت از رجال محترم وبزرگواری بشمار میرفته .هشتاد و پنجساله مدت زندگانی خواجه انصاری در هرات نه تنها مایۀ سعادت متمكنينآنولایت گردیده بل بزرگترین وسیلۀ استفاده وهدایت عامۀ مسلمین بوده که از اطرافواکناف در آن دیار مسافرت ومهاجرت اختیار میکرده اند چه حضرت خواجه عبداللهاز هنگام طفولیت بمشقات حیات عادت کرده بود با حافظۀ قوی وهوش سريع الانتقال ویکه هر چه را یکبار می نوشت برلوحۀ خاطرش ضبط میگردید ، بحدی در تحصیل علوم منهمكمیشد که از خور و خواب فراموش میکرد ، وباندازۀ شیخ الاسلام در طریقت واخلاق خویشپابند بود که بسی اوقات بجامۀ عاریت بمجلس میرفت و در سرما های شدید بفرش بوریا ئی میخفتروز های طولانی از عدم بضاعت بخوردن گیاهی بسر برده ، شبهای بسیاری وقت خواب نمدپارۀ پوشیده و پارچۀ خشنی زیر سر نهاده ، با این احوال دست از وعظ و افادۀ خلایقبرنمی داشت وازکمال عزت نفس فقر ومسكنت خویش را ظاهر نمیساخت ؛ گرچه یارانوشاگردان او از توانگران و سیم داران آن زمان بودند .اینهمه زحمات بوجود ذیجود آنها طبعاً بایستی اهلیتی را می بخشود که سرسلسلۀ علما وادباو سردستۀ روحانيون و صوفيون آنولا محسوب شوند ، صاحب رسالۀ مزارات هراتعبدالله مشهور باصييل الدين واعظ مینویسد : شیخ الاسلام يكصد هزار بيت عربی بحافظه٨٨٦شماره ( نهم ) سال دوم مجله کابل ( ٥٢ )داشتند و اشعار منظومهٔ خودشان از ششصد هزار بیت عربی افزون است و همچنان از قول خود شیخ الاسلام اعلام میکند که : من سه صد هزار حدیث با هزاران اسناد یاد دارم که هیچکس در روزگار من باین اقتدار نبوده .همینطور جناب میر موجودۀ گازرگاه که از خدام مقرب آن بارگاه اند در یکی از مقالات شان منتشرهٔ شمارهٔ ١٦ کابل در وصف آثار حضرت شیخ الاسلام می نویسند : « مصنفات عدیدهٔ این بزرگوار بعضی بطبع رسیده مانند ( كنز السالکین در اخلاق و منازل السایرین ) در علم تصوف و بعضی منحصر به رساله های قلمی مانده است و از اجل مصنفات ایشان تفسیر کشف الاسرار است ، همچنان از نگارش آقای وحید زاده در ارمغان ظاهر است که حضرت خواجه بنام ( مناجات ) ( دل و جان ) ( قلندر نامه ) ( محبت نامه ) ( واردات ) ( هفت حصار ) هم رساله هائی نوشته اند .رسالهٔ كوچك الهی نامهٔ شان را که نگارنده در هرات طبع و نشر کرده ام جملات بر جسته و عبارات مقفی و موزون یا مفاد نثر و نظم آن برگزیده ترین سندی خواهد بود تا لیاقت های ادبی آن سخنور بلیغ و فصیح را در زبان فارسی ثابت کند الحاصل این فاضل ربانی در سال چهار صد و هشاد و يك هجری حیات مستعار را بدرود گفته و در خطهٔ گازرگاه که از حصص شمالی شرقی هرات و بیشهٔ خوش آب و هوا نیست برای ابدی آرمیدند .و قطعهٔ گازرگاه فقط از میمنت مقبرهٔ حضرت خواجه انصاری یکی از قراء مشهوره و معمورهٔ هرات بحساب میرود چرا که اکثر از سلاطین مانند ابوسعید میرزا در ٨٣٢ بر تربت آن بزرگوار عمارات عالی بنا ساخت و شاه رخ شاه میرزا در ٨٥٩ بسی الحاقات به او نموده و بتوسعه اش پرداخت و اعلیحضرت عبدالرحمن خان در ١٣٠٤ بذریعهٔ فرا مرز خان نائب سالار هرات تزئینات لوحه و پنجرهٔ مرقد شیخ الاسلام را از چوب و سنگ رخام انجام داد .فعلا مجاورین بسیاری در دور و بر آن مکان با احترام اقامت دارند و عقیدت مندان خاص و عام برای زیارت در رفت و آمد خویش تا کنون شبا روزی مداومت میورزند .٨٨٧شماره (نهم) سال دوم مشاهير افغانستن (٥٣)ابو علی سينا:ابن سينا حكيم و فيلسوف مشهور قرن چهار هجری است كه صيت فضل و شهرتش شرق و غرب عالم را فرا گرفته و مخصوصاً در عصری كه او میزيسته فی مابین همقطارانش در فضیلت حكمت و علوم دیگر کمتر نظیر و عديل داشته ، بلکه اغلب او را بمنزله ارسطو و سقراط دانسته اند و بوعلی در عالم اسلام بنام شيخ الرئيس پيشواى حكما و اطبای اسلامی شناخته شده و در اروپا از قرون وسطی تا بحال باسم اويسن Avecenne معروف گردیده چنانچه بسیاری از تالیفاتش از قدیم به لاتين ترجمه شده و در اكثریه مدارس دنيا مورد استفاده طلاب طب بوده پدر شيخ الرئيس عبدالله از مردمان روشناس بلخ و مامور امور دیوانی آن بلد بوده كه در زمان منصور عبد الملك سامانی به بخارا رفته و بقریه خرمثين ماموريتى تقرر یافته ، مادرش ستاره از قريه افشنه میباشد ، اسم اصلی ابو علی ، حسين و مولدش خرمثين در تاریخ ولادت او نزد مورخين اختلافاتيسنت يكی ماه صفر ٣٧٣ میگوید و دیگری ٣٦٣ بحرانی هم ٣٧٠ دیده شده ، از سن پنجسالگی پدرش او را برای تحصیل به بخارا آورده بمعلمش سپرد بدواً بآموختن علم دین و بعد باصول ادب مشغول گشت ، علم حساب را از محمود مساح ، فقه را از اسمعيل زاهد و منطق را از ابو عبدالله ناتلی آموخت ، اما در تحصيل هندسه استاد منطق او پس از دوسه درسی عاجز آمده و خودش بمطالعه کتاب اقليدس آشنا شد ، پس ازینها علم طب را از حسن بن نوح فرا گرفته و درين علم دارای لیاقتی بسزا گردید و امراض صعبی را علاج كرد ، بعضی ها مینویسند که شيخ الرئيس در سن هجده سالگی فراغت از تحصیل یافت و برخی میگویند در نزديكى بيست سالگی دو باره آمادهٔ تحصیل گرديد بهر حال در مطالعات فلسفی و طبی زحمات زیادتری را متحمل میشد .غرض شیخ در همین حالت استفاده از کتب در طبابت هم اوقاتی مصروف میداشت تا امیر نوح بمرضی مبتلا گشت که اطبا از علاج عاجز آمدند و شیخ از تشخیص مرض و تداوي او شهرت شایانی کسب کرده وحتی در زمرهٔ ندیمان خاص او تقرب جست٨٨٨( ٥٤ )مجله کابلشماره ( نهم ) سال دومو بکتاب خانه مهم سلطنتی هم راه یافت بعد ازان شیخ باغتنام موقع در مطالعات وسعتداد اگر چه درین ضمن کتابخانه طعمه حریق شده و بتحريك معاندین او بنام محتکر علومویرا محترق دانستند ولی این اتهام از در جات او در حضور سلطان نکاست .تا آنکه دوره سلطنت امیر نوح سپری و سامانی ها بظهور دوره غزنوی مضمحل شدهو روز گار شیخ بخوشی نمیگذشت و رهسپار جرجان شد و آنجا هم نزد حکمران محلی منزلتییافته و در جرگۀ فقها و ندما قرار گرفت تا شهرت او به سلطان محمود غزنوی رسیدهبلکه د شمنانش سلطان را بجلب او در غزنین و اذیتش بر انگیختاندند ، ولی شیخ از آنجافرار کرده و به زحمت زیادی خود را به ابیورد رسانید و از انجا به نیشاپور رفت و در انجاماز بیم ملا زمان سلطان تاب مقاومت نیاورده بجرجان عودت کرد این مرتبه لیاقت و حسنعمل شیخ بواسطة معالجۀ خواهر زاده قابوس علاوه بر یافتن عزت و شهرت از تهلکه هم نجاتدادش قابوس اورا با احترام در دربار خود نگهداشته و نزد سلطان محمود شفاعت بسیاری کردتا کدورت خاطر سلطان را به نسبت او زایل نمود ، اما چون این دولت براي شيخ عاجل بودپس از طغیان مردم و قتل قابوس ، شيخ ترك جرجان کرد ولی چندین مرتبه در اطراف رفتهو باز بجرجان برگشته تا اخیراً در زمان سلطنت مجد الدوله متوجه ری گردید و از معالجۀ آن پادشاهماليخوليا هم يك مدتی براحت دران خطه بسر برده متعاقباً در قزوین و از انجا همدان رفت درهمدان لیاقت طبي وي در علاج قولنج شمس الدوله بن فخرالدوله ، گذشته از عزت دربار و ندیمیپادشاه شیخ را بر تبه وزارت رسانید ولي در عهد پسر او تاج الدوله متا سفانه شيخ الرئيسباندازه سه چهار ماهی محبوس گردید تا در دوره علاء الدوله که به سوی اصفهان رهسپار گردیداز طرف پادشاه وقت ، استقبال و پذیرائی خوبی شده اگر چه رقابت هائی از طرف علمایآنجا با شیخ ور زیده شد بزمان کمی اظهار فضیلت ابن سینا او را سردستۀ فضلای آنز مانو مکان قرارداده وزارت را دوباره نصیب او گردانید اما درین مرتبه مدت دراز تري بوزارتزیست و با علاء الدوله در اوقات مختلف عزت و ذات او از فکر رسا و تدبيرعالي خويش همرائی هاکرد ، مخصوصاً بعاقبت اندیشی های خود در مقابل حملات وسلطۀ سلطان مسعود پسر سلطان محمود٨٨٩شماره ( نهم ) سال دوم مشاهير افغان ستان ( ٥٥ )بر اصفهان وری آبروی خاندانی اورا محفوظ نگهداشت در اصفهان از علم و هنر خویش یادگارها ئی گذاشت اگرچه حوادث زمان و مشاغل مهمه او را به تعمیر رسد خانه که در نظر داشت باصفهان كامیاب نگر دانید ، بازهم در تسهیلات علم نجوم و حل غوا مضی آن تا اندازۀ زحمات او بهدر نرفت .الحاصل شيخ الرئیس در محار بة كه علاء الدوله به کرخ ( ۱ ) رفته بود همراه بوده و درارض راه بمرض قولنج گرفتار گردیده وهر قدر بعلاج خویش پرداخت ثمری نه بخشود بلکه در مراجعت علاءالدوله و مسافرت اجباری شیخ درد سر هم ضمیمۀ او شد و در همدان بقولی در سنه ٤٢٧ هـ و بقولی در ٤٢٨ ترك حيات گفت .بعضی از مورخین عقیده دارند كه در محبس جان سپرده ، الحاصل حضرت شیخ از مردان دانشور و از فلاسفة بزرگ شرق بحساب است که ترقی حکمت و فلسفه در اکثر نقاط مشرق و مغرب مديون فضل و هنر ایشان بوده چه گذارشات حال واحوال و سوانح حيات او درهر تاریخ و تذکره بنظر میخورد ، قیمت و اهمیت شخصی او را دو بالا میسازد گویا شیخ در هیچ زمانی از خدمات نوعی طفره نزده خواه از پهلوهای علمی بوده و یا عملی ہمیشہ الاوقات مصروفیتی داشته و هم آثار قیمتداری که از آنها یا د گار مانده ثابت كننده همین ادعاست که اگر در انزوا بوده یا ندیم پادشاه اگر در کنج محبس به اسارت گذرا نیده و یا در دربار پاد شاهی رتبه وزارت داشته بحضر وسفر هیچگاه از تدوين وتحرير كتب علمی ، فلسفی ، حکمتی ، اخلاقی ، ادبی نظم و نثر در فارسی و عربی فراغتی نیافته چنانچه یکعده كتب مؤلفه ومصنفه مهمۀ او که از ما خذ معتبره چیده شده قرار آتی است :( شفا ) در حکمت هجده جلد از اجل مصنفات اوست که در ظرف ۲۰ ماه آن را به پایان رسانیده ( قانون ) در صناعات طبیه به پنج کتاب تدوین شده ( انصاف ) که حاوی شرح کتب ار سطوست در ۲۰ مجلد ( حاصل و محصول ) در اجزاء فلسفه که نامه دانش وران ۲۱ جلدش مینویسد وقاموس الاعلام ۲۰ جلد (لغت عرب) پنج جلد (عنوان الحكمه)۱ — از مبو ط های فارسی است .۸۹۰( ٥٦ )شماره ( نهم ) سال دوممجله کابلدر ده جلد از حکمت الهی وطبعی وریاضی بحث رانده (هدایه) در حکمت ( البروالائم )در اخلاق بدو جلد ( لغات سدیدیه ) در اصطلاحات طبیه ٥ جلد ( مجموع ) در حکمتعروضیه ( علم كيميا وهيئات صور فلکیه ) ( تدارک به انواع خطاء طب در معالجات )( اوسط جرجانی ) در منطق ( كتاب مبداء ومعاد ) در نفس ( ارصاد کلیه ) ( معاد )( حكمت علائيه ) موسوم بدانش نامه در فارسی نوشته شده ( نجات ) در دو مجلد( حدودالطب) کتب موجز الصغير وموجز كبير درمنطق ( حكمت المشرقيه ) ( در كبيسه ورصد) (حكمت عرشيه ) ( تدبیرلشکری) ( الملح ) در نحو ( تحويل وتعبير رويا ) ( حکمت )حضرت شیخ الرئیس علاوه برین کتب معتبره ومستقل یکرشته رسالات ویکعده مقالات دیگریدر علوم و فنون متنوعه حتی در خواص کاسنی و خاصیت های سکنجبین نوشته و قصایدوربا عیاتی در عربی وفارسی بنظم آورده که ما از نوشتن و نامبردن آنها درينجا عمداًصرفنظر کردیم چرا که بطول انجامیده ودور از مناسبت این مقاله مختصر ظاهر خواهد شد .۸۹۱[BLANK PAGE]هیئت اداری یاوری اول حضور همایونیشماره ( نهم ) سال دوم شعرای افغا نستان ( ٥٧ )شعرای افغا نستان(٧)( دوره غزنویان یا آل ناصر )نگارش سرور خان گویازینتی علوی ـ از معاریف شعرای دربار سلطان محمود و پسرش سلطان مسعود است وهمه جا نام او در ردیف شعرای زبر دست آن دربار مانند عنصری و عسجدی وفرخی وغیره ثبت گشته این شاعر مفلق صلات وجوائز گرانمایه ازین دو سلطان کریم دریافته چنانچه مؤرخ نامور دربار غزنی ابوالفضل بیهقی در تاریخ مسعودی در ذکرسلطان مسعود می نویسد : ـ و آنچه شعرا را بخشید خود اندازه نبود چنانکه دريك شب علوی زینتی را كه شاعر بود يك پیل بخشید وهزار هزار درم چنانكه عیارش در ده درم نقره نه ونیم آمدي وفرمود تا آنصلۀ گران را در بر پیل نهادند وبخانۀ علوی بردند وهم بیهقی را جع بحوادث سنه ٤٢٢ وجشن سلطان مسعود در روز عید فطر همان سال مینویسد : ـ شعرا پیش آمدند وشعر خواندند وبر اثر ایشان مطربان زدن و گفتن گرفتند ونشاطی برپای شد که گفتی درین بقعت غم نماند که همه هزیمت شد و امیر ( مسعود ) شاعرانی را که یگانه تر بودند بیست هزار درم فرمود وعلوی زینتی را پنجاه هزار درم بر پیلی بخانۀ وی بردند وعنصری را هزار دینار دادند ومطربان ومسخرگان را سی هزار درم وآن شعرهاکه خواندند همه در دوا وین ثبت استبیش ازانچه كه ما درفوق از احوال زینتی نگاشتیم چیزی در تذکرها نشان نمیدهند جز آنكه مجمع الفصحا مینویسد كه زینتی در اواخر بدربار سلطان ابراهیم پسر سلطان مسعود هم تقرب یافته وبا ابو حنیفه اسکافی معاصر بوده ـ مولد وتاریخ وفات و مدفن او معلوم نیست با اینکه اشعار او اندك است بعضی ازان را صاحب لغات اسدی ولباب الالباب ضبط کرده اند . نمونۀ اشعار : ـای خداوند روزگار پناه مطربان را بخواه و باده بخواهتا بدان لعل می فرو شوئیم کامها را ز گردو خشکی راه٨٩٢شماره ( نهم ) سال دوم مجله كابل ( ٥٨ )پس جوان مرد وار برسا زيم مجلسي پر نهنگ شير آگاهميسرة مطربان خوش سا زيم ميمنة دوستان نيكو خواهعلم از ساقيان بپای كنيم تار منجوقها ز زلف سياهبدل تير دستها گير يم از گل و سنبل شگفته پگاهبدل جوشن و زره پوشيم بر خود از دوستان خطاو گناهبر سر اسپر كنيم تا داريم خويشتن را زتير غمزه نگاهغم لرزد ز پيش ما چنا نك خاق و قيصر ز پيش شاهنشاهمسعود سعد سلمان : در روزگار دولت غزنویه بپایه ها ومناصب بلندی ارتقا جستهودر مداحی پنجنفر از ان سلاطین مشغول بوده مانند سلطان ابراهيم ابن مسعود٤٥١ – ٤٩٢ و سلطان مسعود ابن ابراهيم ٤٩٢ – ٥٠٨ وسلطان عضدالدوله شيرزاد ابنمسعود ٥٠٨ – ٥٠٩ و سلطان ارسلا نشاه ابن مسعود ٥٠٩ – ٥١٢ وسلطان بهرام شاهابن ابراهيم ٥١٢ – ٥٤٧ .مسعود سعد سلمان همچنان كه ازين سلاطين نوازشها يافته از دست بعضیازينها سختی های بسیاری هم كشيده چنانكه سلطان ابراهيم و پسرش مسعود دو بار او را حبسنموده اند سلطان ابراهيم مسعود را بعلت نديمي پسرش مسعود ده سال بندی ساخت هفتسال در محبس ودهك وسه سال در قلعة نای واز زار نالیهای مسعود است دران حبس خانه هاكه ميگويد : -هفت سالم بکوفت سود دهك (۱) پس ازانم سه سال قلعة نایو در عهد سلطان مسعود پسر سلطان ابراهيم بتهمت رابطه و علاقه او با ابو نصر فارسیكه طرف غضب سلطانی واقع گشت تقريباً هشت نه سال در قلعه مرنج ( ۲ ) سختی حبس( ١ ) دهك منزلی است از منازل ما بين زرنج پای تخت سیستان و بست که درحدود زابلستان یعنیملك غزنه است اصطخری ص ٢٤٩ – ٢٥٠( ٢ ) مرنج قلعه ايست در هند برهان قاطع .۸۹۳شماره ( نهم ) سال شعرای افغا لستان ( ٥٩ )کشیده و بهترین ایام عمر این شاعر نامور درین حبس خانه ها سپری گشته و بعد ها که ازینسختی ها رهائی یافت با پیکری ناتوان و خاطری محزون و دلی شکسته بقیۀ عمر را بانزواوگوشه گیری گذراند تا در حدود سنه ٥١٥ از تنگنای دنیا رخت بسرای عقبی کشیدو تولدش علی التحقیق در ٤٣٨ روی داده و بدین حساب هفتاد و هفت سال عمر یافته .مسعود سعد سلمان از شعرای بااقتدار زبان فارسی است قصائدی را که در مدت حبس خودسروده از مهیج ترین شاهکارهای ادبی بشمار میرود در سلاست الفاظ وفصاحت بیان وتناسبجمله بندی و سادگی عبارت کمتر نظیری بخود داشته چنانکه اکثر استادان عصر از قبیل مختاریغز نوی و معزي سمرقندی وابوالفرج رونی ومحمد ابن ناصر علوی غزنوی اورا ببزرگیستوده اند . نخستین شخصی که دیوان مسعود را جمع و ترتیب نمود حضرت حکیم سنائیغزنویست ، مسعود درسه زبان عربی ، فارسی ، هندی قدرت داشته و درهر سه زبان اشعارگفته اما سوای دیران فارسی او که ١٥ هزار بیت است اثري از دیوان عربی و اردوی اودربین نیست ولی رشید و طواط بلخی چند بیت عربی او را در حدایق السحر نقل میکند ــدر مولد مسعود اختلاف است آزاد بلگرامی درسبحة المرجان في آثار هندوستانمولد اورا لاهور میداند و تقی کاشی ووالهٔ داغستانی وصاحب مجمع الفصحا اورا همدانیپنداشته اند ودولتشاه اورا جرجانی دانسته وآتشکده مولدش را غزنی گفته چنانکهمی نگارد :ـ پدرش خواجه سعد ابن سلمان بدارالملك غزنین رفته و درانجا رحل اقامتانداخته ومسعود در آخر دولت سلطان مسعود ابن محمود پیداگشته ونهال قابلیتس درچمندوات آل سبکتگین نشوونما یافته نمونه اشعار :در حصار ناینالم ز دل چونای من اندر حصار نای پستی گرفت همت من زین بلند جایگردون بدرد و رنج مرا کشته بود اگر پیوند عمر من نشدی نظم جا تفزای٨٩٤شماره (نهم) سال دوم مجله کابل (۶۰)آوخ که پست گشت مرا همت بلند زنگار غم گرفت مرا طبع غمزدايگردون چه خواهد از من سرگشته ضعیف گیتی چه جوید از من در مانده گدایای بخت ارنه کوه شدی ساعتی برو ای دولت ارنه باد شدی لحظه بپایگر شیر شرزه نیستی ای فضل کم شکر ور مار گرزه نیستی ای عقل کم گزاياي بی هنر زمانه مرا پاك در نورد ای کور دل سپهر مرا نيك بر گرایدر آتش شکیم چو نخل فرو چکان بر سنگ امتحانم چون زر بیاز مایای ديده سعادت تاريك شو مبین ای مادر امید سترون شود مزایای اژدهای چرخ دلم بیشتر بخور ای آسیای حبس تنم نیکتر بسایمسعود سعد دشمن فضل است روزگار این روزگار شیفته را فضل کم نمایابو الفرج سگزي :ـ اصل او از سیستان و بقول دولتشاه سمرقندی او را غزنوي هم دانستهاند. ابوالفرج استاد عنصری و در اوایل حال مداح خاندان سیمجور بوده و در عهد آنها سرمایهاعتبار اندوخت و در هنگامیکه سلطان محمود خراسان را فتح کرد و امیر ابوعلی سیمجور را مستاصلنمود ابو الفرج سگزی گرفتار آمد و سلطان بقتل او فرمان داد بعلتی که بتحريك آل سیمجور ازخاندان سلطان هجو میکرد و او عنصری را شفاعتگر خود ساخت و سلطان او را بدارائیش بعنصریبخشید عنصری همه مال او را گرفت و نیمه را با ستاد مسترد نمود. تذکره نویسان باستادیابو الفرج اقرار دارند مجمع الفصحا عمر او را صدو بیست سال می نویسد و بقول دولتشاهآثار متعددی در فن ادب از استاد بوده ـ ولی اکنون نشانی از آثار او باقی نمانده جزدو سه بیت ذیل : ـعنقای مغرب است درین دور خرمی خاص از برای محنت و غم زاد آدمیچندانیکه گرد صروت عالم بر آمدیم غمخواره آدم آمد و بیچاره آدمیهر کس بقدر خویش گرفتار محنت است کس را نداده اند برات مسلمیمعزی غزنوی :ـ در عهد سلطان سراج الدوله خسرو (۵۴۷) ابن سلطان بهرامشاه غزنوي۸۹۵شماره ( نهم ) سال دوم شعرای افغانستان ( ٦١ )بوده و مداحی ازان سلطان نموده نامش سدیدالدین است صاحب لباب الالباب از دیوان او تعریف میکند ولي صر صر حوادث زمان دفتر آثار او را بر باد داده و اکنون جز ابیات محدودی در تذکره ها چیزی از اشعار او نمانده .نمونه اشعار :ز رشک کرته تنگت چه گویم تا چه دلتنگم که بی مهرو وفا یاری در آغوشت چرا باشدقبای ساده می پوشی که خون گرید همی چشمم که باری کیست آنصورت که همرنگ قبا باشدخطا گفتم صواب آمد قبا باچین و باصورت نگاری را که او رشك بت چین و ختا باشدزتو گر بوسه خواهم بجان نفروشی و کوئی تو کی دیدی که بوس ما چنین ارزان بها باشدحکیم ناصر خسرو بلخي : - در ماه ذیقعده از شهور سنه ٣٩٤ در قبادیان از نواحی بلخ تولد یافته و در سنه ٤٨١ در یمگان از علاقه بدخشان ترك زنده گی گفته و قبر او در درۀ یمگان تا کنون هم ظاهر است گویند حکیم قرآن کریم را از برداشت و در السنه و ادبیات و علوم عقلی و نقلی مهارتی بسزا داشت و اطلاع بر مذاهب و ادیان حاصل کرد و اغلب اوقات جز مطالعۀ کتب انیس و جلیسی نداشت و در سنه ٤٣٧ احرام کعبۀ معظمه زادها الله شرفا بست و این سفر او مدت هفت سال طول کشید و دران سفر چهار بار حج گذارد و قلمرو ایران را از مرکز شمال شرقی و غربی و جنوب غربی و ارمنستان و آسیای كوچك و حلب و طرابلس و شام و سوریه و فلسطین و جزیرة العرب و مصر را سیاحت نمود و بتخصیص در مصر سه سال گذراند و در انجا مذهب اسماعیلیه و طریقۀ قاطمیان را اختیار نمود و از طرف ابو تمیم معد ابن على المستنصر بالله حجتی علاقۀ خراسان باو تعیین یافت و او برای ترویج و نشر مذهب اسماعیلیه بدیار خود باز گشت و اخیراً بدین سبب از بلخ اخراج گردید و درین اوقات چندی پنهان بوده و در خفا به نشر مذهب خود میکوشید و از قدرتی که در مناظره داشت کارش پیشرفتی میکرد و جز محرمان مخصوص او هیچکس از٨٩٦( ٦٢ ) مجلة کابلشماره ( هم ) سال دومملجا و مسکنش سراغ نداشت تا آنکه از ندران پناه برد چه امرای آنسامان مذهب شیعیداشتند و بعد از چندی بخاك بدخشان باز گشت و تا آخر عمر درینجا به ترویجدعوت فاطمی قیام داشت . حکیم در نظم اشعار سبك مخصوصي دارد ادله وبراهين علمىو منطقی را در قالب نظم ب قدرت تمام ریخته و چون در نظم ابیات هم مطمح نظرش نشر دعوتبوده از پنجه افکار او از خیالات شاعرانه خالی است . حکیم از خاندان محتشمی بودهو خاندائش بامور دولتی و شغل دیوانی میپرداختند و پیش از سفر حج دبیر پیشه بود وباعمال دولتی مشغول بود تا پایه شهرتش بلند گشت ولقب ادیبی وعنوان دبیر فاضل یافتودر در بار امر اوسلا طین راه داشت از قبیل سلطان محمود وسلطان مسعود وغيره .آثار حکیم نظماً و نثرا بسیار است مانند روشنائی نامه وزا دالمسا فرين - وبستانا لعقول وسیاحت نامه وسعادت نامه وغیره دیوان عربی هم داشته : شرح حال حکیم و دیوانقصا يد وروشنایی نامه وسعادت نامه و يك رساله نثر او با تعلیقات و حواشی استادانه در اینتازه کیها در طهران از طرف يك هيئت علمی بطبع رسیده .نمونه اشعارمسمط :-اي گنبد زنگار گون ای پر جنون و پر فتونهم تو شریف وهم تو دون هم كمره و هم رهنموندر پای سبزسر نگون پر گو هر بی منتهیکه خاك چون دیبا کنی گه شاخ پر جوزا کنیکه خوي بد زیبا كنى گه بادیه دریا کنیکه سنگ چون مينا کنی وز نار بستاني ضيابهمن کنون زر گر شود برگ رزان چون زر شودصحرا زبیم اصفر شود چون چرخ در چادر شودچون پرد کی دختر شود خورشيد رخشان برسماکابن نوان اندر چمن عریان چو پیش بت شمن۸۹۷[BLANK PAGE]از مناظر سراج العمارت جلال آباداز مناظر چمن حضوری کابلشماره ( نهم ) سال دوم شعراي افغا نستان ( ٦٣ )نه ياسمن و نه سمن نه سوسن و نه نسترنهمچون غريب ممتحن پژمرده باغ بی نوااكنون صباء مشك شم آرد برون خيل وحشملؤ لؤ بر افرازد علم چون ابر در آردز نمچون بر سمن ننهي قدم در باغ چون بجهد صبابر بوستان لشكر كشد مطرد بخون اندر كشدچون برق خنجر بركشد گلبن و شی در بر كشدبلبل ز گلبن بر كشد در كلة ديبا نواگیتی بهشت آئین كند پر لؤ لؤ نسرين كندگلبن پر از پروين كند چون ابر مركب زين كندآهو سمن بالين كند وز نسترن جويد چراگلبن چو تخت خسروان لاله چو روی نیکوانبلبل ز ناز گل نوان وز چوب خشك بى روانگشته روان دروي روان پوشیده از و شی قبا۸۹۸شماره ( نهم ) سال دوم مجله کابل ( ٦٤ )ترجمه از کتاب تاریخ ادبیات فرانسویمترجم سید قاسم خانآندره شینیهشاعر جوان و ناکام فرانسوی در سنه ١٧٦٢ مسیحی از مادری یونانی الاصل در استانبول که پدرش در آنجا ژنرال قونسل فرانسه بود متولد شده و هنوز طفل بود که بوطن بازش آوردند، در پاریس تربیه یافته در همانوقت تحصیل، شروع کرد به سرودن اشعار، و پس از چندی که دورهٔ تحصیلاتش تکمیل یافت و در ینوقت پدرش به اثر معرفی یکی از رجال معتبر دربار بسفارت فرانسه در دربار (تونس) مقرر میشد، بدون رغبت محض به موجب توصیه و اسرار پدر و مقتضای زمان که هر اصیل زاده بایست چندی در سلك عسكري خدمت کند و لقب شوالیه و دیگر عناوین اعزازی حاصل نماید، داخل نظام شد ولی دیری نگذشت که به اثر همان بی میلی که بسر بازي داشت ازین مسلك به بهانهٔ عدم صحت مندی استعفی داد، و بقصد سیاحت به ایطالی عزیمت کرده حین مراجعت چند سالی را به تحصیل و تفریح در پاریس بسر رسانید، و ضمناً با ارباب سخن آشنائی و آمیزش یافته اشعار نوساخت خویش را بر آنها خواند و در محافل ادبی راهی برای خود و غزلیات خویش باز کرد، ولی بالاخره از این وضعیت هم خسته شده در سال ١٧٧٨ به حیث منشی سفارت به لندن رفت، مگر عشق و تمایل روحی اش كه به افق های كشاده و تابناك و اسلوب روشن مشتاق بود به هوای غبار آلود و کدر انگلستان و شعرای آنجا چندان خو نگرفت و در ١٧٩٠ که به پاریس بازگشت در شرکت ( ترو دین ) که بعدها به ( شرکت رفقای مشروطه ) موسوم شد، شامل گشت، اگر چه شخصاً طرفدار خیالات جدید و آزادی و مساوات بشری بود ولی هر نوع افراط و شدت را نمی دید و مسلك اعتدالی داشت و بهمین مناسبت بود که به اتفاق مالرب به مدافعه لویی شانزدهم که رؤسای انقلابی محاکمه میکردند، قیام کرد و با ژاکوبن ها که عقاید افراطی داشتند بواسطة مقالاتيكه٨٩٩(٦٥) آندره شينيه شماره (نهم) سال دومدر (ژور نال دو پاري) و (مركور) شائع میکرد، و در اشعارش موسوم به (ژودوپوم) و (سرود سپاهیان سویس شا توويو) مخالفت شديدي نشان داد .اتفاقاً در سنت لازار محبوس گشته عاقبت یکی از آخرین قربانی های دوره وحشت(ترور Tereur) شد، پدر و برادرش با وجود نفوذ و اقتداری که در حوزه حکومتی داشتندبه نجات دادن او موفق نشدند و سر جوان بد بخت در ٢٥ ژانوي ١٧٩٤، زير تيغ گيوتينبخاک غلطید .دیروز بعد انقلاب ماه تر میدور که یقیناً باعث نجات او می شد، رو نما شده رؤساي خونآشام انقلابی به کیفر کردار ظالمانه خود رسیدند .آثار این شاعر ناکام عموماً ناتمام مانده و در زمان حیات خودش فقط دو غزل یکی«ژو دو پوم» و دیگر «سرود سپاهیان سویسی شاتوبریو» و بعضی مضامین سیاسی که درژورنال دو پاری و مرکور شائع شده است، باقی تمامی آثار او که اکثر آن بصورت ناقصو نا مکمل مانده متفرق و در اوراقیکه نظریات و نقشه ها و اشعار خود را در انها یاد داشتمیکرد، یافت شده از آن جمله است :اشعار قدیمی : نابینا، گدا، آزادي، نوعروس ناکام، علاوه برین شینیه اشعار مرتبهم زیاد دارد از قبیل کشف، هر مز، أمريك، علم دو ستی، غزلیات عشقی و قصیده هایسیاسی هم گفته . . .نشر آثار شینیه :آثار پراگندۀ شینیه پس از مرگ او به چند ین نو بت از طرف خاندانشطبع گشته. میلو اشعارش را شناخته را جع بآن نظریه مفصلی نوشت و شاتو بریاندر کتابش مرسوم به (روح مسیحیت) چند قطعه از اشعار او را بقسم یاد گار و نمونه ذکر کرده،اولین طبع اثرات شاعر ناکام در ١٨١٩ توسط هانری لانو ش بطور غیر منظم و نادرست اجرا شد،ولی انتشار نسخه های مزبور اهمیت آثار شینیه را در عوام منتشر ساخته سبب شد که متعاقباً٤٠٠( ٦٦ )شماره ( نهم ) سال دوممجلة كابلهر يك از آثار موصوف چند نوبت طبع و نشر شود در سنه ١٨٦٢ فو كيه، اثريات شینیه را بقدر وسع در کتابی جمع و با مقدمة موزونی طبع نمود و حالیه هم طبع كلیة آثار آن شاعر جوان که بزحمت جمع و ترتیب شده به صورت مرغوبی مد نظر است .اسلوب شینیه :این جوان ناکام سر پر شور و روح آزادی داشت و در نظم اشعار چندان پابند اسلوب و قواعد نبود ، هر چه دلش میخواست و آنچه بنظرش مناسب می آمد میگفت ولی انصاف باید داد که آثار او عموماً گیرنده ، مؤثر و از نقطة نظر ادبيات صحيح میبا شد . چند نکته از اسلوب شعر سرائی وطرز گفتار و افکار او را مثالا ذکر میکنیم : -عشق تفریح و تحصیل :اسلوب او که دران عشق تفریح و تحصیل یکجا جمع شده بیشتر اسلوب رونسارد را بخاطر می دهد به بینید شاعر به چه خوبی از یکی به دیگری منتقل می شود : -« وقتی دست بی احتیاطیم سرچشمة پولم را خشك ساخت به منزل مراجعت کردم و در آنجا بصورت يك مطالعه کننده جاهد ، مسرور و بی آرزو نشستم ولی اگر پلوتوس رب النوع ثروت از چشمه طلائی خود باز آمده درد ستم آن رگ گم شده را باز رهنمونی کند ( یعنی متمول شوم ) آنگاه با نطق های بزرگ ، کتب قديمة مدرسه و معلم خدا حافظي کرده خود را در آغوش جشن های با شکوه و تجملات معطر و مجالس زیبا پر تاب خواهم کرد . »اشعار علمی :شینیه بسط و توسعه علوم و فنون ترقی روز افزون آن ها را مربوط به خط و قلم بالخاصه به شعر دانسته میگوید : تمام علوم باهم مربوط است ؛ فنون انسانی حکمرانی خود را در اکناف بعیدۀ عالم قائم و منتشر کرده نتوانست تا آنکه احاطۀ شعر را توسیع نه بخشید .٩٠١شماره (نهم) سال دوم آندره شينيه (٦٧)اشعار سیاسی :دعوت به اعتدال : آندره شينيه با وجود داشتن عقايد انقلابی شخص وجدانی و اعتدال پسند بود و چون حکومت انقلابی از وظايف اصلیه خود منحرف شد و بر قتل عام بیكناهان دست کشادروح حساسش نہایت متأثر شده به مخالفت رؤساي خونريز قيام کرد . دريك جا میكويد : حال بايد بفکر پائین آمدن شوید و نگذا رید ( ملت را ) که بی مشوره ، عنان از کف داده با مشعل شرر بار و آهن کشنده مسلح شود ، و برای حصول حقوق قانونی خود، جنایات رکیکه نموده و آنرا انتقام خواهی از حق گوید .اشعار قدیمی :شينيه در کلیه آثار خود قصة قدما را آورده و اسمای پهلوانان و ارباب انواع یونانی را بقسم مثال ذکر کرده است و درین راه از همه همسلکان و معاصرين خود گوی سبقت ربوده با ید انصاف داد که مطالعات او در صفحات تواريخ قدما و یونان که مأخذ اقتباسات اوست خیلی وسیع و مکمل بوده است .پیش بینی مرگ :شاعر در اثر مخالفت هائیکه با رؤساي انقلابی داشت مرگ غیر طبیعی را برای خود پیش بینی کرده می نویسد : . من ميميرم . قبل از رسیدن شام ، روز عمر من بسر میرسد گل حیات من ناشگفته پژمرده شد ، زندگی براي من لذات و مسرات شيرين وملائمی میداشت ولی هنوز آن مسرات ولذات را نچشيده ، اينك می میرم . »( این شاعر نا کام عمر کوتاهی داشت و قراریکه از آثار نا مكمل و نارسيدة او استنباط میشود ، هرگاه عمرش وفا میکرد استاد شعر وشاعري یگانه سخنور عصر میگردید و شاید بازار لا مارتین و امثال او را می شکست . مترجم )۹۰۲شماره ( نهم ) سال دوم مجله کابل ( 68 )«نمونه کلام»( سرود چشم )بیا ! آنجا روی سبزۀ باطراوت جایت تیار است . بیا ؛ بیا و سرت را روی زانویم بگذار سوی من نگاه کن و خاموش باش . سرودی را که خوشداری من برایت میخوانم . همچنانکه در موقع فرار شب و طلوع روز افق نیمرنگ میباشد، چشمان دلفریب ترا در حالیکه نیمه خواب و نیمه باز باشند، تماشا میکنم...درین حال بمن بگو: « دوست عزیز وفادارم ، من میخواهم خداحافظ !» من جواب میدهم: «محبوبۀ قشنگم خداحافظت بخواب، زیرا فرشتگان حامی تو هم که مثل خودت رو به آسمان میخوابند، در خواب رفته اند»و چون تنفس ملائم منظم تو، تارهای وجودم را متأثر و لرزان ساخت پیشانی صاف و چشمان زیبایت را میبوسم و میبوسم...من نگاه مکن چشمانت را به بند و پٹ کن که خونم را محترق نمودهاند، نگاهای تو شرارۀ آتشخیز است... در اعصابم مثل جریان برق سرایت کرده تار و پود وجودم را میسوزاند...بیا بیا میخواهم زنده و بیدار با دستهای خود مژگانت را بهم آرم و چشمانت را بسته کنم یا با وجود ممانعت و مساعی مخالفت کارانۀ تو، موهای سیاه براقت را مثل معجری روی چشمانت به بندم... زیرا قوۀ نافذۀ مقناطیسی آنها قلبم را آب میکند.... انتها .1903شماره ( نهم ) سال دوم افغان در هندوستان (٦٩)عالم تاریخافغانستان و نگاهی بتاریخ آن( ۱۹ )افغان در هندوستانهندوستان جنوبی یا مملکت دکن : نگارش ، آقای م غبارهند جنوبی یا اصل شبه جزیره هند عبارت است از مملکت دکن که در جهت شمال خود بخطه های گجرات و بنگاله محدود و متصل میباشد ، مملکت دکن شامل ولایات ذیل است :-نفس دکن ، برار ، نظام ، میسور ، کرنا تك ، ملایر ، کرو مندل . بلاد بمبئی ، مدراس ، حیدر آباد ، پونا ، بنگالوری ، از شهرهای معروفة این مملکت بشمار میرود . نفوس دكن متجاوز از شصت ملیون بوده و پیروان دین اسلام درینعده شامل است ، اسلامیت علی الخصوص در قسمتهای وسطی و شمالی دکن بیشتر منتشر میباشد . بعد از استیلای انگلیس ها اسم دکن فقط در مورد حصص شمال غربی این مملکت منحصر و مخصوص گردید و انگلیس ها در آنحصص به تشکیل ایالتی پرداختند که سواحل غربی او از گجرات تا میسور کشیده شده و شرقا به خطة برار متصل میباشد . امروزه بزرگترین قسمت های شرقی و غربی این مملکت را میتوان در تحت حکومت های بمبئی و مدراس در روی نقشه ملاحظه کرد و ایالات وسطی را با بستار و میسور جزو هند جنوبی دانست .بهر حال اولين فاتح و مجاهدی که در دوره اسلام قدم در مملکت دکن نهاد همان سپه سالار مشهور علاء الدين افغان خلجی است ، نامبرده در عهد دولت سلطان٩٠٤( ۷۰ )شماره ( نهم ) سال دوممجلة كابلجلال الدين فيروز افغان خلجی شهنشاه هندوستان ( ٦٨٧ - ٦٩٥ ) داخل دکن گردیده وقسماً بفتح ولايات ونشر اسلاميت موفق آمد ، ازان بعد حصص مفتوحه دکن که وقتاً فوقتاً وسعت مییافت جزو ایالات هند افغانی بشمار آمده و از طرف حکام افغان اداره میشد .در عهد شهنشاهی سلطان محمد تغلقشاه افغان لودی ( ٧٢٥ - ٧٥٢ ) نائب الحكومة دكن عالم الملك وسپه سالار نظامی عما دالملك بوده و سایر مراتب دولتی را رؤسای افغان در دست داشتند ، این رؤسا فتور دربار دهلی را دیده بر علیه شهنشاه خویش شوریده دم از استقلال زدند و بعد از انکه نائب الحکومه و قوماندان نظامی تغلقشاه را اخراج نمودند خود به تشکیل دولتی پرداخته و در نتیجه مشوره اسمعیل فتح خان افغان را بپادشاهی برداشتند ، اسمعیل فتح خان یکی از سرداران نامی وزبر دست افغان و از امرای دو هزاری در دکن بود فرشته در ینمورد مینویسد :ـ « اسمعیل فتح خان افغان بعد از انتخاب بسلطنت ملقب به ناصر الدین شاه گردیده و بامر ا خطابهای که میان افغانها متعارف بود داده شد . »اسمعیل فتح خان بعد از جنگی که با سلطان محمد تغلقشاه نموده و استقلال دکن را بکلی تحکیم کرد خود بسبب کبر سن از سلطنت استعفا و جای خودرا بمشوره رؤسای افغان به حسن خان کانگوی بهمن مشهور شد داد، و در صبح جمعه ٢٤ ربيع الثانی ٧٤٨ هجری به مشورة مير محمد منجم بدخشی افغانستانی مراسم تاج پوشی او بعمل رسید ، حسن کانگو ملقب به ظفر خان قبلا از امرای در بار سلطان غياث الدين تغلقشاه و از سرداران معروف افاغنه بود . که در عهد محمد تغلقشاه در معیت قتلغ خان حاكم دولت اباد وارد دکن گردیده قصبه کونچی را بجا گیر گرفت بان از طرف اسمعیل فتح خان ملقب بظفر خان گردیده حکومت حصار گلبرگه یافت ، حسن بزیر دستی ملك سیف الدین غوری در جنگی که اسمعیل فتح خان با محمد تغلقشاه نمود کارهای درخشانی کرده و مورد توجه دولت دکن واقع شد . مستراین پول Lanpoole در تاریخ هند متوسط یا مسلمین در هند مینویسد : - حسن کانگو یکنفر افغان لایق و شجاعی بود . » بهرحال بعد از انکه حسن پادشاه شد ملك سيف الدين افغان غوری شاه بیگم نام دختر خود را به محمد خان پسر حسن۹۰۰شماره ( نهم ) سال دوم افغان در هندوستان ( ٧١ )داده و خود بحیث وکیل پادشاه امور دولت در دست گرفت ، اسمعیل فتح هنوز برتبه اعزازیامیر الامرا وسپه سالاری دکن نامزد بود ، در عهد دولت حسن یعنی سلطان علاؤ الدین حسنکانگوی بهمنی سردار مبارکخان افغان لودی که از جرنیل های مشهور دکن بود ولایت كرناتكرا بنام حسن بهمنی بتاخت ، متعاقباً سران افغان حصارهای بیدر و قندهار را از عساکر محمدتغلقشاه انتزاع نمودند ، حسن پایه تخت را از دولت آباد به حسن آباد گلبرکه انتقال داد و خوددر حالیکه به تسخیر گجرات حرکت مینمود در سال ٧٥٩ ( بسن ٦٧ ) رخت بسرای دیگر کشید .ازین بعد است که اخلاف حسن در مدت تقریباً یکصد و هشتاد و چند سال در مملکتدكن حکمرانی نمودند ، این سلسله پادشاهان در مملکت دکن دیانت اسلامیه و مدنیت و ادبیاتافغانی را ترویج نموده شهرها بساختند و اراضی بایر را مزروع کرده علوم را رونق دادند،فیروزشاه بهمنی که یکی از پاد شاهان این سلسله است خود نیز شعر همی سرود چه درینقرن (٩)ادبیات افغانستانی هنوز رونق گذشته را از دست نداده نویسنده گان و شعرای از قبیل نورالدینحمزة آذری اسفرانی افغانستانی صاحب کتاب بهمن نامه ، حیدر ذهبی ، یوسف بن احمدصاحب منظر الانسان ، قوام الدین فاروقی صاحب فرهنگ ابراهیمی ، منصور طبیب صاحبتشريح منصوری ، كاشف هراتی صاحب انوار سهیلی و تصانیف متعدد و فخرالدینعلی بن کاشف و امثالهم در هندوستان مثل ستاره ها میدرخشیدند .اسمای سلاطین بهمنیه :اسمعیل فتح خان ( ناصر الدین شاه ) جلوس در سال ٧٤٧ هجري - حسن كانكو( علاء الدین اول ) ٧٤٨ - محمد شاه اول بن علاء الدین اول ٧٥٩ - مجاهد شاه بن محمدشاه اول ٧٦٦ - داؤد شاه بن علاء الدین اول ٧٧٩ - محمود شاه اول بن علاء الدین اول ٧٧٩غیاث الدین بن محمود شاه ٧٩٩ - شمس الدین بن محمود شاه ٧٩٩ - فیروز شاه بن داؤد شاه ٧٩٩احمد شاه اول بن داؤد شاه ٨٢٥ - علاء الدین ثانی بن احمد شاه ٨٣٨ - همایون ظالم بنعلاء الدین ثانی ٨٦٢ - نظام شاه بن همایون ظالم ٨٦٥ - محمد شاه ثانی بن هما يون شاه ٨٦٧محمود شاه ثانی بن محمد شاه ثانی ٨٨٧ - احمد شاه ثانی بن محمود ثانی ٩٢٤ - علاء الدین ثالث١٠٦شماره ( نهم ) سال دوم مجله کابل ( ٧٢ )بن احمد ثانی ٩٢٧ — ولی الله بن محمود ثانی ٩٢٩ — کلیم الله بن محمود ثانی ٩٣١ — ٩٣٤در آواخز سلاطین بهمنیه فتوری در آنخاندان رخداد سرداران ورؤسای دولت هريكبفکر پادشاهی افتادند لهذا مملکت در چندین حصه منقسم و پادشاهان متعددی ظهور کردچنانیکه در سال ٨٩٥ هجری یوسف عادل خان نامی که نائب الحکومه خاندان بهمنیه در ولایتبیجاپور بود اعلان استقلال کرد وخانواده او بنام سلسله عادلشاهیه هشت نفر از سال ٨٩٥تا سال ١٠٩٧ هجری در آن دیار سلطنت نمودند . هكذا فتح الله عما دالملك نائب الحكومةولا يت برار وملك احمد بن نظام نائب الحکومۀ دولت آباد در همان تاریخ استقلال ولایاتمتصرفۀ خود ها را اعلان نمودند که خانواده اول الذکر بنام سلسلۀ عماد شاهیه چهار نفرتاسال ٩٨٢ وخانوادۀ مؤخرالذکر بنام سلسله نظامشاهیه یازده نفر تا سال ١٠٠٨ هجريدران ولایت حکومت داشتند . قطب الملك نائب الحكومة تلنگ در ٩١٨ وقاسم بریدصدر اعظم كليم الله آخرین پادشاه سلسله بهمنیه در ولایت بیدرو پایه تخت کل مملکتدکن در ٩٣٤ هجری استقلال خود ها را اعلام نمودند که خانوادهای آنها بنام سلسلۀقطب شاهيه ( ٦ نفر ) وبرید شاهیه ( ٥ نفر ) تا سالهای ١٠٩٨ — ١٠١٨ هجری حکمرانیمینمودند . پسآن اینخانواد ها بین هم زده سلسله عماد شاهیه را خانوادۀ نظام شاهیه منقرضنمود وسلسلۀ برید شاهیه را خانوادۀ عادلشاهیه مستاصل کرد ، در عهد دولت جلال الدیناکبر وجهانگیر و شهاب الدین ولایات دکن یکی بعد دیگری بتصرف اولیای آن دولت رفتتا آنکه اورنگ زیب مشهور در عرصه ٢٢ سال سرتاسر آن ممالکی را مسخر ساخت ،مورخین خانوادهای سابق الذکر را رو بهمرفته تورک و ترکمان نژاد و هندی گمان کردهاند و این مطلب قابل تدقیق است ، اما وقت ما مساعد تحقیقات زیاد نبود .سلاطین فاروقیۀ افغان در خاندیس ( ١٥ ) نفر از ٧٧٧ تا ١٠٠٨ هجری :ولایت خاندیس که حاضرآ جزو ایالات مربوطۀ بمبئی حساب میرود در آنعهد جدا و مستقل بودهدر عین حال یکی از ولایات دکن شمرده میشد مرتضی حسین بلگرامی صاحب حدیقته الاقالیمرا جع بجغرافیای قدیم او مینویسد : این ولایت مختصر بفاصله هفت منزل از اورنگ آباد٩٠٧شماره (نهم) سال دوم افغان در هندوستان ( ۷۳ )و ۲۲۲ کروه جریبی از اکبر آباد واقع بوده طول اعظم او تا سرحد گجرات ۷۵ کروه وعرضش پنجاه کروه هندی است، شرقاً نیز به ولایت برار وشمالا بولایت مالوه متصلمیباشند. خاندیس جنوباً به اورنگ آباد وغرباً به سورت اتصال دارد، و مرتضی حسیناو را در عهد خود ولایت ساحلی می شناسد یعنی حصه غربی او شامل سورت ومتصل خلیجکوهپی است .بهر حال در عهد دولت سلطان فیروز تغلق افغان لودی و شهنشاه هندوستان ( ۷۵۲ - ۷۸۹ )ملك ارجاخان افغان بن خانجهان که پدرش از امرای دربار افغانی دهلی بود بحکومت تهانیسرمربوط خاندیس مقرر و در سال ۷۷۷ وارد آنجا گردید . ملك ارجاخان در ولایتخاندیس طرح يك دولت مستقل را ریخت و خلفش ملك نصير خان رسماً تاج سلطنت بسر نهاد،ملك نصير بقول مورخين شخص فضيلت پروری بوده افاضل وارباب کمال را در دربارخود جمع کرد و این همان پادشاهی است که شهر معروف برهانپور را در خاندیستعمیر نمود ، حدیقه میگوید اسم خاندیس برین ولایت نیز بعد از ورود ملك ارجاخان کهمشهور به خان بود اطلاق شد فرشته نسب ملك ارجاخان را بصوفی معروف بلخ ابراهيمبن ادهم درست میکند.علی ای حال اخلاف ملك ارجاخان تا اوایل قرن یازده هجری بر ولایت خاندیسفرمان روائی داشتند، در سال ۱۰۰۸ ملك خضرخان بهادر شاه آخرین فرد این خانداندر هجوم عساکر اکبر کورگان محو و منقرض گردیده و این سلسله باو خاتمه یافت .اسمای شاهان فاروقیة خانديس :ملك ارجاخان ملقب بعادل شاه اول فاروقی جلوس سال ۷۷۷ قمری — ملك نصيرخانبن ارجاخان ۸۰۱ — میران عادل شاه بن نصير ٨٤٠ — ميران مبارکخان بن عادلخان٨٤٤ — ميران عينا ( عادل خان ثانی ) بن مبارکخان ٨٦١ — داؤد خان بن مبارکشاه۸۹۷ — غزنين خان بن داؤد خان ٩١٤ — عالم شاه بن داؤدخان ٩١٤ — اعظم همایون( عادل خان ثالث ) بن نصیرخان ٩١٤ — ميران محمد شاه اول بن عادلخان ثالث ۹۲۶ —۹۰۸( ٧٤ )مجله کابلشماره ( نهم ) سال دوممبارکشاه ثانی بن عادلخان ثالث ٩٤٢ – میران محمد شاه ثانی بن مبارکشاه ثانی ٩٧٤ –حسن خان بن میران محمد شاه ثانی ٩٨٤ – میران راجا علیخان بن میران مبارکخان ثانی ٩٨٤ –خضر خان ( بهادر شاه ) بن راجا علیخان ١٠٠٥ – ١٠٠٨ ھ .اما آنچه را که ما تاریخ افغان در افغانستان مشرقیا حوضه های سند ( کشمیر، پنجاب ، سند ) میشماریم :پیشتر گفته بودیم حوضه های سند یعنی ولایات کشمیر ، پنجاب ، سند جزو جغرافیایسیاسی هندوستان حالیه است ولی فی حد ذاتها حوضه های سند مربوط بملکت افغانستانقدیم است چه وقتیکه آریانهای اسیای وسطی بدودسته هندی و آرینی ( ایرانی ) تقسیم میشودبا آنکه این تقسیم از روی علائم زبانی است که يك واحدی را تشکیل میدهند ، معهذا ممالكمسکونه هندی ها شامل تمام مملکت هندوستان ، و از آرینی ها حاوی ممالك قسمتهای شرقی شبه جزیرهاسیای صغیر ، مملکت فارس ( ایران حالیه ) مملکت شمال رودبار آمون ( بخارا ، تاشکند ،سمرقند ) مملکت افغانستان مع خوارزم تا حوضه های سند یعنی کشمیر ، پنجاب ،سند شمرده می شوند ، درین تقسیمات اراضی تاثیرات زبان هندی قدیم و شعبپراکریت در السنه حوضه های جنوب هندوکوه و حوضه های سند اعتبار داده نشده استو این مطلب که ما گفتیم محتاج توضیحات جداگانه ایست .بعلاوه آنکه حوضه های سند مسکن آریانهای افغانستان قدیم بوده از نقطه نظر تاریخنیز غالباً مقدرات مادیه و معنویة او با مقدرات افغانستان شريك بوده است و میتوان اینقضیه را از مطالعهٔ تاریخهای حوضه های سند از قرن شش قبل المسيح تا قرن شش بعدالمسيحتصدیق نمود ، چنانیکه در دورهای هخامنشیان فارس و باختریان و کوشانیان و هیا طله هایافغانستان در مدت تقریباً ( ١١ ) عصر باستثنای بعض ازمنه این حوضه ها جزو مملکتافغانستان بوده است . ملاحظه در حدود بسط مدنیت باختری و کریکو بو ديكت افغانستانى٩٠٩شماره ( نهم ) سال دوم افغان در هندوستان ( ٧٥ )در حوضه های سند بر وضاحت مطلب می افزاید و از ان جمله است آثار تکسیلا ( ما ورای رود بار سند ١٤ میلی شرقی راولپندی حالیه ) كه یکی از کا نون هاي مدنيت قديم افغانستان بحساب میرود .بعد از ظهور اسلام آمیزش ثانوی آریانهای افغانستان از قبیل طوایف بلوچ ، پشتو ، تاجيك با آرين های حوضه های سند بعمل رسید و درین آمیزش مخصوصاً پشتونم احصة زیادی داشتند ، این آمیزش حتی السنة پشتو و فارسی افغانستانی را نیز در حوضه های سند رواج داد تا جائيكه زبان رسمی افغانستان (فارسی) زبان رسمي و ادبی حوضه های سند قرار گرفت و تا هنوز آثار آن باقیست ، هكذا تاريخ حوضه های سند در دوره اسلام چندین عصر جزو تاریخ افغانستان بوده است از قبیل دوره هاي غزنویه ، غوريه ، ابدا ليه (قرنهاي ١٠ - ١٢ - ١٨ - ١٩ مسیحی ) فقط در دوره فریت افغانستان واستيلاي مغل ولایت کشمير از افغانستان مجزا شده و ولایت پنجاب شامل ممالك هندوستان گردید فقط گاهی سند جزو زا بلستان ( قند هار ) افغا نستان بحساب رفته است .با کل حال ما چون در ابتدای مقالات خود گفته ایم تفصیل وقایع تاریخ قدیم حوضه های سند از وظايف تاریخ افغانستان است لذا درینجا بهمان روش تاریخ افغان در هند اکتفا کرده و اشارتی بمطالب تاریخی حوضه های سند در دوره اسلام مینمائیم پس شروع ميكنيم بمقصد :کشمیر :كشمير اصلا يك علاقه خورديست كه در منتهای شمال شرق افغانستان و در جهت غرب سلسلۀ جبال هماليا واقع ويك حوضۀ بيضى شکلی تشکیل داده که از هر طرف بکوهها محصور است و در ١٥ ٣٣٠ با ٣٥ ٣٤ عرض شمالی و ٠ ٧١ با ٢٠ ٧٣ طول شرقی امتداد دارد ، طول اینخطه از جنوب شرقی بشمال غربی ١٨٥ کیلومتر و عرضش از ٨٠ تا ١٢٠ كیلومتر ومساعۀ سطحیه اش ده هزار مربع کیلومتره میباشد . اما کشمير سياسي امروزه با مضافات و علاقه های همجوار خود يك حكومت وسیعی تشکیل کرده که شمالا بکوههای٩١٠شماره ( نهم ) سال دوممجله کابل( ٧٦ )قراقورم و کوئن لون تورکستان شرقی و شرقاً بولایت ثبت چین ، جنوباً به ملحقات و علاقههای پنجاب و غرباً بولایت گند ها رای شمالی افغانستان ( سرحدات شرقی شمالی افغانستانحالیه ) متصل است ، مساحه سطحیه اینهمه بالغ است بر ١٧٨٥٠٠ مربع کیلومترهو نفوس او متجاوز میشود از یکنیم ملیون .اهالی کشمیر مثل سایر اهالی افغانستان در زبان و سیما و بشره با اهالی هندوستان اصلیفرق فاحشی دارند ولی در مذهب با آنها نزدیکترند چونکه حالیا با وجود اکثریت دیانتاسلامیه قسما کشمیریان دارای مذاهب برهمنی وسکی میباشند . کشمیر از آغاز تاریخ برایمرتبه اول در قرن سیوم قبل الميلاد جزو سلطنت هندوستان شد و این آنوقتی است که آشوکانواسه چندر گپتا موریا ( ٢٣٢ - ٢٧٣ ق . م ) کشمیر را متصرف شده و داخل حوضهسلطنت خود نمود ولی بعد از فوت آشوکا سلسله موریا تنزل کرده و قسما ممالک متصرفه آنهامخصوصاً جنوب هندوکوه وسواحل سند بباختریان افغانستان مسترد شد . از قرن اول مسیحیدر عهد دولت کوشانیان افغانستان ، کانیشکای اول کشمیر را بکلی داخل جغرافیای افغانستاننمود و این تشکیل تاقرن ششم مسیحی باستثنای بعض از منه امتداد داشت . در قرن ششبعد از انکه تورکها و ساسانی ها قسما برافغانستان مسلط شده و قسما ولایات افغانستانبصورت ملوك الطوايف مجزا ومستقل گردید کشمیر نیز صورت جداگانه ومستقلی بهمرساندواین تجزیه کشمیر از افغانستان تا ظهور دولت غزنویه دوام یافت در دوره اسلام اولینبار عساکر سلطان محمود زابلی کشمیر را مظفرانه عبور نمود ومتعاقباً درعهد دولتغوریان افغانستان کشمیر بافغانستان مسترد شده ودیانت اسلامیه در آنجا قدم نهاد . ازینبعد است که اختلاط طوایف پشتانه باکشمیر آغاز می کند ، ولی در فتور دولت غوریانافغانستان از سال ٥٣١ هجری کشمیر مجددا مجزا ومستقل شده و در تحت ریاست یکعدهامرای بومی ( ١٤ نفر ) که مذهب برهمنی داشته قرار گرفت این ریاست مستقله تا اواخرنصف اول قرن هشت هجري عمر نمود ، در عهد سه دیو نامی یکی از شاهان این سلسله در سال٧٢٤ مغل ها از حدود چین بتعداد هشتاد هزار نفر بخاك كشمير تاخته وهشت ماه بتاراج اموال۹۱۱( ۷۷ ) افغان در هندوستان شماره ( نهم ) سال دومو سفک دماء احراق مزارع وعمارات وتخریب شهر مشغول بودند ، و در وقت عودت بچین از کثرت برف وسرما در جبال معروضه راها تقریباً بکلی تباه شدند ، ازین بعد کشمير نتوانست بسهولت در راه آبادی و تمدن قد علم نماید ؛ امور دولت مختل و چندین سال کشمیر بحال ابتری ماند ، درين هايله سیه دیو حکمران كشمير بقول حسن بن محمد الخاکی الشیرازی صاحب كتاب منتخب التواريخ ( در سال ۱۰۱۹ هجری بدر بارجها نگیر بن اکبر جلال الدین باد شاه معروف هند تالیف شده يك نسخه قلمی آن متعلق بنگارنده است ) بولایت کتور افغانستان ( چترال ) پناهنده شد ، حسن کتور را گاهی کتوار و گاهی کهتواره میخواند .بعد از عودت مغل عده از افغانهای ولایات گندهارای شمالی ( سوات ) که حسن آن را سواد گیر خوانده بكشمير مهاجرت کرده و غالب قلاع و قسمتی از اراضی قابل زرع را تصاحب نمودند ، مشهور ترین این قبایل مهاجر طوایف کامی شعبه ( شر خیون وشعبه نیازی پختانه ) وطایفه زینازی ( شعبه سليمان خيل پختانه ) ومچكان ( شعبه اتمان زی پختانه ) و امثالهم بوده اند . رؤسای این مهاجرین هر يك در محلی دم از استقلال زدند و چندی وحدت اداری در کشمیر غائب شد ، معروفترین رؤسای این مهاجرین شهمیر خان نامی از افاغنه سواد و رینجوخان نام بود ، رینجو تا آن زمان پابند هیچ مذهبی نبود و او در سال ۷۲۵ آخرین قوت رؤسای بومی چندر نام سپه سالار سیه دیو حکمران مغرور كشمير را مغلوب و مقتول نموده خود اعلان سلطنت کرد و متعاقباً سيه دیو حکمران سابق را که بغرض استرداد قلعه کشمير عسکر کشیده بود منهزم ساخت ، و خود خواهی یکی از سرداران مشهور کشمیر راون چند نامی را در عقد ازدواج کشیده را ون چند را ملقب به (زینو ) ( از خطابهای مستعمله بين افغانها ) ساخت ، این ملکه جدید موسوم به کوته زین و در وجاهت شهرت تامی داشت ، رینجو بعد از عروسی بارشاد با با قلندر نام ( از مریدان شاه نعمت الله ) دیانت اسلامیه را قبول نمود .شهمیر خان که از مراتب عروج رينجو حريف قدیم خود متأثر شده بود از در مسالمت داخل گردیده و کوشش نمود تا به اتالیقی چندر نام پسر زینو مقرر گردید و آهسته آهسته۹۱۲شماره ( نهم ) سال دوم مجله کابل ( ۷۸ )پسران خود جمشید ، علی شیر ، شیر شامك ، هندال را بواسطه مصاهرت ها با متنفذین کشمیر مربوط نمود ، در عین حال رنچو در سال ۷۴۷ فوت شد و ملکه کوته زین برادر سیه دیو مغرور او دن دیو نامی را که بولایت سوات پناه برده بود احضار و بشوهری و سلطنت قبول نمود ، درین زمان تورکها مجدداً بکشمیر تاختند و اودن دیو بجانب تبت فرار کرد ، شهمیر خان فرصت جسته کمر به طرد دشمن بست و در نتیجه مجاهدات خود آنها را مغلوب و مجبور به عودت نمود ، بعد ازین فتح بزرگ باعتبارات شهمیر خان بسی افزود و اودن دیو دو باره به تخت سلطنت مراجعت کرد و در ۷۴۲ هجري رخت بسرای دیگر کشید ، ملکه کوته زین بعد از فوت شوهر رسماً اعلان سلطنت کرد ولی شهمیر خان بعد از پنجماه بر علیه ملکه شوریده او را مغلوب وعقد نمود وخود ملقب به سلطان شمس الدین گردیده زمام سلطنت در دست گرفت ، ازین بعد است كه يك سلسله شاهان افغان تا اواخر قرن ده هجري بصفت پادشاهان مستقل در ولایت کشمیر حکمرانی مینمایند ، پایتخت اینها در غالب ازمنه شهر سری نگر بود .در دوره این سلسله پادشاهان افغانستاني ديانت اسلامیه و علوم عربیه با ادبیات و مدنیت افغانیه در ولایت کشمیر منتشر گردیده بر آبادی مملکت و عمرانـات بسی افزود . چنانیکه سکندر یکی از پادشاهان این سلسله علوم را در کشمیر به پرورید و بتخانها را شکسته اسلام را ترویج داد ، سید محمد بن سید علی همدانی صاحب شرح شمسیه ( در منطق ) رساله در تصوف بنام او تالیف کرد و دربار او مجمع فضلا بود از قبیل میر سید محمد اصفهانی صاحب کتاب تنویر ( در شرح فرایض سراجی ) و سید محمد خاوری صاحب کتاب های خاور نامه وشرح لمعات و قاضی سید محمد حسین شیرازی فاضل مشهور و امثالهم . هكذا سلطان زین العابدین کتابخانه در کشمیر بساخت وعلما را جمع کرد ، کتابهای مهابارت و راج ترنگنی ( تاریخ هند ) هندی و دیگر کتب عربی را بفرموده او بزبان فارسی ترجمه کردند و همچنین کتب فارسی را بزبان کشميري در آورد ، زين العابدين بالسنه فارسي ، کشمیری ، هندی ، تبتی تکلم مینمود و در علوم مخصوصاً موسيقي وطب مهارتی بسزا داشت ، زین حرب نامی در موسیقی کتابی۹۱۳شماره (نهم) سال دوم افغان در هندوستان (۷۹)بنام سلطان تصنیف نمود ، دربار او مرکز فضلا وارباب فنون بود از قبیل ملا جمیل شاعر ، ملا عودی موزيك شناس ، جبه نام موجد تفنگ و آتش بازی (در کشمیر) سوم نام سراینده در زبانهای کشمیر وهند ، بودی بت نام ادیب مشهور وغیرها ، زین العابدین علما را از هر مذهبی که بود سخت احترام مینمود و او جزیه را باز داشت و اهالی را در مذاهب آزاد گذاشت فقط احراق بالنار نسوان را ممنوع داشت . این سلطان قوانینی وضع و در لوحه های مسین نقر نمود و مفاد آنرا در مملکت تطبیق کرد ، از همین قبیل است عمراناتی که این سلسله در کشمیر نمودند چنانیکه سلطان شهاب الدین وسلطان علاؤ الدین وسلطان سکندر و سلطان زین العابدین شهرهای بنام شهاب الدین پور ، علاؤالدین پور ، شهرتو ( نزديك كوه ماران ) و چندین قصور و مدارس ومساجد وقصبه ها در کشمیر بساختند که مشهور ترین آنهمه قصری بود بر روی جزیره مصنوعی در کول ویری ناگ . جغرافیای سیاسی کشمیر درین عهد وسعت یافت وغالباً ممالك تبت كلان وخورد ، ولایت سوات سواحل راست سند ، چترال وكليكت ، حتى بلورستان ، جزو متصرفات این سلطنت بحساب میرفت ، متاسفانه در اواخر دولت این سلسله غفلت سلاطین و نفاق های داخلی عظمت کشمیر را متزلزل ساخت ، چنانیسکه در عهد سلطان محمد شاه در سال ۸۹۲ هجری انقلابات داخلی اسباب خرابی کشمیر گردید و در سال ۹۳۹ کورکانی ها شهر کشمیر را آتش زدند و پسران شاه سعید حکمدار کاشغر این مملکت را تاراج نمودند ، وهمدرین سال بود که دو دانه ستاره ذوذنب در آسمان وقحط عظیمی در زمین کشمیر پیدا شد ، در سال ٩٤٨ میرزا حیدر ترکان بنام کور کانی ها صدارت اعظم کشمیر را اشغال نمود و در عهد سلطان نازکشاه اختیار امور از کف سلطان برآمده و پادشاهی بازیچه امیال رؤسا و مامورین گردید عاقبت در سال ٩٦٥ حبیب شاه آخرین سلطان این خاندان در دست غازیخان ( منسوب بقبیله لسگر چك ) یکی از امرای خود منقرض گردیده وحکومت بخانواده غازی خان نقل نمود ، این خانواده مؤخرا لذكر نیز در سال ۹۹۵ هجری از طرف اکبر جلال الدین شهنشاه کورکانی هند مستاصل گردیده و کشمیر جزو سلطنت هندوستان شد و این مطلب تا ظهور شهنشاه احمد شاه باباي بزرگ افغان٩١٤شماره (نهم) سال دوم مجله کابل (۸۰)طول کشید.احمد شاه ما بین سالهای ۱۱۶۷ – ۱۱۶۹ هجری کشمیر را از عمال کورکانی های دهلیگرفته و بافغانستان الحاق نمود از ان پس تا سال ۱۲۴۳ هجری کشمیر مثل سایر ولایات افغانستاناز طرف حکام افغانی اداره میشد ، بعد ها در نتیجه انقلابات داخله و ضعف دولت افغانستانرنجیت سنگ نائب الحکومه زمان شاه افغان در پنجاب که قبلا اعلان عصیان و استقلال کردهبود عسکر کشیده کشمیر را متصرف شد ، و متعاقباً انگلیس ها کشمیر را استیلا کردند ازانبعد این ولایت جزو متصرفات هند انگلیسی بشمار رفت.اسمای سلاطین کشمیر :-سلطان شمس الدین شه میر خان جلوس سال ۷۴۴ هجری - سلطان جمشید بن شمس الدین ۷۴۷ -سلطان علاء الدین علیشیر بن شمس الدین ۷۴۸ - سلطان شهاب الدین شیر امک بن علاء الدین۷۶۱ - سلطان قطب الدین هندال بن شمس الدین ۷۸۱ - سلطان سکندر بت شکن شکار خانبن قطب الدین ۷۹۶ - سلطان علیشاه میران بن سکندر ۸۱۹ - سلطان زین العابدینشاهی خان بن سکندر ۸۲۶ - سلطان حیدر شاه حاجی خان بن زین العابدین ۸۷۷ -حسن شاه بن حیدر شاه ۸۷۹ - محمد شاه بن حسن شاه ۹۱۰ - شمس شاه بن محمد شاه ۹۶۰نازکشاه بن فتح شاه نواسه زین العابدین ۹۶۳ - اسمعیل شاه بن محمد شاه ۹۶۳ - حبیب شاهبن اسمعیل شاه ۹۶۵ - ۹۷۰ (از سال ۸۵۸ تا ۹۶۳ فتور در خاندان سلطنت بوده بعلاوه پادشاهانمذکور فتح شاه بن زین العابدین و ابراهیم شاه بن محمد شاه رقبای سلطنت چندین بار یکی بجایدیگر نشسته و خلع میشدند تا آنکه غازی خان بکلی آنها را منقرض نمود) ملك غازیخانسردار قبیله لنگر چك جلوس ۹۷۰ - حسین خان برادر غازیخان ۹۷۱ - علیشاه برادرغازیخان ۹۷۹ - یوسف شاه بن علیشاه ۹۸۶ - ۹۹۵ -پنجاب :ولایت پنجاب در شرق مملکت افغانستان و غرب شمال مملکت هندوستان اوفتاده غرباًبرود بار سند و شرقاً بولایت غرب شمالی هندوستان ، شمالا بولایت کشمیر و جنوباً بولایتراجپوتانه متصل است . جغرافیای سیاسی پنجاب بعد از نفوذ و تسلط انگلیزها وسعت یافته۹۵۱[BLANK PAGE]وزارت حربیهشماره (سم) سال دوم افغان در هندوستان (۸۱)و حالیا شمالا بکشمیر واز شرق شمال به تبت، جنوباً بولایت راجپوتانه واز جنوب غرببولایت سند، شرقاً به اضلاع متحده هندوستان و غرباً بسرحدات آزاد افغانستان حالیهو بلوچستان محدود ومتصل میباشد . طول اعظم اینخطه از شمال غرب بجنوب شرق بالغبر ۹۰۰ کیلومتره و عرض اعظم آن ۸۳۰ کیلومتره بوده و مساحت سطیحه اش مساوی استبه ۲۶۸۹۲۱ مربع کیلومتره که در ٣٩ ٥ ٢٧ با ۲ ٣٥٠ عرض شمالی و ١٥٠ ٦٧ با ٤٤٠ ٧٦طول شرقی امتداد دارد. نفوس پنجاب تقریباً سی ملیون و اکثریت آن مسلمان باقي سيك،براهما ئی ، بودائی و غیره است . اهالی اصلی پنجاب چنانیکه گفتیم از آرین هاي قدیممملکت افغانستان بوده وبعدها تا اندازة در نتيجة مهاجرت هاي طوایف سایره در پنجابمخلوط گردیده اند از قبیل اقوام تورك، مغل، تبتی و طوایف هندوستانی چون بنگالی، گجراتي،نیپالی و غیره هكذا اکثر طوایف دیگر افغانستان با اهالی پنجاب از قبیل پشتو ، تاجيك ،بلوچ ، کشمیری ، سندی اختلاط ورزیده اند ، زبانهاي حالية پنجاب نيز بعلاوة زبان پنجابیعبارت است از السنه پشتو ، فارسی ، بلوچی ، کشمیری ، بنگالی ، گجراتی ، نیپالی .بهر حال تاریخ پنجاب از آغاز هجوم یونانیان شروع میشود و قبل از ان تا اندازة تاريك استفقط میتوان گفت قبل از قرن شش قبل الميلاد ولایت پنجاب مثل اکثر ولایات افغانستاندورة طوايف الملوكي را طي ميکرد ، در دورة هخامنیشان فارس با آنکه از کتیبه نقش رستمفارس معلوم میشود پنجاب جزو متصرفات هخامنشیها بوده ، معهذا برخي مورخین در صحتاین قضیه شبهه دارند چنانیکه مستر جوهن مارشل در کتاب راهنمای تکسیلا میگوید فقطولایت سند در عهد دارا زیرا دارة فارس بود، و مستر راپسن در کمبرج، هستری آف اندیابعد از انکه سر حد ولایت گندها را ي افغانستان را در وقت هخامنشی ها دریای جهلممیداند میگوید در وقت هجوم سکندر میدانهاي پنجاب و گذرگاه سفلی اندس مسکونقبایل آزادی بود که در تحت ادارة ملكان قومی بوده و ما تحت هیچ سلطنتی شمرده نمیشدند،هكذا بعضی تسلط هخامنیشان را در پنجاب رد کرده وفقط نفوذ آنهارا منحصر بافغانستانمع بلوچستان حالیه میدانند . با اینمراتب شکی نمانده که سند و قسم اعظم پنجاب در وقت٩١٦شماره ( نهم ) سال دوم مجله کابل ( ۸۲ )هخا منشی ها جزو فارس بوده چنانیکه آریان مینویسد اینحدود در انعهد تابع احکام نایب الحکومهاراکوسیا ( ولایت قندهار ) بود ، و اقوال ایدوار میرو و سترا بو و غیره براین مطلبتاثید میکند .باكل حال سکندر در ٣٢٧ ق . م از موضع اتك سند را عبور نموده تکسیلا را فتح ونهر های جهلم ، چناب ، راوی را گذشته تانهر بیاس رسید درینوقت قسماً پنجاب در دستپورس ، و تکسیلا در تحت اداره حکمران مخصوصی بود ، كذا ابی سارا ( پنج و نوشهره ) ازخود حکمدار خاصی داشت ، سکندر بعد از فتوحات از نزديك درياي بياس مراجعت کرد و دربعض مواضع چهاونی های نظامی بساخت از ان جمله بود قشله های که در پنجاب شمالي و جنوبیتعمیر نمود . متعاقباً چندر گپتا موریا در ٣٢١ ق . م سلطنت مخصوص هندی را در بهار قایمو وادي گنگا را ضبط کرده در ٣١٢ ق . م باسیلوکس یونانی مقابل و در معاوضه پنجصد فیلوادی پنجاب حتی کابل را متصرف شد . چندر گپتا از ابتدای تاریخ تا آنعهد گویا بزرگترینپادشاهان هندوستان بشمار میرود ، چه مکستیز سفیر سیلوکس بدربار او ( ٣٠٢ ق . م )میگوید هندوستان در ۱۱۸ پادشاهی ها منقسم است . بعد از نصف قرن سیوم ق . م سلطنتگپتا ها در هند تنزل نمود و یو نانیان افغانستان عسکر به پنجاب سوق نمودند و مدنیت باختریرا در آن نواحی منتشر ساختند ، پنجاب ازین بعد جز و افغانستان بودحتی چندین تن از یونانیانباختر در مدت تقریباً صد سال درا نجا حکمرانی نمودند .در قرن اول ميلادي مهاجرت طوايف افغانستانی از قبيل سك ها ( اسکائی ها ) پهلواها( پارت ها ) یواناها ( مردمان شرق شمالی افغانستان حالیه در هند و ستان صورت گرفت ،این مهاجرین در حصص گجرات و مالوه آباد شده و با سلسله اندهر اسلاطین هند ، جنگها کردهبالآخره در ٢٣٦ میلادی آنها را منقرض نموده و حکومت را بدست خود گرفتند اما در قرن چهارمسیحی از طرف سلسلهٔ گپتاهای ثانی مستاصل شدند . درهمان قرن اول سلاطین کوشانی افغانستاناز دهن دریای سند تا بنارس فتح کردند و پنجاب جزو افغانستان شد و اینقرار تا ظهوراقتدار گپتا های ثانی دوام نمود و بقولی سلطه کوشانی ها در پنجاب تا قرن پنجم میلادی۹۱۷شماره ( نهم ) سال دوم افغان در هندوستان ( ۸۴ )طول کشید در قرن پنجم دولت هیاطله افغانستان سند را فتح کرده و تا دریای نربدا پیش رفتند و پنجاب جزو افغا نستان گردید . در قرن ششم دولت هیاطله ها در سواحل آمون بر افتاد و هیاطله هاي ما ورای سند داخل دین هنود گردید بعض مؤرخین عقیده دارند قسمآ را جپوتها از اخلاف آنها ستند .در قرن شش دولت هیاطله افغانستان سقوط نموده و تورکها و ساسا نیان بر قسمتی از افغا نستان مسلط شدند و قسمتی هم مجزا گردیده ملوك الطويف شد ، منجمله پنجاب نيز مجزا و مستقل گردیده تا ظهور اسلام بلکه ظهور دولت مقتدر غزنویهای افغانستا ن بشكل جدا گا نه زند گی نمود . از اوا خر قرن ده عيسوي تا اواسط قرن ۱۳ مسيحي در دورة سلا طين غزنوي وغوري افغانستان پنجاب مجدداً جزو افغانسان بشمار رفت . بع د از انقراض سلا طين غرويه افغانستا ن از همان قرن ۱۳ عیسوی تا قرن ۱۶ مسیحی پنجاب جزو مقبوضات سلاطین افغانی دهلی ( قطبيه ، شمسيه ، بلبنيه ، خلجيه، تغلقيه ، خضر خانيه ، لود هيه ، سوريه ، ) حسا ب میشد . از ان بعد جزو حکومت گور کانی هندوستان بود تا در قرن هژده مسیحی از طرف احمد شاه با بای افغان مکرراً بافغانستان الحاق یافت و تا قرن ۱۹ مسیحی در زمرۀ سایر ولایات افغانستا ن از طرف نائب الحکومه های افغانی اداره میشد در قرن ۱۹ هنگامیکه زمان شاه افغان در نتیجه خانه جنگی ها کور شد ، نایب الحکومه اور نجیت سنگ در پنجاب اعلان استقلال کرد از ان بعد پنجاب از افغا نستا ن مجزا گردیده و متعاقباً از طرف ا نگلیز هــا اشغال شددر دو رهٔ اسلام پنجاب از الحاق با فغانستان دا ر ا ی دیانت اسلامیه و مدنیت افغانستانی گردیده و ادبیات افغانستا ن در انسرز مین انتشا ر یافت بحدیکه بعلاوهٔ فضلا و ادبای اسلامی حتی هنود وسك ها در فضل وادبیات فا رسی مهارتی بسزا یافتند . در اواخر دورۀ سلاطین غزنی لا هور چندی بصفت پا یه تخت ثا نوي مملکت افغانستان نیز قرار گرفته بود والحاصل درین دوره بود که بصد هـــا هـزا ر نفوس افغان در ولایت پنجاب بازبان فارسی و پشتو بنامهای پرا نچی ، سور ، افريدي ، ارکزا ئی ، بنگش ، ترين ، غزری ، کا کر ، زمند،ابدا لي داخل و منتشر۹۱۸شماره ( نهم ) سال دوم مجله کابل ( ٨٤ )گردیده و الی ایومنا موجود و درقسمت معتنا بهای طوایف آن ولایت بحساب میروند .سند :ولایت سند در جنوب شرقی افغانستان و در جهت شمال غربی هندوستان در دو طرفهمجرای رود بار سند واقع و شرقا بولایت راجپوتانه و پنجاب ، شمالا و غربا بولایت بلوچستان،جنوبا به خلیج کچ و از جنوب غربی به بحرعمان محدود و متصل بوده در ٠ ٤٥ ٣٣٠ ٢٣ با ٠ ٢٠٤٧٠ ٢٨ عرض شمالی و ٠ ٢٥ ٢٢٠ ٦٤ با ٠ ٣٤ ٤٨٠ ٦٨ طول مشرقی امتداد دارد ، طولاعظم سند از شمال شرق بجنوب غرب ٤٣٤ کیلومتره و مساحهٔ سطحیه اش عبارت از ١٤٠ ١٧٠مربع کیلو متره است تعداد نفوس تقریباً به چهار ملیون می رسد . از اهالی اصلی سندسایر طوایف افغانیات از قبیل پشتو و بلوچ و دیگر طایفه ها در آنولایت اضافه تروجود داشته و اهالی اصلی با راجپوتها و بلوچها آمیخته اند . دیانت تقریباً خمس نفوس برهمنیو سکه و غیره بوده مابقی پیرو دیانت مقدسه اسلام اند ، زبان سندی که از خانوادهسانسکریت است نسبت بسایر السنه هندی زبان فصیحی بشمار میرود ، در دورهٔ اسلام زبانفارسی و پشتو از افغانستان داخل سند گردیده و حتی تا قرن پیشتر فارسی زبان ادبی مسلمانهایاین سرزمین محسوب بود بعلاوه لسان عربی را نیز در تعلیم و تعلم بکار میبردند .ولایت سند در شش قرن قبل از میلاد از طرف سرداران دارایوش هخامنشی فتح گردیدهو تا قرن چهار قبل المسیح داخل حوزهٔ سلطنت آن سلسله بود . در قرن چهار سکندر مقدونیسند را مسخر کرد، و بعد از نزول خاندان چندر گپتا موریا در هند (قرن ٣ . ق . م) سندجزو ولایات سلاطین باختری افغانستان قرار گرفت از ان پس تا قرن ششم میلادی( دوره های سلاطین کوشانی و هیاطله افغانستان ) اینولایت داخل جغرافیای افغانستان بود ،در قرن شش در اثر تسلط تورکها و ساسانیان مملکت افغانستان تجزیه شد ، ولی هنوزولایت سند یکی از مراکز مهمهٔ مدنیت گریکو بودیک افغانستان حساب میشد و مرکزعمدهٔ آن شهر قدیم مشهور به پتاله بود .در اواخر قرن اول هجری محمد قاسم ثقفی عامل حجاج سند را گشوده و پایتخت آن٩١٩شماره ( نهم ) سال دوم افغان در هندوستان ( ٨٥ )شهر الوررا ضبط کرد ، ازان پس اسلامیت در سند رواج یافت و مقدرات تاریخی او غالباًبا ولایت ملتان شريك گردید ، در قرن دويم هجری در ملتان و سند حکومت كوچك ملیتاسیس یافت ، و در قرن چهار ( ٣٠٤ ه ) هنگامیکه جیپال از کشمیر تاملتان و از سرهندتا پشاور بدست داشت افغانهای وادی پشاور با كلك افاغنه خلجی بر خلاف جیپال حرب ها کردهدر نتیجه استقلال خود را در پشاور تا اتك اعلان نمودند هکذا یکی از سرداران افغان شیخ حمید لودیدر ملتان برعلیه جیپال به تشکیل حکومتی پرداخته و متعاقباً استقلال سند و ملتان را اعلام داشتو از طرف جیپال بالمجبوریه اعتراف شد ازین بعد تا ظهور سلطان محمود زابلی سند و ملتاندر تحت اداره حکومت افغانی شیخ حمید لودی و اخلاف او بسر میبرد. در همان قرن سلطانسبکتگین غزنوی سواحل راست نهر سند را بافغانستان الحاق نمود و باتفاق شیخ حمیدپاد شاه ملتان و سند با جیپال حرب کرد . سلطان محمود زابلی پادشاه افغانستان در وقت عسکرکشی بهند وستان سند و ملتان را از امیر ابوالفتح داؤد بن نصیر بن شیخ حمید لودی متصرفشد از ان بعد تا هجوم خوارزمشاه در افغانستان سند و ملتان جزو ایالات افغانستان بحسابمیرفت . در او یل قرن هفت هجری سلطان ناصرالدین قباچه غوری نائب الحكومه سلطانشهاب الدین پادشاه افغانستان استقلال سند را در انجا اعلان نمود ولی بعد از کمی از طرفسلطان شمس الدین التمش غوري شهنشاه هندوستان حکومت او مستاصل وسند داخل متصرفاتسلطنت دهلی گردید ، قبایل مشهور سند در انعهد سومرکان و ستمگکان بود که برخ مورخینآنها را ابن سنار و جادو خوانده اند علی ای حال تا عهد قباچه قبیله های مذکوره بعضاًمسلمان و بعضاً كافر بودند .سلطه مستقیم شهنشاهان دهلی تا نصف قرن هفتم هجری در ولایت سند برقرار بود بعدهاحكومت سند بدست امرای بومی از قبیله سومركا نها افتاد واینها تا نصف قرن هشتم هجریحکومت سند را در دست داشته ولی ازین سلسله چندان نام و نشانی در تاریخها نیست ،در اواسط قرن هشتم هجري هنگامیكه سلسله تغلقشاهیان افغان شهنشاهی هندوستان رادر دست داشتند ، حکومت داخلی سند از قبیله سومرکان بقبیله ستمگکانها انتقال نمود و این۹۲۰( ٨٦ )مجلة کابلشماره ( نهم ) سال دومسلسله از سال ٧٥٢ تا سال ٩٢٧ هجری در مدت ١٧٥ سال بتعداد پانزده نفر درسند حکمرانی نمودند این سلسله مشهور به جامهاستند وافغانها آنها را منسوب بقبیلة جام ( شعبة نیازی ) از شاخهای پشتون میدانند بهر حال اسامی آنها ازینقرار است :جام افزا سال جلوس ٧٥٢ هجری — جام جونا برادر افزا ٧٥٥ — جام مانی بن افزا ٧٧٠ — جام تماچی بن مانی ٧٨٥ — جام صلاح الدین ٨٠٣ — جام نظام الدین بن صلاح الدین ٨١٩ — جام علیشیر بن نظام الدین ٨٢١ — جام کران بن تماچي ٨٢٨ — جام فتح بن اسکندر ٨٣٨ — جام تغلق خان بن سکندر خان ٨٤٤ — جام مبارک از اقارب تغلق ٨٧٢ — جام سکندر بن فتح ٨٧٢ — جام سنجر از خانواده جامها ٨٧٤ — جام نظام الدین تندا ٨٨٣ — جام فیروز بن تندا ٩٠٣—٩٢٧—در عهد سلسلة جاميه ، گاهی تجا وزی از سلاطین دهلی بآنها میرفت ولی در عهد جام تندا در سال ٨٩٠ شاه بيك ارغون ( بن امير ذوالنون امیر الامر أ حسين با ایقرا سلطان هرات و خراسان ) نائب الحکومة زابلستان ( قندهار ) عسکر کشیده بعضی حصص سند را بقندهار الحاق نمود و در ٩٢٧ تهته مرکز مهم سند را اشغال وخانوادة جاميه را منقرض کرد ازان بعد سند در تحت ادارة شاه بيك واخلاف او ( ٥ نفر از ٩٢٧ تا ١٠٠١ هجری ) قرار گرفت . اکبر جلال الدین این سلسله را در ١٠٠١ هجری مستاصل ساخته وسند وملتان را ضمیمة سلطنت هندوستان نمود . ولی بعد از مدتی مجدداً قبیلة داؤد پوتراي سند در حصص شمالي آنجا كسب استقلال نموده و شهر شکار پور را تاسیس کردند ، بعد از چندي قبيلة كلهو رای سندی در تحت فرمان رئیس خود ها يار محمدخان با كمك طايفة سرانی بلوچ بر قبيلة داؤد پوترا تغلب جسته شهر شکار پور را ضبط نمودند ، ونور محمد خان پسر یار محمد خان در عهد خود ملتان را بسند الحاق نمود .در سال ١١٥٢ هجری نادر شاه ترکمان سند را فتح كرد ومتعاقباً احمد شاه بابای افغان ولایت سند را با فغانستان الحاق فرمود وحکومت را بنور محمد خان ملقب به شاه نواز خان اعطا کرد ، بعد از شاه نواز خان غلام شاه خان بحکومت سند رسيد و او در ۱۱۸۲ هجری شهر حیدرآباد را تاسیس و بصفت مرکز حکومتی قرار داد در ینعهد انگلیزها بکشودن تجارتخانهای در سند پردا ختند ، بعد از غلام شاه پسرش سرفراز خان بحکومت۹۲۱شماره (نهم) سال دومافغان در هندوستان(۸۷)سند مقرر شد ولی در دورهٔ حکومت او فتنه ها ظهور کرد آخراً از طرف دربار قندهار میرفتح علیخان قوم سربی بلوچ بریاست سند نایل شد، وازان پس هريك ازین قبیله بنام امیر ظهور نمودند. در دورهٔ فتور افغانستان میرهای سند در سال ١٢٤٢ اعلان استقلال کردند و شه شجاع مطابق معاهدهٔ لاهور ٢٩ جون ١٨٣٩ مسیحی مالکیت ایالت سندرا مع شکار پور فرو گذاشت. و انگلیز ها در ١٢٥٤ هجری درحین حرب با افغانستان قلعهٔ بكار را در سند اشغال و با میر ها داخل معاهدهٔ دوستانه شدند و متعاقباً در ١٢٥٩ بايك بها نهٔ سیاسی که تاریخ نظیر آنرا کمتر نشان میدهد داخل جنگ شده کراچی، تته، سكررا اشغال و پنجهزار بلوچ را کشته حیدر آباد را ضبط نمودند و امرای سند را که بیست هزار نفر تلفات داده بودند به بمبئی و کلکته نفی بلد کردند ازان بعد ایالت سند جزو متصرفات هند انگلیسی گردید.ملتان :ولایت ملتان در حصص جنو، پنجاب حالیه افتاده شمالا بدیرهٔ اسمعیل خان، شاهپور، دیره جات، راولپندی، شرقاً به لاهور، جنوباً به بهاولپور، غرباً بایالت دیرهٔ غازیخان محدود و مساحهٔ سطحیهٔ آن عبارت است از ٥٢٥٦٠ مربع کیلومتره، تعداد نفوس متجاوز از دو ملیون و قسمت اعظم او مسلمان میباشد. شهر ملتان در جهت جنوب غربی لاهور بمسافه ٣١ کیلومتره و در جانب ساحل چپ نهر چناب بفاصلهٔ هفت کیلومتره واقع است، معبد معروف شمس درین شهر بود که از طرف اورنگ زیب بجامع تحویل یافت و در ١٨٤٩ مسیحی بسبب احتراق جبه خانها بهوا شد، و این همان معبدی بود که یاقوت ازو و صنم هاي او تعریف میکند، صادرات خشکهٔ ملتان باو روپا از بندر گاه شیرشاه (در چناب) به کراچی واز انجا بخارج صورت میگیرد.تاریخ قدیم ملتان را با ایستی در حوادث پنجاب و سند جستجو نمود، در دورهٔ اسلام نیز غالباً مقدرات ملتان بایکی ازین دو ولایت شريك بوده چنانیکه در اواخر قرن اول هجري اعراب ملتان و سند را یکجا کشاده و اسلامیت را در انجا ها رواج دادند و بعد از چندی۹۲۲( ۸۸ ) مجلۀ کابل شماره ( نهم ) سال دومولایات مذکوره آزادی خود را حاصل نمودند . در اواخر قرن سوم هجری ملتان جزو دولتجیپال شهریار پنجاب بود ، ودر اوایل قرن چهار هجری چنانیکه قبلا اشاره کردیم شیخ حمیدافغان لودی استقلال حکومت افغانی را در ملتان وسند اعلان نمود وسلطان سبکتگین غزنویاین استقلال را محترم شمرد ، ولی سلطان محمود زابلی از داؤد نواسۀ حمید ملتان را گرفتهوجزو ایالت های افغانستان قرار داد ، اینقرار در دورهای غزنویه وغوریه از قرن چهارتا اواخر قرن شش هجري باقی بود ، از قرن هفت تا اواسط قرن نهم هجری ولایت ملتانداخل حوزۀ سلطنت شهنشانان افغانی هندوستان حساب می شد .در عهد دولت محمد شاه افغان خضرخانی شهنشاه هندوستان ( ۸۳۷ - ۸۴۹ هجری )اهالی ملتان ورؤسا که اغلباً افغان بودند برای حفظ از تجاوزات مغل های قند هار به تشکیلدولت مستقل افغانی در ملتان پرداخته و شیخ یوسف خان متولی خانقاه بهاء الدین ذکریارحمۀ الله را بصفت پاد شاه قبول نمودند ، متعاقباً رای سهره نامی که بقول محمد قاسم سردارجماعت لنگاه افغان بود برشیخ تغلب جسته وشخصاً زمام پادشاهی ملتان در دست گرفت ،شاه جدید بعد از تاج پوشی ملقب به سلطان قطب الدین لنگاه گردید بعد از قطب الدیناخلاف او تاظهور بابرشاه کورکانی درایالت ملتان حکمرانی مینمودند . آخرین پادشاه اینخانداندر حربهای مغل مغلوب وفوت گردیده، ایالت ملتان جزوایالات دهلی شد واین مطلب از قرن دهتا دوازده هجري طول کشید در دورۀ حکومت اینخاندان مهاجرت هاي عمدۀ بلوچها وافغانهایروهیله وغیره بولایت ملتان بعمل آمد . در قرن ۱۲ هجری احمد شاه بابای افغان ایالت ملتان رادر جمله سایر ایالات پنجاب فتح و بافغانستان الحاق نمود . در قرن ۱۳ هجري هنگامیکهافغانستان را انقلابهای داخله و خارجه فرا گرفته بود مثل سایر ایالات ( سند و پنجابو کشمیر ) ملتان نیز از افغانستان مجزا گردیده وبعدازسقوط حکومت رنجیت سنگ در لاهورجزو حکومت هند انگلیسی گردید . اسامی شاهان افغانی ملتان :شیخ یوسف جلوس سال ۸۴۷ هـ - رای سهره سلطان قطب الدین لنگا ۸۴۹ - سلطان حسینبن قطب الدین ۸۶۵ - سلطان محمود بن فیروز بن سلطان حسین ۹۰۴ - سلطان حسین ثانیبن سلطان محمود ۹۳۱ - ۹۳۲ - ( تمام شد )۹۲۳[BLANK PAGE]از تراکتورهای عسکری که در کوتل تیره مصروف برف پاك كردن جاده ها میباشد .شماره ( نهم ) سال دوم انتقاد (۸۹)تقریظ و انتقاد « انتقاد »بقلم جناب قاری عبد الله خاندیگر - کلمه نسبة ؛ نوبه ، مقابل و امثال اینهاست هر گاه بقرار قاعدة که در عربی مقرر است در اول اینها ( با ) والف لام در آورده بالنسبه و بالنوبه و بالمقابل گوئیم درین وقت سه کلمه عربی که عبارتست از ( با ، الف لام و نسبة ) مثلا بقرار قاعده و لهجه خود زبان عربی با هم ترکیب میآید و از لهجه فارسی دور می شود پس استعمال این گونه کلمات در فارسی طوری رواست که حرف آخرشان ساکن تلفظ شود یعنی این کلمات تنها و مستقل استعمال یابند و باسم ما بعد مضاف نگردند زیرا بسبب ترکیب خود محتاج آن نیستند که بطور فارسی مضاف باسم ما بعد شوند چنانکه بعضی می نویسند ( بالنسبة فرمان ) و بالنسبه را بفرمان مضاف می سازند چه استعمال صحیح در اینجا ( نسبت بفرمان ) هست نه ( بالنسبة فرمان ) بلکه در چنین جا بها بجای ( نسبت ) کلمه ( در ) یا ( راجع ) بهتر است مانند ( در فرمان ) یا راجع به بفرمان .دیگر لفظ ( با هم ) هست . این لفظ را بعضی مضاف الیه از اسم سابق می سازند و در آخر آن ( یا ) می آورند مانند ( محبت با همی ) یا ( مقابلة با همی ) و غیره و خوب نیست زیرا لفظ ( باهم ) مرکب است از دو کلمه ( با وهم ) و چون حرف (با) یا (در) بر اسمی در آید اسم مذکور مضاف الیه از اسم سابق واقع نمی شود زیرا ( با ) یا ( در ) خودش٩٢٤شماره ( نهم ) سال دوم مجله کابل ( ٩٠ )حرف اضافه است و نمیگذارد که اسم ما بعد آن مضاف الیه از اسم ما قبل واقع گردد . و ازینجهةبجای محبت با همی و مقابله با همی مثلا ( محبت با هم ) و ( مقابله با هم ) درست است . و همچنیندر آوردن ( یا ) در آخر ( هم ) خوب نیست . و از لهجه فارسی بیرون است و در هیچ جااز کلام استادان بنظر نمی آید که در آخر ( هم ) ( یا ) در آورده باشند .دیگر - لفظ ( تا هم ) هست این لفظ را بعضی بجای ( باز هم ) استعمال میکنند و خوبنیست و شاید این لفظ و لفظ ( با همی ) هر دو محاوره اردوست که بعضی از قلت مهارتهر دو را به فارسی در آمیخته اند .دیگر - لفظ ( جنگ آوری ) است که شاید بعضی آنرا به لفظ ( دلاوری ) قیاسکرده و استعمال میکنند ولی صواب لفظ جنگجوئی است و ازان قبیل است ( جنگاورانه )که بجای آن جنگجوئی صحیح است یا قوه جنگ .دیگر - لفظ اول با ول است که تکرار آن بی فائده و بجای آن ( اول ) یا - در اول -یا نخست کافی است .٩٢٥شماره ( نهم ) سال دومخبرهای متنوعه( ۹۱ )کشفیا ت جد ید یا اخبار علمیه« خبرهای متنوعه »چای رایگان برای عموم از طرف نظام دکنحکومت حیدرآباد دکن یکی از ریاست های بزرگی اسلامی است که دارای ١٤ مليوننفوس بوده و از انجمله تقریباً ۱۲ ۱/۲ ملیون آن غیر مسلم میباشد درین اوقات عادت شرابنوشی در دکن رو به ازدیاد گذاشته و عروج نمایانی کرده بود چنانچه محصول گمرکی آن سالانهتا ۵۰ ملیون افغانی میرسد . ازین سبب شهریار دکن برای انسداد این رویۀ نامشروع ٢٥ملیون افغانی برای مخارج و مصارف قهوه خانه های عالی و منظم مقرر و مشخص نموده تا اینقهوه خانه ها در جوار میخانه های شهر بنایافته و برای اهالي و واردین این قهوه خانه ها چایو قهوه را بطور مجانی و رایگان تقدیم نمایند . تا باشد باین وسیله اهالی از شراب نوشی منصرفو بجای آن بمشروبات طيبه میل نمایند .صنعتهای مفقود قدیمیقیناً اقوام قدیم از صنعتهای واقف بودند که اکنون از انها سراغی نیست ، در همین روزهايك محقق علوم قديمه مقالة خودرا تحت همین عنوان قرار داده مینویسد .در بعض قبرهای قدیم مصر شیشه های بلور قرمزی رنگ شفاف بدست آمده٩٢٦شماره ( نهم ) سال دوم مجله کابل ( ۹۲ )و علمای عصر متحیرند که این را چگونه میساختند ؟ میگویند در قرن پانزدهم طریق ساختن این صنعت را اهل چین میدانستند ، خوشبختانه این قضیه را « سرهربرت جیکسن » حل کرده در پیشگاه انجمن عالی ( شاهی لندن تقدیم و تصدیق آنرا حاصل کرده است . )اهل یونان دوهزار سال قبل از پشم گوسفند يك روغن مخصوص میساختند بعد از ویرانی یونان این صنعت مفقود گردید حتی که علمای قرن نوزدهم نیز اثری آنرا دریافت کرده نتوانستند ، این روغن به اسم « لانولین » معروف است .معمارهای رومی روغنی را می ساختند که بمجرد مالیدن بدیوار فی الفور خشك میشد ، بعد از انقراض صدها سال این راز رايك رنگ ساز انگلیسی درسنه ۱۹۰۸ ع از سرنو کشف نموده است .صنعتگران رومی شیشه میساختند که قوهٔ الاستیکی میداشت ، این شیشه را يك باشنده فلورانس در ۱۶۱۲ متذکر شده است ، اگر احیاناً معلوم شود قیمت شیشه از طلا و نقره هم بیشتر میگردد .ولی عین در همان عصر وقتیکه باشنده تیبرس این سطور را مینوشت این صنعت در ایران مروج بود چنانچه در سنه ۱۶۱۰ ع شاه ایران برای فلپ سوم شاه اسپین شش تاجام شیشه دم دار فرستاده بود ، این جامها به هیچ چیزی نمی شکستند .بالآخر این اسرار صنعت مفقود شد حتی که چند قرن بعد حالا دو سال میشود این صنعت را دوباره يك عالم آستریائی کشف نموده است ، از خواص این شیشه است که مثل آئینه ( بلور ) شفاف است ولی دم اینقدر زیاد دارد كه يك قاب این شیشه را بواسطه فشار انگشت از شکلی بشکلی میتوان تغیر داده و مثل توپی گرد نمود و اگر این توپ را بقوت كامل بر زمین بزنند نمی شکند بلکه مثل توپ را بری جست و خیز میکند .گمان میرود که دنیای موجوده ازین صنعت در آتیه بسیار فائده حاصل نموده وموترها خواهند ساخت که ابداً بیم شکستن در ان نخواهد بود .همچنین در عهد عقیق تیغ های از مس ساخته میشد كه از تیغ های فولادی خوبتر۹۲۷شماره ( نهم ) سال دومخبرهای متنو عه( ۹۳ )کار میداد ، بعد از مدت بسیار اکنون يك محبوس امریکائی این صنعت را دوباره احیا وتجدید نموده از بندى گري او را خلاص كردند تا این صنعت را بتکميل برساند .سبب احساس تكليف چیست ؟احساس تكليف از اعصابی است که در جسم وجود دارند و این احساس را تا (مركز) دماغ میرسانند و آدم تکلیف را محسوس میکند ، بعد از ترقی علم مخدرات زيادي ايجاد شده که این احساس را زائل میکند ولی اثر آنها موقتی میباشد ، وبر بعضی مریضها استعمال این ادویه مخدره را نمی نمایند چرا که قلب آنها ضعیف و تحمل این امر را کرده نمیتوانند . بنا بر اشكالات فوق دكتور «كن آب » میخواهد طریقه ايجاد نمايد كه اصلا انسان تکلیف را احساس نکرده واحتیاج به ادویه مخدره باقی نماند ، دكتور مذکور در کامیابی این مقصد متیقن است ودر نتیجه انسان را برای همیشه از آلام ومصائب تكليف نجات خواهد داد. و در آنوقت جراح ها بدون امداد مخدرات عمل جراحی خواهند نمود و مريض گاهی تکلیف را حس نخواهد كرد ، دكتور مذكور میگوید که اولی تجربة خود را در مورد سگ ها تطبیق نموده وموفق به نتیجه مطلوبه خود گردیده است بنابران درمورد انسانهم عيناً همين تطبيق منتج باخذ نتیجه فوق خواهد شد .خلاصه طريق علاج اینست که عمل جراحی برنخاع مستطيل ( بصلته الميخ ) كرده شود تا مركز احساس برای همیشه معطل و بی حس بماند ، ظاهر است وقتيكه مركز حقيقي بی حس شود احساس نیز قطعاً باقی نخواهد ماند ، اگر این تجربه منجر به نتیجه مطلوب گردد باز جمله آلام جسمانی ما برای همیشه اختتام خواهد یافت ولی کامیابی آن هنوز قدری اشکال دارد زیرا که درين عمل جراحى يك بيم زيادي متصور است چون دماغ انسان مرکز جمله احساسات است و اگر از جمله اعصاب حسي كدام عصبى فشرده وشل شود در باقي سلسله اعصاب نقص وارد میشود پس این عصب مخصوص که عهده دار تکالیف احساس دماغ انسان ميباشد كشف شود البته برای انسانیت یکی از كشفيات مهمه بوده ونعمت بزرگي بشمار خواهد رفت .۹۱۸شماره ( نهم ) سال دوممجله کابل( ٩٤ )ازجریده : ایتالویLa tribuna illustrataترجمه آقای محمد نعیم خان پیلوت افغانیطیارات( برفتار ( ٢٥٠٠ ) کیلومتر فی ساعت )نظرباظهار یکی از اعضای بزرگ و اساسی صنف هوانبازی ( الکساندر کلمین ) کهپرو فیسر ساختمان آله های هوائیست ؛ نامبرده ساختن يك طياره را پیش بینی نمودهکه بمسافة ( ٢٠٠٠٠ ) متر ارتفاع پرواز کرده بتواند .تا کنون باین ارتفاع هيچيك طيارة صعود نكرده بلکه حد اعظم سرعت دیگر طیارات رفتارنماید ، یعنی در صورتیکه حد اعظم سرعت دیگر طیارات ( ٨٣٣،١ ) میل في ساعت میباشد ؛پس با ينحساب در قطع مسافه سرعت طيارة مذكور معادل ( ٢٥٠٠ ) كيلومتر في ساعتخواهد بود .پروفيسر مذكور این نظریه و پیش بینی خودش را از نقطۀ علم هندسه باثبات رسا نیدهو مدعی است که سرعت طیارات ثقیل سه ماشینه که فعلا فی ساعت بقدر ( ٢١٠ ) کیلومتر استدر آینده بسرعت رفتار آنها ( ٢٥٠ ) کیلومتر دیگر هم خواهد افزود . طيــارات فعلى صعود( ٢٠ ) هزار متر ار تفاع را آخرین آرزوی خود میدانند ولي اين طيارة جديد دارايپرزه ها و اجزائی خواهد بود که این مسافه ارتفاع را بطور عادي موفق شود . كذاسرعت و ارتفاعی که برای طيارۀ مذکور تعیین میشود خیلی بخوبی آنرا محافظت خواهد کردو این طیاره هائیکه برای آینده ساخته میشود در سرعت و ارتفاع خیلی فرق با طيـارات امروزهخواهند داشت و با وجود یکه بالهای آنها بمراتب از طیارات کنونی بزرگتر خواهد بود وليداراي وزن خفیفی میباشند که از وزن طیارات امروزه سبکتر ( كليمين ) بعد از توصيف زیادمیگوید تیپ ایطالوی مخصوصاً کپرون capron و هم فرمان فرانسوی Farman و يونكرسآلما ني junkers این اختراع را تصدیق کرده و این ساختمانهای حاضره را سپستبدیل خواهند کرد .۹۲۹( 95 )شماره ( نهم ) سال دوم طياراتاین ریفورم طیارات که برای آینده ساخته میشوند گفته میشود که مسافه بین ناپولی napoli و نیویارک را بچهار ساعت قطع خواهد کرد و از روما الی میلان نیم ساعت خواهد گرفت . لهذا در آینده مسافرتهای طولانی و مسافه های بعید خیلی بمدت قلیل و ساعات کمی بوسیلهٔ همین تیپ طیارات صورت خواهد گرفت .همچنین نظر بتوسیع و پیشرفت وسایل نقلیه آینده هوائی میدانهای کنونی و استگاه های طیارات موجوده مکفی شده نخواهد توانست حتی جزیره های مصنوعی مثلا جزیرهٔ که در بین یوروپ و آمریکا در بحر اطلانتيك بمقصد ضروریات امور هوا بازی ساخته شده نیز به احتیاج آینده مساعد نخواهد شد بلکه این استیشن ها و وسایل مذکوره در آینده صرف بحیثیت مخازن پطرول و ترمیم خانه ها و غیره حوایچ جهة طیارات آینده استعمال خواهد شد .طیارات آینده استیشن های لازم دارد که غالب آنها در فوق عمارات شهرهای بزرگ و استیشن های ریل تعمیر خواهد گردید یعنی این استیشن ها از سطح ابنیهٔ شهر بلند تر بوده و مسافرین طیارات موقع صعود و نزول بذریعهٔ لفت ها در استیشن ها مذکور رفت و آمد خواهند کرد . برای انتخاب کردن موضع این استیشن ها و صورت ساختمان آن فعلا در لندن سه ملیون پوند را تخصیص داده اند و پروفیسر مذکور این میدان هوائی را باین ترتیب پیش بینی کرده که باید در قرب استیشن ریل بلکه در فوق استیشن مذکور ساخته شود و انجنیزها باین ترتیب تعمیر میدان مذکور را در نظر گرفته اند که میدان مذکور از یکجا بدیگر جا نیز نقل داده شده بتواند .و هم گفته میشود لین های آیندهٔ هوائی یعنی سرعت دار ترین طیارات آینده چگونه ازین میدانهای هوائی بسهولت صعود و نزول خواهند توانست اینک درینخصوص يك نقشهٔ میدان مذکور را که پروژهٔ برجسته گاوور Glower که بشكل يك عرادهٔ بزرگ نقشه شده و در فوق عمارات شهر نصب کرده میشود در پایان این سطور بمعرض ملاحظه گذاشته میشود .سطح این میدان عراده نما مرکب است از ( 600 ) متر مربع و مقاومت میکند برای930شماره (نهم) سال دوممجله کابل(٩٦)نزول و پرواز انواع طیارات.میدان مذکور دارای (٨) راج است (چوب هائیکه در بین چرخ همدیگر خود را تقاطع می نمایند) هر راج مذکور دارای (٥٠٠) متر طول و (٦٠) متر عرض میباشد و این اندازه عرض و طول راج های مذکور برای پایان شدن و پرواز کردن هر سیستم طیارات مانورهای هوائی کافی شمرده میشود.این میدان هوا بازی مثل چرخه بالای عمارت نصب میشود و علاوه باینکه هر راج آن قابل نزول و پرواز طیارات هست دیگر جای ها نیز در ان ساخته خواهد شد که برای اسباب و لوازم طیارات و ترمیم خانه های طیارات نیز گنجایش داشته برای مسافرین جای تسلیم کردن بکاژها (بسته های کالا و سامان مسافرت) جای داشته و مثل استیشن های ریل دارای هر نوع تسهیلات بوده باشد.و این میدان در نقـا طيـکـه نصب شود ثابت و بی خطر بوده و در تنویر شهر یا همان عماراتی که در تحت آن واقع می شوند مانعی پیش نخواهد کرد.نظریات پرو فیسره مذکور فعلا توجه تمام پرو فیسران فن هوا بازی را بخود مشغول ساخته و عموماً جدیانه درین مطلب داخل فکر و اقدامات شده اند تا این موضوع را صورت عملی به بخشند. این بود خلاصه نظریات پرو فیسر الکساندر.۹۳۱نقشه استیشن طیارات آینده که در فوق عمارات شهرهای بزرگ و استیشن های ریل تعمیر خواهد گردید[BLANK PAGE]شماره ( نهم ) سال دوم د نیکه ږغ (۹۷)( د نیکه ږغ )د جناب حاجی ولی محمد خان « مخلص »وینا له طلوع افغان څخهیو صحیح پښتون له کوره په وا ته سو و لار د باندی مخ پر لور د هدیره سوور نژ دی چه و زیارت ته د نیکه سو په ادب ور ته ولاړ لاس پر نامه سوویل خدایه له تا غواړ مه بخښنه خپلو مړو ته ای دلوی جناب څښتنهنیکه ګان خوندی دخپل رحمت په مخ کړی په امان یی له عذابه د برزخ کړیهم ژغورلی یی داوره د دوزخ کړی د جنت په نعمتو نوی زړه یخ کړیکه دوی نه وای موږ به چاوای پیژاندلی په دنیا کښی کوم تاریخ به وای لیکی؟خدایه دا خو زموږ هغه نیکه ګان و چه عزیز وطن د دوی په لاس ودان ویو د بل په خوږ خوږ من مسلمانان و پښتانه و توریا لی و ننګیا لیان وموږ د دوی له برکته پښتا نه یو چه په ښه تو ګه پر خپل وطن پراته یودی لا لاس په دعا اښکی بهید له نیکه ږغ کړه ای ځما زویه عاقله!هم د حال په ژبی ده ته و ویله زړه درټول کړه ولی ژاړی بیحاصله؟یوسه ځما دخواه دا څوخوږی خبری پښتو ته صافی روښنی مرغلریور ته و وایه ځا منو دا وطن دی د رګټلی مو په سرو وینو دتن دیښی ولی دی سه سیندونه شین چمن دی لری کړی موپه وچ موټه دشمن دیله خیبر تر کوټا نه ټو له ستا دی ای پښتو نه د امیراث ستا د آبا دینه له چا سره میشته و و په کور وکی نه مو واک نه اوسیده وه په ښار وکینه پر سمعه و پراته نه په ار شوکی موږیو څو کورواستو ګه کړه په غرو کیچه پر موږ باندی دلوی باری کرم سو د ژوندون کار مو دده په احسان سم سو۹۳۲( ۹۸ )شماره ( نهم ) سال دوم مجله کابلگاه به ملك د ښمنو لاندي ترخطر کی چه پښتږن ئی په څو واړه در په در کیخوئی لاس دوروری یوله بله ور کی د دښمن وارته ئی و راندی خپل ټټر کیپه جګړو د سپینو تورو بی حسابه ځان ئي ټینګ کئ څوك پری نشوله كاميابهموږ په خپل ژوندن کی ښه زړونه ساړه کړہ دوطن په دښمنانو مولاس سره کړهپر غیرت ددین مو خپل ځانونه مړه کړہ چه پرموږ باندی لازم هغه مو و کړہاوس و ارستاسی دی ولارسی په میرانه ورانه خونه دوطن مو کړی و دانهای ځامنو! اول فرض دخدای ادا کړی وروسته ټینګه طريقه د پاك پیشوا کړیاطاعت دالوالامر په رشتیا کړی . په خدمت کی دوطن موځان فدا کړینو آرام کښینی چه خدای کړی هغه کيږي پښتون هيڅ کله دبل چا ، نه ویریږیکه مو جوړکی اتفاق هله به لوړ شی که نفاق موسو تر میانځ آخر به څوړشیکور به پاك كی دځانو بل ته به ارشی په بلا او مصیبت به ټول ککر شیدا پیغور به شی و ر پاته پښتنو ته خدای دپاره لږ کانه و کی ځانونه !که مو علم وسيله وه ځان به شاد کړی ئه دجهل پرلار تلاست ملك به برباد کړیچه نا پوه شی یا به شر یا به فساد کړی خپل اساس پر معارف باندی بنیاد کړیترقی نشته بی علمه په د نیا كي شك رانوری دنیکه په ښه وينا كيمورنی ژ به موګوری پاته نسی پښتو پری ږدی مخ موبله خواته نسی ؟بی پښتو به څوك پښتون هيڅ کله نسی بی پښتو به راضی پلار او نیکه نسیکه مخلص» یاست دپښتو پر دنیاطاق یاست او که نه ځموږ له حقه څخه عاق یاست۹۳۳شماره (نهم) سال دومد پشتو بدلی(۹۹)-(د پشتو بدلی)-از طبع محمد دلاور خان کاتبدار التحرير شاهیسترګي می د کی وی له خو بهوطنه ستا په مینه مست یمپشتانه یو تر بله واقیموږ یو عاشق دی معشوقه دهموږ دي اقرار ور سره کړیځان به دده دځنی جار کړود د ښمنانو ښيی به پر یکړود ده خدمت به شه ادا کړووطنه زیری می در باندید معارف هلکان وا ړهڅه دی دلی په مکتبو کښیڅنی دي تللی ارو پا تهکسب او کمال به درته راو ړیوسله سازی که جهاز را نی دهواړه به تاته سو غات در و ړیلوی او واړه پښتانه واړهدشپی دورزی خدمت كانديلاس به وانخلی څو ژوندی دیلندی به لنده لنده وایمپه زړه می اور د مینی بل شه وینی ئی کړمهخبره نه یم چه زه څه لویی کومهوطن موخپل دی تری به ځان جار کړو مینهعاشقان تل د معشوقو په طبع ځینهڅو چه ژوندی یو دي به شه سا تومینهلکه پتنګ چه د ډیوی په مخ کښی مرینهپری به ئی نږ دوچه وروړاندي شی مینهلکه د مور خدمت فرزند ادا کوینهګرد پشتانه دی دلور تیا فکر لړینهوطنه تا ته دخدمت ځان جوړوينهپه هره ور زی ستا د مینی تعلیم کرینهوطنه تا ته سوغات را و ړی فنونهتا به په لږ موده آباد کا ندي مینهیا بل کمال چه نن دنیا کښی دي وطنهتا به دنورو سره سم کاندي مینهدستاله پاره به راستی خدمت کوینهچه دلور تیا جامی در واغوندی مینهیا به شی مړیابه دی ناوی کی وطنهچیری زړګی دی پری ملول نشی مینه۹۳۴شماره ( نهم ) سال دوم مجله كابل(۱۰۰)( غلطنامه شماره (۲۰) مجله كابل )صفحه سطر غلط صحیح٤ ٥ به بچه بچه« ١٥ سوت صوت۱۰ ۱ ار لي ازلی« ٦ وسكول عدم وسكون عدم« ۱۳ فوگیر وخوكير۱۱ ۷ كلبه ها كله ها۱۲ ٤ تناقصر تناقض« ۱۷ عقل ! و عقل او۱۳ ۱۷ سربازي سرباري« ۱۸ از استعانت از و استعانت١٤ ۷ انسان را ابدا انسان ابدا٢٤ ٦ تائید الله تائيد اله٢٥ ۲ اندوح اندوه« ۳ نیست چون هست چون٤٤ عنوان افغانستان در هندوستان افغان در هندوستان« ۱۰ میبارد ملیار٤٦ ۹ پوبی پوربی٥٢ ۱۳ محمد علی محمد عدلی٥٥ ۱۰ ٦٤ عرض شمالی ٢٤ عرض شمال٥٦ ۱۸ خطاط ۹۱۷ خطاط معروف٥٩ ١٥ خبري خبر۹۴۰شماره (۴۳) سال دوم غلطنامه شماره ۲۰ مجله کابل (۱۰۱)صفحه سطر غلط صحیح۶۰ ۶ ما ماست" ۷ ، ،۶۳ ۱۸ و بناید نباید" ، کلمه محو شده تجاوز خوانده شود۹۳ ۶ بجه چه تصرف" ۸ و چه بچه" ۱۱-۱۲ خطیره حظیره" ، یه به۹۴ ۱۴ از پنجته از پنجته۹۷ ۱۰ جندر جلندر" ۱۸ هان دهان هان و هان۹۸ ۱۶ یابد و چنین باند و چنین۹۱ ۲ ، قطع نظر قطع نظر" ۶ افتادن است : افتادن است نه۱۰۰ ۱۹ ملق تملق۱۰۱ ۴ عدئی عده ای۱۰۳ ۱۳ احزب - حزب اخرب و خر چند جا این کلمهتکرار آمده اخرب یا خرببا خاور است" ۱۷ نا رو است نادر است" ۲۲ محذور محظورغلطی مجلۀ ۲۱صفحه ۱۳ سطر ( ۵ ) غلط من المسملین صحیح من المسلمين۹۳۶یاد آوریمشتر کین محترمیکه با شتراك سال سوم مجله نیز میل داشته باشند قبلاز اختتام سال دوم مجله آدرس وعنوان خود را بدفتر انجمن اطلاع داده ورسیدابونه مجله را ارسال دارند و گر نه مجله سال سوم بخدمت شان نخواهد رسید .از دفتر مجله .از تراکتورهای عسکری که در کوتل تیره مصروف برف پاك كردن جاده ها میباشد .[BLANK PAGE][BLANK PAGE]روز مبارکهج ۱ پوهنتون نمره ششعلمی ، ادبی کابل اجتماعی ، تاریخی۲۲[BLANK PAGE]نمره مضمون نگارنده صفحه الی۲۳ مجله ديشبو مجله کابل ۷۸٢٤ تعمیر جدید بالا حصار کابل ۷۹ ۸۰٢٥ سواد عريضه هیئت انجمن ادبی ۸۰ ۸۲٢٦ نقل فرمان همایونی ۸۲۲۷ مکتوب از تهران بقلم جناب دکتور محمود خان افشار ۸۳ ۹۳۲۸ محرر و موضوع انجمن ۹۳ ۹۷۲۸ تبلیغی فوتوگرافی ترجمه سید قاسم خان ۹۸ ۱۰۳تصاویر صفحه۱ مناظر قندهار – جلال آباد ۱۲ ع ، ج العرا علی نشان والاحضرت سردار شاه ولیخانع ، ج والا حضرت سردار محمد عزیز خانع ، ج سردار محمد نعیم خان ۲۱ – ۹ع ، ج محمد نوروز خان سر منشیع ، ج فیض محمد خان وزیر خارجیهدر حین فرود آمدن ریل در استاسه . و در اثنای پذیرائی اشراف و اعیان بمبئی۳ مناظر پغمان – پیک توت پغمان ۳۳٤ ع ، ج فیض محمد خان وزیر وزارت خارجیه و ع ، ص، معین های وزارت خارجیه ٤٥٥ ع ، سردار محمد نعیم خان مدیر عمومی سیاسی وزارت خارجیه و اعضای اداری شان ٤٩٦ ع ، سلطان احمد خان مدیر عمومی اداری « « ٦١۷ ع ، عبد الصمد خان مدیر تشریفات « « ۷۳۸ ۱ قسمت مشرقی بالا حصار کابل ۷۹۹ ع ، عبدالغفار خان مدیر عمومی اوراق و زارت خارجیه و اعضای اداری شان ٨٥۱۰ ص ، عبد الغفور خان مدیر رمز « « ٩٦۱۱ زين العمارتمجله کابل(آدرس) (ماهوار) (اشتراک)انجمن ادبی ، جاده ارگ کابل : ۱۲ افغانیتحت نظر انجمن ادبی نشر میشودعنوان تلگرافی — کابل انجمن ولایت داخله ۱۴ «مخابرات خارجه نیم پوند انگلیسیبا مدیر انجمن اول حمل ۱۳۱۲ هـ ش - ۲۱ مارچ ۱۹۳۴ م طلبای معارف نصف قیمتفهرست مندرجات مجله کابلنمره مضمون نگارنده صفحه الی۱ بیان و اقتراح بقلم محی الدین خان (انیس) ۱ ۱۴۲ مقام شعر در تکوین ملل ترجمه قاری عبدالله خان ۱۵ ۲۵۳ کمال اخلاق « میر غلام احمدخان ۲۰ ۳۲۴ ضرب المثل های وطنی آزاد کابلی ۲۳۵ در دامان کوهسار سید قاسم خان ۲۴ ۳۶۶ راز حیات اثر طبع قاری عبدالله خان ۲۶ ۳۷۷ علم و عمل « مستغنی ۲۸۸ انتباه « « ۲۸۹ بهار ترجمه سید قاسم خان ۳۹۱۰ موسیقی « « « ۴۰ ۴۱۱۱ مشاعره (امیر رضوانی) (رئیس مالیه سیستان) (آزادکابلی) ۴۱۱۲ قوس قزح (سیف الدوله) (ملك طائر چغانی) (منوچهری) ۴۲(ملك الشعراء بهار)۱۳ نغمات تاگور ترجمه مدیر انجمن ۴۲ ۴۴۱۴ بهار وطن اثر طبع مستغنی ۴۵ ۴۸۱۵ لزوم دین ومذمت لادینی سید جمال الدین افغانی ۴۹ ۵۵۱۶ غزل رابعه بلخی — نقل از مجله شرق ۵۵۱۷ صورت کشف لغز عبدالحکیم خان متعلم مکتب امانیه ۵۶۱۸ سوالات مرموز آزاد کابلی ۵۷ ۶۰۱۹ سلامتی جامعه یا ورزش اعظمی معاون انجمن ادبی ۶۱ ۶۶۲۰ مشاهیر افغانستان سرورخان جویا ۶۷ ۶۹۲۱ شعرای افغانستان سرورخان گویا ۷۰ ۷۵۲۲ انتقاد قاری عبدالله خان ۷۶ ۷۷[BLANK PAGE]از مناظر قندهاراز مناظر جلال آبادشماره ( دهم ) سال دوم نمره خصوصی ( ۱ )كابلKABULقسمت علمیبقلم آقای محی الدین خان ( انیس )بیان و اقتراحخطرهای ترجمه و جگر خونیهای آنوقتی بود ( در ابتدای نویسندگی ) اثری در عربی میخواندم ، نشئه فهمیدن مطلب مرا میگرفت زیرا مقاصد آنرا میفهمیدم ، ازینرو ذوق و شوق حتی حرص و ادارم میساخت که آنرا در ذخایر مطبوعات وطن بیفزایم یعنی ترجمه کنم . ــ و البته که این کار آسانی بنظرم مینمود ( آنوقت ) چه نکته عمده در ترجمه کردن اینرا میدانستم که اهل فهمیدن مطلب باشم ، میماند فهماندن که اشکالی ندارد ، و بالفعل با همین نظریه :ترجمه کرده رفتم ، یعنی اولا فهمیدم و بعد ازان فهمانده رفتم ، و مبالغه نیستکه خوب فهمیده بودم و بهتر ازان فهمانده بودم . و البته كه خواننده مرا باید کامران و سعادتمند بشمارد زیرا خواهد گفت آرزوئی داشتی و نایل گشتی ، ولی اينك راز وقصه ترجمانیهای خود را فاش میکنم تا دیده شود در ترجمه بچه ناکامی و خود کاوی مبتلا گردیدم ــــ۹۳۶شماره ( دهم ) سال دوم مجله کابل (۲)گفتم وقتیکه اهمیت ترجمانیرا فهمیده بودم یاشوق آنرا کرده بودم بعداز سنجشها وتیاریهای زیادی چنین گمان کردم که نکته عمده در ترجمه کردن داشتن اهلیت فهمیدن مطلبمیباشد و آخرین استثنائیكه برای فهمیدن مترجم دادم همینکه بیشتر و رسیده تر باشد، و چقدر اینسنجش من ناقص بود که این نقص آن بعد از چند ترجمه برایم معلوم شد که داشتن اهلیتفهمیدن مطلب تنهانکته عمده در ترجمانی نیست بلکه عمده یاعمده ترهای دیگر یست اگرمترجمآنهارا ملتفت نشد خطاهایکه اثرشان در محیط دایمیست مرتکب شده میباشد، و از همانوقت بودکه از ترجمه کردن مطالب علمی كه مقصود ما ازین بحث است توبه کردم ، بلکه ازهمان وقت بود که ببلای خردکاوی ها گرفتار شدم زیرا از يك طرف هر اثر خوبرا کهمطالعه میکردم گویا حلقه بر ارمان های که در ترجمه داشتم میافزود ، از طرف دیگر میدیدم:اگر ترجمه کنم بجای خدمت مطبوعات ضرر بآن کردنی هستم و بجای تنویر ذهنیت عمومیتشویش انرا نیز سبب میشوم، آنهم چنین ضرر و چنین تشویشیكه تنهاضمیرم از ان آگاه میبودو چه در سوزش و خراش داردغلطیکه تنهاضمیر از ان آگاه باشد ، و این حال هر بیچا رئیستكهاسرار وخطرهای ترجمه را فهمیده باشد.زیرا:تطبیق دادن الفاظ بالفاظ و یا الفاظ بتعبیر و یا تعبیر بالفاظ و تعبیر بتعبیر بارها مشکلترازعملیه تاجر و صرافیستکه پولرا بپول و یا مالرا بپول تبدیل میدهد ، و اگر همچننیكه اندك اهمالومغالطه کاری تاجر و صراف آنهارا بدروازه های محاکم میکشاند نیز معمول میبود کهترجمانرا در مقابل تطبیقاتش اگر غلط بود محاکمه کنند و منهم خدا ناکرده بترجمه کردندوام میدادم حتمی بود که در هر ترجمۀ خود بارها محبسرا زیارت میکردم و که داند کهشاید مجازات من بارها از آن تاجر اهمال کار سنگین تر میبود زیرا تجاوز او در حق يك نفرو یا چندی خواهد بود ، اما تجاوز من در حق يك جامعه با تمام آن تمام میشد.شکر که چنین مسئولیتی نیست ؟ .. یا اینکه کاشکه میبود !؟زیرا سر بخود تطبیق دادن گویا در زبان جامعه تصرف کرد نست ، بارها میشود ،بلکه همیشه میشود حتی امکان ندارد نشود که پیشروی يك لفظ و یا تعبیری واقع شود که۹۳۸شماره (دهم) سال دوم بیان و اقتراح (۳)مقابل ندارد. آنوقت چه کند لغت نوی بتراشد؟... فرض کنیم تراشیدن بازي رواجبگیرد افسانه زبان بكجا خواهد كشيد؟ یا اینکه لغتی قریب آن تطبیق بدهد. آنوقت حدودمعاني لغات بكجا خواهد رسید؟....... و یا اینکه عین آنرا استعمال کند که علاوه برضررهای معلومش این گناهی کمتر از تحقیر عصبیّت و یا انکار قومیّت نیست.حقا که گیر آمدن ترجمان در چنین مشکله همان حالیستکه عموم ما در بچالیش مینامند،زیرا هر کدام این طریقها را که استعمال کرد گویا تصرفي در يك زبان عمده محيط خود کرد،و باز خوار در اینجاستکه هر که ترجمه کند باید این تصرفات را کند.اما طريقة توضیح دادن در حاشیه اگرچه یگانه چارة پیشروی ترجمان غمخوار و امین میباشد،ولی اینرا نباید چاره نامید، زیرا وقتیکه خود لغترا در متن آوردیم گویا در زبان دخیلش ساختیم،آنوقت يك عيبش اینکه چارة زبان نشد، باز چقدر دخیل، واز چند زبان دخیل، و برایيك لغت چند دخیل باشد. وما که دخیل بسازیم باید خصوصیات طرز تعبیر و آرای خود را مراعاتکنیم. والا اگر این قید نمیبود مسئله چندان اشکالی نداشت. بلکه استقلال زبانها وجود نمیداشت.گویا چقدر مشکل حتی خطرناک است ترجمه کردن، که این راهم باید یکی از اسرار حیاتي بشماریمکه هر خوب باندازة خوبي آن مشکل رس باشد، و در ترجمانی یکی از عمده ترین اشکالات آنهمین سه فقره میباشد. که عبارت از دخیل - ختن لغت و تراشيدن لغت و تطبیق دادن آن باشد،و ما که کلمة لغترا یاد میکنیم اینرا هم باید مد تصوّر بگيريم كه يك كلمه يا لغت علاقهبشئونات معیشتی جامعه وطرز تفکیر آن وسلیقۀ آن خصوصاً علاقه بطرز اداي ديروزوامروز وفردای جامعه دارد.حال جایش آمد كه بپرسيم: آيا يك نفر ولو عالم باشد یعنی اهلیت فهمیدن مطالبیراداشته باشد تنهاييك ذهن خودش میتواند این همه علاقه ها و تماسهای لغترا رعایت و ملاحظهبنماید و اگر احياناً بحکم اینکه جزء جامعه است موفق شد وچنین تصرفات عمده و مبهم آزادروان ماند یعنی هر کس سر بخود تراشید و سر بخود تطبیق داد وسر بخود دخیل ساختآيا مطمئن بوده میتوا نیم که دوحصة زبان مکررات نگردد جواب این هر دو سوال نفی استوحاجت بدلیل ندارد مخصوصاً وقتیکه اندازة لغتها ئيكه براي تعبير كردن از علوم بكار داريم۹۳۹شماره ( دهم ) سال دوممجله کابل( ٤ )هم تصور کنیم باز علاوه بر این همه اگر اینرا هم ملاحظه کنیم که معین شدن حدود و معانيلغات در يك محیط بیشتر مربوط ترویج است تا معانی آنها از راه الفت یافتن مردم دراذهانشان جانشین گردد ، آنوقت اینرا هم باید متیقن باشیم که همه زحمات فردیکه امروزمترجمهای ما میکشند عبث رفته میرود ، زیرا هر تطبیق و یا تراشیدنیکه میکنند جابجامیاند و هیچ حرکتی در اطراف ترویج آنها نمیشود ، تا اینکه رون کواسه ها بیاید و حیرانبمانندکه خلطهای امروز را چاره نمایند و یا اینکه برای اولاد های خود راه احتیاطو نو بکشند و بهمین رقم تا وقتیکه باشد پشت بمستقبل و دست بطرف اصلاح ماضی روان خواهیمماند ، که منشأ عمده این فلاکت و خطرها تنها ترجمه خواهد بود ، باز این فقره ۵ ذکر گردیدیگانه مشکله ترجمانی نیست ، بلکه :مشکلات بسیار دماغ گداز دیگریست که پیشروی مترجم میآید مثلا اگر در مقابل يكلغتی واقع شود که حدود و معانی اصلی آن غیر از معانی باشد که در محاورات عموم یاعوامرایج است . يك کلمه « خیال » را مثال میآرم : که چندین معنی نقیض دارد اولا در محاورات عمومبجای گمان استعمال میشود ، چنانچه عوض گمان میکنم خیال میکنم میگویند . باز معنی نقیضدیگری دارد که براي تصمیم و خواهش نیز کلمۀ خیال استعمال میشود چنانچه « خیال دارمفلانه کار را بکنم » باز معنی دیگری نقیض این هر دو دارد که کار ناشد را « خیال » مینامند درحالیکه معنی « کتابی » یعنی صحیح آن نه آن و نه اون و نه این است بلکه قوة از قوه های نفسی استکهبا غریزه و میل علاقه مند تر از دیگر قوا میباشد همچنین کلمۀ شخصیت در عرف عموم معنی ومفهوم حیثیت و مقاما دارد در حالیکه در اصطلاح علمی مراد از شخصیت همان صفاتخصوصی و میزات يك فرد انسان استکه او را از دیگران بشنا ساند و یا سوا بسازد ، ولیگمان نرود که مقصود من از ذکر کردن این مثالها اشاره بضرورت تعدیل دادن معانی لغاتدر نزد عموم میباشد مخصوصا بعد ازینکه میرائی گردید ، که تبدیل دادن آن کمتر از تغیر دادنخوی مشکل نیست بلکه تنها مطلب را من حیث بحث خود میگیرم که این چنین کلمات ــ کهبسیار زیاد است ــ از مشکلاتیستکه وقت و دماغ و مهارت ترجمانرا صرف میکند ، و یا اقلااو را مجبور میسازد که علاوه بر اصل مطلب مداخلات تحدیدی زیادی در موضوع کرده١٤٠شماره ( دهم ) سال دومبیان و اقتراح(٥)برود، تانگذارد ذهن مطالعرا در وقت هضم کردن مطلب بسبب تناقضات عرفی معانیلغت مشوش گردد.همچنین مشکلتر ازین و ازان است اگر ترکیب کلمات جملهء يك مطلب باطرز تعبیر و ادايمتداول مختلف واقع شود یعنی همان موقعها یکه اگر مترجم رعایت ترکیب کلماترا ز احیث اقتضایمعناي اصل مطلب نمود باطرز ادا و تعبیر معمول نقیض واقع گردد و اگر با لعکس طرزتعبیر را رعایت کرد از اصل مطلب منحرف شود و این هم یکی از عمده های مشکلات،بلکه همان جایستکه مترجم دست و پاچه شود و هر قدر که امانت کار بود همان قدر پریشانی اوزیاد خواهد بود، و چون مثالهای تطبیقی مفصلی بکار دارد لذا براي آتی میگذاریم.اما مشکلهء که هم علاوه بر دماغ گدازي جگر خون میسازد همانا مسئلهء مانوسی و نامانوسیبحث میباشد؛ مخصوصا در قسمت هایکه موضوع عبارت از (يك نظریهء علمی باشد )آنوقت حتمیستکه خواننده ابتدا ثباتی از نظریه یاد داشته باشد والاحتمی میشود مترجمیکهاخلاص بوظیفه و خواننده دارد :تمهیداتی در سر مطلب و یا که در اثناي ترکیب عبارت و تعبیر مهارتهای فنی تحریر خرج کندکه در عین ترجمه همان مبادی را نیز در ذهن خواننده ترزیق کرده باشد . اما چه مقدمه و چه مهارتو چه تعبیر که غیر از خودش کسی از زحمت و اخلاص و مهارت او آمده نتواند ، زیرا اینمقدمه و مهارت تعبیر باید باندازهء مسبوك باشد که سابقه دارهمان علمرا ملول و بی سابقهء آنرامحروم نگرداند ، در عین زمان ؟.... حرمت و حقوق صاحب نظریه را که ابتدا ثباتخود را در کلیات او گم کردنیست داشته باشد تا چنین نشود که همان کلیات او باینگم کردن ها جزئیات گردد ، این اگر ترجمه میکند . والا ؟ .... حیف نام و حیف وقتو حیف زحمت چاپ و چاپگر حتی حیف پول خواننده .که ازین قبیل اشکالات عمدهء دیگر بسیار زیاد است که تفصیل آنها قصه را کشال میکند ،لذا تنها باین قدر که ذکر گردید اکتفا کرده میگوئیم که چیزیکه ما را وادار برسم کردناین مشکلات و جگر خونیها گردید اینستکه :تا دیروز جنبهء عمدهء مطبوعات ما را تالیف اشغال کرده بود خواه کتاب خواه مقاله٩٤١شماره (دهم) سال مجله کابل (٦)خواه دیگر باشد ازينرو محور و محتویات مطبوعات ما ادبیات میبود ـ آنهم تالیف ....بعبارت واضحتر صفحات مطبوعات عبارت از آئینه مشاعر فردی یکدیگر ما بود ، نه پر ازغذاهای ذهنی که اساس اول است در مطبوعات ولی امروز که حکومت برای تغذیت ذهنیهم وسایل و هم بازو دراز کرد و محررین بمقتضای این توجه طبیعی بود که سر کار بیایندو یا اقلا بفهمند که مانعی نیست اينك حرکت محسوسی در مطبوعات میبینیم مخصوصاً ترجمه مفیدبنا دارد مقام لایق خود را در مطبوعات بگیرد ، و این چقدر علامت نيك بختیست ، بلکهچقدر تفاوت بین این هر دو ستور استیکه فرق بزرگیست بین صفخا تیکه نویسنده تنها «مشاعر» و «منطق» خود راذخیره گرفته از اولش بما يك تماشا ؛ و از دومش نصائح ابتدائی برای يك محيط مکمل کههر فردش از پدر و مادر و از استاد و واعظ وحتی از منطق خود هم شنیده باشد قطار کند ،بالمقابل همان صفحاتیکه نویسنده نه تنها مشاعر و منطق شخصی خود را بلکه «علم» پیش کند ،منتجات و غوطه کاریهای حیرت آور عقلیت بشر را در رازها و ناحیه های حیات آینه وارنشان بدهد . بلی تفاوت بزرگیست بین آن صفحه دیروز و این صفحه امروز مطبوعات .و البته که من در اینجا محتاج بیان یا اثبات کردن منافع و یا ضرورت ترجمه نميباشمزیرا همین دلیل کافیستکه ما بتنهائی تمام علوم بشریت را سر بخود و سر از نو کشف و ایجاد و اختراعکرده نمیتوانیم بلکه ملتی نیستکه بتنهائی کرده باشد ؛ بلکه اینرا هم بگویم که اگر بسن رشدرسیدن عبارت از حلقه انتقال استکه بچه از عقلیت خانوادگی برآمده شريك يا دارای عقلیتجامعه خود میشود ، نیز برشد رسیدن اجتماعی عبارت از شريك و دارا شدن عقلیت بشریمیباشد و این کافیستکه مقام ترجمه را در مقام اول اقدامات ما بگذارد ، و کمترین صفتشهمینرا بدانیم که ما را شريك عقلیت و طرز تفکیر بشر ساخته میتواند ، اما استثنا و بهتر شدناز همه اگر چه حرف مزه دار و آرزوی خوبیست که طبیعی همه کس دارد ، ولی این شدهنميتواند تا اولا همه چیز یکه دیگران دارند پیدا نکنیم و یگانه راه نزديك آن نقل علوم و معارفبشریست ، یعنی «ترجمه» آنهم صحیح ترجمه و مفید ترجمه باشد .ولی بدبختانه قراریکه در این مشروحه مختصراً بیان یافت دیدیم که این اهمترین احتیاجات ماکه عبارت از «ترجمه» باشد آنقدر مشکلات دارد که قریب ناامکان گردیده است و یا اقلا بسیار٩٤٧شماره ( دهم ) سال دوم بیان و اقتراح( ۷ )خطرناك میباشد و اگر كم از كم برای تراشیدن لغات و تطبیق لغات و یا گرفتن لغات ولو بحدامكان باشد يك ترتیب و چاره نگذاریم آنوقت نتیجه یكی از دو حالست : یا اینكه هر كهاهلیت ترجمه را دارد دست بسته بنشیند . یا اینكه ترجمه كند و زبانرا در خلط و خبط و هرجو مرج خطرناك بیاندازد بلكه قصه بجای بكشد كه تركیب دادن عبارت خواه در نوشتنو یا حرف زدن و نطق باشد از ترتیب دادن موضوع مشكلتر گردد یا اینكه خواندن و فهمیدنيك اثر كوچك اگر چه مقاله خرد و ترك باشد از برابر كردن يك قاب برنج كه كشیدن نا برنجهاو قلت و حوصله فراختراز بختنش بكار دارد . و این كم مصیبت نیست .پس چه باید كرد؟آیا منتظر اكادیمی علوم و لغات بمانیم ؟... ولي تا آنوقت چه خواهد شد؟ این اكادیمیرا مجبوركنیم همیشه پشت به مستقبل و دو دستش باصلاح ماضی روان بماند ؟... بعقيدة من ميتوانيم كه بيكحوصله وقاعده بسيط تايك اندازة زياد اين مصيبترا تلافي كنيم اينك بعد از سالهای درازكه در ارمان ترجمه كذرا نيدم و اخیرا شدت همان ارما نها این چاره را بمن تلقین كرد اقتراحاتقدیم میكنم بلكه عملا نمونه هاي مختصر پیش كرده ميروم زيرا من قابل نظريات صرفنمیباشم ومیدانم كه چرت پشت میز غیر از كار عملي ميدان استطريق من اینست كه :هر مبحث علمیرا كه ترجمه ميكنم هميشه همان لغاتيرا كه تطبيق ميدهم و یا میتراشم و یادخیلمیسازم وسابقة نداشته باشد نيز لغاتيرا كه در محاورات عمومی معانی نقیض دارد و همچنینمصطلحات علمی و نامانوسرا قبل از شروع بحث حاشية مقدمه ئي آن قرار میدهم تابرای اینكه عملیات تصرفات كه در زبان كردنی هستم قضیة مستقل ومحسوس وبر جسته باشدو برای اینكه همیشه وقت ترجمه كردن در مقابل این تصرفات خود را پیشروی یك امر مهمو عمده فهمیده باشم .تا:اولا برای ارباب نظر وعلاقه مندان مستقبل زبان محیط فرصت خوبی داده باشم كه هرلغترا در میدان خودش وحدود استعمالش تدقیق نموده نظریة تائید وتردید و یا اصلاح را١٤٣شماره ( دهم ) سال دوم مجله کابل (۸)نشان بدهند و این معلومستکه چنین تصرفات اگر در قطار عبارت باشد از نظر اهل بصیرت لشتم تیر خواهد شد، زیرا بمقتضای بصیرت در وقت مطالعه کردن همیشه ده کلمه پیش مقصود را فهمیده میروند و درین ضمن همان تصرفات یا دست بازی ها که در زبان محیط کرده میباشم در جمله خواهند گذشت .ثانیاً ـ اغلب مشکلات و جگر خونیهای مترجم که بعض آنها را ذکر کردم باین وسیله چاره کرده میباشم مخصوصاًهمان مشکله که هم دماغ گداز و هم جگرخون کن است که عبارت از نامانوسی موضوع در ذهن خواننده باشد ، زیرا این حاجت بتوضیح ندارد که مخصوصاً در مباحث علمی غالباً چنین استکه لغات مصطلح علمی و یا مشکل بحث همیشه رکن و محور آن میباشد و یا اقلا همین لغات مخصوص علم میباشد که سبب عمده تشویش مطلب در ذهن خواننده و نیز دست بندی مترجم گردد، زیرا در غالب احیان چنین یافتم که این لغات همان ابتدا ثبات و یا اساساتی میباشد که مترجم آرزو دارد بلکه ضرور دارد که خواننده از آنها اطلاع داشته باشد لذا استعمال این طریق در عین زمان مسئله نامانوسی موضوع را علاج کرده میتواند و ذریعه خوبی برای تزریق همان مبادی که فهمیدن بحث دانستن آنها را لازم میداشته باشد شده میتواند ، با ملاحظه اینکه طریق توضیح در حاشیه علاوه بر اینکه تمام این فائده ها را ندارد در عین زمان چون لغات علمی در غالب احیان توضیحشان چندین سطر لازم داشته میباشد لذا اگر در حاشیه توضیح داده شود حتماً سلسله هضم مطلبمرا بر ذهن خواننده مشوش میگرداند .خلاصه اینکه در استعمال این طریق فوائد خیلی زیادی پیدا شده میتواند که از تعریف کرده بهتر است تطبیق بدهیم در ثانی فوائد آنرا از خود این تطبیق معاینه کنیم .ولی يك فلسفه صحیح عوا مرا نباید فراموش کنیم که از يك دست صدا نمیبراید همچنین فایده این طریق مربوط باینستکه تطبیقات و تصرفاتیکه اگر من اعلان نمیکردم خود سرانه تطبیق داده میرفتم با دقت غور نموده نظریات خود را راجع باصلاح و یا تائید آنها اظهار نمایند ، ومرا از ارتکاب جرم تسمیم زبان وزبان را از تصرفات غلط وخطر ناك من حمایت کنند .[BLANK PAGE]عاليقدر جلالت مآب والاحضرت سردار محمد عزيز خان وزير مختار اعلحضرت در « برلين » وعاليقدر جلالت مآب المر اعلى نشانوالا حضرت سر دار شاه و ليخان فاتح كابل وزير مختار اعلحضرت در ( پاريس ، بلجيك ، سويس ) و عاليقدر جلالت مآبسردار محمد نعيم خان وزير مختار اعلحضرت در ( روما ) و عاليقدر جلالت مآب محمد نو روز خان سرمنشی اعلحضرت همایونی ـ در موقعفرود آمدن ریل در استاتسه و ملاقات با افغانها و غيره اعزة بمبئی .شماره ( دهم ) سال دوم بیان و اقتراح( 9 ) و طبیعیستکه من از غلطهای خود خجالت نباید بکشم زیرا اینهم بمن کافیست که سر بخود و بدون تعاون کاری نکردم و یا اینکه همین غلط من خواهد بود که فرصت صحیح کردن را بدیگران داد ، اینک با این اقتراح خود ترجمه يك بحث پسيكولوجي که از نقطه نظر اجتماعی و صحي نوشته شده است ترجمه میکنم و « على الله الاتكال » . لغات این بحث « شخصیت » صفتهاي خاص فرد است که او را از دیگران مبتنا سازد ، در خود بحث از چندین جهت توضیح داده شد . و باید ملتفت بود که با معانی که در محاورات عوام و عموم یعنی حیثیت و مقام استعمال میشود علاقه ندارد . « روانی شعور » علمای نفس شعور را بمانند جریان آب در سیم و تار ها یا در جریان آب در جوی تشبیه کرده اند چنانچه عربها برای آن کلمه «تیار» را استعمال میکنند و همرنگی از نزدیکی در بین صورت جریان برقی در تارها و در بین روانی شعور در جسم موجود است ، از قبیل اینکه برق در تمام جسم فلز منتشر میشود نیز شعور در تمام حصه های جسم سرایت و حرکت پی هم متوالی دارد ، که شروع این حرکت روز پیدایش آن و تمام شدنش دم دم مرگ است ، که غیر از بعض عوارض مخصوصش هیچ ارز وانی نمی ماند ، که ما برای این حرکت دایمی شعور کلمه « روانی شعور » را مناسب یافته استعمال خواهیم کرد . « اصلیت مخصوص فرد » « Origynality » مرادف کلمه شخصیت در معنی میباشد . و در خود بحث تفصیل داده شد . « اراده پخته » قوه اراده را هر فرد دارد ، ولی تفاوت مرتیه ئی دارد ، اشخاصی باشند که تمایلات و خواهشات آنها بر اراده شان غلبه و تسلط پوره را دارد و اگر چه عملیات و مشغولیتهای این قبیل افراد يك عالم بوالهوسی و تذبذب باشد باز هم انها را بی اراده نمیتوان نا مید ، ولی قسمت دیگریستکه میتوانند جزئیات خود را در ترازوهای فکر و تجربه و قیاس بگذارند ، و این علاقه بقوت وضعف ندارد یعنی میشود که اراده آن اول قویتر از دوم باشد اما فرق در این با شد که مجرد پیدا شدن میل بدون هیچ سنجش و یا بدون اینکه از تنفیذ آن جلو گرفته بتواند محکوم و تابع آن گردد اما این دوم بالعکس میتواند جلو گرفته تول کند ، عربها آنرا « الاراده المتحرره » یعنی ازاد شده تعبیر کرده اند ولی بنظر مجددین مناسبت برای تعبیر از آن « اراده پخته » را مناسبتر یافتیم یکی از آن مناسبتهاستکه کلمه پخته در طرز تعبیر ما ها برای چنین حالات سابقه دارد اما کلمه آزاد به لا قیدی نزدیکتر است . من حيث طرز تعبير ما . 944(١٠) مجلۀ کابل شمارۀ (دهم) سال دوم«حیویت» از لغاتیستکه باندازۀ معنی خود شیرینی هم دارد زیرا برای دلالت کردن از اندازۀ حیات در جسم استعمال میشود ، آدمی یعنی زبون هی عضو او که حرکت کند گوئی محتاج مدد است حتی در حرف زدن گوئی برای شور دادن دهن محتاج كمك باشد ، دیگری باشد عکس آن در هر چیز بیدار حتی بیدار میسازد و میشود که این دو حالت بصحت و مرض علاقه نداشته باشد یعنی شاید آن اول سلیم تر از تو و این دوم مریضتر باشد ، علتش نیست غیر ازینکه حیات درین دوم بیشتر از اولت ، واینست مراد از حیویت .شخصیتاز جنبه فیزیولوجیشخصیت چیست ؟:مسئلۀ شخصیت در نزد علما از معماهای مختلف فیه مانده است زیرا فهمیدن آن مربوط بفهمیدن نفس یا ذات میباشد ، که هنوز پیشروی علم مستور مانده است ، مثلا ولیم جیمس که از طرفداران استقلال ذات یا روح اند در تعریف شخصیت موضوعرا بطرف روانی شعور برده میگوید همه یا مجموع تجربه های انسان که در مرحله روانی شعور خودش اثنای حیات میگیرد یکی شده احساسیرا که « انا » و یا ذانیت گویند پیدا میشود (Selfhood) که فلاسفۀ امروزی مانند میرنکتون ، برنکل ، باتیسون ، برادلی ، که حقیقت ذات یعنی وجود و استقلال انرا قایل هستند ، و در بحثهای خیلی مطولی این استقلال را ثابت میکنند و بفرقه های که هر کدام طرفدارانی دارد منقسم میشوند ، ( این درباب تعریف شخصیت من حيث حقیقت یا ماهیت آن بود )ولی از حیث یا جنبه اجتماعی ، علامۀ لوران ، شخصیترا عبارت از صفات فردیت انسان میشناساند ، یعنی اصلیۀ مخصوص هر فرد (Origynality) كه از دیگرانش بشناساند ، پس از قرار این تعبیر گویا شخصیت تو عبارت از همان صفات توستکه از دیگرانت بشناساند ، و صاحب شخصیت گفته شده ، نمیتوانی تا زمانیکه اسلوب وسبك خاص بخود نداشته باشی ، بعبارت دیگر اگر ادیب بودی مقصد نه اینستکه بنویسی یا بخوا نی و اظهار رای یا تنقید کنی بلکه عمده در اینستکه طرز تفكير و يا رنك واسلوب مخصوصى بخود داشته باشی که از دیگرانت بشناساند ، و این مراد از شخصیت تو خواهد بود ، همچنین اگر٢٤٦شماره (دهم) سال دوم بیان و اقتراح (۱۱)يك سیاسی یا زعیم بزرگی باشی ، «گاندیرا» نمونه مطلوب بگیریم، میبینیم له طریق مخصوصی داردو نیز در لوحی و در شکل و در چرخه خود خصوصیت و جدائی دارد ، حتی اخیرا در اختیارکردن طریق مردن خود خصوصیت و جدا ئیرا نشان داد ( این تعبیر دیگر برای فهماندنشخصیت از حیث و یا جنبه اجتماعی بود )ولی مقصودیکه درین بحث داریم فهماندن شخصیت از جنبه عملی آن میباشد ، از قرارنقطه نظر یکه استاد « ماریون » شخصتیرا دیده معرفی میکند که شخصیت مترا دف اراده پختهمیباشد همان اراده که از قید موانع و از تناقضاتیکه در افق عقل با او مقابل شده مقیدشسازد آزاد شده باشد ،یسازد ، اراده که بعد از سنجش و تدقیق و چندین فکر پخته و آزاد شدهباشد اراده موزون بریقین و آرام که بطرف مقصود خودبا اطمینان و عظمت برود ، ارادهپخته نه تمایلات و خواهشات زیرا خواهشات ابرهای پریشان و نا آراميستند که همیشه حازمولازم غریزه ها میباشند ابرهائیستند که آسمان روحرا مکدر میسازند بدون اینکه باران خیریاز آنها ببارد .اراده که مرادف همان شخصیت استکه بیان یافت یعنی اراده بعد ازینکه افسار خودوقوت وعزترا شناخت پیدا شود ، اخیرا بگوئیم همان اراده که مقصود مربیها میباشد ،و اعتمادگاه مدبریستکه بخواهند ملت صحیح و نمل با عزم قوي وخلق متين تشکیل بدهند .این چنین شخصیتهای که بیان یافت میباید تربیه بدهیم . و اگرچه اینرا هم باید اعترافداشته باشیم که موهبتهای فوق العاده براي هر كس ميسر نيست یعنی هر کس نابغه شده نمیتواندزیرا آنها شعله های آسمانی و عطیه های خدا وندیستکه افراد مخصوصیرا نصیب میگردد وليباینهمه تايك اندازه از راه دقت و تهلیل کردن عواملیكه شخصیتهای قوی را پیدا میکند و فهمیدنرازهایکه موجب برجستگی آنها گردیده باشد و از طرف دیگر پیدا کردن اسباب که شخصتیرازبون بسازد البته خواهیم توانست جنبه هاي پوشیده و نها ، نفس را بفهمیم و باین ذریعهدر اعماق دور آن غوطه ور گردیده و گنجهای نهانی آنرا بدست آریم آنوقت نفسهایخود و دیگرانرا رفعت داده نسلهای قوی تر آباد کنیم .که در این بحث از همان عوامل نفسی که شخصیت قوی را پیدا کند تنها همان چیزیرا که٩٤٧شماره ( دهم ) سال دوم مجله کابل ( ۱۲ )ببحث من علاقه دارد ذکر میکنم و آن همینکه این اولا دیکه دارای شخصیتهای قویو برجسته میگردند (و آنها را بنام نوابغ یاد میکنیم ) اهمترین عامل برجسته کی همینستکهایشان نفسیت خود و نفسیت دیگرانرا مقابله و تشخیص کرده و در زیر سایه اخلاص(۱) تمامو آزادی مطلق از غرور حقیقترا دریافته و يك راه منابع مناسبی برای رسیدن بکمال برای خودمیگذارند، وحقا که تشخیص کردن نفسیت خود از مشکلترین کارهاست زیرا بیشترينکسانیکه شخصیت عادی دارند بصفات خود مغرور و طرفدار میباشند، باین سببيك حالت مانده هیچ از آن حالتیکه دارند بهتر نمیشوند بالعکس این دیگر هایکه قابلنبوغ اند، در نفس خود غوطه ور شده جوهر های آنرا پالیده صیقل و درخشنده و چشمفریبش میسازند و در عین زمان بهترین همان جوهر ها را بیشتر اعتنا و توجه مینمایند همچنانکهپرورش و توجه باغبانان بطرف نهال خوبتر باغش بیشتر است .باز در همین حالیکه آنها گرفتار این صیقل کاری نفسیت خویش باشند و بطرف استثنا وکمال روان اثر این تفوق را از سیما، و از حرف زدن، و از اشاره، و از رفتارشان، واضح و روشندر یافته میتوانیم ( بعبارت دیگر از حرکات و از قیافه آنها میفهمیم ) .و اگرچه تا کنون شناخته نشد که چگونه روح جسد را بنشانهایکه حقیقت و اسرار یااصلیت آنرا دلالت نماید چاپ میکند ، اما على اي حال چیز را که متیقن هستیم همینستکهحقیقت نفسیت ما نه بذريعه بیانات و کلمات ما شناخته میشود بلکه بالعکس بیانات وكلماتبرای پوشانیدن حقیقت باطنیمست و یا اینکه انرا میپوشاند، اما وقتیکر راه میرویم یا اشاره می کنیم و نیزحرکتمهایکه از مابی اختیار سرمیزند، پوشیده ترین حقیقتهای باطنی خود را آشکار کردهمیباشیم، و خیلی بجا گفته است علامه « فانس ، که جسد آینه شخصیت میبا شد و در کتابنفیس خودش همه باریکیهای دریافت شخصیت را بذریعه جسم که آنرا آینه روح یاجسم نامیده(۱) مراد از یاد کردن کلمۀ اخلاص در اینجا يك نکتۀ عمده ئیستکه و آن همینکه هرکس نمیتواندنفس خود را تشخیص کند یا اینکه خوب و خراب ومناسب و نامناسب غریزه ها و خوی ها و ملكات وعادات ودیگر قوای نفسی خود را بشناسد و اگر متوجه تشخیص کردن این حقیقتها گردید کمتر ممکن استکهبفریب خوی ها و عادات خود گرفتار نشود کویا قرار نظریۀ صاحب این بحث افراد نابغه که حتی ازهیچ بمقامهای بالاتر از ارما نهای عادی رسیده میتوانند وعالمها را گرویده یا محکوم خود میسازند ازینراهستکه در تشخیص نفسیت خود دچار و یا مغلوب فریب آن نمیشوند یعنی تشخیص کرده میتوانند .۹٤٨شماره ( دهم ) سال دومبیان و اقتراح(۱۳)امت بمانشان میدهد . پس :ـ( رفتار ) : يك شخص اندازه های اراده ، قوت ، حیویت ، و ضبط ، نفس که داردبما نشان داده میتواند ، حتی پیشه و جنسیت او را نشان میدهد و این دلالتهای رفتار کمترمیشود که خطا برآید ، مثلا يك نفر عسکر پیشه را اگر چه از ملازمت خود جدا شده باشد از رفتارششناخته میتوانیم که عسکر بود هر چند رفتار خود را بپوشاند یا تصنع کند ، ولی با این هم رفتاريك نفر اندازه قوه ذهنی او را نشان نمیدهد .( صدا ) بلندي يا پستی آن در فهمیدن شخصیت کمکی نمیتواند ولی علمای امروزه در بابصدا تنها يك چيز را اعتنا داشته توجه ما را بآن ملتفت ساخته میگویند :« اگر چه صدا بر جنسیت انسان دلالت کرده میتواند بحدیکه اگر يك نفر در قوم دیگریعمرها گذرانیده زبان و لهجه آنها را هر قدر تقلید و یا در صدای خود ساختگی کند باز همجنسیت او شناخته میشود ولی این بر شخصیت او دلالت نمیکند ، تنها يك چيز است در صدا كهبر شخصیت انسان دلالت کند و آن عبارت از آهنگ یا نغمه موسيقی كه در صدا است .که آنرا (The timber instrumental sound of the speakers voice) مینامند . یعنیهمچنینکه در موسیقی چندین آهنگ (une) يكجا شده يك نغمه حزن آوریا سرور بخش تولید میکند نیزاگر صدای اشخاص را با دقت گوش بگیریم و گوشهای خود را به دقت کردن در صدا هابیاموزانیم آنوقت حکم ما نسبت به بیشتر کسان درست خواهد آمد مثلا از مدت نزديكباشخصی معرفت پیدا کردم حرف زدنش با صدای گرفته برا برونی آهنگ میباشد ، و وقتيكه قانعساختن مرا در يك امري منظور داشته باشد آنوقت صدای او بمانند صدای فولاد خشك ميشودو بطور مجردی مبهم وخشك بود ، که من هیچ اطمیناني نسبت باو حس نمیکردم ازین وضعیتفوري حس کردم که شخصيست روح گرفته خشك مانند صدای خود دارد چنانچه پساناین گمان من یقین بر آمد ، با شخص دیگري معرفت پیدا کردم که صدای او آهنگ مس راشبیه بود چنانچه معامله او با دوستانش ـــ با وجود تربیه ذهنی و وسعت علم ـــ نيز آهنگوخشونت مسرا داشت ، با سومی معرفت پیدا کردم صدای پر شفقتی همچو نغمه نای داشتکه بعد از معاشرت اندازه های رقت ، ذوق فن ، عشق و احساس جمال ، که در اعماق نفسش٩٤٩شماره ( دهم ) سال دوم مجله کابل ( ١٤ )کمیتی بود برایم اشکار گردید .خلاصه اینکه بوززش کمی بدون خطا شخصیت مرد مرا از آهنگ صدایشان در یافتهمیتوانم .( دستها ) کتابی از استفان زویج مجرستانی خواندم عنوانش « ٢٤ ساعت در حیاتيك زن بود » که استدلال شخصيترا از دیدن دستها بخوبی نشان داده است بدون اینکه محتاجدیدن روی بشویم ، و من بیانات اورا خیلی درست میدانم زیرا دست بر شخصیت صاحبخود در سه حالت دلالت کرده میتواند اول در حالت اشاره کردن . دوم در حالت قراربودن ، سوم در حالت دست دادن ، ( مصافحه ) حالت اول که عبارت از اشاره کردن باشداندازه های عصبیت ، نزاکت ، و تربیة ذهنی را دلالت میکند اما حالت دوم که عبارت ازقرار بودن دست باشد مهمترین چیز دران همان زاویه ایست که بین کلکها ( حال جمعبودنشان ) بازند دست تشکیل میشود ، چه درین حال دستی بینی که شبیه بدست شادی باشد ،دیگری بینی که شبیه به پنجال پرنده های درنده باشد ، سومی بیابی مجردیکه نظرت بدستبخورد همان آن اندازه سخت دلی که در فطرت صاحبش باشد و بدات خطور کند ، دستیهم بینی که نجابت و اصلیت صاحب خود را دلالت کند .اما حالت دوم که عبارت از دست دادن باشد ازینهم واضحتر دلالتها دارد ، یکی را بینیکه از دل بتو دست میدهد و آن دیگری میگذارد که تو او را دست بدهی سومیرا گوئی کهنیزه در دست تو پیش کرده باشد نه دستی ، دیگری پیدا شود که بزودی دست خود رااز دست تو خلاص کند . . . پس این تماس بسیط دو دست در نزد کسیكه دقت کند ،ذریعه کشف شدن رازهای نهانی و بس چقر نفسیات مردم گردیده میتواند ، بی اینکهصاحبش بفهمد که پرده از روی رازهای عمیق روحش برداشته شد .( باقی دارد )شماره (دهم) سال دوم مقام شعر در تکوین ملل (١٥)مقام شعر در تکوین مللاقتباس از المقتطف مصرترجمه جناب قاری عبدالله خانروزي که بشر بر هر چیز نام گذاری داشت؛ روزی بوده که تاریخ ارتقایش نوشتند تا از صف حیوانهای گنگ در مرتبهٔ انسانیت در آمد. این کلمات که ما اسماءش میگوئیم در بین امم شأن مقدس بزرگی داشته حتى نصرانیت در خصوص ( کلمه ) بزبان یوحنا میگوید : –«کلمه در آغاز بود ، زیرا کلمه با فکر مجرد ازلی که برتر است از احاطه ادراك و در هیچ ظرفی نمیگنجد موجود گشته. از ینجهۀ خودش اصل و ما سوایش هر چه هست عارضی است. «کلمه» باینمعنی در حکمت افلاطون ؛ مشابهتی بفکر دارد چه «فکر مجرد در نزد افلاطون حقيقه دائمي و ما سوایش صورهٔ منسوخه است و چون کلام ؛ قالب افکار است اگر (کلمه را) بقدر انطباقش بواقع حقیقهٔ دائمی خوانیم نیز بی وجه نیست . آمدیم در اسلام ؛ خدا یتعالی آدم را از خاک بیافرید و اگر او را همانطور سر بخود میگذاشت البته از سائر مخلوقات زنده چندان فرق نمیداشت ولي توجه مخصوصی با و فرمود و در مدرسه الفت و اجتماعش جاداد و تمام نامها را با و آموخت و چون بدرس اسما براعت حاصل کرد شهادتنامهٔ کفو انسانی گرفت و اجازه یافت تا بموجب آن در صناعت ابوهٔ بشری رنج کشد و آموخته شود. بلی سزاوار این رتبه همین انسان بوده. این اعجوبهٔ عالم خلقت قدرتی یافت که میتواند رنج و المکشی خود را بزبان آه و ناله شرح دهد و عمیق ترین اسرار دل را با كلمات منسجم اظهار کند .اگر سر نوشتش چنان بودي که محض مانند کلوخ چشم دار میدید و هیچ نگفته و شنیده نمیتوانست حالش چه می بود؟ بلی حالش مانند اشخاص کر و گنگ و بلکه ضعیف تر و فروتر از انها می بود چه اشخاص کر و گنگ از ار تقای بشر استفاده کرده واز خصائصی که بطریق زبان و گوش حاصل میشود هم بهره میگیرند .اشخاص کر و گنگ اگر چه در تیزي چشم وقوهٔ لمس و ذوق نظیر ندارند . حركات هر کسی را میدانند ، خط پیشانی را میخوانند یاد داشت خوبی دارند ولی چون از معانی ابهیهٔ٩٥١شماره ( دهم ) سال دوم سراج الاخبار افغانيه ( ۱۶۰ )کلا میه محرومند از تمام امتیاز ها عالی زیرکی و دانش بی بهره اند . زبان آفتاب درخشنده ایست در آفاق ولی گوشهای کر مانند چشمهای کورر نور ساطعش را نمی بینند .اگر کلمه که این جنس دو پا بآن تکلم میکند نمی بود و آنر اسم اشیای مرئی نمی ساخت همانا قوه عقلیش برابر می بود بقوه ریاضی در قبائل ابتدائی امروز که هنوز رقم اعداد را نمیدانند تا جمع و تفریق یا ضرب و تقسیم نمایند . قبائل ابتدائی از حساب ، جبر ، هندسه و روی هم رفته از سائر فروع عالی ریاضی بیخبراند . کر و گنگ از ادب و موسیقی و سائر علوم و شاخه های آن بیخبر اند . قبائل ابتدائی واحد قیاسی حساب یعنی رقم هندسی را نمیدانند ؛ کر و گنگ واحد قیاسی ادراك را که عبارتست از کلمه نمیدانند .شعر وکلمهاز « کلمه » نخستين وحالتش که انسان تلفظ کرده صحبت نمودیم ولی نمیدانیم چگونه نطق از بهر او آسان گشت ؟ آیا در ربط اصوات با فکار چگونه بر خورد واسما را بمسمی ها چگونه پیوند داد تا بفکر ادراکی ( بطريق مبتدا وخبر ) تواناشد . شاعر وجد میکند بسيار بطرب می آید ازین که میداند مجالس شعري و معاني شعری و اوزان شعری فریاد خواه ( کلمه ) است همین کلمه که فصل الخطاب و بیان شافی است در بین هر دو دوره جوهری در حیات بشری ما .متخصصين لغات که در اصول آن تتبع دارند برین عقیده اند که عیدها ، رقاصخانها ماتمخانها مهلکه ها سلاخ خانها و بالآخره سائر عادات ومجلسهای شعری که باعث سرور و اندوه اجتماعی ومخصوصاً سبب از غلغله وفریاد مشترك جوقی میشود ( مانند صدای گاوهای گله ) همه اینها مصدر وسرچشمه نطق است وچون صوت جوقی از سبب انفعالات نفسانی صادر شود ـ مانند فریاد در حال هیجان ـ شکل موزونی میگیرد و بر اصول متناسبی تکرار مییابد . بعضی حیوانها هم بر فهم الفاظ مأموريه خود انحصار نمی ورزد مانند ( بيا ) و « بخواب » و « بخور » بلکه آوازی میکشد مشابه به ( تعبير وبيان ) که فرد ندا میکند وجماعت جوابش رد میکنند و این تعبيراست از شعور که بواسطه اصوات آهنگی دلی۹۵۷شماره ( دهم ) سال دوم مقام شعر در تکوین ملل ( ۱۷ )بسیط می شود و بسیاری از اصناف حیوانها دران اشتراك دارند وغالباً در انسان در آغازاز صدا و فریاد فطری بغنا و آهنگ جوقی مشترك متدرجاً نقل کرده وازان بكلام مقطعصریح ترقی جسته وار جح آنست كه بسیاری ازین اصوات جوقی كه بغنا و آهنگ بسیطتحویل میشود در آغاز حکایه از اصوات حیوا نها و اشخاص بوده که جوق مجتمعاً ازانحکایه و از کارهای آنها باشاره و رقص ( پنتو میمي ) صامت تقلید میکنند . اینچنین هرگاهبعض اصوات باشياي معين يا بجنس آن قرین گردد و اقترانش متلازم و متکرر باشد بحيثیکه این اقتران ؛ عادت در نفس گردد مجرد ذکر این اصوات صورت همان اشیارا مفرداًيا جنساً بذهن می آورد ــ و این صورت جنسی اساس ادرا ك انسانی است و این تلازمو اقتران معنوی در محکمی ارکان نطق علامه قطعی میباشد .پس اسباب اجتماعی خورسندیها وغمها وسائر نمایشگاه های هیجان انگیز شعری بشر رابر سر نطق آورد و با تیز ترین سلاحی مسلحش ساخت تا از قعر ظلمت بطرف نور راه بکشایندقصائد نخستینوچون نخستين نطق در آهنگ و وزن شبیه به شعر بوده آيا بقصيده های پیش از فنتدوین که انسانهای اول سروده اند پی خواهیم برد ؟ آیا موضوعات آنقصید ها چه بوده ؟درس ابتدائی اقوام معاصر و تتبع حکایاتی که اطفال متمدنها در آغوش ما در حتی دروسط شهر های متمدن میشنوند بما اجازه خواهد داد که گوئیم : انسان اول ؛ نطق موزونکرده وحرفش دارای اوزان بوده اگر چه مقفی نبوده و در ( قصائدش ) اخبار ظفرمندیبوده بر حیوانها و بیان ترس حیوان از گرفتاریش بدام وسعی در رهائی ازان ورعشهولرز آن بیچاره در حین بستن و کشتن وحکایة اصوات آنها مانند هنگس و بانس وعوسو غرش که در قاموسهای امم جزوی افزوده .و نيز اخبار عید ها وعروسیها ( که گوشت این حیوانها دران بخرج میرسید) و بیانخورسندی و سخنان گریختاندن زنان و عشرت با آنها و گریه از بهر رفقای کم شده وبرادران۹٥٣شماره ( دهم ) سال دوم مجله کابل (۱۸)و پسرانی مسافر و روی هم رفته خوشخوانیهای رقص تقلیدی و سرودهای رقص روحی از بهر تقرب و رعايت تمجید از اعمال آلهه وحاجت خواهی از کرم وعطای آنها همه اینچیز ها از موضوعات آنقصائد بوده و انسانهای اول ادیان و عقائد وحکم وخرافات و آداب خود را در بین این کلام موزون برای اولاد خود بمیراث گذاشتند و گذشتند و مساعد زیرکی آنها بوده و مانند مساعده خط و صنعت طبع در قرنهای اخیر چه حفظ و نقل و خواندنش آسان بوده .حقيقة موضوعات قصیده های آنها اساس موضوعاتی است که شمول آن در قصائد ما امروز سبب مباهات و فخر ما می شود و تمامی اوضاع ما از محاربه ها و کمکهـا با یکدیگر وعروسیها وما تمداریها و ادیان و عبادات و تقلیدها و شعائر تا بملوك همه قیام بروي دارد و نیز آن قصائد پر از نالشهای درد انگیز بوده و بدل انسان کار میکرده درد والم دلخراشی را که از دشمن سخت یعنی از برا در انسانش میدید بخاطرش نقش پذیر میساخت ومیتوان گفت که حسن تازه وزنده شعر دران قصائد بوده همان حسن زنده که درین عصر در قصائد موعظه ( از انانیت ولئامت و ایذاء بشر) می بینیم از پنجهۀ قصیده که هزار و دوهزار سال پیش نوشته یا خوانده شده امر وز هم چنان خوانده می شود که گوئی دیروزش نوشته اند زیرا موضوعش زنده و باعماق حیات انسانی پیوند دارد .یاد داشت و شعر قدیمحقيقة ما درقرن بيستم زند گي میکنیم ولی غذای ما هنوز ادبیات پیش از تاریخ است اولاد ما در طفلی که سن انطباع ثابت است در آغوش ما در برفرش گسترده نرم و گرم قصه های دیو و پری و اخبار عمالقه و دلیران و اسرار و سخن آداب و گذران وحسن معاشرت آنها را چنان میشنوند که از دوره همان مادرها که در مغارها وسيمجها با فرش کاه و لحاف پوست گذران میکردند چندان فرق نمیکند . و لازم است یادآوری کنیم که مثل این اخبار شعریه ( که با حیات منفعلۀ اول متصل است ) و نمایشگاه های پر اضطراب هیجان خیز آن هیچگاه از نفوس گم نمي شود بلكه اهل تتبع و استقصا در یافت کرده اند٩٥٤شماره ( دهم ) سال دوم مقام شعر در تکوین ملل ( ۱۹ )که مثلا طوائف امی جاهل که در نواحي منطقة كوهستانی در دو ولايت ( کنتکی )و ( تنسی ) از ولايات متحده فرود آمده اند بعض قصائد طویل را تکرار میکنند کهدر نفوس آنها تاثر کرده يا بطريق عنعنه بآنها رسیده و از قصه هاي قديم شعری است کهاجداد شان از انګلتره آنرا با خود دران بلاد وقتی برده اند که بواسطة صيانت دین از فشارمخالفين فرار کرده بودند . و چون این قصائد با كتابهای مسائل اصلی شعري که در آخر هايقرون وسطي تدوين يافته مقابله شد در اصل خود درست و سالم بر آمد و بی ربطیش اندكبوده و آنهم بسبب انتقال و سیرش بوده که از زبان بزبان و از دل بدل سفر کرده .همانا مثل اين دور حفظي که متوقف بوده برقوة ذاکره و یاد داشت در شعبه های امی قدیمقرنها نگهبان گنجینه های ادبی ما بوده پیش از انکه تدوینش سهولت پذیرد . بلی این شعبه ها ازچهچه سرائی عندلیبان سخن که در صبحگاهان مدنیت ترانه ساز بودند سراغ یافته و آنرابر صفحات دلها نګارش داده و در عید ها بزمها شبها تکرارش نمودند چه در تدوین این سرودشور انګیز جز این وسیله نداشتند و این تکرار برادیوی انجمنهای امروز ما با بوده . اکنون ازاندرهاي گرانبهاي ادبي که در قرون تديعه پردة ظلمت را برداشته و آفاق را مستنير ساخته ناممی بریم تا قارعین محترم ؛ مقام ادب و شدت نفوذ آن بتخصیص نفوذ شعر را بدانندکه تا کجاهادر تکوین ملل و در حكمرانی بصیرت آنها کار کرده . از انجمله است ( ایلیاد ) و ( اوديسة)هومر و ( اعمال و ایام ) هزیود و سرود هاي ( انقيدا ) در نژدهند و کین و اجزای شعرياز عهد قديم و از ان يبعد غرائب اشعار نادرة جزيرة عرب است در دو قرن جاهلیت و اسلامپیش از رسم تدوين و انتخاب استخوان و شاخة خرما و ورق پوست آهو براي نوشتناين گنجينه های گرانبهای ادبی میراث روحی و جاويدی ما ست و نشانی است از تسلطشعر بر ملل مختلفة يونان و روما و پسرعم آنها از هنود و آریا و یهود سامی و ملل نصرانینزديك بعهد قديم و عرب و سائر اقوام نزديك باسلام در شرق و غرب .شعر عربی .اشعار جاهلیت با آنهمه تحریف و تلفیقی که قصه خوانها و راویها دران کرده اند هنوزآیینة صافی است که مجالس قرنهای قدیم بجملا ازان جلوه میکند . و بوظيفة خود که عبارتست٩٥٥شماره (دهم) سال دوم مجلة كابل (۲۰)از استحکام حیات عربی و تائید اخلاق سلیم فطری تنها بجزيرة عرب قیام نورزید بلکهدر تمام اقطار عالم در همانجا هائیکه عساکر اسلام استیلا یافت منبر نصب کرد و اذان خانه رابلند ساخت ، او این وظیفه را بجا آورد . اگر در هند یا قرم یا در ترکستان چینی برویم و درسیرت اشخاص و مقیاس اخلاق آنها تأمل کنیم بسی از اخبار جاهلیت را بیاد ما میدهد .گذشته از ادب اسلامی عرب که بواسطه دین مبین ؛ اعجاز ها درین میدان نموده .از غرائب آنکه نخبه از معلمین مدرسه امريكا در بيروت هنگامی که بدرس برخی ازشيون اجتماعی در شرق ادنی به تخصیص در سوریه قیام داشتند ؛فضائل ذیل را که عبارت است از (۱) عزت نفس (۲) وفا (۳) مهمان نوازی (٤)میل فطری بدین (٥) عطوفت و مواسا (٦) اهتمام بعرض و آبرو و امتياز خاصه زن ؛ دراهالی یافتند .هر که رساله از ادب عربی بخواند ادب جاهلیت باشد یا اسلام ، ظهور این اخلاق رادران مانند آفتاب نیمروز در نهایت روشنی می بیند . حقيقة اگر شخص را پوست بر کنندممکن نیست از تاثير عقل ادبی اجتماعی محیط او بدر آید . انکاخ را ز تاثیر آب و هوا وانهاروجبال ، دشت و وادی در پیکر شخص آسان وانكار از تاثیر ادب در عقلش دشوار می نماید .واقعاً ما در لجه این بحر که از ششجهة برما احاطه نموده مانند ماهی شناوری داریم .گویا جزء عقلی در آمیخته با جزء ادبی در شعر ؛ شعر را از سائر فنون جمیله برتری بخشیدهاگر تصویر ، تمثالی است که بخطوط و الوان صورت میگیرد یا موسیقی ؛ تمثالی که ار نغمه والحان وجود می پذیرد شعر هم تمثالی است که از قافیه و اوزان ظهور می یابد . آری تصویر ؛شعر است صامت و خموش و شعر ؛ تصویری ناطق و گویا .(سيو دوروتس) میگوید : شخص يك كلمه هم در شعر گفته نمیتواند تا تازه تولد نگردداز عالم بالا مرتبه دوم فرود نیاید .در بین شاعر و چیز نویس ؛ چه فرق است ؟ آیا روانست کاتب ؛ بچیز دیگری غیر شعر هممتحلی باشد ؟ میشاید که مانند اسکیلوس ؛ جنگجو و مانند شکسپیر تاجر و مانند تشوسر ندیمپادشاه و مانند کویته فیلسوف و آمیخته با مردم باشد ! آری می شاید ولی در همان وقت در همان٩٥٦[BLANK PAGE]عالیقدر جلالتمآب المراعلی نشان والاحضرت سردار شاه ولیخان فاتح کابل وزیرمختاراعلیحضرت در ( پاریس ، بلجيك ، وسویس )عالیقدرجلالتمآب والا حضرت سردار محمدعزیزخان وزیرمختاراعلیحضرت در « برلین » عالیقدر جلالتمآب سردار محمدنعیم خان وزیرمختار اعلیحضرت در « روما » و عالیقدر جلالتمآب محمدنوروز خان سرمنشی اعلیحضرت همایونی وعالیقدرجلالتمآب فیض محمد خانوزیرخارجه درروز ورودبمبائی در استیسن بمبائی سنترل دراثنای پذیرائی که ازطرف اعیان واشراف بمبائی ازآنها بعمل آمده است .( ۲۱ )شماره ( دهم ) سال دوم مقام شعر در تکوین مللآن که شاهد شنگول خیال شعري با او هم آغوش میشود از لباس دينوي که سالها در برداشته برهنه میگردد. علم ؛ انانیت استخفاف مردم، کبر و خود نمائی و بالاخره از تمام اینگونه احساس بیرون آمده و از سر نو طفل تازه ماهمی گردد هر دو گوش بر آواز نغمات خوش آیند همان آهنگها که از ( ان عصر طلائي ) باهتزاز میآید. زیر افرشته سعادت هر دو بالش را براین انسان رنجکش گسترده و از بوی دلاویزش که پراکنده میشود سرتاسر این خاکدانرا پاك و پاکيزه میسازد.علمای تربیه و اجتماع اهتمام مخصوصی بتاریخ ادبیات دارند. چه برای نشر تربية اجتماعی و زرنگی فنی میدان فراخی دران میبینند. آری ادبیات آئینه ایست که صورت جامعه دران بر تازه ترین طرازی جلوه میکند. چه ادبیات در شکل و ماده خود وابسته و مربوط است براحوال تجدد پرور اجتماعی شعر ابطور جامعه بیشتر شعور دارند. دلهای اینطائفه تارهای حساسی است که بسرعت هرچه تمامتر با حرکات شورش و انقلاب در اهتزاز میآید شعر صورت شاعر وشاعر صورت جامعه است. بلکه شاعر بقول استاد ( پایندر ) نقطة مشتعلی است که تمام اشعه پراکنده از حیات اجتماعی که دورا دور آن را درخشان ساخته در آن نقطه بهم پیوست ميشود و از ميزه و خصائص شخصی او كسوت شکل فنی و بیان لفظی میپوشد. فیروزمندی شعر در تاثیر بدلهای مردم متوقف است براحوال اجتماعی آنان که درزیر آسمان آن گذاره دارند. اعم از انکه شعر غنائی باشد یا قصصی یا ار شادی یا هجوي يا تمثیلی.شعر عربی هم مانند سرود عربی ؛ لبريز حزن و اندوه و درد و گریه است چه تنها از مظالم انسان از قبیل کشت و خون و بی ناموسیها سلب و نهب شکوه ندارد. بلکه از مظالم طبیعت نیز فغان کرده مرضهای کشند ؛ سیلهای تندبادهاي سموم انگيز گرسنگیهاي سخت و روی همرفته سائر حوادث ناگوار واقع در جزیره عرب را با نالش جگر خون کنی يکيك می شمارد. واقعاً جزیره عرب دارای طبیعت مخصوصی است در شدت تاثیر در نفس و بر کشیدن دردانه های شعری از اعماق دلها. ستاره ای درخشانش در آسمان صافی ؛ نظر بدوی را از قدیم چنان بطرف خود حیران و مجذوب ساخته که نزديك است بدون پر وبال بطرف آن پرواز کنند. باديه هاي خشك و خالي از سبزه و گياه آن ساکنین را٩٥٧شماره ( دهم ) سال مجله کابل ( ۲۲ )مستعد بنظاره جمال نمود چنانچه ازهر غنچه و گل ازهر درخت که باشد حتی بته خار نیز حسن زنده طبیعت بنظارش جلوه نموده و او را بهت و حیران میسازد . زمینهای کربلا نمای سوزانش رهروان تشنه کامرا چنان مشتاق يك جرعه آب میسازد که بمجرد رسیدن بدند آبی مزة می یابد که ناز پرور دگان سرچشمه هاي زلال ونهرهاي جاري بچشم آنمزه را ندیده اند . درآخرهای سنه ١٩١٥ درهنگامیکه اتحاد یون بد نبال من افتاده بودند ـ اتفاقاً ببادیة وحشتناکی از ( تدمر ) تا نزديك ( ميادين ) در افتاده و بآبهای گندیده و بد بوی که مبالغی بر تشنگیم می افزود گرفتار آمدم تا بفرات رسیده و جرعۀ از آب شیرینش نوشیدم چنان تازه گشتم که بآواز بلند فریاد بر کشیده گفتم : «کوثر . . . جنات عدن تجري من تحتها الانهار » همین است . هجرتهای دور و دراز ؛ در نور دیدن بیابانهاي کویر و دور از منازل درغزوات ؛ جستجوی مرغزار و چراگاه ؛ نظاره تلها و معالم و آثار ؛ یاد از سر گذشتها و روزگار ماضی همه اینها اسباب مخصوص شعریست در جزیره . شخص از خانمان آوارۀ گرسنه و تشنه هرگاه سیاه خیمۀ بیابد و در پناه اهلش بیار امد ؛ جود حاتمی با روشن ترين مظاهری در جلو چشمش ظاهر میشود . کاریکه سد رمق درین روز میکند خوان الوان قصر پاد شاهان نمیتواند . درحرم در نزدش هزار بار از قلعه های دولتی بهتر است چه همین در است که اورا از دشمنان مانع آمده و حمایه میکند .خلاصه اینچنین منزلهاي كوچك خشك و خالى و تنگي عيش ؛ در اظهار معانی شعری دستی دارد و میتواند این شاهد شنگول را در جامهٔ فتنه پرداز طبیعت جلوه دهدفقر اروپا امروز در شعر : ملل مغرب زمین از وجود شاعر مفلسند . وعلتش را اهل فحص و بحث همین مدنیت مادیه را میدانند که ارپا تا بگردن دران غرق شده گویند : وسایل نقلی ، انتشار اباحت ، برداشت حجاب دلکش از رخساره انسانیت مشغولي دول بامور اقتصادي وسيا سي ، انهماك افراد در تحصيل قوت لايموت وبالآخره زوال احوال روانی ازروي زمين همه اینها اسبابی است که حسن رشافت نظم ودولت شعر را کاسته و برباد داده . درین نزدیكیها در فرانسه جائزه بسياري برای مسابقه در شعر گذاشتند ، هیچکس در میدان مسابقه تاختی نکرد که جایزه را بگیرد . ولی از خوش قسمتی است که هر گاه شعر را کمی پذیرند۹۵۸شماره (دهم) سال دوم مقام شعر در تکوین ملل (۲۳)بازهم مستمعین حسن ظنی بآنها می پروراند . بعقیده من تنها شخص بنظم شعرشاعر و بخوش الحانی موسیقی دان نمی شود . بلکه گاهی بفهم شعر و طرب از آهنگنیز شاعر و موسیقی دان گردد . بلی آن دو فن ایجابی و این دوفن سلبی است . بگمانمیرود این فترتی که در شعر مشاهده می شود مرقتی یا ابر بهاری است که درنگ ناکردهبزودی پاره پاره و دور شود و این در هنگامی خواهد بودکه ما بمحیط تازه پر ازحوادث وسکانخود الفت گیریم . قلق و هیجان ما شورش پذیرفته این دنیای زشت هوای خوش و جذابخودرا دوباره تازه سازد .شعر و هیجاندور ازصواب نیست اگر گوئیم این انقلابات مادی اقتضای که درین عصر مشاهدهمیشود چندان دور ازشعر نیست بلکه شعر بمعنای سیکولوجی خود از بزرگترین دواعی اوستو سببش آنست که این حیات عقلی که مادر آغوش تربیه او تولد گشته حرکت میکنیم و پرورشمییابیم و عبارتست از (عقل اجتماعی) باصطلاح علم و متصرف است درحرکات و سکناتما اگر زبان و ادبیات خوش آیند آن نبود این عقل تسلطی بردلهای ما نمیداشت و بسببی کهاحداث رأی مشترك میکند نام (رأي عام) هم بخود میگیرد . ازرأی عام درافراد هیجانتولید میشود وغذا میخورد . در بین نمایشگاه های شعری وتاثیر در (رأي عام) علاقةمتینیموجود است بساکه نوحه و نالش شاعر درمظالم ؛ (رأی عام) را بهیجان و آشوب انطفاناپذیری درآورده که شعله این غضب جز بانقلاب خموش نگشته . جمعیتها ئیکه خطرناك ترینادوار را در سیاست ملل تشکیل داده همه از دعوتهای هیجان خیزشعری بوده که تحريك رایعام نموده .(اوغست کونت) درفلسفه خود میگوید : (فکر) است که بعمل میکشاند ولی فکرافسرده خالی از روح ـ فکر بارد مجرد ـ مباشر عملی نمیتوانند . بلکه ضرور است اولافکرمنفعل هیجان خیزی مزین بادب و پیراسته بشعر با اوهمراه باشد تا بر اراده مردم غلبه یابد .سخن زن بدوی باخاندانش در قصیده که شکوه از دشمنان دارد وقتی که آنان را اسیر گرفتهبودند : مضر بوا موضع العفة منی بالعصا . و صدای آنزن شهری که استغاثه بخلیفة بغداد۹۵۹شماره (دهم) سال دوم مجلۀ کابل (٢٤)پرده «وا معتصماه» ندا کرده و بیت متنبتی که می سراید:لا يسلم الشرف الرفيع من الاذي حتي يراق من جانبه الدمو بالاخره امثال این سخنان در عالم عربی سبب از شورشهائی گشته که اقلیدس بهندسهخود و بقراط با مزجه خود و نیوتن با جاذبۀ خود و رونتجن با اشعۀ خود نتوانسته اند مصدراینچنین يك هیجان گردند. مجاهدین بنی معروف در آخرین انقلاب سوریه در حالی که گلههای توپ فرانسه ها سینه های آنها را هدف ساخته بود؛ نعره ها میکشیدند و واقعات گذشتهخود را بیاد جنرال غاملان داده می سرائیدند:« ممدوح وسامى قبلك خرجوا من السويداء »کلمه هاي ( حريت ) ( مساوات ) اخوت وسائر الفاظ زنده ازین قبیل که زمین راچپه کرده و بخون آغشته نموده و از اعماق دلهای اسیران ظلم و استعباد برای داد خواهی از زخمکاری آن بر می خیزد؛ اگر استدلال های شعری نیست پس چیست؟ آیا نمایشگاهی هیجانخیز تر غیر ازین خواهد بود که انسان برادر انسانش را اسیر زنجیر و پامال اقدامو دستخوش استثمار بیند و بنگرد که آن بیچاره را مانند گوسفند برای کشتن؛ هی میکنند.امروز این نمایشگاه های الم انگیز شعری در شرق؛ کاری میکند که فکر (حقوق طبیعی)در دو انقلاب بزرگ امریکا و فرانسه نموده بود.بدیهی است که افکار ؛ باعث عمل و سبب حرکت و انقلاب میشود ولی بمقدار عناصرانفعال و هیجان در ان. ( ورد ورس ) شاعر میگوید: هر چه از دل فوران میکند بازبطرف دل سیلان مینماید، تا وقتیکه تصویر؛ موسیقی؛ شعر؛ وسایط تعبیر و اظهار است ازبلند ترین شعور و دقیق ترین نقوش منطبعه بر صفحات دل؛ تا وقتیکه این فنون جمیله جلوهگاه و آئینه تأثر طبیعت ما ست که با غم و سرور خویش؛ از ششجهة بما احاطه کرده بی شكدر قوۀ دافعۀ اجتماعی مقام اول را میگیرد. هر گاه آدم؛ آن بشر حقيقي بقول ( منسن )نخستین شخصی است که آلة ساخت تا نسلش باستعانت آن ؛ مقابله با طبیعت كنند حواءحقیقی آنان ؛ هم زنی است که پسران خود را نشیده های شعري آموخت و ارواح خمولو فسرده آنان را بدان بیدار ساخت . چنا نچه رك و ريشه اجسام ما ؛ مرکب است از عناصر٩٦٠شماره (دهم) سال دومکمال اخلاقی( ٢٥ )مادي محيط نما ، همچنان رگ و ریشهٔ عقلهاى ما مركب است از حبات عقلی كه ما او را در يافتهو در وسطش نشو و نما داريم . وطوريكه طفل ؛ از پستان مادر شير ميخورد ؛ ما نيز از الهامعقلى شير ميخوريم .( مونتسكيو ) از تفاعل سياسى بين دولت و افراد وصف خوبى نموده ميگويد : در عهدطفلى امم ؛ دولت را مرد تربيه ميكند ولی در هنگام رشدش مرد را دولت تربیه مینماید »اینچنین است حال در تفاعل ادبی روحی که در حیات ابتدائى ؛ دولت ادب را عقول تربیهميكند و در حيات راقيه عقول را دولت ادب ؛ تربيه مينمايد و همه شعرا وادبا وعلما وحكما رامربی میشود . ما هما نطور كه ابناي محيط مادي خوديم ؛ همانطور ابنای محیط عقلی خویشنیز هستیم .داکتر عبدالرحمن شهبندرکمال اخلاقیكمال اخلاق ، صحت ، علم بارفاه مالى( سعادت ) است :مترجم از ترکی آقای میرغلام احمد خانضابط استحکامکمال اخلاق ؛ يك چيزيست كه نظر بملكات روحيه ، افعال و حركات اعتياديه واجرا آتقصديه انسان بوجود آمده و اطلاق خصایل خوب بآن کرده میشود . و عموماً خصايل باينترتيب تکوین می یابد :اولا : – در انسان ؛ بتأثیر مزاج و بنیه که از والدین ارثاً باو انتقال کرده و بحسبطرز اداره و اعاشه در زیر تأثيرات مادیه تشکل میکند .ثانياً :– انسان ؛ بتأثير معامله که که ابتدا می بیند و تأثیرات محيط طبيعى و اجتماعی ،که مؤخراً در وی تاثیر می بخشد و ضمناً اصول تصادفی که بآن معروض میشود حصولمییابد .٩٦٧شماره ( دهم ) سال دوم مجله کابل ( ٢٦ )ثالثاً : ـــ نظر ببعضی چیزها مثل : سن ، محیط ، شرائط حیاتیه ، معلومات و احوال صحیهکه معروض تبدلات و انقلابات است در چار تبدلات و استحالات میشود .( خوی خوب )متفکرین و محررین زیادی خوی خوب را باین طرز تعریف کرده اند « بنفس خودو بنی نوع خود ایقاع مضرت نکردن ! »نظر با ین تعریف انسان ؛ براي اینکه صاحب خوي خوب شود باید ازهر فعل وحرکتسوء اجتناب ورزد زیرا : معلوم است هر فعل و حر کت ؛ یا بالای صاحب آن و یا بالايدیگری اجرای تأثیر مینماید پس انسان ها برای اینکه بنفس خود شان و دیگران ضررنرسانند باید دایما از فعالیت و حر کت سوء ترسیده إفعال وحرکات خود شانرا از رويقاعده ملاحظه و تدقیق داشته باشند .حالانکه تعریف حقيقي خوی خوب اینست که : ـــ « انسان ؛ بشرطیکه بدیگری ایقاعضرر ننما ید ، و نفس خود ، نفس دیگران را متضرر نسازد باید بخیر و منفعت دیگرانحس ، فکر و حر کت خودش را معطوف داشته باشد » نظر با ین تعریف ؛ خوی خوب رامیتوان در افعال و احسا سات اشخاص معلوم کرد .برای یك انسان ؛ خوی خوب مستحسن میباشد و اساس تمام خوی های خوب اینستکه : یك فعل و فکری که با فعال و افکار خود او موافق نباشد نباید به بدی آن حکم کند .مقتضاي عدالت اینست .صاحب یك فکر و فعلی که بمزاج و طبیعت ما موافق نباشد از آنجای که فکر وفعل ما همبمزا ج وطبیعت او موافق نمیشود خیلی محق و طبیعی است که : وي بامادر خوي و خصلتموافقت نكرده يك تلقي بدي را تعقیب خواهد کرد .اینحال يك کیفیتی دا رد که : در بین انسان ها تولید اختلاف دايمي کرده و بادی انکسارروابط مدنیه و اجتماعیه شمرده میشود .٩٦٢( ۲۷ ) کمال اخلاق شماره ( دهم ) سال دومبناء علیه برای انسان های عالی غیر از قبول يك حریت افکار و اعمال مطلقه ؛ دیگر چارةنیست . اما برای افکار فاسده و افعال شریره هیچ يك قسم حریت شناخته نمیشود .بافعال و افکاری که به صاحب آن و اشخاص محدوده و هیئت اجتماعیه مادتاً و حالا ايقاءضرر نماید نظر بماهیت و درجه تاثیر آن قلباً ، لساناً و فعلا مخالفت و ممانعت کردن از وظائفانسانیه است .لاکن درینجا شرط اینست : - ضرری که وقوع مییابد باید مادی بوده واثر آنحالا ظهور کند ولی در اضرار موهومه و محتمله بهیچ وجه حق مداخله را جایز نمی شمارند .يك سفیه از اعمالش باز داشته میشود اما يك مسرف عادی از تصرفات قولیه و فعلیه آناسقاط کرده نمیشود . چونکه : ضرر فعل سفیه حالا در نفس آن ظاهر است . اما نتیجه افعالمسرف ؛ شکلی را که کسب میکند باستقبال مجهول عائد است .حق و وظیفه مخالفت و ممانعت کردن لساناً ، قلباً و فعلا بافکار فاسده و افعال شریرهآیا به چه قسم اشخاص عائد است . . . ؟این امر در کسانی که براه راست از آن متأثر و متضرر گردیده اند بصورت حق تجلیمیکند . اما مخالفت و ممانعت آنهای که وجداناً و انسانیتاً متأثر شده اند بشکل وظیفه است .در يك جمعیت هيچ يك فعل و فکری از افراد صادر نمیشود : مگر که اعضای آنجمعیت خواه وجداناً و اخلاقاً و خواه مادة و ذاتاً کم و بیش متأثر نشود بناءعلیه در يك جمعیت ؛بهر فکر وفعل فاسد و شریر ؛ برای اعضای جمعیت هم بصورت حق و هم بصورت وظیفه سببمداخله موجود میباشد . حالانکه حقوقی که بعامه توجه میکند اداره آن بطور هیئت مجموعیبشخص معنوی که حائز وکالت عمومیه باشد متعلق است که خود این حقدار عمومی :حکومت است . زیرا اگر اینچنین نباشد : -اولا : - چون هر کس بعین درجه حائز قوت و وسائطی که ذریعه آن احقاق کردهشود نبوده و نمیشود استحصال حقوق نمایند .ثانیاً : - چون هر کس تبعاً نظار به مجبوریت اخلاقیه و وجدانیه خود بایفای وظیفه اقدامنمیتواند بسیاری از وظائف انسانیه هستند که دو چار اهمال میشود .٩٦٣شماره (دهم) سال دوم مجله کابل (۲۸)اما از حق و وظیفه مداخله بافعال فاسده و شریره در کسانی که براه راست بافراد توجه میکنند هم موجود است.تنها یک چیز قابل دقت و حفظ موجودیت است که: باید در مقابل افکار فاسده و افعال شریره از طرف افراد برضد آن و مثل آن مداخله کرده شود.یعنی: باید یک فکر فکراً و بفسادی صلحاً و يك فعل فعلاً و در برابر شر با خیر مقابله کرده شود.حكومات: ــ براي نفوذ بروح ارباب مفاسد و مقابلة فکري بافکار آنها از آنجا که ما لك يك تعلقات نزديك و واسطه قریب نمیباشند، لهذا منحصراً در خصوصيات مادي و فعلی حق مداخله را برای خود قبول کرده و چیز هائ را که در خارج آن می ماند بافراد گذاشته اند.حتی در اقوام و اممی که مظهر يك تربیت عالیه شده اند هم حکومت غیر از امور متعلقة مناسبات با سائر ملل و در بین مملکت بجز ازامور متعلقه به توزیع عدالت وغیره؛ بدیگر امور وخصوصیات اهالی براه راست علاقه مندي نشان نمیدهد.در جمعیات و مللی که خیلی ترقی کرده اند بعضی ها ادعا میکنند که: ــ چون دائرة حيات روز بروز توسیع کرده و وظائف افراد دائماً رو بتزاید است لهذا با ساحه مداخلات حکومت با امور عامه تناقض میکند.انسان نمیتواند در تشکیلات هیئت اجتماعیه از حدود وظیفه سر باز زده و امور عامه را دچار اختلال و بد نظمی نماید.غايه مسلمانی: شخصاً سعادت دارین و انسانيت وحدت اجتماعیه است. مسلمانی انسان ها را در اطراف كلمة واحده مجتمع ساخته و بحسن استحصال آمال ومقاصد روحيه وحياتيه بحال يك كتله واحده متحركه آوردن میخواهد.حكومات؛ نظیر تشکيل ورابطة خصوصی فامیل هاست بطوریكه در يك عايله شخصي را رئیس قضایای عایلوی قرار میدهند عيناً در يك ملتی حکومات هم همین مقام را دارا ست پس طور يكه يك عايله بدون وجود يكنفر رئیس امور خود را انتظام نمیتواند ملل هم٩٦٤شماره ( دهم ) سال دوم کمال اخلاقی ( ۲۱ )در برابر تأمین و انتظام امور معاشرتی و مملکتی خود شان از وجود رئیس ناگزیرند .در مسلمانی آزادی طلاق ؛ ازینجا اخذ اساس میکند . بناء علیه رؤسای عائله بامورافراد عائله حق مداخله فعلی و فکری را حائز اند . در حالیکه بافعال و افکار کم و بیش مخالفتو ممانعت تجویز گردیده است بحس انسانها ادنی درجه هم مداخله جائز نیستشرافت آنقسم حس را که مخصوص و منحصر بنفس باشد يك تعدي خيلي عادي هماخلال میکند . چون که : حس ؛ يك امر باطنی بوده در چیزیکه تعلق گیرد اثر آن ظاهرنمیشود . ماهیت و حقیقت آن تنها بجناب , عالم الغيوب , و صاحب آن معلوم است .اينك : حريت وجدان ؛ با این اساس مبنی است . ديگر يك دین ؛ مضرت فعلی و خارجیایقاع نمیکند . و تحسسات و تلقینات آن اگر در نفس سالك آن محصور ماند حرمت کردنبآن از واجبات اخلاقیه است .براي هر کس ، حس وقناعت وجدانیه خود او يك چيز عالي ومقدس بوده و تماممعنویاتش مربوط بآن میباشد .تجاوز کردن بآن اگر ظاهراً مشروع دیده شود هم این تجاوز در نظر او يك چيز خيليشنيع وخيلي ظالمانه دیده میشود .حريت وجدانیه در بعضی صنوف و طبقات هرمات بدرجه که ایجاب کند حرمتنشان داده نمیشود در هر طرف دنیا از سبب اختلاف دین ؛ دو گونگی و چگونگی و حتیخصومت و تضاد در بین انسانها مشاهده میشود .این حال ؛ از طرف انتریکه باز اینکه بآمال و احترامات مخصوصه گرفتار اند برایاستحصال مطلوب خويش يك واسطه قرار میگیرد حتي يك علتی است که بعضاً راحتو حضور تمام انسانیت را اخلال می کند .چاره که در مقابل این موانع سنجیده شود عبارت از تنمیۀ حسیات انسانیه استدر ابنای بشر ؛ اسلامیت غیر از مشرکیت رعایت تمام ادیان را امر می کند .ذات مقدس رسالت پناهی علیهم الصلوة و السلام در باره غیر مسلمین که توسع آنبا مدنیت لازم آید بدرجۀ که حوصله ما قبول نمیتواند اظهار التفات فرموده اند . تنمية يك٩٦٥شماره ( دهم ) سال دوم مجله کابل ( ۳۰ )حس در انسان ها انفاذ آن حس است با تربیه و تلقین در نفس .تربیه بصورت دینی ، ملی و انسانی سه نوع است . و مسائل اجتماعیه بسیاری از سبب تعیین اینکه آیا ازین سه نوع تربیه کدام آن برای انسانها بسیار نافع است ظهور می کند .یکوقتی تربیه در حالیکه منحصراً شکل و ماهیت دینی را داشت بسببی که برای تأمین سعادت فردیه و اجتماعیه کفایت نمیکرد و روابط و تساند بین الافراد خللدار میشد بتربیه ملیه بسیار تر اهمیت داده شده .این حال ؛ اخوت و روابط انسانیه را بقدر اخوت و روابط ملیه ودینیه يك حال لا زمی آورده و ازینعصر باینطرف اساس يك مسلك جديد وتربيه انسانیه وضع كرده شده است . تربیة دینیه ، تربية ملیه وتربیه انسانیه مخالفین وطرفدا رانی دارد .حالا نکه : اصول تربیة ملیه که نظر بيك لزوم وضع گردیده است نه تربية دینیه را امحا میکند ونه بجای آن قایم گردیده است بلکه تربیة انسانیه هم باین دو تربیه انضمام کرده تأثیرات فیاضانه و مسعودانه آنها را که در نفس دارند تنزیل و تقلیل نمی کند . برای يك جمعيت ؛ تربیة دينيه ، مليه وانسانیه و براي يك شخص محبت نفس ، محبت عائله و محبت اقربا يكديگر آنرا سلب نکرده بلکه تقویه میکند .بناء عليه لازم است که انسان ها ازین سه نوع تربیه سوم آن را هم کسب کنند درینحال هر کس باید دیندار بشود . و علاوه برینکه خود او حرمت دین را کند باید دیگران را هم بحرمت آن توجه داده و مانع از تجاوز و تحقیر شود . این وظیفه وحق براي هر کس اگر شناخته شود در بین افراد متقابله دینیه شان را تأمین میکند .مسلمانی این را امر میکند حضرت نبوت پناهی علیهم الصلوة والسلام غیر از مشرکین در بارۀ تمام ادیان ابراز حرمت کرده اند .در تربية دينيه اساس اول اینست كه : انسان بدین خود خادم وصادق باشد . براي يك انسان ؛ در دیانتی که متدین بآنست حریت نیست چونکه : يك انسان وقتيكه متدین بودن را بيك دين قبول کند گویا باتباع تمام مستلزمات آن راضی شده است .٩٦٦شماره ( دهم ) سال دوم کمال اخلاقی ( ٣١ )اگر يك سالك يك دينی که بر خلاف اساسات واعتقادات آن حركت كندگفته شود که : -یا با تباع این دین حال و حركات آن را باصول و قواعد آن قبول كن و توفيق حركتنما يا اين دين را ترك كن ! چونکه جماعت به مخالفت تو تحمل کرده نميتواند ، يك كار خيليدرست و بحق برا بر است .چونکه حریت شخصیه وحريت وجدانیه بقدریکه مقدس با شد مثل قوانین حکومت کهبا ساس من وجه تساند و تناصر در بین افراد مستند است رعایت دین هم که اينچنين يكماهیت را دارد در بین ایشان آنقدر واجب الاحترام ميباشد .اساس وماهيت تربية ملیه هم اینست که : هم شهري و هم ملت خودرا مثل افراد عائله خودو مملکت و وطن خود را مثل خانه پدر خود دانسته و اینهارا بهر چیز ترجیح داده و بسیاردوست دا شته و برای اکتساب فیض و تعالی اینها کوشیده و در وقت تهلکه و لزوم فداكاريکرده باشد .فقط در بعض ملت ها تربية ملیه برای اشخاص مثل انتقام که مضر است بحس تحکم وتغلب باینچنین آمال استناد میکند .با ينحال ! از همه زیاده تر در ملل جديده ويادر ممالک که جدید محتاج و مجبور انکشافبو ده با شند تصادف کرده میشود . لا کن اینچنین آمال سقيمه و حسیات شیرین در قلب اولاديك بطنی که کا شته شده اگر نشو و نما پیدا كند سبب این میشود كه : -بطن های دیگر هم بقا نیافته و ملل مذكوره از سجیه و از يك طرز اجتماعی ثابت ومعينمحروم میشوند . ایجابات بسیار صاف و مشروع تربیه انسانیه ، روابط دينيه و روابط ملیه رابهیچ يك وجه اهمال نکردن : ـ درباره تمام انسانها خیر خواه بودن ؛ معموریت و سعادتتمام دنیارا با سكون و انتظام آن آرزو کردن است . كذا اسباب اختلاف دين و مليت و يا مملكترا رغماً برابطۀ خلقية و نوعیت میدان ندادن با ضلال آن نفس را از ایجابات تربیه انسانیهدور نسا ختن است .٩٦٧شماره ( دهم ) سال دوم مجلة کابل ( ۳۲ )بناء عليه برای مدنی شدن و تکمل کردن ؛ بگرفتن این سه نوع تربيه لزوم قطعیوارد است . عقل چنانیکه بايك قسم واحدۀ علم و فن كسب نشو و نما نميتواند روح بشر همتنها بايك نوع تربيه اکتشاف و تعالی نمیتوان کرد .امروز عدم انتظام يك جمعيت ؛ چنانیکه ارکان جمعیت را متضرر می کند اختلال عالمانسانیت هم باعث عذاب و انحلال تمام جمعیت هاي بشریه میشود . عالم انسانيت يك جمعيتکبیری دارد ؛ حکومت ها روسای این اجتماعیات و انتظام ترقی حکومت وابسته بانتظام ومکملیت جماعات شان بوده و اساس انتظام جماعات وابسته بنظام و متانت عايله هامیباشد .٩٦٨[BLANK PAGE]از مناظر پغماناز مناظر بیکتوت پغمانشماره (دهم) سال دوم ضرب المثل هاي وطنی (۳۳)ادبیاتضرب المثل های وطنیبعضی از ضرب المثل های وطنی است که از طرف آقای آزاد کابلی برشتۀ نظم کشیدهو بطور دوبیتی ساخته شده است.(يك بام و دو هوا)تا چند دل آشفته گیسوی تو باشدتا چند بجنگ دگران وبتو باشدبر غیر بهشت است و بما گشته چو دوزخآن بام که دارد دوهوا كوي تو باشد(درد بد و دوای بد)یار چون دید بیقراري مندر غم عشق او گذشت از حددر دلم داغ ماند و گفت از نازدرد بد را سزد دوای بد(مار گزیده از ریسمان میترسد)دلم زآهوی چشم تو آنچنان ترسدکه آهوي حرم از شیر نیستان ترسدبیاد زلف تو آزاد ترسد از سنبلکه شخص مار گزیده ز ریسمان ترسد(شب در میان خدا مهربان)شب از ناز آن غیرت مهوشانبزلف سیه کرد رخ را نهانسحر دید چون رویش آزاد گفتکه شب در میان و خدا مهربان(دیوانه بگریز که مست آمد)باز آن صنم باده پرست آمده استاندر صف عشاق شکست آمده استسرمست رسید و گفت آزاد بدلدیوانه تو بگریز که مست آمده است٩٦٩شماره ( دهم ) سال دوم مجله کابل ( ٣٤ )در دامان کوهسار( بقلم آقای سید قاسم خان )آن روز بعد از ظهر ، خورشید پر افتخار بالاخره بخارات مواج را که بر اثر ریزشباران های بهاری متواتر حادث شده بود ، خشك کرده ، اشعۀ تابناك خود را بر تمام ییلاقگسترده بود ؛ پرتو سرور افزای او تمام دره را احاطه کرده در نباتات ، حیوان و مردماننفوذ میکرد ، پرنده گان مسرورانه در هوا میپریدند و بالها را بر هم کوفته یکدیگر راصدا میزدند . . .بقصد گردش و هوا خوری بر آمدم و بجای آنکه راه پائین یعنی سمت باغ عمومی را کهگردش گاه باصفای تمام اها لیست در پیش گیرم ، به سرك با لا متوجه شده ، سوی دره آهستهآهسته بقدم زدن مشغول گشتم .آب پاشی عصری سبزۀ کنار جاده و لب جویچه ها را زمردگون ساخته ، آب نقره مانندیکه میان این جویچه های با طراوت رخ به پائین جاری بود و در هر چند قدم بواسطۀ سراشیبیزیاد ، شلالۀ خفیفی تشکیل میداد در آفتاب ملائم بعد از ظهر منظرۀ دلکشی ایجاد کردهبود که بیننده را محو و قلبش را از مسرت مملو میساخت .نهال های جوان بید و چنار که پی هم ردیف ردیف در دو طرف عرض اندام می نمود ،برگ و ساقه های شان براق بنظر می آمد و نسیم خنك نوك برگهای شان را عبور کرده ترنمخفیف و دلنشینی تولید مینمود .شرشر خواب آور آب دریا که با سنگ های بزرگ کوهی تصادف میکرد و از اثر اینتصادم کف های سفید و انبوهی بوجود آمده و ترشحات قطرات آن مثل باران ملائمی بهاطراف پراگنده میشد ، اعصاب را سنگین مینمود ؛ عظمت کوه های مرتفع که هر سومقابل دیده ایستاده بودند خیالات گوناگون و آلوده بايك نوع خوف باطنی ، در قلبانسان القاء میکرد . . . .من هم به همین تخیلات که از تماشای جمال طبیعت کوهستانی و تلذذ از هوای فرحناك ییلاقیدر مفکره ام جا گرفته بود ، رخ به بالا پیش میرفتم و بجز آنکه چشم به نظاره زیبائی آن۹۷۰شماره (دهم) سال دومدر دامان کوهسار(٣٥)سر زمین قشنگ دوخته و دماغم مصروف افکار متنوع بود ، دیگر از اطراف خویش خبرینداشته و با يك حالتی شبیه به بیخودی قدم میزدم ... تا اینکه تقرب صدای رودخانه که از وسطدره در سراشیبی تند ، بآواز غرش مانندش در جریان است ، مرا بخود آورد ، سر برداشتمو اطرافم را نگاه کردم خود را در دهنه دره در نزد یکی دریا یافتم :شلاله آب سریع السیری که از طالاق کوه در دامنه آن و از آنجا بدریا می افتد از اثر تصادمبا صخره ها و سرعت رفتار خود کف کرده و سفید گشته ، قطره وار مانند دانهای مرواریدبه اطراف پراگنده میگردد ، يك قسمت از سنگهای اطراف را شسته و رنگ خاکستریشان را مبدل به سیاه می نمود ، تو گوئی رشته تار سفیدی است که بروي پارچه سیاهی کشیدهشده و یا رگ سنگ است که بروی آن برجسته گی نموده ...صدای لرزان آب رودخانه و آبشار روح مرا از سرك به نزديك خود جلب نمود . در رويصخره بزرگی که اطراف آن را آب احاطه کرده و به اصطلاح جغرافیه جزیره اش گویند،نشستم . در اثر سقوط آب و تصادم آن باسنگی که بالایش قرار گرفته بودم ، ترشحات خنكو لطیفی روی بوتها و جرابهایم پریده تار های وجودم را متحسس و مرتعش مینمود .لحظه به آثار طبیعت که در اطرافم پراگنده بود نظر انداختم : در دامنه کوه و ساحلرودخانه يك قسمت بیشه زار غلو و پر درخت است که در اطراف آن اشجار چنار سر بر فلك كشيدهو خلوت گاه های آن جنگل كوچك طراوت و لطافت دلپذیری دارد که هر بیننده را مشتاقمیسازد تا باخاطرات زندگانی بالای آن صفه های طبیعی سایه دار ساعتی نشسته نظاره کند و یامانند من روی سنگی قرار گرفته جمال طبیعت را تماشا و تفسیر و ترسیم نماید .آخراً ترنم آبشار نظرم را بخود جلب کرده سرفرو کردم و جریان طبیعی آب را میدیدمحباب هاي نا پایدار که به زنده گی موقتی و ناچیز انسان شباهت تامه دارد بیشتر فکر و نظرمرا بخود میکشید ! چه یادم آمد از عمر ناپایدار و این لمحات سریع السيري که زندگیش نامند !ضمناً تصور مینمودم از غفلت و بی مبالاتی نوع انسان که با وجود هزار نوع دلایل حسیو شهود عقلی و مسلمی که مرگ را در فکر و عقل آنها هر دم تجسم میدهد چرا در ایر از تکالیف۹۷۱شماره (دهم) سال مجله کابل (٢٦)نوعی و وظائف انسانی معامله کرده : رحم ، شفقت ، عشق و علاقه بهمنوع ، احترام حقوقوطن ، ملت و جامعه را فراموش ساخته درین دهر سه پنج نه در خور آخرت کاری می نمایندنه برای عالم و حیات آینده خود و اولاد خودها افتخاراتی باقی میگذارند .درین میانه بعضی کلمات برجسته که از رجال معروف و حکمای بزرگ در همین خصوصمخاطر داشتم ، لبهایم بخود بخود به تذکار آن مترنم شده به گویندگان آن تحیت گفتم واقعاًکسانیکه در راه سعادت اجتماع و خوش بختی نوع خود خدمت کرده و آثاری باقی میگذارندروح آنها حیات ابدی داشته و همیشه در خاطره ها حاضر و طرف تذکار خیر واقع می شوند.اثر طبع جناب قاری عبدالله خان عضو انجمن ادبی کابلباستقبال قصیده مشهور آقای ملك الشعراءبهار فارسی که مطلعه قصیده اش اینست( دوش در تیره گی عزلت جانفرسائیبود روشن دلم از صحبت روشن رائی )راز حیاتشب که بودم بخرد صحبت جان افزائیداشت با من سخن از هر طرف و هر جائیپاسخهای دقیقش همه تن گوش شدمرازها داشت بدل خواست کند افشائینکته ها سر زدش از چشمه زاینده فکرموج زن از ته هر نکته او دریائیدقت فکرت او تیزتر از سرعت نوروسعت طبع چو پهنای فلك پهنائیگوهری نیست گرانمایه تر از جوهر عقلآب و تابش چو دهد فکرت معنی زائیهرچه مشکل بنظر بود بایما بکشودحل مشکل چقدر خوش بود از ایمائی۹۷۲شماره ( دهم ) سال دوم راز حیات (٤٧)گفتمش در نظرت معنی انسان چه بود گفت نوری بدل چند تن از دانائیگفتم از فیض که آفاق درخشان شده گفت سرزد از مشرق ما مهر جهان آرائیگفتمش منزل تحقیق چرا دور نماست گفت سهل است چو باشد نظر بینائیگفتمش کس نفتد چون پی افکار بلند گفت دشوار بود رفتن سر بالائیگفتمش از چه درین پست مغاک افتادیم گفت تا کشف شود برتر ازین دنیائیگفتمش دل زچه بازیچه سودا شده گفت دل مگو آنچه بود دستخوش سودائیگفتمش پرتو اسلام جهان از چه گرفت گفت از خلق خوش و از نظر والائیگفتمش راه درین دشت پرسور فتست گفت بر جادهٔ دین رو که رسی در جائیگفتمش قفل دل از هیچ کلیدی نکشود گفت شاید کند ابروی کسی ایمائیگفتمش خاطر خرسند که دارد فرمود هرکه از سود و زیانش نبود پروائیگفتمش مردم دنیا زچه مستند چنین نیست جای چودرین محفل و نی صهبائیگفت ای بیخبر از مستی پندار و غرور نشه مخصوص نباشد بمی و مینائیگفتم آخر زچه رو سر شکن یکدگریم گفت دلهاست زبس سخت تر از خارائیگفتمش از چه شفق خون جگر گردیده است چون ندارد غم امروز و نه از فردائیگفت پیوسته دلش بر من و تو میسوزد باشدش شام و سحر دیده خون پالائیگفتمش دهر چرا همهمه خیز آمده گفت رونق دهر بود همهمه سر غوغائیگفتمش هر چه بعالم همه سرگشته چراست گفت هر زنده کند کوشش جانفرسائیگفتمش کار پسندیده داناست کدام گفت از دست بود خار کشند از پائیگفتم اسرار ترقی جهان چیست بگو گفت قول و عمل و فکر جهان پیمائیگفتمش عاقبت سستی و بیکاری چیست گفت از مرگ بدتر زندگی رسوائیگفتم اکنون پی بهبود چه میباید کرد گفت کاری که نمانی بغم فردائی۹۲۳شماره ( دهم ) سال دوممجله کابل( ٣٨ )علم و عملاثر طبع جناب مستغنیتا چند عزیزان همه بیدار و تو غافلدر کار جهان عاقل و هشیار و تو غافلبیهوده چرا تا بکی ای ملت افغانعالم همه از علم خبر دار و تو غافلغیرت نکنی چند که این آدم خاکیچون مرغ هوائی شده طیار و تو غافلبیدار شو از خواب گران چند رقیبانخوانند ترا تنبل و بیکار و تو غافلاین عصر و زمانیست که از فیض معارفسنگ آمده هر گوشه بگفتار و تو غافلبیدار و غیور اینهمه کار آگه و واقفتو دنگ و تو بی ننگ و تو بی عار و تو غافلاندوخت جهان سود ز سودای معارفگویند ترا چند زیانکار و تو غافلانتباهبملت مینماید درد دل اظهار مستغنیبشور و ناله افغان میکند بیدار مستغنیچسازم چون ندارد ناله بیدرد تاثیریوگرنه شور و افغان میکند بسیار مستغنیبا فغان تا نماید فیض علم و معرفت حالینماید عمر فانی صرف در گفتار مستغنیفلك فرسا شد اکنون خاکیان میمیرم از حسرتکه افغان را بلندی باید این مقدار مستغنیکه تا جان در بدن در کار ملت میکنم کوششمبادا یکنفس از کار او بیکار مستغنیزبان در کام خاموشی نبندی تا دم مردنزحرف قوم وملت در وطن زنهار مستغنیتو ئی امروز گلزار وطن را بلبل گویاترا باشد بکابل شکرین اشعار مستغنی٨٧٤شماره ( دهم ) سال دوم بهار ( ۳۹ )نمونه از ادبیات غرباثر پاتیفمترجم آقای سید قاسم خانبهارسرمای عاطل و خسته کننده نوبت خود را گذاشته ، اینك فصل خوشگوار بهار دلفریب است كه شروع می شود زمین باسبزه مزین است و سبزه را گل های خوشرنگ والوان ، زیبائی بخشیده ...درخت ها برگ كرده و جنگل را سایه دار ساخته است . گل های خودرو در بیشه ها سر كشیده و آوازنی چوپان كه بلبل خوش خوان را اذیت میكند بگوش میرسد ...آب صاف و شفاف در جویبار پرپیچ وخم ، امواج خفیفی تولید كرده ، شر شر دلپذیرش را تكرار نموده از سر میگذرد و تصویر قشنگ بته های دو طرفة ساحل را در خود منعكس میسازد ...بحر آرام و بی چین و آسمان صاف وخالی از ابر و غبار است ، كشتی باد بان كشاده سوی افق ار غوانی رنگ بی انتها روان و باد مسا عدی برفتارش كمك مینماید ...زنبور های خوشرنگ اینجا و آنجا آواز های مطبوعی كشیده برای چیدن عصارة لذیذ گل ها ، سوی باغ در پروازند و در لانه های كوچك خود ، بهترین گل ، گل ها را جمع نموده ، از آن مواد پاك مائع شیرینی را كه عسل خوانده میشود ، مهیا میسازند .ازهر جنس پرنده گان ، آواز های رسا بلند می شود ؛كاكلی در مزارع وقوروي آب ها بصدا می آیند ...پرستو در سقف های منازل و بلبلان درشاخسار جنگل ، باحنجرة خوش آهنگ خود نغمات روح نوازی سرمیكنند و مقدم بهارسرورآوررا بهمدیگرخود تهنیت وتبريك میگویند ...پس اگر تمامی این مظاهرات نشاط انگیز ، روحم را نوازش میدهد و از مشاهدة آن درخود يك جنبش باطنی شبیه به شباب احساس میكنم ، برای این است كه هر چیز با فصل خرمی و سرور ( بهار ) جان تازه میگیرد وزنده گی را از سر شروع میكند ...انتها۹۷۵شماره (دهم) سال دوم مجلة كابل (٤٠)موسیقینگارش مادام دوستائل ـ ترجمه سید قاسم خاناثر موسیقی به روح نسبت بسایر صنایع مستظرفه بیشتر است اما سایر شعبات آنروح را با افکار مشتت ، متردد میسازد ولی تنها موسیقی است که سر راست به نهانخانهوجود راه یافته ترتیبات داخلی آن را بکلی تغییر میدهد.کیفت سرور را هم وقتیکه از زبان موسیقی میشنویم اثر عمیقی بر ما مینماید و مانند سایرحبور نبوده از خوشوقتیهای بیهوده نیست که بذهن و روح ربطی نداشته باشد . در تحتخورسندی که دران حال پیدا میشود احساسات شاعرانه و تخیلات مطبوعی مضمر استکه شوخی های الفاظ زبانی هرگز نظیرش را بروح نمیتوان القا کرد؛ موسیقی يك تفریحگذري ونا پایدار است، هر قدر بیشتر حس گردد و مسموع نمود ، انسان گمان میکندکه لذت و نغمات آن دور شده فرار میکند بقسمیكه يك احساس حزن، با مسرتیكه بوجودمی آورد، مخلوط میگردد .اما موسیقی در ایجاد موسیقی احساسی از حزن را با مسرت اختلاط و امتزاج میدهد ،درد والم نيز يك حس دلنشینی نشان میدهد .از استماع موزيك طپش قلب بیشتر میشود ، انتظام ووزن آهنگهاي مطبوع و بهم آمیختهآن در قلب تماثلی تولید و ضمناً از کوتاهی وقت اشعار میکند و شخص را توصیه میکند کهباید از عمر بی ثبات كاري بگيرد .درين زمان يعنى موقعیکه آوازهاي دلپذير موزيك بر تمام تارهای وجود اثری افگند،هیچ خالیگاه و هیچ خاموش در اطراف انسان باقی نمیماند و گمان میرود تمام موجودات باصداهایزير و بم و يك آهنگ خود شان دور إنسان جمع آمده و در پیشرفت خيالاتش اظهار همراهیو آماده گی میکنند، خون بشدت در جریان می افتد، يك نوع جوش و حرکت در شخص پیدا میشودکه دران لحظه خود را برای هر کار ولو بهترین و مشکل ترین امورباشد آماده و مقتدر، می بیندوهیچ ترس در وجود باقی نمانده سدها وموانع بزرگ در نظر كوچك و بى اهميت مینماید.٩٧٦شماره (دهم) سال دوم مشاعره (٤١)موسيقي فكري را که انسان در بارهٔ نیرو و قوهٔ روحی خود دارد ، یعنی اعتماد به نفس را مضاعف میسازد .بواسطهٔ موسيقي است که انسان با وجد سوی مرگ میرود .موسيقي چنان يك عاملی است که در هیچ زمان و موقع مسبب القای احساسات پست خودسازی و دروغ نمیشود .شرح بدبختی هم از زبان موسیقی ، بی مرارت و بدون آشوب و جراحت و خالی از هر نوع غضب بگوش میرسد — موسيقي با ملائمت تمام سنگینی را که تقریباً همیشه بر ما فشار آورده و بآن معتاد شده ایم درد از روی قلب برمیدارد و دور میکند ، مگر بشرطیکه شخص عمیق و قابل ابراز محبت حقیقی با شد .مشاعرهيك توشهٔ راحتی و يك كهنه حصير با كوزهٔ آب و لقمهٔ نان و پنيرگر دست دهد به است در پیش حقیر از مملکت کیخسرو و دارای كبيرامیر رضوانی مدیر گلشنراحت طلبا اي متخلص بحقير نان گر بودت دگر چه حاجت به پنیرمقصود اگر ترك علائق باشد برخاك بخواب و بگذر از کهنه حصیررئیس مالیهٔ سیستاندر عالم فقر هر که گردید بصیر فکرش سوی حق است نه نان و نه پنیربر آنچه خدا عطا کند شکر کنیم گر نان دهد و پنیر یا شکر و شیرآزاد کابلی۹۷۷شماره ( دهم ) سال دوم مجله کابل ( ٤٢ )قوس قزحاقتباس از دانشکدهو قد نشرت ايدي النجوم مطارفا علي الجو دكنا والحواشي على الارضبطرزها قوس السماء باصفر علی اخضر فی احمر تحت مبيضکا ذیال خود اقبلت فی غلائل مصبغة والبعض اقصر من بعضسيف الدولة ابن حمدانبر بسته هوا چون کمر قوس قزح را از اصفر و از احمر و از اخضر معلمگوئی که دو سه پیرهن است از دو سه گونه و زدامن هر يك زدگر پارگکی کمملك طائر افغانیبا مدادان برهوا قوس قزح بر مثال دامن شاهنشہیچار دیبای ملون بر تنش باز جسته دامن هر دیبہيمنوچهریروز باران از فروغ مهر گردد آشکار آن کمان رنگ رنگ از دامن چرخ اثیرچون حریر چندر نگین بر تن چینی عروس بازجسته يك زدیگر دامن رنگين حريرملك الشعراء بهارنغمات تاگورنغمه ۱۳ :آن نغمه که برای سرودنش آمده بودم تا حال سروده نشد و روز خود را تما ماً ببالاو پائین کردن دستگاه تارها صرف نمودم . هنوز فرصت خو بی نیا فتم و الفاظ قشنگیموزون نشده ، تنها قلب من از درد ها و آلام آرزو لبریز است .هنوز غنچه گل برگهای خود را تکان نداده تنها باد آه هاي سرد میکشد ، نه من۹۷۸شماره (دهم) سال دوم نغمات تاگور ( ٤٣ )رویش را دیدم و نه بر نغمات دلفریبش متوجه گردیدم. فقط صدای شمرده پا هایش رااز ان خیابانی شنیدم که رو بروي منزل من است.یکروز تمام در گستردن فرش او گذشت و شمع تا آنوقت روشن نشده ( بنا برین )من او را در حریم خانه خود نمی خواهم - من به امید ملا قات او زندگی میکنم ولیهنوز آن ملا قات میسر نگردیده .نغمة ١٤ :خوا هشا ت من بسیار است و ناله هاي من قابل رحم و بی تو مدام از باعث انکا رهايشدید خود مرا از وخامت مآ ل خواهشا تم صیانت کرده ای و این ترحم بی پایان تو علی الدوامدر حیات من اثر کرده است .تو مرا روز بروز دارای عطایای ساده و عظیم می سازی عطایا ئیکه بی سوال بخشیدهو مرا از هجوم خواهشات نگهداشته عنایت میکنی ( آن عطایا چیست ) این آسمان و زمیناین جسم این حیات و نفس .بعض اوقات چنین است وقتیکه من بحال افسردگی در انتظار میباشم و گاهی کهبیدار میشوم و در تلاش مد عای خود میدوم لیکن تو خود را از نزد من بیرحمانهپنهان میکنی .نغمهٔ ١٥ -تو مرا به انکار مکرر خود از خطرات تمناهای بیجا نگهداشته حسن قبول تامه می بخشی .من درین جا محض برای نغمه سرائی بحضور تو آمده ام درین بار گاه تو من هم در کنجینشسته ام .در قلمرو ملك تو چيزي از دست من نمی آيد جز آنكه زنده گي بیکار بدون کداممدعائی شکسته شکسته فقط لحن و نغمه تیار میتوان شد .در معبد تاريك نيم شب وقتی که اعلان پرستش خاموش ترا میکند آقای من در انوقتمرا نیز امر بفرما که بحضور تو براي نغمه سرائی بر خیزم .۹۷۹شماره ( دهم ) سال دوممجله کابل( ٤٤ )وقتیکه در هوای صبگاهان ساز بربط زرین كوك شود مرا نيز از حاضرين ممتازو سر افراز بگردان .نغمه ١٦ :مرا هم درين عشرت گاه دنیا نوید شرکت داده اند ، از پنجا حیات من مسرور استکه چشمهایم دید و گوشهایم شنید .درين عشرت گاه نواختن ساز را بمن سپرده بودند و هرچه که در حیطهٔ تصرف وقدرتمبود از خود بروز دادم .اکنون از تو می پرسم آیا هنوز وقت آن نیامده که من در حجله گاه تورفته و سیمایترا دیده سلام خاموش خود را بحضور تو اهدا کنم .نغمه ١٧ :من منتظر محبت تو میباشم تا در انجام آن خود را بدستت بسپارم از همین جهت استکه اینقدر تا خیر شد و از همین سبب است که من مجرم اینقدر بی اعتنائی گردیدم .مردم با قواعد و قوانین خود می آیند که مرا پا بند بسازند ولی من همیشه از ایشان برکران مانده فقط منتظر محبت تو میباشم تا در انجام خود را بدست تو بسپارم .مردم بر من ایراد میگیرند و مرا بی پروا میگویند ولی هیچ ترددی ندارم آنها راستمیگویند .روز با زار ختم شده و كار يك آدم مشغول به انجام رسیده مردمانیکه رایگان برایخواستن من آمده بودند اظهار دلتنگی نموده عودت کرده اند من فقط منتظر محبت تو میباشمتا در انجام خود را بدستت بسپارم . ( مترجم مدیر انجمن )[BLANK PAGE]ع ، ج ، فیض محمد خان وزیر امور خارجه ،طرف راست ایشان:( ١ ) ع ، ص ، غلام یحیی خان معین اول (٢) محمد نعیم خان مدیر عمومی سیاسی .طرف چپ:(١) ع ، ص ، محمد عثمانخان معین دوم ( ٢ ) ع ، سلطان احمد خان مدیر عمومی اداری( ٣ ) ص ، محمد کریم خان دفتر دار خصوصی وزیر صاحب خارجه .شماره ( دهم ) سال دوم بهار وطن ( 45 )بهار وطناثرطبع جناب مستغنیوگریز بمدحاعلیحضرت هما یونی محمد نادرشاه غازیباز آید نوبهاران فصل دی جوید کناررعد خندد قاه قاه و ابر گرید زار زارآتش گل باز افرو زد دم باد صبامیشود دامان گلبن باز دست آویز خارباز از رنگینی مشاطه کاریهای طبعسرخ گردد چهرة گل سبز گردد شا خسارباز گیرد لاله چون سودا ئیان دامان دشتوا نکهن داغ جنونش تازه گردد آشکارباز بینی از نسیمی همچو مستان گاه وجدشاخ دست افشان رقص و کف زنان گردد چنارباز آرد در تن چو جان نو آب روانباز بینی سرو بیحاصل که دل آرد بیارباز گردد بید مجنون از غم بیحاصلیباز سودا خشك سازد مغز مرد هوشیارباز سازد شاهد گلبن کمان شاخ گلغنچه پیکان نگہت گل را خدنگ دلشکارباز گردد چشم نرگس نیمباز از خواب نازباز گردد طرة طرار سنبل تاب دارباز پوشد سرخ گل در بر قبای لعل فامباز سازد جعفری دا مان گلشن زرنگارباز آید بیستون را خون فرها دی بجوشباز گردد پر ز خون لاله تیغ کوهساربا ز گردد لا له را یاد كسی داغ جگرباز گردد نرگس از جام تهی سر پر خمارشاهد گل باز افروزد عذار آتشیننوعروس شاخ باز از غنچه بندد گوشوارزلف سنبل باز کرده دام راه مرغ دلرنگ گل دیگر زند آتش بنیاد چنارا بر گرید باز در یاد کسی چون چشم منبرق خندد باز براحوال من چون لعل یارباز بینی چهرة سوری چنان افروختهراست کز تاثیر جام می گل روی نگارباز خواند مدح خوبر،ای گل را عند لیبهمچنان باصد زبان راند ثنای او هزارباز همچون پار گردد ابر میراب چمنتانماید بار دیگر نخل حاصل برگ و بار981شماره ( دهم ) سال دوممجله کابل(٤٦)باز اندر باغ و راغ از لطف فیض فرو دینباز گوید سرو با نخلی که شد از بار خمباز از کیفیت اندوه سوداي كسیباز هر سو سرخگل خون سرخ مل آید بجوشاز نسیم صبح باز آید همي بوي گليباز بینی سبزه نو رسته را خنجر بكفشاخ گل بندد کمان و سرو بردارد علمنرگس اندر دست ششپر غنچه اندر کف عمودقمریان گوید که هی هی پردلان کو کوخزانقامت افرازد نهال تر چو قد دلستانباز در فصل چنان از خجلت افسرده کیزاهد آن فصلیست گر باشد دل سخت تو سنگآیدت پیوسته در گوش از لب جواین سخنسوسنت با ده زبان گوید که هر گزلب مبندنرگست چشمك زنان كاي بي بصيرت يك نظرباغ بینی از شکوفه آسمان پر نجومطبلهٔ عطار خواهد شد هوای بوستانمیشود گلشن بهشت و هر طرف از گلرخانآید از کوکوی قمری سروو گل در وجد وحالگل به اند از شگفتن چون زمی رخسار دوستنرگس از تقلید مست شیوه چشم کسینالد از یاد گل رویی بگلشن عندلیبرقصد از وجد هواي فصل فروردین نسیمخواب مخمل می کند بیدار جوش سبزه زارحاصلت زینبار بیحاصل چه باشد غیر بارسر چه افیونی به پیش افگنده بینی کو کنارهر طرف آواز قمري هر طرف بانگ هزارباز از قوس قزح گردد عیان ابروي يارباز گردد صحن گلشن عرصه گاه کار زارگل سپر بندد به پشت وخار گردد نیزه دارسنبل پیچان کمند و سبزه تیغ آبداربلبلان خنددکه وه وه گلرخان دي شد فرارچهره افروزد گل احمر چو رخسار نگارسنگ بگدازد چو مینا کوه گردد بیقرارسنگ هم از خویش خواهد رفت بر دوش شرارباری از خود رفتنی آخر بهار آمد بهارتا زبانی در دهان داري ز ذکر کردگارچشم بکشا صنع صانع بین که این شد عین کارگردد از عکس شکوفه کهکشانش جویبارمیشود خاك گلستان خجلت مشك تتارحور و غلمان اندر و بینی قطار اندر قطارهمچنان کز قلقل مینای صهبا میگسارغنچه را لب پر تبسم چون دهان تنگ یارزلف سنبل خم خم و چین چین چو گیسوي نگاربالد از عشق قدی برخویش سرو جویبارآنچنان کز شور مستی شوخ رند باده خوار٩٨٢شماره (دهم) سال دومبهار وطنی(٤٧)قمری از عشق هوای سرو خاكستر نشين بلبل از انديشه هجر رخ گل بیقرارگل همه تن گوش گردد چون کند با ده زبان سوسن آزاد اوصاف و ثنای نوبهاروقت آن آید که چون قوس قزح اندر هوا گل کند رنگ پر طاوس از طبع غبارگاه آن آید که باز از خاك زينسان تیره دل رنگهای مختلف جوشد بصد نقش و نگارمیشود هنگام آن کز چوب خشک و خار بن شاهد گل سر بر آرد حاصل آید برگ و بارآید آنساعت که از جوش شگوفه بر زمین گوئیا یکباره کرده است آسمان انجم نثارمینماید بوستان را چون بهشت اردی بهشت ای خوش آن ایام روح افزاخوش آن لیل و نهارچار فصل از ما مپرس ایدل که ما و عندلیب از گلستان خوانده ایم و بس همین فصل بهارنو بهار از یاد روی کیست زینسان تازه روی گلشن از تاثیر خلق کیست عشرت در کنارراحت افزا پیش ازین زینسان نبودی ای نسیم باز گو از گلشن خلق کسی عشرت شکارسایه احسان ولطف از کس نمیداری دریغ بید برگواز که داری نقد این حاصل بیارگل ندانم از که دارد یاد زینسان حسن خلق سرو چون وضع که گردیده است آزادی شعارهمچو دست کیست یارب ابر با جود آشنا یا چو طبع کیست زینسان خرمی افزا بهاراز کف راد که دارد نخل تقلید كرم پردل از دست که با شد آستین شاخسارگل برنگ دوستان کیست زینسان تازه روی چون دل خصم که باشد لاله زینسان داغدارآب از طبع كه میگیرد روانی را سبق یا که لطف و سینه صافی از که دارد یادگارسوسن از بهر ثنای کیست سر تا پا زبان نرگس از شوق جمال کیست چشم انتظارغنچه از فکر دهان کیست زینسان تنگدل از شگفتنهای طبع کیست گلها وامداروسعت دامان صحرا طرز حسن خلق کیست دارد از وضع که این تقلید تمکین کوهسارکیست آن کز جود و احسانست فخر بحر و کان کیست آن کز طبع خندانست رشك نوبهارکیست آنکو را بود خلق نکو خلق نکو کیست آنکو را دهد عزو سعادت کردگارآنکه باشد در همه حالی رضا جوی قضا آنکه باشد بییگمان خشنود از پروردگارآنکه باشد پیرو دین نبی (ص) از صدق دل آنکه باشد از دل و جان دوستدار چار یار۹۸۳شماره ( دهم ) سال دوم مجله کابل ( ٤٨ )آنکه خورشید از ضمیر او کند کسب ضیا آنکه باشد حسن اخلاقش چو انجم بیشمارآنکه دارد دل تمنای حضورش هر نفس آنکه مستغنی بمدحش گفت نظم آبدارتاج افغان نادر عصر و زمان شاه زمن نور چشم ملت و دولت امیر نامدارتا بود سیار گردون دور گردونش بکام تا بود ثابت زمین دوران عیشش بر قرارتا جهان باشد خداوندا جهانش بر مراد تابود دور زمان باد از زمانه کامگارآفتابش كوكب طالع که اقبالش بلند دور ماه و اخترش تابع که یارش کردگاردشمنانش بارخ کاهی چو اوراق خزان دوستانش سرخرو چون تازه گلهای بهار٩٨٤[BLANK PAGE]ع سردار محمد نعیم خان مدیر عمومی سیاسی وزارت خارجه با مدیران شعبات سیاسی و اعضای اداری شانشماره ( دهم ) سال دوم منتخبات نفیسه ( ٤٩ )منتخبات نفیسهمقاله ایست از فیلسوف معروف شرق مرحوم سید جمال الدین افغانیدر لزوم دین و مذمت لا دینی« من لم یرا لاشیاء بعین البصیرة یضل و هو ملوم» انسان انسان است بتربیت و هیچ یك از اقوامبنی آدم اگر چه وحشی بوده باشد بالمره از تربیت خالی نمیباشد اگر کسی انسان را در حینتولد بنظر اعتبار در آورد خواهد دانست که زیست او بلا تربیت از جمله محالات عادیه استو اگر فرض کنیم که بلا تربیت هم زیست آن ممکن است بلاشك بود و باش او درینحالتاشنع و اقبح از بود و باش حیوانات خواهد بود و تربیت عبارت از مجادله و مقاومتبا طبیعت و علاج آن چه آن تربیت در نباتات بوده باشد و چه در حیوانات و چه در انسانو تربیت اگر نيك بوده باشد طبیعت را از نقص بکمال و از خست بشرف میرساند و اگرنيك نبوده باشد البته حالت اصلیه طبیعت را تغییر داده موجب تنزل و انحطاط آن خواهد شدو این امر بارباب فلاحت و مقنیان حیوانات و مربیان اطفال و ناظمان بلاد ورئیسان ادیانبخوبی ظاهر است و بالجمله حسن تربیت درین عوالم ثلثه باعث همه کمال و همۀ خوبیها استو سوء تربیت سبب همه نقص و همۀ زشتیها و چون این فهمیده شد باید دانست اگر قومیاز اقوام به تربیت حسنه تربیت شوند جمیع طبقات و اصناف آن برحسب قانون تناسبطبیعی به یکبارگی متفقاً متدعرع شده روی بترقی می آورند و هر صنفی وطبقهدر آن قوم بر حسب پایه و مرتبۀ خویش در اکتساب کمالاتیکه اورادر خور است سعی مینماید و آن کمالات را استحصال میکند و همیشه اصنافآن قوم برحسب مراتب خود با یکدیگر در تکافا وتوازن و تعادل خواهند بودیعنی چنانچه بسبب حسن تربیت سلاطین عظیم الشان در آنقوم یافت خواهند شد همچنینحکماً فاضلین و علماً متبحرين وصناع عارفين وزارع ما هرین وتجار متمولین و دیگرارباب حرف بارعین نیز بوجود خواهند آمد و اگر آن قوم بسبب حسن تربیت بدرجه٩٨٥شماره ( دهم ) سال دوممجله کابل( ٥٠ )برسند که سلاطین آنها از سلاطین سائر اقوام ممتاز گردند یقین باید دانست که جمیعطبقات آن نیز از جمیع اصناف اقوام دیگر ممتاز خواهند بود ــ چونکه کمال ترقی هر صنفیمربوط است بترقی سائر اصناف ، اینست قانون کلی و ناموس طبیعت و سنت الهیه و چونفساد در تربیت آنقوم راه یابد بقدر تطرق فساد ضعف از براي جميع طبقات آنعلی حسب مراتبهم روي خواهد داد یعنی اگر در سلطنت ایشان وهن حاصل شود بایددانست که این وهن طبقه حکما و علما و صناع و زراع و تجار و سائر ارباب حرف آنقوم راهمگی فرا گرفته است زیرا آنکه کمال همه اینها معلول تربیت حسنه استو چون در تربیت حسنه که علت است ضعف و خلل و فساد حاصل شود لا محالهدر معلومات آنهم ضعف و خلل حاصل خواهد شد و این گونه قومی که در حینتربیت آن فساد راه یافته است گاه می شود که بسبب افزونی فساد تربیتو بجهت تباهی عادات و اخلاق اصناف و طبقات آن باعث قوام و سبب پایداریند خصوصاًطبقات شریفه تدریجاً مضمحل شده احاد آنقوم بعد از خلع لباس اول و تبدیل اسم جزوقوم دیگر میگردند و به پیرایه جدیدی ظاهر میشوند چون کلدانیان و فنيقيان و قبطیان و احزابایشان و گاه میشود که عنایت ازلیه آن قوم را در یافته در حین تطرق فساد اصحاب عقولعالیه و خداوندان نفوس زکیه چندی در آن ظهور مینمایند و ایشان موجب حیات تازه شدهآن فسادی را که سبب زوال تربیت و اضمحلال بود ازاله میکنند و نفوس و عقول را ازامراض طارئه سوء تربیت نجات میدهند و آن تربیت حسنه را برونق و بهجت اولیه خودبر میگردانند و عمری دوباره بقوم خود می بخشند و عز و شرف و ترقی اصناف آن را باز اعادهمیکنند ازین جهت است هر قومی که روی بانحطاط می نهد و ضعف بر طبقات و اصناف آنمستولی میگردد همیشه احاد آن قوم بجهت ترقب عنایت ازلیه منتظر این باشند که شاید مجددیخبير و حکیمی صاحب تدبیر در ایشان یافت شده بسبب تدبیر حکیمانه و مساعی جمیله خویشعقول و نفوس ایشان را منور و مطهر سازد و فساد تربیت را زائل کند تا آنکه ببرکت تدابیر آنحکیم باز بحالت اولای خود رجوع نمایند و شکی نیست که درین روزها از هر طرف پریشان حالیو بیچارگی و ضعف بر جمیع طبقات و اصناف مسلمانان احاطه نموده است و لهذا هر يك٩٨٦(٥١)شماره (دهم) سال دوممنتخبات نفیسهاز مسلمانان شرقاً وغرباً وجنوباً وشمالا گوش فرا داشته منتظر و چشم براه است کهاز کدام قطعه از قطعات ارض واز کدام بقعه از بقاع زمین حکیمی و مجددي ظهورخواهد نمود تا آنکه اصلاح عقول ونفوس مسلمانان را نماید و فساد های طاری شده رارفع سازد و دوباره ایشان را بدان تربیت حسنه آلهیه تربیت کند شاید بسبب آنتربیت حسنه باز بحالت مسرت بخش خود رجوع کنند و من چون بیقین میدانم که حقمطلق این دیانت صدقه و شریعت حقه را زائل نخواهد کرد بیش از دیگران منتظر آنم کهبر حکمت حکیمی و تدبیر خبيري عقول ونفوس مسلمانان بزودترین وقتی منور ومقوم گرددازینجهت همیشه خواهشمند آنم که مقالات ورسا ئلیکه درین روزها از قلم مسلمانانبظهور می رسد مطالعه کنم و بر خیالات نویسندگان آنها احاطه نمایم شایددر بین مطالعات خود با فکار عالیه حکیمی پی برم که موجب حسن تربیتو صلاح و فلاح مسلمانان بوده باشد تا آنکه بقدر توانائی خویش مساعدافکار عالیۀ او بوده باشم و در اصلاح قوم خود یار و انباز آن گردم و درینعالم بحث و تفتیش از افکار مسلمانان شنیدم که شخصی از ایشان در حالت کبر سنو كثرت تجربات سیاحت ممالك فرنگ را نموده و پس از کد و جهد بجهت اصلاح مسلمانانتفسیری بر قرآن نوشته است بخود گفتم اينك همان که میخوا ستی و چنانچه عادت سامعينامور جدیده است خیال خود را در جولان آورده تصورات گو ناگون در حق آنمفسر و آن تفسیر نمودم و گمان کردم که این مفسر بعد از همۀ این تفاسیر کثیره ایکه محد ثینوفقها ومتكلمين وحكماء وصوفيه ادبا ونحويين وز ناد قه چون ابن را و ندی وامثال آننوشته البته داد سخن را داده و کشف حقیقت را نموده به نکتۀ مقصود رسیده باشد چونکه بر افکار شرقین وغر بین هر دو پی برده است و اندیشه نمودم که این مفسر از برایاصلاح قوم خویش حقیقت ماهیت دین را چنانچه حکمت اقتضا می کند در مقدمه تفسیرخود بیان نموده و لزوم دین را در عالم انسانی ببراهین عقلیه اثبات کرده و قاعده کلیۀ خردپسندي از برای فرق در میانه دین حق و دین باطل در نهاده است و پنداشتم که این مفسر بلاشكتا ثير هر يك ازاد یان سالفه و لاحقه را در مدنیت و هیئت اجتماعیه و آثارهی واحدی از آنها را۹۸۷شماره ( دهم ) سال دوم مجله كابل ( ٥٢ )در نفوس وعقول افراد انسانیه توضیح نموده است وعلت اختلاف ادیان را در بعضی از امورباتفاق در بسیاری از احکام وسبب اختصاص هر زمانی را بدینی و رسولی بر نهج حکمت بیانکرده است و چون این تفسیر را چنانچه ادعا میکند از برای اصلاح قوم نوشته است یقینکردم که آن سیاسات آلهیه و اخلاق قرآنیه ایکه موجب برتری و برومندی امت عربیه شددر جمیع مزایای عالم انسانی همۀ آنها را در مقدمۀ کتاب خود بطرزی جدید و نهجی تازه بر وفقحکمت شرح وبسط داده است و آن حکیمی را که سبب اتفاق کلمۀ عرب و تبدیل افکاروتنویر عقول و تطهیر نفوس ایشان شده بود با آنکه در غایت شقاق و نهایت توحش وقسوتبودند يك يك استنباط کرده در سطور آن مقدمه درج کرده است و چون تفسیر بنظرمگذشت دیدم که بهیچ وجه این مفسر از این امور کلیه سخن در میان نیاورده است وکلامیدر سیاسات آلهیه نرانده است و بهیچ گونه متعرض بیان اخلاق قرآنیه نشده است و هیچيك از آن حکم جلیلیه را که باعث تنویر عقول عرب وتطهیر نفوس ایشان گردید ذکر ننمودهاست بلکه آن آیاتی که متعلق بسیاست آلهیه است ومتکفل بیان اخلاق فاضله وعادات حسنهو معدل معاشرات منزلیه و مدنیه و سبب تنویر عقول میباشد همه را بلا تفسیر گذاشتهاست فقط در ابتدای تفسیر خود چند سخنان در معنی سوره و آیه و حروف مقطعة اوائلسور رانده است و پس از ان همت خود را برین گماشته است که هر آیه ایکه در آن ذکری ازملك وياجن وياروح الامین و یا وحی و یاجنت و یا نار یا معجزۀ از معجزات انبیا علیهم السلاممیرود آن آیه را از ظاهر خود برآورده بتاویلات باردۀ زندیقهای قرون سابقۀ مسلمانانتاویل نماید فرق همین است که زنادقة قرون سالفة مسلمانان علماء بودند و این مفسر بیچاره بسیارعوام است لهذا نمیتواند که اقوال ایشان را بخوبی فرا گیرد فطرت را محل بحث قرار دادهبدون براهین عقلیه و بلا ادلة طبیعیه چند سخنان مبهم و کلمات مهمله در معنی آن ذکر کردهاست گویا ندانسته است که انسان انسان است بترتیب وجمیع فضائل و آداب او مکتسباست و اقرب انسان ها بفطرت آن انسانیست که دورتر بوده باشد از مدنیت و بعید تر باشد ازتربیت و بعیدتر باشد از فضائل و آداب مکتسبه و اگر انسانها آداب هاي شرعيهو عقلیه را که بغایت صعوبت و مشقت اکتساب میشود ترك نموده زمام اختیار را۹۸۸شماره ( دهم ) سال دوم منتخبات نفیسه ( ٥٣ )بدست طبیعت و فطرت خود بدهند بلاشك از حیوانات پستر خواهند شد و عجب تراینست که این مفسر رتبه مقدسة الهیه نبوت را تنزل داده بپایه ( رقارمر ) فرود آورده استو انبيأعليهم السلام را چون ( واشنگتن ) و ( ناپلیون ) و ( پالموستن ) و ( گاري بالدي )( ومستر گلاوستون ) و ( موسیو گامبتا ) گمان کرده است چون این تفسیر را بدین گونهدیدم حیرت مرا فرا گرفت و در فکر شدم که این مفسر را ازین گونه تفسیر چه مقصود باشدو مراد این مفسر چنانچه خود میگوید اگر اصلاح قوم خویش باشد پس چرا سعی میکنددر ازالة اعتقاد مسلمانان از دیانت اسلامیه خصوصاً درین وقتی که سائر ادیان از برايفرو بردن این دین دهنها کشوده اند آیا نمی فهمد که مسلمانان با این ضعف و پریشانی چو بمعجزاتو جنت و نار اعتقاد نکنند و پیغمبر را چون ( گلاوستون ) بدانند البته بزودی از حزبضعیف مغلوب بر آمده خود را بغالب قوی خواهند پیوست زیرا آنکه درین هنگامهیچ رادع وزاجري و هیچ خوفی و بیمی باقی نمی ماند و مقتضی تبدیل دین از طرف دیگرموجود است چونکه همشکل و هم مشرب غالب شدن همه نفوس را پسند است . پس ازینافکار و خیالات ابتداء چنین بخاطرم آمد که البته این مفسر گمان کرده است که سبب انحطاطمسلمانان و موجب پریشانحالی ایشان اعتقادات است و اگر این اعتقادات از ایشان برود بازعظمت و شرف نخستین خود را استحصال خواهند نمود ولهذا سعی در ازاله این اعتقادات میکندو ازین جهت معذور باشد باز تدبر نموده بخود گفتم که یهودیان بهر کت همین اعتقادات از ذلعبودیت فراعنه رسته دماغ جبابره فلسطین را بخاك مالیدند خود را به سلطنت و مدنیترسانیدند آیا این مفسر این را نه شنیده است که عربها از میمنت همین اعتقادات از اراضیقفره جزيرة العرب برآمده در سلطنت ومد نيت وعلم وصناعت وفلاحت وتجارت سيدو سرور همۀ عالم شدند و فرنگان همین عربهاي معتقدین را در خطبه ها بآواز بلند استاد هايخود می نامند آیا این خبر بسمع این مفسر نرسیده است البته رسیده باشد و بعد از ملاحظةتاثیرات عظيمة این اعتقادات حقه و معتقدین آنها نظر بر معتقدين بعقائد باطله نموده دیدمکه هندو ها در آنوقتی در قوانین مدنیت و علوم ومعارف و اصناف صنائع ترقی کرده بودندکه بزارها (اوتار) و (بهوت) و (دیوتا) و (راكس) و (هنومان) اعتقاد داشتند این مفسر*٨*٤*شماره ( دهم ) سال دوم مجله کابل ( ٥٤ )جاهل بدین خبر نیست که مصريها دران هنگامی اساس مدنیت وعلوم وصنائع را نهادندو استاد يونانيان شدند که به بتها وگاوها وسگها و گربه ها ایمان داشتند این مفسر بلا شكاین را میداند که كلدا نیان دران زمانه پايه هاي رصد خانها میگذاشتند و آلات رصديهمیساختند و بنای تصاویر عالیه مینمودند و در علم فلا حت کتا بها تصنیف میکردند که بهستارها میگر دیدند بر مفسر پوشیده نباشد که فينيقين در ان عصر باز از تجارت بريه و بحريهوصناعت را رواج داده بودند و اراضي بريطش ( یعنی انگلیس ) اسپانيا و يونان رامستعمرات کرده بودند که بچه های خود را بجهت قربانی اصنام تقدیم مینمودند این امربر مفسر آشکار است - يونانيان در آن قرن سلطان عالم بودند ودر آن زمان حکمای عظام وفيلسوفهاي كرام از ايشان بظهور میرسیدند که بصدها آله وهزارها خرافات دلبسته بودندمفسر را این معلوم باشد فارس درانوقت از نواحی کاشغر تا نواحی استنبول حكم ميكرد وو در مدنیت و حید عصر شمرده میشد كه صدها خزعبلات در لوح دلش ثبتبود - مفسر البته اين را یاد داشته باشد همین نصارای متاخرین درهمان هنگامیكه اذعان داشتند به تثلیث و صلب و قيامت و معمودیه و مطهره واعترافو استحاله ساهتهای خود را قوت دادند قدم در دائرة علوم و معارف و صنایع نهادند وباوج مدنیت رسیدند و اکنون هم غالب ايشان با همه علوم و معارف رهسپر همین طریقهميباشند و مفسر این را به نهج احسن میداند . چون این امور را تصور نمودم دانستم كهمفسر را هرگز اینچنین خیالی نیست كه اعتقاد بدین عقائد حقه سبب انحطاط مسلمانانگردیده است زیرا آنکه اعتقادات را چه حقه بوده باشد چه باطله بهیچ گونه منافات ومغايرتیبا مدنيت و ترقیات دنیویه نیست مگر اعتقاد بحرمت طلب علوم و کسب معاش و سلوكو مسالك مدنيت صالحه و باور نميكنيم كه در دنیا دینی باشد که ازین امور منع كند و اينمطلب از انچه پیش گذشت بخوبی ظاهر شد بلکه میتوانم بگویم که بی اعتقادی بغیر از خلل وفساد در مدنیت و رفع امنیت هیچ نتیجه دیگر نداده است و اگر بی اعتقادی موجب ترقیامم ميشد ميبایست كه عربهاي زمان جاهلیت در مدنيت گوي سبقت را ربوده باشندچونکه ایشان غالباً رهسپر طريقة دهريه بودند ازین جهت همیشه بآواز بلند میگفتندشماره ( دهم ) سال دوم غزلی از رابعة بلخی (٥٥)( ارحام تدفع و ارض تبلع و ما يهلكنا الاالدهر ) و نیز علی الدوام این کلام را بزبانمی آوردند ( من يحي العظام وهی رمیم ) و حال آنکه ایشان در غایت جهل چون حیواناتوحشی بسر می بردند پس ازینهمه خیالات و تصورات گوناگون مرا بخوبی معلوم شد کهنه این مفسر مصلح است و نه تفسیر آن از برای اصلاح و تربیت مسلمانان نوشته شده استبلکه این مفسر و این تفسیر از برای ملت اسلامیه در این حالت حاضر مانند همان امراضخبیثه مهلکه است که در حال هرم وضعف طبیعت انسان را عارض میشود و مرا از انجرح و تعدیل سابق ظاهر شد که مقصود این مفسر ازین سعی در ازاله اعتقادات مسلمانانخدمت دیگران وتوطید طرق دخول در کیش ایشان است لاحول ولا این چند سطربر سبیل عجله نوشته شد و فی مابعد بحول خداوند تعالی مفصلا سخن در این تفسیر و در مقاصدمفسر خواهیم راند .( اقتباس از کتاب بزم ایران طبع هند )غزلی ازرابعه بلخینخستین شاعره افغانستان در قرن چارم هجريز بس گل که درباغ مأوي گرفت چمن رنك ار تنك ما نی گرفتصبا نافه مشك تبت نداشت جهان بوی مشک از چه معنی گرفتمگر چشم مجنون بابر اندر است که گل رنگ رخسار لیلی گرفتبمي ماند اندر عقيقين قدح سرشکی که در لاله مأوي گرفتقدح گیر چندی و د نیا مگیر که بدبخت شد آنکه دنیا گرفتسر نرگس تازه از زر و سیم نشان سرتاج كسرا گرفتچو رهبان شد اندر لباس کبود بنفشه مگر دین ترسا گرفت٩٤١شماره (دهم) سال دوم مجله کابل (٥٦)اقتراحاتصورت کشف لغزمندرجه شماره ۲۱ کابل از طرف عبدالحکیم خان متعلم مکتب امانیه بقرار ذیل حل شدهچیست آن کز سه حرف بیرون نیست چون شمارش از دو افزون نیستباب سه حرف است که عدد آن پنج در حساب میآید و ملفوظی پنج که پ ٢ ن ٥٠ ج ٣باشد جمعاً ٥٥ میشود ـ دوهم ٥٥ است زیرا د ٤ و ٦ جمعاً ده میشود د ٤ ه ٥ که مرکباز دال و ها باشد ٩ و نه که ن ٥٠ و ه ٥ باشد ٥٥ میباشد پس عدد باب که پنج حرف استاز دو افزون نشدزو چو يك يا دو يا سه برداری دو بماند بجا چوبشمارياز باب اگر يك حرف کم شود دو حرف باقی میماند و اگر دو حرف یعنی ب ا وضعشود باز ب باقی میماند كه عدد آن دو ست و اگر سه یعنی ب و الف که عدداً سه بحسابمی آید از آنجمله برداشته شود باز هم ب یعنی دو باقی است .صورت کشف لغز تحریری آقای آزاد که در شماره ۲۱ درج شده بود و محصلین عزیزوطن بکشف آن توجه نموده اند خوش بختانه تمام آنها بکشف لغز مذکور که باسم بابمیبا شد موفقیت حاصل کرده و همه جواب صحیح نوشته اند ولی چون آقای عبدالحکیم خاناز همه پیشتر بصورت حل و ارسال آن بکابل پرداخته اند لهذا از طرف آقاي آزاد يك جلدکتاب اخلاقی به عبد الحکیم خان جایزه داده شد .٩٦٢شماره (دهم) سال دوم سوالات مرموز (٥٧)(سوالات مرموز)« رموز پیچیده » ایست که درین جدول از طرف آقای آزاد کابلی طرح و بمجله کابل بغرضاشاعه و حل فرستاده شده است مجله کابل عیناً جدول مذکوره را با نگارش خود آقایموصوف که در پایان مسطور است بنظر قارئین مجله میرساند .اگرچه برای تشویق وطبع آزمائی محصلین عزیز وطن نشر میشود ولی حضرات قارئین محترممجله و اهل ذوق وطن هم دعوت میشوند که هنگام فراغت بطور تنزه ادبی یا ورزش فكريبكشف آن توجه فرمایند .طریقه كشف واستخراجهر يك از خانه های فوق برای نوشتن يك حرف مفرد میباشد ـ مطابق نمراتی که درخانه های ذیل نوشته شده شرح هر كدام از جداول افقی و عمودی در تحت عنوان خودشنگارش یافته ـ هر نمره را بشرح آن مراجعه فرموده و اسم متعلقه را از همان خانه مربوطهشروع نموده تا بآن خانه که مد و مبدا معین داده اند . میر محمد علی آزاد٢٩٣(٥٨)شماره (١٠م) سال دوممجلة كابلجداول عمودی(١) یکی از جراید مشهور وطنی(٢) نا چیز(١٧) جسمی است نهایت شفاف(٢٣) در فارسی حرف اشاره وضمیر غا یب(٢٦) یکی از بلاد تاریخی افغا نستان(٢٧) یکی از اعضاء انجمن ادبی(٢٨) یکی از معادن وطن(٢٩) چيزي است كه براي هر كار - مضر وخطرناك است(٣٠) از نام هاي پيشوايان غير دين اسلام(٣١) چیزی ز شت(٣٢) بمعنی برادر(٣٣) عضو مهم اجرای کار بعضی کسبه(٣٤) همه انسانها بلكه تمام مواليد ثلاثه بآن محتاج اند(٣٥) از نام هاي انسان(٣٦) عالم علم دين بآن متصف است(٣٧) بمعنی صورت انسان وتصحیف آن فعل امر است(٣٨) اهل مذهب حقه - ویکی از القاب اعلحضرت غازی(٣٩) بمعنى زمين(٤٠) در بدن انسان بكثرت و از قطع بعضی ازانها هلا کت است(٤١) یکی از اسماء الله(٤٢) بخشش(٤٣) قایم مقام٩٩٤شماره ( دهم ) سال دوم سوالات مرموز (59)( 44 ) یکی از شعرای معروف وطن که مرحوم شده( 45 ) هر که بسن بلوغ برسد بآن مرتبه واصل میشود( 46 ) لقبی است که بعضی از ملوك اسلام بآن مستحق و مفتخر میشوند و از برخی سلاطین قدیم و اخير افغانستان نیز کسب این سعادت را نموده و بتحصیل آن موفق شده اند و اعلیحضرت شهریار غازی را نیز نصیب شده( 47 ) چیزی است که جدائی او باعث هلاکت فوری است( 48 ) پرنده کوچکی استجداول افقی( 1 ) اسم یکی از دول مشهور دنیا( 2 ) انچه صاحب آن بهمه جا قدر دارد( 3 ) یکی از دهات نزديك شهر کابل( 4 ) یکی از صنایع لفظی در علم ادب( 5 ) جانوری است شکاری( 6 ) نسیان( 7 ) از نام های اخبار( 8 ) یکی از شعبه های ادارات دولتی( 9 ) چیز خوب باصطلاح خارجه( 10 ) چیزیکه موقع خواب بکار می آید( 11 ) اطلاق آن بهر آدمی زاده میشود( 12 ) آنچه برای هر انسان وحیوان لازم است( 13 ) نوعی از حلویات( 14 ) هنگام مسافرت و قطع منزل برای تان ضرور است( 15 ) چیزی که دو شخص یا دو چیز را بهم اتصال و پیوند میدهد995(۹۰) مجله کابل شماره (دهم) سال دوم(١٦) طرز کلام(١٧) یکی از فواکه(١٨) یکی از دهات سمت شمالی(١٩) فارسی معصیت(٢٠) مربوط باطفال شیر خوار(٢١) جانوري است درنده که درین اوقات بکثرت دیده می شود(٢٢) رتبه و منصبی است که مخصوص رؤسای کنندهاي دولت میباشد(٢٣) از نام های فارسی خدا جل شانه(٢٤) دو چیز است که در تمام مدت زندگانی از هم جدا نمي شوند(٢٥) یکی از نام هاي خدایتعالی ویکی از ضمایرکسانیکه بحل کردن این رموز موفق شده و بدفتر مجله معلو مات بدهند در صورتیکه معلوماتشان مقرون بمطلب بوده با شد از طرف انجمن ادبی یکد وره مجله کا بل بطور جا يزهرا ده میشود .٩٩٩[BLANK PAGE]ع سلطان احمد خان مدیر عمومی اداری وزارت خارجه و مدیر های دوایر مربوطه با اعضای اداری شانشماره ( دهم ) سال دوم سلامتی جامعه یا ورزش ( ٦١ )اجتماعیاتسلامتی جامعهیا ورزشبقلم غلام جیلانی خان اعظمیمعاون انجمن ادبیجوامع بشري در ایفای تکالیف آدمیت محتاج بصحت و سلامتی قوای مادي و معنویخویش اند . این آرزو صورت نمیگیرد مکر بوسیله تربیت !تربیت در مورد تحصیل صحت معنوی و مادی اساساً مختلف ولی حصول يكى موجب تقويه وكمكدیگر آن میشود ؛ یعنی صحت معنوی میتواند در موقع لزوم از صحت جسمانی یا مادي دفاع کندهمچنان که صحت مادی موجب تقويه صحت معنوی بوده است .این موضوع اساساً متعلق و مرتبط است با عوالم حیات بشری که بایستی از آغاز تولداولیای اطفال بآن متوجه شده و مراتب تربية جسمی و روحی اولاد خود شانرا در تحتاین قواعد یعنی مقتضیات علم تربیه تطبیق کرده و نظارت داشته باشند .کنو نیکه مقصد ما از تعریف یا ظاهر ساختن اهمیت ورزش sporte است از آنقستیکهبقول اطبا متعلق بتربیه مبادی بدنی اطفال و خصائص مهمه این فن در سنین مختلفه حیاتاست براي وقت دیگری گذاشته عجالتاً میگوئیم از نقطه نظر حفظ الصحه عمومی و تحقیق وتوصیه اطبا ورزش بصحت و سلامتی وجود این مطالب را تائید و تقویه مینماید مثلا ورزش :-۱ : تنظیم و تصحیح و تقویه استخوان بندی را نموده و در نتيجه موجب تشكيل يك هيكلمتناسب وثابت براي انسان واقع میشود .۹۹۷شماره ( دهم ) سال دوم مجله کابل ( ۶۲ )۲ : باعث نموی منظم و باقاعده جسم است یعنی ورزش از عوارض زمان جلو گیری کردهیکطرف مانعی برای نموی طبیعی نمیگذارد دیگر سو نموی وجود انسانی را مثلپرورش نباتات فنی موزون و با قاعده ساخته و بسر میرساند .۳ : تنفس صحیح و مرتب است که اگر شخصی ورزشی نباشد ممکن است در پیش آمد کدامحرکت جبری و یا تغیر حالات تنفس بی قاعده کرده و موجب تالم شش واقع گرددولی اشخاص ورزش کار عموماً بواسطه اعتیاد ورزش میتوانند همیشه تنفس باقاعده نمودهو از تألمات ملحوظه شش خود شانرا آسوده و محفوظ بدارند .٤ : موضع تنفس عیناً در مورد طپش و حرکت قلب نیز منطبق بوده و قلب اشخاص ورزشیدر ضربان خود استقلال و تنظیم صحیحی را دارا میباشد .ه : قوت و انبساط عروق است که بوسیله این مطلب يك مقدار خون کافی در بدن دورانکرده و عضلات ازان بدرستی تغذیه مینمایند .٦ : مقصود عمومی از ورزش تامین صحت عضلات است چه عضلات مرتباً احتیاج دارندکه مواد مضره بدنی را دفع و بعوض از مواد مفیده متمتع شوند که خود این مطلبمحتاج به تنظیم وصحت دوران خون است و بصورت صحیح آنها ئی دارای دوران منظمخون میباشند که معتاد بورزشی بوده باشند ، رویهمرفته ورزش بقول اطبا از خادمینبزرگ صحت بدنی محسوب و در حسن ترکیب استخوان بندي وجود ، صحت عضلاتواعصاب ترتيب صحیح تنفس ، صحت جریان خون ، ضربان مرتب قلب ، قوت و استقامتعروق و شرائین بدن انسانی خدمات مهم و بزرگی مینماید .سلامت وجود دهقانها و کار گران نسبت بآنها ئیکه مشاغل اداري و تحريري دارنددرین مطلوب برهان ثابت و قطعی شمرده میشود .اما ورزش از نقطه نظر عمومی و اجتماعی مفاد مهمه ديگري در حيات بشري داشتهو نمیشود آنرا باین اظهارات ساده و مختصر تعریف نمود ! چه حيات اجتماعی مقصد ازمبارزه و غلبه و کامیابی در حیات است .یعنی از مقتضیات قانون طبيعي خلقت است که اقویا راحت و مسعود بوده ضعفا مغلوب۹۱۸شماره ( دهم ) سال دوم سلامتی جامعه یاورزش ( ٦٣ )و مقهور آنها باشند. پس براي حفظ حیات و تأمین خوش بختی البته هر انسانی مجبور است خودش را قوي ساخته از حق خود مدافعه و از نعماي زندگی و لذات جهان بهره مند شود، لذا درینموضوع بطوريكه ما به الاحتیاج فردي است عیناً درحق اقوام وملل نیز تطبیق شده میتواند.ملل جها نگیر وفاتح مرکب از افرادی است که هر فرد آن از نقطة نظر تربیة جسمی و معنوی ترقی کرده و داراي قوت اعصاب وعضلات قوي، فعالیت، صفوت دماغ، قوت قلب میباشند و باین وسایل مالك هوش سرشار، حافظة قوي، و افکار صحیح بوده از علم وتربیه زودتر متأثر و خوبتر مستفید شده وبرای مبارزه درحیات پهلوانان قابل وماهرین لایق بعمل می آیند. از مقولات ثابته وتحقیقات مسلمه است که عقل با صحت علاقه توأمی دارد پس اگر صحت عادی افراد بشری بوسیلة ورزش ترقى ميكند شك نيست استعداد عقلى وحسی آنها نیز برای تطبیق و استفاده از مطالب علمی واجرای عملیات منظم وصحیح نسبت بسایرین خوبتر قابل ومستعد شده میتواند.برای پرورش دادن يك قريحه ودماغ صحيح مقاومت جسمی در کاراست لهذا ابدان سالمه برای اینمطلب زمينه های مساعدي بوده ومیشود بسی موضوعات مهمه وعالية علمى وعملی را بآنها تزریق و تطبیق نمود.برای غلبه و کامیابی در حیات نه از امروز بلکه در ادوار مختلفه زندگی خود بشریت کوشیده و بوسیله ورزش های مختلفه بتقویة جسمی پرداخته اند.از جمله اقوام گذشته موفقیت های ملت گريك و آنهمه پیشرفت ها وجهانگیری های شان را با تفصیلاتیکه در تاریخ زندگانی آنها مستور است مثال برجسته بوده البته این حکایات میتواند انسان را قانع بسازد كه يکی از عوامل عمده ترقیات وغلبه ملت مذکوره همین مسئله يعنى انهماك وعلاقه داشتن شان بورزش بوده است.باز هم امروز در بین تمام ملل جهانگیر وفاتح اقواميرا ممتازتر ومقدم ترمی بینیم که آنها بورزش خیلی اهمیت داده و تمام طبقات ملت آنها اعم ازاطفال جوانان، پیران ذکور وانات بورزش منهمك ميباشند. مثلا آمریکائیها، انگلیس ها، آلمان، جاپانیها،۹۱۹شماره ( دهم ) سال دوم مجله کابل ( ٦٤ )وقتاکه انسان یکی ازین ممالک سیاحت و مسافرت میکند می بیند موضوع ورزش آنقدر طرف اعتنا و انهماک اهالی آنجاست مثلیکه احتیاج عمومی انسان ها بغذا و خوراک میباشد .کسانیکه درین طبقات عقلا اهمیت ورزش را میدانند بلا استثنا هر نوع ورزشی را استقبال کرده و بآن علاقه مندی نشان میدهند ولی محض برای آنهائیکه از اسرار مهمۀ ورزش کمتر اطلاع داشته باشند انواع و اقسام ورزش های تفریح آوری قرار داده اند که باید آنها را از روی ذوق پذیرائی کنند مثلا : تینس ، فوت بال ، کرکت ، والی بال ، هاکی ، پولو ، بلیارد و غیره که همه ظاهراً در نظر مشاغل ساده وحرکات کودکانه می آید ولی آنهائیکه باین بازیها شامل و علاقه مندی دارند یکطرف لذت روحی وحظ معنوی برده و فقط این لذت و محظوظیت آنها را بقدر يك موزيك اعلى و يك تابلوی زیبائی متأثر مینماید دیگر سو از صحت جسمی مستفید شده و آنچه درینمطلب ملحوظ خاطر است آنها را دانسته یا ندانسته متمتع میگرداند.گرچه هر نوع ورزش که مبنی بحرکت جسم بوده باشد مفید و طرف احتیاج انسانها از نقطۀ نظر حفظ الصحه میباشد ولي حكما همين قسمت ورزش هاي فرحت آور را باقسام دیگر آن ترجیح داده واهمیت زيادي بآن ميدهند چه اينگونه ورزش ها اگر يکطرف موجب قوت بدن وتصحیح اعمال دوران خون و تنفس و غیره است ديگر سو باعث انبساط روح و بالیدن ذوق و نشاط فكر نیز میشود .در ملت عزیز ما اگر حساب كنيم از ساليان قدیم تا حال از صد رقم ورزش هاي تفریحی بيشتر داشته و تا امروز هم هر طایفه باجراي يك قسمتی از انها منهمک ميباشندولي متأسفانه درین سنوات اخیر مخصوصاً در اهالي شهر نشين ها می بینیم این ذوق رو بانحطاط گذاشته و بطور سابق اهالی گرمجوشی و علاقۀ شانرا باین موضوع نشان نمیدهند .با وصف آن نميتوان ادعا نمود که آنهمه ورزش ها از نقطۀ صحت تماماً موزون ویا قاعده بوده باشد ؟ چه درین قرن منور که عقول وافكار بزرگ و مقتدر بشر امروزه بسی عادات ومراسم سابقه را تحقیق وتصفیه نموده و مضرات هر چیز یرا اخراج و آن مراسم وعادات را بصورتهای منظم و صحیح اصلاح نموده اند در موضوع ورزش ها نیز۱۰۰۰شماره ( دهم ) سال دوم سلامتی جامعه یا ورزش ( ٦٥ )متوسل بقواعد خوب و منظم حکمی شده و فواید کلية صحیه و مطالب دلچسپ فرحت وخوشی را نیز بیشتر دران رعایه مینمایند البته اقوام و ملل جهان از تامی و پیروی بایناصطلاحات ناگزیرند . لهذا که این مطالب اخير قبلا کمتر در مملکت مارواج داشته وموسسات معینه سابقاً نداشت در وقت حاضر حکومت دانا و دوستدار سلامتی ملت افغانستاناعلیحضرت محمد نادر شاه غازي این مطلب مهم اجتماعی را تحت توجه شاهانه قرار داده وبترویج و ترقی آن در وطن میکوشد .کلوپ هاي مخصوص ورزش و تهیه اسباب و وسایل لازمه آن در وزارتخانه ها مثلحربيه و خارجه و معارف وغیره مخصوصاً در تعلیم گاه های عمومی و مدارس کشوري و عسكريو قوماندانی های عسکری از کارنامه های برجسته و قابل شکریه و تقدیر این حکومت بشمارمیرود . ضمناً ما بوسيله این مراتب از دوائر عالیه بلدي افغانستان تمنا مينمائيم در شهرهايمملکت عزیز آنها هم پیروی از اراده و افکار این مربی وقائد نجیب افغانستان از نقطه ایجابوظيفه خویش بتاسیس اینگونه موسسات نافعه ورزش اقدام ورزیده و موجبات صحت وفرحت ملت خود را فراهم آورند چه در دیگر شهرهای دنیا هم براي اين مطلب دوایر بلديهو بعضی از کمپانی ها در برابر يك اجرت قلیلی این خدمت ملی را متکفل میشوند . آخراً ماآرزو داریم ملت عزیز افغانستان موضوع ورزش را وسیله یگانه موفقیت در حیات دانستهو برای اینکه فضایل قوت وقدرت و غلبه تاريخي ملی را فاقد نشده و باین مطلب بزرگ اهمیتداده ورزش های تاريخي را در وطن احیا و تجدید نمایند بلکه باید بدانند آنورزش هایموروثی ما امروز صورت های زیبا ومطبوع تازه بخود داده که ما باجراي آن نظر بذوق وافکار امروزه خود بیشتر محظوظ وخورسند شده ميتوانيم .یعنی مقابل ( توپ دنده سابقه ما ) فوت بال و تینس و مقابل ( توپ بازي مرغ )کرکت ، و در برابر ( غرسی ) باکس و غیره بصورت هاي مهذب تري امروز عرضاندام کرده است پس براي تعلیمیاته ها و شهر نشين هاي ما که مهذب شده و ازان۱۰۰۱شماره ( دهم ) سال دوم مجله کابل ( ٦٦ )ورزش هاي پدری کناره میگیرند ، همین بازیها و تفریحات عصري لازم است و آن اشخاصمملکت که این ورزش ها و تفریحات عصری را بنظر یگانه گی می بینند يا محقر و بي اهميتمیشمارند باید آن ورزش هاي پر صلابت و هیجان خیز ملی را که خاصه جبروت افغانیاست از دست نداده و بآن منهمک با شند .۱۰۰۲شماره ( دهم ) سال دوم مشاهير افغانستان ( ٦٧ )مشاهير افغانستان( ٢ )بقلم سرور خان جوياابو معشر بلخیابو معشر جعفر بن محمد بن عمر از علما و بزرگان نام آوری است که سر مین زمین بلخ بنام وطنیت او در عالم شان و شهرتی یافته و دستگاه عباسیان در قرن ٣ هجری از وجود چنین منجم معروفی اعتلای مقام و منزلتی داشته .اگر چه بعضی او را عامل و فیلسوف خوانده و برخی منجم و مورخش نوشته اند ولی صیت لیاقت و مهارت او در علم نجوم شهره آفاق بوده و بیشتر باسم منجمی مشهور است .ابو معشر ابتدا از اصحاب حدیث گفته میشد در جانب غربی بغداد مسکن داشت و با یعقوب ابن اسحاق کندي فیلسوف معروف مخاصمت می ورزید و به ایذا و آزارش عوام الناس را بر و می انورا زيد كندى باطناً جمعی را بر و بگماشت تا علم حساب و هندسه را در نظر وي جلوه دهند که ابو معشر به تحصیل آن ها راغب شود ، ابو معشر به تعلیم ریاضی مشغول گشته و پیش از تکمیل آن به تعلیم نجوم پرداخت و دیگر فرصتی نیافت بمخاصمت های قدیم توجه کند چه با كندي تا اندازه همکار و هم قطار گردید گویند ابو معشر علوم نجوم را در سن چهل سالکی آموخت با این ، طوری درین رشته دست یافت که اغلب کتب و تذکره ها وی را استاد و پيشواي منجمين عصر خودش یاد کرده اند کار نامه هائی را که در آن اعصار بوي نسبت داده اند ذکر آن درین اوقات خیلی حیرت آور بلكه از جمله قصص غیر قابل قبول شمارش خواهند نمود ، مثلا گویند وقتی مجرمی از بیم مجازات پادشاهی١٠٠٣شماره (دهم) سال دوممجله کابل(٦٨)در خانه پنهان گشت مجرم بعلتی که از استخراج ابو معشر غرایبی دیده بود طشتی را پر از خون ساخته و هاونی طلا روی آن بگذاشت و خودش روی هاون قرار گرفت پادشاه چون از یافتن او عاجز آمد از علم ابومعشر استمداد نمود، ابو معشر پس از استخراج و دقایق تفکر در حالت تعجب گفت مقصر در فراز کوه طلائی که با بحر خون محاط است جا دارد هرچه بخواهش پادشاه در عمل تکرار مینمود همان کیفیت نتیجه استخراج او بود تا آنکه مجرم در محل عفو تقصیر خود را از منادی شنیده و با اطمینان خاطر بحضور پادشاه شتافت و قضیه را باز گفت انوقت صدق اقوال ابو معشر بظهور و ثبوت پیوست . ولی معلوم نیست این امر در عصر کدام پادشاهی بوقوع انجامید، ابو معشر چندی نزد المتوفق بالله عباسی برادر المعتمد علی الله منجم بوده و چندی هم در دوره خلافت المستعین بالله نیز درین کار روزگار بسر برده و همچنان که علم او گاه وقتی وسیله عزت او گردید، گاهی هم ذرایع اذیت او را فراهم آورده چنانچه استخراج يك خبری که ذریعه او قبل از وقوع منتشر گردیده بود سبب شد تا ابو معشر را بفرمان مستعین چند تازیانه زده و اذیتش کردند ، منجم بلخی پس از یافتن این ازار همیشه این منقوله را تکرار میکرد : حکم صواب را که پاداش چنان است در حکم خطا چه مکافات خواهم دید ابو معشر متجاوز از یکصد سال عمر داشت و در سال ۱۷۲ هجري وفات یافت تالیفاتی که در نجوم و علوم باقنون دیگر از و یادگار مانده بتقريب ٤٠ کتاب میشمارند کتاب الطبایع کتاب الالوف ، مدخل كبير ، زيج كبير ، دول و ملل ، زيج صغير و مدخل صغير ، زيج هزارات ( متجاوز از شصت باب دارد ) در اثبات علم نجوم و غیره بعضی تمام و برخی ناتمام کتب بسیار است ولی معلوم نیست چه بطبع رسیده و چه به نسخه های خطی در اطراف و اکناف عالم پراگنده خواهد بود گویند بالفعل از آثار او در کتابخانه های اروپا دوازده جلد موجود است .ابو العباس سرخسیاحمد بن محمد بن مروان ابن طبیب سرخسی هم یکی از علمای متبحر و نامدار های قرن سوم هجری است که اهمیت مقام و شهرت فضیلت او از افتخار قومیت و ملیش گذشته در قطار۱۰۰٤(٩٩)شماره ( دهم ) سال دوم مشاهیر افغانستانفلاسفه و حکما یا مشاهیر عالم اسلام جا یافته است .ابو العباس علاوه بر لیاقتی را که در علوم طب و حکمت ، فلسفه و ریاضی ، هیئت و نجومدارا بود در ادبیات ید طولائی و از موسیقی هم بهره کافی داشته و از فصحای عصر خودشبشمار میرفت ، ابوالعباس را در بعضی علوم بشاگردی یعقوب ابن اسحاق کندی نسبتداده و منزلت فلسفی او را مدیون توجه استادی آن فیلسوف مشهور دانسته اند .سرخسی در ریاضی و منطق و موسیقی بدواً سمت معلمی معتضد بالله عباسی را داشتو بعدها بمرور ایام در نزد خلیفه تقربی پیدا کرده و از زمرهٔ ندیمان خاص بجسات قرارگرفت ، همانطوریکه برای عزت و شهرت فوق العاده خود در دستگاه خلیفه تقرب جستبالآخره حیات خویشتن را نیز در اثر قرب این آتش سوزنده وداع گفت ، گویند ابوالعباسدر اکثر مسایل سیاست و اداره امور حکومت طرف مشوره خلیفه واقع میشد ، و با آنکهندیم و مشاور عالم و فیلسوفی شناخته شده بود ولی علم او بر عقلش غالب نیامده و به نسبتافشای بعضی اسرار دولتی بغضب خلیفه دچار و در سال ٢٤٦ یا بقولی در ٢٨٦ بامر معتضدبالله عباسی مقتول گردید .آثار قلمی این حکیم معروف در اطراف تمام علوم عقلیه و نقلیه که دانا بود، بالغ بر پنجاه کتابو رساله بوده بعضاً اختصار کتب حکمای قدیم تر و بسیاری مستقلا آثار خود اوست علاوهبرخی مقالات که در رشتهٔ نگارش کشیده .کتب جبر و مقابله ، مدخل در طب، کتاب النفس ، الاغشا و صناعة الجسة الكبير ،غشه الصناعة و الجسة الصغير نزهت النفوس وسياست الصغير المدخل الي صناعته النجوم ،موسيقي الكبير ، موسيقي الصغير ، مسالك وممالك ، زادالمسافر وخدمت الملوك ، منفعت الجبال ،ماهية النوم والرؤيا ، در عشق ، در عقل در فرق بین نحو عرب و منطق ، در احداث جو ،رد برجالینوس درمحل اول ، اخلاق النفس ، سيرة الانسان ، از آثار مشهور و معروف او است .١٠١٥شماره ( دهم ) سال دوم مجله کابل (۷۰)شعرای افغانستان(۸)در عهد غزنویانبقلم سرور خان گویاابو المظفر پنجشیری محمد عوفی در جلد ثانی لباب الالباب در فصل شعرای آل سبکتگین اسم او را بسیاق ذیل : ابو المظفر مکی ابن ابراهیم ابن علی الپنجیری ( پنجشیری ) نوشته، واورا یکی از اما ثل و اعیان جهان میداند. از سه سطری که عوفی در حق این شاعر نگاشته معلوم می شود که در عهد غزنویان و دولت محمودیان معروفیت تامی داشته و ذکر جمیل او بقول عوفی در تواریخ مسطور و بر زبان افاضل مذکور بوده است زیاده ازین چیزی در باره او بدست نیامد.نمونهء سخن :لبش خسته زو هم بوس هر كستو لب دیدی زوهم بوس خستهپر ورده بلخی :اسم او بقرار گفته عوفی . ابو محمد عبد الله ابن محمد المعروف بپر ورده البلخی است که از معاریف بلخ و صدور خراسان بوده و در نوبت دولت آل ناصر بتنعم روزگار گذرا نیده تاریخ تولد ووفات وغيره عوارض زندگانی او چندان روشن نیست و تذکره های موجودۀ فارسی اضافه تر ازین چیزی در باره او نشان نداده اند . ما برای اینکه تا اندازه ممکن هم اگر بتوانیم شعرای حقیقی و تاریخی افغانستان را در يك محل احصا وضبط نمائیم بهمین قدر نیز اکتفا نموده و برای کسانی که در آینده بخواهند تذکره مفصل و مبسوطی از شعرای افغانستان تهیه نمایند اقلا يك مأخذ كوچك و يا يك اسمی از شعرای وطن قبلا برای آنها ارائه کرده باشیم بهر حال از اشعار او چیزی در میان نیست وفقط پنج بیت او را عوفی در تذکره خود ضبط کرده است.عماد غزنوی :عوفی او را استاد الائمه عماد الدين لغزنوي نوشته و دیوانی هم بنام او نسبت میدهد١٨٠٦شماره ( دهم ) سال دوم شعرای افغانستان (71)از نگارش عوفی معلوم میشود که در زمره مدارک و مآخذ خویش دیوان عمادی غزنوی را در دست داشته زیرا عبارت ذیل در شرح حال عمادی موئید مدعای ماست : ( دیوان اشعار او دیده را نور افزاید ودل بسته را بمطالعه آن بکشاید اشعار او عذب ودل آویز و سلیس و طرب انگیز است ) ولی هدایت طبرستانی اسم دو عمادی را در تذکره مبسوط وجامع خود قید کرده است که یکی آن عماد زوزنی و دیگری عمادی شهریاری است که گویا همین عمادی غزنوی باشد ولی صاحب مجمع الفصحا در شرح حال این دو عمادی متردد بوده و حقایق احوال ایشان را از دست داده است . چنانچه در شرح حال عمادی شهریاری می نویسد : ( اسمش عماد الدین و مداح عماد لدوله دیلمی بوده بعضی نوشته اند که غزنویست و بعضی آنرا پسر مختاری دانند و در باب عمادی اقوال مختلف بسیار است ) و بعضی اشعاری هم که از عمادی شهریاری در تذکره خود ضبط کرد است همان اشعاریست که در لباب بنام عماد الدین غزنوی درج است و عمادی زوزنی از معاصرین سلاجقه و بقول دولت شاه سمر قندی از ارشاد یافتگان امام محمد غزالیست و تا اندازه شرح حال روشن و شخصیت برجسته ای دارد و در تذکره دولت شاه و حبیب السیر ذکر او مرقوم افتاده است .علی ای حال عمادی غزنوی از شعرای معروف زمان خویش و بقول عوفی استاد شعرای عصر و مقتدای فضلای دهر بوده و در صورتیکه پسر مختاری و شاگرد و مداح حسن غزنوی بوده باشد از شعرای دوره غزنویان و شاهانیکه در اواخر ممدوح پدر واقع گشته اند لا محاله ممدوح پسر نیز بوده اند تاریخ وفات او معلوم نشد .نمونه شعار :گلبد مشکین شدست چرخ ز بوی بهار غالیه پیوند گشت باد ز رخسار یارجدول تقدیم باغ کرد هوا پر نقط فله زرین گل کرد صبا پرکارزاتش لاله شمال سوخت سحر گه بخور قرصه خورشید را خلخله کرد از بخاردی بتمنای دوست خیمه بباغی زدم تا بکف آرم گلی از رخ او یادگارپیش شکوفه شدم ریختن آغاز کرد گفتمش این چیست گفت قاعده روزگاریاسمن اندر عرق راند بر آهنگ او گفتم مشتاب گفت قافله بر بست بارسبزه میان سرشک موج نماینده بود گفتم دریابست گفت چون غم تو بی کنار1007شماره (دهم) سال دوم مجله کابل (72)لاله پدیدار شد برنگ قبا چون عقیق گفتم چونست گفت ریخته انتظارنرگس چون چشم دوست غمزه بمن بر گماشت گفتم ز نهار گفت شرط بود زینهاربلبل رنگین سخن راند برآهنگ او گفتم مقصود گفت یافتن غمگسارگل زسر طنز گفت چیست بدامن ترا گفتم زر است گفت نیست بدین اختصاربو العجب آمد بچشم شکل بنفشه مرا گفتم این چیست گفت حلقه زلف نگارگرد رخ شنبلیذ داشت نسیم از بهشتگفتم مشکست گفت خاک در شهر یارروحانی غزنوی یا سمرقندی :عوفی اسم اورا بسیاق ذیل الاجل الافضل تاج الحکما عطار دالتابی ابوبکر بن محمد بنعلی الروحانی نگاشته شعر او را راحت نفس صباح ولذت صبوح دانسته است و از ششقصیدهٔ او بعضی ابیات آن را بطور انتخاب با يك قطعه اشعاری که از زبان سلطان یمین الدولهبهرام شاه گفته در تذکرهٔ خود ضبط کرده است. صاحب مجمع الفصحا در اسم او با عوفی اختلافیندارد و فقط فقره های ذیل را اضافه کرده نوشته است ( در غزنه و بخارا نشو و نما کردهشاگرد رشیدی سمرقندی معروف بار شدیست در زمان سلطان بهرام شاه غزنوی (٥٠٢-٥٤٧) بعرصهٔ وجود آمده و شاعری کرده و مداحی دیگر سلاطین نیز نموده ) دولت شاهسمرقندی هم او را شاگرد رشیدی میداند ولی صاحب آتشکده اشتباه نموده او را از شاگردانرشید وطواط بلخی و مداح سلطان محمد خوارزم شاه دانسته است . تاریخ تولد ووفات او معلومنشد اشعار او از همه بیش در جلد دوم لباب الالباب عوفی مرقوم افتاد. قطعهٔ ذیل او راارباب تذکره از قطعات بسیار بلند و غرای زبان فارسی میدانند .مرد آزاده بگیتی نکند میل دو کار تا همه عمر ز آفت بسلامت با شدزن نخواهد اگرش دختر قیصر بدهند وام نستاند اگر وعده قیامت باشدنمونه اشعار :ای ماه روی خوب تو بستان دیگر است ما را لب تو چشمه حیوان دیگر استچاك از فراق روی چو خورشیدت ای پسر چون صبح صد هزار گریبان دیگر است1008[BLANK PAGE]ع عبدالصمدخان مدیر تشریفات وزارت خارجه وسایر اعضای اداری مدیریت تشریفاتشماره ( دهم ) سال دوم شعرای افغانستان ( ۷۳ )چشم بد از تو دور که در چشم روزگار از عکس چهرة تو گلستان دیگر استسوی تو همچو گوی روان آمدم بسر از بهر آنکه زلف تو چوگان دیگر استخورشید هم ز عشق تو بی صبر شد از آنکه بر تو ز سایه تو نگهبان دیگر استیا رب چه طالعست که هر ساعتی مرا در کفر آن دو زلف تو ایمان دیگر استمسعود انوکی :عوفی اسم او را سعد الدین و لقب او را مختار الشعراء نوشته است مسعود از شعرایدربار غزنویان و اختصاصی بسلطان بهرام شاه غزنوی داشته است و دو قصیده که در لباببنام این شاعر ضبط افتاد. هر دوی آن در مدح سلطان بهرام شاه و در مخلص قصیده اولاسم شاه ممدوح را صریح و واضح یاد کرده است تاریخ تولد و وفات او معلوم نشد .نمونه اشعار :ماه اگر نظارة آن شمع خوبان ایستد چون شود بیدار خش از شرم پنهان ایستددل زچوگان دو زلفش زان نیا ساید که گوی کم بود ساکن که پیش زخم چوگان ایستدپیش چشمش دسته نرگس بخدمت ایستاد در چمن چون پیش لاله سرو بوستان ایستدسرکجا باشد نیامیزد زروی و زلف او مشك گل ریزان نشیند بوسه ریزان ایستدورچو زهره عارضش را مشتری آید مزد مشتری گر پیش آن خورشید خوبان ایستدبرگلش هر لحظه شرمش قطره آرد پدید تا که گردآید که در چاه زنخدان ایستدگر به پیش خد گل رنگش قمر بندد کمر بنده باشد که پیش تخت سلطان ایستدسراجی خراسانی :اسم او جمال الدین محمد ابن علی ملقب به فخر الشعرا ومتخلص بسراجی است و اشعاریکهاز و مانده معلوم میشود که شاعر توانا و مقتدر بوده و نزد همگان معروفیت تامی داشته است.سراجی بگفته عوفی و صاحب مجمع از بار یافتگان سراج الدوله خسرو ملك ٥٤٧ که شانزدهمینسلطان از سلاطین غزنویست بوده و در حضرت او تقرب زیادی داشته است و گمان میردتخلص او که سراجیست نیز منسوب بنام آن سلطان که معروف بسراج الدوله است بوده باشد۱۰۰۹شماره (دهم) سال دوممجله کابل(٧٤)و دو قصیده که بنام این شاعر در لباب موجود است هر دو در مدح و توصیف سراج الدولهخسرو ملك است تاریخ تولد و وفات او معلوم نشد .نمونه اشعار :( شب )چون خواست روی خویش نمود از حجاب شببر روی روز بست زظلمت نقاب شبسیمرغ آفتاب چو افتاد در غروبناگه طلوع كرد چو پر غراب شببا لشکر نجوم بر آمد ز باخترتا تیغ زماه ساخته رخ از شهاب شبگوئی که عرض کرد همی بهر جنگ روزدر صحن آسمان سپه آفتاب شبزانسان جهان گرفت که گوئی فلك مگرفیروزه خیمه ایست مر او را طناب شبگیتی که گشته بود ز عمر دراز پیرکردش زمشك سوده وعنبر خضاب شبآفاق تیره گشته و از تیرگی درومن همچو اکنهی که بود در سحاب شبکوتاه کرده صبر مرا محنت فراقبر من دراز گشته چو یوم الحساب شببودم بدان امید که خورشید وصل رابر من یکی بتابدی چون ماهتاب شببر من گذشته بی لب شیرین یار تلخچون روز خصم خسرو مالك رقاب شبابی الفتح هروی ؛اسم و كنية او بگفته عوفی : ضیاء الدین عبدالرائع ابي ابی الفتح هرویست . در علم لغتوفن طب مهارتی بسزا داشته و روزگار زندگانی را در در بار خسرو ملك سلطان غزنويبسر برده و در حضرت او منزلت نیکو و مقام محترمی داشته است و رساله جلالیه که در تفسیرنوروز است از منظومات اوست عوفی مینویسد که در نوبت سلطان شهید معز الدنیا و الدین نیزمحترم مانده و بواسطة فضل و هنر مراعات خاطر او میگردید چهار قصیده غرای او در لباب مرقوماست که یکی آن بنام سلطان محمد ابن سام و ديگري در مدح سلطان خسرو ملك و سوم آن در رديفآستین که بقول عوفی تا حال هیچ شاعري نظير آنرا نیاورده است : زیاده ازین چيزيدر باره او بدست نیامد .۱۰۱۰شماره (دهم) سال دوم شعرای افغانستان (70)نمونه اشعار :شاه فلك ز تخت شرف بار میدهد گل همچو نو عروسی دیدار میدهدسروان چو سروران حشم صف همی کشند یعنی که شاه تخت فلك بار میدهدتا بر سر عروس چمن در فشان کنند دریا بابر لؤلؤ شهوار میدهدهر گوهر نفیس که در کان نهاده بود خورشید باد صبح بگلزار میدهدگلبن حکایت از بت کشمیر می کند سوسن نشان زلعبت فرخار میدهدگردون لاجوردی ازخاك نيل رنگ شنگرف میدماند و زنگار میدهدقارون شدست باغ پس از نیستی ازانك سیم و زرش شکوفه بخروار میدهدیاقوت آبدار گرامی همی شود هر قطره که ابر بگلزار میدهدبلبل بياد مجلس تو می خورد بصبح هر باده که ابر بگلنار میدهداز بهر گوش و گردن ایام دولتت دریای طبع لؤلؤی شهوار میدهدخسروی :اسم و کنيۀ او بقرار نوشتۀ عوفی : شیخ العميد جمال الدین ابو بکر ابن المساعد ولقب اوفخر الشعرا است . و خسروی که تخلص اوست شاید منسوب بنام خسرو ملك با شد زيراخسروي از شعراي مقرب و معزز زمان خسرو ملك است و بقول عوفی : در دولت خسروملك اقبالها دیده و ایام سلطنت سطان معز الدنيا و الدین را نیز دریافته و مورد الطاف شاهیگردیده است و قصیدهٔ نیز در مدح آن سلطان شهید سروده و در لباب بايك قصيدهو دو غزل دیگر او درج است .نمونه اشعار : غزلتا چند پیش تیر غمت دل سپر کنیم در عشق نام خویش بگیتی سمر کنیماز بیم ناوك مژه و تیر غمزه ات گاهی کمان زپشت گه از دل سپر کنیمهر ساعتی ز موج فراقت به بحر غم خانه ز آب دیده بسان شمر کنیمگه از هواي لعل تو از دیده در کشیم که بر امید سیم تو از چهره زر کنیمسوگندها خوریم که بودیم در بهشت چون در میان كوی توجانا گذر کنیماز فرماه روی تو چون بدرشد هلال تا وصف روی خوب ترا با قمر کنیم۱۱۱شماره ( دهم ) سال دوم مجله کابل ( ٧٩ )تقریظ وانتقادانتقاد جناب قاری عبدالله خانکلمه ( قرض ) را قرضه نوشتن و ( ها ) در آخرش زیاده کردن یا لفظ ( موقع ) راموقعه نوشتن هم خطاست چه این هر دو لفظ ؛ زبان زد عمومی فارسی زبانهاست و هیچکسبا های خفی تلفظ نمیکند بلکه تلفظش در نزد فارسی زبانها مطابق باصل عربی بدون ( هـا )میباشد . تمام روز مردم میگویند : قرض دادم ، قرض گرفتم ، نمیگویند : , قرضه دادم ،قرضه گرفتم ، یا میگویند موقع خوب است . نمیگویند موقعه ، خوب است .آری از قواعد مقرر در زبان عربی است که در آخر مصدرهای ثلاثی مجرد (سه حرفی)اگر ( تا ) نباشد ( تا ) زیاده میکنند و دیگر حرف زائد را اگر دران مصدر باشد حذفمی نمایند . مگر در وقتیکه معنی شماره یا نوع فعل دران مصدر (١) ملحوظ باشد مانند (قومه) ،( جلسه ) که در اصل قیام و جلوس است و چون قومه وجلسه وسائر افعال در نماز مکررمی شود و معنی شمار درین مصدر ها ملحوظ میباشد تا در آخر شان زیاده گشته رکعة وقعدةنیز از همین قبیل است . این قاعده هم در خود زبان عربی جریان دارد نه در زبان فارسیتا قرض را هم قرضه سازند .همچنین لفظ ( موقع ) بدون تاست زیرا موقع اسم ظرف است و اسم ظرف بدون تا( ١ ) هر گاه در مصدر معنی شمار ملحوظ با شد بفتح اول می آید واگر نوع ملحوظ باشد بکسراول . مگر حرف دوم در هر دو حال ساکن است .١٠١٢( ۷۷ )شوراي افغا نستانشمارة ( دهم ) سال دوممی آید ما نند موضع ، مسجد ، مکتب و غیره که صدها مثال آن در فارسی استعمال میشود و یکی تا ندارد جز لفظ مظنه و مقبره که بطور استثنا آمده و مطبعه این لفظ همراه ( تا ) و بدون آن نیز بقرار اصل آمده و هر دو شکل استعمال می شود .بعضی در بین کلمۀ (جاه) بمعنی عزت و منزلت و شرف که کلمۀ عربی است و ( جای ) بمعنی محل که کلمۀ فارسی است فرق نمیکنند ـ گاه کلمۀ اول را بدون ( ها ) و گاه دوم را با ( ها ) می نویسند ولی فرق لازم است و باید جاه ( بمعنی عزت ) را باها نوشت و جای (بمعنی محل) را بدون ها . یاء آخر آن در نظم گاهی نوشته و گاهی حذف میگردد و در نثر بیشتر ثابت می ماند .رفاه ــ که بمعنی آرامی و فراخی عیش است بعضی در آخرش عوض ها همزه می نویسند و در اصل ( ها ) ست و از ( رفاهیت ) که نسبة مشهور تر ومزید علیه آن ست آشکار است که آخر رفاه (ها) ست نه همزه ، پس عوض ها همزه نوشتن خطاست .ارکان مشبوه ـ لفظ ( مشبوه ) غالباً لفظ موضوع و معنی دار نیست وشاید بجای کلمۀ ( مشتبه ) استعمال یافته ، زیرا در سه چار کتاب لغت که حاضر بود مانند صراح ، منجد منتخب وغیاث اللغت جستجو رفت لفظ مشبوه که ظاهر ا اسم مفعول مجرد می نماید یافت نشد بلکه در صراح ومنجد از فعل ثلاثی مجرد این ماده هم ذکری نرفته باوجودی که ابواب مزید آنرا مانند اشباه ، تشبیه ، مشابهه ، تشبه ، تشابه واشتباه همه را ذکر کرده اند وازان معلوم میشود که لفظ ( مشبوه ) لفظی موضوع و مستعمل نیست ـ بلی از مجرد این ماده دو کلمه بسیار مستعمل است شبه و شبه بکسر اول و سکون دوم و هم بکسر اول و فتح دوم و هم بفتحتین بمعنی مانند .۱۰۱۳( ۷۸ )مجلة کابلشماره ( دهم ) سال دوممجله د پشتو لمري شماره د نفیسی او ښایسته مجله د « پښتو » و اداري ته د « کابل » را ورسيده له اوتر نظر تیره سوه ــ هغسی چه و فضیلت د کاركو ونكو د هغه عالی انجمن ته انتظار اوامید وه شريفه مجله د « پښتو » په آسمان کښ د وطن د مطبوعا تو په ښه شان سره طلوعاو را وخته . په ملی مطبوعا تو کښ اسباب د خوشحاليا د شوقمندا نو اوعلاقه مندا نوو گر زید له .مجله د « پښتو » مجله ده : علمی ، ادبی ، اجتماعی ، تاریخی چه اوس به ( ٧٤ ) مخه کښپه متنا سب قطع او حجم او حروفی چاپ به میاشت کی یو و ار په قلمی مساعی اوفکري مجهو دا تو سره د كار كو و نكو د محترم ادبی انجمن دقند هار شايع كيري .ځای دإ دا ري ددي شريفى مجلى خاص عمارت دقند هار او تلگرافي عنوان ئى ( قند هارپښتو ) دي ، مخا برات د جناب محمد عثمانخان بار کزائی رئیس دانجمن ، سره كيږی .ادبی انجمن او مجله د « کابل » طلوع ددي روڼا او ځلیدونکی ستوري پآ سمان دملی مطبوعاتوکښ خپلو هموطنا نوته تبريك او تهنیت وائی او ترقی او لور تیا ئی له خدایا سه سرهد موفقیاتو د كار كو و نکو دهغه شریفى مجلی دخدایه غواړی ؛ چه زیات پرزیات لپاره دلورتیااو ترقى ددی ملی ژبی خدمت و کړی سی او ستر کی دار مان لرونکو په ښه آثار ددویرو ښا نه سی ـ او ضمناً علاقه مندانو ته دملی مطبوعاتو په لوستلو او اشتراك دهغه توصيهاو تا کید کوی . كابل١٠١٤[BLANK PAGE]قسمت شرقی بالاحصار «کابل»شماره ( دهم ) سال دوم تعمیر جدید بالا حصار کابل ( ۷۹ )متنوعهتعمیر جدید بالا حصار كابل يا التيام يك جريحه تاریخی مملکتبالا حصار در حوضه شهر کابل بسطح مرتفعی واقع بوده وغالباً در تاریخ ها نام مستقلینداشته جزو شهر کابل یاد شده است . اما شهر کابل شهر قدیمی است که جغرا فیون یونانمثل بطلیموس از و بنام هاي نكا بوره ، اورتوسپا نه ذکر کرده و کتاب ویداس هندآنرا كبهاخوانده ، کابل از قرون قبل الاسلام شهر معمور ومرکز تجارت هاي هند ، فار سماوراء النهر بوده ، و در دوره ظهور اسلام معرض حملات سخت مسلمین قرار گرفته است ، ازدفاعی که کابل در مدت یکنیمقرن از عساکر اسلام نموده معلوم میشود شهر محکمی بودهو در روی کوهاي خود ديوار طویلی داشته است ، حتی بعض ها همین دیوار حالیه کوهايکابل را از همان اعصار و ساخته رتبيل ها ( شاهای وطنی کابل ) میدانند .اما بالا حصار که در تواریخ قرون وسطی بنام قلعه با لا حصار كابل ياد شده حتماً دردوره هجوم و تسلط چغتائی ها موجود بوده است ، ولی تعجب است چسان از تخریباتچنگیز یان جان بسلامت برده ، در عهد بابر شاه کورکانی یکی از شهزادگان تیموری کهمامای بابر بود حاکم کابل و در بالا حصار سکونت داشت ، بابر بالاحصار را محاصره و فتحکرد در آنوقت آبادی شهر کابل در حوضه جنوبی بالا حصار ( چمن قلعه هاشم خان و جبه )واقع بود و بابر از ان در توزیك خود ذكر میکند ، بابر شخصاً در بالاحصار تعمیراتی نکرد ،و بعد ازو کامران مرزا درین تعمیرات افزود .در هجوميكه همایون ببالاحصار برده و گله باری زیاد نمود قسماً تعمیرات داخلی قلعهدو چار خرابی گردید . اکبر جلال الدین خرابی هاي بالا حصار را ترمیم و دیوار خارجیقلعه را بساخت . جهانگير تزئينات زيادي در بالا حصار نموده و کاشی کاریهای قشنگی نمود .علی مردان خان مشهور حاکم کابل ( بسان میر عمارات شاه جهان در کل هندوستانو انجنیر عمارات معروف هندوستان ) در اطراف بالاحصار تعمیرات زیاد نمود ،١٠١٥شماره ( دهم ) سال دوم مجله كابل (٨٠)حتی چهار چته حالیه کابل را تعمیر کرد و باغ علیمردان را اعمار نمود ، این تعمیراتعلیمردانخان شهر کابل را بکلی از جلگه جنوبی بالاحصار بحوضه شمالی او ( شهر حالیه کابل)انتقال داد ، مسجد گدری نیز در کابل حالیه از طرف اورنگ زیب تعمیر یافت .در دوره سدوزائی ها در بالاحصار تعمیرات زیادی گردید و احمد شاه با با در دور شهرحالیه کابل دیوار بزرگی بساخت . انگلیزها در سال ۱۲۹۶ قمری قلعه بالاحصار و شهرآنرابا چهارچته کابل بخونخواهی کیوناری انگلیس توسط باروت یکجا بهوا نمودند ، و این شهرقشنگ و معموری که تقریباً در مدت شش قرن مرکز حکمرانی کابل و گاهی پایتخت کلمملکت افغانستان بود باینصورت محو و منهدم گردید .درین روزها مطابق اطلاعات رسمی امر و اراده سنیه اعلحضرت محمد نادرشاه غازی پادشاهافغانستان برای تجدید تعمیرات این بالاحصار تاریخی بمقام های رسمی صدور یافت کهدر آن امر و هدایت داده شده تا عجالتاً عمارت و محوطه بزرگ و عظیمی در آنجا برایمكتب حربيه افغانستان ساخته شود و متعاقباً سررشته تعمیرات جدیده دولتی و ملی مطابقنظا منامه مخصوصی کرده آید . انجمن که خود را خادم زنده داشتن مفاخر تا ریخی اینمملکت قدیم و قویم می شمارد ازین دقت نفیس و حکم محكم شهر یاری بی اندازه متحسسو متأثر گردیده بتقدیم شکر نامه بحضور ملوکانه اقدام نمود و اينك نقل آن معروضه رابا سواد فرمان پادشاهی که در جواب انجمن عز اصدار یافته ذیلا نقل و چاپ مینماید .سواد عریضه هیئت انجمن ادبیبحضور اعلیحضرت قائد نامدار افغانستان :هیئت انجمن ادبی کابل نظر به التيام يك جریحه تاریخی یا تجدید تعمیر بالاحصار كابل كهمی بینیم خوشبختانه بعد از مرور زمانهای مدیدی دوباره بدست حق پرست اعلیحضرتهمایونی صورت و هستی جدیدی مییابد ؛ خواستیم بهترین تشکرات و نفیس ترین احساساتقلبی خود ها را بحضور مبارك همایونی تقدیم نمائیم : ــ با لاحصار کابل که در پنجاه و هفت سال١٠١٦شماره (دهم) سال دوم سواد عریضه هیئت انجمن ادبی (۸۱)قبل قسمت عمده آبادی زیبای شهر عزیز ما و محل آرامش شاهان عظیم الشان وطن بوده و چراغ روشن این مملکت شمرده میشد ! این نقطه شاندار تاریخی که محل پرورش فرزندان رشید و نامی افغانستان بوده و مردان بزرگی را در آغوش خویش تربیه کرده بود ! همان بالا حصار یکه قلب مملکت عزیز ما افغانستان و محل صدور احکام قائدین نجیب ملت افغان بوده و در سال ۱۲۹۶ قمری در اثر طغیان حرص و آز اجنبی به آتش بیداد سوخته و قلوب عامه این ملت را در فقدان آن جریحه دار ساخته است، این یادگار بزرگ تاریخی وطن که از لحاظ شئون مدنیت سابق و درخشان افغانستان خاطره هائی شیرین و از جهة حوادث شومه سیاست گذشته تذکارهای تلخ و ناگواری را در روح اولاد این کشور القا می کرد سالها بهمین وضع ویرانی و خاکساری مانده و دستی نبوده تارخنه ها و شکستگی هایش را که نمونه از دلهای مجروح اولاد حساس این وطن است مرهم گذاشته و اقلا کمکی به تعمیر آن مینمودند حقيقة منظره الم انگیز خرابه های بالا حصار قلب هر افغان جدی را داغدار کرده و آن مقتدرینیکه قبل از ذات شاهانه گذشته و این نقطه محبوب وطن را به این حال خرابی باقی گذاشته مسئولیتی در برابر انصاف و تاریخ خواهند داشت.امروز خدای متعال را شکر میکنیم که دست حق پرست و مقتدر اعلیحضرت غازی که همیشه افتخارات و منافع ملی را در وطن عزیز تائید بل که تخلیق فرموده و به مقاصد شخصی ترجیح داده اند این بار هم اراده سنیه وطن پرورانه اعلیحضرت غازی ملت صادق خود را رهین احسان ساخته و به تعمیر و تجدید این بنائی تاریخی قد مردی و مردانگی را علم فرموده اند.اعلیحضرتا ــ واقعاً مردان نامی و بزرگ به اینگونه مرام عالی و آمال بلند اقدام ورزیده و صحائف تاریخ آینده را بنام نامی خود مجلل میگردانند ـ حقیقتاً ملت صادق افغانستان و عموم فرزندان حساس اعلیحضرت غازی افتخار و خورسندی دارند که در عصر همایون اعلیحضرت شما این گوشه مخروبه خاك وطن را دوباره معمور و آبادان دیده و جراحات چندین ساله اش را بدست توانای قائد نیرومند خود بحال آبادی مشاهده میکنند ـ إعلیحضرتا۱۰۱۷شمارهٔ ( دهم ) سال دوممجله کابل( ٨٢ )در ازاء اینهمه خدمات و مجاهداتیکه بمقصد آبادي و حصول افتخارات این ملت متحمل شدهو شب و روز جوانمردانه درین راه میکوشید خدای متعال پاداش نیکو و اجر جمیل به اعلیحضرتغازي عطا کناد . درخاتمه ترقی عمر و دوام سلطنت ذیشوکت اعلیحضرت همایونی را از خدايبزرگ مهربان خود استدعا مینمائیم .نقل فرمان پادشاهیعزیزانم مدیر و اعضاي انجمن ادبی کابل !معروضهٔ خالصانهٔ شما مبنی بر تقدیر اقدامات نافعهٔ حکومت در عمران مقام تاریخیبالاحصار کابل بمطالعه رسید من و حکومت متبوعهٔ تان ازین احساسات وطتخواهانهٔ شمامسرور و رضامند گشتیم ، این یکی به تمام ملت عزیز عموماً و آن فرزندان خصوصاً معلومو مبرهن است که براي حفظ موجودیت و شئونات وطن عزیز همیشه با حکومت ابرازمساعی و مساعدت نموده ام . از آن فرزندان و سائر سعادت خواهان مملکتچشم دارم که در ادای تکالیف و ابراز خدمات صحیحه بوطن و ملت اثبات لیاقت کردهنام خودشان را در صحائف تاریخ وطن یادگار گذارند .( محل امضاً همایونی )۱۰۱۸شماره ( دهم ) سال دوم ایران و افغانستان ( ٨٣ )ایران و افغانستانمکتوب از تهرانبقلم جناب دوکتور محمود خان افشاراز لحاظ وحدت تاریخ سیاسی وادبیآقای مدیر محترم انجمن ادبی کابل ،نامه گرامی و شش شماره از سال دوم مجله نفیس «کابل» را که ارسال فرموده بودیدرسید . کمال تشکر را از این لطف دارم . تاسیس انجمن ادبی وطلوع مجله شریفه را که ناشرافکار آنست صمیمانه تبريك گفته دوام و توفیق هر دو را آرزو مندم . در قبال تقاضائی کهفرموده اید شرح ذیل را نوشته تقدیم میکنم .******باور بفرمائید که اینجانب افغانستان را تقریباً باندازهٔ ایرانيك روح در دوست میدارم و معتقدم که ایرانی وافغان هرچند سیاسة تشکیلدو بدن دو دولت مستقل میدهیم ولی در حقیقت يك ملتیم درقالب دو مملکتويك روحیم در دو بدن . همانطور که شما در مراسله خود اشارهکرده اید « بالاخص در حال که شرکت نژاد و زبان وتاريخ ادبی افغانستان وفارس رابهم آمیخته امروزه حساسین مملکتین باید معناً دست بدست داده و برای پیش بردن زبانفارسی درممالك اسياي وسطی سعی ورزند . »شما در ضمن عبارت جامع خود يك نکته را ناگفته گذاشته اید و آن وحدت تاریخ١٠١٩شماره ( دهم ) سال دوم مجله کابل ( ٨٤ )سیاسی دو کشور است تا پایان شاهنشاهی نادر شاه افشار که از ان پس رشته وحدت سیاسی مابوسیله تشکیل دو دولت مستقل از هم گسیخته شد . من بر خلاف تصور بعضی باین گسیختگیاهمیتی نمینهم و این دوگانگی سیاسی را در وحدت حقیقی فیما بین مؤثر نمیشمارم . زیراهمانطور که بودن افغانستان و ایران در دو طریقه مذهبی تاثیر مخالفی در وحدت نژادوزبان آنها ندارد همینطور هم از اینکه دارای دو دولت یعنی دو اداره مستقل سیاسی هستندتغییری در یگانگی آنها از جهات دیگر نمیدهد . من اصلا این مقاله را در همین زمینه مینویسموتقاضا دارم نویسندگان محترم افغانستتان هم نظرهای خود را بنگارند .علاوه بر اینکه شما این حقیقت مسلم را در عبارت خود مسکوت گذاشته اید در خلالسطور مجله کابل نیز مشاهده میشود که نویسندگان محترم آن مجله ساعیند تاریخ سیاسی وادبیایران و افغانستان را که تا انقراض شاهنشاهی نادر شاه کاملا بهم آمیخته و یکی است از همجدا کنند . این کار بنظر من نه صحیح است ونه لازم ، نه مفید است ونه قابل قبول .در صفحه ( ٦٠ ) و بعد از شماره ١٣ مجله نوشته شده : « در دوره اسلام بعلاوهسلسله مشهوره سامانیان بلخ خانواده های شاهی طاهریان هرات و صفاریان سیستانیپیشتر از غزنویها به تشکیل دولتهای افغانستانی پرداخته اند . . . یمین الدوله محمود زابلیسلطان معروف افغانستان بعدها به توسیع حدود پرداخت و بخارا و خوارزم را با ولایاتاصفهان ری همدان مسخر و ضمیمه شاهنشاهی افغانستان نمود . . . شاهنشاهی غزنویان قسمتبزرگ هندوستان را مسخر و دیانت اسلامیه را با مدنیت افغانیه در آنجا ترویج نمود .غزنویها زبان ادبی افغانستان ( فارسی ) را بهندوستان ارمغان بردند و صدها نفر علماو فضلا و شعرای افغانی دران سرزمین بنشر علوم و معارف و ادبیات افغانی مشغولگردیدند . »این مسئله مورد انکار نیست که بعضی از سلطنتهای ایران بعد از اسلام در خارج حدودایران کنونی در ما وراء النهر یا افغانستان تشکیل شده و حتی اغلب شعرای بزرگ فارسی زباندر اطراف مملکت امروزی ایران پرورش یافته اند ، مانند ملای روم نظامی گنجه عنصریبلخ سنائی غزنه و غیره . من خود در کتاب « سیاست اروپا در ایران ، که دوازده سال١٠٢٠[BLANK PAGE]ع ، عبد الغفار خان مدیر عمومی اوراق وزارت خارجه و اعضای اداری شانشماره ( دهم ) سال دوم ایران و افغانستان (٨٥)پیش در برلين طبع شده در صفحه ( ١٩٠ ) افغانی بودن سلطان محمود را تصدیق داشته ام، هر چند عثمانیها مدعیند که سلطان مذکور چون از غلامزاده گان ترك بوده نه ايرانی است و نه افغانی. بهر حال از اهل افغانستان بودن محمود و دران کشور مقر سلطنت داشتن او ملازم با آن نیست که امپراطوری بنام «شاهنشاهی افغانستان» وجود خارجی داشته است. با این منطق تاجکیهای ترکستان هم ممکن است «شاهنشاهی تاجیکستان» اختراع کنند ...بعضی از مندرجات مجله شریفه خرد این معنی را روشن میکند : در صفحه ٩٤ شماره ١٥ نگاشته شده : «كلمۀ افغان در اوائل ظهور اسلام بقبائل چندی از افغانان غور اطلاق میشد و در مورد شعبه ابدالی پختانه مستعمل و در قرن شش هجري در مقابل قبائل خلج اسم افغان بتواتر مذکور گردید تا آن که اسم عمومی پختانه ها شد و بالأخره در قرن ١٨ مسیحی نام ملی افغانستان قرار گرفت .»در صفحه ٤١ شماره ١٥ بعضی از اشعار قصیده غراي عنصري ( از اهل افغانستان ) ملك الشعراي دربار غزنوي در فتوحات سلطان محمود بمطلع ذیل مندرج است :«ایا شنیده هنرهای خسروان بخبر »«بباز خسرو مشرق عیان ببین توهنر»و درین شعر او را «شاه ایران» خوانده میگوید :«ور از هياطله گویم عجب فرومانی»«که شاه ایران آنجا چگونه کرد سفر»همانطور که ایتالیائیهای امروز نمیگویند و نمیتوانند بگویند «امپراطوری ایتالیا» بجای «امپراطوری روم» یا «تاریخ و تمدن ایتالیا» بجاي «تاریخ و تمدن روم» و حال آنکه دولت امروزی ایتالیا وارث قسمتی از روم قدیم است و شهر روم مركز قياصره مقر سلطنت ایتالیاست همینطور هم افغانها نباید شاهنشاهی ایران را شاهنشاهی افغانستان بنامند ، حتی ایران هم نباید خود را وارث منحصر امپراطوری ایران قدیم بداند ایران و افغانستان دو فرزند يك پدر هستند که تا پدر آنها میز یست زندگانی مشترک داشتند و اینك هم که مستقل شده در افتخارات اجدادی با یکدیگر شریکند.۱۰۷۱شماره (دهم) سال دوممجله کابل(86)شهر ری در دامنه البرز کوه خراب شده و تقریباً بجای آن طهران امروز مهمترین شهر ایران است. محمد ذکریای رازی طبیب چند صد سال پیش از اهل آن شهر بوده است. آیا جائز است که امروز طهرانیها او را (دکتر محمد خان ذكرياي طهرانی) بنامند ؟ عثمانیها بی باکانه این قسم و تحقيقات ادبی من در آوردی ، دارند ، مثلا مولوی خاقانی نظامی و غیره را چون در نواحی که امروز در انجا ترکی تکلم میشود میزیسته اند تورانی میپندارند ، حتی زردشت را هم ترك میدانند.عثمانیها بواسطه فقر ادبی و عادت و خوی تر کتازی است که دست چپاول بافتخارات دیگران دراز کرده اند ....******حکما و شعرای بزرگ مانند ابو علی سینا فردوسی خیام سعدي خواجه نصير عنصرى حافظ سنائی و غیره از مفاخر مشترك ما هستند و شایسته نیست بتصور اینکه عنصری بلخی است یا سنائی غزنوی است و شهر بلخ وغزنه در افغانستان واقع است ایرانیها آنها را از کمال الدین اسمعیل یا جمال الدین عبدالرزاق اصفهانی عزیز تر نشمارند ، یا افغانها چون سعدی و حافظ شیرازی هستند آنها را باندازه حنظله بادغیسی یا حقوری هروی گرامی ندارند ؛ چه این بزرگان همه در زمانی میزیسته اند که ایران و افغانستان یکی بوده و تشکیل شاهنشاهي ايران را میداده ، یا اگر سیاسة مجزای از هم بوده بواسطه سلطه اجانب بر آنها يا ملوك الطوايفي امراء و موقتی بوده است، برخلاف امروز که هر دو دارای سلطنت ایرانی نژاد مستقل ملی هستند. این طور دوگانگی سیاسی باوحدت سیاسی در نظر نگارنده از لحاظ دیگر چندان فرقی ندارد، زیرا هر دو مملکت برای يك مقصود که ترویج زبان فارسی و عظمت تاریخ و ادبيات مشترك باستانی و حفظ نژاد ایران در برابر خطر زرد ( تورانی ) باشد کار میکنند و همین اشتراک در تاریخ گذشته و وحدت در آمال ملی کافی است که دو ملت را برای۱۰۲۲( ۸۷ )شماره ( دهم ) سال دومایران و افغانستانهمیشه برشته یگانگی متصل و محکم نگاه دارد و بعلاوه اشتراك مساعی دو دولت را نیز در مسائل سياسي و اقتصادي الزام کند .با این نظر اختلاف اینکه ابوعلی و سنائی یاسید جمال الدین از اهل ایران بوده اند یا افغانستان از میان بر داشته خواهد شد و این بحث بهمان اندازه جایز شمرده میشود که امروز در خود ایران راجع باینکه صائب تبریزی است یا اصفهانی نظامی گنجویست یا قمی ـ وحشی کرمانی است یایزدي ـ بحث میشود ، یعنی بحث ادبی و علمی نه بحث سیاسی .******فارس یا ایران ؟هم در مراسله انجمن ادبی و هم از مجله کابل آشکار است که ادبای افغانستان اصرار دارند مملکت امروزی ایران را ( فارس ) بنامند . بنظر من اینکار هیچ لزومی ندارد ، از طرف ديگر عيبي و ضرري هم نخواهد داشت . فارس در اصطلاح امروز خود ایرانیها اسم یکی از ایالات جنوبی ایران است که در زمان هخامنشیان و غیره کانون شاهنشاهی ایران بوده و زبانهاي اروپائی بالغير لفظ اسم مملکت امروزي ايران شده است . (۱) عيبي که ميتواند داشته باشد اینست که در زبان و ادبیات مشترك يك اختلاف بزرگ ایجاد خواهد نمود و نتیجه ای که از آن منظور است درست روشن نیست . شاید برای ان باشد که چون افغانستان در تاریخ سیاسی و ادبی ایران بزرگ شرکت و سهم عمده دارد ادبای افغان تصور نموده باشند که اطلاق کلمه ایران به مملکت امروزه ایران سبب آن شود که انتساب رجال سیاسی و ادبی نامی ( که وطن خاص انها افغانستان ووطن عام انها ایران کبیر بوده ) بنام ایران ، از افتخارات خاصه افغانستان بکاهد و تصور شود که این مفاخر منحصراً متعلق بایران(۱) بزبان فرانسه ( پرس ) Perse بزبان انگلیسی ( پرشیا ) Persia آلمانی ( پرزین ) Persien ایتالیائی ( پرسیا ) Persia و قس علیهذا۱۰۲۳شماره (دهم) سال دوممجله کابل(۸۸)امروز است. این فرض بخطاست: نه ایرانیها چنین ادعائی دارند و نه دیگران چنین تصوري میکنند. هیچ مانعی ندارد كه يك اسم خاص داراي دو ياچند معنی باشد، مثل اينكه کابل و اصفهان هم اسم شهر است وهم اسم ولايت، لوكزامبورک و مکزیکو ( بزبان انگلیسی ) هم نام مملکت است هم نام شهر. حتى وقتي گفته میشود (امريكا ) در اصطلاح هم بمعنی یکی از دول امریکاست ( حكومت دول متحده امریکای شمالی ) وهم اسم قاره يا بر امريكا ست که مشتمل بر امریکاي شمالی مرکزی وجنوبی است. همین طور اگر کلمه ایران هم دو یا چند معنی داشته با شد چه اشکالی دارد ؟ فرنگیها دولت امروز ایران را از انجهت به تلفظات مختلف خود ( پارس ) می نامند که این مملکت را باقی مانده و مهمترین وارث شاهنشاهی پارس قدیم Empire/des/Perses که مشتمل بر ایران و افغانستان هر دو بوده میدانند.پس اگر مقصود اد بای افغان از استعمال کلمه فارس بجای ایران این باشد که ایران بزرگ باستانی غیر از ایران كوچك امروزه است با تغيير اسم آن بفارس این منظور حاصل نمیشود، زیرا پارس و ایران بطوري که شرح داده شد در حقيقت يك مفهوم دارد، كما اینکه زبان فارسی نیز نه بمعنى لهجه ايالت فارس و نه به معنى لسان مملکت امروزی ایران است بلکه مقصود از آن زبان ادبي همه ایرانی نژادان از ایرانی و افغانی و تاجيك و بلوچ و کرد و غيره ميباشد، و گرنه همانطور كه شما در افغانستان زبان محلی (پشتو ) داريد در ايران هم زبانهاي محلى ( لري ) كردي ) ( کيلكي ) ( مازندراني ) ( بلوچي ) ( گبري ) و غيره داريم كه هر يك نسبت بزبان ادبی فارسی همان تفاوت را دارد که (پشتو ) را نسبت بفارسی است.با این که بهترین ادبیات فارسی پیش از اینکه در پارس یا ایران نوشته شود در افغانستان نوشته شده وبعضي از فصیحترین شعرای فارسی زبان آن عصر از اهل این مملکت بوده اند هیچ بخیال شما نگذشته است که اسم زبان فارسی را تغییر داده آنرا زبان افغانی بگوئید، بترس آنکه اگر گفته شود شعرای فارسی زبان تصور رود در میان آنها افغانیستانی نبوده اند. البته این کار عاقلانه ای بوده است و هر گز هم چنین تصوري نخواهد شد. با اینکه اسم این١٠٢٤شماره ( دهم ) سال دوم ایران و افغا نستان ( ۸۹ )زبان فارسی است شما آنرا بحق زبان ادبی خود میدا نید وبسیاری از بزرگترین گویندگاناین زبان هم همشهریان شما بوده اند. بهمین دلیل هیچ ما نعى ندارد که شما سلطان محمودو عنصري را كه از اهل افغانستا ن بوده اند شاهنشاه و ملك الشعرای ایران بدانید یعنیایران بزرگی که مشتمل بر افغانستا ن وایران هر دو بوده است. تما م این بزرگان دارا يدو و طن بوده ا ند : – وطن خاص : ( افغانستان ) ووطن عام : ( ایران ) . من بیش ازاین در این زمینه بسط مقال نمیدهم ویقین دارم با تفکر زیاد تري راضی نخوا هید شد که بی هیچفايده ولزوم چنین اختلاف بزرگی در میا نه بیفتد.* * * * *. ايران کبير . اگر ادبا ي افغان ميخوا هند هما نطور که وارث تا ریخسيا سی و ا د بی و ساير آثا ر باقیه شاهنشاهي ايران با ستا نافغا نستا ن و ايران امروزي هر دو هستند ( از اینکه نام « ایران »را برادر بزرگتر بارث برده سوء تفاهمي بتصور انحصار وراثت او در ما بقي تركه روی ندهد )بجاي آ نكه اسم برادر را تغییر داده ( فارس ) بنامند شاهنشاهي ايران قديم را كه جا معهر دو مملکت است « ایران کبیر » بنا مند . وگر نه بكجا شا يسته است که ما ابو شکور بلخيرا از خود ندا نیم یا شما دار یوش هخا منشی وا نو شیروان ساسا نی را خارجی تصور کنید ،يا هر دو رود کی بخا را ئی را تركستا ني بدا نيم ، يا بر سر فرخي سیستا نی منا زعهکنیم ؟ ( در مجله شریفه این شاعر را از شعرای افغانستان شمرده اید . ) ـ خیر ! ما وشمادر تاریخ سیاسی و ادبی تازمان انقراض سلطنت نادر شاه افشار شريك هستیم اعم از اینکهمردان سیاسی و ادبی درین طرف جبال خراسان زیسته اند یا آنطرف ونباید دو گا نگي قائلشده يك تا ريخ سیا سی و اد بی بنام فارس و يك تاریخ سیاسی وادبی بنام افغا نستان تدوین٢٠٢٥شماره ( دهم ) سال دوم مجلۀ کابل (۹۰)نمائیم . امپراطوری هخامنشی و ساسانی که شاهنشاهان آن پارسیان بودند یا شهنشاهی محمودغزنوی که مقر او افغانستان بود هرسه شاهنشاهی ایران کبیر است .اگر اشرف و محمود از افغانستان باصفهان آمده سلسله سلاطین صفوی را منقرضکردند یا اگر نادر شاه اصفهان را از افغانها تخلیه کرد و قندهار را گرفت اینها را بایداز قبیل جنگهای داخلی در ایران کبیر دانست . وقتی معتقد شدیم که همه این اشخاصاز بزرگ و كوچك متعلق بایران کبیر هستند دیگر لازم نخواهد شد كه مجلۀ کابل منوچهریدامغانی را با اینکه بشهادت اینشعرسوی تاج عمرانیان هم بدینسانبیامد منوچهری دامغانیاو خود را دامغانی میداند ( منوچهری بلخی ) بنگارد ( صفحه ۲۱ شماره ۱۸ سال دومکابل ) ، یاسید جمال الدین اسد آبادی را با اینکه مدتی از فوت او نگذشته و اقوام خیلینزديك او ( خانوادۀ جمالی ) در اسد آباد ( همدان ) مقیمند افغانی بنویسند ، یافلان مجلهایرانی بخواهد از افتخارات خاصۀ افغانستان چیزی بنفع اختصاصی ایران بکاهد .***پان ایرانیسم در دنیا بعضی اصطلاحات سیاسی است که مفهومهای مختلفیا - و معانی خاص دارد . مثلاً : پان اسلامیسم » یعنی اتحاداتحاد ایرانیان اسلام ، « پان ژرمانیسم ، یا اتحاد آلمانها ، « پان تورانیسم »یا اتحاد تورانیان ، « پان امریکانیسم » یا اتحاد امریکائیان ،« پان اسلاویسم ، یااتحاد اسلاوها ، « پان عربیسم » یا اتحاداعراب وغيره هر يك معناي مخصوصی بخود دارد که در موارددیگر صدق نمیکند .۱۰۲۶شماره (دهم) سال دوم ایران و افغانستان (۹۱)«پان ایرانیسم» یا اتحاد ایرانیان هم بعقیدۀ من يك معنی خاص دارد . همه بالآخره يك جهت مشترك دارد و آن لزوم اتحاد است : گاهی اتحاد مذهبی ، گاهی اتحاد سیاسی ، زمانی اتحاد نژادی و قس علیهذا . مقصود آنکه همیشه و در همه جا منظور از این «اتحادها» یا «پانها» در تحت يك حكومت و يك اداره سیاسی قرار دادن دولتها و ملت های مختلف نیست . مثلا وقتی گفته شود «پان امریکانیسم» مقصود اتحاد کلیه ملل و دول آمریکاست در برابر نفوذ اقتصادی یا سیاسی غیر امریکائی و این فکر دنباله عقیده (مونرؤه) معروف Monroe «آمریکا مال امریکائیهاست» میباشد والا «اتحاد امریکائیان» بمعنی یکی شدن ملتهای دول مختلف آمریکا قابل قبول نیست ، زیرا در قاره امریکا ملل از نژاد و طوایف و مذاهب و زبانها و عادات و اخلاق گوناگون (انگلو ساکسون - اسپانیول - پرتقالی و غیره) وجود دارد . یا از «اتحاد اسلاوها» که عبارت از روسها ـ لهستانیها ـ چکها ـ اسلواكها ـ بلغارها ـ صربها ـ کرواتها ـ اسلونها و غیره هستند و اکنون تشکیل پنج شش دولت مستقل با سیاستهای مختلف میدهند مقصود وحدت سیاسی و در تحت يك حكومت قرار گرفتن آنها نیست که غیر منطقی و غیر عملی است . همچنین مقصود از «پان اسلامیسم» یکی شدن عالم اسلام از لحاظ تشکیلات سیاسی نمیباشد زیرا مسلمانان عالم عبارت از ملل مختلف و مركب از نژادها و داراي السنه گوناگون هستند : عرب ، ايراني ، ترك ، مصري و غيره . . . خلاصه ، نتیجه از این مقدمات آنکه وقتی من خود را طرفدار «پان ایرانیسم» معرفی میکنم منظورم اتحاد کلیه ایرانی نژادان (فارسها ـ افغانها ـ آذریها ـ کردها ـ بلوچها ـ تاتها ـ تاجیکها ـ پارسیها و غیره) است برای حفظ عظمت و احترام تاریخ چندین هزار ساله مشترك و زبان ادبی و ادبیات مشترک و برای اشتراك مساعی در برابر خطرهای نژادهای تورانی و سامی و غیره که از اطراف همۀ ما را تهدید میکند . یعنی همه ایرانی نژادان باید بدانیم که کما بیش مواجهیم با خطر زرد : ما مستقیماً از طرف مغرب و شما از جانب شمال بعضی هم تا نیمه در این سیلاب هولناك فرو رفته ایم . شما شاید باندازه ما احساس خطر نمیکنید ، یعنی فعالیت دشمن در جناحی که شما واقعید کمتر میباشد . ليكن البته نباید غافل شوید زیرا خطر نژادی شما از طرف شمال چون آتش پنهان در زیر خاکستر است . اگر بتاریخ۱۰۲۷شماره (دهم) سال دوم مجله کابل (۹۲)مراجعه کنید همیشه از همان جانب شمال شما بوده است که تورانیها و مغولها سرازیر شده آسیای وسطی را بآتش و خون کشیده اند. بعلاوه وقتی شما و ما دانستیم که در نژاد و زبان و تاریخ و ادبیات شریک هستیم این چهار چیز مشترک ما را دشمن در هر کجا مورد تعرض قرار دهد ولو در ممالک یگانه چنان است که مستقیما بهریک از ما حمله کرده باشد . مگر وقتی عثمانیها میگویند مولوی یا سلطان محمود غزنوی ترک بوده اند شما و ما هر دو بيك اندازه متأثر نمیشویم؟ پس کاملا روشن است که ما و شما هر دو منافع مشترک حیاتی داریم که برای حفظ آن هم مساعی مشترك لازم است و این لزوم اشتراك مساعی است که من آنرا «پان ایرانیسم» مینامم. نباید تصور برود که با این عنوان این عقیده دارم که تمام طوایف ایرانی نژاد باید تشكيل يك وحدت سیاسی یعنی يك دولت بدهند. نه ـ این عقیده را در سایه دو دولت هم میتوان داشت و فارس و افغان ـ کردولر ـ کابلی و هراتی ـ تات و تاجيك ـ گيلك و بلوچ ـ آذری و مازندرانی همه میتوانند يك اندازه دارای این عقیده باشند . قدر مشترك وحدت آنها یگانگی نژاد ، وحدت تاریخ سیاسی و ادبی و اشتراك در احساسات و آمال آینده است که این چند عامل از اهم عوامل وحدت مليت يك ملت بزرگ است . از تمام عوامل عامل کم اهمیت تر عامل سیاسی و جغرافیائی است یعنی ولو اینکه يك ناحيه جغرافیائی بزرگ مانند فلات ایران بچند قسمت سیاسی تقسیم شده یا افراد يك ملت بزرگ مثل بنی اسرائیل بقسمت های مختلف عالم پراگنده باشند هيچيك از اینها تاثیری در ملیت و وحدت آمال ملی ندارد . یهودیها در هر کجای عالم پراکنده باشند در حقیقت تشكيل يك ملت و يك مليت ميدهند ولو تابع دولتهای مختلف باشند وقتی حزب «سینیستم» ایجاد میشود در همه جای دنیا شعبه دارد و غیر از جهود کسی سینیست نمیشود . یا همان وقت که لهستان استقلال نداشت و لهستانیها تابع روس و آلمان و اطریش بودند معهذا ملت لهستان و ملیت لهستانی وجود داشت . یا وقتی صحبت از (پان ژرمانیسم) بمیان میآید اطریشیها هم با اینکه جمهوری مستقلی دارند با آلمانها هم آواز میشوند . ایرانیها نیز پارسیان هند را با اینکه هزار و سیصد سال است از این مملکت مهاجرت کرده زبان باستانی خود را از دست داده و تابع دولتی دیگر هستند ایرانی دانسته و آنها نیز در آمال ملی ایران شرکت دارند و خود را ایرانی میدانند.... مقصود آنکه۱۰۲۸شماره ( دهم ) سال دوم ایران و افغانستان ( ۹۳ )در حقیقت ملت غیر از دولت و ملیت سوای تابعیت است . ایرانی نژادان هم يك ملت و يكملیتیم هر چند هراتی و کابلی تابع افغان ــ اصفهانی و خراسانی تابع ایران ــ کرد عثمانی تابعترک ــ پارسی و بلوچ تابع انگلیس ــ تات و تاجيك تابع روس و عجم بين النهرين تابع عرببا شد . و حدت ايرا نی آنطور که شرح داده شد مستلزم آن نیست که این طوائفمتفرق از تابعیتهای مختلف بيك تابعیت درآیند یا بلفظ دیگر تشکیل يك دولت بدهند ، چهوحدتی که منظور است علی رغم اختلاف تابعیت حاصل میباشد و هر چند از لحاظ جغرافیائیگرد يك كانون ملی جمع نیستیم ولی چون بدل خود مینگریم آتش مهر و محبت در آن میسوزدو از فراز این سطح خاکی در پرتو تابش آن یکدیگر را مشاهده میکنیم . . . . .داکتر افشارمقالهٔ فوق که بقلم دکتور افشار نوشته شده است بنا بر اهمیتمحرر و موضوع نکات مندرجه اش حتماً قابل مطالعه است لهذا عيناً درج شده مادکتور مشارالیه را قدری می شنا سیم ، زیرا شناختن اشخاص جدی مشکل نیست ،خصوصاً وقتیکه این اشخاص به وظیفهٔ « صحافت » مشغولیت داشته با شند ، صحافتو جریده نگاری عبارت از نمایندگی و رهنمائی ملت است ، و رهنما به اظهار مفصل و مدللعقاید و پروغرام خود و اسباب موجهٔ آنها مجبور و به شناساندن خود شایق است ، لهذاشناختن او مشکل نیست ! دکتور افشار مدیر مجلهٔ « آینده » از اشخاص فکور ایرانجوان است و تا جائیکه معلومات عاجزانه ما كمك می کند ــ در ایران شارح اول و طرفدارشدید « پان ایرانزم » اوست ، (۱) نگاه او آیندهٔ بعید ایران را از نزديك دقت كردن(۱) ولی ما مطلع نیستیم که درجهٔ افکار پا گرویدگی مردم در ایران بعقیدهٔ ایشان بجه اندازه است ؟۱۰۲۹شماره ( دهم ) سال دوم مجله کابل ( ٩٤ )میخواهد ، و برای اینکه به نگاه سایر ایرانیان مطالب مرئیه خود را نیز در آرد ، يك سلسله مقالات بعنوان «خطرات» در مجله «آینده» مشروحاً درج نموده است که ضمناً بحثی از افغانستان هم در انها کرده و مقالات تازه او را میتوان ضمایم یا تعلیقات همان اساس خواند . مقصد از ان اساس و این مقالات دعوت است به افغانها که باتفاق ایران برعلیه « وحدت عربیه » ( ١ ) و « پان تورا نزم » ( که آنرا خطره زرد نام نهاده است ) داخل مجادله شوند ، و همین مسلك مشار الیه سابق گردیده که دعوت خالص ادبی ما را ( در يك مکتوب سرگشاده مندرجه جریده « شفق سرخ » ) بايك کشش قلم تواناي خود به عرصه خار دار « سیاست » کشانیدن خواسته تاریخ مشترك ادبی مملکتین را با وحدت تاریخ سیاسی همقدم گردانیده است وما را به دلایل تاریخی به استحکام سرحدات شمالی توجیه و تشویق کرده ایقاظ مینماید که سیلاب تورانیت باز سرازیر نشود ، و تاریخ وقوعات چنگیزی را تکرار ننماید .* * *ترقی مناسبات ادبی مملکتینقبل از انکه به مطلب توجه کنیم باید ذکر نمائیم که طرز تحریر و مخاطبه دكتور برخلاف تحریرات و مخاطبه های گذشته بعض افراد عافیت نیندیـش ایران فرق کلی دارد ، صفای نیت و علو مقصد؛ محرر محترم را از درجه های اراجیف صفوي ، مهرمنیر ، حبل المتینبلند تر نگاه داشته ، و دیگر نه ما کبوتر باز و بودنه بازهسـتیم و نه «دختر رشید ایران» خوانده شده ایم ، پس ما باید از لهجه معلمانه و بعض جمله هاي لايتفق علیها که در این مقالات موجودند با پیشانی باز اغماض بنمائیم ما بارها به دوستان خود میگفتیم که تجاوز يك يا چند نفر از اهل ایران باید( ١ ) از وحدت عربیه ضرري بما یا به پان ایرانزم محتمل نیست .١٠٣٠شماره ( دهم ) سال دوم ایران و افغانستان (٩٥)ما را بي حوصله نسازد، این اشخاص نمايندة حقیقی ایران نمیباشند ورنه در آنجا نیز غالباًمردمی را که برای محض شهرت خود در مناسبات ابدی دو مملکت همجوار، همدین، همزبان،همحرث رخنه هائی پیدا کنند نخواهند پسندید . اينك مقاله دکتور محترم نمونه ترقی ما دیو معنوي مخا طبات ادبی طرفين بلكه معانقه قلوب و نفوس مملکتین است . جداً آرزومندیمکه این حسن روابط دوام کند ـ که انجمن ما این را يك وظیفه میداند ـ و مطبوعات و محررينایران در متانت و عفت قلم در موضوعاتیكه به برادران افغاني شان ربطی داشته باشد از و تأسینمایند ، هکذا محررين و مطبوعات افغا نی نیزکسا نيكه بدرا پسندیده اند ندانم ز نیکی چه بد دیده اندچون زلف دراز مقالات مسلسل دکتور افشار را برای رهائی از حلقه ها وشکنج هایسیا سی شانه کنیم انجمن «ادبی» ما بمطلب اصلی خود یعنی مباحث ادبی رسیده خواهد بودکه اول آنها بحث ر جال و مشاهير مملکتین است، چون در هر دو مملکت زبان فارسی شیوعدارد لهذا ما با قول جناب دکتور اتفاق دا ريم كه این رجال مفاخر مشترك ما هستند ،دکتور قبول دا رند که رجالی كه اهل افغا نستان اند آنها را باید افغانی گفت چنانکه«يمين الدوله محمود » را تمثيلاً بیان فرموده اند ، ماهم قبول دا ريم مشا هيری را که اهلایران اند باید آنها را ایرانی بگوئیم مثل سعدي ، حافظ و از قبیل آنها .(۱)درباب که آنيكه اختلاف واقع میشود مگر ممکن نیست آنرا مثل هر مسئله علمیه بی تعصبانه حلوتحقیق کرد و در تهیه و تزكيه وسایل و مواد تتبع و تحقيق و فيصله و حل آنهـا بهمدیگرمساعدت و معاونت نمود؟ تا برحسن روابط طرفین بیفزاید مثلا اگر منوچهری خودرا دامغانیگفته است اورا به دا مغان به بخشند و اگر سید جمال الدین افغانی بودن خودرا اظهار کردهاورا افغا نی (٢) تسلیم کنند .بحث دوم كه دكتور قريباً يك مقاله را کاملا بدان سپرده است در باب تشریح کلمۀفا رس و ایران است .(۱) هکذا در تاریخ سامی مملکتین دولتهای را که اهل ایران بوده اند ایرانی باید خواند ، دولتهایکه از اهل افغانستان بوده اند افغانی باید شناخت( ٢ ) ما تعجب میکنیم که آقای دو کتور نیز افغانه اسد آبادی بودن سید و ساخته کاری وجوداقربای او را در آنجا قبول می کنند .۲۰۳۱شماره (دهم) سال دوممجله کابل(٩٦)فارس یا ایران : جناب دکتور گمان برده اند که انجمن ما استعمال لفظ فارس را برای ایران تحت يك نقشه دیرانه پشیده سیاسی ، مسلك قرار داده است و سبب آنهم منحصر ساختن مشاهیر است برای افغانستان ( یا یکخیال دیگر که شاید دکتور اظهار آنرا منا سب ندیده اند ) ، بخیال ما این « وهم » بوده است و اگر مجله کابل را در وقت فرصت مطالعه کنند غالباً استعمال لفظ ایران را نیز بهمین معنی در ان خواهند یافت ، ما خیال داریم که هر نا می را كه يك شخص براي خود ا تخذ میکند بهمان نام نامیدن او مناسب تراست ، چون لفظ « ایران » را ایرانی ها دوست دا رند ما باید ایران بگوئیم نه فارس مخصوصاً که لفظ فارس را نا گوار میدانند ما نباید این لفظ را استعمال کنیم اگر ایران را پارس بگوئیم پس بجاي « ایرانی ، باید « پارسی ، بگوئیم حال آنکه در هند و ایران وحتی در وطن ما هم پارسی بمعنی آتش پرست است كه يك مسلمان را « پارسی » گفتن صحیح هم نیست و مخا لف شعایر دین مبین مشترك ما و ایران است . مترجمین عموماً مایل جستجوی لغت نزد یکی برای ادای مطلب ما یترجم میبا شند ، چون غربی ها عموماً ایران نمیگویند بعید نیست مترجم ما هم لفظ پارس را موزون دیده براي استعمال این لفظ شاید همان لفظ فارسی که بمعنی لسان فارسی است سایت شده باشد محرر گمان داشته مادامیکه فارس يك ايالت تاریخی ایران امروزه است برادران ايراني ما در استعمال لفظ « زبان فارسی » بمعنی «زبان ایرانی» مانعي نمي بينند ـ در گفتن لفظ فارس بجای ایران نیز عيبي نخواهد بود . ولی دکتور این را موجب حدوث اختلاف عظيم بين زبان مشترك طرفين ميدانند که ما با او اتفاق نداریم . اگر يك كلمه از كلمات موجب اختلاف بزرگی شده میتواند پس در حق آن جرياني که در ايران براي تبديل شيوه موجوده زبان ادبی موجود است وكلمات فارسی قح را اگرچه صرف در يك ده يا شهرا يران مستعمل و در زبان تحرير نا مأ نوس و كم استعمال یا غیر مستعمل باشند ، نسبت بالفاظ معموله و مروجه ترجیح میدهد چه خواهند فرمود ؟ حتی از گوشه و کنار ایران صدائی شنیده و از بعض محررین ایران مقالاتی دیده شده است که كلمات١٠٣٢ص ' عبد الغفورخان مدیر رمز و اعضای اداری شان[BLANK PAGE]شماره (دهم) سال دوم ایران و افغانستان (۹۷)عربی را کاملا باید از زبان ایران کشید ، در حاليكه اين كلمات تنها باعتبار ماضی وریشهعربی بوده اند و امروز اگر برعرب ها عرض شوند نخواهند شناخت . (واگر بشناسندهم ضرري نخواهد كرد ) حال آنكه كل افغانستان وایران وهند وبخارا همین شیوه رامی شناسند (۱) امید است آقای دکتور یقین کرده خواهند بود که ادبای افغانستانبر استعمال لفظ پارس بجاي ايران اصرار ندارند . ( انجمن ادبی کابل )(۱) الفاظ جدیدی که احتیاجات عصريه موجب تولد آنهاست داخل این بحث نیست .۱۰۳۴شماره ( دهم ) سال دوممجله کابل( ٩٨ )کشفیات جدید یا اخبار علمیهتیلی فوتو گرافی ( Telephotographie )یا ( نقل دادن اشکال بذریعه تلگراف )ترجمه سید قاسم خانمترجم انجمن ادبیاگر به نظر حقیقت دیده شود در هر دو اختراع اخیرۀ بشری که در احاطه تلگراف وبی سیم بعمل آمده یعنی در سینمای ناطق ونقل دادن اشکال بذریعه تلگراف اساس اصلی یکی است . ومخترع اختراع یکی را برای دیگری اساس قرار داده است چون ابتداء سینمای گویا بعرصه وجود پا گذاشته از آن رو معلوم میشود که مخترع تیلی فوتوگرافی ( نقل دادن اشکال بذریعه تلگراف ) در اطرف اختراع اول خود مطالعاتی بعمل آورده وضمناً معلوماتی در خصوص انتقال نور بذریعه تلگراف فراهم کرده و در نتیجه به کشف حقیقت مذکور نائل آمده است . زیرا سینمای گویا تموجات صدا یعنی آواز های یکجا را بواسطه جریان برق تلگراف سیم دار و یا امواج هوائی بی سیم به دیگرجا نقل میدهد و تیلی فوتوگرافی تصاویر اشخاص واشیاء را به همان وسائل ، از يك نقطه به نقطه دیگر میرساند .درینجا مدعای ما از تشریح تیلی فوتوگرافی است نه از سینمای گویا زیرا اول اینکه سینمای گویا به نسبت اختراع اول ، قدیمی تر و تا کنون تفصیلاتی هم دران خصوص داده شده وهمه گی از چگونگی آن مسبوقند ولی تیلی فوتو گرافی یکچیز تازه وغیر معتاد است و دیگر اینکه سینمای ناطق شامل ماشین های فنی وتکنیکی پیچیده میباشد که بجز اهل فن دیگر اشخاص جزئیات وطرز عمل پرزه های آن را نمی شناسند ولی تیلفوتوگرافی آلات ساده وبسیطی دارد که هرکس حقیقت آن را باندك شرح مختصر میداند وچون شباهت تامه١٠٣٤شماره ( دهم ) سال دوم تیلی فوتوگرافی ( ٩٩ )به عکاسی معمولی دارد و اصطلاحات عکاسی دران ذکر شده ، اکثر اشخاص حقائق و صورت ساختمان وطرز عملیات آن را می فهمد :قبل از همه معنی لغوی کلمه تیلی فوتوگرافی را ( که امروز برای تسمیه اختراع مذکور اتخاذ شده ) باید تشریح کرد ، تا در تحریرات آینده مفهوم حقیقی این کلمه و صور مختلفه استعمال آن چنا نکه باید وشاید ذهن نشین گردد :کلمه تیلی فوتوگرافی از دو کلمه ( تیلی ) که مخفف تلگراف است و کلمه ( فوتو گرافی ) که بمعنی عکس و تصویر میباشد ، اشتقاق یافته ، وماده مشتق آن یعنی ( تیلی فوتو گرافی ) بمعنی « عکس برداشتن از دور » است . معنی لغوی کلمۀ مذکور با مفهوم حقیقی اختراع جديده ، چندان مطابقت ندارد چه ، کلیه عکس هائیکه برداشته میشود خواه عکس تلگرافی و خواه عکس های معمولی ، در داخل کمره عکس گرفته نمی شود وشئی که عکس آن گرفته می شود در جوف خود آله عکاسی جا نداشته بلکه همیشه شئی مذکور را بيك فاصله کم یازیاد مقابل آله عکاسی قرار میدهند . لهذا اگر معنی لغوی کلمۀ تیلی فوتوگرافی مدنظر گرفته شود مفهوم اصلی بدست نمی آید . پس قراریکه مخترعین اول این لغت را يك جامۀ اصطلاحی پوشانده اند ما هم باید به پیروی ایشان معنی اصطلاحی مذکوررا برای نشان دادن مقصد خود استعمال نمائيم وكلمۀ تیلی فوتوگرافی را عبارت از ( عکاسی بفوا صل مختلف بذريعه عوامل طبیعی ( فیزیکی ) غیرنورانی ) بدانیم . درین صورت هم اشتباه فوق رفع میشود وهم کلمه ، مدلول عمومی داشته دیگر عواملیرا که بعداً برای این کار استعمال شود ، در بر گرفته میتواند . علاوه بو اسطة تیلی فوتو گرافی نه تنها عکس ها ، بلکه رسم ها ، نقشه ها ، مانوسکریت ها و اسناد تحریری و هر قسم صور را از یکجا بدیگرجا نقل میتوان داد و هم اگرچه تا امروز ممکن نشده احتمال دارد که در آینده قریبی چنان طریقه بدست بیاید که تصاویر معرض نقل یافتن مثل امروز رأساً از همان نقطه مبدأ عکس گرفته شود . . .( ترتیب وصورت عملیات آلات تیلی فوتوگرافی ) :فرض کنیم تصویری روی کاغذ است که میخواهیم آن را بصورت فوری بيك نقطه دور انتقال بدهیم : تصویر عبارت است ازقسمت های سیاه وسفید و نیمرنگ که باید رنگهای١٠٣٥شماره ( دهم ) سال دوم مجله کابل ( ١٠٠ )آن بوضوح به نقطۀ مقصد نقل داده شود : تصویر را مقابل يك آلۀ كوچك مانند چشم مصنوعی كه در هر لحظه بجزيك نقطه از تصویر را نقل داده نتواند ، قرار میدهند . این آلۀ كوچك مثل چشم انسان بايك شدت بزرگتر از روشنائی نقطۀ که چشم مصنوعی به آن متوجه است متحسس میباشد یعنی روشنی آلۀ كوچك از روشنی اصل تصویر بیشتر است . چشم مصنوعی هر نقطۀ تصویر را که مقابلش رسید باقوۀ جاذبۀ خود (مثل چشم انسانی) جذب کرده ، بطور معکوس از سوراخ كوچك خود ( در چشم انسان مردەك ) به صفحه راتین منتقل میسازد . و بلا فاصله نقطۀ مذکور را باقوۀ دافعۀ خود در مجرای سیم تلگراف یا امواج هوائی ( بی سیم ) داخل کرده سوی نقطۀ مقصد میفرستد . و بعد نقطۀ دیگر را كه مقابل سوراخ آن قرار گرفت بهمان ترتیب اخذ و درسیم و یا امواج هوائی داخل مینمایند تا آنکه کلیۀ نقاط تصویر مذکور منتقل شده طرف مقصد منتقل شود .این نقطه های پی در پی تصویر كه بترتيب فوق سوي موضع مقصد روانه میشوند در موضع مذکور بواسطۀ آلۀ كوچك دیگری که آنهم مثل چشم مصنوعی ولی عملیات معکوس دارد اخذ میگردند یعنی هر نقطه بهمان ترتیب اولي بواسطۀ سوراخ كوچك آلۀ گیرندۀ مذکور بطور معکوس داخل آن شده ذریعۀ آئینۀ کوچکی دوباره راسته شده روی شیشه یا فلم و یا کاغذ تازۀ عکاسی که مقابل آلۀ گیرنده قرار داده میشود ، منتقل میگردد تا تمام نقاط تصویر منتقل ، یعنی کل تصویر مذکور بصورتیکه در موضع مبدأ داشت روي شیشه یا کاغذ عکاسی نقطۀ مقصد تشکیل پذیرد ، آنگاه این عکس را از روي شیشه یافلم شسته چاپ کرده در موضع مطلوب خواه اوراق جرائد باشد خواه کتب و غیره ، نصب و گراور میکنند .این بود تفصیل صورت عملیات تیلی فوتو گرافی یعنی نقل دادن تصاویر بذریعۀ تلگراف حال براي مزيد معلومات قارئین خلص ترتیب مزبور را در طی ٤ قسمت معین و ذیلا" ذکر میکنیم تیلی فوتو گرافی عبارت است از :١ – اخذ چیز عکس گرفتنی نقطه به نقطه .٢ – تشکیل نقاط مذکور در آلۀ استاسیون مبداء ( که هر نقطۀ تصویر را بقسم معکوس١٠٣٦شمارهٔ ( دهم ) سال دوم تل فوتوگرافی (۱۰۱)گرفته در سیم یا تموجات هوائی بیسیم ( داخل میکند ) .۳ — انتقال نقاط مذکور بذریعهٔ جریان برقی سیم تلگراف یا امواج هوائی رادیو ( بیسیم ) .٤ — انتقال نقاط تصویر به ترتیب اصلی آن روی شیشه یا فلم یا کاغذ عکاسی.نواقص این اختراع : — نقص بزرگ انتقال عکس بذریعهٔ تلگراف این است کهتصاویر در نقطهٔ مرجع که دوباره چاپ میشود ، دارای خال های سفید متعدد میباشد و بساکه صورت اصلی چیز عکس گرفتنی را ، در نظر نا شناس جلوه میدهد خصوص که کداممینیاتور یا نوشتهٔ كوچك باشد ، سبب اصلی نقص مذکور این است که چون تصویردر استاسیون مبدأ نقطه به نقطه وحصه به حصه علیحده وپهلوی هم اخذ میشود و همانطورنقطه به نقطه وحصه به حصه به استاسیون مرجع روی فلم یا کاغذ عکاسی منتقل می شود ،حینیکه نقاط پهلوی هم قرار مییابند ، خوب بهم وصل نشده از هم دیگر قدری دور می مانندو به این قسم تصویر بعد از منتقل شدن خال خال پیدا میکند .نقص دیگر تل فوتوگرافی این است که تصویر در موضعیکه منتقل وطبع میشود بسیارخیره و خصوصاً مضامین مطبوع وغیره نوشته جات خوانا نمیباشند .اقدامات جدیده برای رفع نواقص مذکور : دونقصی که در فوق ذکر شد در ابتدایوقت یعنی در بدو موقع اختراع اذهان علماء را سخت پریشان ساخته و هر چه کوشش میکردند،برفع آنها موفق نمی آمدند طوریکه فقط عکسهای بزرگ که تصویر يك نفر میبود ، پساز انتقال شناخته میشد . ولی درین سالهای اخیر که بسط وتوسعهٔ این اختراع وفوائد آننظر کلیهٔ علماء را بآنطرف متوجه ساخت ، نواقص مذکور بیش از پیش مورد دقتقرار یافته چنانکه اخیراً دونفر عالم یکی فرانسوی موسوم به ( بی لن ) و دیگر المانی( کورن ) نام هر دونقص مزبور را تاحدکافی دور کردند : برای ازالهٔ خالهای تصویرچنان تصویب نمودند که نقاط انتقال یافتنی تصویر باید تاحد ممكن كوچك باشد و مخصوصاًيك سانتیمتر مربع از سطح تصویر به ( ۳۶۰۰ ) نقطه تقسیم یافته در هر نوبت یکی از نقاطمذکور بواسطهٔ آلهٔ چشم مانند استاسیون مبداء انتقال داده شود .۱۰۳۷(۱۰۲)مجله کابلشماره (دهم) سال دومو برای رفع خیره گی تصویر اندازه روشنائی را که برای اخذ هر نقطه از تصویر به آله استاسیونمبدأ داده میشود ، چنان تقسیمات دادند که برای هر نقطه فقط همان اندازه روشنائیداده شود که در موضع مقصد روی فلم یا کاغذ عکاسی دورتر از آن نقطه انتشار نیافته و الوانتصویر را مغشوش و خیره نسازد .به اثر تحقیقات و مساعی این دو نفر عالم امروز کلیه تصاویر ورسم ها و میانورهاو نوشته جات مطبوع و غیر آن که بواسطة جریان برق از يك نقطه به نقطه دیگر انتقالداده می شود ، بدون کم و کاست و نقص وخیره گی و غیره بر نقطه مذکور میرسد و تمامجزئیات آن بچشم دیده و شناخته می شود .فوائد تیلی فوتو گرافی : این اختراع قیمت دار که با وجود بدایت رواج آن در اکثرممالك بسط و توسعه بزرگی یافته فوائد مهمی دارد که روز بروز فکر بشر به درك آنمقتدر شده و در امور مختلفه حیاتی خود تطبیق خواهد داد . در حال حاضر بزرگترینفایده تیلی فوتو گرافی انتقال تصاویر است از یك محل به ممالك بعیده که مطبوعات بیشتراز آن استفاده میکنند . مثلا عکس رئیس جمهور پاشا، يك مملکت را چند لحظه بعد از موقعیکهکدام نطق مهم را ایراد میکند . بذریعه تلگراف به نقاط دور دست فرستاده در جرائدطبع میکنند .علاوه بر مطبوعات انتقال سریع تصاویر اجرا آت امور پولیسی را نهایت سهولتمی بخشد : مثلاً اگر يك نفر دزد یا قاتل در يك مملکت مرتکب سرقت یا قتل و غیره افعالناشایسته شده و فوری به مملکت دیگر فرار کند مملکت مذکور بواسطة تلگراف تصويرو نشان دست و غیره تشریحات شخصیت او را به نقطه اولی فرستاده و با لنتیجه سارق وجانيفوری دستگیر می شود .دیگر فائدۀ تیلی فوتو گرافی این است که تصویر اسناد مهمه بواسطة آن از يك نقطه به نقطهدیگر بهمان شکل اصلی خود منتقل شده و طرف مقابل از دیدن آن در معاملات اطمینانپیدا کرده اجرا آت فوری مینماید . مثلا تصویر قباله ها معاهدات و دیگر اسناد را بواسطة۱۰۳۸شماره (دهم) سال دوم تیلی فوتو گرافی (۱۰۳)تلگراف از یکجا بدیگر جا فرستاده بطرف مزبور نشان میدهند وطرف بصورت فوری قبولیو یا عدم قبولی خود را در معاملۀ تحت بحث ابلاغ میکند .لهذا این اختراع مهم را به نظر اهمیت دیده و برای آنکه تمام مردم از ماهیت و حقیقتو طریقه عمل و فوائد آن تا حد لازم دانسته شوند ، در سطور فوق حکایۀ مختصری نموده مثلسائر ملل ترقی و بسط یافتن مزید آن را انتظار می بریم ....انتها(مترجم جدید انجمن ادبی)درین تازه گی ها آقای سید قاسم خان که یکی از جوانان فعال و تعلیم یافته مکتب امانیهاست بترجمانی فرانسوی انجمن عز تقرر یافته ؛ ما از شمول آقای موصوف اظهار مسرت مینمائیم.انجمن ادبی۱۰۳۹[BLANK PAGE]زین العمارة[BLANK PAGE]پیدایش خط وخطاطاندرین نزدیکی ها کتابی باسم پیدایش خط وخطاطان از طرف مؤلف محترم جناب حاجی مرزا عبدالمحمد خان ایرانی مدیر چهره نما باداره انجمن واصل گردید . مؤلف محترم آن در تالیف این کتاب نفیس زحماتی برخود هموار نموده و ارمغان خوبی در تاریخ ادبیات از خود بیادگار گذاشته اند . این کتاب مختصر شرحی از تاریخ دوره های خطوط متنوعه ملل قدیمه واقسام خطوط عربی و سوانح خطاطان معروف اسلامی نگاشته ، وچون ضمناً حاوی شرح حال خطاطان افغانی هم است ما مطالعه و خریداري این کتاب را بعلاقه مندان تاریخ یاد آوری میکنیم آدرس مؤلف برای قبول قیمت اینست : ـ مصر ـ مدیر چهره نما عبدالمحمد ایرانی . بعلاوه مؤلف محترم نظر بذوق علمی خویش ترجمه ( بدون تصرف و شرط اطلاع بمؤلف ) این کتاب خویش را نیز آزاد گذاشته اندانجمن ادبی کابل از اهدای این کتاب بجناب مؤلف محترم اظهار تشکر مینماید .( انجمن . )درین پاکتهاع ۱دست مبارکج، اله داد غندمشر و غیره تقدیمست مطالعه کنند.علمی ، ادبی کابل اجتماعی ، تاریخی۲۳[BLANK PAGE]مجله کابل(آدرس) (ماهوار) (اشتراک)انجمن ادبی ، جاده ارگ تحت نظر انجمن ادبی نشر میشود کابل : ۱۲ افغانیعنوان تلگرافی- کابل انجمن ولایت داخله ١٤ "مخابرات خارجه نیم پوند انگلیسیبا مدیر انجمن اول ثور ۱۳۱۲ هـ ش - ۲۱ اپریل ۱۹۳۳م طلبای معارف نصف قیمتفهرست مندرجات مجله کابلنمره مضمون نگارنده صفحه الی۱ شخصیت محیالدین خان (انیس) ۱ ٥۲ طبایع و امزجه در بین زن و مرد ترجمه جناب قاری عبدالله خان ٦ ١٥۳ نغمات تاگور " مدیر انجمن ادبی ١٦ ۱۸٤ قصیده در مدح اعلیحضرت همایونی تشکر و اقتباس از مجله نمکدان تهران ۱۸ ۱۹٥ هنگام شب اثر طبع آقای نصرالله خان فلسفی ۲۰ ۲۳٦ کوهسار خرابه زار غزنین نجیبالله خان متعلم مکتب امانیه ٢٤ ۳۰۷ قصیده در مدح اعلیحضرت همایونی اثر طبع جناب سید سکندرشاه خان کاظمی ۳۱ ۳۲متخلص برعنا۸ نامه هندوستان " ۳۲ ٣٦۹ شیر اسیر اثر طبع آقای ارژنگی از تهران ٣٦ ۳۷۱۰ زوال صنعت " ۳۷۱۱ غزل اثر طبع جناب سردار عزیزالله خان قتیل ۳۸۱۲ حمد یزدان پاک اثر طبع جناب مرحوم احمدجانخان الکوزائی ۳۹ ٤١۱۳ وصایای خسروی حکیم امیر ناصر خسرو بلخی ٤٢ ٤٤١٤ بهار حضرت میرزا بیدل ٤٤١٥ شعرای افغانستان سرورخان گویا ٤٥ ٥١١٦ وکتور هوگو ترجمه محمد رضاخان متعلم مکتب امانیه ٥١ ٥٦۱۷ شیار " سلطان احمدخان رشید متعلم مکتب امانی ٦٥ ٦٠۱۸ تصریغ و تمنی سید قاسم خان ترجمان انجمن ٦٦ ۷۰۱۹ هیکل تراشی یونان و بودائی مترجم احمدعلیخان ۷۱ ۷۹۲۰ علمای حقانی انجمن ۸۰ ۸۲۲۱ روحیات انسان وحشی ترجمه سید قاسم خان ترجمان انجمن ٨٤ ۸۹۲۲ مدارس اشعه آفتاب " ۸۹۲۳ تاثیر نغمه به مور " ۸۹٢٤ حس شامه " ۹۰نمرهمضموننگارندهصفحهالى٥٢اشعه گاماترجمه۹۰٢٦مقياس جاذبیه»۹۱۲۷خطر حیوانهای اهلی»۹۱۲۸رخت شویی»۹۱۲۹رازهای شعبده بازی»۹۲٩٤۳۰رادیو چیستنگارش محمد صدیق خان رادیو ميخانيك طياره٩٥۹۷۳۱حل سوالات مرموزعبدالقیوم خان متعلم مکتب امانیه۹۸۱۰۰تصاویر :(۱) ع ، ج المراعلی نشان محمد گل خان وزیر داخلیه(۲) ع ، ص عبدالرشید خان معین اول وزارت داخلیه(۳) آقای نصر الله خان فلسفی(٤) ع ، ص نيك محمد خان معین ۲ وزارت داخلیه(٥) آثار نقاش معروف ایران آقای ارژنگی(٦) صداقتمندان مدیران و مامورهای وزارت داخلیه(۷) اثر آقای ارژنگی(۷) فامیل ( مسترابم دوو ) جدید الاسلام(۹) آثار آقای ارژنگی(۱۰) عمارت هفتاد طبقه معروف نيو ياركصفحهاول۱۲۲۰٢٥٣٦٥٣۷۱۸۳۹۳آخر[BLANK PAGE]ع ، ج ، امیر اعلی نشان محمد گل خان وزیر داخلهشماره ( یازدهم ) سال دومنمره خصوصی ( ۱ )كابلKABULقسمت علمیشخصیت( ۲ )بقلم محی الدینخان« انیس »بقیۀ لغات این بحث( غدود ها وغدود های صماء ) : جسمهای گلوله در بدن است هر کدام لعابهای مخصوصی میدهد ، که در موجودیت و حیات جسم اهمیت واثر جدا گانه دارد * اما غدودهای صماء برای همان غدودها استعمال میشود که لعابهایشان سرراست بخون میرود ، و باید ملتفت بود استعمال کردن غدود تنها بمعنی گلوله گیهای مرضی که احیاناً بسبب بعضی مرضهای ورمی پیش میشود چنانچه در محاوره عوام ویا عموم معمول است غلط میباشد ، زیرا غدود ها در جسم طبیعی و بسیار زیاد هستند ،کله را از حیث ترکیب سر و الاشه و چشمها اگر گرفتیم آینه نیستکه راست و درست گوئی آن هیچ شك وغلط ندارد و درین بحث مختصر توضیح زیاد این مطلب گنجیده نمیتواند پس مختصرا در باره سر میگویم : مشهور اینستکه ذکیها کله هاي بزرگ دارند یا اینکه میگویند برامد گي پیشانی دلیل ذکاوت میباشد . ولي این هر دو نظریه همیشه درست نمیبراید بلکه دلیل درست ذکاوت اینست : خطیکه از ابرو تا پشت گردن برسد کما فی یا قوسیت کافی داشته تناسب موزونیرا با خطیکه هر دو گوشرا وصل میکند نشان بدهد اما کسانیکه سرهای شان۱۰۴۰شماره ( یازدهم ) سال دوم مجله کابل ( ۲ )پهن و بچق کله هستند هیچ استثنا و یا ذکاوت ندارند .و چشمها : نزدیکیشان تنگ ذهنی و خست را نشان میدهد ، بالعکس چشمهای دور از همدر روی فراخ ، که عبقریت و نبوغ یا شبیه آنرا که عبارت از جنون است نشان میدهد .و شاید مهمترین چیز در چشم حرکت و درخشانی و شعاع آن باشد که اندازه های :صحت ، حیویت ، قوت ، عصبيت و احساس حیات و آنچه که در حیات خوشی آوریا عجیب است دلالت میکنند .( الاشه ) : الاشه کلفتی یعنی که دلالت بر وحشت طبع صاحب خود بکند مانند الاشهشادی غوریلا ، والاشه میانه قوتی بیافی که وقت گپ زدن گوئی اعلان میکند که منقوت دارم و میتوانم بر مشکل هر قدر که دشوار باشد غالب شوم ، اما الاشه که انتهای آنبا يك زنخ بد ترکیبی شده باشد که در گردن گور رفته است اخلاق بی تناسب و ضعفشخصیت را دلالت میکند ،این موضوع دلالت اعضا و ترکیبهای بدن بر شخصیت سخن دلچسپیست که تمامی نداردو می بینم اگر جلو نگیرم موضوع مرا بآن طرف خواهد برد و از چیزیکه میخواهمدرین بحث بآن برسانم منصرف و یا مشغول خواهد ساخت .پیشتر گفتیم اراده قوی و احساس بعزت نفس و ذاتیت مقصود اساسی در تربيت استپس اگر ما موضوع ضروریات تربیه را از جنبه روحی درین بحث صرف نظر كنيممیباید بگوئیم برای تربیت دادن شخصیت محتاج خون سالم و اعصاب سالم و غدود های( صماء ) سالم میباشیم .( سلامة خون ) نظری بطرف هموطنان دهقان اندازیم غم میارد و گریه هر گاه در١ - صاحب این مقاله طبعاً وضعیت را من حيث محيط خود ذکر کرده است که بالطبع با تفاوتمحیطها سببها نیز فرق میکند ولی مادامیکه خون واعصاب وغدودها در تکوین شخصیت قرار ایننظریه من حیث تربیه بدنی تهداب مهم است خوب است اگر مسئله را از حيث وضعیت خودتدقیق کرده ، آنچه اسباب ضعف این رکنهای سه گانه شخصیت است پیدا کنیم و درمقاومت و بر طرف کردن شان فرداً فرداً ساعی باشیم .١٠٤١شماره (یازدهم) سال دوم شخصیت (۳)قریه های خود بودند بمرضهایکه (۱) «فقرالدم» یعنی کمی خونرا سبب شود مبتلائی گردند، و مغز سر در جمله دیگر اعضای بدنشان گرفتار ضعف گردیده ذهنشأنرا کند. بسازد، واگر بشهر ها بیایند بنواقص (۲) صحی آن گرفتار شده و وقتیکه پس بدهات خود میروند همان نقصهای صحیرا بخون اولاد خودها رسانیده و تا وقتیکه آنها جوان شوند در خونشان به کمین میباشد همینکه بجوانی رسید عوارض جسمی و باروحی مبهم در او ظاهر میشود، اگر طبیبی خون او را ملتفت شده تحلیل کند خواهد دید که این بیچاره از نادانستگی پدر نصیبی گرفته است، وشاید طبیب باصل این مطلب ملتفت نشده و دست تصرفرا به جسم او دراز کرده و دوا ها یکه در آنحالت حکم زهر را دارد ببدن او ترزیق نموده و جهاز عصبی را خلل دار بگرداند، پس اگر شخصیات مستقل و پخته میخواهیم باید خون طبقه اطراف غریبرا اعتادانه واز مقاومت مرضهایشان کوتاهی نکنیم.(سلامه اعصاب) نظری بطرف شهرهای خود اندازیم غم میآرد و گریه انواع، مخدرات و عملها همه شأن جهاز اعصا برا منهدم وقوه اراده را از بیخ خراب میکند، پس بپرسیم چه شخصیتها ترکیب خواهد شد از جسمهای که پوده شده باشد، و یا بآخر رسیده باشد،؟ اگر شخصیتهای قوی میخواهیم باید با مخدرات وعملها بجنگیم.(غدودهای صماء -) درین مطلب سخن در باب نوترین کشفیات علم رسیده است یعنی بمطلبی رسیدیم که قبل ازین پوشیده بود و علم امروزه چه يك روشنی تیز آشکار ساز بر آن انداخته است.شنیده باشید چیزیرا که غدود های صماء میگویند میدانید چیست؟ این همان غدود ها نیستکه افرازاتشان یا خلاصه وا. ایشان سر راست بخون آمیخته میشود و این لعابرا (.Hormon) مینامند غدودهای مذکور همیشه باهم تعاون دارند برای نگه داری صحت و خوی و چیز یرا که ازین غدود ها درین بحث ذکر خواهیم کرد تنها (غدۀ درقی) که جای آن زیر گلون است، و غده نو کشف شده دیگر یکه جای آن بالای گرده ها۲ - در باب معایب شهری که آمدیم نیز فرق بزرگ در نوع نقصانها می یابیم: اهمترین کل همین است که وسایل سرایت و پیدایش امراض در شهرهای ما غیر از آن چیزهائیست که در شهرهای دیگران میباشد؛ مثلاً از ما بیشتر من حیث غذائیت ورها ئش است.١٠٤٢شمارهٔ (یازدهم) سال دوم مجلهٔ کابل (٤)میباشد و غدهٔ نخامی که در کله است و نیز خصیتین در مرد و تخمدان در زن این غدودهاکه ذکر کردید همه دائماً در تعاون میباشند و شاید احیاناً افرازات ( یعنی لعابهای آنها )مخالف افتد ولی بهرحال خدمت کردن همه شان برای يك مقصود است و باجهاز عصبي اتفاقو همراهی کلی داشته میباشند ، در راه نگهداري توازن جسم ، و اگر در لعاب یکی آنهاخلل رسید حتماً دردیگران اثر دارد ، علیهذا اگر در نظام آنها عیب پیدا شد جهاز اعصاببضعف نمایان مبتلا میگردد و باین سبب این غدودها در شخصیت اثر دارند .و از مرضهای عجیبی که جنگ عمومی کشف کرد اینکه محارب اگر بمرضیکه آنراصدمه بمبها مینامند گرفتار شود نیز بمرض نورستانی ( خلل اعصاب یاسودا ) مبتلا میگرددو باین سبب خلل در افراز غده درقیه او پیش میشود .و متعاقب آن خلل در لعاب غدهٔ درقی پیدا میشود ، ونیز غدهٔ که بالای گرده ها میباشدچنانچه ورم هم پیدا کرده و لعابشان کم میشود ، و نیز لعاب بیضتین کم میشود ، ضعف تناسلیواقع میگردد . زیرا غده های که بالای گرده ها هستند در حقیقت غدود های خوفو پریشانی میباشند ، یعنی اگر ترس و پریشانی زیاد شد لعاب این غدود ها زیاد میشودو مریض میگردند . متعاقب آن غده درقی مریض میگردد .باین سبب آدم های که پیر میشوند ، نبض دل آنها تیز دست و پای آنها لرزه ، ولاغری ،و زیادت عرق داشته میباشند ( زیرا لعاب این غدود ها در پیری زیاد میشود . )بالعکس کسا نیکه لعاب این غدود هایشان از حد اعتدال کمتر باشد که درین بحث مراد منمیباشند ، که اینها تنبل و شخصیت زبون داشته میباشند . اگر طفل بود هر ساعت پدر اومجبور میشود که او را تقی بزند . و هم چنان مادرش برای سبق خواندن مجبور میشود کهاو را بزند . و از هر طرف لقب تنبل و مرده باو داده میشود — در حالیکه خود طفلهیچ گناهی ندارد غیر ازینکه افرازات همین غدودهای او از اندازهٔ ضرورت کمتر میباشد .و اگر این مرض کمی لعاب غدود های مذکور در يك آدم کلان باشد ، می بینید کهخیلی کند ذهن ، وبی ثبات و بی حافظه میباشد یعنی هر چیز را زود فراموش میکند . همیشهگپ خود را مانده در چیزیکه فایده نداشته باشد سخن میزند . نمیتواند فکر خود را١٠٤٣شماره (یازدهم) سال دومشخصیت( ٥ )در يك نکته يا موضوع جمع كند . و در یگان موقعهای مخصوص بدنش چربو زیاد میشود .مخصوصاً در پشت خودش چربو مانند کوهان شتر جمع میشود ولی اگر زن بود این چربودر کفلهاي آن جمع میشود . و مرده ای که این مرض را دارند غالباً موی سر آنهازود میتکد و سفید میشود، و نیز موي آبروها ميتكد ، وهمیشه حرارت جسم پا یا نتراز حالت طبیعی میباشد . باید اینچنین اطفال و یا اشخاصی را بشناسیم ، و آنها را بنداشتنامید بدارائی شخصیت متهم و مایوس نسازیم، زیرا حالتشان خوب شده میتواند اگرخلاصه غدودها را قرار مشوره طبيب استعمال کنند .حال اینرا هم بپرسیم که آیا همه مرضها شخصیت را می لما ند ؟ یا اینکه هر چه کهجسم را منهدم بسازد شخصیترا نیز منهدم میسازد ؟ جواب اینست که اگر شخصیتپخته شد و تکوین خود را تمام کرد بعد از آن مرض آنرا منهدم نمیسازد ، ولی مانع ازپخته شدن آن میتواند اگر پخته نشده باشد . تنها يك مرض است که در صورت اثر عجیب دارد،و آن سل است ، اگر ملتفت شویم چشمهای فراخ و براق ومقبول صفاي ذهنی و جمالنفسیت را در مسلول ، آنرا هم یاد کنیم که شیلر شاعر بمرض سل مبتلا بود . ولی همین مرضصفای ذهن او را زیاد کرد، و بنوغش را تیز ساخت . و توکسین سل مقبه عجیب برای دلو جهاز اعصاب ومجموع تناسلی است . امید را میشوراند .ولی بدبختا نه این همه بيداري وتنبه ها در اثناي نوبتهای ویران کن جسم را که مرضپیدا میکند گم و نابود میشود . گوئیتس شاعر گرفتار سل شد ودوسال بعد از گرفتارشدنباین مرض مرد که در اثنای آنها بهترین آثار پا ینده خود را داد .١٢٤٤شماره (یازه هم) سال دوممجله کابل( ٦ )طبائع و امزجهدر بین زن و مرداقتباس از مقتطف مصرشماره ( ٢ ) از مجلد ٨٢ترجمه جناب قاری عبد اللهمیگویند : نفس مذکر و مؤنثی ندارد بلی این سخن درست مینمود اگر نفس پابند جسدنمی بود و اطلاق میداشت . وچون حیات جسدیه ما بزرگترین اساسی است در بنایمحاکمات بین طبائع و امزجه . پس در طبیعت و مزاج زن و مرد فرقهای بسیاری موجوداست .در درس و بحث این موضوع باید از عواطف مجرد گشت و از میل و اعراض هر دوبرکنار مانده نه در تحسین زن غلو ورزید و نه در تقبیح آن مبالغه را ازحد گذراند .و نه در تفریق مزاج هر دو با قوه عقلی و وزن دماغ را (مانند عقیده بعض علما) مؤثربزرگ دانست . چه عوامل دیگری هم هست که اهمال ازان روا نبوده و تنها وزن جثهو قیاس جمجمه و اندازۀ قوه عضلیه در تفریق مزاج و قوای خلقی و عقلی زن و مرد کفایتنمیکند . زیرا روح را با رطل یا کیلو گرام وزن نمیتوان کرد . و دلیل آن ؛ جمجمه مشهورقویتر است که از و چکترین جمجمه های معروف است .مرد همیشه خود را بر زن رجحان و برتری میدهد و این بنزد اشخاصی که قوه مادی راقوه عالی میدانند غریب نمی نماید . چه ازدیر باز قدمای فلاسفه گفته اند : زن ؛ مردیستکه نشو و نما یش ؛ تمام و کمال نگشته . و این رأی تا امروز ؛ حکمفرمائی داشت .داروین در نظریه انتخاب جنسی گفته : مرد دارای رجحانی هست . و بزعم ( سپنسر )نشو و نمای باکره بسبب احتیاج به حمل و ولادت ورضاع ؛ موقوف و معطل می ماند .بنا برین مرد بزعم داروین زنی است که نشو و نمایش ؛ کمال پذیرفته وزن بزعم ( سپنسر )مردی است از نمو باز مانده . ( و لبو ) دانشمند سومی گوید : زن از مرد قدیمانحطاط یافته .امروز آرای فوق همه اش خطا می نماید . چه به ثبوت رسیده که در نطفه مذکریتو مؤنثیت ؛ مقدارهای قیمت یکی است . و در جنین از ماده پدر و مادر کمیات متساوی١٠٤٠شماره (یازدهم) سال دومطبائع و امزجه(۷)میباشد .نخستین فرق حقیقی در بین بچه و دختر در آغاز حیات حیوانی و نباتی میباشد چنانکه ماده مذکری ؛ كوچك ، فعال ولاغر غیر کامل میباشد و نمویش تنها امکان ندارد و اصل و ماده مؤنثیت تیره و پر از غذا و قلیل الحرکه و مانند اول ناقص میباشد . و از اتحاد هر دو جنین ؛ پیدا می شود . از بیان فوق ظاهر می شود که فرق در بین هر دو جنس در اصل و اساس است و غذا بزرگترین اسبابی است در تکون مرد و زن و در نتیجه زن ، جنینی است که غذای بسیاری مییابد نه جنینی که نشو و نمایش ؛ متوقف باشد . درین باب دلایل بسیاری است و از جمله تجارب ( یوانغ ) است در کور بقه ها مشار الیه بوسیله غذای جيد وخوب ؛ عده ماده آنرا زیاده ساخت تا شماره اش در بدل ۵٦ در صد ۹۲ در صد رسید و ازین قبیل تجارب عدیده در میش و زنبور شهد و دیگر حشرات مختلفه هم جریان یافته و ظاهر گشته که عده ( ماده ) بسبب جودت غذاهاي كوچك زيادت می پذیرد ولي پيش از انفرادش در جنس . و عکس آن هم بر عکس نتیجه میدهد . ماده زن بالطبع ؛ بسكون و الفت و عدم تجزیه مائل است برعکس ماده مرد که در طبیعتش میل است بحركه وتفتيش و بحث . آري طبع ماده انوثت ما نند طبع خود مؤنث است که حیات آرام را در خانه آرام بسیار خوش دارد چه طبیعت آنرا برای نشوونماي اولاد وحیات صغار ؛ مقرر کرده .گذشته از نطفه ها ؛ در حیوانهای نامی نیز عین همین چیز موجود است چنانکه فعالیت نر از ماده بیشتر و حرارتش ؛ بخت تر و اضمحلالش سریع تر است .امثله این در اجناس مختلفه حیوان بسیار است و در حیوانهای عالی بتخصیص در انسان ؛ فرقهای بزرگ در بین هر دو جنس می یابیم . از انجمله زن در استدارت نسج وقلت فعالیت در نطفه و نموی صدر و هر دو تهیگاه ، و برای تهیه تناسل وغذا رسانی هر دو جنس ، خصوصیتی دارد و اجزای جهاز عصبی که بر حاسه اش تسلط دارد نموئی میکند . أما در مرد اجزای جهاز متسلط بر اعمال عضلیه و عقلیه بیشتر نمو می نماید . (حس مرد وزن ، مزاج ؛ در مرد وزن اختلافی دارد . این اختلاف بنابر رأی (فرد فویه ، از سبب اختلاف ترکیب فیزیالوجی هر دوست نه بر حسب تصادف ناشی از انتخاب طبیعی یا جنسی ؛ بلی انتخاب١٠٤٦شماره ( یازدهم ) سال دوم مجله کابل (۸)طبیعی را هم سببی میتوان گفت که باسباب فیز یالوجی مذکور انضمام می دارد زیرا بتدریج زمانه فارقه ها را در بین هر دو بیشتر میسازد .پس فعالیت خارجی و ناشی از قوهٔ جسدیه که در مرد ها مستلزم وجود شجاعت روحی است و دارون و سپنسر این فعالیت را شجاعت مردان میگویند بسببی که همیشه مردها برای دانه و قوت مقاتله میکنند . از بنجههٔ مردان شجاع ؛ غالب آمده و شجاعت را در جنس خویش باقی گذاشتند . ولی فرد فویه میگوید : چرا مرد مقاتله میکند نه زن و چرا هر کدام بوظیفهٔ خود اختصاص یافته خصوص در امور دانه و حب . و ازین بر می آید که سبب همان اختلاف ترکیب است در تکوین مرد و تکوین زن . شجاعت مرد در خارج یعنی در تعدی و تجاوز متمثل و آشکار میشود . اما شجاعت زن عبارت است از تحمل رنج حمل و حفاظت اولاد کوچک که بر شجاعت مرد برتری دارد . زن بسیار شکیبا و آرام بوده با تأنی تمام و بدون انقطاع بطرف هدف خود سیر می کند اما مرد اندک صبر وغلفله ئی می باشد وهمهٔ این کوائف در خون مرد و در خون زن است بنا بر رأی ، فرد فویه ، نه از تاثیر انتخاب طبیعی .زن در عواطف و محبت خود ثابت قدم تر است و از انانیت دورتر زیرا در ترکیب خود مائل بتضامن و پذیرائی است و مرد در ترکیب خود مائل بانفراد میباشد . دماغ مرد بزرگتر از دماغ زن و دماغ داخلی زن دقیق تر است زیرا مرد بیشتر به حرکت و عزم و تجربه و افکار تند سر و کار دارد و درین چیز ها قوهٔ دماغی و قوهٔ عضلی بیشتر بخرج میرسد ولی زن بدقت محاکمه و نظریات صائب و اصالیب حیله جوئیها فائق است ، و چون وظیفه اش انتظار و ملاحظه است داخل دماغش دقیق گردید طبیعت زن حس است و مزاج حساس دارد و در خوی مرد حرکت و مزاج پیشوائی سرشته است . مردان دموي مزاج بسیار حساس و سریع الحس میباشند و مردان صفراوي مزاج ؛ فعال و در کار سرعت دارند و در مقابل این هر دو زنهای عصبی حساسند وحس عمیق دارند وزنهای بلغمی مزاج یا دارای خون سرد فعال ولی در کار بطئی میباشند .عاطفهٔ زن قویتر و تاثر وحسش شدیدتر وبشدت وانواع رنج والم شناساتر است ولی المش١٠٤٧(۹)شماره ( یازدهم ) سال دوم طبائع و امزجهمانند الم مرد انفجار نمی پذیرد و بر اعمال نومیدی وادارش نمی سازد بلکه الم در اعماق نفسش پنهان و پوشیده میباشد افراط حسش در محبت آشکار میشود . حب در نزد مرد عبارت از سرور حیات است ، و در نزد زن ؛ خود حیات . علاقه حب در بین زن و مرد چنان است که حب زن عموماً ساکن تر و ثابت تر و از حیث شهوت نسبته کمتر است و نتیجه است از ترکیب و مزاج او و چنانکه گفتیم زن عموماً دارای صفات مذکور در فوق میباشد . و شاید زن را بتقلب وخفت تهمت زنند ولی از مستثنیات است چنانکه متنبی میگوید :اذا غدرت حسناء وفت بعهدهافمن عهدها ان لا يدوم لها عهدبا وجود آن شك نیست که سبب خفت و سبکی زن اکثر اوقات اعمال مرد میشود و ازینجهة ملامتی بر مرد باز میگردد . حب زن بصفات اساسی مرد تعلق میگیرد ( جسمانی باشد یاروحانی ) و بطور اجمال کمتر طالب جمال او باشد بلکه طلبگار قوه جسدی و عقلی و بتخصیص طالب مزایای خلقی او میباشد . بزعم فرد فویه ؛ شعور بلزوم اسبا بیکه برای خانواده و نوع ؛ نفع و ثباتی دارد زن را وادار باحترام مرد می سازد . چنانکه زن جاهل قوه جسدي وزن عالم ؛ قوه عقلي و خلقي مرد را محترم میداند زن را میل بحيات داخلی و آرامش خاضع و فرمانبر قوه مردی نماید تا آماده برای تنازع خارجی باشد . همچنان طبیعت مادری بدرك فائده اولاد وادارش مینماید و میداند که اولاد مستفید میگردند وقتی که پدر و مادر از حیث جسم و عقل قوی باشند .زن خیلی برضامندی شوهر مائل است وازینجهة ذوقی دقیق در تجمل و آرایش خود داشته و میتوان در زینت و آرائش سر و صورت ؛ بی نظیرش گفت . شك نيست که قانون انتخاب زن را باندازه عاش باین امور ؛ قدرت بر گذران میدهد و ازینجهة عالمترین زنان بامور زیب و زینت توانا و بامور معیشت باشد . ولی انگیزه این غریزه در زن از سبب ضعف جسم اوست چنانکه خواهش مرد ندارد بلکه مرد طالب اوست وازینجهة برضایت مرد ناچار میباشد . و نیز در سرشت هر زنده جانی است که از مزایای طبيعية خود صيانت نماید و در نموی آن بکوشد . زن که میداند بزرگترین مزا یایش ، خوشگلی و آرائش است چرا بآن تشبث نورزد بر علاوه که میداند سبب محبت مرد باو همین دو چیز است . و از بیانه١٠٤٨شماره ( یازدهم ) سال دوم مجله کابل ( ۱۰ )فوق میتوان نتیجه گرفت که مزایای اساسی زن ؛ محب. جمال شخصی است چنانکه خوشگلی را در شخص خود پرستش مینماید ، و این مزیتی است میراثی و بس گرانبها و حفاظتش بر نوع انسانی لازم . در حیا و شرمگینی زن ؛ جمال و جلالی بوده زیرا شعورش باحترام نفس مادی است و تعلقش بخیال بلند وصفات عالی در برابر حقائق مادیة دنیه چیزهائی است که حبش را شریف و بلند میگرداند و باعث می شودکه مرد درین مزایا با زن مشارکت نماید یعنی از محبت مادی برتر رود یا اقلا' برین نوع محبت اقتصار نورزد.اما اسباب علائق ما درها باولاد ؛ بنا بر رأي سپنسر محبت آنها ست با ضعیف چنانکه ضعیف پروری را خوش دارند ولی فرد فویه منکر این رأي بوده میگوید : محبت ابوین با او لاد دو سه چیز است اولا' محبت امتدادشخصیت آنهاست که اولاد شخصیت پدر و مادررا دراز می سازند وخلف میگردند . دوم نوع افزون می شود . سوم عنقریب رجال آینده میگردند . محبت ما در باولاد نسبت بپدر ؛ عمیق تر میباشد بجهتی که تکلیف حملش میکشد و از خون خود غذا میدهد . ولی در نزد ( شوپنهور ) سبب توجه زنان باولاد ؛ سستی عنصر و محدودیت عقل است چنانکه طول حیات را بخوي طفلی میگذرانند . ( فرد فویه ) در رد نظریه او میگوید :- مادر در غمخواري اولاد نظیر ندارد . تعهدش بطفل از جهتی است که ما در است طفل خودرا دوست میدارد وقربان میشود نه از جهتی که خویش طفل است اولادیکه از غیر مادر پرورش می یابند بسیار می میرند و این سخن از احصا آت ظاهر است ، زیرا تنها مادر است که شخصیت خودرا در برابر اولاد فراموش میکند . اخلاص در نزد مادرها طبیعت اولی است نه طبیعت ثانوي . مادر تنها تربیه و پرورش مادي نمیکند بلکه صلا حیت تربیةعقلی واخلاقی اولاد راهم داشته و درینخصوص یگانه است و درستی که عزیزة تقلید دراولادحکمران میباشدبهترین درسی از بهر او گفتار وکردار مادر میشود . ( کانت ) در پيري بارها میگفت در مادرم میل خیر بود که مرا سید ساخت .اما تشبیه زن به ولد ( که محررین بسیار می نویسند ) غلط محض بوده علم الحیات و و علم النفس هر دو ازان انکار دارد . بلی صفات مشترك در بین زن وولد موجود بوده وعبارت است از زیادت تمثیل وافراط حس درهردو ولی در هريك بشكل مختلفی ظهور دارد١٠٤١شماره (یازدهم) سال دوم طبائع و امزجه (۱۱)افراط تمثيل در ولد خادم نشو ونماي مادی و عقلی او می شود و ازینجهت خود پسندی و انانیترا دوست دارد. برعکس عواطف زن بغیر مائل بوده قوۀ تمثيل را خادم فائده خانوادهونوع میگرداند و در حس نیز فرق دارند زیرا مشاعر ولد ضعیف و بسيط بوده حسش راسطحی و خودش را سریع الانفعال میگرداند اما مشاعر زن مستقیم و مختلف میباشد. دل زننمو یافته و تکامل پذیرفته ودل ولد بحال جنین میباشد.بعض علما در مهمترین صفات زن یعنی در دوستی اش با اولاد و شوهر ؛ طعن کرده اند.دکتر (گو - تاف لوبون) میگوید : بعض حیوانها بیشتر چوچه خود را دوست دارندچنانکه از غم چوچه خود وقتیکه کم شود فوراً می میرند بعض مرغان که جوره نرینه شانگم شود از غم می میرند حال آنکه زن نه در محبت اولاد و نه در محبت شوهر باین درجهنمیرسد و ازین نتیجه گیرند و گویند زن درینخصوص نشان پست ترین شکلی است از تطوربشر اما فرد فویه محبت نسل را در حیوانات مثال شکل بلدی از تطور نمیداند و میگوید :هر گاه وجود این محبت از هنگام وجود مادر ها باشد چرا سبب تجاهل و چشمپوشی از قیمت و جمال آن گردد . صفات فائقه مرد مثلاً قوه مادیۀ او که بدانجهۀ برزن برتري دارد نیز بطبقات تطور دنیا رجوع میکند . شجاعت مرد بزمانۀ پیش ازطوفان رجوع دارد ولی بازهم وحشی و شیر از ما شجاعتراند و این کیفیت سبب طعن ما بر شجاعتو قوت جسدیه مردان نمیشود. آیا روز دلیل شفق میشود یا شفق دلیل روز؟(فکر در مرد وزن) - هر گاه زن در شعور وحس بر مرد فائق باشد مرد نیز در فکریا بعض اطراف آن برزن برتري دارد زیرا قواي زن مصروف بحیات نوع است و ازینجهةنموی قوه عضلیه ودماغیه که لازم حیات فردي است درو کمتر باشد . اعضاي صالح از برایکارهای خارجی واوعیه صدرش همگی نسبتهً کوچکتر است . همچنانکه این اعضای صالحالحرکه کوچک است دماغ که محرك اعضاست نيز كوچك باشد .کاسۀ سر مرد بکاسۀ سر میمونو وحشی و پیر بیشتر شباهت دارد اما كاسۀ سرزن مانند است بکاسۀ سر اولاد . حجم و وزنکاسه سر چندان اعتباری ندارد چه حجم و وزن کاسۀ سر اولاً باحجم ووزن جسم متناسبمیباشد و ثانیاً برصفات این جهت دلالت مینماید و این صفات تابع تلافیف (پرده ها) دماغ۱۰۵۰شماره ( یازدهم ) سال دوم مجله کابل ( ۱۲ )و امور کیمیا وی و کهربائی است که تا هنوز در کشف نکرده ایم.شک نیست که امروز ( اکثر دانشمندان ) قدرت دماغ زن را کمتر از قدرتدماغ مرد میدانند در جهد عقلی که بزرگ و متمادی باشد . ولی ضرری بر زن ندارد چهوظیفه اش در خانواده طالب نشونمای حیات قلبی و قوای خلقی اوست در بدل نمای حیاتعقلی و قوای دماغی . و اگر سخن را اندک طول دهیم میتوان گفت که مقدار کوششعقلی و مدت دوامش اجمالا" در مرد بزرگتر است و بر زن بمقدار فکر فوقیت دارد . امازن در هر چیزیکه حذاقت ، دقت و ذوق میخواهد وحس مفاجات لازم آنست بر مردبر تری دارد و باز در افکار تازه و اختراع و جرأت و اقدام و مداومت ؛ رجحان مرد ظاهراست . و امور عقلی که محتاج است بکوشش دماغ وحصول حرکت قوی در ذرات آنمانند مقابله در علم واستخراج قواعد مطلقه واستنتاج فکري همه بحسب طبیعت از خواصمرد میباشد وزن در تصور بعض افکار خاصة ازان على العموم توانا تر و بصیر تر است ولیاستنتاج مرد دران بیشتر است . زن حاذق صنعتگر کیفیت و طریق صنعت خود را خوبنشان داده میتواند ولی در وصف و اثبات آن عاجز می آید . در تحلیل علمی اگر چهقدرتش مانند مرد است ولی طبعا خوش ندارد . افکار وصور در حافظه اش بیشتر ثابتمی ماند زیرا قوة حافظه اش بسبب قابلیت انفعال و تمثیل قوی بوده وقائع همه بیادش میباشدبتخصیص سر گذشتهائی که از حکایتش خورسند میشود . زن ( بجهة اسباب ديگري )در فرا گرفتن معارف طوعش فزونتر و در تصدیق اشخاص معتمدي خود انبساطشبیشتر است و داراي تصورات تیز وتندیست زیرا هر قدر کوشش خارجی در انسان کمتر باشدهمانقدر صور داخلی در مخیله اش فزونتر میشود . و چون زن داراي حس و تصورا تست بیشترمنقاد عواطف بوده افکار عام مطلق را کمتر می پذیرد زیرا دلائل قلب در نزدش قویتراز دلا ئل عقل است .اکثر نا بغه در رجال بوده زیرا نا بغه گی بذل قوای بزرگ و ارادة متين و جسارتخارقه میخواهد که گاه به بد ترین حالتی شخص را میکشاند وزن هر قدر کوشش دماغی کندو هر قدر قوتش در فکر بیشتر باشد بازهم تردد و ترس و غضبی که در طبیعتش سرشته است١٠٥١[BLANK PAGE]ع ، ص ، عبدالرشید خان معین اول وزارت داخلیهشماره (یازدهم) سال دوم طبائع و امزجه (۱۳)او را از اقدام بر کارهای بزرگ باز میدارد.در باب علوم نیز زنها با ختراعات بزرگ (که ثمر کوشش است) میل ندارند. در تحلیلات بطیئة علمی و لوازم آن که عبارتست از جودت استخراج نتائج و وضع قواعد مطلقهٔ علمی چندان صبر ندارند و در استنتاج علمی بیشتر خطا میکنند بسبب افراط در تصورات و بساطت افکار خود حال آنکه تقدم علوم؛ ترکیب نظریات وسیعی میخواهد در عقب تحلیلات علمی و این نظریات متمم آن میباشد. پس ترکیب نظریات (که شامل اطراف عدیده میباشد) مختص بمرد است. ولی بیانات فوق منتج آن نمیگردد که گوئیم در زنها نابغه یافت نمیشود یا وسع تعلم علوم مختلفه ندارند. بلکه اشارت است بآنکه زنان نابغه درین میدان همیشه کمترند از مردان نابغه و چنانکه ایجاد زنان پیمبر ممکن بوده وجود مردان بسیار عاطفه دار نیز ممکن است چنانکه بسبب مهر اولاد شیر از پستان شان فرود آید ولی این امور از قبیل استثنا و غیرطبیعی است پس جهد عقلی طبیعی در زنها همانست که در اوسط آنها یافت شود و بولادت و رضاع و تربیه عدد مرغوب فیه اولاد ضرر نرساند بسیار صرف جهد عقلی از طبقهٔ از طبقات زنان که منجر گردد بضیاع همان طبقه، ضربه ایست که بوظائف طبیعی زن میرسد. اگرچه عدهٔ نابغه در رجال نیز اندک بوده و نظر بمجموع میتوان گفت که هیچ نیست و نیز وظیفه و اعمال مرد در حیات اجتماعی مقتضی نابغگی مرد نیست ولی باید قوهٔ فکر و صبر و ثباتی در علوم داشته باشد. مگر از برای زن ضرور نیست و بسا که در بعض اوقات مضر وظائف اساسی او گردد. چه زن را از برای آن نیافریده اند که در قوهٔ عضلیه عنترة عبسی و در فکر عقلی ابن خلدون باشد. ازینجهت نوابغ زن مثلا در فنون دقیقه و علم النفس پیدا میشوند. اما صاحب اختراع و تجدید یا صاحب مذهب در علوم و فنون نیستند. و از ینقرار رجحانش بر مرد باخلاق فاضله باشد. پلی زن در محبت و عاطفه و اخلاص نابغه میگردد و جادارد که مباهات کند اگر مرد بتفوق علمی عزیز می شود.(اراده و صفات خلقی در مرد وزن) ارادهٔ مرد فی الجمله قویتر است از ارادهٔ زن و زن طبعاً باخلاص و هبهٔ نفس بغیر مائل است. سپنسر میگوید، این میلش تعلق بافراد١٠٥٢شماره (یازدهم) سال دوم مجله کابل (١٤)میگیرد و خصوصی باشد باوجود آنکه تجاوز بقضایای عمومی هم میکند. از پنجه بعض زنها در راه قضایای وطنی و انقلابهای بزرگ اجتماعی و دینی بذل نفس کرده اند مانند زنانیکه در انقلاب فرانسه و محاکم تفتیش پاپها جان خود را بکشاده رویی و متانت فدا کرده اند. شک نیست که زن در بسی اوقات ترحم را بر عدل ترجیح میدهد و این از افراط احساس او است و هم میل ندارد ذکای خود را در تحلیلات خشک فردی مصروف دارد، بلکه باعموم مردم طریقه عاطفه را مرعی دارد و اینهم از وسعت طبیعت مادری اوست: ماهم نمیدانیم که عدل مطلق بهتر است از خیر یا خیر بهتر است از عدل.زن در دیانت بطور اجمال راسختر است از مرد و سببش خضوع او بقوت نیست چنانکه سپنسر پنداشته بلکه بی میلی اوست بشک، بمقتضای قلت اراده که ابداً تطرق شك را بامور مسلمه (دینی باشد یاعلمی یاسیاسی) نمیخواهد دین را غالباً دوست دارد ولی نه از خوف قوة الهی (جل جلاله) بلکه بسبب دوستی خیر و احسان حضرت او سبحانه، از انجا که حس در زن فرمانرواست و طبعاً میل به علوم کمتر دارد و بهترین حلیه اش اخلاق فاضله است خصوص احسان: طبعا چنان گردید که در ماورای این عالم از عدالتی زنده و محبتی شامل تفتیش نماید و از برای اینچنین نفس دیانت ضرور است و باید متدین باشد.ولی در اعتقادات دینی افراط میورزد و خرافاتی را دنباله میگیرد که عقل و شرع هر دو نمی پسندد: در یتیمات بامرد مساوی است یا برتری دارد زیرا در زن و مرد ازین قبیل اشخاص یافت میشوند که رویه آنها برخلاف عفت و شرف و دیانت باشد، اگر در قبیله زنان مثلا بعضی بيباك میبرآیند در مردها نیز بعضی قمار میزنند دزدی میکنند، شخصی در دمشق در مجلس عامی قمار می زد مؤذن اذان گفت: برخاست و در پهلوی قمار بازها نماز خواند و باز بر سر قمار نشست، گفتم از یکسو نماز میخوانی و از دیگر سو قمار میزنی؟ گفت در نماز بحضرت الهی تضرع کردم که قما را ببرم: خدایتعالی مراد تضرع کنندگانرا میدهد: گفتم درست است ولی قمار از منهیاتست و تو در کار منهی ازو توفیق میخواهی؟ گفت این از کار هائی است که امثال شما نمیدانند.بدیهی است که اینچنین خرافات در اسلام چه که در نصرانیت هم نیست چه دین امر١٠٥٣( ١٥ ) طبایع و امزجه شمارۀ ( یازدهم ) سال دومبمعروف و نهی از منکر میکند . ما دري مدرسة طبیعی بخشش و تجرد است از شخصیت لذازنیکه بمادر بودن خورسند میشود بانواع عذاب خوش میباشد . تصور اجتماع جریمه ومادري ابداً دريك شخص ممکن نباشد . ازینجهة در زنها جرائم کمتر میباشد . و بیشتر آن هماسقاط حمل و آدم کشی و زهر دادن است وغالباً با علش مردمی شود یا شعور شرفوحیا باین کارها وادارش میکند ــ بعضی از مؤلفین عجز اخلاقی وعقلی زن را مانع جرائممیدا نند . بلکه صفات طبیعی او مانع رذائل می گردد از قبیل حس ور أفت ومحبتسلامتی . میل زن بجمال ولوا زم آن ؛ سبب است از میل مرد باو .( خلاصه مرد ؛ مساوي است با زن و هر دو مکمل یکدیگرند . در مرد قوة مادي اقوي استوزن با خلاق فاضله بر تري دارد . وگویند قیمت مرد در کمیت و قیمت زن در کیفیت بیشترباشد . زن را حقیر پنداشتن خوب نباشد . چه نشاید رنگ سرخ ازرنگ سبزخورده گيريکند وقتیکه هر دو در شعاع سفید با هم یکی می شوند . یا اکسیژن آمیزش را با ایدروژندر تولید آب خالص عیب شمارد ؛ هرگاه زنها از اخلاص بخا نواده و فا در او لاد منعکردند . خیلی بزودي بد اخلاق می شوند و محبت محض شهوانی میگردد فسق و توابعشعموم می یابد از اسقاط حمل وکشتن اطفال وانداختن در گوشه و کنار پروا نمیکنند . زنمدام مربی خا نوا ده است . و خیرش بسیار میباشد تا هنگامی که بمادری خورسند استباید علومی که منافی مزا جش نیست و هتك حر مت نوعش نمی شود تعلم گیرد چه علم برايحیات منزلی او ضرور است از جهتی که هم خانم است هم مادر هم مربی . علم اخلاق وتربیهوحفظ الصحه وآداب لغت وتاریخ و جغرافیا وحقوق متعارفه ورسم خلاصه علوم عملی مناسباست بطبیعت و وظیفه او باید زنان را بقیود ثقیل پابند نسازند و از انوار علوم لازمه محرومنگردا نند و با ید زنان از وجیة خود تجاهل نورزند ونه پندارند که محض تجمل وزینت از ایشانمطلوبست . بسا خوشگلی که ازجهل ونا دانی بهیچ نیرزد وبسا بدنما ئی که ازبرکت علم وحسنقیام بوظائف خرد ؛ شخص را مفتون سازد ریحانة زنان ؛ زنی است که بحس وشعور و اخلاقفا ضله متحلی بوده و بجمال و تجمل ؛ آراسته باشد و بمهمترین امور زندگانی دانا بود .( امیر مصطفی شهابی )١٠٥٤(١٦)مجله كابلشماره (یازدهم) سال دومادبیاتنغمات تاگورترجمه شهزاده احمد علیخان درانیمدیر انجمن ادبینغمه ۱۸ابرها متراکم و ظلمت او باز دیاد است . آخ ایحبت تو بدرب آستانه مرا تنها و چشمبراه ساخته !من در لمحات تکالیف نیم روز باین بساط بوده ولی درین روز تیره و تار فقط توئی که امیدمن منحصر به تست اگر جلوه رخت را از من دریغ نما ئی مراهمچنین تنها بگذار زیرا نمیدانمکه این ساعتها ممتد بارانی چگونه سپری می شود .من بتاریکی دور نماي فلك نگاه يك نواختی دارم ولی قلب من همراه باد بیقرار ناله هايحزن انگيزي ميکند .نغمه ۱۹اگر با من سخن نگوئی قلب خود را لبریز هوای خموشی تو کرده باتحمل زیاد سکوتاختیار خواهم نمود و در دل شب مانند ستاره شناسان بیدار ؛ مترصد بوده انتظار از توخواهم کشید .یقیناً سحر میدمد و تاریکی رخت می بندد وصدایتو افلاك را شکافته بصورت چشمه هایزرین سیال خواهد شد .۱۰۰۰شماره ( یازدهم ) سال دوم نغمات تاگور ( ۱۷ )در آنوقت گفتار تو پر و بالی گرفته و شبیه یکنغمه کهای آشیان من خواهد بود و نغمات تو در کنار صحراي من بصورت گلها خواهد شگفت .نغمه ۲۰متأسفانه دران روز وقتيكه غنچه نیلوفر می شگفت قلب من متردد میگشت . من ازو بیخبر بودم سبدم خالی و گلها افتاده بود و کسی پروا نداشت . فقط غم بر من طاري شد ناگهان از خواب برخاسته از نکهت غريبي سراغ شیرین یافتم ( آنشرینی ناپایدار در قلب من آرزوی یکدردی تولید نمود ) من میدانستم که نفس پر آرزوی بهار در پی تکمیل خود است . در انوقت نمیدانستم که او اینقدر نزديك و با من قرابتی دارد و این شیرینی لذت بخش در اعماق قلب من جا داشته است .۲۱باید کشتی خودم را در آب بیندازم ساعتهاي بيكاري بر ساحل میگذرانم وای بمن فصل بهار گلها را خندان ساخت و خود رخت بربست و من اکنون در پای گلهای بیمصرف و پژمرده در انتظار ایستاده ام و برگهای زرد در جاده هاي پر سایه سواحل بارنگ پريدة خویش میریزد و شما بادیدۀ تحیر مینگرید . آیا شما يك آواز پر اهتزازی را که از ان ساحل مواج برخاسته و بايك موسيقي لطیفی آمیخته و کنون از بین هوا میگذرد احساس نمیکنید ؟۲۲تو در سایه درختان انبوه در دوازده جولائی با قدمهای آهسته آهسته از دیدۀ دیده بانان مانند شب خاموش و بیصدا میروی امروز سحرگاهان از صداي پربيم و شور انگيز باد مشرق چشمان خود را بیخبرانه بهم بسته است و بر چهرۀ آسمان بیدار ونیلگون يك نقاب ضخیمی افتاده .قطعات صحرائی سرودن راز هاي خود را بپایان رسانیده و در هر خانه مسدود گردیده و تو درین کوچه خاموش تنها و مسافر مانده اي محبوب خوش اسلوب و دوست تنهائی من .در هاي منزل من هنوز باز است مثل خواب مگذر ووای رفیق من درین شب مخوف طوفانی توهم درین سفر مهر و محبت از خانه بیرون میروي . آسمان ناله های تلخ و حرمان١٠٥٦شماره (یازدهم) سال دوممجله کابل(۱۸)انگیزی دارد بمانند کسیکه در عالم نامرادی گرفتار آید.امروز خواب و آرام از من سلب شده هر لحظه در میکشایم و بیرون نگاه میکنم ولیچیزی در نظرم نمی آید من بحیرتم که آخر راه تو کدام است. ایدوست من نمیدانمدر مسیر خویش سواحل تاريك كدامين درياي سياه و کنار دور دست کدام جنگل راقطع نموده تا بمن ميرسي.تشکر و اقتباسمجله نفیسه نمکدان مطبعه طهران در شماره (٤) سال ۲ خویش نسبت به مجله کابلتقريظي نموده و ضمناً قصيدة المایی در مدح شهریار ادب پرور افغانستان سروده است مجله کابلاز آقای نویسنده محترم تشکر نموده قصیده شانرا درینجا بمطالعه هموطنان میرساند.قصیدهکسیکه تکیه براورنگ سروري کنداسزد چوقلب بهررگ کند افاضه روحاگر چو شمس بتابد کسی بهر بد و نيكنه سوختن همه جاهست در خور خورشیدشکم دریدن و دل سوختن شجاعت نیستنه شاهد است که عشاق را ز کشور مهرنه زاهد است که چون خیزد از کناره فسقنمیسزد بسران کار سر سری کندااراده دارد اگر داد گستری کنداهزار زهره تواند که مشتري كنداکه آفتاب سزد ذره پروری کندابخوی خوش سزد انسان دلاوري کندابری کند دل و خواهد که دلبری کندامیان خلق یکی وعظ منبري كندا١٠٥٧(۱۹)شماره (یازدهم) سال دوم تشکر و اقتباسبرای شیر بود اختصاص حمله و صید که ریزه خواری روباه لاغری کنداتن در ست صلا میزند بخدمت وخوان که ناله با بد بیمار بستري کندااگر نه بازوی دارا شکن بتن بودش فلیپ زاده نشآ مد سکندری کندااگر نه پای فشرد بقوت اندر رزم چگونه نا در افشار نا دري کنداطمع مدار تو باران ز ابر تابستان که آ بيا وي خوش ابر آزری کنداامیر افغان گر باشد زو فغان خیزد زهر سري چو بخواهد که خودسري کندازمام ملک بگیرد بکهتری کشدش کسی که می بتوا ند که مهتري کندامهار فلك ستا ند زوی كه بیند او نه نا خدا بود و نی شنا وري كندااگر چه نا در نادر بود و ليك بود كه شاه نا در تدبير لشكرى كندافساد ملك كه حا صل شد از ا مير سلف پري ز كشور و اصلاح کشوری کندابدست و بازوي خود چر خهاي كشور خویش بگردش آرد و خودکار محوری کندابخاوران سزد این نور بخش با شد شاه که میتوان هنر مهر خا وري كنداصبا ببوس ز من آستا ن نا در شاه بگو قلم سرد از تو ثـا گری کنداشهی که چون تو غیورو وقورشد سزدا که بر هزار ا مان فخرو بر تری کنداتونی که همچو شهنشاه پهلوی ننهی ز روی مهر تو کس رو بدیگری کندابرای علم و ادب دفتری نماید باز بذات خویشتن او کار دفتری کندابنای کاخ ادب را چنان رفیع نهد که ر شك وغبطه بر او کاخ سنجری کندادري نو از ادب فارسي كشايد و خلق بفا رسی رخ دل پشت بر دري کنداتمام ایرا ن گوید که زنده نادر باد چو زنده حافظ وسعدي و انوری کنداطراز دفتر دانش چنان شود رنگین که نازو فخر بدیبای ششتری کنداخموش (آیتی) از آنکه الکنی نه رواست به پیش حکمت لقمان سخنوری کنداصلاح مملکت خویش خسروان دانند بویژه آنچه مهین شاه عبقری کندا۱۰۰۸شماره (یازدهم) سال دوم مجله کابل (۲۰)قصیده ذیل از تهران از جانب آقای نصر الله خانفلسفی (رئیس کلوب بین المللی ایران) که یکی ازشعرای آنسرزمین بوده و با ما رابطه ادبی دارندبا نجمن رسیده و اينك مشعوفاً با تصویر یادگاریمشار الیه درج مجله کابل میشود .هنگام شب آقای نصر الله خان فلسفیفریاد از ین جهان و ستمهاي اين جهان کاندر تنم تباه شد از رنج او رواناز غم دلم دمی بنيا سایه ای نگفت مرغیست گوئيا غم و این دلش آشیانبر گلستان عمرم بگذشت سی بهار لیکن گلی نچیدم از ین نغز گلستاندست امیدم از پی گل ناشده دراز خاری خلانده خست مرا مغز استخوانباشد هماره از غم این پر فسوس عمر بینی همیشه زائده این تیره خاکدانگرینده دیده من چون ابر در بهار پژمرده دورخ من چون باغ در خزاندوشم شبی گذشت از آنسان که ناگذشت یعقوب را زدوری یوسف شبی چنانچشمم چو چشم نرگس بیدار بود و بود از خون دیده نرگس چشمم چو ارغوانگفتی که بود بستر من دام و شخص من پیچنده و جهنده یکی ماهی اندر آنیا تا به ای گداخته بد بسترو درو من دانه وار از تف آذر شده جهان۱۰۰۹شمارهٔ (یازدهم) سال دوم هنگام شب (۲۱)بیرون شدم زبستر و بشتافتم بباغ زآنسان که دوزخی بشتابد سوی جنانپیوسته شاد مان ذی ای باغبان پیر کز روی کودکانت دلم گشت شادمانماه دو هفته چوتان پروین از سپهر گفتی که سیم سوده همی بیخت بر جهاندوشیزگان باغ فرو بسته چشم و آب در جوی تا که خواب برد شان ترانه خوانیکسو بنفشه در بر لاله خزیده تنگ یکسو خجسته خفته در آغوش ضمیرانسنبل نشسته زلف پریشان و سر بزیر چونان که مست دلبری از خواب سر گرانغنچه فرا رخان گل سرخ برده لب وز آرزوی بوسه سراپا شده دهانوان شه پسند داشت بسر چتری از حریر گفتی که نقش را رسد از نور مه زیانسوسن خمش نشسته در اندیشه تا پگاه اسرار شب ز پرده بر آرد بده زباناز جنبش نسیم سحرگه هوای باغ پنداشتی که مایه پذیرد ز مشک و بانپروانه خفته بود در آغوش گل ولیک بلبل زسوز عشق دلی داشت پر فغاناو پای بند شهوت و این پای بند عشق او دوستدار صورت و این دوستدار جاننور مه از خلال درختان بروی باغ گفتی که امتزاج یقین بود با گمانآسوده آبدانی در باغ واندر و عکس مه و ستاره چو ماهی در آبدانرخشان چو آبگینه یکی گنج پر گهر ماه دو هفته کشته بر آن گنج قهرمانمن خیره در جمال طبیعت که روی چرخ از گردش ستاره دگر گشت ناگهانماه از افق فرو شد در کام باختر باروی پژمریده و با رنگ زعفرانگیتی نهفت روی در اهریمن پلاس برچید نامه از سرش آن پاک پرنیاناز کان چرخ پرده بر افتاد و شد پدید آنچش نهفته بود گهر در میان کاندیدم سپهر را چو یکی سبز مرغزار وز دام و دد چمنده گروهی در آنمیانیکسو چرا گه بره آهوی ما مجوی یکسو کنام شیر شکار افگن ژیاننه هیچ بیمی آنرا در دل ز خشم این نه هیچ قصدی این را در سر بجان آنسوی دگر کین گه خرسان کینه جوی با پشك عمر خواره و چنگال جان ستان۱۰۶۰شماره (یازدهم) سال دوم مجله کابل (۲۲)یکسو گشاده پر زپی طعمه جره باز (۱) یکسو چمنده در طلب دانه ماکیان (۲)بر مام پیر سوی دگر دختران نعش بودند نوحه گر همه از خرد و از کلانگر فرقدان نگشته مر آن زال را چراست زیشان حامی آخته بر فرق فرقدان ؟اندر میانه رودی و بر دو کران رود حیران بکار خویش فرو مانده شعریان (۳)این يك گذا ره کرده بجهد آب با دیر و آن يك دودیده کرده زغم جفت تار دانگسترده بود خوانی چرخ کهن وليك جز کاسه شکسته (٤) نبودش میان خوانداند اختران که مگر زهر بای مرگ زین کاسه هیچگه نچشیده است میهمانپروین چو هفت كودك زيباي نو رسید زیشان ربوده دست قضا مام مهربانتیر شهاب راست نشانی ز عمر بود کز نیستی بزاد و در ابهام شد نهانباز از کان گردون تيري فرو جهید تا کیست آنکه گرد د این تیر را نشانمرموز و بیکران پریشان و سست بی بر سان آرزوي بشر بود کهکشانچون راه کاروانی در دشت و اندرو زی کعبه حقیقت پوینده کار وانگفتی که کاوه بود جدی و آن بنات نعش بردوش او در فش همایون کاویانو ان اختران تابان گرد آمده برو خواهند داد خويش زضحاك آسمان** *گفتم بلند چرخا پاکیزه گوهرا زین گشت بی در نگ بپا ساي يك زماناین راهوار ابلق از پویه باز ماند بس کن ازین شتاب و یکی باز کش عنانعمری گذاشتی بدو روئی و ره نبرد اندیشه اي عجب پنهان تو از عیان !تا چند ازین نواي نوائي دگر بساز تا چند ازین حدیث حديثي دگر بخوانتاچند ازین طواف زمین گرد آفتاب وین گردش دما دم نوروز و مهرگان ؟(۱) اشاره به نسر طایر (۲) اشاره بدجاجه (۳) اشاره بشعرای شامی و شعرای یمانیو کهکشانست . (٤) اشاره بفلك .(١٠٦)(۲۳)هنگام شبشماره (یازدهم) سال دومتا چند ازین طلوع و غروب و زوال و شام زی باختر شتافتن خور زخاوران ؟چندین سپهر باقی و ما سالك عدم پیر کهن نظاره گر مرگ نوجوان ؟تاکی عقول هالك و اشخاص مستحیل جا ناورو جماد سپنجی و جاودان ؟شد گاه آن که تازه کنی صورت زمین شد وقت آن که نو کنی آفاق آسمانمهری کان ستاره نماید همی بروز همچون ستاره کانش بروز سیه نشان. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .چون چنگزن نوای مخالف همی زند او را بمال گوش و بدین شغل در عمانبهرام را که میچکدش خون زآستین هنگام آن بود که برانی زآستانبرجیس در وبال ابد به که دیده ایم زوجای سعد نحس و بجای هوا هوانکیوان فکن زباره گردون بزیر از آنك این قلعه را نیاز نباشد بپاسبانبکشای صفحهٔ دگر از دفتر سپهر کین صفحه بی نگار شد از گردش زماناز داستان گفته زبان باز دار از آنك از گفتن دوباره شود تلخ داستان. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .** *بودم درین مناظره باچرخ کز افق پیدا شد از سفینهٔ خور سرخ بادبانچون ماهیان کرانه گرفتند و در شدند در آبگون سپهر کواکب زبیم آنبار دگر نهان شد در پردهٔ فریب باصد هزار مهر و مه این چرخ بی امان١٠٦١شماره ( یازدهم ) سال دوم مجله کابل ( ٢٤ )نگارش نجیب الله خان متعلم مکتب امانیهکوهزادخرا به زار غز نینشام است ودا منه آسمان کلکون ؛ نسیم خنکی بوزیدن خود بوته های سبز این دشت وسیع را بحرکت میآرد . ستارگان یکا يك جلوه نموده میدرخشند . چادر نیلگون شب کم کم روی جهان و دا منه افق را گرفته رو بسیاهی میرود . رنگ کلکون شفق را می پوشد ودا منه آسمان را تاریک می نماید .** *شب است وماه ازز یر کوهسارسر کشیده روی این دشت خاکزاررا بضیاء نقره فامش روشن می سازد . مناره های کهن بروشنائی مهتاب چون عمود سیمینی بمقابل فلك سر بر افراشته عظمت گذشته این وادی خاموش را اعلام میکند .درین جهان تنهائی وشب مهتاب درین ساحه غمناك و مدفن مدنیت وطن بیاد روزگاران پیشین افتاده ام .بلی از روزی که چشمم بتا ریخ غزنویان افتاده . از زمانی که بروی صفحات کتب عصر طلائی این دودمان نامدار را مشاهده نموده ام و هنگامی که از ادبیات عصر محمودی اولین مصرعی را مطالعه کرده ام ، درامید این زمان سعادت بوده زیارت قبرستان دانایان وفلاسفه وطن را از تکالیف وفرا یضم می شمردم . این است که بر مزارشان میگردم و بر خاکشان سرشک میبارم .آیا خاقانی شیروانی بدیدن طاق کسري مهیج نگردیده بود كه من نگردم ؟ آیا باعقده های درد ل و نالهای جانکاه خود نسروده بود :١٠٦٢[BLANK PAGE]عكس نيك محمد خان معين سوم وزارت داخليهشماره (یازدهم) سال دوم خرابۀ زار غزنین (٢٥)هان ایدل عبرت بین از دیده نظر کن هانایوان مداین را آئینۀ عبرت دانکه من نیز بآه و فغان بیربطم بسر نوشت این عروس زیبائی که غزنیش مینامیدند نگریم ؟ آیا این مناره های بلند بالا، این خار زارهای نا هموار، این اتلال مندرسه، و این پارچه سنگهای ریزه ریزه بهمان زبان مترنم نیست که طاق کسری میخواند ؟ما بار گه دادیم این رفت ستم بر مابر قصر ستمکاران آیا چه رود خذلانآیا ستاره گان آسمان زیبائی و عظمت این سرزمین شهادت نمیدهند ؟ چه دیگری را نمی یابیم، که آن شهر زیبا، جاده های وسیع، منازل قشنگ و بساتین پرمحل آن را دیده باشد.یاد باد از آن زمانی که براین میدان خاک آلود، برین دشت ناهموار، برین مقبرۀ سهمگین و بالآخره برین مزار ملیونها انسان و هزاران دانشمند، شهری برپا بود که با دارالخلافة بغداد همسری میکرد.یاد باد از زمانیکه آفتاب جهانتاب با اشعۀ درخشان خود هر صبح و عصر گنبد های بزرگ و مناره های بلند این شهر مظنطن را طلائی می ساخت.یاد باد از آوانیکه زمزمۀ طلاب از دوازده هزار مدرسۀ غزنین چون نغمۀ مرغان چمن بلند میگردید.یاد باد از روزگارا نیکه سلاطین باصد عجز و نیاز تاجهمای مکلل خویش را بپایگاه تخت سلطان زابلی می نهادند.ای ماه جهانتاب ای عروس زیبای شب! تو بودی که روشنائی سیماب گونت را١٠٦٣( ٢٦ )شماره ( یازدهم ) سال دوممجله کابلبر قصر هاي بلند وكاخ هاي زیبای این گهواره مدنیت آسياي مركزي نثار میکردی . تو بودی که ضیا نقره فامت را به آبشار های غریونده و فواره های مرمرین آمیخته بیننده گان را شیفته وشیدا می ساختی .تو ای ستاره شبان وای لعبت كوچك آسمان ! از هزاران سال است که برین دشت خاك آلود ، برين مزار خاموشی که هر سنگش از مدنيت گذشته و عظمت پارینه آرامگاه غزنویان یادی می نماید چشمك ميزنی ، و بهمين يك چشم روزگار نخستین ، دورة ترقی ، عصر تجمل وزیبائی ، زمام آسودگي وغفلت وبالاخره آوان سیاه انحطاط وتنزل را مشاهده كردة اي همان قسمی که ويراني ، آتش گرفتن كار تاژ ، سوختن هرزيوليس ، وانهدام تروارا مشاهده کرده ای ، غزنین قشنگ مارا نیز در میان شعله های آتش نیز نظاره نمودي .** *ستاره گان میدرخشد وماه خود را گوشه کشیده آسمان مانند پارچه مخملین سیاهی است که بالماسش زینت کرده باشند؛ درین دشت پهناور غیر از من آواره کس نیست وبجز ناله بوم نه در هنگام رفتن پایم به پارچه استخوانی مصادمه کرده پاره ازان بمقابلم .... استخوان انسانست ، انسانی که بهزاران آسایش وآرامی در بستر نرم وخانه زیبا میزیست ، امروز کاسه سرش در میان بوته هاي خار دورك زده ازمصادمة سنگ پاره پاره میگردید ،** *ای دانشمندان که آثار مشهور تان تا امروز بر صفحه روزگار باقی است ای شعراء نامور و زبان آوران سخنور ! بر خیزید که در سرزمين دانش در جای مدارس و دبستانهای مشهور تان خارها و نباتات وحشی میروید برخیزید که در مجامع ادبی و علمی تان حیوانات١٠٦٤شماره (یاژدهم) سال دومخرا به زار غز نین(۲۷)کوچیان می چرد، ای استادان ماهر و حجاران زبر دست که شاه کارهای معماری و حجاریتان در وقتش سرآمد روزگار بود برخیزید که همه شان بنا همواری های پرخار و برآمدگیهای غبار آلودی تبدیل یافته ، خلاصه ای شهنشاهان فاتح ! ای جهانکشایان نامدار ! سر ازخاکتان بدر نمائید و بحال زار تخت و دیهیم تان نظری بیفگنید .ای سرسلسله دودمان نام آور غزنویان! اي شهریار با جرات و هوشمندی که در اثر زحماتتافغانستان عظمت تاریخی خود را مالک گردیده ، هندوستان بکیش فلسفه اسلامیت آشناگشت شاد باش که در تاریخ بشر نام نامیت باقی است .ای فخر دود مان سبکتگین ، وزیب تمام جهانگیران ، ای محيي علم وادب ، ای مشوق علماو سخنوران؛ ای محمود ، كه تا آفتاب طلوع و غروب می نماید ، تا ماه میتابد ، تافلكپایداری میکند نام شهیرت بخط زرینی در لوحه جهان جاویدانست ، ، برخیز ، برخیز ، سر بر آورو چهره غبار آلودت را پاک نما و بغزنین بنگر . آن عروس زیبائی که بزحمات زیاد در جلوه اشمیکوشیدی ، همچو تو ردای خاکی در بردارد و بخرد و تذکار بلند و قیمتی که از فتوحات توو پور نامدارت یاد مید هد در وادی فراموشی شتافته ...پاری از شب گذشته و خواب برمن طاری گشته ؛ دیده ام را هر دم که برهم میگذارمنوحه بومی مرا بیدار میسازد که مانند من بر حال زار و سر نوشت واژون این مدنیت کهنناله میکند و از پنجه شهباز فلك فرياد می نماید .درین میدان و سیع در جائی که هزاران آدم رهایش داشته و بصدها دانشمندسبری گشته در محل بوستان پای پر گل ، گلستانهای مزین ، قصور عالی و کاخ های باشکوهغیر از من آوا ره کس نیست که بر نا پایداری جهان بگرید و از نیرنگش متأثر گردد ،چه آرامگاه هزاران بشر ، تخت محمود ، قصر مسعود و باغ بهرام گردش گاه غزالان شده۱۰۶۹شماره (یازدهم) سال دوممجله کابل(۲۸)و گوشۀ آشفته حالان :این کهنه رباط را که عالم نام استآرام گه ابلق صبح و شام استبزمیست که وامانده صد جمشید استقصریست که تکیه گاه صد بهرام استای آسمان بیداد وای چرخ سفاک چشمی که آسایش و سعادت بشر را به بیند ؛ نداریو نگاهی که بدیدن دل شاد و روزگار نیکوئی خورسند گردد در تو نیست .ای چرخ فلک خرابی از کینه تستبیداد گری پیشۀ دیرینه تستای خاک اگر سینه تو بشکافندبس گوهر قیمتی که در سینه تست** *شاید این زمین را که پامال مینمایم محل عبادتگاه پیشین غزنویان است . شاید اینفرو رفته گی تهداب همان صومعۀ زیبای مسلمانان است که چون پارسیاس شهر آتن ،عمل فیدیاس شهیر مرجع خلائق بوده شاید این خطه موضع پرستش گاهی میباشد کهمحمود از خود بیادگار گذاشت و در آتش جهانسوز بسوخت . مسجدی که از جامعۀ دمشقبارها برتری میجست بلعمی و سائر مؤرخین از صفتش صحیفه ها نگاشته اند .خواب بر چشمانم غلبه مینماید پاهایم توان رفتن ندارد و خود را در خور نشستننمی بینم . پارچۀ ابری روی مهتاب را گرفته جهان را تاريك ساخت . نالۀ مرغکانگوشه گیر بآهنگ غمناکی . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .( ۲۹ ) خرابه زار غزنین شماره (یازدهم) سال دومدر میانه میدان پر اشجاري عمارت بلند قرمزی قد برافراشته که در روشنائی ماه چوندانه مرواریدی میدرخشد . رواق های بلند وکمان های طلا اندودش تلألو مینماید .ضیاء مهتاب برجدارها و پایهای مرمر رنگا رنگ این صومعه انعکاس نموده آیاتقرآنی را که بر سرکانها منقوش است هویدا میسازد . این مسجد بزرگ چون صفحهمینا تور بهزاد هروي و کتب مطلای پیشین دلکش وز مین آن از رخام سفید مفروش ومنقوشبطلا ولا جورد است . نواره های آب در روشنائی ماه چون درخت های مرواریدی مینمایندکه در لؤلؤ نثاري ادامه دارند . در شبستان نیز حوضهای کوچکی موجود است که ازلاجورد وسنگهاي رنگارنگ دیگر خاتم كاري شده فواره های لطیفی در آنها آب میپاشد.درختان هر گل وازهار خوشبو سرتاسر این صومعه را گرفته على الخصوص عبادت گاهمخصوص غلامان شاهی را حائل گردیده که در اعیاد و ایام جمعه در انجا ۲۰۰۰ غلامحضور بهم میرسانید ، صحن این مسجد بمرمر سرخ و سفید مفروش است ؛ پانزده حوضوفوارۀ بزرگی در آن جا دارد .در کنار آن عمارت زيباي ديگري است از سنگ سبز ؛ که ارتفاعش از مسجد کمترنمیباشد . وبالاي مدخلش كتيبه مینماید که بروى أن طلب العلم فريضة على كل مسلم ومسلمةبا خط ریحان منقوش است .در کنارۀ دیگر مسجد عمارت زیبا بالا یخة قشنگي واقع میباشد و از سر لوحۀ آن میتوانپی برد که کلیشه و موزیم سلطان محمود است . در قبال این صومعة قشنگ باغ زیبائی استکه شرشره هاي آبش در روشنائی ماه چون پارچه های زربفتی میدرخشند و برگ درختانهر گلش از وزیدن نسیم تازه در حرکت افتاده . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .بازهمان بوم شوم از خوابم بیدار کرد یا از خیالم منصرف داشت ، اي کاش که همه عمرمدرین رؤیا بسر میرفت و نام بيداري را نمی گرفتم ؛ . . . چه شد آن عمارات زيبا ومعابد مجللو بساتین عالی و گلستان قشنگ . . بازمام واين خارزار خاك آلود . منم و این سنگریزه های١٠٦٧شماره (یازدهم) سال دوم مجله کابل ( ۳۰ )در دشت ، منم و این خاک توده های سیاه آواز بوم در قلب شب بلند است . . . . از دورصدای قدمی میآید و متعاقب آن آواز شوریده فلک را میشکافد و در میان دشت طنینانداز میشود .بسیار بگشتیم بگرد در و دشتاندر همه آفاق بگشتیم بگشتکس را نشنیدیم که آمد زین راهراهی که برفت راهرو باز نگشتآواز تاثیر این آشفته بی خانمان با صدای بوم در تاریکی این مزار در آمیخته در تپه هایدورا دور پیچیده به این شب تار میافزاید . . چه ماه نیز تازه غروب نموده . . . . . .١٠٦٨شماره (یا زدهم) سال دوم قصیده (۳۱)(شاعر معاصر)شاعر شیرین سخن جناب «سید سکندر شاه» کاظمی متخلص برعنا باشنده پشاور که اصلاً از خانواده هایسادات قندهار و از چندیست این خانواده محترم از وطن اصلی دور و اقامت گزین پشاور شده متاسفاً تا حالما از احوال این شاعر شیرین وطن بی سابقه بودیم. اینك معزی الیه درین موقع دو سال دو قصیده و شرحمختصر حیات شان که از طرف یکی از دوستان آنها با نجمن واصل شده ما را مختصری از هویت خود مستحضرو ما برای معرفی کردن قریحه بلند شان این قصائد که یکی در مدح اعلیحضرت محمد نادر شاه غازی تاجدارمحبوب خود ما و دیگر آن در مدح اعلیحضرت پهلوی تاجدار ایران است درین مجله بنظر قارئین محترم میرسانیم: ـ(قصیده)در مدح اعلیحضرت غازي خلد الله ملكهاندیشه را زجیب سخن سر بر آورم خورشید تازه را سحري دیگر آورمتا سر ز فكر دریم دانش فرو برم گوهر برون ز طبع گهر پرور آورمخط در كشم بنامۀ پارینه در سخن تا نام شه بسر ورق دفتر آورمطوطی نیم مگر بكمال سخن ـ سخن شیرین تر از تبرزد و از شكر آورمبا این بیان چه جاي عجب گرزفیض طبع در هیئت سخن ز نفس پر بر آورمرعنا بذوق مدحت سلطان ذي وقار هر بیت را ز بیت دگر بهتر آورمتا در گه بلند فملك جـاه نادري جز آفتاب بخت كرا رهبر آورمتا من بجلوه گاه شهنشاه ذو الكرم این خط بندگی بسر محضر آورمگویم که ای نشان جلال گذشتگان نام سخن بنام تو بالا تر آورمزیبا تر از هنر شود عیبم بچشم خلق گر در قبول شاه كرم گستر آورمتا کی من از تراکم نیسان حادثات همچون صدف زدیده تر گوهر آورمتا کی بفصل گل من مجنون ز خار دشت اندر رگ نظاره فرو نشتر آورمخندم به بزم عشرت اگر یکدم از نشاط بس ناله ها برون ز دل مزمر آورمدل داغما نجنان که ز گلگشت لاله زار دامن نگاه را همه پر اخگر آورمبا این دل فسرده نفس گرنه در کشم بیرون حرارت از جگر آزر آورممگذار تا که وقت چنین رایگان رود مپسند اینكه عمر بباطل سر آورماز فیض تربیت نه عجب گر بروزگار صد عنصری بعهد تو در عنصر آورم۱۰۶۹شماره ( یازدهم ) سال دوم مجله کابل ( ۳۲ )کی بار بارگی منوچهر بم کشد بار ار بیارگاه چو تو سنجر آورمخاقانیم برون ز گریبان سر آورد روزي بدست دامن خاقان گر آورمکارم بدین کلاه نمد سر کشد ز چرخ گر شاهد مراد خود اندر بر آورمداد سخن کرم ندهد کس چه جای غم من داوری بداد گه داور آورمطبعم بمدح کس ز غنا نشکفد ولی شاها ز شوق مدح تو شعری تر آورمعیب است عرض نکته بجز نکته پروران این نکته جز درت بکدامین در آورمشوقم بدان کشیده که در موکب جلال فرش از برای مقدم سلطان سر آورمکی بر فراز مدحت شه پر توان زدن کر مرغ خامه را ز سخن شه پر آورمتا بر زبان ز صفوه خلقش رود حدیث از بهر شست و شوی دهن کوثر آورمحرفی گر از تقدس ذاتش رقم زنم بال ملک ز چرخ پی مسطر آورمرمزی ز روشنی دلش گر بیان کنم چوب از درخت طور پی منبر آورمبا آن نظر که خود صفت کیمیا در اوست همسنگ خاک رهگذرت بازر آورمآئینه کی بهم زند از هیبت مژه گر جوهرش زدیده اسکندر آورمز نهارم از تو گر بود از زخم روزگار جوشن ز آسمان و ز خور مغفر آورمشادم از ینکه غم نبود گر بعهد تو بر کف چراغ گیرم و در صرصر آورمناهید را چو شیشه برقص اندر افکنم خورشید را بدور تو در ساغر آورمسر برزند چوموج عطائت ز قلزمی من بشکنم حباب و بکف گوهر آورمزانجا که در سراست هوایم ز خواجگی آن به که تن بخدمت شه نوکر آورمهر شب ز پر تازه هما بالشی نهم شه را وز اطلس فلکش بستر آورمهر صبح بهر دیده بد بر درت شها مجمر ز آفتاب و سپند اختر آورمبر رغم خصم تا در غازي سزد همی گه خامه را بکار و گهي خنجر آورمقیصر بپایش ار ننهد سر زبنده گی بر گیرمش ز تخت و بخاک اندر آورمهر کس که سر ز حلقه فرمان برون کشد طوقش زنم بگردن و از پا در آورمگردن بحکمش ار نگذارد سخنوری مغزش به ضربت سخن از سر بر آورم۱۰۷۰شماره (یا زدهم) سال دوم نامه هندوستان(۳۳)نامه هندوستانبود سحرگاه که یکی نوجوانداد بمن نامه هندوستانبد سخنی چند در او آب دارمنتخب از چار خطاب بهاربر روش و طرز همین مثنویدر صفت پادشه پهلویاز قلم آنکه در ایرانیانهست مخاطب بشه شاعرانآن شعرا را ملك نكته سنجكز هنر و دانش و علم است گنجبه ز تبر زد همه گفتار اوستليك نگفت آنچه سزاوار اوستبا همه تشویش و پراگندگیخامه گرفتم به نگارندگیگرچه بهار است بكا مغز ترتا بطرازم رقمی نغز تراین رقمی چند که در نامه رفتنیست رقم خون دل از خامه رفتمرغ چمن تا طرب آغاز کردمطرب دل نغمه چنین ساز کردکشور جم را نشدی کار نغزتا نه بدی خسرو بیدار مغزشکر خدا را که درین روزگارتازه جهان گشت ز نو شهر یارتازه چنان گشت که شد زبده خلقکهنگی از سر بدو افکنده خلقاختر میمون بجهان تافتهچرخ کئون دور دگر یافتهشاخ کریم را علم افراختهکاخ ستم را زبن انداختهرو کش مینو شده خاك عجمباشه هیجاء فریدون حشمباز در افکنده ز اسکندریغلغله در گنبد نیلو فریدولت ما زندگی از سر گرفتطائر پر کنده دگر پر گرفتملت آشفته بساز آمدهآب زجو رفته و باز آمدهشه که چو خور بر سر ایران بتافتگنج زهر ذره ویرانه یافت١٠٧١شماره (یاز دهم) سال دوم مجلة کابل (٣٤)تا کند آباد ز ماوای جم هم نگذارد بجهان جای غمتیغ کجش کج منشان راست راست هر که سر افگند بر او بر نخاستچون سر همت بکمندش در است هر که در افتاد به بندش نرستچون قلم اندر ته شمشیر اوست آنچه زنظم است زتدبیر اوستاز نفس توسن شه روز جنگ زهرهٔ شیر آب و جگر خون پلنگبار خود آندم که بزین افگند لرزه بر اندام زمین افگندتاج گذارد بسر از مهر و ماه باج ستاند ز سپید و سیاهبه به ازین نعمت پروردگار خوش شه و خوش بنده و خوش روزگارآنکه چنین شه بمثل کاوه گفت حرف نسنجیده سخن یاوه گفتگفت « بي بخت همایون شدي » کاوه بدی باز فریدون شدیآنکه نه شاه است نیابد شکوه کاه نتواند که ببالد چو کوهبود در او تعبیه راز نهی تا سر او جست کلاه شهیشه نه فلانی و نه بهمانی است جز که سزا وار نگهبانی استای ملك الملك أنو شير واننام کیان راز تو روشن نشانای شهٔ ایران شهٔ بادین و داد چونتو پسر مادر گیتی نزادهیچ رهی نی که بتو باز نی هیچکست در عمل انباز نیکشور کی از تو قوی ساز یافت دولت جم از تو نوي باز یافتخود جم و نی زنده گرا کنون بدي تو خط فرمان تو بیرون شديآنچه بملك از ره بیداد رفت عهد تو آمد همه از یاد رفتسعی تو آتش زده در موج آب رأي تو تابنده تر از آفتابجنبش مهمیز تو در روز کین خصم بروی آرد از پشت زینخنجر خونریز تو در روزگار ز آب زند بر دل دشمن شرار١٠٧٢شماره (یازدهم) سال دوم نامه هندوستان (٣٥)پادشها جمله ثنا خوان تو بر تو دعا کرده و بر جان توتا که بدین ملك و بدین داوري داد نیاکان تو بیا د آوريقبضه بیداد بخود بر گماشت رشته داد آنکه زکف در گذاشتآنچه بکشت عمل انسان نهاد عاقبت الامر همان خوشه دادپادشها چرخ وزیر تو باد ملك جهان جمله اسیر تو بادآنچه بتو خواهم از ایزد نکوست وانچه بملك تو نخواهیم عدوستاختر دولت بتو تا بنده باد خرمتر از امروز تو آینده باددر عجم زان سخن آرای رادچون لب از ایراد غلط بر کشادکاین سخن از خامه بکاغذ سپرد، نصف زبانرا عرب از بین برد،گر عرب آمد به عجم باك نيست آنکه جز این داند از ادراک نیستزانکه عجم سخره اوهام بود ملك عرب مهبط الهام بودكي عجمي حرف ز دانش زده جز مي و ميخانه و آتشكدهتا عرب آورد کلام خدا خود سخن خلق بدر شد زجانور خدا سایه بر ایران فگند ظلمت او در دل ویران فگندقوم عرب بود که تا پا نهاد خاك عجم را شرف چرخ دادپیش عرب لاف زبان آورد این عجمي را که گمان آوردگفته اعراب تهی دست نیست نیست زبانی که از و پست نیستمنطق اعراب نه ایران است مخزن اسرار جهانبانی استحرف غلط نیست اگر راستید لفظ به در یوزه گری خواستیدحرف کجا بود و کجا آمده گر چه زجا رفت بجا آمدهپادشها عذر پذیرنده باشگرنه درست است تو گیرنده باشهست پیامبر (ص) عرب و هم علی (رض) وان دو جگر گوشة بنت نبی (رض)١٠٧٣شماره (یازدهم) سال دوم مجله کابل (٢٦)جمله امامان که هویدا شدند خود پسر حیدر و زهرا بدندمنکه ز اولاد بتول (رض) آمدم سخت ازین حرف ملول آمدمما گر از آنیم شما این چراست کین نه بآئین مسلمان رواستآقای «ارژنگی» که یکی از صنعت کاران معروف «تهران» است، درین نزدیکی ها انجمن ما را به اهدای چند قطعه رسم ها و اشعار نفیس خود یاد فرموده اند. اینک ما رسم و اشعار آن صنعت کار را (متشکراً) درج صفحات کابل مینمائیم.۱ - شیر اسیرروزگار پلید و سفله و پست شیر را بال و پر چنان بشکستکه نهادند روبهان بندش دل دنیا بحال زارش خستگشت چون شیر بسته زنجیر روبهان را نماند بیم از شیربا سرور و شعف بهم گفتند بستانیم داد خود ز اسیرپس از آن هر شغال و هر روباه آمدی در برش به نخوت و جاهبا تمسخر سوال از او میکرد با تکبر بوی نمود نگاهکه چه شد زور پنجه ات که چنین اوفتادی زبون بروی زمینخویش را پادشاه ما خواندی کو کجا رفت تاج و تخت و نگینپس از آن میزدند لبخندش که نکو کرده ایم در بندشزجر کش بایدش نمود کنون زنده بایست پوست بر کندش١٠٧٤( ۳۷ )شمارۀ ( یازدهم ) سالدوم زوال صنعتهر زمان بی سبب بر آشفندناسزاها بشیر می گفتندفكر فردای خود نمی كردندكينة دل به سینه نهفتندشیر نا گه سر از زمین بر داشتگردن خسروانه بر افراشتاین سخن را بصد مناعت گفتپس از آن دیدگان هم بگذاشتگر چه امروز زیر زنجیرماز جفای فلك زمین گیرمكس ولی رو بهم نمیگویداینقدر بس بمن كه من شیرمتهران - مهرماه ۱۳۰۷( ۲ - زوال صنعت )تا بكی سود من از عمر زیان خواهدرفتآمدم تنگ کی از جسم روان خواهدرفتروز روشن که بدین شکل بپایان آمدمی ندانم که شب تیره چسان خواهدرفتدل خود خوش نکنم ز آمدن فصل بهارزانکدانم که بهارم چو خزان خواهدرفتمگر آن یار ز نو آیدو بندد دهنمورنه از من بفلک آه و فغان خواهدرفتهیچ اندوخته جز نام در این شهرم نیستدر سر عشق تو آنهم ز میان خواهدرفتخلق بر نام و نشان فخر نمایند خوش آندورۀ که ز میان نام و نشان خواهدرفتهمچو ترسا بچه گر صورت خود باز کنیتاب و طاقت ز دل پیر جوان خواهدرفتهمدانی اگر آن مرد ندانست از اوآبروی همه اهل همدان خواهد رفتصنعت و علم و هنر را که تو حامی باشی !آه از آن صنعت و دانش ز میان خواهدرفتتهران ۱۳۰۷۱۰۷۵شمارۀ ( یازدهم ) سال دوممجله کابل( ۳۸ )غزلاثر طبع جناب سردار عزیز الله خان قتیل .گلستان برگ گلی مانند آن روهم نداشت همچو آن مو مشک از فر ناف آهو هم نداشتای کمان ابرو باحوال شهیدی رحم کن کو نشانی از خدنگ تو به پهلو هم نداشتجستجو کردیم اطراف چمن را همچو آب بوستان سروي بمانند قد او هم نداشتدوش میزد در چمن سنبل زرنگ خویش لاف خوب دیدم پیش گیسوی کسی بو هم نداشتماه با حسنش همی زد دوش لاف همسري بارخ او چون مقابل کرد مش رو هم نداشتبهله او باز بان حال گوید این سخن نازکیهای میان یار را مو هم نداشتاز غمش دیوانه گشتم کرد از بندم رها گردن ما لائق زنجیر گیسو هم نداشتیا ز این قلب حزینم را قتیل آئمه شکست آخر این آئینه ما باب زانو هم نداشت١٠٧٦شماره ( یازدهم ) سال دومحمد یزدان پاک( ۲۹ )اثر طبع شاعر فقيد وطن جناباحمد جانخان الکوزائی مرحومنقل از دیوان قلمی شاعر.منتخبات نفیسهحمد یزدان پاکای ز جود تو گنبد خضرا بی ستون و طنابها بر پاذره نور تو رسید بخور شد ضیا بخش خطة غبراقطرة یافت بحر از كرمت كه زند موج لؤلؤي لا لااز شمیم تلطف عامت شد معطر دماغ باد صباكرد پیدا ز جلوه نورت موسى آسمان يد بيضانفخه تا ز روح پاک تو یافت شد شفا بخش مقدم عيسىنيست موجود در زمین و زمان غير ذاتت بديدة بينايك وجودي و كونه كونه شدي جلوه گر در مراتی اشیامتجلى شدي بكسوت خاك يا فتى نام آدم و حواگاه گشتی سوار ناقة ناز بنشستی بهودج ليلیکه زدی جامة صبوري چاك همچو مجنون بعالم سوداهمه ليك ساختي پنهان در میان پرده و امق و عذراگر نبودي تو پس براي چه شد سعد پابند طرة سلمیاز تو یعقوب شد به بیت حزن بي يوسف نگشت نابینارو شنی هم زنور رویتو یافت کی قميصش بدیده داد ضياهم تو بودی که آدم خاکی گشت مسجود عالم بالاوز تو گردید سجده گاه جهان چار دیوار خانة بطحااز توشد پیچ و تاب زلف بتان وز تو مستست نرگس شهلا۱۰۷۷شماره ( یازدهم ) سال دوم مجله کابل ( ٤٠ )توشدی شاهد و صبوحی کش تو شدی جام و ساغر و مینادر ازل بود ذات اقدس تو متنزه ز بحث چون و چرااندران تنگنای بیرنگی نی محل صفات و نی اسماسر بسر نور بحت و لا اطلاق بلکه از جمله قید ها بالاداشت حسنت زغایت پاکی از خط و خال و زلف استغنابهر سرگشتگان راه طلب شد ز لطفت تنزلی پیداسوی وحدت زدی زحجله خاص يك قدم بهر عاشق شيدااحدیت بوحدت انجا مید حبذا لطف قادر يكتااسم و ذات و صفت عیان کردید ليك در پرده بطون و خفانه صفاتت زیکدیگر معلوم نه ز ذاتت تشخصی پیدالا متمایزاً لبعضها عن بعض لا من الذات اففعال لهاهمه در یکدگر چو شکر و شیر چون تبسم زلب نگشته جدالب و دندان خنده نمکین درهم آمیخته چوآب و هواچون جمالت ببرقع اجمال رفت چون آب خضر در ظلمامتجلی شدی بطرز دگر از عطا بهر انکشاف غطادر تعین دوم پی دل چاک آمدی از تعین اولیرفت اجمال و شد عیان تفصیل صفت و ذات یافت نام سواگشت ظاهر ائمه سبعه هر گهریافت گونه گونه بهاعلم و قدرت بروی کار آمد یافت آئینه حیات جلابصر و سمع و هم کلام قدیم کرد در منزل تمایز جاآفتاب ارادت از لی جلوه گرشد فراز چرخ علاجلوه گر گشت شاهد لاریب باخط وخال وزلف عنبرسابخرامید با کرشمه برون سربسر مهرلطف و نازو ادالب لبالب ز خنده نمکین طره افشانده همچو دام بلا۱۰۷۸(٤١)شماره ( یازدهم ) سال دومحمد يزدان باكاز كمر هيچ مي نيارم گفتخود دهانش مگر کند انشالعل نوشینش اندر آن محفلمیکشاند از شوق داده صلاآمدي رو كشيا ه در بازاربا همه نازكي و لطف و صفابحر جودت چو موج دیگر زدچمن روح یافت نشو ونمابا هزاران بساطت و تجريدشد شگفته دران چمن گلهابرگ شان بی کدورت تركيبرنگ شان بی كثافت اجزاهمه قدو سيان حضرت پا كهمگی سابحان بحر وفارنگشان ز احتياج رنگ بريبركشان راز کلفت استغناگوش بنهاده جمله بر فرمانهمه سر بر خط قضا ورضانه بدا من غباري از طغياننه بعارض نشسته داغ عصاهمگی خوانده درس لا يعصوناز اطاعت بکف گرفته عصاموج دیگر چو زد محیط وجودکشت امثال را بلند صداجمع گشته در آن لطیف و كثيفچون بوقت سحر ظلام وضيادر میان فرات ملح اجاجهمچو سد سدید گشته بپانبود در عوالم امکانهمچو آن عرصه فسیح فضابصفات مناسب اجساممتمثل شود در ان معنیخواستی تا ظهور تام کنیگنج بیرون کنی زكنج خفاصنعت افگند طرح معماریکاخ اجسام را فراخت بناچار عنصر چهار دیوارشسقف آن خانه گنبد مینا۱۰۷۹شماره (یازدهم) سال دوم مجله کابل (42)نقل از يك نسخه قلمی کتاب معرفت الحیات تالیف حکیم امیر ناصر خسرو بلخی که اصلابزبان عربی از طرف سید ابوبکر بیرونی ترجمه شده وبعدها بفارسی بقلم مرحوم فاضلملا نیاز محمد خان جرمی بدخشانی ترجمه گردیده است، این ترجمه ملا نیاز محمد خان قلمیودارای ۱۸۳ صحیفه بوده که بعدها ۶۵ صفحهٔ آن مفقود شده و مابقی تا حال در کتابخانهٔفاضل شاه عبدالله خان فخری بدخشانی موجود میباشد . شاه عبدالله خان از جزو ثانیکتاب مذکور که عنوان وصایای خسروی دارد مواد ذیل را استنساخ و بمجله کابل ارسالفرموده اند .وصایای خسروی :فرزندی ندارم ، تا او را در آغوش محبت گرفته و لمحات آخرینیکه در حیات با من دستوگریبانند تجارب مزیدة که در ارکان مختلفه زندگی بدست آورده وحاصل مزرعة حیاتمن است ، اکتساب کمالا تیکه کرده فنو نیکه آموخته ام فوایدیکه ازان برداشته ام یگان یگاناز جلو دیده هوشش گذرانیده و او را توصیه مینمودم ، تا از تجارب من کسب عبرت وازکمالات من تحصیل خبرت مینمود : ندارم ، آري ندارم !درین حالتیکه ریش سیاه مایل سفیدی است و يوماً فيوم در کاخ بنیان حیاتم تزلزل پیداستدرین دمیکه همدم و همنواي من مرگ است آخر درین ساعتیکه بجز از چند هزار جلد کتابدیگر ذی روح با من نیست ، دلم چون مریض تشنه کام و بیکس میخواهد که از سر چشمهٔدیدار فرزندی رفع عطش نماید واز اوراق دفتر خاطرش از صحایف کتب خیالش ، از ضبطنامه حواسش ، از تفسیر دماغش قدري با او صحبت کرده و يك خط حرکت لا یتغیر برایاو تمهید کند : -اما این خیال ممکن نیست ـ ليك دل هم تسلی نمیشود ، چه باید کرد ، ضرور يك فرزندیاقتباس باید نمود ، آن فرزند کجا و آن هوش جذاب کو ؟بهر صورت اگر حواس سالم را دارا باشد باز هم قدري مدار تسلی است ، لا علاجبرای رفع کدورت دل ، برای تسلیت خاطر فرزندي گرفتم ، اما چه فرزند ! فرزندي کهنه بانسان شبیه است و نه بحیوان غیر ناطق ، نه زبان تکلم دارد نه گوش حساس نه دیدهبصیرت دارد نه حواس آزاد !۱۰۸۰شماره ( یاز دهم ) سال دوم وصایای خسروی ( ٤٣ )هرچه هست باعث تقویۀ قلب و تفریح دماغ است این فرزند من خاك نیست اما از اجزای خاك است : اسم عزيزش ( حجر پاره ) تعيين سنش را غیر از رسام ( بديع السموات والارض ) کسی دیگر کرده نمي تواند .در آغوش محبتش گرفتم واز رخسارۀ تصوری آن بوسۀ خيالي برداشته نصایح پدرانۀ خودم را در حالتیكه احتضار خریف شبابش مينا مند و من به آن همنوائی دارم يكايك برایش ايضاح نموده گفتم :فرزند !هرگاه در انسان يك خاصيت مميزه موجود نمي بود ، هيچگاه اسم انسانيت به او نهاده نمی شد و آن عبارت است از ار تقاي تدريجي بمرامات قلبي و دماغی که محفظۀ اسرار انسا نیتش می نامند .و این ارتقاي تدریجی میسر نمیشود بجز ( توسل ، به حبل المتين علم ودانش ) تصور نکنی که این ارتقاي تدریجی را تنها انسانها از نیروی علم مالك شده و میشوند ، نه ، بلکه در انسان های وحشی ، حيوانات اهلی و درنده و نباتات و آب ها وحتی در جمادات هم ارتقاي تدريجي بوده : اما مقصد ازین ارتقا نه تنها بزرگ شدن حيوانات و نباتات ، از حالت صغارت بکبارت است ، بل آن نکته مهمه عبارت است از ترقی و تعالی فکریه در راه تامين و آسايش همنوعی و برتری شخصیت چه بجهان وجود وچه بعالم ارواح .آری تذكار شخصیت بجهان جسمانی در مقابل افعال بس قبيحه هم حاصل میشود و بسی از سلاطین ظالم حایز این موقع شده اند ، اما باز تردید میکنم که مطلب ازین اشتهار نه تذكار اسم شخص به شخصیت نفرین آمیزی است ، بلکه در مقام تحسين و آفرين و ياتقدير و تمجيد که استحصال این رتبۀ رفيعۀ ومميزۀ تقدير در مقابل تحصيل شرافت است و اس اساس مهم این شرافت تنها اكتساب علم است وبس .علم قطع نظر از انكه روح را تقویت ، جسم را قدرت ، حسیات حواس خمسه را هدایت و نظر به از دیاد تحصیل عقل را قوت و استطاعت می بخشد اینچنین خواص مستقرۀ آن با يك جامعه سرایت کرده و موجب تشحيد اذهان آنان گردیده ، ثمرۀ جلادت بار ( انما المومنون اخوة )۱۰۸۱شماره ( یازدهم ) سال دوممجله کابل(٤٤)اتفاق مادی و معنوي ، صداقت ومحبت ، خلوص وعقیدت ، روح سعی و عمل عزم و ثبات راتولید میکند .( باقیدارد )بهاربیار باده که در صیدگاه عالم هوشبذوق وصل جنون در فضاي دشت چمنپي صبوحي ساغر کشان محفل شوقدوانده است بصد رنگ ریشه امواجز گرمجوشی رنگ هوا عیان گردیدنواي سلسله شوق پرد ها دارددگر بساز جنون هوش بر نمی آیدنسیم عشرت این بزم شیشه در بغلستبقدر چشم کشودن طرب قدح پیماستبیا بسایه فرصت که میرسد بچمننه برگ دانم و نی رنگ اینقدر دانمزساز انجمن راز تا چه می شنودکدام رنگ و چه گل جوش حیرتست اینجابهار میرسد از موج گل کمند بدوشهوا زابر بهاری کشوده است آغوشنشاط جام بدستست و رنگ باده فروشز جویبار رگ گل بهار طوفانجوشکه در گرفته بآفاق آتش خاموشچوعندلیب توهم بر جنون زن و بخروشنگاه آینه شو کسوت تحیر پوشنفس بموج هوا محوساز و باده بنوشزخواب اگر مژه وا کرده بمستی کوشهمای رنگ زبرگ گل آشیان بردوشکه صف کشیده هجوم غبار رفتن هوشکه گل ز غنچه سر انگشت خود کشیده بگوشقبای ناز درید است خاک آینه پوشحدیث پرده رنگ از که باید م پرسیدزبان بوي گل آواز میدهد که خموش( بیدل )١٠٨٢(٤٥)شماره (یازدهم) سال دومشعرای افغانستانمشاهيرشعرای افغانستان(۹)نگارش سرور خان گویادر دربار خوارزم شاهیانرشید و طواط بلخی (۱) = اسم ولقب او را مورخین و تذکره نویسان بسیاق ذیل:امیر امام رشیدالدین سعدالملك محمد ابن عبد الجلیل عمری كاتب معروف بخواجه رشيد و طواط نقل کرده و نسب او را بخلیفه ثانی « رض » ( ۲ ) میرسانند ، تولد او در شهر بلخ که در انوقت یکی از امصار مهم و بلاد عظیم شرقی بوده در بین ٤٨٠ و ٤٨٧ اتفاق افتاده است و از آغاز دوره زندگانی داخل مكتب نظامیه که یکی از مکاتب شهیر شهر بلخ بلکه از مدارس فخیم و بزرگ آسیا در انوقت بشمار می آمد گردیده قسمتی از تحصیلات خود را در انجا به اتمام رسانیده است . بعد از ختم دوره تحصیل در خوارزم بدربار ابو المظفر علاء الدوله ابن قطب الدین محمد خوارزم شاه پیوسته و از ن به بعد تا آخر عمر در دربار خوارزم شاهیان بوده است روزگار ترقی و آوان عروج این شاعر زبردست و دبیر معروف بلخ( ۱ ) دولتشاه میگوید : « رشید مردی حقیر الجثه و تیز زبان بوده است از انجهة اورا و طواط نام نهاده اند چه و طواط مرغ کوچکی است که آنرا فر ستوك « پرستو » می نامند ـ نقل است روزی در خوارزم علما مناظره و بحث میکردند در مجلس خوارزمشاه اتسز ، و رشید در انمجلس بقیه اش بحاشية صحيفة ٤٦۱۰۸۳شماره ( یازدهم ) سال دوم مجله کابل ( ٤٦ )در در بار اتسز بوده و مدت ۳۰ سال در نزد این پاد شاه از ٥٢٢ تا ٥٥١ سمت ریاستدارالانشا و یا وزارت رسایل او را داشته است چون در انشای زبان عربی و فارسیمهارت تامی داشته ازین جهت یکی از دبیران معروف و منشیان مقتدر زمان خویش بودهو اتسز نیز مراتب علمی و ادبی او را محترم داشته و از هر جهت مراعات خاطر و ضمیر او رامینمود و در تمام این مدت چه در حضر و چه در سفر ملتزم در بار و رکاب این پادشاه بودهانی از و مفارقت نورزید . تا آنکه آخرین رباعی خود را در مدح و ارثاء اتسز که در درهٔخبو شان در سنه ٥٥١ بمرگ مفاجات در گذشت سروده و بر سر تابوت او میگریست :شاها فلك از سیاستت میلرزیدپیش تو بطوع بندگی می ورزیدصاحب نظری بکاست تا در نکردتا آن همه سلطنت باین می ارزیدرشید علاوه بر انکه روزگار جوانی و ایام نیرومند عمر خویش را بدربار اتسز بسریردو تا موقع وفات او ٥٥١ بحضورش تقرب داشت ، شهان ذیل نیز از معاصرین اوست :(۱) ایل ارسلان ابن اتسز ٥٥١ - ٥٦٨ - (۲) تکش ابن ایل ارسلان ٥٩٦٠٥٦٨ عطاء الملكجوینی در تاریخ جهانگشای خود ( ج ۲ ـ چاپ لیدن ) می نویسد : چون سلطان تکش دردو شنبه ۲۲ ربیع الآخر سنه ٥٦٨ در خوارزم بتخت خوارزمشاهی نشست ؛ هر کس ازشعرا و بلغاء در تهنیت او خطب و اشعار آوردند . رشیدالدین وطواط را که در خدمتآبای او سن از ۸۰ گذشته بود بمحفه پیش او آوردند . گفت هر کس برقدر خاطر و قریحهبقیه حاشیه صحیفه ٤٥حاضر بود ، در مناظره و بحث تیز زبانی آغاز کرد و خوارزمشاه دید که مردی بدین خوردیبحث بیحد و اندازه میکند و دواتی پیش رشید نهاده بود ، خوارزمشاه از روی ظرافت گفت کهدوات را بر دارید تا معلوم شود که از پس دوات کیست که سخن میگوید . رشید در یافت برخاستو گفت : « المرء باصغریه قلبه و لسانه » خوارزمشاه را کیاست و فضل و بلاغت رشید معلوم شدو او را محترم و موقر داشتی و بانعام و اکرام بی نهایت مستفیدش می ساخت . »« ۲ » محمد ابن محمد ا بن عبدالجلیل ابن عبدالملك ابن محمد ابن عبدالله ابن عبدالرحمن ابن محمدا بن یحیی ابن مردو یه ابن سالم ابن عبدالله ابن عمر رض معجم الادباء ، یاقوت جلد ( ۷ ) صفحه ۹۱طبع مصر.١٠٨٤شماره ( یازدهم ) سال دوم شعرای افغانستان ( ٤٧ )تلفیق تهنیتی کرده اند و من بنده را سبب ضعف بنیه و كبر سن قوي از کار فرو مانده است .بر رباعی که سبیل تبرك نظم افتاده است اختصار میرود .جدت ورق زمانه از ظلم بشست عدل پدرت شکسته ها کرد درستای برتو قباي سلطنت آمده چست هان تاچه کنی که نوبت دولت تستدولت شاه سمرقندی میگوید : این واقعه در بین رشید و سلطانشاه ابن الپ ارسلانروی داده ( ٣ ) سنجر ابن ملکشاه ٥١١ - ٥٥٢ وقتیکه سلطان سنجر بواسطۀ تمردو عصیان اتسز درجمادی الاخرى ( ٥٤٢ ) لشکر بخوارزم کشید وقلعۀ هزار اسب رادو ماه محاصره نمود - انوري که در رکاب سنجر حضور داشت رباعی ذیل را به تیرینوشته بقلعه انداخت .ای شاه همه ملک زمین حسب ترا ست وزدوات واقبال جهان كسب تراستامروز بيك حمله هزار اسب بگیر فردا خوارزم وصدهزار اسب تراسترشید وطواط كه اندرون قلعه بخدمت اتسز بود رباعی در مدح او و نكوهشاز سنجر در جواب رباعی انوری به تیری نوشت و بیرون انداخت :گر خصم تو ای شاه بود رستم گرد يك خرۀ هزار اسب تو نتواند برد...از پنجۀ سلطان سنجر خیلی بر رشید بر آشفت و سوگند خورد ( ١ ) وقتی کهشهر فتح گردد رشید را گرفته و هفت پاره کند پس از چند روز که هزار اسب را گرفترشید پنهانی گریخت ولی سلطان در جستجوي او مبالغه نمود تاحاضرش ساختند رشید رقعۀرا جمع بعفو جرائم خود از سلطان برای منتجب الدین بدیع کاتب ومنشی دیوان اعلایسنجری فرستاد مشارالیه بحضور سلطان عرض کرد وطواط مرغک کوچکی است نمیتواناو را هفت پاره کرد اگر سلطان امر فرمایند دو پاره اش کنند بهتر است سلطان بخندیدو باین لطیفه از سر خون او در گذشت .( ١ ) ر شید قبل از ین قصیدۀ هم در مدح اتسز و نکوهش از سلجوقی گفته و سلطان سنجرشنیده و برآشفته بود که مطلعش این است :اتسز غازی به تخت ملك بر آمد دولت سلجوقی و آل او بسر آمد١٠٨٥شماره ( یازدهم ) سال دوممجله کابل(٤٨ )(٤) شاه غازی نصرة الدین رستم ابن علی ابن شهریار ابن قارن ٥٢٣ - ٥٥٨ که از اعاظم ملوک آل با وند است رشید مناسبات دوستانه باحضرتش داشته و مدح او می گفته ، صله و وظائف مستمری از خزانه اش می گرفته .مقام علمی و ادبی رشید : رشید در نظم و نثر زبان فارسی یکی از دبیران زبر دست و شاعر با اقتدار بوده و کتاب حدایق السحر او از بزرگترین و مهم ترین کتب ادب و نمونه نثر فصیح اوست . در زبان و ادبیات عرب نیز مقام بلندی داشته و تا امروز نزد ادبای عرب منشات بلیغ و خطب فصیح او از شهکارهای زبان عرب محسوب است یاقوت در معجم الادبا میگوید : « رشید در آن واحد يك بیت از بحري در عربی نظم میکرد و بیت دیگر را به بحر جداگانه بفارسی می ساخت و هر دو را باهم املا مینمود . » هیچ شاعری تا کنون نظیر او نگذشته که اغلب دیوان خود را از ابیات مصنوع و مرصع و ذو قافیتین با يك نیرو واقتدار تمامی املا نماید دولتشاه می نویسد : « قصیده ای گفته که تمام آن مرصع و بعض ابیات آن مرصع مع التجنيس است و دعوی کرده که پیش ازین هیچ آفریده قصیده ای نگفته است که تمامی آن مرصع بوده باشد خواه بعربی و خواه بفارسی » لهذا ابیات او در موارد علوم معانی و بدیع و بیان از مهمترین شواهد اهل ادب بشمار آمده است :شعرای معاصر : انوری ، معزی ، سنائی، ادیب صابر ، سوزنی ، مختاری ، خاقانی ، سید حسن غزنوی و غیره از شعرای معاصر رشید اند انوري باو معارض بوده خاقانی وصابر با او مشاعره می کردند . انوري ادیب صابر را بر رشید در شعر ترجیح و خاقانی برخلاف رشید را افصح می شمرده و در مدح او گفته :اگر بکوه رسیدی روایت سخنشزهی رشید جواب آمدی بجای صدارشید برعلامة جار الله زمخشری که از فضلای مشهور است و با رشید مراوده داشته انتقاداتی وارد کرده و زمخشري همه آنرا پذیرفته است و يك رسيلة انتقاد آمیز او را نسبت به علامه زمخشری یاقوت در جلد (٧) معجم الادباء صفحه ( ٩١ و ٩٢ ) ضبط کرده است .تاریخ وفات : یاقوت حموی و جلال الدین سیوطی وفات او را در ٥٧٣ ضبط کرده اند١٠٨٦شماره ( یازدهم ) سال دوم شعرای افغانستان ( ٤٩ )ولي دولت شاه سمرقندی وفاتش را در خوارزم در سنه ٥٧٨ و مدت عمرش را ( ٩٧ ) سال می نویسد و مدفنش را در جرجانيه خوارزم می داند .آثار رشید وطواط : ( ١ ) دیوان فارسي كه غالب موضوع آن فتوحات اتسز ومدح رجال عصر است تقریباً ٥٠٠٠ بیت است و تا هنوز فخمه آن بطبع نرسیده ( ٢ ) رسایل عربي در دو جلد كه عبارت است از ١٧٦ رساله و اکثر آن مسجع است در ١٣١٥ در مصر طبع گشته . ( ٣ ) حدائق السحر في دقائق الشعر که آخرین نسخه آن در طهران از روي نسخه قدیمی مورخ بسال ٦٦٨ هجري بسرمایۀ كتابخانه كاوه طبع گردیده است :نمونۀ سخن :بهار چهره جان را همی بیاراید جمال چهرۀ بستان همي بیفزایدسحاب روي شگوفه همی بیفروزد شمال جعد بنفشه همي به پیرایدیکی بکوه و بصحرا گلاب میریزد یکی بباغ و ببستان عبیر می سایدگل است شاه وریاحین همه سپاه و پند چنین سپه را لابد چنین شهی بایدگلست آري شاه و بنام او اينك ز خطبه كردن بلبل همي نیا سایددهان سوسن آزاد را بمدحت گل زبان ده است و گراضะاف ده بود شایدگشاده نرگس چشم امید را همه شب که صبح بر دمد و گل جمال بنمایدگرفته لاله بکف جام لعل و مانده بپای مگر بزم خودش گل شراب فرمایدبنفشه پیش در افگنده سر مسخر وار زخط طاعت گل نیم خم موه نگزایدمگر منازع گل گشت ارغوان ورنه چرا سپهر تن او بخون بیالاید** *چون بتو ایزد زمام جملۀ عالم سپرد تو بعالم در طريق بخشش و نیکی نگربر خلائق داد کن زیرا که در آفاق نیست نزد ایزد کس گرامی تر ز شاه دادگر۱۰۸۷شماره ( یازدهم ) سال دوم مجله کابل ( 50 )سیم و زر در وجه نام نيك نه کزروی عقل هست گنج نیکنامی به ز گنج سیم و زر** *مر ملك را بعدل ثباتست و انتظام مرعدل را بعلم ظهورست و اشتهاربی عدل نیست کنگره ملك مرتفع بی علم نیست قاعده عدل پایداراعلام عدل را بمساعی بلند کن وار باب علم را با یادي نگهدار** *همه کار گیتی بود بر قرار چو با عدل و دانش بود شهریارهر آنکس که در دست فرمان او زمام خلائق نهد کردگارهمان به که کوشد بنام نکو که آن ماند از خسروان یاد گارتو اصلاح گیتی از انكس مجوي که بر نفس خود نیستش اقتدار** *سراج بلخيبقول صاحب مجمع الفصحا به سراج الدین علا موسوم و ملقب بوده ولی عوفی او را معين الدین سراجی بلخي نگاشته · سراجی شاعر ومادح مخصوص خوارزمشاه بوده اگر چه هر دو تذکره نویس متقدم و متأخر در نظم و نثر او را بدرجات بلندی ستوده اند اما1088شماره ( یازدهم ) سال دوم شعراي افغانستان (٥١)متأسفانه تاریخ تولد ووفات او معلوم نیست و پیشتری ازین سراغی ازو نداده اند . نمونه سخن :هر كجا عشق یار می آید نالة عقل زار می آیدگلستانی است عارضش که در او گل خوبی ببار می آیددر دو چشم خیال عارض او عوض نو بهار می آیدبر من از نام عشق اوشب و روز ستم روزگار می آیداي جواد كه ملك ملت را از حسامت حصار می آیدبر محك قبول بی مهرت زر جان کم عیار می آیدشجر نظم را بمدحت تو از معانی ثمار می آیدصاعد بخت را ز خدمت تو از جوانی سوار می آیدترجمة محمد رضاخان متعلم مکتب امانیه« ویکتور هوگو »قوانین و نوامیس اجتماعی و عوامل تاريخي وروحی اقوام و افراد هر كدام براي جولان قلم شاعر ، ميدان مساعدی بوده و هست - هر يك از شعرا زمینۀ را در نظر گرفته و در آن زمینه موفقیتی مخصوص و تشخصی معین را احراز کرده .محبت مردم با نویسند گان از جهات مختلفه است ، برخی را استحکام ترکیب وبلاغت معانی شور انگیز شاعر مست میسازد و عده به سلاست ولطافت وروح آزاد نویسنده دلبستگی دارند ، همچنان بدایع ولطائف تشبیهات و استعارات وكنايات سبب محبوبیت محررین در جامه میگردد ، جنبۀ از مردم در میان شعرا فقط شاعري را دوست دارند که خود را زبان بی آلایش مليت و وطنيت قرار داده باشد و برای بیدار کردن عقول غافل۱۰۸۹( ٥٢ )شماره ( یازدهم ) سال دوممجله کابلو خواب آلوده با نغمات و بیانات شیرین و دلفریب و احیاناً درشت و هجو آمیز ، بايك قوةغیر مرئی که عبارت از قلم آتشین اوست با استبداد و ظلم ، تضییقات و فشار پنجه دهد .عده قلیلی از شعرا همه این اوصاف را دارا کشته اند ، دانت ، شکسپیر ، گوته و هوگوو امثال آنها از همین قبیل اند و هريك بافتخار قوم خود دفینه های حکمیتی بیادگار گذاشته کهدست روزگار حسود از محو آثار و نگارشات آنها کوتا هست .چون تاریخ حیات و ترجمه آثار شعرای نامی عالم منظور مجله شریفه کابل ، زید افادتهمیباشد ، لذا حیات هوگو را تحریر نموده و به مطالعه هموطنان میگذارد و در شماره هایآینده مجله از آثار او نیز منتخباتی را ترجمه کرده وبطور نمونه ادبیات غرب تقدیمخوانندگان خواهم نمود .کیفیت حیات هوگو: ویکتور هوگوسومین پسر جنرالی است موسوم به (کونت هوگو)از نژاد لورن (۱) ، مادرش موسوم به ( سوفی تر بوشه ) از اهالی نانت بوده ،هوگو بتاریخ ۲۹ فوریه ۱۸۰۸ یعنی قرن ۱۹ در شهر ( بزانسون ) در حوالی جبال ژوراکه بین فرانسه و سویس حایل است تولد یافته و خودش هم در مؤلفة او موسوم به ( فویدوتن ) ( اوراق خزان ) بسنه تولدش اشارت نموده تاریخ مزبور را مینگارد .پدرش دو پسر دیگر هم داشت و پسر بزرگ او اسمش « آبل » بود ، اگر چه آبل ازسائرین بزرگتر بود ولی بالعکس در ذهانت از دو برادر خورد خود کمتر بوده .برادر دومی او روژن نام داشت و تا اندازه شهرت به غزل سرائی داشته ، آنچه ازمدارك مستند معلوم میشود هوگو از آغاز طفلی شروع به تعلیم نموده ، در ایتالیا و اسپانیابا پدرش همسفر و ناز پرور بوده ، هوگو ازین سفرها یاد نموده و مخصوصاً در کتاب( اودا بلاد ) مذکور است ، پدرش مائل بود هوگو مانند او يك فرد عسکری شود ولیهوگو که در قلبش آتش شوق شعر و سخن سرائی زبانه میکشید به عسکریت چندان میلی نمیکرد .در اوانیکه ملت فرانسه به قوة ارادة متين قله های هوسات نفسانی را میخواست تسخیر(۱) از محال متز در شمال فرانسه و از جمله ایالاتی است که واقعات خونین در تاریخ فرانسه ثبت کرده است۱۰۹۰[BLANK PAGE]صداقت مندان مدیران ومامورهای وزارت داخلیه( ٥٣ )شماره ( یازدهم ) سال دومویکتور هوگوکند ، خانواده هوگو در پاریس عودت نمود و فرزند خود را به نزد ( كووان دي فويانتين )در باغی که مهر و محبت هو گو را جلب نموده بود به متعلمی سپردند ، ازین زندگانی خودهوگو در کتاب ( له راييون ای لی او مبر ) سخن رانده .چندی بعد هو گو در مکتب پانسيون كورديه مشغول درس گرديد ، ولى بعدها بمدرسةلوى ١٤ داخل تعليم شد ، اين متعلم شعر و ادبيات را نسبت بسایر مضامین دوستتر داشتو با عظمت روح واطمینان میخواست خود را ردیف و هم قطار ( شاتو بریان ) بسازد ، امانمیدانست خصایص روحی او سرنوشت سعادت ادبیات قوم خواهد شد .طبع خداداد و ذوق بلند او در عمر پانزده سالكي يك قطعه غزلیات و قصائد رابدار الفنون تقديم نمود و در سنه ١٨١٧ جایزه از اکادمی بدست آورد .اثرات اولیه هوگو :مد تی بعد از دریافت جایزه، این شاعر یک عده قصائد موسوم به ( ) نوشت، از همین جادشمنان و مخالفین بسیار پیدا کرد.گردوستان مخلص و شاگردان صمیمی نیز داشت که همه پیرو افکاراو بودند و جمعی به اسم سانترال رومانتيك تاسیس کردند ـ رئیس این مجمع ویکتور هوگو مقرر شد.پس از تحریر قصائد مذكوره هوگو بهمدستی برادرانش روز نامه موسوم به ( کونسروا تورلی ترر ) را میگذاشت و دران مدح خاندان شاهی و مذمت و برخلافی ادبیاتجدید را نشر میداد ، بهمین مناسبت لوي هجده برای او سالانه هزار پوند معاش میدادو رفته رفته این معاش تا ۲۰۰۰ پوند رسید.ادبیات فرانسه در دورة هوگو :از سنه ۱۸۲۷ تا ١٨٤٣ دوقوه مخالف يعنى كلاسيك و رومانتيك در ادبياتفرانسه و جود داشته ، اولی معتقد بود که ادبیات باید به وزن و قافیه پابند با شد ، و قدمفراتر گذاشتن ازینحدود دور از مسلک میدانستند ولی دسته دومی مؤسس آن هوگو بودعقیده داشتند که سبك هزار ساله قدما مندرس شد، رو به ابتذال و انزوال رفته ، بایدمراعات آن نشود ـ گفتگوهای بزرک این دو دسته در یکی از پیس منظومه های هوگوموسوم به ( هر مانی ) مشهور است .۱۰۹۱( ٥٤ )مجلة کابلشماره ( یازدهم ) سال دومرئیس روما نتيك يعنی هوگو برای کندن ریشة كلاسيك و تزریق ادبیات رومانتيك اشعار ، ناولها ، دراما ها ، کتب فلسفی و تاریخی نوشته و میتوان گفت که هوگو در ١٨٤١ کاملا از حملات شعرای معاصر و معاند خود فارغ گشت ، مگر هنوز از تشویشهای اداري و سیاسی رهایی نیافت بر علاوه بی اعتدالیهای روزگار نگذاشت نفسی راحت بکند چه در حینیکه هوگو در دنیای ادبیات افق جدیدی را روشن ساخت ، دخترش برای رفتن به عروسی به دریای سن غرق شد و اینحادثه قلبش را جریحه دار نمود ، ازینرو ضعف قوا و شدت غم چندی با او اجازه نگارش نمیداد ، سپس اینحالت را در برجسته ترین اشعار خود که تراوش روح داغدار اوست باسم ( کون تا نپلاسیون ) « یاد داشت های روحی » به رشتۀ تحریر در آورد که خیلی جالب نظر و جاذب دقت است .زندگانی سیاسی هوگو :طوری که نگارش رفت در ۱۸۲۷ هوگو قوانین ادبی رومانتيك را نوشت ، و نباید فرا موش کرد که در همین سنوات فرانسه ها از حکومت شارل دهم که خرابيهای آن دوره غیر قابل انکار است بتنگ آمده و در نتیجه او را از سلطنت مأیوس نمودند .اگر چه شورشیان بمرام حقیقی که بر طرفی شارل بود کامیاب شدند و لوئی فیلیپ را پادشاه مقرر کردند که بعدها به روا بورژوا ( که پادشاه بی تهذیب ترجمه میشود ) معروف گشت .لوئی اگر چه طرز حیات و دربار خود را خارج از رسوم شاهان گذشته قرار داد . ولی هیچگاه اصول جهان داری و سیاست مداری و مساوات را نتوانست بر قرار کند . ازینرو میبایست که فرانسه بار دیگر در تاریکی جهل فرو میرفت و این حالت توحش و جهل مدتی قدرت بخرج میداد جهل پسندان و بیشتر رجالی بودند که به تنعم زیسته و از جهل دیگران استفاده میکردند ـــــ تا اینکه رعایا نیز بنوبۀ خود در حصول رژیمی بهتر و تفکر در علل و اسباب آن در ١٨٤٨ بقوام و اساس دورة سلطنتی بهتری موفق و لوی نا چار بفرار انگلستان گردید .در ١٨٤٦ يعنى بعهد لوئی فیلیپ هوگو اعزاز تمام یافته و در مجلس اعیان مأموریت۱۰۹۲شماره ( یازدهم ) سال دوم ویکتور هوگو ( ۵۰ )داشت ، درین وظیفه سیاسی هوگو مدافع بزرگ دشمنان آزادی و حقوق حقه مردم شمرده میشد و خود را دو مکرات ( ملت خواه ) یعنی هوا خواه نظم و نسق معرفی میکرد که احاد و افراد ملت در آن حق مداخلت داشته باشند و بمردم می فهمانید که محور اعمال و افکار امرا تأمین آسایش و تهیه وسائل عشرت و کامرانی خود آنهاست - بعد از انقلاب ١٨٤٨ جمهوری دوم شروع شد و رئیس ایندوره برا در زاده ناپلئون اعظم مقرر گشت که سه سال بعد ، رسوخ خود را در مردم دیده و برای دائم خواهان ریاست شد ولی با اینهم قناعت نکرده سال بعد ناز و نعمت او را بیشتر فریب داد و درین نوبت اعلان پادشاهی کرد و خود را به ناپلیون ٣ ملقب ساخت - بظهور ناپلیون ٣ ، هوگو از پاریس عزیمت نمود و اولاً ، به بروکسل ، بلژيك ، و بعد ازان ژرزه و بالاخره به گرنزه ( جزائر بحر مانش متعلق به انگلستان شناخت ) در ۱۸۷۰ یعنی وقتیکه ناپلیون صغیر در جنگ سدان بدست آلمانها با عساکر فراوان دستگیر شد و فرانسه در سیر قهقرائی همه افتخارات خویش را از دست داد هوگو در ضمن این کشمکش و ستیزه مانند يك حامی توانا بحمایت فرانسه برخواست ، و سر از نو به مجلس ملی داخل ، در امور فکری و روحی تبدلات عظیمه را سبب شد ، و معلوم است که تا تبدلات فکری صورت نگیرد ترقی جامعه امکان پذیر نیست .در غیاب از وطن روح امید هوگو بیدار بود و آنهمه قهر و غضب را که در اعماق قلب او جا گرفته بود ترتیب داده به اسم ( شاتی مان ) در ١٨٥٣ ، و ( کوتا مپلاسیون ) در ١٨٥٩ و ( له لژاند دو سیکل ، ) نشر کرد .هوگو و اجتماعیات :در آخرین سلسله آثار هوگو به استثنای کتاب « رموز ابوبیت ، جمیع مسائل اجتماعی و مذهبی تحریر شده - در قرن قبل از و فقط و انراز مناسبات خرد با محیط آگاه شده و در نتیجه انقلابات علمی و معنوی طغرای علم و دانش را بخون خرافت پسندان نوشت و از ثمره جانفشانیهای هوگو فرانسه آنچه را که فاقد گشته بود واجد شد و هر چه نقصان داشت تکمیل نمود .١٠٩٣شماره ( یازدهم ) سال دوم مجله کابل ( ٥٦ )هوگو خائنین را خوار وذلیل میگفت ، شخص متنفر از جامعه را بدمیدید ، بشر و تعاون را لازم وملزوم میدانست ، در باره مجرمین عقیده داشت که به اثر تربیه صالح شده میتوانند .هوگو از آنها نیست که میگویند در سایه تعاون ، جنگ ونزاع ظلم واستبداد ازچار تقهقر ترك میشود ـ هوگو آینده بشر را روشن دیده ودر اثبات و قبولاندن این عقیده غریبی داشت عقاید هوگو قرار ذیل است : ــوقتی که میخواهد حیات بشررا ملاحظه نمائید باید بشررا ازسه پهلوي ذيل مطالعه کنيد :۱ ــ از پهلوي حیات وگزارۀ فامیل .۲ ــ از حيث عادات و اخلاق جامعوی .۳ ــ ازنقطۀ نظر مناسبات با طبیعت .منزلت شاعر بعقیدۀ هوگو :۱ ــ هوگو شاعر را شهنشاه جامعه تصور میکند و میگوید که ادبیات دارای علاقه ورابطۀ محکمتری است با ذات ملت تا تمام صفات وعلایق دیگران .۲ ــ افکار شاعر باید انعکاسات روح جامعه باشد .۳ ــ شاعر باید عيوب جامعه را بطور مستقیم ویا غیر مستقیم اصلاح ومحاسن آنرا تمجید نماید .٤ ــ موقعیكه شاعر از کوایف شخصی خود سخن میگوید باید طوری بنگارد که عیوب ومحاسن جامعه ازان مفهوم گردد .آنچه قابل تعریف است اینست که آثار او با اینکه از اجتماعیات بحث میکند بازخالی از لطف و دل انگيزي نيست .هوگو وطبيعت :با آنكه این شاعر اکثر سرگرم نگارش بوده ولی عوالم طبیعت را دوست میداشت ومانند اکثر شعرای طبیعی ، منظر گلزار ، بوی گل ، قامت گلبن وشکل ابر مجسم نموده١٠٩٤شماره (یا زدهم) سال دوم و يكتور هوگو (٥٧)و حیات دها تیان را خیلی توصیف نموده است.هو گو و معقو لات :هو گو از علم به معقولا تيكه هم در خارج و هم در تصور و فكر مجرد از ماده هستنداز قبیل عالم مبدأ و معاد بیان نموده ، او بيك خدای واحد إعتقاد داشته و خاموش شدنچراغ زندگانی را انتهای عمر ندانسته ، چنانچه قدرت ظاهری و باطنی او را میتوان ازینبیت خلاصه نمود :بلی ، مرگ حقیقت هولنا کی است ، مرگ حیات دیگر میباشد ، مردن را مرگنگوئيد بلكه تولدش بخوانید ؟ همچنین هو گو عقیده داشته که پس از مرگ آنهائی که در حالتآزا دي بر حقوق حقه تجاوز کرده اند باید زجر بشوند.مطالعات كتب فلسفی او از یکطرف دلچسپ و آسان ، مگر از طرف دیگر مستلزمصرف قوه عقل و فکر است اما درین آثار او نیز الفاظ نامأنوس و ايراد كلمات سنگینودور ازفهم نبوده است.هو گو و غرور:هو گو با تأثیر نگارش خويش بسیار معتقد است ، گاه گاهی مقام خود را بر قله شامخانسانیت دیده و میخواسته است که از آنجا نعرهای خود ستائی اش را بگوش هموطنانشبرساند - این کبر و غرور او در کتاب « برگهای خزان » در کتاب ، له لژاند دسیکل ،بملاحظه میرسد - در کتاب یاد داشتهای روحی قلم خود را آتشین و آبدار تعريفنموده . اکثر از هموطنان او تصوری کنند که فضیلت فروش نبوده و اگر هم بوده باشد غرور اوکه بیشتر از منزلتش نیست و براي اين مطلب میگویند که چون هو كورتيس مدرسة روما نتيكبود ازینرو برای تسکین آرام خویش و محض ابتذال شعرای کهنه پرست معاصر شاید کبرو غرور را اختیار کرده باشد.آثار هو گو :هو گو فصل معتبری را به ادبیات فرانسه علاوه نموده و مولفات او می باشد.۱۰۹۰( ٥٨ )شماره ( یازدهم ) سال دوممجلة كابلآثار منظومه :الف ـ تغزل : ( اود ابلاد ) را در سنه ١٨٢٦ و « بشرقیها » در ١٨٢٩ تحریر شده ، درین کتاب اکثر از عادات و مناظر شرق قریب را بیان نموده ، از عنوانهاي برجستة اين کتاب یکی « جنها » میباشد . « برگهاي خزان » درین کتاب از عوالم زیبائی کائنات سخن رانده ( ۱۸۳۱ ) و « ترانه هاي شفق » ، در ١٨٣٥ نگاشته است . آواز هاي درونی در ۱۸۳۷ به دسترس خوانندگان گذاشته شد . در کتاب « روشنائی و تاریکی » هوگو سعادت را به روشنائی و تیره بختی را به تار یکی تشبیه نموده است .هوگو سراسر هجو سرا و مذمت گوی نیست ، بل آنهائی را که لیاقت مدح و تمجید داشته اند تعریف نموده چنانچه از ناپلیون کبیر و عساکر او بار ها صفت کرده .( سال مخوف ) را در ۱۸۷۱ نگاشته و درین کتاب شکست ۱۸۷۰ فرانسه از المانها با تنهاي سوز مرقوم است .« در کتاب رموز جد شدن » هوگو از فامیل و وضع گذارة اطفال خويش بحث کرده و محبت فامیل واطفال را ستایش نموده .ب ـ منظومهاي هجو آمیز :درين حصه كتابيكه بر عليه ناپلیون ٣ در ١٨٥٣ تحریر شده مشهور است .ث ـ منظومهای رزمی :درین قسمت کتاب ( لى لژاند دو سیکل) و يك كتاب دیگر که با تمام نرسیده نگاشته شده است .٢ ـ تیاتر : ـ (هر نانی) که در ١٨٣٠ تحریر شده و حاوی قوانین جدید ادبیات فرانسه میباشد . ( ماریون دولورم ) در ۱۸۳۱ و ( شاه بازی میکند ) و چندین تیاتر دیگر نیز از قلم هوگو ، برآمده که درینجا بنا بر طول مقاله از درج اسماء آنها صرف نظر شد .٣ - رومانها :بوگ ژوگال در ١٨١٩ ، « هان دیسلاند » در ١٨٢٥ ، آخرین روز يك محكوم . در ١٨٢٩ « نو نترو دام » ، در ۱۸۳۱ « تیره بختان » در ١٨٦٢ « کار کنان بحر » در ١٨٦٦ « کاترون تریز » در ١٨٧٤ وغيره . . رومانهای معروف این شاعر می باشند .١٠٩٦شماره ( یازدهم ) سال دوم ویکتور هوگو ( ٥٩ )آثار مختلفهٔ هوگودرین قسمت « ویلیم شکسپیر » ، ( ١٨٦٤ ) « ناپلیون صغیر » ( ١٨٥٢ ) « تاریخ گناه » ، ( ١٨٥٢ ) بیشتر معروفیت دارند .موقعیت آثار هوگو :سلسله بیانات این شاعر سخن سرا زیباترین ثمره ذکاوت انسانی شمرده میشود .هوگو در ایجاز واختصار مهارت واستادي تمامی دارد ، مؤلفات او روان وسلیس و خوش آهنگ است ، اینحالت در تمام نوشته جات او مشهود است و مخصوصاً درین فن قسمت شعري او مقام بلند دارد .تشبیه را با نهایت باریکی میرساند ، اشعار او از حیث الفاظ بدیع وازروی معانی فلسفی لطیف و زیبا است . اکثر کلامش بمقام ضرب المثل رسیده کتب تاریخ او دقیق و واضح نوشته شده است .خلاصه ، گلهای عقل هوگو در هنگام پيري اش نیز پژ مرده نگشته و مقامات، علوي او تا اخیر عمر بر قرار بود .هوگو بتاریخ ٢٢ مه ١٨٨٥ بپاریس وداع زندگانی گفت و با احترام زیاد در پاریس دفن گشت .۱۰۹۷(٦٠)شماره ( یازدهم ) سال دوم مجله کابلشیلراز کتاب « کلوکه Kluge ادبیاتآلمانی تحریر و ترجمه آقای سلطان احمد خان« رشید » متعلم جماعت ٤ رشدیه مکتب امانیزمان ولادت و مرحله جوانی شاعر :بروز هائیکه گوته ، ادیب نامدار ومعروف آلمانی در قید حیات بوده واشعه درخشان آثار او فضای مملکت آلمانرا منور واهالی آنجا را مستفید می نمود ؛ شهر كوچك و زيباي « ماربرگ » يکی از شهرهای ورتمبرك نيز بوجود شاعر بزرگ و نوینی موفق گردیده و از آسمان ادبیات آنخاك اين ستاره درخشنده طلوع نمود .این شاعر نوین مراد از یوهان كريستف فردريك شيلر ، (۱) است كه در دهم نومبر سال ١٧٥٩ عیسوی پا بعرصه وجود نهاده .این مولود بزرگ کسی است که رشحات قلم و آثار فکر رسایش در آینده قریب در سرتاسر آلمان احساسات زنده و عواطف آزاد و بالاخره افکار مبهم ترقی خواهی و حریت تولید کرده و برای تعالی آنمملکت شالوده استواری میگذارد .پدرش در اوایل شغل جراحی داشت که در دوران جنگ هفت ساله بحیثيت سر بازی بمقابل دشمن رفت و رتبه نائبی یافت و بعد از چندی برتبة ( مایوری ) و ناظری باغ هاي قصر زولیتود نایل گردیده چندی بدین شغل مصروف بود .مادرش دختر یکی از هوتل چی های « مارباخ » وزن خیلی عفیفه و نهایت پرهیزگار بوده داراي ذوق سرشار و قریحه طبيعي عاليه وعاطفه خوب و بی آلایشی داشت .پدرش چون بواسطه مقتضیات ماموریت غالباً در نقاط مختلفی مسافرت مینمود لهذا تحصيلات پسر عزيزش « شيلر » هم در نقاط مختلفی صورت میگرفت واولین تحصیلات خودش را در شهر كوچك « لورش » نزدعالمی که « فاراموزر » نام داشت شروع کرده بود حتی در اولین آثار خود ( رهزنان ) خاطره را ازین استاد متذکر میشود . بعد از چندی از لورس کوچیده(1) Yohn Christopf Friedrich Schiller۱۰۹۸شماره (یازدهم) سال دوم شیلر (61)برای تحصیل بمدرسه لاتینی شهر (لودويك بورك) شامل گردید . تعلیم علوم اللهيات را خیلیمایل بود و از مطالعه انجیل مقدس، صحیفه های عهد قدیم، کتب لوتر و پاول هارو و غزلیاتکلرت خیلی محظوظ میگردید .(کارل او گن) یکی از سرداران آلمانی که مالك قصر زولتيود و پدر شیلر که ناظرقصر و یکی از صاحب منصبان اوبشمار میرفت درا نموقع مكتب حربی برای اولادصاحب منصبان در قصر خود تاسیس کرده و بموجب خواهش او پدرش شیلر نوجوان راداخل آن مکتب نمود .شیلر مدت هفت سال درین مکتب مصروف تحصیل بوده با وجود مضامین مكتبو ممانعت اولیای مکتب که باید بدیگر موضوعات توجه نکند ولی ذوق سرشارش قناعتنکرده غالب آثار شعرای جرمنی و غیره را مانند گوته، مسیح گلپ شتك، و شکسپیر رابا میل مفرطی مدققانه مطالعه میکرد و این مطالعات دقیق وی در آثار شعرا مخصوصاًآثار (مسیح گلپ شتك) در روحیات وي تاثيرات فوق العاده بخشیده و پرده جدیدیاز عوالم ادبیات را در صحنه حیات او برپا کرد .لهذا از همین زمان است که شیلر همه عواطف وافکار خودش را بطرف شعر و شاعريمعطوف داشته و بالآخره باوج کمال ارتقا جسته و یکی از شعرای بزرگ و نامی جهانمحسوب میشود .نخستین آثار او درین رشته عبارت از دو اثر حزن انگیز وی است که بطرز یکی ازشعرای مشهور المان (تارنت) مینویسد . لیکن این مجموعه های گرانبها بزودي از ميانرفته و بعوض آن ها يك اثر خیلی دلچسپ که از شاهکارهای ادنی او بشمار میرد آنرابوجود می آورد و این کتاب نفیس درا میست باسم (رهزنان) موسوم : که حاکی ازافکار آزادي خواهانه و عواطف طبیعی و بي آلايش و پاره تند خونی های جوا نا نه يكشاعر هژده ساله بوده است .آثار این شاعر جوان بعد از ترك مدرسه نظامی (کارل اکادمی) که از ان ببعدبشغل جراحی مصروف شد خیلی زیاد و مشهور گردیده در سال 1781 بمعرض نما ئش1099شماره (یازدهم) سال دوم مجله کابل (۶۳)عامه نداشته شد.چون ذوق او در تحصیل علوم مفیده خیلی سرشار و مایل بود از علوم بقدر دلخواه هر مضمونی را بداند لهذا شغل جراحی و فامیل و وطن خود را ترک کرده با یکدوست نقاش خود در همان عنفوان شباب بطرف ماننهیم (یکی از شهرهای جنوبی آلمان) مسافرت نمود و دویمین درام مشهور خودش را که موسوم بعصیان فیسوس کو در جنوا است در مقام ماننیگین تمام کرد این اثر وی بمعرض مطالعه ارباب فضل رسید و متعاقباً کتاب دیگرش که یکی از بهترین آثار او بشمار میرود (Kalle und siebe) درین موقع با تمام رسیده و در سال ۱۷۸۳ نیز بنمایش داده شد و خیلی جالب قلوب واقع گردیده و این اثر مجددا بلکه چندین مرتبه بطبع رسید.سردار (دالبرک) لیاقت شاعر را احساس کرده و باستخدامش اقدام و مقام شاعری تیاتر را بوی بخشید شیلر درین موقع جریده (رانیشی) که سپس به (تالیای نو) معروف گردید می نگاشت.مسافرت شاعر و بحران علمی او :شیلر بموجب دعوت یکنفر دوست صمیمش (کورنر) به لایپزیک مسافرت نمود درین سفر غزل نشاط را نظم کرد و در تابستان ۱۷۸۵ که در باغچه و منزل دوستش (کورنر) بود چهارمین اثر خود (ون کارلوس) را نوشته و اشاعه نمود.ون کارلوس لوحه ایست که تماماً احساسات بدیع و طبع سرشار شاعرانه دران منقوش و تزئین یافته و این یگانه درامی است که بعد ازان درامهای ثلاثه سابق که کم حالت استراحت طبع شاعر را نشان میدهد ولی درامهای قبل مبلغ و مشرح احساس جنگجوئی و حرارت جوانی و تندخوئی و بحران اخلاقی شاعر بحساب بودند، بالعکس ون کارلوس كاملا در يك میدان ملایمت که حاکی از افکار مدققانه و دور اندیشانه میباشد جولان مینماید.بعد شیلر از (درسدن) حرکت کرده بطرف (ویمار) مسافر شد و در ضمن مسافرت(تالیا) یکی از رب النوعهای که یونانیان بعد آنرا رب النوع شعر میدانستند میباشد.(مترجم)۱۱۰۰شماره (یا زدهم) سال دوم شیلر ( ٦٣ )از رفیقه قدیمی اش فیرو فون فولسکن وشوهر خواهرش باز دید نمود ، در زمانمراجعت از يك فامیل شارلوت نام با دختري نامزد شده که بعد ها در ( ۱۷۹۰ )رسماً عقدش نمود .شیلر در فامیل همین دختر با گوته شاعر معروف مواجه گردیده بودند ولي باهم بخوبیکسب آشنائی و دوستی توانستند . ودوستی اساسی شان ازین تاریخ ببعد صورت گرفته استشیلر ازین پس به تحصیل سوانح شعرای یونان وروم قدیم و آموختن علم تاریخ خود رامستعد ساخته و بزودی آنرا تحصیل نمود و بعد بتصویب گوته : وزیر صنایع و معارفو مدیر مكتب تاریخ گردید و هم مقالات تاریخی زیادی از قبیل مهاجرت عمومیه ، سوقیاتصلیبی قرون وسطی ، يك نگاه بحالات عمومی اروپا در اولین سوقیات صلیبی ، صنایعکه دران از تاریخ ایجاد صنعت بیان کرده است و تاریخ تغیر رژیم دولت متحده نیدر لیندو غیره نوشته و بمورخين كلك زيادي نموده است و باخوبترین وجه از عهده این نوشته جاتهم بر آمده است .در سال ۱۷۹۰ که نامزدش را عروسی میکرد نیز برتبه وزارت خود بر قرار بود ضمناًمریض سخت گردید که کاملا از حیات خود مایوس شده بود . یکی از شهزادگان محضجهت تقدیر فضایل او سالانه الی چهار سال مبلغ هزار ( تالر ) که هر تالر معادل سه ماركآلمانی است برای او هدیه کرد تا آنرا شاعر بمصرف مریضی خود رساند .آخراً شیلر ازین ناخوشی سخت صحت یافت و شوق تحصیل فلسفه خیالات او را بخودکشیده و بآن منهمك شد و در کمي زمان بمقصود خود کامیاب گردید ؛ چه رفیقش کورنراو را بافيلسوف یگانه وعالم فرزانه آلمان (کانت ) Kant y onn معرفی کرده و در محل درسکه کانت بدیگر طالبین درس میداد شیلر حاضر شده و مرتباً تحصیل می نمود .آثاریکه بعد ازین نوشته کاملا با احساسات وافكار فلسفی او پر ومشحون گردیدهو نکته های بس مهمی را که دلیل باستادی فکر بلند اوست درین آثار خود توضیح و مقابلانظار جلوه می دهد .چنانچه از کلام اوست : ( وقتا که طبیعت در روحیات شخصی نسبت بسایرین خوب تر١١٠١شماره ( یازدهم ) سال دومشیلر(٦٥)از قلم وي میبراید .در سال ۱۸۰۳ عروس ( مسینیا ) (Die Feindlichen) و یکسال بعد ازان (ویلهلم تل)معروف را می نویسد که این اثر حاوي از احساس حریت خواهی شاعر است .بعد از نوشتن این آثار قیمت بها به برلن مسافرت کرده و در آنجا بمناسبت عروسی یکشهزاده با شهزاده خانم غزل مشهور ( لطافت صنایع ) را انشاد مینماید .آخراً میخواست اثر دیگری را از خود بیادگار گذارد ولی دست اجل فرصتش ندادهناکاش گردانید لهذا در ماه می سال ( ١٨٠٥ ) عیسوي رحلت نمود .مسلك اين شاعر بزرگ ( ايداليست ) بوده و بر خلاف گوته که او هر چیزيرا بنظرعادي تماشا میکرد شیلر کاملا طرفدار آزادی فکر ، گفتار ، کردار بود آثار وی مملو استاز افکار و نظریات حریت خواهی و وطن دوستی که بخواننده اینمطالب را بیشتر القا مینماید .خواندن آثار او خوانندگان را بی اختیار جلب کرده و یکنوع رقت و تاثرات خاصی رادر قلوب آنها تولید می کند .همه اهالی آلمان او را شاعر آزاده میدانند . بالاخره شیلر مؤید یگانه عواطفبدیعة آلمانها بوده و خدمت بزرگی بملت خود بلکه در تمام جامعه بشری نموده آثارگرانبهایی از خود بیادگار گذاشته و ازین جهان نا پایدار گذشته است .۱۱۰۲(٦٤)مجلة كابلشمارة (يازدهم) سال دوموصفا تر اثر نماید خودش را اقلاً از تصور ظاهري اشياء نظر بخيالات شعرای عصري دور ساخته میتواند . )( شاعر یا خودش نمونه طبیعت است یا جوینده آن ) ( نخستین فعل شخص از روی ماده لوحیست و دومین عمل او از نقطه حساسیت وفکر ) قسمت سوم از زندگی شاعر و روابط آن با گوته :در سال ١٧٩٤ شاعر عالی مقام , شیلر , بعد از این همه مسافرت هاي زياد که سالها از آغوش وطن خویش دور افتاده بود دوباره مراجعت می نماید و پس از چندی مجله بنام ( هورن ) شایع میکند این مجله او ما هواره و با لطافت وجذابیت الفاظ و عبارات وحاوي از افكار فیلسوفانه و با ملاحظات عمیقانه حكيمانه ومضامین تاریخی نشر میگردید .در همین مواقع که شیلر از سابق طالب دوستی ورابطۀ گوته بوده است بمصلحت دوستانش دعوت نامه بگوته نوشته و از آمال قلبی خویش در ینموضوع وي را مطلع می گرداند گوته هم بکمال صمیمیت و آرزو پذیرفته بقبول دوستی این شاعر حاضر شده و ازین ببعد باهم بصورت خیلی صمیمانه وصادقانه دوست و هم درد می شوند و این دو ادیب بزرگ در يك زمانه مثل دوستارۀ روشن در افق مملکت آلمان میدرخشیدند .شیلر در عین زمان بترتیب و تنظیم آثار قیمت بهاي خويش متوجه بوده ضمناً بتنظيم اثر مشهور خود ( بلادن ) مصروف گردید و از نوشتن این اثر غرض او رقابت با گوته معروف بوده است .از بهترین شاهکارهای وی غزلیات ( دستكش ) ( غواص ) کلنگ های اییکوس ( کار زار با اژدها ) ( ضمانت کا سند را ) ( غزل ناقوس ) ( عيد نصرت ) ( سردار هاسبورگ ) وغيره میباشد که شاعر در بین کلام افکار عمیقانه ونكته هاى فیلسوفانه خود را اظهار و بخوانندگان نصایح گهرباري اهدا می نماید .در سال ١٧٩٩ (والنشتین) را که در سه قسمت بیان شده نوشته است ( بسترو تشتین ) (پیکولو مینی) (فوت والنشتین) در سال آینده ( ماري ستوارت ) نام يك درام حزن آوری ( تراژدی ) را می نویسد و بعد ( دوشيزۀ ارلیان ) که همان ژاندارك مشهور است۱۱۰۲شماره (یازدهم) سال دوم مجلۀ کابل (66)تقریظ وانتقادتصریح و تمنینگارش سید قاسم خان ترجمان انجمن ادبیجناب محی الدینخان (انیس) در شمارۀ گذشتۀ مجلۀ کابل مقالۀ راجع به اهمیتترجمه و جگر خونی های آن درج فرموده و دران نکات پر حقیقت و صحیحی را که فقط براییک نفر مترجم روشن فکر پس از تجربه های زیاد واضح شده میتواند ، تشریح نموده اندو میتوان گفت تشریحاتی را که ایشان در خصوص ناملایمات و زحمات ترجمه بیان کردهروشن ترین توضیحاتی است که دران مورد داده شده میتواند بقسمیکه کمتر کسی یافتخواهد شد که از توضیحات مشارالیه انکار نموده بتواند . بنده نیز در کلیۀ نقاط با جنابمحی الدینخان توافق نظر دارم فقط در قسمت اخیر مقاله که آقای انیس نظریات خود را در بابتشریح کلمات غیر مأنوس (که در زبان ما معنی مستقل و قطعی ندارد) ابراز فرمودهو توصیه مینمایند که باید مترجمین قبل از شروع ترجمه (خواه مقاله و خواه کتاب باشد)در فوق تحریری ، لغات غیر مأنوس را يك فهرست برداشته و يكايك بنویسند و طرزو مواضع استعمال و ریشه لغات مزبور را تشریح بدهند و بعد ترجمه را شروع نمایند ،درینجا بنده با آنکه بمقام فضیلت ودانستگی جناب موصوف ودسترس ایشان به ترجمهاعتراف دارم و خود هم درین شغل فقط سه سال میشود که بلدیت یافته ام معهذا بفکر۱۱۰۳شماره (یا زدهم) سال دوم تصریح و تمنی (۶۷)عاجزانه توصیه (قسمت اخیر مقاله) آقای انیس یعنی اینکه مترجم قبل از شروع ترجمه لغات غیر مأنوس را در فوق ورق يكايك تشریح دهد، براي رفع مشکل خوانندگان و تفهيم موضوع و بسته شدن موضوعات بالغات مزبور کافی و نافع نمیدانم، زیرا : فرض کنيم يك مقاله ده ورقی را برای ترجمه در دست داریم، اگر مطابق سفارش جناب محی الدین خان قبل از شروع ترجمه لغات غیر مأنوس و بیگانه را که (اقلاده کلمه خواهد بود) در رأس ورق پیهم نمره داده و هر يك را تشریح و تفصیل بدهیم و خواننده اول آن ده لغت را با تفصیلات آن خوانده بعد مطلب اصلی را شروع کند و در ضمن خواندن در هر صفحه با یکی از لغات غیر مأنوس مقابل شود و بخواهد شرح و تفصیل آنرا که در شروع مقاله یعنی چند صفحه قبل در ضمن چندین موضوع مختلف بقسم مختلط ، خوانده در موضع آن تطبیق داده و مطلب را بخود مدلل سازد ، چگونه امکان خواهد داشت هر يك از آن لغات بقسم صحیح در مغزش باقی بماند؟ بل، علاوه بر اینکه در موقع خواندن مقاله مفهوم و شرح لغات غير مأنوس (تشریح داده شده در فوق ترجمه) بخاطرش نمی ماند، از باعث خواندن موضوعات متفرق (مدعا از شرح لغات مذکوره) كه یکی با دیگر هیچ نسبت ندارد اصل و شرح آنهم بسبب بیگانگی در ذهن خواننده غير معتاد آمده دماغش را بحدي مختل خواهید نمود که در موقع شروع مقاله مضمون خود مقاله قطعاً خاطر نشین او نخواهد گردید تا چه رسد به اینکه هر يك از لغات در چند صفحه بعد، در موقع آن از روی تشریحاتی که در شروع مقاله خوانده شده، مدلل و تطبیق گردد! لهذا با شرح مختصر فوق که امید است آقایان مترجمین این مشکلات را فهمیده در معروضات ما را تصدیق نمایند تا اینجا بتوضیح پرداختم و نیز این مطلب را در عرايض خود قرار آتی اضافه مینمایم : -چون لغات غیر مأنوس و بیگانه را که در زبان ما يك معنی مستقل و قطعی ندارد و در موارد مختلفه معانی متنوع داشته میباشد، خوانندگان به آساني نه فهمیده و در موضع استعمال آن چنانکه باید، تطبیق داده نمیتوانند لهذا لازم است مترجم تشریحات لازمه لغات مذکوره را تا اندازه که مقدور است به عبارات ساده و عام فهم بنویسد ولی در کجا ؟ اگر مثل فرمودة جناب محی الدینخان در شروع کتاب یا مقاله نوشته شود، طوریکه در بالا١١٠٤شماره ( یازدهم ) سال دوممجله کابل( ٦٨ )ذکر شد ، موضوع از حالت اولی ( که لغات قطعاً تشریح داده نشوند ) هم پیچیده تر میگرددبنابرین باید شرح لغات مذکوره در حاشیهٔ همان صفحه که اصل لغت غیر مأنوس در ان داخلمیباشد تحریر یابد درین صورت دو فائده صحیح گرفته میشود :اول : مشکلاتی که در اجرای نظریهٔ آقای انیس از قبیل پیچیده شدن موضوع و مغشوششدن افکار خواننده ، و ضیاع وقت متصور است رفع میشود .دوم : خواننده موقع رسیدن به لغت غیر مأنوس فوری از روی اشاره معینه به حاشیهتحتانی مراجعت و تفصیل و تشریح لغت مذکور را می خواند و چون مثلی که در فوقگفته شد ، فهمیدن يك لغت غیر مأنوس و بیگانه ، ( که چندین مورد استعمال و معانیمختلف دارد ) مشکل میباشد ، خواننده ، بيك نظر هم اصل لغت و یکی در فقره ماقبل و مابعدآن و هم تشریح و تفصیل حاشیه را خوانده توانسته به اندک تعمق مطلب را می فهمد .نظریه عاجزانه در خصوص چگونگی و موضع نوشتن شرح لغات غیر مأنوس بقرارفوق عرض شد ، حال آمدیم بر يك موضوع یا مشکل دیگر که عموماً مترجمین در وقت ترجمهکردن به آن دچار میشوند و آن اینست : ــامروز در محیط ما بیشتر از چند لسان خارجی مثل انگلیسی ، فرانسوی ، جرمنی ، عربیو ترکی وغیره ، ترجمه میکنند ، تلفظ هر يك از السنه مذکور بادیگر ان قطعاً ربط و مطابقتندارد و بسا واقع میشود كه يك اسم خاص را مترجمین ما از هر يك از این زبانها ترجمه میکنند : ــیکی از انگلیسی دیگر از فرانسوی دیگر از المانی وقس على هذا . . . و تمام این تراجم در محیطبواسطه مطبوعات نشر میشوند چون طرز تلفظ هر کدام از زبانهای فوق با دیگر هیچمناسبت و مطابقت ندارد اغلب اوقات خوانندگان که همان يك لغت را در همان يك اخباربه تلفظ و آهنگهای مختلف میخوانند به اشتباه می افتند و همان يك اسم را چند اسم عليحدهتصور میکنند وبالنتيجه مقصد اصلی از دست ایشان میرود . اسم رئیس الوزرای چند وقتپیش المان را بطور مثال ذکر میکنیم : ــ اسم موصوف به زبان جرمنی « شلایسر » و بزبانفرانسوی « شلی شر » بزبان انگلیسی « سچلیشر » و بزبان عربی « شلی خر » و بزبان ترکی( شاید ؟ ) « سشليشر » خوانده میشود . پس اگر این اسم به تلفظات مختلف فوق١١٠٥شماره ( یازدهم ) سال دوم تصریح و تمنی ( ٦٩ )در مطبوعات ما نشر شود خوانندگان که اغلب به یکی از السنه مذکوره آشنائی ندارند چگونه فهمیده خواهند توانست که مراد از همان يك شخصی است و چطور حدس خواهند زد كه يك اسم اینقدر اشکال مختلف داشته میتواند ؟ مثل این هزار ها اسم خاص دیگر هم پیدا میشود . . . از قبیل پایتخت دنمارك كه بزبان دنمارکی ( کوپن هوپگن ) بزبان انگلیسی «کاپن هاگن» بزبان فرانسوی «کوپنهاگ» بزبان عربی «کوبین هیوجن» خوانده میشود یا اسم چاپان که بزبان فرانسوی « ژاپن » بزبان جرمنی (جاپون) به انگلیسی (جاپان) به عربی (یابان) تلفظ مینمایند . . .بنده این موضوع را بسیار اهمیت میدهم و هرچند تا امروز کوشش کرده ام طریقیکه این شکل و تشویش ذهنی را رفع نموده بتواند ، نیافته ام زیرا مترجمین مملکت فارس هم بسبب اینکه دران جا عموماً از لسان فرانسوی که در مملکت عمومیت دارد ، ترجمه میکنند ، دچار این زحمت نیستند و برای رفع آن کدام اقدام صحیحی ننموده اند .نظریهٔ شخص خودم که بر اثر مفاهمه با بعضی خارجیها ( معلمین ) اتخاذ شده ، برای رفع این مشکل اینست که مترجمین ( ۱ ) باید حتی الوسع اسمای خارجی را که در تراجم شان پیدا میشود ، به تلفظ مملکت اصلی آن بنویسند نه به تلفظ زبانی که ازان ترجمه مینمایند ( چنانچه در کنگرهٔ جغرافیا دانان عالم هم همین طریقه منظور شده است ) یعنی هرگاه اسم خاص اصلاً جرمنی است اگرچه ترجمه از لسان انگلیسی بشود ، لازم است به تلفظ جرمنی در ترجمه نوشته شود نه به تلفظ انگلیسی و چون در السنهٔ خارجی هم بهمین قسم عمل میشود ( ۲ ) یعنی مترجمین خارجی اسمای خاص بیگانه را عموماً به تلفظ مملکت اصلی( ۱ ) مترجم باید تا وقتیکه مطلب ما یترجم را خودش بدرستی و کاملاً نفهمیده بترجمه و افادهٔ عموم اقدام نکند .( ۲ ) در ممالك خارج يك طريقهٔ دیگر هم مرعی الاجرا است : وزارت معارف همهٔ اسمای جغرافیائی و دیگر کلماتیرا که در خود زبان معنیٔ مستقل ندارد ، جمع نموده وازروی تلفظات مختلفهٔ آن طبع و نشر میکنند و توصیه مینمایند تا تمام مترجمین در موقع ترجمه لغات مذکورا برهمان تلفظ معینه بنویسند ولی چون در مملکت ما بواسطهٔ عدم وسعت و شیوع ترجمه تا کنون به ساختن فهرست مذکور اقدام نشده طریقهٔ فوق را در بالا ذکر کردیم .۱۱۰۹( ۷۰ )شماره ( یازدهم ) سال دوممجله کابلنیز زحمتی نخواهد داشت منتها لازم میشود مترجمین طرز تلفظ السنة مبهمه را یاد بگیرند اگر چه اجرای این طریقه برای کلیه مترجمین چندان اشکال ندارد ولی اگر عموم مترجمین به اجرای آن مقتدر نباشند، دوائر جرائد که چندین مترجم برای السنة مختلفه دارند به آسانی به تعمیل طریقه مذکوره موفق شده و میتوانند که اسمای خاص خارجه را همیشه به تلفظ مملکت اصلی آن پیدا کرده و در اخبار آن اسم را همواره بتلفظ مذکور درج کنند (۱) به این طریق اسمای خاص در جرائد و غیره نشریات، از هر زبان که ترجمه بشود، بيك نوع آمده و خوانندگان از زحمت اشتباه خلاص میشوند.نظریه عاجزانه بقرار فوق تحریر شد ولی در هر دو موضوع مزبور که اظهار رأی شده، چون مثلی که جناب محی الدینخان در مقاله خود تذکر داده اند، مقصود از اظهار نظریه و تفصیل دهی عبارت از روشن ساختن مشکلات و نواقص ترجماتی است که در وطن ما نوپا بعرصه وجود گذاشته و مملکت ما بواسطه علمی نبودن زبان فارسی احتیاج شدید به آن دارد از خوانندگان محترم عموماً و از مترجمین کرام واهل قلم خصوصاً خواهش میرود در صورتیکه طریقه های متذکره صحیح و قابل اجراء نباشد، بدون ملاحظه نظریات خود را در اطراف موضوع مذکور و اصول صحیح تر ابراز بفرمایند تا اگر خدا بخواهد برای ما مترجمین نوكار يك راه صحیح پیدا شده مشکلات وجگر خونی های مترجمین و خواننده گان رفع گردد.(۱) و لغات معمولی مثل انجکسيون وغيره بهتر است به همان تلفظی در تراجم ذکر شوند که در مملکت معروف تر باشد.۱۱۵۷شماره (یا زدهم) سال دوم هیکل تراشی یونان و بودائی (۷۱)عالم تاریخترجمهاز رساله مجسمه تراشی كريك و بوديك در كاپيسامحررة موسيو ژوزف هاکن فرانسوی طبعپاریس ۱۹۲۶ (مترجم احمد علیخان)هیکل تراشی یونان و بودائیدرکاپيسا (کوهدامن حالیه)در سال ۱۹۰۰ موسیو الفرد فوشه در اثر گردش علمی منفعت بخشی در ترتیب کولکسیون آثار شمال غربی هند (۱۸۹۷ – ۱۸۹۰) در دایرهٔ مضمون (ابنیه و یادگار) (۱) چندین شایعات قابل توجه راجع به هیکل تراشی نموده بود. موسیو فوشه در آنوقت تا قلعهٔ علی مسجد درهٔ خیبر آمده، پیشتر ازین تجسسات عتیقه شناسی یونان و بودائی را ادامه داده نتوانست.چون افغانستان در اثر موافقت های ۱۸۸۳ حیات منزویانه محکومیت بسر می برد، احساسات کنجکاوانهٔ اروپائیان مدتی آنطرف سرحدات آن متوقف شده بود و طوریکه موسیو فوشه در نوشتهٔ خویش موسوم به (خط سیر هونتسق در افغانستان) (۲) میگوید:(۱) کتا بیست باسم ابنیه و یادگار که از طرف اکادمی کتیبه و ادبیات شایع شده جلد هفتم – صفحهٔ ۳۹ – ٦٤ لوحهٔ ٥ و ٦(۲) مطالعات آسیائی که در موقع بیست و پنجمین سالگره مکتب فرانسه در شرق اقصی از طرف اعضا و همکاران آن شایع شده است جلد اول صفحه ٢٥٨۱۱۰۸شماره (یازدهم) سال دوم مجلة کابل (۷۲)(طلوع اشعة حقوق بین المللی جدید و جلوس يك پادشاه فعال و منوري لازم بود تا مملکتافغانستان که شبیه خط فاصله بوده ، کم و بیش تحت نفوذ مناطق شمال غرب هند رفته بودیکدفعه مالك استقلال تامه شود و در نتیجه قبولانیدن حریت خویش از خارج دروازه های آنرو بداخل باز میگردد ) زمانیکه موسیو فوشه در سال ۱۹۲۲ رئیس هیئت اعزامی حفریاتفرانسه در افغانستان انتخاب گردید فی الحقیقت مزدی بود که دست اتفاقات و تقدیر در ازایفراست و صبر این عالم عتیقه شناس ارزانی کرده به او موقع داد تا قسمیکه تجسساتخویش را اصولا در مناطق شمال غرب هند (۱) تعمیل نموده بود در اراضی جدیدۀافغانستان هم بعمل آرد . موسیو فوشه جهد بلیغ نمود تا قصص مسافرت زوار چینی را ( آخرنیمۀ اول قرن هفت مسیحی ) با حکایات و حقایق مقامات محلی تطبیق داده معلومات مسافرینارو پائی را که قبلا یگان یگان وارد این مملکت شده بودند بران بیفزاید و بدین منوالسر رشتۀ حقایق را بدست آرد. همین بود که در طي معاینه مقدماتی خویش يك عده زیاداستوپه ( يك نوع ابنيۀ مذهبی است که دران عموماً اشیاء مقدسه را میگذاشتند) و معابدبودائی را نشانی کرد : در نتیجه در سراسر معبر مقدس کاوادی ترکستان را به مراکزمقدسة هند مربوط میکند عبادتگاهها و ملجاء زوار و غیره را نوت و نشان نمود.چنانچه در اثر همین معلومات مقدماتی همکاران رئیس هیئت اعزامی فرانسه سرراستپای کار به مقامات مطلوبه که عبارت از هده شریف ( هو ئستن هده را به اسم( هي ـ لو Hi – lo (۲) یاد کرده است ) و بگرام کاپيسا باشد حاضر گردیدند یلی مطالعات(۱) الفرد فوشه : یاد داشت در خصوص جغرافیای قدیم گندها را (شرح يك فصل « هوئنستن » )کتاب اطلاعیه مکتب فرانسوی در شرق اقصی جلد اول صفحه ۳۲۲ - ٣٦٩ .(۲) این محل را قبلا ژاکه Jacquet هم تطبیق داده است : درین باب کتاب خاطره هایکشفیات عتیقه شناسی افغانستان بقلم « هونی برگر » دیده شود (مجله آسیا ۱۸۳۹ صفحه ٣٨٦)هده در یادداشتهای جنرال کورت هم ذکر رفته (١٨٢٦) چنانچه در دفتر سوم صفحه ١١٥میگوید : «هده به سه کروهی جنوب جلال آباد واقع است ، خرابه های آن فوق العادۀ قدیم و آنجابعضی معابد قدیمه یافت میشود که پایتخت قدیم مملکت بوده است » .۱۱۰۹شماره ( یازدهم ) سال دوم هیکل تراشی یونان و بودائی ( ۷۳ )عالیشانی که موسیو فوشه (۱) نسبت به آثار عتیق گندها را بعمل آورده است موثق ترین رهنمائی برای سائرین بشمار میآید . حفاری که موسیو آندره گودار Andregodard سال ۱۹۲۳ در حوالی قریب « تپه کلان » هده نمود ( چنان نتیجه داد كه گوئی « يك موزیم صنعت یونان و بودائی منکشف شد » هر کدام از حجره های مکشوفه حایز مجسمه بود که مغز آن گلی و روی آن از يك ورق باريك چونه کار شده بود . یکی ازین مجسمه ها بودا را در حال رفتار نشان میدهد . موسیو گودار ( ۲ ) طرح لباس این مجسمه را معاینه کرده میگوید : « اگرچه این البسه ضخیم است لیکن مانند بهترین عصر لبسه یونانی سبك ولطيف میباشد . پاهای پر اعصاب این مجسمه برخلاف سائر آثار یونان و بودائی که غالباً ثقيل و بی نزاکت است به صفائی وتناسب خاصی تراش شده که تا حال نظیر آنرا ندیده ام » در هده و معابد تاکزیلا taxila که انجا « سرجان مارشل » مدیر عمومی شعبۀ حفریات هند كشفيات قابل ملاحظه (۳) نموده بعضی شاهکارهای بدست آمده است که با وجود قيافه كلاسيك یونانی خود مفهوم مهم بودائی در آنها مضمر است و بدین لحاظ میتوان گفت که « شکل یونانی و افکار هندی بهم در آمیخته اند » وجود این قبیل مجسمه ها تنها به مناطق شمال غرب هند و افغانستان محدود نی بلکه هیئت فن لوكوك vonlecoq و هیئت پلیو Pelliot نظیر آنرا در معابد خرابه ترکستان (٤) هم یافته اند .حصۀ زیاد مواد ساختمان این مجسمه ها که از تاگزیلا (هند) هدۀ ( افغانستان ) ، تومسوك Tumsuq و « کوتسکو » Chotscho (ترکستان) کشف شده مرکب از گل رست( ۱ ) فوشه : صنعت یونان و بودائی گند هارا جلد اول (۱۹۰۵) جلد دوم ( ۱۹۱۸ - ۱۹۲۲ ) .( ۲ ) نمایش جدید کشفیات تازه حفریات در افغانستان و چین . موزۀ گیمه ١٤ مارس ١٩٢٥ صفحۀ ۱۳ .( ۳ ) سر چون مارشل : حفریات در تاگزیلا - الفرد فوشه : تزئینات چونه استوپه ( خاطره های اداره حفریات هند نمره ۷ کلکته ( ۱۹۲ ) .( ٤ ) موسیو گودار يك مجسمه را که از هده کشف نموده با يك مجسمه که فن لو كوك الباتی از مقام کوتکو (ترکستان) کشف کرده مقایسه نموده است ،۱۱۱۰شماره ( یازدهم ) سال دوم مجله کابل ( ٧٤ )میده مرمر و چونه بوده است . سنگ شیست که ساختمان آن ورقه ورقه است هم بقسممواد بکار رفته چنانچه در کاوش های تپه های متعدد جلگه چاریکار که تقریباً ٦٠ کیلومتری شمال کابل واقع است لوایح بدست آمده است که در آن حجر مثبت شده اند .ما خذ این شیست ها را که از آن ابنیه مذهبی ساخته شده موسیو فوشه کشف کردهو عبارت از همان رشته تپه های شیستی است که کابل را از کوهدامن (۱) جدا میکند .حبنی که رئیس هیئت حفاری قریب يك استوپه خرابه تجسسات خویش را ادا مه میداد. بقایای ( دیری ) را کشف نمود که سابقاً اقامتگاه بهاری نمایندگان چینائی بود که به دربارکانیشکا ، فرستاده شده بود تقریباً سه کیلو متر طرف شرق موسیو فوشه ، برج عبدالله ،را معاینه نمود که محل ( شهر شاهی ) (٢) قدیم را نشان میداد .به فاصله ١٢ کیلو متری جنوب این ( شهر شاهی ) کاپیسا قریه « پای تاوه ، واقع استکه از ان در ١٩١٤ در اثر حفاری جوی ها بعضی آثار صنعتی یونان و بودائی کشفشده است که در موزه کابل موجود است چنانچه این مسئله را مدیر موزه کابل آقایغلام محی الدین خان به موسیو فوشه و موسیو ژدو بروی و یمن گفته بود همین ملاحظهموسیو دو بروی باجازه حکومت مستعمرات فرانسه در هند برای مدت ٤ ماه تحت اثر هیئتحفاری گذاشته شده بود تا اولین حفريات را در ان منطقه بعمل آرد لیکن شورش منگلو سلیمان خیل ماه ژون و اگست ١٩٢٤ اقدامات هیئت را متوقف ساخت . زمانیکه امنیتبر قرار شد از طرف موسیو فوشه مامور شدم تا از بلخ برگشته نقشه های مطروحهموسیو دو بری ، را عملی سازم .همین بود که در ١٨ دسامبر ١٩٢٤ حفريات را در منطقه جنوبی تپه که وسعت آنمحدود به ( ٣٠ تا ٤٠ متر طول - ١٠ تا ١٥ متر عرض ) بود شروع نمودم . عصر ٢٠ ماه(۱) P.B.Lrdu انگلیس کتابی راجع به ساختمان اراضی جلگه کوهدامن ، غور بند وراههندوکش نوشته است .(٢) موسیو فوشه : نوته راجع به خط السیر هوانستن در افغانستان مطالعات شرقی حصه اولصفحه ٢٦٩ - ٢٧٠١١١١شماره (یا زدهم) سال دوم هیکل تراشی یونان و بودائی ( ٧٥ )مذکور مجسمه مهمی مکشوف گردیده این مجسمه در سنگ شیست مثبت شده و بوداساکیامونیرا در حالی نشان میدهد که در اثر التماس شاه پرا زینجت کوزالا Prasenajitdu Kosalaکه بزعم خود معجزه دو گانه ( یاما کا راتی هاریا ) آب و آتش را نشان میدهد ( لوحه چهارم )از يك حصۀ بد نش آب میریزد و از حصۀ دیگر آن آتش زبانه میکشد و بدین حال در فضامانند کوهی که در عین حال مشتعل و سیل ریزان باشد میدرخشد (١) بدن بودا تنها تراشیدهنشده بلکه با او صحنه هم توام است که در قسمت فوقانی آن نقاب حاشیه دندانه داریموجود است بالای این نقاب تصاویر متقابله ، برهما ، و ، اندارا ، نقش است واخير الذكربوا سطۀ تاج شاهي (٢) از برهما تمیز میشود . مشعله های آتش که از بالای شانه ها (٣)زبانه کشیده به حصص تحتانی نقاب متصل گردیده است خال گرد اختصاصیه ( یورنا )بین ابروان بودا هویدا است . تارهای متجزی موی را که خط میانی از هم جدا کرده عموماًبه برجستگی جمجمه قرار یافته ( ٤ ) .نقاب بودا از يك تکه مجزا ساخته و نصب شده است چنانچه خطوط وصل آن مرئی است( در عکس بصورت خط سفیدی معلوم میشود ) گردن بودا کلفت و سایر اندام او عضلاتیوقوي است . لباس زیرین ( آن تا را و اسکا ) یکرقم جامه بلندي است که کنار راست آنکمي از بدن جدا شده و اثرات رنگ سرخ هنوز هم در آن نمایان است . از اینجا معلوم میشودکه تمام البسه وحصص برهنه بدن بودا از ورقه طلا پوشیده شده بود - يلان راهبي( سان کاتی ) کاملا شانه هایش را پوشانیده . دست چپ در حال جمع بودن قات یلان را(١) Divyavadna تالیف کاول ونیل - کمبریج ١٨٨٦ صفحه ١٨٣ و صفحه ٣٧٨ موسیو فوشهآنرا در جلد اول صفحه ٢٠٥ کتاب صنعت گر یک و بوریک گند هارا ذکر کرده است .(٢) فوشه : کتاب صنعت یونان و بودائی جلد ٢ صفحه ٢٠٥ .( ٣ ) اشکال شعله های معجز نما در مقام منگوئی قریب کنزل آسیای مرکزی بمعاهده رسیدهدر باب اشکال معجزۀ دو گانه در گند هارا به شکل ٢٦٣ صفحۀ ٥٣٥ جلد اول کتاب صنعت یونانو بودائی مولفه موسیو فوشه رجوع شود .( ٤ ) در باب طرح موی مجسمه های یونان و بودائی به صفحه ٢٨٩ جلد دوم کتاب صنعت یونانوبودائی مؤلفه فوشه رجوع شود .١١١٢شماره (یازدهم) سال دوم مجله کابل (٧٦)محکم گرفته و دست راست حرکت اطمینان (آبهای مودرا) ظاهر میکند. چرخه (كاك را) كه علامت سلطنت عالم است در كف دست بلند شده اش برجسته نقش شده است.وضعیت صوری قات های پلان واضحاً با قات های عمیق بعضی مجسمه ها تیکه قریب به نمونه یونانی باشد مثل بوداء موزه لاهور که فوشه انتشار (١) داده و بودائی که داکتر «اسپونر» از شهر بهلول کشف کرده است مخالفت دارد. پلان بودای مکشوفه پای تاوه ببدنش چسپیده است و قات های پر پیچ آن چنان وا نمود میکند که گوئی علیحده ساخته شده و روی پلان منصوب شده باشد (٢) چنانچه تمثالی ازین ترتیبات قاتهای لباس بوجه احسن در ترسمات تزئیناتی البسۀ عصر «کوپتا» (قرن ٤ ، ٥ بعد از مسیح) بودا های موزه «ماتورا» (٣) پیدا میشود لیکن در «ماتورا» صورت جسمانی باريك، شانه ها مدور، قد باريك و پاها طویل است و ازین میتوان استنباط کرد که آثار مذکور آخرین کار صنعت یونان و بودائی میباشد زیرا نزاکت و ملایمت كلاسيك خاص هندي را نمایش میدهند. بودای مکشوفه پای تاوه که در حال اجرای معجزه بزرگ است کار دوره تغیرات میباشد زیرا در حالیکه صنعت یونان را یاد دهانی میکند حاوی اصولات کار عصر «کوپتای» هندی نیز میباشد. بدین لحاظ ممکن است در آخر قرن سوم یا اوائل قرن چهارم مسیحی ساخته شده باشد. در حصه تحتانی تصویر بودا بطرف راست و چپ امواج کج و پیچی که صحنه معجزه دو گانه را تکمیل می کند در «بوایس آنوا» نشسته اند. مرکز قاعده صحنه که پیش برآمده از کل شش برگ و دو طرفه آن از گلهای ٥ برگ مزین شده است (٤) قسمت های انتهائی قاعدۀ چولی داشته که در کدام پایه نصب میشد لیکن پایه مذکور بدست نیامده است.سطح صحنه به چهار قسمت منقسم است: حصۀ اول نسبت به ناظر عبارت از قسمت(١) کتاب صنعت یونان و بودائی گندها را جلد دو لوحه دوم.(٢) قات های لباس بوداً بزرگ با میان علیحده ساخته شده و بعد ازان روی پلان منصوب گردیده است.(٣) وجل: کتاب حفریات موزه ماتورا (آله آباد) ١٩١٠ صفحه ٤٩ لوحه ٩ در کتاب تاریخ صنایع نفیسه هندو سیلان: صفحه (٧) شکل ١١٧ هم رجوع شود.(٤) فوشه: کتاب صنعت یونان و بودائی گندهارا. شکل ٩٦.١١١٣شماره ( یازدهم ) سال دوم هیکل تراشی یونان و بودائی ( 77 )طرف راست است که از تزئینات مثلث شکل زینت یافته و قسمت دوم طرف چپ بهتزئینات مربع شکل مزین است . تزئینات حصهٔ سومی لوزی شکل است و تزئینات حصهٔچهارمی دیده نمیشود . حمایل مروارید حصه جات مختلفه را از هم جدا کرده - در دو مربعاطرافی بصورت نیم تنه ( هارنی ) Harti پری اطفال که شاخی در دست دارد و( واج را پانی ) Vajrapani عامل رعد را نمایش داده اند بالای این دو صحنه دو بوداتحت درخت ( بودهی ) که از مروارید مزین شده نشسته اند ، به دو طرف خط الرأسصحنه دو حیوانی که نصف بدنش شاهین و نصف دیگرش شیر است بطرز فارسی نمایش یافته .صبح 21 دسامبر بعضی اشیای دیگری هم از مقام حفريات مذکور کشف شد از انجملهبه چند متری محلی که بودا معجزهٔ بزرگ پیدا شده بود بعمق دو متری زمین بعد از ظهر 21دسامبر لوحه سنگ پیزاره بدست آمد از چوبی که در قسمت فوقانی این لوحه کشیده شدهمعلوم میشود بلاشك لوحهٔ دعائيه كدام منارهٔ استوانه شكلي بوده .اشخاص صحنهٔ لوحه عبارت از : دو محب Zelateur غير روحانی ( اپازاکا )سه زن و سه طفل بدور ( بودیس اتوا ) میتریا، بودای آتی مجتمع شده اند . بودیس اتوا.علاوه بر نقاب زیورهای دنیائی از قبیل گلو بند. حمیل، گوشواره پوشیده است. دست راستشحرکت عدم ترس ( اب هاي مودرا ) را نشان میدهد . انگشتان بسته دست چپش یکظرفكوچك آب را گرفته است دو محب غیر روحانی بطرف راست، بودیس اتوا، قرار گرفتهاند فورم لباس آنها یعنی یلانی که به بدن ایشان چسپیده و شلواری که پاچه های آنرا داخلموزه کرده اند برما مجهول نیست : کافی است که با موسییر فوشه هم صدا شده بگوئیم طوریکه :« نزد هندبها شلوار لباس بر بر بوده نزد یونانی و رومن هم عیناً همین مفهوم را داشته است (1)منها همین بر بر یعنی آنها ئیکه سالنامه نگاران چینی با سم يوج Yue-tche یاد کرده اندبه تحريك هيونگ نو ها Hiong-nou اولا قبائل ساكاس Sakas را که در نواحیواقع بین، یا گزارت، Yaxartes و اکسوس متوطن بودند، رانده بعد از عبوررود اکسوس در حوالی تقریباً 30 سال قبل از مسیح در کاپیسا مسکن گزین شدند بعد از سلسلهٔ( 1 ) فوشه : صنعت یونان و بودائی گندهارا . جلد 2 صفحه 41114شماره ( یازدهم ) سال دوم مجله کابل ( ۷۸ )خانواده سلطنتی یونانی یعنی هر مایوس Hcmnauios و ( كجالا کاوفیزس ) Kujulakadphisesپاهلاوا Palilava شاهنشاهیت خود را در کاپیسا برقرار کرده بودند همین بود که رئیسقبیله مهم بربرها که فوقاً متذکر شدیم ( اسم قبیله مهم , کوشانا , بود ) پاهلا وارااز سلطنت کشیده به تقلید سلاطین آنها قوم جدیدالورود هم تا مدتی صورت , هر مایوس , (۱) رابر مسکوکات خود ضرب میزدند . چون بربرها داخل دین بودا شدند به بعضی نقشه هاییونان و بودائی انبساط دادند چنانچه ملکشا Mleccha ( بر بر ) قبل از همه بوضعیتمحقری روی ابنیه ها قرار گرفت و اینجا به اندازهٔ كوچك به پای بودای بلند قدی ( ۲ )نمایش یافته است , بهمین منوال هیکل تراشان آهسته آهسته , خریداران خود را بيكوضع مالوف و زیبا، برزیاد بزرگ با بودا هم صف نشان دادند , این قرابت بالآخره منجر به بعضیبی تکلفی ها گردید چنانچه اگر نگاهی به لوحهٔ مکشوفه افگنده شود بی قیدی بیهوات معلوممیشود : نقاب , بودیس اتوا , امتیاز را آرا میکند . يك زن که بلاشبه مادر کدامی استدر همان طرفی که محب غیر روحانی ایستاده , ایستاده است . اگر طرح و شكل لباس او البسهٔكلاسيك را یاد دهانی میکند کلاه مخصوص او مدخیل پسانها است (۳) طرف چپ, بودیس آتوا ,زنهایی ایستاده اند که یلان بلند پوشیده و به زیورهای شبیه به گردن بند و گوشواره , میتریا ,مزین هستند زیر جامنی آنها بعقیدهٔ موسیو فوشه عبارت از ( پاري دانا ) وسیع ( پارچهمستطیل شکلی است که طوریکه از زیر بافت برآمده پوشیده میشود ) میباشد . این پارچهيك قسم ازار بلندی تشکیل میدهد که مالی ها Malais آنرا ( سارونگ ) میگویند واگريكنوك آن را از قات رانها گذرانیده به کمر به بندند دهی Dohi هندیها یا سامپوت Sampot, کمبوجین ها , یعنی یکرقم دامن باشلواری میشود که شبیه به شلوارهای پاچه کشاد میگردد (٤)اگر کدام ملاحظه کننده بی اطلاع این شلوارها را به بیند خیال شلوارهای کشاد( ۱ ) كمبريج تاريخ هند جلد اول صفحه ٥٦١( ٢ ) خاطره های ادارهٔ حفریات هند نمره ۷ ـ لوحه ۱۷ .( ٣ ) فوشه : صنعت یونان و بودائی گندها را جلد دو صفحه ٤٨٨( ٤ ) فوشه : صنعت یونان و بودائی گندها را شكل ۲۱۹ ـ ۳۱۸۱۸۱۰شماره (یازدهم) سال دوم هیکل تراشی یونان و بودائی (۷۹)(پاری دانا) خانمهای اعانه دهنده میکند اگرچه که (پاری دانا) در کتاب موسیوفوشهچنین نمایش رفته که دهر پاچهٔ شلوار به چمك پا بسته است باز هم اگر ملاحظه کننده در جزئیاتبیشتر دقت كند (پاری دانا) را از قاتهایکه بطرف مرکز بدن مجتمع می شودتمیز داده میتواند.اطفال یلان بلندی پوشیده اند . لکه های رنگ آبی اینجا و آنجا روی البسه(بودیس اتوا) میتریا مشاهده میشود.بودا، معجزهٔ بزرگ و لوحهٔ اعانه دهندگان ما تند اغلب ابنیه و آثار بودائی کاپیسااز دست گیزندهن های سفید که در قرن ۵ مسیحی معابد گندها را (۱) را ویران نموده بودندخلاص رفته است لذا احتمال دارد معابد کاپیسا در ابتدای نیمهٔ دوم قرن هفت مسیحیذریعهٔ متهاجمین عرب از بین رفته باشد پس ما میتوانیم آثار مکشوفه « پای تاوه » خود رادر صف آخرین آثار صنعت یونان و بودائی قرار دهیم .(ژوزف هاکن)تاریخ ترجمه ۱۲ جدی ۱۳۱۰(۱) فوشه : نوته راجع به خط سیر هوانستن در افغانستان صفحه ۲۶۹١١١٦شماره ( یازدهم ) سال دوم مجلۀ کابل ( ۸۰ )متفرقاتعلمای حقانیهر قوم را دینی و هر طایفه را آئینی لازم است ! چه بطوريكه يك جسد عریان ازپوشیدن لباس ، مزین و مستریح میشود نفس و اخلاقیات نیز در سایه رابطه و علاقه داشتنبادیانت مهذب و شریف میگردد .هر گاه مافضایل و موثرات مهمه ديانات حقه آسمانی را تعریف و تمجید کنیم خود ازوصف مابى نياز و از بدیهیات مسلمه است چه ادیان مقدسه آسمانی هر کدام در موقع خودسعادت بشریت را تامین کرده و موجب رستگاری و خوش بختی اقوام جهان واقع شدهحتی ادیان خود ساخته بشر که مبنى بيك شريعت و قوانين عقلی و اخلاقی بوده و متکی باساسوحدت الهی میباشد آنها نیز بار بار نسبت به بیدینی ولا مذهبی مزیت داشته است !یعنی ادیان مذکور هم توانسته انداز مجاری سوء اخلاق و شرارت جلو گيری کنند ولیبیدینی برای لا قیدی و شرارت نفس سرحدی را قایل نبوده فرق بین حیوان ضاره وانسانشریف نمیگذارد .مبعوثین الهی ، و پیشوایان نخستین مذاهب بامم معاصر شریعت و کتابی سپرده و آنها رابراه راست دعوت کرده اند ؛ که اگر بعد آنها علمائی در اقوام نمی بود طبعاً طبقات آیندهبگمراهی و ارتجاع تنزل كرده سلسله بركات وفضايل آنمذاهب بايد منقطع میگردید .۱۱۱۷شماره ( یازدهم ) سال دوم علمای حقانی ( ٨١ )اینجا ست که ما باید ممنون وجود علمای حقه باشیم که این ذوات شریف و مجاهدین حقیقیانسانیت چراغ ادیان را روشن داشته و دولت فضایل و بر کات آنرا مرتباً بطبقاتمسلسله انسانیت میرسانند .مفهوم صحيح : العلماء وارث الانبياء از همین لحاظ تثبیت و تصدیق میشود یعنی اگر علمایحقه و مجاهدين فى السبیل الله در عالم نمیبود باید هر دینی بعد از انبیا و پیشوایان نخستین سقوطکرده و آثار آن از لوح ضمیر مردم محو می شد .و الحاصل باید در فضیلت علما و غنیمت وجود این دسته شریف مخصوصاً علمای معظم اسلامیعنان سخن را بر گردانیم : — علما وارث انبيا اند ! علماء مبلغین شریعت ورهنمایان طریقمستقیم ومربیان اخلاق و سعادت اجتماعی میباشند .علما سینه های خود شا نرا گنجینه علم و حکمت ساخته و ازین دولت بزرگ مفت و را یگانبرای اقوام و تابعین دین ایثار می نمایند .ممكن است در بعضی اقوام و ملل کاهى وجود علما مضر هم واقع شده باشد ولی باید درینجااز انصاف حکمت خواسته و اعتراف کنیم که همچنانیکه گاهی از عقلای معروف و حکمایمشهور وقائدین بزرگ و سیاسیون عاقل سهو و خطای اجتهادی یا در اثر طغیان نفس کداممطلبی بروز می نماید البته علماهم جزو بشر اند .ولی ما بايد بخدمات تاریخی و مجاهدات گذشته علمای معظم اسلامی توجه کنیم که اینذوات محترم چگونه جان بازی ها و مجاهدات شریفانه برای ترقی و حفظ و اعتلای دین و مللو ممالك اسلاميه كرده اند .همین علما بودند که در محارب علم دار و پیش قرا ول عساکر اسلام شده چه بواسطةمجاهدات علمی چه از تاثیر مواعظ و خطا به های مهیج دینی خون غیرت وحمیت را درعروق افراد بجوش آورده مسلمین جهان را بفتوحات وسر بلندی وافتخاراتینایل گردا نیده اند .همین علما : با عرق ریزی و پشت کار بذخایر وتدوین علومی از قبیل : دینی ، حکمت ،١١١٨شماره ( یازدهم ) سال دوم مجلۀ کابل ( ۸۲ )ریاضی ، تاریخ ، صنایع و فنون ، تدبیر منزل و غیره که سرمایه های افتخارات موجودهو گذشتۀ مسلمین عالم است پرداخته و تمام مطبوعات مفیدۀ مشرقی مرهون زحمات و مجاهداتآنها میباشد .علمای حقه اسلامی در هر زمانی که ما شرح آنرا بتاریخ مراجعه کنیم می بینم عموماًسه نوع وظیفۀ بزرگ و مقدسی را نصب العین قرار داده در پیشرفت آن با خون و حیات خودبازی کرده اند . مثلا اول : حفظ شریعت و دیانت محمدیه ( ص ) که آن دین حق و کامل و بهترین هادیبشریت است و دوم تعمیم و ترویج علوم و فنون ، حکمت و غیره وسائلی که در حسن معاشرتو ترقی و تنظیم امور حیات فردی و اجتماعی لازم و ضروریست بآن انهماك داشته و درینراه نظر بمقتضى اقتدار مادي خويش و اوضاع عصر کوشیده اند .سوم : در راه اعلاي كلمة الله و پيشرفت دين حقۀ اسلام و سلطه بمنکرين کوشيده وسعتو پیشرفت این دیانت حقه در اقطار عالم از نتیجۀ کوشش و مجاهدات دیندارانه آنها صورتگرفته است .مخصوصاً اخبار کنونی دنیا مژده های فرحت آوری از مجاهدات علمای معظم امروزهاسلامی بما میدهد که توجه و مساعی شرافتمندانه آنها از یکطرف و عملیات و مجهوداتقابل قدر علمای معظم خود ما كه درین دوره مشاهده میکنیم از دیگر سوامید ها یرا در قلب ما می پروراند که ما آرزو مندیم همان سعادت از دست رفتهمسلمین دوباره در عالم شرق عرض وجود کرده و مجدداً اسلام در جلو خود دارای علمایخواهند شد که مثل عهود مجلل سابقه با وحدت روحی و اخلاقی و پاکی نفس و نفوذ کلمه روحافسرده عموم را تکان داده و بجادۀ حق و انصاف و بالاخره بنقطۀ آرام و مسعود حیاتیداخل شوند .اطلاعاتی که قبلا از مجاهدات علمای اسلامی در امریکا و اروپا داریم چون غالب مطبوعاتاز ان متذکر شده اند ماتذکار آن را لازم نشمردیم و لی باین تازه گی ( )از بمبئی رسیده و مجاهدات علماي حقه آن نقطه را بمسلمان ساختن يك فاميل انگلیسی( پال دوو ) متذکر میشود که ما عیناً فو توی آنها را متضمن این معروضات بنظر۱۱۱۹شماره (یا زدهم) سال دومعلمای حقانی(۸۴)قارئین رسانیده و مژده میدهیم .يكنفر اروپائی باشنده بهائی « مستر ایم بال دوو » که با عایلهٔ خوددرین تازگی بشرف اسلام نایل شدهضمناً بعلمای معظمبمبائی و مباشرین این خدمتبزرگ که در راه اعتلایاسلام نموده اند تهنایو تبريك گفته اجر جمیلو مو فقیت کامله از خدایمتعال برای شان خواستاریمضمناً از علمای عزیز و محترممملکت خود که در ینسه سال اوقاتیکه وطنبمجاهدت و همدردی اولادخود خیلی محتاج بوده و ذوات محترم شان برای تامین اینمقصد بزرگ با حکومت و ملتخود از ابراز هر گونه مسا عدت خود داری نفر موده اند خیلی شکر گذار بوده پاداشنیکو از خداوند برای شان خواسته ایم . ( انجمن ادبی )۱۱۲۰شماره ( یازدهم ) سال دوم مجله کابل (٨٤)کشفیات جدید یا اخبار علمیهروحیات انسان وحشیاز مجله « دو عالم » فرانسوی مترجمسید قاسم خاناتنولوژی یا نژاد شناسی امروزی روحیات انسان های وحشی را همچنانکهدر قرن ١٨ بوده یعنی پیش از آنکه بواسطة ژان ژاك روسو و بونالد مورد تحقیقات قرارگیرد ، ارائه میدهد .مونتسكيو درین باره چنین میگوید : « در روحیات انسان های غیر متمدن دو جزومهم ، اولتر از همه به دیده تجسم مینماید یکی ترس – دیگر عقاید باطله و خرافات پرستی ،انسان وحشی از هر چیزمیترسد و میگریزد ، و در حقیقت بموجب تحقیقات قدیمه و جدیده ،حس ترس در بین بومیان وحشی غالب ترین ومسري ترین حسیات است بقسمیکه قسمتعمدة عقاید شان روي اساس ترس قرار گرفته و افکار ایشان بزیر نفوذ ترس میباشد .وحشی ها براي زود باوري خود ، فلسفه تراشیده اند : يك نفر از سیاحین مشهورالمانی موسوم به ( اوبریز هوفر ) روزی از آبی پون های افریقائی سوال کرد : شماکه هر روز بدون خوف شیر را در صحرا میکشید ، معنی این ترس بی غیر تا نه که داخلقریه در مقابل شیر وهمی از خود ابراز میدهید ، چیست ؟بومی های مذکور در جوابش چنین گفتند : « شما ، به این چیزها پی برده نمیتوانید .اگر ما در صحرا بدون ترس شیر را میکشیم ، براي اينست که آن را بچشم ، دیده میتوانیم .اما از شیر های وهمی به آنجهت میترسیم که نه دیده میشوند و نه کشته . »١١٢١شماره (یازدهم) سال دوم روحیات انسان وحشی (85)این نوع ترس، بی عنان و علاج است زیرا که اساس ندارد. حال آمدیم بر خرافات پرستی شان: درین قسمت باید متذکر شد که بمرور ایام خیالات عجیب و غریب در دماغ بومیان وحشی جای گرفته و این خیالات که روی اساس های خرافاتی استوار میباشد کم کم در ذهن ایشان قوت یافته بالآخره بحدی در دماغ ایشان ریشه افگنده که بمنزله يك عقيده یا مذهب شده است و میتوان گفت که دین وحشی ها عبارت از همین چند عقیده سخیفه میباشد : يك نفر از اهالی او و میوس ( باشنده گان افریقای غربی ، مستعمرات سابق المان ) وقتیکه میخواست ماهی شکار كند، بواسطه نیزه دستش مجروح شده و از باعث ریختن خون زیاد هلاك شد. اهالی قریه وقتیکه خبر شدند نعش او را برداشته گفتند که ما مجرم را پیدا کرده میکشیم ، هیئت های طبی اروپائی هر چند ممانعت كرده تفصیل دادند که قتلی در کار نبوده و شخص مذکور بواسطه نیزه خود زخمی شده، فائده نه بخشید و در نتیجه جادوگرها از غیبت اطباء استفاده کرده شخصی را که گمان میکردند قاتل مذکور میباشد، کشتند.اهالي وشامباس ( وحشی های افریقائی ) اطفالیرا که از سمت پای تولد میشود ، بقتل میرسانند و میگویند : اگر این طفل بزرگ شود، بسافقته ها از زیر پایش بروز میکند و محتمل که تمام قبیله بواسطه شرارت او معدوم گردد.منشاء این بیرحمی، بی علمی است نه بد اخلاقی، بومیان هر واقعه را که غیر معتاد به بینند، شوم تصور میکنند. یکی دیگر از عقاید وحشی های افریقائی اینست كه براي حیوانات هم مثل انسان طبقات پست و بلند را از روی نیکوئی و زشتی روحی قائل میباشند و میگویند فقط آن حیوانات قابل قتل هستند که از طبقه سافله بوده ومضر باشند مثلا اگر يك باز ، آن پرنده هائی را که رزق حقیقی وعادی او بشمار نمیروند، بظلم بخورد آن را لائق قتل میدانند.وحشی های غیر متمدن عقیده دارند که شخص اگرچه در حیات صالح بود، باشد، بعد از مرگ مضر میشود و بهمین مناسبت است که مرده را فوری از قرب وجوار خود دور ساخته به اقسام مختلف نابود میکنند. علاوتاً برین در میان اهالی ( جزائر فی جی ) چنان1142شماره (یازدهم) سال دوممجله کابل(٨٦)معمول است که بمجرد مردن يك شخص، تمام اهالی به منزلش شتافته، هرچه ازدارائی او که بدست شان بیاید، چور و چپاول می کنند. هیچ قوة از این اقدام جلو گیری کرده نمیتواند مگر آنکه صاحب خانه قبلا اموال بیش بهای خود را پنهان ساخته باشد.(پاتاك) های استرالیائی عقیده دارند که روح بعد از خارج شدن از بدن بفکر اذیت نوع بشر افتاده وبانتقام اینکه چرا عالم روشنائی را ترك كرده است، میخواهد حتی الوسع زندگان را باخود در وادی مرگ بکشد.( وحشی ها معتقد خیرات و مبرات میباشند )خیرات و مبرات در نزد وحشی ها قدر و قیمت زیاد دارد ولی فقط در دو موقع به آن اقدام میکند، یکی در وقت مصیبت، و آنهم به این فکر که بگمان ایشان مرده ها وقتی می بینند زنده ها آنها را فراموش کرده است، بغضب شده، بر ضرر رسانی شروع مینمایند. به این سبب وحشی ها برای رضایت ارواح اجداد خود خیرات میکنند.دیگر در موقع ظهور وقایع غیر مترقب مثل طوفان، باران، زلزله و غیره که آن را هم مربوط به اعمال ارواح میدانند محض برای رفع آن صدقه و قربانی مینمایند.عجیب تر اینکه وحشی ها حدوث زمستان و بهار را هم امر طبیعی ندانسته و از رسیدن زمستان اظهار خوف نموده و صدقه میدهند و بالعکس از حلول بهار خوشی ها میکنند. و عقیده دارند که زمستان به اثر صدقه های ایشان رفته و بهار بموجب همان صدقه ها می آید.بومی هاي غیر متمدن عقیدة راسخي به سحر و ساحر دارند وهر امري را كه اتفاق مي افتد، به قوت سحر و ساحران وابسته میدانند. مثلا يك نفر میخواهد به كار مهمی موفق شود، چون با وجود سعی زیاد به آنكار كامياب نميگردد يقين حاصل ميكند كه اقدامات او را سحر و جادو عقيم ساخته است. لہذا كار مذكور را گذاشته به جستجوي ساحر اقدام ميكند.( خارجیجان در نظر وحشی ها )وحشی اورو پائيان و هيئت هاي ديگر ملل خارجي را كه در ملك شان داخل ميشود ابتداء به نظر نفرت می بینند واز آنها خوف دارند ولی بمجرديكه از آنها كدام فائده به بینند١١٢٣شماره (یاز دهم) سال دوم روحیات انسان وحشی (87)به ایشان گرویده میگردند ولی در انصورت آنها را ساحر میدانند و هرچند برای شان تفصیل داده شود، باور نکرده عموم خارجی ها را ارواح شیطانی یا ساحر میگویند. وحشی ها عادات غریبی دارند: در ازای هر خدمتی که از طرف خارجیها برایشان بعمل بیاید، خود را مکلف به دادن کدام پاداش نمی بینند. مثلا يك نفر داکتر بازحمت زياد يك نفر وحشی را معالجه میکند، بعد از صحت یابی چون از او در خواست حق الزحمه مینماید، وحشی در جوابش میگوید: من چطور چیزی بشما داده میتوانم، شما قدرت خارق العاده دارید و از هر چیز بی نیاز میباشید، بعد ازین شما برای من طرف استمداد خواهید بود و در هر موقع از شما طلب هر نوع معاونت خواهیم نمود.مدعای او از گفتن این سخن اینست که چون خارجیهارا که دارای قابلیت های بزرگ مثلا داکتری و غیره میباشند، مخدوم خود میداند بخیالش می آید که خارجی حامی او بوده هر وقت باید به او كمك كند و انعام بدهد.(اساس حیات وحشی ها به تجربه است)وحشی ها هر چیز را تجربه میکنند و هیچ گاه بچیز های غیر عادی علاقه ندارند بلکه فقط همان اشیائی را استعمال مینمایند که بارها در باب خواص و صفات آنها تجربه نموده و یقین شان بقسم موروثی حاصل باشد.مثلا غذا هائی را که صرف مینمایند عموما معلوم و عبارت از دو سه قسم میوه جنگلی و گوشت بعض اقسام حیوانات است و به باقی مأکولات مطبوع که پیشتر خوبی و قابلیت اکل آن را تجربه ننموده وارثاً از صفات و فوائد آن اطلاع نداشته باشند، قطعاً نمیخورند. يك نفر از سیاحین معروف قصه میکند که در جزیره (گینه جدید) يك وحشی از قبیلهٔ پا پوها روزی اتفاقاً به درخت جوزهندي (ناریال) برخورده يك دانه میوه آنرا پیدا کرد ولی پس از شکستن در خوردن آن مردد شده پس از قدري تفکر کمي از آنرا به سگ هاي خویش داد و چون درك کرد که ذائقه آن خوب است، آنگاه دیگر نفري قبیله را صدازده١١٢٤( ۸۸ ) مجله کابل شماره ( یازدهم ) سال دوماز واقعه خبر ساخت مگر آنها هم جرئت خوردن آنرا نکرده ابتدا مزه آنرا بالاي يك نفرنا بینا امتحان نمودند و چون نابینا شرح خوبی ذائقه آنرا برای شان باز گفت به خوردن آنشروع کردند . پس معلوم میشود که مدار حیات وحشی ها بالای تجربه است و در هیچ امریبدون تجربه اقدام نمیکنند .( عقیده وحشی ها راجع به طبیعت )بومی های وحشی تمامی عوامل طبیعت یعنی مخلوقات را بيك نظر دیده به تقسیمات جنسیمثل تقسیم زن ، مرد ، حیوان ، نبات ، جماد ، قائل نیستند ، کلیه کائنات را ذی روح میدانندبرای هر شیی خواه حیوان ، خواه نبات و خواه جماد ، ضروریات حیاتی از قبیل پوشاكو خوراک را لازم می دانند . سیاح معروف انگلیسی حکایه میکند : اهالی جزائر ( فلپین )برای هر آله که همراه آن کار میکنند مثل بیل ، کلند اسباب بافتن و غیره غذا می دهندو بچشم خود دیده ام که روی این آلات از هر قسم مأکولات از قبیل دانه جواري و غيرهمیر یزند و گمان میکنند که جمادات هم مثل حیوانات و انسان به اثر کار کردن محتاج به خوراكمیباشند .( مدار زندگی بومی ها بسته به استدلال است )بومی های وحشی برای هر واقعه طبیعی دلیل میخواهند مگر چون بوقائع روزانهمعتاد شده اند ، عقب دلیل ومنشأ وجود آن چندان نمیگردند ولی کلیه وقائع غير عادىاز قبیل ظهور طوفان ، سقوط یکدرخت یا شکل عجيب يك سنگ بنظر ایشان خارق العادهمعلوم شده ، حس کنجکاوی شان بحرکت میآید و فوری بفکر استدلال افتاده سوالات متعددو مختلف راجع به منشأ و حقیقت آن از يك ديگر خود مینمایند و تا دلیل منطقی مقنع نیابند ،اضطراب شان فرو نمی نشیند و بهمین مناسبت است که به اثر تواتر این کار یعنی چون همیشهبرای وقائع غیر مترقبه واشیاء عجیبه و خارق العاده دلیل مطابق بفکر خود نمی یابند آن وقائع١١٢٦( ۸۹ )شماره ( یا زدهم ) سال دوممدارس اشعه آفتابو اشیا به نظرشان غریب جلوه کرده از آن واهمه در دل شان پیدا میشود و از شدت خوف آن وقائع را جزو جزا های تنبیهی میشمارند .از تشریحات فوق که نتیجه تحقیقات علمی جدیده است مثلیکه در شروع به آن اشاره شده معلوم میشود که کلیه احساسات روحیات انسان های وحشی به دواصل فوق یعنی ترس و توهم پرستی منوط ومربوط میباشد .مدارس اشعه آفتابدر مدارس اشعه آفتاب در المان ؛ صدها طفل ضعیف ولاغر که از نشوونما مانده یاشل وشئت باشندعلاج میگردند براي مريضها غذاي بسيار خوب میرسد . اطفال مریض را روزچند ساعت در اشعه شفابخش آفتاب بکلی برهنه می نشانند . اما اگر هوا صاف وكرم نباشد اشعه فوق از بنفشجی بر آنها میتابد .تأثیرنغمه بموردکتر سز نكهام رئیس جمعیت حشرات درا نکلتره تجاربی را جمع به حشرات اجرا نموده از جمله دكتر مذكور كشف کرده که مورچه ها بنغمات بلند کمانچه جمع می آیند . هر گاه در باغ یا خانه مورچه ها بسیار با شد وخواهند دفع آن نمایند باید ساز کنند زیرا هرچه مورچه باشد همه یکجا جمع می شوند ومیتوان بدین وسیله همه را كشت وهلاك نمود .۱۱۱۷( ٩٠ ) مجلۀ کابلشمارۀ ( یازدهم ) سال دومو از تجارب دکٹر موصوف است که میگوید ممکن است مورچه را تعلیم کرد و آموختهساخت چنانکه ظرف شکر را از غیر آن بواسطۀ محض رنگ تمیز کند و هم ممکن استپروانه بواسطه آموختگی ( در بین افشردۀ سیب و فشردۀ میوۀ دیگر فرق تواندبواسطۀ لمس قدم )حس شامهدکتر مازن در یکی از مجلات المان از یکی از اطبای بزرگ المان ذکر میکند کهمشار الیه مرض را ببوئیدن تشخیص میکرد . هوای خانه را که مریض در ان افتاده میبودبو میکرد و بمجرد بو مرض را تشخیص می نمود . از عادت دخانیات حس شامه ضعیف میشود.سگ بقوۀ حس شامه شهرتی دارد ! مرض صاحب خود را ببو میداند بحد یکه مریضینزديك بمردن را می شناسد چنانکه میگویند : بعضی از سگها صاحبش را دفعة" بی سببی تركداده میگریزد .شادی در قوۀ شامه نیز مانند سك است : زنی يك شادی داشت روزی از پیش او گریختبعد از دو سه روز زن مذکور بمرض حصه گرفتار شد .حس شامه بعضی بدرجۀ خارقه میرسد چنانکه بمحض بوی کردن جامه ؛ صاحبجامه را که پیشتر ندیده باشد میشناسد .اشعۀ گامامصدر این اشعه عنصر رادیوم است نفع بسیاری دارد و در تصویر آنطرف موادکثیف کار اشعۀ اکس را میدهد بلکه بر اشعۀ اکس رجحان دارد زیرا از فولاد سختبعمق ده بوصه و انچ , گذشته و آنطرفش را آشکار تصویر میکند . بواسطۀ این اشعهمیتوان از فولاد توپ علم آورد که خوب پاك و خالص گشته یانی زیرا اگر پاك١١٢٨(۹۱)شماره ( یازدهم ) سال دوماشعهٔ جاماو خالص نباشد توپ در معرض خطره بوده وبیم انفجار و کفیدن دارد. فحص و علم آوری از توپ با شعهٔ اکس خیلی مشقت و خرچ داشت. از پنجهٔ کار گرهای توپ و سائر اسلحهٔ ناریه با کتشاف اشعه جاما خورسندند.مقیاس جاذبیهمخترعی از آمریکا آلهٔ دقیقی برای قیاس جاذبهٔ قمر اختراع کرده که دقت آن در نهایت ظهور است چه در بین جاذبیهٔ واقع برسطح زمین و بر ارتفاع چند قدم بخوبی فرق مینماید. میگویند این آله برای بحث از معادن زیر زمین بکار میآید زیرا اثر معادن برین آله آشکار است که تاثیر میکند.خطر حیوانهای اهلیحیوانهای اهلی مانند سگ و گربه و مرغ و سائر اقسام آن میکروبهای خبیثهٔ دارند و بچه که بازی کند میرسد. یکی از مجله های امريك مینویسد که موی بعضی ازین حیوانها مرکب است از قشرهای میکروسکوپی که در مسام جلد نرم و نازك درآمده سبب التهابات و بخار ودمل میگردد و گمان میکنند که از فساد خون خواهد بود ولی اگر خوب فکر کنند معلوم می شود که سبب همین کثرت بازی است باحیوانهای اهلی.رخت شوئیهر گاه بقدر نیم پیاله سرکه در آب رخت شوئی بیندازند رخت زود و خوب پاك می شود و صابون کم خرچ میگردد.۱۱۳۹(۹۲)مجله کابلشماره (یازدهم) سال دومرازهای شعبده بازشعبده باز ها بازیهای عجیب و غربی روی کار میآورند چنانکه هر بیننده ازان بدهشتمی افتد و بحیرت میرود که چگونه بی باك اینچنین کارهای خطرناك را میکنند ولی حقيقة کارها ئی که میکنند خطر ناك نیست اگر پرده از ان برافتد وظاهر شود و ما برخی ازان کارهاراشرح مید هیم :تخته میخ براز انجمله است خواب کردن شعبده باز بر تخته پر از میخ که ظاهراً دشوار می نماید ودشوار نیست . چه این تخته بطول يك و بعرض نیم متر ساخته شده و در هر سانتی متر مربعمیخ سر تیزی زده اند و بهمین حساب تمام تخته پر از میخ میباشد که ششهزار میشود و چونقسمت ثقل بر چیز های بسیار ؛ از قوة فشار میکا هد اگر جسم شعبده باز ٦٠ کیلو گرامفرض شود و بر همان میخها تمدد پذیرد بر هر میخ از ١٠ تا ١٥ گرام ثقل می افتد . واینقدر ثقل یا فشار سبب از در آمدن میخ در بدن نمیشود زیرا تا فشار برمیخ معادل بدو یاسه کیلو گرام نباشد بجسم فرو نمیرود . اینهم در وقتی است كه يك ميخ باشد و در صورتيكههزار ها میخ نزديك بهم باشد و قسمت جسم به آنها مكن بود چگونه میخ بر بدن فروخواهد رفت .اینچنین است خواب کردن بر سر پاکیهای تیز نزديك بهم که ضرری بجسم نمیرساند واگر پاکیها دور از هم باشد . جسم شعبده باز را پاره پاره می کند ؛ چنانکه شعبده بازی هیچبد ردش نخواهد خورد .شکستن سنگ بروی شکمگاهی شعبده باز بروی دو شمشیر خفته سنگی را بروی شکمش گذارده و آنرا با چکشمی شکنند . این کار نیز ظاهرا دشوار مینماید و در حقیقة دشوار نیست . چه شعبده باز۱۱۳۰[BLANK PAGE]از آثار نقاش معروف ایران آقای ارژنگیشماره ( یازدهم ) سال دوم راز های شعبده بازی ( 93 )بخواب مقناطیسی میرود عصبهای خودرا شیخ وجسم خودرا مانند چوب میسازد بعدهمکارانشاو را برداشته بر سر دوشمشیر میگذارند . شمشیر ها بر سر دوپل آهنین وضع و از زمین بلنداست و تیزی وبرندگی ندارد . بعد یکی از همکاران او در روی شکمش سنگی مانده وآنرابا چکش بزرگی چند دفعه آهسته آهسته میزند ومیشکند . و چون دربین جسم شعبده باز وز مین فراغ موجود است و جسم او برزمین چسپیده نیست و شمشیر ها هم تیزی ندارد ، ضربهها ی چکش بجسمش صدمه نمیرساند وچنان است که شخص پاره قند یاسنگ و غیره را بکفدست بلند گرفته با چکش بشکند چه درینصورت هم ضربه چکش بدست اثر نمیکند بسببی کهپشت دست بروی زمین یا چیز دیگر چسپیده نیست . واگر دست را برزمین مانده باچکشبزنند البته درینصورت صدمه بدست میرسد .در آوردن جوال دوز بجسمدر آوردن جوال دوز بجسم نیز ازین قبیل است واروپائیها از ان بی نهایت دهشت میخورندو لی مشرق زمین درین فن استاد است . و سر آنست که سرجوال دو ز بلند بوده در طبقهجلدیه جسم فرو میرود و بطبقه لحمی نفوذ نمیکند .راه رفتن بر شیشه پاره هاگاهی شعبده باز بر شیشه پاره ها راه میرود و اینهم کارسھل و آسان است چه شیشهپا ره را بسنگ سائیده لشم میسا زند و چون آن شیشه پاره ها را برزمین ریخته بر سرشراه میرود پای شعبده با ز مجروح نمیگردد .گور کردن شعبده باز را زندهوهمچنین است گور کردن شعبده باز را زنده در زمین که بمدد خواب مقناطیسی ضرريبا و نمیرسد همکاران او را در تابوت میگذارند . طول تابوت دو متر و عرض و بلندیش1131شماره ( یازدهم ) سال دوممجله کابل( ٩٤ )٥٠ سانتی متر میباشد و نیز تابوت مقداری از آکسیژن را که شش ساعت یا بیشتر برای يك شخصکفایت میکند گنجائش دارد . در دهان و گوش و بینی او پاره های پنبه میگذارند تا آهستهتنفس کشد و برای حفاظت از زندگانی او همان مقدار مذکور از آکسیژن مدت درازیکار دهد .دانستن از دل شخصگاهی شعبده باز ادعا میکند که هر چه در دل شخص بگذرد او میداند و درین هم حیلهو چستی بخرج میدهد که کس نمی فهمد . درین عمل بشخص يك ورق سفید مربع دادهمیگوید سؤال خود را دران ورق بنویسد و ورق را مربع قات کند و همان طوريك ورق سفید در پیش خود پنهانی نگه می دارد بعدها ورق را پس از نوشتناز نزد شخص گرفته می پرسد : نام خود را هم نوشته اید ؟ مثلا شخص در جواب میگوید :( نی ) شعبده باز میگوید خیر ورق خود را بگیر و پاره کن و در ورق دیگر سؤال و نامخود را بنویس . درین وقت ورق نوشتهٔ شخص را نگهداشته و در عوض همان ورقپنهانی را باو میدهد . شخص ورق را پاره کرده در ورق دیگر مینویسد درین هنگام شعبده بازفرصت یافته رو ازو میگرداند و با حرکاتی سریع ورق نوشته او را میخواند و چون شخصنوشتهٔ دوم را قات کرده باو میدهد شعبده باز بدون آنکه ورق را وا کند یا نوشته رابخواند مضمون سؤال او را میگوید و بلکه از آیندهٔ شخص هم باندازه که از فکر و نوشتهٔ اواستنباط نموده بیان میکند .( گل شنی )١١٣٢٠شماره ( یازدهم ) سال دوم رادیو چیست ( ٩٥ )رادیو چیستنگارش : آقای محمد صدیق خانرادیو ميخا نيك طيارهراديو يك ما شين مقتدریست که بذریعه آن اصوات اخذ و نشر میگردد و در ممالکمتمدنه تخنيك اين فن بصورت مستقل بوده و ترقیات آن روز افزون است :-راديو يك آله ایست که صوت حقیقی حامی و یا قائد مملکت را بگوشهای ملت آنمیر ساند رادیو تعلیم يك جمعيت بشر بوده در يك آن ميتوان يك ملت را در يكکلاس تدریس نمود رادیو وسیلۀ تفریح و تعلیم و تربیه عموم است :-در ممالک متمد نه رادیو بدرجه ترقی نموده وسهل گردیده که وسائل ساعت تیریو وقت گذشتاندن عموم است ، ماشین های رادیو بطور گونا گون بوده میتوانبهر وضعیت که خواسته شود او را ساخته و در حیات از او کار گرفت و متخصصین رادیواین فن را بدرجه سهل ساخته است که هر فرد شائق آن میتون آله را دیو را استعمالنموده مورد عملیات قرار بدهند :-آلۀ نشر الصوت آنرا میتوان نظر بقیمت و گرانی سامان آن مخصوص حكومتدانست اما آله گیرا را می توان که هر فرد داشته باشد زیرا بقیمت ارزا نی تمام میشود .در ممالك متمدنه دوست داران را دیو يك هیئت مستقل بوده برای پیشرفت مقاصدخود ها از خود نشریات و مطبوعات دارند : امروزه روز يك گوشۀ دنیا نخواهد بود کهدر آن شایقین رادیو وجود نداشته باشد و از عزم متین خود ها کار نگیرند .اما افسوس مملکت ما یعنی افغانستان ازین وسیله تفریح و تعلیمی بی بهره بوده اگرکسا نیکه این آله را از خارج هم دستیاب کرده اند صورت استعمال آ نرا نمیدا نند و مجبوربه معاونت اهل فن میباشند . در صورت علمی آ موختن یا در قید قلم آ ورد ن آن يك تعليمعلیحده بکار دارد اما بصورت عمومی و مختصر میتوان که تايك اندازه در خصوص این فنبرای شا ئقین آن معلومات داد اگر وسائل آن وصورت استعمال کردن آن بطریق های سهل۱۱۳۳شماره ( یازدهم ) سال دوم مجله کابل ( ٩٦ )تحریر شود کیهان میکنم در مملکت عزیز ما بتوجه قائد اعظم اعلیحضرت غازی این فن ترقیکرده روز بروز شائقین آن اضافه گردد : ـــنظر به فن مهم الكتريك و اهمیت آن در مسلك رادیو لازم دانستم که اول به اولدر باب فن الكتريك عرض شود چیزیکه را دیو بدون آموختن اساس الكتريكغیر ممکن است :معلومات مختصر فن الكتريكتولید الكتريك بتوسط مالشهر گاه يك میله شیشه را بپارچه پشمی مالش دهیم خاصیت جذب اشیای كوچك راپیدا میکند این انجذاب اشیا را اولین شخص که یکی از فلاسفه یونان طالس نام داشت در کهرباکشف نمود و کهربا را در لسان یونانی الکتران گویند : نظر بكشف طالس جرائد عقیدهنه نموده بعدها همین کیفیت را در سنه ١٦٠٠ عیسوي عالم مشهور انکلیسی هابرت کشف نمودنظر به این کشف دوم در هر مملکت این تاثیر جاذبیت را تحت تدقیق گرفته باوجوداین مورد اعتبار قرار داده نشد ، عالم مشهور امریکائی فرانکلین مخترع قوانین زیادیالكتريك بوده چنین قانون را در میان آورد : ذات يك الكتريك متثاوی بالا در كل جسمتقسیم میگردد :ذات طبیعی الكتريك تا هنوز معلوم نیست : والكتريك دو نوع بوده یکی مثبت و دیگریمنفی میبا شد کاشف این دو نوع الكتريك فرانکلین است و هر گاه در يك جسم يك نوعالكتريك پیدا شود حتما جنس دیگرش نیز پیدا میشود .قانون اول دیوفیدو الكتريك يك جنس از يك دیگر رفع و الكتريك دو جنس يك ديگر را جذبمی نماید یعنی منفی با منفي و يا مثبت با مثبت يكدیگر را رفع و مثبت با منفی یکدیگر را جذبمی نماید الكتريك داراي يك جريان بوده این جریان الكتريك را ولتا کشف نمود برايعملیات این مقصد خود اولین باتی ایجاد کنندۀ خود را در معرض نمایش قرار داد : ـــ١١٣٤(۹۷)شمارهٔ (یازدهم) سال دومرادیو چیستاختلاف سطحقانون اختلاف سطح این است هرگاه در یک ظرف آب زیاد باشد در دیگر آن کم باشد این دو ظرف را بتوسط یک نل باهم وصل نمائیم معلوم می شود در ظرف که آب زیاد است بطرف ظرفیکه آبش کم است جریان می کند بعد از چندی سطح آنها مساوی می گردد اینک اگر اختلاف سطح را در دو جسم که دارای الکتریک است مشابه نمائیم همین کیفیت جریان در آن مشاهده خواهد شد : -موصل وغير موصل الكتريكاولین کسیکه موصل و غیر موصل الکتریک را در اجسام کشف کرد یکی از علمای انگلیسی گریم نام داشت و این قانون را وضع کرد : الکتریک مثل حرارت در بعضی اجسام بیشتر ناشر گردیده و در بعضی کمتر و در بعضی هیچ نشر نمیکند در اجسامیکه الکتریک زیاد نشر می نماید آنرا موصل و در اجسامیکه نیمه نشر میگردد موصل وسطی و در اجسامیکه تاثیر الکتریک در ذرات آن تاثیر نمی بخشد آنرا غیر موصل می نامند :موصل الكتريك : تمام فلزات و تیز آبات است !موصل وسطی الكتريك : زمین نم دار خشت خام وغیره : -غیر موصل الكتريك انواع چینی شیشه و سنگ مرمر وغیره : -(باقیدارد)۱۱۳۵شماره ( یازدهم ) سال دوم مجله کابل ( ٩٨ )اقتراحاتسوالات مرموز محال عبدالقیوم خانمتعلم مکتب امانیهسوالات مرموز مندرجه شماره ۲۲ کابل از طرف اکثر اشخاص از قبیل عبدالکریم خانمتحصل ، محمد اعظم خان متحصل ، غلام محمد خان متحصل ، شیر احمد خان ، سید محبوب خانسرکاتب اعیان ، محمودخان سرکاتب اعیان ، میر ولی محمدخان كاتب ضرابخانه و امثالهم صحیح حلوبادارۀ کابل واصل شد ، برای دادن جایزه قرعه گرفته شد و بنام عبد القیوم خان متعلم مكتبامانیه ظاهر کردید ، لهذا جایزه بمشارالیه داده شد وصورت حل شدگی آن ذیلاً درج می گردد :ا ۲٦ ق ۲۷ ع ۲۸ ا ن ۲۹ ش ۳۰ ث ۱ ۳۸ ه ۳۷ ر ۴۳ ن ۴۴ ر٤٥ت ی ب ع ۴ ق ط ا ب ا ش هف ر ا م ۵ و ش ی ج ز ا ی و٦ و ر ا ق ش ی ک ا س عق ز ل ح ۲۴ ق ۳٦ ب ش ر ۴٦١٣ ک ن ب ق ل ا ۳۹ و ۴١ ا ۴۲ اع ١٤ و ا ز ی ی ۱٠ ر ا ب ظ هل ه ج ه ب ه ١٨ س ت ر غ جا و ١٩ ب ا ٣٢ ل ز ض ع ز ا ع ٢١م ی ر ا خ و ٢٢ ی ی ۲۳ آ ی ز وب ۲۴ د ن و ر و ح ه ۴۰ و یشماره ( یازدهم ) سال دوم سوالات مرموز (٩٩)جواب جدول عمودی :— جواب جدول افقی :—١ اتفاق اسلام ١ افغانستان٢ هبا ٢ هنر١٧ بلور ٣ تپه٢٣ او ٤ رقطا٢٦ فیروزکوه ٥ باشه٢٧ غبار ٦ فراموشی٢٨ لاجورد ٧ جراید٢٩ اهمال ٨ اوراق٣٠ رهبان ٩ شیک٣١ وقح ١٠ لحاف٣٢ اخو ١١ بشر٣٣ سرش ١٢ اکل٣٤ آب ١٣ بقلاوه٣٥ تقی ١٤ سواری٣٦ فقیه ١٥ رابطه٣٧ رو ١٦ لهجه٣٨ ناجی ١٧ به٣٩ اراضی ١٨ استرتيج٤٠ رگ ١٩ وبال۱۱۴۷شماره ( یازدهم ) سال دوم مجله کابل ( ١٠٠ )٤١ واسع ٢٠ رضع٤٢ هبته ٢١ زاغ٤٣ نایاب ٢٢ میر آخور٤٤ طرزی ٢٣ ایزد٤٥ رشد ٢٤ بدن و روح٤٦ شاه غازي ٢٥ هو٤٧ سر٤٨ چغد۱۱۳۸از عمارات معروفه دنیا در «نيويارك» که دارای هفتاد طبقه بودهو بمصرف ( ۲۳۰ ، ۰۰۰ ، ۰۰۰ ) « دالر » تعمیر شده است[BLANK PAGE][BLANK PAGE]ورق سابقهح ، اله داد خان غند مشر کوتوالیه استعلمی ، ادبی كابل اجتماعی ، تاریخی٢٤[BLANK PAGE]مجله کابل( آدرس )( ماهوار )( اشتراك )انجمن ادبی ، جادهٔ ارگتحت نظر انجمن ادبی نشر میشودکابل :۱۲ افغانیعنوان تلگرافی — کابل انجمنولایت داخله» ۱۴مخابرات» خارجهنیم پوند انگلیسیبا مدیر انجمناول جوزا ۱۳۱۲ ه ش — ۲۲ می ۱۹۳۳ مطلبای معارفنصف قیمتفهرست مندرجات مجلهٔ کابلنمره مضموننگارندهصفحه۱ رومان یا فن قصهمحی الدین خان (انیس)۱۲ خوف از مرگ و چارهٔ آنترجمهٔ قاری عبدالله خان۹۳ خمريه يا بادهٔ حقیقت از عمر ابن الفارضعبد الهاد یخان داوی١٤٤ ضرب المثل های وطنیآزاد کابلی٢٤٥ غزلفرجاد کوتانوی هندی٢٥٦ مخمس بر غزل واقف لاهوریشایق کابلی٢٦۷ عرض حال» »۲۷۸ مناظرهعنصری و غضائری۲۹۹ رواة افغانستان در حدیثقاری عبد الله خان٣٦١٠ شعرای افغانسانسرورخان گویا٥٢۱۱ مشاهیر افغانستانسرور خان جویا٦٢۱۲ مولفات در افغانستانم ، كريم نزيهی٦٩۱۳ آغاز تعمير بالاحصار۸۳١٤ جواب تصریح و تمنیمحی الدینخان انیس۸۹١٥ مار پرستیترجمه۹۱١٦ مسدسقاری عبدالله خان۹۷۱۷ ضياع يك شاعر افغان۹۹۱۸ امتنان و تشکرانجمن۱۰۰۱۹ تصحیح۱۰۰۲۰ فهرست سال دوم مجله کابل۱۰۱تصاویر :- صفحه۱ تولستوی ۲۸۲ ع ، ج محمد ایوب خان وزیر مالیه ٥١۳ ع ، ص محمد حسین خان معین اول وزارت مالیه ٦٨٤ ع ، ص مجتبی خان معین دوم وزارت مالیه ٨٢٥ ا علیحضرت غازی در حین ملاحظه و نهادن سنگ تهداب بالا حصار ٨٨٦ پل شیله کامبوی جلال آباد ٩١٧ ع عبد الغفار خان سرحد دار جدید دکه ١٠٠شماره ( دوازدهم ) سال دومنومره خصوصی ( ۱ )کابلKABULرومان یافتن قصهنویسنده محی الدین خان انیسمقدمهمناسبترین تعبیر یکه لایق مقام قصه در ادبیات یافته بتوانیم همینستکه آنرا فن اصیل و معلم کهنه بشر بنامیم ، زیرا پیدایش آن با زبان و گپ زدن انسانها برابر بود ، حتی امروز هم که وسائل تعبیر و تعلیم بسیار شده است باز هم قصه در قطار اول ادبیات است ، زیرا بهمان اندازه که بشر امروزه متعمق شد بهمان اندازه فن قصه را عمیق ساخت و باندازه که ناحیه های حیات او فراختر گردید هما نقدر شمولیت مطالبرا در قصه فراختر گردانید ، بلکه بهمان اندازه که بشر امروزه کلیه مصرف عبث را ، از حیات خود بدرود کرد اعم از اینکه در وقت و یا در سرمایه ها و یا در ساعت تفریحها باشد ( یعنی هر چه میکند برای حصول نتیجه ایست ) هما نقدر می بینیم که این روح بدرود کردن ، عبث ، در فن قصه او هویداست ، و البته که درین هیچ عجبی نباید باشد زیرا چون ادبیات همیشه نماینده و تابع مزاج عقلی و روحی انسانها بوده است یعنی هر چه در مزاج آنها کمین باشد همان در ادبیات شان۱۱۳۹شماره ( دوازدهم ) سال دوم مجله کابل ( ٢ )واضح و آشکار و هویداست و چون قصه در قطار اول ادبیات است باید عمده تریننماینده مزاج عقلی و خلقی يك جامعه قصه های آن باشد ، چنانچه هیچ جامعه را از قدیم الایامشتا امروز نیابیم كه برای ثبت و رسم حتی رواج دادن روح و مزاج عقلی خودش قصه راوسیله نگرفته باشد ، تنها طبقه ما آنرا اهمال كرده است و اگر نه تا جیل یا طبقه گذشته هممعمول بود و ما اگر آثار و میراثهائیکه از پدرها برای ما مانده است تعمق كنیم همهو یا اغلب معارف و اخلاقیات حتی تجاریكه خواستند بین طبقه خود و اولاد شان رواجبدهند در قالب قصه ها ریخته و شایع مییابیم و گوئی این قالب قصه در آنوقت بجای مطابعو مطبوعات امروزه کار میداد ، زیرا برای ترویج بهترین و یگانه ترین طریق بود .چنانچه همه پدر های امروز و دیروز خود را اگر دقت كنیم خواهیم دید كمتر نفریدر آنها پیدا شود كه اساس ( ١ ) عمده منطق ذهنی او حکایه ها وقصه های کلیله و دمنه ،بیدل ، گلستان و مثنوی مخصوصاً حکایه هائیکه عقلیت محیط آنها را ریخته است نباشد ، بلكهاگر همین حکایه های رقم اخیر را دقت كنیم عبارت از مجموعه اخلاق و مزاج عقلی پدرهایخود خواهیم یافت : کرم اخلاق و متنانت آن ، طبع فکاهی یا لطیفه جو ، بلند همتی ، سیاستوتدبیر . ( كه آنوقت چیز معمول یا یگانه چیز این عالم بود ) مخصوصتر از آن نظر تفلسفو یا قناعت عمیق كه بحیات داشتند و بسیار خوی و مزاجهای كه كاشان در سه اساس : بساطت ،تفلسف ، متانت جمع میشوند و اخلاق خصوصی پدرهای ما بود ، همین اخلاقها را درقصههائیکه برای ما گذاشتند روشن و بر جسته و واضح مییابیم وما اگر بخواهیم اخلاق و مزاجعقلی پدرهای خود را بشناسیم و یا پابند شویم چاره غیره از مطالعه همان قصه ها نداریمزیرا قراریکه پیشتر بیان یافت این یگانه ترین ذرایع یا قالبهائی بود كه معارف ومعلوماتو تجارب حیاتی خود را در آن ریخته باشند ، مخصوصاً همان قصه هائیکه در طبقه اوسطمحیط و یا پایانتر آن رایج بوده است زیرا اینها اکثریت ملت هستند ، و باز عین مزاجطبیعی و بی ساخت قومیتهای ما را نمایندگی میکند ، مثلا :از قصه های بسیار مشهور ماست که جمله اخیرش چنان ضرب المثل عام گردیده که احدی(١) بروزن تکیه كلام١١٤٠( ٣ )شماره ( دوازدهم ) سال دوم رومان يا فن قصهاز ما نیست باری آنرا در حیات استعمال نکرده و یا نشنیده باشد : «چه بخندانی خوری تو نی خوره »واقعاً شنیدن این قصه مزاج تفلسف را که بمعنی بیش از ماده اعتنا داده میشود پیشروینظر ما میآرد .نمی بینی که این روح یا خوی اعتنا دادن بمعنی بیش از ماده حتی در پایانترین طبقات ماموجود است ، حتی مجرمشرا اگر بین دو سزا مخیر سازی که مال و منال او را ضبط کنییا اینکه تشهیرش کنی ، میبینی که آن سزای اولرا با دل خوش و خاطر جمع قبول میکند . ولیتشهیر را ؟ . . . . ابداً تحمل کرده نمیتواند گویا این قصه ، تاپۀ ، مزاج عقلی اوست بازا کردقت کنیم همین قصه را تاپۀ مزاج خلقی نیز مییابیم مثلا اگر بقوت خود پیشش دزیدیو یا چیزی خواستی آتش میباراند اگرچه خودش هم با تو بسوزد ، اما « بخنده » که معناهایبسیار باریکتر و لطیفتر و پرنزا کت تر از عجز دارد اگرچه مال او را بخوری بازهمخواهدت گفت که : « چه بخنده خوری تو خوره » . . . . . .و علهذا تمام قصه هائیکه از پدرها مانده است اگر جمع و تعقیب کنیم همه را عبارت از تاپۀمزاج عقلی و مزاج خلقی ایشان خواهیم یافت ، زیرا این طریق تلقين منطق و معلوماتدر قالب قصه در آن دوره هائیکه در هرده و هر محله مدرسه نبود یگانه ترین و بهترین ذریعۀتعليم و تلقين حتی یگانه ترین وسیلهٔ ساختن وحدتهای خلقی و ذهنی ملت بود .و باز قراریکه در سر این مقال گفتیم همین طریق تعليم بذريعۀ قصه قدیمیترین اصولیستکهبشر یافته است زیرا تا جائیکه تاریخ نشان میدهد حتی ما قبل آن هم موجودیت قصه در بینبشر بمنزلۀ معلم و مهذب ثابت میشود . برویم بطرف : —قرنهای تاريك تاريخ :مدرس که بود درس چه بود ؟ البته که قصه گوی مدرس و قصه درس بود .زیرا آنوقت عائله ها یا قبيله ها بود ، مسکن یکی تا دیگری پیش از چند میل فاصله نداشتولی طی کردن این چند میل از سیاحتهای دو قطب امروز چندان آسانتر هم نبود ، والبته کهمعيشت و معرفت وسایل آن باید بسیار تنگ و ناقص میبود حتی شاید طریق کشیدن دانه های١١٤١شماره ( دوازدهم ) سال دوم مجله کابل ( ٤ )یکی از میوه ها بزرگترین اسرار مشکل یکی از ان قبایل بوده است ، زیرا دانسنگی هایتمام قبیله عبارت از چیزی بود که يك فرد آن یاد دارد ، در آنوقت فرد يك قبيلة که دل شیرهاو عزم صادقها را بدل گرفته رسیدن تا قبيلة دیگر وباز سلامت واپس آمدن نصیبش میشدانقلابات وتبدلات مهمرا درطرز معیشت و درطرز تفکیر و در اخلاق و شجاعت وعاداتقبيله می انداخت ، و تا هفته ها مشغولیت افراد قبیلة خود میبرد ، زیرا این فرد قصه ها داشتهر قصۀ آن عالمها درس وعبرت واصول ورفاهیتها را سبب میشد خلاصه اینکه تمام قبیلهبسیار چیزها یاد میگرفتند ازین مرد دلیر ومعلم يا بعبارت موافق : ازین قصه گوی و رومان خرد .گويامعلم یگانه بود. بیائیم بطرف :قرنهاي روشن تاریخ .یعنی همان قرنها تیکه اثرها یشان برای ما مانده است ، میبینیم اگرچه حلقة معیشت بشروسعت یافت ، جامعه ها تشکیل داد ، وابتكارها حتى برای تعلیم دادن یکدیگر خود کرد ولیباز هم قصه در قطار اول حتى غالبا اولتر ميبود ، بلکه قرار یکه تاریخ بما حکایت میکندازهمان وقت فن قصه حسن ورونق و دلربائی پیدا کرده بود ، زیرا درین دفعه شعر با او توام شد ،چنانچه میبینیم بیشتر آثار ادبی که بما رسیده است شعر قصه ئی و یاقصه شعری میباشد ،بحد يكه پیشه وصنعت مخصوصی شده بود حتی فن عمیق گردیده بود كهتنها كسانيكه قابلیت فطري آنرا پیدا شتند مالکیش میگردیدند ، و محفلهاي ملی مخصوصیبرای سرودن وشنیدن آن برپا میشد ، که تمام خلق در روزهاي معینی جمع شده مرکز حلقهاین جماعتها همان فنانها یا شعرای قصه ئی میبودند ، باز مصدر حرکت عواطف بلکه جایتزریق عواطف و معلومات و ملکات شعري وبسا چیزها همین حلقه ها میبود ، و الحاصلمدرسة يگانه ترین بود خبرهای پرکیف وجوش سوقهای عکاظ و محفلهاي شعراي قصه ئیرومانيها و الياده معروف یونانیها همچنین قصه هاي بردوي مصريها وشاهنامه فرسهاومها برتاي هنديها و غیره همین دلیل این مطلب استکه قصه ازقدیم الایام تا امروز بهترینقالب ریخت وتعبير و نیز تزریق شعر وعواطف و معلومات بوده است .بيائیم در امروز وبپرسیم که :١١٤٢شماره ( دوازدهم ) سال دومرومان یا فن قصه( 5 )مقام قصه در ادبیات خود ما ؟ .....من نمی پرسم که آیا تألیف و ابتکار قصه در جمله ادبیات ما هست یا نیست زیرا مانند همه کساینرا میدانم از وقتیکه شرق حرکترا در میدان حیات واگذاشته در جمله همین واگذاریهای مااین معلم کهن و اصیل بشر یعنی رومان بود ، بلکه سوال من اینستکه رومان یا قدیمترین فنونو معلمهای بشر در نظر ما چه منزلت دارد یا اینکه در جمله ارکان ادب قصه را بکدام درجهاعتبار میدهیم ؟ ..... جواب این نه تنها مضحک بلکه غم آور است :خوانده یا شنیده باشید که رومان خیالی میسازد ، وقترا ضایع میکند ، مصرف عبث است ،از خود کش بیگانه پرور میسازد ، و چه تهمتهای فضیح و نا شایسته نیستکه باین اصیل فنهاکرده نمیشود یا نشد .نمیدانم آنکه گفته است رومان خیالی میسازد مقصود اصلی او ازین تهمت چه بود ؟مگر اینکه قوی شدن قوة خیا لرا نمیداند که مصدر چه تسهیلات در میدان مادیاتحیات و ماخذ چقدر رنگها در میدان معنویات آن شده میتواند . یا مرادش از راه کنایهاین است که عاملیت را در انسان کم میکند در حالیکه در تمام نوشته ها و تجارییکهراجع بتعلیم یا تربیه بوجود آمده است چنین دلیلی نیست آنرا نشان بدهد کهمطالعه « هر چه باشد » عملی و یا غیر عملی ساخته میتواند زیرا مسئله عاملیت و یانا عامليت يك امر تربيه ويست بعبارت دیگر انسان از راه مطالعه نه عامل و نه تمبل میشود ،و اگر يك آدمیرا بیا فیم که عاملیت ندارد این دلیل نیستکه اورومان بسیار ؛ خوانده استو یا اینکه قوة خیالش زیاد ست ، بلکه این ناعاملیت او نتيجة تربية اتکالی و یا دیگر نقایصتربیه وی خواهد بود . اما قوي شدن خيالرا بايد يك صفت و یا کمال خوب بدانیم عليهذاهر چه که این قوه را در ما زیاد کند محل توجه و اعتنای ما واقع گردد ، و اگر ما بخواهیمدر اینجا اثرات و مزایای قوة خیالرا در حیات یکنفر بیان كنيم این بحث ما يك شرحعلم النفسی درازی خواهد شد ، لذا بطرف رومان رفته میگویم که رومان بسیار ملکاتانسانرا غذا میدهد در آنجمله خیال اوست و این صفت رومان میباشد ، اما اینکه انسانراکار کن یا عملی میسازد و نمیسازد قراریکه پیشتر بیان یافت دخل بمطالعه ندارد و مسئله١١٤٣شماره ( دوازدهم ) سال دوم مجله کابل ( ٦ )تربیه است کما نیکه تربیه نظری صرف دیده باشند یعنی روح تطبیق و عمل در آنها دماندهنهبود اینها ذاتاً از يك جنبه بزرگ ضروري حیات و معیشت کمبودی دارند ، خواه بخوانندخواه نخوانند و باز هرچه بخوانند کار کن نمیشوند ۰۰۰۰۰ درباب :—ضیاع وقت :بپرسیم چیست مصرف صحیح وقت ؟ همانكه يك قسمتس در دریافت و تماشا بگذرد ( بلیدریافت بأوسیحترین معاني آن خواه دنيوي و یا عاقبتی باشد ، همچنین تماشائی با باریکترینکیفیتهای آن خواه حسی و یا شعری با شد ،) قسمت دومش در تطبیق و حاصل گرفتنبگذرد ، خارج ازین دو هر چه که بود گویا صرف عبث است ، براي وقت ، .... اگربا این نظریه من در باب صرف وقت موافق باشی اینرا هم از من قبول کن که رومان یکیاز عمده ترین و میسرترین و با ریکترین وسایل تماشاهاي حیات است ، چه کسی نخواهد بودمنکر شود نویسنده كه يك رومان میسازد در حقیقت قضیه از قضاياي حيات را بذریعه چندینشخصیت که در رومان میآرد از پیشروی نظر پریت وا ر تیر میکند آنهم ببا ریکترینرنگهائیکه امکان باشد این را یترا میدهد ، زیرا هیچ قالب براي تعبير ورسامی فراختر از قالبقصه نه در قدیم بوده و نه تا امروز پیدا شده است ، حتی اگر قابل فوائد بی پایان سیاحت باشیاین نظریه را هم بپذیر که مطالعه چند رومان منتخب و متنوع جای نیم و یا بیشتريك سياحت را میگیرد ، بلکه باندازه که ضرورت دانستن شخصیات بشر را لازم بدانی همانقدربخواندن رومان مایل باش . حالا شاید ضرورت نمانده باشد براي دفع کردن این تهمتدیگر را که میگویند :مصرف عبث پول است .زیرا آنچه که در گذشته بیان یافت برای ثابت کردن اینکه صرف پول در راه خواندنرومان و یا در راه بوجود آمدن آن مصرف بجا میباشد کفایت میکند ، باقی ماند يك تهمتبار يك دیگر پیشروی نظر ما ، باری آنرا هم خوانده بویم که :—از خود کش بیگانه پرور میسازد :درین باب بگوئیم خود منظور با ر بر حیکه بدا فع آن این تهمت گفته شده است روح١١٤٤شماره (دوازدهم) سال دوم رومان یا فن قصه (۷)قابل تقدیر و متابعت است، و انصافاً دارنده چنین روح قرار اصطلاح : پخته ترین یا رسیده ترین نمونه ها نیست که باید استاد گرفته شوند، و باز اینرا هم اقرار و یا تائید کنیم که حرکتهای کرمیکه در مشرق زمین چالان است هیچ خطر در پیشروی خود غیر از همین کلمه عمیق و از خود کش بیگانه پرور شدن، ندارد بلی این حقیقت است ولی مختصراً بگوئیم که عوامل پیدا شدن این خطر چیزهای دیگریست که ابداً رومان دخلی ندارد.پیشتر گفتیم رومان یا قصه یک قوم آئینه مزاج عقلی و خلقی کل و نیز فردی همان قوم است، و نویسنده که یک رومان میریزد قضیه از قضایای حیاتی قومی خود و یا بشریت را زیر تحلیل و علاج گرفته میباشد پس مطالعه این رومانها اگر بسیار کرد اثر يك سياحت را خواهد کرد، و البته شخصی که سیاحت میکند تاثیر سیاحت در تغییر مزاج قومی خودش بسته باندازه پخته گی همان مزاج او میباشد، اما آنکه روحش به مزاج قومی خودش سیر آب نباشد بی سیاحت و بی مطالعه رومان و بی هیچ مییازد و بیگانه میشود.پسبهر حال ما باید عوامل پخته کردن مزاج و منطقهای قومی را بدست داشته باشیم، و این راه یا طریقی غیر ازین ندارد که منطقها و مزاجهای عقلی و خلقی پدر ها را پیدا کرده و عمومیت و ترویج بدهیم، تا حلقه دیروز و امروز نسککد و این منطقها و خلقها در قصه و رومانهای آنهاست ولی اینجا يك گپ بسیار کلان دیگر داریم.باید ملتفت بود:که مراد ما از بدست آوردن و جمع کردن منطقها و نمونه های مزاج عقلی و خلقی پدرها نه تنها پابندی و ترویج باشد بایستی دیروز بامروز باشد بلکه در عین زمان حلاجی هائیکه بنابر اقتضای تبدل زمان اجرا کردن شان لازم باشد بکنیم زیرا نه هر منطق و عقلیت دیروز امروز حکمفرما و برقرار مانده میتواند و کمترین اثری که تبدیل مقتضای زمان کرده بتواند همینست که قویترین منطق دیروزه را که پابندی و عمل آن اسباب سعادت شده میتوانست تبدیل زمان آنرا معکوس کرده متابعت آن را باعث شقاوت یا اقلا محرومیت بگرداند، مثلا اينك ماه و پروین.١١٤٥شماره ( دوازدهم ) سال دوم مجله کابل (۸)امروز ما دروقتی و محیطی زندگانی داریم که تکیه عمل و تکیه کلام حتى تکیه خواهش سلطانهمینستکه راحت وخیر خودرا قید، و راحت جامعه تقدیم میکند ، لذا هر که آرزوی کار وعاملترا دارد اولین بازوئیکه بطرف او درازشود بازوی سلطان خواهد بود گویا اساسپیشرفت در منطق امروزه نزدیکی سلطان است ، ولی دیروز وضعیت کاملا عکس این بودباین سبب وقتیکه در منطقها ونصیحتهای زمان پدران دست پاک کنیم چندین صد دلیل وحکایت باین معنی که ( قرب سلطان آتش سوزان بود ) مییابیم که خواندن ٤ حکایت آنکفایت میکرد يك نفرآ نهارا قانع بسازد فرسخها از سلطان دورشوند زیرا در آنوقت کهحکیمهایشان و یا ادیبهایشان این منطقها را ریخته عمومیت میدادند وضعیت سلطنت غیرازین چیز بودکه ماداریم ، باز اگرما بخواهیم اصلاحات حقیقی در محیط اجرا کنیم اولین کاریکهپیشروی داریم همین دوحلقه است یکی بدست آوردن نمونه های مزاج خلقی و عقلی و منطقهایثابت قومی خودما وعمومیت دادن آنها تاازخطر ( ازخودکشی یگانه پرورشدن) ایمن بودهبتوانیم دوم آن حلاجی کردن واصلاح آنچه که زمان موجب شده است میباشد ، تا منطقذهنی ما باوضعیت که داریم موافقت داشته باشد وشاید این دلایل مختصر کافی باشد تامارا باهمیتقصه هائیکه داریم ونیز قصه هایکه باید داشته باشیم ملتفت بسازد . برویم بطرف :موقعیت قصه در ادبیات امروز عالم باقیه دارد( خود بینی )عیبست بزرگ بر کشیدن خود را و ز جمله خلق بر گزیدن خود رااز مردمك ديده بیاید آموخت دیدن همه کس راو ندیدن خودرا( خواجه انصاری هروی )١١٤٦شماره ( دوازدهم ) سال دوم خوف از مرگ و چاره آن ( ۹ )خوف از مرگ و چاره آنترجمه از الهلال ج ٦ ـ س ٤١ مترجم قاری عبدالله خانپیش ازانکه درین زمینه داخل شویم مناسب است بگوئیم : ـــ مرگ طبیعی درد و المی ندارد . مراد از مرگ طبیعی مرگی است که قوای جسمانی بسبب امراض یا بسبب توقف فجائی و عدم قدرت بر قیام بوظائف خود فنا می شود . خوف ازین مرگ و هم باطلی است که نفس را با ضطراب انداخته زلال عیش را مکدر می سازد ؛ و هروقت که یادش می آید مانند هر زنده جانی آخر بسر پنجهٔ مرگ گرفتار خواهد شد تشویش میکند اما مرگ دیگر که بسبب انتحار یاقصاص یاغرق و حرق وغیره پیش می شود البته بسیار الم انگیز و مخوف است .و ما اولاً از مطلق خوف و منشأ آن بحث رانده میگوئیم درین باب از قدما و متاخرین کثرت آرا بوده و هريك چیزی گفته است . بهرحال عروض خوف از توقع مکروه وانتظار محذوری است که برای نفس پیدا می شود وازانجا که این مکروه و محذور از امور ممکنه بوده و شاید پیدا شود یا نشود زیرا پله وجود و عدم دران یکسان بوده هيچيك بردیگری رجحان ندارد پس چرا انسان در توقع مکروه یا در انتظار محذور میباشد ؟بلی وجود انسان را از چار طرف قوای طبیعی و انواع حیوان احاطه کرده بود چنانکه از یکطرف قوای طبیعی بروي غلبه می جست و از طرفی انواع حیوان در تنازع بقا باوي مجادله داشت . انسان که مانند هرزنده جانی حب حیات در او سرشته است نا چار بمقابله این قوای مختلفه برخاسته گاه غالب می شد وگاه مغلوب میگشت و هزارها نفر در مقابله بین انسان وقوای طبیعی و بین انسان وحیوان بر سر قربانی رفت چنانکه درین زدوخورد نفوس بسياري متألم ومجروح گشتند زده و زخمي شدند زندگی را فدای حب حیات ساخته و در سر صیانت آن باختند .انسان بدوی از مشاهده این حوادث اسف خیز بترس افتاد و جا داشت خوف برایش١٢٤٧شمارة (دوازدهم) سال دوم مجله کابل (١٠)پیدا شود . چه حیوان درنده را دید در شبهای تاريك در جایهای وحشت خیز به برادرانسانش ناگهان حمله کرد اورا از هم درید یا طفلش را در ربود یا قوت حیاتش را غصبنمود . ازینجهة از سیر و سیاحت در اوقات تاریکی و جایهای وحشت خیز حذر نموده اولادخود را نیز از سیر و سیاحت در شبهای تار وجایهای وحشت آور ترسا ند که مبادا بچنگحیوانهای درنده گرفتار آیند و تا نشهٔ خوف دو با لا گردد و در نفوس اطفال رسوخپذیرد حکایتهای مدهش بیم انگیز نیز از بهر آنها روایت کرد این خوف بواسطهٔ عقلباطن بما منتقل شد . خصائص طبیعی و اخلاق اسلاف را بهمین واسطهٔ انتقال بمیراثگرفتیم . ازینجهة امروز با وجود کثرت وسائل مختلفهٔ امن از تنهائی در جایهایمعموره و آباد هم میترسیم از تاریکی شب در خانهٔ خود هم اگر باشیم بوحشت میافتیم و همانخیالات قدیم اسلاف که بواسطهٔ عقل باطن بما منتقل گشته ما را بدهشت میاندازد اگرچههمهاش وهم و خیال باطل بوده لائق تسلیم نیست .ولی انسان از چیزهای دیگری هم میترسد مانند خوف برفوات و ضیاع چیزی مرغوب.مبنای این خوف؛ بد فالی و انانیت وحب نفس وکثرت فکر است در عدم نیل بمطلوب وعاقبت آن هرگاه همیشه به نيك فالی خو گیرد وامید قوی و فکر نیکو در دل بپروراند و بالاخرهب ف بروزمندی خویش در سر انجام هر عملی که بدان اقدام نماید اطمینان کامل داشته باشد .چرا مطلوبش فوت شود یا چیزی سبب خوفش گردد .بر علاوه این چیزها که انسان ازان میترسد همه از امور ممکنه است و چنانکه پیشتر گفتیموقوع و عدم وقوع هر ممکنی باهم تساوی داشته هيچيك بردیگری رجحان ندارد و خوف همازان بیجا ست .( خوف از مرگ وعلاج آن )انسان از مرگ (۱) هم میترسد و مرگ نیز یقیناً آمدنی است و چون یقیناً آمدنی باشد(۱) وقوع مرگ ضروری وچارهٔ آن ناشد است پس خوف ازان شخص را بنقد از تدبیر مصالح وبهبود باز میدارد و بتفاوت دارین میکشاند . مثل مشهور است که میگویند پیش از مرگ گریبان پارهکردن خوب نیست .١٧٤٨شماره ( دوازدهم ) سال دوم خوف از مرگ و چاره آن ( ۱۱ )ترس چرا و چاره آن چیست ؟شاید خوف او از مرگ بسبب جهل و نادانی بوده و نمیداند حقیقه مرگ چیستو باز گشت او بکجاست . یا المی در مرگ پنداشته گمان میکند الم آن نسبت بدرد والم امراضمهلکی که مقدمه مرگست هم بیشتر خواهد بود . یا از حساب و عقاب بعد از مرگبیم میکند یا برمال و اولاد و سائر مخلفات خود اسف میخورد بهر تقدیر دو سبب اولعام بوده و بتمام مردم فرا رسیده چه عموم مردم بحقیقه مرگ و باز گشت خویش جاهل بودهنمیدانند حقیقت مرگ چیست و باز گشت بکجاست یا پندارند الم مرگ غیر از الم امراضمهلکی است که از استیلا بر بدن منجر بمرگ می شود و بلکه بیشتر ازان خواهد بود .اما بدو سبب اخیر بعضی گرفتار و بعضی ازان فارغند زیرا گروهی که ایمان بحساب و عقاببعد از مرگ دارند وازان می ترسند سبب ترس شان از مرگ همین حساب و عقاب استولي دهریها و سائر ملحدین که بعذاب قبر وعقاب آخرت اعتقادي ندارند آنها نيز از مرگمی ترسند و گويا ترس آنها بي سبب بوده . اينچنين اسف برضياع مال و اولاد و سائرمخلفات بر همه مردم شمول نداشته بعضی ازان فارغند چه بسیار اشخاص فقیر و بیکس اندنه مال دارند نه اولاد که از فراق آنها اسف خورند بلکه از ناداری بيك پول محتاج بودهزندگی عذاب جان آنهاست پس چنانکه گفتیم اینچنین اشخاص ازین سبب فارغند ولی بازاز مرگ گویا بی سبب می ترسند .پس از شرح و بسطی که در فوق رفت میگوئیم اگر اندك تأمل رود هيچيك ازيناسباب قناعت بخش نبوده و نشاید انسان مغلوب آن گردد . چه حقيقه مرگ عبارتستاز ترك دادن نفس استعمال آلات و ادوات خود را که اعضاست و مجموع آنرا بدن میگویندو بمثابه آنست که صنعتگری آلات و ادوات کار خود را ترك دهد زیرا نفس بذات خودجوهریست غیر جسمانی که قابل فساد نیست . و این رأی را امروز از جنبه علمی علمای روحتائید میکنند و دلائلی دارند بر اثبات بقای روح بعد از مفارقت جسم و امکان مخاطبهو گفتگو با روح که همه به تجارب علمیه وحوادث مرئیه ثابت گشته چنانکه تصدیقش برظنغلبه دارد . بلکه گاهی انسان خواه مخواه تصدیق میکند زیرا بقای روح در نزد علما از حقائق۱۱٤۹شمارۀ ( دوازدهم ) سال دوم مجلۀ کابل ( ١٢ )ثابته ایست که در صدق آن هیچ گفتگو نیست .هر گاه جهل از مرگ باقی نماند چه حقیقت آن معلوم گردید باید مرگ بر شخص سهلوگوارا کشته مطمئن باشد که مرگ ؛ روح را از آلامش جسمانی و رنج ومسقتدنیوی وا میرهاند .توهم درد والم مرگ هم چنانکه می پندارند که شاید بسیار شدید وغیر ازدرد والم امراضمهلکه باشد نیز اساسی نداشته چه جسم زندۀ دارای روح الم را حس میکند واز رنج مرضیاجراحت یا سوختن یا سائر صدمات تألم پذیر میشود زیرا احساس جسم وا بسته بوجودروح است در بدن وچون مرگ موجب فراق روح است سبب زوال حس میشود . لذاشخص محتضر در هنگام مفارقت روح ؛ شعوري بدرد والم ندارد ومؤید قول ماست آرامیاو در ساعت خروج روح از بدن چه حرکت و نالشی که پیش از ساعت موت داشتدرینوقت بسکون بدل گشته اضطراب ونالشی ازو مشاهده نمیشود برعکس مرض کهاگرچه اندك باشد شخص آلام آنرا بسبب بقاي روح در جسم حس میکند وبدینجهة بایداز مرض بترسد اما ترس از مرگ چنانکه گفتیم بیجاست . حرکات بسمل نیز از رهگذرمتألم گشتن اوست که تا هنگامی که هنوز نیمکش است وروح دارد تألم را حس میکندوهمینکه نفسش برآمد قرار مییابد زیرا تألمش انتها می پذیرد .اما خوف از مرگ بسبب اعتقاد به عذاب اخروي حقیقة خوف از خود مرگ نیستبلکه خوف از عذاب است و هر که اعتراف بحاکمی عادل داشته و یقین میکند که اوتعالیانسان را بگناه میگیرد نه بر اعمال صالحه معلوم است که از گناه خویش خائف استنه ازمرگ وچون از عذاب الهی می ترسد باید از گناه پرهیز نماید .ماند خوف از مرگ بتوهم ضیاع اهل و اولاد یا تاسف بر زوال ملك ومال وسائرلذات ومشتهیات که حقیقة خوف نبوده بلکه حزن است و اشخاصیکه باین حزن گرفتا رندبا نانیت وحب ذات خود گرفتارند و اگر اندك فکر کنند میدانند که لذائذ وحطام دنیويبا اهل وعیال همه در معرض فناوزوالند هیچ چیزی ثبات وبقا نداشته هر لذتی را آلام مختلفهو متاعب گوناگون درعقب است که عیش را منغص می سازد بسیار توانگر و صاحب١١٥٠شمارهٔ ( دوازدهم ) سال دوم خوف از مرگ و چارهٔ آن ( ۱۳ )اولاد بوده که در زندگیمال و اولاد آنها هلاک گشته خود فقیر و بیکس مانده اند یا اهل واولاد و خانه و مال را بیسرپرست گذاشته و خود گذشته اند . و چون حقیقت حال ازینقبیل است باید مرگ را سهل دانسته برخود گوارا سازند و حیات دنیوی را حقیر شمرده دامنهحرص و آز را اندکی کوتاه بگیرند .خلاصه بعد ازینهمه دلائل سببی از برای خوف از مرگ باقی مانده باشد که حقیقةً آنراسبب توانگفت و مرگ را امری مخوف دانست .بلی از تأمل در بیان سابق معلوم می شود که مرگ چیز مخوفی نبوده هر خوفی که هست ازرهگذر وهم و خیال باطل است . خانه وهم خراب که ضعیف را قوی قریب را بعید و مأمنرا مهلکه وانمود می سازد .طاهر طناحی( جبن )جبن مرضی است که دماغ را مختل میسازد .( راسین )( شجاعت )شجاعت ساختهگی نمیشود زیرا این يك صفتی است که از تملق میگریزد .( ناپلیون اعظم )١١٥١شماره ( دوازدهم ) سال دوم مجله کابل ( ١٤ )ادبیاتخمریهیاباده حقیقت از عمر بن الفارضنویسنده عبد الهادی خان داویاشعار شیخ عمر بن الفارض را در محیط کابل اول دفعه رساله از هر دهن سخنی معرفی کرد ، ازان پیشتر و بعد ازانهم کسی اشعار آبدار او را برای تقدیم به محیط ادبی ما تجویز ننموده بود ، ما اینبار خمریه سکر آور او را با ترجمه تقدیم نمودن میخواهیم .شراب شیخ ، شراب طهور بهشتی است که از کوثر عشق حقیقی تراویده از تاکزاده خاکی ، زمین تا آسمان فرق دارد خواننده را یکدم از دنیا و شر و شورش آسایش می بخشد .بعضی منکر این تعبیر اند و میفرمایند که مقصد شعرا از شراب همین عصاره انگور ست و بس ، آنرا به کیفهای روحانی ترجمه کردن از خوشعقیده گیهای بعض مسلمانان ست ، برخی بالعکس آنقدر ها قایل و مدعی این مسئله هستند که هر بیت دیوان شاعر را به معنی قدسی ترجمه مینمایند فهم قاصر ما مخالف هر دو عقیده افتاده ، نه آن تفریط و نه این افراط ، نه تمام ابیات یکشاعر مسلم معانی قدسیه روحانیه را مالك اند و نه تماماً از لطائف نزیهه معرفت خالی میباشند ، بیموقع نخواهد بود اگر این بحث را اختصاراً توضیح کنیم : مثلاً درین بیت حافظ کهصوفی ار باده به اندازه خورد نوشش بادو رنه اندیشه این کار فراموشش باد١١٥٢شماره (دوازدهم) سال دوم خمريه يا بادة حقيقت (١٥)از «باده» شراب عشق الهی عزوجل مطلوب شاعر شده نميتواند زيرا از اين شرابکه بد مستی ندارد هر قدر زياده تر باشد بهتر است. غير ازين صوفی هميشه مطعون حافظ است،به ريا و سالوس و خشکی زهد متهم و ملزم است، او را گاهی طالب و ميال بی اندازۀ عشققدسی نشان نخواهد داد بلکه بعقيدة او ايشان چون بخلوت ميروند کار های ديگر ميکنندو تو به فرمايانی ميباشند که خود توبه کمتر ميکنند، و خود همين بيت در حقيقت طعنی استکه به صوفی ميدهد که «صوفی پرخور و بندگی بد نام». همچنان غزل حافظبود آيا که در ميکده ها بکشا يندسرا پا عايد به واقعه بستن شراب خانه های شهر بحکم کدام قاضی متشرع شده ميتواندنه عبارت از خانقاه ها يا مساجد.از طرف ديگر درين هم هيچ شبهه نيست که شعرای اسلام تصوف را در شعر داخل ساختهو آنرا از درجۀ پست يقولون مالا يفعلون وفي كل واد يهيمون به رتبة تلاميذا لرحمن رسانيدهیکعالم نوی کشف نمودند. از شعر گوئی و شعر شنوی، مجالس سماع، همان حظوظروحانی می بر داشتند که شعرای خالی، يا خيالي از صنايع لفظيه و لطافت تعبير وتصويرسرور های آنی ونفساني شاعر گوشۀ غرب شمالي وطن ما مولانا جامی در ديباچۀديوان خود مينويسد:آنچه ازين قسم، منتخب طبعهای سليم ومستغرب ذهنهای مستقيم است، اسلوب غزل است چرا كثروقوع آن در بيان منازل عشق ومحبت و ذکر مقاماتتوحيد و معرفت ميباشد و چون اين بندۀ قليل البضاء راازين مقوله نظمی چند دست داده بود.......بديهی ومسلم است، شعرا اين ذوق را دارا هستند، حتی بعضی در ينباب چنان ولهیدارند که غير ازين دگرچيز گفتن را عبث صرف می دانند.از لوح فهم واعظ خوش لهجه محو بههر نکته کز لب تو حکايت ميکند١١٥٣( ١٦ )شماره ( دوازدهم ) سال دوم مجله کابلولی آنچه عمومیت دارد این است که اشعار شعرای اسلامی یا صراحتاً به وحدت و معرفت راجع میباشند ، مثلاًماه را اینهمه آئین شب افروزی چیستگر نه بنموده رخ از آئینه ماه توئی( جامی )مهر و مه ارض و سما آئینه سانند همهمیتوان یافت که در پرده خود آرائی هست( مظهر )این قسم شعر از بحث موجود ما خارج است ، ودر فراغت آن از عشق مجازی ترددی ناممکن .یا ( قسم دوم ) آنکه در شعر کنایتی شریف و اشارة لطیف انسانرا از معانی جاندار قدسی آن آگاه مینماید ، مثلاًبمی سجاده رنگین کن گرت پیر مغان گوید که سالک بیخبر نبود ز راه و رسم منزلها( حافظ )ولی تمام کلام از هر شاعری که باشد باین کیف مکیف شده نمیتواند .در ید بیضا همه انگشت ها یکدست نیستبرای خوبتر توضیح کردن ، یکغزل کامل را از یکی از صوفیه شعرا بگیریم :زهی چشم جهان بین روشن از تو بچشم ما جهان چون گلشن از تومکن گو خانه ام روشن مه نو که پر ماه است بام و روزن از تومگو هر دم چه خواهی جامی از من که غیر از تو نمیخواهم من از توکسی شک ندارد که این اشعار برای یک محبوب مجازی گفته نشده ست بلکه بساحت قدس معشوق حقیقی خطاب شده است ، ولی باقی غزل را بشنوید شبهه باقی نخواهد ماند که دخلی بعوالم عشق قدسی جمال جهان آرای آن سبوح و قدوس ندارد سبحان الله عما يصفون .ز بس در دلبری استاد گشتی بتان گیرند تعلیم این فن از تو١١٥٤شماره ( دوازدهم ) سال دوم خمريه يا باده حقيقت ( ۱۷ )لیت گر جان ستان بودی چو غمزه نبردی جان سلامت یکتن از توز نرگس لاف با پیراهنت ليك ندارد بوي آن تر دامن از توبدرد جيب تا دامن گر افتد جدا همچون قبا پیراهن از توكنايات اشعار خمرية شيخ عمر بن الفارض ــ بلکه بعضاً تصريحات ـ آن نشان ميدهد كه :كيف عاشق ز شراب دگرستبعض ابيات چنان هم می افتد كه هيچ دليلی برای ترجیح جنبه روحانی آن نمی توان يافت ، آنجا ذوق گوينده ( شاعر ) يا خود خواننده مسئله را فيصله می كند .خود نشيده مستانه را جدا و ترجمه قاصرانه آنرا جدا نوشته كرده ايم تا مطالع شوق تطبيق و انتقاد ورغبت مطالعه خودرا امتحان كرده بتواند كه زحمت ورق گردانی برو گران می آيد يا آسان ؟ترجمه قصيده۱ – ( بياد دوست شرابی نوشيديم و مست شديم ، هنوز تاكها خلق نشده بودند . ) جامی رحمه الله تعالی نيز همين مضمونرا بعبارت لطيف ومعنى ادا كرده است :بودم آنروز درين ميكده از درد كشانكه نه از تاك ، نشان بود و نه از تاك نشان۲ – ( بدر پياله آن ( می ) و خودش آفتاب و ساقی آن هلال است و چون مزج شد ( با آب ) كواكب زيبا از ان طلوع ميكنند ،از بدر حضرت سيد السادات صلى الله عليه وسلم واز آفتاب ( عشق ) وازهلال ربانيين مراد است ، كواكب كه تشبيه حبابها ميباشند مقصد از مذاهب وطرق اند . شعرای فارسی نیز شراب ( انگور ) را با آفتاب تشبیه كرده اند :مغان كه دانه انگور آب ميسازند ستاره می شكنند آفتاب ميسازند۱۱۵۵شماره ( دوازدهم ) سال دوم مجله کابل (۱۸)بپاي تاك بيا ـ اقيا شراب خوریم بزیر سایه نشینیم و آفتاب خوریم۳ ـ « اگر رایحه آن نمی بود راه میکده را نمي يافتیم و اگر نور آن نمی درخشید تصور آننا ممکن بود »غنچه اقبال ما کجا بشگفتیگر نه نسیمی ز گلستان تو بودي( * )٤ ـ « دهر صرف جوهری ازان باقی گذاشته است ، گوئی سری بوده است که در سینهٔدانایان آنرا پنهان کرده اند »( بیان کهنه گي شراب است )ه ـ « اگر در قبیله نام آن برده شود ، اهالی همه مست خواهند گشت بی آنکه عار یاگناهی بآنها راجع شده باشد »آن قوم که احرام سرکوی تو بستند تا سر ننهادند براهت نه نشستندهر چند که هر گز می و میخوار ندیدند همواره بشوق لب میگون تو مستند *٦ ـ « خیال آن اگر در دل کسی بگذرد ، مسرت میزاید و اندوه میزداید »۷ ـ « اگر نزديك تا کستان آن مریض مأیوس العلاجی را بخوابانند مرض ازو دور میشود »۸ ـ « اگر به میکدهٔ آن شلی را نزديك سازند راه خواهد رفت و از یاد طعم آن گنگبه حرف خواهد آمد » .۹ ـ « اگر بر قبر مرده قطرهٔ چند ازان بپاشند روح او عودت خواهد کرد و نعش اوانتعاش خواهد یافت » .۱۰ ـ « اگر انفاس پاك آن در شرق عطر افشانی کنند ، ومن کزوم در غرب باشد دوباره( * ) من اکثر ابیات مو لانا جامی مر حوم را متوارد یا قریب مضامین شیخ یافته و آنرابا همین علامه ازشعرهای دیگران امتیاز داده ام .١١٥٦شماره ( دوازدهم ) سال دوم خمريه يا باده حقيقت ( ۱۹ )صاحب شامه میشود .۱۱ — « اگر مجلسیان مهر ظرف آنرا تماشا کنند ، غیر شراب همان مهر خودش ایشانرامست میسازد . »مهر دليل خاص و اعلی بودن شراب است۱۲ — « اگر پیاله آن کف کسی را هنگام مس کردن خضاب کرد ، در شب تاريك راه راگم نخواهد کرد چه ستاره در دست خواهد داشت »لطافت این بیت وقتی بیشتر معلوم خواهد شد که کیفیات ذیل را تخطیر کنید .۱ — خضاب کف از مستی زیاد میشود .۲ — باستاره مردم راه مییابند ( اصحابی کالنجوم ... )۳ — کف الخضيب نام يك ستاره است .۱۳ — « اگر نزد نابینائی گذاشته شود ، بینا میشود قلقل آن کر را شنوا میسازد »١٤ — « اگر سوارانی بر زمین آن بگذرند که مار گزیده در انها باشد زهر باو ضرری نخواهدرسانید .( برخلاف دیگر اراضی ئیکه سوارانرا دران مار میگزد )١٥ — « واگر تعویذدهنده حروف نام آنرا بر پیشانی جنون زده رسم کند ، صحت مییابد »١٦ — « واگر نام آن بالای لوای اردو تحریر شود تمام اردوي زير لوا مست میشوند .۱۷ — « اخلاق پیروان خود را مهذب میسازد ، کسی را که فاقد عزم است بطرف عزمرهنمائی میکند .۱۸ — کسی را که دستش ابداً شناسای جود نیست ، کریم میسازد وکسی را که از حلمخبر نداشت چنان حلیم میسازد که هنگام غیظ هم حلم میکند . »۱۹ — « اگر غبی ترین فرد قوم به بوسه از فدام صراحی آن نائل شود ، دانا ومزاجشناس میگردد »فدام آن قماشا میگویند که در دهن صراحیبرای صاف کردن آب یا شراب می بندند١١٥٧شماره ( دوازدهم ) سال دوم مجله کابل (۲۰)۲۰ - « بمن میگویند که آنرا توصیف کن زیرا تو ازوصف آن خبر داری ، بلی من به اوصاف آن علم دارم » که۲۱ - « صفائی است اما نه مثل آب ، و لطافتی است اما نه مانند هوا ، نوری است اما نه مثل آتش و روحی است بی جسم »۲۲ - « پیش از کل کائنات موجود بود که هنوز نه شکلی پیدا شده بود نه صورتی »۲۳ - « همه اشیا به او بوجود آمد ولی بآن حکمة از نظر نافهمان محجوب گشت »٢٤ - « روح من آنرا دوست داشت ، حتی که با آن یکی شد اما نه چنانکه جرم به جرم حلول می کند »٢٥ - « قبل ازان قبلی نیست و پس ازان بعدی نه ، و قبلیت بعدها مطلقا مر آنرا ست یعنی هر بعد مطلقاً از بعد آن قبل ترست . »٢٦ - « خود محاسن آن ، مادحین را بوصف آن رهنمائی میکند پس ایشان در نظم ونثر آنرا مدح میکنند . »جامی اوصاف می صاف نیارد گفتنگرنه فیضش رسد از باطن خم پی درپی۲۷ - « وطرب میکند هنگام ذکر آن کسی که آنرا نمی شناسد تو گوئی پیش عاشق نعم نام نعم برده شده است . »نعم یکی از محبوبه های عرب ست مثل لیلی و سلمی۲۸ - « گفتند نوشیدی آنچه نوشیدن آن گناه است ، گاهی نی ! نوشیدم آنچه نه نوشیدن آن گناه است . »نقد عمر زاهدان در توبه از می شد تلفقل لهم ان ينتهوا يغفر لهم ما قد سلف (۱)۲۹ - « اهل دیر را گوارا باد ! با آنکه ننوشیدند ولی بمحض قصد نوشیدن آن مست شدند . »۳۰ - « هنوز طفل بودم که لذت آنرا حس کردم و تا ابد با من باقی خواهد ماند اگر چه(۱) بایشان بگوئید اگر از توبه توبه ی کنند گناه سابق شان آمرزیده میشود .۱۱٥۸شماره (دوازدهم) سال دوم خمر به یا باده حقیقت (۲۱)استخوانهایم بپوسند.»رعایت نشوه و نشاه از لطایف لفظیه شاعر است۳۱ – «باید آنرا تنها بنوشی، و اگر خواستی مزج کنی غیر از لب جانان از چیز دیگریمزج نکنی!»تضادهای عدل وظلم وصرف و مزج و تجنیسظلم وظلم (بمعنی درخشانی دندان) نهایت لطیف است۳۲ – «باید که آنرا در میکده بنوشی و با نغمات الحان بنوشانی چه نغمات آنرا بیشتردلکشی می سازند.»تجنیس کامل الحان (میکده) والحان (لحنها) وقلب نغم وغم، دیدنی است.۳۳ – «این باده یکروز هم با غم یکجا نمیشود همچنان نغم و غم هم با هم جمع شدنی نیست.»پس این مسرتها را با هم جمع باید کرد.٣٤ – «در مستی این باده اگر چه یک ساعت باشد، انسان دهر را مطیع خود و خود را حاکممی بیند.»تضاد ساعت ودهر وطوع وحكم٣٥ – «کسی که حیات را بی این مستی گزشتاند عیش دنیا را ندید و کسی که در مستی آن نمرد،عقل او فوت شد.»تناسب الفاظ، زندگی، مرگ، فوتبی نشه زندگانی چندان نمک نداردحیف است زین خرابات مینا چشیده رفتن٣٦ – «باید بر حال خود بگرید کسیکه عمر او ضایع شد و ازان شراب هیچ نصیب وبهره نبرد.»۱۱۰۹( ۲۳ )مجلة كابلشماره ( دوازدهم ) سال دومخمريهالشيخ عمر بن الفارض۱ شربنا على ذكر الحبيب مدامة" سكر نا بها من قبل ان يخلق الكرم۲ - لها البدر كاس وهي شمس مديرها هلال وكم يبدوا اذا مزجت نجم٣ - ولولا شذاها ما اهتديت لحالها و لولا سنا ها ما تصور ها الوهم٤ ـ ولم يبق منها الدهر غير حشاشة كان خفاها في صدور النهي كتمه ـ فان ذكرت في الحي اصبح اهله نشاوی و لا عار عليهم و لا اثم٦ ـ وان خطرت يوماً على خاطر امرء اقامت به الافراح وارتحل الهم۷ - ولوطر حواني في حايط كرمها عليلا و قد اشفى لفارقه السقم۸ ـ و لو قربوا من حانها مقعداً مشی و ينطق من ذكري مذاقتها البكم۹ ـ ولو نضحوا منها ثرى قبر ميت لعادت اليه الروح و انتعش الجسم١٠ ـ ولو عبقت في الشرق انفاس طيبها و في الغرب من كوم لعادله الشم١١ - ولو نظر الندمان ختم ا ناتها لا سكرهم من دونها ذلك الختم۱۲ - ولوخضبت من كأسها كف لامس لما ضل في ليل و في يده نجم١٣ - ولو جليت سراً علي اكمه غدا بصيراً و من راودقها تسمع الصم١٤ ـ ولوان ركباً يمو ا تراب ارضها و فى الركب ملسوع لما ضره السم15 - ولو رسم الراقى حروف اسمها على جبين مصاب جن ابراه الرسم١٦ - وفوق لواء الجيش لو رقم اسمها لا سكر من تحت اللوا ذلك الرقم۱۷ - تهذب اخلاق الندامى فيهتدى بها لطريق العزم من لاله عزم۱۸ - و بكرم من لم يعرف الجود كفه و يحلم عند الغيظ من لا له حلم19 - ولو نال فدم القوم لتم فدامها لا كسبه معنى شمايلها اللثم٢٠ - يقولون لي صفها فانت بوصفها خبير اجل عندى باوصافها علم۲۱ - صفاء ولا ماء ولطف ولا هواً و نور و لانار وروح و لا جسم١١٦٠شماره (دوازدهم) سال دوم خمريه يا باده حقيقت (۲۳)۲۲ - تقدم كل الكائنات حديثها قديماً ولا شكل هناك ولا رسم۲۳ - و قامت بها الاشياء ثم لحكمة بها احتجبت عن كل من لاله فهم٢٤ - وهامت بها روحي بحيث تمازجا اتحاداً ولا جرم تخلله جرم٢٥ - ولا قبلها قبل ولا بعد بعدها وقبلية الابعاد فهي لها حتم٢٦ - محاسن تهدى المادحين لوصفها فيحسن فيها منهم النثر و النظم٦٧ - ويطرب من لم يدرها عند ذكرها كمشتاق نعم كلما ذكرت نعم٢٨ - وقالوا شربت الاثم كلا وانما شربت التي في تركها عندى الاثم٢٩ - هنيئاً لا هل الدير كم سكروا لها وما شربوا منها ولكنهم هموا٣٠ - وعندى منها نشوة قبل نشأتي معي ابداً تبقى وان بلى العظم٣١ - عليك بها صرفاً وان شئت مزجها فعد لك عن ظلم الحبيب هو الظلم٣٢ - فد ونكها في الحان و استجلها به على نغم الالحان فهى بها غنم٣٣ - فما سكنت والهم يوماً بموضع كذلك لم يكن مع النغم الغم٣٤ - و في سكرة منها ولو عمر ساعة تري الدهر عبداً طائعاً ولك الحكم٣٥ - فلا عيش في الدنيا لمن عاش صاحياً ومن لم يمت سكراً بها فاته الحزم٣٦ - على نفسه فليبك من ضاع عمرهوليس له فيها نصيب ولا سهم( عادت )آنچه در نظر ما مخوف وعجيب مينمايد وقتيكه بآن معتاد شديم به نگاه بي اهميتي بآن نظر ميكنيم .(لا فونتن)١١٦١شماره ( دوازدهم ) سال دوم مجله کابل ( ٢٤ )ضرب المثل های وطنیاثر طبع آزاد کابلیآب را نادیده از پا موزه می کشدکارهارا باخدا بسپارو دل را شاد دار وز تصور های باطل خویش را محزون مکناز خیال محنت نا آمده محزون مباش آب را نادیده از پا موزه را بیرون مکنآدمی از گل نازکتر از سنگ سخت ترمارا اگر برانی و خوانی بسوی خویش از ما دگر کسی نبود نيك بخت ترخنجر بزن مگو سخن سرد كادمی ناز کتر از گل است و زسنگ است سخت ترتمام سمر خيل و يك سنگ چقمقدرین ديار اگر مرد كاملی باشد توئی و نیست بجز تو دگر كسی مطلقتو در میانه این جاهلان بدان مانی كه در تمام سمر خیل هست يك چقمقآشنائی نا کس روشنائی خسدوستی کش عقل باشد با نجابت تو أ مان گر بدست آيد مرا از جمله گیتی بس استبا كسی از نا كسی ناید وفا چون گفته اند دوستی نا كسان چون روشنای خس استبازي بازي بريش بابا بازيدلا ز اهل زمانه کناره جوئی كن همان به است كه تنها بخويشتن سا زي١١٦٢شماره (دوازدهم) سال دوم ضرب المثل های وطنی (٢٥)به بو الفضول مده هیچگاه روی گذشت که بازی بازی بریش پدر کند بازیایاز خاص حد خود را بشناسچو کشتی محرم بزم بزرگان بکار خویشتن بنما فزون پاسمکن از لطف شاهان خویش را گم ایاز خاص حد خویش بشناس***غزلاز هند رسیده فرجاد کوتانوی هندیما بيخودي و خودي نه دانيم از وصل فراق بر كرانيمبستيم زبان و لب ز گفتار فارغ ز معانی و بیانیمخود هست نشان چو بی نشانی ما نیز نشان بی نشانیماز بار گه جلال دوریم هان قصه نفس خویش خوانیمبا جسم فرود از زمینیم با روح فراز آسمانیممعموره تن اگر به بینیم ما نیم جهان و در جهانیمکو هیچ نه کرده ایم تا هم از کرده خویش درفغانیماز سیرت اهل دل گریزان دل داده صورت بتانیمفرجاد به حسن نظم امروزیاد اثر گذشته گانیم١٦٣( ٢٦ )مجلة کابلشماره ( دوازدهم ) سال دوممخمسبر غزل واقف لا هوریاثر طبع شایق کابلیتا همچو لا له داغ تو در بر گذاشتم دل را سپند وار به مجمر گذاشتمسوداي اين و آن همه یکسر گذاشتم نا موس و ننگ و نام وزرو سر گذاشتماینها بپاس خاطر دلبر گذاشتمدیشب که داده بود دلم داد اضطراب ناگه رسید یار ز در همچو آفتابسرشار بود و داشت بمن لطف بیحساب میخواست چشمش از سر مستی زمن کبابدل قیمه قیمه کرده به اخگر گذاشتمبیهوده پا ز کلبه ام ای نا زنین مکش زحمت برای خاطر غیر اینچنین مکشخنجر برای قتل من از آستین مکش جای نزاع نیست مکش تیغ کین مکشدلرا گذاشتم بتو کافر گذاشتماکنون که صبر و طاقت ما نیز شد تمام دیگر حیات بنده محال است و فکر عاممرگ است زنده گانی ما بیتو والسلام از درد پهلویم همه شب خواب شد حرامپهلوی خود چو بیتو به بستر گذاشتمشور جنون عشق مرا تا بسر فتاد یکباره کائنات مرا از نظر فتادعالم تمام آب شد از چشم تر فتاد تا کار من به شوخ سپاهی پسر فتادسر را به تیغ وسینه به خنجر گذاشتمبا قلب داغ داغ و به این سینۀ فگار با خاطر مشوش و با چشم اشکبارشایق صفت بمیکده رفتم هزار بار واقف نه شست کس ز دلم کلفت خماراین شست وشو به ساقی کوثر گذاشتم١١٦٤شمارة ( دوازدهم ) سال دومعرض حال( ۲۷ )عرض حالشائق کابلیکيم من مشت خاك نا توانی عجز بنياديمحبت مشربی الفت سرشتی محنت ايجاديمپرس از سر گذشتم کز عدم تا عالم هستیندیدم غير غم چيزي ندارم جز محن يادينه کامش حاصل از دنيا نه حاضر توشة عقبيبه غفلت عمر قيمتدار خود را داده بربادینه خدمت در وطن کرده نه کار انجمن کردهنه سیر این چمن کرده بیاد شاخ شمشادينه مجنون رخ ليلا نه گشته وامق عذرانگفته حرف شيريني نكرده كاري فرهادينه زهد از مسلكم پيدا نه رند و شوخ بی پروانه سنگ شيشة دلها نه از کس چشم امدادينه با زاهد سرو کارم نه فاسق را خریدارمنه پابند رسوم خلق ونی چون سرو آزاديقلم از ناله در دست و مداد از داغهای دلبر وي صفحة بستر نویسم داد و بيداديبه این عنوان شناسید ایعزیزان شائق خود راشهيد بيديت از ياء قاتل رفته نا شادی( افسانة نيك )عمر تو اگر فزون شود از پانصدباری چو فسانه میشوی ای بخردافسانه شوی عاقبت از روی خردافسانه نيك شو نه افسانه بد( بابا افضل کوهی )١١٦٥( ۲۸ )مجلة کابلشمارة ( دوازدهم ) سال دومعاصی شهیر و فیلسوف بزرگ روسیه در قرن ( ۱۹ و ۲۰ ) مسیحی لیونیکولایویچ ( تولستوی ) صاحب آثار و تألیفات مهمهمقبوله در سال ۱۸۲۸ در قصبه یا سئو ی پالیان شهر کرافی و یتسکی .این فیلسوف بزرگ عالیهمت های عمر خود را در راه خدمت نوع صرف کرده خصوصاً برای تأمین طبقات بیچاره بصر رنج ها کشیدهو زحمات زیادی را متحمل گردیده است . آخر در سال ۱۹۱۰ فوت شده و نام نامی خود را در ردیف دیگر خادمین بزرگ نوع بشرزنده و باقی گذاشته است .١١٦٦شماره ( دوازدهم ) سال دوم مناظره عنصری و غضایری ( ۲۹ )مناظره عنصری بلخی وغضائری رازیدر طي قصيده كه در مدح سلطان محمودسروده اند( غضائری )اگر كمال بجاه اندر است و جاه بمال مرا ببین كه به بینی كمال را بكمالمن آنكسم كه بمن تا بحشر فخر كند هر آنكه بر سريك بيت من نويسدقالهمه كس از قبل نيستی فغان دارد گه ضعیفی و بیچارگی و سستی حالمن آنكسم كه فغانم بجرخ زهره رسيد ز جود آن ملكی كم زمال داد ملالروا بود كه ز بس بار شكر نعمت شاه فغان كنم كه ملالم گرفت زين اموالچو شعر شكر فرستم ازین سپس بر شاه نكرچه خواهم گفتن زكبرو غنج ودلالبس اى ملك كه نه گوهر فروختم بسلم بس اي ملك كه نه عنبر فروختم بحوالبس اي ملك كه ازين شاعري وشعر مرا ملك فريب بخوا نند و جادوي محتالبس ای ملك كه ضياع من و عقار مرا نه آفتاب مساحت كند نه باد شمالبس ايملك كه نه گوگرد سرخ گشت سخن نه كيميا كه ازو هيچكس ندید خیالبس ايملك كه دگر جاي شعر شكر نماند مرا بهر دو جهان در صحيفة اعمالبس ايملك كه من اندر تو آن همی شنوم كه در مسيح شنیدم ز فرقة جهالبس ايملك كه زمانه عیال نعمت تست بمن رهی چه رسد زینهمه ز ما نه عیالبس ايملك كه ملوك ار گزافه گردكنند بهر ز مین و نترسدكس از حرام وحلالهمه بكا يك دينار وبدرة تو و گنج اسیر روز مصا فست و صید روز قتالخراج قیصر روم است وسرگزیت خلم بهاي بند گي رام و را ي با جيپالبلاي برهمدان است وقهر قرمطيان هلاك امر منان است و آفت دجالزهي ملك كه حلال اينچنين بود دينار بتيغ پا لده در خون خصم دا ده صقال١١٦٧شماره ( دوازدهم ) سال دوم مجله کابل ( ٣٠ )هزار بتکده آواره کرده هر يك ازان هزار شیر دمنده بقهر کرده شکالبدین بها که تو يك بيت من خرید ستی سریر و ملك نخر ند و تاج و جاه و جمال. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .حصار نیست که دندان پیل تو نگشاد زمین که سم ستورت بر و نکرد اشکالهر آنکه کو ته کرد از مدیح شاه زبان دراز کرد بر و شیر آسمان چنگالدو چاکرند ملك را ز جمله رهبان چو آن هزار هزار دیگر طغان و نیالبنام تیغ مما نی یکی و دیگر جود فنای مال و در امن وقبله اقبالهزار دینار آن جود بینهایت داد هزار دیگر آن اژدهای اعدا مالبشعر یاد کند روزگار بر مکیان دقیقی آنکه کا شفته شد برا و احوالسحاق بن ابرا هیم را چه بهره رسید زفضل برمك و آن شعر قافیه بر دالبيك دو بيت ندانم چه داد فضل باو فسانه باك ندارد زنا محال و محالمرا دو بيت بفرمود شهریار جهان بر آن صنوبر عنبر عذار مشکین خالدو بدره زر بفرستاد دو هزار درم برغم حاسد بیمار بد سگال و نکالچو آفتاب شدم در جهان کشاده زبان بدل چو داد دو بیت مرا دو بیت المالچه گفت حاسد و آنکس که بد سگال منست بباطن اندرو در آشکار نيك سگالدو بدره یافتی از نعمت و کرامت شاه غنی شدی دگر از جور روزگار منالبلی دو بدره و دینار یافتم بتمام حلال و پاکتر از شیر دایگان باطفالهزار جیحون بگذشته است هر دینار چوخضر و ازبر دریا دوصد هزار جبالبتیغ هندی از هندوان گرفته بقهر دلیل نیکی و نيك اختری و فرخ فالهزار بود و هزار دگر ملك بفزود بيك غزل که ز من خواست بر لطیف غزالهمان صنم که بمن بر نکرد چشم از عجب نداد فرقت او مر مرا امید وصالکنون همی رسدم کش بفر دولت شاه ز آفتاب کنم تاج و ماه نو خلخالایا محمدی (ص) از دین پاك با قی باش همیشه تازه چو دین محمد از شوال١١٦٨شماره ( دوازدهم ) سال دوم مناظره عنصری و غضایری ( 31 )صلات تو بهمه دوستان رسیده بطبع همیشه تا صلوات است بر محمد و آلدو بدره زر بگرفتم به فتح نارائن بفتح رومیه صد بدره گیرم و خرطالکجا شریف بود چون غضایری بر تو زطبع ناسره چونانکه زر سرخ و سفالنه بندگان همه چون مصطفی بوند بقدر بقدر طاعت مفضول باشد و مفضالقصیده عنصریبجواب غضایریخدایگان خراسان و آفتاب کمال که وقف کرده بر و ذو الجلال عز و جلالیمین دولت و دولت بدو گرفته شرف امین ملت و ملت بدو فزوده جمالهمی خدای زبهر بقای دولت او از آفرینش بیرون کند فنا و زوالیکی درخت برآمد زجود او بفلک که برگ او همه جاهست و بار او همه مالبهار خندان از برگ آن درخت اثر درخت طوبی از شاخ آن درخت مثالازان بهشت بهشت آیتی است روز قضا و زین بهفت زمین نعمتی است گاه نوالگر آن عطا که پراگنده داد جمع شود زمد دریا بیش آید و زوزن جبالچو عقل خاطر او را هزار مرتبت است چو چرخ همت او را دو صد هزار خیالچو روی او نگری شادمانه گردد دل چو نام او شنوی فرخجسته گردد فالایا ستاره تائید و عالم توقیر قوام و قاعده ملک و قبله اقبالز سال و ماه نویسند مردمان تاریخ بتو نویسد تاریخ خویشتن مه و سالبس ای ملک ز عطای تو خیره چون گویند که بس نشان ملالت بود زکبر و دلالنه بس بود که تو بر خلق رحمتی ز ایزد بجای رحمت ایزد خطاست لفظ ملال1169شماره (دوازدهم) سال دوم مجلة كابل (۴۲)ملك فریب نهادند خویشتن را نام بدانكه شان ز عطاي تو خوب گشت احوالغلط كنند كه هرگز كسي تو را نفریفت نرفت و هم نرود در تو حیلت محتالاگر فریفته باشد كسی بدادن چیز فریفته است بروزی مهيمن متعالمگر ندانند اندازه عطات همی كه صره هاش همه بدره گشت و بدره جوالزمین بزر تو زرین كند همی چهره هوا بسیم تو سیمین كند همی اشكالدویست خدمت تو با رنیست بر یكدل یكی عطای تو بار است بر دوصد حمالسؤال رفتی پیش عطا پذیره كنون یكی عطاي تو آید پذیره پیش سوالهمانكه گفت همه فخر شاعران بمن است زشعر گویان پرسید بایدش احوالاگر بدعوی او شاعران مقر آیند درست گشت و نماند اندرین حدیث مجالفغان كنند وز جودت فغان نباید كرد فغان زمحنت و از رنج با بدو اهوالنماند گوید ازین بیش جای شكر مرا بهر دو گیتی در روز نامه اعمالنگفته شكر چنین یكرا نه جای گرفت اگر بگفتی خود چند یا فتی اجلالترا نصیحت كرد است كز كفایت جود كرانه گیر و یتقد یر سال بخش اموالنه بسته گشت ترا دخل كت نماند چیز نه جز گشادن ملك است فعل تو ز افعالکدام سال بود كاندر آن تو نستانی ولایتی كه زرو مال او فزون زر مالهمي بگوید كاندر تو آن همي شنوم كه در مسیح زجهال و جمله عذالنیاز كشته زجود تو زنده گشت بسی گشاده كف تو پوشیدش از بقا سر بالنخست گفت كه بس كز عطات سیر شدم بكرد باز تقاضای بدره و خرطالمحال باشد سيري نمودن از نعمت كدی بریدن از خدمت تو نیز محالچه جلوه باید كردن بعجب خدمت خویش بر آنكسی كه جهان بر عطای اوست عیالبخاره بر به تتابد فروغ طلعت شمس بشوره بر به نیارد مرشك آب زلال۱۱۷۰( ٣٣ ) مناظرة عنصري و غضايري شمارة ( دوازدهم ) سال دوماگر نه عمر من از بهر خدمتت خواهم حرام کردم برخويشتن هر آنچه حلالز عمر مرد چه جويد بجز که خدمت تو بدشت يوز چه خواهدبه از سرين غزالهر آنکه بست و ببندد بخدمت تو ميان نه آسمانش مطيع است وبخت نيك سگالنه با وليت ببزم تو ماند اصل نياز نه با عدوت برزم تو ماند اصل قتالكند حسام تو زا سقف تهی بلاد الروم چنانكه کشور هند از برهمن و چندالهميشه تافلك است وجهان و جانور است همی بخندد آجال بر سر آمالدوام دولت را باتو باد مهر و وفا قوام نعمت را با تو باد قرب و وصالايا غضايري اي شاعری که در دل تو بجز تو هر که بود جمله ناقص اند و نكالنگاهدار تو در خدمت ملوك ادب بجد بكوش و مده عقل را بهزل هزالدو نوع را تو زيك جنس مي قياس كنى مجانست نبود در ميان زر و سفالاگر بگفتن مفضال فاضلت بد قصد نخست باری بشناس فاضل از مفضالدر انكه قسمت کردی نکو تأمل كن اگر بکرد دات عقل را ره ست و مجالسخن فرستی خام و نوشته بر سر شعر بجاي تاج همی بیهده نهی خلخالچنین مخاطبه از شاعران نکونبود که این مخاطبه باشد همال را بهمالازو رسيد بتونقد سه هزار درم زبنده بودن او چون کشید باید یالقصیدهٔ عضا یری رازیبجو اب عنصریپیام داد بمن بنده دوش باد شمال زحضرت ملك ملك بخش دشمن مالکه شعر شکر بحضرت رسید و بپسندید خدا یگان جهان خسرو خجسته خصال١١٧١شماره ( دوازدهم ) سال دوم مجلة كابل ( ٣٤ )تو هم شعرا کی رسد بحضرت او کجا بلند بود با جلال عرش تلالثنا پسندہ کند تا عطاش فرض شود سخاي او بشناسد که نوال و جدال. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .نخست بيت چو آغاز مدح خواهی کرد جواب بدره دهد بیت را به بيت المالخدا يگان نا نامی بزرگ گستردی چو آفتاب جها نتاب بی کسوف و زوالهمه سرا سر تمويه شاعران است این گمان فكندن و آشوب و جنگ و بالابالچو جای طعنه نباشد چه گفت داند خصم چو پا نباشد کی جنبش آيد از خلخالهر آینه که توئی آفتاب هفت اقلیم گهی بیدره فرستی عطا گهی بجوالبهر دو بيت مضاعف کنی همی دینار چنانکه بدره بگر دون کشندگاه رحالهزار عیب نهادند نظم فرقان را که سورة الاعرافست وسورة الانفالگه تعنت گفتند هست قول بشر گه نقيضه بماندند از شبيه و مثالنخست طعنه مرا گفت بس خطا گفتی بجد بكوش ومده عقل را بهزل هزالدو شاعر اند بهنگام شعر گفت یکی غنی شدم بس و سيری گرفتم از اموالنه بس نه بس ديگری گفت گاه شکر وعطا تهی نماند و ملا شد صحيفة اعمالچگونه گويم گويم همه صحیفه تهی است ز شعر شکر چگویند پس جز این قوالو گر دو سطر تهی ماند تا نوشته هنوز تمام بهتر با شد هزینه از همه حالا ما ننی است عطاي تو کاسمان و زمين همي برنج ابر تايد و يجهد جبالاگر فغان کنم از بار شکر او نه شگفت فغان زلهو و زشادی بود نه از اهوالاگر بچشمه حيوان كسی غريق شود که با سلامت باقی هم او دهدش وصاليقين شنا سم كز آب چشمه حيوان فغان كنند چو از سر گذشت آب زلالبشعر شکر نگه کن که رود کی گفته است همه کسی را درویشی است ورنج عیالغم و غنامت مرا گفت زین ضیاع و عقار فغان همی کنم از رنج گنج و ضيعه ومالفغان بنده همان و غم وعناش همان نه جای طعنه بماند ونه حيلت محتالبشعر نيك فريبيد دل ملوك حكيم چو حور خلد روان پیمبر و ابدالفريب خصم بود عیب شهر یاران را نه دل فریفتن نیکوان مشكين خال١١٧٢شماره ( دوازدهم ) سال دوم مناظره عنصری وغضائری ( ٣٥ )هزار بیش شنیدی بت ملوک فریب اگر سجود کند پس خرد برو ست وبالدرست گفت که کس کردگار را نفریفت گر اعتقاد کند بيره است و کا فروضالفریب از آرزوی است آرزو همیشه ز دل خدای بی دل و جا نست و نیز بی عم و خالنه نعمت از بی مدح وغزل دهد چوملوك نه زلف مشکين جويد نه قامت ميالچه سرزنش رسدا کنون مرا و شعر مرا اگر حکایت کردم ز اهل جهل وضلالبه نیم ساعت گفتم هزار گنج مبخش ازین حدیث بگفتا چه آید از جهالدرست گفتم کت صد هزار سال بقاست به بخش خردك با ندازه ای شه ابطالچنانت باد و چنین بود همچنان باشد بقا فزونتر و تو نور ذو الجلال جلالنگفتمت که مرا جاودانه نعمت بس دگر نخواهم کردن که نوال سؤالبدان دو بیت مدیح شریف طعنه زداست بزر سرخ و سفال و بفا ضل و مفضالدرست فاضل و مفضول باید از ره راست ضرور نست سروی و سرین گوروغزالبزر سرخ و سفال اندرون چه دانسگفت هر آنکه فرق شناسد میان شیرو و شگالز زر سرخ گرانمایه تر چه دانی نیز به گیتی اندر خوار ما به تر زسفالو گر بشاعري من مقر نباید او چنانکه گفت نه جنگ است مرامرا نه جدالنه عجز بود کلیم خدای را چو عد و بحیله گفت همی از دها کنم ز حیالبس اند ما یه که تمویهش آشکار شود و گرنه هیچ نه پیچاند اینچنین امثالو گر معارضه ظن برد زو عجب نبود ز کوه سنگ چو آب آیدزودیو خیالنه شاعر است هر آنکو دوبیت نظم کند نه کیمیا ست همه یکسره ر ما دورمالاگر نبو د سزاوار بدره شعر رهی تفضل است و تفضل به است گاه نوالخدا یگان خراسان نویسی اول شعر کجا ست هندو کجا نیمروز رستم زالبها نه نیست سخار اد گر بها نه مجوي کرانه نیست عطا را دگر مرنج و منالبچون تو ابر نبندد فروغ شمسة دهر بلند کوه بجنبد بچون تو باد شمالا یا یگانه بهر فن زطول و عرض جهان کجا زمانه کند عرض بيمنهال ر جالهمیشه تا نگارش بشكل ماند شکل همیشه تا بنو شتن بدال ماند ذالثنا وجود تو گسترده باد گرد د جهان چنان کجا صلوة رسول با شد و آله۱۱۷۳(٣٦)مجلة كابلشماره ( دوازدهم ) سال دومتاریخرواة افغا نستاندرحدیثنویسنده قاری عبد الله خانبعضی از مشاهیر افغانستان که روایت حدیث نموده اند ، اسامی آنها را کتب اسماء الرجال در ذیل اسامی سائر رواة ضبط کرده از جمله ( تقریب التهذیب ) ابن حجر كه در سنه ٨٢٦ تالیف گشته نیز ازین مشاهیر جا بجا نام می برد ولی کتاب مذکور در نهایت اختصار است چنانکه ترجمه راوی را غالباً يك سطر و گاهی به نیم تمام کرده و از پنجة ( صدی ) را از سنه وفات انداخته و برتعیین احاد وعشرات سال وفات اکتفا ورزیده مگر در مقدمه تصریح نموده که وفات طبقة اول ودوم پیش از صد اول هجري ( رواة را بر دوازده طبقه قسمت کرده ) (١) ووفات طبقة سوم تا هشتم بعد از صد واز چار طبقة آخر یعنی از نه تا دوازده بعد از دوصد رویداده . و نیز در ترجمة هر راوی با عتبار مزایای او از قبیل حفظ وعدالت وغیره صفاتی ذکر نموده واورا بدان صفت ستوده مانند : حا فظ وثقه یا ثقة تنها یا صدوق وغیره . ما نیز اسامی رواة موصوف را همانطور از کتاب مذکور بر چیده و مسلسل نگاشتیم .صحابه رضی الله عنهم در طبقه اولند طبقه ( ٢ ) کبار تابعین (٣) اوساط ( ٤ ) طبقه که کابه روایت از کبار تابعین نموده .( ٥ ) صغار تابعین ؛ این طبقه يك يادو نفر صحابه را دیده بلکه از بعض آنها سماع از صحابه هم به ثبوت نرسیده .(٦) معاصرین این طبقه است که با صحابه ملاقات نکرده اند . (٧) کبار تبع تابعین ( ٨ ) وسط تبع .( ٩ ) صغار تبع. سه طبقة دیگر زمره است که با تابعین ملاقات نکرده ولی از تبع تابعین رو ایت حدیث نموده اند کبار این زمره طبقه ( ١٠ ) وسط (١١) صغار طبقه ( ١٢ ) تشکیل مید هند .١١٧٤شماره ( دوازدهم ) سال دوم روات افغانستان در حدیث ( ٤٧ )١ – احمد ابن حجاج بكری مروزی ثقه و از طبقه دهم است . وفات ۲۲۲ هجري٢ – احمد ابن سعید ابن ابراهیم رباطی مروزی ؛ ابو عبدالله اشقر (۱) ثقه و حافظ و از طبقهیازده هم است . وفاتش در ٢٤٦ روی داده .۳ – احمد ابن سعید ابن صخر دارمی ابو جعفر سرخسی ثقه و حافظ و از طبقه یازدهم استوفات ٢٥٣ .٤ – احمد ابن سلیمان مروزی ابن ابو الطيب .٥ – احمد ابن سیار ابن ایوب ابو الحسن مروزي فقيه ، ثقه و حافظ و از طبقه یازده هم استعمرش ۷۰ سال بوده و در ٢٦٨ وفات کرده .٦ – احمد ابن عاصم ابو محمد بلخي زاهد و از طبقه ( ١١ ) است حالش در حدیث نزدابو حاتم چندان معروف نیست . یکجا در رقاق بخاري روایت نموده . وفات ٢٢٧ .٧ – احمد ابن عبدالله ابن ایوب ابو الوليد ابن ابو رجای هروي ثقه و از طبقه دهم است .وفات ٢٣٢٨ – احمد ابن علی ابن سعید ابن ابراهيم مروزی ابو بکر قاضی ثقه و حافظ بود از طبقه(۱۲) نود سال عمر یافته و در ۲۹۲ وفات کرده .٩ – احمد ابن محمد ابن ابراهيم ابن بنت حاتم السمين مروزی ثقه و از طبقه یازدهم استبغداد رفته و در ۲۸۲ وفات نموده١٠ – احمد ابن محمد ابن حنبل ابن هلال ابن اسد شیبانی مروزي نزيل بغداد ابو عبد اللهاز ائمه و ثقه ، حافظ ، فقیه و حجة بوده . سردسته طبقه دهم است . ۷۷ سال عمر یافتهو در ٢٤١ وفات کرده .۱۱ – احمد ابن منصور ابن راشد حنظلی مروزی لقبش ( زاج ) بوده از طبقه یازدهمصدوق است . وفات ٢٥٨ یا غیر آن .۱۲ – ابراهيم ابن ادهم ابن منصور عجلى يا تمیمى ابو اسحاق بلخی زاهد ، صدوق و از طبقه(۱) در تذهيب الكمال علامه صفى الدين ج مصر - ص ٥ ( ابن ابراهیم اشقر ابو عبدالله ) ضبط گشته .١١٧٥شماره (دوازدهم) سال دوم مجله کابل (۲۸)هشتم است وفات ١٦٢١٣ - ابراهیم ابن عبد الله ابن احمد خلال مروزی ابو اسحاق صدوق بوده از طبقه دهم. وفات ٢٤١١٤ - ابراهیم ابن عبد الله ابن ابوحاتم هروی ابو اسحاق نزيل بغداد صدوق وحافظ است از طبقه دهم در ٢٤٤ بعمر ٦٦ در گذشت .١٥ - ابراهیم ابن مخلد طالقانی صدوق و از طبقه دهم است .١٦ - ابراهيم ابن میمون صائغ مروزی صدوق است از طبقه ششم در ۱۳۱ کشته شد .١٧ - ابراهيم ابن یعقوب ابن اسحاق جوزجانی نزيل دمشق ثقه وحافظ ومنسوب به نصب بوده از طبقة ۱۱ وفات ٢٥٩ .١٨ - ابراهیم ابن یوسف ابن میمون باهلی بلخی ماکیانی صدوق است از طبقه دهم . وفات او سنه ٢٤٠ یا پیشتر بوده .١٩ - اسحاق ابن ابراهیم ابن مخلد حنظلى ابو محمد ابن راهویه مروزي ثقه و مجتهد و قرین احمد ابن حنبل بوده . وفات او در سنه ۲۳۸ بسن ۷۲ روی داده . ابو داود میگوید وی اندك پیش از موت تغير کرد .٢٠ - اسحاق ابن ابو اسرائیل نامش ابراهیم ابن كامجر مروزي است كنيتش ابو يعقوب نزيل بغداد و صدوق بوده .از اکابر طبقة دهم است وفات ٢٤٥ يا ٢٤٦ - ٧٥ سال عمر یافته .۲۱ - اسحاق ابن اسمعیل طالقانی ابو يعقوب نزيل بغداد معروف به يتيم در سماعش که تنها از جریر نموده سخن گفته اند . ثقه است از طبقه دهم . وفات سنه ٢٠٣ یا پیشتر .۲۲ - اسحاق ابن اسيد ابو عبدالرحمن خراسانی و اوراابو محمد مروزي هم گفته اند از طبقه ۸ ضعفی داشته و نزیل مصر بوده .۲۳ - اسحاق ابن منصور ابن بهرام كوسه ابو يعقوب تمیمی مروزی ثقه وثبت بوده از طبقة ١١ وفات ٢٥١٢٤ - اعين خوارزمی مجهول واز طبقه ششم است در بصره رفته .١١٧٩شماره ( دوازدهم ) سال دوم رواة افغانستان در حدیث ( ٣٩ )٢٥ – ایوب ابن ابراهيم ثقفی ابو یحیای مروزي صدوق وازطبقه دهم و لقبش عبدويه بوده.٢٦ – بشر ابن حارث ابن عبد الرحمن ابن عطاء ابن هلال مروزي نزيل بغداد كنيتش ابو نصر حافی زا هد جلیل مشهور ؛ ثقه و پیشوا و از طبقة دهم است . وفات او بسن ٧٦ در سنه ٢٢٧ روی داده٢٧ – بشر ابن محمد سفتیا نی ابو محمد مروزی صدوق و منسوب است به ارجاء از طبقه ١٠ وفات ٢٢٤٢٨ – بور ابن اصرم ابوبكر مروزي بكنيه مشهور و از طبقه دهم است مقبول بوده وفات ٢٢٣ يا ٢٢٦٢٩ – جارود ابن معاذ سلمی ترمذي ثقه و منسوب به ارجاء است از طبقة ١٠ وفات ٢٤٤.٣٠ – جمعه ابن عبد الله ابن زياد سلمی ابو بكر بلخي . گويند جمعه لقبش بوده و نامش يحيی است . صدوق و از طبقة دهم است وفات ٢٣٣٣١ – حاتم ابن یوسف ابن خالد جلاب ابو روح مروزي ثقه و از طبقة ١٠ وفات سنه ٢١٣.٣٢ – حبان ابن موسی ابن سوار سلمی ابو محمد مروزي ثقه و از طبقة دهم است . وفات ٢٣٣٣٣ – حبيب ابن ا بو حبيب خرططي مروزي از طبقة ( ٩ ) ابن حبان تکذیبش نموده.٣٤ – حجاج ابن محمد مصیصی اعورا بو محمد اصلا ترمذی بوده چندی بغداد و بعدها در مصیصه (١) سكونت نموده ثقه و ثبت بوده ولی در اخیر عمر که بغداد رفته اختلاط پیدا کرده از طبقة نهم است وفاتش در بغداد در سنه ٢٠٦ وقوع يافته .٣٥ – حسن ابن بكر ابن عبدالرحمن مروزي ابو على نزيل مكه صدوق و از طبقة ( ١١ ) است .٣٦ – حسن ابن حماد مروزی ( مستور ) است از طبقة ١٠ .٣٧ – حسن ا بن سوار بغوي ابو العلاء مروزی صدوق است از طبقة ( ٩ ) وفات ٢١٦ يا ٢١٧ .٣٨ – حسن ابن شجاع ابن رجاء بلخی ابوعلی یکی از حفاظ بوده از طبقة ( ١١ ) وفات( ١ ) از علاقۀ شام است .١١٧٧( ٤٠ )شماره ( دوازدهم ) سال دوممجله کابل٢٤٤ بعمر ٤٩ .٣٩ – حسن ابن عمر وسجستاني ثقه و صاحب حدیث است از طبقه ( ١٠ ) وفات سنه ٢٢٤٤٠ – حسین ابن جنید بغدادی اصلا بلخی است . صدوق و از طبقه ( ١٠ ) بوده وفاتسنه ٢٤٧٤١ – حسین ابن حسن ابن حرب سلیمی ابو عبدالله مروزی نزيل مكه صدوق واز طبقةدهم است . وفات ٢٤٦ .٤٢ – حسين ابن عبدالرحمن هروی صواب عکس است يعنى عبدالرحمن ابن حسين .٤٣ – حسین ابن محمد مروزی مجهول است از طبقه ( ٩ ) .٤٤ – حسين ابن محمد ابن جعفر حریري بلخی مستور است از طبقه ( ١١ )٤٥ – حسن ابن واقد مروزی ابو عبد الله قاضی ثقه است از طبقه ( ٧ ) او هایی داشته .وفات ١٥٩ یا ١٥٧ .٤٦ – حفص ابن حميد مروزی عابد و صدوق بوده از طبقه ( ٨ ) .٤٧ – حفص ابن عبدالرحمن ابن عمر ابو عمر و بلخي فقيه صدوق و عابد است ولی منسوب بارجاءاز طبقه ٩ در نیشا پور قاضی بوده وفات ١٩٩٤٨ – حمزة ابن سعيد مروزي ابو سعيد نزيل طرسوس صدوق است از طبقة ( ١٠ )٤٩ – خالد ابن زیاد ازدی ابوعبدالرحمن قاضی ترمذ صدوق است از طبقة (٨) ابن حبانگوید به صد سالگی وفات کرده .٥٠ – خالد سحستاني از ابن عباس ارسال میکند مقبول است از طبقه ( ٦ )٥١ – خلف ابن ایوب عامري ابو سعيد بلخي فقيه وا هل رأي و منسوب بارجاء است ازطبقه ( ٩ ) يحيى ابن معين او را ضعیف دانسته وفات ٢١٥٥٢ – داؤد ابن عجلان بلخي مکه رفته ضعیف است از طبقة ( ٨ )٥٣ – داود ابن ابوالفرات عمرو ابن فرات كندي مروزي ثقه است از طبقة (٨)٥٤ – رجاء ابن مرجی غفاری مروزي نزيل سمرقند حافظ ثقه است از (١١) وفات ٢٤٩٥٥ – ذکریای ابن يحيى ابن اياس ابن سلمه سکزی ابوعبد الرحمن دمشق رفته بخياط السنه۱۱۷۸شماره (دوازدهم) سال دوم رواة افغانستان در حدیث (٤١)معروف بوده ثقه و حافظ و از طبقه ١٢ است بسن ٩٤ در ٢٨٩ وفات نمود .٥٦ - ذکریای ابن ابو ذکریا یحیی ابن صالح ابن سلیمان بلخی ابو يحيای لؤلؤی ثقه حافظ است از (١١) بعمر ٥٦ در ٢٣٠ یا ٢٣٢ مرده٥٧ - زهير ابن محمد ابن قمير مروزی نزيل بغداد ثقه است از (١١) وفات ٢٥٨٥٨ - زهير ابن نعيم البابی السلولی ابو عبدالرحمن سجستانی نزيل بصره عابد و از کبار طبقه دهم است . وفات بعد از (٢٠٠)٥٩ - سريج ابن يونس ابن ابراهيم بغدادی اصلا مروزی است کنیتش ابوالحارث ، ثقه و عابد است از (١٠) وفات ٢٣٥ .٦٠ - سعيد ابن ذويب مروزي از طبقه (١١) نسائي ثقه اش ميداند .٦١ - سعيد ابن ربيع عامري حرشى ابوزيد هروى بصري ثقه است از صغار طبقه ٩ در ميان شيوخ بخاري پيش از همه وفات کرده سنه ٢١١ .٦٢ - سعيد ابن فرج بلخی ابوالنضر ابن ابو سعيد ؛ ثقه و از طبقه (١١) است وفات در مکه سنه ٢٤١ .٦٣ - سفیان ابن عبدالملك مروزي از كبار اصحاب ابن مبارك و قدماي طبقه (١٠) ثقه بوده وفات پیش از ٢٠٠ .٦٤ - سلمة ابن سليمان مروزي ابو سلیمان یا ابو ایوب مؤدب ، ثقه حافظ و از كبار طبقه (١٠) است وفات ٢٠٣٦٥ - سليمان ابن اشعث ابن اسحاق ابن بشیر ابن شدادازدى سجستانی ابو داؤد ثقه حافظ و از كبار علمای طبقه (١١) سنن و غیره تصنيفات دارد . وفات ٢٧٥ .٦٦ - سلیمان ابن بريده ابن حصيب اسلمی مروزي قاضی مرو ، ثقه و از طبقه (٣) به عمر ٩٠ در (١٠٥) مرده .٦٧ - سليمان ابن سلم ابن سابق هدادى ابو داؤد مصاحفى بلخي ، ثقه است از (١١) وفات ٢٣٨٦٨ - سلیمان ابن عامر کندی مروزی صدوق است از طبقه (٩)٦٩ - سلیمان ابن معبد ابن کوسجان ابوداود سنجی مروزی ثقه ، صاحب حدیث ، رحال١١٧٩شماره ( دوازدهم ) سال دوم مجله کابل ( ٤٢ )ادیب است . طبقه ( ١١ ) وفات ٢٥٧٧٠ - سلیمان ابن منصور بلخی بزاز ذهبی جرمی لقبش در غنده از ( ١٠ )٧١ - سهل ابن محمد ابن عثمان ابوحاتم سجستانی نحوی مقری بصری صدوق است از ( ١١ ) وفات ٢٥٥٧٢ - سوید ابن سعید ابن سهل هروی الاصل صدوق و از قدمای ( ١٠ ) است و فات بعمر ١٠٠ در ٢٤٠٧٣ - سوید ابن نصر ابن سوید مروزی ابوالفضل لقبش شاه راوي ابن مبارك ثقه است از ( ١٠ ) بعمر ٩٠ در ٢٤٠ وفات کرده .٧٤ - شجاع ابن ابو نصر بلخی ابو نعیم مقري از طبقه ٩ صدوق است .٧٥ - شہاب ابن معمر ابوالازهر بصري بلخی از طبقة ١٠ ثقه و صاحب حدیث است٧٦ - صالح ابن عبدالله ابن ذکوان باهلی ابو عبدالله ترمذي نزيل بغداد از طبقة ( ١٠ ) ثقه است وفات ٢٣١ یا بعد ازان .٧٧ - صالح بن مسمار سلمی ابوالفضل یا ابوالعباس مروزي كشميهنی از صغار ( ١٠ ) صدوق بوده وفات پیش از ٢٥٠ .٧٨ - صخر ابن عبدالله ابن بريده ابن الحصيب اسلمی مروزی از طبقة ٦ مقبول است .٧٩ - صدقه ابن فضل ابوالفضل از ( ١٠ ) ثقه است وفات ٢٢٣ یا ٢٢٦٨٠ - عباد ابن زیاد اخوعبیدالله ابو حرب ٧ سال والی سجستان بوده از ٥٣ تا ٦٠ ابن حبان ثقه اش گفته وفات در ( ١٠٠ )٨١ - عباس ابن حسن بلخی نزیل بغداد از ( ١١ ) مقبول است وفات ٢٥٨٨٢ - عباس ابن فضل ابن ذکریای هروي ابو منصور نضری ثقه مشهور است از ( ١٢ ) بلکه بعد است بزعم صاحب الكمال ابن ماجه ازو روایت کرده ولی تولد عباس بعد از وفات ابن ماجه روي داده وفات ٣٧٣٨٣ - عباس ابن محمد ابن حاتم دوری ابوالفضل بغدادي اصلا خوارزمی است از ( ١١ ) ثقه است در تذهیب الکمال عمرش ٧٦ ضبط شده یا بسن ٨٨ در ٢٧١ مرده١١٨٠شماره (دوازدهم) سال دوم رواة افغانستان در حدیث (٤٣)٨٤ - عبد الله ابن ابی خوارزمی قاضی از (١٢) گویند بخاری ازو روایت کرده٨٥ - عبد الله ابن بریده ابن حصیب اسلمی قاضی مرو کنیتش ابو سهل از (٣) وثقه بوده وفات ١٠٥ بعضی عمرش صد و وفاتش در ١١٥ گفته .٨٦ - عبد الله ابن ثابت ابوجعفر نحوی مروزی از (٨) و مجهول است٨٧ - عبد الله ابن سعد ابن عثمان دشتکی ابو عبدالله مروزی نزیل مرو از (١٠) صدوق بوده٨٨ - عبدالله ابن عثمان ابن جبله ابن ابورواد عتکی ابو عبدالرحمن مروزی از (١٠) در شعبان ٢٢١ وفات نموده ثقه و حافظ است٨٩ - عبدالله ابن کیسان مروزی ابو مجاهد از طبقهٔ (٦) صدوق ولی بسیار خطا میکند٩٠ - عبدالله ابن مبارک مروزی مولای بنی حنظله ، ثقه ، ثبت ، فقیه ، عالم ، جواد و مجاهد و جامع شمائل نیکو بوده از طبقه (٨) وفات ١٨١ عمر ٦٣٩١ - عبدالله ابن مسلم سلمی ابوطیبه مروزی قاضی مرو صدوق بوده و وهم داشته و بعضی او را فدکی گفته از (٨)٩٢ - عبدالله ابن منیر ابو عبدالرحمن مروزی؛ زاهد ثقه، عابد بوده از (١١) در ٢٤١ یا ٤٠ مرده٩٣ - عبدالله ابن واقد ابن حارث ابن عبدالله حنفی ابو رجای هروی خراسانی موصوف بخصال خیر و ثقه بوده از (٧) وفات ١٦٠ یا چیزی بعد از ابو صلت روایت نموده و بعضی گویند راوی ابوصلت دیگر ابو رجای است٩٤ - عبد الرحمن ابن حسین جعفی ابوالحسین هروی از صغار (١٠) و مقبول بوده، وفات ٢٥٦٩٥ - عبد الرحیم ابن سلیمان کنانی یاطائی ابو علی اشل مروزی نزیل کوفه ؛ ثقه و دارای تصنیفات است از صغار (٨) وفات ١٨٧.٩٦ - عبد الصمد ابن سلیمان ابن ابو مطر عتکی ابو بکر بلخی اعرج لقبش عبدوس ، ثقه و حافظ بوده از (١١) وفات ٢٤٦٩٧ - عبد العزیز ابن خالد ابن زیاد ترمذي از ٩ و مقبول است١١٨١شماره ( دوازدهم ) سال دوم مجلۀ کابل ( ٤٤ )۹۸ - عبد السلام ابن صالح ابن سليمان ابو الصلت هروی نيشاپور رفته به تشيع منسوب بوده و منكرا تی داشته عقیلی در شان او افراط نموده و کذاب گفته .۹۹ - عبد العزيز ابن ابو رزمه مولاي يشکری ابو محمد مروزی از » ثقه بوده وفات ٢٠٦۱۰۰ - عبد العزيز ابن عثمان ابن جبله ابن ابورواد مولاي ازدی ا بوالفضل مروزی برادر عبدان شاذان لقب داشته از (١٠) ومقبول بوده وفات ٢٢١ یا ٢٢٥ يا ٢٢٩١٠١ - عبد العزيز ابن مسلم قسملي ابو زيد مروزي بصری ثقه وعابد بوده ولی وهم ميكرده از (۷) وفات ١٦٧۱۰۲ عبد العزيز ابن متيب ابو درداى مروزي از (۱۱) صدوق است وفات ٢٦٧١٠٣ - عبد الكريم ابن سليط مروزی نزيل بصره از (٦) مقبول بوده١٠٤ - عبد المتعالی ابن طالب انصاری ابو محمد بغدادي اصلا بلخي بوده ثقه و از (١٠) است وفات ۲۲۲١٠٥ - عبد المؤمن ا بن خالد حنفی قاضی ابو خالد مروزی از (۷) ابو حاتم در شان او لا بأس به گفته١٠٦ - عبد الوارث ابن عبيد الله عتكى مروزي از (۱۰) صدوق است . وفات ۲۳۹١٠٧ - عبده ابن سلیمان مروزی نزیل مصيصه صدوق است از ( ۱۰ ) بقول ابن عدی امام بخاري تخریج حدیث ازو نموده و خودش را ندیده كويند در ۲۳۹ وفات نموده١٠٨ - عبدة ابن عبدالرحيم ابن حسان مروزی ابو سعيد نزيل دمشق از صغار طبقه دهم صدوق است وفات ٢٤٤١٠٩ - عبيدالله ابن سعيد ابن يحياى يشكري ابو قدامة سرخسى نزيل نيشابور از ( ١٠ ) وثقه و مأمونست بقول ابن حبان طريق اهل سنت را در سرخس وی اظهار نموده وفات ٢٤١۱۱۰ - عبیدالله ابن عبيدالله ابو المنيب عتكى مروزی از ( ٦ ) صدوق بوده ولی خطا ميكرده .۱۱۱ - عتاب ابن زیاد خراسانی ابو عمر و مروزي از ( ۱۱ ) و صد و ق است و فات سنه ۲۱۲١١٨٢( ٤٥ )رواة افغانستان در حدیثشماره ( دوازدهم ) سال دوم١١٢ – عقبه ابن عبدالله ابن عتبه محمدی ابو عبدالله مروزی از ( ١٠ ) صدوق بوده وفات ٢٤٤١١٣ – عثمان ابن جبله ابن ابو رواد مولاي عتكى مروزی ثقه و از كبار طبقه ( ١٠ ) است وفات ٢٠٠١١٤ – على ابن اسحاق سلمى مولاي آنها بوده مروزي بلكه اصلاً ترمذی است از ( ١٠ ) ثقه بوده وفات سنه ٢١٣١١٥ – علی ابن ابوبكر ابن سليمان اسفذنی صدوق ، عابد بوده از ( ٩ ) ولی خطا داشته . اسفذن قريه ايست از مرو١١٦ – علی ابن حجر ابن اياس سعدي مروزي اولاً نزيل بغداد وبعدها نزيل مرو بوده ثقه حافظ است از صغار طبقه ( ٩ ) وفات در ٢٤٤ بعمر ١٠٠ يا بيشتر .١١٧ – علی ابن حسن ابن شقيق ابو عبد الرحمن مروزی از كبار طبقه ( ١٠ ) ثقه وحافظ بوده ، وفات سنه ٢١٥ يا پيشتر١١٨ – على ابن حسين ابن واقد مروزي صدوق بوده ولي وهم ميكرده از ( ١٠ ) وفات ( ٢١١ )١١٩ – علی ابن حفص مروزي نزيل عسقلان نجاري ميگويد درسنه ١٧ او را بعسقلان ملاقات كردم١٢٠ – علی ابن حكم ابن ظبيان انصاري مروزي مؤذن ثقه بوده وغرابت داشته از صغار ( ٩ ) وفات ٢٢٠ يا ٢٢٦١٢١ – علی ابن خشرم مروزی از صغار ( ١٠ ) ثقه است وفات بعمر نزديك بصد در ( ٢٥٧ ) يا بعد .١٢٢ – علی ابن مجاهد ابن مسلم قاضی كابلي متروك واز طبقه ( ٩ ) است در شيوخ احمد ضعیف تر از و کس نبوده بعد از ( ٢٨٠ ) مرده .١٢٣ – عمر ابن خطاب سجستاني قشيري نزيل اهواز از ( ١١ ) صدوق بوده نزديك به ( ٩٠ ) عمر كرده وفات در شوال ٢٦٤۱۱۸۳شماره (دوازدهم) سال دوم مجله کابل (٤٦)١٢٤ - عمر ابن هارون ابن یزید بلخی مولای ثقفی متروک ولی حافظ و از کبار (٩) است . وفات ٢٩٤ دار قطنی ضعیفش میداند١٢٥ - عمر ابن میمون ابن بحر ابن سعد رماح بلخی ابو علی قاضی ثقه بوده و در آخر عمر نابینا گشته از (٧) وفات ٧١١٢٦ - عیسی ابن احمد ابن عیسی ابن وردان عسقلانی از عسقلان بلخ ثقه بوده و غرابت داشته از طبقه (١١) نزدیک به نود وفات کرده در ٢٦٨١٢٧ - عیسی ابن یزید الازرق ابو معاذ مروزي نحوي مقبول است از (٧) قاضی سرخس بوده١٢٨ - غسان ابن فضل ابو عمرو سجستانی نزيل مکه مقبول ست از (١٠)١٢٩ - فضاله ابن ابراهیم تیمی ابو ابراهیم یا ابو احمد نسائی مروزی ثقه و ضابط است از کبار (١٠)١٣٠ - فضل ابن عطیه ابن عمرو ابن خالد مروزي مولى بنی عبس والد محمد صدوق بوده ووهم میکرده از (٦)١٣١ - فضل ابن مقاتل ازدی ابومقاتل بلخي ثقه است از (١١)١٣٢ - فضل ابن موساي سينانی ابو عبدالله مروزی ثقه ثبت بوده و غرابت داشته از کبار (٩) وفات در ربيع الاول (٢٩٢)١٣٣ - قاسم ابن سلام مروزی مقبول است از (١١) در حدود سنه ٢٤٠ وفات نموده.١٣٤ - قتیبه ابن سعید ابن جميل ابن طریف ثقفی ابورجاي بغلانی (١) نامش را يحيي و بعضی علی هم گفته ثقه و ثبت بوده از (١٠) وفات سنه ٢٤٠ بعمر ٩٠ .١٣٥ - محمد ابن ابان ابن وزیر بلخي ابو بکر ابن ابراهيم مستملی ملقب بحمدويه مستملی وكيع است ثقه و حافظ بوده از (١٠) وفات ٢٤٤ یا بعد.١٣٦ - محمد ابن ابان ابن علی بلخي مستور است از ( ٩ ) .١٣٧ - محمد ابن احمد ابن حسین ابن مدویه قرشی ابوعبدالرحمن ترمذي صدوق است از (١١)(١) نسبت به بغلان بلخ ( بغلی ) هم آمده - ص ٢٧١ تذهيب .١١٨٤(٤٧)شماره (دوازدهم) سال دوم رواة افغانستان در حدیث۱۳۸ - محمد ابن اسماعیل ابن یوسف سلمی ابو اسماعیل ترمذی نزيل بغداد ثقه و حافظ از (۱۱) وفات (۲۸۰) ابن حاتم کلام واضحی در شان او ندارد.۱۳۹ - محمد ابن اعین ابو الوزير مروزي خادم ابن مبارك از (۱۰) ثقه است وفات (۲۱۲)١٤٠ - محمد ابن حاتم ابن نعيم مروزي از (۱۲) ثقه است ابن يونس در بین او و مصیصی فرق نموده .١٤١ - محمد ابن حزما به مروزي بغدادی عابد ملقب بحمدان صدوق و از (۱۱) است و خیاط بوده .١٤٢ - محمد ابن حكم احول مروزي ثقة فاضل است از (۱۱) و ابن عمه ابو طالب بوده که صاحب احمد است . وفات ۲۲۳١٤٣ - محمد ابن شجاع ابن بنهان بنهانی مروزی نزيل مداين ضعیف است از (۸) پیش از (۲۰۰) وفات نموده .١٤٤ - محمد ابن عبدالله ابن قهزاذ مروزي ثقه است از (۱۱) وفات ٢٦٢ .١٤٥ - محمد ابن عبدالعزيز ابن ابو رزمه ابو عمر مروزي از (۱۰) ثقه است وفات ٢٤١١٤٦ - محمد ابن علی ابن حرب مروزي معروف بترك از (۱۱) ثقه است .١٤٧ - محمد ابن علی ابن حسن ابن شقیق ابن دينار مروزي ثقه و صاحب حدیث است از (۱۱) وفات ٢٥٠.١٤٨ - محمد ابن علی ابن حمزه مروزي ثقه صاحب حدیث از (۱۱) وفات ٢٦١ .١٤٩ - محمد ابن عمر و ابو احمد بلخی شیخ ابن ابو دنيا مستور است از (۱۱) شاید سواق باشد .١٥٠ - محمد ابن عیسی ابن سورة ابن موسى ابن ضحاك سلمی ترمذی صاحب جامع ترمذی از ائمه حدیث واز طبقة (١٢) وفات ۲۷۹.١٥١ - محمد ابن قدامة بلخي مقبول است از (۱۲) .١٥٢ - محمد ابن كامل مروزی ثقه است از صغار (۱۰).١٥٣ - محمد ابن مزاحم مولاي عامری ابو وهب مروزي از کبار (۱۰) وفات ۲۰۹١١٨٥( ٤٨ )مجلة کابلشماره ( دوازدهم ) سال دوم١٥٤ - محمد ابن مزاحم ابن مجاهد مروزي مقبول واز طبقه ( ٧ ) .١٥٥ - محمد ابن مقاتل ابوالحسن کسائی مروزي نزيل بغداد بعدها نزيل مکه بوده ثقه است. از ( ١٠ ) وفات ٢٢٦ .١٥٦ - محمد ابن مکی ابن عيساي مروزي مقبول است از ( ١٠ ) .١٥٧ - محمد ابن ميمون مروزی ابو حمزة سكري ثقه فاضل است از ( ٧ ) وفات ١٦٧ يا ١٦٨ .١٥٨ - محمد ابن نصر مروزي فقيه ابو عبدالله ثقه حافظ ( امام جبل از کبار ١٢ وفات ٢٩٤١٥٩ - محمد ابن نضر ابن مساور مروزي صدوق است از ( ١٠ ) وفات ٢٣٩ .١٦٠ - محمد ابن یحیی ابن ایوب ابن ابراهيم ثقفى ابو يحيای مروزی قصري معلم ثقه حافظ واز ( ١٠ ) است .١٦١ - محمد ابن يحيي ابن خالد مروزی ابو يحيای شعرانی صدوق است از ( ١٢ ) .١٦٢ - محمد ابن يحيي ابن سليمان مروزی ابو بكر وراق نزيل بغداد و صاحب ابو عبيد ؛ صدوق است از ( ١١ ) وفات ٢٩٨ .١٦٣ - محمد ابن یحیی ابن عبدالعزيز يشكرى ابو علی صائغ مروزی ثقه است از (١١) وفات ٢٥٢١٦٤ - محرز ابن وضاح ابن محرز مروزی مقبول است از (٩)١٦٥ - محمود ابن آدم مروزی از طبقه (١٠) صدوق است ابن عدی او را در شیوخ بخاری آورده . وفات ٢٠٨١٦٦ - محمود ابن خداش طالقانی نزيل بغداد صدوق است از (١٠) وفات در (٢٥٠) عمرش (٩٠) سال .١٦٧ - محمود ابن سليمان بلخی صدوق و از مشائخ نسائی است از صغار (١٠)١٦٨ - محمود ابن غيلان مولاي عدوي ابو احمد مروزي نزيل بغداد از (١٠) ثقه وصاحب سنت است وفات ٢٢٩ يا بعد١٦٩ - مشاش ابوساسان يا ابوازهر سلمی بصري يا مروزی مقبول است از (٦) یادونفرند١١٨٦شماره (دوازدهم) سال دوم رواة افغانستان در حدیث (٤٩)۱۷۰ — مصعب ابن حیان نبطی اخو مقاتل بلخی لین الحدیث است از ٧۱۷۱ — مصعب ابن ماهان مروزي نزيل عسقلان صدوق عابد کثیرالخطاست از (٨)وفات سنه ۱۸۰ یا بعد۱۷۲ — مطر ابن فضل مروزی ثقه است از (۱۱) وفات بقول فربري بعد از ٢٥٠۱۷۳ — معاذ ابن اسد مروزی کاتب ابن مبارك ابوعبدالله ببصره رفته ثقه است از(١٠)وفات ٢٢٠ چیزی بالا٢٧٤ — معاذ ابن خالد ابن شقیق ابن دينار ابوبكر مروزي مولای عبدی صدوق واز كبار(١٠) وفات ٢٠٠۱۷۵ — مقاتل ابن حيان نبطي ابو بسطام خزاز بلخی صدوق فاضل است١٧٦ — مقاتل ابن سلیمان ابن بشیر ازدی خراسانی نزيل مرو او را ابن دوال دوز گویندمهجور و منسوب بدروغ و تجسيم بوده از طبقه (٧) وفات ١٠٥١٧٧ — مكتوم ابن عباس ابوالفضل مروزي يا ترمذی مقبول است از (١٢)۱۷۸ — موسی ابن بحر مروزي ابوعمران اصلاً عراقی است مقبول از١٠بود،وفات سنه(٢٣٠)۱۷۹ — موسی ابن حزام تر مذی ابو عمران نزيل بلخ ثقه فقیه عابد است از (١١)وفات بعد از ٢٥٠۱۸۰ — نصر ابن زيد المجدرابوالحسن مولای بنی هاشم بغدادی اصلاً بجستانی استصدوق از صغار (٩) بوده۱۸۱ — نضر ابن زراره ابن عبدالاکرم ذهلی ابوالحسن كوفي نزيل بلخ مستور است از(٩)۱۸۲ — نضر ابن شميل مازنی ابوالحسن نحوي نزيل مروثقه وثبت و از كبار (٩)بعمر ٨٢ در ٢٠٤ مرده۱۸۳ — نضر ابن محمد مروزی مولای بنی عامر قریش ابومحمد يا ابو عبد الله صدوق بودهو وهم میکرده و منسوب بارجاء است از (٨) وفات ١٨٣١٨٤ — نعيم ابن حماد ابن معاویه ابن حارث خزاعی ابوعبدالله مروزی نزيل مصر صدوقفقيه عارف فرائض بوده خطا بسیار میکرده ابن عدی از خطایش تتبع نموده باقیحدیثش را مستقیم گفته . وفات ٢٨١١٨٧شماره ( دوازدهم ) سال دوم مجله کابل ( ٥٠ )۱۸۰ - نوح ابن ابومریم ابو عصمة مروزي مولاي قرشی با جامع علوم معروف ولی بکذب در حدیث منسوب بوده بقول ابن مبارك حدیث وضع نموده از (۷) وفات ۱۷۳١٨٦ - هارون ابن معروف مروزي ابو علی خزاز ضریر نزیل بغداد ثقه است از (۱۰) بعمر ٧٤ در ۲۳۱ مرده۱۸۷ - هارون ابن مغیره ابن حکیم بجلی ابو حمزة مروزي ثقة است از ۹۱۸۸ - هاشم ابن مخلد ابن ابراهیم ثقفی مروزی بزاز صدوق است از ۸۱۸۹ - هدیه ابن عبد الوهاب مروزی ابو صالح صدوق است ولی بسیار وهم میکرده از (۱۰) وفات ٢٤١۱۹۰ - هریم ابن مسعر ازدی ابو عبدالله ترمذی مقبول است از (۱۰)۱۹۱ - هشام ابن سعید طالقانی ابو احمد بزاز نزیل بغداد صدوق و از صغار (۹) است معمر نبوده۱۹۲ - هیاج ابن بسطام تميمی برجمي ابو خالد هروی ضعیف بود پدرش خالد منکرات سختی ازو روایت کرده از (۷) وفات ۱۷۷۱۹۳ - هیثم ابن خارجة مروزی ابو احمد یا ابو یحیی نزیل بغداد صدوق است از کبار (۱۰) وفات ۲۲۷ .١٩٤ - وهب ابن زمعة تميمی ابو عبدالله مروزي ثقه است از قدمای طبقة دهم .١٩٥ - یحیی ابن اکثم ابن محمد ابن قطن تميمی مروزي ابو محمد فقیه و صدوق قاضی مشهور است مگر منسوب بسرقة حدیث گشته آری روایت را باجازه روا میدانست از (۱۰) و فات ٢٤٣ عمر ۸۳ .١٩٦ - يحيي ابن بشر بلخي فلاس ثقه وزاهد است از (۱۰) وفات ۲۳۲ - ۱۹۹ یحیی ابن شبل بلخي مقبول است از ۷ .۱۹۷ - یحیی ابن عبدالله ابن زیاد سلمی بلخي نزیل مرو لقبش خاقان بوده ثقه است از (۱۰)۱۹۸ - یحیی ابن عثمان حربی اصلا سجستانی است صدوق و در روایتش از هقل سخن دارند بغدا د رفته از (۱۰) وفات ۲۳۸ .۱۹۹ - يحيي ابن فضل سجستانی مقبول است از (۱۰) .۱۱۸۸شماره ( دوازدهم ) سال دوم رواة افغانستان در حدیث (٥١)٢٠٠ - يحيي ابن محمد ابن معاويه لؤلؤی مروزي نزيل بخارا مقبول است از ( ١١ )وفات سنه ٢٥٧ .٢٠١ - يحيي ابن موساي بلخي خت لقب داشته و اصلا كوفی است ثقه و از (١٠) بوده وفات ٢٤٠.٢٠٢ - يزيد ابن حيان نبطي بلخى نزيل مدائن برادر مقاتل صدوق بوده و خطا ميكرده .٢٠٣ - يزيد ابن سعيد نحوى ابوالحسن مولاى قرشی مروزی ثقه عابد است از طبقه ٦در ٣١ بدست ابو مسلم ظلما كشته شد بسببكه او را امر معروف ميكرد .٢٠٤ - يسار مروزی معلم مجهول است از ( ٧ ) .٢٠٥ - يوسف ابن عيسی ابن دينار زهرى ابويعقوب مروزی ثقة فاضل است از (١٠) وفات ٢٤٩٢٠٦ - ابو اسحاق طالقانی ابراهيم ابن عيسى .٢٠٧ - ابو تميله يحيي ابن واضح مروزي است ٢١٣ - ابو عثمان انصارى مدنی قاضی مرونامش عمر و يا عمر است و نام پدرش سالم يا اسلم يا سليم مقبول است از طبقة چهارم٢٠٨ - ابوعمار حسين ابن حريث مروزى مولاى خزعی ثقه است از (١٠) وفات ٢٤٤٢٠٩ - ابو غانم يونس ابن نافع مروزي قاضی ، صدوق بوده و خطا ميكرده از (٨) وفات ١٥٩ -٢١٠ - ابوقدامه حصين ابن عبدالحكيم مروزي مقبول است از ( ١١ ) .٢١١ - بلخي حسن ابن عمر ابن شقيق است .ع ، ح محمد ايوب خان وزير ماليه١١٨٩شماره ( دوازدهم ) سال دوم مجله کابل ( ٥٢ )شعرای افغانستاندر عهد سلجوقیاننگارش : سرور خان گویاازرقی هروی : بعضی از تذکره نویسان اسم او را ابوبکر زینالدین و برخی شرفالزمان ابوالحاسن زینالدین ابوبکر جعفر ابن اسمعیل نوشتهاند، در اسم پدر او که اسمعیل وراق الهروی است اختلافی نبوده او را معاصر فردوسی میدانند فردوسی روزیکه از غزنین فرار نمود و چون بهرات وارد شد بخانه او نزول کرد و مدت شش ماه در منزل او متواری بود، ازرقی که پسر اوست از شعرای معروف و با اقتدار زبان فارسی است خصوصاً در تشبیهات بدیع و اوصاف طبیعت در بین شعرا مقام خاصی دارد روزگار شاعری و ایام زندگانی خود را در شهر هرات بدر بار طغانشاه ابن الپ ارسلان سلجوقی حکمران خراسان بسر برده و در قصایدی که بمدح او ساخته اسم، لقب، نسب و مقر حکومت او که شهر هرات باشد صریحاً بیان کرده است. و ظاهراً کتاب الفیه و شلفیه را که اکنون غیر از نام دیگر اثری از آنها باقی نیست بنام همین طغانشاه سلجوقی پرداخته است. دیگر از کتابهای منظوم او کتاب سندباد یا سندباد نامه است که مانند حکایات الف لیله و لیله بوده و ظاهراً از هندوستان بایران آورده بزبان پهلوی ترجمه کرده بودند و باز در سال ٣٩٦ در زمان نوح بن منصور پادشاه سامانی خواجه عمید ابوالفوارس قناوزی بفرمان آن پادشاه کتاب سندباد نامه را۱۱۹۰شماره (دوازدهم) سال دوم شعرای افغاستان ( ٥٣ )از زبان پهلوی بزبان فارسی درآورده و تا قرن ششم گویا این کتابدر دست بوده زیرا بزرگترین شاعر آن زمان که ازرقی هروی باشد کتاب مذکور رابا قدرت تمامی برشته نظم کشیده است . دیوان اشعار او که شامل ۳ هزار بیت استاکنون دردست است شعرای معاصر او عبد الله قرشی، شجاع نسوی، حقیقی نسیمی استوفات او را صاحب مجمع الفصحا در سنه ٥٢٦ و تقی الدین کاشی در سنه ٥٢٧ و علامهقزوینی در حواشی چهار مقاله سنه وفات او را علی التحقيق قبل از سنه ٤٦٥ میداند .نمونه سخن : -بدر بند سجستان آنچه او کرد مثالی کرده بد حیدر بخيبرزبانگ کوس غران چشم كودك همی احول شد اندر بطن مادرز بیم جان همی تن کرد پنهان چو دراج از پس خپها كبوترزمین دریای موج افکن شد از خون در او کشتی - وار و کشته لنگراجل بازو زنان هر سو همي شد بخون اندر چو مرد آشنا ورجهانی دیده بر خسرو نهاده به نیرو نیزه از دیوار و از درز شه برجی قضا را چرخ داري ملك را یافت در میدان برابرز خون شمشیر هندی در کفش لعل زخون خفتان رومی بر تنش ترچو آتش چرخ را پر کرد و بشتافت کزآتش بیند او پاداش و کیفربزد بر باره بر گستوان دار خدنگی راست رو برگستوان دراز آن جانب بدانسان تیر بگذشت که از تيزي نیا لودش بخون پر** *بار دیگر بر ستاك گلبن بی برگ و بار افسر زرین بر آرد ابر مروارید بار۱۱۹۱شماره ( دوازدهم ) سال سوم مجله کابل ٥٤گاه مینا زینت آرد زنگار بوستان گاه مرجان زیورآرد بر عروس مرغزاردست سوسن نقره پاکیزه آرد دستبند گوش گلبن لؤلؤ ناسفته آرد گوشواردرع قطران حلقه از دریا بپوشد آسمان ترك مرجان کوکب از خارا برآرد کوهسارخرمن مرجان و مینا هر کجا چشم افگنی بر شگفته است از چمن یا بر دمیده است از چنارگر بر ابراهیم ریحان گشت آتش طرفه نیست طرفه کز ریحان همی آتش فروزد نوبهاربوستان از چشم ابر و دست باد اندر چمن حلقه دارد در شقایق دست دارد در نگاراز نسیم باد دارد غنچه پر عبیر دهنوز سرشك ابر دارد لاله بر لولو کنارانوري خاوراني : صاحب تاریخ گزیده و لباب اسم او را اوحدالدین محمد بن محمد و صاحب مجمع الفصحا نام او را علی و نام پدرش اسحاق نوشته است در اوایل حال بمناسبت مولد خود که خاوران بوده خاوری تخلص میکرد و بعد از آن بقول دولت شاه بمصلحت استاد خویش عماره نام و بقول به تکلیف بعضی از بزرگان تخلص خودر انوری قرار داده است چنانچه ازین بیت او نیز استنباط می شود :دادند مهتران لقبم انورى وليك چرخ همی چه خواند خاقان روزگاردر مولد انوری که قصبه ابیورد ( ۱ ) باشد نیز اختلافی نیست ، منتها ابن احمد رازی در تذکرة هفت اقلیم مولد او را قریه بدنه که از مضافات مهنه و ابیورد است دانسته و دولت شاه سمرقندی فقره ذیل را که مؤید مدعای فوق است در باره مولد او نگاشته است . اصل او از ولایت ابیورد است در دهی که آن را بدنه گویند بجنب مهنه و آن صحرا را دشت خاوران میگویند و او در اول حال خاوري تخلص میکرد.انوري از معتبرین قصیده سرایان قرن شش هجري بشمار رفته و بعضی او را بر ظهیر فاریابی در قصیده سرائی ترجیح داده اند ، آری انوری در قصائد طمطراقی داشته و در جنب فضیلت خویش هیچ شاعری را بنظر نیاورده است ولی افکار قدما مانند عنصري و غيره از اشعارش نمایان است. بتخصیص به طريق ابو الفرج رونی اقتفا نموده و قصائد متعددی در استقبال او سروده است مضامین دقیق و مشکل را با قدرت رسائی در کسوت( ۱ ) ابیورد یکی از شهرهای خراسان بوده بین نسا و سرخس معجم البلدان جلد اول صفحه ١٠٢ .١١٠٢شماره (دوازدهم) سال دوم شعرای افغانستان (٥٥)نظم در آورده تا زبان شعري او بصورت محاوره روزانه وعمومی نزديك شده است غزلیات انوری در عهد او از فصیح ترین غزلیات زبان فارسی بشمار میرفته بدین معنی که اولین مرحله رقت شعر ولطافت غزل را پیمود، قطعات شعری او نیز از بلیغ ترین قطعاتی است که تا حال در زبان فارسی سروده شده ، انوری علاوه بر قدرت شاعری که او را مسلم بوده و نفیس ترین یادگاری از خود درین راه باقی گذاشته از علوم ریاضی وفلسفه و موسیقی نیز حصه مستوفائی داشته روح فلسفه وریاضی کاملا از اشعار او آشکار است ، در فلسفه به شیخ الرئیس ابن سینای بلخی اعتقادی تمام داشته در اشعار خویش او را بدرجات بلندی می ستاید ، بقول دولتشاه رسائل متعددی در نجوم از تالیفات اوست و در حادثه قران کواکب در سنه ٥٢٢ نیز حکمی نموده که اتفاقاً آن حکم بخطا منجر شده و اسباب بد بختی او را تماماً فراهم نمود . حادثه قران کواکب وحکم انوری را دران قضیه و باز ابتلاآت و مصائب که بعد از ان حادثه براي او رخ نمود تماماً ارباب تذکره و مؤرخین ضبط کرده اند و درین جا تذکار آن موجب اطناب کلام است .سلاطین معاصر : ( ١ ) معزالدین سنجر ( ١ ) ابن ملکشاه سلجوقی ٥١١ ـ ٥٢٩ که روز گار با افتخاری در دربار این سلطان بسر برده ومهم ترین روزگار شاعری و بخش سخنوري خود را وقف نام او کرده است .( ٢ ) علاؤالدين ملنگ الجبال از سلاطین غوریه فیروز کوه ٥٤٥ ـ ٥٥٦( ٣ ) اتسز ابن محمد مؤسس سلسله خوارزم شاهی ٥٢١ ـ ٥٥١(۱) دولتشاه سمرقندی واسطه تقربش را بدربار سلطان سنجر چنین مینویسد :انوری در مدرسه منصوریه طوس به تحصیل علوم مشغول میبود فلاک و افلاسی عاند حال او شد وبخرج روز مره فرو ماند واین اوانی بوده که موکب سنجری بنواحی رادکان نزول فرمود : انوری بدر مدرسه نشسته بود دید مردی محتشم با ساز وتجمل تمامی میگذرد پرسید این کیست گفتند شاعر است ، انوری گفت سبحان الله پایه علم بدین بلندی ومن به چنین فلاکت و پستی واو اینچنین باعز و جلال ازین بعد بشاعری که دون مراتب من است مشغول گردم آنشب در مدح سنجر این قصیده را انشا و انشاد کرد .گر دل و دست بحرو کان باشد دل و دست خدا یگان باشدبقیه اش بحاشیه صفحه ٥٦١١٩٣شماره ( دوازدهم ) سال دوممجلة كابل(٥٦)شعرای معاصر : سنائی غزنوی ، سوزنی سمرقندی ، ادیب صابر رشید وطواط ، فتوحیمروزی محمود ابن علی سمائی ، عمعق بخارائی و غیره بوده است .وفات : دولت شاه سمرقندی وفات او را در سنه ٥٤٧ در بلخ و مقبره او را در جوارمزار احمد خضرویه مینویسد و صاحب مجمع الفصحا وفات او را در سنه ٥٧٥ نوشته و امیناحمد رازی وفاتش را در سنه ٥٨٣ دانسته است .دیوان انوری تا حال چندین بار بطبع رسیده و اخیراً پروفیسر وان تن کوسکی شرححال انوری و ترجمه قصائد و ما ثر ابیات او را با خصوصیات این شاعر در سنت ستر برگنگاشته و بطبع رسانیده است .بقية حاشية صفحة ٥٥علی الصباح قصد دربار سلطان کرد و قصیده را گذرا نید . سلطان بغایت سخن شناس بود از طرزکلامش دانست که دانشمندانه و متین است بغایت مستحسن داشت و از وی پرسید که ذوق ملازمت دارییا بجهت طمع آمدی ؟ انوری زمین خدمت بوسید و گفت : - شرف تقرب باستان سلطانی را سر مایه افتخارخود میدانم ، سلطان به مشاهره و خلعت وا دارش فرمود و روز بروز بر تقرب او بحضور خود بیفزودولی خوند میرهم وی مؤلف حبیب السیر تقرب او را بدربار سنجر چنین مرقوم کرده است . مشهور استکه قوة حافظة معزی بمرتبه بود که قصیده را که یکبار می شنود یاد میگرفت و پسری داشت که هر شعریدوبار استماع مینمود از بر میکرد غلامش چون سه کرت می شنید حفظ مینمود ، بنابران هر شاعریکه نزد سلطان سنجر قصیده میگذرانید چون اشعار را بتمام میخواند اگر مطبوع می بود معزی میگفتاین قصیده را من گفته ام و یاد دارم و از مطلع تا مقطع میخواند آنگاه بزبان میراند که پسر من نیز یاد داردو او را نیز اشاره میکرد تا قصیده را میخواند ، آنگاه بر زبان میراند که غلام من نیز این ابیات را ازبر دارد و غلام را نیز میگفت تا اشعار را میخواند ، بنابران شعرای زمان در بحر حیرت افتاده نمیدانستندکه بچه طریقه شعری بسلطان سنجر عرض کنند که او را باور آید که آن نظم نتیجه طبع معزی نیستو انوری همت بر حل این عقده گماشته و بدبیر صائب گرده جامه های کهنه در بر افگنده و سر پیچیغریب بر سر بسته بصورت مجانین نزد معزی رفت و گفت : مرد شاعرم و در مدح سلطان سنجر بیتیچند گفته ام توقع آنکه شعر مرا گذرانیده جهت من صله گران مند بستانید معزی گفت آنچهگفته بخوان انوری بر زبان آورد ، زهی شاه و زهی شاه و زهی شاه - زهی میر و زهی میر وزهی میر ، معزی گفت اگر مصرع اخیر را چنان خوانی که زهی ماه و زهی ماه و زهی ماه ، تااین بیت مطلع شود بهتر است ، انوری گفت ظاهراً تو این را ندانسته که شاه را میری ضرورت استبقیه اش بحاشیه صفحة ٥٧١١٩٤شماره ( دوازدهم ) سال دوم شعرای افغانستان ( ٥٧ )نمونه سخن : —صبا بسبزه بیا راست دار دنیا را نمونه گشت زمین مرغزار عقبی رانسیم باد در اعجاز زنده کردن خاک ببرد آب همه معجزات عیسی رامذکران طیورند بر منابر شاخ ز نیمشب سحر صد نشسته املی راچمن مگر سرطان شد که شاخ نسترنش طلوع داد بيك شب هزار شعری راکجاست مجنون تا عرض داده در یابد نگار خانه حسن و جمال لیلی راصبا تعرض زلف بنفشه کرد شبی بنفشه سر چو در آورد این تمنا راحدیث عارض گل در گرفت و لاله شنید بنفس نامه بر داشت این دو معنی راچو دید نامیه کاین يك دو تن ز لشکر او متابعت بنکردید عقل و تقوی رازبان سوسن آزاد و چشم نرگس را خواص نطق و نظر داد بهر انهی را* *رباعیما در گیتی نزاده زیر چرخ چنبری شاه چون سلطان غیاث الدین گدا چون انوریختم شد بر تو سخاوت بر من مسکین سخن چون شجاعت بر علی بر مصطفی پیغمبریبقیه حاشیه صفحه ٥٦و امثال این سخنان هزل آمیز گفته معزی انوری را مسخره تصور کرده گفت فردا صباح بدرگاهپادشاه حاضر شو تا من حال ترا بسلطان عرض نموده رخصت ملازمت حاصل کنم روز دیگر انوریجامه های نفیس پوشیده و دستار موقر بر سر بسته در وقتیکه معزی در پیش سلطان بود بدرگاهپادشاه رفت و همان لحظه کسی بیرون آمده او را طلبید زیرا که معزی عرض کرده بود که مسخرهکه او حد الدین نام دارد و ابیات غریب میگوید بر آستان سلطنت آشیان حاضر است و چون انوری بهمجلس عالی رفت معزی دید که لباس و هیئت او تغییر یافته دانست آنچه دیروز ظاهر کرده بود فریبو تزویر بوده ، اما تدبیری نتوانست کرد و گفت قصیده که در مدح سلطان گفته بخوانبقیه اش بحاشیه صفحه ٥٧۱۱۹۵( ٥٨ )مجله کابلشماره ( دوازدهم ) سال دومعیاضی سرخسی : اسم او عبدالرحمن و در مجمع الفصحا اشتباهاً عبد الرحیم نوشته شده استعیاضی از شعرای اوایل و اواسط قرن پنجم هجری بوده ادوار زندگانی خویش را در دربارالپ ارسلان و طغرل و ملکشاه سلجوقی بسر برده است خصوصاً در دربار ملکشاه اعتباریتمامی داشته و اشعار قلیلی هم که ازین شاعر باقیست تماماً وقف نام و نشان او بوده است شعرایمعاصر او بقول صاحب مجمع معزی و نظامی عروضی سمرقندیست تاریخ وفات او بطورصریح معلوم نیست ولی تا هنگام جلوس ملکشاه سلجوقی که ٤٦٥ باشد حتماً در قید حیاتبوده است زیرا قصائدی در مدح ملکشاه سلجوقی سروده و اسم ممدوح خود را صراحتاًنشان داده است .بقیه حاشیه صفحه ٥٧انوری این دوبیت را خواند . گر دل و دست بحرو کان با شد ، دل و دست خدایگان باشد ،شاه سنجر که کترین خدمش ، در جهان باد شه نشان با شد آنگاه رو بجانب معزی کرده گفتاگر این قصیده را شما نظم فرموده اید باقی ابیاتش بخوانید والا اعتراف نمائید که نتیجه فکر بکر من استنامن باقی اشعار را عرض کنم معزی خجل شده سلطان دانست که معزی با سائر شاعران چه معامله میکردو انوری آن قصیده را تمام خوانده پرتو التفات سلطان بر صفحات احوالش تافت و در سلك فضلا وندمای مجلس اشرف اعلی انتظام یافت .صاحب تاریخ گزیده می نویسد که حکیم انوری در آخر ایام حیات تائب گشته و از ملازمتدرگاه سنجر اعراض نمود و چون سلطان او را طلبید این قطعه را فرستاد :کلبه کاندر و بروز و شبحالتی دارم اندران که ازانآن سپهرم درو که گوئی سپهروان جهانم درو که بحر محیطهر چه در مجلس ملوك بودرحل اجزا و نان خشك بروشیشه صبر من که بادا پرقلم کوته و صریر خوششخرقه صوفیان ازرق پوشهرچه بیرون ازین بود کم و بیشخدمت پادشه که باقی بادنیست مر بنده را زبان جوابجای آرام و خورد و خواب من استچرخ در عین رشك و تاب من استذره نور آفتاب من استواله لمعه سراب من استهمه در کلبه خراب من استگرد خوان من و کباب من استپیش من شیشه شراب من استزخمه نغمه رباب من استاز هزار اطلس انتخاب من استحاشه لله مهین عذاب من استنه به بازوی خاك و آب من استخانه و جای من جواب من است١١٩٦شماره ( دوازدهم ) سال دوم شعراي افغانستان (٥٩)در مرثية ملك طغرلنمونة اشعار :ای دریغا که ملك طغرل شاه ملكان رفت و شد مملکت از رفتن او زیر و زبربی شه از خانه ایام برون شد راحت بی شه از ديده توفیق برون رفت بصربی شه از ساختن عود تهی ماند کنار بی شه از سوختن عود جدا شد مجمربی شه از مردي جويند و نیابند نشان بی شه از را وي پرسند و نیابند اثرمجري بود ملك رفت به بستان بهشت زو بمانده است جهانرا دو فروزنده پسرهر دو آرایش تختند و فروزنده تاج هر دو شایسته ملك اندو وليعهد پدرگر فروریخت گل از گل بر ما ماند گلاب ور فرو رفت قمر ماند بجا نور قمررباعیزلف تو هزار گونه شور انگیزد روزی كه نه از بهر بلا برخیزدوان روز كه رنگ دلبری آمیزد دل در ددو جان رباید و خون ریزدسمائی مروزی : محمد عوفی در لباب الالباب اسم او را حكيم محمود ابن علی السمائی مروزينگاشته و نام او را در سلك شعرای درره اول سلجوقی جا داده است . و اشعار او را چونزمرد اصغر و یاقوت احمر عزیز و نایاب میدانند اندك اشعاری هم که از و با قیست نماینده روانیو سلاست شعر ولطافت غزل اوست ، سمائی با انوری معاصر بوده چنانچه انوري درينمصرع نام او را بخوبی یاد کرده است ( چون سمائی هستم آخر گرنه همچون صابرم ) و بقولصاحب مجمع الفصحا سمائی با حكيم سوزنی غزنوی مهاجات داشته است تاریخ تولد و حیات اوبطور وضوح معلوم نیست ولی از قراریکه امین احمد رازي او را باسلطان سنجر١١٩٧شماره ( دوازدهم ) سال دوم مجله کابل ( ۶۰ )سلجوقی ۵۱۱ - ۵۰۲ معاصر میداند معلوم میشود که تازمان سنجر حتماً حیات داشته است.نمونه اشعار : -دل از کار خود آنگه بر گرفتمکه با تو عشقبازی در گرفتمز جان خویش دست آنگاه شستمکه مهرت را چو جان در بر گرفتمبشب کز تو کفنم رو بتابمچوزر آمد غمت از سر گرفتممعشوقه سر وفا نداردسرمایه بجز جفا نداردگر در نگری بروی زیباشآن سرو روان روا نداردفتوحی مروزی : - عوفی در لباب امم اورا بسباق ذیل اثیرالدین شرف الحكما فتوحیالمروزی نگاشته ومقام شاعریش را بدرجات بلندی می ستاید ، صاحب مجمع اورا باسلطانسنجر ابن ملکشاه معاصر دانسته است فتوحی با ادیب صابر خصوصیت تامو دوستی زیادی داشته و به جهت يك ديگر اشعار دوستانه ارسال می کرده اندبا انوری معارض بوده وهمه وقت در صدد ایذای او می برآمد چنانچه قطعه در هجو بلخ گفتهو آن را بنام انوری انتشار داد وانوری از جانب مردم بلخ اذیت ها کشید حتى بطور بسیارفضیحی اورا در شهر بلخ تشهیر نمودند ، تاریخ وفات فتوحی بعد از سنه ۵۶۰ اتفاق فتاده .زیرا با انوري تا آخر وقت معارض بوده و با یکدیگر مراسلات انتقاد آمیزی داشته اند وسنهوفات انوری على التحقیق ۵۸۳ بوده است .شهاب الدین مروزی : ارباب تذکر اسم اورا شهاب الدین ابوالحسن طلحه ضبط کردهاند ، مولد او شهر مرو است و بگفته امین احمدرازی در تذکرۀ هفت اقلیم با سنجر ابن ملکشاهسلجوقی ۵۱۱ - ۵۰۲ معاصر بوده است زیاده تر ازین شرح حال و سوانح زندگانی او روشننیست بلکه قصاید و ابیاتی هم از و باقی نمانده چنانچه عوفی می نویسد اشعار او آنچه قصاید۱۱۹۸شماره (دوازدهم) سال دوم شعرای افغانستان (٦١)و مقطعات است نادر و کمياب است اما اکثر نظم او رباعیات بوده است علاوه بر ١٢ رباعیکه بنام او در لباب ضبط است يك قطعه مرثیه که در رثاء سنائی مروزی شاعر همروز خویشسروده نیز مرقوم افتاده است.رباعیبا درد شب دراز هم ساز منم با سوخته دل ساخته همراز منمهر جانوری که در شب آواز دهد با و بنیاز دل هم آواز منم* * *نام لب تو نقش نگین باید کرد زیر قدمت دیده زمین باید کردگفتی که سر تو دارم از عالم و بس ترسم که سر اندر سر این باید کرد* * *روزی بگلستان که خرامیدی مست از رنگ رخ تو گل بیفتاد ز دستنظاره روی تو بود گل پیوست گل را تو چنان خوشی که مارا گل هست* * *دوش از تو دلم شاد شدای چشمه نوش و امشب زغم فراقت آمد بخروشچیزی که قیاس آن نشاید کردن یا محنت امشب است یاراحت دوش* * *ای عشق پر آشوب گناهم تو بسی وي چهره یار عذر خواهم تو بسیبروز جوانی که سیه شد ز فراق اي موي سپيد من گواهم تو بسی۱۱۹۹شماره ( دوازدهم ) سال دوم مجله کابل ( ۶۲ )مشاهیر افغانستان(۳)نویسنده سرور خان جویاامام ابو حنیفه رض :امام اعظم ( رض ) نعمان بن ثابت بن زوطا (۱) بن ماه ، صاحب مذهب حنفی از مشهور ترین علما وزهاد و سرسلسله مروجین فقه در عالم اسلام است .امام ابو حنیفه رض مشهور به کوفی را اگرچه بعضی ها بجاهای مختلف منسوب داشته اند از قبیل ( جواهر المضیه ) که شرح حال امام را با تفصیلاتی قید کرده و می نویسد : ابو مطیع بلخی او را عرب و از قبیله انصاري میگوید ، نصر بن محمد بن نصر مروزی وی را از قریه نسا و خراسانی میداند ، حارث ابن ادریس امام را از ترمذ و ترمذیش میخواند و بعضی میگویند او از اهل کابل بوده . ولی به قول نویسنده مفتاح التواریخ و صاحب حديقة الاقالیم و غیره امام ابو حنيفه رض را کابلی الاصل و از قریه استرغیچ ؛ که در نواحی کوهستان شمالی کابل واقع است نسبت میدهند .ابو حنیفه رض در سال ۸۰ هجری (۲) متولد گردیده در عنفوان شباب چندی پیشه خرازی داشته و از ان داد و ستد روزگاری میگذرانید تا آنکه وقتی در حالت نبش مضجع حضرت ختمی مرتبت خودش را بخواب دیده و ابن سیرین معبر معروف آن رویا را بعالم شدن و بزرگواري صاحب خواب تعبیر نمود ، در اثر این قضیه امام را شوق مفرطی در علم و فضیلت در سر افتاده از ان به بعد بصحبت علمای علام شتافت و اوقاتی را با مجاهدت پردوام در تحصیل علوم مصروف داشت .گویند مبادی تحصیلات فقهی امام نزد حماد بن ابی سلیمان بوده و هم گا گاهی با امام جعفر(۱) زوطا را رضی الدین حنفی در عباب بفتح ( ز ) نوشته میکند و مجد الدین فیروز آبادی در تهذیب الاسماء و الصفات بضم (ز) می نویسد .(۲) بعضی ها سال تولد امام را ( ۶۱ ) و ۶۳ هم میگویند اما کثرت روایات همین ۸۰ هجری است .۱۲۰۰شماره (دوازدهم) سال دوممشاهير افغانستان(٦٣)صادق رض مصاحبت کرده و از و استفاده مینمودولی اخیراً پایۀ معلومات و اهلیت خودش درین علم بحدی ارتقا یافت که اکثر مؤرخین، تماماً علوم علماء فقهی مابعد را مرهون فضیلت ابو حنیفه رض دانسته اند، چه او در تزئید اصول و تفریع فروع و تعمیم و رواج فقه اولین مصنف و مؤلف ومروج گفته میشد. خلفای آنعصر، ابو حنيفه رض را بمناسبات فضیلت و تقوی شايستۀ قضاوت دیده و چندين بار بقبول این مقام تكليفش كردند، اما خود او سخت ابا مینمود. بحدی که بسیار زجر و صدمه دید و بقبول این عهده تن در نداد حتی هلاکت خویش را بقبول رتبۀ قضاوت ترجیح میداد، وقتی علت انکار و تردید از و میپرسیدند، عذر های معقولی می آورد که عمده ترین آنها جنبۀ احتیاط ظاهر میگردید ازینکه مبادا هنگام رسمیت این شغل، ناملایماتی دیده نتواند خودش را از غیظ وخشم نگهدارد.بالآخره در مقابل اصرار منصور خلیفۀ عباسی، مجبور گردید در آن دوره بكاري مشغول گردیده و خلیفه را مسرور سازد چنانچه در تعمیرات شهر جدید بغداد که منصور علاوه بر ارباب فن تعمیر براي ادارۀ امور عمرانی عدۀ از افاضل و اهل امانت را نیز دعوت کرده بود، حجاج بن ارطا وابوحنیفه هم از زمرۀ آنها درا نجا حضور بهم رسانیده بودند وهم «مقیاس نی» در شمار آجر و این طرز تعداد خشت از یادگارهای امام است که سابقه نداشته.با قبول اینگونه مشاغل که ابو حنیفه رض میخواست از شغل قضاوت کناره گیرد می نویسند: پس از آبادی این تعمیرات از طرف مهدی پسر منصور که در شهر جدید ریاست داشت باز او را برای قضاوت آن شهر انتخاب کردند، اما این مراتب بعضی میگویند در اثر تهدیدات زیاد مدت قلیلی متكفل عهدۀ قضاوت گردید غرض این فاضل متقی مانند سائر پیشوایان مذهبی با زحمات ومشقات زيادي دورۀ حیات را بآخر رسانید.اگر چه تاریخ وفات او در سال ۱۵۰ محقق است اما کیفیت فوتش نزد مؤرخین خالی از اختلافاتی نیست بعضی عقیده دارند که در ایام قضاوت ترك حیات گفته و برخی بر آنند که در محبس مرحوم شده عدۀ هم میگویند بواسطۀ اتهام اتحاد وی با ابراهيم بن عبد الله در مخالفت ابو جعفر منصور، مسمومش نمودند مدفن ابو حنیفه رض شهر جدید۱۲۰۱( ٦٤ )شماره ( دوازدهم ) سال دوممجله کابلبغداد و بقعه وبناي موجوده بالاي خاك او بروايتي در سه صدو سي وپنجسال بعد از فوت وي ذريعه ملك شاه جلال الدين سلجوقي تعمير شده و بروايتي هم درسنه ٤٥٩ هجري توسط شرف الملك ابو سعد محمد بن منصور الخوارزمی که در دوره ملکشاه مستوفی بوده بنايافته .ابو حامد اسفراینی :احمد بن ابي طاهر محمد بن احمد از رجال بزرگ اسلام ومروج علم فقه بوده و در عالم ترقیات علم رياست دار الاسلام بغداد بوي انتها گشته تولدش بسال ٣٤٤ هجري در اسفراین واقع شده وورود وي در بغداد بسال ٣٦٣ اتفاق افتاد علم فقه را از ابو الحسين بن مرزبان و ابو القاسم دارکی آموخت وفن حديث از عبد الله بن عدي و ابي بكر اسمعيل وابراهيم بن محمد اسفراینی استماع کرد با آنکه خودش پيرو محمد بن ادريس شافعي بوده ولي بعضی از علماي آن عهد فقاهت اورا از شافعی هم فزونتر دانسته اند .ابو حامد از اوايل هنگام توقف در بغداد مدتی مشغول تعليم وتعلم بود تا مقام ریاست آنجا را متصرف ودر نزد امرا و سلاطین نیز قدر ومنزلتي بسزا يافت .مینویسند حوزۀ رسوخ ونفوذ علمی ودینی او در آن زمان بحدی وسعت گرفت که در مدرس وی گاه وقتی تا هفتصد فقهی می نشست و بزیارت وی هماره ابوغالب فخر الملك وزير مجدالدوله دیلمی وساير اركان خلافت وامرا می شتافت ، علاوه برین ها فقهی اسفراینی بموا قع تدريس وافاده طوری سخن سرا ومدقق بود که درادای نکات و طرز بیان ازحقایق ودقايق جزوی هم فروگذاشت نمی نمود ، چنا نچه درنامه دانش وران از قول خود او قید کرده اند و هیچگاه نشدکه از مجلس افادتی بر خيزم وتحقیقی که شایستۀ بیان بوده ترك كرده و بترك آن پشیمان گردم »مقصد ، ابو حامد مدت شصت و یکسال و چند ماه زنده گانی کرده و بیشتر اوقات عمررا به افادۀ مسلمین و طالبين علم بسر برد تا بشوال سال ٤٠٥ در بغداد ترك حيات گفت ، تعاليق مختصر « مزنی ، کتاب « بستان و تعاليق ، کبري » از آثار و مصنفات اوست .۱۴۰۲شماره (دوازدهم) سال دوم مشاهیر افغا نستان ( ٦٥ )ابو اسحق :ركن الدین ابراهیم بن محمد اسفرایینی ، از فقهای معروف قرن ٤ و ٥ هجری است ،ابو اسحق چندی در عراق نزد شیخ ابو محمد علج بن احمد سنجری ( سیستانی ) مشغولتحصیل شد و مدتی هم در خراسان بشاگردی شیخ ابو بکر اسمعیلی بسر برد ، پس از ان درنیشا پور به افاده علم و تدریس اشتغال ورزید چنانچه بر وایت مو ر خین ، فن کلام و علماصول مشائخ آن سامان مرهون فضیلت و استادی آن فقیهی معروف است متأسفانه تاریختولد ابو اسحق معلوم نیست وفات او بسال ٤١٨ در نیشاپور و مدفنش در اسفر این استجامع الحلی فی اصول دین والرد على الملحدین از آثار اوست بقول قاموس الاعلام سامی ترکیاین اثر در پنج جلد است .ابو سعید ا بوالخير :شیخ ابو سعید فضل الله بن ابی الخیر از مردان بزرگوار مشرق است که در عالم علم و فضلمعرفت و تقوي فی مابین رجال معروف معاصر خود شهرت نامی داشته ، پدرش ابوالخیر که درشهر غزنین متوطن بود در علم نباتات معرفتی داشته و از ان حرفه امرار حیات مینمود گاه گاهی همدر اثر شناسائی و اختلاطی که باوزراء وارکان دربار محمودی بهمر سانیده بود با سلطانجلیس میشد .ابو سعید با آنکه در دامان پدر تربیه و تعلیم ابتدائیه را فرا گرفته ولی برخلاف رویهو رفتار ابوالخیر از اوایل آوان رشد اشتیاق مفرطی به اکمال تحصیلات در خود احساسکر ده طوري مجذوب عشق خدا وندی گشته بود که بسایر امور مادی چندان تمایلو اعتنائی نمی نمود تا آنکه بر حسب اجازه پدر مسافرتی را در « مرو » پیش گرفتو در آنجا مدت پنجسال نزد عبد الله حصیری وقفال فقیه باستفادت بگذرانید و درین زماناو قات فراغت را بعبادت اشتغال می ورزید . چون به تصفیه وجود و تکمیل معلوماتتوجه بیشتری داشت از انجا بسرخس عزیمت کرد وچندي نزد ابو علی فقهی بتحصیلتفسیر و فقه مشغول گردید در اثر تصادفی با لقمان مجذوب و رفتن بخانقاه پیر ابوالفضل این۱۲۰۳شماره ( دوازدهم ) سال دوم مجله کابل ( ٦٦ )وضعیت شیخ ابوسعید تغییر یافته و تحصیلات او يك جنبه روحی و تصوفی بخود گرفت و سالهایدرازی شیخ را بریاضت و انزوا درخانقاه و بیابان گردی واداشت ، چند مرتبه در « مهنه »و سرخس رفته و بر گشت و سالی هم بآمل رفت و هر جائی در خانقا ها انزوا جستو چندین سال در بیابان ها بمشقات وزحماتی بسر برد تا بالاخیر باشاره پیشوای خویش تركبیابان گردی و انزوا گفته و برای امرار حیات آینده در نیشاپور رحل اقامت افگند .دوره تجرد و ریاضت شیخ را تا هنگام چهل سالگی مینویسند یعنی بعد از چهل سالگیابو سعید زن اختیار کرده و فرزندانی بیاورد و با عامه طبقات مراوده نمود امرا و سلاطینبوی تحایفی میفرستادند و فضلا و حکما از و مشاوره خواسته و تصویبش را در اصلاح تصانیفو تالیفات خویش صحیح و مرغوب می گماشتند همچنان بین شیخ الرئیس و ابو سعید نیز مصاحبهومباحثه اتفاق افتاده بود .الحاصل وفات شیخ ابوسعید بتاریخ شعبان ٤٤٠ هجری هنگامیکه ٨٣ سال ازدوره های عمر طی کرده بود واقع شده ولی در مدفن او روایات مختلفی است بعضی محلدفنش را مهنه می نویسند و برخی نیشاپور ، همچنان آثار مصنفه و مولفه وی چنانچهمی بایست متأسفانه بنظر نرسیده بجز رباعیاتی چند که بطور پراگنده در هر کجائی مثبوتو مذکور است گویا شیخ ابو سعید علاوه بر مقامات رفیعه علم و معرفتی را که در عالم شریعتو طریقت دارا بودند در فنون ادبیات هم دست داشته و گاه وقتی لآلی آبداری بنام رباعیاتبرشته نظم می کشید ، رباعیات ذیل نمونه آثار ادبی اوست که عشق را با طریقت و تصوفبهم آمیخته :بردارم دل گر از جهان فرمائی برهم زنم ار سود و زیان فرمائیبنشینم اگر بر سر آتش گوئی برخیزم اگر از سر جان فرمائینازم دلی را که تو جانش باشی معشوقه پیدا و نهانش باشیزان میترسم که از دل آزاری تو دل خون شود و تو در میانش باشیغازي برة شهادت اندر تگ و پوست غافل که شهید عشق فاضل تر ازوستدر روز قیامت این بدان کی ماند کین کشته دشمن است و آن کشته دوست١٣٠٤شماره ( دوازدهم ) سال دوم مشاهير افغانستان ( ٦٧ )دل جز رة عشق تو نپويد هرگز جز محنت و درد تو نجويد هرگزصحرای دلم عشق تو شورستان کرد تا مهر کسی دران نروید هرگزابوالفتح بستی :ابوالفتح علي ابن محمد ازان نويسنده های فاضل و شعرای عالیمقدار قرن چهارهجري است که نه تنها سرزمين بست و متمكنين باذوق غزنین در آن اعصار بوجود اوافتخار داشتند بل آثار نظم و نثر او تا بسياري از قرون ما بعد او وسیله استفاده سخنشناسان و سرمايه تاليفات علمای بیان بوده و خواهد بود .در سلسله نسبي وی بین مورخين يك اندازه اختلافی است ، ابن خلكان می نویسد کهدر اول ديوان وي ديدم ابوالفتح على ابن محمد بن حسين بن يوسف بن محمد بن عبد العزيزقيد شده ولی یا قوت حموي بقولي اورا علی بن محمد بن احمد بن حسن بن محمد بن عبد العزيزمینویسد ، مع هذا اغلب مورخين باتفاق ، فاضل بستی را صاحب طریقه انیقه در تجنيسانيس بديع التاسیس گفته ، و در فضايل ادبی و صنايع لفظي بسرودن نظم و نوشتن نثر وي رااستاد سخن وری شمرده اند .میگویند ناصرالدين سبكتگين آوانی که امارت غزنين را داشت و بنا بر تقلب و سرکشیطغان نام حاكم بست بخشم آمده بقلعه بست حمله برده و آنجا فاتح گشت ابوالفتح بستی رااز بزرگترين غنايم و فوايد خود می شمرد .ابوالفتح چندی دبير پاي توز بود (۱) و هنگامیکه ناصر الدين سبكتگين از فتح بستفراغت یافت شغل دبیری خودش را بوي تكليف نمود اما ابوالفتح چون براي ترقيو پیشبرد آتیه در حضور امیر از اتهام بعضی معاندين نسبت بشغل سابقه اش مخوف بوددر اول مرحله از قبول این رتبه ابا و تمنا کرد مدت قلیلی را کناره از کار و دور از ديار بستبماند چنانچه به اجازه امیر سبکتگین چندی در رخج ( قندهار ) بسر برد تا خاطر اواز جانب پای توز و اطراف ديگر بکلي فراغت یافت اخیراً در دستگاه ناصرالدین شامل(۱) پای تو زهمان حاکم موقتی بست بود که وقتی بر طغان غلبه یافته ، و چندی بست را در تصرفخویش داشت تا دو اثر معاونت های سبکتگین مغلوب طغان شده و از بست بگریخت .١٢٠٥شماره ( دوازدهم ) سال دوم مشاهير افغانستان ( ٦٨ )کار و متصدی امور كتابت حضور گردیده مراتب بلندی را نایل شد و تا آوان وفات سبکتگین به آن رتبه و مقام با اعز از تمامی میزیست بعد از ناصر الدین هم اگرچه نزد امراء دیگر نایل بآنمقام نبود ولي از سرودن اشعاري كه بعضی مدایح و برخی حاوی یکسلسله فصایح بوده عند اللزوم خود داری نه نموده .وفات او در بخارا بقول دايرة المعارف وجدي در سال ٤٠٠ هجري و بروايت ابن خلكان در ٤٠٠ يا ٤٠١ اتفاق افتاده است .عوفی صاحب لباب الالباب ميگويد ( ابوالفتح را دو دیوان است بدو زبان یکی تازی و دیگر پارسی و من هر دو را دیده ام ) از اشعار فارسی او قطعة ذيل را بطور نمونه ازا نجـــا اقتباس نموديم .یکی نصیحت من گوش دار و فرمان کن که از نصیحت سود آن کند که فرمان کردهمه بصلح گرای و همه مدارا کن که از مدارا کردن ستوه گردد مرداگر چه قوت داري و عدة بسيار بگرد صلح گرای و بگرد جنگ مگردنه هر که دارد شمشیر حرب با ید رفت نه هر که دارد پازهر زهر باید خورد( بقیه دارد )ع ، س محمد حسین خان معین اول وزارت مالیه١٢٠٦شماره (دوازدهم) سال دوم مؤلفات در افغانستان (٦٩)مؤلفات در افغانستاننویسنده م : کریم خان خرمیاز مدتی در نظر داشتم که فهرستی از کتب «مؤلفه در افغانستان» ترتیب و بمطالعهٔهموطنان تقدیم نمایم، چه دانیم تاریخ مملکت در نتیجه حوادث پر آشوب روزگار در حالت احتضارافتاده، واگر پرداختی بآن نشود، این رشتهٔ مهم پیچیده تر خواهد شد.متأسفانه عدم تقدم مأخذ و کتب درین موضوع (مؤلفات افغانستان)، حتی تابا بی کتبمطبوعه از قبیل کشف الظنون چلبی و فهرست ابن الندیم و غیرها در ین محیط، نظریات مارابه تعویق می انداخت، ترس از فوت وقت اخیراً متقاضی آنشد که با هر چه هست ساخته و اقلاًدرین زمینه قدمی برداشت. چه عجالتاً وظیفه و نصب العین کارکنان انجمن ما در مواضعتاریخی مملکت، همان فتح باب و کشودن راهی است و لو ناقص و پریشان باشد، زیرادر آینده مرور زمان و طبقات نورسته مملکت این قبیل آثار را اکمال خواهد نمود.پس شروع مینمائیم بقصد و لی قبلا ملتفت باید بود که ما در نوشته های خود از رعایت ترتیبقرون و سالها و یا الفبای اسامی کتب یا اسمای مؤلفین منصرف خواهیم بود.و علی العجاله هر مؤلفی که در نظر برخورد، مؤلفاتش پیهم در نهایت اختصار نوشته می آید.باری اگر حوادث مجالی داد. امید است که در آینده مقالات مذکور با رعایت ترتیبحروف تهجی بشكل يك رساله مستقلی در آورده خواهد شد.الشفاء فی المنطق:یکی از آثار برجستهٔ شرق و تقریباً دائرة المعارفيستدر هژده (۱۸) مجلد. مصنف آن ابو علی الحسین ابن عبد اللهابن سینا معروف بشیخ الرئيس، از اجله اطبای روزگارو اعظم فلاسفهٔ اسلام و مایهٔ افتخار افغانستان است.شیخ در دومین دورهٔ وزارت خود ابتدا به تصنیف قسمت طبیعیات (کتاب شفا)نمود. اما پس از وفات شمس الدوله، زمانیکه در همدان (بمنزل ابوغالب عطار) متواري۱۲۰۷شماره (دوازدهم) سال دوم مجله کابل (۷۰)میزیست. درخواست اتمام شفا ازو کرده شد . لهذا : جميع قسمتهای طبیعیات و الهياتشفارا (سوای دو کتاب حیوان و نبات) در عرصه (۲۰) بیست روز در آنزمان نگاشته ،آغاز به تصنیف قسمت منطق شفا نمود. و این قسمت را نیز با بجمطی در اصفهان باکمالرساند . اما کتابهای حیوان و نبات آنرا پس از چندی، در سالی كه علاء الدوله متوجه(سابور خواست) شد، و شیخ با او همراه بود، در عرض راه تصنیف نمود.شفا : بروایت استاد محمد لطفی جمعه در علوم فلسفی دارای تقسیمات سه گانه بقرار ذیلبوده است.(۱) علوم عالیه : علومیکه مجرد از ماده بوده و علاقه با آن ندارد : – حکمت الهییا ماورای طبیعت (میتا فزيك).(۲) علوم دنيا : علوم خاصة بمادة (طبیعیات و توابع آن) یعنی علم خاصة موجوداتمادی اعم ازانکه ماده در ان ظا هر یا او از ماده ناشی بوده باشد.(۳) علوم وسطی : علومیکه گاه بماده و گاه بماوراء طبیعت تعلق میگیرد. (ریاضیات)چنانچه حساب طبيعة علاقه با ماده نداشته، لكن عند الاقتضا اتصال بآن می یابد .و یا هندسه : مخصوص بموجودا تیست که با وجود غیر محسوس (بحواس ظاهری)بودن، تخیل آن بدون اتصال اشکال موصوف بما ده ممکن است .ازینجا مقدار کلی استفاده شیخ، از عقائد و افکار ارسطو ظاهر شده دلیل قاطعیبه تعقیب او (از ارسطو) راجع به تقسيمات علوم میتواند شد . چه ارسطو نیز فلسفهنظری خود را منقسم بسه قسمت (ریاضیات ، طبیعیات و الهیات) نموده است . (تاریخفلاسفة الاسلام ص ٥٧ طبع مصر).بخور اسرائيل (یکی از تلامذة مبرز فیلسوف داکتر رضا توفیق) مینگارد که « درقسمتهای اول شفايك قید شایان دقتی موجود، و ازان استنباط میشود که شیخ این کتاب(شفا،) را، محض بجهت تعريف و ايضاح نظريات مشائيون (ارسطو و پیروان او)تصنیف نموده، و لکن عقائد و نظريات فلسفی مخصوص خودرا در تصنیف دیگری(كه دائر بفلسفۀ شرق است) مفصلاً ذکر کرده و برای دانستن عقائد او مطالعه کتاب۱۲۰۸شماره ( دوازدهم ) سال دوم مؤلفات در افغانستان ( ۷۱ )مزبور لازم است ولی متأسفانه بواسطۀ حوادث روزگار بکلی از بین رفته و اثري از انامروز بمیان نیست ( تاریخ فلسفه ترجمۀ بخور اسرائيل ص ٢٤٢ طبع اسلامبول )و همان است که تشریحات مذکور بخوبی ادعای متذکره را ( راجع به پیروی شیخ در شفااز ارسطو ) تاکید و ایضاح مینماید که موضوعات مندرجه آن (شفا ) ربطي بعقايد شخصیشیخ نداشته ، محض برای افاده و تعریف فلسفۀ مشائی نگاشته شده است .و امروز از شفا سوای يك نسخة کاملی که در دار الفنون اکسفورد محفوظ است .متاسفانه از وجود نسخۀ کامل دیگری ازان اطلاعی در دست نیست ( ص ٥٥ تاریخفلاسفة الاسلام )و بقرار روایت مرحوم كاتب چلپي (صاحب كشف الظنون ) شفا از طرف ابوعبدالله محمدابن احمد الاديب تجانی ( صاحب تحفة العروس ) شرح گردیده .وهمچنین شمس الدين عبدالحميد ابن عیسی خسرو شاهی تبریزی ( ۱ ) (متوفی ٦٥٢هجری ) آن را اختصار نموده ( كشف الظنون جلد دوم ص ٦٤ طبع اسلامبول ) .* * *النجاة : از آثار برگزیدۀ شیخ و تقریباً مختصر وموجز شفا است .مصنف آنرا محض بنا بر خواهش و رضای دوستان خود تصنیفنموده است و از مقدمه ئیکه ( راجع بشرح احوال شیخابن سينا با منطق المشرقين و قصیدة مزدوجۀ او در منطق .از طرف المكتبه السلفیه ) در سنه ۱۹۱۰ بمصر طبع و انتشار( ۱ ) شمس الدین خسرو شاهی : سید عبدالحمید ابن عیسی از مشاهیر حكما و تلمیذ ابنخطیب الربك است ، تولدش در خسرو شاه از قراء تبریز اتفاق افتاده ، بعدها وارد شام ، و در آنجامورد توجه و اكرام ملك ناصر صلاح الدين داود ابن ملك معظم واقع گرديد . و گویند که عیون الحكمةشیخ را ملك مذکور از نزد او تعلم مینمود . علاوه بر حکمت در فقه ، حدیث و سائر علوم نیزمهارتی بسزا داشته ، بسال ٦٥٢ در دمشق وفات نمود .۱۲۰۹سماة ( دوازدهم ) سال دوم محلة كابل ( ٧٢ )یافته : ظاهر میشود که شیخ در حینیکه همرکابی علاء الدوله روانة ساپور خواست (۱)بود ، ( همچنانیکه اشاره رفت در عرض راه دو کتاب راجع بحيوان و نبات شمارا تصنيفنمود ) نجات را نیز ( درهمان زمان ) در عرض راه تصنيف واختصاص بعلاء الدوله داد،و در ردیف ندماي او در آمد .درین اواخر یکی از نسخ قلمی آن که بسال ١٠٦٢ هجري بنگارش رسيده و ( بواسطةیکی از دوستان فاضل خود بمطالعة آن نائل شدم ) از دیباچة آن صريحاً معلوم میشودکه تصنیف این کتاب بنا بر التماس و خواهش دوستان او بوده است . و چنین مینگارد،فان طائفة من الاخوان والذين لهم حرص علي اقتباس المعارف الحكمية ، سأ لو ني اناجمع لهم كتاباً ، يشتمل علي ما لابد من معرفته لمن يوثر ان يتميز عن العامة وينحازالي الخاصة . و يكون له بالاصول العلمية ما لابد منه في معرفة القدر الحكمية احاطةوسأ لوني ان ابداء فيه بافادة الاصول من علم المنطق ثم اتلوها بمثلها من علم الطبيعياتثم اورد من علمي الهند سته و الحساب ما لابد من معرفته في معرفة القدر الذي افيدهمن البراهين علي الرياضيات واورد بعده من علم الهيئة ما يعرف به حال الحركات والاجراموالابعاد والمدارات في الاطوال والعروض دون الاصول التي يحتاج اليها في التقاويموما يشتمل عليه الزيحات مثل احوال المطالع والزوايا وتقويم المسير بحسب تاريخ تاريخوغير ذالك وان اختم الرياضات بعلم الموسيقي ثم اورد العلم الالهي علي ابين وجهواو جزه واذكر فيه حال المعاد وحال الاخلاق والافعال النافعة فيه لدرك النجاةمن الغرق في بحر الضلالات فاشفقتهم بذلك وصنفت الكتاب علي نحو ملتمسهم مستعينابالله ومتوكلا عليهاین کتاب که بمطالعة نویسندة سطوررسیده، محتوي فصول متعددی و مشتمل بر هفت قسمت :(۱) منطق (۲) طبيعيات (۳) اصول هندسه (٤) آرتماطيق (٥) هيئت ( فلكيات )(۱) یاشاپور خواست در ده ( ۱۰ ) فرسخ از اشتر واقع وقريه ئيست بين اورو نهاوند . كهمسافة آن الى اشتر ١٠ وازاشتر الى نهاوند ۱۲ مجموع ۲۲ فرسخ میشود . اما فاصلة بين آن واور (۳۰)فرسخ زمین خالی از آبادی است ( معجم البلدان ج ٥ ص ٤ ، قاموس الاعلام ج ٤ ص ٢٤٧١.۱۲۱۰شماره (دوازدهم) سال دوم مؤلفات درافغانستان (۷۳)(٦) موسیقی (٧) الهیات است .باستثنای قسمتهای منطق، طبیعیات والهیات، مابقی آن که عبارت از مجموع قسمتهایریاضی بوده ، ومصنف (شیخ) در دیباچه کتاب اشاره به آن کرده است . همگی بقلمابوعبید عبد الواحد ابن محمد الجوزجانی تالیف یافته ، وبر سبیل تتمه در بین قسمتهایطبیعیات والهیات افزود شده است .وچنانکه خود مؤلف (ابو عبید) (۱) در مقدمه آن تذکار می نماید ، علت عمدهتالیف این قسمت را چنین شرح داده مینویسد : «هنگام اتصال خود بخدمت شیخ، باقتناءتصانیف و تحصیل کتب و رسائل او نهایت حریص بودم . و از جمله تصانیف بزرگ او(شیخ) بعد از شفا این کتاب (اعنی نجات) است و دران از منطق، طبیعیات والهیاتبطوریکه دیده شد بحث رفته . وبنا برعوایق که دامنگیر او شد ، تفرغی برای ایراد قسمتهایریاضی آن حاصل کرده نتوانست ، کتاب مذکور را بدون ریاضیات باقی گذاشت .و ازانجائیکه در نزدمن کتب مصنفه او (شیخ) درریاضیات موجود بود ، بمثل کتاب اودر اصول هندسه (مختصر کتاب اقلیدس) که دران مقداری از هندسه ذکر یافتهکه اگر کسی آنرا بداند راهی به معرفت مجسطی خواهد یافت .و کتابی در ارصادا لکلیه و معرفت ترکیب افلاک ، (تقریباً مختصر از مجسطی)وکتابی در علم موسیقی . پس دیدم اگر رسائل مذکور را در ریاضیات ، تصنیف نمایمهر آئینه تمام مصنفات او (شیخ) بطوریکه اشاره در دیباچه کتاب نموده است کاملمیشود .مر آن هنگامیکه در آرتماتيك رساله از شیخ (که شباهتی باین رسائل بهمرساند)موجود نیافتم ، مناسب دیدم اینکه از کتاب او در آرتماتيك ، رساله ئی را نیز مختصر نمودهآنرا تودیع نمایم ، تارهنمائی بمعرفت علم موسیقی و نسبتهای مستعمله که در آن است نماید .لهذا این قسمت را نیز اضافه نمودم .(۱) ابوعبید عبدالواحد ابن محمد الجوزجانی از تلامیذ ومصاحبین ابن سیناست ، علاوه برقسمتریاضیات نجات شرح حال مفصلی از شیخ را نیز نگاشته است .۱۲۱۱شماره ( دوزدهم ) سال دوم مجلة كابل ( ٧٤ )و عيناً منطوق همين كلام را كاتب چلبي نيز با اندك تحريفی در جلد دوم كشف الظنونبيان مينمايد ( كشف الظنون ٥٨٥ جلد دوم طبع اسلامبول ) و همچنین اصل عربی آن که درسنه ١٥٩٣ میلادی بعد از كتاب قانون ( شيخ )برومه بطبع رسيد ، نیز دارای سه قسمت منطق ، طبیعیات والهیاب بوده ، فاقد ریاضیاتاست . که مصنف در دیبا چه اشارتی بآن نموده است ( ص ٥٥ تاريخ فلاسفهاسلام طبع مصر )ترجمه های شفا و نجات چندین مرتبه بشكل كامل و متفرق بلسان لاتينی بطبع رسيده .و از انجمله مجموعه ئیست که بسال ١٤٩٥ میلادی در بندقیه طبع و اشاعه يافت ، و شاملقسمتهای ذیل است .( ١ ) منطق ( ٢ ) طبيعيات ( مقتبس از کتاب شفا ) ( ٣ ) السماء والعالم ( ٤ )الروح (٥) حياة الحيوان (٦) علی العقل (٧) فلسفة الفارابی علی العقل ،که در نفس الامرهر يك كتابیست مستقل در موضوعات مذكور .و بعلاوة شخصی از علمای فرانسه ( موسوم به ناويه ) نیزرسالة منطق او (بظن غالبمنطق نجات ) را ، بفرانسوي ترجمه ، ودرسنه ١٦٥٨ میلادی بپاریس نشر نمود .هكذا علامه شمولدز ، نیز ارجوزه منطقی او را در مجموعة فلسفه عربی بطبع رسانید ،اما راجع بشروحی که بر نجات نوشته اند . ( باستثناي شرحیکه محمد الحارثی سرخسی بآننگاشته) ( كشف الظنون ج دوم ص ٥٨٥ طبع اسلامبول ) اطلاعی که قابل تذکر باشددر دست نیامد .** *القانون : نيز يكی از مولفات قابل اهتمام شیخ و دائر درطب است . این کتاببقراريكه جرجی زیدان می نویسد . مشتمل بر قسمتهای کافی و مهمیدر فنون طب از قبیل تشريح ، فيزيا لوجی ( وظايف اعضا ) پا تو لوجی ( علم الامراض )١٢١٢(٧٥)شماره ( دوازدهم ) سال دوممؤلفات در افغا نستاننباتات، صیدله ( دوا سازي ) وغيره بوده (مدنيت اسلام ج ٣ ص ٣٥٠ طبع اسلامبول) یکی از بزرگترین وجامعترین کتبی است که در طب تالیف یافته.و بنا بر اطلاعاتیکه بنظر میخورد ؛ از قرن ١٢ تا قرن هفده ميلادي در اکثرية از مدارس اروپا جزو پروگرام درسی در علم طب بشمار میرفت . بلکه تا سال ١٦٥٠ میلادی نیز در کلیات ( لوفان و مونپلی) تدریس میشد .شیخ قسمتی ازین کتاب را بجرجان و قسمتی ازا نرا در « ري » تصنیف نموده ، بهمدان آنرا اکمال نمود . که مجموع آن عبارت از (١٤) چهارده مجلد است . (ص بو ترجمه حال شیخ با منطق المشرقين طبع مصر )قانون : محتوي جميع قوانين كليه طب نظري وعملي بوده ، متضمن معلومات وسیعی در امور كلي علم طب ، تشریح ، علم الامراض ، ادویه مفرده ، امراض جزئی جميع اعضا ، امراض جزئی مخصوص هر عضو و ترکیب ادویه است . که مجموع آن به پنج قسمت تقسیم یافته . قسمت های اول ودوم ، شامل علم وظائف اعضا وعلم امراض وحفظ الصحه بوده ، و در قسمت هاي سوم و چهارم آن از وسائط مداوات بحث می راند . اما قسمت پنجم آن عبارت از وصف علاج و تركيب ادويه مخصوص آن است . که شیخ از روی تجارب وملاحظات خاصهٔ خود آنرا نگاشته (ص يج ترجمه حال شیخ و کشف الظنون جلد ٢ ص ٢١٦ )و بنا بر روایت بعضی از روات ؛ طب ابن سینا ( در قانون ) از رهگذر کثرت وسعت و بسط خود ، اختلافات مهمی با طب رازی ( محمد ابن زکریای رازي ) در کتاب ( الحاوي ) بهم میرساند .و همچنین در قیمت و اهمیت طبی قانون نیز اختلافاتی موجود است ، و اگر درینجا بطور مختصر چیزی از آنرا متذکر شویم بد نخواهد بود .بعضی قانون را از جمله خزائن حکمت معدود دا نسته و برخ دیگری ( مانند این١٢١٣شماره ( دوازدهم ) سال دوم مجله کابل ( ٧٦ )زهر اندلسی ( ١ ) ) آنرا ازقبیل اوراق ونوشته جات مهمل وخالي از فائده حکم میکنند .و بلکه بعضی آنرا ( قانون ) از رهگذر ابهام در کشف امراض و کثرت انواعخواص اجسام بشري ، که در آن مذکور است عیب گیر یها نموده اند . و شاید که همگيدرجای خود صحت داشته باشد . چرا که طب شیخ ( در قانون ) باطب رازی ( در الحاوی )در اساس واصول خود اختلاف نمایانی دارد ، زیرا شیخ در قانون بخلاف جمیع اسلاف خود،که متابعت از جالینوس مینمایند ، بطریقهٔ ارسطو پیروی از طب بقراط کرده ، وعلاوهبر آن تعمق او در منطق نیز بمایهٔ اختلاف آن افزوده است ( ص يج ترجمه حال شیخ )و از جملهٔ شراح قانون ؛ یکی ابن نفیس ( ٢ ) علاءالدین علی ابن الحزم القرشی شافعی( متوفی ٦٨٧ هجری ) و دیگری یعقوب ابن ابی اسحق طبیب است ، که هر يك کلیاتقانون را شرح نموده اند ، وبقرار یکه چلبی در کشف الظنون ، سیوطی ، در بغیة الوعاة ،شمس الدین سامی در قاموس الاعلام و فاضل هندی عبدالحی بحواله اسنوی در فوائد بهیهبیان میکند ( کشف الظنون ص ٢١٦ ج٢ - بغية الوعاة ص ٣٨٩ قاموس الاعلام ج ٥ ص٣٦٧٣ فوائد بهيه در حواشی ص ١٢٦ ) علامه قطب الدین محمود ابن مسعود ابن مصلح فارسیابو الثناء شیرازی ( متوفی ٤ رمضان ٧١٠ ه ) نیز در سنه ٦٧٤ شرحی به قانون نگاشته است .و پوشیده نماند که این شخص ابو عبدالله محمد ( یا محمود ابن محمد ) قطب الدین رازي معروفبقطب تحتانی شارح مطالع واشارات که ( که در وطن عزیزما بعلامهٔ قطبي مشهور است )( ١ ابو العلا ( زهى ابن ابى مروان عبد الملك ) معروف بابن زهر ( بضم زای معجمه متوفی ٥٢٥هجری ) از مشاهیر اطبا وادبای اندلس و منسوب بیکی از خاندانهای بزرگ اشبیلیة مشهور بعائله ابن زهراست . در طب فرید عصر خود بوده ، در تشخیص امراض وتشفيه مرضا مهارتهاي فوق العاده از او بظهورپیوسته در علوم حکمیه ، طبیعیه واد بیات نیز ید طولی و لیاقتی بسزا داشت . هنگام دخول قانونشیخ بمغرب ، نسخهٔ از آن بمطالعهٔ این بزرگوار رسید ، و مقالهٔ در رد آن نیز نگاشته . در طبتألیفات مهم و بزرگی از قبیل ( الاد وية المفرده ) ، ( حل شكوك الرازى على كتب الجا لينوس ) و( مجربات ) داشته ، ابو بكر ( محمد ابن مروان ) معروف بابن زهر طبیب و شا عر مشهور اند لسنیز حفید اوست :( ٢ ) ابن نفیس : علاؤالدین علی ابن الحزم القرشى الشافعى متوفی ( ٦٨٧ ) هجری رئیس اطبایعصر خويش بوده ، بعضى تصانيف مفيده در علم طب دارد .١٢١٤شماره ( دوازدهم ) سال دوم مؤلفات افغانستان (۷۷)نیست ( رجوع شود به بغیة الوعاة سیوطی بمادۀ محمود . و در فوائد بهیه بمادۀ علی ابن محمدابن علی معروف بسید السند جرجانی ) .هکذا امام فخرالدین محمد ابن عمر الرازي ( متوفی ٦٠٦ ) معروف بفخر رازي نیزشرحی با لاي کلیات قانون دارد . و دیگر از شارحین قانون ، امین الدوله حكيم ( ١ )ابوالفرج یعقوب ابن القف النصرانی الکرکی ( متوفی ٦٨٥ است ) که بالای کلیات قانون شرحیبه شش مجلد نگاشته است . و همچنین حکیم فاضل یعقوب ابن غنائم ( ٢ ) معروفبه موفق السامري ( متوفی ٥٨١ هجري ) نیز کلیات قانون را شرح و دران شكوك نجم الدينابن منفاخ (٣) را تحلیل نموده است .وسدید گازرونی ! نیز در سنه ٧٤٥ قمري با لاي كليات قانون ، شرحی مسمی بتوضيحاتالقانون نگاشت . و همچنین از طرف علی ابن عبدالله الشهير بزين العرب مصری نیز شرحیبسال ( ٧٥١ هجري) با لاي آن ( كليات قانون ) نوشته آمده است .( ١ ) امین الدوله حكيم ابوا لفرج يعقوب ابن القف النصرانى الكركی : از مشاهیر اطبای عربو نصرانی المذهب است ، تولدش بسال (٦٣٠ هجری) در كرك باتفاق پیوسته و پدرش از منشیان یکی ازملوك ایوبیه بوده است . طب را از نزد ابن اصیبعه ( صاحب عيون الانبأ في طبقات الاطبا ) تحصيلنمود ، در دمشق و بعضی نقاط دیگر بطبابت اشتغال داشت . از کتب مصنفة مشهور اويكي الشافيدر طب ( شش مجلد ) و دیگری شرح کلیات قانون شیخ است . اشارات را نیز شرح نموده استاما ناتمام .(۲) يعقوب ابن غنائم معروف بموفق السامری : از معاریف اطبا وحکای اسلام و به تبحر و مهارتكامل در امور مداوات و نوستن مدونات در علوم حکمیه مشهور است ، در دمشق الشام تولد ونشو ونمایافته و در سنه ٦٨١ هجری وفات نمود . از تصانیف برجسته او شرح کلیات قانون ، حل شكوكنجم الدين منفاخ على الكليات ، كتاب المدخل الى علم المنطق والطبیعی والا لهیات است .(٣) نجم الدین ابن منفاخ ( ابوالعباس ابن ابی الفضل اسعد ابن حلوان ) یکی از اطبا و حکمایمعروف اسلامی است . تولدش بسال ٥٩٣ هجری در دمشق باتفاق پیوسته ؛ در شعر وانشاء فرید عصرخویش بوده ؛ در ادبیات یدطولی و در نواختن عود و خط خوش مهارتی بسزا داشت . در اوائلسمت طبابت وزارت ملك مسعود ( صاحب آمد) را داشته ، بعدها بخدمت صاحب حمص ملك اشرف ابنمنصور بسر میبرد . و بسا اشخاص از واستفاده ها برده اند وفاتش بسال ٦٢٣ هجری واز آثارمشهور او كتاب المهملات فى كتاب الكليات ، كتاب المدخل الى الطب وغیره است .١٢١٥شماره (دوازدهم) سال دوم مجله کابل (۷۸)وعلاوه ؛ اشخاص متعدد دیگری نیز قانون را شرح یا اختصار و تلخیص نموده اند ، کهاگر ما به تحریر اسامی همه آنها به پردازیم دامنه کلام بطول انجامد. لهذا بهمین اندازهاکتفا نموده ، فقط درینجا به تحریر اسماء بعضی از اختصار و تلخیصات معتبر آن می پردازیم.از جمله اشخاصیکه قانون را اختصار و یا تلخیص نموده اند ، یکی حکیم ابو سعیدابن ابی السرور الاسرائیلی السامری العسقلانی است ؛ كه بنام خلاصة القانون آنراخلاصه نمود. و دیگر شیخ داؤد انطاکی (متوفی ۱۰۰۶ هجری) هم آن را شرح وهماختصار نموده است. و هم چنین بنام المكنون نیز مختصر قانون موجود است ، كهاسم صاحب آن معلوم نیست. و این اختصار را استاد الاطبا فخر الدین خجندیبنام «تنقیح غلق المکنون» تلخیص نموده.***( اشارات :و تنبيهات في المنطق والحكمة )نیز یکی از آثار مشهور شیخ است که تا کنون در وطن عزیز مااز جمله کتب درسی در علوم قدیمه محسوب میشود. باوجوديكهاین کتاب در يك مجلد تالیف یافته ، و يك كتاب كوچكى بنظر می آید. با آنهم داراینکات عجیبه و فوائد غریبه ایست که اکثر از کتب مبسوط فاقد آنست. شیخ قسمت منطقآنرا در هشت (۸) منهج ایراد ، و مجموع قسمت حکمت آنرا در ده (۱۰) نمط بیانو تصنیف نموده است. که نمط اول آن در اجسام ، دوم آن در جهات ، سیوم در نفوس،چهارم در وجود ، پنجم در ابداع ، ششم در غایات و مبادی ، هفتم در تجرید ، هشتمدر سعادت ، نهم در مقامات عارفین و دهم در اسرار آیات ، مباحث و معلومات دقیقی راحاوی است.و فخر الدین رازی ؛ بر آن شرحی بطور قال اقول نگاشت و در آن اقوال شیخ را۱۳۱۶( ۷۹ ) مؤلفات در افغانستان شماره ( دوازدهم ) سال دومسخت طرف معارضه و تردید قرار داده، بامبالغات عجیب و غریبی پیش آمده ، بلکه شیخ را طعن و تشنیع مینماید .و ازین سبب است که بعضی از ظرفا ( شرح ) اورا ( جرح ) نامیده و یا اینکه بعضی دیگری او را بلقب امام المشککین خوانده اند .و علاوه بر آن بنام لباب الاشارات نیز ، فخر رازی اشارات را در سنه ٥٩٧ هجری تلخیص و بسه قسمت منطقیات ، طبیعیات و الهیات ترتیب داد .و محقق طوسی ( علامه نصیر الدین محمد ابن حسن طوسی متوفی ( ٦٧٩ ) نیز بسال ٦٧٩ ( آخرین سال حیات خود ) اشارات را بنام ( حل مشکلات الاشارات ) شرح قابل اعتبار و اهتمامی کرده است .و دیگر از جمله کتبی که بطور شرح و حاشیه یا محاکمه به اشارات شیخ به تصنیف رسیده ، مهمترین آن ؛ کتابی مشهور بمحاکمات از محقق قطب الدین رازي متوفى (٧٦٦) هجری است . که در سنه ٧٥٥ هجری آنرا تصنیف نمود . و در آن کتاب ، در بین اقوال و نظریاتیکه فخر الدین رازی و علامه طوسی (که هر يك در شرح مصنفة خود بر اشارات نگاشته اند ) حکمیت مینماید .و بقراریکه در کشف الظنون چلبی نگاشته آمده ، وجه نگارش محاکمات چنین استنباط میشود ؛ که علامه قطب الدین رازي قسمت از ابحاث و اعتراضات خودرا ، به نسبت اقوال و نظریات فخر الدین رازی و شرح اشارات او نگاشته ، بعلامة قطبی شیرازی عرضه نمود .قطبي شیرازی ، پس از وارسی و مطالعه اعتراضات او ، قطب الدین رازي را لائق و سزاوار تصنیف محاکمات دیده ، ازو طالب تصنیف محاکمات میشود ، وهمان است که با شاره و درخواست او ( شيرازي ) ، قطب الدین رازی محاکمات خورا تصنیف مینماید .( کشف الظنون ج اول ص ۱۰۳ )۱۲۱۷شماره ( دوازدهم ) سال دوم مجلۀ کابل ( ۸۰ )الهداية في الطبنيز يكي از آثار شيخ است دريك مجلد كه علامة علاؤالدين على ابن نفيس آنرا شرح نموده است .* * *الانصافنيز از مولفات شيخ . و باستثناي كاتب چلبي كه در كشف الظنون آنرا بنام ( الانصاف و الانتصاف ) قيد نموده سايرين همه انصاف (به تنهائي) يا كتاب الانصاف اسم برده اند . بقراريكه نگاشته اند ، این کتاب عبارت از (۲۰) بیست مجلد و داراي مباحث مبسوطی در فلسفه است . محتوي انصاف وحکمیت بین فلاسفۀ مغرب وحکمای مشرق ( اعنی نظریات آنها ) بوده ، به نسبت کتب ارسطو و نظریات فلسفی او تشریحات مفصلی دران داده شده است . در تاراج سلطان مسعود تمام مجلدات آن بضياع رفته و متأسفانه امروز اثري ازان در ميان نيست .* * *الحاصل والمحصولبقراريكه مينگارند ؛ شيخ آنرا در سنين اوائل حيات خود در بخارا براي ابوبكر البرقى تصنيف نمود ، و كاتب چلبى در كشف الظنون آنرا (۲۰) مجلد ضبط كرده است. وسواي نسخۀ اصل آن ، نسخ ديگری ازان در ميان نيست.( معلوم نشد که نسخۀ اصل آن بکجا موجود است للراقم )* * *۱۲۱۸شماره (دوازدهم) سال دوممؤلفات در افغانستان(۸۱)الهداية في الحكمةسوای الهداية في الطب کتابیست در يك مجلد، وشيخآنرا زمانیکه در قلعهٔ (فرد جان) محبوس بود، از برایبرادر خود (علی) تصنيف نموده است.عيون الحكمةدائر به منطق، طبيعيات و الهیات، نیز از مؤلفاتشیخ است، که فخرالدین رازی بالای آن شرحی نوشتهو کاتب چلبی می نویسد که فخرالدین رازی آنرا بعبارتقال الشيخ و قال المفسر (رازی) شرح نموده، خود رابنام مفسر یاد کرده است.هكذا نجم الدين الحكيم (۱) ابن محمد ابن عبدان ابن اللبودي (متوفی ۶۰۶ هجري)نیز عیون الحکمة مذکور را اختصار نمود.البر و الاثمدائر در اخلاق و عبارت از دو مجلد است که شیخ آنرا نیزجهت فقیه ابوبکر البرقی تصنيف نمود. و سوای نسخه ئيكهدر آنوقت سپرد فقیه مذکور شده بود، نسخهٔ دیگری ازاندر قيد تحریر نیامده.(۱) نجم الدین ابو ذكريا يحيى ابن شمس الدين ابو عبدالله محمد ابن عبدان از اطبای اسلامیو در طب، حکمت، ادبيات و علوم سائره مهارت تامهٔ را دارا بود، تولدش در حلب، وبعدها وارد مصرشده از طرف صالح نجم الدین ایوبی، بدیوان نظارت اسكندريه تعيين يافت. شخصي بغایت فصیحو بلیغی بوده، در عالم ادبيات عرب ياد منشاء و اشعار رائقه دارد. علاوه بر عيون الحكمة، اشاراتو كليات قانون شيخ را نیز اختصار نموده و بطور يقين تا اواسط قرن ۷ هجری در قيد حیات بوده است.تا تمام۱۲۱۹( ۸۲ )مجلة کابلشماره ( دوازدهم ) سال دومالمجموع . يا حكمة العروضيهکتا بیست در يك مجلد ، که شیخ آنرا ( بدون ریا ضیات ) در سن ۲۱ سالگي برای ابو الحسن عروضی تصنیف نمود ، و از قرينه و اسم آن استنباط میشود که در علوم طبيعی و الهيات بوده باشد . نا تمامع ، ص مجتبي خان معين دوم وزارت ما ليه( دروغگو )دروغگو همیشه بقسم خوردن معروف است . ( کور نی )( وطن )اولين صنعت وطن دوستي جان نثاری بوطن است . ( نا پليون كبير )۱۲۲۰شماره ( دوازدهم ) سال دوم آغاز تعمیر بالا حصار ( ٨٣ )متنوعهآغاز تعمیر بالاحصاردر نمره ( ٢٢ ) مجله کابل انجمن ادبی شرح تقدیم تشکراتخود را نسبت بتجدید تعمیر شهر زیبای تا ریخی با لا حصارکابل نگاشته بود اینك خوشبختانه بروز دوشنبه ( ١٧ ) ثورعیناً بوقت انعقاد حفلۀ بمناسبت گذاشتن سنگ تاداب مکتبحربیه که بدست حقپرست اعلیحضرت تاجدار نیرومند افغانستان محمد نادر شاه غازی بعمل آمدکارکنان این مجله دران حفله با افتخار حضور داشته و عملی شدن آن آمال دیرینخود ها را عیناً ملاحظه کردند .گزارش و مجاري آنروز بزرگرا که در تاریخ آینده مقام برجسته و احترام مخصوصیخواهد داشت جراید شهری نوشته اند ماصرف بطور تبريك و بشارت بدوستان دور و نزديكبتذکار مختصر فوق خود را موظف شمرده ضمناً سواد نطق ذات ملوکانه را با معروضۀیکنفر از طلاب خورد سال مدرسه که دران حفله ایراد یافته بود اینجا بنظر قارئین محترممیرسانیم : -معروضۀ مکتب حربیه بحضوراعلیحضرت محمد نادر شاه غازیاعلیحضرت پدر تاجدار غیور مهربان ما !ما ملت بدرگاه ایزد متعال تماماً مشکوریم که این وجود مبارك همایون را برای ما عطاو ابذال فرموده است .۱۲۲۱( ٨٤ )مجله کابلشماره ( دوازدهم ) سال دوماعلیحضرتا ! خدمات برجسته و شاندار تاریخی که شما در راه این وطن مالوف مانموده اید از خاطرها واذهان اولادهای اصیل و قدر شناس این آب وخاك مقدس فراموشومحو شدنی نیست .اعلیحضرتا ! ذات سترگ شماست که ما ملت افغانرا از مظالم اندوهناك واسارتهايسنگین رهانیده اید فضل خدای کریم و برکت بازوي مقتدر و تدابیر موافق شهنشای خجستهخصال بود که اکنون ما ؛ در دول متمدنه سر فراز بو ده بحریت و استقلال نائل هستیم .اعلیحضرتا ! باز هم قریب بوده که افغانستان بتوسط اشرار پیشه ها وسارقین بر بادو فنا شود که ناگاه مرحمت الهی با لای ما ملت افغانستان ابذال شده در آن میان شعشعهٔشمشیر والاي شما مثل بريق و لمعان رعد و برق درواديهاي جنوبي وطن درخشیده آن همهابر هاي تيره و تار را بنور خويش تزئین و منور فرموده و بران حزب ستمگار کامیابیو موفقيت استحصال واز وجود منحوس شان این خاك مقدس را پاك و مصفا گردانیدید .اعلیحضرتا ! حقیقتاً ذات وا لا صفات شما ست که در هر وقت و هر زمان مصیبتوفلاکت این آب وخاك را متحمل کشته و وطن را بفضل الهی از بلیات و خساراتبزرگ نجات و ملت را از لب پرتگاه عظیم محو واضمحلال رها نیده اید اينك این خلوصیتو جان نثاری را که در بارهٔ این خاك مقدس ایفا نموده ئيد نه تنها تبعهٔ داخلی افغانستانبلکه ملل ودول اجانب بهتر و خوب تر مدرك اند که تا کدام اندازه حقوق وطن خویشرا بانجام رسانیده اید که ما آنرا بانظار خود مان دیدیم ، والحق که تاریخ هم شاهد حال است .اعلیحضرتا ! ازین روست که وجود ذیجود شما در بحر امرای معروف افغان و در زمرهٔمشاهیر عالم درین عصر بیستم عد ، ومحسوب میشوید .بناء علیه ا ین مسئله خیلی مهم بود وموجب افتخار تمام ملت افغا نستان است .اعلیحضر تا ! ما از اظهار و افتخار و خوشی و شکريه این امر که از تشریف قدوم تانامروز بنهادن سنگ تهداب اساسی مکتب فنون حریه ویابعبارهٔ دیگر سرچشمهٔ اردو درین موقعتاريخي بالاحصار قدم رنجه فرموده اید عاجزیم مسلم است که علاقه مندی خیلی زيادي برایاین وطن وعلي الخصوص بعالم عسکری اينخاك با شرف دارید که بر وجود مبارك خویش۱۲۲۲شماره (دوازدهم) سال دوم آغاز تعمیر بالا حصار (85)قبول اینقدر زحمت را اختیار کرده اید و بدست مفخرت پیوست تان سنگ تهداب اساسی سرمنشأ اردو را گذاشتید !اعلیحضرتا ! ازین مراحم و نوازش خویش عشق سر بازی وحس فدائیت را در عروق هر يك مان بیش از پیش در تحريك و جریان آورده و از همجو مراحم خویش بر چهرهٔ هر فرد ما انبساط و خوشی را تولید نموده اید .بنا بران تاجی افغان و حضار محترمین تايك درجه فرحت ومسرت ما را تقدیر کرده، وما هم ازین افتخاریكه امروز بآن نائل گردیده ئیم خود مان را تبريك گفته میتوانیم ، وبناء علیه ازین شفقات و نوازشهای اعلیحضرت فخر کرده برخود میبالیم .اعلیحضرتا ! ظاهر وباهر است که امروزه روز امنیت و شرافت افتخار و ارتقاء هر ملت وابسته بشجاعت وفداکاری عساکر آنهاست عسکریكه صاحب معنویات درست وفدا كار وخوش اخلاق باشد میتواند ملت ومملکت خود را بتائید الهی وبغیرت مردانه خود بختیار و با افتخار سازد لله الحمد كه امروز قشون افاغنه از توجه ذات شما قهرمان غیور وطن ، شجاع ووظیفه شناس ومطیع وخوش اخلاق بوده وبمناسبت این حلهٔ زیبا بمقابل قوم وملت خود محبوب است و امید واثق بملک منان داریم كه اسباب و وسائل افتخار وسعادت مملکت را استحصال نمائیم .اعلیحضرتا !ما محصلین و تلاميذ مكتب فنون حربیه ؛ ذات خجسته خصال همایونی شما را كه عنوان سعادت وترقی و دیباچهٔ وطن پروریست بمنتهای صمیمیت قلب ، رهبر و سرمشق خود ها قرار داده ایم - چون سعادت ملی خود را منوط و مربوط بوجود ذی قیمت شما میدانیم . بناء علیه بحضور پدر تاجدار غیور خود متعهد میشویم که اولا صداقت و اخلاص تام بذات ذی قدر شما وملت و وطن داشته و داریم و ثانیاً برای حفاظت و دفاع نمودن وطن از تسلط اعدا بريختاندن قطرات خون خویش حاضریم ، ثالثاً براي اعتلا و رفعت و عظمت این خاك با اقتدار خود خد منگذاري را از خدا يمتعال استدعا وتوفیق ربی را برای خود خوا هانیم ، را بعاً فرق دوستان ودشمنان و خائنين اینخاك را همیشه مدنظر گرفته و میگوتیم زیاده برین همان شاهراه حقانیت1223( ٨٦ )مجلة کابلشماره ( دوزدهم ) سال دومرا که اعلیحضرت غازي هدف مقصود خود قرار داده اند عموم ما هم سريعاً بآن استقامت ،کوشان و روان و با جرای یگانه و وظیفه حقیقی و اصلی ما که ایثار نمودن قطرات خونخود و سر با زیست ، مستعد و حاضریم که در راه رضای خدا و پدر محبوب القلوب خودمانبریزانیم و بخالق عالم نیاز مندیم که در آتیه اردوی افغان را بمرام اعلیحضرت ، تعلیمو تربیه نموده و افکار شان را مزین و منور ساخته بسوی پیشرفت و نهضت این وطنمیمنت مأ من خود جلب و بتوفيق الهي از توجه ذات ذي صفات تان به سر منشأ و مبداءعلویت خود ها تو صل نمائیم :زیاده از ملک مقتدر استرجا و خواهش داریم که ظل ظلیل شما قهرمان صحنه استقلالو وجود ترقی خواه حقایق آگاه شما را از سر افراد ملت افغان کم و کوتاه نگردانیدهبمقا صدات و مطالبا ت قلبی رسانیده با عزت دنیوی و اخروی داشته باشد و باقی خدام ملت رابما تحتی تان توفیق خدمت و صداقت اعطا و مبذول نماید بحق محمد و آله الامجاد .زنده باد قهرمان میدان استقلال و ناجی ما اعلیحضرت محمد نادر شاه غازی .مستدام باد استقلال افغا نستان .پاینده باد ملت شجيع آن .نطق اعلیحضرت معظم غازیفرزند من !ازین بیائیکه بالو کاله آنرا از طرف سائر فرزندانم طلاب مكتب جليلة عسكري و ديگربرادران نظامی خود اظهار نمودید و تماماً ترجمانی از احساسات مكتب حربيه و عساکرافغانستان می نماید و جذبه صمیمیت و صداقت و وظیفه شناسی و قدر دانی از آن عیانمیگردد ، تشکر میکنم .لله الحمد که امروز نه تنها معنویات عسکر مظفر افغانستان بلکه از تمام افراد ملت١٣٠٤( ۸۷ )شماره ( دوازدهم ) سال دوم آغاز تعمیر بالاحصارعزیزم بلند است و حسیات و ظیفه شناسی و قدر دانی که از صفات برجسته انسان استو بالعموم افراد و اقوام را بمدارج عالی ترقی واصل و ملل عالم را باستقبال درخشان نایلمیگرداند ، در اکثری از آنها مشهود میگردد .میدانید که از جمله عوامل مهمه ارتقا و تعالی ملت یکی سر نیاز را بدرگاه خالق بی نیازخم نمودن است زیرا هر آن فرد ملکی و عسکری که جبین اخلاص خودرا ببارگاه خداوندیمی ساید در دنیا و عقبی سرخرو و سر فراز بوده در مقابل دوست و دشمن مفخر و ممتازمیگردد . سرموئی گر اینجا خم شوی بشکن کلاه آنجا ، و باز همراه پابندی بمقرراتمذهبی بملت خود صادق بودن ، و بمملکت خویش صمیمانه خدمت کردن ، در راه حفظشرف وعزت و افتخارات ملی خود ازجان وجهان گذشتن وازخدام وسعادت خواهان وطنقدر شناسی نمودن ، ودرا انجام خدمات محوله خود وظیفه شناس بودن ، میباشد من ازین حسقدرشناسی که امروز ملت افغانستان در صله آن خدمت جزوی که من بمعاونت الهی وحسنمساعدت ملت افغانی مظهر آن شده ام مرا بنظر محبت و تقدیرمی بینند واز ميان يك كرور نفوسافغانستان برضا ورغبت خود این بار امانت بزرگ را بردوش ناتوان من گذاشته اند ومراپادشاهی خود که من آنرا مرادف به خدمت گذاری حقیقی این خطه اسلامی پندارمبالحاح و اصرار بر گزیده اند واز آن وقت تا حال بكمال صميميت و اخلاصهمه اوامرم را بمحبت تمام اطاعت کرده اند تا اندازه بر من اظهار اطمینان و اعتماد می نمایندکه اختیار سر و مال و اولاد خو د را بمن سپرده اند اول بدرگاه خدا و باز باین ملت عزیزو قدر دان خود شکر گذارم و دعا میکنم که خداوند سر ومال واولاد آنها را با خاک پاكافغانستان در حفظ و حمایت خود نگهداشته بمن و بافراد خاندان و سائر اخوان عزیزممامورین نظامی و ملکی افغانستان چنان توفیقی را رفیق گرداند که درراه سعادت و رفاهیتو حفظ شان وشرف مملكت سرومال واولاد خود هارا قربان کنیم .***١٢٢٥شماره ( دوازدهم ) سال دوم مجله کابل ( ۸۸ )من به ملت عزیزم اطمینان میدهم که خودم و تمام خاندانم و سائر مامورین حکومتمتبوعۀ تان در برابر این قدر دانی های که از تمام طبقات مملکت مشاهده مینمائیم ، بدرجۀانتهائی وظیفه شناس ، و در راه خدمت مملکت کمال سعی و مجاهدت خود را بفضل الهیو حسن مساعدت ملی بصرف خواهیم رسانید .این ارتباط صمیمانه که خوشبختانه امروز در بین ملت و حکومت از هر حیث و هر جهتموجود و وسایل ترقی و سعادت را بما تهیه نموده و درین مدت قلیل ما را به موفقیت هایزیادی نایل گردانیده است بما و شما چنین بشارت میدهد که لطف الهی شامل حال ما میباشدو تا زمانیکه این حس شریف که عین تعمیل اوامر الهی و کلید ترقی میباشد در بین ملت و حکومتما تند امروز موجود باشد یقیناً سعادت ، رفاهیت ، مفخرت غلام حلقه بگوش ملتافغانستان است .هر فرصتی که فاقد این صفت ممیزه که راز تعالی سایر ملل مترقی میباشد ، شدید البته هدفسهام مصائب و مشکلات و پریشانی خواهید شد ( لا وقع الله )نسبت باین تعمیر جدید مکتب حربیه که ما و شما جهت نهادن سنگ تهداب آن درین جا اجتماعکرده ایم بدرگاه الهی شکر گذارم که مرا توفیق عنایت فرمود تا درین موضع تاریخی سنگ بنیادچنان عمارتی را گذاشتم که منبع روح عسکری و ملجای امید آتی ملت افغانی گفته می شود .این عمارت که حسب ظاهر از سنگ و گل متشکل می شود در حقیقت چنان يك بنایعالی است که دل و دماغ ، حتی روح اولاد آتیۀ وطن را عموماً و از عساکر افغانی راخصوصاً برای مدافعۀ حفظ و شرف و عزت این خاك پاك تربیه و تقویه خواهد نمودو جذبات فداکاری و وطن دوستی را در آنها تنبیه خواهد کرد .میدانید که عسکر افغانستان از پنجاه سال باین طرف مراتب و درجات شان و شرفعسکری خود را چنانچه در اعصار گذشته مجد و افتخار داشتند از سوء ادارۀ حکومت هایخود متدرجاً از دست داده رفتند و بالاخره در دورۀ انقلاب روح عسکر به مراحلانتهائی تنزل و هبوط کرد . اگر بنظر دقت دیده شود ، این تنزل عسکر در موقع انقلابنیز روح ملی و عسکری افغانستان را زایل نکرده بود بلکه اوضاع عسکری و ملی آن زمان١٢٢٦اعلیحضرت معظم غازی در اثنای ملاحظه و نهادن سنگ تهداب عمارت مکتب فنون حربیه در « بالاحصار »[BLANK PAGE]شماره (دوازدهم) سال دوم جواب تصریح و تمنی (۸۹)طوریکه بهمه تان عیان است عسکر و ملت را بدرجه دچار یأس و حرمان نموده بود که همین مأ یوسی موجب بی نظمی آن گردید .لله الحمد که درین مدت کم با ز يك روح تازه جدیت در عالم عسکری مشهود و حسن صداقت و صمیمیت و خدمت وطن و ملت دوستی در تمام طبقات ملکی و نظامی افغانستان معاینه میگردد : این حسیات وجذبات عسکرانه که برای اقوام افغانستان از خصایص فطری و موروثی است و امروز به رشد وتکامل خوبی نائل شده است ما وشما را به فضل خدا امیدوار باستقبال درخشان افغانستان میسازد .زنده باد ملت وعسکر افغانستان .پاینده باد استقلال افغانستان** *جوابتصریح و تمنینویسنده محی الدینخان انیسقضیه کشال و واضحی را ایستاده پا خوانده يك چيزي نوشتيد , چاره ندارم غیر ازینکه نق منکر شوم یعنی بگویم :خدا نکند ؛ من کی گفتم کلمات نامانوس در زبان (همانستکه) معنی قطعی و مستقل ندارد و کی توصیه کردم که مترجمین قبل از شروع ترجمه (آنهم از يك سر) خواه کتاب یا مقاله باشد درفوق تحریری لغات غیر مانوسرا يك فهرست برداشته و چطور یا چکار کنند .. الخحتی اجازه بدهید اقرار کنم همان يك تصدیقی که کلانی فرموده بمن دادید و ممکن بود آنرا وسیلۀ افتخار و سربلندی میگرفتم آنهم مطابق حال من نیامد ، زیرا تصدیق بود که مرا تکذیب میکرد و من در همان مقاله اظهار کردم که سالها ستکه ترجمانی نکردم و ارمان آنرا۱۲۲۷شماره ( دوازدهم ) سال دو مجله کابل (۹۰)دارم بهرحال : -تکیه قصد خود را در آن مقاله باز تکرار کنم که : -اتصال با معارف بشریت يك امر حیاتیست ، لذا باید متوالیاً و مداماً ترجمه کرده برویم ،ولی یکی از عمده ترین مطالب در ترجمانی قضیه دچار شدن مترجم بتطبیق و تراشیدن و دخیلساختن لغات میباشد ( مخصوصا در مطالب علمی که مقصود ما از آن مقاله بود که اینعملیات سه گانه کیفهای بسیار کشالی دارد ) و نظر بخصوصیات مرحله ئی حالت ما اینعملیات سه گانه ترجمانی صورتی بخود میگیرد که اگر مترجم هوش خودرا نگرفت زبان تحریرمحیط را در مشکلات بسیار پر پیچ خواهد انداخت .چنانچه می بینم ملایکه در ابتدا این مطلب را دقت نکرده بودند ، یعنی در اول هر کهخواندن و نوشتن دو زبانرا یاد داشت ( آوردن آوردن وترا شیدن ترا شیدن ) بنا کرد ،اولاد امروز خود را بمخالفتهای بسیار دچار کرده اند که تتبع در وضعيت لغاتی ممالكشرقی این نظریه مرا برا یتان ثابت میسازد .بهر حال این مطلب درازیستکه بحث جدا گانه میخواهد ، بیائیم سرگپ خود مان که چونسر مرحله هستیم ، من پیشگیری و تعاونرا درین موضوع : ( بیار بیار و بساز بساز) لغاتموزون ديدم يك طریق پیش گیری همین را خوب دیدم که ترجمان در وقت تطبیق لغاتو ترا شیدن یا دخیل ساختن لغات خود را در مقابل يك كار مهم دیده و همین عملیاتسه گانه را در هر ترجمه قضیه جدا گانه قرار بدهد ، آنوقت معلومستکه نشو و نمای زباندر زیر چه انتظام درست و بدون خطر تشویش و خلط روان بماند بلی انکار ندارم کهباین طریق حرکت ترجمه کردن که عبارت از اتصال با معارف بشریت است قدری عقب ترمیافتد زیرا در چنین صورت موضوعات علمیرا تنها کسی ترجمه خواهد کرد که قوتتصرف کرد نرا در زبان دارد ، اما چه چاره که این یکی از نوامیس طبیعیستکه مادامیکهصحیحتر میخواهیم باید بدقت تر انجام بدهیم .باز اهمیت ضرورت پا بندی این طریق در وقتی برایتان بیشتر معلوم خواهد شد که هزارانهزار لغترا که ما باید دخیل بسازیم مد تصور بگیرید .۱۲۲۸شماره (دوازدهم) سال دوم جواب تصریح ونفی (۹۱)مگر چون فایده که من از استعمال این طریق تصور کرده ام يك منطق نظری میباشدبهتر این را دیدم که تطبیقات آنرا تا چند سلسله بعهده بگیرم چنانچه در آنجا هم بیان یافتپل شيله کامبوی جلال آبادکه در عصر ترقی حصر اعلیحضرت محمد نادر شاه غازی تعمیر و ساخته شده١٢٢٩شماره (دوازدهم) سال دوم مجله کابل (۹۲)بعد از آن خوبیهای این طریق را ازین تطبیقات بنالیم.اما در باب کلمه نامانوس بنده آنرا تنها در باب مباحث نامانوس استعمال کردم -خصوصاً اگر يك نظریه علمی باشد - نه بحث پوره - و اگر یاری برای کذا می بگوئیدیکی ازین قبیل نظر یا ترا برایتان ترجمه کند آنوقت معلومتان خواهد شد که مصطلحاتعلمی يك نظریه علمی همیشه مدار ومحور فهمیدن تمام مبحث میباشد ، غالباً، لذا هم فایدهمترجم و هم فایده خواننده خواهد بود که بیشتر توضیح داده شوند.باز گمان نرود آنچه که در باب خطرهای ترجمه یاد کردم، توهمات خاليست : اينك تنهايك شماره گذشته مجله کابل را گرفته تراجم آن را با نظر دقت و تحلیل غور کنید تصرفاتمدهش حتی بيمناك که در زبان شده میرود برایتان آشکار خواهد شد.تنها مقاله ها و مطالب متفرقه که از عربی ترجمه شده است و با وجودیکه اصل آنها را بدستندارم يك نظر سطحی بیش از يك صد تصرف نالازم را دیدم ......آیا حال از روی این يك مقاله که در يك شماره درج شده است وضعیت را قیاس کردهمیتوانید؟ و باز تخمین کرده میتوانید که اگر همین وضعیت روان ماند چند نفر مترجمآینده زبان را بکجا خواهند کشانید؟ ...... م ، انیسمار پرستیترجمه از انگلیسیولفرد دی همبلی رئیس هیئت موزه علوم طبیعیه که در سالهای ۱۹۲۹ و ۱۹۳۰ بافریقایوسطی و در ممالک انکولينا، و نایجریا سیاحت نموده است؛ معلومات آتیه را نسبتبه عقاید عجیب و غریب اهالی آنجا در خصوص مار پرستی توضیح می نماید : -يك تعريف مخصوص و موافق به علم منطق برای پرستش، خیلی مشکل است ! چهاصولا این مطلب پوشیده و هر گروه بعقاید و افکار جداگانه و خصوصی متجسس و منهمك۱۲۳۰( ۹۳ )مارپرستیشمارۀ ( دوازدهم ) سال دوممیباشند ! لهذا نمیتوان فکر خود را درین زمینه اظهار نموده و حقیقت امور اعتقادیه رامشروحاً توضیح نمود حتی افکار فوق العاده واشخاص جنی هم نمی توانند درینمورد سایل راقانع سازند ؛ چه هر کس نصب العین خاصی داشته و بصحتش اطمینان هم دارد ! مثلا : کسیخود را برای وطن قربان مینماید ، کسی در راه مقصود دیگری فدا کاری میکند البته اینهانظریه و قناعتی دارند !لفظ خرافات مذهبی را در موقعی میتوان استعمال نمود که عقاید و عملیات معتقدین راشرح داده و اصل ماهیت وحقیقت معتقد بها را بدرستی تعریف کرده نتواند یعنیاساس آن موضوع در سایۀ اوهام خمیده باشد .در بعض طبقات انسانی افکار اوضاع و عقاید باطلۀ عجیب وغریبی وجود دارد چنانچهيك مار فربه را بقسم صنم استعمال مینمایند و تعویذهای مخصوصی می پوشند تا از گزندمارها ایمن باشند وذرائع افسون گری دیگری نیز به نسبت تعویذ پوشیدن علاج مار گزیدن-و یا محفوظ شدن از گزند مار ها دارند .بعضی مارهای بزرگ که عوام آنهارا اژدها می نامند دارای جثه و طول خیلی زیاد ایستو نیز قوۀ زیادی دارند که دشمن را به سهولت مغلوب می سازند مار زهر دار نیستند یعنیهمچو دیگر مارها نمی گزند و میشود به آسانی آنها را رام واهلی ساخت و بندرت بالایانسان حمله مینمایند واگر به نرمی به آنها رفتار شود هیچگاه مورد ضرر واقع نخواهند گردیداگر وجوهات فوق را مد نظر گیریم می توانیم به سهولت فهمید که چرا اژدها را متبركدانسته و آنها را تقدیس مینمایند و در معابد نگاه میکنند و راهب ها به آسانی می توانندخزندگان را رام نموده مراقبت فرمایند . و نیز اکثر اوقات حیوانات مزبور با اشخاصی کهبآنها سلوك خوب نموده به بسیار شفقت پیش می آیند و متصدي هيچ گونه ضرر واقعنمیگردند . اهالی آنجا اژدها را رب النوع عقل و رحمت زمینی وقائده مینامند .تصویر اژدها را بعض اوقات در آهن نقش مینمایند ، واکثراً جام های آب را بقسمتحفه از آب مملو نموده نزديك سواحل دریاها و یا پهلوی غدیرها میگذارند چه اژدهاآب را بسیار دوست دارند ، و در اطراف و نزدیکی معبد درختهای متبرك می نشانند ،۱۲۳۱شماره ( دوازدهم ) سال دوم مجله کابل ( ٩٤ )مارها را آزاد میگذارند تا در هر طرف آزادا نه حرکت نمایند اما راهب ، آنها را در آشیانه هدایت مینمایند ، و قبل از شروع به این عمل خود را مصفا و تمیز می کنند یعنی يك قسم برگ مخصوص را در دست هاي خود میمالند بعد نزد مارها زا نوخم کرده آنها را می گیرند و به بسیار نرمی بخانه اش می برند در نزديكي خا نه هاي مارها مکتبیست که هر بچه مجبور است بخرج وا لدین خود در آن جا رفته علوم غزل خوانی ورقص هاي عجيب وغریب مخصوص العبادت را بیاموزد که در زمانه هاي قديم نيز مقصرین را مجبور بچنین جزا میدانستند .در اثنا ئیکه کدام باشنده با اژدها ملاق شود چنین میگوید :—« شما پدر و مادر من هستید ، و نیز بطور نیاز میگوید « سرم بشما تعلق دارد بمن مهربان باشید ، اگر کسی اژدهائی را اگر چه سهواً باشد قتل نماید جزائیکه برايش معين شده زنده در گور شدن است . و در همین قصور يك ار وپائی نیز بقتل رسیده بود . دو هزار از زنهای تارك دنيا در معابد مارها خدمت میکنند و بطور پرستار خود ها را وقف کرده اند که تبرکاً راهب ، آنها را عروسی مینمایند و عمده وظایف این خادمین زنانه این است که آب برای اژدها می آورند بوریا ها از سبزه ها می بافند و در میله ها معبد را زیب و زینت میدهند و طعام برای رقاص ها می آورند . و درین میله ها یکنوع آزادي ولاقیدی مفرطی را مرتکب شده خود را از طرف اصنام مجاز دانسته اگر حملی در آنها پدیدار شد آنرا بضم خود منتسب می سازند .درین اواخر از عادات شخصیه خودها جلو گیری کرده بودند و اگر با سال ( ١٨٨٦ ) یعنی ده سال قبل آن مقایسه نمائيم يك فرق كلي در بين میيابیم چه میله هاي مذهبي سالانه را فرو گذاشتند . و نیز قوانین سختی که در جزاي بی حرمتی اژدها تعین شده بود از بین رفت الحال معبدرا سال يكد فعه صرف کلان شونده قریه ( دهاتی ده ) زیارت میکند و هم نامبرده حیوانات را برای قربانی و تحفه می برد و الحال که بمعبود خود نیاز مینمایند صرف برای پادشاه دعا کرده کثرت نشو و نمای فصول را در خواست مینمایند .در زمان سابق شبی که فردای آن میله می بود راهب ها و دانسی ها ( زنهاي اژدها )۱۲۳۲شماره ( دوازدهم ) سال دوم مار پرستی ( ٩٥ )رداگرد قصبه رفته آمدن میله را منادی میکردند و تمام باشندگان را خبر میدادند که خانه ها و کلکین های خود را محکم نمایند، و از تماشا کردن بکوچه آنها را سخت منع میکردند و گمان میگردید که جزائیکه برای تماشای میله انعقاد یافته آن است که اگر کسی میله را تماشا نماید کرم های خورد از تمام اندامش سرزده مورد حمله کرمان واقع خواهد گردیدراهب ها و زنهای آنها در روز بزرگ گرز های چوبی در دست گرفته گردا گرد شهر میدویدند و اگر سك، خوك ، مرغ ، یا کدام جانور دیگر را میدیدند با آن چوب طعمه مرگ می ساختند. چه حیوانات باعث زحمت اژدهاست و چنین میگفتند كه سك ها بنا بر خف خف باعث تکلیف آنها می شوند. اما حیوانات خانگی بر چشم های او بشدت می نگرند اژدها را طعام خوبی میخوراندند که از شدت آن مدهوش می شد بعد از آن او را بيك قسم منجنیق انداخته بجشن می بردند اولا يك راهب ويك زن با گرزها می آمدند تا کدام حیوانی در بین نباشد بعد ازان يك دسته دیگر كه يك قسمت آن دهل مینواختند و يك قسمت دیگری سرنی می زدند ، بعد از ان چپان را می آوردند که اژها در آن قرار گرفته بود و بگرد آن راهب چهار زن تماماً برهنه در رقص بودند آن جشن تمام روز دوام داشت و در شب يك میله نیز بافتخار اژدها انعقاد می یافت.بسیار به ندرت اژدها بالای کدام انسان حمله میکند و اگر واقع میشود صرف راهب بیچاره است که ازین شراب می چشد. اگر يك اژدها به آشیانه مقدسش برده میشود به بسیار احتیاط تمام صورت میگیرد و شکارش را نیز در آنجا با خودش میگذارند. اگر کسی کدام ضرر و یا نقصان را به اژدها رپورت نمیدهد بذریعة روح معذب شده سخت مریض و بعد از آن می میرد. این جزاها را میتواند راهب ها به نیاز و در خواست خودها رفع نمایند. جزای كشندة يك اژدها مرگ است اما اگر فاعل این فعل شنیع مبلغی می پردازد یا قربانی مینماید و در گل مقدس غسل میکند ممکن است عفو گردد. این قوانین بحال بصورت ساده جلوه نموده خوش به نظر می آید چه قبل از تسلط حکومت برطانیه درین دیار جزاي كشتن مار ولو سهواً باشد مرگ بود و بس، چنانچه در شهر های مرکزی هنوز هم آن قوانین قدیمه سخیفه حکم فرماست۱۲۳۳شماره ( دوازدهم ) سال دوم مجله کابل ( ٩٦ )وقتيكه يك اژدها بنابر عوالم طبیعی فوت میکند . از تمام مردم پول جمع شده يك میله جنازهبرای آن انعقاد مییا بد . چنین خیال میکنند که هر اژدها با خود يك روح انسان داردپس آنروح باید بعد از مرگ خزنده مذکور بذریعه این میله مذهبی بیرون کرده شود. هر نوعبیحرمتی نسبت به اژدها حقیقتاً بی حرمتی نسبت به آبا و اجداد است پس وقتيكه يك اژدهامقتول میگردد نمیگذارند که نسل اجداد آنها مقطوع گردد یعنی کشنده را بهر ذریعه مقتولمیسازند .پرستش اژدها صرف مخصوص بيك گروه است که آنها از باشندگان ( بودو ) واقع در( زلو گندا ) علاقه جنوبی هستند . پرستش گاه بزرگ شان در ساحل غدیر وکتوریا نیا نزاواقع است ساختمان معبد عبارت از يك تعمير مخروطی شکلی است که از چوبهای طویل و گیاهاساخته شده فرش این ساختمان مفروش از گیاهای خوش بو است . در یکطرف معبد جاهایمقدس برای مارها و محافظین آنها ساخته شده و يك زنى كه هیچ شوهر نکرده و یا کرده باشد عموماًبرای محافظت مقرر است . بالاى يك كنده چوب و يك چوکی تکه را هموار مینمایند تااژدها بالای آن قرار گیرد . در یکطرف عمارت سوراخی است تا اژدها برای حرکتدر سواحل دریا آزاد باشند و در آنجا اژدها بالای بز ها و غیره که برای خوراك او بستهاند تغذیه مینماید و نیز هر روزه برای تغذیه اش شیر یکه از گاوهای تبرک میگیرند آوردهمی شود و نیز خاک رس سفید به آن شیر مخلوط مینمایند پس اژدها بالای چوکی افتیده شیری راکه بذریعه زنهای راهب آورده می شود می نوشند .چنین گمان می شود که اژدها بالای دریا و چیزیکه در دریا است اقتدار و تسلط داردپس از انیکه ماهيگير براي گرفتن ماهی میرود طعامی به اژدها میخو راند تا به گرفتنماهی به او كمك نمايد . نامها ئیکه برای اژدها اتخاذ شده همه مذکر اند . وقت عبادت دراثنای ماه نو است . مردمانيكه جديد عروسي کرده اند براي او قربانی نمو ده طلب رحممینمایند . بعد از هر هفته جشن جدیدی منعقد میگردد .***١٢٣٤شماره ( دوازدهم ) سال دوممسدس( ۹۷ )مسدس ذیل مضمون يك مسدس اردو است که دریکی از جراید هند نشر یافته بود ، جناب قاری عبد الله خان شاعر معروف کابل آنرا بفارسی برشته نظم کشیده اند . انجمن ادبی این مسدس را بمسابقه میگذارد . کسانیکه برابر آن درین زمینه بهمین بحر و ترجیع ساخته توانستند و از تاریخ نشر مجله الی یکماه باداره مجله برسانند به جایزه يك قاب ساعت طلا نایل خواهند شد.سر زمینی که در او بوم و بر ویران استمزرع قابل كشتمش همه خارستان استکانش از بیخبری زیر زمین پنهان استهر چه سرمایه در او مفلسی و حرمان استهر قدر غفلت و خوابست دران سامان استسر زمین اسف انگیز مسلمانان استسر زمینی که ندارد غم فردا در دلسر زمینی که بود عقده کارش مشکلسر زمینی که فتاده خر و بارش در گلمانده بیچاره بره سخت عقب از منزلنیست در کشت امیدش اثری از حاصلسر زمین اسف انگیز مسلمانان استسر زمینی که ندارد سر افکار بلندحالش از همت پست آمده بسیار نژندهیچ گاهی نفتد صید مرادش بکمنددر شکستش نبود هیچ اثر از پیوندنی در او خاطر آسوده نه طبع خورسندسر زمین اسف انگیز مسلمانان استسر زمینی که جهان صیت جلالش بگرفتشرق تا غرب چو مه فیض کمالش بگرفتسایه افگند بسرها چو نهالش بگرفتناگهان روز سیه دامن حالش بگرفتدردم از اوج بیفتاد و زوالش بگرفتسر زمین اسف انگیز مسلمانان استسر زمینی که بوی آفت بیداد برفتسر زمینی که نشاطش همه از یاد برفت١٢٣٥شماره ( دوازدهم ) سال دوم مجلۀ کابل ( ۹۸ )شوکت دولت او یکسره بر باد برفت روزگارش همه در شیون و فریاد برفتاز تتر دجلۀ خون تا شط بغداد برفتسر زمین اسف انگیز مسلمانان استسرزمینی که نیفتد به پی چارۀ خویش دست لطفی نکشد برسر آوارۀ خویشندهد رشتۀ يك كار به بيكارۀ خویش خود شود در پی یغمای خود از دارۀ خویشرقتی هم نكند بر دل سیپارۀ خویشسر زمین اسف انگیز مسلمانان استسر زمینی که بها رش چوخزان افسرده است سرزمینی که گل و گلشن او پژمرده استسر زمینی که زبس طبع ملول افسرده است سختی گردش ایام دلش افشرده استآنقدر سخت زخود رفته که آبش برده استسر زمین اسف انگیز مسلمانان استسر زمینی که فسرده است گلش باد خران سر زمینی که بود خار بچشم دگرانسر زمینی که نه سازاست دراو نی سامان مانده در چارۀ بهبود وطن سرگردانلحظه لحظه بخسارت کشدش دور زمانسرزمين اسف انگيز مسلمانان استسر زمینی که مذلت کش اد بار بود سر زمینی که زغم خاطرش افکار بودروز برگشته اش از بخت نگونسار بود حال امسالۀ او صعب تر از پار بودچرخ بير حم هنوزش پی آزار بودسر زمین اسف انگیز مسلمانان استسرزمینی که روان داده سعادت از دست سرزمینی که اگر چاره کند فرصت هستبخت بد را ندهد تن دگر از همت پست که درین مرحله کار کشش دست نه بستاز پی علم و عمل سعی نماید پیوستتا نگویند سیه روز مسلمانانست١٢٣٦شماره ( دوازدهم ) سال دوممسدس( ۹۹ )وقت سعی و عمل و كوشش بسيار بودپي تحصيل هنر جهد سزاوار بوداز جهالت و روشش بيخبري عار بودبيخبر هر كه درين عصر بود خوار بودپيشه علم و فن عصر كنون كار بودتا نگويند سيه ؛ روز مسلمانان استاز چه بگرفت ازين پيش جهان صولت مااز چه بوده است فزون دبدبة شوكت مابوده آفاق بزير علم دولت ماضبط تاريخ بود قوت ما حشمت ماكاش آيد بره ما فكرت ما همت ماتانگويند سيه ؛ روز مسلمانان استصولت ما همه از همت والا بوده استفكرما مصلحت خير بدنيا بوده استقوت ما همه از دست توانا بوده استدست ما بر سر دست همه بالا بوده استپيشه گيريم همان شيوه كه از ما بوده استتا نگويند سيه ؛ روز مسلمانان استباز بايد كه بهم مهر و محبت ورزيماتحادي بنمائيم و صداقت ورزيمبغض بيجای كشيم از دل و الفت ورزيمبه بزرگان خود از صدق اطاعت ورزيمخورد خود را بنوازيم و مروت ورزيمتا نگويند سيه ؛ روز مسلمانان است***ضياع يكشاعر افغاندر شماره ۲۳ كابل قسمتی از اشعار يكنفر شاعر جوان افغان « رعنا » با مختصري از شرح حالش درج شده بود ، متعاقباً اطلاعی گرفتيم شاعر جوان و ناكام در سنين شباب (۲۷ ساله گی) بمرض (محرقه) در شهر پشاور از دنياي گذران وما فيهايش چشم پوشيد . كابل نهايت تأثر داشته ببازماندگان شاعر مرحوم تعزيه وتسليت مينمايد .۱۲۳۷شماره (دوازدهم) سال دوم مجله کابل (۱۰۰)امتنان و تشکربعضی مجلات شریفه اسلامی از قبیل معارف اعظم کده، نیرنگ خیال لاهور، نگارآگره، همایون - لاهور، شفق سرخ - منطعة طهران، چهره نما - منطبعة مصر، الاهرام -قاهره، کل شئی - قاهره، ملیت - تورکی و غیره مجلات در عرض سال گذشته از مجلهعاجزانه کابل یادی و تقریظی نموده اند، ما احساسات محبت و امتنان خویش را توسطاین مختصر بکارکنان آن مجلات محترمه تقدیم مینمائیم.تصحیحدر نمره (۲۳) شرح حال «شیلر»شاعر معرف المان بقلم آقایسلطان احمد خان رشید متعلمخورد سال مکتب امانی شایعشده بود.متأسفا اشتباهی مترجم نمودهو شیلر را در موقعی وزیر معارفو در زمانی مدیر صنایع نفیسهتعبیر و ترجمه کرده است.وقتاکه انجمن بشرح حالشاعر بدیگر کتب معتبره اروپائیمراجعه و بسهو مترجم ملتفتمیشود مقاله از طبع خارج شدهبود اينك برای رفع اشتباهقارئین مراتب فوق را متذکر ع، عبد الغفار خان سرحد دار جدید دکه.شدیم. (انجمن)۱۲۳۸شماره ( دوازدهم ) سال دوم فهرست مندرجات سال دوم کابل ( ۱۰۱ )فهرست مندرجات سال دوم کابلقسمت علمیمضموننگارندهصفحه مسلسلحکمت و فلسفهمحمد یعقوب خان۳تاریخ علمی و فنیزیدان بدران۱۲۲پوکودین و اهمیت تاریخ نویسیمیر غلام احمد خان١٢٥قانون در حیاتغلام جیلانی خان اعظمی٢٢٦زبانهامیر غلام احمد خان٢٣٤تربیه اطفالاحمد علی خان مدیر انجمن۲۲۷ – ٤٣٠ – ٥٣٠ – ٦٣٠ – ٧٣٠وهمیات عمومقاری عبد الله خان٣٣٥شعور٤٣٦تحلیل وهم٤٤١نظریه سر آر ثر کیث۸۳۸توازن در جامعهاحمد علی خان مدیر انجمن٨٣٦دین اسلامقاری عبدالله خان٨٤٠بیان و اقتراحمحی الدین خان انیس۹۳۷مقام شعر در تکوین مللقاری عبدالله خان٩٥١کمال اخلاقمیر غلام احمد خان٩٦١شخصیتمحی الدین خان انیس١٠٤٠طبائع و امزجهقاری عبد الله خان١٠٤٥رومان یا فن قصهمحی الدین خان انیس۱۱۳۹خوف از مرگقاری عبدالله خان١١٤٧١٢٣٩(۱۰۲)مجلة كابلشماره ( دوازدهم ) سال دومقسمت ادبیمضمون نگارنده صفحه مسلسلجلال الدین خوارزم شاه نامق کمال - مترجم مدیر انجمن ٣٤هاتفی جامی و شعرای متأخرین سرور خان گویا ٣٢فضلای فراموش شده عبدالله خان افغان نویس ٣٨باز وطن عبدالهادیخان داوی ١٤٣ادبیات فارسی طاهر طناحی - مترجم قاري عبدالله خان ١٤٥شعرای افغانستان سرور خان گویا ١٦٠ - ٢٥٠ - ٢٥٩٥٤٨ ٦٦٢-٧٦٢١٠-١٠٨٣٠٦-٨٩٢١١٩٠ماه در پغمان مدیر انجمن ١٦٧من و ماه م - غبار ٢٣٧صبح در پغمان مدیر انجمن ٢٤٠بیدل در نظر غرب محمد يعقوبخان ٣٣٨یکشب در پغمان حبیب الله خان طرزی ٣٤٣معری و خیام عبدالهادیخان داوی ٣٤٨شب مئی الفرد و موسه. مترجم محمدرضاخان ٤٤٢شب پائیز " " ٥٧١نغمات تاگور مترجم مدیر انجمن ٦٦٩-٧٥٤-٩٧٨١٠٥٥لؤ لؤي اشك سرو جن نايدو ٦٧٣من واو حفيظ الله خان ٦٧١شب تابستان الفرد وموسه - مترجم محمدرضاخان ٧٥٦١٢٤٠شماره ( دوازدهم ) سال دوم فهرست مندرجات سال دوم کابل ( ۱۰۳ )مضمونیاد یکشباسیران بابلزمستانمهتاب تیر پلدر دامان کهساربهارموسیقیخرابه زار غزنینخمریه عمربن الفارضقسمت اشعارپیام بملت کوهسارگل پیش رسغزلتازیانه عبرتصحراغزلغزلنوابغنصیحتانتخاب رفیقمقدار معلممعارف وطننگارندهحفیظ الله خانترجمه محمد اقبال خانحفیظ الله خانحبیب الله خان طرزیسید قاسم خان ترجمانپانتیف - مترجم سید قاسم خانمادام دوستائیل «نجیب الله خان متعلمعبدالهادیخان داویشاعردوکتر اقبالم - بهارقاریعبدالرسول خانمستغنیفارغشایق کابلیمستغنیابوالفتح بستیافسر«مستغنیصفحه مسلسل٧٥٩٨٦٢٨٦٩٨٧٠٩٧٠٩٧٥٩٧٦١٠٦٢١١٥٢٢٠٢٦٢٨٢٩٥٤٥٥«٥٦١٤٢««١٥٢١٢٤١(١٠٤)شماره (دوازدهم) سال دوممجله کابلمضمونعاریگا ریتأسی و استقبالانتباهصحرااستقلالجشنافغان و ایرانعدم استقلالنامه سلیمانیملت افغانعرفاناستقبال افغانغزلتابلوی پغمانمخمسرباعیاتشاعر و پروانهطفلی و دامان مادربشرترکیب بندخزان و شاعرانتباهشاعرمستغنیکلیم ـ بیتاب ـ قاریعبدالرسولخاناعظمیقاریمستغنیاقبالبیتاباورنگ زیبدوکثر اقبالمستغنی.مجذوبقاریمحمد حسن خان مرحوممستغنیاز معارف اعظم کدهاعظمیقاریشبلی نعمانیقارینویدصفحه مسلسل١٥٢٣٣٣٤١٦٨٢٢١٣٢٣٢٢٥»٢٤٠٢٤٤٢٤٥».٣٤٦٣٤٨٣٧٩ - ٤٥٠٣٩٣٤٥٢٥٦٢٥٦٣٥٦٨٥٦٩١٢٤٢شماره (دوازدهم) سال دوم فهرست مندرجات سال دوم کابل (١٠٥)مضمونصنعت توشیحجوان و پیرمخمسانعکاس آئینهچمنزمستانبرفضرب المثل های وطنیراز حیاتعلم و عملمشاعرهقوس قزحبهار وطنقصیدههنگام شبقصیدهنامه هندوستانشیر اسیرزوال صنعتغزلغزلشاعراعظمیپروین اعتصامیمستغنیعاشق - غبار - فارغ - نوروز - غنینوید - شائق - اعظمیمستغنیاعظمیقاريآزاد کابلیقاريمستغنیامیر رضوانی - رئیس مالیه سیستان - آزاد کابلیسیف الدوله - ملك طاهر چغانی -منوچهري - م - بهارمستغنیآیتینصر الله فلسفیرعناارژنگی[؟]قتیلفرجاد كوتا نويصفحه مسلسل٦٦٩٦٧٢٦٧٥٨٥٦٨٦٦٨٦٧٨٦٨١١٦٢ - ٩٦٩٩٧٢٩٧٤٩٧٧٩٧٨٩٨١١٠٥٧١٠٥٩١٠٦٩١٠٧١١٠٧٤١٠٧٥١٠٧٦١١٦٣١٢٤٤شماره ( دوازدهم ) سال دوم مجله کابل ( ١٠٦ )مضمون شاعر صفحه مسلسلمخمس شائق کابلی ١١٦٤عرض حال ١١٦٥منتخبات نفیسهمضمون نگارنده صفحه مسلسلقصیده داغگاه فرخی سیستانی ١٥٦مملکت داری دقیقی بلخی ١٥٧فرمان سلطان افغانستان ابوالفضل بیهقی ١٥٨بهار باد غیس نظامی عروضی سمر قندی ٢٤٦مدیح سلطان غزنه عنصری بلخی ٢٤٩اقوال حضرت فاروق الفاروق. مترجم علیاجناب مرحومه ٢٦٧-٤٥٤در ماورای جیحون زین الاخبار گردیزی ٢٧٤فرمان سلطان غیاث الدین بلبن فرامین سلطانی ٣٧٨مکتوب تاریخی امام غزالی ٤٥٩تدبیر سعدی ٥٧٤عسکر پروری ٥٧٦بی التفاتی باهل دنیا ٥٧٦خطاب بحکام ٥٧٨ابرهای بهار در آسمان غزنی فرخی سیستانی ٥٧٨علم عصری و عشق حق دو کتر اقبال ٨٧٩بی اختیاری در عشق لا ادری ٥٧٩ازدواج با که ؟ دو کتر اقبال تعلیم و تربیه سید جمال الدین مرحوم افغانی ٥٨٠١٢٤٥شماره (دوازدهم) سال دوم فهرست مندرجات سال دوم کابلی (۱۰۷)مضموناحساندور اندیشیسلطان غزنه و شعراقصیدهمکتوبغزلغزلغزلعلاقه بندیقطعه عربیلزوم دین و مذمت بیدنیغزلتوحیدوصایای خسرویبهارمناظرهقسمت مشاهیرشاعرسعدی«شبانکاره ایکلیم همدانیامیر علیشیر نوائیطالب آملیسالك كابلیالفت کابلیمولانا عاصی کابلیصفی حلی ـ مترجم آزاد کابلیسید جمال الدین افغانیرابعة بلخیاحمد جانخان الکوزائیناصر خسرو بلخيبيدلغضائری و عنصریصفحه مسلسل٥٨٦٥٨٦٦٧٦٦٧٨٧٧٠٧٧١٧٧٢«۸۷۳۸۷۷٩٨٥۹۹۱۱۰۷۷۱۰۸۰۱۰۸۳١١٦٧مضمونعلامه اقبالتاگورنامق کمالوالترنگارندهاحمد علیخان مدیر انجمن««نجیب الله خان متعلمصفحة مسلسل۱۲۲۱٢٤۱۲۹١٢٤٦شماره ( دوازدهم ) سال دوم مجله کابل ( ۱۰۸ )مضمون نگارنده صفحه مسلسللامارتین احمد علیخان ترجمان ١٣٤سقراط محمد عظیم خان آری زری ١٣٨ - ٢٦١شوقی بیک قاري ٢٦٨را سین محمد زمانخان ٢٦٧٠ - ٤٤٥ژان ژاك روسو نجیب الله خان متعلم ٢٧٤خواجه انصار میر گازر گاه ۳۸۱مشاهیر افغانستان سرور جویا ۱۲۰۰ - ۱۰۰۳ - ۸۸۳آندره شینیه مترجم سید قاسم خان ۸۹۹ويكتور هوگو مترجم محمد رضا خان ۱۰۸۹شیلر مترجم سلطان احمد رشيد متعلم ۱۰۹۸راوة افغانستان قاري عبد الله خان ١١٧٤قسمت اجتماعیشرق و غرب اعظمی ٤٢ظهور حقائق اعظمی ۱۷۰عصر ولوازم عصری » ۲۸۰نگاهی بمنچوریا محمد يعقوبخان ۳۸۳كنفيسيوس وسقراط مترجم احمد علیخان ترجمان ٤٦١ - ٧١٧علم وتكامل بشر اعظمی ۵۸۸وحدت آمال » ٦٧٩حکومت و رعیت مترجم قاري ٦٨٥اهمیت دار الفنون اعظمی ۸۷۸سلامتی جامعه یا ورزش » ۹۹۷١٢٤٧شماره (دوازدهم) سال دوم فهرست مندرجات سال دوم کابل (۱۰۹)قسمت تاریخمضمون نگارنده صفحه مسلسلافغان در هندوستان م. غبار ٥٧-٩٢-٣٠٠-٤٠١-٤٧٤٦١٣-٦٨٩-٧٧٣-٩٠٤آثار عتیقه انجمن ٦٨کتیبه تاریخی ٠ ٣٠٦طبابت عرب در قرون وسطی انجمن ٢٩١مکتوب از روما بیغداد بار تولد - مترجم قاري ٢٩٥آثار بابر در علیکده از معارف اعظم گده ٣١٢اسامی قدیم و جدید شهرهای افغانستان م. غبار ٤١٤شهرهاي تاريخي افغانستان ٠ ٤٨٠نظریات علماي شوروي مترجم - سید عبد الله خان ٤٨٥آسیا در قرن هفت مترجم احمد علیخان ترجمان ٦٩٥هیکل تراشی یونان و بودائی ٠ ١١٠٨مؤلفات م. کریم نزیهی ١٠٢٧قسمت اقتراحاتمضمون نگارنده صفحه مسلسلاقتراح شعری با دعوت قلمی انجمن ۷۱فتح کابل انجمن ٥٣٦قصیده اول قاري ٥٣٧قصیده دوم سردار عزیز الله خان ٥٤٣قصیده سوم مستغنی ٧٤٤١٣٤٨( ۱۱۰ )شماره ( دوازدهم ) سال دوممجلة كابلمضموننگارندهصفحة مسلسلقصيدة چهارمآزاد کابلی٧٥١تنزل و انحطاط اسلامسکندرخان معلم٦٣٨اقتراح شعريانجمن٨٥٣لغزآزاد کابلی٨٥٥صورت کشف لغزعبدالحکیم خان متعلم٩٩٢سوالات مرموزآزاد کابلی٩٩٣حل سوالات مرموزعبد القيوم خان متعلم١١٣٦مسدسقاری عبدالله خان١٢٣٥تقریظ و انتقادمطبوعات داخلهانجمن٧٤تاریخ قرن هژده«٧٧بهار افغانی««همایون نامهسرور گویا١٨٥الفاروقانجمن٤٢٠تشکر«٤٢١سال دوي آئينة عرفان«٤٢٢قلم در کف اغیارعبد الهادي خان داوى٤٩٤سوال از انجمنیکی از محصلین٦٢٠جوابانجمن« «انتقادقاري٦٢١انتقاد«٧١١««٨٢٢١٢٤٩شماره (دوازدهم) سال دوم فهرست مندرجات سال دوم کابل (۱۱۱)مضمونانجمن ادبی قندهارگلهای پژمردهآثار گرامیمجله آئینه عرفانانتقادانتقادمجله د پښتوتصریح و تمانینگارندهانجمن"""قاريقاریکابلسید قاسم خان ترجمانصفحه مسلسل۸۲۴۸۲۵۸۲۶۸۲۹۹۳۴۱۰۱۲۱۰۱۴۱۱۰۳قسمت مطبوعاتنظري بمطبوعات ونشريات ماتشکر از مطبعسرور جويا (۸۴-۱۸۷-۲۸۵-۳۹۴-۴۶۷-۶۰۴-۷۰۳-۷۸۷انجمن۹۰قسمت متفرقهمضمونرا پورت سال اول انجمنمعرفیتمناي دوستانهمشاهیر شعرااعتذارمسبو دومیدره قشنگك سينکتابنگارندهانجمن"امین الله خان بزمي لايانجمن""سياح دو كالمعظیم آری زویصفحه مسلسل۷۸۸۰۸۱""۸۲۶۰۲۶۱۰۱۲۰۰شماره (دوازدهم) سال دوم مجله کابل (۱۱۲)مضمون نگارنده صفحه مسلسلورود فاتح کابل انجمن ٥١٤در وزارت حربیه ، ،ضیاع افسو سناك ، ٥١٥شاعر وفيلسوف مصر ، ٥١٦پاداش خیانت ٦٢٥فقدان یکی از بزرگان ادب انجمن ٦٢٩یاد آوری م - غبار ،عضو جدید در انجمن انجمن ٧٢٥علمای حقانی ، ۱۱۱۷افغانستان و دارالفنون انجمن ۷۹۷ثروتهای طبیعی افغانستان احسان خان معدن شناس ۸۰۱ظهور کاغذ مترجم احمد علیخان ترجمان ۸۰۷تعمیر جدید بالاحصار کابل انجمن ۱۰۱٥ایران و افغانستان دوکتر محمود خان افشار ۱۰۱۹محرر و موضوع انجمن ۱۰۲۹آغاز تعمیر بالاحصار ٦٢٢١جواب تصریح و تمنی محی الدین خان انیس ۱۲۲۷مار پرستی ترجمه ۱۲۳۰ضياع يك شاعر افغان ۱۲۳۷امتنان و تشکر انجمن ۱۲۳۸تصحیح ،فهرست مندرجات سال دوم مجله کابل ۱۲۳۹۱۲۵۱شماره ( دوازدهم ) سال دوم فهرست مندرجات سال دوم کابل ( ۱۱۳ )قسمت اخبار علمیه و کشفیات جدیدهاخبار علمیهقسمت د پشتومضموند پشتو ژبهحب الوطنهمتخپله ژبهپښتون او کابلغلیلی وه پښتانه تهعلم او دانشده حج په سفرد نیکه ژغد پشتو بدلیمجله ده پشتوتصاویرخیال حافظعلامه اقبالرا بند رانات تاگورتاق کمالم - بهارقاری عبد الله خاننگارندهامین الله خان زلمرایمستغنیامین الله خان زمرلایبلبل افغانزمرلایمستغنیمجله خیبرولی محمد خان مخلصدلاور خانکابلصفحه مسلسل١٣٠٢١٢٤٢٦٢٨تصاویرسردار عبد الرسول خانبالا حصار کابلمسجد بابر شاههیئت انجمن ادبی(پولدومر) رئیس جمهور فرانسههیئت مطبع عمومیصفحه مسلسل- ٦٢٤ - ٥١٧ - ٤٢٣ - ٣١٤ - ٦٩- ۱۱۲۱ - ١٠٣٤ - ٩٢٦ - ۸۱۳ - ۷۱۳صفحه مسلسل۱۱۳۱۱۸۱۱۹۳۲۰٤٢٦٥٢٣٥٢٧٧٢٥۹۳۲٩٣٤١٠١٤صفحه مسلسل۲۹٦٨ - ١٠١٥۸۰۸۲۱۱۲١٢٥٢( ١١٤ ) مجلۀ کابل شماره ( د وازدهم ) سال دومتصاویر صفحۀ مسلسل تصاویر صفحۀ مسلسلاز مناظر پغمان ۱۳۲ ادارۀ اوراق ٢٥٩شبکه کاری کابل ۱۳۸ - ۱۲۹ شفاخانۀ مرکزی عسکری ٢٦٣والتر ۱۲۹ شوقی بیک ٢٦٨لامارتین ١٣٤ والی بال ٢٧١چوب کاری کابل ١٤٣ والی بال ٢٧٥مزار بابر شاه ١٨٥ هاکی ٢٧٩یادگار بودا ١٦٠ « ٢٨٣هاکی ٢٨٧سلطان قطب الدين ايبك ٧٩٥ اطباى عرب ٢٩١سلطان شهاب الدین غوری ٢٠٥ قوماندانی طیاره ٢٩٥تصویر خیالی ابن عمارت وزارت حربیه ٢٩٩ - ٩١٦سینای بلخی ۲۰۸ تخت رستم ٣١١اعلیحضرت محمد نادر قلعۀ بست ٣١٢شاه غازی ۲۰۹ فوتوی مناظر ٣١٩مینار استقلال ٢١٣ رسم خیالی شیخ سعدی ٣٢٧والاحضرت وزیر حربیه ٢٢٥ اعلیحضرت همایونی در ٣٣٤ریاست ارکان حربیه ٢٣٥ افتتاح جشریاست اردو ٢٣٢ ا علیحضرت هما یونی ٣٤٢ریاست لوازمات ٢٣٩ در معاینۀ اردوریاست حربی ٢٤٣ شاه افغان و كورديلو ماتيك ٣٤٦ریاست اصلاح و ترقی ٢٤٧ والاحضرت وزیر حربیهدائرۀ استخبارات ٢٥١ باصاحب منصبان ٣٤٩دائرۀ تحریرات ٢٥٥ وا لاحضرت شہزادہ محمد ظاهر خان ٣٥٧١٢٥٣شماره (دوازدهم) سال دوم فهرست مندرجات سال دوم کابل (۱۱۰)تصاویر صفحه مسلسل تصاویر صفحه مسلسلپل معلق ٣٦١ مسکوکات خانه ای اموی ٥٨٥-٥٩٣قرآن خطی خط حضرت از آثار تاریخی موزه کابل ٦٠٣امام حسن رض ٣٦٥ جاره شبك ٦١٣الحمراء ۳۸۱ رفق سنا توریم ٦١٧حکمران منچوریا ٣٩١ حصه از عمارت تربیه حیوانات ٦٢٣نمونه خط نستعلیق ٣٩٩ خانه طیور ٦٢٥سنگ تاریخی ٤١٣ عمارت تربیه حیوانات ٦٠٩سلطان غزنبه ٤٣٠ ع ، ج وزیر معارف ٦٣٠اعلیحضرت همایونی ٤٣٣ ع ، ص معین معارف ٦٣٧واردوی محتشم افغانی سکندر خان معلم ٦٣٩ادیب پشاوری ٤٥٣ قصر استور ٦٤٢عمارت دارالفنون افغانستان ٤٦٥ هیئت اداری وزارت معارف ٦٤٩قصر امانیه ٤٩٣ رجب علیخان متعلم ٦٦١میدان ورزش ٥١٣ محصلین افغانی در ترکیه ٦٧٧طیاره ها ٥١٧ باغ شاهی جلال آباد ٦٨٦-٨٢٨-٩٣٧سلطانخان شطرنج باز ٥٢٩ منزل باغ قندهار ٦٨٦-٩٢٧میرویس افغان ٥٣٠ طلبه افغان در ترک ٦٨٩وزیر اکبر خان غازی ٥٣٥ محصلین افغان در ترکیه ٧٠٩قاری عبد الله خان ٥٤٢ سراج العارت جلال آباد ٧٢٦-٨٩٨سردار عزیز الله خان قتیل ٥٤٧ قلعة السراج لغمان ٧٢٦اعلیحضرت شیر علیخان ٥٦١ شاه محمود افغان ٧٣٠هیئت محترم شورای ملی ٥٧٣ مدیریت مستقله طبیه ٧٢٨صنعت خطاطی و رسامی هرات ٥٧٧ دیگ تاریخی در جامع هرات ٧٥٤١٢٥٤شماره ( دوازدهم ) سال دوم مجله کابل ( ١١٦ )مسجد جامع هرات ٧٦٢ از مناظر بیکتوت ٩٦٩چمن حضوری کابل ٧٧٤ - ٨٦٨ ع ،ج وزير خارجه و معين هاي او ٩٨١از مناظر پغمان ٧٧٤ مدیریت عمومی سیاسی ٩٨٥گنبد سلطان غیاث الدین غوری ٧٨٨ - ٨٢٢ مدیریت عمومی اداری ٩٩٧قصر دلکشا ٨٠٢ مدیریت عمومی تشریفات ١٠٠٩منار چکری ٨١٤ مدیریت عمومی اوراق ١٠٢١فرح بخش لغمان ٨٢٨ مديريت رمز ١٠٢٢سهيل پغمان ٨٤٤ زین العمارةاز مناظر پغمان ' ع ،ج محمد گل خان وزير داخله ١٠٤٠مجلس عالی اعیان ٨٥٦ ع ، ص عبدالرشید خان ١٠٥٢ع ، ج الله نواز خان ٨٦٢ معين وزارت داخلهفاكولتۀ طبی ٨٨٦ آقای نصرالله خان فلسفی ١٠٥٩هيئت اداری ياوری اول ٨٩٢ ص ، نيك محمد خان معين ١٠٦٣تراکتورهای عسکری ٩٢٤ سوم وزارت داخلهاستيشن طیاره در آینده ٩٢١ مديرهاي وزارت داخله ١٠٩١سفرای افغان در بمبئی ٩٤٥ فامیل مستر ايم پال دوو ١١٢٠' ٩٥٧ اثر ارژنکی ١١٢٠كوتى سرخ پغمان ٩٦٩ عمارت هفتاد طبقه نيويارك ١١٢٨تولستوي ١١٦٦ع ، ج محمد ایوب خان وزیر مالیه ١١٨٩ع ، ص محمد حسین خان معين اول وزارت مالیه ١٢٠٦ع ، ص مجتبی خان معین دوم وزارت مالیه ١٢٢٠اعليحضرت غازی در حین ملاحظه و نهادن سنگ تهداب بالاحصار ١٢٢٦پل شيله کامه وي جلال آباد ١٢٢٩ص عبدالغفار خان سرحد دار جديد دكه ١٢٣٨١٢٥٥[BLANK PAGE][BLANK PAGE]شماره -۷۱۸-تاریخ ۱ حوت ۱۳۳۴کابلبسم الله الرحمن الرحیمسال ششم مجله کابلبنام نامی یزدان پاک دوره ششم مجله کابل را آغاز می نمائیم و از ذات اقدسایزدی توفیق میخواهیم که آثار و نگارشات این دوره بیشتر مورد استفادههموطنان عزیز واقع شود!مجله کابل علاوه بمسلك و وظیفه اصلیه انجمن که احیای تاریخ باستانی وطنو تدوین آثار ادبی آن است نظر بخواهش بعضی از اهل قلم و مطابق باحتیاجاتعرفانی محیط هموطنان خود را از درك دیگر معلومات علمیه و اطلاعات مفیدهآفاقی بی بهره نگذاشته و درین راه هم مزید به ایفای وظیفه اصلیه اقداماتی۱( صفحه ٢ ) کابل ( شماره اول و دوم )نموده است ، چنانچه ایفای این خدمت را مسلك مجله قرار داده و درین پنج سال مجلۀ کابل در تحت عناوین علمی ، ادبی ، تاریخی اجتماعی انتشار یافته است .مجلۀ کابل در مرور پنج سال گذشته طوریکه مضامین و مطالب خود را محدود نساخته و به تزئینات ظاهری نپرداخته است ، درین دوره نیز روش گذشته خود را تعقیب کرده به نشر مضامین و آثاری خواهد پرداخت که موافق بحوایچ محیط و قابل استفاده هموطنان بوده باشد مجلۀ کابل گرچه با مسلك تاریخ و ادبیات یکعده مطالب و معلومات مفیده دیگر را مزج نموده و به معرض انتشار رسانیده است ولی با آنهم از شماره های منتشره پنجساله آن میتوان يك قسمت نوته های مفصل و مدونی راجع ، بتاریخ ، ادبیات ، شرح حال مشاهیر و رجال بزرگ وطن بدست آورد .مجلۀ کابل درین دوره نیز با تقطیع و حجم سابق خود در عالم مطبوعات وطن جلوه گر خواهد بود ، ولی این شماره با دو شمارۀ مابعد ، دو، دو شماره دريك وقايه نشر خواهد شد زیرا مشکلاتیکه از رهگذر امور محاسبات بدفتر مجله واقع شد ما را مجبور ساخت که درین دوره سال انتشار مجله را تغیر داده و نشر شماره های این دوره را مطابق بسال شمسی قرارداده و ازین راه تسهیلاتی هم برای دفتر مجله و هم به عموم مشترکین محترم فراهم نموده باشیم .٢( صفحه ٣ )سال ششم مجلۀ کابل( سال ششم )در آخر از ذوق لطیف و همدردی مشترکین محترم خود خیلی ممنونیم چه حسن معامله و پذیرائی های دوستانۀ آنها از مجلۀ کابل در هر دوره باعث قوت قلب و مزید آماده گی کارکنان این نامه شده و به توسیع انتشار مجله افزوده است.ضمناً از فضلا و نویسندگان محترمیکه از دور و نزديك با ما همدردی کرده و صفحات مجله را بنگارشات خود مزین فرموده اند تشکرات صمیمانه نموده موفقیت و کامیابی شان را از خدای متعال رجا مینمائیم.( انجمن )اصول تحقیقات در تعین قومو منشاء آریا-۳-ترجمه جناب محمد قدیر خان تره کیدر سنه ۱۹۰۸ يك عالم فرانسوی موسوم به (Zaborowski) بافکاریکه مهد اولیۀ نژاد آریا اروپای شمالی یا آسیا را میدانستند اعتراض نموده سعی کرد دلائل ذیل خود را با فکار عمومیۀ دنیای علم بقبولاند :۱ : - در آسیای مرکزی جائیکه قومی موسوم به (Proto-aryen) زیسته و در جای اولین لسان آریا بوجود آورده باشند وجود ندارد .۲ : - اقوام اسیائی که به لهجۀ آری متکلم اند این وصف را از قومی دریافته اند که از اروپا مهاجرت نموده بودند .۳ : - این عنصر اروپائی مربوط بهمان قومی میباشند که در دورۀ (Neolitik) روسیه و آسیای مرکزی را اشغال کرده بودند .٤ : - قوم گندم گون آسیائی اگرچه از راه شبه جزیرۀ بالقان هجومی با روپا برده بودند و عناصر تمدن جدید مخصوصاً صنعت طونج را باروپا وارد کردند اما این قوم همان تجانس سجیحهٔ را که قوم اصلی و اولی آریا دارا بودند مخلوط گردانیده بهم زدند وعلاوتاً قوم خالص آریا را بهر طرف پراگنده نمودند .٥ : - کسی نمی تواند مدعی شود که این مهاجرین آسیائی همان قومی بودند که توام با خود لسان آریا را باروپا آوردند چه اقارب همین قوم مهاجر که در آسیا(صفحه 5) اصول تحقیقات در تعین قوم و منشاء آریا (سال ششم)باقی ماندند هیچوقت به لسان آر یا متکلم نبوده اند و ازین جهة میتوان حکم کردکه این طائفه آری های اولیه نبوده اند ولازم است این صفت را ( دارای نسلآریا) بانسانهای بشره خرمائی اروپا اطلاق کرد .از تفصیلاتیکه در بالا داده شد دیده می شود که عالم مذکور هم تا درجه بامدعیات جرمنی ها که درین زمینه مینمایند اشتراك میکنند و صرف چیزیکه نظریهاین عالم را از ادعای جرمنی ها تمیز میدهد این است که این شخص میگوید ،گهواره عرق بشره خرمائی نه ممالک شمالی اروپا بلکه در حوالی مرکزی و شرقیاروپا بوده است و اولین عالمیکه ادعا کرد که این نمونه انسان ها از قدیمتریندوره های ما قبل التاریخ در جنوب روسیه سکونت داشته همین شخص بوده استپس باید متاسف بود که این محرر از مهد پرورش به بعد تکامل قوم آریا را تعقیبنکرده و مهمترین قسمت بلکه نازكترین پارچه مسئله را بی جواب گذاشته است .در سنه 1909 يك عالم دیگر فرانسوی یعنی (Jacques de Morgan) بهفرضیه قدیمیکه گهواره قوم آری را آسیا میدانست عودت نمود و عودت این شخصبآن فرضیه در تحت شرائط و احوال غایت جدید و تازه صورت گرفت چه اینشخص نشان میداد که در دوره جمودیه خطه سایبیریا کاملاً عادی از یخ بوده استو بالعکس دران اوقات يك قسمت بزرگ اروپا و سرزمین های قفقاز ، ایراندامنه های همالیا کاملاً در زیر یخ مستور بوده است و اينك در همین جاستمیگوید در سایبیریا همان انسانهای اولیه که امروز آن را آری ها میگویند جاداشتند و مورگانی (عالم موصوف) این انسان ها را که درسایبیریا زیست میکرد انسان های منسوب به طبقه جمجمه قصیرها میگوید و علاوهمیفرماید که بعد از انکه یخ های سطح اروپا وغیره آب شد و سائبیریا رفته رفته سرد( صفحه ۶ )کابل( شمارهٔ اول ودوم )گردید این طائفه در حصص مختلفهٔ آسیا و اروپا پراگنده گردیده اقوام مختلفهٔ آریا را بوجود آوردند این فرضیهٔ عالم مذکور هم اکنون مورد انتقادات و اعتراضات شدیدی واقع شده است.در سنه ۱۹۱۳ یك واقعهٔ مهمی در دنیا علم رونما شد چه در همین سال بود که برای اولین بار یکی از علمای جرمنی Sigmund feist فرضیه رطندارات خود را که میگفتند قوم حقیقی آریا اهالی شمالی اروپا میباشد بصراحت تمام رد و معارض شدید آن ها واقع شد و دلائل که اقامه کرد این بود که میگفت در السنهٔ ژرمن هيچ يك عاملی دیده میشود؟ که ما را وا دار کند تا معتقد گردیم که اساس السنه هندی - اروپائی السنه مذکور میباشد بلکه در اقوام جرمن چنان آثاری نمودار است که آن ها رفته رفته نفوذ قوم آریا را قبول و تا درجهٔ آری شده اند و میگوید نژاد آری همان اقوامی است که در اثر مهاجرت در اروپا وارد و تکثر کرده اند و از ین جهة میتوان گفت که محرر مذکور باز بهمان فرضیهٔ اولیه که میگفتند مهد آریا قطعه آسیا است رجعت کرد ولی این شخص هم نقطهٔ واحدی را در آسیا بنام سر زمین اصلی آریا معین نکرد و برای اینکه این فرضیهٔ خود را اثبات کند باوصاف آریهٔ السنهٔ قدیمیکه که یکی آن در آسیای وسطی بنام ( تخاريو - Tokharieu ) و دیگر مذکور بنام ( میتانین - Mitannien ) و ( هیتیت - Hitit ) در آسیای صغیر وجود داشت استناد مینمود و این نظریهٔ عالم مذکور در نزد ملت جرمن مقبولیتی کسب نکرد .با اینهم Schrader از فکر اولیهٔ خود منصرف نشد چه در اثر كوچك خود که آن را در سنه ۱۹۱۱ نوشت بفکر اینکه گهوارهٔ آری ها روسیه میباشد اصدار کرد و در سنه ۱۹۱۵ - Marcellien boule در کتابیکه را جع به فیصله های(صفحه ۷) اصول تحقیقات در تعین قوم در منشاء آریا (سال ششم)السانی نوشته بود و رویهم رفته کتاب مذکور دارای اهمیت کلان علمی استادعا کرد که اغلب احتمال اینکه نژاد شمالی اروپا اولاً در روسیه یا غربسایبر یا زنده گانی داشته سپس بعد از انکه یخ های حوالی بالتیک آب شدبجوار بالتیک آمده سکونت اختیار و رفته رفته تکثر کردند.بعد از ان برخی از علمای انگلیس هم این فکر را قبول کردند و در سنه ۱۹۲۳یکی از علمای انگلیس که (Giles) نام داشت این فکر را که گهواره آریا حوالیطونه خواهد بود دوباره سعی کرد احیا نماید.آثاریکه درین اواخر از طرف علمای آلمان وانگلیس درین زمینه نوشته میشوداکثراً به کشفیات آرخیولوژی (عتیقه شناسی) مستند میباشدو این علما سعیدارند تا آهسته آهسته امکانی در تعین چگونه گی تکامل تمدن در اروپا پیدا کنندو این گونه افکار متضاد تحریات مختلف سبب گردیده است تا اکنون در دانستنمنشأ نژاد آریا ترددات و شبهات بزرگی رونما گردد.«انتها»تاثیر تمدن اسلامبر تمدن اروپااقتباس و نگارش جناب حفیظ الله خانعضو انجمن ادبی کابلمجله اورینتل کالج لاهور که از مجلات علمی هندوستان است مینویسد که رابرتبر فالت که تصنیف او خیلی معروف است در کتاب مصنفه خویش تحت عنوان(سلسله نسب تمدن اوروپا) قسمتی نگاشته است، مشارالیه تمدن اوروپا رامرهون تمدن اسلام دانسته و ادعای خود را بدلایل اثبات نموده و میگوید کهوجود تمدن حاضره در اوروپا رهین تمدن اسلام است چه اگر آن تمدن نمیبوداین تمدن امکان نمیداشت.مجله مذکور دو باب از کتاب رابرت بر فالت را ترجمه نموده و بمنصه اشاعهگذاشته است، چون از لحاظ معلومات تاریخی و حقایق شناسی مصنف حقیقت گویآن خالی از فایده نیست ما نیز بنوبت خود مفاد آنرا بطور خیلی مخلص از مجلهاورینتل کالج اقتباس نموده و بمطالعه قارئین محترم میرسانیم:نسل سامی وقتیکه بعقیده مذهبی برخاستند، چادر نشینی و حیات خانه بدوشیخود را خیر باد گفته پرچم اسلام را برافراشتند، و در مدت بسیار کمی چنانسلطنت باعظمت و جلال و وسیعی را تاسیس نمودند که از سلطنت روما عظیم تر بود،و از کاشغر و پنجاب تا بحدود اوقیانوس و جنوب فرانس امتداد یافت.( صفحه ۹ )تاثیر تمدن اسلام( سال ششم )در انوقت که اسلام ظهور نمود تفاوت زیادی بین عقاید اسلام وعیسوی وجود داشتپیروان دین عیسوی در تبلیغات رنگ و شاخ و برگ زیادی میدادند و ازان سببيك سلسله علم برداران مجلل مذهب عیسوی بوجود آمد ، اما اسلام بر خلاف آنعقیدۀ ساده وراست توحیدرا تلقین نموده وپیروان خود را ازقصص اصنام و روایاتنجات داد ، مراسم و خرافات را آنقدر کاست که تقریباً نابود و رهبانیت نیزمنسوخ شد، این اختلافات در بین مذهب عیسوی و اسلام دارای اهمیتکافی بوده وهنوز بالاتر ازین اختلافات اصلی دیگری نیز بین این دو دینموجود است .قبل ازظهور اسلام نظم قبیلهٔ قریش که اسلام ازان ظهور نمود مبنی برحکومتآیا وشیوخ بود ، اما ذهنیت شان ساده و بسيط نبود، زیرا قبیلهٔ مذکور عبارتاز جماعۀ بود که همه تجار تجربه کار وجهان دیده بوده وباجهان خارجی روابطمحکمی داشتند ، اخلاق شان پسندیده بود، ودربین خود آمیزش زیاد داشتهازمجالس زنان با تربیت وشعر ( آن اشعاریکه دروهزل وتصنع داخل شده بود )و موسیقی حظ میبردند . این قبیله درامور مذهبی متشكك شده وقبول عقایدمذهبی تقریباً نزد شان ناممکن بود، ودیگر قبایل کرد و نواح که در تهذیباز آنها عقب بودند نیز بهمین حال گرفتار بوده تمام آن ها بهیئت پابند به مذهبیکهخود شان در شمار پیروان آن بودند نبودند .ظهور محمد صلی الله علیه وسلم درین قبیله تاثیری بخشید که تمام معتقداتخرافی ازبین رفته حقیقت جای آنرا گرفت، وخیالات مصلحانهٔ آنحضرت صراهمه تابعیت نموده پیر وگشتند، زیرا اصلاحات شان همه مانوس ومطابق فطرتبشری بوده ودعوی فرق العاده و عجیب داخل آن نبود، برعلیه خرافات وحشو۹( صفحهٔ ۱۰ ) کابل (شمارهٔ اول و دوم)وزواید مبارزه میفرمودند و همه را در حلقهٔ توحید جمع مینمودند .در حلقهٔ اصحاب آنحضرت صلی الله علیه وسلم جماعتی وجود داشت که در جوشو خروش خود به منتها درجه صادق بودند ، ازین جماعه است حضرت فاروقاعظم که ایشان در تنسیق و تنظیم و اشاعت و توسیع مذهب يك وجود با اثر و مقتدربوده بلکه روح آن شمرده میشوند ، در ایام خلافت این قائد بزرگ ، اسلامبترقیات فوق العاده نایل آمد .در دورهٔ خلفای راشدین بی تکلفی و سادگی باندازهٔ بود که حجاج از دیدنامیرالمومنین در کوچه های مدینه حیران میشدند ، در سفریکه حضرت عمر فاروقرضی الله عنه بسوی یوروشلیم ( بیت المقدس ) هنگام فتح آن نمودند سواری شانعبارت از اشتر و معیت شان يك نفر خادم و خورا که شان يك خريطهخرما بوده است .رویهٔ قائدین و پیشوایان اسلام چنان بود که ذکر شد و به برکت آن اسلام مانند برقدر دنیا انتشار یافت و کتله های جسیمه بطیب خاطر در حوضهٔ اسلام داخلشدند ولی رویهٔ کشیشان و جبر و تطاول ایشان طوری بود که مسیحیون رابیزار و بددل گردانیده بود علی الخصوص مسیحیون مصر بیشتر در چنگ کشیشانافتاده بودند .بعد از دورهٔ خلفای راشدین رضی الله عنهم دورهٔ بنی امیه آغاز گردیدبنی امیه به مادیات بیشتر اهمیت میدادند و نسبهٔ قدری لا قید و بی پروا بودند (۱)لیکن چون اسلام از اعتقادات باطله که در مذاهب دیگر است منزه بودهتحریکات اسلامی بواسطهٔ ترکتا زانی که خود شان تهذیب و تمدن اسلامی را(۱) عموماً چنین نبودند بعضی از آنها مستثنی است .۱۰( صفحه ۱۱ ) تاثیر تمدن اسلام ( سال ششم )ضعیف کردند بعمل آمد ، این ارتقای خصوصی اسلام با ارتقای مسیحیت کاملاً برعکس است .بعد از بنی امیه دورهٔ بنی عباس رسید ، این خاندان در ترقی تمدنی اسلام خدمت نموده اند ، عشایر عیسوی را بالطف و مدارا پناه دادند و تعصب را از بین برداشتند فرقه معتزلی درینوقت پیدا شد .باوجود اینکه تمدن اسلامی درزمان خلفای بنی عباس درخشان بود اما پابندی ایشان بدیانت اسلام محدود بوده و مامون همواره میگفت که « برگزیدگان خدا ، بهترین و مفیدترین خدام کسانی هستند که حیات خود را وقف ترقی قوای عقلی مینمایند . »اعراب در زمانه های قبل از اسلام ستاره پرست بوده و ازین سبب به ستارگان آشنائی پیدا کرده و در علم هیئت دلبستگی مخصوصی داشتند ، کذا درعلم حکمت و نباتات نیز معرفت شان بسزا بود . (۱)(۱) ستاره مئزر یا العناق ـ ستاره خوبصورت و قشنگ است و بچشم برهنه ستاره کوچکی موسوم ( به سها ) را بدور آن میتوان ملاحظه کرد ، مردم بواسطه دیدن ( سها ) میتوانند قوه باصره اشخاص را امتحان کنند چه چشمهای ضعیف ستاره مذکور را ملاحظه کرده نمیتوانند .اگر بواسطه دوربین ستاره مئزر دیده شود معلوم میشود که يك ستاره نیست بلکه از اجتماع دوستاره كوچك تشکیل یافته و هر کدام آن ها نیز بنوبت خود از دو ستاره کوچکتر دیگری تشکیل گردیده اند که بصورت واحد جلوه مینمایند حتی بواسطه دوربین قوی هم مجزا نمودن شان دشوار است ولی بذریعه طیف نما توانسته اند این نظریه را به ثبوت برسانند ، عجب اینست که عربها درزمان قدیم ستاره مئزر را مثنی گفته اند .ستاره قطبی ـ ستاره مذکور به تنهائی واقع شده و هیچ ستاره روشن دیگر نزديك آن ديده نمیشود و باین جهت شناختن آن سهل بوده تفحص آن چندان دقتی بکار ندارد .ستاره مذکور نزديك قطب شمالی فلکی واقع بوده در هنگام گردش کره فلکی چنین بنظر میرسد که ستاره گان بدور آن گردش میکنند ، در زمانیکه قطب آسمان از ستاره مذکور فاصله بعیدی داشت عربها ستاره مذکور را ( جدی ) نام نهاده بودند ، سالنامه سال ۱۳۱۱ مجله کابل صفحه ۳۰۲۱۱( صفحه ۱۲ ) کابل ( شماره اول و دوم )وقتیکه دامنه فتوحات اسلام وسعت یافت قصور مجلل وبا شوکت دمشق و بغدادمرکز خلافت گردید از اطباء نسطوری استفاده نمودند ، چه خلفای عباسیه بجستجویمآخذ حکمت قدیم برخاسته از مهارت و وسعت علم اطباء نسطوری محظوظ گردیدندو به تصانیف بقراط ، جالینوس ، وارسطو آشنا شدند .اعراب را در ایام بادیه نشینی سلطنتهای قدیم مذهبی رومی ها و فتوحات آنهامرعوب ساخته نتوانست . و وقتیکه اسلام ترقی یافت و بعروج رسید و با سلطنتبيزانطاینی و دیگر ها معامله و تماس پیدا کرد مسلمانها از اسم عظیم الشان روماکه قرن ها عظمت و شوکت آن بر قرار بود مرعوب نگردیده و از مذهبیکه رومیهاپیرو آن بودند نیز خرفنك نشدند بلکه آنرا بنظر حقارت دیده از بدست آوردنمادیاتیکه بیجا در تصرف روما بود هم فارغ نبودند .شوکت و عظمت وتمول محير العقول خلفای عباسی در اندک فرصت مانند سحربوجود آمد قصص آن ( الف ليله ) را پر و مملو نمود ، با وجود حیات پر عظمت و بامسرت بواسطه عقل طبیعی اعتدال ومتانت را از دست ندادند و در هنگام طربوسرور باین نکته ملتفت میشدند که مسرات حیات آنی و عارضی است و مسراتدایمی و پایدار شان عظمت وشان علمی و مادی بغداد و قرطبه بود و بآن فخرو مباهات نیز میکردند ، زیرا ترقیات علوم وفنون اسلامی آنزمان محض برای نمایشنبود ، بلکه شاهان اسلام برای حصول علم در قلوب خویش آرزو های خللناپذیری داشتند ، شوق علوم در فرقه حکمرانان مقتدر اسلام باندازه بود کهنظیر آنرا نمیتوان نشان داد ، و بهمین واسطه بدرجه خیلی وسیع علوم ترقی نمودکه مثال آنرا قبل از سلطنت اسلامی و بعد از ان در هیچ يك سلطنت عالم نمیتوانسراغ یافت ، علم را دران وقت یکی از مهمترین مقصد حيات ميد انستند ، خلفاء۱۲( صفحهٔ ۱۳ )تاثیر تمدن اسلام( سال ششم )وامرا به کتابخانه ها میرفتند ، و در رصد خانه ها وقتها میگذشتاندند ، و با اهلعلم در علوم مختلفه مباحثه و مناظره میکردند ، در مسایل هندسی می پیچیدند وبسا که استغراق خلفا در امور علمی سبب از تعطیل لوازم جهانبانی گردیده و امورسلطنت رو بخرابی می نهاد . قوافل پی در پی از نمونه های نباتات و نسخ قلمیاز بخارا بسوی دجله و از مصر بجانب اندلس طی منازل مینمود ، برای بدستآوردن کتب علمی و اسانید مقتدر سفرا و نمایندگان بجانب هند و قسطنطنیهمیفرستادند . و بسا اتفاق افتاده که خلفا از ممالک مفتوحهٔ خود شان کتب علمی وذخیرهٔ تصالیف ممتازهٔ یونانی و یا اسناد مقتدر ریاضی را در عوض حریت و آزادیدادن پیشنهاد میکردند . متصل هر مسجد یك مدرسه علمی بنا می یافت ، وزرا درتاسیس کتابخانه ها وصله و اعطا به دارالفنون ها و مقرری معاش برای محصلیننا دار از شاهان پیشی میجستند . علما از هر عرق و هر دین و مذهبیکه بودند مورداحترام واقع میگشتند ، وقتی خلفا برای اجرای امر مهمی بصوبی سفر میکردندچندین بار اشتر کتب و عدهٔ از علما با آنها همراه می بود .آغاز رنسانس ثانی در اوروپا از تاثیر تمدن اسلام و مورها بود گهوارهٔتمدن نوین اروپا ایطالیه نی بلکه اندلس بود ، زمانیکه اروپا رابکلی بربریت استیلا نموده و در تاریکترین مرحلهٔ جهالت و تنزل حیات بسر میبردندآنوقت امصار و دیار اسلامی بغداد ، قاهره ، قرطبه ، و طلیطله مراکز تهذیبو تمدن بوده ارتقای بشری را بعالم نمایان میساختند ، اثرات همان تمدن بودکه بر دنیا موثر ثابت شد و تحريك زندگانی جدید از انوقت آغاز یافت .بارها این حقیقت بعالم آشکار گشته ولی از شوخ چشمی ازان انکار نموده اندزیرا ممکن نبود احسان مسلمانان را که بر گردن اوروپا بار است هم یکی از اساس۱۲( صفحه ١٤ )کابل( شماره اول و دوم )تواریخ عیسوی قرار میدادند ، وهمین نظریه بوده است که برجلهٔ تصورات مابعدنیز اجرای نفوذ کرده است ، حق کیبن که یك شخص آزاد خیالی بود نیز راجعبه اسلام سخن مذمت آمیزی میزند . ازین ثابت میشود که روایات بر دلمخالفین خود با آنکه غلط بودن آنرا میدانند باز هم تاثیر بخشیده وغالب میآید.تا يك قرن گذشته راجع به تهذیب وتمدن وتاریخ اسلام معلوماتیکه آنرابتوان مستند شناخت اصلاً وجود نداشت پروفیسور بیون می نویسد که« اکنون نیز آن اطلاعاتی را که در اوروپا راجع به اسلام وحضرت ختمیمرتبت قبل از آغاز قرن ١٩ اشاعه داده شده فقط در ذیل عجایب علمیمیتوان شمار کرد . »در عصر حاضر که حالات صحیح ودرست ودرعین حال بکثرت بدست میآید ،برعلاوه در کتب تاریخ قرون متوسطه که بمشکل بدست میآید هیچ کتابی نیستکه از تهذیب مربیانهٔ اسلام بحث نکرده باشد .اوروپا که اکنون از بربریت برامده وحیات نوینی یافته اند وتاریخ آنهر وقته نگارش مییابد در هیچ یك ازین کتب تاریخ ذکری از اثرات تمدناسلامی بر اوروپا یافت نمیشود ، وبجای آن عنوان های ( فتوحات صلیبی برهلال )یا ( نجات هسپانیا از تسلط عرب ) وغیره درنظر میآید .دکتور اوسبرن تیلر راجع به ارتقای فکری قرون متوسطه دو جلد کتابضخیم نگاشته وازدیگران سبقت جسته است لیکن از قلم اونیز راجع به تهذیباسلامی مضمونی نگارش نیافته بلکه بطور کنایه هم تذکری درینباب نداده استکه « آیا تهذیب اسلامی هم یکوقتی در جهان وجود داشت یا خیر ؟ . »١٤اعلیحضرت همایونی سال سوم دوره دوم شورای ملی را افتتاح میفرمایند[BLANK PAGE]سخندان فارسترجمه جناب قاری عبد الله خانملك الشعراطبقات شعرای فارسی۱ رودکی اسدی طوسی فردوسی و غیره۲ خاقانی انوری نظامی۳ سعدی حافظ٤ جلال اسیر قاسم مشهدی قاسم دیوانه و غیرهاز تامل در اشعار طبقه اول بر می آید که موجب تحريك طبع موزون در آنهاحسب حال یا ضرورتی بوده و در اثر آن سخن موزون از زبان آنها بر آمدهگاهی در موضوع دیانت و اندرز و گاهی در تعریف از بهار و می و گاهی در شکایتاز سپهر و طالع گاهی در بیوفائی دنیا و در هر سخنی اشاره به پندی کرده انداشعار عشقیه و مدحیه نیز سروده اند چه در هیچ جا هیچ دل از محبت و هیچ شکماز آرزوی نان تهی نیست ازینجهت ارباب دولت را نیز مدح و از محاربه و شجاعتو عدل و جود ممدوح و صفی نموده و غالبا اساس سخن را روی پند و اندرز گذارده اندغرض در هر زمینه که سخنی موزون کرده اند اصلی داشته.اکنون از کلام اقدم الشعراء استاد رودکی پاره سخن می رانیم. همه او راخطاب استادی داده می نویسند صاحب دیوان بوده و غالبا بدین جهت سلسلهٔ١٥( صفحه ١٦ )ديلشماره اول و دوم )نظم را ازو آغاز میکنند لیکن کس نمی نویسد که دیوان او را دیده است یا خیر بندهدر بعضی از بلاد ایران سفر کرده و با دانشمندان آنجا صحبت نموده هر کرا دیدمبجز از چند قصیده معمولی چیزی از استاد سراغ نداد حال آنکه بعضی ازان قصائد رانیز سخن فهان از حکیم قطران میدانند بعضی ادعا دارند که پاره از قصائد رودکیدر دست آنهاست که در دست دیگری نیست. بی شبهه در طبع استاد قوه ارتجالنسبت بدیگر شعرا از متقدمین و معاصرین بیشتر بوده . گویند ۱۳ هزار شعر ازویادگار بوده و کلیله دمنه را نظم کرده . اما میتوان گفت که اگر اشعار او همهاز همین قبیل است بجای ۱۳ هزار ۱۳ يك هم اندك است .در وجه تخلص استاد به رودکی بعضی گویند وطن او موضع رودك بوده از علاقهبخارا و بعضی گویند رود و بربط و قانون خوب می نواخت و بدین جهت رودکیتخلص یافت . رودکی کور مادرزاد بوده لکن در آوازه خوانی و موسیقی مهارتیبسزا داشت . گوئی قوه بصارتش از راه چشم برگردید و باطبع او همنوا شده برعدهنظمش برافزود . شعر استاد هم اوای موسیقی و موسیقی او همنوای شعر گردیدو به وسیله این در کارش بجائی رسید که اسماعیل سامانی او را برتبه ندیمی خویشرساند : رودکی در ٣٠٤ ترك حيات گفت . (١)نوبتی امیر اسماعیل از بخارا به هرات آمد و بعلق در انجا مدتی قیام ورزید. رجالدربار از طول سفر ملول آمده و استاد را که در خلوت و انجمن مصاحب پادشاه بودوادار نمودند تا بتدبیری امیر را مائل برفتن بخارا سازد . شبا هنگام (۲) پادشاهبه تقریبی از بخارا و آب و هوای آن ذکری بمیان آورد . رود کی موقع یافته بر بط راساز کرد و سرود : -(۱) تاریخ ادبیات ایران وفات او را (۳۲۹) می نویسد(۲) تذکره دولتشاه بجای شب - روزی - نوشته( صفحه ۱۷ ) سخندان فارس ( سال ششم )بوی جوی مولیان آید همی یاد یار مهربان آید همیریگ آموی و درشتیهای او پای ما را پرنیان آید همیآب جیحون باشگر فیهای او خنگ شه را تا میان آید همیای بخارا شاد باش و شاد زی شاه نز دت شادمان آید همیشاه ماه است و بخارا آسمان ماه سوی آسمان آید همیشاه سرو است و بخارا بوستان سر و سوی بوستان آید همیمورخین می نویسند این غزل چند صدبیت بوده لکن همین چند بیت در دستاست و برای دلیل بر عدم نضج شعر فارسی در انعهد کافی است .خصوصیات رودکی : -۱ ـ در کلام رودکی و معاصرین او لفظ ( همی ) بکثرت می آید گوئی تکیهکلام آنان بوده و در عهد شیخ سعدی اندکی قلت پذیرفته وا کنون جز هنگامضرورت متروك است .۲ ـ از اضافت تشبیهی و استعاره و سائر تکلفات تهی بوده امور محسوسهو احوال اصلی آنها را با الفاظ ساده و بسیط تعبیر و برشته نظم ؛ هموار در کشیدهو از نهایت بی تکلفی جوی مولیان را عوض بوی گل و نکهت و شمیم و در پاو ریگ آنرا بجای سبزه و کنار آب و گلزار و گلگشت و غیره استعمال کرده و بالاخرهاز نسیم صبا و باد سحر هم نامی نبرده بلکه از امور واقعی و حسب حال سخن رانده۳ ـ گاه شاعر مقتدر برای دخول لفظ مناسب و پر معنی در بیت یا برایسلاست ترکیب آن تقدیم و تاخیری در عبارت می نماید که اگر آن نظم را نثر کننداز يك و نيم تاد و سطر می شود . لیکن در اشعار استاد ایجا زی نبوده بلکهعبارت مساوی بمعنی است و ازینجهت در جمله بندی الفاظ سستی نمایان است .۱۷( صفحهٔ ١٨ )کابل( شمارهٔ اول و دوم )٤ ـ قاعدهٔ عمومی است که زبان در آغاز طفولیت بر سرافت اصلی خود بوده از وسعت افکار و مضامین دقیق برکنار وجز با چیزهای محسوس و تحت نظر سرو کاری ندارد لذا در ابیات فوقی تنها از جوی مولیان که نهریست در بخارا و ريك آمو و آب جیحون تعریف نموده و چون بعلت بی چشمی از ذوق بلطائف مرایا بی بهره بود لذا بوی جوی مولیان گفت و بذكر ريك پرداخت تا مشقت سفر در ریگ زار را بشوق وصول بوطن سهل نماید و ازینجهت گفت ریگ آمو و درشتیهای آن کار لطافت پرنیان میکند . اگر شاعر کنونی بود تابش ذره را آفتاب می ساخت لکن آن بیچاره از ذره و تابش آن خبری ندارد .اینچنین شاعر کنونی از موجۀ آب جیحون طوفانی برمی انگیخت لیکن استاد آنچه حالت واقعی آن بود بیان کرد و گفت : ـ آب جیحون تا عنان خنگ شه می آید و این حالتی است خالی از تکلیف و خطر بلکه خوش آیند و فرحت انگیز و نیز از حرکت پادشاه بشادمانی بخارا را مژده داد و از نشستن با دوستان یاد آوری نمود شاید شعرا اشعاری در حب وطن سروده باشند غرا و رنگین لکن همه خیالی و مبالغهٔ شاعرانه خواهد بود برخلاف این ابیات که وقوعی و تذکاری از وطن و امور اتفاقی عرض راه نموده حالت جغرافی آن ناحیه را بیان میکند از مبالغه و سائر اموریکه شعر فارسی را بدنام ساخته چنان پاک و پاکیزه و ساده است که اگر این نظم نثر گردد هم اصل موضوع همین قدر عبارت می خواهد .قصيدهٔ دیگری نیز از و مشهور است و دران شکایت از ایام پیری کرده چند بیت ازان در ذیل می نگاریم :مرا بسو دو فروریخت هرچه دندان بود نبود دندانها بل چراغ تابان بودسپید سیم رده بود و در و مرجان بود ستارهٔ سحری بود و قطره باران بود١٨(صحفه ۱۹) سخندان فارس ( سال ششم)یکی نماند کنون زانهمه بسود و بریختنه نحس کیوان بود و نه روزگار در ازجهان همیشه چنین است و گردگردان استهمانکه درمان با شد بجای درد شودکهن کند بزمانی همانکه تازه بودبسا شکسته بیا بان که باغ خرم گشتهمی چه دانی ایماه روی غالیه مویشد آن زمانه که رویش بسان دیبا بوددو زلف چوگان بازش همی نمود برویبلند و روشن و دید ار خوب و روی لطیفدلم خزا نه پر گنج بود و گنج سخنبسا دلا که بسان حریر کرده به شعرهمیشه دستش زی زلفکان خوشبو بودعیا ل نی زن وفر زند نی مؤ نت نیهمی خریدمی و بی شمار داده درمتو رود کی را ای ماهکنون همی بینیبدان زمانه ندیدی که در جهان رفتیشد آن زمانه که شعر و ر ا جهان بنوشتکرا بزرگی و نعمت ز این و آن بودیبد ا د میر خرا سان چهل هزار درمکنون زمانه دگر گشت و من دگر گشتمچه نحس بود همانا که نحس کیوان بو دچه بود منت بگویم قضای یزدان بودهمیشه تا بود آئینش گردگر دان بودو باز درد همان کز نخست در مان بودو نوکند بزمانی همان که خلقان بودو باغ خرم گشت او کجا بیا بان بودکه حال بنده از ین پیش با چه سامان بودشد آنزمانه که مو یش بسان قطران بودندیدی اورا آنگه که زلف چوگان بودکجا گران بود زی من هماره ارزان بودنشان نامه ما مهر و شهره عنوان بو داز ان سپس که بگر د ارسنگ وسندان بودهمیشه گوشش زی مردم سخندان بو داز ین همه م آسوده بود و آسان بودبشهر هر چه همی ترک تار پستان بودبد ان زمانه ندیدی که زی حسینان بودسرود گویان گوئی هزار دستان بودشد آنزما نه که او شاعر خراسا ن بودمرا بز رگی و نعمت ز آل سامان بو دوزو فزونی يك پنج مير ما کان بودعصا بیار که وقت عصا و انبان بو دسخنان زمان پیری و افکار بسیط و کلمه بندیهای بی تکلف و الفاظ ساده است که در پیکر نظم در آورده و بدان ماند که استاد موسیقی صورت مقامی را بصوت و آهنگ محض بدون الفاظ مجسم سازد.زندگانی چه کوته و چه در ازهم چنبر گذار خواهد بودخواهی اندر عنا و محنت زینه بآخر بمرد باید با زاین رسن را اگرچه هست در ازخواهی ازری بگیر تا به حجاز۱۹( صفحه ۲۰ ) کابل ( شماره اول و دوم )این همه بود و باد تو خواب است خواب را حکم نه مگر بمجازاینهمه روز مرگه اگر بینی نشناسی ز یکدگرشان بازرودکی چنك بر گرفت و نواخت باده انداز كو سرود انداختآن عقیقین می که هر که بدید از عقیق گداخته نشناختهر دو يك جو هرند ليك بطبع این بغزود و آن دگر بگداختنابسوده د و دست رنگین کرد ناچشیده بتبارک اندر تاختدقیقی: ابو منصور محمد ابن احمد بلخی از شعرای این طبقه در اواخر عهد خاندان سامانی میزیسته و در آخر عمر بدربار امیر نصر ابن ناصرالدین سبکتگین راه یافت چنان مینماید که سبکتگین (۱) مدتی میل به نظم شاهنامه داشت زیرا دقیقی بحکم امیر نصر آغاز بنظم آن کرد. و برخی از داستانهای شاهانرا بدون ترتیب سلسله برشته نظم درآورد و ناگهان در ٣٤١ ه کشته شد داستان گشتاسپ از دقیقی است که فردوسی عیناً آنرا در شاهنامه درج کرده و گویا عیار سخن خود را بدان سنجیده چه برتری و بهتری يك اثر در همکار وقتی ظاهر گردد که هر دو در برابر یکدیگر باشند. سلاست و شستگی زبان و طرز كامه بندى و سبك بيان فردوسی جوهر فطری اوست طوریکه سر و صورت و سائر تشخصات افراد از یکدیگر علیحده و ممتاز و یکی خوشگل و خوش آواز و دیگری زشت رو و بد آواز است همچنین مخرج کام و زبان هر کس جدا و ممتاز از دیگری بوده و در اثر این امتیاز سخن معمولی شخصی خوش آیند و از دیگری بر خلاف آن است.(۱) ظاهراً مولف درین مورد دچار اشتباه غلیظی گشته است. چه دقیقی با امیر ابوصالح منصور بن نوح و امیر ابوالقاسم نوح ابن منصور سامانی معاصر بوده و این هر دو را مدایح گفته است و گویا بامر سلطان اخیر بنظم شاهنامه پرداخته است.٢٠(صفحه ۲۱) سخندان فارس (سال ششم)بیان موضوع در کلام دقیقی مسلسل و مرتب نبوده بلکه گاهی رشته سخن در هم و گاه از هم گسیخته است در مقام تفصیل؛ اجمال و ابهام و در مقام اختصار؛ تفصیل بخرج داده .در اکثر ابیات او تنها مصرع اول ربطی بداستان داشته مصرع دوم جز الفاظ مصرع پر کن خبری ندارد در کلام فردوسی نیز اینچنین ابیات یافت میشود اما بسیار کم و این برقدرت طبع منحصر است . اشعار دقیقی بسیار کمیاب است و ما بتلاش بسیار ابیاتی چند ازو بدست آورده و بطور نمونه در ذیل می نگاریم تا سبك او بر همگنان معلوم گردد ملاحظه شود که دو بیتی چگونه سه بیتی و بالاتر از ان گردیده :ـبفرمود بردن ز پیش سپاه درفش همایونش فرخنده شاهسوی رزم ارجاسب لشکر کشید سپاهی که آنرا کرانه ندیدز بس بانگ اسپان و جوش و خروش همی ناله کوس نشنید گوشدرفشان بسیار افراشته سر نیزه ها زیر بگذاشتهچو رسته درخت از بر کوهسار چو بیشه نیستان بوقت بهارزتاریکی گرد و بانگ سپاه کسی روز روشن ندید راهبکردند يك تير باران نخست بسان تگرگ بهاران درستبپوشیده شد چشمه آفتاب ز پیکانهای درخشان چو آبتو گفتی هوا ابر دارد همی و زان ابر الماس بارد همیهوا زین جهان بود شبگون شده زمین سر بسر پاك در خون شدهیکی با ره بر نشسته چوپیل بتن همچو آهن به تک همچو نیلنهادی به تک آن کره بسته دم دوسه بار بر يكدرم چهار سمچو بینا نمی دید ، بی رنج راه رسیدی بهر جا که کردی نگاهدر و دشتها شد همه لاله گون بدشت و بیابان همیریخت خونچنان شد زبس کشته آن رزمگاه که بروی نتانست رفتن سپاه۲۱( صفحه ۲۲ )کابل(شماره اول ودوم )بهاریهمی صافی بیار ای بت که صافی استجهان از ماه تا آنجا که ماهی استچو از کاخ آمدی بیرون به صحراکجا چشم افکنی دیبای رومی استگویند صبر کن که ترا صبر بر دهدآری دهد ولیك به عمر دگر دهدمن عمر خویشتن بصبوری گذاشتمعمر دگر بباید تا صبر بر دهدمن اینجا دیر ماندم خوار گشتمعزیز از ماندن دائم شود خوارچو آب اندر شمر بسیار ماندشود طعمش بد از آرام بسیاردر سخاوت ممدوحتو آن ابری که تا ساید شب و روزز باریدن چنان چون از کمان تیرنباری در کف دلخواه جز زرچنان چون بر سر بدخواه جز پیر (۱)فردوسی : ابوالقاسم ابن اسحاق از ناموران طبقهٔ اول است . اسحاق دهقانو در چهارباغ حاکم طوس باغبان بوده و فردوسی در آنجا تولد و نشو و نما یافته .گرچه حیات دهاتی او را تکلیفی بشاعری ننمود لکن شعر جوهر فطری او بودهو ازینجهت از عهد صبی بسرودن اشعار آغاز نموده و در کنار انهار نشسته هر چهاز دل بر زبانش میگذشت بکاغذ می نوشت خورشهای دهقانی و آبهای خنكچشمه سار چنانکه جسمش را تنومند نمود همچنان قوه عقلش برافزود تا پهلوانمعرکه سخن گردید . در صحرا های فراخ گاه از تماشای صبح و روشنی شام و شفقطبعش انبساط می یافت و گاه از آوازه خوانی مرغان خوش الحان حظ میبرد .فطرتش بالسانيت محض سرشته و از صحبت امر او تکلفاتی رسمی و خود نمائیبر کنار و دامان صحرا ورزشگاه نیروی طبع او گردید . اشعار دیگران با کلام اومناسبتی ندارد چه کلام او زیر بار اصلاح علمی و تکلفاتی صنعی نرفت .۱ - پیر : صاعقه .۲۲( صفحه ۲۳ ) سخندان فارس ( سال ششم )درین حال شنید سلطان غزنه بنظم شاهنامه میلی داشته و دقیقی بانجام آنفرصت نیافته ترک حیات گفت بنابران داستان زوال جمشید و ترقی ضحاک رابرشته نظم در آورد و از نظر احباب گذراند همه پسندیدند . پس ازان فردوسیجانب غزنین شتافت و در انجا با عنصری ملاقات کرد . عنصری از حضور سلطانبنظم شاهنامه مأمور بوده و به تعلل میگذراند . کلام فردوسی را مناسب حالیافته فرمود بیتی چند در مدح سلطان نظم کند . حکیم نظمی در بحر شاهنامهبمدح سلطان سرود که چند بیت آن این است :-ز یزدان ابر شاه باد آفرین (۱) که نازد با وتخت و تاج و نگینجهاندار محمود شاه بزرگ با شخور آردهمی میش و گرگجهان آفرین تاجها ن آفرید چو او مرزبانی (۲) نیامد پدیدزکشمیر تا پیش دریای چین براو شهر یاران کنند آفرینچو کودک لب از شیر مادر بشست بگهواره محمود گوید نخستببزم اندر او آسمان و فاست برزم اندر او شیر چنگ آزماستبتن جبر ئیل و بجان ژنده پیل بکف ابر بهمن بدل رود نیلطراوت نظم و نجیبی الفاظ و استحکام جمله بندی و شکوه معنی وفخامت کلامرا با استعاره و تشبیه ساده و بسیط و اضافتهای خوش آیند یکجا نموده چنانکهگوئی سخنان ساده ایست که از زبانش برآمده . الفاظ متروک و باستانی آن نیزبگوش ؛ گران نمی آید :-داستان رستم و اسفندیار را نیز در انوقت نظم کرده و در آغاز آن میگوید :-کنون خورد باید می خوشگوار که می (٤) بوی مشک آید از جویبارهوا پر خروش و زمین پرز جوش خنک آنکه دل شاد دار د ز نوشدرم دارد و نقل و نان و نبید سر گو سفندی تو ا ند برید(۱) آفرین ( یعنی دعا و ثنا ) محاوره قدیم بوده و اکنون متروک گردیده (۲) محاورهخوش آیند بوده و در متاخرین متروک شده (۳) موضوع را چگونه بافکار ساده بیان میکند .(٤) در میان می و مدخول آن (آید) بترکیب اضافی فاصله آورده.( صفحه ٢٤ )کابل( شماره اول و دوم )سلطان غزنه خورسند گردیده نظم یه شاهنامه فرمان داد و بصلۀ هر بیتی طلائی مقرر کرد و در سرا بستانی مسکنش معین نموده موزۀ از بهر ا و در آنجا ترتیب داد از تصویر در بار پادشاهان گذشته و معرکه های مشهور و تمثال غرائب حیوانات . فردوسی هم بنظم شاهنامه مشغول گردید و در ظرف سی سال شصت هزار بیت برشته نظم کشید و خود میگوید : ـبسی رنج بردم درین سال سیعجم زنده کردم بدین پارسیاز مقایسه کلام رودکی با فردوسی معلوم می شود که نظم فارسی در عهد رودکی بحالت طفولیت بوده و در بتوقت دفعة بدورهٔ شباب رسیدهفردوسی از بهار و سبزه و حسن که مبتذل شعر است و هیچ موضوعی بی ازینها نیست کمتر سخن رانده و اگر چیزی ازین قبیل گفته امر وقوعی بوده که با تر دستی تمامی آنر اسر و ده استدیگران در مضمون خیالی دستی داشته از بیان واقعه قاصرند . لیکن فردوسی در هر زمینهٔ سخن بقدرت میگوید . و مقصد معین را بطور شایسته بیان می کند . در ابیات دیگران غالبا يك مصرع دارای اصل موضوع بوده مصرع دوم محض برای رعائیه قافیه می آید بر خلاف ابیات فردوسی که مصرع دوم آن نیز مشتمل بر جزئی از موضوع یا حاوی بر نکتهٔ ایست که جزئی از موضوع می نماید کلامش از استعاره وغیره صنایع دقیق تهی و از الفاظ ساده و سخنان روزمره و سلاست بیان مملوست .در مصاف رستم زابلی با اسفندیار از زبان زال پدر رستم میگوید : ـندانم که شب اسپ اسفندیارسوی آخور آید همی بی سوارو یا بارهٔ رستم جنگ جویبه خانه کند بی خداوند روی٢٤( صفحه ٢٥ ) سخندان فارس ( سال ششم )افراسیاب بشکار بر آمده بود جوان دهقانی را بر سر کشت دید و با خود گفتاگر این جوان پرورش یابد بر رستم غالب می آید و او پسر سهراب اوة رستم بودکه در آنجا بحالت بیخبری می زیست. فردوسی این واقعه را تصویر میکند .شة ترك ناگه یکی بنگرید کشاورز مردی تناور بدیدستاده بدان دشت همچون هیون بتن همچوکوه و به چهره چوخونکشیده بر و ساعد و یال و برز دوختی است در دست مانند گرزقوی گردن و سینه و بر فراخ بتن چون درخت و با زوچوشاخبدان پهلوی بازوان دراز همی شاخ بشکست(۱)آن سرفرازمطلب را تنها بواسطۀ اشیاء محسوسۀ محیط میرساند استعاره ندارد که افکار خیالیو فرضی را تقویه بخشد جای دیگر میگوید :یل بود مانند آزاده سرو بسر بر کله همچو بال تذروبفرمود تا کوس کین کوفتند یلان همچو شیران پر آشفتندبزد نای زرین و بر بست کوس برآراست لشکر چوچشم خروستبرزین بخون یلان گشته غرق چو تاج خروسان جنگی بفرقسواری چو من پای برزین نه کاشت (۲) کسی تیغ و گرز مرا بر نداشتداستان رزم کاموس را چگونه ساده و بی تکلف بیان میکند :سرآوردم این رزم کاموس نیز دراز است ونتاد از و يك پشیزگرا ز داستان يك سخن کم بدی روان مرا جای ماتم بدیفردوسی دهقان ساده ایست که هر چه بر زبان او از الفاظ روزمره میگذشتهبرشتۀ نظم در میکشیده است. گرچه سرشت فارسی از مبالغه است لیکن مبالغۀ(۱) حال « می شکست » میگویند . (۲) « پای کا شتن » را چه خوب استعمال نموده٢٥( صفحه ٢٦ ) کابل (شماره اول و دوم )فردوسی نیز ساده و خالی از تکلف است چه او فرزند صحرا و بلبل خوش الحان طبیعتو نغمه سرائیش فطری است بلبل از آهنگ موسیقی بیخبر و ازینگونه تکلفاتآزاد است.در تغزل و ستائش حسن هم مانند دیگران با فراط نه پیچیده بلکه درین زمینهنیز باقتضای مقام سخن میراند چنانکه از تهمینه چنین وصف میکند :لبان از طبرزد زبان از شکردهانش مرصع بلعل و گهردو ابروکمان و دو گیسوکمندزبانش چوخنجر دهانش چوقنددر ملاقات خسرو با شیرین و اشک ریزی شیرین گوید:به نرگس گل ارغوان را بشستکه بیارید نرگس وگل درست* * * *نگاری بداندر شبستان اویزگلبرگ ر و داشت وز مشک بوی* * * *یکی دختری داشت خاقان چو ماهکجا ماه دارد دو چشم سیاهبدنبال چشمش یکی خال بودکه چشم خودش هم بدنبال بودبهم بسته مور ابهـد پیچ و تابگره داده شب را پس آفتابدر ابیات فوق دقت استعاره و تشبیه و توالی اضافات ابداً نیست .قدرت او در ادای هر مطلبی بريك وتیره است و همه رانیکوگفته بتخصیصدر تصویر کشی از معرکهٔ رزم نیروی طبعش داد سخن میدهد. در نبرد رستم بااشکبوس کشانی میگوید :تهمتن به بند کمر برد چنگگزین کرد يك چوبه تیر خد نگخدنگی برآورد پیکان چو آبنهاده بر و چار پر عقاببمالید چاچی کمان را بدستبچرم گوزن اندرآورد شستستون کرد چپ را وخم کرد راستغریو از رخم چرخ چاچی بخاستچوسوفارش آمد بپہنای گوشز چرم گوزنان برآمد خروشچو بوسید پیکان نرانگشت اوگذر کرد از مهرۂ پشت اوقضا گفت گیر و قدر گفت دهملك گفت احسن فلك گفت زه٢٦( صفحهٔ ۲۷ )سخندان فارس( سال ششم )بزد تیر برسینهٔ اشکبوس سپهر برین بر کفش داد بوسکشانهم اندر زمان جان بداد تو گفتی که از بطن مادر نزادبقوهٔ طبع یک صفحه مضمون را بدو بیت گنجانده :بروز نبرد آن یل ارجمند به تیغ و به خنجر بگر ز و کمنددرید و برید و شکست و به بست یلان را سرو سینه و پا و دستدرین دو بیت که از مجلسی سخن رانده نیز کمال ایجاز را بخرج داده است -چو یک نیمه از تیره شب در گذشت شب آهنگ بر چرخ گردان بگشت(۱) بپی مشورت مجلس آراستند نشستند و گفتند و بر خاستندگویند در کلام او یک لفظ عربی هم نیست لیکن این سخن اصلی ندارد. آری نسبتبدیگران کلمات عربی را کمتر استعمال میکند زیرا نه در شهر پرورش یافتهونه در مدارس علمی تحصیل کرده بود.فردوسی محبت صمیمی بارستم داشته و از تماشای بهار زنده گانی او خورسند میشدهو ازینجهت کارنامه های او را بجوش و خروشی بیان کرده که در سائر داستانهاچنان جوش و خروش یافت نمی شود گویا مقصود او از شاهنامه تنها شرح حالرستم بوده و دیگران را بطور بهانه ذکر نموده .جهان آفرین تا جهان آفرید سواری چورستم نیامد پدیداینچنین است معاملهٔ نظامی با سکندر که در سکندر نامه محبت مخصوصی باومی پروراند . نا گفته نماند که شعرا بمضمون خود علاقه داشته و بنظر فرزندی درانمی نگرند و از ینجهت شاعر نتائج طبع خود را زاده های معنوی میگویند.ظاهرا سکندر نامه گردهٔ از شاهنامه معلوم می شود لیکن در سبک هر دو فرقبسیار يست زیرا کلام فردوسی ساده و بی تکلف و اشیاء محسوسه مدنظر را در استعاره. (۱) این بیت مشابه و در شهنامه دیده نشد .۲۷( صفحه ۲۸ ) کابل (شماره اول ودوم)وتشبیه مخرج رسانده بلکه در کلام او استعاره آنقدر کم استکه گویا هیچ نیست اما نظامی سخنان پیشینه را مبتذل یافته نقاشیبخرج رساند یعنی تشبیه را استعاره و استعاره را مکررا استعاره نمود و در نتیجهسخن را رنگین ساخت لیکن کلام بر صفا وصرافت اصلی نمانده دقت و پیچیدگیدران پیدا شد .اما سبب مغائرت در بین کلام فردوسی و سائر معاصرین او آنست که فردوسیدر کوهسار و مرغزار پرورش یافته و آنچه طبیعت باوا الهام نموده گفته است.ازینجهت کلام او فارسی خالص واز تراکم بلاغت و استعاره و بالاخره از هرگونهتصنع عاری است. برخلاف معاصرین او از شعرا که بآستان سلطنت حاضر و با فضلامعاشر و پابند قاعده وقانون رسمی بودند و ازینجهت در کلام آنها الفاظ عربیو اصطلاحات علمی و آثار تصنع بیشتر یافت میشود لیکن از صرافت اصلی خارجنگشته چه همه در يك عصر وبك محيط زیست کرده اند. واینمطلب از مطالعه کلامهريك ظاهر می شود .اسدی طوسی : مؤرخین و ارباب تذکره همه او را استاد میگویند.وی استاد فردوسی و نخستین شخصی است که در اصول لغت و زبان فارسی فرهنگنوشته و دیگر فرهنگ نویسان از و پیروی کرده اند آرایش نظم فارسی از و آغازکرده در کلامش متانت و رنگینی و نزاکت موجود وخودش استاد پیرانه سال امادلش جوان است هرجا از باغ و بهار وحسن ذکری نموده دامنه سخن را وسعتی دادهکه حلاوت می بخشد. اقتدار او در سخن مطالب متنوعه را در قالب نظم ریختهدوبیتی را سه بیتی و سه بیتی را بیشتر نمود، اکثر قطعات او در عشق و وعظ وغیرهمیباشد و شاعرانه گفته است .۲۸( صفحه ٢٩ ) سخندان فارس ( سال ششم )دولت شاه در تذکره خود می نویسد که اشعار مناظره درانعهد رواج داشته .استاد مناظره زمین و آسمان ، شب و روز ، نیزه و کمان و غیره را خوب برشتهنظم کشیده و هر يك از سی تا چهل و پنجاه بیت میباشد . بعدها این طریقه مدتیمتروك ماند ، تا آنکه شیخ سعدی مناظره رایت و پرده را برشته نظم در کشید کهدر گلستان مذکور است . اسدی طوسی در ٤٦٥ هـ یعنی ٤ سال پس از شاگردخود وفات کرد ، اکنون پاره از اشعار او را می نگاریم تا سبك شعر و وزنبحور و بالاخره زبان آن عهد برهمگنان معلوم گردد : -مناظره نیزه و کمانهم سلاحی را دگر زخمی است اندر کارزار زخم سخت آن دان کز و گردد عدو را کار، زارليك آن کوهم بجای خویش و زخم آورد دور رمح قوس است آلت جنگ آوران کین گذارهر دو را روزی جدال افتاد باهم در سخن این بر آن آورد حجت ، آن بدین کرد افتخاررمح گفت از تو که قومی فضل من برتر از انکه تو چو پشت عاشقی من چون قد دلبر ، نگارقوس گفت ار چون قدیاری تو چبود کز مثال من چنان کابروی یارم گر توئی چون قد یاررمح گفتا بد عصای موسی مرسل چو من آنکه شد مار و برآورد از سر دشمن دمارقوس گفتا بدعصای موسی آری چون توليك آنعصاهم شبه من شد چون بر اعدا گشت ماررمح دیگر ره به تندی گفت تو کوته قدی مردم کوتاہ معجب باشد و نا بردبارقوس گفتا بسکه گفتی یافه اکنون يك بيك پاسخ از من بشنو و عقلت بانعظم بر کارهم بقوت ژند ، پیلم هم هیبت شرزه شیر هم به پیچش تند بادم هم بسوزش تفته ناربرجهان ژاله چونا وك تير من بارد غمام از هوا قوس قزح چون من پدید آرد بهارجز بصحرا بر نیائی تو بکار آنجا که جنگ هم بصحرا بر بکار آیم من و هم در حصارشاخ میوه در خزان چون من کروخم گاه بر ماه گردون از مهی چون من شود وقتی نزارصاحبت را در سفر توشه نانی داد تو از هوا من آورم مرغان و صید مرغزاررمح کاین بشنید عاجز گشت و عذر آورد گفت راست گفتی این نباختی (۱) مگر از شهریارتا مور میر اجل والا منوچهر اصل ملك تاج شاهان و شجاع دولت و فخر تبارشش بیت دیگر راجع بمدح نیز ازین قصیده است .از گرشاسب نامه اوست و گویا تصویری در برابر تصویر شاگرد خود کشید :(۱) نیاموختی٢٩( صفحه ۳۰ )کابل( شماره اول و دوم )زکر دا رکرشاسپ اندر جهانیکی نامه بد یادگار از مهانزفرهنگ و نیرنگ و داد و ستمز خوبی وز شتی و شادی و غمز نخچیر و گردن فرازی و بزمز مهرو دل وکینه سازی و رزمکه چون خوانی از هر یکی اندکیبسی دانش افزاید از هر یکیز رستم همی چو نکه خواهی شنودکماني که چون او بمردی نبودگر از رزم گرشاسپ یادت آیدتهمه کار رستم بباد آیدتهمی رستم آن بد که دیو نژندببردش با بر و بدریا فگندسقه شد ز هومان بگرزگرانزدش دشتبانی بپازندرانزبون کردش اسفندیار دلیربکشتیش آورد سهراب زیرسپهدار کشتاسپ تازنده بودنه کردش زبون کس نه افکنده بودبروم و بچین و بهند از نبردبکر د آنچه دستان رستم نکردنه گرگ و نه ببر آمد از وی رهانه شیر و نه دیو و نه اژدهابه شهنامه فردوسی نغز گویجو از پیش گویندگان برد گویبسی یاد رزم یلان کرده بودو زین در سخن یاد ناورده بودنهالی بد این رستم زان درختشده خشك و بیبار و پژمرده سختمن ایدون زطبعم بهارآورممر این شاخ نو را ببارآورمبباد هنر گل فشانم براویزآب سخن درفشانم براویبر و میوه وارش آرم برونکنم آفرین شهنشه فزونبسازم یکی بوستان چون بهشتکه خندد ز خوشی بر اروی بهشتگلش منبر بر در گویا بوددرخت و گیا مشك بویا بودبتستانی آریم از خوش سخنکه هرگز نگارش نگردد کهنبتانش از خردزاده وزجان پاكزدانش سرشته نه از آب و خاكببافم یکی دیبه شاهوارزمینش رنگ وزگوهری نگارزجان آورم تاروپودش فرازکنم خسروی را برو بر طرازمرا جز سخن ساختن کار نیستسخن هست لیکن خریدار نیستز رادان همین شاه ماند است وبسخریدار از و بهترم نیست کسز نیکو سخن نیست پاینده ترنه زان خوشتر و دل کشاینده ترسخن همچوجان زان نگردد کهنکه فرزند جان است زیبا سخنیکی شهر دید از خوشی چون بهشتدرودشت و کوهش همه باغ و کشتنهادش نکو تازه بر تو نوازمین خرم آبش خنك خوش هواپراز حشر انبوه و مردان مردسپاهی و شهری یلان نبرد( صفحه ۳۱ ) - سخندان فارس ( سال ششم )در او خسرو نامور شهریار شهی کش نباشد بصد شهر یارسر آن شاه را نام گورنگ بود کزو تیغ فرهنگ بی زنگ بودیکی دخترش بود کز دلبری پری را برخ کردی از دل بریبکاخ اندرون بت بمجلس بهار درایوان نگار و بمیدان سوارمهش مشکسای و شکر میفروش دو ترکش کمانکش دو گل درع پوششبستان گلستان پدیدار او دو زلف و دو رخ ...حکیم ناصر خسرو علوی : کلام او نمونه مهمی است از شاعری قرن چهارم (۱)وی در حکمت نظیر بوعلی سینا وابونصر فارابی است . بیست سال عزلت گزیدهو مولفات خود را بر باد فنا داده دیوان او مشهور و به دوازده هزار شعر بالغ میشود .برای اظهار شاعری یا مقابله با شعرای عصر شعر نگفته بلکه در اثر جوش طبعبر زبانش جریان یافته گرچه کلام او خالی از الفاظ علمی عربی نیست لیکن زبانشاز جوهر فطری خاک خراسان نمایندگی داشته علمش عارضی مینماید . و بدینجهتکلام او مانند فردوسی بصرافت اصلی فارسی باقی است . نمونه اشعار : -چون گشت جهانرا دگر احوال هیاتیش زیرا که بگسترد خزان راز نهانیشبر حسرت شاخ گل در باغ گوا شد بیچارگی و زردی و کوژی و کمانیشتا زاغ بباغ آمد بلبل ز فصاحت بر بست زبان از طرب ولحن واغانیششرمنده شد از باد سحر گلبن عریان وز آب روان شرمش بربود روانیشکهسار که چون رزمة بزاز بداکنون گر بنگری از کلبه نداف ندانیشچون زرمت و رنگر آن لعل بدخشیش چون چادر گازر نگر آن برد یمانیشپس بادجهد مبردز که لاجرم اکنون چون پیر که یاد آید از عهد جوانیشخورشید بپوشد زغمش پیرهن خز این است همیشه سلب خوب خزانیشبر مفرش پیروزه بشب شاه حبش را از سوده یا کیزه بلور است اوانیشبنگر بستاره که بتازد سپس دیو چون زر که ازیده که بر قیر چکانیشمانند یکی جام بخین است سباهنك بزدوده بقطره سحری چرخ کیانیشگرنیست بخین چون ؟ که چوخورشید برآید هی چند که جویند نیابند نشانیشپروین بچه ماند به یکی دسته نرگس یا نسترن تازه که بر سبزه فشانیش(۱) حکیم در قبادیان بلخ در ٣٩٤ ھ تولد یافته در ٤٨١ در یمگان از مضافات بدخشان وفات کردهپس در ینصورت ویرا از شعرا و نویسندگان قرن پنج باید شمرد - مترجم .۳۱( صفحه ۳۲ )کابل( شماره اول و دوم )شعراء این طبقه ذکر تخلص را در هر نظمی لازم نمیدانستند ، لکن حکیم گاه گاه تخلص خود را ذکر میکند .عنصری بلخی در عهد سلطان محمود ملك الشعرا و امیرالامرا و مصاحب خاص بوده . بزور سخن و یاوری اقبال چار صد شاعر او را باستادی برگزیدند . استاد منوچهری در قصائد خود نیز بشاگردی او اقرار نموده . ارباب تذکره دیوان او را سی هزار بیت می نویسند . لیکن اشعاری که از او باقی مانده بیش از سه هزار بیت نیست . عنصری زبان را طوری اصلاح نمود که گویا اشعار او از حیث تکامل دو قرن بعد را طی کرده با اشعار طبقه دوم در آمیخت . و علت آن نیز التزام عنصری است بدربار سلطنتی و صحبتش با ارباب علم که بر احساسات ملی او چیره و زبانش ملائم نمود . قصائدش در مدح سلطان محمود و مسعود یا در تهنیت بعض فتوحات است دارای تشبیهات مختلف که در ان از حالت جغرافی بعض نواحی و تعریف بهار و عشق و غیره سخن رانده . تشبیب را غالباً از سی تا به پنجاه بیت رسانده بعد گریز بمدح میکند و گاه در یکدو بیت آخر نامی از ممدوح می برد . عنصری در ( ۴۳۱ ) وفات کرد .غنو د سنبلد بر ماه منور خط و زلفین آن به روی دلبریکی را سنبل نورسته بالین یکی را لاله خود روی بستربروی و موی او بنگر که بینی بی آذر هردو وانرا فعل آذریکی بید و د سال و ماه تیره یکی بی نور روز و شب منورمرا بهره دو چیز آمد ز گیتی دل پاك و زبان مدح گستریکی بر مهر جانان وقف کردم یکی بر مدح شاهنشاه کشورمبارك دست او دو گونه ابر است کشنده دشمنان و دوست پروریکی با تیغ و بارانش همه خون یکی با بذل و بارانش همه زربروز رزم او بسیار بینی گولشکر شکار و کرد صف دریکی را زخم تیرش کرده بیجان یکی را زخم تیغش کرده بی سر۴۲( صفحه ۳۳ ) سخندان فارس ( سال ششم )اگر مرجاء وجودش را خداوند بدادی صورتی مخصوص منظریکی اندر فلك خورشید بودی یکی اندر زمین دریای اخضربهیجا بیشه آموزد ز دستش سنان نیزه خطی و خنجریکی دل دوزد اندر درع و خفتان یکی سر برد اندر ترك و مغفربروز جنگ شیر او و گرزش بزور بازوی شاه دلاوریکی جیحون خون راند بصحرا یکی هامون کند سد سکندردر فصد سلطان محمود بداهه سروده :—آمد آن رگزن مسیح پرست نیش الماسگون گرفته بدستطشت زرین و آبدستان خواست بازوی شهریار را بر بستنیش بگرفت و گفت عن عليك اینچنین دست را که یارد خستسر فرو برد و بوسه بر داد وز سمن شاخ ارغوان بر جستمنوچهری دامغانی بدر بار سلطان غزنه رتبه مصاحبی و امارت داشت ، شکوهقصائدش زمانه را بر اقرا رباستادی او وادار نمود در مجلس سلطان پهلوی عنصریو پائین ازومی نشست منوچهری دراثر زبان قومی در بعضی از قصائد الفاظ قدیمهومحاوره های نیکورا ترك داده و این از نقطه نظر تکامل زبان عیب است . در٤٣٢ وفات کرده . نمونه کلام در مدح ابوسهل دبیر :نوروز روزگار نشاطست و ایمنی پوشیده ابردشت بدیبای ارمنیبر یاسمن عصابه در مرصع است بر ارغوان طویله یاقوت معدنیخیل بهار خیمه بصحرا برون زدند وا جب کند که خیمه بصحرا برون زنیبر ارغوان قلاده یاقوت بکسل بر مشك بید نائره عود بشکنیبر گل همی نشینی و بر کل همیخوری برخم همی خرامی و بردن همی دنیدر است نا خریده و مشك است رایگان هی چند بر فشانی و هرچند بر چنینرگس همی رکوع کند در میان باغ زیرا که کرد فاخته بر سرو مؤذنیدارد خجسته غالیه دانی ز سند روس چون نیمه به عنبر سارا بیاگنینرگس بسان کفه زرین ترازوشی است چون زر جعفری بمیا نش درا فگنی۳۳( صفحه ٣٤) کابل ( شماره اول و دوم )مانند بسیته و دم طاوس شاخ گل چون مشك و در ودانه بد وبر پراگنیدورويه گل چو دائره برمرغ دیده است چون پشت او پرشته زرین بياژنىباطنش هست دیگر و ظاهرش دیگر است گوهر شده است این گل دو روی باطنینرگس بسان چرخ یکی پره آسیا ست آز چرخ آسیا که ستون زیر دین کنیچرخش ززر زردکنی وانگهی در و دندانه بلو رین گردش تو برکنیشاخ بنفشه بر سر زانو نهاده سر مانندۀ مخالف بوسهل زوز نیهر آزمنی نکرد و رهونت ز بهرانکه رسوا کند رهونت ورسوا کند منیاز همت بلند بدین مرتبت رسید هر کز بمر تبت نرسد مردم دنیاو را زریشی گهر پاك باز داشت ممکن نباشد از گهر پاك ريمنىآمد بسوی او زهمه خلق محدت چون بانشبين آيد مرغ نشيمتىازشان انگبین، بزاید جزانگبین از نفس او نیاید الا لطف کنیرأی موافق و نیت و اعتقاد او از روز گار توسن برداشت توسنیهستند شاه را حلفاشی اگر جز او لیکن بکام اوست دل شاه مقتنیاحسان شهریار به تعلیم نيك اوست چون قوت بهار بیاران بهمنیبا عز مشك ويژه و با قدرگوهری با جاه زر ساده و با نفع آهنیخر من زمرغ گرسنه خالی کجا بود ما مرغگان گرسنه ما را توخرمنیتا حرف با نقط بود و حرف بی نقط تا خط مستوى بود و خط منینیعمر تن تو باد فزاینده و دراز عيش خوش تو باد گوارنده و هنیفرخی : طبع خدا دادی داشته و قوه شاعری او در دشت سیستان پرورش یافتهلیکن به عسرت میزیست چه علاقه سیستان از لوازم امور مدنی بی بهره ومعاش اوبقدر کفاف میسر نمی شد بتخصیص که پا بند علائق تا هل هم گردید . و چون شنیدهبود والی بلخ مربی اهل کمال است بحضرت او شتافت . اتفاقاً فرخی وقتی وارد بلخگردید که والی بد اغگاه رفته و خیل اسپان خود را داغ میکرد فرخی همدرانجابدربار وا لى بلخ حضور بهمرساند . فصاحت بیان او در لباس روستا منظور نظر والیشد و نوای خوش آیندش نیز به سفارش سخنان شیرینش برخاست . والی فرمود ازهزار کرۂ اسپ هر قدر میخواهد بگیرد . فرخی که بدینگونه کارهاد ستى داشت كمرچست بست و در خیل کرکان درآمد و با تدبیری روستا یانه عدۂ از کره ها را پسند٣٤( صفحه ٣٥ ) سخندان فارس ( سال ششم )کرد و گرفت لیکن خسته شد و جا بجا نشست این حرکت او بیشتر پسند والی آمد و بر عزت و احترام او افزود و چون بحضرت سلطان رفت او را نیز با خود برد. فرخی بدربار سلطان محمود منزلتی یافت که نامش با عنصری ردیف گردید.سبک او در شعر مانند سبک سائر شعرای سلطان است. دیوانی هم در برابر دیوان عنصری دارد. گرچه کلام فرخی بی الفاظ و اشارات عربی نیست لیکن بسبب پرورش بصحرای سیستان اصالت زبان و اقتدارش در سخن باقی است. در ٤٢٩ وفات کرد.سلطان محمود قصری بدامان کوه در شهر غزنین بنا کرد و در مقابل آن باغی طرح ریخت و از سر چشمه بلندی نهری دران کشید. فرخی در تعریف باغ مذکور قصیده ذیل را سروده سبک کلام او ازان معلوم میشود.بفرخنده فال و بفرخنده اختر بنا باغ می خواست شاه مظفربباغی درختان او عود و صندل بباغی ریاحین او بستربباغی چو پیوستن مهر محرم بباغی چو رخسارۀ دوست دلبربباغی در اوسایۀ شاخ طوبی بباغی در او چشمۀ آب کوثربهشت اندر و بازیابی به نیسان بهار اندر و بازیابی به آذرزسرو بریده چو زلف بریده زشکل مدور چو چرخ مدوردر او مسکن ماه رویان مجلس دراو خانۀ شیرگیران لشکرکجا جای بزم است گلهای بیحد کجا جای صید است مرغان بیسروان گردبرگرد رها درختان تدروان آموخته ماده و نریکی کاخ شاهانه اندر میانش سر کنگره برکنارد و پیکربکاخ اندرون صفه های مصفی در صفه ها ساخته سوی منظریکی همچو دیبای چینی منقش یکی همچو ارژنگ مانی مصورنگاریده در چند جای مصور نقشه شرقی را اندر ان کاخ پیکريك جای در صید و در دست ژوبین يك جای در بزم و در دست ساغراز ان کاخ فرخ چو اندر گذشتی یکی رود آب اندرو همچو شکربرفتن ز تیزی چو فرمان سلطان بخوردن ز خوبی چو عیش توانگر٢٥( صفحة ٣٦ ) کابل ( شمارهٔ اول ودوم )نه چرخ است واجزای او چون ستاره نه ابر است و آوای او همچو تندراگر بگذرد بر سرش مرغ موجش ببالاید اندر هوا مرغ را پربه نیسان بباغ اندرون تند رودی یکی ژرف دریا سر آنرا برابرروان اندرو کشتی وخیره مانده ز پهنای او دیده آشناوربدو اندرون ماهیان چون عروسان بگوش اندرون پر گهر حلقه زرمکانی برآورده پهلوی دریا بدان تا بداری خرد شاه صفدریمین دول شاه محمود غازی امین ملل خسرو بنده پروربمردی فزاینده عز مومن بشمشیر کاهنده کفر کافرزهی بزم را ابر دینار قطره زهی رزم را خسرو رزم گستربسا جنگ جویا که پیش تو آمد سیه کرد بر سوك او جامه مادربسا پیشه هائی که اندر گذشتن تهی کردی از گرگ و پیر وغضنفراکنون بشرح خصوصیات این طبقه می پردازیم تا فرق واقع در بین این طبقه وطبقه آتی واضح گردد .سبك بیان این فصحا با سبك طبقات آتی در ادای مطلب فرقی داشته و ما در شرح حال وکلام فردوسی چند جابدان اشاره نمودیم . لیکن در حقیقت این نکات از حد بیان خارج بوده و جز ذوق سلیم بدرك آن نمیرسد .فصحای این طبقه ضمائر را بطریق مخصوصی استعمال میکرده اند در طبقه دوم وسوم قلت پذیرفته بعد متدرجا محاوره بدل گردید . فردوسی در بزمی از حال رستم حکایت میکند : ـیکايك مهران را نگه کرد و دید زشادی رخان شان چوگل بر دمیداینچنین است آریم شان وسپاریم شان ( یعنی شان را )و در استعمال ضمیر مفرد غائب اسدی طوسی گوید : ـیکی کش نه یار و نه انباز بود نش انجام باشد نه آغاز بودحرف ما قبل ضمیر را که متحرکست هر جا میخواستند بی تکلف ساکن میکردند٧٦( صفحه ۳۷ )سخندان فارس( سال ششم )برستم دهم تخت و گنج و کلاهنشانمش برجای کاووس شاهچو در دشت مر رخش را یافتندسوی بند کردنش بشتا فتندچو رستم بدیدش کیانی کمندبیفکند و سرش اندر آمد به بنداسدی طوسی در شان روح میگوید : ـببیندت و وینه ن ورا روی نیستکشد کوه و هسنگ يك موی نیستیعنی او ترا می بیند و تو او را نمیتوانی دید :گاه حرف متحرك را ساکن میکرده اند : ـبشادی همه جان بر افشاندندبر ان پهلوان آفرین خواندند۳ : در آخر اسم و فعل الف زائد می آورند . فردوسی در محاربهٔ سيامكبا دیو می گوید .سيامك بر آمد برهنه تنابیا ویخت با پورا هر یمناو در تعریف ماه میگوید : ـبه سی روز گیتی به پیما یدادو روز و دو شب روی ننمایدا٤ : در هر اسمی که میخواستند الف جمع الحاق میکردند . فردوسی رستم رادر مرگ سهراب تسلی میدهد : ـکه درمان این کار یزدان کندمگر کاین غمان بر تو آسان کنداگر همتر باشد مرا سالیانبخدمت به بندم کتر بر میانه : در کلمات مختوم به الف و واو ـ یا ـ الحاق میکردند : ـکزاویست پیروزی و دستگاههم او آفریننده مهر و ماه٦ : بعض كلمات مخفف مانند : ـ زرو پر و غیره را مشدد نموده اند . اسدی طوسیدر حمدی گوید : ـیکی ز ر بفتش دهد خسروییکی شا ر ها با نقش هند ویچو خورشید آن چادر قیر گونبدرید و از پرده آمد برون۳۷( صفحه ۳۸ ) کابل ( شماره اول و دوم )موا ابر گشت از بخور عبير بخنديد بم و بناليد زيربیازم يکی بوستان چون بهشت که خندد ز خوشی براردی بهشتکه ای بر تر از کژی و کاستی بهی زان فزايد که تو خواستیدر ابیات فوق زر و دريد و بم و خوشی و گژی مشدد استعمال شده و ازينقبیل است تشدید در مژه دم و سم اسپ را دنب و سغب و در را اندر و اندروناستعمال کرده اند فردوسی میگوید :درآمد خروشان دران دشت جنگ بچنگ اندرون گرزه گاو رنگیل نامور پور دستان سام بیازی مر اندر نیارد بدامفلك گر بزیر سحاب اندر است و گر زير پر عقاب اندر استمپندار کواز پی کار تو به بند خطا و ثواب اندر استاگر بدکنی کیفر خود بری نه چشم زمانه بخواب اندر استدر ایوانها نام بیژن هنوز بزندان افراسیاب اندر استگاهی در کلام ( بر ) زیاده می آید :بره بر گو پیلتن را بدید زد دست و تیغ از میان برکشیددر - با - و - بي - و - برا كثر الف زائد می آورند .ا بی او نباشیم در جنگ شاد همه رزم ما گشت اکنون چوبادابر باره جنگجوشی سوار همی رفت و میگفت با دیو سارچنان و چنین و چون او را چوپان و چوبین و چوو هشیار و دانشمند را هشیوارو دانشومند میگفته اند . فردوسی : -نبرده نژادی که چوبین بود نهان کردن از من چه آئین بودکه گردی بخوبی ندیدم چنوی بدان یال و آن کفت و آن رنگ و بویدر عوض نزد و نزديك ؛ بر استعمال کرده اند . فردوسی : -۳۸( صحفه ۳۹ ) سخندان فارس ( سال ششم )فرستا دمش زر و گوهر بسی بر ما در ا و بدست کسیاینچنین الفاظ بسیاری درین طبقه شیوع داشت که بعضی از آنها در طبقه دوم متروك وبعضی بطور قلت استعمال میشده مثلا : -ویژه ـ و ـ مر ـ اکنون عوض آن ویژه ـ خصوصا میگویند لیکن مر گاه گاه استعمال میشود اما ویژه بمعنی مرد پاك سرشت متروك است .همی را قدما بکثرت در آغاز فعل آورده و ازان معنی استمرار میخواسته اند ایدون هم ایدون اکنون عوض آن ـ حالا ـ میگویند . فردوسی از زبان رستم وقتیکه بسراغ رخش خود در شهر سمنگان رفته میگوید : -در ایدون که رخشم نیا مد پدید سران را بسی سر بخواهم بریدایدر ـ او در متروك شده وعوض آنها اینجا و آنجا مینویسند .کردن بمعنی ساختن بکثرت استعمال میشده فردوسی در شرح حال هوشنگ میگوید : -بفر کیئی نرم کرد آهنا چو خود و زره کرد و چون جوشناجهان را که بر بیهده کرده اند ترا نزیبی بازی آورده اندبودن و بود وغیره مشتقات آنرا بحذف و او استعمال کرده اند واحیاناً در نثر نیز بحذف و او امدهيك امروز ا ما بیاید بدن وزان پس هین رأی رفتن زدنمرا بخت روشن بیدار است بوی خرم و دانما تند ر ستخلاصه الفاظ بسیاری در قد ما مستعمل بوده که بمرور زمانه متروك شده و لفظ دیگری جای آنرا گرفته و ما چندی از الفاظ متروك را با عوض هر يك از الفاظ مستعمله در ذیل مینگاریم و اکثر آنها در کلام فردوسی و اسدی آمده .الفاظ متروك الفاظ مستعمل درعوض آنهابوشاسپ ( در طبقه دوم متروك شده ) خواب رؤیا۳۹( صفحه ٤٠ )کابل( شماره اول و دوم )آذرگشسبصاعقه برقساوخراجنیودلاور دلیر شجاع وغیرهازیرزیراازدر :شائسته سزاوارتراشطمع توقعدژ آگاهسهمگین خشمنالكزکاناز خود رمیدهستیخراست بلندسفتدوش كتفکازگیاه علفتوانخمیدهویرحفظ کردن از بر داشتنتوشتوانائی تاب طاقترستخاك كردشیر اوژنشیر افکنعنان کاشتنعنان گردانیدنآفرین کرددعا کرد ثنا گفت ستائش کردنمازش بردمراتب عجز و نیاز بجا آورد .اینچنین بعض تراکیب در قد ما طوری مستعمل بوده که اکنون متروك شدهیا قلت پذیرفته وازا نجمله است قلب ترکیب توصیفی واضافى وفك٤٠( صفحة ٤١ ) سخندان فارس ( سال ششم )اضافت و زیادت کلمۀ رابطه پیش از علامۀ جمع در فعل و ترخیم اسماو حذف ( پور ) از بین دو اسم و حذف و ابدال بعض حروف در بعضکلمات مانند آزاده سر - و - جهان پهلوان - در قلب ترکیبتوصیفی و اضافی و رخان شان در فك اضافت و داشتند ـ در زیادت رابطهپیش از علامۀ جمع و نيرم در ترخیم نریمان و زال سام در حذف پور از بیندو اسم یعنی زال پور سام و پیران سرا در حذف و ابدال بعض حرف که در اصلپیرانه سری است .مثال فك اضافت از کلام فردوسی : -بكا يك سران رانگه کرد و دید ز شادی رخان شان چو گل بشگفیدمثال زیادت رابطه پیش از علامۀ جمع : -بزرگان و پیغمبران خدای بزیر زمین داشتند جایمثال حذف : -کرا آمد این پیش کامد مرا که فرزند کشتم به پیران سراناتمام٤١اولاد و جرائدالهلال - بقلم والتر يتكينترجمهٔ غلام جیلانی خان جلالآیا بهتر نیست که اولادها جرائد بخوانند ؟جواب این سوال : بلی بهتر است هر گاه والدین آنها هم اشخاصی باشند کهبمطالعهٔ جراید عادت داشته باشند . ولی چقدر افراد از والدین میدانند که جرایدرا چطور باید خواند ؟ گمان میکنم يك فی صد از انها موجود نخواهد شد که جرایدرا باشروط لازمهٔ آن خوبتر خوانده بتواند . ازین جهت بر ما لازم است که کیفیتمطالعهٔ جراید را قبل از انکه با ولادها اجازه دهیم به پدران شان بیاموزیم، زیراحل این مشکل قبل از اولاد برای پدران لازم تر است .شاگردانیکه بيك تربیه صحیح تعلیم میگیرند یومیه ۱۵ دقیقه از وقت خود رابرای مطالعهٔ جراید تخصیص داده آنرا بايك مطالعهٔ سطحی بسرعت میخوانند .تلامیذیکه دارای تعلیم و تربیهٔ اوسط باشند در هر روز از وقت خود بقدر نیم ساعتبغرض خواندن جراید وقف مینمایند زیرا خواندن این نوع شاگردان نظر بفریقاول سست تر و قدرة انتخاب موضوعات و خبرهای لازم خواندن در آنها ضعیف ترمیباشد . اما شاگردان تعلیم سطحی وغیر ذهین در مطالعهٔ جرائد نهایت زمانطویلی را صرف میکنند گرچه اکثر موضوعات مهم ازین فریق شاگردان فوتمیشود ولی نسبت بدیگران از مطالعات جراید بیشتر متاثر میشوند پدر دانای کهمیخواهد در میدان خواندن جراید بقدمهای اولاد توجه نماید در پیش خود٤٢( صفحه ٤٣ )اولاد وجرائد( سال ششم )دو مشکل جوره مشاهده میکند زیرا مشارالیه نه از شروط خواندن واقف خواهد بود و نه او استعداد و ذوق پسر خود را خواهد فهمید . پوشیده نیست که جرائد بزرگ عالم در تلخیص خبرها و اطلاعات تازه و مقالات سبك مخصوص و معینی دارند و در تعیین عنوانات چنان مهارت بسزائی بروز میدهند که خوانندگان بسیار چیزها را از روی عنوانها فهمیده میتواند . مثل معروف است ( کتاب از روی عنوان خوانده میشود ) در انجا بر خوانده لازم است که در خبر ها تعمق نموده قبل از انکه باولاد خود راجع بآن بهترین هدایات لازمه بدهد اول خود از خبر ها بمذکور معلومات گرفته آنچه در خور خواندن و موافق حالش باشد برای خود تعیین کند .ممکن است ما بغرض خواندن و مطالعه جراید مبادی ذیل را قرار دهیم . مقدمتاً ینست که در هیچ حال از احوال منع اولاد از خواندن جراید مناسبت نیست تا گمان نکنند که در آنها خبرهای طبع شده که برای آداب مضر و خواندن آن برایشان جایز نیست . و مانند این القای خطر در اذهان اولاد فکر غیر صحیح را تولید نموده تنها همین نظریه کفایت میکند که والدین برای اولاد خودشان خواندن جراید را مباح قرار دهند . در انجا جراید فکاهی وجود دارد که بخواندن آن اولادها در بین سن ١٢ و ١٥ سالگی خوش میشوند حال آنکه مطالعه آنها مضر هم نیست . امثال این جراید لازم است باولاد ها اجازه داده شود تا بخوانند ، زیرا همچو جراید در لوح ضمیر آنها بدون آنکه ملتفت شوند چیزهای را غرس میکند که دارای فواید زیاد میباشد . و بعد از مدتی پدرهایشان میبینند که در ذهن اولاد ها بحیث مجموع افکار و مبادی خوبی تربیه شده ، و اگر پدران در خواندن جراید فکاهی بر خلاف میل اولادها ممانعت ورزند اولاد بالضروره آنرا بد می بینند وازان متاثر میگردند .( صفحه ٤٤)کابل( شماره اول و دوم)اکنون آنچه عادةً در جراید طبع میشود تحت غور قرار میدهیم . آیا بر موضوعاتمخصوصیکه بشئون معاشقه و جرایم و خودکشی ها و امثالها رابطه دارد چطورراجع باولادها قرار گذاریم؟ آیا اولادها را از خواندن و تعمق در اطرافآنها منع کنیم و یا میتوانیم آنها را از مطالعه همچو قسمتهای جرا ئد بترسانیم؟شك نیست که محو گردانیدن همان مقالات اخباری هم از جرائد ممکن نیست.لاآن اولادها - مانند افراد بالغند . یعنی آنها نیز همان قسمتهای جرائد را میخوانندکه آنرا مهم تصور کنند . در ینمورد تجربه بمادرس داده که آنها غالباً بخواندن اخبارجرایم و فجایع و افتخارات و امثال آن توجه نمی نمایند. زیرا آنها بر خواندناین قسمتها خبرهای لهو و لعب ومقالات تربیه بدنی وحصص مفیده متنوعه راترجیح میدهند و هرگاه خبرهای بعض جرایم را هم مطالعه کنند بر انها طورسطحی گذشته راجع به تفصیلات و جزئیات آن آنقدر ها ملتف نمی گردند لهذابرای پدر ها لازم است که اولاد ها را حتماً از خواندن همچو حصص جرائدمنع نکنند زیرا اگر منع شدند بالضرور در خفیه و علانیه بخواندن قسمتهای مذکوربا تفصیلات لازمه آنها مایل گردیده آنها را به تعمق زیاد مطالعه میکنند درینباره سکوت بهتر است' و هرگاه کدام پسر از پدر خود تفصیلات بعض از همینقسمتها را پرسان نماید در انحال هم برپدر لازم است که پسر خود را ازجواب محرومنسازد تا همان لاجوابی پدر را پسر در غیر محلش تعبیر و ترجمه نکند و ضرر نداردکه پدر بنوعی از تفصیلات آن به پسر شرح داده از نتائج بدآن هم با او صحبت نماید؟مشکل مطالعه جراید برای اولاد ها در زمانی شدیداً واقع میشود که بسن١٢ برسد. درین زمان پدر دانا پسر خود را در مطالعه يك اخبار همیشه زیرمراقبت میگیرد و معلوم میکند که مشارالیه کدام چیز اخبار مذکور را ازروی٤٤( صفحه ٢٥ ) اولاد و جرائد ( سال ششم )ذوق مطالعه میکند در انحال در شرح قسمتهای مفید با پسر بطوالت صحبت مینماید و تفصیلات آنچه بحال او مفید نباشد اعراض میکند وقتیکه چندی باین اسلوب عمل شد بعد از آن در نفس پسرهمان طریق پدر عادت میگیرد وخود در مطالعه وعدم مطالعه جراید حکیم ثابت میشود .مثلاً مشکل خوراکه باب و مصارفیکه زندگی امروزآنرا تقاضا مینماید تحت غور باید گرفت زیرا هیچ اخبار نیست که در اطراف اینموضوع بحث نکند . پدر حکیم در مطالعه این قسمت با پسر خود شرکت جسته از اسباب وتاثیر وتفصیل آن با فرزند صحبت مینماید . هکذا راجع به خبر های تجارة وعوامل رواج وکساد آن با پسر داخل مباحثه گردیده باین وسیله مبلغی را برای معلومات او می افزاید.همچنان در بارۀ موضوع هوا بازی که بیشتر بحال اولاد ها مفید و بآن اهمیت میدهند با پسر صحبت باید نمود ، جراید بهترین آموزگار اطفال است که در نهاد آنها شجاعت و اقدام ترزیق نموده از فهمیدن خبرهای لوایغ پیشهٔ هوا بازی دارای یکنوع حماست میگردند .در اینجا دیگر موضوعات بسیاری وجود دارد که تحت حصر نمی آید و خواندن آن برای اولادها دلچسب است دانش اجازه میدهد که بخواندن آن اطفال تشجیع شوند . گاهی لازم می آید که اطفال بجمع و ترتیب و حفظ خبر های مسلسل جراید مامور گردند خصوصاً همان خبر هائیکه باحصاء ات مفیده مشتمل است تا عندالحاجت ازان استفادهٔ علمی نمایند . پدر دانا میداند که امثال این خبرها در حقیقت ذخایری است علمی که هر پدر باید اولاد خود را جانب کسب معلومات مذکور تحریص کند زیرا اینها درسهای مکمل تهذیبی است که فائده آن از فواید کتب درسی شاگردان کمتر نمیباشد .٤٥( صفحه ٤٦ )کابل( شماره اول و دوم )نفسياتبقلم اوديل شبردترجمه جناب جلالیخوشيهای فراموشیناموس تعادل بشری برد و مسئله بزرگ تذکر و نسیان بنا یافته . وقتیکه انساننمیتواند احیا نا تمام آنچه از حوادث سرور آور را بیاد داشته باشد همچنان مشار اليهبسيار چيز های حزن آور را هم فراموش میکند . آنهائیکه بسبب داشتن ذاکرهٔپست بدبخت شده اند بعوض آن خدای تعالی حوادث خوشی آور جدیدی را با نهاانعام میفرمايد باين حيث هر گاه يك حادثه را فراموش کند دیگر حوادثی با نهارو برو میشود که در بهجت حیاتی شان بیفزاید .لازم است ما فرا موش نسازیم که نسیان مانند ـ تذكر ـ يك از وظايف دماغاست، و انسان نمیتواند چیز برا بیاد آرد تا که چیزها را فراموش نکند، زیرا بایددماغ از بعض مشاهدات و یاد داشتها خالی شود تا جای آنرا مشاهدات و یاد داشتهایدیگر اشغال نماید . در واقع ذاکرهٔ انسان چنان يك آله است که فراموشی هم بوسيلهٔآن صورت میگیرد . علم پسیکولوجی براین تأکید میکند که بهر اندازه که ما جهتبیاد آوردن فکر میکنیم بهمان درجه برای نسیان هم مجبور به تفکریم . پوشیدهنیست بزرگترین نویسندگان بسیار بیاد می آرند و بسیار فراموش میکنند .و بزرگترین شعرا و موسیقی دانان بقدریکه از یادداشتهای خود استفاده مینمایند بهماناندازه از فراموش کردگی های خود هم استعانت می جویند . ممکن است ما دماغانسانی را بدرختی تشبیه کنیم که اشکال مشاهدات و محسوسات و یادداشتهابمنزله برگهای آن میبا شد زمانیکه همان برگها پیر میشود قبل از انکه دیگر برگهای٤٦(صفحه ٤٧) اولاد و جرائد (سال ششم)سبز و تازه جای شان را اشغال نماید زرد میگردد و می افتند و فراموش میگردد. انساندارای چنان میل غریزی است که فراموشی اشیا را بآسانی دوست دارد چه. برایانسان از تذکر یادداشتهای که آنرا یادداشتهای بدفاسد ساخته باشد بهتر اینست که خیروشر را با هم یکجا فراموش کند.شخصیکه بطبیعت نسیان متصف باشد اولاً خودش و بعد از ان دیگران با او بدهشتمی افتند. علمای نفسیات میگویند همان چیزهائیکه در ذهن این شخص میباشد از انچهانسان قوی الذاکره بخاطر خود داشته میباشد کمتر است، ولی عدم انباشتگی افکاردر دماغ او برای این شخص موقع میدهد که باید بحفظ همان افکار و حقائق توجهتامی داشته طوری آنرا می شناسد و بیاد داشته میباشد که مانند او بسیاری هانمیدانند. زیرا وقتیکه شخص مذکور راجع بافکار مذکور با شما صحبت کندبچنان تفصیل و بیان ازان سخن می راند که انسان از ان بدهشت می افتد. امثالاینطور اشخاص در افاده مطلب بامردمان چنان کمک مینمایند که از افکار شاننمیتوان صرف نظر نمود. ازین جهت رفقای او همچو آدم را بهترین مردمان خوشبیان و ظریف و خالص الوداد می شمارند. و ضرورهم ندارد که مردمان چیزی رافراموش کنند اما اگر این فراموشی شامل یادداشتهای درد ناک و غمناک گردددران برکت است. نه تنها این طور فراموشی بلکه تکرار یادداشتها گرچه خوبهم باشد اخیراً بملال می انجامد، بعضی از علما میگویند «هر گاه یاد داشت ها همچنانبرای همیشه در ذهن انسان باقی بماند خوبترین آنها نیز ملال آور و تأثر انگیزاحساسات ثابت میشود».در حیاة بسیار چیزها است که انسان دوست دارد آنرا فراموش کند، بلکه٤٧( صفحه ٤٨ ) کابل ( شماره اول ودوم )از حسن نصیب آنرا از وقتی تا وقتی فراموش می سازد از قبیل غمها ، درد ها و آلام . در انجا بد بختیهای می باشد که انسان نمی تواند باصلاح آن قادر شود ، لهذا در مقابل آن بهترین تعزیه اینست که انسان از ان فرار کند و آنرا فراموش سازد . بعضیها این نوع فرار را ضعف و بزدلی تصور مینمایند . ولی قوه مرد مثلیكه در حركت و نشاط ظاهر میگردد در سکون و طمانینت نیز بهمان درجه است . شخصيكه زره و اسلحه خود را ازوقتی تاوقتی از خود دور میکند در بسالت خود از همان كسیكه بازره و سلاح می خوابد کمتر نیست .در فراموشی چنان لذة است كه از لذة تذكر كم دانسته نمیشود . در حالیكه نویسنده این سطور افكار خود را تحریر و تدوين مینماید بارها از پنجرة اطاق بیرون میبیند تا باین وسیله روزگاری را که در جای معینی اثنای کشت زار ها وجویبارها و مناظر سر سبز و خرم بسر برده بیاد آرد : این یاد داشتها برای نویسنده چنان فرحت آور ثابت میگردد مثلیکه خیالی نبوده عين حقیقی باشد : مگر او بعضی تفصیلات همان دیدنیها را فراموش نموده در انحال قوه ياد داشت وقوة نسيان با هم یجکا در دماغ به تمام موافقت و سازش اثر و عمل مینماید .همچو یاد داشتها از بهترین نوع یاد داشتها میباشد زیرا انواع دردناك را از نظر نسان می پوشاند و آنچه خوشی آور باشد بر و مكشوف میدارد چقدر شیرین است که انسان در اثنای لحاظ کردن حوادث گذشته به بعض چیز هائيكه مصدر فخر و شرف باشد رجوع نماید زیرا مانند اینطور یاد آوریها از حیاة ماضی بعينه سعادت است .شخصیکه از ضعف ذاکره شکایت دارد فرض كند او مردی است قوی ذاکره پس برای چنین شخص در هر قدم از قدمها دیدنیها و مناظریکه بوسیله آن٤٨( صفحه ٤٩ )اولاد و جرائد( سال ششم )جانب ماضی متوجه میشود جلوه مینماید در الحال این دیدنیها در دماغ اویادداشتهای شیرین را هم تلخ میسازد. هرگاه يك حادثه خوب را یاد کند بهمراهآن صدها حوادث المناك بيادش می آید زیرا مع الاسف در زندگی حوادثغمناك نسبت بحوادث فرحت آور بیشتر است . لهذا در صورتیکه بدترین حوادثخیالی نظر به خوبترین آن زیاده تر باشد فراموشی هر دو نوع از حوادث خسارهگفته نمیشود. و اگر شخصی در ذاکره خود قوی باشد تنها در بدست آوردنیاد داشتهای مفرح رنج و زحمت زیادی خواهد کشید لهذا باید گفت که نسیانبرای انسان نه تنها برکت است بلکه طبیب بزرگ و برای تشفی زخمهای دلهایگانه دوی مجرب است . و هر گاه انسان قدری انصاف نمايد البته بیاد نسیانمجسمه و یادگاری بر پا خواهد داشت٤٩( صفحه ٥٠ )کابل( شماره اول ودوم )خون انسان و جوترجمه جناب ملك الشعرااستاد کیمس بارگروفت انگلیس از متخصصین فیزیالوجى میکوید : دماغ انسان برخون حاکمیتی دارد و او را بر تحمل از عوامل گرمى و سردی هر قدر شدید وسخت هم باشد توانا مى سازد لکن دیگر حیوانات سفلی چنین نبوده وحکم ناموس تطور بدان رفته که هرکدام در منطقه ملائم بطبع خودش نشو و نما یابند. ناموس انتخاب طبیعى هم مساعدت نموده معیشت هريك را مناسب باقضاى مسکن تهیه میدارد. مثلا خرس دربلاد سردسیر وفیل دربلاد گرمسیر گذاره دارند. اینچنین سائر حیوانات بمرور ایام بامسکن خویش خوگرفته ونسل آنها روز بروز بر تحمل ازعوامل مسکن بیشتر قوى میشوند چنانکه بدیگر جا گذاره نمیتوانند. مگر انسان طوری که گفتیم ازسببی که دماغش حاکم برخون اوست برسخت ترین عوامل گرمى وسردی یکرنگ و یکسان تحمل وطاقت دارد.نشو و نمای کوه هاتازه ترین نظریات عملی درنشوونماى کوه آلست که رجود کوه را ازتقلص قشر زمین میدانند. و تقلص از برودت تدریجى نواة کرۀ ارضی پیدا میشود. دکتر تیرا ازمتخصصین جیولوجى امريكا میگوید: کوه همالیا واقع درشمال هندبهمین گونه پیدا شده وعمر این کوه نسبت بدیگر کوها خوردتر است ولی بااینهم سال عمرش کمتر ازصد ملیون نیست.حرارت باطن زمینمتخصصین میتوانند حرارت باطن زمین راببطریقۀ بسیط حسابى وعلمى اندازه نمایند این حرارت بمقیاس فارنهایت ازهر(١٦) درجه یکدرجه زیاده میشود. عمیق ترین(صفحه ٥١) اولاد و جرائد (سال ششم)مخرج زغال سنگ در عالم مخرج کیلنکورت انکلتره است. درجه حرارت در دهانه آن بمقیاس فارنهایت ٤٨ و بعمق (٤٠٠) یارد (٧٠) درجه است. و چون عوامل فشار و خلاف آن وقاعده زیادت حرارت که از هر (١٦) یارد یکدرجه میگویند اعتبار شود میتوان حرارت باطن زمین را بر اعماق مختلفه اندازه نمود چنانکه عمق چشمه گرم از درجه حرارت آبش معلوم میگردد.سرو کهن سالدر یکی از قرای هنود آمریکا که از شهر اوکسا کا واقع مکسیك چند میل مسافه دارد درخت سروی است بسیار کهن سال چنانکه داکتر فان شرنك پس از تفحص و تدقیق علمی عمر این درخت را چهار هزار سال میگوید یکبار سی سال پیش هم در پی تحقیق عمر این درخت بر آمده و همین قدر اندازه کرده بود.در يك جانب این درخت یکدرخت سرو دیگر هم سر برافراخته و عمرش از هزار سال کمتر نیست. بلندیش ١١٧ قدم میباشد لکن بلندی سرو چهار هزار ساله به (١٤٠) قدم میرسد.۵۱فن تاریخنگارش جناب محمد قدیر خان تره کیاسارت : این کلمه که اکنون در نزد همه مقبوح است و حتی جمعیت کارگری بین المللی قیوداتی جهته رفع آن وضع کرده است در قرون اولی در زمره امور عادی و احیاناً یکی از وسائل اقتصادی بوده چه ارسطو که یکی از معروف ترین و زبده ترین فلاسفهٔ یونان بوده آوازهٔ حکمت و تبحر او تمام دنیا را فرا گرفته فلاسفه او را استاد اعظم خطاب میکنند در یکی از آثار فلسفی خود که تحت عنوان : «سیاست» نوشته بود اسارت را نتیجهٔ حس منفعت خواهی انسان دانسته مشروع تصور میکند (۱) موضوع اسارت در تمام مدنیت یونان یکی از اعمال عادی بوده هیچ حس منافرتی بآن قائل نمی گردید و بعد از انکه مدنیت یونان سقوط کرد و همان مشعلی که در یونان میدرخشید خاموش شده در ماورای بحیرهٔ سفید پر تو افگند چه مظالمی نبود که باسرای بیچاره وارد نمی گردید و چه تراژدی (۲) های از ان ها ترتیب داده نمی شد و هم چنان بود در قرون وسطی و دورهٔ فودالیته (ملوک الطوائفی) !حتی در ادواریکه صحنهٔ اروپا جولان گاه سینورهای متعدد و بی حسابی بود غیر از اسارت شخصیه که ارمغان قرون اولی دانسته میشد یک نوع اسارت دیگری هم که آنرا اسارت ارضیه نام میگذاشتند. رونما شد این اسارت طوریکه از نام آن فهمیده میشود بالای زمین های مزروعی بوده مالکیت متغلبین را تا بمدتی بر آنها افاده میکرد ؟(۱) صفحه ۱۰۱ تاریخ فلسفه مؤلفهٔ آبه یارب (۲) درامه های غم انگیز٥٢(صفحه ۵۳)فن تاریخ(سال ششم)بهر صورت ما در اینکه نظریات ارسطو در بارۀ اسارت چطور بود و رومی ها چرااسرا را شکنجه مینمودند کاری نداریم ؛ صرف چیزیکه ما را وارد بحث درینزمینه کرد این است که میخواهیم نشان بدهیم چطور يك تعبیر كه در يك زماندارای يك نوع اهمیت با احیاناً مقبولیتی میباشد در زمان دیگر بدو دور جلوهمیکند ؟ چه امروز اگر اوضاع اسارت وبرده فروشی را در پیش گاه يك شخصلایعقلی عرضه داریم بد تلقی میکند در حالیکه در ان وقت آن را مشروع میدانست،رویهمرفته نه باید ذهنیت امروز را که درین موضوع وجود دارد زائد از حد لزومتقدیر کرد و نه ذهنیت آن وقت را تنقید زیرا هر عصر اقتضائی دارد و هر رژیمچه سیاسی چه اجتماعی در تحت شرائط معینی که مقتضیات حیات اجتماعی آن راایجاب میکرد بروی کار میآید و اشخاصیکه در ان محیط زنده گانی دارند از هر فرقهو طبقۀ که باشند خواهی نخواهی محکوم همان اوضاع بوده شرائط و ایجاباتآن را گردن می نهند؛ و چون اوضاع آن وقت یونان همین امر را ایجاب میکردو ارسطو هم فردی از ان ملت بود لهذا هیچ کس را حق خورده گیری بران استاد بزرگ نیست.مفهوم عائله در ادوار مختلف :در بحث بالا مسئله اسارت را از نقطهٔ تاریخ دیده مدلول آن را در دوره هایمختلفهٔ حیات بشر مطالعه کردیم ؛ اينك درين قسمت از قدیم ترین ادوار تاریختا عصر حاضر عائله و مفهوم آن را زیر مطالعه میگیریم :اکثری از علمای اتنوگرافیا واجتماعیات متفق اند که در ادوار اولیۀ تاریخهمین مفهومی را که ما اکنون از عائله استخراج میکنیم کلمۀ Clan کلان افاده میکرد؛گر چه کلان به تعبیر آن وقت معنی عائله را داشت اما اگر انسان از پیکر لطیفی( صفحه ٥٤ ) کابل ( شماره اول و دوم )آن منصرف شده جنبه مادی مذکور را زیر مطالعه بگیرد می بیند که کلان ماهیتاًاختلاف بسیاری با عائله امروزی دارد چه امروز ما وقتی کلمه عائله را بزبانمیآریم هم در ذهن خود ما و هم در مخیله کسی که این کلمه را از دهان ما میشنود؛زوجین اطفال صغیر : بچه و دختر تجسم میکند اما کلان يك كتلة زيادی از اهالی رادر بر میگرفت ؛ این است که جهة توضیح مطلب وضعیت نفوسیه آن از یکی از مقالاتدور کایم عالم اجتماعی فرانسه ترجمه و تلخیص کرده می شود :« کلان Clan عبارت از يك جمعیت افراد است که یکی دیگری را از اقارب خوددانسته خود را منسوب به توتم Totem واحدی میشمارند ، و اینکه توتم چیست ؟یکی از اصناف نباتات یا حیوانات است که تمام افراد کلان تصور میکردند از انحیوان یا نبات زائیده شده اند و یا به عبارۀ دیگر خیال میکردند اجداد ایشان راخدای تعالی از سینه آن حیوان یا ریشۀ نبات بیرون آورده است ازین جهةمنبع مذکور را يك منبع مشترك و واحدی برای خود شان میدانستند و اگر فرضاًتوتم ایشان گرگ میبود تمام افراد منسوب بهمان کلان گمان میکردند از نسل آنمیباشند و اگر احیاناً توتم کدام درخت خرما می بود خیال میکردند ایشان همهمولود همان درخت خرما اند رویهمرفته صفت ممیزه کلان را توتم تشکیل میداد ( ۱ )این اوضاع در تاریخ های قبل از اسلام یعنی در ادوار جاهلیت در عربستان بکثرتدیده میشد و اکثری از قبائل عرب در ان وقت بعضی از عناصر طبیعی را توتم خودمیشمردند و این مسئله از اسمای قبائل مذکور بخوبی مبرهن میگردد مثل : قبیلهٔبني اسد و قبیلهٔ بنی نمر و قبیلهٔ بنی کلب وقبیلهٔ بنی دئل و امثال آن ؛ این اوضاعاکنون هم در اهالی بومی استرالیا و سرخ پوستان امریکای شمالی جاری است و( ۱ ) ترجمه و تلخیص از مقاله معنون به ( تهی فیجور ) دور کا لیم عالم اجتماعی فرانسه .٥٤( صحيفة ٥٥ )فن تاریخ( سال ششم )اگر چه در اقوام متمدن افریقا فعلاً این وضعیت وجود ندارد اما وقتی علمای اجتماعو اتنوگرافیا اوضاع فعلی اهالی مذکور را با آثار باقیۀ قبل آنها زیر مطالعه میگیرندهمه متفق القول میگویند که این شکل عائله تا چندی قبل در افریقا وجودداشته است .علما بعد از انکه تاریخ قدیمۀ ملل را یگان یگان زیر تدقیق در میآورند بایننتیجه میرسند که اصول کلان و توتم يك حادثۀ عمومی اجتماعی است که تمام اقوامو ملل دنيا يك مدتی بآن سلوک نموده اند .کلان که عدۀ افراد آن به صدها بلکه هزارها نفر میرسید مانند يك عائلۀ امروزهدر تحت يك نوع شرائط اقتصادی ، اجتماعی دینی زیست نموده تاهل را با افرادداخل کلان خود حرام قطعی می شمردند زیرا میگفتند در صورتیکه تمام افراد کلاناز يك منشأ باشند پس حس احترام مانع میشد در مقابل افراد دیگر خود باشتهایجنسی پیش آیند ؛ این حس باعث بوجود آوردن قانونی در بین آنهاگردیده بود موسوم به Exogamie آگزوگامیا این قانون که معنی آن( تاهل از خارج ) میباشد هر فردی از افراد کلان را مکلف مینمود تا با افراددیگر به حس احترام و برادری یا خواهری پیش آمده عنداللزوم همسر و شريكحیات زنی را از کلان های دیگر به تاهل خود برگزیند (۱) ازدواج در نزدانسان های ابتدائی در داخل کلان ديناً حرام Kabou دانسته میشد زیرازن و مردی که در داخل يك كلان در تحت عنوان توتم واحد زندگانیمیکردند دارای مناسباتی شبیه به مناسبات خواهری و برادری عائله های عصرحاضر بوده است .(۱) ترجمه و تلخیص از مقالۀ ( فره زه ر ه ) منطبعۀ مجلۀ رسمی فاکولته الهیات ترکیه٥٥( صفحه ٥٦ ) کابل ( شماره اول و دوم )این شکل عائلوی که عدداً زائد از صدها نفر بوده در تحت عنوان کلان و قوتم واحدی میزیستند رفته رفته کوچکتر شده بشکل عائله های امروزه درآمد (۱) گرچه شکل کلان از روی عدد مبدل به شکل عائله های امروزه شد اما باز هم از نقطه نظر حقوقی دارای امتیازاتی بود که نمی توان آن را با عائله های معاصر طرف تطبیق قرار داد چه در آن عائله ها مفهوم قریبت به عائلۀ غیر از مفاهیمی بود که امروز ما از کلمه اقارب در فامیل ها میگیریم مثلاً ما امروز در زندگانی فامیل نیا بر اقتضای غریزه حب ذات (۲) هیچ فرق وتفاوتی در بین اولاد ذکور واناث قائل نشده هر دو را تاسن رشد بطور مساوی اهمیت داده در تربیت آن ها میکوشیم و ایشان هم بسائقه همان روابط وعلائق خدادادیکه طبعاً آنها را باوالدین وصل میکند در برابر پدر و مادر بطور تساوی اظهار اطاعت و انقیاد واحیاناً حرمت و صداقت مینمایند ؛ این وضع دوام میکند تاسن بلوغ و بعدازان هم با اینکه هر دو مالك مطلق نفس خود می شوند معهذا در برابر والدین همچنان محتاطانه و محترمانه سلوک مینمایند گویا درین وقت بجز همان تقسیمات و مراتب حقوقی که شریعت در اموال موروثه والدین بنام ترکه و میراث قائل شده و آنهم خالی از يك سلسه حکمت های بالغه خداوندی نیست دیگر از جنبه معنویات تفاوتی وجود ندارد و ازین جاست که اولاد بهرسنی که برسد باز هم قومیت و نسب والدین بالاخص والد خود را دارا میباشد ولی در عائله های قدیم چنین نبود چه اولاً فرق فاحشی در بین اولاد ذکور و اناث وجود داشته اکثراً اولاد اناث را در حكم يك مخلوق متوسطى بين انسان وكائنات سافله حساب میکردند دوم بر خلاف این مسئله که امروز اولاد زیاده تر از قومیت مادر قومیت پدر خود را حائز می باشد در آنوقت اولاد نه به توتم پدر بلکه منسوب به توتم مادر میبود مثلاً اگر زنی را از قبیله بنی اسد به زوجیت(۱) ترجمه و تلخیص از عالم وفيلسوف اجتماعی تورکيه ضيا كوك آلپ بك منطبعه مجله تتبعات ملی چاپ استانبول (۲) حب ذات غریزه ایست که انسان را وادار به تاهل نموده بنای عائله ها را میگذارد .٥٦( صفحهٔ ٥٧ )فن تاریخ( سال ششم )مردی در قبیلهٔ بنی کلب وارد میکردند اولاد آن ها به عوض اینکه بایستمنسوب به قبیلهٔ بنی کلب میبود بالعکس خود را از اعضای قبیلهٔ بنی اسد حسابکرده روابط او با قبیلهٔ مذکوره بیشتر میبود ؛ سوم امروز وقتی یك خانمرا از فامیل او جدا کرده به زوجیت شخصی در میآرند آن خانم از عائلهقدیم خود مجزا شده در داخل عائله جدید از اعضای دائمی عائله دانستهمیشود ولی طوریکه مادهٔ روایت میکند و البته صحت و سقم آن خبر هممربوط بآن ها است .این مسئله در مصر قدیم چنین نبود و هر فردی از طبقهٔ اناث از روز ولادتتا زمان موت منسوب بهمان فامیل اولیهٔ خود بوده ازان جدا نمیشد چه در مصر قدیمدر آوان سلطنت فراعنه تزوج بین خواهر و برادر جائز بوده است چنانچه خانمهای فراعنه افتخار میکردند که هم خانم شاه یعنی ملکهٔ مصر و هم شهزاده خانمبودند ( ۱ ) در همین سلسلهٔ تحولات و تبدلاتی که در اوضاع حقوقی ، اجتماعینفوسی عائله ها رو میداد دورهای عجیب و غریبی رونما شده از قبیلحاکمیت امهات ( مادر شاهی ) و حاکمیت ابوت ( پدر شاهی ) و غیره که تفصیلآن ها زیاده تر از وظیفهٔ يك مقالهٔ فن تاریخ منوط به مباحث اجتماعی میباشدازین جهته از تفصیل آن ها صرف نظر گردید.نتیجه :طوریکه از مطالعهٔ اوراق بالا فهمیده میشود عائله تا وقتی از اوضاع بدویتکه آن را اصول کلان گفتیم بدورهٔ معاصر رسید چندین مرحله را پیمود کهاز نقطهٔ نظر يك نفر مورخ دارای اهمیت بس زیادی است چه وقتی یك نفر مورخ( ۱ ) ماخوذ از کتاب تاریخ زنان مؤلفهٔ جلال نوری .٥٧( صفحه ٥٨ ) کابل ( شماره اول و دوم )تاریخ مینویسد و عادتاً در مقابل همین اصطلاح که ما آن را کلان نوشتیم و اکثریاز قاموس نگاران آن را به قوم یا عشیره ترجمه میکنند گیر کند آن راعادتاً قوم خواهد نوشت در حالیکه این ترجمه نه از نقطه نظر قاموس نگارو يك نفر سیاح و غیره بلکه از عينك يك نفر مورخ و مدقق حیات اجتماعیغلطی غیر قابل جبرانی است که مرتکب می شود زیرا اگرچه کلان از رویعدۀ نفوس و تعدد ذکور و اناث هم سر ؛ که عادتاً زوجین گفته می شود منظرۀيك قوم یا عشیره را دارد اما از روی عادات و اخلاق و روابط و علائق و قوانین دقیقو اجتماعی که آن را در بالا مطالعه فرمودید غیر از يك عائله وسیع و بزرگ دیگرمفهومی ندارد و ازین جهة اگر در تاریخ قبل از اسلام عربستان به کلمۀ بنی اسدبرمیخوریم و آن را عشیرۀ بنی اسد ترجمه کرده بخیال خود قومی به مفهوم امروزی خطورمیدهیم غلطی فاحشی است که در تعبیر این کلمه مینمائیم و یا اگر در جائی بهتعبیر اگز و گامیا بر میخوریم و از معنی سطحی آن استدلال میکنیم که فلانقوم از اصول تاهل از خارج کار میگرفتند و از فلسفهٔ پیدایش این قانون اطلاعنداشته باشیم تصور میکنیم این اصول شاید برای تسکین نائرهٔ شدید . . . . بودهکه افراد داخل عشیره آن را جبران کرده نمیتوانستند؛ هم چنین است تمام مبادیاتحیات اجتماعی که باید در تعین علل و موجبات و لزوم پیدایش آن قدری درنگو توقف کرد و شاید بی مورد نباشد اگر گفته شود که حل تمام این گونه قضایامنوط بعلم بوده مورخ را هم لازم است در تمام علوم اجتماعی و علوم معاونۀ آندارای يك رشته معلومات کم و بیشی باشد تا بمدد آن در روح ملل قدیمهنفوذ کرده حقائق را از مدلول صحیح کلمات و لغات آن بیرون آرد .انتها٥٨در موقع افتتاح سناتوریوم نسوانج ۰ ع ۰ ج والاحضرت صدراعظم صاحب و ع ۰ ج ۰ ا ۰ نشان والاحضرت سردار شاه ولی خان غازی وکیل وزارت حربیهبا کابینه محترم وزرا و هیئت اطبا و عده از مامورین وزارت صحیه در موقع افتتاح سناتوریوم نسوان[BLANK PAGE]از طبع سالك كابلادبیاتوصف كابلدر صد سال قبلبرهى مغبچه كفت مرا كى ترا ز اهل رهى هرم آكابل آخر چه كه دیدن دارد دو طرف شهر و میانه دریاچون جداول همه جا انهارش اندر ان صنجه فتاد است بجادر ذوايق بخصایص آبش هست نعم البدل آب بقارسد از عطر شمیمش بمشام نکهت نافه آهوی خطاشق بشق قلم افتد هر دم التیامش دهد از بكه هواخاك پاكش كل كل خیز بود روح آن را بچه روح فزاباغ آن رشك كلستان ارم شهر آن جنت فردوس نماسبز و پر كل چمنش چون طاوس وطنش نيز در اوطات عنقاهست هر مدعیا بانهایش بهر كم كرده رهان راه نماشاه و شهزاده كه دیدن نتوان از تلالؤ سوی شان چون بیضاشده از فرط جواهر هريك پر شكوفه چوننهال از دیبادافع ظلم و ستم را غم هند لـ معدن فيض و كرم كان عطا٥٩( صفحه ٦٠ )كابل( شماره اول و دوم )خان و خانزاده افغانيهجملگی شیر كش و پیل فگنشال پشمینه كشمير بسردختران شان همه حوری رویترو برو ناشده بر آن چون زلفجمله معقول در اطوار سلوكاهل كابل چو صباح صادقجانب محكمه شو دورش بینقاضی و مفتی و شیخ و خواجهدیدن شاهی و مساحان نیزچه اطبا كه دران يونان استمعظم الهند خراسان مقطعگر بخواهی رهی از ماو منیمثل شاهين و هما پر وا كنجام از پیر خرابات بگیرفي المثل رستم ثانی بوفاهر یكی صف شكن وصف آرادو بر از جامه زر تار قباپسران شان همه غلمان سمامیبرد كاكل این دل زقفابلكه مطبوع زپیر و برنادم نیارند زد الا ز صفاصدر كالبدر چو انجم علماواعظ و محتسب امر قضامیدهد روی تر ا باحكماچون فلاطون و ارسطو دانامظرف البر فريق النماپی من آ تا بحصار بالاداخل ميكده شو بی پرواسرمگیر از قدم اهل سخاهر كس اندوخته از وی چیزیسالك آموخته الله وكفى٦٠( صفحه ۶۱ ) ادبیات پښتو ( سال ششم )زماری شعراثرطبع جناب امین الله خان « زمرلای »نن اختردی که ئی ګوری پښتنو کښ چه څرګندئی پټ مطلب کی په پښتوکښپه پښتو ژبه کښ راز د مردی پټ دی هر پښتوژبی پښتوخواردی په مرو کښهر ملت په خپله ژبه ژوندن کاندی که نه! کله حسابيږی په ژوندو کښپښتو پاتی د تور ز نو پښتنو ده که پښتون وی دا به نه پریږدی په مرو کښڅوك چه نلری خپل کور به بل شی څه شی که هر څووی، ناست په لوړ و بنګلو کښښه کای دبل سړی که څوك په تن کړی دی به پټ سی دعالم په پیغور و کښکه پښتو ژبه ژبیره ده هم خوږه ده د ساهوګفتار معلوم وی په مریو کښلوړو غرو کښ که استیږی پښتوژبه لوی کانو نه دی پراته په لو یو غرو کښتول سړی دعا لم روزی خپله ژبه راسه وروره ځان حساب کړه په سرو کښای افغان خپله ژ به ستا جو هر دی تا مبدل خپل جوهر دی په ایرو کښوی هسی بی خبرئی له خپل درنه چه پر دوپسی لاهو کړه ځان ابو کښ« راورټی» د قواعد لیکی دژ بی ته خبرنه ئی د ځان په ورځو شپو کښ« مستر» د په ادبیاتو کښ کر اوکړی ته کړیږی د پر دیو په و دو کښهمدغه فخر د بس دی « زمرلای » چه لمړی ویناد وکړه په پښتو کښ٦١رحمت بدخشی و دیوان اونگارش جناب سید قاسم خان رشتیادرین هیچ جای شك و شبه نیست که در اکثر ممالك شرقی، هر قدر بتاریخ معاصر نزديك تر شده میرویم، به قلت مآخذ و معلوت بیشتر دو چار میگردیم و در جستجوی حقائق با پردۀ ضخیمی از ظلمت مواجه میشویم. مخصوصاً دورۀ یکقرن پیش بر خلاف انتظار بحدی تاريك و مبهم بنظر میرسد که بجز از ذکر بعضی وقائع عمده و اسم رجال درجۀ اول، از باقی حوادث و عاملین آن که هريك در حد ذات خود اهمیت زیادی را حائز و دانستن و شناختن آن ها برای آیندگان خیل لازمی است، ذکری نمیتوان یافت. علت این کیفیت نیز، بجز از خاموشی چراغ علم و ادب و سقوط ذوق واقعه نگاری دران عصر، چیز دیگر نخواهد بود. پس امروز وظیفۀ فرزندان حساس وطن است که در راه روشن ساختن تاریخ مملکت عزیز خود، بویژه همین دورۀ یکقرن اخیر، جداً کوشش نموده بمجردیکه کدام معلوماتی درین رشته پیدا میکنند، بلادرنگ در پی تحقیق و تکمیل آن برآمده، هر اندازه اطلاعاتی که جمع آوری میشود، در پیشگاه هموطنان خویش تقدیم نمایند - تا دیگران در اطراف معلومات مزبور، جستجو و کنجکاوی بیشتری کرده، در نتیجه تاریخ مملکت رفته رفته روشن و تکمیل شده. مفاخر ملی وطن که منافع بیشماری از آن برای حیات آیندۀ ما متصور است، از هر ناحیه زنده و آشکار گردد.روی همین نظریه، بنده میخواهم ذیلاً شرح کوتاهی راجع به یکی از شعرای شرین کلام، يك عصر پیش (اگر چه بکلی گمنام نیست) تقدیم نموده، منتظر و امیدوار باشم که ارباب ذوق به تفصیل و تکمیل آن از کوشش خودداری نخواهند فرموده:۹۷( صفحه ٦٣ ) رحمت بدخشی و دیوان او ( سال ششم )مختصر شرح حال شاعر :اسم او رحمة الله ، پدرش میرزا اسماعیل از يك خانواده نجیب ، خواجه زادهبوجود آمده ـ مسقط الراس پدرش قریه ورسج بدخشان است كه امروز همبهمین اسم بحيث يك علاقه داری مربوط حكومت درجه سوم فرخار ، وحكومتمزبور از توابع حكومت کلان بدخشان ، جزء ولایت قطغن و بدخشان می باشد.خود رحمت ، در زمانیکه خانواده اش بفیض آباد ( مرکز حالیه حکومت کلانبدخشان ) هجرت کرده بود ، در حدود سنه ١٢٨٠ هجری قمری (۱) تولد شد.از بدو طفولیت بزیر تربیه پدرش كه مردی فاضل ودانا بود قرار گرفتو علوم معموله زمان را از او آموخت ، چون بسن ١٥ سالگی رسید ، طبعشبسوی شعر و شاعری متمایل گشته ، باین سمت متوجه شده ، در عین حالیکهآثار شعرای سلف را مطالعه میکرد ، خودش نیز بنا بر ذوق و قریحه سرشاریکه داشت ، شروع به غزل سرائی نمود ـ در ٢٥ سالگی ، باثر عدم مساعدتزمان و مكان واستقبال ناموزون معاصرین ، که عموماً در چنین دوره هایانحطاط ذوق ادبی ، برای صاحبان قریحه شعر و شاعری رخ میدهد مجبور بهترك فيض آباد و خاطرهای عزیز و مناظر بدیع آن گردیده ، به قندوز رفتو بخدمت میر مراد بیگ حاکم قطغن (۲) منسلك گردید و وی ، او را بنواختو عزت فرمود. چنانچه باثر پرورش مشارء الیه قریحه سرشارش به طغیان آمداشعار زیادی گفت و دیوان خویش را مرتب نموده و مدت چند سال در آنجااقامت داشته، سپس به بدخشان بازگشت و تا آخر عمر دران جا بسر برد ـ(۱) تاریخ صحیح تولد شاعر معلوم نیست - عدد مزبور از روی مقایسه تاریخی تخمین گرفته شده .(۲) میرمراد بیگ موصوف درقت آمدن اعلیحضرت امیر عبد الرحمن خان از بخارا بکابلیعنی در حدود سنه ۱۲۹۷ ه ـ ق حاکم قطغن مقرر شده بود٦٤( صفحه ٦٤ )کابل( شماره اول و دوم )متاسفانه تاریخ فوت او معلوم نیست حتی در باب اینکه بکدام سن ازین جهانرفته است نیز معلوماتی در دست نداریم !دیوان او : آثار این شاعر طوریکه اشاره رفت . در فیض آباد جمع آوریو بصورت دیوانی ترتیب یافته ، اما مدت درازی بصورت خطی باقی بود . ، فقطقسمتی از مردمان صاحب ذوق شمه از آن را بخاطر داشته ، در مجالس برایتفریح و تمثیل می خواندند ـ تا آنکه در یکی از محافل ، بحضور اعلیحضرتامیر عبدالرحمن خان ذکری از آن بمیان آمده بحاضر کردن دیوانش امر فرمودندچنانچه پس از ملاحظه پسند خاطر اعلیحضرت موصوف واقع گردیده بطبع آناراده شاهانه صادر گردید و فرزند بزرگ شان یعنی اعلیحضرت امیر حبیب الله خانشهید که دران وقت ( سردار کلان ) لقب داشتند، بامتثال امر ملوکانه مأمور شده ،بعالیجاه سردار گل محمد خان مهتمم چاپخانه دارالسلطنه کابل امر نمودند تا در طبعدیوان رحمت بدخشی اهتمام ورزیده ، به نهایت زیبائی و خوبی آن را چاپ کنند ـهمان بود که میرزا شیر محمد خان « خوشنویس » ( مرحوم ) که اسم شان در کابلمشهور است ، بنوشتن و میرزا محمد یعقوب خان « مخلص » ( مرحوم ) که علاوهبر خطاطی شاعر شیوائی نیز بودند ، به تصحیح و تردیف آن موظف گردیدندو دیوان موصوف در شهر شوال سنه ١٣١٢ هجری قمری در کابل بترتیب موزونو صحیح و بخط نستعلیق بسیار قشنگ و زیبا طبع گردید . این دیوان مشتمل استبر ١١٢ صفحه که از آن جمله ٨٢ صفحه عبارت از غزلیات رحمت و باقی آن متضمناشعار مختلفه از قسم مثلثات، مخمسات مستزادها وصنا ئع لغز و اشعار اردو و غیره وغیرهمیباشد و در اخیر دیوان چند کلمه مبهم راجع به شاعر و موجبات و صورت طبعنوشته شده است اما امروز دیوان چاپی مذکورهم خیلی کمیاب بوده .( صفحه ٦٥ )رحمت بدخشی و دیوان او( سال ششم )فقط خال خال در کتب خانه های ارباب ذوق یافت میشود (۱)اسلوب شاعر :رحمت در غزلیات خود، بیشتر سبک شعرای معاصر بخارا و فرغانه را که سر دستهٔ آنها « امیر عمرخان » والی فرغانه میباشد، بکار برده ـ اما با وجود این از استقبال دیگر شعرای سلف یعنی متوسطین و متاخرین و منسوبین سبک هند ( بویژه مکتب بیدل ) وغیره هم فرو گذاشت ننموده است، چنانچه غزلیات حافظ، کمال خجند، ابن حسام، صائب، محتشم، واقف، بیدل و غیره و غیره را بتکرار استقبال کرده که میرساند که شاعر مطالعات عمیقی در آثار اساتذه داشته است، آنچه در اشعار این شاعر زیاده تر جلب توجه میکند، همانا ذوق مفرط او است به صنائع شعری تقریباً سراپای دیوانش را تحت الشعاع خود گرفته و ازین معلوم میشود که شاعر طبع متجسس و تنوع پسند داشته ـ صنائع لف و نشر، قافیتین، چار در چار سه در سه، پنج در پنج و غیره و غزلیاتیکه دران لب بلب نمیرسد و یا الفاظ آن نقطه ندارد و لغز و غیره و غیره آنقدر زیاد است که در دیوان کمتر شاعری نظیر آنرا سراغ میتوان کرد. لیکن رحمت در استعمال اکثر ازین صنائع بمثل اغلب شعرای صنائع دوست مضمون را هم از دست نداده و کاملاً فدای صنائع نساخته است در غزلیات این شاعر بدخشی عشق و لا قیدی آمیخته بنظر می رسد اما جنبهٔ تصوفی هم دارد. تعجب در ین است که در تمام دیوانش مدح دیده نمیشود حتی میرصادق بیگ را هم ثنا نخوانده و یا اینکه قسمت های مدح عمداً در وقت طبع از دیوانش کشیده شده ؟(۱) دیوانیکه بدست نگارندهٔ این سطور افتاده، متعلق به کتابخانه دوست گرامی جناب عبدالرحیم خان مدیر تشریفات وزارت دربار شاهانه میباشد که مطابق ذوق خوبی که بشعر و شاعری دارند دیوان مزبور را بمن عاریت داده اند « رشتیا »٦٥( صفحه ٦٦ )کابل( شماره اول ودوم )خلاصه رحمت بد خشی با در نظر گرفتن انحطاط ادبی که در عصر او بر مملکت ماطاری شده بود، یکی از بهترین شعرای متاخر افغانستان بشمار رفته ، شایسته آنستکه نام و آثارش زنده کرده شود و اولاد وطن بنظر تقدیر آن را ملاحظه نمایند.نمونه کلام شاعر : ذیلاً چند غزل آبدار از دیوان او را انتخاب کرده ، برایمعرفی کردن نمونه کلام و اسلوب او تقدیم خوانندگان عزیز مینمائیم :به تتبع غزل مشهور ( بهار) بیدل .از می آشامان درین موسم خبر دارد بهارزرد روئی چون کشد در دهر هر کس منعم استدر زمین از سیلی باد خزان افتاده امهمچو بلبل محشر صد شور و افغان گشته استغنچه دل تا تبسم کرد میبالد بخودآتشفشان چمن گل نیست ای بلبل شنونیست سنبل اینکه رحمت در گلستان دیدهز آنکه خود بر کف ز نرگس جام زر دارد بهاراز سفید و سرخ نقدی در کمر دارد بهارکاش همچون سبزه ام از خاك بر دارد بهارحسن گلرنگ ترا مد نظر دارد بهاراز نسیم خندۀ گل بال و پر دارد بهاردر نفس پنهان یقین میدان شرر دارد بهارآه حسرت چونکه دایم در جگر دارد بهارباستقبال محتشم کاشانی :ترا گر شکر نطق ای پریر و در دهان لرزدنمی یابد دلم در حلقه آن زلف آرامیاگر یکبار اندازد نگه از قهر آن برناببازی گر رود آن شهسوار ناز در میدانبکشن گر خرام آرد قد محشر اساسش رااگر برطاق آن ابرو نگه اندازد ای یاراننگارد خامه ام گر نام آن ناز آفرین رحمتز شرمت طوطیان را در سخن گفتن زبان لرزدبلی آرام نبود مرغ را گر آشیان لرزدز بیمش آسمان تا دامن آخر زمان لرزدسرم چون گوئه بر دست او کر صولجان لرزدسهی چون شاخ نسرین تا با یام خزان لرزدهلال عید مانند قزح در کهکشان لرزدعطارد را قلم از شرم من در آسمان لرزدباستقبال کمال خجند :گفت سوی گل مبین آنسیمبر گفتم بچشمگفت اکحالت رسد بر عرش گفتم چون کنمگفت اشکت چیست می بین گفتمش یاقوت گونگفت بر خورشید هم ده کن نظر گفتم بچشمگفت خاك راه ما خود را شمر گفتم بچشمگفت رنگین کن ازین هم بیشتر گفتم بچشم٦٦( صفحه ۶۷ ) رحمت بدخشی و دیوان او ( سال ششم )گفت مهرم را کجا جا داده گفتم بجان گفت در عشقم کنون بگذر ز سر گفتم بچشمگفت محزونی چرا گفتم که از یاد رخت گفت پس خون گریه کن ای بیخبر گفتم بچشمگفت خالم چیست گفتم من سویدای دلست گفت نی نی نقطه نور بصر گفتم بچشمگفت چشمم دین و دل می برد گفتم که بجان گفت جان دادی دمی بر ما نگر گفتم بچشمگفت میگن گریه بر خاك درم گفتم مدام گفت با مژگان بروب این خاك در گفتم بچشمگفت رحمت جای من داری کجا گفتم بدلگفت نی نی به ازین بر گو دگر گفتم بچشمباستقبال صائب : -زبس من وحشت ایجاده باشد هیچ آرامم کند شوخی بسان چشم آهو در نگین ناممنسازد صیدخود مرغ دل وحشت پرستم را فلك ار گردش چشم پری گر میکند داممچو موی چینی از یاد نگاه سرمه آلودی فغان میخواستم از دل برآرم سوخت در کاممزیاد قامت شوخ قیامت جلوه نیرنگی چو طاوس گلستان غرق گشته اند اممنگار شعله بالای بگفتا میکشم زارت خوش آنروزی که این آغاز انجامد بر انجاممخمار آلوده سرشار صهبا ساز ایماق برد مهر تا با خمیازه ایجاد لب جاممجواب آنغزل این باشدی رحمت که صائب گفتنگین را در فلاخن می نهند بی تابی ناممغزل بی نقط :در دهر اگر همدم دلدار مدامم در آه والم وصل همه کرده حراممدر دهی مرا داد ملك ملك دو عالم دادم همه را در ره دلدار کراممدر طره طرار مده راه دلم را رحم آر که آلوده در درد دواممدلدار مرا در الم و درد در آورد دلدادم و دلدار کرم کرد مراممرحمت گل و مل حاصل دو لعل دلارامکو وصل که دلدار دهد حاصل کاممغزل ذوقافیتین : -تا کشود آن سیمتن از کاکل تا تار تار از کمال کفر من روئید از زنار نارتا بکی بندی تو بر قتل من مسکین کمر رحم کن دامن کشان مگذر تو بر اغیار یار٦٧( صفحه ۶۸ ) کابل ( شماره اول ودوم )از خدایتک تازگردی سینه صد چاک چاک بی نداری جز ستم اید لبر مکار کارتا توانی جاده فقر ایدل محبوس بوس همچو شیطان بر منه بر دوش استکبار بارگر نمائی در چمن یکبارای گلروی روی تا بروز حشر ما ندعند لیب زار زارگر بیائی جانب این رند درد آشام شام تا ابد گردد رخش از باده گلنار نارنخل محرم گرخزانشد ازغم ابگردون دون باغ عیش خوبرویان را تو برخوردار دارمدعی را گر درحمت بر محمود ازا کرام رام داد چون منصور بر وی دولت دیدار داروله ازغزلیات شاعی :بیتو اشك لاله گون از دیده من میچکد وه چه یاقوتی زکان دل بدامن میچکددر هوای بغیه پیراهنت ایبیمثل رشته اشك هر زمان ازچشم سوزن میچکدهرکه بلبلان دید درگوش تو درازشوق گفت شبنمی از برگه گل گویا بگلشن میچکدشرح غمهای ترا در صفحه آرایم اگر خون زچشم خامه در وقت نوشتن میچکدآب حسرت از دهان شیشه ای نازآفرین چون بری ساغر بلب هنگام خوردن میچکدرحمت از حسرت شیرینی نظمت مدام اشك چشم نکته سنجان تا بمردن میچکدمثلت به تتبع ابن حسام ( که بیشتر به اشعار رومانتيك امروز شباهت دارد )گفتم بطبیب عشق من بیمارم شبهای دراز تا سحر بیدارمبر کوی دواصبا به به نبض من نهاد ازره لطف گفتا مرض ترا عجب پندارمهرصبح و مسابرگوی مرا که محبوب نرسیست تا از دل خسته ات شود اظهارمای زار گدابر درد توهی دوا ندارد سودی جز شربت وصل یارای هشیارمبشنو تو زمارو پیش نگار خویش گودرد دلت اظهار نما و گوی ای دلدارماز بهر خدارحمی بنما بحال زارم زکرم عمریست زدرد دوریت تا کارمایجورلقارفتم بر آن نگار کردم اظهار گفتم که خدا برایم یرخسارمرحم آریا۶۸(صفحه ٦٩)رحمت بدخشی و دیوان او(سال ششم)باناز و ادا و غمزه سویم آمد خندیده بمن گفت جگر افگارمچونست ترااز درد فراق من تو رنجور شدی بر حال تو میزد ترحم آرمبر خیز زجاای رحمت خسته از تماشای رخش جان یافت شفای تازه زان دیدارمتاروز جزامستزاد: -ای برده دل از دست همه شاه و گدا را بنواز خدا را تومن بی سر و پارابا چشم سیاهی با ناز و نگاهیچین چین شده بر رویتو تا جعد معنبر قدری نبود يك سر مو مشک ختاراای خسروی خوبان در پیش توماهیترك مژه خونریز چسان گوی نباشد برداشت از روی غضب تیغ جفا راا یعاشق محزون کج مانده کلاهیچون نقش قدم منتظری در سر راهت گاهی چه شود بگذری از ناز نگاراایشوخ ندانی با این سر راهیدر آتش و آبم بنگر سوز و گدازم جز آه و سر شکی نبود مونس ما راچون شمع شبستان اینست گواهیاز خرمن ماه رخ پر نور تو خورشید دزدیده هلال آیدش آن لحظه نگاراگر خوشه ستاند همچون پر کاهیرحمت بکن اظهار تو مانند کمالش ای ریخته سودا یتو خون دل ما رابر گو زره عجز بی هیچ گناهیاشعار مصنوع :یازده بیت کرده ام تحریر که ندارد درین زمانه نظیرهمچو قفل طلسم بسته در ست کی گشاید اهن صغیر و كبیرخواهم از ذوفنون که بکشاید از ره فهم و دانش و تدبیر٦٩( صفحه ۷۰ )کابل(شماره اول و دوم )دریاب بیقراری دل خسته غمینرای کسی وقوف ندارد زحال منفریاد کز ندارم ازاغیاردقت کن که سرندای یاربا گوش هوش بشنو کفتارسرگزشت کسی بیک یاروہ که از یاد زلف عنبر ب و ف ا ریغ هستم محنت شب تارکاشن بخرامی سومین رخ ب خ ش ب و روزم بناله با من زاردر دلم هشت دیدن تو ه ه س ه ه سم نیست دیدن گلزارهست و رناله ام ترحم ک ن ا ر میدان ندارم ای دلداردل بخم داده تو بسته اماز دلم چشم سر باز کن هچون ودود هوا رود هر زن جبر زبان یک شم نرودتبا رقیبان همیشه همدموای از چشم باین بیداددر خانه میخوا هم برای تفریح خاطر خوانند گان عزیر ، همین معمارا بمسابقه قرار بدهمتا ذوا تیکه میل داشته باشند ، بحل آن مبادرت و نتیجه را بانجمن ادبی اطلاع بدهند که درشماره های آینده نشر گردد « رشيا »۷۰ادبیات پشتوقسمت (۲)در قسمت اول این مقاله از تقسیمات اشعار منطقی و تعلیمی که آنرا به ۹ بخشاز هم سوا میکند ذکر کردیم (۱) بعد ازان در ذیل قسمت اول تقسیمات ارسطوکه آنرا هروهيك (فخر وحماسه) میگویند به تطبیقات اشعار عربی و پشتو پرداختمدرین قسمت باز به تطبيق ماده اول مذکور یعنی فخروحماسه یا هروئيك اشعارعربی و پشتو را در معرض مقایسه در آورده ذيلاً با يراد و توضيح مطالب و تحليلآن می پردازیم.پارچه اول :بعد از آنکه عساكر صيليبيون ، قدس و سواحل شام را از تصرف مسلمینانتزاع نموده اخيراً نورالدین محمود زنگی با پیروان صلیب در بر و بحر بمجاهداتپرداخت ، این نابغه حرب و سیاست در اغز جنگ خطابه جامعی را بعساکراسلام تلقین و تزریق نمود درینجا چون تطویل مقال از مسلك مقاله ما نیستبنا بر آن از تحریر خطابه مذکور صرف نظر نموده تنها بذکر قسمتی از اشعار(۱) تقسیمات ار سطو نسبت بشعر منطقی از کتاب ( ٤ ) فلسفه قانون فكر ، منطق » (ص٩٦ - ٩٧ ) مولفه فاضل نوبخت ماخوذ است ، علاوه در اثنای تحریر این مقاله برخی دائرة المعارف ها ودواوین اشعار عربی و پشتو وبعضی کتب تاریخ و ادب تحت مطالعه و استفاده است که در پایان مقالهاز تمام آنها ذکر خواهیم نمود عجالة در خلال نگارش مضمون هر گاه بذکر كتب و صفحات آنهم پردازیم موجب اطناب است با این از تذکر واقعات و اسامی گویندگان ناگزیریم که موقع بهموقع بآن اشاره رفته و خواهد رفت ( جلال )۷۱( صفحه ۷۲ )کابل( شماره اول و دوم )حماسى القيروانى شاعر و نویسندۀ معروف عرب که بافتخار فتح انطا كیهو شکست فاحش دشمن و قتل يك نفر سردار نامی جانب مقابل سرودهاستشهاد و اکتفا میرود :هذ العزايم لا ما تدعى القضب و ذى المكارم لاما قالت الكتبو هذا الهمم اللاتی متی خطبت تعثرت خلفها الاشعار والخطبصافحت یا ابن عماد الدین ذروتها براحت للمساعی دونها تعبما زال جدك يبنى كل شاهقة حتى بنى قبة او تا دها الشهباغرت سیوفك بالافرنج راجفة فواد رومية لكبرا منها يجبضربت كبشهم منها بقاصمة اودى بها الصلب و انحطت بها الصلبطهرت ارض الاعادى من دمائهم طهارة كل سيف عند ها جنبمطلب :این جرئتها از همان قسم عزایم نیست که بدون لحاظ نتیجه تنها دعوی و اشتهار آن مطلبباشد همچنان دارنده مکارم عالی مردی نیست که از صفحات مدونه کتب فهمیده شود، بلکهاین اولو العزمیها از همان قبیل است، هر گاه در امور خطیر بظهور برسد بدنبال آناشعار و خطابهای زیادی نثار میگردد ــ ای پسر عماد الدین ( خطاب به نور الدین )تو به نیروی زحمت خود بهمان ذروۀ بلند سعادت ، مشرف شدی که بدون زحمتميسر شده نمیتوانست ، جد تو ( اشاره بعز الدین زنگی است که در اثنای محاصرهرحبه شام فوت شد ) همیشه بطرح اساس چنان بنای شامخی مصروف بود کهمیخهای آن از شهاب ثاقب تهیه دیده شده بود ، همچنان تیغ شجاعت تو با اراجیف۷۲اعلیحضرت همایونی در بند سر خاب لوگر[BLANK PAGE]( صفحه ۷۳ )ادبیات پشتو( سال ششم )افرنج چنان رول مهمی بازی کرد که از ان ضمیر روحیة الکبری در پرش است!.تو چنان يك شجاعت مدار دشمن را از هم بشکستی که بسبب آن طریق مسنونروشن و صليب انحطاط پذیرفت. سرزمین تجاوز شده را از خون متجاوزینبقسمی پاك کردی که در صورت عدم آن هر شمشیر شجاعت لکه دار بود .زمانیکه متجاوزین از ضعف سلاطین مغلیه استفاده نموده چنان دست تعدی درازنمودند که افاغنه وشخصیت مغل های هند هم از ان مصئون نماند اعلیحضرت احمدشاهکبیر در اثر این گونه تجاوزات با عساکر افغان دریای سندرا عبور نموده در میدانخونین و تاریخی ( پانی پت ) با تمام عساکر متحده متجاوزین مصاف و در نتیجه،انها را شکست فاحش داد باین تقریب برهان خان شاعر افغان بافتخار فتحجنگ مذکور اشعار حماسی ذیل سروده است :احمد شاه بادشا په غوره و ویلهدغزا په نيت خمه له کابلهپشنی مغلی لاند کری کفارودا خبره می په زړه و کرزید لهیا به ننگ د پښتانه بیرته په ځای کرمیا به بایلم ککری پری باند خپلهداتک په سین ئی دوه پله تیار کړلبادشاه پریوت به مانجه ئی میشته کولههر سپاهی ئی تر پنځو تنو کم نه وهدروټاس د بټی بی جنک واخستلهمحامخ سو جنگ ئی خین کره میدان کښدوه رخا ئی تو پخانه و چلولهسمند خان ، مومن خان دواره شهیدان شو واحمد شاه د زر، ئی ستن و نیرولهاوه ورځی وه تیاره بیار نائی شوهدباهو ز غره ئی په وینو و لړلهمرتهی په لو رد غم ناری سوری شوید پښتون توره ئی هله و منله۷۳( صفحۀ : ٧)کابل(شمارهٔ اول و دوم)مطلب :احمد شاه با با بايك همت اولوالعزمی و غرور ملی اعلان کرد ، من بعزم جهاد از کابل حرکت میکنم ـ زیرا فجایعیکه مردمان متجاوز بالای افغانها و مغل ها اجرا کرده اند مرا برین وادار ساخت که درین مرحله از کثرت تاثر یا نام و ننگ باستانی افغان را بجا و یا سر خود را مردانه وار درین راه فدا سازم بنابران بر دریای سند دو پل بست و ازان با قشون خود عبور نموده بمقام مانجه اتراق نمود . هر فرد از قشون احمد شاه غازی از پنج نفر کم نبود یعنی میتوانست با پنج نفر بجنگد ـ حصار روتاس را بدون محاربه تسخیر کرد و زمانیکه با دشمن روبرو شد در میدان صاف بجنگ شروع و توپ خانه ها را بهر دو جناح یا بهر دو طرف بر علیه دشمن بغرش درآورد ـ درین میدان سمند خان و مومن خان (دو نفر جنرال افغان) هردوتن شهید شدند که شهادت آنها احمدشاه را نهایت اندوهگین ساخت ـ مدۀ هفت روز آتش محاربه مشتعل و فضا تاريك بود بعد ازان افغانها غالب وزره بزرگترین راد مرد مقابل را بخون آلوده گردانید ـ در کشور مرته ناله های ماتم و فریاد بلند گردید و مردمان آندیار مطیع شدند .پارچه دوم :در اثنای محاربهٔ که با قشون مغربی جوهر و قوماندان معروف و متعرض المعز الدین الله فاطمی آغاز میکند ، حسين بن بهرام مدافع شجاع مملکت مصر بافتخار شجاعت خود رجز ذیل می سراید :زعمت رجال الغرب انی هبتها فدعی اذا ما بینهم مصلوليا مصر ان لم اسق ارضك من دم يروى ثراك فلا سقانى النيل٧٤( صفحه ٧٥ ) ادبیات پښتو ( سال ششم )مطلب :تصور میکنند مردمان مغربی که من مملکت راه کنایه از مصر بآنها رایگان خواهم گذاشتبلی این تصور شان وقتی میشود حقیقت پیدا کند که خون من بریزد و در مابینآنها پامال باشد ، ای مصر هر گاه من سرزمین ترا از همان خونیکه سرزمینتو از ان سیر آب شده میتواند آبیای نکنم ، نوشیدن آب نیل تو برای من گوارانخواهد بود وبمن آب نه نوشاند .عزیز خان وعضاخیل در وقت محاصره هرات با فتخار شرافت وشجاعت وزیریار محمد خان افغان وشهزاده کامران حماسه ذیل می سراید :ځندی د بیا استمانه سری دی پاس په هرات دویر ناری دییار محمد غپ کړ په لشکر باندی میدان ئی اور کو په غجر باندیکامران وی را سه یار محمد ورورهته ئی بچان ز موږ له خپله کورهخدای دی رسوا لری چه تاته منید پښتنو توره ، سپاه نه منیموږ نه یا فتح یا کفن بویه رونځ ده ، ساتنه دوطن بویهغیرت څرګند کړه په خنجر باندی یار محمد غپ کړ په لشکر باندیمطلبای گردون امر و ز باز کفارهای تورنگ خون دار دمکر بطرف غرب ما غوغای ماتمبرپاست ؟ یار محمد بار دوي افغان خطاب نمود و گفت می باید میدان جنگ را بالای٧٠( صفحه ٧٦ ) كابل ( سال ششم )متجاوز آتش ساخت – وكامران گفت : برادر من يار محمد ! تو عيناً از خاندان ما ئىكسيكه شجاعت ترا و شمشير و سپاه افغان را تحقير ميكند خدا و نـدا و رارسوا گرداند ، امروز برای ما يا فتح ، يا در كفن آرميدن بايد ، روز ابتلا همين استكه ما بايست از وطن خود پاسبانى كنيم ، پس براى شما چنين سزاوار است كه همتو غيرت را باستعمال خنجر ثابت گردانى و از جانب وطن مدافعه كنى ، بنابرانيار محمد بقشون « قرمانده » اور » داد تا مدافعه كنند . . »پارچه سوم :بمناسبت فتح و انتزاع انطاكيه از تصرف رومی های قسطنطينه ابيوردی شاعركبير بافتخار حر بی سليمان غازى حماسه ذيل را با يك طمطراق شاعرانهسروده است .لمعت كناصيته الحصان الاشقر نار بمعتلج الكلثيب الاعفرفتحت انطاكيه الروم التي نشزت معا قلها على اسكندرمطلب :در اثنای مهاجمه و مقاتله بازد حامگاه غبار آلود محار به آتش شعله ور شد كه مانندستاره پيشانى اسپ كرنگ برق می زد يعنى « آتش هجوم به پيشانى اسپ كرنگ ممدوحشباهت داشت كه با هم تو ام در میدان جنگ برق مى زدند » و يا بوسيله آن خر منجرئت اعدا در گرفت و همان انطاكيه روميكه جبال بلند و مغار های مرتفعآن بروى اسكندر كبير سد امتناع كشيده او را د چار زحمت ساخته بودفتح گرديد .آوانيكه اعليحضرت امير دوست محمد خان مرحوم بعد از انجام يك محاربه(صفحه ۷۷) ادبیات پشتو (سال ششم)شدید دشمن را شکست فاحش داد، بمناسبت آن نورالدین شاعر مشهور افغانباشنده علاقه پشاور بافتخار شجاعت قشون و فتح میدان معرکه مذکور اشعارحماسی ذیل سروده است :چاو بل چه دوست محمد غازی سنبال شه بکابل کیچاویل چه دوست محمد امیر راووت خی غزالهفوجونه ورسره دی بری ورکړی ذوالجلالهپر ورغی اکبر لکه سور اور د سنگر خوالهدشمن ئی شرمنده په مخ کښ تښتی بی سنبالهټینگ کړئی اسلام کلمه دال که په منگل کی(۱).........مطلبمیگویند دوست محمد خان غازی در کابل برای جهاد تهیه گرفت .بلکه از کابل حرکت نموده عازم جهاد است ، ای خداوند که مالک عظمت وجلالی او را فاتح و مظفر گردان زمانیکه اکبر خان غازی با افواج جسور خودسنگرهای دشمن را بآتش هجوم و حمله شجیعانه خود در داد دیگر جانب مقابلدر برابر او تاب مقاومت نه آورده با خجالت تمام و بدون نظم فرار مینماید بلیدوست محمد خان ذاتی است که اسلام بوجود او استحکام پذیرفته و در مقابل کلمهطیبه سپر حمایت در دست داد .(۱) از جناب فاضل عبدالله خان افغان نویس که بدادن بعضی پارچه های حماسی پشتو با ما كمكنموده تشکر میکنیم.۷۷( صفحه ۷۸ ) کابل ( شماره اول و دوم )پارچه چهارم :نابغه ذبیانی اشعر شعرای مخضرمین بافتخار استقامت شجعان ملی عرب که انها همبا حریف تا آخرین رمق حیاه مردانه جنگیده اند چنین گوید :لا عیب فیهم بید ان سیوفهمبهن فلول من قراع الكتائباذا استنزلوا عنهم للطعن ارقلواالى الموت ارقال الجمال المصاعبلهم شیمته لم يعصها الله غيرهممن الناس والاحلام غير عواذبمطلب :در آنها هیچ عیب و کوتاهی وجود نداشت حکایت از ممدوحین شاعر« بجز انکهشمشیر های شان از بس برعلیه جمعیتهای دشمن استعمال شد از کار ماند و در تیزیدم آنها پریدگی ها احداث گردید ـ در حالیکه از اینها بجنگ نیزه با دشمنمصاف دادند مقابل بهمان سرعتیکه اشتران خسته یا « آزاد » بخوابیدنمایل باشند بطرف مرگ وهلاك تلاش می نمودند ، بلی اینها « اشاره بممد وحینشاعر » دارای سجايا ومزایائی بودند که خداوند بدون انها بدیگرمردمان کرامت نفرموده ، وطوريكه ما آرزو داشتيم مطلب ما يك چيز بعيدىنه بود یعنی جرئت و شجاعت همقطاران شاعر فریاد ازلها د مقابل بدر کشید .زاهد خان ابراهيم زائی شاعر معروف ملی بافتخار شجاعت يك مفرزه و يكنفر جنرال جسور افغان که در پنجده تا آخر رمق حیاة مردانه وار جنگیدهاند چنین گوید :جنگدی په پنجده غوث الدین خان و یل لشکر تهورخو نه باند راغلو پښتنو کشینی سنگر ته۷۸( صفحه ۷۹ ) ادبیات پشتو ( سال ششم )ترسر ومين يو ډیر دی . . . . مرانه بويهوهو به تر هغو چه خوا میـد شته و خنجر تهگولی شوی ور تمام بل دتورو مخ ئی خټ سوزرگونة ځان په څير کړونوم ئی وکاتو تبرتهبل عيب په دوی کښ نوه بی له دچه واره ست سوپه شنو تو پوور ز غا ستوله سنگره ود گرتهمطلب :در آغاز مدافعه متعرضین ، غوث الدین خان (۲) بقشون امر داد که افواج مقابل بالای تان تعرض نمود بسنگر باید نشست ، زیرا تعداد متعرضین از حد اندازه بیشتر است ما باید مردانه وار تا وقتی بجنگیم که تا در خنجر توان استعمال باشد ـ ولی فسوس که گلوله های شان تمام و دم شمشیر های شان منقلب گردید با این هزارها نفر را مانند خود ساختند و برای قوم نام مردی بیاد گذاشتند، بلی در مفرزه افغان دیگر عیب وجود نداشت بجز انکه خود را با تمام موجودیت تباه ساخت و از سنگر ها بالای توپ ها آتش افروز هجوم بردند . . . .پارچه پنجم :زمانیکه ارباط بن ابرهته الاشرم صاحب فیل با قشون خون خوار خود بریمـن هـجـوم آمـود و سلطنت حميريهاى عرب را بر انداخت ( بقول ابن اثیر مورخ(۲) نائب سالار شجاع غوث الدین خان زقوم خیل لو گری در عهد ضياء الملة که دارای قوماندانی قشون هرات بود .۷۹( صفحه ۸۰ )کابل( شمارهٔ اول ردوم )الکامل، حمیری هاقبل ازحمله احباش مدة دوهزار و بیست سال بر یمن حکمرانینموده بودند ) بعد از تباهی ابرهه مذکور طوریکه، قرآن کریم بآن ناطق است،از شاهان احباش بکسوم و مسروق بن ابرهه بجای او بنوبت در یمن حکومتنمودند، درعهد شاه اخير الذكر سيف بن ذی یزن از نسل شاهان حمیری عرباخیراً نزد انوشیروان ساسانی پناه برده و از و بر ضد احباش كمك خواست ،چون انوشيروان طبعاً برای حمایت مظلوم آماده بود اردوئی را با مرد حمیریهمراه ساخت ، او هم بدان وسیله توانست حبشی ها را اخراج ومملکت اجدادیخود را استرداد کند، باين تقريب اميئه بن ابي الصلت شاعر باستاني عرببا فتخار جنگ و طرد بیگانه حماسه ذيل سروده است :لايقصد الناس الاکابن ذي يزناذا خيم البحر للاعداء احوالاوافي هرقل وقد شالت نعامتهفلم يجد عنده نصر الذي سالاثم التجى نحو کسری بعد عاشرةمن السنين يهين النفس و المالاحتی آتی بنی احرار يقدمهمتخالهم فوق متن الارض اجيالالله درهم من فيئة صبرواما ان رائيت لهم في الناس امثالافاشرب هنيأ عليك تاج مرتفعاًبراس غمدان (۱) دارا امنك مجلالامطلب :هیچ کس از مردان مانند پسر ذی یزن صاحب عزم بلند شده نمیتواند چونکهاو سالها در مقابل دشمن مانند بحر پافشاری نمود ، امپراطور روم هم با و وفابعهد کرد ولی بواسطه او نصرتیکه مطلوب بود میسر نشد - بعد از ان سيفبکسری التجا برد در حالیکه برای فدا کاری بسرو مال آماده بود _ و کسری(۱) غمدان نام قصر معروفی بود در یمن دارای هفت طبقه که هر طبقه آن بالای چهلستون سنگی استوار و پوشش شده بود .۸۰(صفحه ۸۱)ادبیات پشتو(سال ششم)همان پسران احرار دوباره جابجا ساخت که آنها بر روی زمین نسلها زندگی با او دوستی داشتند، برخداست اجر همان گروه و جوانمردانیکه در مقابل دشمن ثبات ورزیدند و انها کسانی هستند که بخود نظیر ندارند ـ بنوش بآرامی و راحت (خطاب بممدوح) در طبقه بلند غمدان (قصر تاریخی یمن) و بر سرت تاج شاهی مبارک و بلند باد.در حالیکه سید پاشا باشنده پنجتار بر علاقه پیشاور مسلط شد و از مقابله او امیر خان؟ که شاید نائب الحکومه یا رئیس ان دیار بود عاجز آمده نزد سردار یار محمد خان افغان پناه آورد و سردار موصوف از ملتجی حمایت نموده بحرب سید پاشا مصمم و به پیشاور رفته با او مصاف داده است باین تقریب نور الدین شاعر بیاد جنگ مذکور چنین گوید:را غی امیر خان سردار در به کرمه زر له ماسره روان شه یوسف زوته برابرسید رانه ملک واخست رانه وکته دوتر زر پاڅه روانبره سستی مکو ه سردارهروان شه یار محمد سید و باسی له پنجتارهبل به پیدا نشی یار محمد غوندی سردار د ورور کټه به وکه د هر چا پر اعتبارخزان پر باندر اغی شو په مرکه تار پټار راځی به دوست محمد پسی رحم دل له قندهارهروان شه . . . . . .مطلب:امیر خان نزد سردار یار محمد خان پناه آورد و گفت می باید با ما براه راست۸۱( صفحهٔ ۸۲ )کابل( شمارهٔ اول دوم )طرف علاقه یوسف زائی ها (قبيله مهمی است از افغانها همجوار سرحد کننونی)عازم شوی زیرا سید مملکت انجا را از نزد من غصب نمود - بر شماست که بزودیاز من حمایت وكمك نموده دفتر و ديوان انجا را واپس بمن بسپاری - بنابر انیار محمد خان عازم شد تا سید را از پنختار اخراج کند :مانند یار محمد خان سرد ار شجاعی بوجود نخواهد آمد او میتوانست برایبرادر خود « اعلیحضرت دوست محمد خان » خدمت کندولی خزان گل رویاو را پژمرده ساخت یعنی وفات نمود . اکنون میتوان دوست محمد خان -یا رحیم دل خان آمده سر زمین مذکور را از متجاوزین خلاص کند .پارچه ششم :محمد ابن ابی العباس المعروف با بیوردی عجمی الاصل شاعر بزرگ عربی زباناز احوال مجد و اعتلای باستانی خود و بالاخره از عدم مساعدت روزگارذکر میکند و با بلیغ ترین لهجه شاعرانه میگوید :ملكنا اقاليم البلا د فاذعنتلنا رغبةً او ر هبةً عظما ؤهافلما انتهت ا يا منا علقت بناشدايد ايام قليل رخاؤهاوكان الينا فى السرور ابتسامهافصار علينا في الهموم بكاؤهاوصرنا نلاقی النائبات بأوجهرقاق الحواشي كا ديقطر ما ؤهااذا هممنا ان بنوح بما جنتعلينا الليالى لم يدعنا حيا ؤهامطلبما همان هتیم که ممالك جهان و عظمای آن خواه از روی میل و یا از جهت ترسبما اطاعت نمودند و زمانیکه روز تار اقبال ما باوج انتهائی خود مشرف گردیدایام بد بختی و ادبار شروع شد که سعادت دران خیلی کم بود ، زمانه ئی که در۸۲( صفحه ۸۳ ) ادبیات پشتو ( سال ششم )هنگام خوشی و اقبال برروی عامی خندید همانا در ایام تیره بختی بر حال ما میگرید ،ما در گرفتاری با حوادث و بلیات بحدی رسیده ایم که نزديك است از روهایلطیف الا طراف آبرو بریزد -وقتیکه ما خواستیم از تیره بختی ایام بنالیم بلیات دفع نشد و انابت ما باعث نزولباران رحمت نگردید .خوشحال خان ختك از عظمت و شهامت شهنشاهی افغانها تفا خر ا ذکر و ازگردش روزگار و حوادث سوئی که بملت او رسیده است بلسان بسیار ساده کهاز مزایای اشعار پشتو است شکایت میکند :هره چار دپښتانه تر مغل شه ده اتفاق ورڅخه نشته دیر ارماند بهلول او د شیرشاه خبری اورم چه په هند کښ پښتانه و و پادشاهانشپږ اووه پیړی ئی هسی پادشاهی وه چه په دوی پوری درست خلق وو حیرانیا هغه پښتانه نور و و داڅه نور شول یاد خدای ده اوس داهسی شان فرمانکه توفیق داتفاق پښتانه مومی ژور خوشحال به دوباره شی پیدا ځوانمطلب :هر کار و رویه افغانها از مغل ها بهتر است ولی چون با هم اتفاق و همدردیندارند بسیار افسوس است . ما اکنون داستانهای بهلول ( امپراطور لودی هند )و شیرشاه ( امپراطور سوریهای هند ) را میشنویم و میدانیم که شش؛ هفت قرندر کشور پهن آور هند افغانها چنان حکمرانی مهم ترو امپراطوری داشتند که عالم رامسعود ساخته و بکار انها حیران بود، ای خداوندا یا همان افغانها چیزی دیگرو اینهائیکه با ما محشورند چیز دیگراند یا اکنون تقدیر و مشیئت تو چنین تقاضا۸۶( صفحه ٨٤) کابل ( شمارۀ اول و دوم )دارد؟ بلی هر گاه افغانها باتفاق مشرف شوند وعظمت تاریخی خود را مالك گردند خوشحال پیر دو باره جوان خواهد شد.پارچه هفتم :سعد بن العمر والحرشی شاعر و سردار معروف عرب در اثنا ئیکه وارد سغدیانه میشود چون نفوذ اتراك متجاوز در ان حدود زیاد است و ترکتازی و چپاولهای شان جریان دارد بنا بر ان سر دار مذکو ر اهالی اندیا ررا بافتخارات حربی خود استمالت نموده ضمناً انها را بجنك تركان و همسق خود نیز تحریص میکند و حماسه ذیل می سراید :فلست لعامر ان لم ترونیامام الخیل نطعن با العوالیو اضرب هامة الجبار منهمبعضب الحد حودث با الصقالفما انا فی الحروب بمستکینولا اخشى مصا ولته الرجالابی لی و الدی من کل ذمو خالي في الحوادث خير خالمطلب :من عامر نیستم « ممکن كنایه از والی سابق انجا باشد » گر چه شما مرا قبلاً ندیده اید، من مردی هستم که در مقابل اسپان با متجاوزین ذریعه نیزه جنگ میکنم و بالای قهرمانان آنها بشمشیر بران و صقل هجوم می برم ، من هیچگاه در جنگها سنگر نمیگیرم و از صولت مردان جانب مقابل ترس ندارم، پدرم از هر گونه عار عاری نیز او بمن هم چنین سر مشق داده است ـ ما مایم در مقابله حوادث روزگارنیز بهترین مرد شجاعی بود.خوشحال خان ختك در اثنای که افغانها را بآزادی و استقلال توصیه میکند٨٤( صفحه ٨٥ )ادبیات پښتو( سال ششم )بافتخار شجاعت خود و پدر و اجداد غیور خویش اشعار حماسی ذیل می سراید :نو و پشتانه دیر دی خو یوزه پکیی توده یمواخلم ، ور کرم ، پریږدم ، و وزنم ، ترمډیر و ا ولوسو نو غلیمی را سره و کړهسرئی راته کوز کړ هاله خلاص شول له ماتمپلارمی سور کفن و کورته ولاړ نیکو نه واړهدیر خلق پرمړه شوو نوم ئی ولار شه ترعالمڅه شه شمشیر خان ترین چه پوخ پنجهنزادی وهماو ته هیڅ نده مګر یی ا و مله شلغممطلب :افغانهای دیگر هم بسیارند ولی تنها من سیادت اجنبی را بر هم میزنم ، می ستانم می بخشم ، می گذارم ، می کشم و می بندم - اقوام زیاد با من در میدان مقابل شدند در نتیجه سر تسلیم را نزد همت من خم کردند و از گزند شمشیر من نجات یافتند . پدر من با کفن خونین بخاك رفت و اجدادم نیز همانطور شدند ، من از قاتل های انها بقسمی ثار گرفتم که اوازه آن بعالم پراکنده شد ، شمشیر خان ترین (نام شخص و قوم از افغان ها) که پنجهراری پخته بود کجا شد ، همچو اشخاص در مقابل من بيش از يك شلغم خام اهمیت ندارند . ( ناتمام )۵۰اقتباس از حواشی دیوانناصر خسرو بلخی طبع طهرانتاریخشیر بامیان وشارغرجستاناستاده بدی بیا میان شیریبنشسته بگرچه در بدی شاری( ناصر خسرو قبادیانی بلخی )شیر بامیان ملك آنجاست چنانكه ملك ختلان را نیز شیر ختلان یا ختلان خذاهیا ختلان شاه گفتندی (ابن خر داد به : المسالك و الممالك ص ٣٩ و ٤٠، الاصطخریمسالك الممالك ص ٢٨٠ ، اليعقوبی : کتاب البلدان ص ٢٨٩ هر سه مصححدغویه وچاپ لیدن ) . وشارعنوان ملك غوريا غرش یا غرشستان یا غرجستان( بتلفظ اوستائی : غریستانه ، در شاهنامۀ فردوسی : غرچگان ) یا غرجستان یاغرچستان یا غرشستان است و غرجستان ولایتی مستقل بوده است که در طرف غربیآن هرات و در جانب شرقیش غور و در سمت شمالیش مرور ود ودر ناحیه جنوبیشغزنه بوده است و آن را به نسبت بملكش غرج الشارنیز میگفتند ، مستقر شار گاهی۸۱( صفحه ۸۷ ) شیر بامیان و شار غرجستان ( سال ششم )در شهری مسمی به پشین ( یا افشین ) بوده و در هنگامی در دیهی از کوهستان مسمی به بلکبان و وقتی در فیروز کوه و شاید زمانی هم در دیوار دیگر از بلاد آنجا سرخت و سنجته و سورمین است و اهل غرج شار بخوبی و شار آنجا بعدل موصوف بوده اند و از آنجا زر و انواع پوستها و فرشها و خرجین و ازان قبیل بر میخاسته و اسپ نیکو و استر از آنجا میبرده اند ( الاصطخری : مسالك المالك ص ۲۷۱ - ۲۷۲ چاپ لیدن ، المقدسی ص ۲۶ و ٣٤ و ٣٥ و ۵۰ و ٣٠٩ - ۳۱۰ و ٣٢٤ چاپ لیدن، ابوالفداء : تقویم البلدان ص ٤٦٤ ، القزوینی : آثار البلاد در اقلیم پنجم ص ۲۸۵ چاپ کتینگن ، یاقوت : معجم البلدان ج ١ ص ٨٠٣ و ج ۳ صفحات ۷۲ و ۱۶۳ و ۱۸۶ و ۷۸۵ و ۷۸۶ و ۹۳۰ ، مراصد الاطلاع ج ۲ ص ۳۰۷ چاپ لیدن ) آنچه که ناصر خسرو بدان اشاره میکند داستان زوال ملك شار است در زمان سلطان محمود غزنوی ، اینك ملخص آن حکایت بنقل از تاریخ عتبی ( الفتح الوهبی ج ۲ ص ۱۳۳ و ما بعد ، ترجمه بمبئی ص ۳۳۷ و مابعد همچنین رجوع شود بتاریخ ابن الاثیر ج ۹ ص ١٠٤ و ص ١٨٤ چاپ لیدن و او یسالا و دو فارسی تاریخ روضة الصفای میرخواند در احوال سامانیان و بتاریخ گزیده چاپ اوقاف گیب ص ۳۹۷ ) میگوید هر کس که والی غرجستان میشد بر حسب اصطلاح بعنوان شار ملقب میساختندش و آن لفظ حکایت از پادشاهی و بزرگی میکند، و شار ابونصر محمد بن اسد والی آنجا بود تا آنکه پسرش شاه محمد معروف بشار شاه بحد مردی رسید و چیزیش میشد و بقوت شباب و پایمردی و پشتگرمی اصحاب بر ملك پدر غالب شد و پدرش گوشه عزلت گرفت و ملك بپسر باز گذاشت و خود بمطالعه کتب پرداخت و بدان کار مولع بود و افاضل از بلاد دور دست روی بدرگاه او میآوردند، و چون ابو علی محمد بن محمد بن سیمجور۸۷( صفحه ۸۸)کابل( شماره اول و دوم )بر ملك رضی نوح بن منصور عصیان آغاز کرد خواست ولایت غرش و لواحق آنرا در تصرف خویش آرد و پدر و پسر را باطاعت خود وادار دایشان سر باز زدند و حقوق طاعت نوح نگاه داشتند ابو علی بنزاع آنان برخاست و لشکر بمحاصره ایشان فرستاد و پس از انکه بارها منهزم گشتند عاقبت در قلعه منیع که در اواخر کوهستان آنجا بود و بارث بدیشان رسیده حصاری شدند تا امیر ناصر الدین سبکتگین آهنگ ابو علی کرد ولشکر از حصار قلعه شار باز گشتند و شاران در یاری نوح با میر سبکتگین منضم شدند و هنگامی که ابو علی هزیمت کنان بجانب جرجان میرفت از و سخت انتقام کشیدند و از آن پس حالشان نیکو بود تا آنکه یمین الدوله محمود بن سبکتگین غزنوی بارث امیر خراسان شد و چون ولات اطراف اذعان باطاعت او آورد و خطبه بنامش خواندند من ( ابو النصر یا ابو النضر محمد بن عبد الجبار عتبی ) مأمور شدم که پیش شاران رفته از یشان بیعت ستانم، ایشان بواجب طاعت قیام کردند و فرمودند تا در شهور سنه ۳۸۹ در کوره غرش اقامه خطبه بنام محمود شد و من هنوز آنجا بودم که نامهائی از جماعتی که از مرو بیخا را گریخته بودند یعنی بکتوزون و فایق و ابو القاسم سیمجوری و عبد الملك سامانی و همراهان او از سامانیان رسید که نوشته بودند ما باستعداد وافی مهیای معاودت جنگیم و از شاران توقع مدد کرده بودند شار ابونصر آن مکاتیب را بمن فرستاد که مطالعه کنم و انگاه بنشان ثبات عهد آن پدر و پسر آنها را عیناً بخدمت محمود فرستم من مکتوبی برای دلگرمی و تحسین ایشان نوشتم ( عین مکتوب را نیز در کتاب درج کرده ) پس از ان شار شاه بدرگاه حاضر آمد و اکرام و انعام فراوان یافت و بمقر خود افشین ( قریه ای از حدود غرجستان که در ۱۲ فرسخی مرورود است) بر گشت تا آنکه برای سلطان جنگی پیش آمد که لازم بود عده بسیار جمع آورد۸۸موزه کابلهفده کتاب در يك وقایه[BLANK PAGE]( صفحهٔ ٨٩ ) شیر بامیان و شارغرجستان ( سال ششم )بدیشان نیز نوشت که بسهم خود عده وعده فرستند ایشان عصیان گونه ای نمودند سلطانبجنگی که در پیش داشت رفت و چون مظفر و فیروز باز گشت از نو بشار شاه نامهنوشت و با طاعتش خواند و امان داد لکن ایشان در عصیان ماندند سلطان محمودحاجب کبیر خویش ابوسعیدالتونتاش و والی طوس ابوالحارث ارسلان جاذبرا با سپاهی بسیار بتصرف غرش فرستاد و پس از چند فقره پیشرفت که لشکریانسلطان را حاصل شد ابونصر پدر سر باطاعت پیش آورد و از حاجب امان خواستو از فعل پسر خویش برأت جست التونتاش او را بهراة فرستاد و روی بقمع پسرشآورد شار شاه در قلعه ای که زمان ابوعلی سیمجور گفتیم که بدان پناه آوردهبود متحصن گردید لشکریان قلعه را در حصار آوردند و منجنیقها بپا کردند ودیوار قلعه را کوفتند و وی را اسیر نمودند و هر چه در قلعه بود بتصرف آوردندو او را شکنجه کردند تا پنهانیها را نیز بروز داد و خراج غرش را با بوالحسن منعیمقاطعه دادند و قلعه را بکوتوالی سپردند و باز گشتند و اسیر خود را بغزنه بردندو با مر سلطان چوب بسیار بزدند آنگاه پدرش را از هرات خواستند و سلطانبعین عنایت بدونگریست و املاك خاص آن دو را بنام خود ازیشان خرید وبفرمود که بهای آنها نقداً دادند تا برای معاش خود چیزی داشته باشندو شمس الكفاة احمد بن حسن میمندی شار ابونصر را در سایهٔ مرحمت خویش گرفتتا آنکه در سال ٤٠٦ در گذشت .٨٩در منطقهٔ آموي عليا۳ ترجمه جناب عبد الغفورخان ترجمانقسمت اول بقایای قدیمۀ واخانراجع به زمان تعمیر استحکامات زمر :بدون حفريات اصولی نمیتوان تاریخ صحیح ساخت استحکامات زمرآتشپرست ( و نیز استحکامات « قلعهٔ قعقع » Qaqa واقع بقرب « لمدگوت » را کهاز حیث بنا با اول الذکر شباهت نزدیکی دارد ) بطور قطع تعیین نمود . مگر بدونوجود سکه یا کدام برهان دیگر تاریخی هم می توان بعض ملاحظات عمومی درانباره اظهار کرد : مثلاً از وسعت و محکمی استحکامات مزبور بخوبی مبرهن استکه در زمان تعمیر آن ، واخان نفوس و منابع عایدی خیلی زیادی را نسبت با مروزدارا بوده است (۱۷) و وسعت زمین قابل زراعت از حیث مادی بمرور ازمنهٔتاریخی بندرت تغییر کرده ، همچنین مقدار آبیکه از دورشتهٔ جبال همجوار برایآبیاری واخان بکار میرفته است ، خیل کم تفاوت نموده . گله و مواشی هممتعلق شمارهٔ ٦٠ صفحهٔ ٩٣ (١٦) رجوع شود بکتاب Unknown Pamirs( پامیرات نا معلوم ) تالیف « اولوف سن » صفحه ۱۲۳ و ما بعدها .(۱۷) از احصائيه نفوس واخان طرف روس ، من اطلاع ندارم . بنا بران درینجا تعدادخانه های پنج اقسقال نشین را از قول قاضی قدم شاه با شندهٔ « شيت خرو » Shitkharw کهشخص عالم و معتمدی است ذکر میکنیم : لنگر ٤٤ خانه ـ زنگ ٤٠ خانه ـ وانگ ٢٦ خانه ـپتپ ( بشمولیت یامچن ) ٣٤ خانه ـ شيت خرو ٣٦ خانه ـ بمن گفتند که تعداد فاميل يك خانه از ٥ نفرتا قریب ٣٠ نفر بود . و اگر تعداد اوسط اعضای يك خاندان را ١٠ نفر بگیریم ، نفوس واخانطرف روس ( بالای اشکاشم ) قریب (٢٠٠٠) نفر می شود . اما نفوس واخان افغانی ( بشمولیتسرحد ) با وجود زمین های بائر و خشك آبی ازین عده بیشتر است .( صفحه ۹۱ ) در منطقه آموی علیا ( سال ششم )در اقتصادیات واخان سهم بزرگی داشته ، و در اوقاتی که حکمران مقتدریبر روی کار آمده و حملات همسایه ها را ( از طرف شغنان و پامیرات ) مسدود کرده ،مواشی عائدات محلی را خیلی می افزوده است . بعلاوه تجارت حوضه طاریمو بدخشان که در زمان امنیت از همین راه عبور می نموده ، زمینه دیگری برایعائدات واخان فراهم میکرده است . از ملاحظه پوزه بالای پامچن ( در قربخاندوت یعنی پای تخت قدیم وغالباً بهترین و مناسب ترین محل طبیعی واخان )که طبعاً خیلی مستحکم است ، چنین معلوم می شود که غالباً بمقصد پناه گاهحکمرانان واخان اعمار یافته ـ و همین حکمرانان مدبر و دانا بوده که چنین طرحیبرای ساخت استحکامات مزبور ( و برای تقرر محافظین بر قسمتهای مخصوصهآن ) ریخته اند .شکل استحکامات ز مربی با استحکام کوهی « آدهی سموده » Adhi Samudhواقع در جوار کوهات ( که من در سال ١٩٠٤ مشاهده نمودم ) و یا استحکام « قزقرغان » واقع در « سر کول » ( ١٨ ) مطابقت تامی دارد و در هريك ازيناستحكامات يك پناه گاه موقتی ( نه دایمتی ) برای زمان خطر استعمال می شد .و این نظریه از کمیابی خزف پاره ها در موضع بالای پامچن (من فقط عده اندکیاز سفالهای شکسته را از عقب منطقه استحکامات بزرگ زمین و از مابین قلعه آندستباب نمودم ) ونیز از نبودن بقایای اقامتگاها ( باستثنای ما بین قلعه ) بیشترتائید می شود نا گفته نماند که بقایای « قز قرغان » از يك جنبه اهمیت خصوصیدارد . چه بقراریکه در تمات سرهند Serindia ثابت کرده ام ، از همان استحکامات(۱۸) رجوع شود بکتاب Archaeological Surveyworkinin NW FrontierProvence طبع سنه ١٩٠٥ صفحه ٢ وما بعد آن ـ تالیف سر آر ل ستین ـ و کتابسر هند ( Serindia ) جلد اول صفحه ۷۳ وما بعد آن ـ تالیف سر آرل ستين .۹۱( صفحه ۹۲ )کابل( شمارهٔ اول و دوم )کوهی نمایندگی میکند که « هوان تسانگ » آن را موضع يك واقعهٔ داستانی منسوب به عهد سلسلهٔ « هان » خوانده و مدت مدیدی قبل از عبور سیاح مزبور ( در ٦٤٢ م ) منهدم گردیده است حال اگر اینمقدار از دیوارهای قزقرغان ( که با خشت خام و سنگ بر نشیب های تندتر از زمر آتش پرست بنا یافته ) تا بامروز باقی مانده باشد پس ناممکن نیست که استحکامات زمر آتش پرست قبل از زمان عبور « هوان تسانگ » از واخان و یا کمی بعد از عبور او ، تعمیر یافته باشند. زیرا بخاطر باید داشت که اقلیم واخان تقریباً مانند « سرکول » خشك بوده و برفباری در قزقرغان (بارتفاع تقريباً ۱۳۰۰۰ فت ) نسبت به منطقهٔ مذکورهٔ واخان ، شدیدتر است .«صخره لیو بر» نزدیک شیپ خر و :در ه ستمبر از جوار دهکدهای زیبائی که جمعاً بنام پتپ Putup یاد می شوند، بطرف پائین وادی حرکت کرده پس از طی تقریباً ۷ میل به قسمتی از راه وادی رسیدیم که ریگهای بادآورده ( که از فرشهٔ وسیع دریا بوسیلهٔ بادهای غربی رانده شده بود ) آن را به ریگستانی تبدیل نموده و درختان مخروطی موسوم به « تا مار سک » Tamarisk و خارها و بته های آن یاد از حوضهٔ طاریم میداد. پس از قطع ۷ میل مسافهٔ دیگر ، در قریهٔ كوچك «شیت خرو Shitkharw رسیدیم و درینجا با « قاضی قدم شاه » ملاقات کردم ( چند روز اندك آتی را هم بمعاونت همین شخص لایق و دانا بود که برای بدست آوردن نمونه های زبان اشکاشمی که شعبهٔ زبان غلچه بوده و قبلاً در قید تحریر نیامده بود گذرانیدم ) پائین ترازین قریه در جائیکه صخرهٔ سراشیبی (عکس ٤٤٨) بالای دریا ایستاده بود، قاضی موصوف یعن راه باریکی را نشان داد که « لیوبر »( صفحه ۹۳ ) در منطقه آموی علیا ( سال ششم )Liwbar ( بفارسی « دیو دره » ) نامیده میشد . و میگفتند قرارا فواه قدما در پنجا دیوی که رهروان را میکشت با ثر نفرین کدام ولی ، بدرون کوه در آمد .تنگنای عمیق نهر « در شی » :برای ورود در قریهٔ « درشی » Darshai مجبور بودیم از پلی که بر روی تنگنای باریکی واقع بود ، عبور کنیم . درین جا نهر در شی بسبب حلول يك پوزه از راه خود منحرف میشود ـ و عرض قسمت فوقانی تنگنا ٥ ـ ٦ فت بیش نمی باشد .در کناره شرقی تنگنای مزبور ، در سنگ چند شکاف گرد ، بقطر تخمیناً ٣ انچ بنظر میرسد که بمهارت مخصوصی کنده شده اند ـ و آن را به «کافران» زمان قدیم نسبت میکنند ـ و بی شبه وقتی سر شاه تیرهای پل قدیمی در ان قرار داشت . بغرب تنگنا ، سنگ بزرگی دیده میشود که بروی آن ، شکل بزهای کوهی و شکار چیان بقسم بدتر کیبی رسم شده است ـ تاریخ آنها نا معلوم است .نشیمن گاهای خراب بالای نهر در شی:بر سر يك پشته کوهی ( که تا به تیغه های برهنه کوه واقع در شمال پل رسیده و از پل بقدر ۲۰۰ فت ارتفاع دارد ) خرابه های اقامت گاها ( چنانکه از نقشه افتاده نمرهٔ ٤٨ مشهور است ) وجود داشته و به « کافر قلعه » درشی معروف اند . موضع آن طبعاً مستحکم است ، چه غرب و شمال آن را صخره های نا قابل صعود حفاظت نموده و طرف جنوب و جنوب مشرقی آن از بالا بخوبی دفاع می شود. دیوارهای این مساکن مخروبه ، در بعض جاها ٦ الى ٧ فت بوده و از سنگهای آب سائیده و گل مرکب است ـ دیوار هائی که در بلند ترین نقطه پشته واقع اند ، از حیث بنا نسبت بدیگر حصص محکمتر بوده و مانند دیوار٩٣( صفحه ٩٤ )کابل(شماره اول ودوم)های زمر آتش پرست ، از تخته سنگهای نا تراش اعمار یافته اند ــ و هنوز آثارگچ و چونه در روی آن ها پدیدار است ــ از وضع ظاهری این نقطه رفیعه چنانمعلوم میشود که وقتی بذریعه دیوار با بر آمدگی کوه واقع در شرق خود،( که بقدر ۱۰۰ فت پائین تر از آن ، بر روی يك سطح هموار ، بقایای چند بنایكوچك وجود دارد ) مربوط بوده است راجع بتاريخ این « کافر قلعه » فقطهمینقدر میتوان گفت که در ازمنه قبل الاسلام برای سکونت استعمال می شده ، وممکن تا ادوار ما بعد ، بهمین وتیره ادامه داشته است.قسمت دوم ــ عبور از اشکاشم وغارانعبور از سر حد اشکاشم :سفر روز ششم ستمبر ما دلچسپ واقع شد، چه بدان قسمت وادی آب پنجرسیدیم که در حوضه بزرگ و شمالی دریای پنج واقع است ، گرچه نظر به نقشهكوچك جفرافیائی ، این ناحیه ، دنباله طبیعی منطقه واخان معلوم می شود ، مگراز حیث زبان و سیاست ، میتوان آن را قسمتی از ناحیه علیمحده جغرافیائی دانستبفا صله کمتر از يك ميل در پائین « درشی » مجرای دریای پنج بصورت تنکنانیمی شود و راه واقع در فوق آن ( در کناره راست دریا ) بر نشیب کوه امتداددارد. کشت کاری درین ناحیه کمتر بعمل آمده و در حدود خانه های « رمنت »Ramanit و « اودت »Udit هیچ زراعت نمیشود . پوزه سنگلاخی « سنگ »Sang از مدت قدیمی سرحد بین واخان و اشکاشم ( واقع در ساحل راست آبپنج ) شناخته می شود . پس از عبور ازین پوزه، بر جاده که از روی زمین سنگزاروپکه مانندی میگذرد روان بوده به قریه نمدگوت که در میان باغها ومزارع واقعاست ، رسیدیم ــ نمدگوت که واخی ها در آن سکونت دارند مربوط به اشکاشم میباشد.در منطقه آموی علیا۳ترجمه جناب عبد الغفور خان ترجمانقسمت اول بقایای قدیمه واخانراجع به زمان تعمیر استحکامات زمر :بدون حفريات اصولی نمیتوان تاریخ صحیح ساخت استحکامات زمر آتشپرست ( و نیز استحکامات « قلعه قعقع » Qaqa واقع بقرب « لمدکوت » را کهاز حیث بقایا اول الذکر شباهت نزدیکی دارد ) بطور قطع تعیین نمود . مگر بدونوجود سنه یا کدام برهان دیگر تاریخی هم می توان بعض ملاحظات عمومی در انباره اظهار کرد : مثلاً از وسعت و محکمئی استحکامات مزبور بخوبی مبرهن استکه در زمان تعمیر آن ، واخان نفوس و منابع عائدی خیلی زیادی را نسبت بامروزدارا بوده است (۱۷) و وسعت زمین قابل زراعت از حیث مادی بمرور ازمنهتاریخی بندرت تغییر کرده ، همچنین مقدار آبیکه از دورشته جبال همجوار برایآبیارئی واخان بکار میرفته است ، خیلی کم تفاوت نموده ، گله و مواشی هممتعلق شماره ٦٠ صفحه ٩٢ ( ١٦ ) رجوع شود بکتاب Unknown Pamirs( پامیرات نامعلوم ) تالیف « اولوف سن » صفحه ۱۷۳ و ما بعدها .(۱۷) از احصائیه نفوس واخان طرف روس ، من اطلاع ندارم . بنا بر ان درینجا تعدادخانه های پنج اشغال نشین را از قول قاضی قدم شاه با شنده « شیت خر و » Shitkharw کهشخص معظم و معتمدی است ذکر میکنیم . لنگر ٤٤ خانه - زنگ ٤٠ خانه - و انگ ٢٦ خانه -پتپ ( بشمولیت یامچن ) ٣٤ خانه - شیت خر و ٢٦ خانه - بمن گفتند که تعداد فامیل یك خانه از ٥ نفرتا قريب ٣٠ نفر بود . واگر تعداد اوسط اعضای یك خاندان را ١٠ نفر بگیریم ، نفوس واخانطرف روس ( بالای اشکاشم ) قريب ( ٢٠٠٠ ) نفر می شود . اما نفوس واخان افغانی ( بشمولیتسرحد ) با وجود زمین های بائر و خشك آبی ازین عده بیشتر است .٩٠حل کتیبه های مکشوفهترجمۀ جناب عبد الباقی خان لطیفیاز مهنجو دیروهنری هراس - اس - جی - پروفیسور تاریخ و عتیقه شناسی هند بتاریخ ۱۳ مارچ ۱۹۳۶ در گریت هال بمبئی بحضور جمعی از مورخین و فضلا راجع بشهر مهنجودیرو که در علاقه سند واقع در نتیجه حفريات چند ساله که اخیراً در شهر مذکور بعمل آمده اسناد و وثایق تاریخی مهمی از آنجا مکشوف شده است کنفراسی در تحت عنوان فوق ایراد نموده که از نقطه نظر تاریخ خیلی ها مهم و قابل قدر گفته میشود لهذا ؛ ترجمۀ کنفرانس مذکور که پروفیسور موصوف در طی آن با نظریات صائب و تحقیقات استادانۀ خودش خیلی از مفروضات و مسلمات مهمۀ تاریخی را تحلیل و تفسیر کرده است ذیلاً بمعرض استفادۀ قارئین اینمجله گذاشته میشود.عبد الباقی لطیفی عضو انجمن« مدنیت معروف وادی سند که عبارت از مدنیت تمام هندوستان ما قبل آریان میباشد از جمله قدیمترین مدنیت های قارۀ آسیا و مبدأ اصلی مدنیت سومیری که بعدها بمدنیت های بابلی و آشوری کسب تبدل و ترقی کرده بود٩١( صفحه ۹۷ ) حل کتیبه های مهنجودیرو ( سال ششم )بوده والد و واجد مدنیت چین که در ما بعد در کوریا و جاپان نیز پهن و منتشر گردید گفته میشود ،حقیقت فوق یکی از حقایقی است که هنری هراس ـ اس ـ جی ـ پروفيسر تاریخ و عتیقه شناسی هند در سینت اکزاویر کالج بمبئی بآن واصل و راجع به کتیبه ها و نوشته جات تاریخی مهنجودیرو در محضر شعبهٔ بمبئی ( رایل آسيا تك سوسابتی ) در روز چهار شنبه ۱۸ ماه جاری در حالیکه سر جان بیومونتو رئیس سوسابتی سمت ریاست محفل را داشته بود در طی يك کنفرانس ایراد نمود .پروفيسر هراس در اول کار های را که از جانب سائر فضلا در مورد اسناد و نوشتجات مهنجو دیرو بعمل آمده بود مورد معاینه و بازدید خود قرار داده و معلوم نمود که نظریات فضلاء مذکوره که میتوان آن ها را تصدیق بلا تصور گفت حاکی از مفکورهٔ پهن شدن مدنیت آریان در هند و امتزاج آن با تمدن ماقبل آریائی آن بوده و باین علل راجع بحل کتیبه های مهنجودیرو آنقدر ها توجهی بعمل نیامده است بنا بران لازم است گفته شود که مهنجو دیرو از قرار معلوم دارای مدنیت ما قبل آریانی میبا شد چنانچه بعد از مطالعه در آثار و بقایای مواقع مذکوره اینمطلب طوری بکا میابی اثبات و تائید میشود که اگر کدام روزی فضلا و محققین مجبور شوند که تهاجم و نهضت آریان را بیشتر از تاریخها و زمانه های که این شهر ها بآن منسوب میشود اذعان نمایند همانطور ما هم در آنوقت مجبور خواهیم بود اعلان نمائیم که مدنیت مهنجودیرو اگر ما قبل آریان نیست ظاهراً آریانی نیز نمیباشد . درینجا پر و فیسرمذکور در اطراف نظریات و فرضیه های جديديكه نسبت بعلت معروف بدر لوید ها موجود میباشد يك سلسله توضیحاتی داده بایراد اطلاعات و مطالعات خودش که در مورد۹۷( صفحهٔ ۹۸ )کابل( شماره اول و دوم )کتیبه ها و نوشتجات تاریخی مهنجودر و و همچنین شانزده عدد کتیبه هایقدیمی دیگر از قبیل کتیبه آئیریا ئی (۱) اتیر و شان (۲) مینو ان (۳) مصرشومر، چین ، هندوستان براهمائی جنوبی و شمالی ، جزیرهٔ شرقی Easserc Islandو یکعده علامه ها و نشانات ما قبل التاریخ هند جنوبی و علامه های موجودهدر سکه های پیورانا (٤) بعمل آورده بود که ما اينك نتایجی را که از خلالمطالعات او نسبت بآثار مزبور کشیده میشود بحسب ذیل بمعرض استفادهقرار میدهیم :۱ : کتیبه هایمذکور غالباً بر سر مهر هائیکه از يك نوع تلق (٥) یا سنگ صابونتراشیده شده میباشند یا بر روی صفحات و لوحه های مسین و یا بر روی پارچه هایشکسته سفالین نگارش یافته و قسمت اعظم مهرها و لوحه ها بعلاوه کتیبه حاویتصویر یکی از حیوانات که با مهارت کلی بر روی آنها حکاکی شده است میباشدچنانچه حیوانات که بر روی این مهر ها تمثیل گردیده عبارت از کرگدن؛ گاومیشگاو ؛ واگویا تمساح ؛ بز نر؛ فیل وغیره بوده نشانها وعلائم موروثی قبائلهند قدیم را که نامهای شان هنوزه در اثرات ادبی قدیم سنسکرت امثال : ماهیشیز؛ نا گاس ؛ گاروداس ؛ وانارس؛ ما تسى آس وغیره مرقوم است وانمودمیکند و اما سایر مهر ها دارای تصاویر مختلفه دیگر یکه احتمال میرود معانی مذهبیدیگری در بر داشته با شد میباشد .(۱) آثیریا : جزیره نمائیست واقع بجنوب مغرب اوروپا ومشتمل بر ممالک هسپانیه وپرتگال .(۲) اتیروشان : مراد از «اتیر و ریا» است که نام سابقهٔ ایطالیای شمال غربی بودهو مطابق به «تشکنی » و « لازیوی » امروزی میباشد .(۳) مینوان : تمدن جزیره کریت ( از جمله تمدن جزایر بحر آژه )(٤) پیورانا : کتاب نوشته جات مذهبی سنسکرت .(٥) تلق : نوعی از سنگ صابون است .۹۸( صفحهٔ ۹۹ ) حل کتیبه های مهنجو دیرو ( سال ششم )۲ : نوشته های متذکره قسماً از حروف تصویری وقسماً از حروف صوتی متشکل هستند اما اکثریت بطرف قسم اول الذکر میباشد . علامات که دارای مفاد و معنی صوتی هستند در مورد تفسیر و تعبیر مطالب ونظریات معنوی و اسمای بی مسما مثلاً سال مورد استعمال قرار گرفته میباشد و انگاه يك حركت جزئی با يك اكسانت ( علامه که بر روی یکی از حروف هجاى يك کلمه بغرض تکیهٔ صدا گذاشته شده و تلفظ قوی حرف مذکور را تفهیم میکند ) معنی و ارزش صوتی آن را تغییر داده و میتواند بكلى يك معنی دیگری بوی بدهد.۳ برعکس توقع وانتظار پروفیسرمذکور اما مطابق با نظریات پروفيسر لینگدن پروفیسر اکسفورد وهنتر پروفیسر ناگپور نوشتجات کتیبه های مذکور ازراست بچپ قرائت گردیده ، معهذا ازما بين يك تعداد مهرهای که قبلا استخراج وحل شده اند دو عدد مهر دارای چنان نوشتجاتى هستند كه از چپ براست قرائت میشوند .٤ : کتیبه هائیکه تا اینوقت مكشوف وحل شده به شش رقم تقسیم شده اند : مهرهای مخصوص - کتیبه های متعلق بامور مذهبی - كتیبه های متعلق با مور اجتماعی كتیبه های متعلق بمسائل جغرافیائی - كتیبه های متعلق بمسائل تاریخی و کتیبه های متعلق بقضایای نجومی .٥ : مهرهای مخصوص آنهائی هستند که گفته میتوانیم - با مورات مخصوصه و با اشخاص مخصوص مربوط و متعلق میباشند چنانچه بعضی از اینها منسوب بسو دا گران و یا زر گران و بعضی ها باشخاص دارای سایر پیشه ها متعلق گفته میشوند ؛ در مابین طبقهٔ اول الذکر بعضی اشخاصی هستند که نامهای شان بصورت بسیار کامل ونزدیك با پیشه های شان ظاهر وموافق شناخته شده وباین ترتیب پیشه و مشرب شان بیگننوع خیلی دلچسبی مكشوف و آشکار گردیده است مثلا : يك سو داگر ماهی۹۹(صفحه ۱۰۰) کابل (شماره اول و دوم)بعنوان (مرغابی) و دو نفر بافنده ها بنامهای عنکبوت موسوم و خوانده شدههستند و اما در ما بین مهر های متعلق بسایر پیشه ها برجسته ترین آنها هما نا مهرهایبعضی از قضات میباشند که یکی متعلق بقاضی یکشهر و دیگری منسوب بقاضى يك مملكتشناخته شده و يك عدد ديگر بيك قاضی قدیمی و معمریکه ( بخانه خودش رهایش داشته )تقاعد و کناره گیری او را تفهیم مینماید متعلق گفته میشود :۶ کتیبه های مذهبی نه بآن تعدادیست که فضلا و محققین سابقه حدس زدهو بگر فت مصمم کشف و حل آن شده بودند معهذا : وقتی که تمام کتیبه ها کشفو تحلیل شود شک نیست که يك نتیجه مرغوب ولا یقی راجع بمذهب ما قبل آریانو تعلیمات آن خواهد داد. از ملاحظه کتیبه ها ئیکه تا اکنون حل شده استچنان معلوم میشود که پرستش درخت و اشجار خیلی عمومیت داشته هکذا : در میانبت ها یا معبود های باطله که پرستیده میشدند بق معروف به ماهی چشم بمشاهدهمیرسد (همان لقب و تسمیه که به «مینا کاشی») معبود ما قبل آریانی و به «یاء اواتی»در ماد پورا داده شده بود در حالیکه بت مندرجه یکی از مهر ها نیز دارای همینتسمیه بوده تطبیق و تشابه آنرا به «سیوا» و انمود و خاطر نشان میکند زیرا «سیوا»چنانچه بضبط آمده دارای سه چشم بود.۷ ملاحظه کتیبه هائیکه حیات اجتماعی را مشعر و مظهر است چنین و انمودمینماید که ما بین عامه ملت و قائد بن ایشان آنقدرها مودت و محبتی وجود نداشتهو علت آنرا هم میتوان ترس و رعبی که طبقه اول الذکر از طبقه اخیر الذکر داشته اندحدس زد - هکذا نشان میدهد که اراضی قابل الزراعة نیز متعلق بشهر یعنی جامعهکه شهر از انها تشکیل مییافته در آنجا وجود داشته چنانچه این رسم در غالبنقاط هند قدیم نفوذ و جریان داشته و هنوز هم در خطهٔ «گوا» قلمرو پورتگالیها۱۰۰ /(صفحهٔ ۱۰۱) حل کتیبه های مهنجودیرو (سال ششم)تداول دارد ـ بالآخره فرقه ها و قبایل قدیمه (پاراواس) و (ماراواس) که تااینوقت در هندوستان جنوبی وجود دراند و بعضی فرقه های دیگر تماماً بانقوشو تصاویر مندرجه در کتیبه های مذکو رمشابهه و موافق دیده میشوند .۸ : در کتیبه های جغرافیائی جنوب هندوستان دو مرتبه بضبط آمده در یکیاز مهر ها شهری که محتمل است پای تخت یاراداس باشد تذکار شده است در حالیکهسایر مهر ها از کوه های وسطی که شابد عبارت از همان سلسله که هندوستان رااز مرکز آسیا و چین غرباً از حدود کابل و شرقاً از حدود برما جدا و علیحده میسازدباشد باحث و حاکی میباشد .۹ : حقائق تاریخی که تا اینوقت در کتیبه های مذکور یافت شده آنقدرها دارایاهمیت گفته نمیشود معهذا مسلم است که وقتی تمام کتیبه ها کشف و حل شود برایتاریخ ماقبل آریائی هند دارای قیمت و ارزش بزرگی خواهد بود ؛ یکی از کتیبهها حفر دو عدد کنال های را (کاریز) در ماهای اکبودام (داو) و نیا (حوت)در مملکت و دیگر نشان داده کتیبهٔ دیگر از حفر يك کنال دیگری کهعلی الظاهر خیلی ها نسبت بدیگر کنالها بزرگتر بوده حکایه مینماید زیرا در حفر مذکورسیزده ماه صرف دقت گردیده بود برعلاوه چیزیکه فهمیدن آن از همه دلچسپ ترمیباشد این است که آبیاری و امور متعلق بآن در وقت ملت مذکور خیلی ها ترقیو پیشرفت داشته است ؛ يك مهردیگر جملهٔ هفت مملکت یا هفت دولت را که بعد هادر ادبیات سانسکرت نیز بمشاهده پیوسته است حاوی میباشد .۱۰ ـ : مهرهای که از همه دلچسپ تر شمرده میشوند آنهائیست که حقائقو فرضیات مهمهٔ نجومی بالخصوص راجع به بروج دوازده گانه در آنها جمع و ذخیرهشده است چنانچه معلوم میشود که مردمان ماقبل آریائی هند وقت را بذریعهٔ۱۰۱( صفحه ۱۰۲ ) کابل ( شماره اول و دوم )ماهای شمسی تعیین و حساب مینموده اند و در حالیکه اختراع و ایجاد مسئله منطقة البروجهمیشه تا بحال منسوب بكلدانیها گفته شده است از ملاحظه مهرهای مذکور معلوم میشودکه آنمردمان هندی که معروف بدراویدها هستند قبل از انها ترصدات و ملاحظاتنجومی شان را با ساس منطقة البروج قید و ضبط کرده وكلدانیها هزارها سال قبلمسئله منطقة البروج را از مردمان مذکور فراگرفته میباشند. در یکی از کتیبه هااین حقیقت که: «برج حمل منجمله بروج دوازده گانه سریعتر رفتارداشته می باشد» تذکار شده است. اینمسئله وقتی واقع شده میتواند که برجحمل در نقطه انقلاب شتوی و یا خیلی نزديك بدین نقطه باشد. امروز برج حملبا اپریل و می مطابقت میکند ولی در حدود ۶۵۰۰ قبل الميلاد بباعث حركتمدار ظاهری آفتاب، برج حمل در نقطه انقلاب شتوی و یا خیلی نزديك بآن بودهاست. بهر حال آنچه بایست گفت این است که در حالیکه ما شروع سالشمسی را از نقطه اعتدال ربیعی میگیریم این مردمان آنرا از نقطه انقلابشتوی حساب می کرده اند چنانچه از ملاحظه چندین كتیبه ها این حقیقتتائید می شود. نا گفته نماند که بعضی کتیبه ها حاوی مشاهدات ماهتاب نیزمی باشد.۱۱ مشکلترین مسئله که در مورد حل این مهرها بمشاهده پیوسته استمسئلة زبان است چه هيچيك سند كتبي نسبت بزبانيكه در اثنای آن عصر قدیمدر هندوستان تکلم می شد در دست نمیباشد. مسلم است که زبانهای مذکوربا همه زبانهای دراویدی که در ینوقت رایج میباشد فرق و مباینت داشته استاما در عین حال اینهم مسلم است که بهمه زبانهای مذکور ربط و تعلقی داشتهبوده و می شود آنرا زبان ما قبل دراویدی موسوم نمود . تنها چیزیكهممکن است ما را تا حدی باشكال و صوريكه به كم و كيف،۱۰۲(صفحهٔ ۱۰۳) حل کتیبه های مهنجودیرو (سال ششم)طرز ادا و فهماندن آن زبان نزدیکتر باشد رساند ، بتواند همانا یک مطالعهٔ عمیق و تتبع مقایسوی خواهد بود که در مورد تمام زبانهای جدیدهٔ دراویدی ها و همچنین اشکال قدیمه و ادبی آنها و زبانهای تولو ؛ براهوی ؛ یورون بعمل آورده شود . از پهلوی انتخاب نمودن ریشه ها ؛ انتخاب کردن الفاظ و لغات تشریحی و توصیفی و یا محروم ساختن زبان از دستورات و آرایش های صرفی و نحوی یعنی رساندن آنرا تا درجه ممکنه بحالت ابتدائی با رعایت از بین نرفتن خاصیت و علامه های مخمصهٔ آن ( نمیکوئیم که بکلی کامیاب میشویم) بلکه ممکن است بصورت یقین بمنطق و کلام آن ملت قدیمه قریب و آشنا شویم . همچنین از چیزهای دلچسپ قابل تذکار یکی این است که ترتیب و انتظام اکثر کتیبه ها کاملا بانتظام و ترتیب اغلب تراکیب و ساختمانهای دراوید ها موافق و مطابق دیده میشود.در اخبار و روایات شومیر یها مرقوم است که مدنیت آنها از طرف جنوب آمده یعنی از سمت جنوب اخذ مدنیت کرده اند . کذا اخبار و روایات بودائیها که در « جاتا کاس » بضبط آمده برای اولین دفعه ورود هندی ها را در میسوپوتامیه ( بین النهرین ) نشان میدهد چنانچه مهرها و کتیبه های شبیه و مانند بمهر ها و کتیبه های مهنجود یرو که در « اور » « کیش » « سوسا » و سایر شهرهای قدیمهٔ ممالک مذکوره کشف گردیده صحت و حقیقت روایات متذکره را تائید و تصدیق مینماید لهذا بیجانیست اگر گفته شود که کتیبه ها و نوشنجات هندی مهنجود یرو و الدین اسناد و نوشنجات سومیری و هکذا از کتیبه های میخی که جانشین نوشته های سومیری شده میباشد بوده و یا نوشنجات و اسناد مذکوره بوده که مدنیت معروف بدرا ویدی در ما بین شومیر ؛ بابل و آشور ( چنانکه مسئله منطقة البروج نیز تثبیت کرده است ) پهن و منتشر گردیده است.۱۰۶( صفحهٔ ١٠٤ )کابل( شمارهٔ اول و دوم )بهمین ترتیب از روی روایات و اخبار های چینی ها که در کتب قدیمه و تاریخیملت مذکور محفوظ است معلوم می شود که ملتی که از هندوستان کوه ها را عبور و واردچین شده بودند بسا اختراعات و ایجادات را در سر تا سر مملکت چین در سه هزارسال قبل المسیح اشاعه و انتشار داده اند که اختراع خط و کتابت را یکی از آنهامی توان شمرد هکذا در کتیبه های ما قبل چینی عهد سلاطین «شانگ» به بسا علاماتی کهاگر مساوی گفته نشود تا درجهٔ زیادی شبیهه و مانند به علامات مهر های مهنجو دیروهستند بر خورده شده است .سعی و عملتا قید حیات کار میباید کرداز تنبلی که مرد نش باید گفتسعی و عمل اختیار میباید کردگر عقل بود کنار میباید کرد« مستغنی » مرحوم١٠٤از ابنیۀ تاریخی مزار شریف قسمت شمال غربی روضۀ مبارک[BLANK PAGE]رهنمای بامیانترجمه جناب احمد علیخاندسته سموچهای G :حينيكه انسان زينه راکه به سر بودا میرود تعقیب نموده، دالان گرد سر مجسمهرا دور و باز بجانب دیگر طاق فرود آید به دسته سموچهای ( شکل ه ) بر میخوردکه روی هم رفته مرکب از يك برنده، يك معبد و يك اطاق اجتماع میباشد . از رویقواره های ابتدائی و رسم های نیم کاره برنده اینجا معلوم میشود که تزئینات برندهتکمیل نشده و صنعت گران بامیان در طرح تزئینات و نقاشی های خویش سبك( تا به کاری ) را که در آسیای مرکزی رواج زیاد داشت استعمال ننموده اند بلکهتمام صدد و آهنگ بدست اشخاص را بچنان خوبی بدست رسم نموده اند که کمالمهارت آنهارا نشان میدهد . درین برنده اشکال بوداها، « بودیس اتواها » و اقساممختلف « استوپه ها » مشاهده میشود . تزئینات خود معبد هنوز حدبحد باقی استروی گنبد اشکال بودائی محال رفتار معلوم میشود که پلالهای بلند خاکی در برکرده اند. متاسفانه روی های این تصا و بر خراب شده و بدن های ایشان در هاله هاینور محصور میباشد. این نوع تزئینات در مقام « سم سم » آسیای مرکزی همبمشاهده رسیده اما اشکال منقوش با میان واضحاً نسبت تصاویر « سم سم »مقدم تر است. در طاق ته اطاق اجتماع اصلا بودائی نشسته و به مصاحبت اودو « بودیس اتوا » قرار گرفته بود بالای این طاق از اشکال منقوش مزینبود. دورا دور این سموچ را اشکال اشخاصی زینت داده بود که برجسته١٠٠( صفحهٔ ١٠٦ )کابل( شمارهٔ اول و دوم )ساخته و در دیوار میان هاله های نور آنکه منسوب به هند گنبد از یکسلسله کمانهای مختلف الشکلی مزین بود که در هر کدام آن سه مجسمه بر قرار بود : يك بودا و دیگری « بودیس اتوا » این مجسمه ها همه در هاله های نور محاط بودند . در حصص خالی بالا و پائین کمانهای اشکال گل و برگ كوچك غير طبیعی ملاحظه میشود . حصهٔ وسطی فوقانی گنبد کاملاً رنگه بوده .دسته سموچهای D :باز اگر زینه را که به دسته G منتهی میشود تعقیب و فرود آمده شود به دسته خواهند رسید که شامل يك برنده و يك معبد میباشد ، برنده تصاویری رنگه داشت که حصهٔ زیاد آن خراب شده و در دیوار های برنده اشکال بودا ها مشاهده میشود . سقف برندهٔ مذکور که فعلاً بحالت خیلی خرابی موجود است حایز یکعده دایره هائی میباشد که در میان یکعده آنها سرهای گراز جنگلی به دیگری برگ های (لوتوس) و به دیگری دو مرغی موجود است که گردن های خود را برگردانیده و در تول های شان گردن بند مروارید میباشد تزئینات صفحهٔ دیوار خارجی این برنده ( چون معاینهٔ سموچها تمام شد از پای جدار آنرا ملاحظه کنید ) عبارت از نوك های مصنوعی ستونها و پائین تر آن تزئیناتی بشکل کمان ملاحظه میشود . بین نوك های ستون ، در میان دایره ها عوامل تزئیناتی از قبیل سر گراز جنگلی و پرنده هائی که در نول خویش گلوبندهای مروارید را گرفته اند مشاهده میشود . علاوه برین یکسلسله کمانهای سه گوشه هم موجود است که تحت آنها یکعده بوداهای رنگه ترسیم شده است اولین کمان مذکور رنگه و بقیه برجسته قالب گرفته شده اند پائین تر در دیوار چجهٔ یکقطار بوداهای كوچك نشسته ترسیم شده اند .١٠٦(صفحۀ ۱۰۷) رهنمای بامیان (سال ششم)معبد حایز پلان مثمنی است که در هر صفحه جدار آن کاشی کشیده شده و در هر طاقی اصلاً بودائی نشسته وضع شده بود بالای این طاقها کمربندی روی دیوارهای معبد دور زده است که حایز تزئینات مار پیچ میباشد و درمیان این تزئینات بین هاله های نور بوداهای نشسته بصورت خفیف برجسته و به نزاکت تمام قالب گرفته شده اند در حصۀ تحتانی این کمربند تزئینات رنگه دیگری معلوم میشود. این تزئینات عبارت از تنه و شاخه های قرمزی رنگ اشجاری است که تحت شاخسار آن بوداها نشسته بودند. بالای این کمربند پلان مثمن (هشت ضلعی) تغییر کرده شکل جدار سموچ ترتیبات دیگری میگردد که عبارت از ١٦ صفحه باشد. این ترتیبات را بقسمت فوقانی روی کمربند دیگر محدود میسازد طوریکه ملاحظه خواهیم کرد کمانهای این معبد با کمانهای مکیده سموچهای مجاورت هیکل بزرگ (سموچ نمبر ١ نمبر ٢ نمبر ١١) شبیه و بین هر دو کمان شکل قواره (کرتی کا) وضع شده که آن قسمت را تزئین میکند به تحت این کمانها بوداهای نشسته وضع شده بود چنانچه هنوز فعلاً جاهای آنها مرئی است سقف این سموچ علی الخصوص خیلی مهم است و در آن هشت ستون مصنوعی مشاهده میشود که دو بدو به زاویۀ قائمه قرار گرفته اند. چهار پارچه چوب مصنوعی بمقصد اتصال در خارج این دسته ستونهای مصنوعی منصوب بود چنانچه یکی از آنها هنوز بر جا و دوی آنرا برداشته يك يك در موزه کابل و موزه گیمه پاریس نهاده اند اینها عبارت از صورت های انسانی است که ریش و بروت انبوهی دارند و کلاه مخروطی بسر نموده نوک های انتهائی ستونهای مصنوعی نیز حایز اشکال قواره (کیر تاموکا) میباشد. در قسمت مرکزی اجتماع ستونهای مصنوعی مسدسی مشاهده میشود که وسط آن از تزئینات لوزی و مثلث شکل مملو میباشد عمومیت این ترتیبات را بعد ها در يك سموچ مجاور بودای بزرگ مشاهده خواهیم کرد (سموچ ٩)۱۰۷( صفحه ۱۰۸ ) کابل ( شماره اول و دوم )رویهمرفته این سموچ خیلی مهم و آثارچندین صنایع مختلف در آن مشاهده میشودو اختصاصات تزئیناتی ومعماری آن چنین اجازه میدهد که تاریخ ساختمانآنرا به قرن ۴ یا ۵ مسیحی نسبت دهیم .سموچ DI سموچ DI که تحت دسته D واقع است سموچی است که ازپایجدار کبیر میتوان بدان رسید، این سموچ حایز پلان مثمن (هشت ضلعی)خیلی منظم وسقف آن گنبدی است ۵ طاق بزرگ در صفحات پلان هشت ضلعیو در اطاق كوچك بطرف راست وچپ مدخل کشیده شده است. طاقهای بزرگرا طاقهای کوچکی محصور نموده که کمانهای بد ساختی بالای آنها قرار گرفتهاست . درین طاقها چه بزرگ و چه كوچك مجسمه های قالب گرفته شده منصوب بوددرین سموچ آثاری از تصاویر رنگه ملاحظه نمیشود و دیوارها تماماً ازورقه ضخیم دودپوشیده شده اند. حصه هشت ضلعی سموچ را کمربند نازکی ازحصه مدوری جدا میکنددرین حصه اخیر الذکر ۷ طاق کشیده شده است . حصه مدوری را از گنبد کمربنددیگری مجزی میکند که در آن به اندازه و اشکال مختلف ۱۸ طاق کشیده شده است.سموچ E در سقف يك سموچ دیگری که بودای نشسته دران وضع شده بود( خراب شده ) هنوزآثار و بقایای تصاویریقشنگی معلوم می شود که بدبختانه بحالتخرابی رسیده است . این تصویرعبارت از ' بودیس اتوای ' نشسته ایست که تحتکمان سه ضلعی قرار گرفته ، بدن این تصویر خیلی لطیف چهره اوجذاب ونگاهثابتی دارد، به کلاه وتاج او فیته های بسته است که بهر دو طرف صورتشمنبسط شده است این تصویر بتمثالی شباهت دارد که در مرکز گنبد معبد ككركترسیم شده است ( وفعلاً در موزه کابل موجود است ) درین تصویر عوامل اریائیوهندی بآهنگ محسوسی ترکیب شده اند بطرف راست وچپ سرطاقی سه ضلعی که۱۰۸( صفحه ۱۰۹ )رهنمای بامیان(سال ششم )تحت آن « بودیس اتوای » قشنگ قرار گرفته است دو شخص نیم تنه باهاله نور مشاهده میشوند .دسته سموچهای K : دسته سموچهای K (۱) به مجاورت بودائی واقع است که تازه فوقاً ازان صحبت نمودیم وعبارت از ٦ سموچی است که سقف های آنها بشکل نیم استوانه می باشد . یکی ازین سموچها که حائز پرنده نیز می باشد اهمیت و مقاد خاصی در بر دارد. اصلاً در دیوار ته اطاق ، در طاق بزرگی ، بودای نشسته قرار گرفته بود در دو جدار اطرافی در طاق دیگری کشیده شده بود که از حیث وضعیت بهم متناظر نمی باشد. این سموچ کاملاً از تصاویر رنگه مزین و ترتیب تصاویر آن واضحاً سبك تزئیناتی معبد ككرك را بیاد میدهد. تصویر عمده سقف عبارت از تمثال يك «بودیس اتوا » ( میتریا ) است که در دهن سقف ترسیم شده سائر تزئینات عبارت از دائرهائی میباشد که در هر کدام آن هفت بودا قرار گرفته است . « بودیس اتوا » زیوراتی از قبیل گلوبند و بازوبند ها نیز دارد . مشارالیه کلاهی بسر دارد که تاج آن شامل سه ماه نو و سه تاوه میباشد و فیته های مواج بهر دو طرف سرش منبسط شده است .روی های تصاویر کم کم خراب شده . این تصاویر را که میتوان به اسم سبك کوشانی و آریانی یاد نمود از تصاویر طاق بودای ٣٥ متری متمایز میباشد،دسته های سموچهای j :دسته سموچهای j (۲) مرکب از شش سموچی است که صد قدم از دسته قبل الذکر دورافتاده است . اول این سموچها که حایز سقف نیم استوانه میباشد اصلاً از اشکال بوداهای رنگه مزین بود که گرد هم در دایره جمع شده بودند.(۱) در سموچهای مهم رسیدن مشکل است (۲) زمین در ین دسته سموچ مشکل است .۱۰۹( صفحه ۱۱۰ ) کابل ( شماره اول و دوم )روی هم رفته دیوار های این سموچ را ورقه کاه گلی پوشانیده بود که برداشتنآن اشکالی نداشت .دومین سموچ دسته ز که از نقطه نظر وسعت كوچك ، پلانش مربع و سقفش گنبدیمیباشد از تصاویر رنگه مزین است که ورقه نازك لایه روی آنرا پوشانیده است الواندر جائی که معلوم میشود فوق العاده تازه بنظر میخورد . تمثال « بودیس اتوا »( میتریا ) در قسمت اولی گنبد، در وسط دایره بزرگی بنظر میخورد. و ۹ بودای كوچكبدور تصویر مرکزی قرار گرفته است . در مرکز کمربند جدار ته سموچ که بدبختانه خیلیخراب هم شده است . صحنه وفات بودا نمایش یافته است. روی جدار های اطرافبه استثنای صفحه دیوار راست كه يك « بودیس اتوا » در آن ملاحظه میشود . يكبودای نشسته با دو بودای ایستاده موجود است و بر علاوه اشخاص نیم تنه بین هالههای نور نمایش یافته اند .سموچ چهارمی که از نقطه نظر معماری دلچسپ است حایز پلان مربع و سقف آنگنبدی خیلی هموار کنار برامده است که روی کمالهای خیلی منحنی زاویه ها و کمربندکنار برامده قرار گرفته است این نمونه سموچها انبساط و تكامل اخير آن سبكمعماری اولیه را نشان میدهد که سموچ G و اطاق اجتماع A به آن رویه ساختهشده اند . حصه زیاد تزئینات این گنبد را ورقه چونه پنهان نموده که بخوددیوار ملتصق می باشد در ته این سموچ طاقی است که در ابتدا بودائیدر آن منصوب بوده و امروز جز بعضی آثار الوان چیز دیگر در اطاق معلوم نمیشودبه دیوار اطراف سمت چپ يك بودای نشسته و به جدار سمت راست يك بوداو دو « بودیس اتوا » ایستاده نمایش یافته اند . روی کمربند اشکال بودا و يك صحنه۱۱۰( صفحه ۱۱۱ )رهنمای بامیان( سال ششم )وقات او که بد بختانه بحالت خراب رسیده است نمایش یافته . سموچ ۵ که ناتمام است ما را به دهلیزی رهنمونی میکند که به سموچ ۶ منتهی میشود ؛ این سموچ از صفحه خارجی جدار کسب نور میکند. در مرکز این سموچ بزرگ که حایز پلان مربع و سقف گنبدی میباشد استوپه وجود داشت که در آن بعضی پارچه های نوشته جات بدست آمده است . در امتداد دیوارهای سموچ صفه ساخته شده که در صفحات بیرونی آن بعضی تصاویر معلوم میشد :دسته سموچهای H : ــ به مجاورت دسته سموچهای j بزرگترین بوداهای نشسته ( شکل ۶ ) وجود دارد . این مجسمه کاملاً خراب شده و در طاق آن هنوز بعضی آثار و بقایای تصاویر رنگه هوید است . در قسمت اولی سقف شخصی معلوم میشود که بد بختانه خیلی خراب شده و ( متریا ) ( بودیس اتو ابودا ) را نشان میدهد. بطرف راست خط الراس سقف ۹ بودا متشکل است که ۹ آن جوره قرار گرفته و سه آن روی يك خط وضع شده اند . دایره هائی که رف راست را تزئین میکنند مخصوصاً دلچسپ اند دو ژلی معه خانم های خویش بطرف هیکل بودا به پروازاند و به او بطئوس تحایفه تقدیم میکنند. این اشخاص استثنائی در کلاهای خویش اشکال ماه او و گل های بادام شکلی دارند . در رف چپ بصورت خیلی مبهم اشخاصی معلوم میشوند بحالت پرواز زالوهای خویش را قات نموده اند .سموچ I : در طاق کوچكترین بودای نشسته یعنی سموچ I ( شکل ۷ ) که بمجاورت بودای ۵۳ متری واقع است هنوز پارچه های قشنگ تصاویر منقوش رجود دارد : خود مجسمه نشسته کاملاً از بین رفته . در قسمت فوقانی سقف تصاویر منقوش بوداهای نشسته و جود دارد که در میان آنها بکمال وضاحت بودای مزینی تشخیص میشود که۱۱۱( صفحه ۱۱۲ )کابل(شماره اول ودوم)کلاه تاج داری در سر و «کمیل» Camail سه گوشه در بر نموده است بکنار راست و چپ بوداهای قسمت فوقانی سقف تمثال های خانم هائی مشاهده میشود که اعضای شان فربه و بصورت نیم تنه نمایش یافته اند، این خانم ها گرد صورت خویش هاله نور دارند و در غنچه مجلس ساز و سرود تشکیل داده اند. این صحنه غالباً در (كنزل و کانتوورا ) اسیای مرکزی بمشاهده رسیده است. در میان اشکال فوق الذکر «نژاد مختلف هندی با پوست تاريك وموی سیاه و آریه های مرکزی با پوست سفید و موهائی که با گل ها مزین شده تشخیص میشود ، سینه های این خانم ها تماماً برهنه و به زیوراتی از قبیل گلوبند، بازوبند و حمایل های مواجی خود را مزین کرده اند.هیکل بودای ۵۳ متری :هیکل بودای ۵۳ متری مانند مجسمه ۳۵ متری در خود جدار کبیر سنگی تراشیده شده اما هیکلی که فعلاً از آن بحث میکنیم خیلی ها مکمل تر وخم وشكن لباس آن از نقطه نظر تخنيك خیلی مختلف است این مجسمه که به ۴۰۰ متری غرب هیکل ۳۵ متری واقع است حایز اعضای متناسبی میباشد. حصه زیاد صورت این مجسمه را از پیشانی و چشم ها گرفته تار خساره ها و بینی اصولاً تراشیده اند. دست راستش برای تحمیل حرکت ( بهایا مودرا ) (حرکت اطمینان) بلند و دست چپش در امتداد بدن آویزان بود و امروز هر دو دستش از بین رفته است و انهایش در اثر فیر توپ نادر افشار وارگ زیب خساره براشته است.( نا تمام )۱۱۲سفرای هرات بدربار پیکنسفر نامه را که موسوم به « سفرنامه چین » است و بخامه خواجه غیاث الدیننقاش هروی سفیر بایسنغر میرزا شهزاده علم پرور هرات بنهایت دقت واحتیاط نگاشته شده و خوشبختانه مورخ مشهور دیگر هرات حافظ آبرواین سیاحت نامه عجیب و غریب را در آخر جلد چهارم اثر معروف خودزبدة التواريخ محفوظ و مصئون نگهداشته است و مورخین بعد مانندخواجه عبدالرزاق سمرقندی صاحب مطلع السعدین و خوند میر صاحبحبیب السیر و غیره مورخین غربی این سفر نامه را از زبدة التواريخ نقلو در مؤلفات خود بطور مختلف آورده اند اخیراً فاضل گرامی جنابمولوی محمد شفیع ایم ای استاد تاریخ و ادبیات دار الفنون پنجاب وسردبیر اورینتل کالج میگزین که از وجودهای مغتنم امروز عالم ادب و تاریخاسلامند این سفر نامه را با چندین متن و نسخه های مختلف دیگر مقابل کردهبا حواشی و نسخه بدلهای مفید و الحاقات جدید در مجله معروف خوداورینتل کالج میگزین انتشار داده اند چون این موضوع ربطی بعالم تاریخو ادب کشور عزیز ما داشته و قابل استفاده اهالی دیار و کشور ما بود۱۱۳( صفحه ١١٤)کابل( شماره اول و دوم )مقدمه و حواشی آنرا از اردو ترجمه کرده و با دو سه یادداشت تازه تری ذیلاً نشرمینمائیم ضمناً از جناب فاضل محترم استاد محمد شفیع مشکور و سپاسگذاریم که غالباً راجع بموضوع تاریخ و ادبیات کشور ما عطف توجه فرمودهمقالات مفید و رشیقی با بهترین تحقیقات و تفحصات علمی باسلوب امروزدر هر شمارهٔ خود انتشار می دهند .سرور گویاترجمه واقتباس از اورینتل کالج میگزیننمره مسلسل ۲۴سفر نامهٔ چینحاوی یادداشت های روزانهٔ خواجه غیاث الدین نقاش سفیر بایسنغر میرزا ابن شاهرخ میرزا،ابن امیر تیمور گورکان است که حافظ ابرو در زبدةالتواریخ درج نموده .خواجه غیاث الدین نقاش که وی را بایسنغر میرزا با سفرای ( شاهرخ میرزا ) و اعمام خوددر ٦ ذیقعده سنه ۸۲۲ هـ ( مطابق ۲۳ نومبر سنه ۱۴۱۹ ع ) بسوی چین فرستاده و این جماعهسفرا با تجار و خدمهٔ خود بالغ بر چهار صد و شصت نفر میشدند درین جماعه عدهٔ کثیری را سفرایسلطان شاهرخ ( جانشین امیر تیمور گورکان ) وبایسنغر میرزا شهزادهٔ هرات با ملازمین و خدمهٔخود تشکیل داده بودند .شاهرخ بفرستادن سفرا در ممالک مجاور و دور دست تمایل بسیار داشت چنانچه در چین ( ۱ )چند نوبت سفیر از هرات اعزام نمود همچنین در سنه ٨٤٥ هـ کمال الدین عبدالرزاق ( صاحبمطلع السعدین ) را در هند نزد راجای بیجا نگر بسمت سفارت فرستاد و بعد در سنه ٨٥٠ نزدوالی گیلان ادای سفارت نمود آخرین مرتبه بدر بار مصر نامزد گردیده بود ولی درین نوبت سلطانهرات بدرود زندگی نموده و این کار نا کرده بماند .یاد داشت های روزانهٔ این جماعهٔ سفرا که در متن مندرج است از تاریخ ۲۳ نومبر سنه ١٤١٩ عشروع میشود که درین روز از هرات ( که دارالسلطنهٔ شاهرخ بود ) روان شده بلخ ، سمرقند ،(۱) درین زمانه در چین خانوادهٔ منگ ( سنه ١٣٦٩ ع تاسنه ١٦١٦ ع ) فرمان فرما بودنداین خانواده را تامنک ( یعنی نور اعظم ) میگفتند ازین رو صاحب مطلع السعدین را مغالطه دست دادهکه بجای نام خانواده اسم شهنشاه چین دانسته و دای منگ نوشته است .١١٤( صفحه ١١٥ ) سفر نامۀ چین ( سال ششم )کوه تیان شان و صحرای گوبی را عبور نموده وارد سلطنت چین گردیده و اخیراً در خان بالغ( پیکن ) رسیدند مدتی درین دیار اقامت نموده وبعد ازدوماه وپنجروز در ٢٩ ا گست سنه ١٤٢٢عواپس به هرات عودت نمودند .کوایف و واقعات این سفررا خواجه غیاثالدین نقاش نماینده بایسنقر میرزا بطور یاد داشتهایروزانه تحریر نموده وحافظ ابرو (۱) عینا همان یاد داشتهارا درنصف اخیر جلد چهارم زبدةالتواریخخود درج کرده است این قسمت خیلی ها دارای اهمیت است زیرا مصنف درین قسمت كرايفو وقایع دقیق عهد شاهرخ را تا سنه ۸۳۰ ه بحيث يك شاهد وناظرعینی نگاشته است این قسمت راصاحب مطلع السعدين باندك تغییری در کتاب خود آورده است و از سؤاتفاقات روز گار کهزبدة التواريخ بکلی ناپدید و فقط يك نسخه از قسمت مذکور در کتابخانة بادلی اکسفورد ( ۲ )موجود است و بس .(۱) اسم حقیقی حافظ ابرو شهاب الدین عبدالله ابن لطف الله ابن عبد الرشيد الخوافی وی یکیاز مقربان بار گاه امیر گور کان بوده است در بازی شطرنج مهارت بسزا داشت در سنه ۸۱۷ هبامر و فرمان سلطان شا هر خ برای ترتیب و تدوين يك جغرافيا مامور گردید نامبرده این کتاب رادر سنه ۸۲۳ ه به دو مجلد به اختتام رسانید بامر همین شهريار يك تاريخ عالمرا نیز نوشته ومرتب نمودنسخه کامل این کتاب در قسطنطنیه موجود است همین مولف در سنه ۸۲٦ ه بامر و فرمانبایسنقر ميرزا بتدوین و تالیف زبدةالتواريخ مصروف شد که فقط نصف اخیر جلد اول و چهارم آندر دست است حافظ ابرو در سنه ۸۲۸ بامر سلطان شاهرخ ملحقات و هوامش جدید جامع التواريخرشیدالدین فضلالله وزیر را ترتیب نمود تاریخ وفات وی در سنه ۸۳۳ ه است ماخوذ ازدايرةالمعارفاسلامی در ذیل حافظ ابرو .(۲) نمره این کتاب ٤٢٢ ایلیت Elliot پروفیسور بار تولد يك نسخة كامل ازين کتاب رادرایران سراغ داده ولی کوایف آن را نمیدانم چگونه است* ازروی فهرست کتب خطی کتابخانهمجلس شورای ملی ایران معلوم میشودكه يك نسخة ناقص ازین کتاب در کتابخانه مذکور موجود استچنانچه معرلف فهرست کتابخانه مذکور مینویسد: نسخه کتابخانه مجلس شامل ربع ثانی تاریخ استدر احوال پیغمبر آخر الزمان وخلفاء را شدین وبنی امیه وبنی عباس وقایع بترتيب سنوات مذ كورگردیده و درسال ٦٥٦ هجری درحادثۀ انقراض دولت بنی عباس بدست هلا كو بپایان رسیده .تاريخ تاليف . ۸۱۷ - ۸۲۰ ، تاریخ کتابت ۱۲۲۹ خط نستعلیق صفحه ۲۷ سطر سه صفحه سفیددر اول کتاب ، قطع رحلى طول ٣٦ سانتیمتر ونیم ، عرض ٢٣ عدد اوراق ٥٦٠ ( شماره ۳۸۲۹ )برعلا وه در همین فهرست مرقوم است که نسخة كامل زبدة التواریخ در موزة اكادمي بتر سبورك( لینن گراد ) موجود وراجع بتاريخ عمومی است که به چار جلد تقسیم شده ، جلد اول و دوم درتاریخوقايع ازازمنه متقدمه تا خلافت بنی عباس ، جلد سوم در تاریخ سلاطین معاصرین خلفاء بنی عباس جلدچارم در احوال تیموریان . واز قرار مسموع در نزد فاضل محترم جناب ملا محمد صدیق آخند زادهصاحب هرات نیزنسخۀ کاملی ازین کتاب موجود است. «مترجم»١١٥( صفحه ١١٦ ) کابل ( شماره اول دوم )متنی که در صفحات آتیه مندرج است از همان نسخه زبدة التواريخ کتاب خانه اکفورد استنساخ گردیده است. با آنکه این سفرنامه را صاحب مطلع السعدین در کتاب خود اقتباس کرده و بعد از و کاتر میر (۱) فرانسوی Notices et extraits در قسمت اول جلد ١٤ با ترجمه فرانسوی و حواشی مفیده بمعرض اشاعه گذاشته است ولی با این هم بار اول است که این متن از طرف ما شایع میشود . در خاتمه حبيب السیر ( در ذيل خان بالیق) همین بیانات مطلع السعدين بتفصيل و در نگارستان احمد غفاری به اجمال آمده است. خطائی نامه هم (که در زبان ترکی است) از مطلع السعدین اقتباس نموده است (۲) الغرض این سفرنامه را قبل ازین تاریخ هیچ يك كتاب شایع نکرده است (۳) زیرا هر کس از مطلع السعدين گرفته و به زبدة التواريخ دسترسی نداشته اند و این هم ظاهر است که این سفرنامه در زبدة التواريخ خیلی مفصل و حاوی جزئيات كوایف این سفر است ولی تنها مزیتی که مطلع السعدین دارد فقط اسلوب نگارش و انشای شیرین و سلیس آن میباشد .سفرنامه چین از زبدة التواريخ حافظ ابرو(٤) ذکر آمدن ایلچیان که بخنای رفته بودند وحكايات وقواعد خطائيه(۱) اسم حقیقی وی کاتر میر ١٧٨٢-١٨٥٧ از شاگردان دسامی که بعد از دسامی پیشوائی مستشرقین و فضلای عصر خود گردید . و در دوره حیات خود مقاماتی از قبیل سمت استادی در اکاد می شهر روان فرانسه و كوليز دو فرانس ومدرسة السنه شرقيه وعضویت اکادمی و غیره مراتب بلند علمی نایل و كتب ذیل از و بیاد گار مانده است ١- تاریخ ممالك مقریزی که بفرانسه ترجمه کرده در چار جلد و حواشی برآن کتاب اضافه کرده و در ١٨٤٥ در پاریس بطبع رسیده - ٢- کتابی در انتقاد و انتخاب وملاحظات تاریخی و جغرافیائی ( مطبعه پاریس ١٨١٦) ٣- مقالات متعدده در آداب عرب و اسلام ٤ مقدمه ابن خلدون ومنتخبات امثال میدانی و کتاب روضتين را نیز طبع کرده ٥- کتابی در آثار مصر قديم وبيت النهرين وسامره «مترجم». (٢) کاتر میر ص ٤٨٩ . (٣) بقول بار تولد این سفرنامه را مصنف تاريخ الخيرات محمد ابن فضل الله موسوی ( ٨٣١ ه تا سنه ٨٥٠ ) با نهایت اختصار در کتاب خود آورده است ( ترکستان ص ٥٦ ) برعلاوه كنج البحر مصنفة غلام محى الدین نیز بنظر رسید که تاریخ اتمام آن سنه ١٢٤٧ است که زمان تصنیف این کتاب است ( نسخة قلمى ) ظاهراً مولف این کتاب سفرنامه را از مطلع السعدین گرفته ولى الحاقات دیگر را از سائر مآخذ بدست آورده است .(٤) رجوع كنيد به Cathay and the way thither مصنفة سرهنری یول Yule جلد اول . برای تعلیقات بسیار مفیده برین سفرنامه که بعضی از حواشی صفحات آینده هم ازان کتاب ماخوذ است . در کتاب مطلع السعدین همین سفرنامه باختصار درج شده است ، وازین روی مقابله متن بآن کتاب کرده شد ، و دو نسخه از و بکار برده اولا نقل فوتوگرافی این کتاب که در خزانه مخطوطات پنجاب یونیورستی موجود است و از اصلی حاصل کرده اند که به کرالست کالج كمبرج محفوظ است و ثانیا نسخة مطبوعه این سفرنامه که کاتر میر از روی مطلع السعدین Notices et ex traits ج ١٤ شائع کرده ـ زیاداتی که از روی مطلع السعدین درج متن شد محدود است به قوسین این طور [ ] ، و آنچه قیاسا افزوده شد این طور ( ) .١١٦( صفحه ۱۱۷ )صفر نامه چین( سال ششم )در یازدهم (۱) رمضان المبارك سنه خمس وعشرين وثما نماة (٨٢٥) ایلچیان که ( از ) پیش بندگیحضرت (۲) اعلی خلد الله تعالى ملكه وسلطانه مقدمهم شادی خواجه و کوکچه و از پیش مخدومو مخدوم زاده عالم و عالمیان بایسنغر (۳) بها در خلد الله تعالى ملكه وسلطانه بختاي رفته بودندمقدمهم سلطان احمد و خواجه غياث الدین نقاش بدارا لسلطنت هرات رسیدند ، رفتن ایشاندر ششم (٤) ذی القعده سنه اثنی [ و الصواب : اثنتين ] و عشرين و ثمانماة بود و آمدندر یازدهم (٥) رمضان مذکور که مدت دو سال و ده (٦) ماه و پنج روز باشد ، بیلا کاتیو تنوقاتی که پادشاه ختای فرستاده بود رسانیدند و حکایات غریب از اوضاع و رسوم آنممالک تقریر کرد و خواجه غياث الدین مذکور ازان روز باز که از دارا لسلطنت هرات ( به )عزیمت سفر ختای بیرون رفته بود تا بآن روز که باز آمد بهر موضع که رسید آنچه دیده بوداز چگو نگی راه و صفت ولایت و عمارت و قواعد شهر ها و عظمت پادشاهان و طریقهضبط و سیاست و عجایبی چند که دران دیار مشاهده کرده ( بطریق روز نامچه ثبت نموده )بجهت آنکه معتمد علیه بود و بی غرض و تعصب نبشته مضمون و محصل آن حکایات نقل افتاد ،در ششم (۷) ذی القعده از دارا لسلطنت هرات بیرون رفتند و در نهم ذی الحجهبه بلخ رسیدند و تا غره (۸) محرم سنه ثلاث وعشرين و ثمانماة بسبب بارندگی و سرما آنجابودند و بعد ازان کوچ کرده از گذر کلف (۹) گذشته در بیست و دوم به سمر قند رسیدندو پیشتر از انکه ایشان برسند بدو ماه امیر زاده اعظم الغ بیگ کورکان ایلچیان خودسلغا نشاه و محمد بخشی را با جماعتی ختائیان که میرفتند فرستاده بود ، ایلچی امیرزاده سیورغتمشنور الله (۱۰) مرقده نیز رسیده ار غداق بنام و ازان امیر (۱۱) شاه ملک اردوان نام وازانشاه بدخشان خواجه تاج الدین جمع شدند و در عاشر (۱۲) صفر با پلچیان ختای از دارالسلطنت سمرقندروان(۱) مساوی ۲۹ اگست سه ١٤٢٢ ع ، (۲) یعنی شاهرخ سلطان پسر تیمور گورکان ( ۳ ) بایسنغرپسر شاهرخ سلطان بود و چون ذکر برادرانش و غیر هم در سطور آینده میآید نسب و وفیات ایشاندرج ذیل کرده میشود . تیمور ( م سنه ۸۰۷ ه )شاه رخ (م سنه ٨٥٠ ه)عمر شیخالغ بیگابراهیم سلطانبایسنغرسیور غتمشمحمد جو کیرستم(م.سنه٨٥٣ ه)(م سنه ٨٣٨ ه)(م. سنه ٨٣٧)(م.سنه ٨٣٠)(م.سنه ٨٤٨ ه)(م.سنه.٨٤ ٨)(٤) مساوی ۲۳ / نومبر سنه ١٤١٩ع (٥) اصل پانزدهم (٦) اصل دو، (۷) در مطلع السعدینگفته است که میرزا بایسنغر « بتا کید تمام خواجه غیاث الدین را گفته که هر چه بیند بطریق روزنامچه ثبت نماید » . (۸) یکم محرم سنه ۸۲۳ ه مساوی ۱۷ جنوری سنه ١٤٢٠ ع ، (۹) برکنارآمو دریا بر راه تغتب در ضند ۱۸۰ فرسخ از بلخ ، (۱۰) وفات این امیر زاده در سنه ۸۳۰ هواقع شد ، پس ظاهر است که این جمله بعد از وفات امیر زاد ه افزوده شد (۱۱) والی خوارزم(۱۲) ۱۰ / صفر سنه ۸۲۳ ه مساوی ٢٥ / فروری سنه ١٤٢٠ غ۱۱۷( صفحه ۱۱۸ ) کابل ( شماره اول و دوم )شدند. و در ( اوائل ) ربیع الاول به تاشکند رسیدند و در دوازده هم (۱) به سیرام (۲) و در غره ربیع الاخر(۳) به آشپره و در حادی عشرین ربیع الاخر بایل (٤) مغول در آمدند مرغزارها خوش بود و فصل بهار ،هر روز کوچ میکردند ناگاه خبر رسید که اویس (٥) خان شیر محمد اغلان را عقب داشته بود تا قتل کنند و قتل محمدو بعضی از امراء مغول بدان جهت از اویس خان یاغی شده و ایل بیقم برآمد ، ایلچیان متوهم شدند و کوچ کردندبعد ازان خبر رسید که فتنه تسکین یافت و امرا باویس خان ( اطاعت ) کردند و امیر خدایعاد که امیرمعتبر آن دیار بود برسید و ایلچیان را استمالت داد و پیش اویس خان رفت ایلچیان ایمن شده براه خودرفتند ، تا در هزدهم ( ٦ ) جمادی الاول بموضعی رسیدند که بلغوتو می گفتند و آن از حساب ایلمحمد بیک بود آنجا توقف کردند چندانکه بعضی از داعیان (۷) و نوکران شاه بدخشان و غیره کهمتوجه ختای بودند چنه برسیدند و در بیست ( ۸ ) و یکم جمادی الاول از انجا کوچ کردند و در بیستو دوم از آب ( ۹ ) کنگه گذشتند و در ثالث عشرین ایلچیان محمد بیک را که حاکم این الوس بوددیدند ویس محمد بیک سلطان شادی کورکان داماد شاه جهان بود که ( ۱۰ ) خاتون ( ۱ و ) خواهرخاتون امیرزاده اعظم جوکی بهادر خلد الله ملکه باشد ، در بیست و ششم جمادی الاول در مرغزارو جلکاء یلدوز در آمدند و از نجا گذشته بایل شیر بهرام رسیدند ، و پسر شیر بهرام آنجا بود ،با وجود آنکه آفتاب ( ۱۱ ) بسرطان رسیده بود یخ می بست چنانکه دو انگشت بر یخ میشددر هشتم ( ۱۲ ) جمادی الاخر خبر رسید که پسران محمد بیک داجی را که ایلچی اویس خان بود غارتکرده ، داعیان و ایلچیان متوهم شده گفتند ما را سعی می باید کرد که خود را زودتر بسرحدختای رسانیم و دروها ( ۱۳ ) و کوههای سخت بود واکثر اوقات باران و ژاله می بارید .در اواخر جمادی الاخر به شهر طرغان رسیدند و درین شهر اکثر کافران ( ١٤ ) بودند و بتمی پرسیدند و بتخانه بزرگ داشتند در غایت تکلف و بتان بسیار در انجا ، بعضی نو ساخته و بعضیکهنه ، و در پیشانی صفه یك صورت بزرگ که میگفتند این صورت ساکمونی ( ١٥ ) است و در دوم( ١٦ ) رجب ازین شهر کوچ کردند و هوا در غایت گرمی بود ، پنجم رجب به فرا خواجه رسیدند ،( ۱ ) ۱۲ ربیع الاول سنه ٨٢٣ هـ مساوی ۲۷ مارچ سنه ١٤٢٠ ٠ ( ۲ ) سیرام واقع بودبرکنار روداریس که معاون سیحون است و هشت میل بشرق چیمکن است ، قبل از حمله های مغل این شهررا اسپیجاب نام بود ( ٣ ) ١٥ اپریل سنه ١٤٢٠ ع ( ٤ ) یعنی بلاد مغول ( یول ) .( ٥ ) رك به یول ص ٠٥٢٥ ( ٦ ) ٣١ می سنه ١٤٢٠ ع ( ٧ ) رك به يول ج ۱ ص٠٥٥١ حاشيه ١ ، (٨) ٤ - جون سنة مذکور ، (٩) مطلع السعدین : آب کنگر ، اما بقول کاترمیر غالباً این همان آبی است که آن را رود کزن کثر گویند ( ۱۰ ) حاصل این که شاه جهانرا دو دختر بود ، یکی در حباله ازدواج سلطان شادی ولد محمد بيك و ديگر در عقد میرزا محمد جوکیولد شاهرخ بهادر . ( ۱۱ ) یعنی قریب به ۲۱ ماه جون سنه ١٤٢٠ ع ، ( ۱۲ ) ٣٠ جون سنه ١٤٢٠ ع ،( ۱۳ ) اصل کهای سخت ، ( ١٤ ) یعنی بودائیها بودند ( ١٥ ) یعنی سا کیا منی ، ( ١٦ ) ١٣ جولائیسنه ١٤٢٠ ع .۱۱۸( صفحه ۱۱۹ )سفر نامۀ چین( سال ششم )در دهم رجب جمعی ختائیان رسیدند و گفتند اسامی ایلچیان و عدد ایشان بنویسند ، در نوزدهم رجب بموضعی رسیدند که آنرا صوفی اتا می گفتند و یکی از سادات ترمذ که او را خانقاه زده تاج الدین نام بود آنجا لنگری ساخته و ساکن شده و ( او ) داماد امیر فخر الدین حاکم مسلمانان قامل بود و در حادی عشرین رجب بشهر قامل رسیدند و درین شهر امیر فخر الدین مسجدی بزرگ ساخته بود و در مقابل بتخانۀ ساخته بودند بغایت بزرگ و در وی بتی بزرگ ساخته ، از چپ و راست بتان دیگر خورد تر بسیار بودند و در پیش بتی بزرگ مقدار بچه ده ساله صورتی از مس ساخته در غایت صنعت و خوبی ، و بر دیوارهای خانه صورت گریهای استادانه کرده و رنگ آمیزیهای خوب و بر در بتخانه صورت دو دیو که بر یکدیگر حمله کرده باشند ، و منگلی تیمور بایری (۱) جوانی بغایت صاحب جمال حاکم قامل بود (۲) .در خامس عشرین رجب از انجا کوچ کردند و بعد از ان (۳) راه اکثر چول بود هر يك روز دو روز بآب میرسیدند تا دوازدهم (٤) شعبان بموضعی رسیدند که از آنجا تاسکچو (٥) که اول شهر ختائیان و قراول (٦) ایشان بود ده (۷) روزه راه چول بود ، جمعی از ختائیان بموجب حکم پادشاه باستقبال ایلچیان آمده بودند و سر غزاری فره بود هم در ان روز [ در ] سر غزار [ ی ] صفۀ عالی ساخته و سایبانهای کرباس زده و شیر (۸) ها و صندلیها نهاده و انواع ماکولات از قاز و مرغ و گوشت پخته و فواکه و میوههای خشك و تر بر طبقهای چینی مرتب کرده و بر هر شیرۀ نخلی بسته ، القصه در ان بیابان طوی که در شهر ها بدان تکلف نتوان ساخت ترتیب کرده بودند و شیر ها و خوانها نهاده ، و بعد از طعام انواع مسکرات از عرق و سرمه (۹) در کار آوردند و مجموع را مست ساختند و بیرون طوی هر کس را بقدر مرتبه گوسفند و آرد وجو وما يحتاج سفره عرقی وسرمه بدادند و این ساختگی مجموع از سکچو آورده ، و آنجا نسخه کردند که با هر کسی چند نوکرند و داجیان حجت میگرفتند که می باید که نوکر زیادتی ننویسند که یاساق ختای زیکت ( اینست ؟ ) و هر کس در وغگوی شد او را وقعی ننهند و بسیار بازرگانان پیش ایلچیان( ۱ ) اصل : پایری ، مطلع ( نسخۀ کاتر میر ) : پایری ، حبیب السیر : پایری ،( ۲ ) در مطلع السعدین می نویسد : و از انجا به بیست و پنج کوچ راه چول و بادیه قطع کرده بهر دو روز آب می یافتند و دواز دهم ماه شعبان در اثناء بیابان بشیر و گاو قطاس دوچار شدند و آنجا گاو چنان بزرگ می شود که گویند توپلی سوادی را از پشت زین بسر شاخ ربوده و مدتی بر سر شاخ بود ( بجای شیر در بعضی نسخ شتر نوشته است یعنی شتر وحشی و گاو قطاس ( ۳ ) یعنی مفازۀ گوبی را عبور می کردند ، چول بمعنی بیابان و ریگ زاراست . ( ٤ ) ۲۲ ر اگست سنه ١٤٢٠ع ، (٥) Sucheu (٦) پاسگاه (۷) مطلع : دو ،(۸) خوانچه پایه دار ، (۹) نوعی از شراب متعارف ترکستان . ( بهار عجم )۱۱۹( صفحه ۱۲۰ ) کابل ( شماره اول و دوم )و کر می شدند و خدمت میکردند القصه نسخه نبشتند بدین تفصیل : -امیر شادی سلطان از غداق از دوان خواجه تاج الدینخواجه و کوکجه احمد و خواجه غیاث الدین شست پنجاه نوکر شاه بد خشاندویست نفر صدو پنجاه نفر نفر نفر پنجاه نفرنوکران امیر و امیر زاده اعظم الغ بیک کور کان خلدالله ملکه پیشتر رفته بودند و نوکرانامیر زاده ابراهیم سلطان خلدالله تعالی ملکه ، هنوز نرسیده بودند .روز شانزدهم (۱) ایلچیان را خبر کردند که امروز دانك داچی طوی می دهد و او از جانبپادشاه ختای حاکم آن سرحد بود که از طرف قامل است و از سکچوتا شهر وا ( او ؟ ) نه یام بودو او بالشکری پنج شش هزار سوار باستقبال آمده بود و مجموع ایلچیان سوار شدند و نزديك يورتدانك داچی آمدند ، طریق فرود آمدن ایشان در صحرا چنان بود ، لشکریان مربع فرود آمده بودندچنانك پرکار و سطاره مربع کشد و خیمها طناب در طناب کشیده چنانچه بهیچ جا راه پیاده نبودکه بدان میان درآید و چار دروازه بر چار طرف آن مربع گذاشته و میان آن مسافتی بزرگ ، و در وسطآن مسافت صفه بزرگ ساخته بمقدار يك جريب وخیمه بزرگ دوتیرا (۲) ختائی در پیش اوزده مثلشاه نشینی دامنهابرداشته و تا لازی از چوب ساخته واز کرباس سایبانها زده چنان که از (۳) يك جریب زمینتمام سایه کرده بود و در زیر دوچو به صندلی(٤) داجی نهاده وازچپ وراست صندلیهای دیگر ( وایلچیانبر جانب چپ وامرای خطا برجانب راست نشستند) از انکه (٥) ( پیش ایشان تعظیم) جانب چپ زیادهاز جانب راست است و بعد از ان پیش هر کسی ایلچیان وامرا دوشیره نهادند و دریکی نعمت الوانمیوهای خشك ختائی و قاز و مرغ وسان (٦) گوشت پخته و در یکی کلیچه و نانهای خوب و نغل (٧)پندی از کاغذ و ابریشم چنان خوب که صفت کرد ( کذا ) و در پیش سایر مردم يك شیره هريكرا ، ( و ) در برابر کور که بلند نهاده و خمها و خمرهای چینی و صراحیهای بزرگ و خرد از چینی و نقرهوزر پهلوی کور که ، از چپ و راست جمعی از مطربان ایستاده و با توقین و کمانچه وپینۀ ختائی ونیاز دولوخ ، بعضی نفس در سرنی میکنند و بعضی در پهلوی نی ، و طنبك (۸) ختائی وموسیقار و طبلیدو رویه بر سر سه پایه نهاده باصول میزنند و سنج و چهار پاره و دهل در پهلوی ایشان ، وبازی گرانایستاده ، پسران صاحب جمال سرخی وسفیدی مالیده که هر کس بیند کور دخترانند کلاه ها بر سرو مروارید در گوش وبازی گریهای دارند مخصوص ختائی که مثل آن در عالم هیچ نیست ، واز پیش آن(۱) ١٦ شعبان سنه ٨٢٣ هـ ١٤٢٦ م است سنه ١٤٢٠ع (۲) مطلع السعدين : نیزه ، حبيب السير :تیره ، ( وعرض ۱۰س اینجای دوچوبۀ آن خیمۀ دوتیره ) (۳) کذا در اصل اما غالباً صوابش و مقداراست چنانکه درس ۱۷ ، (٤) ( Steingass ) چوکی ـ نشیمن گاه ـ چوکی دراز ـ تخت (٥) اصل :چنانکه از ، تصحیح قیاسی است و زیادات از مطلع . (٦) پارچه ـ حصه ـ قسمت ( ٧) مطالع : نقلى ،(۸) مطالع : تبنك ، در برهان قاطع می گوید که تبنك دهلی باشد دم در از که از چوب وسفال سازندوبازیگران در زیر بغل گرفته بنوازند .۱۲۰( صفحه ۱۲۱ )سفر نامه چین( سال ششم )صفه تا چار دروازه که آن خیمها زده اند مردان جبه (۱) پوش با نیزه های دراز در دست ایستاده چنانکهيك پای برپای دیگر نمی جنبد و یساول خود حاجت نیست جهت آنکه بساق و سیاست ایشان ازان زیاده استکه وصف توان کرد . بعد ازانکه مردم را بنشاندند کاسهٔ داشتند و قوش دادند فراو و خوردند .میردوسون که دیوان در حکم اوست برخاست و کاسه داشت و صندوق (۲) نخل بندی با او برند و هر کس را کهکاسه داشت يك شاخچه نخل بندی در سر دستار اوزد، و يك ساعت مجلس را گلستانی ساخت ، و بعد ازانبازیگران را فرمودند تا بازیها کردند بانواعی که شرح آن تقریر نباید . ازان جمله از کاغذمقوی صورتها ساخته اند (از) هر جانوری که در عالم با برید ( باشد ؟ ) و بر رو می بندند که هیچرخنه از کنار گوش و روی پیدا نیست که گوئیا وصلهٔ ازان حیوانست ، و بیان آن صورت درمیروند و بر اصول ختائیان رقص میکنند چنانکه عقل در ان خیره ومدهوش میگشت ، دیگر پسرانهمچو آفتاب خاوری صراحیها و پیالها در دست ایستاده و بعضی طبقهای نقل از قند (۳) و عنابو چهار مغز و شاه بلوط مقشر و لیمون و سیر و پیاز در سرکه پر ورده و دیگر ترها (٤) کهدرختای میباشد که در ین بلاد نیست و کس ندیده و نام او نشنوده وخربزه (ه) بریده و هندوانهاینها مجموع بر طبقی خانه خانه ساخته و هر يك را جدا جدا در جای کرده ، چون امیری (٦)را کاسه داشتند فی الحال آن پسر پیش آمد و طبق پیش داشت تا به نقلی که طبیعت بدان میل کندتنقل کند دیگر لکلکی ساخته اند از کرباس و ترقو (۷) و پرها بروی زده و منقار و پای اوسرخ کرده بچنانچه مطلق بلکلگ ماند اما بزرگترست چنانکه پسری بمیان آن صورت درمیرود و همه جای خود را میپوشد چنانکه همین صورت لکلگ مینماید و بر اصول نغماتی که ختائیانمیزنند پای میکوبد و سر ازین طرف و آن طرف جنبا ند که (۸) حاضران ( حیران ) ماندهبودند فی الجمله آنروز بآخر رسید به همین نوع گذرانیدند و آن استعداد ده روزه راه چولباستقبال ایلچیان آورده بودند .و در سابع عشر شعبان المعظم از انجا کوچ کرده بچول در آمدند اما آن زمان (۹) . . . . بقراول(۱۰) قلعه ایست محکم و خندقی عمیق در گرد آن کشیده و راه بر میان آن قلعه ( آ نچنان( ۱ ) مسلح ( ۲ ) اصل صندل ، : تصحیح از روی مطلع . ( ۳ ) مطلع : فندق ، ( ٤ )اصل : ترها کرده . ( ه ) اصل : جریره مطلع : خربزه های ( ٦ ) مطلع : امیر کسی راکاسه داشت . (۷) ترغو نوعی از بافته ابریشمی سرخ رنگ باشد ( هفت قلزم ) (۸) مطلع :که مردم حیران میشدند . (۹) کذا ناقصا در اصل بدون بياض ، مطلع السعدین : بعد از چندروز بقراول رسیدند و این قراول قلعه ایست الخ در آخر سفر نامه گفته است که در جمعه ۱۹ /شعبان سنه ۸۲۳ ه از قراول ختای گذشتند . (۱۰) قراول در لغت بمعنی کسی که سیاهی ببیندو برعیده بآن نیز اطلاق کنند و میرشکاری که صید را از دور ببیند وفوجی که پیش پیش رود و از سیاهی زدنغنیم خبر دهدچه اوهم دید بان است ( بهار عجم ) غول یول درین موضع از قراول دروازه دیوار چین مراداست که بصورت قلعه ایست و او را کیا یوگوان ( یعنی قلعه دروازه یشم ) مینامند و هیوانگ سانگدر ماه ششم ذکری از و آورده و در اواخر عهد شاهان منگ حد سلطنت چین این جا منتهی میشد .۱۲۱(صفحا ۱۲۲) کابل (شماره اول و دوم)(۱) که از در قلعه ) میاید آمد و بدر دیگر بیرون رفت ، چون بقلعه در آمد تمام مردم را بشمردندو نام بنوشتند وازان دیگر بیرون گذاشتند ، بعد از انکه از قراول بگذاشتند بشهر سکجو رسیدند و بام(۲) خانه بزرگ بر در آن شهر ( بود) چنانکه جله در آن یام خانه فرود آمدند و ایلچیان رانیز گفتند اینجا فرود آیند که رسم این ولایت همچنین است ، بعد ازین هر چه مایحتاج شماباشد جله از یامخانه بدهند و چهار پایبان ور خوت ایشان جله بدفتر بردند و از ایشان ستاندهبمعتمدان سپردند و بعد از ان هر چه ما یحتاج ایلچیان بود از مرکوب ( و ) ماکول و مشروب ومفروش جله در یامخانه مرتب میداشتند هر شب آن مقدار که بودند هر یکی را کنی و يك دستجامه خواب ابریشمین با خدمتگاری که هر چه فرمایند بجای آورد ، و این سکجو (۳) شهریبود بغایت پاکیزه و قلعه محکم ، و وضع شهر مربع درست نهاده چنانچه بسطاره و پرکار (٤)سازند و میان بازار پنجاه گز شرع پهنا داشت ، مجموع آب زده و جاروب کشیده چنانچه مثلاگر روغن بریزد جمع توان آورد ، و در خانهای ایشان خوك اهلی بسیار بود ، و در دکانقصابان گوشت گوسفند و خوك پهلوی یکدیگر آویخته ، و انواع محترفه دکانها نهاده و دربازار ایشان چهارسوی بسیار و بر سر هر چهار سوی چهار طاق از چوب بعوره (٥) (؟) بستهدر غایت تکلف و کنگر های بر وی نهاده هم از چوب و مقرنس (٦) ختائی بسته و در باروی شهردر هر بیست قدم برجی سر پوشیده ساخته و چهار دروازه بر چهار دیوار آن در برابر هم ساختهواز غایت راستی ازین در آورد آن يك مینمود چنانکه کسی تصور میکرد که نزديك است وحالیبدانجا خواهد رسید اما بسیار راه بود ، و بر پشت هر دروازه کوشکی دو طبقه ساخته بر طریقختائی که ایشان پوشش عمارت مجموع خر پشته (۷) می سازند ( و ) چنانکه در مازندران بسفالبی رنگ می پوشند ختائیان اکثر بکاشی چینی پوشیده اند و درین شهر بتخانه ( ۸ ) های بسیاربود هر يك مقدار ده جریب کم و زیاده ، مجموع زمین آن از خشت پخته تراشیده ( ۹ ) فرشانداخته ، و خشت پخته ایشان مثل سنگ جوهری دارد و محکم است و بتخانه های چنانمی دارند که قطعا از قاذورات دران نتوان یافت و پسران خوش شکل بر در بتخانه ایستادهمردم غریب را راه بری میکردند ، از شهرهای که بر حکم دیوان پادشاه بود اول آن شهر ستکه رسیدند وازانها تا خان بالق (۱۰) که تخت گاه پادشاه بود نو درنه یام بود مجموع معمور (۱۱) چنانکه(۱) بر قیاس عبارت مطلع ، (۲) قراول خانه (۳) اصل: شکجو ، ( ٤ ) اصل : پر سکار ،(٥) مطلع : مجوزه ( ودرنسخهٔ بحوره ) درص ۲۷ این لفظ را بخوره نوشته است ، (٦) مقرنس بنایبلند ومدور را گویند که با نردبان بران روند ..... و بمعنی رنگ برنگ هم آمده و در کنز اللغاتعربی نوشته : عمارتی را گویند که نقاشی کرده باشند ( هفت قلزم ) ، کاتر میر آنرا مرادفوزنش داده شده قرار داده است و یول آنرا این طور ترجمه کرده : پوشیده شده از لاكCathay اما بگمانم محال نیست که مراد مصنف مینار های نوکد اویست که به سبك معماری کتبیساخته شده .۱۲۲(صفحۀ ۱۲۳) سفرنامۀ چین (سال ششم)هرجا می برابر شهری وقصبه و مابین شهر ها چند قرغو (۱) و کی (۲) دی قو، قرغو عبارتست از خانه که بمقدار بیست (۳) گز بلندی ساخته اند و دائم ده کس درین خانه ساکن اند بكشك (٤) واليه آنرا چنان ساخته اند که قراغوی دیگر نماید ، اگر ناگاه قضیۀ پیدا شد مثل لشکری بیگانه از آنجا که سرحدست فی الحال آتش کردند و آن قرغوی دیگر چون علامت آتش دید او نیز هم چنین در يك شبانه روز سه ماه راه واقف شدند که حالی هست و درعقب آتش آن حال که واقع شده است مکتوب کردند ودر کیدی قوها بدست یکدیگر رسانیدند ، وكيدى قوعبارت از خانه (٥) واری چند است که در محلی ساکن گردانیده اند و با ساق (٦) ومهم ایشان اینست که چون خبری برسید شخصی معد ایستاده فی الحال آنرا بتعجیل بکیدی قوی دیگر رسانید هم چنین با آن دیگری تا آنزمان که بپای تخت رسانیدند واز کیدی [قو] تا کیدی قوی دیگر ده مره متعین است و هر شانزده مره يك فرسنگ شرع است وجماعتی را که در قرغومی نشانند بنوبتت چون ده روز می گذرد ایشان می روند وعوض ایشان ده کس دیگر بنوبت (۷) می آیند اما جماعتی که در کیدی قومی باشند آنجا ساکن اند وخانها ساخته عمارت وزراعت دارند وكار ایشان آنست که خبری پرسید بکیدی قوی دیگر رسانید ( كذا ) واز سکجو (۸) تا قمجچو که شهری دیگر بود بزرگ ، بام بود و قمجچو (۹) از سکجو بسیار بزرگتر و معمورتر بود ودانک داچی که بزرگتر داچیان سرحد [بود] دران شهر حاکم بود و در هر بامی چهارصد و پنجاه اسپ ودراز گوش یرغه (۱۰) از برای ایلچیان که پیش حضرت (۱۱) سلطنت شعاری وفرزندان رفته بودند می آوردند و پنجاه شست عرابه و پسران که موکل اسپان بودند ایشان را با قو میگفتند وآنها که موکل دراز گوش بودند لوفو ، آنها که عرابه می کشیدند جینو (۱۲) ( چیفو ؟ ) ، وایشان بسیار بودند از برای آنکه ریسمانها برعرا بها بسته اند وآنرا همان پسران بدوش میبرند، اگریارندکیبقیه حاشیه صفحۀ گذشته (۷) خرپشته پشته بزرگ ماهوار را گویند که میان آن بلند و دوطرفش نشیب باشد وخیمه و طاق و ایوان و هر چیزیکه مانند اینها باشد و آنرا ماهی پشت هم گویند ( هفت قلزم ) همچنان آسمان را خرگاه کا و پشت می گویند - پوشش بمعنی سقف است . (۸) اصل : ختای ، عبارت مطلع السعدین این طور است : ودرین شهر چند بتخانه هر يك قریب به ده جریب ، (۹) جلا داده . (۱۰) پیکن (۱۱) اصل : معذور ، تصحیح از روی مطلع .(۱) اصل قوعو ، اما در مواضع دیگر قرهو وقراغو ، اما در مطلع السعدین در هر موضع قرغو نوشته است . (۲) كذا بهر موضع ، اما در مطلع السعدین کی دی قونوشته است . ( ودر بعضی نسخ قور بجای قو ) ( ۳ ) مطلع پشت . ( ٤ ) چوکی و پاسداری . ( ٥ ) خانواده ها ( ٦ ) نظام وقانون . ( ۷ ) اصل پیوست . ( ۸ ) اصل : شکجوه تا همجو ، تصحیح از روی مطلع . (۹) قمجچو از شکجو ، تصحیح از روی مطلع ، قنچو Kamchu (۱۰) اصل : برغه : مطلع السعدین برقه ( در بعضی نسخ یرغه) ، یورغا اسپ راه وار را گویند( رساله فضل الله خان ) یورقه آمدن - به ترات آمدن ( ستائن گاس ) (۱۱) یعنی شاهرخ سلطان . (۱۲) مطلع «جینو» چنو، جیسغو (باختلاف نسخ )، کاتر میردرترجمه اش Tcchifuu نوشته است، یعنی که چیقو بوده باشد در اصل .۱۲۴( صفحه ١٢٤ ) کابل ( شماره اول و دوم )واگر کوه پیش می آید که ( کذا ) آن اسبان بدوش وقوت آن عربها را از بام بیام میرسانند و هر عرابهدوازده کس میبرد ، پسرانی همه خوش شکل مروارید های دروقی ختائی در گوش ومویها بر (۱) میانسر گره زده (۲) اسبان که می آرند بازین ( و ) لجام وقمچی ( می آرند ) ، واین باقو یان تا بام جلاو (۳)میدوند چنانکه درین بلاد پیکان با عصب ( ٤ ) بدوند بهر بامی بقدر مرتبه که معین شده گوسفند و قازو مرغ وبرنج وآرد وعسل ودراسو (٥) وعرق وسير وپیاز د ( ر ) سرکه پرورده و انواع ترها و بقولکه درسر که پرورده اند بیرون آن مایحتاج کـ در یام خانهای مقرر کرده اند( می دهند و ) بهر شهر که میرسیدند ایلچیا نرا طوی میکشدند ، و دیوان خانه را د سون (٦) میگوینددر دسون که طوی میدهند اول در پیش کور که روی بطرف خان یا لق که تخت گاه پادشاه ایشا نستتختی نهاده اند و پردۀ از ان پهلوی تخت آویخته وشخصی پهلوی تخت ایستاده تمندی (۷) بزرگ پاكدر پهلوی تخت انداخته اند امرای بزرگ وا یلچیانرا پهلوی آن تمد (۸) ندا شتند و سائر مر دم(۹) در پس پشت ایشان صف می ایستند و آن شخص که در پهلوی تخت ایستاده است بزبان ختائیندا کرده سار (۱۰) بعد ازان داجیان سر بر سریر زمین نهادند وایلچیان وسائر مردم را نیز تکلیف کرده اندکه سر بر زمین نهند و صفها چنان راست ایستاده اند که مسلمانان در نماز ایستند ، بعد ازان که این سر نها دنداز انجا هر کس بسر شیرها که از برای ایشان نهاده اند رفته، درین روز که دانك داجی در قمجـو جاءت ایلچیانراطوی میداد دوازده هم رمضان المبارك بود ، از ایلچیان درخواست کرد که طوی باد شاه است و پادشاهشما را عزیز داشته ا کنون شما چیزی بخورید شادی خواجه و اصحابی که کلانتران ایلچیان بودند ایشاننیز درخواست کردند که مارا این تکلیف میکند که در دین ماروا نیست دانك داجی ایشان را معذور داشتو شیرها و آنچه از برای ایشان ترتیب ساخته بود بوتاقهای ایشان فرستاده . و درین شهر قمجو بتخانۀبودبس بزرگ چنانکه عمارت اصل بتخانه و آنچه داخل او بود پانصد گز در پانصد گز بوده باشد و درمیاناین عمارت بتخانه بود دروی بتی خفیده ساخته اند که پنجاه قدم طول آن بت بودونه قدم طول كف ، ودور كعله سراوبیست و یکگز شرع ، وگرد برگرد آن عمارت بتكلف بتان دیگر در پس پشت وبالای سر اوهر يك بيست (۱۱)گز و کمتر و بیشتر وصورت بخشیان (۱۲) هر يك بمقدار آدمی چنان متحرك كه کسی تصور کند کها ين کافران زنده اند و بر باقی دیوار ها صورت گریها کرده اند که مجموع نقاشان عالم انگشت( ۱ ) مطلع : برسر گره . اما رجوع کنید به ص ٢٤س٦ ، ( ٢ ) یعنی اسبه ، ( ٣ ) همان جلوست .( ٤ ) اصل : ينعصب ، مطلع : به تعتب ( و دربعضی نسخ بتعصب ) : ( حبيب السير: باقویان بتعصب يكديگرپیش پیش اسب دوند ) ، ( ٥ ) شراب برنج چینی ها ـ و آن يك نوع شرابی است که کرما کرم می نوشندو جوشاندۀ برنج خام است ( پول ) . در مطلع السعدین این لفظ را در اسون نوشته است .( ٦ ) مطلع : دوسون ( ٧ ) اصل : تمد ( ٨ ) عبارت مطلع السعدین این طور است : باقی مردمدر پس پشت ایشان صف صف بسان مسلمانان در صفهای نماز ستاده ( ٩ ) مطلع : سه بار ( ١٠ ) اصل بزهایتصحیح قیاسی است ، ( ١١ ) اصل : در ین ، تصحیح از روی مطلع گزی ( ٢١ ) یعنی درویشانبودائی مذهب ، لامه ها، رجوع کنید به انسائيكلو پیدیا آف اسلام بذیـل بخشی .١٢٤( صفحه ١٢٥ ) سفر نامه چین ( سال ششم )حیرت بدان کبر ند . و این بت بزرگ خفته ، یکدست بزیر سر نهاده و يك بر روی ران ،و تمام آن بت بزرگ را مطلا کرده اند و انواع رنگها و لباسها پوشانیده و نام آن شکمانی(۱) قومی گفتند ، و فوج فوج از کافران میآیند و پیش آن بت سر بر زمین مینهند ، دیگر بیرونآن عمارت بتخانها گرد بر گرد همچون کاروان سرائی خانها در پهلوی یکدیگر چنانك هر خانهپسر خود بتخانه بود وا نواع پرد های زر بفت و کرسیهای مطلا و صند لیها و شمع دا نها و صراحيهایچینی و آرایش تمام درین فمجو ده بتخانه چنین معظم بود و يك خانه دگر ساخته بود ند که مسلمانانآنرا چرخ فلك ميخو اندند مثل کوشکی مثمن و از زیر تا بالا پانزده طبقه و در هر طبقه منظر هاساخته ، در هر منظری مقر نس ختائی بسته و غرفها و ایوانها ، ( و ) کرد منظر ها در افریتها(۲) و انواع صورت ساخته مثل تختی زده و پادشاهی نشسته واز چپ و راست خادمان و غلامانو دختران ایستاده و هر يك بخدمتی مشغول ، علی هذا این پانزده طبقه که درو منظرها ساخته انداز خورد و بزرگ مقدار يك وجب(۳) و خرد تر و بزرگتر تا مقدار يك گز در يكديگر ( يك گز ؟ )ودرز یر همه صورت دیوان ساخته اند که كوشك را بردوش گرفته اند و دور (٤) آن كوشك بيست گز بود وبلندی ( ٥ ) آن دوازده گز و این مجموع از چوب (٦) تراشیده اما چنان مطلا کرده اندکه کسی تصور کند که آن تمام از طلا ساخته اند ، و سردابه زیر آن ساخته و میل ( ٧ )آهنین از زیر تا با لا تعبیه کرده و سر آن میل در زیر بر سر کرسی آهن نهاده و يك سردیگر بر سقف خانه که آن کوشك در آنجا است محکم کرده چنانکه در آن سردا به باشد كحرکتی این كوشك بدين عظمت در چرخ می آید ، و مجموع درود گران و آهنگران و نقاشانعالم می باید که تفرج آن کنند و از انجا تعلیم صنعت گیر ند ، و ازین یا مهای گذشتند و شهرهائی که می رسیدند صوبها به (۸) ایلچیان و نوکران میدادند ، چندانك بخان بالق نزديكترمی شدند تکلفات زیاده می شد ، و رختها و چار پایان ایلچیان ونو کران که بگذاشته درین قمجوسپردند که در وقت مراجعت باز تمام و کمال بایشان سپردند و آنچه از برای پیشکش پاد شاهآورده بودند از ایلچیان بستاندند (۹) و خود غم خواری آن می کردند ، همچنین هر وز پیامی(۱) اصل : سکابی ، تصحیح از روی مطلع ، این شکمانی محرف سکیامنی ست (۲) کتاره هایچوبی یا آهنی (۳) بمعنی بالشت (٤) اصل : در تصحیح از روی مطلع وحبیب السیر. (٥) مطلع( نسخه کاتر میر ) : بلندی دوازده گز ، ( نسخه کرایست کالج ) : بلندی دوازده گز حبیب السیرارتفاعش دوازده گز ، یول ( در حاشیه اول کتاب خود ) می گوید عبارتی که به ابعاد این كوشكتعلق دارد ( یعنی دویست گز و دو ازده ده گز ) محرف ونا قابل فهم است (٦) اصل جواب تصحیحاز روی مطلع (٧) اصل : سیل ، (۸) اصل : که ( ۹ ) در مطلع السعدین افزوده است مگر شیریکه میرزا بایسنغر فرستاده بود و پهلو ان صلاح الدین شیربان خود بدرگاه پادشاه رسانید ،١٢٥( صفحه ١٢٦ ) كابل ( شماره اول و دوم )و هر هفته شهری میرسیدند تا در چهار دهم (١) شوال بآب (٢) فراموران رسیدند و آن آبیبزرگ بود قریب بجيحون ، بر وی پلی بسته بودند بکشتی در غايت خوبی و محكمی ، زنجیریبعظمت از آهن بستبری ران آدمی بود ازان طرف و ازين طرف تا ده گز بر خشكی گذشته ،و (٣) بر (دو) طرف دو میل آهن هر يك بستبری میانه مردی در زمین محكم كرده ، و آن زنجيرها براناستوار كرده و بقلابهای (٤) بزرگ كشتی را بدين (٥) زنجيرها بسته ، بیست ( و ) سركشتی بودبر (٦) بالای كشتیهای تختهای بزرگ انداخته بودند در غايت محكمی و همواری چنانكه ( بی ) زحمتمجموع چارپايان از بالای بگذشتند ، و ازان طرف آب قرموران شهری (٧) معظم بود ايلچيانرا طوی كردند از همو طویهای بزرگتر كه پیشتر كرده بودند ، و درين شهر بتخانه بود بغايتبعظمت و تكلف چنانكه از سر حد تا آنجا مثل آن عمارت ندیده بودند و سه خرابات بزرگ بوددرين ( ٨ ) شهر ( و ) دختران صاحب جمال دروی ، میگفتند كه ازين دختران بعضی هنوزمهر بكارت دارند ، و اصناف پیشه وران بسيار در غايت حذاقت درين شهر بودند ، اگرچهمردم ختای اکثر صاحب حسن اند ، اما این (٩) شهر را حسن آباد می خواندند و از انجا بر شهر(١٠) دیگر گذشتند ، تا دوازدهم (١١) ذی القعده بآبی (١٢) رسیدند كه دو برابر جيحون بوده باشدموجهاى بزرگ داشت ، كشتيها را حاضر كردند ، مجموع از آن آب بسلامت بگذشتند ، و چندآب ديگر بعضی بكشتی و بعضی به پل گذشتند ، در سابع عشرين ذی القعده بشهر صدين ١٣قور رسيدند ، شهری معظم و غله بسیار و عمارات خوب ، از جمله بتخانه بعظمت چنان كه در ميانخانه بتى ساخته بودند از برنج ریخته و مطلا كرده گويا تمام از طلاست ، مقدار پنجاهگز بلندی آن بت بيانشد و اعضای آنرا جمله مناسب هم ساخته اند و بر جمله اعضای او صورتدست كشيده اند و بر كف هر دست سورت چشمی كشيده و آن برابت هزار دست میخوانندو در مجموع (١٤) شهرق دارد ، اولاً دكانی بزرگ محكم ( از ) سنگ تراشيدهای خوب كرده كهاين بت و عمارات اطراف او بران دكانی است و دیگر رواقها ومنظرها وغرفها بسيار برگرد آن چندآشام ، (١٥) چنانكه ، شام اول از كله (١٦) پای او گذشته و آشام دوم بر انوی او رسیده ، و آشام سیوماز زانو گذشته و دیگری بمیان اورسیده و دیگری بسینه او رسیده هم چنین تا بسر او عمارات متکلف( ١ ) مطلع : ١٤ شوال سنه ٨٢٣ - ٢٢ - اكتوبر سنه ١٤٢٠ ع ( ٢ ) درياىهوانگهو ( ٣ ) مطلع : بر دو طرف آب . ( ٤ ) چنگك ها ( ٥ ) اصل : برين ( ٦ ) اصل :كه . ( ٧ ) بقياس يول اين شهر غالباً Lanchou بوده باشد كه دارالخلافة صوبهكانسواست ، و اغلب كه خواجه همین را حسن آباد خوانده ( ٨ ) اصل: و درين ( ٩ ) اصل:بشهر . ( ١٠ ) مطلع : چند شهر ( ١١) ظاهر است كه ایلچیان رود خانه هوانك هو را بار دگرعبور می كنند بمحلى كه اوحد فاصل است ميان صوبه شنسى وشانسی ( يول ) (١٢) اصل: جهدينقو. (١٣) مطلع : صددين فور . بقياس پول این شهر Shingtingfu بوده باشد . ( ١٤ ) مطلعخطا (١٥) پله ، مرحله ، درجه ، منزل ، حبيب السير : طبقه . (١٦) بند پا - كعب هفت قلزم .١٢٦صفحۀ ۱۲۷ )سفر نامۀ چین( سال ششم )استادانه ، و بعد ازان سر آن عمارات بفرنس (۱) در آورده و چنان پوشیده که مردم در آن حیرانمیشد و آن هشت آشام شده است در هر آشامی هم از بیرون برگرد عمارت میتوان گردید و هم از اندرون ،این بت بر پا ایستاده ساخته اند و دو قدم او که هر يك قرب ده گز باشد بر بالای ، تیغۀ (۲) ریختهایستاده ، همچنان قیاس کرده اقلش می باید که صد هزار خروار برنج دران محل خرج شده باشد ،و دیگر بر گرد آن بت بزرگ بتها ( ی ) خورد ترساخته از گچ و رنگ آمیزی و مطلا کرده اند و کوهاو کمرها (۳) و مغارها صورت گری نموده چنانچه بخشیان و راهبان و جوگیان در چله نشسته اند وریاضتمیکنند و قچقارها (٤) و تکهای (۵) کوهی و ببر و پلنگ واژدها و درختانهای مجموع در گچ کاری نمودهو باقی دیوارها را صورت گری کرده اند چنانچه استادان ماهر در (و) حیران بمانند و عمارات اطرافبرین قیاس ، و درین خانه چرخی گردانی مثل آنکه در قمجو ( دیده ) شده اما این را ( و الصواب :ازان ) بسیار متکلف و بزرگتر ، همچنان کوچ کردند و چارپنج فرسنگ میراند تا روز هشتم (٦) ذی الحجهشبگیر کردند هنوز تاريك بود که بـ «دروازۀ (۷) خان بالق رسیدند . شهری بغایت بزرگ چنانکههر دیواری يك فرسنگ بود که چار فرسنگ دور آن باشد و بر گرد دیوار ها ( ی ) شهر بسبب آنکههنوز عمارت میکردند (۸) صد هزار چوب مخوره (۹) ( ؟ ) که هر يك پنجاه گز بدرده باشدخوازه (۱۰) ( بسته (۱۱) ) بودند و چون هنوز پگاه بود و دروازه نگشوده بودند ازان برج که عمارتمیکردند ایلچیان را بشهر در آوردند ، و بر در کریاس (۱۲) پاد شاه فرود آمدند و بر در اردو مقدارهفصد قدم فرش سنگ تراشیده انداخته بود ، چون بکنار فرش رسیدند ایلچیان را فرمودند کهپیاده شوید ، پیاده از روی آن فرش بگذشتند و بر در اردو (۱۳) رسیدند بران طرف درده پیل پنج(۱) اصل : بمقرنش : ( ۲ ) اصل : تیغه ، اما تیغه : ـ در مطلع السعدين ، كاتر مير اين لفظ رابمعنی پایه ، بنیان گرفته ، و محتمل نیست که تیغه باشد که مرادف تیپه و بمعنی پشته است ، در مطلعالسعدين بعد لفظ ایستاده جملۀ ذیل را افزوده است « و آن خود نمی نماید و گوئی معلق ایستاده »(۳) یعنی کر پوه ها و پشته ها ، (٤) قوچقار بمعنی گوسفند شاخ دار است ، ( رساله فضل الله خان ) ،کاتر میر ( در حواشی این سفر نامه ) نوشته است که قوچقارقوچی است جنگی و وحشی بزرگ که علی الخصوصدر بلادی که بنواح منبع جیحون است یافت میشود ، (۵) اصل : تکهای ، تصحیح از روی مطلع ، تکهبز نر را گویند ( رساله فضل الله ) اما در هفت قلزم تکه بالفتح نوشته است و گفته که بمعنی بز نر آمده اعماز بز کوهی وغیر کوهی و بزی را نیز گویند که سر گروه ( و ) پیش رو گلۀ گوسپندان باشد :(٦) ١٤ دسمبر . (۷) اصل : هنوز ، تصحیح از روی مطلع . (۸) بقول پول ، شهر مذبورپس از انکه مرکز حکومت به نانکن انتقال یافت ، دوباره اشغال و مسکون گردید (۹) در ص ۱۲س ۱۳ این لفظ را بحوره نوشته است . (۱۰) چوب بندی که بجهت نقاشی کردن عمارت و یا آئینهبندی وامثال آن بندند ( از هفت قلزم ) (۱۱) بیاض در اصل ، از روی مطلع نوشته شده . (۱۲) قصر ،در بار (۱۳) سرا پرده شاهانه یا کاخ شاهی .۱۲۷( صفحه ۱۲۸ )کابل( شماره اول و دوم )ازین طرف و پنج ازان طرف ایستاده بودند و خرطومها بر راه داشته ایلچیان از میان خراطیمپیلان بگذشتند و درون رفتند قریب صدهزار آدمی آن زمان را که هنوز روشننشده بود بر در سرای (۱) پادشاه بودند چون از در اوّل در آمدند مسافتی (۲)مقدار سی صد گز در دویست و پنجاه گز بود در پیش آن مسافت کرسی (۳) سی گز بوده باشدو بر بالای از کرسی ستونهای پنجاه گزی بر پای کرده و عمارت بر بالای (٤) طنبی (٥) ساختهشصت گز در چهل گز و بعد ازان سه دروازه بود میانهٔ بزرگتر و چپ و راست خورد تر و آنمیانه ممر پادشاه است و هر کس ازان نمی گذرد ( کذا (٦) ) واز ممر چپ وراست گوژ که ( و )ناقوس نهاده و آویخته و دو (۷) کس منتظر [ تا ] پادشاه کی بتخت بر آید و قریب سی صد هزارآدمی درین فضا از زن و مرد جمع گشته و قرب دو هزار مفتی ایستاده آواز بم وزیر با همساز کرده و بزبان ختائی و اصول ایشان دعا ( ی ) پادشاه میگویند و قریب [ دو هزار ] دیگربودند که هر يك در دست سلاحی داشتند بعضی ناجخ (۸) و بعضی دورباش (۹) و بعضی ژوپین (۱۰)و بعضی حربه و بعضی خشت (۱۱) فولاد و بعضی تبرزین و بعضی نایزه و بعضی شمشیر و بعضی گرزوبعضی باد بزن (۱۲) ختائی وبعضی [چتر (۱۳) ] گرد برگرد آن حوالی (١٤) خانهاودرپیش خانها(۱) قصر (۲) مطلع : فضائی . (۳) مطلع : کوشکی کرسی آن سی گز (٤) مطلع : بالایآن . (٥) طنابی و طنبی ایوانیکه توی ایوان کلان باشد : سنجر کاشی .فتاد برف ، بخاری سبك بر افروزیم که وقت صحبت شبهاو گوشهٔ طنبی است (بهار عجم)حافظ به نیم جو نخرم طاق خانقاه و رباط مرا که مصطبه ایوان و پای خم طنبی ستدر شا لا مار لاهور چون براه امرتسر رود از دروازه کلان داخل می شویم اواین جاها کهدرو قدم می نهیم خانه ایست طنبی که صاحب پادشاه نامه ( جلد ۲ ص ۳۱۲ ) در صفتش می نویسد :عمارت شمالی که آرام گاه اقدس [ یعنی آرام گاه شاه جهان پادشاه ] است . . . . خانه ایستطنبی بطول ده گز و عرض هفت و در وسط آن حوضی ست منبت کار از سنگ مرمر چهار گزدر چهار ، در بازوی آن دو حجره ، این حوض درین وقت موجود نیست اما تا چند سال پیشازین بود ، و این در وازه کلان که حالا موجود است در زمان صاحب پادشاه نامه نبود ، وخانه طنبیمذکور مدخلی از جانب شمال نداشت ، (٦) مطلع : وبر بالای كوشك پشت دروازه (۷) مطلع :ده ، (۸) تبر زین ، (۹) نیزه بود که سنان آن را دو شاخه می ساختند ( رجوع کنید به بهار عجمبرای جزئیات مفیده (۱۰) نیزهٔ کوچکی که سر آن دوشاخ باشد ( هفت قلزم ) . (۱۱) خشت : نیزهكوچك كه دروسط آن حلقه باشد و صیاد دران کرده بسوی دشمن اندازند ( بهار عجم ) اما کاترمیر بمعنی تیری دارای پیکان چهار پهلوی فولادی نوشته است (۱۲) بادبزن یا پکه چینی (۱۳)در اصل ندارد، ازروی مطلع نوشته شد . خرگاهی (١٤) مطلع : فضا بجای حوالی .۱۲۸از آثار تاریخی کابليك ظرف فلزی تاریخی[BLANK PAGE]( صفحهٔ ۱۲۹ ) سفر نامهٔ چین ( سال ششم )صفهای سر پوشیده و ستونهای معظم بر کنار صفها و دیوار خانها مجموع شبکو (۱) ( کذا ) از چوب ، و فرش سنگ تراشیده چنانکه مجموع استادان هر صنعت دران حیران بمانند . القصه چون روشن شد نا گاه آنها که بر بالای كوشك بودند و منتظر که پادشاه کی بتخت بر آید گوز که و دهل و دما مه و سنج و نی و ناقوس فرو کوفتند و آن سه دروازه بکشادند و خلائق درون دویدند ، و قاعدهٔ ایشان چنانست که بدیدن پادشاه دویده روند . چون ازین فضا بفضای دوم رفتند و آن قریب سیصد قدم بود و در برابر کوشکی ازان كوشك اول بعظمت تر و پیش کشاده ، تختی آوردند مقدار چار گز و گرد تخت متل (۲) بلسك خر گاه قسین گرفته از اطلس زرد (۳) مجموع زر نشان ختائی کرده ، باز در ها و سی مرغ و نقوش ختائی . بر بالای تخت کرسی از زر بنهادند و از چپ و راست ختائیان صف کشیده ایستادند ، اول امرای تومان و هزاره و صده قریب (٤) صد هزار و هر یکی در دست تخته مقدار يك گز در چار يك شرع و زهرهٔ آن ندارند که بغیر از ان تخته بجائی نگرند و در عقب ایشان مقدار ( ٥ ) دویست هزار دیگر جیبه پوشان و نیزه داران و بعضی شمشیرهای برهنه در دست ایستاده و صفها راست کردند . و مجموع آن کافران چنان خاموش که گویا هیچ متنفس آنجا نیست و شاه از درون حرم بیرون آمد و نردبانی از نقره آوردند مقدار پنج پایه و بران تخت بنهادند و بر بالای تخت صندلی از زر بنهادند و پادشاه ببالای برآمد و بر صندلی بنشست و پادشاه میانه بالا محاسنی بزرگ و نه كوچك (٦) اما مقدار دویست سیصد موی از میانهٔ محاسن او چنان دراز که بر بالای صند(لی)کی بود سه چهار حلقه زده بود و از چپ و راست تخت دو دختر ماه روی مویها بر میان سر (۷) کرده و گردن و عارض کشاده مروارید های بزرگ خوب در گوش کاغذ و قلم در دست گرفته منتظر که پادشاه چه گوید و چه حکم فرماید ، هر چه آنروز بر زبان پادشاه بگذرد ایشان قلمی کنند ، اگر حکم را تغییر میباید کرد خط بیرون فرستند تا اهل دیوان بران موجب عمل میکنند ، القصه چون پادشاه بر تخت قرار گرفت و از جانب ختائیان صفها کشیده بایستادند از مقابل روی پادشاه این (۸) جماعت ایلچیان را با بندیان دو تا دوش پیش پادشاه بردند اول باز غوری (۹) بندیان پرسیدند (۱۰) و مقدار هفتصد کس بودند بعضی دو شاخه (۱۱) در گردن و بعضی زنجیر و بعضی یکدست بر تخته گرفته و(۱) مطلع : شبکه ( وشبكه باختلاف نسخ . (۲) مطلع : متك همچو قسین مفهوم چنه بقول کاتر میر عبارت از سایبانی بوده که از پارچهٔ ساتن ساخته و بگردا گرد تخت افراشته شده بود . بلسك سيخ آهنی باشد که سر آن را پهن کرده باشند برای نان از تنور جدا کردن ( هفت قلزم ) وقسین نام موضعی ( ستاین گاس ) ( ۳ ) اصل : زر و بحرور ژیشان . تصحیح از روی مطلع ۰ ( ٤ ) مطلع : افزون از حدود شمار. (٥) اصل : کوچ ، در مطلع بعدش افزوده : نه کوسه ، ( ٦ ) مطلع : گره زده . (۷) اصل : واین (۸) گناه ، جرم ، ذات مظلومیت . (۹) اصل رسید ، تصحیح از روی مطلع . ( ۱۰ ) دوشاخهٔ چوبی را گویند که دو شاخ داشته باشد ، و آن را بر گردن مجرمان و گنه کاران گذارند ( برهان قاطع ) .۱۲۹( صیحه ۱۳۰ )کابل( شماره اول و دوم )بعضی پنج و شش را گردنها بر يك تخته دراز بند کرده و سرها از تخته بیرون هر کس حسب مرتبه و قدر گناه ، هر یکی را يك كس موکل که موی آن گناه گار گرفته و منتظر بادشاه که چه حکم فرماید ، بعضی را بزندان فرمود و بعضی را بحکم کشتن و [ در ] مجموع خطای هیچ امیر و داروغه [ را ] حکم کشتن نیست و هر کسی که گناهی کرده گناه او را بر تخته پاره بنوشتند و بر گردن او بستند بزنجیر (۱) و دو شاخه (و) آنچه حد گناه اوست در کیش کنازی ایشان ، و آن گناه گار را روانه خان بالیغ کرد ، اگر یکساله راه است هیچ جای نمی تواند بود تا آنجا رسد القصه چون بندیان رفته ایلچیان را پیش ( بردند ) چنانکه تا به تخت بادشاه مقدار پانزده کس ازان میران که تخته در دست دارند آمد و زانو زد و بخط خطائی احوال ایلچیان را نبشته بر خواند مضمون آنکه از راه دور از پیش حضرت خاقانی خلافت پناهی و فرزندان ایلچیان آمده اند و برای بادشاه تبرکات آورده اند و بپای تخت ( به ) سر زدن آمده اند ، چون شرح تمام بخواند مولنا حاجی یوسف قاضی که از جمله امرای تومان و مقربان بادشاه بود و زبان دان عربی و پارسی و ترکی و مغولی و ختائی و کلچی میان پادشاه (و) ایلچیان ، و از دوازده دیوان یکی تعلق بدو داشت پیش آمد ، با چند نفر مسلمانان زبان دان عربی و پارسی و غیره که تابع او بودند برگرد مسلمانان بایستادند و گفتند که اول دو تا شوید و بعد ازان سر بر زمین نهید سه کرت اما پیشانی بر زمین [ نه] رسانیدند ، بعد ازان مکتوب حضرت اعلی سلطنت شعاری خلد الله ملکه و مکتوب مخدوم و مخدوم زاده عالمیان امیر زاده بایسنقر بها در خلد الله ملکه (۳) در پارچه اطلس زرد پیچیده بدو دست بلند گرفته که قاعده چنان است که هر چه تعلق بجانب بادشاه دارد درزرد می پیچند (٤) مولنای قاضی آمد و آن مکتوب (٥) بستاند و بدست خواجه سرای داد ، (٦) بعد ازان آن پادشاه از تخت فرود آمد و بر صندلی نشست و سه هزار جامه آوردند یکی دگله و توقبا ، واسم او خویشان و فرزندان ایشانرا جامه پوشید ، بعد ازان هفت نفر ایلچیان پیش بردند اول شادی خواجه و کوکچه (۷) بعد ازان سلطان احمد و خواجه غیاث الدین و ارغداق واردوان و تاج بدخشی (۸) و ایشانرا گفتند زانو زنند ، زانو زدند ، بادشاه از ایشان احوال بندگی حضرت سلطنت شعاری خلد الله تعالی ملکه و سلطانه پرسید و بعد ازان پرسید که قرا یوسف (۹) ایلچی میفرستد(۱) اصل : بخیر ، تصحیح از روی مطلع (۲) بقول ( پو ل ) این درست نیست ، در قانون خطائی فقط حکم قتل باید اولاً در دارالسلطنت در عدالتی خاص تصدیق شود . (۳) در مطلع افزوده : باقی شاهزادگان و امرا را ، ( ٤ ) اصل : پیچید ، مطلع پیچند (٥) مطلع مکاتیب (٦) در مطلع افزوده است ، و بادشاه گرفت و کشود و دید و باز بخواجه سرا داد ، (۷) اصل : کوچکه ، (۸)مطلع : تاج الدین (۹) قرا یوسف از تراکمه قراقوینلو بود و اینها اولاً بجنوب بحیره وان متسلط شده و بعد هنگامی در ارمینیه و آذربایجان بنای حکومت خود نهادند ، جلوس قرا یوسف در حدود سنه ۷۹۰ ه بود ، در یورشهای تیمور بمرات از ملك خود فرارشد و باز آمد و بآلاخر بعد وفات تیمور در سنه ۸۰۷ ه باز به اطمینان برتخت سلطنت نشست و در سنه ۸۲۳ ه مرد ،۱۳۰( صفحه ۱۳۱ ) سفر نامه چین ( سال ششم )و مال می آورد (۱) در جواب گفتند که آری ایلچی و مال میفرستد و دایجان نیز دید ( كذا ) كه ایلچیان او آمده بود و مال آورده ، دیگر پرسید که آنجا نرخ غله گران است یا ارزان ، در جواب گفتند كه غله ارزان است ( و ) نعمت فراوان ، گفت آری چون دل پادشاه با خدای درست است (۲) حق تعالی نیز فراخی نعمت ارزانی داشته ، دیگر گفت که ایلچی می خواهم که نقرایز مند فرستم كه آنجا اسپان خوب باشد ، در راه ایمنی هست ؟ در جواب گفتند که از این ایمنی هست اما اگر حکم شاه رخ سلطان باشد توانند رفت ، گفت آری آنرا دانسته ام گفت بعد ازان كه از راه دور آمده اید بر خیزید و آش بخورید و از آنجا (ی) که ایلچیان را بفضای اول که نشسته بودند بردند و هر کس را يك شیره ( و ) صندلی بنهادند و برهر شیره از نقل وغیره چنانچه پیشتر گفته شده ، چون آش بخوردند ایشانرا بپامی كه از برای ایشان تعین کرده بودند بردند و سلطان شاه و بخشی ملک كه نوکران امیر زاده اعظم مغیث الحق والدین الغ بيك كور كان خلدالله تعالی ملکه (۳) بودند ایشان را در یامخانه نزدیك آن فرود آورده بودند درین یامخانها در هر خانه کیتی بشکاف و بستر و بالش اطلس و كخاو و كفش كمخا در غایت نازکی دوخته و كوشكه (٤) و صندل و منقل (٥) آتش و ده کت دیگر از چپ و راست آنها همه با بستر و بالش اطلس و کمخا و زیلوچها و حصیر های نازك که از طول و عرض پیچیده میشود و نمی شکست ، و هر کس را بدین نسق یکخانه (٦) مقرر کرده و يك دیگ و کاسه و چمچه وشیره ، ( و ) هر روز آن ده کس رايك گوسفند ويك قاز و دو مرغ و هر يك را دو من شرع آرد و يك کاسه بزرگ برنج و دو کاسچه بزرگ اندرون پر حلوا و يك ظرف عسل ( و ) سیر و پیاز و سرکه و نمک و از ترها ( ی ) ملون که در ختهای میباشد و دو (۷) کوزه دراسون و يك طبق نقل و چند خدمتکار چست و چالاك همه صاحب حسن بر دو قدم ایستاده از بام تا شام و ( از ) شام تا بام كه يك لحظه غایب نشوند ، روز دیگر که نهم ذی الحجه - بود که سجين (۸) آمده و سجين (۹) آن ها را میگویند که ایشان را ملازم ایلچیان کرده و در اردوی پاد شاه هر جا که باشد كراق ( ١٠ ) ايلچيان ايشان(۱) مطلع آورند ( و در بعضی نسخ ، دهد ) ( ۲ ) مطلع را ستست ، (۳) اصل : بودند كه (٤) مطلع : كوشكه و جنيلق ( یا چینلق ) ( ٥ ) مطلع : منقل و جایگاه آتش ، (٦) مطلع : در يك خانه ، (۷) اصل : در تصحیح از روی مطلع ، ( ۸ ) اصل : همچنین ، مطلع : سجين ( و سجين در اکثر نسخ ) اما پول می گوید که لفظ چینی sse-gin است که بمعنی حاجب یا خواجه سرا است و مرادش درین محل رئیس تشریفات سلطنتی است (۹) اصل : سجین گمان میشود که در نسخه اصل این کتاب سجین نوشته بود که مقارب غیر مستوی سجین است ، اما در بعض جاها این لفظ در کتاب محرف شد (۱۰) بظاهر بمعنی ساز و سامان است ، كرك پوستین و پشم را گويند ویراق بمعنی سامان ضروری ست ( چنانچه یراق کردن در صفحه ۳۹ س ۱۲ بمعنی سامان سفر کردن آورده است ) پس گویا معنی تركيب اولاً سامان پوشیدنی ، باشد . و در آئین اکبری کر گیرقخانه بمعنی صندوق خانه و خانه لباس آمده است ) و به تعمیم مطلق ساز و سامان در كتب لغه این لفظ را نیافتم .۱۳۱( صفحهٔ ۱۳۲ ) کابل ( شمارهٔ اول و دوم )می سازند چنانکه اینجا شقاول ( ۱ ) ( شقاول ) گویند ایشانرا بیدار کرد که برخیزید کهپادشاه طوی میدهد و از برای هر کس اسپان زین کرده آورده ایلچیان ( را ) سوار کرده پار دويپادشاه بردند و ایشان را در کریاس اول بنشاندند ( ۲ ) و ایلچیان را بپای ( ۳ ) تختی که دادگاه( بود بردند و از بهر پادشاه پنج بار سر بر زمین نهادند و پادشاه از تخت فرود آمد . باز ایلچیان رابیرون آوردند و فرمودند که از اردو بیرون روید که طوی خواهد بود و خود را سبك سازید که ناگاهدر میان طوی بقضای حاجت محتاج نشوید که آنزمان بیرون نمی توان آمدن ، جماعتی بیرون آمدندویرا کنده شدند باز جمع گشتند و درون رفتند و از کریاس اول ، گذشتند و بکریاس دوم که تخت گاهداد است رسیدند و از انجا گذشته بکریاس سیم در آمدند ، صحنی بغایت کشاده و فرشهای سنك تراشیدهدر غایت خوبی و لطافت ، در پیشانی آن عشقی بزرگ که مقدار شصت گز بود ، وروی ( ٤ ) اردو ( و )آن کوشکهای جانب جنوب میکند ، و در درون طبقتی تختی بعظمت نهاده ( از قد مردی بلند تر و از سهطرف نردبانهای نقره ) یکی از پیش و دو از چپ وراست ، و دو خواجه سرای ایستاده و بردهان( ه ) چیزی بسته از مقوی کاغذ تا بن گوش و باز تخت دیگر خود(ر) تر بر بالای آن تخت نهادهکه پادشاه بربالای آن می نشیند که آن مثل صندلی است که بر تخت می نهند اما از صندلی بزرگتر و بسیارگوشها و متکا دارد و پاهای غریب ، از چپ وراست آن مثل عود سوزی بلند با قبه که بر سر آننهاده و آن تخت ( و ) عود سوز و صندل مجموع از چوب (٦) ترا شیده اند و مطلا کرده اند (مولنا قاضیگفت هشت سالست که این تخت طلا کرده اند درین مدت آن طلا کاری او هیچ خاییده نشده استو دیگر ستونها و پاها و چو بها که درین عمارت بود مجموع از جوشه (۷) رنگ کرده اند و روغن داده کهقطعاً استادان عراق و خراسان مثل آن رنگ و روغن بکار نمی توانند برد ، وشير ها ( ی ) طعامو نقل و نفل بپای پیش پادشاه نهاده ، واز چپ و راست تخت داجیان صاحب و جود ترکش و شمشیر بستهوسپر حائل کرده و در پس پشت سپاهان قاچقهای دراز در دست گرفته و در پس پشت ایشان جماعتیدیگر شمشیر برهنه در دست گرفته و بر طرف دست چپ که پیش ایشان مرتبه آن زیادت از دستراست است جای ایلچیان مقرر کرده ، پیش امرا ، و آنکس که تعظیم می کند سه شیره می نهند وازانفرود تر دو تا يك شيره ، و می باید که دران روز هزار شیره مرتب کرده ( پل ) زیاده پیش مردمنهاده باشد ، دیگر در برابر تخت پادشاه پیش پنجره (۸) طبقی کور که بزرگ نهاده شخصی بر بالای(۱) مطالع : شقاول ، صاحب لغات نوائيه می نویسد که شقاول آن کسی ست که ایلچیان رامصاحب باشد بقول کاتر میر ( در حواشی این سفر نامه )رئيس تشریفات و بحواله تاریخ رشیدیشقاول را مرادف مهماندار قرار داده ، shaw در فرهنگ ترکی نوشته است که شقاول صاحبمنصبی کبیر است نزد شاهان ایغبای و مغلی و حاکم بر قاضی ها وملا ها (۲)در مطلع افزوده است :تا روز آنزمان قریب دویست و سیصد هزار آدمی جمع شده بودند چون روز شد آن سه دروازه را کشادند(۳) مطالع : بپای تخت داد گاه (٤) اصل روی از دوان (٥) اصل دوهانی . (٦) اصل : چپتصحیح از روی مطالع ، (۷) اصل : حوشه ، مطالع : جوشه ، ( ۸ ) اصل : لكن ، مطالع : بفركنی(۹) هرچیزیکه مشبك باشد .۲۳۲( صفحه ۱۳۳ )سفر نامۀ چین( سال ششم )صندلی بلند ایستاده و پهلوی او اهل ساز از انواع منتظر و مترصد ، و پیش تخت هفت چتر ، آن هريكاز رنگی ، در غایت تکلف ، و دیگر بیرون طنابی از (۱) چپ و راست مردم جیبا پوش ایستاده قریبدویست هزار نفر ، واز برابر تخت پادشاه مقدار يك گز ( ۲ ) و ار كه بکمان سخت بند از ندمثل [ جبلق (۳) ] بزرگی که ده گز باشد [ در ده گز ] يك (٤) دیوار او از اطلس زرد ، و در اندرونآن آتش پادشاه ترتیب میکنند ( و ) در آسون ، و هرگاه ( ٥ ) بجهت آش پادشاه دراسون( ٦ ) و نعمتی می آورند ، یکدفعه اهل ساز بنیاد ساز زدن می کنند و آن هفت چتر پادشاهآن در چرخ می آید و بآن خوردنی روان میشود تا نزدیک تخت ، و آن آش بادر اسون را درحقه بزرگ نهاده که پایهادارد و سر پوشی از آن جنس بروی می پوشند ، چون ازین جنس استعداداتمرتب شد ایلچیان برپای ایستاده منتظر دری (۷) از پس تخت که در حرم بود [ و ] پرده بزرگ آویختهوطنابی (۸) ابریشمین برگوشۀ (۹) آن بسته ازد و طرف ، و سر طناب بدست دو خواجه سرای و میانطناب بربکرۀ (۱۰) بود که چون طناب بکشیدند آن پرده پیچیده شد بمثل حصیری که در پیچند به مقداريك قدم وی [ باین نوع در بازشده ] و پادشاه بیرون آمد و سازها می نواختند چون پادشاه برتخت بنشست [ همهخاموش شدند و بالای سر پادشاه بده گز بلندی کله بسته بودند چون سایبانهای چارده گزی از اطلس زردو چهار از در که باهم در حمله بودند بران پاسه (۱۱) زده ] و [ چون ] قرار گرفت ایلچیانرا نزديك تخت بردندو فرمودند که سر برزمین نهید ، پنج کرت سر برزمین نهادند پس اشارت کرد که ایشانرا بنشانید هريكرا بجای او پیش شیرها که نهاده بودند بنشاندند و غیر آن که بر شیرها بود ساعت بساعت آنها و گوشتهای برهو قاز ومرغ و دراسون آوردن گرفتند ، وبازی گران بپازی درآمدند ، اول جماعتی پسران چون [ ماه ]مثل دختران سرخی و سفیدی برروی مالیده و حلقهای مروارید در گوش کرده و جامهای زربفت ختائیپوشیده و نخلها و گلها ولالها ( ی ) ملون که از کاغذ رنگین وابریشم بسته بودند بر دست گرفته ( و ) در(۱۲) سرخلاپید (ه) براصول ختائیان رقص کردن (۱۳) گرفتند بعد ازان دو پسر قریب بسن ده سالگیبر بالای دو چوب معلقها زدند وانواع بازیها کردند بعد ازان شخصی براستان (١٤) خفته و پای خودبالا داشت و چند نی بزرگ برکف پای او نهادند و شخصی دیگر اینها را مجموع بدست بگرفت و پسری ده دوازدهساله آمد و بر بالای اینها رفت و درازی هر نی هفت گز بوده باشد بر سر اینها بانواع بازیها کرد و بآخر يك[ يك ] نی می انداخت تا يك نی بماند ، بر سر آن يك نی معلقها زد و بازیها [ کرد ] بعد ازان حرکات غریبتا گاه از سر آن نی خطاشد چنانکه همه گفتند که افتاد ، آن شخصی که خفته بودونی برکف پای او بود برجست(۱) اصل : است از (۲) گژنوعی از تیر است که بدان بازی کنند واین قسم تیراندازی را گژاند ازیگویند ( ۳ ) بیاض در اصل ، این لفظ که معنی اش معلوم نشد در بعضی نسخ مطلع جينلق و در بعضیدیگر جنبلق نوشته ، ( ٤ ) در مطلع ندارد ( ٥ ) اصل : نیرگاه ، تصحیح از روی مطلع ( ٦ ) اصل :و دراسون (۷) اصل که دری ، ( ۸ ) ر یسمان ( ٩ ) اصل : آن گوشه ، ( ۱۰ ) اصل : بگره ، تصحیحاز ر و ی مطلع ( ۱۱ ) نقش و نگار ـ چاپ( ١٢ ) اصل : در سرحدادند ، مطلع : برسر خلانیده ، (۱۳)اصل : کردند ، ( ١٤ ) یعنی ستلقی شده ، راستان ضد کژان است ( هفت قلزم ) .۱۳۳( صفحه ١٣٤) کابل (شماره اول و دوم )و اورا درهوا بکرفت ، دیگر جماعتی گویند كان واهل ساز پهلوی یکدیگر، شخصی یاتوغن نواخت و دوازدهمقام اصل نموده برخلاف اصول و آهنگ ختائیان ، وشخصی دیگر پیه ( ۱ ) مثل آن ، ودیگر ی موسیقارو [ باز هم ازینها یکی یک دست برموسیقارو ] یکدست برپینه وصاحب پیه یکدست برپینه و یکدست انگشتبر ثقبهای ( ۲ ) نی که برد هان دیگر یست ، و صاحب نی دهان برنی وچار [ یا ]ره بردست ، مجموعبر اصو ل که هیچ یک خـارج نه کردند ، و این مجلس تا آخر نمـاز پیشین برداشت و پـاد شـا ه همدر مجلس باز ( ی ) گرا نرا انعام فرمود تا چا و (۳) آورد ند و نقد بدیشان د ا د ، و پاد شـاهبر خاست (٤) و بحرم در آمد و ایلچیانرا اجازت شد ، و در میان صحن آن بارگاه چند هزار جانورپرنده مثل زاغ و زغن و خاد و فاخته و قمری و مو سـچه میو ها ( ٥ ) و ریز هـا که افتا د ه بو دمی ربود ند و هیچ از آدمی نمی رمید ند و چون شب میشود هم بران درختان میان سرای میآرامیدندو آنرا کسی مزاحم نمی شد ، ا لقصه این ایلچیان از هشتم ذی الحجه سنه ( ٦ ) اثنی [ اثنتین ]و عشرین و ثما نما ة تا [ اوا ئل ] جمادی الاول سنه ثلاث و عشرین و ثما نماة که مدت پنج ما ه با شددرین شهر بودند و هر روز علفه که د ر روز او ل مقرر کردند بتمام و کمال بدیشان رسید و بیر و نآن چند ین کرت ایشا نرا طویها داد ند و ترتیبها کرد و در هر کرت که طوی شد بازیگران از (۷)نوعی دیگر این طوی دیگر و تکلفات ز یاده از مقدم ، فی ا لجمله روز دیگر که عید ا ضحی بو د[ و] درین شهرخان بالق پادشاه ازبرای مسلمانان مسجدی ساخته است ایلچیان و جمعی مسلما نان کهدران شهر بود ند در ( ٨ ) [ ا ن ] مسجد رفتند ونماز عید گذارد ند و بعد از دوروز د یگر بازایلچیان را طوی دادند و هر باریکی را طوی میدادند عظمت خود را پیشترو بنوعی دیگر ایلچیان [ را ]مسعود وبازی گران بانواع دیگر بازی گری میکردند وحقه بازی ها (ی) غریب . در هفدهم ذی الحجهجماعتی گناهگارانرا بسیا ست گاه فرستادند و قاعدۀ کافر ان ختائی در دفتر های ایشان نبشته ا ست کهز بهر هر گناهی چه نوع (۹) عقوبت کنند بعضی ( را ) گردن میزنند و بعضی ر ا از داری آ ویز ندو بعضی را پاره پاره میکنند ، چون حکم شد که یکی را بعذاب ( قتل (۱۰) کنند) قدری آهك در سر(۱) اصل : بیشه ( درین موضع وجاهای دیگر بسه بسه) ، مطلع بینه و ( پنیه ) (۲) اصل بثقهای .(۳) چاو پارچه کاغذ بود که نام و لقب پادشاهان چین بران نقش میکردند و خلق آن دیار بجای تنگهطلا و نقره صرف می نمودند ( تاریخ فرشته منقول د ر تعليقات كاثر مير) و هم كـاتر میر گفته که چاوكـا غذ زر است که از قشر درخت تو ت ساخته میشد ، يا نك نوت یا پول كـا غذی . ( ٤ ) اصلومیوه ها (٥) اصل : خواست ( ٦ ) این سهو یست از مصنف ، ازانکه رفتن ایلچیان از هرات به ٦ذیقعده سنه ٨٢٢ ه بود ( س ٢ ) ورسیدن ایشان به خان بالق به ٨ ذی الحجه سنه ٨٢٣ه (س٢١)نه ٨٢٢ ه که درینجا (وبه تتبع زبده درمطلع السعدین نیز نوشته است ٠ (٧) مطلع : نوعی دیگر بهتراز پیشتر بازی ها کردند ، شاید در اصل ، بازی گری از نوعی دیگر ازین طوی دیگر » بوده باشد،(٨) اصل : از (٩) تفصیل انواع عقوبات را صاحب مطلع مرفوع القلم كرده ، و مضمون ص ٣٣ س٢ تا ص ٣٤ س ٧ را ندارد ، تصحیح درین سطور قیاسی ست (١٠) بیاض در اصل بقدر د و سه لفظوبعدش لفظ او آ نچه محدود بقوسین است از روی حدس و تخمین افزوده شد .١٣٤( صفحة ١٣٥ )سفر نامۀ چین( سال ششم )ایشان میمالند تا مویشان بال [ بال ؟ ] شود بعد ازان گرد سرش بکارد (۱) ببريدند و پوست سرش بر مثال کله پوشی (۲) از سرش در ربود ، بعد ازان آن پارۀ آهك بر آن سر پوست کنده ریختند و بعد ازان بر دار (۳) می بندند از سه موضع اول از گردن دیگر از میان دیگر از ساق پای ، و دستها از پس پشت بسته ، و جلادان روی بروی می ایستند و اگر صد کس را حکم کشتن شود البته صد جلاد ایشان را بکشتند و رسم نیست که جلاد دو کس را بکشد ، و بعد ازان ( که ) همچنين بسته است جلاد کاردی و قلابی در دست دارد و بقلاب از روی سينۀ ایشان گوشت بر میگیرد و بکارد میبرد مقدار يك روی ناخن تمام روی سینۀ او (٤) پلنگ رنگ کردار از چوبی درشت ( که ) مثل سوهانی ساخته اند بدو دست محکم بر روی سينۀ ایشان میمالند چنانکه خون ناب روان می شود ، بعد ازان دیگ آب جوشان کرده اند ( و ) آفتابۀ آب جوشان شخصی دیگر بران جراحتها می ریزد و دیگر جارو یی در دست آنرا می شوید و آن کافران نعره می زنند و بعضی خاموش اند و تحمل می کنند ، و چون این عمل کردند و جراحتها را بآب گرم تازه تر ساختند دو کارد پیش شانۀ او فرو بردند و سیخی آهن سرخ کرده کارد برمی کنند و بجای آن سيخ آهن تافته فرومیبرند تا آن سوراخها (٥) داغ می شود وبعد ازان بر می کشند و فمی مسین که گلاب بدان در شیشه ریزند ناثرۀ آنرا بموضع سیخ نهادند و آب جوشان در وی می ریزند چندانکه از آب جوشان گوشت سرخ ایشان سفید میشود ، چون عملها کردند و هنوز نمرده بود باز بنیاد بریدن (٦) می کنند ، القصه تا آخر روز آن شخص را بدین نوع عذاب میدهند واگرمی خواهند که عذابش زیاده باشد تا بده روز بدین نوع نگاه میدارند ، و بعد ازين عذا بهاچون مرد شکمش بازمی کنند و مجموع آلات بیرون کرد وقبر غه (۷) جدا جدا گردن گرفتند و هر فیرغه که جدا کرد کبار دمثل قصابان در دهان میکردند تا تمامت استخوان ریزه ریزه کردند و پس ازان عرابه آوردند و آن مردار بها بران بار کردند در بیرون شهر مغاکی است آنجا می اندازند .و در باب گناهکار احتیاط کنند چنا نچه باد شاه را دوازده دیوانست (۸) اگر شخصی بگناهی متهم [ شد ] میباید که بهرد وازده دیوان گناه برو ثابت شود و خصمان اورا باو مجادله فرمایند چنانکه مثلاً اگر در یازده دیوان گناه بروثابت شده است و در دیوان آخرین ثابت نشد آن شخص را امید خلاص هست (٩) ، اگر حجتی پیدا کرد که بدان سبب شخصی که در شش ماه (٥) راه زیاده یا کمتر است حاضر میباید کرد تاتحقیق شود اورا نمیکشند (١٠) و در حبس نگاه میدارند وبطلب آن شخصی(۱) اصل : بكارند ببريدند (۲) کلاه (۳) اصل برادر ، ( ٤ ) تصحیح قیاسی است ، پلنگ رنگ کردار که جلدش چون پلنگ نقطها از رنگ دیگر داشته باشد ، (۷) اصل : ساوخها . (٥) اصل : بردیدن ، (٦) قبرغه ـ پهلو (۷) دیوان عدالت . ( ٨ ) پيول میگوید : شك نیست که مصنف درین بارۀ اشتباه کرده است ، (٩) مطلع : مساهه (١٠) اصل : کشتند .۲۱۹۳۰( صفحه ١٣٦ )کابل( شماره اول و دوم )میفرستند تا اوباید و حجت کنند و بعد از ان قضیه بآخر رسانند و بسیار گناهکار در حبس ایشان میمیرد ،و هر کس که مرد تا حکم باد شاه نشود در خاك نمی توانند کرد .و در روز بیست (۱) و سیم محرم مذکور نبشته بود که آنروز بغایت سرد بار دوی باد شاه رفتندبسیاری ختائیان که بودند و بندیان که از شهرها ( ی ) دور آمده بودند مجموع از سرما مرده و بر درکریاس پادشاه و بر در ره گذر ها افتاده و مرده و اسبان پای بر ایشان می نهادند و می گذشت ،و شخصی روایت کرد که آنجا اندرون شهرست و پناه است ، در بیرون شهر قریب یك تومان ( ۲ )آدمی از دی بازان سر ما مرده اند و مثل سگ که در ولایت اسلام مرده باشد و در کوچه هازیر پای آوردند آن کافران از ان خوار تر افتاده بودند ، و بندیان پادشا با دوشاخه و زنجیر بر دستو پای همچنان چنگ (۳) شده بودند ( و ) با خاك شدند ،در سابع عشرین محرم مذکور مولينا قاضی کسی پیش ایلچیان فرستاد که فردا سر سال نو ستو پادشاه به اردوی نو می آید و قولی پادشاه است که هیچ کس دستار و جامه و طاقیه و موزه سفیدنپوشد ، و رسم ایشان آنست که لباس سفید در تعزیه می پوشند ، و در شب بیست و هشتم هنوزنیم شب بود که سجین (٤) آمد و ایلچیان را بیدا کرد و سوار ساخت و باردوی بردند و آن عمارتیعالی بود که بعد از نوزده سال تمام شده بود و آن شب در چنان شهر معظم هر کس در خانه ودکان خود چنان فنار (٥) و شمع و چراغ افروخته بودند که گفتی مگر آفتاب بر امده استچنانکه مثلا اگر سوزنی بیفتادی پیدا شدی و آن شب زهر سرما شکسته بود مردم [ را ]باردوی نو (٦) در آوردند ، و از مجموع ختای و چین ما چین ( ۷ ) و قلماق (۸) و تبت و قاملو قرا خوجه و چورچه ( ٩ ) و دریا بار ر سائر ولایات که نام آن معلوم نیست صد هزار آدمیدر ان اردوی بودند و پادشاه امرای ولایات خود را طوی میداد ، ایلچیان را در بیرون تخت(١٠) گاهشیرها نهادند و امرای خود را در درون بارگاه و تخت گاه خود نشانده بود و هم چنان غلبه دویست هزار آدمیشمشیر و گرز و ناچخ و ژوبین و دور باش و حربه و تبر زین و آلات حرب در دست گرفته ، قريب يكدو هزار آدمی باد بیزن ختائی در دست گرفته ملون و منقش ، هر یك برابر سپری ، و بر دوشنهاده ، و بازی گران و پسران رقص میکردند بطریقهای غیر مکرر و بخلعتهای و تاجها لباسهای(۱) ۲۳ ر محرم سنه ٨٢٤ھ = ٢٨ ر جنوری سنه ١٤٢١ع ، (۲) ده هزار (۳) شل ، خمیده(٤) اصل : همچین سخن ، مطلع : سجين ( و سحين ) ، رجوع کنید به حاشیه ص ۲۷ ، (٥) اصلقتار ، تصحیح ، فنار ( فانوس کاغذی ) ها وا (٦) اصل ، بود ، تصحیح از روی مطلع ، ( ۷ ) اصلکاجین ، تصحیح از روی مطلع ( نسخه کرانیت کالج ) (۸) اصل : فلماق ، تصحیح از رویمطلع ( نسخه مذکوره ) ( ٩ ) یول در نقشه ايشيا كه در جلد اول کتاب خود شامل کرده استبلاد چورچه را در مانچوریا نشان داده است ، و در حاشیه ص ٢٦٧ گفته است که ایشان اجداد ما نچو هایاین زمان بودند ، (۱۰) اصل : نخو کأة ، تصحیح از روی مطلع ( نسخه مذ کوره )٣٦( صفحه ۱۳۷ )سفر نامه چین( سال ششم )خود راست کرده که شرح آن در وصف نگنجد و صفت آن عمارت مقدور بیان نیست ، فی الجمله ازدر بار گاه تادر بیرون یکهزار و نهصد و بیست و پنج قدم بود ودر درون حرم خود کسی را راهنبود ، از چپ و راست عمارت در عمارت و سرا در سرا و باغ در باغ و مجموع فرش سنگ تراشیده(۱) که از خاک چینی پخته اند که مطلقاً جو هر او بسنگ می میماند و مقدار دو بیست یا سیصدگزطول وعرض ، و هر حوالی که بودسنگ فرش مقدار موئی کج( ۲) شده و ( نه ) پیچیده که کسیگوید بقلم جدول کشیده اند ، و سنگ تراشیدها ( به ) ازدر و سیمرغ ختای منبت و منقر (۲)مثل یشم تراشی که آدمی دران حیران می شد ، سنگ تراشی و درود گری و گلکاری و نقاشیو کاشی (۳) تراشی در مجموع این بلاد هیچ کس ( چون ایشان ) نمی توان کرد مگر (٤) استادان اینبلاد بینند تا با ورکنند وانصاف دهند ، فی الجمله درنیمروز این طوی آخر شد و هر کس بوتاق خو درفتند ،و در نهم (ه) صفر سحر گاه اسبان آوردند و ایلچیان را پیش بردند و هشت روز بود کهپاد شاه از حرم بیرون رفته (۶) بود و در بیرون شهر خانه سبزی ساخته بود و دران خا نه هیچصورت وهیچ بت نبود و پادشاه را عادت بود که هر سال آن چند روز حیوانی نمی خورد و پیش حرم نمی رفتو کس را پیش خود نمی گذاشت و میگفت که خدای آسمان را عبادت میکنم و بعبادت خود مشغول بود ،القصه آنروز بازگشته بود و بحرم می آمد و بسیار تجمل وعظمت ولشکر وخدم همراه بود پیلان آرایش کردهپیش می بردند و محفه (۷) مدور مطلا بردوش گرفته بودند ، علمهای سیاه و سرخ وزرد وسبز و زنگاریمنقش بصورت آفتاب و ماه و ستاره گان وکوه ودریا وخطوط ختای در پس و پیش او ، دیگر نیزه دارانوشمشیر (و) تا بیغ و ژوپین و دورباش وحربه وگرز وشمشیر و تبرزین وجوگانها با زلف دراز و باد بیزنختائی و چتر میر (د) نه ، و پنج محفه دیگر آرایش کرده مجموع مطلا بردوش مردم ، و سازها که شرح آننمی توان داد بسیار ، ومقدار از پنجهزار (۸) نفرآدمی از پس و پیش پادشاه میرفتند که یکی پیش و یکیپس بی قاعده زهره نداشتند که بروند ، وکس را زهره نبود که آواز برآرد چنانکه گوئی هیچ متتفسنیست بجز آوازسازهای ختائیان که دعای پادشاه میگفتند ، چون پادشاه بحرم بیرون رفت بازگشتند و هرکسبوتاق خود رفتند .دیگردران ایام رسم ایشان چنانست که شب چراغ میگویند ، هفت شبانه روز ، دراندرون کریاس پادشاهکوهی از چوب میسازند و روی چوب بشاخ سرو می پوشند چنانکه گوئی کوهی از زمرد است و صدهزار چراغتعبیه کرده اند وچند هزار آدمی از مقوی کاغذ ساخته ورنگ چهره وجامه چنا نکه ازدور بآدمی میماندوریسما نها بران چراغها تعبیه کرده اند وموشکها از نفط ساخته که چون يك چراغ را بر افروختند موشكبر آن ریسمانهادویدن (۹) گرفت و بهرچراغی که رسیدند روشن شد چنانکه به يك نفس آن چندان چراغها (كه)از بالای کوه تا پایان (۱۰) هست روشن میشود ، در شهر نیز بردرخانهاودکانها چراغ بسیاری افروزند ودران(۱) در مطلع بعدش افزوده، وخشت تراشیده (۲) پوشیده شده (۳) مطالع : کاشی کاری (٤) مطلعاگر (ه) ۹ صفر سنه ٨٢٤ ه ۱۳ فبروی سنه ١٤٢١ع (٦) مطلع : نرفته (۷) اصل انخفه در مطلعمثل متن (۸) مطلع پنجاه هزار (۹) اصل ، وبدويدن (١٠)اصل : بان ماه ، تصحیح از روی مطلع ،۱۴۷( صفحه ۱۳۸ ) کابل ( شماره اول و دوم )هفت روز هر کس هر گناه که می کنند برو نمی گیرند و پادشاه بسیار بخشش میکند و کسانی که با قیدیوان دارند و بندیان زندان همه را آزاد می کند .و دران سال منجمان چنان حکم کرده بودند که آتشی پیدا خواهد شد که خانهای پا د شاه راازان ضرر رسد بدان سبب شب چراغ [ نه ] ساخته بود اما امرای ختائی بدان وعده شب چراغجمع شده بودند و ایشان را طوی داد و انعام فرمود .در روز یکشنبه سیزدهم سجنلن (۱) آمدند و مجموع ایلچیان را پیش پادشاه بردند و در کریاساول نشاند و مجموع خلایق که از هر دیار آمده بودند صد هزار (۲) زیادت جمع گشتند و در کو شكاول تخت مرصع نهادند و درهای كوشك کشادند و پادشاه بر تخت نشست و مقدار صد هزار آدمیدر پای تخت زانو زدند و سر بر زمین نهادند و بعد ازان بنشستند و نظاره می کردند که تخت دیگرآوردند بلند (۳) ودرییش روی پادشاه نهادند وسه كس بر بالای تخت بر آمدند و حکمی و یرلیغیکه از پادشاه شنیده بود دو کس آن پرلیغ را نگاه داشتند و یکی بآواز بلند برخواند چنانچه مجموعخلایق شنیدند اما بزبان ختائی بود و مردم ما فهم نمیکردند و مضمون آن حکم این بود که دهماین ماه سر سال بود و شب چراغ بود و مجموع بندیان و گناهکاران و آن (٤) کسانیکه باقی دیوانداشتند بخشیدیم مگر کسی که خون کرده بود و ایلچی تا سه سال به هیچ دیار نرود ، و ز و نقل( ٥ ) احکام بهر دیار فرستادند ، چون ( ٦ ) آن حکم خوانده شد بجهت تعظیم حکم پاد شاهچتری آوردند وبرسر احکام داشتند وبر چوبی که آن چوبرا درزر گرفته بودند وحلقه بران بود وطنابیابریشمین زرد بران حلقه ، آن (۷) حكم را ازان بالا فرو گذاشتند وچتر بر بالای آن فر و می آید ، ودر پای كوشك مجموع سازها بادهل و دمامه میزدند در فرود آمدن (۸) حكم و دو محفه معللا آمادهبود ، چون آن حكم فرود آمد در يك محفه نهادند و يك محفه از پیش دوان روان شد و مجموعسازها همراه او و خلایق بیرون آمدند ، از اردو آن حکم آوردند تا بدان یامی که ایلچیانبودند تا ازانجا نقل احکام بهر دیار فرستند ، اما پادشاه چون از كوشك فرود آمد مجموع ايلچيانرا طلب کرد و طوی داد تا نیمروز ، چون طوی آخر شد هر کس بطرفی رفتند .در غرة (٩) ربیع الاول ایلچیان را طلب داشتند و پادشاه فرموده تا ده شانقار (۱۰) حاضر کردندو گفت شانقار بکسی نمیدهم که اسپ خوب برای من ( نه ) آورده است و بكنايت وصريح ازین نوعسخن گفت آخر ازین ده شانقار سه بسلطانشاه ایلچی مخدوم زاده عالمیان الغ بیگ کور کان وسه بسلطان احمد که ایلچی شاهزاده بایسنغر بها در خلد ملکه بود و سه دیگر بشادی خواجه که ایلچی(۱) اصل : سخنان ، مطلع سجنین ( و سجین و سجینیان با ختلاف نسخ (۲) مطلع : زیادتاز صد هزار ، ( ٣ ) اصل و بلند ( ٤ ) اصل : انکسانيك که ( ٥ ) در مطلع ندارد ، ( ٦ ) اصل :حکم بود چون (۷) اصل : حاکم ، تصحیح از روی مطلع . (۸) اصل آمدند (٩) یكم ربیع الاولسنه ٨٢٤ هـ - ٦ مارچ سنه ١٤٢١ ع ( ١٠ ) شاه ، رجوع کنید به حاشیه یول (Yule)۱۳۸سفر نامه چین ( سال ششم ) >( صفحه ۱۳۹ )حضرت اعلی خلد الله تعالی ملکه و سلطانه بود قا ماشا نقار انرا بجانور داران خود سپرد ، روز دیگرایلچیانرا طلب کرد و گفت شانقارهای خود را نشان کنید ایشان گفتند مانشان کردیم ، باد شاه گفتلشکر من بسرحد ولایات میرود شما نیز یراق خود بکنید (۱) با لشکر من روی بولایت خود آریدگفتند هر چه پادشا فرماید چنان کنیم بعد ازان [ ار ] غداق را که ایلچی امیر زاده سیور غبتمیشنورالله (۲) مرقده ، بود گفت شانقار نیست که بتو دهم [ واگر هم می بود نمی دادم تا ] همچنا نکهآن (۳) بارازشیر آزاد نوکرامیر زاده ابراهیم بهادر بازستاند ( ند ) از تو نیز نستاند ، او در جواب گفتاگر پاد شاه عنایت فرماید و شانقار بدهد کسی از من نتواند ستاند ، پاد شاه گفت تو اینجا باش تا شا نقاربرسد بتو دهم و درین نزديك دو شانقار میرسد آنرا بتو دهم .در هشتم ربیع الاول سلطان شاه ( و ) بخشی ملك راطلب فرمود ( و سنکشی (٤) فرمود ) و سنکشیبزبان ختائی انعام باشد سلطانشاه راهشت بالش (٥) نقره و سه جامه پادشاهی با استر (٦) وبیست وچهارقلعی (۷) ولو وليل . . . . . بیا و دو اسب یکی بازین و یکی بی زین ، و صد چوبه تیرنی و بیست و پنجکبیر (۸) و سه پهلوی ختائی و پنج هزار چاو و بخشی ملك را نيز مثل آن اما يك بالش نقره کمتر بود،وخاتون ایشان را بی بالش نقره نیمه آن قماش ها فرمود . و در آن روز ایلچی اویس خان رسیدندبا دویست و پنجاه نفر و او را بویا تیمورا ( ۹ ) تکا میگفتند و پادشاه را دید و سر بر زمین نهادهومجموع ایشان را جامه وار های پادشاهی دادند و علفه معین کرد .بقیه پاورقی صفحه گذشته (۱۰) که ازان مستفاد میشود که این جانور بر ساحل نهر منجمدشمالی یافته می شود و او را روسای ایل های تاتاریه شمالیه بخاقان چین ببا ج میفرستادند ، در هفتقلزم ( بذيل سنقر ) می گوید که آن « مرغیست شکاری از جنس چر غ گویند بسیار زننده میباشدو پادشاهان پیوسته بدان شکار کنند » اما شونقار را جنس چرغ ( باز ) گفتن درست نیست رجوعکنید به فرهنگ شا (Shaw) که نام اصطلاحی این جانور را Falcohendersoni نوشتهاست ، (۱) اصل : بکنند (۲) وفات امیر زاده در سنه ۸۳۰ هـ بود و قصه متین در سنه ٨٢٤ هـ پس اینجمله دعائیه را حافظ ابروهنگام تالیف این حصه کتاب در سنه ۸۳۰ افزوده است ،(۳) اصل : بازار شیر آزاد ، مطلع : آن کرت از ارد شیر نوکر میرزا سيور غتمش ، کاتر میرکوت» را «کره اسب » نوشته است : : (٤) درا کثر نسخ مطلع سنکش نوشته است ( و دريكستکس ) اما دراصل بهر موضع یاء در آخر نوشته است ، (٥) رجوع كنید به پول ( ۱ : ١١٥ ) حاشیه٤ ، برای معنی این لفظ حاصلش این که بالش مقدار پست از زر که بقول جوینی وزنش پنج صد متقالاست ( خواه از سیم باشد و خواه از زر ) و بقول وصاف بالش زر دوهزار دینار و بالش سیم دو صد دینارو بالش چاو ده دینار قیمت دارد ، اما در مصنفات مآت بعد قیمت بالش ازین ها متفاوت است ، (٦) اصل :استرا باد ، تصحیح از روی مطلع ، ( ۷ ) ( کاتر میر ) : قلعى ليك باسا ، مطلع ( كرائست كالج ) :قلعی و لو و لنك وشاو ، رجوع كنید به حاشیه (۸) اصل : كبير - يكان پهن که بشکاریاندازند ( بهار عجم ) ، ( ۹ ) مطلع ( نسخه كرائست كالج ) : بوتا ،۱۳۹( صفحه ١٤٠ )کابل( شماره اول و دوم )و در یوم الاثنین ثالث (١) عشر [ ربیع الاول ] ایلچیان را طلب داشتند و پادشاه فرمود منبشکار میروم شانقاران خود را بگیرید (٢) (و) نگاهدارید که اگر دیرتر بیایم شما معطل نشویدوطعنه چند زد که شانقاران خوب میپرید و اسپان بد می آرید ، شانقاران را تسلیم ایلچیان کردندو پادشاه بشکار رفت ، بعد ازان پادشاهزاده از طرف پیتای (٣) (؟) آمد وروز بار بجای پادشاهمی نشست . [ و هژدهم ماه ایلچیان بدیدن اورقند در طرف شرقی خانه پادشاه بطریق پادشاه ] نشستهبود واز چپ وراست همان رسم (٤) بود و ایلچیان را همچنان که پیشتر شیرها نهادند و آش خوردندو متفرق شد .در غره ربیع الاخر سچنان (٥) خبر کردند که پادشاه از شکار می آید پیش و از می بایدرفت ، رفتند و تا نماز پیشین در بیرون بودند آخر معلوم شدکه روز دیگر می آید به و تاق باز گشتندچون پیام رسیدند شانقار کبود سلطان احمد ، مرده بود ، باز همان زمان سچنان (٦) آمدند وگفتند سوار شوید و امشب در بیرون باشید تا سحر گاه پادشاه را توانید دید ، و باران (٧) میباریدچون سوار شدند بر در بام مولانا قاضی و جمع با او ایستاده بودند بغایت ملول ، از جهتملالت استفسار کردند ، مخفی گفت که اسپی که حضرت (٨) سلطنت شعاری خلد الله تعالی ملکه و سلطانهبرای پادشاه فرستاده بود در شکار بران اسپ سوار شده و آن اسپ پادشاه را انداخته و پای (٩) متالمشده ، وازین جهت غضب کرده و حکم شده که ایلچیان را بند کرده بشهرهای شرقی ختای فرستند ، اصحابازین خبر بغایت ملول شدند ، دران ملالت وقت سنت بود که سوار شدند تا نیم چاشت مقدار بیست مره(١٠) رفتند ، اما از غلبه لشکر بان که بشهر میرفتند گذر نبود ، القصه باردوی پادشاه که شب فرود آمده بودندرسیدند ، مقدار پانصد قدم در پانصد قدم دیواری که ده گز بلندی آن بودوچار قدم عرض همدران شب که فرودآمده بودند برآورده ، و دیوار قالی درختای زود می سازند و دو دروازه گذاشته و از پس دیوار که خاک (بر)داشتند خندقی شده و بر دروازه ها مردان کاری با سلاح باز داشته وبر گرد خندق مردان باسلاح تاروزبودودراندرون آن از اطلس زرد دو چتر مربع بچهارستون که بلندی آن مقدار بیست و پنج گز برپای کرددو در گردن آن دیگر خیمها وسایه بانها همه زرد اطلس زرنشان کرده ، چون از سواد شهر بصحرادر آمدندپیدا بود .(١) ١٣ / ربیع الاول سنه ٨٢٤ ـ ١٨ مارچ سنه ١٤٢١ ع اما بحساب و سنت فیلداین روز یوم الاثنین نه بود ، بلکه چهارشنبه بود ، (٢) اصل : بگیر د (٣) مطلع( نسخه کرالست کالج ) : ولایت نتای ، در كنج البحر بحواله ظفر نامه نوشته است کهاز خان بالیغ تا به نتای که از شهرهای معظم خطاست چهل منزل میگویند : (٤) اصل :رستم ، تصحیح قیاسیست ، چله در مطلع این طور است . واطراف همچنان برآراسته ، (٥) اصل :سجستان ، (٦) در اصل مثل سابق ، (٧) اصل : بازان . (٨) یعنی شاه رخ (٩) امادر سطور آیندهپادشاه خود میگوید که « دست من درد میکند » ص٤٤ (١٠) ١٦ مره ـ يك فرسنگ شرعی (ص١٤) کهباندازه پول تقریباً سه و نیم میل بود و مسافتی که طی کردند کم از پنج میل ، اما بحسابی که او بحواله کلاویودرج کرده است می توان گفت که شش میل رفتند١٤٠( صفحه ١٤١ )سفرنامه چین( سال ششم )القصة چون مقدار پانصد قدم بدین موضع ماند مولا قاضی اصحاب را فرمود تا پیاده شوند و هم آنجا باشندتا پادشاه برسد و خود پیش رفت چون پیش پادشاه رسید لیداچی و جان داچی که بزبان ختای یلشرا سرای لیداو یکی جکفو (۱) میگفتند ایستاده بود و پادشاه در بحث گرفتن ایلچیان بود، بعد ازان لیداچی و جان داچیو مولا نا قاضی سر بر زمین نهاده درخواست کردند که اگر حضرت پادشاه ازینها رنجیده اینها را گناه نیست کهاگر سلاطین ایشان اسب خوب باید فرستاده اند ایشانرا چه اختیار ، و بر پادشاه خود حکم نمیتوانند که ییلاق خوب باید فرستاد ، و دیگر اگر مجموع اینها را پاره پاره کنند سلاطین ایشانراهیچ تفاوت نمیکند و اینجا نام پادشاه ببد نامی منتشر شود و در (۲) همه عالم که بعد ( گویند؟ )چندین سال غایب پادشاه ختای با ایلچیان بی رحمی کرد و ایشانرا حبس و سیاست فرمود ،پادشاه را از ایشان این سخن پسندیده آمد و مستحسن داشت و بخشید ، و بعد ازان مولانا قاضیآمد شاد و مژده رسانید که حق تعالی بفضل و کرم خود برین جمع مسلمانان غریب رحم کرد و بردل پادشاه پرتو مرحمتی انداخت .بعد ازان شیر ها آوردند که پادشاه فرستاده اما آنروز مجموع گوشت خوک با گوشت گوسفندآمیخته بود مسلمانان از ان نخوردند ، پادشاه سوار شد ، چون از در اردو بیرون آمد بر اسپبلند سیاه که چار دست و پای او سفید بود و آن اسپ حضرت امیر و امیر زادة اعظم مغیث الحقو الدین الغ بيك گورکان خلد الله تعالی ملکه فرستاده بود ، قبائی (۳) زربفت زرد بران اسپانداخته بودند و پادشاه قبائی سرخ زربفت پوشیده و از اطلس سیاه غلافی دوخته و ریش را درغلاف کرده ، و هفت عدد محفه خرد سر پوشیده از عقب پادشاه بر گردن گرفته می آوردند کهدر اندرون آن دخترانی بودند که با پادشاه ( به ) شکار رفته بودند و يك عدد محفه بزرگ مربعکه هفتاد کس برداشته بودند از عقب ایشان و دو اختاجی از چپ و راست جلاوی (٤)پادشاه (٥) گرفته هر دو جامهای زربفت پادشاهی پوشیده ، که آن اسپ قدم رابیک آهسته بر میگرفت و مقدار يك تميز (٦) از دست راست و یکی از دست چپ از پادشاهدو رسواران صف زده که بر (۷) یکی قدم پیش و پس ، [ و صفها چندانکه چشم کار میکرد ،درصفی از دیگری بیست قدم دور تر ] چنانکه از اردوی که سوار شدند تا در شهر چنین صف زدهمیرفتند و درمیان پادشاه یاده داجی و مولانا قاضی و لیداچی و جان داجی میرفت بعد ازان مولا قاضیپیش ایلچیان آمد و گفت فرود آئید تا (۸) پادشاه پیش رسد سر بنهید ، چنان کردند و چونپادشاه نزديك [ رسید فرمود که سوار شوید ایلچیان سوار شده ] ( با ) پادشاه همراه بودند پادشاه(۱) مطلع ( كاتر مير ) ، جيكقو (نسخه کرایست کالج ) ، خبکقو ، (۲) مطلع و گویند ، ( اصلغایب بجای غایب که تصحیح قیاسی است ) . (۳) مطلع ، عبائی ، (٤) جلو ، عنان اسپ ، (٥) مطلعاسپ ( بجای پادشاه ) . (٦) مطلع ، تمیز ، تخمار بمعنی تیری آمده که پیکان نداشته باشد و بجایپیکان گرهی داشته باشد ( هفت فلزم ) نیزه بی سنان ( ستین گاس ) . (۷) مطلع ، هیچ کس يكقدم پیش و پس نمی نهاد (۸) مطلع ، چون ،١٤١( صفحه ١٤٢ )کابل( شماره اول و دوم )بنیاد گله کرد با شادی خواجه که بران اسب که تو آورده سواری کردم در شکار گاه ، و از غایتپیری و بی قوتی افتاد ، و مرا انداخت و از آن روز باز دست من درد میکند و کبود گشته و بسیارطلا انداختیم تا پاره دردش ساکن شده است ، بعد ازان شانقاری طلب کرد و يك کلنگ پرانیدوشانقار را رها کرد ، رسید وسه لگد زد و گرفت وبعد ازان پادشاه فرود آمد و صندلی آورد ( ند )و در زیر پای او نهاد ( ند ) و صندلی دیگر از برای نشست نهادند ، بر صندلی نشست و سلطانشاه را طلب کرد و آن شانقار بدو داد يك شانقاری دیگر طلب کرد بسلطان احمد داد وشادی خواجه را هیچ نداد و سوار شد تا خر گوشی پیدا شد شانقاری بر دست داشت بر خر گوشانداخت و دو سگ بر عقب خر گوش ، از میان بیرون رفت تا بدانجا که چشم کار می کرد ، باریبسلامت بیرون رفت ، چون نزديك شهر رسیدند خلایق بسیار از ختائی و غیره بیرون آمده بودندفوج فوج از ختائیان بزبان ختائی دعای پادشاه میگفتند ، بدین شان (١) و شوکت بشهر درونآمد و ایلچیان بوتاق شدند (٢) .یوم (٣) الاثنين [ رابع ] ربيع الاخر سنه سجين (٤) آمد و ایلچیان را سوار کرده بر دوگفت امروز پادشاه سنگشی میدهد ایلچیان پیش رفتند و چون سلطانشاه و بخشی ملك ( را )پیشتر سنگشی (٥) داده بود ایشان را ( نه ) طلبیدند چون پادشاه بنشست شیرهای سنگشیپیش پادشاه جمع کردند بعد ازان پادشاه فرمود تا شیرها بگرفتند و بيك طرف بردند و امرا(٦) را نیز پیش شیرها فرستاد ، چنانکه پادشاه از بالای تخت میدید ، اول سلطان احمد را طلبکردند و شیره سنگشی تسلیم او کردند وبعد از و غیاث الدین را وبعد از وامیر شادی خواجهرا شیره پیش نهادند و دیگر کو کچه و دیگر ار غداق (٧) وبعد ازان از دون و دیگر تاج الدینبدخشی را ، و تفصیل هر شیره ، آنچه شیره شادی خواجه بود ده بالش نقره و سی اطلس وهفتادپارچه (٨) دیگر قلقى (٩) ( كذا ) وترقو و لود شاو كيكى وپنج هزار چاو ( و ) خاتون اورا چاو وبالشنقره نبود ، اما ثلث قماش بود .و سلطان احمد و كوكجه و ار غداق را هر سه يك هشت بالش نقره و شانزده اطلسو باقی قماش از قلقی ( کذا ) و ترقوه ( کذا ) و لو و شا مجموع نود ( و ) چار وصله ،(١) اصل : دادن ، تصحیح قیاسی است . (٢) در اصل بعدش افزوده : و چون سلطانشاه .که غالبا سهواً نوشته است نظر بر سطور بعد ، (٣) در مطلع ندارد ، بحساب وستنفلد بروز ٤ ربیع الاخرچهار شنبه بود ، (٤) اصل سجين (٥) اصل : سیکشی . (٦) اصل : امیر زایر مطلع امرا را هم(٧) اصل : از خذاق (٨) پارچه بقول کاتر میر مطلع وقلمی - بظاهر قلقی وغیره همه انواع قماش استچنانکه قرینه عبارت اینجا و در سطور آینده بران دال است و نیز از شمول ترقو وسا درین هاظاهر میشود و ترقو بقول صاحب هفت فلزم نوعی از بافته ابریشمی سرخ رنگ است وشا راهم او نوعی از قماش نوشته است .١٤٢( صفحه ١٤٣ ) سفر نامه چین ( سال ششم )مع خواتین ( و ) هر يك هزار (۱) وهزار چاو .غیاث الدین واردن و تاج الدین بدخشی را هر يك هفت بالیش نقره و شانزده اطلس و ترقو.و لو و شا و كبكی مجموع هر يك را هفتاد و هفت وصله و دو هزار چاو ، ایلچیان سنگتها ی (۲)پاد شاه ستانده یوتامهای خود رفتند .و درین اثنا یكی از خواتین پادشاه که محبوبه او بود در گذشت و سبب آن تعزیه دیگر پادشاه رانمی توانست دید و آن را اظهار نکردند تا ساختگی ها ( ی ) تعزیت تمام شد ، بعد از چند روز دربیستم (۳)جمادی الاول گفتند که حرم پادشاه گذشته است و اوزا فردا دفن خواهند کرد. درین شبنا گاه از فضای آلهی از آسمان آتشی از اثر برق که بر سر آن كوشك پادشاه که نو ساخته بودندرسید و آن آتش دران افتاد و چنان در گرفت که گوئیا صد هزار مشعله است که روغن (٤) و فتیلهدر گرفته است ، و این عمارت که اول آتش در وی افتاد بار گاهی بود هشتاد گز طول و ( سی گز )عرض و استوانها لاز ورد و حل (٥) بکار برده و روغن دار ، که در آغوش سه مرد نمی گنجید ، چنا نکهمجموع شهر از روشنائی آتش روشن گشت و از انجا سرایت کرد بیکو شکی که بیست گز ازان دورتربود ، و از (٦) عقب آن بار گاه كوشك حرم بود ازان بسیار بتکلف تر ، آن نیز بسوخت ، و بر گردآن کوشکها و خانها بود هر يك خزانه آتش دران افتاد و قریب دویست و پنجاه خانه بسوخت بسیاریمرد و زن بسوختند و تا روز شد هم چنان می سوخت و آنروز تا نماز دیگر چندانکه سعی کردندآن آتش تسکین نمی یافت ، اما پادشاه با امرا از آنجا بیرون رفته بود و ملتفت آن آتش نشد کهآنروز از روز ها ( ی ) نيك در کیش کافری خود میدانستند ، فاما ازین غصه در بغخانه رفت وبسیار تضرع کرد كـ ( خدای آسمان بر من غضب کرد و ) تختگـاه من بسو ختومن هيچ كار بد نكردم پدر و مادر را نیازرد. ام و ظلمی نکرده ام وازین غصه بسیار شد و بدین سبب معلومنشد که آن مرده را بچه نوع دفن کردند وچون بخاك بردند ، اما بسیار آرایش کرده بودند ،از جمله بسیار علمها و چوگانها از كاغذ رنگین ساخته و نقاشی کرده بودند (۷) وتختی از کاغذ مقویمقدار ده گز وبران تخت صورت آدمیان از كاغذ وصورت اسبان واشتران بزرگی ، اسب واشتر مجموعملون صو بهای دروغی (۸) وزین ولجام و غيره ، ويك دو هزار شیره بر نعمت الوان وعمرتی ( عمیق ؟ )و اسبان خاصه آن زن بر آن کوی ( که ) دخمه (۹) بود گذاشتند که بسرد می چریدکه هر گز دیگر ایشانرانمی گیرند . ودیران دخمه بسیاری از دختران و خواجه سرایان که نزديك بودند مجموع در انجا غازه کشنده بودند(۱) مطلع : سا . (۲) سيكتها ٠٠٠٠ بودند (۳) مطلع : هشتم . (٤) اصل : روغن (٥) يعنیزر حل شده چنانچه در لفظ حل کاری . (٦) مطلع : در (۷) اصل : از جمله ( كه غالباً از سطر بالا مکرر شدهاست ) . (۸) اصل : دروغی (۹) دخمه بمعنی صندوق مرده آمده و گور خانه گبران را نیز گویند کهگنبدی بر سر آن باشد. وسردابه را نیز گفته اند که مرد گان را دران گذارند (هفت) قلزم .١٤٣( صفحه ١٤٤ )کابل( شماره اول و دوم )وعلفه ایشان پنج ساله (۱) در پیش ایشان نهاده که هم آنجا باشد تا وقتی که علفه تمام شود ایشان نیز هم آنجابمیرند ، با وجود این (۲) همه ترتیبات بواسطه آن آتش معلوم نشد که او را چون بردند .و خستگی پادشاه زیادت شد و پسرش بیمار گاه می آمد و می نشست ، و ایلچیانرا اجازت رفتن شدو ایشانرا هنوز ساختگی مرتب نشده بود. آن مقدار که بعد از اجازه در ان شهر بودند ایشان را علوفه ندادند.در منتصف (۳) جمادی الاول ایلچیان از خان بپالق بیرون آمده داعیان با ایشان همراه کردندوهم چنان که در رفتن بهر یام (که) میرسیدند همه چیز (٤) واولاغ و عرابه می گرفتند و در شهر هاو قصبها ایشان را طوی میدادند ،در غره (٥) رجب بشهر پنگان (٦) رسیدند مجموع حکام وا کابران شهر تعظیم ایلچیان و داعیانکردند و باستقبال بیرون آمدند و بسیار شهر خوش و بقاعده بود که آنجا بارهای مردم میکشادند و میدیدندکه در بارها چه چیز است و هر چه حکم بود که ( از ) ختای بیرون نبرند مثل چا و خا (۷) ( چاو ها ؟ )اما ایلچیان حکم حاصل کرده بودند که بارایشان نکاوند ، روز دیگر ایلچیان را طوی بعظمت دادندو تکلف بسیار کردند ، ( از ) انجا روز بروز کوچ میکردند و تا پنجم (۸) شعبان بقر اموران رسیدندو از انجا بقرار هر روز بیامی و هر هفته و کتر بشهری میرسیدند و طوی میخوردند . تا بیست (۹) و سیمشعبان بشهر قمجوه که چارپایان و نوکران در وقت رفتن سپرده بودند رسیدند و کسان خود با هر چه گذاشتهبودند همه سلامت یافتند فاما خبرهای یاغی گری بود ، اطراف مغولستان و راه تا ایمن نشان میدادند .بدان سبب آنجا توقف کردند تا دو ما (ه) ونيم نزديك ، و در هفتم (١٠) ذی القعده (١١) از قمجو کوچکردند و در هفدهم (۱۲) بسکجو رسیدند و آنجا خبر راه بدیشان می دادند چند روز در آنجا توقفکردند. ایلچیان شیر از و اصفهان آنجا رسیدند پهلوان جمال الدین از اصفهان ایلچی امیر زاده اعظم امیر زاده(۱۳) رستم ، و امیر حسن از شیراز ایلچی امیر زاده اعظم ابراهیم سلطان بهادر ، و پیش از حد سبقتتا ایمنی راه کردند و ایشان گریخته بی راهه بر کوهها زده بودند و رسیده و بدین سبب در سکجو(۱) در مطلع افزوده : بل زیاده . (۲) اصل : این همه ترتیبات ، مطلع : این آیین تصحیح قیاسی است(٣) ١٥ / جمادى الاولى سنه ٨٢٤ ه ـ ١٨ / می سنه ١٤٢١ ع / (٤) اصل : خبر ، مطلع : چیز .(٥) ٢ / جولائی سنه ١٤٢١ع ، (٦) اصل : سکان ، مطلع ( نسخه كاثر مير ) . پیکان ، ( نسخهکرا يست كالج و در يك نسخه ديگر ) : تبکان : بقول یول این شهر غالبا «پنگ یانگ فو » واقعه صوبهشانسی ست که در قدیم الایام دارالسلطنت چین بوده است . و ازین روی در متن پنگان نوشته شدکه فی الجمله بابعض نسخ مطلع مطابقت دارد . (۷) مطلع : چاو و غیر آن ٠ (٨) ١٥ اگست سنه ١٤٢١ ع ٠(٩) ۲۳ اگست سنه ١٤٢١ع ، در مطلع ٢٤ شعبان دارد بجای ۲۳ شعبان ٠ (١٠)٤ نومبر ١٤٢١ غ .(١١) ١٤ نومبر (۱۲) برادر زاده شاهرخ سلطان که والی اصفهان بود، رجوع کنید به شجرة نسبآل تیمور در ابتدای این حواشی .١٤٤(صفحة ١٤٥) سفر نامۀ چین (سال ششم)مدتی دیگر مقام کردند ، تا منتصف (١) محرم الحرام سنۀ [خمس و] عشرین وثمانمائه از سکجو کوچ کردند ، و چون بقر اول رسیدند اهل قلعه گفتند که قاعدۀ اهل ختای آنست که هم چنانکه در وقت آمدن اسماء (٢) مردم شما را نبشته اند در وقت بیرون رفتن نیز همان دفتر پیش آرند و احتیاط کنند و اگر نه پادشاه بر ما غضب کنند ، فی الجمله (٣) نبشتند و درجمعه نوزدهم (٤) شعبان سنۀ ثلث عشرین از قراول ختای گذشته بدان ولایت در رفته بودند و در جمعه پانزدهم (٥) (نوزدهم ؟) محرم سنۀ خمس وعشرین و ثمانمائه از قراول ختای بیرون آمدند واز ترس یاغی گری راه چول اختیار کردند ، و در ثامن (٦) ربیع الاول از چول گذشته بسبب آنکه از خان متوهم بودند چند روز دران صحاری بودند تا در دهم (٧) جمادی الاول سنۀ المذکور به ختن رسیدند، واز انجا کوچ کرده در سادس (٨) رجب به کاشغر فرود آمدند ، و در حادی (٩) عشرین رجب ازعقبه (١٠) اندکان گذشتند ، و ازان منزل بعضی (١١) براه سمرقند رفتند و بعضی (١٢) براه قرا تکین (١٣) وبد خشان ، در بیست و یکم شعبان بحصار (١٤) شادمان رسیدند و درغرۀ رمضان المبارك (١٥) به بلخ آمده و از انجا درعاشر رمضان المبارك سنۀ خمس وعشرین و ثمانمائه (٨٢٥ ه ) بدارالسلطنه هراة صانها الله تعالى عن الافات والبليات فرود آمدند و بآستان بوس حضرت سلطنت شعاری رسیدند بمنه و كرمه ،(١) ١٥ محرم سنه ٨٢٥ ه ـ ٩ جنوری سنه ١٤٢٢ع (٢) مطلع : شماره و علیه مردم را ، (٣) مطلع القصه احتیاط کرده ، (٤) ١٢٩ گست سنه ١٤٢٠ع مگر بحساب و ستنفلد این روز پنجشنبه بود نه جمعه، و همچنین طور ١٥ محرم نیز جمعه نبود بلکه پنجشنبه بود ، اما چنانکه معلوم است در حسابات و ستنفلد که درج کتاب (Vergleichung Læellen) است فرق يك روز اکثر پیدا میشود (٥) مطلع (نسخه کاتر میر) نوزدهم محرم (نسخۀ کرانت کالج و دو نسخۀ دیگر) : هژدهم ربیع الاول ، بهر حال ١٥ محرم درست نیست از ان روی که در سطور گذشته گفته است که منتصف محرم از سکجو کوچ کردند و قراول از سکجو بظاهر سه روزه راه بود (چنان که از بیانات مصنف (رك به ص ٨ ببعد) بالواسطه میتوان اخذ کرد) (٦) مطلع هجدهم ٨٠ ربیع الاول سنه ٨٢٥ هـ ٢ مارچ سنه ١٤٢٢ع (٧) مطلع : نهم جمادی الاخری ، ١٠ جمادی الاولی سنه ٨٢٥ هـ ٢ می سنه ١٤٢٢ ع (٨) ٦ رجب سنه ٨٢٥ هـ ٢٦ جون سنه ١٤٢٢ ع (٩) ١١ جولائی ، (١٠) یعنی براه توك ويان (یول) ، اندکان همان اوش است ، (١١) كذا درمطلع ، اما صاحب حبیب السیر می گوید که ایلچیان ميرزا الغ بيك راه سمرقند پیش گرفته ، (١٢) از کاشغر براه تاش بالیغ و وخش تا حصار شادمان راه با لنبه بسیار قریب بوز ، ایلچیان را و جبهی موجه بوده باشد که راه دوز اختیار نمودند (یول) رجوع کنید به نقشۀ هندوکش وبلاد متصله درجلد دوم کتاب یول ، (١٣) اصل: قرانکی (١٤) اصل : بخطیار ، (١٥) اصل : غره المبارك ،١٤٥خوشحال خان ختكيامرد شمشير و قلم افغان در قرن ۱۷ عنگارش جناب امین الله خان زمرلایعضو انجمن ادبی کابلیکی از ستارگان درخشان افق ادبیات پښتو (در قرن ۱۱ ه مطابق قرن ۱۷ ع ) قهرمان ملی و شاعر توانای افغانستان خوشحا لخان ختك است که بر علاوه شاعری یکی از رجال بزرگ حربی و سیاسی و خوانین نامور و با نفوذ افغانستان نیز بشمار رفته ، همواره هموطنان خویش را بشجاعت و وطن پروری ، استقلال خواهی، غرور ملی و غیره و غیره از ملکات فاضله و سجایای برگزیده اخلاقی تحریص و ترغیب نموده و ازین راه علاوه بر خدمات ادبی تیکه هر سطر آن مملو از خونهای با حرارت وطن دوستی و دفاع از حقوق ملی بود که در عروق اولاد این وطن تلقیح میکرد فدا کاری های بزرگ و قابل ستایشی نیز بهموطنان و وطن خود افغانستان نموده است .خوشحال خان با اینهمه خدمات و اشتهار کامل اشعارا و که در فضای کوهستانی و جبال شامخه این مملکت طنین انداز بوده و قسمت مهم و مطابقهای از اهالی کوهستانی این سرزمین باشعار او مترنم اند باز هم شخصیت مبرز این مرد نامی و طن پرست که یکی از مفاخر بزرگ حربی وادبی افغانستان است بدبختانه تا کنون در پیشگاه عموم افراد این ملت و هموطنانش بطور شایسته روشن نبوده ، چنانکه مقام شامخی را به نزد بعضی از مستشرقین فرنگ و گروهی از بیگانگان حائز و دارا بوده و بواسطه مواليد فکر خود آثار پایداری در اذهان و افکار آنها گذاشته است در وطن و در بین هموطنان١٤٦( صفحة ١٤٧ )خوشحال خان ختك( سال ششم )خود پوشیده مانده که علت آنرا بجز فقدان توجه واستقصای کامل فضلایاین دیار در ادبیات پشتو یا عدم قلم فرسائی آنها در اطراف مشارالیهبچیز دیگری حمل نمیتوان نمود .ولی جای هزاران سپاس است که در همین اواخر نهضت وجنبش جدیدیدرادبیات پشتو و تمایل فضلا دران پدیدار گردیده مارا تشویق بدان نمودتا درین زمینه قلم فرسائی نموده باندازه اقتدار خود چیزی نوشته باشیموبعلتی که مشارالیه یکی از اراکین مهمه ادبی پشتو بحساب رفته ، در ادبیاتآن يك فصل جدیدی از حکمت ، فلسفه سعی و عمل ، اجتماعیات ، تشویقهموطنان بوطن پرستی و حب ملیت کشوده ، یکی از پیش آهنگان مسائلمذکوره در ادبیات پشتو است ازهمه اولتر در فراهم آوردن ترجمه حالاین مرد نامی پرداخته آمد .و بمناسبتی که خوشحال خان نه تنها شاعری بلکه از راد مردان نامورافغانستان درعصر خود بوده در اجتماعیات عقائد واراء مخصوصی دارد بدانجهت لازم افتاد تابرای گرد آوردن مواد متعلقه بشرح حال یاروشن ساختناسلوب ادبی ، عقائد وافکار اجتماعی او بپاره از مآخذ و کتب مختلفه رجوعکرده شود همان بود که بكتب ذیل (۱) فراهم آوری این سطور ناچیزاستعانت رفت وشرح حالی از وی ترتیب یافته اينك بوسیله مجله به پیشگاهعموم هموطنان عزیز وعلاقه مندان بادبیات این مرز وبوم گذاشته آمد و امیداز قارئین محترم آنست که اگر سهو وخطائی بنظرشان رسد بنده را متوجهساخته ، درین زمینه با این عاجز سهیم گردند ومن الله التوفيق .امین الله « زمرلائی »(۱) اشعار قرن ١٧ ص ای بیدولت Afghan Poetry of the 17th Centuryby Biddulph Wokingمقدمه کتاب دار مستتر ( ترانهای ملی افغانها ) Chantes Populaires des Afghanesby Darmesteter.انسكلو پیدی آف اسلام Encyclopaedia of IslamAdictionary of Pushto language by Raverty. مقدمه كتاب لغات راورتیکتاب ( نظری بالسنة هند تاليف کریر سن انگلیس ) Linguistic Survey of Indiaمقدمه انجمن افغان زبانی بقلم عبدالمجید پروفیسر افغانی - تاریخ مرصع افضلى خان ختك -طلوع افغان شماره ۳ امجله کابل مجله خیبر منطبعه اسلامیه کالج پشاور - سراج الاخبار سال پنجم -دیوان چهاپی خوشحالخان١٤٧( صفحۀ ١٤٨ )کابل( شمارۀ اول ودوم )اسم ونسب :خوشحالخان پسر شهبازخان پسر یحیی خان پسر ملك اکوری از طائفۀ ختك افغان است که سلسلۀقسی او بقول تاریخ مرصع (١) بعد از (١٧) پدر به کرلان (٢) میرسد خوشحالخان از اجداد متذ کرۀفوق خود در دیوان خویش نام می برد واز خانی و سرداری و شجاعت آنها و اینکه همه در جنگ هاکشته شده اند تعریف و توصیف میکند :زه خوشحال دشهبازخان یم چه تور زن یم کاږه کانشهباز خان دیحی خان وه چه بل نه وه هسی ځوانیحی خان وه داکوړی چه په توره شه سلطانهم په توره مرنی وه تیر انداز وه شخ کمانچه غلیم به ئی پیدا شه زړئی ځای وه گورستانهم ئی تیغ وه هم دیگ وه هم خلق وه هم احسانداکبر بادشاه به دورکښ ددی الس شه خانچه له ده سره به ناست وو هند وار ه وو شیرانهمت ناك باسل با ذل وو په هر کارکښ صادقانگورته رنگ په وینو لاړل چه همه ووسر دارانپه آباؤ په اجداد خانو سردار یم پلا ر نیکه م شهیدان و گور ته تلیکار نامی لرم دجنگ او دجدال به نبائت م هنردادی آل په آل(١) خوشحال خان پسر یحیی خان پسر ملك اکوری پسر درویش محمد (مشهور به چنجو) پسر تمنپسر حسن پسر شیخ علی پسر عطا پسر بتی پسر اتو پسر برگوت پسر تری پسر تورمان پسراقمان(مشهور به ختك) پسر ککی پسر کرلان (٢) کرلان یکی از اجداد افغانهاست که به سربن میرسد .١٤٨(صفحه ١٤٩)خوشحال خان ختك(سال ششم)خوشحال خان درحینکه پدرش ٢٢ سال داشت در (١٠٢٢ه) مطابق (١٦١٣ع) بزمان حکمرانی وفرمانفرمائی جهانگیر بادشاه مغل (تولد ٩٧٧ هـ - ١٥٦٩ع جلوس ١٠١٤ه فوت ١٠٣٧ هـ) تولد شده تاریخ تولد خودرا به فارسی و افغانی چنین گفته است :-خوشحال ختك در ربیع الثانی آمد چو درین کهنه رباط فانیحق کردندامرو را خیر رسان تاریخش کشت «خیر عالمیان»١٠٢٢ هـدهجرت زر دوه ویشت سن وه چه زه راغلم په جهانمسکنش در اکورهٔ ختك (١) قریه ملك پور المعروف بـسرای است که خوشحال خان نیز از ان یادی کرده است :-ځای می ملك پور دی چه ئی سرای بولی وگریقام اولس می پروت دی تر لیکی په غره په سممراتب در بازی :شهباز خان پدر خوشحال خان که به شجاعت و مردانگی مشهور واز پدر پدر خان و سردار قبيلهٔ خود بوده در عهد حکومت شاه جهان یکی از اکابر رجال دولت بشمار میرفت و از طرف حکومت به خانی و سرداری قوم رسماً شناخته شده بود به ١٠٥٠ هـ ١٦٤٠ ع بـسن پنجاه سالگی دريك جنگ قبيلهٔ وی اکازائی و کمال زائی طایفه یوسف زائی بسرزخم تیر خورده جهان را بدرود گفت خوشحال خان سال تولد و وفات وکشته شدن او را از دست یوسف زائی ها ذيلاً گفته است :-تولد :شهبازخان یحیی آن خان بی بدل در کار رزم ثانی رستم زیاده یلتاریخ مولدش زخردچون بجستمش گفتا ز روی صدق که شهباز خان اجل(١) اکوره ختك بين نوشهره واتك سه منزل به شرق پشاور ويك منزل بشرق نوشهره بطرف چپ کنار دریای کابل واقع است . اکوره ختك حال ایستگاه ریل است و مرکزیت ختك را که سابق دارا بود از دست داده اکوره بواسطهٔ جنگ افغانها باسك ها نیز شهرت دارد .١٤٩(صفحۀ ١٥٠)کابل(شمارهٔ اول و دوم)فوت:سن د هجرت پوره زروهروز ادینه آخر رمضان خان مارخش طرف میدان راندگشت فیروز بر غلیم لئیم لیک زخمی زتیر بررو ماندروز پنجشنبه اول شوال ایزد او را به سوی خلد بخواندگشت سال شهادتش ز خرد که به خمسین والف اسپ جهاندسن د هجر زر پنځوس وهچه شهید شه شهباز خانکشته شدن او از دست یوسف زائی ها: -دیرش کالونه وشول چه می پلار دی شهید سویمرگویوسف زيو ما هم اور کړه باندی سمبعد از فوت شهباز خان خوشحال خان که از سه برادر دیگر خود (جمیل بیگ، شمشیر خان، میر باز خان (١)) بزرگتر بود از طرف شاه جهان به بزرگی برداشته شد و بر تبه و تبول پدر نائل گشت و عهدهٔ تحفظ جادۀ شاهی که از اتك واقع بر دریای سند، تا پشاور امتداد داشت بدو سپرده شد (٢).خوشحال خان در دربار شاه جهان قدر و منزلتی بسزا داشت و یکی از ندیمان و خاصان پادشاه بشمار بوده به ١٠٥٧هـ مطابق ١٦٤٥ع که شهزاده مراد بخش بریدخشان حمله مینمود وی نیز ملتزم رکاب بود و در بسا مواقع خطرناك خدمات قابل قدری در دربار مغل ایفا و انجام داده است.سی. ای بیدولف انگلیس میگوید «خوشحال خان در عصر شاهجهان بسن رشد رسیده بود و این امپراطور لیاقت و نفوذ او را شناخته باتدبیر و سیاستی که خاصه امپراطوران مغلیهٔ هند بود او را در هر موقع معاونت میکرد و وظائف با مسئولیتی بدو می سپرد.»خوشحال خان نیز از شاه جهان تعریف و تمجید نموده از اختیارات و مقام خود حکایت میکند :-(١) تاریخ مرصع افضل خان ختك (٢) دائرة المعارف اسلامی - انجمن افغان زائی مقدمه عبدالمجيد پروفیسر افغانی.١٥٠( صفحه ١٥٢ )کابل( شماره اول و دوم )بعد از انکه شاه جهان به پنجه حرص سلطنت خواهی اورنگ زیب گرفتار شد اورنگ زیب سیاست اجداد را پشت پا زده بخوف اینکه چون خوشحال خان یکی از مقربان و هوا خواهان شاه جهان بوده و هم صاحب اعتبار و نفوذ کاملی است مبادا کدام فتنه برانگیخته شاهجهان را از قید او رها کند و یا برای اقغا نان تشبثی نماید باوی رویه عنود انه اختیار کرده قصد گرفتاری او نمود و ظاهراً از راه حیله و مکر درآمده به او چنین نوشت .چون شما شخص دانسته و مهم بوده یکی از هوا خواهان سلطنت مغلیه میباشید همچنانکه در عهد شاهجهان عزت و حرمت داشتید در دربار من نیز بهمان نظر دیده میشوید در رتبه و منزلت شما فرقی نخواهد آمد در آمدن خود مضایقه نکنید .و همچنان درعین حال بعضی اقارب ونزدیکان خوشحال خان رابه وعده خانی و منصب تطمیع نموده تا به رفتن اونزد اورنگ زیب کوشش واصرار نمایند خوشحال خان باوجود حذاقت فطری و تجاربی که داشت به تحریر اورنگ زیب واصرار بعضی از اقوام فریب خورده در ١٠٧٤ هـ از مسکن خود تنها بسوی دهلی روانه گردید خودش به فریب خوردن خود ذیلا اشاره مینماید و میگوید مرا تقدیر گرفتار ساخت ورنه من ماهی نبودم که به امید خمیر به شست ماهی گیر گرفتار میشدم و هم از فریب دادن اقربای خود حکایه میکند .چه په طمع داور وزغلی و شست تهکمان مکره چه هغه نادان سمك يمترقضا پوری دهیچا چاره نشتهاو کنه تر زاره ذئب لا زيرك يماقربا را ته مقرب شولراضی مند می په تعب شولدواړه ترونه می نا اهلابو جهل و بوالهب شولزه ئی بند کړم په مغلوپه خانی او په منصب شولد شوتو نه ئی طلب کړلپه تلاش کښی د ذهب شولدالوی زوی می لوی مشهد هزار بلا سبب شولزه ئی هند لره روان کړمپه نشاط او په طرب شولچون قبلا به صوبه دار پشاور در باب گرفتن خوشحال خان او امر صادر شده بود صوبه دار پشاور فوراً او را محبوس نموده خواهش کرد که اگر مبلغ پنجاه هزار روپیه بمن بدهید شما را از حبس رها مینمایم ورنه محبوسا به دهلی فرستاده خواهید شد . خوشحال خان چون بمنزلت و اعتبار١٥٢مقبرۀ اولادة شاه رخ ميرزا[BLANK PAGE]( صفحه ١٥٣ )خوشحال خان ختك( سال ششم )سابقه خود اعتماد کلی داشت ازین در خواست و خواهش صو به دار مذکور جداً ابا نموده استدعا کرد که زود تر او را به دهلی بفرستد صو به دار مزبور مشار الیه را به حفاظت تمام روانه دهلی نمود ـ با آنکه قوم ختك و سائر اقوام برای محاربه و خلاصی او اجتماع نموده منتظر اوامر وهدايت خوشحال خان بودند مگر او مانع شده آنانرا از اراده شان باز داشت لهذا در وسط ماه رمضان ١٧٠٤ هـ بدهلی رسید بعد از چندی از حضور اور نگ زیب چنان احکام صادر کردند که خوشحال خان در دهلی محبوس با شد و عیال و اطفال او در دهلی آورده شود بعد از صدور احکام اورنگ زیب ، پسران او ( سعادت خان ، باقی خان ـ میر باز خان ) روانه وطن شده برخی از عیال و اطفال و متعلقین او را بدهلی آوردند دیگر پسران خوشحالخان به نزد پدر نیامدند . خوشحال خان وقایع حبس خود را تماماً در ترجیع بندیکه ۲۲۰ بیت و یازده بند است حکایت میکند بعضی ابیات این ترجیع بند که روشن تر و گواه وقایع تاریخی است به قرار ذیل است : -څه دید و خوب وه چه می ولیده سحر سترگی می رنبی کری نافرا د شوم په بسترپاڅیدم له کټه لکه خوب ښی دچاسر هسی شان او تروم نه مخ لار لیده نه ورلارم ترمبر ز هسی راغلم او تر غسل می په ځای کړپه سنت د پیغمبردرست خلق اوده ووواړو خوب کاوه خرخر هیچوک خبر نه وه اشرف خان می کړ خبرهر څه نصيحت وه لکه بویه له پدر ما په کتابت ورته ادا کړ مختصرورځ وه د جمعی رجال الغیب وو برابر تله مغرب رویه وو په دامانه کړ نظرڅوك به وجار باسی مبرم حکم د داور ډیر که فراست لری هنر گیج و لښکرولار م تر مسجد نمونځ می و کړد سحر سور شوم په سیلی نور می واچاوه په لیرهسی په هوا تلم لکه باد درومی صرصر گونبی تنها تلم په نوشهر وخوت نمرنه وه لا دوه پهر چه می ځای شه پشاور واستاوه مغل ته ماهنه ساعت نفر١٥٣( صفحه ١٥٤ )کابل( شماره اول و دوم )وی می دایم راغلم ستا په خط ستا په خاطرکوم ساعت حاضر شم په ماخه لری نه چردا ځواب ئی راغی چه را تله دی وو بهترګانده په دیوان کښ را ښکاره کړه خپل پیکردری ورځی شوی تیری دیوان . . .دی پڅو وه ماته ، ز له ځانه بی خبرشیخ دکجرات دده پیشدست وه یوبشرسر تر پایه مکر په دیدن کریه منظرده وی تر مارا شه چه کنکاش کړو مقرربیا به د نواب ته ویل کړم زیر وزبرور غلم تر ده پوری زپاک په خپل باورترونه می نا اهل مغلی شوی په د اشرلوړ په لو ر مغل تر ما چا پیرشو په هنرمفت ئی په لاس کښیوتم په حکم دقدرغګ وشه په ښهر دا خبر شه منتشرهیچا نه پسند له په خدای پسند ه وه مګر١٥٤(صفحۀ ١٥٥) خوشحال خان ختك (سال ششم)کو ژئی کرم له کوته چه ئی کښیو تمم په جالژرئی را په پښو کړه پنج سیری بیری کو توالخور شه په ملکو نو دا خبر په درست دیاردرست عالم دلگیر شه لا پښتون یار واغیارهر څه امرا ګان و و په صوبه کښ منصبداركل عالم حیران شه چه ئی ولیده دا کارلارل په صبا دَ وقت ټول شول په دربارو ویل داهمی رنک نیکخواه د شهر یاردا رنکه نیوه شی نواب نبه ګنی د اچارچپ خوله شه پاتی هیڅ ئی و نه کړ کفتارپاڅیدل له ځایه امرا ګان شول تار په تاردری ورځی شوی تیری ځما ترونه (١) نا بکارورغلل مغل لره قبول ئی کړه مدارآس و خلعتونه مغل ورکړه په اقرارملك ئى ځما وركړ نالایق ئی کړه سردارکور و خیلخانه الس همه شه خبر دار(١) کا کاهای خوشحال خان : بهادر خان - فیروز خان - جلال خان - عبد الله خان تاریخمرصع افضل خان .١٥٥( صفحة ١٥٦ ) کابل ( شمارۀ اول و دوم )درست ختك ددوی و کشتن ته شه تيارروح د دوی والووت په بلا شوه گرفتارما وخيلخانی و قوم ته و وی چه ز نهارمرگ کشتن نه بويه نه څه نور شر و اضراريو به دشمن ښاد شي چه ئی ورك کړ خپل تباربل به فساد کښی د بادشاه د رومی اعتباردوی درست ايس په زيارت د شيخ رحمکارټول شول له دی کار په فريب شول تو به کارزوی می نادان وو په خطا لاړل بسيارمرگ کشتن که نه وی دوی می پريښوی به وقاردوی په زړه کښ داوی چه که سل کړ و که هزارهر کله چه خلاص شی فلا نه ، مونږ يو په داربل فكرئى نا وه ور پيدا شه د ځان وارمرگ و ته می کښيناسته په ليل و په نهارتيری شوی په بند کښ پنځمادوی مياشتی په شمارملك واړه ويران شه خلق شوه په کوهسار١٥٦( صفحه ١٥٧ ) خوشحال خان ختك ( حصه ششم )وغوشتی پنجوس زره روپی صو به دارما وی در به نه كړم يو پوچك نه يو ديناردواړه لور يه وكړه سره دا قول و اقراريو مغل پی پټه بل می ترونه شر مساراوس خو بايده دادی چه ئی ځای وی هندوبارزر ئی فكر بويه په تعجيل و په تلوارزه په دی لا خوښ وم چه که و رشم تر در بارد عمر دولتخواه و م د عزت و م طمع دارهند ته ئی روان کړم بدرقه می مستجابهم ملك هم خان هم دهمه غوری ارباب* * *زه ئی کړم له ښهره په شتاب شتاب روانراغلم نرم نرم په رباط د شابيك خاندرست شپه څوكی د محبت خپلو په خپل ځانپل وه مصری خان داؤزی يو قولی احديانرا غلم تر نو ښهره په صبا هم په داشانخلق په ژړا په ننداره را ته حيران١٥٧( صفحه ١٥٨ )کابل( شماره اول و دوم )زه به د نو ښهر د شپی څه کوم بیاندرسته شپه زلزله وه په هندو په مسلمانصبح ته ئی کوچ کړ پښتانه مغل لرزانلوړ په لوړ فوځونه ووځما تولی تر میانماه وه پیغام کړی په الس په اشرف خاننه بويه دجنګ دخرخشی فکر و سامانموږ يو د بادشاه قدیمی دولتخواهانیو می نوم بدیږی بل سټیږی افغانانرا غلم تر سرای ، سرای یکلخته وه ویرانتا به وی هرگز نه وو میشت دلته انسانڅه به در ته وایم څه پیری لری آسمانڅوك ورته توانیږی چه شدت کاندی عیانډیری کرانی راشی په سر یو په جهانخدای و سری ور کایا د هر چاری توانګران ساعت هغه وه چه م ولیده عثمانیا راغی زینو دخیلځانی یو څو ځوانان١٥٨( صفحه ١٥٩ )خوشحال خان ختك( سال ششم )راغله په ارمام خپله جدا شو په ارمانزه و د وی دسرای شجر حجر واړه گریانراغله په نړئی نندار چی مردان زنانهسی و و ولار لکه چه بی روح بتانراغلو په گری دخیر آباد پیچان پیچانپوری که راپوری خلق واړه نندار چیانهر چه را سره و وهغه واړه و و ترسانچا وی چه ختك به حاضر نه شی په میدانما خو پیغام کړی وه هم دام وه گماناوس به را څرگندشی له یوه لوریه نشانهسی به جنگ و شی په دا آخر زمانگوره څو به شمارشی دواړه لوریه کشتگانجنگ وجدل نه شه حکم داوه دیزدانپوری شوم ترسیندہ پہ اٹک شوم نگراندرست اولس می واړه په غوغا حیران پریشانویرمی په کور ونو په های های می فرزندان١٥٩( صفحه ١٦٠ ) کابل ( شماره اول و دوم )راغی په ځنکو باندی هسی یوساعتتابه وی نازل شه په جهان کښی قیامت* * *زه ئی له اټك نه روان کړم په داحالورئی و ړم په پږه دبابا حسن ابدالبيا له هغه ځای په پنډی په استعجالبیا له هغه ځای تر رباط وشه چالراغی په رباط کښی له نواب یومثالبیا ئی بيرته يو وړم ترپنډی دم درحالراغی په پنډی کښی بل يو خط په دامنو الوژئی ویی په وړاندی و دربارته بی اهمالولاړم له پنډی شپه تر مینځ د ککر تالولاړم تر لاهور کوچ په کوچ په ارتحالزوی دمیر جمال د میر بخشی په استقلالډیر مهر ئی و کړ دلاسه جوال جوالوی ئی چه و ر و رسی در بار و ته خوشحالنور به سرفراز شی غم ئی نشته یو مثقال١٦٠از صنایع نجاری مزار شریف : ریل چوبی که فیروز تفجیر نام صنعت گر معروف مزار شریف آنرا در سنه ۱۲۰۰ هجریساخته و عجالتاً در روضۀ مزار مبارك موجود است .[BLANK PAGE]( صفحه ١٦١ ) خوشحال خان ختك ( سال ششم )زه هم په وسط د رمضان کو چمال کو چمالو رغلم دربار ته زو خلو ر او يا وه کالدير ردو بدل شه په دا مینځ کښ جواب و سوالحکم د خلاصی د ضمان و شه په اجمالځای په حویلی کښ ترخپ خنگ را کر کوتوالجو ر شه ضمانت ته سید شمس د جلالموږ په دا فکرت و و چه په میاشتی دشوالراغی عرضداشت د سید میر په دا مقالمه پریږده خوشحال د ده پريښول دی اختلالبيا مینځ کښ پریووت د خلاصی دير جنجالملك منصب جاگير خما تغير شه مال محالد ولی منصبدارم تا بینی شول پایمالبر ناحق په کښلی دبد ویل د بد سگالو پسندہ ظالم پادشاه په ما باندی اشکالزه دلی په بند هوری خما اهل و عیالتار په تار په غر و نو په عذاب و په و بالهسی چاری و شوی چه د چاته وی په خیالنشته د اورنگ پادشاه په عدل اعتدال١٦١( صفحه ١٦٢ ) کابل ( شماره اول و دوم )لور په لور خوری شوی را لښکری د دجالنشته یو مهدی چه را ښکاره کا خپل جمالدور د آخر دی فساد ګډ شه لور په لوریو تر بل اخته شه جهان واړه کور په کور* * *خدای را باندی را وست داهمه واړه محنتخو چا دی سبب شوی درته وایم حکایتیو چه زه مغرور وم په راستی و په خدمتبل د مغل طمع ځما نه و رکړل عادتبل می نا شکری بل د ور و نو حماقتبل چه فرزندانو می خطا کړ مصلحتیو ځله هم نه خطا خطا کرت مرتواړو مشرانو اشرف خان بهرام سعادتومی کړ اشرف و ته د توری اشارتهیڅ عمل ئی ونه کړ ځما په نصیحتڅه خدا یار خلیل څه ئی حیا څه ئی حرمتڅه جګر ام هند و څه د هند وانو برکت١٦٢( صفحه ١٦٣ ) خوشحال خان ختك ( سال ششم )یو یو ځوان پوهیږی د غلیم په حرکتزهر ګډول شی په شکر و په شربتزوی هغه زوی چه هنر لری حکمتپوه وی د دښمنو په فریب په خدیعتو نیسی په لاس کښ سخاوت و شجاعتنه صرفه په ځان نه په جهان اعلي همتدریغه اشرف خان درونه شه همره قوتدرست الس په لاس کښ هيڅ هنر نه څه جرأتورغلل مغل ته دا شرف وه قباحتهم ځنما آفت وه هم هر چالره آفتڅوچه ملك ويران وه دمغل وه ډير هيبتو شوه و داني د ملك پوره ئی شه حاجتوئی کښبل بادشه ته د جګرام مجرا عزتبوئی تی ته کابل ته اشرف خان په شرارتیاخیده بهرام ته په دا مینځ کښ یو غیرتدرست الس ئی ټول کړ په نړئ وراختتنی سره وا غوټی د با ز نه وی خصلتباز نه وه بازرنک وه چه ښکاره ئی شه حالت١٦٣( صفحه ١٦٤ ) کابل ( شماره اول و دوم )زه وم په دهلی کښ گرفتار په دازحمتتیری شوی په بند کښ پنځه میاشتی څه زیادتبیاد میر جمال ز وی پادشاه ته په خلوتعرض ئی ځما وکر دمیر خان په کفالتداو وی باد شاه چه فلانه به خلاص کرم سلامتزئی بچه که ر ا ولی و هند ته په سرعتحکم ئی دا وکر امیر خان ته وشول کښلزه به بند بندی ځما کور ونه راوستلوارویده دا حکم سعادت باقی میر بازراغلل يكايك ئی حقیقت کره را آغازمیاشت وه د صفر چه دری واره لکه بازوئی کر وطن ته په رخصت ځما پروازلارل تر وطن په شل و رخی یکتازیو په ځای را نه غی چه ځموږ وه سره رازغرب و ته قبله و ه و مشرق ته و ه نمازتله وو کر بلا ته دحج لوری وه حجاز١٦٤( صفحه ١٦٥ ) خوشحال خان ختك ( سال ششم )واره لوی هلك چه می ساتلی و و په نازواره په نعمت کښ پرورده ملوك شیرازتار په تار خواره شول مبتلا په دیر نیازدور د گردون کرل له بلا سره انبازدوه ځله سرای مات شه یو ځما په پندیدلبل د سعادت باقی میر باز په رسیدلیو ځله په ماتی تر هنگال و ر غللبیا دا کوز یو په سیکری ننوتلنه ئی توره سره وه نه د سر و وماتیدلزوی می له ملك له الس و وتلزه په هند کښ بندوم اشرف خان وه په کابلواره زن بچه می په سیکری کښ داغیدلراغلل و پادشاه ته دکابل د صوبی کښلملك د سرای وران شه پری بی حد و شه زلزلځای په ځای فوجونه په څوکی کښیناستللا ر د سرای نیولی مسافر ئی چلولجوړ شول یو سفزی ختك سرای ته په وهلڅو تنتوان ئی بوتلل په سحر پری و ختل١٦٥( صفحه ١٦٦ )کابل( شماره اول و دوم )باری څه ځبل وی نه ځبل و و نه متلباری څه وهل وی نه وهل و و نه مهلملك ئی وه را کړی په پنجاب کښ متصلحکم د پادشاه وه صادر شوی په پریشولدا چاری چه وشوی بیا تر مینځ شه فکر بلڅوک ئی په چانه کا د سری دی نصیب خپلزه دیو سفزی په ځان زهر وم قاتلبل مقصود می نه وه په خدمت کښ دمغلدا په خیال د چا و و یا په فکر د چا را تللخواست رضا د خدای و د په هر شان چه شوی شولشاباش په هغه چه د ننګ و کاپاللراغلل یوسفزی لکه پیش شه کار مشکلیو بائی زی دویم رانی زی ورسره مللوی ملك می واړه تر دریاب پوری وتلولارل تر سیکری ورسره کورونه سلنور ختك واړه په خپل ځای و دریدلڅه بلا د خدای وه دوطن جدا کیدلورونه عزیزان خویشان و پله بیلیدل١٦٦( صفحه ١٦٧ ) خوشحال خان ختك ( سال ششم )یو هی هی های های و په ژرا و ولوی هلكدرست عالم حیران شه چه څه کار شه په ختك* * *زوی می په بند شه له وطن شوم جلاڅو چاری را وشوی نه گناه نه می خطاڅو میاشتی په بندوم په دهلی کښی په عنااوس په رنبتورکښی بندی پروت يم يك تنهاخدای وکړی داچاری په ماواړه و کړی زړهڅو چاری غلط شوم چه می لوی کړه احمق ترہبل چه د ده لورمی امرا ته کړه وا دهبل چه می په کورکښی څه کښی نه ښول سپین و سرهبل چه می یو کوټ محکم بنانه کړه په غرهبل چه می په توره په خدمت غرور کاوهبل می چه مغل په ورکرومرکړ و نه غلاوهبل می چه په وقت دنیول ملك و نه لارهبل می چه قوت و یوسفزیو ورکاوهبل می چه په اصل غر دی خپل پښتون ګاڼه١٦٧( صفحة ١٦٨ )کابل( شمارهٔ اول و دوم )وائی چه له ځانه په اولاد دی پیر زوښهخدای به کار وانی به اصلی ولی او پهدا یو څو خبری چه ما را وړی په خولهبو یه چه هغه واړه د کښلی شی په زړهدوه سوه شل بیتونه دی یو ولی بنده شهما په رنتبور کښ د زړه تا و پری سړه وهخوشحال خان مدت چار سال در دهلی ورتبور محبوس ماند بعد از ان اورنگ زیب او را رها نمودمگر اجازهٔ رفتن بوطن ما لوف خود نداشت آخر الا مر در آگره موقع بدست آورده با متعلقینخود بوطن خویش عودت نمود (١) وی راست : -په دهلی په رنتبور کښ دری څلور کاله حیران شومپه آگره کښ می پښی واشری خپل وطن وته روان شومعلی ای حال چون خوشحال خان بوطن رسید استبداد مغل و مشقت حبس حالت اورا دیگر گونساخته انزوا اختیار نموده باسران مغل یکسره قطع تعلقات نمود در ین باره میگوید:پر ورده که د مغلو په نمک یم داورنگ له جوره هم له غريوه ډك یمپه ناحق ئی په زندان کړم یر څو کاله خدای خبر دی که په خپله گناه زه شک یمپښتنو سر دزړه تو ردی د مغلو خبر دار ئی په نيتو نو پاك په پاك یم(١) مقدمه که در انجمن افغان زائی بقلم عبدالمجید پروفيسر افغانی به ۲۴ نومبر ۱۹۲۹ نوشته شدهرهائی و آمدن خوشحال خان را بوطنش چنین مینویسد : - خوشحال خان به سفارش مهابت خانرها کرده شد و مهابت خان صوبه دار کابل مقرر شده تنظیم بعضی امورات پشاور نیز بر ذمهٔ اومقرر شده بود درجینکه به پشاور می آمد خوشحال خان را نیز باخود همراه آورد .١٦٨( صفحه ١٦٩ ) خوشحال خان ختك ( سال ششم )كه سره كه ناسره را ته معلوم دی په دا كار كښ په معنی لکه محك يمهغه زیست چه د عزت له مخه نه وی چه ئی کا په هغه زیست پوری هك پك يماور ئی پوری په منصب په نوکری شه چه ترفهم و تر نظر د مغل كيك يمپه خپل نام و ننگ چه راشم لیو نی شم خبر دار کله په سود او زيا ن د لك يملكه با ز په لوی لوی ښکار ځما نظر دی نه چه گرزی گونگټ نسی بادخورك يمچه په غو ښوئی روز گار هغه مزری يم نه چه بیخ دوښو خوری هغه مرگ يمپه دا سپینه ږیره شرم غیرت ښه دی چه به نوری سپاری کړم مگر خوړدك يمپه دانش په شرع نه ده په قسمت ده چه داهسی سرگردان لکه پتك يمهر پښتون چه دمغلو نوکری کا که د زده له هغو وار و هم ترک يمچه منصبی د مغل خو ر یو ملك وم چه منصب د مغل نشته اوس ملك يمد فرمان د پروا نی حکم ئی نشته شکر داچه په خپل حکم په خپل وك يمنه می کار په خاص و عام نه په دیوان دی نه په درو لاړو هر یوه مردك يمنه تصدیق شته نه یاد داشت شته نه توجیه شته نه به فکر دسند نه د دسنك يمهر افسر به چه لمانه سر کوزی غوښت دهغه د سریا توره يا كوتك يمپښتا نه سره شری اندیری بس ده نه په فکر دمسند نه د تو شك يمآزادی ده په ساده سپینه جامه كښ خلاص له غمه د زربفت او د دميك يمکه او گره د پښتنه په شملو سپينه د مغلو پو لا ؤ پاتی دیری دك يم١٦٩( صفحهٔ ۱۷۰ ) کابل ( شماره اول و دوم )چه نیولی می داهو د دنگ و نام دی که له خپله هو د ه واورم كنيزك يممگر این گوشه گیرینی را دوامی نبوده ساعت بساعت كينه مغل در دلش جاگیر و جوش ملی وحس آزادی خواهی او موج زن شده علانیه بامغل در آویخت وبدفعات قواه های بزرگت مغلی را از هم پاشید و در چندین محاربه ها در مواضع مختلف برغلیم چیره دست گردید که خودش می شمارد، واز یوسف زائی ها شکایت میکند : -پښتنو زا مو بيا لا سونه سره كړه لكه باز منگلی سری كاندی په ښكارسپینی توری ئی گلگونی کړی په وينو په اهار كښی شگفته شه لا له زارگوره څه جنگونه و شول په هر لوری ولی هيڅ د يوسف زيو نشته عاراول جنگ دلور شاه د تېتر و وه چه خلو دښنت ذره مغل شو تار په تارخوږندلونی ئی ښندی د پښتنوشوی آس او نښان هاتیان اوښه قطار قطاردويم جنگ مير حسينی په دوآبه کښ چه ئی او تكيده سر لكه دماربيا له پسه دنوشهر دكوت جنگ وه چه می ونښکو تر مغلو خپل خماربيا له پسه دسونت سنگ شجاعتخان وه چه ايمل نی په گنداب و وېست د مارشپږم جنگ مکرم خان شمشیر خان دواره چه ایمل کړل په غاپس کښی تار په تارچه غپا په را د دی لوی جنگونه دادی دورو کو په هر لوری نشته شمارهمیشه فتح ونصرت دی لا تراو سه پس له دی ده بیا تکیه پر کردگاردرین محاربات از ایمل خان 'و درلیا خان تعریف ' و توصیف' بسزا می نماید و کتك و شمشیر آنها را یکی از عوامل بزرگ فتح می شمارد : -ايمل خان در يا خان دواره مرګ ئی مه ویهیڅ تقصیر دوار واونه کړ واړ په واړ۱۷۰(صفحه ۱۷۱) خوشحال خان ختك ( سال ششم )دخیبر دره ئی سره کړله په وینو په کړ په ئی هم روان کړ ډنډ وکارترکړپي تر باجوړه سمه غرونه په لړزه په زلزله شو په بار بارپه هغه لوری چه کیږی پنجم کال دی هره ورځ دسپینوتوروخړپه هارچون دیگر اقوام افغان حالت را چنان دیدند حس آزادی و استقلال درانها هم نموکرده قصد برطرف کردن مغل را از پیشاور نمودند :درست پښتون ترقندهاراوتر اټکه سره بو د ننګ پکار پټ و آشکارافریدی مهمندشینواری ګوره څه کا دمغلو لښکر پروت په ننګهارمګر یوسف زائی ها که از سابق باقوم ختك عناد و دشمنی داشتند درین اتحاد یه شرکت نه نمودندچه احوال د یوسف زوراته معلوم شه لرا غرو ماته ښه و و نه دم غارګوره څمجنګونه وشول په هر لوری ولی هیڅ دیوسف زیو نشته عارزه تنهاپه کښ په غم دنام و ننګ یم یوسف زی دی فراغت په کشت وکاراوس چه هسی بی ننګی بی ناموسی کا عاقبت به ورښکاره شی خپل چارو خوشحال خان ا گرچه خودش تا سوات سفر کرد و گو شش بلیغ نمود که یوسف زائی ها را شريك و متحد سازد ولی کامیاب نشد بازهم این سردار نامدار و شجیع وضعیت پیشاور را به حالتی رسانیده بود كه سقوط مغل حتمی بود بالاخر اورنگ زیب بالمجبوريه شخصاً با تمام قوای شاهنشاهی خود آمده دو سال برلب دریای اتك خیمه زن شده مدافعه می نمود خوشحال خان درحینیکه اورنگ زیب یکسال را بمقابل اوگذشتانده است حکایه میکند و از کشته شدن منصبداران مغل در جنگ یاد میکند : ـاورنګ زیب راته یوکال وشه چه پروت دیپه صورت حیران پریشان پزړه افګارکال به کال امرايان دی چه پر یوزیچه طوفان ئی شوی لښکری کوم ئی شمار۱۷۱( صفحهٔ ١٧٢) كابل (شمارهٔ اول و دوم)تر مغلو پښتانه په توره ښه دی كه په پوهه پښتانه وی څه هوښياراورنگ زيب در آخر اکثر از نزدیکان و اقوام خوشحال خان را به منصب و جاه تطمیعنموده و ازو جدا کرده سنگ تفرقه را در بین انداخت خوشحال خان این خدعه ومكر اورنگ زیب راچنین تصویر نموده .خزانی دهند وستازدی را خوری شوی سره مهرازدینته وزی پكوهسارپه داهسی وقت چه وقت دنام و ننگ دی دابی ننگه پښتانه کا څه رفتارپښتانه په عقل يوهيه چه ناكس دی كوته سپي دقصا بانو دجوس دیپادشاهی د مغل په زرو باټله دمغل د منصبو نو په هوس دیاوښ له باره پخپل كور كښ ورغلی په اولجه داوښ دغاری دجرس دید نفرين لايق په نام سره بنی دی له اوله ، که دانو رور پسی پس دیڅه یوازی ننگ په ماراغلی نه دی پښتانه ډيردی په غرونه په سموژیا به واره دمغلو درم پریژدی یا به زه هم پلاس واخلم درموژچه خوراخوری د مغلو واره سپي دی د سگانو په خوله څه اخلم نوموژبه بل خشی تو بك هیڅ ويشتلی نه یم كه ويشتلی یم خو بيا په خپل تو بك يهچه شپیړی بنی خیل وو كند کپرشول په وار وار په لند و پرونو دبارك يهدکريز بنی می توی لكه د باز كړی گمان مکړه چه بی پرو بنا پيرك يهسكه ورونه می پر دیدی حال ئی دادی له بولا قونه لالړی يو خپك يهبه دروغ دروغ وعدو نفاق آمیز و ما غلوی ورته په مثل د كودك يه١٧٢از صنايع نجاری مزار شريف صندوق چوبی که در قرن ١٩ ساخته شده[BLANK PAGE]( صفحة ١٧٣ ) خوشحال خان ختك ( سال ششم )تف په ږيره دهغه واړو بارکو لا ځما په ږيره هم که زه بارك يمتن خو قام را سره ډيره جفا و کړه کانده بيا د خداى حکم وته څك يمکه ننگ و راتا شا کړ ده یخ څو تور شه زه یواځی په نک ، د خدای شيرك يمکه څه حق یادور وری یاد نیکی شته زه پاداش وته په طمع دهريك يممه..دى ځما د کدی لا څو پښی دى راخی مند دا فريد يو په كلك يمخوشحال خان هر چند قوم را به اتحاد و اتفاق خواند و ترغیب داد مگر تاثیر ی نکرد و همایمل خان و دریا خان که بازو و شیران صف شکن او بودند قبلا در جنگ ها کشته شده خود رافدای آزادی وطن نموده بودند لهذا او مایوس شده با آههای درد ناك از سر داری کناره جستهبزرگی قوم را به پسر بزر گش اشرف خان گذاشت و خودش در علم و ادب غلو ورزيددرین باره ویر است : -داهمه ځما د تو ری صدقه ده پښتانه چه پر کنی خوری سیور غالتر با درست دهندوستانز دولت د دوی وه پښتانه که کهت نه وی جهالیگانه جوانان که زولما سره وی نور ځما وه په پنجاب باندير غالکه هر څوځمازوم رانه سازیږی پښتانه دی دکانو نمکو یودير الچه مغل و ته می او تر له توره درست پښتونی می وعالم وته ښکاره کړختك كله په شماره په حساب يا دوو ختك ما دا ولونو ، په شماره کړاتفاق په پښتانه کښ پيدا نشه که نا ! ما به د مغل گر یوان پاره کړکه هر څوئی سمه و ومانه سپيږی چه کابه دی ، دبد بر خوار بوزونه۱۷۳( صفحه ١٧٤ ) کابل ( شماره اول و دوم )بهرام خان که پسر کهتر خوشحال خان بود و به باعث بد عملی و کردار ناهنجار خود همیشه پدر را از خود آزرده خاطر میداشت مخالفت اشرف خان را شروع نموده باطاعت اکلیل او را گرفته به مغل سپرد اشرف خان ده سال در حبس مغل بوده و هم در آنجا به نامرادی و نا کامی فوت شد ( اشرف خان هم مانند پدر شاعر زبر دست و خوش کلام بوده سر گذشت خود را تماماً در بندی خانه نوشته و بیاد گار گذاشته است ) خوشحال خان این واقعه را چنین تفسیر نموده :تا هثو دسرداری نه زده بهرام سرداری دی په داخپل دور کړه بد نامهم تمامی خپلخانی لره بلا شوی هم خپل ځانلره بلاشوی بد فرجامطاهر دبی عقلی په جر گو مر کر اوس فارغ شوی د طاهر له انتقامتا خپل ځان لره د مرګ رخنه پیدا کړه خپلې خانه دِ په بد خوی کړه بې آرامپه داهسې بدخوئۍ بې بخته نه ئې چه لانه ئې د خونۍ هاتی تر ژاممشرورور دِ په زندان کړته خانی کی داخانی د شه په ځان پورې حرامچه خانی ته دِ هوس د زړه په زور کر لا ځائی د ستا د زړه اندیښنه خامنور د نوم نښه د زوی په شمار مشه د خوشحال خټك و ینا په دا تمامحبثیکه اشرف خان محبوس بود خوشحال خان نواسه خود افضل خان پسر اشرف خان را بخانی و سرداری بر داشت و قوم هم اطاعت نمودند مگر چشم بهرام که مغل هم طرفدار او بود کجا خانی او را دیده می توانست یا قبول این امر میکرد که برادر زاده اش در حالیکه انتقام پدر را هم ازو خواهان باشد بر او حکمرانی و سرداری کند لذا در مخالفت خود بیش از پیش افزود خوشحال خان هراسید که مبادا به نواسه اش ضرری عاید شود او را به افریدی فرستاد و هم خیالش این بود که شاید بواسطه رفتن نواسه اش به افریدی ، در حبس پسرش « اشرف خان » تخفیفی واقع خواهد شد مگر بهرام از خالی بودن میدان ، جهان را بکام خود دیده قصد واراده گرفتن پدر شجیع و نامدار خود نمود و مکرم خان پسر خود را برای گرفتاری خوشحال خان فرستاد اگرچه بقول تاریخ مرصع درین وقت سن خوشحال خان به ٧٧ رسیده بود باز هم بهرام و پسرش مکرم خان به گرفتاریش کامیاب نشدند ـ چون بهرام از گرفتاری پدر بقوه و بازوی خود نا کام گردید حیله دیگر بر انگیخته از حاکم مغلی پشاور استمداد جسته استدعا و درخواسـت عسکر نمود تا خوشحال خانرا گرفتار نماید خوشحالخان چون از ماجرا دانست و هم ضعف پیری بر وجودش استیلا داشت سوی١٧٤( صفحة ١٧٥ )خوشحال خان ختك( سال ششم )آفریدی که ۹۰ میل از اکوره فاصله داشت رفت و باقی ایام زندگانی را در آنجا بسر برده بهعمر ۷۸ سالگی با يك جهان نا کامی و دل پر خون دنیا را وداع گفت انا لله وانا اليه راجعونمدفنش در قریۀ آبائی او سرای بوده که تا حال مشهور و معروف است .خوشحالخان از حلههای پسر خود بهرام یاد کرده و او را عاق میکند و از کج رفتاریزمانه مینالد :دانبکاره شوی کج فهمی ددی جهاند جهان له کج فهمیو الامانداهم جای دتعجب دی که ئی وینیپه بازو نو چه غوټی وهی زاغان« « «چه مغل کاندی بازی په افغان« « «چه کیدر په واز دودك وژی شیران« « «چه لښکری په خوشحال که بهرام خان***چه د پلار سره دروغ نفاق خلاف کادنور چار ه سره په څرزنگه زره صاف کاگوره بیائی کوم دروغ نفاق پزړه دیمنافق په خپل گناه چه اعتراف کانه به زه د نا خلف گناه معاف کړمنه به خدای د عزازیل گناه معاف کادا وار ه غرو نه لا هیڅ نه دی راضی یمکه تر مینځ موخدای غر د کوه قاف کا٧٥( صفحهٔ ١٧٦ )کابل( شمارهٔ اول ودوم )حال د خپل زوی خپل پلاروته معلوم ویڅوك به څه لره دعاق را ته اوصاف کاپه جوندون ئی دیدن مه ونیم ها له همپس دمر ګه که ځما دګور طواف کاچه می هی تربيت د نا خلف کړدا په دا چه دی لما سره مصاف کاهم هزار رنګه دروغ خلاف پزړه کښهم هزار رنګه په خوله دصدق لاف کاپه ژوندی به ئی ارمان وزی له دلهزمانه که دخوشحال سره انصاف کاآخرین وصیت این راد مردبزرگ این بود که مرا در زمینی بنهید که نه سایهٔ مغل برقبر منبیفتد ونه ګرد سم ستوران مغل بر خاك من نشیند ،چنانچه فاضل علامه اقبال این وصیت شیر افغانرا به هندی چنین سروده : -قبائل هون ملت کی وحدت مین ګم کہ هو نام افغانیوں کا بلندمحبت مجھے ان جوانوں سےهی ستاروں پہ جود التی هیں کمندمغل سی کسی طرح کمتر نهین قهستان کا یه بچه ارجمندکهول تجهه سی ای همنشین دل کی بات وه مدفن هی خوشحال خان کوپسندارا كرنه لائی جهان باد کوهمغل شهسواروں کی ګردسمندناتمام١٧٦سید جمال الدین افغاننگارش گولدیز بهر آلمانی ترجمهٔ جناب عبدالغفور خان مترجم انجمندائرة المعارف اسلام جمال الدین افغانی «السید محمد بن صفدر» یکی از رجال برجستهٔ دنیای اسلام در قرن نوزده، و در عین حال فیلسوف، مصنف، ناطق، روزنامه نگار و بالاتر از همه مرد سیاسی بود که حریفانش وی را «محرک خطرناک» میخواندند. نامبرده در نهضت های راجع به آزادی و تشکیلات اساسی که درین اواخر در ممالك اسلامی برپا شده بود، سهم و نفوذ بزرگی داشته و برای آزادی ممالك اسلامی از نفوذ و انتفاع اروپائیان و برای ارتقای داخلی آنها بوسیلهٔ معرفی قوانین و موسسات آزاد و جبههٔ اتحاد دول اسلامی (بشمولیت ایران) در تحت یك خلافت، و بالاخره بمقصد ایجاد یك امپراطوری مقتدرهٔ اسلامی که بتواند از نفوذ و مداخلت اروپائیان جلوگیری نماید، همواره مصدر اقدامات و تحریکات مهمی گردیده است.سید یکی از قهرمانان جدی فکره پان اسلامزم، (اتحاد اسلام) چه بزیان و چه بقلم بوده است. خانوادهٔ سید از محدث معروف، علی الترمزی و آخرالذکر از حسین بن علی بوجود آمده. سید بقرار بیان خودش، در افغانستان در علاقهٔ کابل نزديك کنر، بمقام «اسعد آباد» بسال ١٢٥٤ هـ (= ١٨٣٨ - ١٨٣٩ ع) در خانوادهٔ حنفی مذهب متولد گردیده است. ولی بعضی ها مقام تولد او را اسد آباد نزديك اصفهان میگویند و دلیل برای اینکه سید خود را افغان نامیده، این را پیش میکنند که سید میخواست از استبداد ایران رهائی یابد و بدین منظور، خود را افغانی۱۷۷( صفحه ۱۷۸ )کابل(شماره اول ودوم )و تابع افغانستان خوانده است . علی ای حال، در سر زمین افغانستان بود که سید روز گار طفلی و جوانی خویش را بسر برد. سید در کابل تا سن هژده تمام علوم عالیه اسلامی را تحصیل نموده و در عین حال برای آموختن فلسفه و علوم صحیحه متداول بین مسلمین شرق، نیز همت گماشت . پس ازان ، بیش از یکسال را در هند گذرانید و به حج رفت ( ۱۲۷۳ هـ ـ ١٨٥٧ ع ) و در باز گشت از حج به افغانستان، بنزد امیر دوست محمد خان سمت ملازمت اختیار نموده و در جنگ هرات بمعیت امیر بود ــ و پس از فوت دوست محمد خان، در نزد جانشین او محمد اعظم خان برادر امیر شیر علی خان، بحیث وزیر باقی ماند . و در جنگ های داخلی راجع به سلطنت، با وی همراهی داشت. و پس از حکمرانی مختصر وسقوط مر بی خود، تصمیم گرفت از افغانستان خارج شود ــ و بنا بران در ضمن دومین دفعه حج ( ١٢٨٥ هـ = ١٨٦٩ ع ) اندکی در هند و سپس مدت ۲ هفته در قاهره توقف نموده ضمناً با جامعه از هر طرح آشنا ئی ریخت ــ و در مسکن خود ایراد خطابه های خصوصی نمود ــ و بعد به اسلامبول (١٢٨٧ه = ١٨٤٠ع ) هجرت گزید ــ و از انجا که شهرت بزرگی در قبال داشت، قائدین اسلامبول با قلبی مملو از صمیمت وی را پذیرفتند ــ و اندکی بعد به شورای معارف پای تخت، انتصاب یافت و برای ایراد خطابه های عمومی در مسجد ا یا صوفیه واحمدیه مدعوشد. ولی نطقی که برای متعلمین دارالفنون، در محضر رجال ممتاز، دائر به ارزش فنون لطیفه ایراد و در ضمن فعالیت های اجتماعی، موهبه نبوت را تذکر داد، حسن فهمی شیخ الاسلام را که از نفوذ روز افزون سید حسد میبرد، موقع داد که وی را صاحب افکار انقلابی به جامعه معرفی کند همان بود که سید بباعث سازش های مخالفین از اسلامبول خارج و به قاهره عودت نمود و این مرتبه نیز از طرف متنفذین واهل عرفان پذیرائی گرمی دید ــ حتی حکومت، سالیانه مبلغ ۱۲ هزار ( پیاستر ) مصری۱۷۸( صفحه ۱۷۹ ) سید جمال الدین افغان ( سال ششم )بدون تعیین و اجرای کدام وظیفه، بدو مقرر داشت . سید حسب اختیار خویش محبان علم را در خانه خود درس می داد و از شعبات بلند فلسفه و الهیات آزادانه حرف میزد و ضمناً راه ادبیات را بدیشان می آموخت . در سیاسیات نیز به اطرافیان خویش، افکار ملت خواهی و تشکیلات آزاد مملکتی را تلقین میکرد، حتی در نهضت ملت خواهی که در ۱۸۸۲ع بظهور پیوسته و به گلوله باری اسکندریه و جنگ تل الکبیر و غلبه انگلیس نتیجه داد، دست داشت . اندکی قبل ازین تاریخ یعنی در سنه ۱۸۷۹ع سید، که فعالیت های سیاسی وی به نماینده انگلیس و بدایع فلسفی اش در محافل محافظه کار ازهر ، خوب تلقی نمی شد، بتحريك اول الذکر از قاهره تبعید و در هند ( حیدر آباد - و بعدها کلکته ) توقیف گردید . و پس از فرو نشستن شورش اعرابی بدو اجازه خروج از هند داده شد . سید در اثنای اقامت در حیدرآباد، رساله « رد مادیون » را تصنیف نمود ( این رساله اول بزبان فارسی نوشته شده در بمبئی بسال ۱۲۹۸هـ در مطبعه سنگی بطبع رسید بعد در کلکته بسال ۱۸۸۳ع بزبان اردو ترجمه شد - سپس توسط محمد عبده بعربی ترجمه گردید و ترجمه عربی آن اول مرتبه در بیروت در سنه ۱۳۰۳هـ و دفعه دوم در قاهره بسال ۱۳۱۲ بعنوان « رسالة فی ابطال مذهب الدهریین و بیان مفاسدهم و اثبات ان الدین اساس المدينة و الكفرفسادالعمران » زیور طبع در بر کرد ) .از روی یاد داشت « بلنت » W.S.Blunt مصنف و سیاح برطانوی، که در سیاسیات مصر علاقه مخصوصی داشت ( کتاب برون Browne ص ٤٠١ ) این حقیقت ( که آنرا دیگر سوانح نویسان ذکر نکرده اند ) کشف می شود که سید از هند به امریکا رفت و چند ماهی برای آموختن آداب و تمدن امریکا صرف نموده . در سال ۱۸۸۳ اندك مدتی در لندن بود، و سپس با دوست و شاگرد مخلص خود محمد عبده مصری ( که بعد ها مفتی محمد عبده نامیده شد ) در پاریس آمده و فعالیت های۱۷۹( صفحهٔ ۱۸۰ )کابل( شمارهٔ اول و دوم )ادبی خویش را برعلیهٔ مداخلت انگلیس در امور ملل اسلامی ، مبذول داشتحق برجسته ترین و با نفوذ ترین جرائد ، مقالات سید را که راجع به سیاستروسیه وانگلستان در شرق ، و اوضاع ترکیه ومصر ــ ونهضت مهدی بود ( کهدران وقت در سودان پیدا شده بود ) در سر سئولهای اخبار خود جا میدادند وخیلیطرف توجه علاقه مندان واقع میشد ــ نیز در همین زمان بود که مشاجرهٔ قلمیبین سید و« ارنست رنان » Ernest renan ( درسر خطابهٔ که آخرالذکر در ساربونراجع به « اسلام و ساینس » ایراد وضمناً عدم مساعدت اسلام را در فعالیت هایعلمی وفنی بیان داشته بود ) واقع گردید ــ و سید در ردخطابهٔ وی مقالهٔ بنوشتکه اولین بار در روزنامهٔ فرانسوی « ژورنال دی دیبه » Journal des Débats( ونیز در روزنامهٔ جرمنی چنانکه در مآخذ گفته آید ) اشاعه یافت . ضمناً نا گفتهنماند که اندکی بعد، خطابهٔ « ارنست رنان » توسط « حسن افندی عاصم » بزبانعربی ترجمه و بارد آن ( که سید نوشته بود ) در مطبعه سنگی قاهره بطبع رسید .ولی قسمت اعظم فعالیت های ادبی وسیاسی سید در پاریس ، به اخبار عربی موسومبه« عروة الوثقی » ( که بپول یکعده مسلمین هند و بمدیریت محمدعبده نشر میشد )مبذول گردید ــ وسید درین اخبار، بی دریغ از سیاست انگلستان بمقابل ممالكاسلامی ( مخصوصاً هند ومصر ) تنقید می کرد . تا آنکه ورود روزنامهٔ مذکور( کهاولین شمارهٔ آن دره جمادی الاول ۱۳۰۱ ھ مطابق ۱۳ مارچ ۱۸۸٤ عاشاعت یافت ) از طرف اولیای امورانگلستان در شرق موقوف شد ــ و درمصرو هند منع گردید ــ وفقط ممکن بود که بطور مخفی وتوسط پوسته برای آنانیکهمتأثر ساختن شان مطلوب بود ، برسد ، ( و این معلومات را خود سید بدستمی آورد ) اگرچه با این موانع، روزنامهٔ مذکور، حیات قلیلی بسر برد ( سید و محمدعبده۱۸ شماره در ۸ماه شایع کردند و آخرین شمارهٔ آن در ۲۶ ذوالحجه ۱۳۰۱ هجری۱۸۰( صفحه ۱۸۱ ) سید جمال الدین افغان ( سال ششم )مطابق ۱۷ اکتوبر ۱۸۸۴ برآمد ) ولی در احیای افکار آزادی خواهی کهمسلمین بر ضد انگلستان داشتند رول مهمی بازی کرد ـ بلکه آنرا می توان اولیناثر ادبی راجع به نهضت ملل اسلامی بر علیه انگلستان محسوب نمود و وسعتتدریجی این نهضت را مرهون همین روزنامه دانست . اینکه حیثیت و اعتبار روزنامهٔمذکور تا با مروز کاسته نشده ، ازین حقیقت ظاهر میشود که عین در همیناواخر ( ۱۳۲۸ ه ـ ۱۹۱۰ ع ) پس از مرور ربع یکقرن ، طبع جدیدی از عروةالوثقی توسط حسین محی الدین الحبال ، مدیر جریده « ابابیل » در دسترس استفادهگذارده شده است .با اینکه سید ، در نزد حکومت انگلیس ، محرك و دشمن بزرگ انگلستان تسلیمشد معذلک سیاستمداران ممتاز انگلستان بوساطت « بلنت » Blunt با سید جهةاسکات جنبش مهدیون رابطه پیدا کردند ـ ولی نتائج عملی آن عقیم ماند . کمیبعد ( در سال ۱۸۸۶ ) از انجا که شهرت سید در احیای ملل اسلام باقطار عالم انتشاریافته بود ، شاه ناصرالدین به او تلگراف داده به طهران دعوتش نمود . سیدبر حسب دعوت عازم طهران گردیده پذیرائی خیلی مجللی دید و مورد تعظیم و تکریمقرار گرفت و عهده های بلند سیاسی بدو تفویض یافت ولی این وضعیت دیریدوام نکرد ، چه شاه از نفوذ و محبوب القلوبی روز افزون سید بدگمان شده و سیدمجبوراً به بهانهٔ اختلال صحت ، ایران را ترک گفت و به روسیه رفت و در انجامجدداً به امور مهمهٔ سیاسی اشتغال ورزید و وقتیکه برای حضور در نمایش پاریس( ۱۸۸۹ ) باو روپا رفت ، شاه ناصرالدین را که در انوقت در اروپا بود در میونچملاقات کرد و حسب خواهش او مجدداً بمعیت وی بایران برگشت . سید در اثنایاقامت دوبارهٔ خود در ایران ، تلون مزاج شاه را بشکل بهتری مشاهده کردبدین معنی که در ابتدا خوب طرف التفات و اعتماد شاه بود ـ ولی بعدها بانرسازش۱۸۱(صفحهٔ ۱۸۲) کابل (شمارهٔ اول و دوم)وزیر اعظم، میرزا علی اصغر خان امین السلطان، که نسبت به دانش و محبوبالقلوبی سید، تخم کینهٔ وی را در مزرعهٔ دل میپرورانید، شاه به سید بیاعتماد شدو پیشنهاد سید برای اصلاح امور عدلیه، احساسات بدگمانی شاه را بیشتربرانگیخت. سید وضعیت خویش را خطرناک دیده به زیارت شاه عبدالعظیم (نزدیکطهران) که پناهگاه مسؤلی بود منزوی شد و مدت هفت ماه در آنجا بماند. وضمناً هواخواهان سید بدور وی اجتماع نموده نظریات او را در باب اصلاحاتکشور عقبماندهٔ ایران، بگوش هوش میشنیدند ــ بالاخره سخن بجائی کشیدکه نصر الدین شاه بتحریک وزیر اعظم به حرمت و مصونیت آن جایگاه مقدسوقعی نگذارده در اوائل ۱۸۹۱ توسط ۵۰۰ سوار سید را گرفتار ساخت و با وجودرنجوری، او را زنجیرپیچ در چلهٔ زمستان به شهر خانقین (واقع بر سرحدترکیه و ایران) تبعید نمود. سید پس از اندک توقف در بصره، دوباره بهانگلستان رفت و در انجا خطابهها و مقالات عدیدهٔ دائر بحکومت استبدادیایران، ایراد و انشأ نمود. اخراج ظالمانهٔ سید از ایران، در داخل مملکتمنجر به اجتماع حزب اصلاح طلبان و عملیات علنی آنان گردید ــ ومکاتيبسید که پس از مغروریت به اشخاص بانفوذ گسیل میداشت، در پیشرفت اینعملیات میافزود، مخصوصاً امتیاز تمباکو که در مارچ ۱۸۹۰ع حکومت ایرانبه يك شرکت انگلستان داده بناءً عليه يك منبع مهم عائدات را بنفع محتکرین خارجیواگذارده بود، برای پیشرفت عملیات اصلاحطلبان، كمك خوبی نموده از طرفدیگر سید را موقع داد که مکتوب باحرارت و مهیجی به میرزا حسن شیرازی،اولین مجتهد «سـمر را» Samarra نگاشته توجه او را راجع به اسراف و ابتذالبیت المال به «دشمنان اسلام» معطوف نماید ــ زیرا دولت ایران، اروپائیان۱۸۲( صفحه ۱۸۳ ) سید جمال الدین افغان ( سال ششم )را سابق بوسیلۀ اعطاء امتیازات مهمه و حال ذریعه انحصار تمباکو؛ گویا از حیث اقتصاد بردبگران ترجیح و فضیلت میداد. سید بمکتوب خود در باب سوءاداره و ظلم حکومت ایران، مخصوصاً علی اصغرخان وزیر اعظم، نیز اشاره کرده و برای برانگیختن و مداخلت عملی این مجتهد عالی مقام و همراهان او در امور دولت، کراراً وجود و علل مذهبی را پیش آورده بود. (این مکتوب را در جریدۀ عربی موسوم به منار Manor ج ۱۰ ص ۸۲۰ و ما بعدها و نیز در اثر انگلیسی براؤن Browne ص ۱۵ - ۲۱ می توان یافت). نتیجهٔ فوری این اقدام سید این شد که مجتهد مزبور فتوائی بر علیهٔ استعمال تمباکو به تمام مسلمین (مادامیکه حکومت قرارداد امتیاز تمباکو را فسخ نکند) صادر نمود. عاقبت حکومت ایران مجبور شد که در اثر مقاومت و پافشاری ملت، قرارداد را ملغی و به صاحبان امتیاز، غرامت بدهد. نهضت اصلاحی که اندکی بعد ازین وسعت یافته و محافل مذهبی ایران بدان معاونت کردند، نیز با تحریکات سید مربوط بوده و از نتائج آن یکی قتل نصرالدین شاه است توسط میرزا محمدرضا، پیر و سید جمال الدین در ۱۱ مارچ ۱۸۹۹ع. در اثنائی که سید در ضمن توقف اندك خود در لندن (۱۸۹۲) به فعالیت های سیاسی مشغول بود، عبدالحمید، سلطان ترکیه توسط سفیر خود رستم پاشا متعینهٔ لندن، سید را کتباً دعوت نمود که بطور دایمی و بعنوان مهمان سلطان در اسلامبول سکونت اختیار کند. سید خواهش سلطان را قبول نمود (ولی این قبولی خالی از نفرت نبود) و سلطان ماهیانه ۷۵ پوند ترکی برایش جیره مقرر داشت و يك خانهٔ قشنك در کوه «نشان تاش» نزديك قصر شاهی «یلدز» بدو بخشید. و سید در انجا از هر حیث مستریح بوده و علاقه مندان را پذیرا می میکرد.۱۸۳( صفحه ١٨٤ ) کابل ( شماره اول ودوم )سید پنج سال اخیر عمر را درین منزل بسر برد - يكنفر سياح جرمني وضعيت سيد رادر « لشان تاش » در جون ۱۸۹٦ چنین می نویسد: « سید در بین مراحم و التفاتسلطان ودسیسه های مصاحبین وی زندگی میکند و اگر چه بارها اجازه مرخصشدن را از سلطان خواسته ، مگر خواهش پذیرفته نشده ، و در خانه قشنگخود که برای وی بمنز له قفس طلا است ، زیست مینماید » این سازش از رویبیانیه سید که در ضمن ملاقات با يكنفر جر منی دیگر گفته است نیز تائید می شودو آن بیانیه اینست : « هنگامیکه خدیو جوان ، عباس پاشا، اولین بار به قسطنطنیهآمده بود ، میخواست با من طرح آشنائی بریزد ، ولی او را نمی گذاشتند .نمیدانم کدام شخص به خدیو گفت که من هر پیشین به مقام « آبهای شیرین »میروم . خدیو در انجاگویا برسبیل اتفاق بیامد و بمن نزديك شد و خود را معرفینمود و بقدر ربع ساعت با هم صحبت کردیم . صحبت ما را به سلطان گفتند و علاوهکردند که ملاقات مذکور اتفاقی نبوده بلکه قبلاً سنجیده شده بود ـ ومن درینملاقات خدیو را سلطان حقیقی گفته ام . ولی سلطان در انوقت ازین دسیسه هامتأثر نشد ، وضعیت سید روز بروز نازک شده میرفت ـ خصوصاً پس از قتلنصر الدین شاه ، دشمنان ایرانی سید علانیه گفتند که سید شريك اين قتل بودهو از استامبول هدایات میفرستاد و هم همین سید بود که یکی از پیروان خودرابدين امر تحريك نمود. با این، سلطان از تسلیم سید به حکومت ایران ، خودداری کرد ـ ولی اقدامات دشمنان سید روز بر وز مؤثر تر می شد ـ یکی ازدشمنان خطر ناك سيد، ابو الهدا ، با نفوذ ترین مرد شرعی دربار سلطان بود، که نبضسلطان را بدست داشت . حق وقتيكه سيد در ۹ مارچ ۱۸۹۷ بمرض سرطان( که اولاً در زنخ وی پیدا شده و متد رجاً انتشار یافت ) فوت نمود. مردم گمان١٨٤( صفحهٔ ١٨٥ ) سید جمال الدین افغان ( سال ششم )میکردند که سید بتحريك ابو الهدی مسموم شده است ، آخر ین آرام گاه سید،مقبره « لشان تاش » بود .سید با اینکه در علم الهی و فلسفه اسلامی ید طو لا داشت، مگر خیلی کم در ینموضوعات چیزی نوشته است . از انجمله رساله ایست که بر علیه فلسفه مادی نگاشته( وقبلا تذكر یافت ) . سید تار بخچهٔ مختصری ازافغانست ن را نیز بعنوان « تتمة البيان »نوشته است ( چاپ سنگی قاهره ــ صفحه ٤٥ ) ـــ همچنين يك مقاله درباب « بابی ها »در « دائرة المعارف بستانی » برشتهٔ تحریر در آورده . در واقع فعالیت های سید، اغلباًدرنشر مقالات مهیج سیاسی مبذول بوده است . سید علاوه ازعروة الوثقی ،در تاسیس مجلهٔ ماهیانه « ضیاء الخافقین » ( که بد و زبان 'عربی و انگلیسی نشر میشد )نیز عضویت داشته و كمك های شایانی نموده ـــ و در مجلهٔ آخر الذکر ، مقالهٔ بعنوان« السيد » يا « السيد الحسینی » نگاشته شاه و وزراء وی را مورد حملهٔ شدید ترینقرار داده، از اقتدار وزرای وی بدگوئی نموده است .مأخذ : ١ : 1905 - 1909 The Persian Revolution of ( انقلابایران از سنه ١٩٠٥ تا ١٩٠٩ ـــ طبع کیمبرج سنه ١٩١٠ ) ـــ که سوانحعمری سید ر ابطور مفصل ومستند شامل، و ازسید تقدیر کرده و دارای مآخذ و يك تصویر( در سرورق آن ) است . ٢ ــ تاریخ الاستاذ الامام ( طبع قاهره سنه ١٣٢٥ هـمطابق ١٩٠٧ ع ) مولفهٔ محمد رشید رضا، که شرح مفصل محمد عبده را نگاشته و درجلد اول ، ترجمهٔ حال سید را هم قید کرده است . ٣ ــ مقالهٔ فولرز ( nollers ) درروز نامهٔ .Zeitschr. d. D. Morgenl. ges جلد ٤٣ صفحه ١٠٨ ــ ٤ ــRevue de Monde Musulman ( مجلهٔ عالم اسلام ــ طبع ١٩١٠ جلد١٢١٨٥( صفحه ١٨٦ ) کابل ( شماره اول و دوم )صفحه ٥٦١ و ما بعد آن) - ٥ - L' islamisme et la Science (اسلام و ساینس)و آن خطابه ایست که «ارنست رنان» (Ernest Renan) بمقام «سوربون»در فرانسه ، بتاریخ ٢٩ مارچ ١٨٨٣ ع ایراد نموده ـ ٦ ـ تنقید خطابه مزبورتوسط شیخ جمال الدین و جواب ارنست رنان ( طبع باسیل ـ برن هایم ـ سنه١٨٨٣ ع ) ـ ٧ ـ دو خطابه سید جمال الدین در باب معارف و صنعت ، منتشرهدر جریده «مصر» (طبع اسکندریه ٥ جمادی الاول سنه ١٢٩٦ هـ ) ـ ٨ ـ دومقاله سید معنون به «فی الحکومة الاستبدادیه» منتشر در جریده «منار» جلد سوم.٩ - سوانح سید را در جرایدیکه مدیران آن با سید مصاحبه و ملاقات نموده اندو نیز در مطبوعات جرمنی میتوان یافت – و از انجمله مقاله شایعه درBerliner Tageblatt (روز نامه برلین - طبع ٢٣ جون ١٨٩٦ ) و.Boilage Zur Allgemeinen Leitung (طبع میونج- ٢٤ جون١٨٩٦ع) است.انتها١٨٦بند امیربقام میجر د بلیو آرهی -ترجمه جناب عبد الغفور خانمترجم انجمن ادبی« بند امیر » نام پنج غدیر مسلسل و كوچك یا اگر صحیحتر بگوئیم نام پنجبندی است كه غدیرهای مزبور را تشکیل داده و در حدود عرض البلد ٣٤ درجهو ٥٠ دقیقه شمال وطول البلد ٦٧ درجه و ۱۲ دقیقه شرقی در علاقه یکاولنگافغانستان واقع اند این غدیرها از سطح بحر تقریباً ٩٥٠٠ فت ارتفاع داشتهو در روی وادئی دریائی كه بنام غدیرهای مذكور موسوم گردیده قرار دارند .و این دریا پس از آنكه در میان كوهای چندی میگذرد بفته در میادین افغانستانشمالی ظهور كرده بــه هژده نهر ملحق و علاقۀ هژده نهر را (۱) آب میدهند .در سواحل مهمترین ازین بندها « بند هیبت » نامدارد از بامیان در موسم تابستانو زمستان بذریعه موتر بدون زحمت زیادی میتوان واصل شد ، و این فاصلهاز بامیان تابند هیبت تقریباً ٤٥ میل بوده و بظرف چار ساعت طی میشود .و در اثنای راه بایستی از سه كوتل عبور نمود : ۱- كوتل شاهدان ( ارتفاع از سطحبحر ٩٩٤٥ فت ) ۲۰- كوتل شبر تو ( ارتفاع از سطح بحر ١٠٢٣٥ فت ) -٣-خم كوتل ( ارتفاع از بحر ١١٦٦٠ فت ) ، تمییز كوتل آخر الذكر مشکل بودهو در حقیقت كوتل مزبور بلند ترین قسمتی از یك سلسله پستی ها و بلندیها ئیستکه در فلات رفیعی افتاده اند ـ و وقتیكه ما ازین فلات در ماه اگست می گذشتیمخیمه های سیاه غلزیهای كوچی را دران مشاهده نمودیم ، پستی ها و بلندیهای۱) توابع مزار شریف و بلخ۱۸۷( صفحه ۱۸۸ )کابل( شمارهٔ اول و دوم )مذکور در هیچ جا صعب العبور نیست، ولی موقعیکه از جانب شرق به کوتل شاهدان صعود میکنید ، چند کج گردشی های دشوار گذاری را بایستی عبور نمائید. در موسم تری ، خاك نرمی که در بعضی از چقوریهای کوهها وجود دارد ، بصورت گل تبدیل شده راه را مسدود میسازد و در زمستان تمام این علاقه از برف مستور میگردد. از فلات فوق الذکر ، راه خیلی سرازیر شده از پوزۀ باریکی میگذرد و لحظهٔ بعد، يك قطعهٔ صفا و نیلگونی که باشیب های تندی محاط گردیده؛ بقدر ۱۰۰۰ فت پائینتر بمشاهده میرسد . این قطعه ؛ قسمتی از بند ذوالفقار است که بلند ترین و بزرگترین غدیرهای پنجگانهٔ مزبور میباشد ، وطول آن قریب ٤ میل است ـ قدری پائین تر قسمت دیگری از بند ذوالفقار که پهن و کشاده بوده و در کناره های آن درختان روئیده است پدیدار میگردد ، و تا چشم کار میکند باستثنای آنها دیگر درختی بنظر نمی رسد. غدیر دوم که « بند پنیر » نام دارد ، عین بزیر بند ذوالفقار واقع بوده و اگر تالابش بخوانیم بجاست ـ چه فقط قریب ۱۵۰ گزپہنائی دارد ازینجا را متدرجاً بطرف غدیر سوم یا « بند هیبت » فرو میرود . بند هیبت قریب ۲ میل طول و ۵۰۰ گز عرض دارد ـ و آب آن مانند یکدانهٔ نیلم در پهنای وسیع کوهای برهنه متلالا است ، قسمت علیای « بند هیبت » را صخره های تند و عمودی که حاوی چندین خلیجها ومدخلهای کوچکی است ، محدود نموده وانجام جنوبی بند مزبور ، بازو آب از بند طبیعی سنگلاخی آن بشکل آبشارهای كوچك و باریكی سرازیر گردیده بسطح مرتفعی که ٤٠ فت پائینتر واقع است ، فرو میریزد. این سطح مرتفع که بعضاً سنگلاخ وبعضاً خاك است ، ازرسوب سفید یا زرد کم رنگی که غالباً گوگرد میباشد ، پوشیده شده و آب از روی آن قطره قطره سرازیر گردیده تقریباً یکمیل پائینتر، غدیر كوچك دیگر یرا تشکیل میدهد. غدیر آخر الذکر۲۸۷زیر بند هیبتبند هیبت( صفحه ۱۸۹ ) بند امیر ( سال ششم )موسوم به « بند قنبر » و در حقیقت يك تالاب کم آب است . غدیر پنجم یا آخرین که « بند غلامان » نام دارد ، دورتر در پائین بند قنبر ، افتاده بشكل مدور بقطر سه ربع میل بوده و میگویند خیلی کم آب است . غدیرهای مزبور را تا يك فاصله کمی زمین های پست و بلند آن ناحیه احاطه کرده ، و از طرف غرب با سطح مرتفع بزرگ وزرد رنگی محدود گردیده که از سطح غدیر ها قریب ۲۰۰۰ فت بلند و از بعضی مواد نرم مرکب ونیز حاوی سنگهای کوهی است .قرار یکه معلوم میشود همین کوه است که دامنه آن در روی وادی پهن گردیده يك سلسله بند های طبیعی تشکیل و غدیرهای مزبور را بوجود آورده است چنانچه خود سد انتهای « بند هیبت » یکدیوار سنگلاخی است در مرکز قریب ٤٠ فت بلند بوده ، و سر آن چندان ضخامت قابل توجهی نداشته و تقریباً یکقوس کامل را تشکیل میدهد - میگویند سدی که بند ذو الفقار را احاطه کرده ، نیز از حیث ساختمان همین قسم است . اما سه سد دیگر مثل دوسد اول الذکر چندان کامل نبوده وفقط مقدار کمی آب را نگاه میدارند . هرگاه از سطح مرتفع سفید رنگی که در پائین « بند هیبت » واقع است گذشته بسمت مغرب بند هیبت بیائیم ، مزار سفیدی را می بینیم که بحضرت علی ، رض منسوب میدانند . در سر تا سر کناره بند هیبت ، قدری پائینتر از سطح آب ، يك رشته سنگلاخی سفید وجود داشته ورنگ آب را بیشتر نیلگون نمایش میدهد - در میان بند ، ماهیان زرد رنگ ، دسته دسته شناور بوده وهمه اینها با مزار سفید و صخره های مستقیم و گلابی رنگ ، خیالی را که نه باین دنیا بل بسر زمین پریان قریبتر بود ، بدماغم خطور داد ،اندکی پس از ورودما ، هزاره های آنجا شروع به اجتماع نموده خاموشانه بدور زیارت بتماشای ما نشستند. و یکی از انهار یسمانی کشیده بمیان بند انداخت۱۸۹( صفحة ١٩٠ ) کابل ( شمارهٔ اول و دوم )و يك دو دانه ماهی زرد که در انجا « چوش » Chush مینامند، بگرفت. من شروع به آب بازی کردم، ولی آب بقدری سرد بود که نتوانستم بیش از یکدقیقه دران توقف کنم. مردم اینجا عمق بند هیبت را ناقابل پیمایش میدانند، میگویند امیر حبیب الله خان خواست عمق آنرا معلوم کند، و ٧٥ گزریسمان انداخت ولی به انتهای آن نرسید. در انجام جنوبی قسمت کشادهٔ بند هیبت و در روی آنحصه سد سنگلاخی آن که بسیار سراشیب نیست، گلهای متعدد روئیده است.هزاره های همجوار راجع بچگونگی ساختمان این بندها افسانه های عجیبی دارند اصلاً نام « بند امیر » بهمین سه بند مذکور که بر حسب روایت بومیان آنجا منسوب به حضرت علی رض است، اطلاق میشود، بند بنام قنبر مهتر امیر. و بند غلامان باسم غلامان قنبر معروف است. بزیر سد سنگلاخی « بند هیبت »، چشمهٔ کوچکی است که آب آن بمثل یغ سرد و صاف بوده و تهٔ آن یکسان زرد کمرنگ است. چشمهٔ مذکور « آب صفا » نامدارد و به خواص طبی خود معروف است و نسبت باین چشمه بومیان مذکور نیز افسانه دارند.در خاتمه ناگفته نماند حکایات مزبورهٔ راجعه به بندهای طبیعی مذکور، از حیث تاریخ اساسی ندارد.١٩شورای ملیکار های مردان بزرگ بزرگ است، عقول محدوده نمیتواند مقام ومنزلت و خیالات عالی ایشانرا درك نماید، زیرا مردان نامی دارای افکار و خیالات بلندی میباشند که دیگران ازان بهره ندارند.اینگونه اشخاص در ملل به تفاوت بوجود میآیند، ملل سعادتمند همانائی هستند که همیشه دارای مردان بزرگ بوده وبواسطۀ افکار و خدمات عالی بر ملل دیگر تفوق یافته و به برکت زحمت کشیهای ایشان به سعادت نایل آمده اند.ذات فرخنده صفات اعلیحضرت محمد نادر شاه غازی شهید یکی ازان مردان برجسته و تاریخی افغانستان بود که بعد از قرنها بوجود آمده و برای اصلاح و ترقی ملت محبوب خویش اصول و اساساتی را وضع نمودند که هر يك آن دارای منافع بیشماری بوده وازانجمله شورای مقدس ملی است که پایه متین بنیاد یافته وامروز ثمرات نیکوی آنرا ملت نجیب افغانستان می چیند.نمایندگان شورای ملی که از رجال خوب مملکت انتخاب گردیده اند لیاقت خود را در رشتۀ ماموریت خویش با ثبات رسانیده و با حکومت متبوعۀ خود ممد بوده اند، چنانچه دولت وملت ازایشان رضایت داشته و خدمات ایشانرا بنظر استحسان می بینند.چون بواسطۀ تعطیل سالیانه نمایندگان محترم شورای ملی باوطان خویش تشریف برده و پس از ختم بمركز حاضر شده بودند حسب معمول سال سوم دورۀ دوم شورای ملی بتاریخ ١٤ جوزا ازطرف اعلیحضرت همایونی افتتاح گردیده وج . ع . ج والاحضرت صدر اعظم صاحب وغ . ج . رئيس شواری ملی معروضۀ بحضور مبارك عرض نمودند كه اينك ما نقل نطق افتتاحیۀ اعلیحضرت همایونی ومعروضۀ والا حضرت صدر اعظم صاحب ورئيس شورای ملی را بمطالعۀ قارئین عزیز میگذاریم:نطق اعلیحضرت معظم همایونی« تسمیۀ شریفه »« بمرحمت و مهربانی خدای پاك سال سوم دورۀ دوم شورای ملی را افتتاح مینمائیم . »« شورای ملی ما پنج سال پیش نیست که در افغانستان تأسیس و برقرار گشته ولی بفضل و مرحمت خدای متعال و نصب العين واحدیکه در تمام طبقات ملت موجود است شورای ملی ما با موفقیت پیشرفته و نیات و آمال خیر خواهانۀ ما را در ترقی این آب و خاك همواره تائید و همراهی نموده اند. درینموقع لازم میدانیم١٩١( صفحه ۱۹۲ ) کابل ( شماره اول و دوم )که توجه وکلای محترم را بیشتر بسوی ترقی و عمران این مملکت جلب نمائیم » . « شک نیست که احتیاجات افغانستان روز تا روز بزرگ شده میرود زیرا افغانستان يك مملکت وسیع و برای رهایش و آسایش ملت عزیزما کافی و وافی است اما چرا تا کنون بضاعت و ثروت درین مملکت گستر دیده میشود ؟ سبب یگانه آن هما نا آباد نبودن مملکت است هنوز زراعتی که درین مملکت خوش آب وهوا لازم است میسر نیست انهاریکه باید این مملکت را سر سبز و شاداب بسازد حفر و تعمیر نشده میتوان گفت که تقریباً فیصد شصت از اراضی قابل زرع این مملکت خشك و خاره مانده است در سالهای قدیم کسی توجه نکرد وطن غیر آبادی برای صرف مساعی شما دانشمندان امروز مانده که باید کوشش وسعی زیادی در آبادی آن صرف کنید تا تجارت شما ملت نیز ترقی کند » .« ممنون و مسروریم که کابینه والا حضرت اشرف سردار محمد هاشم خان صدر اعظم و مامورین دولت این حقایق را دیده برای ترقی و پیشرفت وطن خود جهد مینمایند . يك ملت فقير و يك مملكت غیر آبادی بپای خود ایستاده شده نمیتواند و منحصر بغیر شدن هم نیست و نابود گردید است . پس مسئولیت شما وکلای محترم وهم حکومت خیلی مهم است بلطف خدا واتحاد فكر و عمل میتوانید این مشکلات را حل کنید چنا نچه مساعی پنجسال گذشته از توقع بیشتر نتائج گرانبهای بخشید » .« فراموش نباید کرد که پایبندی به دیانت و اخلاق اساس ترقی است بسایه دیانت و امنیت يك فرصت و موقع خوبی برای پیشرفت و ترقی افغانستان حاصل شده است . باید ازین فرصت بیشتر استفاده کرد تا بفضل خدا این آسایش مستدام شود » .« باید بمعارف پیشتر از پیشتر توجه شود که هیچ کاری بیعلم و فن درست نمیشود خاصه درین عصر بیستم بچشم سردیدیم که ملل بیعلم وفن طعمه حرص و آز استعماری واقع شد ند هیچ گناهی از آن ملل بجز بیعلمی و دور ماندن از تمدن صادر نشده است تا کنون هیچ کسی بفریاد همچه ملل نرسید باید از حال آن اقوام عبرت گرفت و بوسیله علم و فن در حفظ آزادی و استقلال خود فدا کارانه جد و جهد باید نمود و اولاد خود را برای تحصیل علم و تربیه بمکاتب باید فرستاد کسانیکه خدا نخواسته به تربیه و تحصیل علم اولاد خود اهمیت نمیدهند ( لاقدر الله ) بوطن خود زیان بزرگی میرسانند درین راه کوشش کنید تا اولاد مملكت بيعلم و جاهل نمانند » .« خدمت عسکری را از فرایض ملت باید دانست هر فرد این ملت برای حفظ و حراست وطن مؤظف است بجز خود ملت عزیز مادیگری بحفظ و حراست این وطن عهده دار شده نمیتواند باید در خدمت عسکری که اساس مملکت داری است خیلی بذوق و جدیت داخل شوید اینست راه حفظ مملکت » .« سیاست خارجه ما مثل سابق با همه دول همسایه و متحابه دوستانه وصلح جویانه است هیچ تغییری در خط مشی وزارت خارجه ما واقع نشده و هیچ مشکلاتی هم با همسایه های خود نداریم بلکه هنوز کوشش میشود که مشی سیاسی بیغرضانه و دوستانه افغانستان را بتمام همسایه گان خود واضح تر کنیم »« در ختام کلام . از خدای متعال درخواست مینمائیم که ملت و مملکت عزیز ما را از جمیع آفات و مصائب محفوظ داشته بما و تمام مامورین و اولاد این کشور توفیق خدمت بخشايد . «زنده باد افغانستان »۱۹۲سمت شمالی بند هیبتاز مناظر بند هیبت( صفحه ۱۹۳ )شورای ملی( سال ششم )معروضه وکلای ملت بحضور اعلیحضرت« اعلیحضرت پادشاه ترقی خواه ما ! »بتقریب افتتاح سال ششم مجلس شورای ملی مراتب احساسات و ادعیه پرخلوص خود و ملتوفادار شما را بتقديم میرسانیم و بحضور مبارک یقین و اطمینان میدهیم که این همه ارشادات و نصایحسود مند ملوکانه را که سراسر مبنی به آسایش عمومی و ترقی مملکت است بانیت و ارادات خالصانهاستماع نموده پیروی و امتثال خواهیم کرد.بنا بر مشاهدۀ چشم دید خودها و تماسی که با ملت وفادار شما داریم لازم میدانیم بعرض و استحضارخاطر مبارک برسانیم که اصلاحات و اجراآت حکومت در پیشرفت امور اجتماعی و عرفانی و اقتصادیوتأمين وسايل امنيت مملكت مایه مسرت وامید واری اهالی گردید. ووطن عزیز ما بفضل خدایمتعال و به یمن توجهات ملوکانه مراحل خوشبختی خود را میپیما ید هیئت شورای ملی باین تقریبلازم میداند مراتب شکرگذاری و امتنان اهالی را بعرض برساند و امیدوار است در ظل عواطفونیات بهیخواهانه اعلیحضرت وظایف ملی خودرا انجام داده موجبات رضامندی اعلیحضرت وملت شاهانهرا فراهم نماید در خاتمه بروح پاک اعلیحضرت غازی محمد نادر شاه شهید عليه الرحمه مؤسس شورایملی دعای مغفرت خوانده سلامتی وطول عمر اعلیحضرت همایونی وسعادت و بقای ملت ومملکت رااز خدای توانا مسئلت مینمائیم .نطق والاحضرت صدراعظم صاحباعليحضرتا ؟از مراحم و قدردانی مخصوصی که اعلیحضرت نسبت بخدمات ناچیز این خادم وطن و کابینه وزراءاظهار فرمودند خیلی متشکر و ممنونیم .پیشرفت و ترقی مملکت محض لطف خداوند و برکت همان خط مشی صحیح شهریار فقید افغانستاناعلیحضرت محمد نادرشاه شهید رحمه الله عليه و توجه اعلیحضرت همایونی است که بدستیاری تمام مامورینوطبقات ملت بعمل آمده است اگر چه پیشرفت حاضره مملکت بآرزوهای بلندیکه ذات شاهانه و دیگر علاقهمندان بهبود و سعادت و طن بدل می پرورانند مطابقت نداشته و تاهنوز خدمتی که در خور این همه تحسینوقدردانی باشد بمعرض شهود نرسیده ولی چیزیکه موجب امیدواری میگردد این است که درسایه سر پرستیاعلیحضرت همایونی امروز در محیط افغانستان نهضتی پدیدار بوده و تمام طبقات ملت اعم از وزراء و مامورینملکی و نظامی و اهالی با تمام قواء سعی دارند تا برای ترقیات این خطه اسلامیه بکوشند .۱۹۳( صفحه ١٩٤ )کابل( شماره اول و دوم )راجع به ترقی و تعمیم معارف که ذات ملوکانه ارشاد فرمودند هیئت حکومت و قاطبه ملت وفادارشاهانه به تعمیل امر و فرمایشات ذات همایونی حاضراند و به پیروی همین خیالات عالیه اعلیحضرت همایونیوضروریات عصری ومدنی مملکت است که در امسال تعمیر و تاسيس يك يك باب مكتب رشديه را در مراکزولایات و همچنان تأسیس یکعده مکاتب ابتدائیه در تمام نقاط مملکت تصمیم شده و برای تعمیم و ترقیمعارف عمومیه در هذه السنه يك مبلغ گزافی منظور گردیده است .این خادم اسلام بحضور مبارك همایونی اطمینان میدهد که فرمایشات همایونی را نصب العین خودقرار داده با تمام قواء هیئت حکومت و ملت در پیشبرد آن خواهند کوشید .در خاتمه مسرت داریم که جلالت ماب رئیس شوراء و تمام وکلای محترم شورای ملی در دورهٔوکالت خود در پیشرفت و ترقی مملکت با هیئت دولت ممد و معاون بوده و از هیچ گونه مجاهدت و تعاونخود داری نکرده اند .١٩٤ساحهٔ جدید زندگانیمؤلف تی اواپلی فرانسوی مترجم جناب محمد صدیق خان طرزیهمینکه به اطاق شان داخل شدم ایشان تازه از خدمت آمده و طعام خورده به اطاقاستراحت رفته بودند .از سیمای من ایشان پی بمطلب بردند و علی العجاله از جا برخاسته بدون اینکه چیزیگفته شود براه افتادیم وقتیکه از قصبه قدری دور شدیم تمام وقایع که رو داده بود برای آنهاگفتم و مکاتیب رسمی را برای آنها نشان دادم بعد از مذاکرات باین نتیجه رسیدیم که وضعیتما پیچیده گی خصوصی به خود گرفته است .کارنو گفت : دوست عزیزم در راه که پویائید شاید احتیاط بخرج نبرده ئید از وضعیتمعلوم میشود که وضعیت خود و خصوصا وضعیت مادام گارو را سخت تر ساخته اید برای شمالازم نبود که به دعوت میس سمیت میرفتید چونکه او يك دختر جوان کم تجربه بوده و علاوهبرین در وقت بازگشت برای شما لازم نبود که بجای پطروفسکی میرفتید چونکه این معلوم بودکه پطروفسکی درقصبه نسوان رفته بود و قصبه نسوان با قصبه آمریکائی ها چندان دوری نداشت .به جواب او گفتم : درین مملکت قدم برداشتن دشوار و سخن گفتن مشکل است من نمیتوانماینگونه مسایل را حل کنم این رفتار از طاقتم خارج است .« ازینجا وضعیت مادام گاروی غریب را حس کرده میتوانم » .مارتین از دستهای من گرفته گفت :این نوع دوستی ها را در دل خود فریب نسازید و در حیات هیچگاه دلاوری را از دستندهید . دوست عزیز ما کارنو همیشه در حیات احتیاط کار است و اهمیت مشکلات را از انچهباشد بیشتر مهم میشمرد . در حقیقت چیزی با اهمیت عملی نشده است ؟ شما از يك کار : بدیگرکار تبدیل شده اید باید همیشه انسان احتیاط کار باشد برای مادام گارو من یقین کامل دارمکه حاضراً هیچ خوف وجود ندارد برای اینکه متسلی شوید خبری نوی بشما میدهم .حسب وظیفه که دارم بمن امر شده است تا قصبه نسوان را ملاحظه کنم درین صورت بطورخیلی محرمانه میتوانم شما را به آنجا برسانم .کارنو درین حین داخل شده گفت .ـ من فکر میکنم بهتر است مستر گیری باید به خدمتگذاری او اعتنائی نکند . این راهم باید بهفهمیم برای چه مقصد او باید مادام گارو را ملاقات بنماید ؟ چونکه راجع به شوهر غریب وبیچاره آن١٩٠( صفحه ١٩٦ ) کابل ( شماره اول و دوم )هیچ کدام ما معلوماتی نداریم تا راجع به آن با او مذاکره نماید لهذا من تصویب میدارم که از همه بهتر همین است که باید این وضعیت را اجرا نکنید .مارتین با يك وضع دوستانه دست مرا فشار داده گفت :زنها هیچ گاه نمیتوانند که بدون تکیه گاه ومعاون حیات بسر ببرند ودر دنیا یگانه تکیه گاه مادام گارو همین است :من پرسیدم :برای چه ؟من برای شما جواب گفته نمیتوانم که برای چه این را باید قبول نمائید و بلکه باور نمائید که زنها صد مرتبه بیشتر از مردها حساس تراند . البته این را هم میگویم که بنده در ایام گذشته وقت خود را رایگان صرف نکرده ام :بار دیگر آهنگ خود را تغییر داده و به بیان خود ادامه داد :بخداي خود قسم یاد میکنم که درین آوان من نمیتوانم راجع به امواج الکتریکی که عصرهای گذشته در جریان بوده عملیاتی نمایم .من و کار نو بشدت خنده نمودیم کار نو گفت :شما آیا درین مسئله فکر نمیکنید كه يك وضعیت روما نتیکی وجود دارد .ممکن است این وضعیت هم باشد .کارنو باز بشدت خنده کرده گفت :کسی این مرحله راطی میکند و عنقریب میس سمیت مادام ترادی خواهد شد .مارتین گفت :- آبات درین صورت باید نسبت بآنها سلسلة جاسوسی خود را خاتمه بگوید و برای اولا زم است که وضعیت و ترتیبات نکاح را پیش خود حل کند .من پرسان کرده گفتم :- پس این چیزها در کجا تهیه میشود ؟- در هر جا زیرا مقام مخصوصی ندارد . در قصبة آمریکائی ها کلیسائی کوچکی وجود دارد که آبات در آنجا باید وضعیت مذهبی را اجرا نماید .کارنو در زمان بازگشت چند مرتبه خیلی به آهستگی بمن یاد آوری کرد که باید هیچگاه احتیاط را از دست ندهم و گفت :- صدمة بزرگی که متوجة شماست این است كه شما از قصبه ما جدا شده در جای دیگری حیات بسر خواهید برد .مارتین در زمان خدا حافظی گفت :- رفیق عزیز به هیچ چیزی فکر خود را خراب مکن در حیات ممکن است بسی چیزها رخ دهد ولی١٩٦( صفحهٔ ۱۹۷ ) ساحهٔ جدید زندگانی ( سال ششم )نتیجهٔ بد نداشته باشد . لهذا بهتر است که بیش تر از همه خود را خوش نگاهداری بعد ازیناز يك دیگر جدا شدیم .در روز های اخیر نسبت به مجبورت متصل به شهر رفت و آمد نموده و چندین مرتبه با شیو رود در مجالسعمومی شرکت ورزیده بودم درین مجلس راجع به ساختمان مجرا های جدید آب ها مذاکرات بعمل می آمد .در نتیجهٔ مذاکرات معلوم گردید که ساختمان این مجرا های آب به اصولیکه لازم است تعمیر نمیگردیدبطور عمومی کار در تعویق افتاده بود .در اواخر به حقیقت پی بردم که در تبدیلی من ماکس کوا نیسپلی رول مهم بازی نموده است و اودرین صورت میخواست به من بفهماند که از دیدن من یا مادام کار و او کاملاً معلومات دارد .شیورود درمذاکرات برای من گفت که تبدیلی من در جای دیگر برای اويك كنار ناگهانی معلوممیشود و او امید وار است كه اختراعات من درین کار جدید هم نتیجهٔ لازمه را خواهد داد .و نیز وا ضحاً گفت :ساختمان مجراها برای ما آنقدر ها يك كار عمده و مهم نیست ، چون متن خود دره درین وقتشكل يك غدير کامل را دارا بوده و آب آن بهمان راه سابقه جریان دارد . برای احتیاجات صنایع مامقدار زیاد آب بکار بوده و آب را ازین جا باید حاصل کنیم برای اینکه آب رسانی را بدرجهٔ اعلیبرسانیم ضرورت پیش میشود که مجراهای جدید باز کنیم .من تمام گفتار شیورودرا درینجا نمیخواهم ذکر کنم چونکه درین وقت مرا يك غمگینی فوق العادهاستیلا نموده بود . من سعی میکردم که زیاده تر کار کرده خود را ازین بار غم بر هانم . برایاین مقصد در بسی مجالس شرکت ورزیده و نسبت به هر مسئله معلومات حاصل میکردم و نیز همیشهدر سینما رفته راجع به حیات امروزهٔ درهٔ خود معلومات بد ست می آوردم . وقتيكه من سوجاحتیاطی را فشار میدادم میدانستم که این تأثیر ا تیکه تولید می شود نه برای اینست که اهالیاین سر زمین راحت داشته خوش باشند بلکه میخواهند آنها را بدون ذریعه در تحت تأثیر مسمریزمحقیقی در آورند .بعض اوقات در من تردید تولید میگردید که وضعیت موجودهٔ اروپای ما نمیتواند آنچه را کهخوش بختی است برای مردم تهیه کند و تمدن حاضرهٔ ما عاجز ازان است .بعض اوقات افکار غم آلودی مرا فرا میگرفت که از وطن خود ما دام العمر جدا مانده امو چون وطن خود را منتها درجه دوست میداشتم از آنرو بسی مغموم میگردیدم . اکثر روز هادر خانهٔ طعام فیشر و عائله اش را در اطراف میز نهار خوری میدیدم اطاق طعام خوری ایشان خیلیموزون و اعلی بود . اطاق شان به قالین های نرم تفریش و به گلدانی های گل زینت یافته بود .تنها درین اطاق بود که از غم ها فارغ بوده و بفکر حقیقی خود مصروف میشدم .اکثراً وقتيكه طعام صرف میشد دريك سمت میز فیشر قرار گرفته جریدهٔ محلی را میخواند و در دیگر۱۹۷( صفحهٔ ۱۹۸ ) کابل ( شمارهٔ اول و دوم )سمت میز خانم او مشغول کارهای دستی گردیده و به لسان المانی غزل سرائی مینمود این خانم چنانابیاتی را میسرائید که در ایام طفولیت زیاد مشق آنرا کرده بود. در وسط میز دیگر اعضای فامیلیاو جا داشتند و ایشان عبارت از دو دختر و دو پسر بودند که در عمر در بین خودها کمی تفاوتداشتند . این اعضای كوچك عائلهٔ فیشر مشغول کارات دستی بوده کسی رسم و کسی تحریر می نمود .من طرفی قرار میگرفتم و مشغول خیالات بس مبهم خود میبودم . فیشر برین قناعت حاصل کردهبود که درین غوغای عایله اش کسی نمیتواند آنچه خیالش است در محل اجرا بیاورد اما خودش بالکلدر هر نوع غوغا آموخته بود همیشه در صالون نان خوری کار می نمود .خانم فیشر که همیشه مرا میدید راجع به مادام گار و معلومات میگرفت وضعیت او خیلی هامتأثر معلوم میشد از وضعیت او چنین حس میکردم که گویا خانم فیشر یکی از اقربای قریب مادامگارو باشد. و خانم فیشر از پاریس یاد آوری میکرد.ما آلمانیها در هر جا میتوانیم بخاطر جمعی حیات بسر بریم درین مسئله انگلیس ها خوبهستند با هر نوع حیات میتوانند مقابله کنند اما در هر جا و در هر موضع رسومو عادات خودها را ترك نکرده حداً آنرا اجرا میدارند خیلی شایقم که باز در المان بوده در شهر میونخحیات بسر ببرم و با عائله خود شبانه در باغ بریطانیا و در اطراف لب نهر قدم زده در دره ها گشتو گذار کنم بعد گفت چه لازم است که راجع به این چیزها فکر کرده شود در حال حاضر در عائلهعمومی خود بهتر میتوانم حیات بسر ببرم .من این خانمرا خیلی دوست داشتم زیرا هر زمان که مراغم احاطه میکرد برای رفع آن درین جاپناه می آوردم .در اواخر جنوری يك شب كه ناوقت در خانهٔ فیشر آمدم او برایم راجع به ورود خود درینسرزمین چنین حکایه نمود.آمدن ما درینجا محض برای اینکه حیات ما از خطر مصئون باشد بوده و قرار داد شده که معاشاعلی بدهند وبصورت اعلی حیات ما را تامین نمایند بموجب قرارداد مدت بیست سال که گویا تا اخیر عمراست باید درینجا بمانیم، میدانم ممکن نیست که بگذارند ازینجا خارج شویم.گفتم : آیا شما میدانید که کار نو چه طور درینجا آمده است .گفت : نمیدانم. درینجا ماطوری حیات بسر میبریم که هیچ چیزی از يك دیگری خودها جویانمیشویم بلکه در بین ما پرسان کردن از سابقهٔ يك ديگر معمول نمیباشد.در حین مذاکره ما ، مارتین داخل اطاق گردیده گفتار خود را نسبت به ورود او قطعنمودیم مارتین با ما احوال پرسی نموده وبعد بمن نظر انداخته بيك وضعيت معنی دار به آهسهگیتمام گفت :فلیپ مارتین مامور است که برای شما اطلاع بدهد که مستر ترادی ساعت پنج عصر شما را در جایخود برای ملاقات انتظار دارد و این را نیز گفت که این دعوت برای شما نتیجه خوش خواهد دادو همچنین ممکن است دل تنگی نیز حس کنید لهذا خواهش میکنم که سبب آنرا از من جویا نشوید .۱۹۸( صفحه ۱۹۹ ) ساحه جدید زندگانی ( سال ششم )گفتار او بیقراری و ضربان قلب در من تولید کرد ، وی حالت را درک کرده گفت :مخصوصاً برای شما چیزی با اهمیت نیست و بطور عمومی خاطر نشان میدارم که عموم وضعیت به اصول خوبی انجام خواهد یافت .من نمی توانستم که ساعت پنج را انتظار بکشم .تمام روز خود را در قصر کواتیسیلی بسر برده و مجلس عمومی در اطاق کار ماکس منعقد گردیده بود و عموم مجلس راجع بساختمان بندها مذاکره میکردند ، پیرمرد خیلی سیمای خسته را دارا بوده از بس خستگی آن شدید بود طاقت نکرده بر چوکی بازو دار چرمی تکیه کرد . در پهلوی آن ماکس جا گرفته و در اطراف این دو نفر بیشتر از بیست نفر انجنیر های معروف جا گرفته بودند و درین زمره بغیر از شیورود و معاونش اشخاص معدودی را میشناختم .مجراهای آب از بین سلسله جبال از حیث تخنیکی یک مسئله بس دلچسپ بوده اما در وقت خود کار مشکل بشمار میرفت . استعمال کردن این مجراها باندازه خیلی زیاد کار داشته و خوانندگان ما میدانند که درین عصر و درین ساحه جدید چیزی مشکلی در پیش نیست .اگر شخص ماکس انجنیر نبود اما راجع باین علم یک شخص مقدم بشمار میرفت ، جدیت و اجراآت شخص او مستلزم تمام اجراآت این مملکت بشمار میرفت . شخص او پیش نهاد نمود که باید این عمل مهم بزودی خاتمه یابد ، و راجع بر این مسئله شخصی او قرار ذیل اظهار کرد :تمام کمبودی ها و نواقصات باید در کمترین اوقات رفع گردیده و تعداد کارگران و قوه اجرائیه آنها حتما باید دو چند گردد . و تمام ماشینها و سامانهائیکه در تحت اقتدار ما موجود است باید از این کار گرفته و در مسئله اجرائیه ما شرکت ورزد . مقصد عمومی ما این نیست که باید دره از آب رها گردد و آب که محصول مذاب شدن برف است منع شود بلکه درین صورت مقصد عمومی ما خیلی ها دامنه دار میباشد . و راجع باین مسائل من چیزی نمیگویم و تنها راجع باصل دره میخواهم برای شما توضیحات بدهم .مقصد اصلی ما درین وقت همین است که باید به تعداد و مقدار زیاد اسلحه ولوازمات حربی تهیه بداریم برای اجرای این مقصد : ما باید سطح زمین خودها را فراخ ساخته و در وقت خود آبهای دیگر دره های همجوار را در بحیره عمومی جریان دهیم . اینست همین مقصد ما را وادار میسازد که باید مجراهای آب را بلند برده به اصول عصری بسازیم .وقتیکه بنده این نطق متین شخص کواتیسیلی را شنیدم متفکر شدم که پانزده ملیون نفر این دره بذریعه اسلحه شدیدترین مرگ مسلح بوده و خیالات این شخص متین را پیش خواهد برد حتیکه دره اصلیه بازگردید همین قشون مسلح بشدت فوق العاده بر هندستان حمله ور گردیده بعد از آن دیگر ممالک را استیلا خواهد کرد این سفر حربیة حاضره این دره بامدهشتتر از سفرهای حریة تیمور اشک۱۹۹(صفحه ۲۰۰) کابل (شماره اول و دوم)خواهد بود . وقتیکه مجلس به اتمام رسید برایم فرصت فوق العاده دست داده همین است که ساعت هم به چهار قریب بودوقتیکه من داخل میدان عمومی و بزرگ شهر گردیدم نخواستم که وقت گران بهای خود را درین شهر پرغوغا صرف بدارم بلکه تصمیم نمودم که بذریعه راه آهن سفر کنم نظر به این مقصد در راه آهن الکتریکی نشسته شام ساعت پنج داخل اطاق «ترادی» گردیدم .ترادی خیلی مرا بطور دوستانه پذیرائی نموده و برایم گفت :من خیلی ها معافی میخواهم در زمان آخرین راه شما را زدم درین باید تردیدی پیش نباشد که آیات ها را در قبله نسوان تعقیب مینمود و درین وضعیت شاید حال ما نشستن ما در اتومبیل میباشد. ممکن است او در شب آنروز خبر داشت که بجای میس سمیت تشریف آورده بودیدمیس سمیت خیلی خوش بنظر می آمد وقتیکه ترادی گفتار خود را به اختتام رسانید قرار آتی بگفتار شروع نمود :لهذا نظر بدین وضعیت غلطی سابقه خودها را میخواهیم به پوشانیم ما در اینجا مادام «گارو» را با خود آورده ایم و شما میتوانید باو مذاکره نمائید. وقت برای شما زیاد خواهد بود و میس ترادی وعده کرده بودند که ساعت ۹ بخانه خود ما را ببرند .من ازین خوش طالعی خود ممنون بوده اما افسوس میخورم که راجع به احوال سابقه چیزی گفته نمیتوانستم و بلکه در پیش خود خبری جدیدی نداشتم ، که مادام گارو را خاطر جمع بسازم و میس سمیت برایم گفت :مادام گارو از شما چیزی انتظار ندارد اما شما بالعکس از و خبری غیر انتظار برده را اطلاع خواهید یافت .ترادی از دست من گرفته در عمق خانه در پیش یک دروازه آورده گفت :مادام گارو شما را انتظار دارند .درین وقت من در را کوفته و وی صدای آشنا را شنیده گفت :داخل شوید !مادام گارو در يك کوچ نرم پست نشسته در پیش روی او کتابی باز بود که مطالعه میکرد و درین وقت پیش دروازه خیلی برای مدت کمی انتظار کشیده فهمیدم که در حیات مادام گارو يك تغییرات فوق العاده رخ داده است . سیمایش تغییرناك بوده و خیلی ها مقبول و دلکش معلوم میگردید . درین وقت پیش شده دست آن را بوسیده گفتم . ناتمامچهارمین سالنامه کابلچهارمین سالنامه کابل متعلق بسال ١٣١٤ در پنجصد و چند صفحه بزرگ بکاغذ اعلیو حروف جدید، دارای زاید از چهار صد قطعه فوتو های مهم و نقشه وجداول مفیدکه از حیث خوبی مضامین و برجسته گی طباعت و لفاست نسبت بدیگر سنوات امتیازخاصی دارد. اينك از طبع خارج شده برای فروش بقیمت فی جلد دوازده افغانی در انجمنادبی حاضر است ـ شایقین میتوانند محض ترسیل رسید خزانه یا تحويل وجه نقد نسخه هایمذکور را بوسیله پوسته مستقیما حاصل نمایند. قیمت سالنامه خارج از کابل با بزادمحصول پستی ۱۳ افغانی و در ممالک خارجه نیم پوند انگیسی (استرلنگ) است ـاعلانسالنامه های سال اول و دوم و سوم مجله کابل وغیره آثار انجمن را ذواتیکه خیال خریداریداشته باشند بقیمت های آتی از خود انجمن بدست آورده می توانند.١ سالنامه سال اول سنه ١٣١١ در کابل ٧ افغانی در ولایات ٨ افغانی در خارج سه کلدار٢ " " دوم سنه ١٣١٢ " ١٢ " " ١٤ " " ده شلنگ٣ " " سوم سنه ١٣١٣ " ١١ " " ١٢ " " " "٤ کلکسیون های مجله سال اول و دوم و سوم مجله کابل فی جلد در کابل ١٤ افغانی در ولایات١٦ افغانی در خارج ده شلنگ٥ کلکسیون های سال چارم مجله کابل يك دوره آن در دو جلد قیمت آن در کابل ١٧ افغانی درولایات ١٨ افغانی در خارج ده شلنگ٦ كتاب الفاروق مجلد در کابل هشت افغانی٧ منتخبات بوستان سعدی علیه الرحمه در کابل دو افغانی و سی و شش پولقابل توجهحضرانیکه بمجله کابل سابقاً اشتراك داشته و محض فرمایش کتبی قبل از وصول وجهمجله برای شان فرستاده میشد.چون در نتیجه اینگونه معامله اداره محاسبه دچار مشکلات گردید، لذا از مشترکین عظام محترمانهخواهش میشود که هرگاه آرزوی اشتراك مجله را داشته باشند باید قبلاً وجه نقد یا رسید خزانهبد فتر مجله بفرستند و الا بصورت نسیه قبول اشتراك نخواهد شد. (اداره مجله کابل)[BLANK PAGE]کابلنمره (۶۳)سال ۶آدرس : انجمن ادبی، جاده ارگ کابل اشتراککابل : ۱۲ افغانعنوان تلگرافی : کابل انجمنمجله مصور ماهوار ولایات داخله: ۱۴ »مخابرات : باشپزادة احمد علی خان » خارجه : نیم پوند انگلیسی(درانی) مدیر انجمن (ادبی، اجتماعی، تاریخی) طلبای معارف نصف قیمتتحت نظر انجمن ادبی نشر میشوداول اسد ۱۳۱۵ هجری شمسی - ۲۴ جولائی ۱۹۳۶ میلادیفهرست مندرجاتمضمون نگارنده صفحه مضمون نگارنده صفحهمردم شناسی نگارش جناب محمد قدیر خان کتیبه آرامگاه سلطان ترجمه جناب سرور خانتره کی ۱ محمود غزنوی گویا ۹۶سخندان فارس ترجمه جناب قاری عبدالله خان مزار خواجه ابوالنصر ترجمه محمد رسول خانملك الشعرا ۱۱ پارسا در بلخ متعلم مکتب حبیبیه ۹۷زنبور عسل ترجمه جناب عبد الغفور خان ۲۳ در منطقة آموی علیا ترجمه جناب عبد الغفور خان ۹۹پیری چیست توجه جناب سید قاسم خان تصاویر :رشتیا ۲۷ قصر صدارت عظمی در کابل ۱مقدمه در تاریخ ترجمه جناب محمد قدیر خان ع ، ج علی محمد خان وزیر مختار اعلیحضرت در لندنآسیای وسطی تره کی ۳۷ که معاهده مودت را با نماینده گان اناژونیشب مهتاب اثر طبع جناب محمد سرور خان (جماهیر متحدة امریکا) امضا مینمایند ۱۱صبا ۵۱ مستحفظين لانه بجان گاو زنبور - دسته زنبورانغزل نظیری نیشاپوری ۵۳ بکه کشته. در يك لانه زنبور عسل سه قسم زنبور» کلیم همدانی ۵۴ وجود میداشته باشد - تحولات زنبور عسل ۲۲-۲۳» جناب قاری عبدالله خان مصاحبه ها و پرستاران ما در زنبور حجره تولد ما در زنبورملك الشعرا ۵۴ عسل نیش زنبور کارگر - جنگ بین دو مادر ۲۴-۲۵» جناب هاشم شایق ۵۴ شیره نباتی گلهای عمیق - زنبور عسل گرده کكهای گل را جمع و بطرف لانه میبرد ۲۶» جناب حبیب الله خان طرزی ۵۵ چراغ مسى مخطط - چراغ چودنی مشبك ۲۶-۲۷ادبیات قندهار نگارش جناب عبدالحی خان تبر نقره کوب - شمع دان برنجی ۵۰-۱۰حبیبی ۵۶ دیگ بزرگ هفت جوش کشکول مسین تاریخی ۶۴-۶۵ادبیات پشتو نگارش جناب غلام جیلانی خان دخمه منسوب بدخمه سلطان سنجر - دروازهجلالی ۷۹ سمت جنوبی حصار بلخ ۷۸-۷۹خوشحال خان ختک نگارش جناب امین الله خان خود مطلا ۸۸زمریالی ۸۸ کتیبه آرامگاه سلطان محمود غزنوی ۹۶توت (١٣) شب در کارخانهاست که روز ٢٣ و ١٥ در پیشترقصر صدارت عظمی در « کابل »کابلمردم شناسیFolkloreنگارش جناب محمد قدیر خان تره کیمقدمه ، تاریخچه این علم ، موضوع آن ، اختلاف آن درممالک مختلفه ، نفوذ محیط طبیعیدر ادبیات ملل صفت بارزۀ مردم شناسی در افغانستانکلمۀ فولکلور که من آنرا مردم شناسی ترجمه کردم مرکب ازدولغت انگلیسی است Folklore که (فولك) به معنی خلق ، مردم ، طبقه عوام و(لور) مقابل علم ، شناسائی ودانش است ؛ این لغت که درنزد اروپائیها عموماً بهمین صورت تلفظ کرده میشود وقتی که درمقابل نظر علما و فضلای ممالك شرقی بر خورد معانی مختلفی ازان گرفتند مثلاً ابراهیم شناسی اولین نویسنده وجریده نگار تورکیه آنرا (حکمت عوام) ترجمه کرده بود واخيراً ضيا كوك آلپ فیلسوف وعالم اجتماعی آن مملکت کلمۀ فولکلور را بوزن اینکه پسیکو لوژی را روحیات و سوسيو لوژی را اجتماعیات ترجمه مینمودند (خلقیات) ترجمه کرد این ترجمه که فیلسوف مذکور برای لغت فولکلور پیدا کرده بود چون از يك طرف برطبق ذوق ملی تورك ها پوره مقابل فولكلور بود و از طرف دیگر مماثلتی با تراجم اسمهای علوم دیگر بهم میرساند مقبول همه واقع شده نویسنده ها وفضلای تورك فعلاً متفقاً فولكلور را خلقیات ترجمه میکنند ؛ گويا ضيا كوك آلپ مرحوم چنانکه درایجاد تعبیرات علمی وفلسفی واحياناً فنی دران مملکت پیش آهنگ همه بوده است واکثری از تعبیرات مروجه لسان کنونی تورکیه مولود قریحه او میباشد کلمۀ خلقیات هم در عرفان کنونی تورکیه از متروکات دماغی اوست .۲۰۱(صفحه ۲) کابل (شماره سوم)درین اواخر فضلای ایرانی هم در ضمن پروژه اصلاحات معارفی خودها با این کلمه بر خورده و درلیسته مصوبات مجلس عرفانی آن را (توده شناسی) ترجمه نموده اند و باز وقتی دانشمند محترم آقای یاسمی تکلیف کرده شد در اطراف فولکلور صحبت کنند فاضل موصوف اولا آن را (فرهنگ عامه) ترجمه وبعد ازان تفصیلات دقیق وبکری را در ان زمینه اظهار کرده حق مطلب و مقام را بخوبی ادا کرده اند، رو بیعمرقه نگارنده که از مدت درازی درین زمینه فکر داشتم چیزی بنویسم و حتی در صورت ممکنه کتابی محتوی فولکلور افغانستان تدوین نمایم بعضی نوت هائی هم حاضر کرده چندین مرتبه با فاضل گرامی جناب گویا مذاکره کردم و اخیراً در یکی دوهفته گذشته که فاضل محترم جناب اعظمی معاون انجمن محترم ادبی هم حضور داشتند جناب گویا همین موضوع را یاد کردند و پس ازيك سلسله تبصره هائیکه دانشمندان معزی الیها در اطراف فوائد و اهمیت آن اظهار و ضمناً عقائد بنده هم ر اصغا فرمودند قرار گرفت که اولاً مقالة مبنى بر تاریخچه ، موضوع ، اهمیت آن در احوال اجتماعی و تاریخی افغانستان نوشته سپس بنده و جناب گویا در تکمیل نوتهای خود ها که درین باره گرد کرده ایم پرداخته در صورت موفقیت کتابی بنویسم ازین جهت است که مقدمة به تحریر این مقاله پرداختیم .باید نا گفته نگذریم که فولکلور را ما از ین جهت مردم شناسی ترجمه کرده تعبیرات نویسنده های تورک را که آن ها هم مرکب از کلمات عربی است و ترجمه نویسنده های ایران را که از ذهنیت ما دور است نپذیرفتیم زیرا که اولا حکمت عوام مترجمة ابراهیم شناسی تنها ضروب امثال را در بر گرفته موضوعات دیگر فولکلور را اهمال میکند دوم کلمه خلقیات هم موافق به ذهنیت ملی ما نیست زیرا اگر چه خلق در نزد ما هم تقریبا مردم است اما این کلمه آنقدر عام نیست و شاید در درك مفهوم آن تاملی لازم باشد تا فهمیده شود و اینکه مجلس عرفانی ایران فولکلور را توده شناسی ترجمه کرده این تعبیر هم بر طبق اصطلاحات مروجی ما اختصاصی به انسان ندارد زیرا ما کلمة توده را نه تنها در مورد جمعیت انسان بلکه در اشیای دیگری هم استعمال میکنیم و شاید در صورت قبول آن با التباساتی بر بخوریم اما تعبير يكه دانشمند محترم آقای یاسمی از آن گرفته اند یعنی (فرهنگ عامه) گرچه لغت فرهنگ و عامه هیچکدام آن جدید و غیر مانوس نیست اما فراریکه حضرت فاضل گرامی فروغی چندی قبل در محضر يك جم غفیری از فضلای آن مملکت کنفرانسی ایراد کرده بودند فرهنگ را پوره مقابل لغت معروف کولتور قرار داده بودند و امروز این تعبیر دران مملکت معروف است و شاید شهرت آن تعبیر موضوعه آقای فروغی برای تعمیم تعبیریکه آقای یاسمی درین مورد یافته اند ممد شود ازین جهت ما هم برای این لغتیکه اولین مرتبه است در مطبوعات ما از ان نام برده میشود مجبور شدیم کلمه پیدا کنیم که در اخذ معنی از ان صعوبتی به مطالعین دست ندهد همین بود که (مردم شناسی) را مرجح تر پنداشتیم .۲۰۳صفحهٔ (۳) مردم شناسی ( سال ششم )تاریخچهٔ مردم شناسی :اگر چه از یکنیم قرن باین طرف در ممالک اروپا جمعیت های متعددی تشکیلشده همهٔ آنها دنبال يك يك شعبهٔ مردم شناسی مصروف تتبع و تحقیقات بوده اندمثلا کسی موظف بود ابیات یعنی اشعار عامیانه را جمع و دسته سعی میکرد ازاساطیر و افسانه های ملی چیزی بدست آرند و جمعیتی میگوشیدند ضروب امثالاوهام و اعتقادات ، انواع بازی ها و ساعت تیری ها و غیره مات را جمع نمایند اما در سنهٔ ١٨٤٦ یکی ازعلمای انگلستان برای اولین مرتبه این گونه تحقیقات را رنگ علمی تری بخشیده کلمه فولکلور رااستعمال کرد و این موضوع که قبل از عالم موصوف انگیسی دارای ماهیت ادبی و سطحی بود اخیراًاز طرف علمای جرمنی در آن باره تحقیقات عمیقی به عمل آورده شد ، در اثر وضع بعضی قواعد و قوانینعلمی فولکلور را لباس فنی پوشاندند و از ان ببعد این کار هم مانند تدوین تاریخ از دستمحررین گرفته شد ، بدوش علما انداخته شد یا به عبارت دیگر درین زمینه هم به تفننات قلمی محررینخاتمه داده شده ، در ترینیوم جمعیت ، علم قایم گردید و اکنون که این علم هم مانند علوم دیگردارای کتابخانه های خصوصی گردیده در توسعه آن و رفع نواقص مذکور ، اشخاص دارایاختصاص و مجلات متعددی کار میکنند دیگر مجالی نیست که هر کس بدون يك سلسله اطلاعاتدقیق و عمیق در تاریخ ، السنه ، علم اقوام و امثال آنها باین کار دست بزند زیرا این علمهم مانند علوم دیگر طبیعیه دارای اصولات معین و مشخص مشاهده و مقایسه بوده از شخصمدقق خود خواهان يك مقدار تجهیزات مهم فنی میباشد .این گونه تحقیقاتیکه تقریباً ازيك قرن باین طرف در اروپا رونما شده و يك دسته از مطلعینممالک اروپا را در پی کشف عناصر مردم شناسی در بیابان وطن دوستی سرگردان کرده است اخیراًدر دنیای استشراق هم انعکاسی تولید کرده چند نفر مستشرق را وادار کرد تا هم چنان که سابقاًدر تاریخ شرق تحقیقات میکردند . اکنون در مردم شناسی شرقیها هم دست بزنند چنانچه قرار یکهتربیه شناس تورکیه بای ابراهیم علاء الدین مینویسد : یکی از شرق شناسان شوروی ( راد لوف )تحقیقاتی در اطراف ادبیات عامیانهٔ تورکیه نموده کتابی در ( ۷ ) جلد نوشته از طرف اکادمیپترسبورگ بطبع رسیده است و نیز یکی از مستشرقین مجار (کونوش ) از افسانه ها و خرافات شرققریب کتابی تدوین ومنتشر نموده است .٢٠٢( صفحۀ ٤ )کابل( شمارۀ سوم )موضوع مردم شناسی:طوریکه در قسمت های اولیۀ سلسلۀ مقالات عاجزانه فن تاریخ مندرجات شماره های سال گذشتۀ مجلۀکابل مطالعه میفرمائید در قرون اخیره علمای تاریخ را سودای جمع آوری وثایق تاریخی بیچانیه در هر گوشهو کنار دنیا که مدنیت تاریخی و قدیمی را سراغ داشتند آغاز به حفريات کردند و اگر چه در طی حفاریو کاوشهای علمی خودشان به نتایج گران بهائی از قبیل دریافت آثار صنعتی مجسمه های ارباب انواع و آبداتمعماری و کتبی که روی برگ های نباتات و پوست حیوانات و غیره نوشته شده بود و امثالهم واصل گردیدنداما حرص و آزیکه طبعاً انسان برای درك حقائق اشيا و اوضاع نیاکان در سرشت خود دارند ایشانرا مکتفی به عناصر مادی مدنیت ها ننموده وادار کرد تا درین نردبان هزار پله ئی يك پله دیگر راهمبالا بروند درین جاست که گفتند آثار صنعتی و صنعت مجسمه ها و معماری و انشای کتب منحصر بهطبقات برجسته و محدودی بوده ، نمی تواند ترجمانی مکملی از سنخ تفکر و چگونگی ذوق و درجۀ تمدنو نمونۀ اعاشه و کیفیت معتقدات عامه بنماید پس ! چه کردند ؟ شروع کردند به تحقیقات در اطراف ضروبو امثال، فقرات كوچك حكمانه ، حکایه ها و افسانه ها، داستان ها، تعبیرات در اطراف کائنات و تمامما يحتاج انساني ، عقائد دینی ، آئین های مذهبی ، خرافات و اباطیل، ابیات عامیانه بدون رعایت قواعدعلمی شعری ، انواع بازی ها، طرز معالجات، اصول شکار و آلات آن ، تدابیر عا ئلوی اوهام و هرچیزیکه روابط مستقیمی بانفوس عامه دارد و همین جاست که آقای یاسیمی نوشته اند که « دامنۀ علومرا از آفاق به انفس کشیدند » « زیرا میگفتند از تحقیق هر جزئی ازین اجزا میتوان يك پرده رااز روی حقيقت يك شعبۀ حیاتي انسان های قدیمه و حالیه برداشت - وقتی که این علم قدری و شو قو اعتبار پیدا کرد علما و متخصصین هر شعبه باصطلاح تنور را گرم دیده نان پختند و ازان در شعبمتخصصة خودها استفاده کردن گرفتند، بزودی هر چه تمام تر درین زمینه هم از اختصاص کار گرفتهکسی فولکلور را از نقطۀ نظر ادبیات و دسته از جنبه تاریخ و برخی از پهلوی اجتماعیات و دسته از نقطهبدیعیات و ادبیات و غیره تحت مطالعه و تحقیق گرفتند و ا کنون اکثر بلکه تمام کتبیکه در زمینۀ فولکلورنوشته شده باصول و قواعد علمى يك علم يك شعبه حیاتی را در بردارد مثلا فولکلوریکه از نقطۀ روحیـتنوشته میشود شارح مراتب روحيه و ذهنیۀ ملتی است که در ادوار مختلفة مدنیت دارا میبا شد مثلا درانکتاب حل کرده میشود که فلان ملت در فلان مرتبۀ تمدن دارای چگونه اعتقاد و احتیاج و چه سنخاخلاق و چطور تخیلات و آرزو بوده است مثلا وقتی تاریخ عرب را مطالعه میکنیم می بینیم که دراد بیات عرب یعنی در دوره ها ئیکه ملت عرب به مدنیت های پست تر میزیستند شعرا درزمرۀ ذهنیتهای دیگر شعری خودشان چنان تمایلی بطرف زنان نداشتند که به عشق منجر شودو احتیاجی بوجود آن احساس نمی کردند که زمینه استعارة ا یشان گردد و باز وقتیکه مدنیت عرب ترقی !کرد شعرا هم مجال یافتند تا باین طرف نیز عطف توجه کنند چنانچه اولین شاعر عرب که غزلی در٢٠٤( صفحه ٥ ) مردم شناسی ( سال ششم )پاره زنان سرود امرؤ القیس بوده است ( رجوع شود بجلد پنجم مدنیت اسلامیه ، جرجی زیدانصفحه ۱۰۱ چاپ استانبول ) !البته میتوان فهمید که هر دوره از مدنیت در روح ملتیکه آن مدنیت را بوجود آورده است( اگرچه همان مدنیت هم مولود روح خود ملت مذکور میباشد ) حوائجی ایجاد میکند که مخالفحوائج ادوار ما قبل اوست و همین است که آن حوائج از نوک خامه شعرای آن در صفحه کاغذرسم میشود به بینید درین زمینه يك مثال حیاتی دیگری را بشما عرضه داریم تا خوبتر مقیاسی برایاهمیت و وثوق این مسئله داشته باشید :روایت میکنند که روزی داروین در ضمن سیاحت هائیکه برای تجارب خود در طبیعیات در بیناقوام وحشی و نقاط تاریکی که تا کنون آفتاب معارف دران جاها طلوع نکرده مینمود واردمسکن طوائف وحشیه گردیده برای اینکه معلوم کند که آیا این طوائف از همه زیاده تر بچهاحساس احتیاج میکنند ؟ آیا تطمین حوائج بدیعی زیاده تر دامنگیر آنها است یا پوشاندنتن و رفع شدت و سوزنده گی حرارت آفتاب ؟ يك مقدار پارچه سرخ که رنگ آن از فرطدرخشنده گی فریبنده گی داشت بیکی از وحشی ها داد وانتظار میبرد که این وحشی آیا همینپارچه را در بر کرده وجود عریان خود را از تابش آفتاب محفوظ خواهد کرد ؟ یا آن رابرای نمونه حفظ خواهد نمود ؟ بعد از انکه این پارچه را آن وحشی گرفت بدون اینکه فکریدر پوشیدن آن بنماید فوراً آن را پارچه پارچه نموده به وطنداران و اطرافیان خود تقسیمکرد و آنها همه آن پارچه ها را به گیسوان خود در مقام تعلیق اشیای زینت و لوکس آویختند.این تجربه داروین هم علاوه ازین که میرساند انسان ها در مراحل مختلف حوائج متنوعیدارند هم چنان نشان میدهد که فکر تجمل مقدم تر از اکثری از حوائج دیگر میباشد پسمعلوم است که حوائج بدیعی انسان ها ( که اشعار و ترنمات تراوش کرده آن است ) از چندینحوائج حیاتی دیگر ایشان پایه محکم تری دارد .این بود عوامل روحی ملل که قسمت روحی و ادبی فولکلور هم مولود آن است حالا میتوانیدقیاس کنید که در هر رشته از شئون حیاتی همین گونه مبادیاتی وجود دارد که فولکلور ملت رادر همان رشته بوجود میآرد .چرا مردم شناسی در تمام ملل یکسان نیست ؟ما وقتی تاثیر محیط های طبیعی را در روح بشر مطالعه میکنیم باین نتیجه میرسیم که هم چنانکهترقیات و مشاغل اقتصادیه اقوام تابع و مربوط به موقعیت جغرافیائی محیط مسکونه ایشان استهم چنان موقعیت جغرافیائی يك مملکت در روح مسکونین خود مؤثراتی دارد که ابداً شبیه٢٠٥( صفحه ٦ )کابل( شمارهٔ سوم )به مؤثرات مناطق دیگرفیست و این خود يك امر مسلمی است و شاید هم چنان که حد محدودیکه برای این مقاله سنجیده ایم ما را از تفصیلات درین باره باز میدارد محتاج به تفصیل آن هم نباشیم و صرف چیزیکه بر ما ایجاب میکند درین جا بحث کنیم همانا نفوذ محیط های طبیعی است در افسانه ها و داستان ها و ادبیات ملل زیرا اهمال این دو اصل موضوع روی دست ما را ناقص مینماید :نفوذ اوضاع جغرافیائی در ادبیات ملل :اگر بنا با شد بر حسب اصولیکه ( ميتو لوژی ـ علم اساطیر ) بدست ما میدهد افسانه ها وروایات و . . . . ملل را با اتکای محیط جغرافیائی آن ها مطالعه کنیم می بینیم که مؤثرات محیط طبیعی افکاری را در ملل تولید وبذریعهٔ توالی نسل جزء فطریات ایشان نموده است مثلاً اگر محیط های طبیعی غبار آلود بود مسکونین آن همیشه در افسانه های خود دمه ها و غبار های کثیف را هیاکل هولناکی دانسته ازان افسانه ها میسرایند وقس على هذا .ماکس ژورژ شمیت یکی از علمای میتولوژی آلمان مینویسد : اروپائیها چون اکثراً مسکونین سواحل اند وممالك ايشان دائماً غبار آلود است لهذا افسانه هائی درین باره جعل کرده اند که خالی از تناسب با محیط های مذکور ان نمی باشد مثلاً وقتی غبارها در آب های بحر فرود میاید میگویند غبار مادر بحر است و برای احوال پرسی اولاد خود فرود آمده است وهم او میگوید : اعراب دورهٔ جاهلیت هر جا که کاروان های مال التجارهٔ ایشان تلف میشد میگفتند عامل این اتلاف نه انسان بلکه فضای گرم وآتشین آن جزیره نما است که بعضاً بشکل بلا در میآید ، روبیمر فته ژورژ مذکور امثلهٔ بسیاری درین زمینه ذکر کرده است که نشان دادن تمام آن ها از نصب العین حقیقی ماراد ور میکند .غیر از افسانه ها و روایات در اشعار هم تاثیرات محیط طبیعی بشکل بارزی دیده میشود مثلاً : محیط هائی که فصول منظم اربعه داشته در هر فصل آن يك پردهٔ دیگری از جمال کائنات مانند تابلو های بدیع رسامی در مقابل چشم انسان عرض وجود میکند زیاده تر متهیج احساسات شعری است تا محیط های يك نسق چه مزارع و جنگل هائی که در هر موسم تغییر رنگ میدهند همه و همه الهاماتی است که بگوش شاعر فرو خوانده میشود و هم چنان کوهای زمرد فام و دره های سبز و آبشار های غرنده زیاده تر در روح مسکونین مؤثر است تا زمین های همواری که عاری از کوه باشد، میگویند ملت فرانسه زیاده تر منقد وملت جرمنی بیشتر رومانتيك است این ادعا در نزد علمای جغرافیای بشری بسیار طبیعی است زیرا مؤثرات محیط لازم میکرد که این دو ملت هم چنان بار بیارد که آورد و یا اگر میگویند در همان آوانیکه طریقهٔ ادبی کلاسیزم در فرانسه به منتهای عروج خود رسیده بود در سکات لیند٢٠٦( صفحه ۷ )مردم شناسی( سال ششم )بیرق طریقه روماتیزم را بالا کردند جای آنقدر غور و مداقه نیست زیرا طریقه روماتيكمیبایست از قومی سر زند كه محیط جغرافیائی او زیاده تر با و سفارش تخیل کرده باشدوهم چنانست نفوذ ادبیات هندی بر فارسی و خیالی گردانیدن آن .صفت بارزه مردم شناسی در افغانستان :البته همه میدانیم که مملکت ما يك مملكت کوهستانی است والقاآت محیط جغرافیائی درروح این ملت افسانه ها و اشعار و داستان های بس قیمت داری را بوجود آورده است کهاگر آن افسانه ها واشعار و داستان ها و امثالهم جمع شود گذشته ازینکه در تدوین تاریخادبیات ، تاریخ های سیاسی ، مدنی، اقتصادی و علم اجتماعی ، روحی این ملت وثائق گران بهایبرای آیندگان خود ما وجویندگان اوضاع و حالات اجتماعی ما در خارج میباشد ادبیات آتیهمارا هم از هر حیث مفید و ممتاز خواهد گردانید یعنی میخواهم بگویم اگر فلکلور این ملت تدوینشود و شعرا و نویسندگان ما در آثار ادبی و حصه هائیکه آنها بنویسند موضوع خود همانافسانه ها را قرار بدهند مانند ادبیات كلاسيك جرمنی ها که مورخین ادبیات مینویسند :« ادبیات كلاسيك جرمنی موضوعات خود را کاملا از افسانه های جرمن اقتباس کرده بودند »دارای مزیتی خواهد بود که از هر حیث ممتاز باشد .اينك بنا بر همین ایجابات بود كه بنده وجناب فاضل گرامی سرور خان گویا عزم کردیمکه فو لکلور افغانستان را تا حدیکه امکان داشته باشد جمع و تدوین نمائیم و البته تمام اولاد اینوطن که این آرزوی ما را در صفحهٔ مجله مطالعه میفرمایند از اعطای معلومات تا جائیکه بتوانندبرای نیل باین آرزوی ملی با ما همراهی خواهند فرمود زیرا طبیعی است و ما یقین داریمکه در اشتغال به خدمات خالص ملی که از هرگونه شوائب مبرا و عاری باشد انسان بیهمراه نمی ماند .موادیکه ما عجالتاً در صدد تهیه آن بوده وضنماً جمع و تحریر و اعطای آنرا از باقیدوستداران وطن از نقاط دور و نزديك مملكت عزیز خود خواهش داریم قرار آتی است :قسمت معنوی :اول : ادبیات۱ : نظم : اقسام شعر ، بحر طویل ، سرود های متنوعه ملی .۲ : نثر : قصه ، حكم ، معماهاو چستانهائیکه در اوقات بیکاری مخصوصاً درشب های زمستاندور صندلی ها ایراد میگردد .۲۰۷( صفحه ۸ ) کابل ( شماره سوم )دوم علوم :۱ : طب :ـ معالجه هائیکه غالباً از طرف زن های سال خورده معمول میگردد ، علف ها و احجار مؤثره در معالجات مذکور ، طرز شکسته بندی ، برداشتن گلو ، بریدن سمل و امثال این ها هر قدر معالجاتیکه از طرف مجربین در امراض معمول است .۲ : وجود امراض و ناجوریهائیکه مخصوص به بعضی از محلات بوده در محلات دیگر وجود ندارد و یا عدم يك مرض عمومی در يك محل مانند چيچك که در هزاره جات نیست۳ : معالجات مار ، عقرب ، غندل گزیده گی ، بذریعۀ ساویدن بعضی از احجار و گذاشتن برخی از نباتات در جای گزیده شده٤ : نجوم مانند معلوم کردن نصف ، ثلث ، ربع شب بذریعۀ ستاره های کاروان کش پروین ، ترازوی میزان ، رفیق قافله و امثال این ها .٥ : ـ فلاحت : طرز آبیاری و انبار دادن زمین و پیوند کردن نهال و کاشتن بعضی از حبوبات جهته روئیدن نبات یا اشجار ومعلومات دیگر روستائیان در بارۀ تخم گیری از نباتات و نهال شانی و بریدن شاخه ها و خویش آبۀ آن ها . . .٦ : ـ تربيۀ حيوانات : اقسام حیوانات محلی ، صورت نسل گیری ازان ها ، طرز پرورش چوچه های آن ها غذای مذکوران ، حاصلاتیکه ازان ها از قبیل پشم ، پر ، پوست گوشت ، عسل ، ابریشم و غیره برداشته می شود ، امراض این حیوانات و صورت معالجۀ آن ها ، تربیه زنبور عسل ، کرم پیله .۷ : ـ انساب ، شجره دودمان ها ، طوائف .۸ : ـ علوم غریبه از قبیل : رام کردن جن و به سخن آوردن آن در حينيكه يك مريض جن گرفته را زیر تاثیر در آورده بر آن ادعیۀ مخصوصه را میخوانند ، رمالی ، مارگیری تسخیر حیوانات ، فال بذریعۀ تسبيح ، نعل بیل و اعداد ریاضی و امثال آن .۹ : ـ روانشناسی عامیانه از قبیل معلوم کردن عوامل نفسی از پیشانی ، کف دست واستدلال های عجیبی که از مطالعه سیمای انسان به عواقب او مینمایند ، تشخیص سن حیوانات از دندان آن ها و سال درختان از دوره های نموّ سنوی مذکور که میگویند در هر سال اشجار يك پرده بدور چوب اصلی بنه درخت ضخامت پیدا میکند و امثال این ها .۷۰۸( صفحة ۹ )مردم شناسی( سال ششم )عرف و مراسم :۱ : - اعیاد ، روزهای متبرکه ، بازارهای محلی مانند بازارهای چهارشنبه در هرات و میله های گل سرخ در مزار و میه ها در کابل و امثال اینها .۲ : - مراسم تولد ، جنازه ، عروسی ها و رسومات قومی در آنها که در حقیقت قانون مدنی هر قوم میباشد .۳ : - اقسام بازی های اطفال ، مردان ، زنان و بعضی از روایاتی که در پیدایش آن ها وجود دارد .٤ : - حساب تقویم ، موسم شناسی ، اطلاعات راجع به آثار جوی و وقوع بادها و باران ها .ه : - بقایای اصول حقوقی سلف ، ثنوات ها ، حقوق ملی و عرفی راجع به والدین اطفال ، بیوه ها و امثال ایشان .٦ : - خرافات و اباطیل از قبیل اینکه اگر در وقت جاروب کردن نوک جاروب بجان انسان خورد باید کمی از آن را برید والا شخص مصدوم به تهمت نا حق گرفتار می شود و تیر کردن دیگ سیاه از بین دو بقر و غیره .۷ : - ضرب امثال و حکم مثل اینکه میگویند « با ماه نشینی ماه شوی با دیگ نشینی سیاه شوی » یا اینکه « کسی که سر خود را به پیش دلاک ابتدائی اصلاح میکند باید در جیبش پنبه کم نباشد » .۸ : - لطایف مانند اینکه « میگویند روزی شخصی دلاکی را آورده سر خود را به پیش او اصلاح کرد و قبل از انکه آغاز به اصلاح سر نماید چون در بین شان معرفی نبود اجرت اصلاح کردن را يك قرآن کوتاه کردند بعد از انکه دلاک سر را اصلاح کرد و صاحب سر آئینه را بدست گرفته بسوی سر خود نگاه کرد و چندین جا را خون آلود دید و بدون تأمل دو قرآن در برابر دلاك گذاشت دلاك كه قبلا اجرت سر تراشی را با او يك قران فیصله کرده بود علت دادن يك قران زائد را پرسید صاحب سر بجواب گفت اين يك قرآن اجرت سر و قران دیگر مزد حجامت است » .قسمت مادی :۱ : - منازل ، آبدات تاریخی ، مساجد ، طرق و شوارع ، کاروان سراها ، قلاع ، تپه ها انهار و امثال اینها و قصص و روایاتی که در اطراف تاریخ و ساختمان آنها در بین اهالی۲۰۹( صفحهٔ ۱۰ ) کابل ( شمارهٔ سوم )مروج است مثل اینکه اگر از بعضی از معمرین کابل سوال شود که تپهٔ بلخ را چرا به این نامیاد میکنند میگوید در زمان های قدیم پادشاهی بود دارای سپاه بی شمار و وقتی از بلخ بسوی کابلعزیمت کرده عساکر خود امر کرد هر کس يك يك مقدار خاك را از بلخ (باختر) گرفته بکابل ببرندهمین است که این تپه دران وقت درین جا تعبیه شد .۲ : ـ آیات و ادعیه که در سر درب عمارات نوشته میشود مثل : انا فتحنا ، انا مدينة العلمخوش آمدید ، شد منور از قدوم دوستان کاشانه ام . . . . . . و امثالهم .۳ : ـ نقوش مخصوص ، کاشی کاری ها ، تزئینات سر در ها ، مادهٔ تاریخ بنا .٤ : ـ اساس البیت : ظروف آب ، ظروف طبخ ، لوازم مهمانی ، لباس پوشاك روز شب ،جواهر و اسباب زینت ، کنده و وخم لوازم روغن خانه چه از خاك چه از برف وغیره وامثال این هایعنی تمام آن چیز هائیکه جزء ضروریات خانه میباشد .٥ : ـ اسلحهٔ جنگ و شکار ، اسباب درو ، آلات مختلفهٔ دیگریکه در پیشه ها وحرف سائره بکار می آیدازیچه های اطفال ، کتب خطی ، فرامین تاریخی ، یاد گار هائیکه از اجداد باقیمانده مانند بعضیچاقو ها یا کارد ها که آن را جزء متبرکات میشمارند .٦ : ـ پیشه و صنعت مردم از قبیل : جولائی ، ندافى ، دهقانی دلاکی ، کلالی و امثال آن هاو روایاتیکه درین زمینه ها وجود دارد مثل اینکه میگویند جولائی از فلان ذات متبرك باقی مانده .٧ : ـ نقاشی ، رسم ، موسیقی ، اتن های ملی ، دهل های هر نوع که در هر مرحله السیآهنگ آن تغیر میکند .۸ : ـ انواع غذا های محلی مانند سبزی جات ، گوشت های طیور وحیوانات مذبوحه چه تازهیا قدید وطرز طبخ آن ها و روایاتیکه در باب بعضی از طیور ، حیوانات ، حشرات در بین عوامرواج دارد ، غذا های روز های مخصوص مانند اعیاد وعروسی ها و امثال آن هااین است موضوعات مردم شناسی که به نبذی از ان ها اشاره شد ومیتوان از روی مقایسه فروعاًتدیگر آن را که بواسطهٔ ضیق صفحات از بردن نام آن صرف نظر شد معلوم ومشخص نمود والبته ذوقمندانبتاریخ ، ادبیات ، عرف وعادات ، سجیه و اوصاف ملی از تدوین این مواد غیر از خدمتملی حظ و سرور قلبی هم در خود احساس خواهند کرد و باید گفت که در زمره ماخذ دیگر بندهجدول مرتبه آقای رشید یاسمی هم بيا كمك كرد .۲۱۰[BLANK PAGE]ع . ج علی محمد خان وزیر مختار اعلیحضرت در لندن ـ که معاهده مودت را با نمایندگان دولت اتاژونی ( جماهیر متحده امریکا )امضا مینمایدسخندان فارسترجمه جناب قاری عبد الله خانملك الشعراطبقهٔ دومطبقهٔ دوم از (۵۰۰ ه) آغاز میکند. در طبقهٔ اول شعر طبعی و تقریر و تحریر یکسان بود. نظم بترك دادن وزن بی تکلف نثر مطابق بمحاوره میشد. درین طبقه به سبب تعمیم علوم ومعارف عربی وسعت افکار و دقت نظر و اقتدار بر سخن پیشتر گردیده کتب بلاغت در زبان فارسی تالیف یافت در نتیجه مداخلهٔ الفاظ عربی زیادت پذیرفت وصنائع بدیعه الفاظ ومعانی را برنگ علمی در آورد و چنانکه مکرر نگاشته ایم استعاره های تازه روی کار آمده در عوض رنگ گل و نغمهٔ بلبل مثلا که قدما استعمال میکردند رخسار شاهد گل و آواز را مشگر بلبل زبان زد فصحای این طبقه گردید. لکن امور مذکوره مخل تعبیر از مقصود نشد چه هر يك ازين فصحا در اظهار ما فی الضمیر و حسن بیان دستی داشتند.خاقانی وانوری و نظامی درین طبقه بسخن آفرینی مشهورند. خاقانی آغاز و خاتمه قصائد بینهایت خوب گفته و کلامش درین زمینه تاثیر مخصوصی دارد. از اشعار اوست:خاقانی آن کسان که براه تو میروند زاغند و زاغ را روش كبك آرزوستطفلی که آرزوی ترا زوی زر کند نارنج را برد که ترا زو کند ز پوستگیرم که مار چو به کند تن بشکل مار کوزهر بهر دشمن و کو مهره بهر دوستولهنیست اقلیم سخن را بهتر از من پادشا در جهان ملك سخن را نی مسلم شد مرامریم بکر معانی را منم روح القدس نوعروس فضل را صاحب منم نعم الفتیدرع حکمت پوشم و بی ترس گویم کالقتال خوان فکرت سازم و بی بخل گویم کالصلانظامی گنجوی بنای سخن را بطرح تازه ریخت و در تشبیه و استعارهٔ رنگین حسن استعمالی بخرج داده لطافت و نزاکت را در سخن با متانت جمع نمود. و علاوه بر خمسهٔ بی نظیری که دارد قصائد۲۱۱( صفحهٔ ١٢ )کابل( شمارهٔ سوم )بسیاری هم گفته . قوهٔ ابتکار او در اصلاح زبان بینهایت خوب واقع شده لکن در بعض جا سبب تعقید گردید خصوصاً جشن نوشابه که خیلی پر پیچ و فهم مقصد ازان مشکل است .اینك بعض اشعار فردوسی را با اشعار شیخ نظامی بطور مقایسه مینگاریم که فرق واقع در بین کلام این دو استاد تايك حد معلوم شود .فردوسی در کون و فساد عالم میگوید : ـدو در دارد این کاخ نیلوفری که از هر دو در بایدت بر ترییکی در بدنیا که در آمدی دگر در که از وی ببر آمدیشیخ نظامی : ـدو در دارد این باغ آراسته در و بند ازین هر دو برخاستهبیا از در باغ و بنگر تمام ز دیگر در باغ بیرون خرامهمدرین معنی فردوسی گوید : ـدو در دارد این باغ پیراسته که دنیا و دین است ازو خاستهبه دنیا که هر کس درون آمدا به بین الهی برون آمدابدنیا نما تا که بر او فتی به پشت بمان تا بدر او فتیفردوسی در تعریف خیمه میگوید : ـیکی خیمه داشت افراسیاب ز مشرق بمغرب کشیده طناببسر بر یکی خیمه زربفت ز گردون کشیده برو پرده هفتنظامی گوید : ـبسر خیمه همچو مشکین پرند ستاره فشانده بجای سپندفردوسی : ـبسر خیمه نور پروین فشان که پروین فشانده جهان در جهاننظامی گوید : ـبسر خیمه همچو زرین چمن که باشد ز انجم گل و یاسمنفردوسی در بلندی نیزه گوید : ـبدستش یکی نیزه ارجمند چو روز قیامت ببالا بلندبدستش یکی نیزه سی ارش ز خون جگر یافته پرورشنظامی در تمهید هر داستان از باغ و بهار ، گل و بلبل چمن و ستاره و صفی نموده مضمون را باستعاره رنگین میسازد و آخر هر داستان را بذکر ساقی و ساغر و مینا٢١٤( صفحه ۱۳ ) سخندان فارس ( سال ششم )خاتمه می بخشد . مثالی چند از تمهید و استعاره های او می نویسیم . در آغاز داستان سکندر میگوید و طرفه جوشی از کلامش ظاهر می شود : -علم بر کش ای آفتاب بلند خرامان شو ای ابر مشکین پرندبنال ای دل رعد چون کوس شاه بخند ای لب برق چون صبحگاهجای دیگر میگوید : -بیا باغبان خرمی ساز کن گل آمد در باغ را باز کننظامی بباغ آمد از شهر بند بیارای بستان به چینی پرندز جعد بنفشه بر انگیز تاب سرنرگس مست برکش ز خوابلب غنچه را کآیدش بوی شیر بکام گل سرخ در دم عبیریکی مژده بر سوی بلبل به راز که مهد گل آمد به بستان فرازدر ازدواج سکندر بار و شنك گويد : -دگر باره بلبل بباغ آمده است بری پیش روشن چراغ آمده استدر خاتمه داستان خطاب بساقی میکند : -بهر جا که من مجلس آراستم ازان می همه بیخودی خواستمو گر نه با یزد که تا بوده ام بمی دامن لب نیا لوده اممی کوچه آب زلال آمده است بهر چار مذهب حلال آمده استانوری : - از صاحب کمالان این طبقه در قوه ابتکار و حسن استعاره وحلاوت بیان دستیدارد ازوست در مدح : -ای کرده خجل نسیم خلقت در ساحت بوستان صبا راگرد سپهت بحکم رد کرد از خانه دیده توتیا راخاك در تو بقهر بنشاند در گوشه فقر توتیا راچون نيك نگه کنم نزیبد جز نام تو زیوری ثنا رابدیهی است که استعاره موجب لطف واضافت سبب ایجاز کلام می شود چه اضافت در طیترکیب کلمات را بهم می پیچد.لیکن صفای سخن اخلاقی پیدا کردو مندرجاً این اخلاق زیادت پذیرفت.سبك غزل درين طبقه وجود یافت و مطلع و مقطع وتخلص طوری رواج گرفت که دامنه اشتابا مروز کشیده شده است .فرق نازکی که در کلام این دو طبقه موجود و بدقت نظر معلوم میشود آنست که در کلام طبقه اولسادگی ومتانت و استواری ودو کلام طبقه دوم لطافت وملائمت موجود است چه شعرای طبقه اول۲۱۳( صفحه ١٤ )کابل( شمارهٔ سوم )در اثر معیشت در صحرا طبع صاف و ساده داشتند که شعر بی تکلف از ان سر میزد . لیکن در طبقهٔ دومشعر بدر بار سلطنتی جا گرفت امرا و ارباب علم میل بشاعری نمودند و چون طرز معیشت آنها از خوراکو پوشاک و صحبت و غیره خالی از نزاکت صنعی نبوده اثر تکلف در گفتار آنها نیز پدید آمد و در نتیجهخصائص طبقهٔ اول اندک اندک از بین رفت .ترجیح دادن یکی را بر دیگری کار آزاد نیست چه ذوقها مختلف است بعضی طبقهٔ اول و بعضیطبقهٔ دوم را پسند میکنند فزونی فصاحت را هم بمقدار ترقی درین وصف میدانند .الفاظ قدیمه و محاوره های خصوصی رایج در طبقهٔ اول بعضی در طبقهٔ دوم قلیل الاستعمالو بعضی بکلی متروک گردید و ازا نجمله است کژ و کژی که در عوض کج و کجی شیوع یافت .نا گفته نماند که در زبان نرمی و سلاستی پیدا شده که تنها ذوق سلیم درک آن میتواندو از حوضلهٔ بیان خارج است ، شاهنامه و سکندر نامه هر دو فارسی و هردو شاعر آنها خیلیصاحب کمالند لیکن در الفاظ و سبک کلمه بندی این دو چنان فرق است که گویا هر یکزبان جدا گانهٔ دارد .گر چه شیخ نظامی از گل و بلبل حرف میزند لیکن در کلام او ذوق غزل پیدا نیست بلیسخن فهم میدانند که غزل سبک جداگانه دارد . اینچنین درسبک هر يك از مثنوی و قصیده وغیره فرقی است که گوئی هريك زبان جداگانه داشته .در ین طبقه شعرا گاهی در اول و گاهی در آخر اشعار ذکری از تخلص خود میکردنددر بعض جا از دیوان خاقانی و انوری آواز غزل بلند میشود .درین طبقه بعض الفاظ از طبقهٔ اول یاد گار مانده که در ذیل مینگاریم .رامش ـــــ فردوسی و غیره بجای آرام و آسودگی و عیش و نشاط ، رامش استعمال میکردندرامشگر ، خنیاگر ـــــ در طبقه دوم مطرب ، نغمه گر و نغمه ساز استعمال یافته شاید فردوسیدر يك جا هم مطرب نگفته باشد .غریو ـــ در طبقهٔ دوم غوغا ، شور ، فریاد و خروش و غیره استعمال شده .بیغاره ـــ » » طعنه و ملامت و سرزنش نیز استعمال شد .بیغوله ـــ » » گوشه و کنج نیز گفتند .آزرم ـــ » » شرم ، حیا ، مروت صلح و غیره نیز استعمال یافت .دژم ـــ » » افسرده ، غمناك ، سهمگین ، مخزون ، مغموم ، مستعمل شد .دژ خیم ـــ » » زشت خو ، زشت رو ، بدرو ، بد خو استعمال نمودند .نژند ـــ » » غمگین و اندوهناك و غیره استعمال یافت .٢١٤( صفحة 15 )سخندان فارس( سال ششم )اهر من ـ شاید فردوسی بندرت شیطان هم گفته باشد . لیکن درین طبقه شیطان ابلیس نیز استعمال یافت .سوگند ـ شاید فردوسی استعمال کرده بعد یمین و قسم نیز شایع گردید .پور ـ اکنون پسر و فرزند و جگر گوشه و نور دیده و غیره استعمال یافته .یل ، دستان ـ کند آور ، گرد ، گو در کلام فردوسی و امثال او بکثرت آمده و اکنون پهلوان دلاور شجاع و غیره میگویند .ستام ـ در طبقهٔ دوم ساز و یراق نیز استعمال یافت .گیهان ، گیتی ـ بکثرت استعمال میشده و اکنون جهان و عالم و غیره نیز میگویند .راد ـ اکنون کریم ، سخی ، جوانمرد و غیره نیز میگویند .کیفر ـ درین طبقه پاداش و جزا و مکافات نیز استعمال شد .کنش ـ در طبقهٔ اول محاورهٔ عام بوده . اکنون عمل کار و کردار نیز استعمال یافت .منش بعدها خو و طبیعت و طینت نیز استعمال کردند .مانا ـ گوئیا مانند ، مثل ، مشابه ، گویا نیز استعمال شدمشکو حرم سرا حریم حرمت وغیره متداول شد .نیا جد نیز استعمال کردند .باره ، هیون تکاور سمند ـ فردوسی و غیره این الفاظ را بجای اسپ استعمال میکردند لیکن اکنون دیگر الفاظ اصطلاحی شیوع یافته .دژ باره ـ درین طبقه حصن ، حصار ، قلعه وغیره عمومیت گرفت .سپهبد سرلشکر سپه سالار و غیره استعمال یافت .ازیرا ، ازیراك ، زيراك بکثرت مستعمل بوده و درین طبقه ـ زیرا که ـ هم استعمال یافت .تخمه ، نژاد ، گوهر در کلام فردوسی بکثرت آمده و درین طبقه خانواده خاندان و اصل نیز استعمال شد .نژاده ـ درین طبقه نژاد ، عالی نژاد ، صاحب گوهر والا گوهر عالی حسب و الانسب و غیره متداول گردید .نبرده متروك و بجایش هم نبرد مبارز و غیره استعمال یافت .گزار دن و بر گزار دن در کلام فردوسی و غیره شیوع داشته و اکنون گفتن و بیان کردن و پیام ادا کردن نیز میگویند .چونان ، چنین ، ا و در ، ا پدر ، همی فردوسی بکثرت استعمال کرده و اکنون متروك است .215( صفحه ١٦ )کابل( شمارهٔ سوم )طبقهٔ سومدرین طبقه غزل سرائی رواج یافته سائر اقسام تحت شعاع آن قرار یافت غزل هم در بین مطلع و مقطع محدود گشت . قصائد بر خوشامد از ممدوح و مثنوی بر بیان از حالات عشق منحصر شد و بدینجهت الفاظ رقیق و سخنان شیرین بمیان آمده بسیاری از الفاظ باستانی متروك و زبان از ورزش تعبیر باز مانده در شرح از مقاصد کوتاه آمد . لیکن الفاظ بسیاری از طبقهٔ اول و دوم باقی ماند بعضی از بزرگان این طبقه را نام می بریم .شیخ سعدی شاعر شیرین کلامی است که کلامش تا کنون از حلاوت نیفتاده نظم و نثرش چنان مینماید که گویایی تکلف سخن میزند حال آنکه همه حکایتهای ادبی است نثرش را شکوه و استعاره اش را لطافتی است که آن بر نظم برتری جسته و این قوهٔ بیان را بر افزوده بر علاوه خیلی محدود و در هشت صفحه مثلا از ده تجاوز نمیکند مانند دایهٔ ابر بهاری و بنات نبات و مهد زمین و کلاه شکوفه و خلعت نوروزی و غیره . غزلهای عاشقانهٔ او نیز وقوعی است که حسب الحال برای یاران و دوستان نوشته . باقی کلام او از قصائد و غیره همه اندرز و پند یست که از بهر دین و دنیا سودمند است خلاصه شیخ در ادای مطلب اقتدار کاملی داشته کلامش پر از شیرینی و فصاحت و خالی از تکلف است . از غزلیات اوست : ـگلپشان پیرایه بر خود بسته اندساقیان لاابالی در طوافجرعهٔ خوردیم و کار از دست رفتما بيك جرعه چنین بیخود شدیمآتش اندر پختگان افتاد و سوختخیمه بیرون زن که فراشان بادزندگانی چیست مردن پیش دوستتا جهان بوده است جانشان گلبلبلان را در سماع آورده اندهوش میطواران مجلس برده اندتا چه بیهوشانه در می کرده انددیگران چندین قدح چون خورده اندخام طبعان همچنان افسرده اندفرش دیبا در چمن گسترده اندکاین گروه زندگان دل مرده انداز سلحداران خار آزرده اندعاشقان را کشته می بینند خلقبشنو از سعدی که جان پرورده اندمعلمت همه شوخی و دلبری آموختمرا بشاعری آموخت روزگار آنگههمه قبیلهٔ من عالمان دین بودندبلای عشق تو بنیاد زهد و بیخ ورعجفا و ناز و عتاب و ستمگری آموختکه چشم مست تو دیدم که ساحری آموختمرا معلم عشق تو شاعری آموختچنان بکند که صوفی قلندری آموخت٢١٦( صفحه ۱۷ ) سخندان فارس ( سال ششم )وگرنه عزم سیاحت کنند نه قصد وطن هرانکه بر سر کویت مجاوری آموختمن آدمی بچنین شکل خوی وقد وروش ندیده ام مگر این شیوه از پری آموختچنان بگریم ازین پس که مرد نتواند در آب دیده سعدی شناوری آموختخواجه حافظ - دیوان خواجه تنها غزل است وبجز چهار پنج قصیده چیزی دیگر ندارد لیکنغزلیات او حاکی از صدق عاطفه و خالی از تصنعات صنایع و استعاره است و بدین جهت کلام او مقبولطبائع عموم واقع شده . خواجه در ۷۹۱ وفات کرد .یکدو غزل خواجه برای نمونه نگارش یافت تا از زبان آنعهد قیاسی کنند :بیا که قصر امل سخت سست بنیاد است بیار باده که ایام عمر بر باد استغلام همت آنم که زیر چرخ کبود ز هر چه رنگ تعلق پذیرد آزاد استنصیحتی کنمت یاد گیر و در عمل آر که این حدیث ز پیر طریقتم یاد استمجو درستی عهد از جهان سست نهاد که این عجوزه عروس هزار داماد استچه گویمت که بمیخانه دوش مست و خراب سروش عالم غیبم چه مژدها دادستکه ای بلند نظر شاهباز سدره نشین نشیمن تو نه این کنج محنت آباد استترا ز کنگره عرش میزنند صفیر ندانمت که درین دامگه چه افتاد استغم جهان مخور و پند من مبر از یاد که این لطیفه نغزم زرهروی یاد استرضا بداده بده وز جبین گره بکشا که برمن و تو در اختیار نگشاد استنشان مهر و وفا نیست در تبسم گل بنال بلبل مسکین که جای فریاد استحسد چه می بری ای سست نظم بر حافظقبول خاطر و لطف سخن خدا داد استمزرع سبز فلک دیدم وداس مه نو یادم از کشته خویش آمد و هنگام دروگفتم ای بخت بخوابی توو خورشید دمید گفت با اینهمه از سابقه نو مید مشوتکیه بر اختر شبگرد مکن کاین عیار تاج کاوس ربود و کمر کیخسروگر روی پاک و مجرد چو مسیحا بفلک از فروغ تو بخور شید رسد صد پر توآسمان گو مفروش این عظمت کاندر عشق خرمن مه بجوی خرمن پروین بدو جوگوشوار در ولعل ارچه گران دارد گوش دور خوبی گذرا نست نصیحت بشنوچشم بد دورز خال تو که در عرصه حسن بیدقی راند که برد از مه و خورشید گروهر که در مزرع دل تخم وفا سبز نکرد زردروئی کشد از حاصل خودگاه درواندرین دائره میباش چودف حلقه بگوش ور فقائی خوری از دائره خویش مروآتش زرق وریا خرمن دین خواهد سوختحا فظ این خرقه پشمینه بینداز و برو۲۱۷( صفحة ١٨ ) کابل ( شمارهٔ سوم )درین طبقه بعض الفاظ قدیمه متروك و بعضی در استعمال باقی . خصوص کلام شیخ سعدیکه الفاظ قدیمه بیشتر دران موجود است و شاید وجهش آن بود که شیخ مانند قدما حکایات وقوعی را برشتهنظم در کشیده و بدین جهت الفاظ آنها نیز بر زبان او جریان یافته . چنانکه از ابیات ذیلمعلوم می شود : -بدرگاه لطف و بزرگیش بر (١) بزرگان نهاده بزرگی ز سر* * *بدریا (٢) در منافع بی شمار است اگر خواهی سلامت بر کنار است* * *ز عهد پدر یاد دارم همی (٣) که باران رحمت بر او هر دمی* * *تنم می بلرز (٤) دچویاد آورم مناجات شوریدهٔ در حرم* * *ببانگ دهل خواجه (٥) بیدار گشت چه داند شب پاسبان چون گذشت* * *که نا گه دهل زن (٦) فروکوفت کوس بخواند از قفای برهمن خروس* * *فرو شو چوبینی در صلح باز که نا گه در توبه گردد فراز* * *که چندین ز تیمار و دردم مپیچ که روز دو پیش از تو کردم بسیج (٧)* * *دی شب آمد (٨) برسعدی تکلف بنشست فتنه بنشست چو بر خاست قیامت برخاست* * *(٩) ابی حکم شرع آب خوردن خطاست و گر خون بفتوی بریزی رواست* * *بکردار بد شان (١٠) مقید نکرد بضاعات مزجات شان رد نکرد(١) بر زائد است ٢ - در زائد ٣ - همی ٤ - بازیت در میان می و فعل فاصله آمده . ٥ - از الفاظقدیم است . (٦) فرو زائد آمده . (٧) بسیج از الفاظ قدیم است . (٨) یعنی نزد (٩) الف زائد است(١٠) فك اضافت .٢١٨( صفحه ١٩ ) سخندان فارس ( سال ششم )الا (١) تا بغفلت نخسبی كه نوم حرام است در چشم سالار قوممرا همچو تو خواب خوش در سر است وليكن بيابان به پيش (٢) اندر استنياورده عامل غش اندر (٣) ميان بينديشد از رفع ديوانيانمنم آن ز پای اندر (٤) افتاده پير خدا يا بفضل خودت دستگيربرو شكر كن گر (٥) به خر بر نهئی كه آخر بزير كسان خر نهئی(٦) به صنعا درم طفلی اندر گذشت چگويم كزانم چه بر سر گذشتدو خواهند بودن (٧) بمحشر فريق ندانم كدامى دهندم طريقاما از الفاظ متروك در كتب قدما سراغ ميتوان يافت . ناگفته نماند كه روش كلمه بندى درين طبقه بدل گرديده صفا ورقت سخن بيشتر شد . گوئی ساحۀ كلام را يك قرن آب زدند و در قرن ديگر رفت و روب نمودند تا الفاظ موافق بمذاق تازه خيالان آتی تقريباً يك قرن پيش بمحل استعمال گذارده آمد .طبقهٔ چهارمپس از قرن نهم انقلابى در نظم پيداشد چه قاعده است كه شعر را در آغاز و عهد صبى آن عام و خاص پسنديده از و ذوق میبرند و سببش چنانكه مكرر نگاشتيم تشبيه و استعاره است از اشيای موجوده در دسترس عموم كه در هر جا و هر وقت يافت میشود و چون اين استعاره بمرور زمانه بخرج سخنگو رسيده مبتذل ميگردد شاعر تازه هم بسخن تازه محتاج است ناچار بمجاز و استعارهٔ دقيق و عميق و بلند و دور از ذهن دست ميزند و در نتيجه سخن دقيق و غور طلب میشود و گاهی بی لطافت هم ميگردد .از عهد شيخ سعدی تا بزمان خواجه حافظ شعرای بسياری ظهور و آنها مجاز های عمده و استعاره های دلكش را بخرج رسانيدند . و چون متأخرين چارهٔ ديگر نيافتند سخن را(١) ـ الا ـ (٢) ـ اجتماع به ـ اندر . (٣) ـ اندر ميان . ـ (٤) اندر زائد آمده .(٥) ـ اجتماع به ـ بر . (٦) ـ اجتماع به ـ در . (٧) ـ بودن عوض بود .٢٩١( صفحه ۲۰ )کابل( شمارهٔ سوم )مجاز در مجاز و استعاره در استعاره نمودند و در نتیجه مضمون دقت و نزاکتی پیدا کرده مورد تحسین طرفداران این سبك واقع شد . بانی این سبك جلال اسیر و ظهوری و قاسم مشهدی و امثال آنهاست .این شعرا اصل را ترك داده مجاز را بیش از حقیقت استعمال کردند و مضمون را بر امور خیالی و غیر ممکن منحصر نمودند و از ارباب دولت عزت و جوائز گرانمایه در یافته بمعنی آفرینی و نازکخیالی مشهور و این خطاب بر آنها مسلم شد . شاعی واقعه گوا گر کلامش تاثیری هم داشت از طرف تذکره نویسان ساده گوی لقب یافت مثلاً در ترجمه او نوشتند : « ساده گوست اما خوشگوست یا : برفتار قدما راه سخن می پیماید » و در نتیجه کلام بر اصلیت خود باقی نمانده قوۀ بیان ضعیف گردید چنانکه مورد انتقاد مستشرقین واقع شده آنها گفتند : امر شاعری در آسیا بر مضامین بی اصل بنا یافته و زبان آنها قوۀ اظهار امور اصلی و حقیقی را ندارد .اکنون مطلعی از جلال اسیر را بطور مثال مینگاریم تا تمام غزل بلکه دیوان او برین قیاس شود :تاکی از عکس تو آئینه گلستان گردد سوی عاشق نگهی تا همه تن جان گردداین بیت بسبب ایجازی که دارد طوریست که گوئی پس از هر لفظی ازان عده از کلمات محذوف شده و بنردبانی شباهت بهم رسانیده که پله های وسطی آن ریخته و از پله پائین به پله بالا برآمدن محال نماید وازین جهت ترجمه آن برای شخصی که اهل زبان نباشد دشوار بوده ذوقی از آن نمی برد البته شخصی که کثرت ممارست داشته باشد دشواری آنرا حس نخواهد کرد مفاد شعر این است :-ای دوست ! تو از لطافت گل رخسار، سنبل زلف، نرگس چشم سر و قد ..... بهار گلشنی و هر وقتی بشوق خودآرائی در آئینه می بینی ! تاکی ازین لطافت آئینه را گلستان خواهی ساخت يك نگاه بطرف عاشق هم کن که بسیار جوهر قابل دارد تا از اثر نگاه تو تنش سراپا مانند روح لطیف گردد .از يك کلمۀ « رخ » شخص بی اطلاع باینهمه لوازم گلستان کجا پی می برد . گذشته ازین آئینه از فتادن عکسی دران چگونه گلستان میگردد . بلی باعتبار حقیقت غیر ممکن است . معاملۀ مصرع دوم مشکل تر ازین است زیرا جسم چگونه جان خواهد شد آن هم در اثر يك نگاه در خوبی این اشعار جای گفتگو نیست لیکن کلام اصلیت و غیر اصلیتی داشته و این گونه اشعار از ان تهی است . راستست که اکثر مضامین در شعر خیالی بوده مضمون وقوعی دران کمتر میباشد لیکن خیال هم منقسم است به قریب الوقوع و ممکن الوقوع و غیر ممکن و این بزر گواران۲۲۰(صفحة ۲۱ ) سخنمدان فارس ( سال ششم ) کمال را منحصر درین دانستند که غیر ممکن را ممکن ادعا کنند و در نزد اینها هر قدر جنبة خیالدر مضمونی بیشتر حسن آن بیشتر بوده این است که این شعرا در داخل به خطاب مذکور نائلشدند و در خارج اشعار فارسی مورد انتقاد واقع گردید .بعضی از شعرا تنها بسبك خیالی غلو کردند و بعضی هردو سبك را بهم در آمیخته بر نگین کلامیمشهور شدند لیکن در نزد اینها نیز خروج از استعاره و مجاز و تلازم لفظی بمثابة خروج از مذهببوده .. میرزا صائب و امثال او ازین دسته اند و اينك چند بیت از و می نگاریم :اگر این بار می افتد بدستم گردن مینا دو صبح صادقند از يك گریبان سر بر آوردهدو چیز افتاده خوش از بزم میخواران مرا صائبچو دردمی نخواهم داشت دست از دامن میناید بیضای ساقی با بیاض گردن میناز پا افتادن ساقی بسر غلطیدن مینادر شعرای هند غنی کشمیری و مرزا بیدل . و ناصر علی و غیره در دسته تا ز كخیالان نامده ورو پیروان آنها بسیار ند .خاقانی و انوری قصیده را خاتمه دادند . در طبقه چهارم طهوری و عرفی و نظیریقصائد پر جوشی سرودند لیکن اکثر آن بسبك غزل نزديك است .اتهامردم آزاریاز اهل زمانه مردم آزار بد استدر گلشن کاینات تا خار و گلستآدم صورت به سیرت مار بد استخو بست بگل شبیه و چون خار بد استمستغنی مرحوم۲۲۱زنبور عسلترجمه جناب عبد الغفور خانمترجم انجمن ادبیعسل و موم زنبور شهد ، نسبت بدیگر محصولات زراعتی ، مناطق جغرافیائی وسیعتری رادر بر میگیرد - و زنبور عسل در مناطق حاره و معتدله ، در دشت ها و صحاری ، در کوها و میادین ،د بوستانها و با حلاقها و بالاخره تقریباً در هر جا یافت میشود - و بچند نسل انقسام پذیرفته ، مثلنسل ایتالیائی - نسل کارنیولی - نسل قفقازی ( عکس ششم ) - نسل قبرسی و غیره .هرگاه زنبور عسل را با دست بدرستی مورد استعمال قرار دهند ، خطری متصور نیست - ولیساختمان بعض اشخاص چنانست که گاهی علاج فوری را ایجاب میکند - مگر این عقیده که زنبور عسلبمرور زمان با صاحب خود انس گرفته و او را نیش نمیزند ، بکلی بی اساس است .در موسم فعالیت ، اوسط عمر زنبور عسل ( باستثنای ملکه یا مادر آنها ) (1) شش هفته میباشداز انجمله د و هفته را ببیان لانه بسر میبرد ( عکس دوم ) و در ما بقی حیات 10 گرهوا خوب با شد قسمتزیاد روز را در کشت زارها ، بمیان گل و سبزه ، بتلاش شهد نباتی و گرد ه گاشکهای گل ، میگذراندمادر زنبوردر موسم فعالیت ، مستعمره عادی زنبور عسل ، مشتمل است بر يك مادر هزاران کارگر ( زنبور هایماده عقیم ) و چندین صد زنبور نر ( عکس دوم ) مادر در تولید مثل ، استعداد فوق العاده دارد ،حتی میتواند بدون جوره شدن ، زنبور نر بوجود بیاورد مگر برای پیدایش زنبور ماده و کارگرو مادر ، جوره شدن شرط است . پس جهة تکمیل خاندان زنبور عسل ، وجود زنبور نر ، و در یناو تشکیل مستعمره ، پرواز و جوره شدن مادر حتمی است . اینست که مادر آینده در روزهای فرح بخش بهاربرای انتخاب جوره از میان صد ها زنبور های نر که بهر طرف در حرکت اند ، پرواز میکند لحظه پساز جوره شدن ، زنبور نر افتاده میمیرد - و همین يك جوره شدن برای مادر کافی است که بقیۀ حیاتسه یا چار ساله خود را با انجام وظایف مادری بسر برد .(1) ملکه یا پادشاه زنبور عسل در السنه و افواه هر قوم اسما و عناوین مختلف دارد - ولیمادرین مقاله بمناسبت زحمات و پرستاری که این مخلوق با بنای نوع خود مبذول داشته و بتمام معنیاوصاف مادری در او مشاهده میشود وی را باسم مادر زنبوران عسل متذکر شدیم . ( انجمن )222محافظین لانه ، بجان گاو زنبوری که بیباکانه درلانه آنها در آمده است ،حمله برده بضرب نیش زدن ، او را میکشند .دسته زنبوران پکه کننده ، لانه را برای تعدیل هوای آن ، بابالها پکه میکنند .در يك لانه زنبور عسل ، سه قسم زنبور وجود میداشته باشد :(۱) ملکه یا مادر آنها ( در مرکز عکس ) - ۲ - کارگر ( بطرف چپ مادر ) - ۳ - زنبور نر( بطرف راست مادر ) .سه عکس پائین ، بالترتیب زنبور نر ، مادر و کارگر را از پهلو نشان میدهد .تحولات زنبور عسل ، از زمان تخم دادن مادر ، تا تولد( صفحه ۲۳ ) زنبور عسل ( سال ششم )مادر باز و پس از عودت به لانه ، شروع به تخم دادن میکند و متعاقباً در تولید تخم میکوشد حتی وقتی میرسد که در يك روز قریب ١٥٠٠ تخم میدهد و چندین روز میتواند بهمین وضع دوام نماید ( عکس ۳ ) .مادر دو نوع تخم میدهد : ـ یکی برای تولید زنبور نر ( و جوره شدن در پیدایش این گونه تخم تاثیر ندارد ـ یعنی زنبور هائی که ازین تخم بیرون می آیند ، جوجه های زنبور نر ( یعنی از جوره مادر نبوده بلکه از جوره مادر مادر می باشند ) ـ دوم برای تولید زنبور ماده عقیم ( یا کارگر ) و مادر آینده . مادر استعداد تولید مثل دارد ، مگر دیگر زنبوران ماده ، عقیم می باشند . مادر در الاشه های خود دندان دارد ، ولی دیگر زنبوران ماده ، الاشه های ملایم دارند . کارگران در بدن خود دارای کیسه برای جمع کردن گرده گلك های گل می باشند ( عکس ٥ ) در حالیکه مادر ازین کیسه عاریست . نیش زنبور کارگر ، راست ، خار مانند و نا قابل جمع شدن است ـ ولی مادر نیش کج و ملایم دارد . کارگر پس از نیش زدن میمیرد ، اما مادر چنین نیست . زنبور کارگر در ظرف ۲۱ روز بحد رشد میرسد ـ حالا نکه مادر ( که از دیگران بسیار بزرگتر است ) در مدت ١٥ یا ١٦ روز جوان می شود .برای بوجود آوردن يك مستعمره معمولی زنبوران ، فقط يك مادر کفایت میکند . ملکه بر خلاف کارگران که ٦ هفته عمر دارد ، از ٢ تا ٤ سال بلکه زیاده تر زندگی کرده میتواند .تغذیه زنبوران عسلپرورش مادر زنبور عسل نیز بعهده زنبوران کارگر می باشد . کارگران ، نوزاد ها را که هنوز سه روزه نشده باشد انتخاب نموده بزیر پرستاری میگیرند و حجره مولد نوزاد را شکسته وسیع می سازند ـ و در میان نوزاد ها مادر آینده را می شناسند و ازین وقت ببعد در پرستاری و غمخوارگی او توجه مخصوصی مبذول میدارند .کارگران ، نوزاد های نر و ماده را فقط مدت سه روز از مایع مخصوص و شیر مانندی که از غدود های سر زنبور کارگر ترشح میکند ، میخورانند ( عکس ۳ ) و پس از سه روز خوراك ثقیل تر مثل شهد نباتی و گرده گلك های گل میدهند ـ ولی مادر نوزاد را در تمام مدت نوزادی که عبارت از پنج و نیم روز باشد ، از مایع مخصوصه مذکور تغذیه می نمایند .بنابراین از تفریق خوراك در ظرف دو نیم روز جنس نوزاد تعیین می گردد ـ یعنی معلوم میشود که نوزاد در آینده بصورت زنبوری که عقیم و مالك تمام مشاعر مادری است عرض وجود خواهد نمود ـ یا بشکل زنبوری که مستعد به تولید مثل ولی فاقد سائر مشاعر مادری است جلوه گر خواهد شد .۲۲۴( صفحه ٢٤ )کابل( شماره سوم )زنبور ماده رقم آخرالذکر ، یا بعبارة دیگر ملکه ، ذاتاً حیثیت ماشین تخم ریزی رااختیار می کند . و تا کنون معلوم نگردیده که در اداره کردن مستعمره هم سهیم استیا خیر . این ما شین زنده ، حتی پروای چوچه ها را هم ندارد . نه به آنها غذا میدهد نه برای مستعمرهخوراک تهیه میکند و نه در دفاع خاندان خود کمک می نماید . برعکس قرعهٔ انجام این وظائفبنام زنبوران کارگر زده شده استاز مشاهدهٔ پرواز دائمی زنبوران از دهن لانه شاید تصور شود که اکثر از قوت و نیرویزنبوران يك لانه در فراهم آوری شیرهٔ نباتی و گرد گلك های گل ها و آب بمصرف میرسد ( عکس ٤ )ولی چنین نیست ، هما نقدر کاری را که این زنبوران در بیرون انجام میدهند زنبوران درون لانهکه هنوز قوهٔ پرواز ندارند برای امور داخلی لانه بعمل می آورند . آواز زنبوران داخلی لانه کهاز خدمات و زحمات آنها نمایندگی میکند در ٢٤ ساعت شبا روز جاریست . قبل از تخم دادن مادر ،هر حجره لانه که تخم دران گذارده می شود باید بحدی پاك وصاف شود که بدرخشد -و چون مادر روزانه ١٥٠٠ دانه تخم میدهد و از هر تخم در ظرف سه روز چوچه میبرآید ، بدینحساب زنبوران داخلی موظف اند که در يك وقت از ٤٥٠٠ دانه تخم پرستاری و مراقبت نمایند( ولی این تعداد بتاثیر موسم تغییر میکند )زنبور نوزاد که تازه از تخم میبراید بدون دست و پا و نا بینا میباشد و بایستی مدت شش روزبا وغذا داده شود ( عکس دوم ) - بدین ترتیب ) زنبوران پرستار از شش جنس مختلف نوزاد هاکه هر جنس ( یا هر دورهٔ نشوونما ) خوراك و نگرانی مخصوصی میخواهد ، پرستاری و مواظبتمی نمایند . يك نوزاد بمرور شش روز از حیث وزن ١٥٠٠ چند زیاد می شود و بنابراین بایستیهمواره بدان خوراك داده شود . پس از شش روز ، به نوزاد دیگر غذا داده نمیشود - بلکهدهن حجره را باغشای متخلخی می پوشانند و ازین وقت نوزاد شروع به غوزه ساختن می کنندوتا ١٢ روز باین عمل ادامه میدهد و ضمناً از حالت کرمی بصورت زنبور جوان کارگر میبراید .بنا برین از زمان تخم دادن تازمان رشد ، ٢١ روز لازم است ( عکس ٢ ) .وظایف پر ستاری بدمهٔ بعضی کارگران مستعد است ، و سائرین از مومهائی که خود ترشحمیدهند ، حجرات جدید شش ضلعی میسازند. صدها حجرهٔ جدید برای اندوختن شیرهٔ نباتی بکار است .زنبوری که شیرهٔ گل ها می آورد ، خودش در حجره نمیگذارد ، بلکه به زنبور پرستار میدهدو او آن را دران قسمتی از لانه می نهد که عمل شهد ساختن آن آغاز یابد .٢١٢مصاحبه ها وپرستاران مادر زنبور عسلحجرة تولد مادر زنبور عسلنیش زنبور کارگر چنان ساخته شده که هر گاه یکدفعه بگزد حیات خود را هم با آن میبازدجنگ بین دو مادرکارگران در اطراف آنها حلقه زده مراقب میباشند تا آنکه یک مادر کشته شود-و بعد ما در قاتل را (ولو از خود لانه نباشد) ملکهٔ خویش اختیار میکنند.( صفحه ۲۰ )زنبور عسل( سال ششم )تهویهٔ لانهشیرهٔ نباتی که او جمع می شود ، بقدری آب میداشته باشد که اگر فورا ذخیره کنند بزودی جوش کرده ترش خواهد شد . بنابرین زنبوران ، رطوبت زائده را بوسیلهٔ یک طریقهٔ اصولی و ماهرانه تهویه ، رفع می کنند ( عکس اول ) زنبوران ، يك لانهٔ عسلی که در وسط يك فصل خوب واقع باشد میتوانند در شب ، ربع مقدار رطوبتی را که لانه در روز ماقبل جذب کرده است ، دفع نمایند . زنبوران ، درجهٔ حرارت لانهٔ خود را نسبت به اکثریه خانه های عصری امروزی ، بمراتب بهتر و دقیق تر حفظ و متعادل می سازند - زنبوران حتی اگر حرارت خارج ۵۰ درجه باشد ، می توانند هوای داخل لانه را به درجه معمولی و مساعد برای لانه که عبارت از ۲ یا ۳ درجه باشد ، نگهدارند . در هوای گرم وسط تابستان مستعمرات زنبوران مرتباً و اصولاً از طرف يك طبقه زنبوران پکه کرده می شود ـ زیرا برای تربیه چوچه ها و حفاظت تخم ها ضروریست که درجهٔ حرارت لانه در تمام موسم فعالیت زنبوران ، مساعد باشد .تبدیلی شیرهٔ نباتی ، به شهد شیرین و مطبوع ، علاوه از تبخیر رطوبت زائده مستلزم عملیات دیگر هم است ـ زنبوران عسل ، به شیرهٔ مزبور مایهٔ مخصوصی می افزایند تا قند مرکب آن بقند ساده که در نزد کیمیادانان به dextrose و Levulose موسوم است ، تبدیل شود ـ و وقتیکه زنبوران عسل این قند ساده را میخورند . بدون عملیات مقدماتی هضم فوری جذب می شود .کیمیادان و متخصصین زنبور عسل ، نه تنها شیرینی عسل بلکه عطر و املاح معدنی و حاصلات نایتروجن دار شیرهٔ نباتات را نیز علیحده تجزیه کرده اند ـ واقسام و الوان مختلفه که هر کدام مخصوص يك گل است در تعدیل خانه های شان موجود می باشند .هر چوچهٔ زنبور عسل ، وظیفهٔ مخصوصی داردچوچه های زنبوران عسل یا کار گران داخل لانه ، هر کدام در امور لانه وظایف معینی را تعقیب می کنند ـ برخی درجهٔ حرارت آن قسمت از لانه را که محل تخم گذاری مادر و محل پرورش چوچه هاست ، در حدود ۳۹ درجه فارنهایت نگاه میدارند . این منطقه تقریباً در مرکز لانه واقع و بشکل گردی بوده وجسامت آن بر نفوس لانه وموسم سال تعلق دارد .٢٢٥( صفحة ٢٦ )کابل( شماره سوم )بعد از انکه در يك حجره جوجه زنبور عسل تولد يافت ، اين کار گران كوچك ، آن را کاملا پاك وصفا می کنند ـ و نوزادهائی را که خلقت ناقص وفوق العاده داشته باشند ، نشوونما نمیدهند ، بلکه اولاً بیرون میريزند . همچنين زنبوران مریض وعلیل را خارج ازلانه ميرند تا در انحا میرند . ونیز هر کار گر را که در اثنای کار بمیرد علی الفور بیرون می اندازند .وقتیکه نوزاد ها هفت روزه الی ده روزه می شود، اولین مرتبه در خارج لانه برآمده وعموماً بفاصله چندفت در اطراف لانه کم کم پرواز میکنند . ودر ضمن این پر واز طریق استعمال با ل ها را آموخته و نیز موقعیت لانه را بخاطر می سپارند . کار گران كوچك ، موقع ختم و ظایف داخلی بدهن لانه می بر آیند وعاقبت الامر وظيفة مدافعه لانه را بدوش ميگيرند ( عکس اول ) . ( باقی دارد )تارسم زیان و شیوهٔ سودی هستهر وقت ز یان سراغ سودی دارداز اهل زمانه چشم بهبودی استامید ز آتش است تا دودی هستمستغنی مرحوم۲۲۶در میان بعضی گلها شیرۀ نباتی خیلی عمیق جا داشته و زنبوران عسل نمیتوانند آنرا استخراج کنند . در ینگونه مواقع ، منتظر می شوند تا گاو زنبور و دیگر زنبوران قوی ، آنرا شکاف کنند ، و متعاقباً ایشان شروع بمکیدن می نمایند .زنبور عسل ، گرده گک های گل را جمع و حمل کرده بطرف لانه میبرد[BLANK PAGE]پيري چيست؟بقلم گاستون راژو عالم فرانسویترجمۀ جناب سید قاسم خان رشتیامعنی كلمۀ «پیری» برحسب دهنیكه از آن خارج ویا شخصیكه دربارۀ او استعمال میگردد فرق میكند: خانم قشنگیكه راجع به كدام رفیقۀ خود حرف میزند و نویسندۀ كه از استاد خویش صحبت مینماید و ماموریكه نسبت به آمر خویش سخن میگوید، نقطۀ نظر شان در ذكر واستعمال كلمۀ (پیر) با علمائیكه موضوع (طول عمر) را مورد مطالعه قرار میدهند، یكی نیست. از نقطۀ نظر روح شناسی وهم مطابق فكر عوام، درین مسئله اتفاق كامل موجود است كه دوره های حیات همراه وقت فرق میكند چنانچه (مولی یر) شاعر مشهور فرانسه، بر آن اشخاصیكه در سن ٤٠ سالگی عقب عشقبازی میگشتند، استهزا می نمود، و گویا در آن زمان (قرن ١٧) اشخاصی را كه بالا تر از ٤٠ سال عمر داشتند، در جملۀ پیرها حساب میكردند حالانكه امروز اشخاص ٦٠ ساله نیز بکمال خوشی در قطار جوانان قبول میشوند! اینهم واضح است كه هر قدر عمر دنیا بیشتر میشود، پیریرا كمتر اهمیت میدهند بقسمیكه امروز در محافل متمدن، نسبت به هر زمانی۲۲۷( صفحة ۲۸ )کابل( شمارهٔ سوم )به پیران کمتر وقع میگذارند : علت آن نیز ، بجز از فقدان احساساتکه در ین عصر بر تمام دنیا کم و بیش طاری شده ، چیزی دیگرینیست. و نیز امروز، در چنان سنی دست مردمان را از کار میکشند و داخلتقاعد میسازند که میتوان گفت در ریحان شباب میباشند و اکثراً بعداز داخل شدن در تقاعد داخل حیات عیاشی میشوند . از تمام این شکوكچنین نتیجه میتوان گرفت که تاهنوز يك تعریف علمی برای پیری بدستنیامده ولی یقین است که آنوقت خیلی نزديك شده که چنين يكتعریفی بدست بیاید .عمر انتهائی انسانها تقریباً ۱۱۰ سال و عمر طبیعی ۸۰ سال است ، اما عمرانتهائی و عمر طبیعی را با هم مخلوط نباید کرد چه عمر طبیعی روز بروزاضافه شده میرود.اگر به احصائیه ها نظر بیندازیم چیز عجیبی مشاهده میکنیم و می بینیمکه در اشخاصیکه عمرشان زیاده تر است ، مرگ کمتر اتفاق می افتد تادر اشخاص کم سن تر! چنانچه در جمله ۱۰۰۰۰۰۰ مولود، متجاوز از ۱/۲ آندر سال اول فوت میشود. در ٤٠ سالگی يك ثلث و به ٦٠ سالگی نصف آن۳۲۸( صفحهٔ ۲۹ )پیری چیست( سال ششم )تلف شده میباشند . این مسئله قابل ملاحظه است که زن ها نسبت بهمرد ها زیاده تر عمر میکنند :مثلا در فرانسه عمر متوسط مردها تقریباً ٤٥ سال و از زنها قریب ٤٩سال میباشد . پس دختر جوانی که با پسر همسن خود ازدواج مینماید ،حق دارد که از شوهر خود ، وصیت نامهٔ رسمی نسبت به چگونگی میراثحاصل نماید . و از اینجا است که در يك تعداد مساوی مردان و زنانمتاهل ، عدهٔ بیوه ها نسبت به مردان زن مرده ، بیشتر میباشد ، قطع نظراز اینکه از نقطهٔ نظر روح شناسی ، زنها نسبت بمردها زیاده تر استعداد تحملتنهائی و بیوگی را دارند . زیرا مردان زن مرده ، یا با قسام مختلف تلفمیشوند و یا دوباره تاهل اختیار میکنند . این را هم باید اضافه کرد کهدر زمرهٔ حیوانات انسان از همه بیشتر عمر میکند . اما نمیدانیم علت آنچیست ؟ زیرا تا امروز هيچ يك رابطهٔ ما بین طول عمر و كدام يكی از كوايفعلم الحیاتی کشف نشده است . و نیز اطلاع نداریم که بچه سبب ، زاغطوطی ، و بعضی ماهی ها و غیره بیش از سائر حیوانات زیست کرده ،عمرشان تا صد سال هم میرسد ؟ بالمقابل معلوم میشود که هر عمر از خوديك نوع امراض و عوارض دارد كه بيك قسمت از اعضاء مختص استمثلا اطفال از امراض روده و معده میمیرند ، جوانان بیشتر از ناخوشی شش۲۲۹( صفحه ۳۰ ) کابل ( شماره سوم )تلف میشوند و بالاخره پیران از اثر امراض قلبی سرد و چار مرگ میگردند.این ملاحظات که ( ژان روستان ) طبیب و عالم معروف فرانسوی در کتاب خود موسوم به ( از جوان تا پیر ) آن را تلخیص نموده ، اگرچه نسبت به رفتار پیری اطلاعات سودمندی را ارائه میکند ، اما نه تاریخ آن را روشن میسازد و نه عللش را نشان میدهد. پس باید به بینیم که حکمت امروزه ، درین زمینه ، چه معلوماتی را بما ارائه مینماید ؟تجارب مختلفه مخصوصاً تحقیقات ( الکسی کارل ) و ( ای - ایچ ایبلنگ ) که هر دو نفر از اطبای مشهورند ، يك خاصيت عجيب انساج بدن را روشن ساخته است. هر گاه ، انسان تکه های دل ، جگر ، شبکه چشم ، پرده سوراخ بینی ، غده زائده وغیره را مورد مطالعه قرار داده ، در يك محل مخصوصه بگذارد ، اشیای مزبور فنا ناپذیر ثابت میگردد. از این تجربه انساجی معلوم میشود که « مسئله مرگ تنها مربوط به خرابی (سلول ) (۱) ها نبوده مردن يك كیفت اجتماعی یعنی بسته به نقصان مجموعی اعضاء بدن میباشد . »بنابران ، چون زندگی اساساً در اجتماع فنا پذیر عناصر فنا ناپذیر مضمر است ، پس حرکات عمر بسته به قوی شدن یا ضعیف گردیدن اجتماع ( ۱ ) سلول اجزای خردی که بدن از آن تشکیل یافته .۲۳۰( صفحهٔ ۴۱ )پیری چیست( سال ششم )عضوی مزبور میباشد . ( هربرت سپنسر ) طبیب تجربه پسند انگلیس ، که نظریهٔ اجتماعی خود را بروی يك تشبیه قرار داده ، جوامع بشری را با ابدان انسانی مقایسه کرده است . ما از نقطهٔ مقابل داخل موضوع شده برای روشن ساختن مطلب خود ، ابدان انسانی را بمنزلهٔ جوامع قبول میکنیم و می بینیم که جوانی يك جامعه ( و یا بقرار تشبیه ما جوانی يك بدن ) مربوط به انضباط ، انتظام ، ارتباط و پیوستگی افراد آن میباشد در جوانی انتظام بحد کمال موجود بوده ، با لمقابل پیری شروع بی نظمی است .از اینقرار معلوم میشود که برای معالجهٔ این بی نظمی و اقدام به تجدید جوانی انسانها که از ازل تمام دنیا آرزوی آنرا دارد ، شناختن علل بی نظمی مزبور کفایت میکند ( دیکارت ) فیلسوف مشهور ، در قرن ۱۷ بفکر افتاده بود که تفکرات و قوای فلسفی خود را بطور مصنوعی تمدید بدهد . چنانچه در یکی از مکاتیب خود بنام « هیوگنس » نوشته بود « موهای سفیدی که به آمدن عجله دارد ، مرا خبردار میسازد که دیگر هیچ مطالعه نکنم مگر وسائل به تعویق انداختن موهای مزبور را و حال فقط بهمین کار اشتغال دارم ... » ! گرچه دیکارت درین موضوع هم بمثل بسا موضوعات دیگری که دست زده بود کامیاب نشد ، اما حق ابتکار او درین رشته ثابت است و ( مچینكوف ) هم که چندی بعد درین راه صرف مساعی۲۴۱( صفحه ۳۲ )کابل( شمارهٔ سوم )کرد در واقع پیروی افکار دیکارت رای نمود . مسئله درین نیست که مدتزندگانی را باید تمدید داد ، بلکه لازم است بمقابل وقت وضعف سلولهاوانساج که عبارت از پیری باشد، مبارزه بعمل آورده شود . و همینمبارزه باید برای رسیدن بمقصد کفایت بکند . زیرا ( بیشا ) عالم مشهورزندگی را بقرار ذیل تعریف نموده است :« زندگی مجموع قوائی است که بمقابل مرگ مقاومت میکند » پسباید کشف کرد که مرگ چگونه برضد ما عملیات مینماید ؟اولتر ازهمه ، لازم است ازخود بپرسیم که آیا درین اجتماع شدید ،که حیات یك بدن را تشکیل میدهد، خود همین اصول اقتداریکه مسبباجتماع مذکور میباشد، درجریان عمل يك قسم تغیری را در محیط داخلیویا بعبارت دیگر يك نوع تسمیم خود بخودی را بواسطهٔ خود محصو لاتعملیات مزبور ، در محیط داخلی فوق الذکر بوجود نمی آورد ؟سپس ، باید خاصیت ترشحی آن غددی را مورد مطالعه قرار داد کهموادی موسوم به (هور مون ) از آن ها ترشح کرده به تمام جهازات وجودمنتشر می شود و تاثیر فوق العاده بر موازنه حیات دارد هر کس عملیات معروف« پیوند زدن » را شنیده خواهد بود : وقتیکه مواد ترشحی مزبور در يك۲۲۲( صفحه ۳۳ )پیری چیست( سال ششم )بدن کمبود شد، آن بدن پیر میشود. وهرگاه کمبودی مزبور بطریقمصنوعی تلافی کرده شد، بدن فوق الذکر سر از نوجوان میگردد. امابرای چه مدتی ؟ تمام مسئله در همینجا است: ضد این واقعه نیز امکان دارد.یعنی ممکن است بعضی اوقات در بدن مواد مخصوصه مذکور از اندازه لازمهاضافه تر شود: اگر این وضعیت دوام بکند، دیری نخواهد گذشت کههمان مواد بيك دوای طبی تبدیل خواهد یافت. و همچنانکه اکثر اوقاتلازم میشود، مقدار کمبود (هورمونها) به بدن داخل کرده شود، همانقسمممکن بعضاً، کم کردن آن هم مفید واقع گردد. و نیز بعضی تصور میکنندکه طول عمر زنها (نسبت به مردها) که در بالا بآن اشاره کردیم،بسته به همین است که زنها نسبت به مردها کمتر احتیاج به صرف کردنترشحات غدوی دارند.در حقیقت، تحقیقات امروزه دانشمندان علم زندگانی (بیولوژی) نیزدر همین دو رشته فوق متوجه میباشد: چنانچه دسته اولی نظریه دارد کهجسم انسان را بوسائل ممکنه طوری مجهز باید ساخت که در آینده سمومعمر بآن صدمه رسانده نتواند و آن را اصول تولید معافیت و ترزیق خون«سیرولوژی» میگویند و دسته دومی سعی مینماید که برای جسم قوای جدیدیتهیه بکند (و آنرا اصول تقویه غدد «آندوکرینولوژی» مینامند).۴۳۳( صفحه ٣٤ )کابل( شماره سوم )از این تشریحات علمی که از نقطهٔ نظر علم حیات راجع به رفتار ضعف پیری داده شد ، میتوان يك كیفیت روحی بسیار مهمی را استخراج کرد که ارزش و اهمیت معنوی عمر از آن بخوبی روشن میشود :اگر بنظر دقت دیده شود نوع بشر خاصیت عجیبی را از خود نشان میدهد که در دیگر حیوانات نظیر آن را هرگز نمیتوان یافت و آن اینست که تکامل عضوی (جسمانی) انسان با تکامل فکری او بطور موازی نمیباشد چنانچه حتی در موقعیکه جسم پیر میشود ، دماغ ، هنوز خود را تقویه و کسب انشراح میکند. مثلا موهای سفید دیکارت اگر چه اسباب اضطراب او شده بود اما بفکر او صدمه نرسانده و مانع فعالیت آن نشده بود. حتی عمر بعضی خصائص و بعضی قوائی را با خود میآورد و انسان را دارای آن میسازد که مخصوص خودش است و پیش از رسیدن همان دوره معین (عمر) گاهی انسان مالك آن شده نمیتواند مثل : ثروت ، احاطه ، قوت عقل ، وسعت معلومات ، اطمینان در محاکمه وغیره . باید دانست که بعضی جوامع ابتدائی که در شکار و جنگ فقط قوای جسمانی را موثر میشناختند، پیر مردان را از سبب قوه کم و بتحلیل رسیده شان ، بیفائده تصور میکردند. بر خلاف بعضی جوامع دیگر ، که آنها هم ابتدائی ، ولی نسبت بجوامع فوق الذکر هوشیارتر بودند ، پیران٣٢٤( صفحه ٣٥ ) پیری چیست ( سال ششم )را احترام میکردند، و آنها را بمنزله مجسمه های عقل و تجربه زندگی میدانستند و هادی خویش قرار میدادند . راجع به جوامع جدیده باید ملتفتبود که جوامع امروزه هیچ مجاز نیستند که از قیمت ممتازه و استفاده بینظیری که از پیران گرفته میشود ، انکار نمایند بلکه همه جوامع را لازماست این طبقه را که مورد تجارب وقائع بشری واقع شده و باقوت فکریوارد مرحله عقل و ضبط نفس گردیده اند ، احترام بگذارند : مثل سقراطافلاطون ، ارشمید ، بوعلی ، تیسین ، سعدی ، سنائی ، خوشحال خانوطواط ، فردوسی ، میکل آنژ، نیوتن ، بوفون ، کانت ، ولتر ، هوگو، وغیره مردان بزرگ و معمر که نبوغ و افتخارات شان نیز مرهون عمردراز آنها میباشد.شاید تذکار این حقیقت مهم تاریخی وعلم الحیاتی در چنین عصری که انسانهاخود را بدرستی نمیشناسند و در میان جوش و خروش و جنبش زندگی جدیدمی خواهند ، نظام طبیعی و ارزش اشیا را منقلب سازند ، بی فائده نباشد .درست است که نبوغ ( مخصوصا در فنون ) همچنانکه در پیری بوجودآمده میتواند در جوانی هم امکان دارد لیکن نبوغ يك چیز استثنائی بودهو حقیقت اینست که فنون با وجود پیشرفت روزافزون خود ، روز بروز٢٣٥( سنة ٢٦ ) کابل ( شمارۀ سوم )بیشتر محتاج به تجربه و معلومات نسبت به خود و عالم میباشد. و نیز واضح است که ترقی و پیچیدگی فنون عملی و افزونی معلومات در هر علم، روز بروز تهیۀ طولانی تری را ایجاب و موفقیت مبتدیان را به ایجادات تقریبا ناممکن میگرداند . پس هر قدر که علوم و فنون ترقی میکند این امتیاز فکری پیران هم بزرگتر شده میرود . و شاید دیری نخواهد گذشت که دراز ترین عمر هم برای ایجاد چیز های تازه و اجرای عملیات اختراعی کفایت نخواهد کرد .سعی و عملتا قید حیات کار می باید کرد سعی و عمل اختیار می باید کرداز تنبلی که مردنش باید گفت گر عقل بود كنار باید کردمستغنی مرحوم٢٣٦چراغ مسی مخطّط بخط کوفی که از يك مغارۀ واقع در سه کوه مربوط علاقۀ سر پلدستیاب شده و به موزۀ مزار شریف موجود است .چراغ چودنی مشبک صنعت ریخته گری قرن ۱۰ هجری در موزۀ مزار شریف .مقدمه در تاریخ اسیای وسطی-۱-ترجمه جناب محمد قدیر خان ترکیکنفرانس بایان آفت خانم .بایان آفت معلم تاریخ فاکولته تاریخ و جغرافیه تورکیه در محضر اعضای کنگرهتاریخ تورکیه کنفرانسی ایراد نموده بود که بواسطهٔ ارتباط آن با تاریخ قدیم مملکت ماکنفرانس مذکور را توجه نمودیم و چون لازم بود مؤاخذیکه آفت میذ کوردر ذیل ستون های هر بحث نشان داده است هم نشان میدادیم ولی ضیق صفحهمقاله ما را ازین مأمول ما باز داشت ؛ تصور میکنیم هم چنان که آفت خانم در تدویناین کنفرانس زحمات زیادی را بر خود هموار نموده بهمان اندازه مطالعه آن جهتاطلاع از قدیم ترین دوره های آسیای وسطی مفید خواهد بود . محمد قدیر تورکیخانم های محترمه و آقایان محترم !در صفحات اولیه کتب تاریخیکه ما آن را در مدارس میخوانیم ! و این بحثیکه بچشم ما بر میخوردچگونه گی مرور ایام و قرونی است که از عمر این کره خاکی سپری شده است ؛ این مسئله ما را وادار میکندکه از اولین مرحله زنده گی بشر واولین طبقه انسانی واولین جائیکه برای نخستین بار مسکن بشریتبوده است اطلاع داشته باشیم و تفحص درین زمینه به مرتبهٔ اول ایجاب میکند که از زنده گانیو تاریخ تکامل زمین تا وصول آن بحال کرویت هم اطلاعی بگیریم زیرا چون حیات انسانیمربوط به خاك ، آب ، هوا و . . . است لہٰذا تا زمانیکه از ماهیت کرویت زمین و ادواری را کهزمین بسوی تکامل پیموده و باین حال واصل شده است دارای يك سلسله معلومات علمی نباشیممعلومات تاریخی ما از اساس خراب بوده بالنتيجه فوائد متصوره ازان گرفته نمی شود .من بر حسب ایجاب و مساعدت وقت از تفرعات سائرهٔ ادوار تکامل زمین صرف نظر کردهصرف خواستم بهمان نکات وواقعاتی اشاره کنم که پس از کرویت زمین در سطح آن رو داده استوگمان دارم همین نکاتی که من در پائین بآن اشاره میکنم برای فهمیدن بعضی مسائل معضلهٔ تاریخ راه هایسهل تری را نشانمان خواهد داد .۲۳۷( صفحه ۳۸ )کابل( شمارة سوم )رفقا ! معلوم است که ژه ئولوك ها (علمای طبقات الارض) تاریخ زمین را به پنج دورة بزرگی که یکی آن از دیگرش بکلی مختلف است ارجاع میکنند و قدیم ترین آن دوره (Aroheeme) است و در همین دوره است که بعضی از قطعات خاک از آب برآمده اولین قطعات خشکه را بوجود آورد و امتداد این دوره را میتوان صدها ملیون سال تخمین کرد و ادواریکه بعد از ین دوره رونما شد عبارت از ادوار ذیل است :دورة اول Primaire است ضخامت قشر زمین درین دوره باندازۀ ۳۰ کیلومتر بوده است و در ظرف ۱۵ یا ۲۰ ملیون سال این قشر تشکیل نموده است .دورة دوم Secondaire است درین دوره قشر زمین ۶ کیلومتر برعلاوة ضخامت اولیه ضخیم شده و این مقدار ضخامت مدت ٤ ملیون سال را فراگرفته است .دورة سوم Tertiaire میباشد درین دوره ضخامت خاک زیاده از ٤ کیلومتر نبوده و در مدت دو یا سه ملیون سال بوجود آمده است .دورة چهارم همین دوره است که اکنون ما دران زیست داریم قشر خاكیكه مخصوص این دوره است بضخامت دوصد متره يك طبقه ممتاز و علیحده را تشکیل میدهد و کمترین مدتی که باید در تشکل این طبقه گذشته باشد ۱۰۰۰۰۰ سال یا ١٢۵۰۰۰ سال خواهد بود .در دورة اول ماهی و دورة دوم يك نوع حیوانی که شبیه به خارپشتک بود و حیواناتی که در زمین خشک زیست کرده میتوانند و در دورة سوم مرغ ها و حیوانات پستان دار را ( خدای خالق ) خلق و در دورة چهارم انسان را خلق فرمود اما درقسمت اینکه از كدام وقت باین طرف زمین قابل حیات بوده تاریخ زندگانی ازان زمان آغاز میگردد ؟ آن براحتی از روی تخمین هم نمیشود معلوم کرد و صرف چیزیکه در دست داریم و بوسیله آن میخواهیم در تعیین این موضوع لاینحل داخل عمل گردیم هما نا علوم فزيك و شیمی است . . . . . . . .در بالا گفتیم که انسان در دورة چهارم در سطح زمین اظهار وجود کردوا گرچه دراعماق خاك هائيكه متعلق به دورة سوم است هم آثاری از فسیله های انسانی دیده میشود ولی نباید بآن ها از نقطة تاریخ اعتبار داد زیرا تا کنون هویت و ماهیت آن فسیله ها در دنیای علم مشکوک میباشد و رویهمرفته ما تاریخ حیات انسان را از دورة چهارم میتوانیم قبول کنیم و ازان دوره تا کنون که از حیات انسان ها سپری می شود نظر به آثار حجری و فلزی که از زیر خاک ها پیدا می شود میتوانیم دوره های زندگانی انسان ها را بادوار مختلفی تقسیم کنیم و علمائیکه درین زمینه تحقیقات دارند این ادوار را بدوره های ( حجر عادی ، حجر ظریفه ، معادن ) تقسیم مینمایند . و علمای دسته دیگر یکه مخالف علمای فوق بوده در تحقیقات خودشان که درین زمینه از اصول های دیگری کار میگیرند میگویند چون انسان ها از دورة چهارم باین طرف همیشه تغییر زندگانی داده حیات ایشان آمیخته با يك سلسله تفرعات است لهذا به دسته بندی های ذیل منقسم شده اند :۲۴۸( صفحه ۳۹ ) مقدمه در تاریخ آسای وسطی ( سال ششم )۱ : - دوره حجری قدیم .۲ : - دوره حجری متوسط .۳ : - دوره حجری ظریفه .٤ : - دوره معادن .هر کدامی از ین دوره ها به نسبت همان جاهائیکه آثار مربوط باین ادوار کشف گردیدهاست در تحت اسمای مختلف به طبقات علیحده علیحده یاد می شود مثلاً از آثار یکه متعلق با د وارفوق در جاهای مختلفی پیدا می شود بصورت مقایسه معلوم میکنند که مسکن اصلی فلان نوع انساندر کدام جا بوده و از کجا به کجا مهاجرت و به کدام کدام سر زمین ها استیلا وقبضه کرده اند .در ین جا اجازه بدهید بصورت معترضه عرض کنم که در اثنای امتداد دوره چهارم در سواحلابحار و مجاری نهر ها تغیرات فاحشی رو نما و مناطق منجمده که در هر حصهٔ دنیا وجود داشت با تغیراتو تحولات مهمی از قبیل وسعت و محدودیت دست بگریبان شد ، و از ین جا است که علما بطور عمومیدر تاریخ حیات زمین چهار دوره انجماد را قبول کرده میگویند ، طور یکه این چهار دوره عبارت ازادوار طویل ولا ینقطع زمستان بوده هم چنان در فاصله هر کدام آن بهارهای طویلیگذشته است .خانم ها ، آقایون ! در اخیر همان ادوار یکه در بالا عرض کردم یعنی در دوره معادن برخی ازطبقات انسانی خواندن و نوشتن را کشف کرده بدان وسیله در پله های مختلف تمدن چندین پله رابه نسبت انسان های دیگر بالا رفتند و همین ایجاد خط و کتابت است که زندگانی کتله های بشری رابدو صفحهٔ مهمی جدا میکند از قبیل دوره قبل از تاریخ (پره هستوری) و دوره تاریخی .رفقا ! البته میدانیم که تاریخ عبارت از تحقیق ادوار زندگانی انسان هائی است که از وقت ایجادکتابت و باقی گذاشتن اثرات تحریری آن ها تا کنون جمع و تدوین گردیده است اما دورهماقبل التاریخ دوره تحقیق و تتبع حیات انسان ها نست که در دوره های بیحد وحساب زیست نمودهاثر تحریری بجا باقی نگذاشته اند .رفقا ! بعضی منطقه های زمین وجود دارد که مسکونین آن مناطق ٦ یا ده هزار سالقبل خط نوشتن را یاد داشتند و باز هم در همین کره زمین بعضی از قطعات هم موجودبود که اهالی آن تا ٣ - ٢ هزار سال قبل ازین از دانستن الف با محروم بودهدوره ما قبل التاریخ را طی نکرده بودند و این مناطق هما نا مناطق غربی اروپا بوده است وحتی امروزهم در همینزمینی که مازندگانی داریم بعضی ازقبائلی یافت میشوند که تا کنون ازنعمت کتابت محرومبوده ظلمت دوره قبل التاریخ را صبح نکرده اند .٢٣٩صفحه ٤٠ کابل (شماره سوم)همکارانم ! همانطوریکه تاریخ توأم با جغرافیا به پیش میرود همچنان برای معلوم کردن ادوار ماقبل التاریخ تساند و تعاونی که جغرافیا به مورخین مینماید بسیار اهمیت دارد چه وقتی ما میخواهیم بفهمیم که طرز توزیع واسکان و اختلاط طبقات بشر در روی زمین چطور بوده است در ان صورت بما لازم می افتد تا بدانیم که سطح زمین چه نوع بوده دارای چه شکلی است ؟ معلوم است که در دورهٔ اول طبقات الارضی قسمت های خشکه و آب روی زمین بهمین شکل امروزه نبوده است چه در ادوار مابعدیکه دورهٔ اول را تعقیب کرد در کره زمین تغیرات و تبدلاتی رو داد که بکلی شکل آن را عوض کرد و روی زمین پیوسته از يك شکل به شکل دیگری منقلب شد تا اینکه نوبت بدورهٔ چهارم رسید در دورهٔ چهارم کره زمین شکلی اختیار کرد که کمابیش شبیه بشکل امروزه بوده است با اینهم در بعضی از قطعات مناظر طبیعی و شرائط حیاتیه با مناظر و شرائط امروزه تفاوت زیادی داشت و بعضی از قطعات به نسبت قطعات امروزه از نقطهٔ نظر طبیعی و شرائط معیشت بدرجات بهتر بوده مثلاً به بینیم که درین ادوار اوضاع ییلاقات آسیای وسطی چطور بوده است ؟ این سرزمین از شرق شمالی مستقیماً بطرف غرب جنوبی که عبارت از مناطق آلتای و جبال تانری ، نقاط مرتفعه و ییلاقات پامیر باشد از بحر محیط هندی از همه اولتر سر بر آورده سطح خشکه را تشکیل داده بودند و حتی طوریکه علمای جغرافیه مدعی میباشند در انتهای شمالی همین سلسله قطعهٔ وجود دارد که علمای جغرافیا آن را (قطعه آنگارا) مینامند بآبهای سایلین که در همان منطقه میباشد در دورهٔ اول طبقات الارض باهوا و آفات متماس بوده است : و سلسله همالیا که بطرف شرق و غرب پامیر امتداد مییابد و مرتفع ترین قلهٔ دنیا است مستور با طبقات ضخیم یخ بوده است و شعبه های دیگر آن که سرر است بطرف غرب امتداد می یابد از قبیل جبال : «هندو کش» «آلبرز ، قفقاز و . . . . همچنان بوده است .سلسله اورال که در قسمت سلسله آلتای واقع است حدودی بود برای سد کردن دریاهای منجمده ی که تمام مملکت روسیهٔ امروزه را با قطعات خشکهٔ شمالی اروپا مستور مینمود .به شرق ییلاقات التای - پامیر و قسمت های غربی آن مخصوصاً باید اشاره کرده بحری که دران وقت در توران وجود داشت از دامنه های جبال التای مستقیماً بطرف غرب رفته بعد از انکه بحیره های خزر و آرال را با خود مزج میکرد بذریعهٔ بوغازی که مجرای آن را بسوی بحیره سیاه تشکیل میداد با بحیرهٔ میآمیخت و این بحر بساحل شمال خود با منطقه های وسیع منجمده همیشه متماس بوده و در سواحل جنوب خود به تپه های یخیکه در جبال قفقاز بوده انتها مییافت .بحیرهٔ سفید یا بحرالروم بهمین شکلی که اکنون میباشد نبوده است بلکه عبارت از دو بحیرهٔ کوچکی بود که بعد از يك مقدار مسافهٔ خشکه وقوع داشتند، ایتالیای امروزه و جزیرهٔ سیسیل بخشکهٔ افریقا اتصال داشت ، اسپانیه هم در قسمت انتهای خود با قطعهٔ افریقا وصل میشد : جزیرهٔ نمای عربستان هم با افریقا ارتباط داشت ، جبال آلپ و پیر نه در زیر طبقات ضخیم یخ مستور بود و هندوستان بواسطه اتصال رودهای سند و گنگ از قطعه آسیا بکلی مجزا بوده قطعهٔ علیحده را تشکیل داده بود .٧٤٠( صفحه ٤١ ) مقدمه در تاریخ آسیای وسطی ( سال ششم )رفقا ! اینك كه بحث ما در این جا رسید میخواهیم فعلا در اطراف مهد اولیه انسان ها و انسانیتبحث كنیم :درین خصوص به عقیده من لازم است دو نكته را از هم جدا كرد و این دونكته عبارت ازیناست كه به عقیده من از جمله ( گهواره انسان ) و ( گهواره انسانیت یعنی مهد مدنیت عالی ) نبایدمفهوم واحدی گرفت و ازین جاست كه لازم میافتد در تشریح این دو جمله قدری توقفو درنگ كنیم :در تحقیقات تاریخ دو دسته از علما وجود دارند كه یكدسته آن ها طرفدار وحدت نژادانسانی و دسته دیگر مدافع كثرت نژاد انسان میباشند و چون كثرت انسان نگارش تاریخ رابرهم میزند و دور از عقل ومنطق است لهذا ما هم به همان نظریه كه انسان ها را از یك منشاءمیدانند اتكا نموده به مباحث خود ادامه میدهیم :وقتی انسان به وثائق تاریخ خیره میشود باین نتیجه میرسد كه مهد كولتور ( تمدن وممیزات مدنیتقومی ) عالی آسیای وسطی است و ازین كه هر قویكه میخواهد ملیت خود را بزرگ نشان بدهداجداد خود را در زمره مهاجرین سكنه اهلی آسیا حساب میكنند مثلا هانری مارتین كه از علمایزبده تاریخ فرانسه است در تاریخ چنین فرانسه مینویسد : « اجداد ما گول ها اول در آسیای وسطی در جائیكهموسوم به آری است سكونت داشتند » ( درین جا خانم مذكور عیناً جمله فرانسه كتاب راهم ذكر كرده است ) .رفقا ! بعد از ین لازم است به تیپ های مختلف انسانها كه در روی زمین دیده شدهواز یك جا بجای دیگر پراگنده شده اند اشاره بنمائیم :بعد از دوره اول حجر در خشكی های تمام دنیا خصوصاً در قطعات خشكۀ دنیای قدیم چنانفهمیده می شود كه حیوانی زنده گانی میكرد كه با نسان خیلی شبیه بود مثلا در اروپا حیوانیزیست داشتند كه بنام ( Neandertal ) یاد شده خالی از اوصاف انسانیت بودند . در دوره اخیرادوار حجر در روی زمین انموذج های مختلفی از انسان ها دیده میشوند این نمونه های انسانیكه در افریقا و حصص جنوبی آسیا و تمام اروپا پراگنده بودند بعد از كمی تغیر و تفاوت بطورعمومی از دسته انسان های ( Dolikosefal یعنی صاحب جمجمه طویل بودند ) و این طایفهحیوان پس از مدتی سواحل جنوبی و غربی افریقا را گردش كرده تماممناطق اروپا را كه قابل سكونت و زندگانی بوده اشغال نمودند و همین انسانها بودند كه مدنیت حجر عادی را در اروپا ترویج داده بقایای آن تا كنون در ان جا دیده٢٤١(صفحه ٤٢)کابل(شماره سوم)می شود و چون این انسان ها در تمام حصص دنیا گردش کرده هر جا را که قابل اسکان می یافتند سكونت اختيار میکردند ولی جائیکه از ایشان مصئون مانده و آن ها نتوانستند بنا بر شرائط صعب و دشوار جغرافيائی بدان جا راه یا بند آسیای وسطی بوده است؛ ازین جهت است که مسکو نین نقاط مرتفعه آسیای وسطی يك نژاد خالص و باکری داشته با اوصاف عالية بشری که داشتند از انسانهای مذکوره بالا پیشتر مدنیتهای ادوار مختلفه حجری را طی و بتمدن معادن واصل شدند و غیر ازین هم این قوم بر خلاف قوم وحشی اروپائی اصول زرع حبوبات را هم یاد داشته طرز اهلی نمودن حیوانات نیز میدانستند این انسان هائیکه در آسیای وسطی زیست نموده در مراحل تمدن باین مرتبه رفیعی نائل شده بودند بزيان علم تیپ (Brakisefal ) يعنی ( دارای جمجمه کوتاه ) نامیده میشوند .رفقا از تفصيلات بالا البته میتوانیم نتیجه بگیریم که بشریت در ابتدا بد و نژاد بزرگی تفریق شده بودند که آن دو نژاد عبارت از تیپ ( جمجمه طویلها ) و (جمجمه قصيرها ) میباشد و بعد از آنکه این دو نژاد با هم در آمیختند نژادهای متوسط دیگری ظهور کردند.رنگ نمیتواند معیاری برای تفریق نژادها از هم دیگر شود چه رنگ چیزی است که رفته رفته در تحت تأثیر اقلیم تغیر میکند و نیز وقتی یکی از نژادها مسکن خود را مبدل نموده و با قوام دیگر اختلاط پیدا و یا با قوام دیگر مناسبات دینی، سیاسی و امثال آنها پیدا میکنند السنة آن ها هم مبدل میشود. ( باقیدارد)٢٤٢غازکامل حربیصفات ، خواص ، استعمال آنالمقتطف مصر از مجلهٔ علمی سنتفيك امريكانترجمهٔ جناب غلام جیلانی خان جلالیدر جدول مواد زهر دار که علمای شیمی انرا میشناسند صد ها مرکبات سامه ثبت شده ولیاز انجمله مواد یکی بتوان آنرا در جنگ استعمال نمود پیش از انکه بانگشتان دست شمرده شودوجود ندارد ، عامهٔ مردم بر خلاف این عقیده بوده دفعتاً نمیتوانند این سخن را تصدیق کنند .زیرا نشریات جرائد غیر علمی و محفوظات وزارتخانه های مختلفه حرب و انواع غازات مضره کهقوماندان های جنگ در ایامیکه حرب نزديك میشود بکار خانه ها فرمایش میدهند و بعد از ترکیبانرا در میدانهای مشق معاینه میکنند ، کثرت وجود آنطور مواد سامه را در اذهان عامه راسخساخته است . اما حقایق تماماً بغلطی عقاید عوام حکم میکند ، گرچه ایجاد نفس مواد مذکوراشکال ندارد لکن اضافه کردن مادهٔ شیمی قوی را در مواد قابل استعمال حرب کار آسانینبوده علاوه اجتماع تمام صفات و خواصیکه آنرا قابل استعمال حرب ساخته بتواند خیلیدشوار است ، ماده شیمی حربی نه تنها لازم است که زهر دار و سهل الانتشار در هوا و مهیجپرده های چشم ، اعصاب و ... باشد بلکه حتمی است که دارای خواص شیمی و طبیعی معینی بودهنیز از حیث ترکیب و نقل دادن و کمی مخارج بآسانی تهیه شده بتواند .باین حیث در یافت چنان مادهٔ شیمی که شامل تمام این مزایا باشد کار بزرگ و موفقیتبآن تقریباً متعذر است ازین رو تا کنون در عالم مادهٔ شیمی کامل حربی بوجود نه آمدهو ممکن است ابداً هم موجود نشود .بعد از همان چهار سالیکه در حرب عمومی از ۱۹۱۵ – ۱۹۱۹ غازات حربی استعمالشد در انجام جنگ که دوباره معاملات علمی حرب بوضعیت نخستین خود یعنی زمان امن و سلمعودت کرد علمای شیمی ۳۰۰۰ ماده را به نهایت تعمق دریافت نموده استعمال و عدم استعمالآنرا در میدانهای جنگ مورد بحث و تجربه قرار داده اند اما طور یکه معلوم شد از انجملهتنها سی ماده قابل کار و ده یا پانزده ماده را میتوان بصورت وسیع تری استعمال نمود .کسانیکه درین بحث و تتبع شمولیت داشتند از بزرگترین علمای شیمی عالم بودند و ملل جهان٢٤٣( صفحه ٤٤ )کابل( شمارهٔ سوم )هم در ترغیب و تشویق آنها راجع به تکمیل این زمینه انواع كمك و معاونت نمودند ، در نتیجهگر چه جراید عالم صورت استنباط غاز کامل حربی را بآب و تاب مخصوصی نشر کردند ولی حقیقتنه چنان بود که آنها مینوشتند یا نشان میدادند زیرا از روی تحقیقات ثابت شد موادیکه موردبحث و تتبع علما قرار یافته بود و جراید بآن اشاره مینمود عبارت از همان مواد مهملی بود که قبلاز حرب هم مورد بحث علما قرار داشته هیچ کدام آن دارای همان صفات و خواص اساسینبود که آنرا بتوان مادهٔ شیمی کامل حربی گفت .درینجا قبل ازانکه برای خواننده ممیزات مهم مواد شیمی حربی را تعریف کنم از تشریحطبیعت غاز حربی ناگزیریم :اولاً از خطاهای فنی است که این طایفه مواد را تنها « بغازات زهر دار » موسوم نموده وبهمین قدر اکتفا میورزند چه اکثریت موادیکه در جنگ استعمال میشود بطور مساویانه یا مائعسیال میباشند یا جامد که هر کدام در هوا بوسائل مختلفه منتشر گردیده بعض آنها را در بم ها ومواد منفجره گذاشته هر یک از جامد و مائع مذکور بصورت قطرهای خوردی در هوا پراگندهمیشود و برخی از جوامد بوسیله حرارت صعود نموده بخار لطیفی ازان بوجود میآید و بعض ازانهادر طیارات حمل شده از فضا بروی زمین پاش داده میشود باین باعث در روی زمین ابر لطیفی راتشکیل میدهد چنانکه غالب اینگونه موادیکه از طیارات جانب زمین پرتاب میگردد مائع میباشدهکذا بهمین طریق جوامد خورد کرده شده را هم میتوان استعمال کرد ، آنچه از مواد مذکورطبعاً بهوا صعود مینمایند آنرا اکثر در استوانه ها محکم نموده در زمان حاجت سوراخ استوانهرا گشوده از انتشار آن جان ابرهای تشکیل میشود که بالای باد حرکت میکند ، این اقساماز مواد مزبور که ما آنرا بنام غازات زهردار یا غازات حربی یا مواد شیمی حربی مینامیم تماماًموادی است که باثر فعالیت طبیعی خود در جسم تاثیر بدی نموده علاوتاً حجاب کثیف دود رامهیا داشته مخصوصاً مواد و ذخایر حربی را میسوزاند .ولی باید فهمید در حالیکه دریافت چنان ماده شیمی که در جنگ استعمال شود حتمی باشدالبته از همه پیشتر لازم است که مادهٔ مزبور از جنبه عسکریت مفید هم باشد بلکه ضرور است کهاین مادهٔ عسکری نظر بدیگر مواد معروف حربی و اسلحه متداول بهتر بوده زیاده تر کار دادهبتواند ، ازین حیث مواد شیمی حربی از نقطهٔ نظر مفاد عسکری بانواع تقسیم میشود مثلاً بعضاز آنها بغرض هلاك دشمن و بر هم خوردن انتظام قشونی آن یا بغرض پوشاندن حرکات عسکراز نظر دشمن یا احراق و احداث آتش در مواد حربی خصم استعمال میگردد ، اما این تقسیمکافی نیست زیرا برخی از مواد فوق برای تحقیق مطالب بیشتر بعمل میآید مثلاً موادیکه بغرضتباهی دشمن استعمال میشود غرض آن حدوث مرگ معتادین یا شل شدن اعضا و اقلاً الزامضرورت انتقال افراد اردوی خصم است بشفاخانه ها ، و موادیکه برای برهم خوردن انتظامعسکر دشمن استعمال میشود مطلب آن ضعیف ساختن معنویات و حرکات حربی عساکر مقابل٢٤٤( صفحه ٤٥ ) غاز کامل حربی ( سال ششم )است که آنها را دفعتاً بپوشیدن ماسکه های ضد غاز مجبور میسازد. و مواد یکه بغرض تولید حجابکار فرموده میشود غرض آن ناکام ساختن وسایل کشف دشمن است که قوای کشاف مقابلنتواند حرکات قشون و محل انداخت بمباردمانها و پیشرفتهای عسکری را بخود معلوم کند. وقسماخیر آن عموماً برای تباهی ذخایر و مواد حربی اردوی مقابل استعمال میگردد .گذشته برین راجع بغاز ها تقسیم دیگری هم وجود دارد که باثر استعمال آن ها تا ثیرفسیولوجی در جسم بعمل میآید دران کیف وقتاً که بسبب آن مهیجات رثتین صورت گرفت در جهازتنفس هم اثر میکند ، مهم ترین و شدید ترین این نوع غاز ها فوسکین است .هکذا فعال ترین غازیکه بسبب استعمال آن مهیجات جلدیه بهم رسیده مواد قروح یا باعث فشار پوستوگوشت میگردد « غاز خردل » است بلکه سمیت این نوع غاز در پرده های چشم و جهاز تنفس همتاثیر بدی مینماید .نیز درجمله غازات اشك آور و مهیج پرده های چشم و ضعف باصره مهم ترین غاز « کلورواسیتو فینون » است همچنان فعال ترین غاز های مهیج پرده های دماغ که بسبب استعمال آن عطسه هایشدید ، دوران سر ، تب و ضعف ذهنی بهم میرسد غاز « دایفینل کلور و آرسین » میباشد .بالاخر مادر جمله غازات زهر دار مبهم ترین ماده که استعمال آن اعصاب را شل و مسموم میسازدغاز « ایدرو سيانك » را تصور میکنیم چنانچه غاز مذکور يك فعالیت تامه در جهاز تنفس هم تاثیر میکندواز همین قبیل است غاز اول اکسید کاربون که در خون داخل شده در بین خون و انتقال اکسیجنبه نسیج جسم حایل میگرد د .لاکن باید فهمید تا کنون دراثر تتبع علمای شیمی چنان يك وسيله بدست نیامده که عسا کربتوانند در جنگ چنان غازی را استعمال کنند که جهاز عصبی را مسموم نماید و یا در خون تاثیر کند ،بلی البته غاز « اول اکسید کاربون » با ثر انفجار بم های شدید موجب اتلاف بسیار افراد میگرددولی ما نمیتوانیم این قسم مقتولین را کشتگان حرب کیمیائی شمار کنیم .چون بمهای زهر دار بعد از فیر خطوط مستقیمی را می پیماید بنا بران هر گاه در خط مر می بکسیاصابت کند او را میکشد و الا مطلب را ایفا نکرده گاهی در هوا منتشر میشود و گاهی در پستی هاپرا کنده شده اثر فعلی آن بالای ساحتهای بزرگ زمین از هم متلاشی و بهدر می رود .غاز حربی بعد از انکه از استوانه ها خارج و پراگنده میشود از حیث دوام تا ثیر وعدم دوام آنباهم فرق دارد مثلاً همان غازیکه اثر و سمیت آن بعد از انفجار در حالیکه سرعت باد عادی باشد ده دقیقهدر هوا باقی مانده بتواند انرا غاز غیر دایم الاثر میگویند Nou-Persistent وغازیکه اثر فعلی٣٤٥( صفحه ٤٦ )کابل( شماره سوم )آن بعد از انفجار تا چند ساعت دوام میکند انرا غاز مستمر الا ثر مینامند Persistent لهذا غاز فو سکینمثالی است از نوع اول که بعد از انفجار بصورت بخار همراه بادها متلاشی میگر دد اما غاز خر دلاز قسم غاز مستمر الا ثر است که فعالیت آن بعد از انفجار ساعتها بلکه روز ها هم میتوان باقی ماند .این صفت از چنان او صافی است که علما در مورد بحث از مواد شیمی حربی اهمیت بزرگی رابرای آن قایلند .از نگارش فوق معلوم شد که مباحث علمی در اطراف غاز کامل حربی باعتبار عسکری ، فسیو لوجی ،طبیعی و کیمیائی تا هنوز محدود است ، علاوه از نقطه نظر اقتصاد ایجاد چنین غاز یکه کامل باشدو ساخت آن مخارج کمر شکنی را ایجاب نماید از بوالهوسی است. درین مورد عجالة میباید ما از چنانغاز متوسطیکه دارای همان صفات لازمه بوده باشد که در غاز حربی ممکن است بحث کنیم زیراایجاد غاز کامل حربی فعلاً دشوار است لا کن این مشکل مانع این نیست که ما صفات آن را هم بیانکرده نتوانیم بلکه ممیزات غاز مذ کور را در ذیل برای این مقصد شرح میدهیم تا برایآینده کم از کم هدف کوشش علمای شیمی حر بی قرار گرفته بتواند .اول لازم است که غاز کامل حربی ولو مقدار کمی ازان در مقادیر کلان از هوا پرا گندهکرده شود فعال با شد . مطلب از مقدار قلیل آن درینمورد وجود اجزاء کمی است در ملیو نهااجزاء هوائی، زیرا هر گاه غاز مزبور با وجود ( کمی اجزاء ) در هوا فعال نباشد از جنبه عسکریتقابل استعمال نیست ، چه عدد استوا نا تیکه حامل غاز بوده و انتقال آن بخطوط اتش ممکن استمحدود میباشد بنا بران مقدار کمیکه از ان رها داده میشود باید از نقطه نظر عسکری طوری فعال باشدکه فوری دشمن را تباه یا نظام قشونی انرا برهم زند .دکتور رود لف هانسلیان شیمی دان معروف المانی معتقد است که در مو ضوع حرب شیمی غازفوسکین در اعضای تنفس در چشم چنان تهیج شدیدی را احداث میکند که اگر ٤ جزء آن ازصد جزء اونس ( ٠،٠٤ اونس ) در هزار مکعب قدم هوا خلط کرده شود بغرض تباهی دشمنکافی است بعبارة دیگر هر گاه يك جرء آن در صد جزء هوا ممزوج گردد ( ١٠٠٠٠٠/١ ) و یا ازآن هم کمتر باشد و انسان چند دقیقه پیهم انرا استنشاق کند باعث اتلاف میشود .اما غاز اشك آور ا گر چه مقدار آن در هوا از انداز های فوق کمتر هم باشد فعالت خود رااز دست نمیدهد .دکتور مذکور راجع بآن میگوید : وجود ٣ جزء از ده هزار جزء او نس ( ٠،٠٠٠٣ ) در هزارمکعب قدم هوا برای تهیج پرده ها و جریان اشك چشم کفایت میکند . از جمله این قسم غازاتهرگاه غاز موسوم به ( برو مبنز لسیانید ) بقدر سه دقیقه بانسان اصابت کند ولو مقدار آن٠٠٠٠،٨ در هزار مکعب قدم هوا مخلوط کرده شود در چشم چنان تاثیر درد ناکی بهم میرساند کهنهایت شدید میباشد . باین تقریب ما تصور میکنیم هر گاه يك اونس ounce از همین جنس غاز به٢٤٦( صفحه ٤٧ ) غاز کامل حربی ( سال ششم )ده هزار جزء قسمت شود و ازان هشت حصه را گرفته در هوای اطاق متوسطیکه دارای ده در ده قدم طول، ارتفاع عمق باشد رها گردد و فقط برای ٣ دقیقه انسان دران استاده شود در چشم خود چنان دردی شدیدی را احساس خواهد نمود که قابل تحمل نباشد، این نوع غاز گرچه مهلک نیست ولی انتشار آن عسکر را بعجله تمام به پوشیدن ماسکه ها مجبور می سازد بنا بران پوشیدن ماسکه ها انتظام عسکر را بر هم زده کفایتش را ضعیف میگرداند یعنی هرگاه برهم خوردن انتظام عسکر مقابل مطلوب باشد انتشار يك بم از غاز مذکور بغرض انجام مقصد کفایت میکند، بعض ملل که اهمیت فعالیت این غاز را از جنبه عسکری دانسته اند انها در هر بم مقدار کمی ازین غاز را می گذارند تا عند الحاجت انرا استعمال نمایند.غاز خردل همچنان شديد و مهلک است چنانکه هر گاه يك جرعه آن باختلاف ( ٠٠٠٦ و ٢ ، اونس ) در هزار مکعب قدم از هوا منتشر و استنشاق شود باعث اتلاف میگردد، هکذا وجود يك جزء آن در ١٤ مليون اجزاء هوائی برای تهیج پردهای چشم کافی است نیز هر گاه يك جزء آن در ده ملیون جزء هوا مخلوط گردد ممکن است استشمام آن موجب هلاك گردد، تا جائیکه دیده شده با وجود آنکه مقدار آن در هوای متصل زمین از يك جزء در ده ملیون جزء هوا کمتر بوده بعضی کسانیکه در زمین نشته اند بدون آنکه بوی آنرا بفهمند چون آثار آن در روی زمین وجود داشته پوست آنها را سوختانده است.این هم واضح شد که نخستین عامل فعالیت غاز وجود مقدار لازمی از ان است که با هوا خلط کرده شود و دومین عامل آن مدة تعرض انسان است که بآن پوره تماس نماید.صفت دومیکه میباید غاز کامل حربی دارای آن باشد نا کام ساختن تدابیر تدافعی دشمن است یعنی بایست غاز مذکور تمام وسایل دشمن را که بالمقابل استعمال میکند عقیم و یا اقلاً ضعیف بسازد در حال حاضر تمام دول بغرض مدافعه غازات حربی وسایل اطمینان بخشی را تهیه نموده، لهذا در صورتیکه غاز حربی بالای وسایل مذکور غالب شده نتواند و عاجز باشد یا ز هم ترکیب غاز قیمت ندارد مگر انرا وقتی بالای دشمن استعمال کنند که افراد آن بدون ماسکه ها یا ماسکه ها نیو شیده باشند و البته تاجائیکه دیده شده این زمینه هم غیر ممکن و عساکر پوشیدن ماسکه ها طوری تربیه میشوند که بدقت و سرعت میتوانند در زمان ضرورت مضرات غاز را بو سایل تدا فعى ردکنند، البته استعمال ماسکه ها انتظام قشون را بر هم میزند ولی از استعمال غازهای حربی تنها بر هم خوردن انتظام يك اردو مطلوب نمی باشد.هرگاه غاز کامل حربی بوجود آمده بتواند درانحال تنها پوشیدن ماسکه ها کفایت نمیکند بلکه لازم است با وجود آن در اجزاء مختلفه جسم از قبیل تهیج ریتین، پرده های دماغ، چشم و پوست بفعالیت اثر نمایند چه پوشیدن بدن از سر تا قدم امر سادة نیست که بتوان بسرعت مطلوب ممکن شود.٢٤٧( صفحه ٤٨ )کابل( شمارهٔ سوم )غاز خردل از همین ناحیه دارای چنان صفاتی است که بمقابل آن باید هر فرد عسکری چنان يك لباس مصنوعی را ببر کند که غاز انرا پاره کرده نتواند و این لباس هم گرچه عسکر را تماماً از سمیت غاز حمایه کند اما میتوان او را برای چند دقیقه از جنگ باز داشت .هرگاه از روی تجربه معلوم شود که غاز کامل حربی در تمام اجزای جسم تاثیر کرده نمیتواند دران صورت لازم است حتماً ماسکه ها را پاره نماید و این در کیفی ممکن خواهد بود که غاز مذکور با مواد خود ماسکه ها و نه با مواد دیگر موافقت کرده بتواند و نه ماسکه های تصفیه کننده ( که وظیفه آن دفع دقایق مائع وجامد غاز است و نمی گذارد سمیت غاز بجهاز تنفس سرایت کند ) در مقابل آن حجاب واقع شودکلور گرچه از شدید ترین غازات مهلك است لاکن دارای همین صفات دیده می شود زیرا چون غاز مذکور بسرعت بادیگر مواد موافقت میکند مدافعه آن خیلی آسان و میتوان بوسیله يك پارچه سودا آلودیکه بر بینی گسترده شود تاثیر سم انرا از رتبین رد نمود بالعکس در مقابل این غاز ( كلور ويكرين ) موجود ومدافعه آن خیلی دشوار است .ممیزه سومیكه باید غاز حربی دارای آن باشد عبارة است از سهولت صنع آن ـ چه شیمی دان میتواند بساختن چنین غازیکه دارای تمام صفات لازمه باشد موفق شود ولی هر گاه ساختن آن مشکل یا مخارج زیاد را ایجاب کند ساخت آن فایده ندارد ، ما گفتیم که مقدار کمی از غاز کامل حربی میباید برای اتلاف یا از کار ماندن عسکر دشمن کفایت کند لیکن خطوط حرب و نقشه های عسکری گاهی باعث میشود که برای تاکید اصابت بهدف يك طن غاز مذکور را استعمال کند تا بتوان همان اندازه قلیل بدشمن اصابت نمود .بعضی نویسند گان خیال پیما در حرب آینده انرا بطور چند طیاره ذکر میکنند که هرگاه دولتی آنها را بمواد غاز مجهز نموده بغرض تباهی ساکنین شهر های بزرگ پرواز دهند طیارات مذکور خواهند توانست بوسیله انتشار غاز های محموله خود از فضا حیاة باشنده گان شهر های مذکور را نابود سازند . ولی گمان میکنیم این طور خیالات باندازهٔ مبالغه آمیز است که حقیقت ندارد البته طیاره میتواند بهمان اندازه غاز مهلك را با خود بردارد که برای تباهی نفوس يك شهر کلان کافی باشد اما این مطلب در صورتی ممکن شده میتواند که هر جزء از اجزاء این غاز بساکنین شهر مذکور اصابت کند و غاز وقتی موثر واقع میشودکه بهدف وصل شود درینمورد طوریکه قبلاً نگاشته آمد تکمیل زمینه مقادیر بزرگی را ایجاب مینماید تابوسایل مهمه منتشر گردیده برای انجام مطلب کفایت کند .بلی در کیفیگی فعالیت غاز بهمین اندازه باشد که دیده شده برای انجام مطالب بزرگ عسکری مقادیر زیادی لازم است در حال حاضر زمینه محدود وعالم شیمی فقط میتواند چند اونس٢٤٨( صفحه ٤٩ )غاز كامل حربی( سال ششم )غاز مهم را در محل بحث وتجربه بگذارد ( مطلب ما از همان مهندس شیمی نیست كه او میتواندهزار طن غاز را تیار كند زیرا امثال انتاج علمی تا انتاج عملی تجاری كار آسانی نیست ، بلكهخیلی مشكلات دارد .میگویند انگلیس ها غاز خردل را قبل از آلمانها شناختند وفایدهٔ حربی آنرا هم دانستند اماازینكه آنرا برای تجارت تهیه وحاضر كنند عاجز ماندند بنابران المانها بر انگلیسها سبقت جستهآنرا برای نخستین دفعه تهیه ومورد استعمال قرار دادند .نیز میباید غاز كامل حربی ارزان باشد ، البته رعایت این شرط بالعموم در تهیهٔ تمام ذخایرحربی ملحوظ است چه هرگاه مواد منفجرهٔ كیمیائی بیش بها بوده باشدلازم است ازان صرف نظر نمودهدرمقابل ، دیگر مواد ارزان بها مورد عمل قرار داد شود ـ مال وثروت يا يك از اركان جنگ استگرچه بعض اوقات تبول دربدل اموال تايك اندازه از اسراف كار میگیرند اما اخراجات ومصارفبخود حدود دارد كه هیچ كدام از دول نمیتواند ازان تجاوز كند ، فرض میكنیم در پیش رویدو حكومت دو ماده از حیث فعالیت باهم قریب وجود دارد ولى يك ازان قیمت تر و دیگرش ارزان ترتمام میشود لہذا هرچند كه مادهٔ ارزان از جہت فعالیت نظر بماده پیش بہا كمتر هم با شد در میداناستعمال همین ماده ارزان بہا بہمان ماده پیش بہا غالب میشود ـ ازین رو غاز كامل حربی كه مادر صدد بحث آنیم بدرجهٔ كم خرچ خواهد بود كه در صورت بلندی ارزش آن ، اتلاف يك فرددشمن بصرف غاز معادل يك غروش ( نیم افغانی تقریباً ) یا چند ملیم ( چند ده پولی ) ممكن خواهد شد .صفت جہارمیكه غاز كامل حربی باید دارای آن باشد اینست كه صنع آن از مواد خام داخلمملكت ممكن باشد زیرا هرگاه مملكت صانع گاز محتاج بتورید بعض مواد از خارج كرده شوددر حین شروع جنگ ورود اشیای مذكور قطع وساختن غاز مطلوب عقیم خواهد ماند ، نیزمیباید مواد خام مذكور بصورت عام برای دیگر مواد حربی كثیر التقا ضانبا شد تبا كثرت تقا ضای مذكور با عث گرانی و كمیابی مواد مزبور وسببگرانی غاز حربی كه ازان ساخته میشود نگردد ، مثلا انگلیسها توانستند در هنگام جنگعنصر ( بروم ) را برای صنع غاز اشك آور تهیه كنند بنا براین رجال آن مركب دیگریرا ایجاد نمودند كه درتركیب آن ( یود ) داخل كرده میشد ، این مركب هم باسم( اتیل ایودر اسیتات ) نامیده شد ، اما بعد از جنگ وسایل جدیدی تهیه نموده عنصربروم را از آب بحر استخراج نمودند .انتقال غاز مذكور هم میباید اسان با شد، زیرا نقل دادن مواد منفجره در اثنای حربگذشته زحمت كلانی بوده كه مشكلات عساكر مخصوصاً قو ماندنهای حربی می افزودبا ین حیث نقل دادن غاز مزبور بہواضع مطلو ب لازم است بی خطر بوده ماده كه محصور٢٤٩( صفحه ۵۰ ) کابل ( شماره سوم )ساختن آن در نل ها و استوانات باعث تکلیف باشد عموماً مرغوب نیست مثلا ماده( برومیتز لسیابند ) در استخوان و آهن تقرر نگرفته اثر می خورد علاوه فعالیت فسیولوجیخود را هم میبازد ازین جهت گذاشتن بم های مذکور در استوانات عادی مانند غازخردل ممنوع است بلکه انرا در استوانه های شیشه یا ظروف معدنی که از جانب درونیبه جست مطلا شده باشد باید گذاشت و البته این اموری است که طبعاً بمخارج ترکیب غازو نقل ادوات و ظروف آن می افزاید .همچنان مناسب است غاز مذکور خاصیت شیمی خود را تغیر ندهد زیرا هر گاه يك غازترکیب و در استونه ها گذاشته شود و بعد از چند روز یا چند هفته بجنان يك ماده تحویلگردد که در حین انفجار مضر نباشد صنع آن عبث است البته هر اردو در اغاز جنگبداشتن تجهیزات جنگی و چنان مواد شیمی حربی محتاج است که قبلا انرا تهیه کرده باشدلهذا هر گاه مواد مذکور از جنسی باشد که اثر طبیعی خود را زود تر تبدیل کند در ساختآن بجز ضیاع اموال فایده حربی وجود ندارد بهترین مثال اینطور مواد ( سیانید ایدروجن )است که با وجود داشتن صفات فعالیت تاثیر خود را بزودی می بازد ـ غاز خردل ازینناحیه بر غاز سالف الذکر مزیت دارد زیرا نویسنده مقاله چنان استوانه های آنرا دیدهاست که انرا در سال ۱۹۱۹ از غازی مذکور مملو نموده و زمانیکه درین اوقات معاینه کردنددر خاصیت طبیعی آن هیچ نوع تغییری عارض نشده بود .بالاخر باید گفت که غاز کامل حربی از رنگ و بو و مزه عاری باشد . در حال حاضرما هیچ غازی را با استثنای غاز ( اکسید کاربون ) دارای چنین صفات نمی شناسیم ولی چونغاز مذکور محتوی بر دیگر صفات لازمه نیست ازین رو غاز خردل در حال بخار خود رنگ نداردواگر چه رائحه قوی از ان استشمام میشود اما بعد از استنشاق يك دقیقه قوه شامه را شل و از کارمی اندازد .از مندرجات این مقاله خواننده خواهد فهمید چنانچه کامیابی در دیگر امور حیاتی و تمام اطراف آندشوار است دریافت غاز کامل حربی نیز مشکل میباشد لا کن تاجائیکه معلوم شد غاز خردل صلاحیتانرا دارد که میتواند بوسیله تجارب وامتحانات بکمال حربی خود نائل گردد .٢٥٠ادبیاتشب مهتاباز طبع جناب سرورخان صباعضو انجمن ادبی کابلشبی کز ضیا پاشیئی ماه تابان فضا بود روشن زمین بود رخشانشکوهی چنان است امشب به مهتاب که آفاق را ساخت يك چشم حیرانز بدر جها نتاب گردیده روشن صحاری و کهسار دشت و بیابانبر و بحر پر سیم ناب است امشب افق تا شد از ماه تابان فرو زانمگر بدر آفاق را شست و شو کرد که لوح بلور است وادی امکانصفا میزند جوش از چهرۀ خاك چو موجی که از آب در فصل نیسانزبس نقره کار است آفاق امشب به سیم التفات کسی نیست چندانسپید است از تابش بدر انور درین شب ره عشرت باغ و بوستانبیا تا بگیریم دامان گلشن چو بلبل بنالیم بر یاد جانانبه بستان در آئیم و خرم نشینیم که گل میزند جوش و مه کرده طوفانبه بینم مهتاب و گل را هم آغوش بنالیم از شوق چون عندلیبان٣٥١( صـه ٥٢ )کابل( شمارۀ سوم )بعشق وطن نغمه پرداز گردیمکه مسعود و شاد است اولاد افغانچمن پر گل و باغ عنبر نثار استهوا در لطافت قمر نور افشانافق در تلألو و مه در تجملبود جانفزا ء باغ از عطر ریحانز نور قمر در سرا پردۀ گلنظر میکند کشف اسرار پنهانشود دیده آئینه سان وقف حیرتقمر چون ز تالاب گردد نمایانزبس دست فواره لؤلؤ نثار استتوان یافت از حوض درهای غلطانبروی گل و سنبل و سبزۀ ترکشد چادر سیمگون ماه تابانکف نسترن از تلألوی مهتابدهد یاد از دست موسی عمرانزهر برگ گل شعله آفاق گیر استمگر طور سیناست امشب گلستان ؟تجلی چنان ریخت مهتاب در باغکه شد رشك آئينۀ روی خیاباندرین شب که آفاق شد صفحه نوربه مه کرد تسلیم گردون گرداندرین شب که زد غوطه در نور مهتابگل و گلشن و باغ و حیوان و انساندرین شب که قرص قمر مینمایدز نور ضیا چشم عالم درخشاندرین شب که جز باغ منزل نداریمنظر نیست جز بر گل و ماه تابانبه جمعی رسیدم درین باغ مینوکه هستند از شوق مست وغز لخوانتنی چند یاران با هم موافقجوانان با هوش اصحاب اذعانهمه کار دار است و مامور کشورهمه خادم فخر و اقبال افغانبنظارۀ باغ و مهتاب امشبگر فتند ترتیب محفل به بستانز اسباب تفریح وعيش ومسرتبساط چمن یافته برگ و سامانبهر شاخ سر و است آواز قمریبهر گلبنی بلبلی مست افغانچنان كوك گرديده ساز مسرتکه در وجد وشوق است ناهید و کیوانزبس در نظر بهجت افز است امشبگل و باغ و مهتاب و اوضاع یارانگرفتم قلم را که نظمی نویسمحکایت کنم از مه و سر و ریحانشنیدم درین حال آواز شخصیکه در عشق کشور چنین داد تیانزهی ای وطن ما در پاك دا مانفضایت صفا گلشنت رشك رضوانتومحبوب مائی و ما جان نثارتتو معشوق مائی و ما عشق بازانتوئی آنکه داده ترا دست قدرتجمال و جلال وصفات در خشانوطن پر ورانی باوج تو کوشدکه اهلند از روی ایمان و وجدانبچشم سر امروز می بیند هر کسترا شاد و آباد اى ملك افغانرسیدست در دست اولادت اکنوناساس ترقی و اقبال و عرفانفزون گشته سرمایه اقتصاد تبه نیروی تدبیر دانش شعارانچو افزائش دخلت آمد مسلممه بخت مامور گردید تابان٢٥٢( صفحه ٥٣ )شب ماه تاب( سال ششم )رسد چون بهر فرد مامور امروزنخواهد دگر باز شد باب رشوتنگردد دگر یافت خار خیانتنكو مینماید بمامور كشوربكار وطن چست و چالاك بودننگردد جدا فرد مامور هر گزبجان كوشد اندر ره عن كشوركه تا بیشتر ملك آباد گرددشنیدم چو این گفتگو خواب رفتمچو بیدار گشتم طلائیت عالممعاش مكفى واکرام شایاندر ین ملك از دست رشوت ستاناندر ین گلشن از همت پاك نفسانامانت صداقت نكوئى وجدانبه اهل وطن صاحب لطف و احسانزاخلاق نيكو واحكام قرآنچراغ عمل را نماید درخشانبگیرد جهان را ترقى افغانجدا گشتم ازدام تشويش و خلجاننه از مه نشان است ونی از رفیقان( صبا ) كوش درعا لم نيك نامىثباتى ندارد گلستان امكاننظیری نیشا پورىباعث راندنم از بزم بجز عار نبودتا شدم از تو جدا تفرقه با مالم كردهمه آسان زجدا ئى تو مشكل گرديدببدی در همه جا نام برارم كه مبادناله از بهر رهائی نكند مرغ اسیرعشقم از سود وزیان دوجهان فارغ كردورنه كس را بمن وبودن من كار نبوددولت آن بود كه این فرقت دیدار نبودهیچ دشوار بديدار تو دشوار نبودخون من ریزی و گویند سزاوار نبودخورد افسوس زماني كه گرفتار نبودازچه كارم بهمه عمر همین كار نبودخوش دلی كرد نظیری برش امشب خالیصد سخن گفت كه شائسته اظهار نبود٢٥٣( صفحة ٥٤ ) کابل ( شمارۀ سوم )کلیم همدانیبر دلم اینهمه پیکان ستم بار نبود گره غنچه گران بر دل گلزار نبوددل و جان صبروشکیب از غم هجرت چه کشید داغ آسایش بختم که جگر دار نبودشرح هجران تو میکرد بتامت خورشید خامه را باد و زبان قوت گفتار نبوددر ازل دشمن سامان شده ویرانه ما در اگر بود درین غمگده دیوار نبودعشق جائی که صفت آراست بخونریزی من خنده از بیم بلا بر لب سوفار نبودکی ندانست که چشم توچه بیماری داشت که دوایش بجز از مستی سرشار نبودبرسرم بخت ز گلزار جهان چون گل شمع نزد آنگل که و بال سر و دستار نبودثمر نخل وجودم همه اشکست کلیم چکنم شعله بغیر از شررش غار نبودقاری عبدالله خان ملك الشعراپیش ازینم به بتان هیچ سر و کار نبود گوهرم در کف این دلشکنان خوار نبودیاد روزیکه دلش مائل آزار نبود غمزه فتنه گرش بر سر بیکار نبودای که پرسی که دلت اینهمه سوراخ چراست در فرنگ نگهش یکمژه بیکار نبودچشم مست تو قدح زد زچه در خون دلم آخر این گوشه غم خانه خمار نبودپای ما هست که در راه عمل خوا بش برد ورنه رهرو نشنیدیم که بیدار نبودپرتو جلوه بهر بام و دری افتاده است چشم ما بی بصران قابل دیدار نبودهوشیاران جهان در شکن یکدگرند ای خوش آن بی ضرر ساده که هشیار نبودشب که دور نگهش داشت بکف ساغر ناز کس دران بزم ندیدیم که سرشار نبوددر نی خامه ز سوز غمت آتش افتاد ورنه تاخامه زبان داشت شرر بار نبوددست بشکسته ما گشته و بال سر ما اینخوش آمدست که بر گردن کس بار نبوددل سرگشته ما بهر چه هر سو می جست گوهر صدق چو در هر سر بازار نبودقاری از قند مگرو بر ما حرف مزن ما چشیدیم چو آن لعل شکر بار نبودغزلاز طبع جناب فاضل ها شم شایقآئینه صورتی که شود رو برو مرا چون طوطی آورد بسر گفتگو مراعاشق ببوی مشك تسلی شود خطاست در زلف یا ر می شکند آرزو مرا٢٥٤( صفحه ٥٥ )غزل( سال ششم )نی پای رفتن است و نه یارای آمدنچون نان خشك گشته نفس در گلوسراهوشم نبرده گردش چشم پری زدستلعل کسی بخواب شد . هم سبو مراشمعم وصیت من بیدل ادا کنیدکز آب آتش است روا شست وشو مراجز با خیال لعل کسی نیست الفتمچون لال در ضمیر بود گفتگو مرابندم چو ثور رخت خود از بزم زندگیشایق چو چشم اگر نکنی روبرو مراغزلاثر طبع جناب حبیب الله خان طرزیای به گیسو یتو محکم سرو سودای بهارچشم مخمور ننوشد نرگس شهلای بهارقامت فتنه خرام تو سهی سر و بلندعارض سرخ وسفیدت گل رعنای بهارمینماید دهنت حقه یاقوت بچشمخنده ات تازه تر از خنده گلهای بهاربچمن گر بروی بلبل شیدا گویدهست خوالی بچمن بی رخ تو جای بهاردر چمن سرنکشد چو تو گل رعنائیای تو تاج سر کل دیده بینای بهارملهم عشق تو گر نیست دگر چیست بگوطرزی ما که بود بلبل شیدای بهار٢٥٥ادبستان قندهارنظری به ادبای نزديك : نگارش جناب عبدالحی خان حبیبیسردار مهر دل خان «مشرقی»عبرت و اندرزصحنهٔ دنیای خاکی ، بنظر غائر و دوربین عرفاء ، عبرتگاهی است بزرگ و بصیرت انگیز :کوچکترین مظاهر طبیعت و مناظر زمینی ، بنظر آنها مفصل ترین دفاتر معرفت شمرده می شوداینچنین عبرت اندوزیها ، و اندرز گرفتن ، از عواملی است ، که عارف را به بی اساسبودن دنیا نگران ساخته ، و وا دار بترك آن میسازد !چشمی داری و عالمی در نظر است دیگر چه معلم و کتابت با ید ؟« سعدی » با اسلوب استادانه و متین خویش ، یکی از وقائع عادی را به پیرایهٔخیلی بدیع آراسته ، و چقدر پر از اندرز و عبرت است :زدم تیشه یکروز بر تل خاك بگوش آمدم ناله درد ناكکه زنهار اگر مردی آهسته تر : که چشم ، وبناگوش، وروی است، وسرکلام عمر خیام ، درین زمینه دستگاه عبرت و پند را تشکیل میدهد :هر سبزه که بر کنار جوئی رسته است گوئی ز لب فرشته خوئی رسته استهان تا سر سبزه پا بخواری ننهی ! کان سبزه ز خاك لاله روئی رسته است«عبدالقادر» ادیب شیوای زبان پشتو واست :قدم په ورو ورو په احتیاط ږده دا توری خاوری، شکلی خوله دیمناظر شگفت انگیز ومسرتناك بهار وخزان وغیره ، بنظر عوام جز اسباب مسرت طراوت طبع ،چیزی نیست ، اما عارف دانشمند ، آن را به نگاه عبرت ، و دیدهٔ حیرت مشاهده میکند .بهر جائی که نظرش میافتد ، جهان جهان معرفت را از ان کسب میکند ، و بکنه اسرار عمیقیکه از نظر عموم پوشیده است .سردار ادیب ما حضرت «مشرقی» نیز روزی که از فیض بهاران گلها جوش میزند ،منظرهٔ طراو تناك لاله زار را بانگاهی عارفانه می بیند ، و درين يك بيت با الفاظی تاثرناك وعبرتانگیز این مضمون را می بندد :٢٥٦( صفحه ٥٧ )ادیبات قندهار( سال ششم )سر زده از خاك يارب لاله ها اندر بهاریا ز خون خسروان پر کرده گردون جامها ؟در بين تصورات و احساسات ادیبانه شاعر معرفت دوست و حقیقت بین ، و گویندۀ بی خبر از حقیقت چه قدر فرق است ؟ تابلوی زیبای لاله زار بهار را آن بکدام نظر می نگرد . و این بچه نگاه ؟ . . . همچنین مشرقی راست به تتبع حضرت سعدی :نگر بصفحه اوراق دفتر هر گلکه هست هر ورق از معرفت کتاب اینجاوحدت : وحدت مسئله ایست ، شالوده تصوف را بران ریخته اند ، اگر ما درین جا تفصیلاً وارد شویم دامنه تحریرات ما وسعت یافته ، از نقد شاعری ، به تصوف نگاری خواهیم افتید (۱) همین قدر کافی است بگوئیم ، اهل تصوف و عرفاء در موضوع توحید دو دسته اند ، شهودیها ، و وجودیها . سردار مهردل خان ، نیز همچون عرفاء و اساتید سلوک و معرفتش ، شئون ما و من وكثرت را انعکاس همان وحدت صرف می بیند ، و غیر این را تماماً و هم و خیال می شمارد :وحدتست اینجا و از کثرت همین ما و من استخلق را سرگشته می دارد چنین او هامهادر حقیقت سایه را شخص است هر جا متحدظاهر کثرت ز وحدت گر جدا افتاده است« مشرقی » بعد ازینکه کثرت را انعکاسی از آئینه وحدت می شمرد ، با متانتی تمام درین میدان تنازع طائفتين قدم می گذارد ، و این دو مسلک متبائن را بزيير يك نگاه انصاف كارانه میکشد ، و این دأبی است که مشرقی را از برکت فیوض انفاس قدسیه مرشد بزرگوارش ( که از فیض یا بندگان باده سرشار تحقیق حضرت مجدد (رح) بود ) نصیب شده است (۲) مثلاً درین رباعی هر دو دسته را خوب ستوده است :گلزار « شهود » را بهار دگر استصهبای « وجود » را خمار دگر استگر دیده ، الف بچشم من و تو (۳)در عالم توحید شمار دگر استهمچنین درین رباعی « همه اوست » را بصورتی ورده ، که اعتراض عموم را رفع کرده است :ظاهر بظهور همه اشیاست عیانباطن ز بطون جمله گردیده نهاندر جمله جهان اول و آخر همه اوستبی اول و آخر نه نهان و نه عیانكذلك درین رباعی ، بمیدان نزاع طرفین چه خوش منصفانه قدم می نهد :خلقی « همه زو » گوید و جمعی « همه اوست »فرقی نبود که « اواست » یا جمله « از واست »گر نيك و بدی هست ز کثرت میداندر عالم توحید نه زشت و نه نکو است(۱) این موضوع را مطولات مستقلی است که علاقه مندان می توانند ، آنرا کنجکاوی کنند .(۲) حضرت مجدد رح را در مسائل وحدت تحقیقی است که از دیگران دیده نشده ، چون حضرتجی صاحب از سلاله حضرت مجدد است ، و مشرقی ما نیز شاگرد دبستان عرفانش می بود بناءً بران ممکن است تحقیقی درین باده به مشرقی دست داده ، و از غلغله منازعه برامده با شد ؟(۳) (الف) ، اول به فتح اول و کسرۀ ثانی ، و دوم به فتح اول و سکون ثانی و ثالث است ؟٢٥٧( صفحه ٥٨ ) کابل ( شماره سوم )از رباعیات ذیل کمال وشوق ودرجه تحقیق مشرقی درمسائل پیچیده « وحدت » به ثبوت میرسد :هر قطره که از بحر جدا گردیده بحری است که ازقطره دوتا گردیدهنه موج وصبا يست ونه بحر است ونه آب خودبود خود آمد ، خدا گردیده* * *این چشم که بیناست زنور دگر است گویائی این لب ز سرور دگر استتو خود عدمی ودم ز پندار مزن این موج که سرزد از تنور دگر است* * *رازدل خود زخود شنودم آنجا ( ۱ ) آئینه خود بخود نمودم آنجاجز خویش ز غیر خود ندارم اثری بودم همه خود هر انچه بودم آنجا* * *من سر خوش باده خیال دگرم فارغ زمی دوساله وجام زرمهر جانگرم روی ترا می بینم اعیان همه آئینه شد در نظرم* * *ای روی تو در نقاب تا چند نهان ؟ دلداره روی توهمه خلق جهانذرات جهان آئینه روی تواند ای روی تو ز آئینه هر ذره عیان* * *این دفتر باطل که بوهم من و تو است شیرازه چو اوراق گل ازرشتهٔ پوستبر پا چو حبا بیم زيك موج نفس چون مازمیان رویم باقی « همه اوست »* * *بیرون ز قیاس و از گمان من و تو برون ز جهان جان جهان من و توپیداست زهردُره نشانش بیقین باشد ز نشان او نشان من و تودرین مثنوی نیز حضرت مشرقی بطریق حکایه مسئله وحدت را خیلی خوب روشن میکند :صاحب مكتب درس وتدريس عالم علم سماوی ادریسگفت با ماه که ای روشن مهر تا چه حد هست ترا مهر به مهرماه گفتش من ظلمت آئین دارم ازمهر جهان نورجبیننور هر چند کم و بیش مرا ست همه از اوست نه ازخویش مراستروشن از پر تو انوار ویم یعنی آئینه رخسار ویم(۱) در عین بیخودی ها تلقین خودی ، اساسی است که فیلسوف اسلام دوكتور اقبال درینعصر شالوده مکتب ادبی خودرا بران نهاده است ؛ (۲) تلازم شیرین شیرازه ، اوراق ، رشتهگل ، بوفورین مصراع دیدنی است .٢٥٨( صفحه ٥٩ )ادبیات قندهار( سال ششم )اگر از مهر شوم یکدم دور کس نه بیند بجهان از من نورباطن و ظاهر من از مهر است اول و آخر من از مهر استهر چه در خویش سر ا پا نگرم بجز از مهر نه بیند نظرممهر و ماهی که بعالم پیداست«مهر دل» جلوگی از نور خداست (١)جمعی از بستگان دنیای آب و گل میگویند ، انسان را با این بنیه ضعیف و فکری محدود وجانی نحیف چه یارا که از وحدت دم زند ، یا بمقامات بلند عرفان پرواز کند ؟ این ماجرا که از پستی همت و روح بمیان می آید ، اغلب از مردمان بی اراده و سست عزمی را خار راه تصور وصول این مقامهاست ، ووهنی در بنیان کاخ غزم آنها می اندازد ، «مشرقی» در یک مثنوی خویش ، ذره را با آفتاب موضوع بحث قرارداده ، و انسانهای غافل را بیدار می کند ، که ذره عین آفتاب است و نمیتوان این جزو ضعیف را از وصول بدان مرکز شامخ بازداشت :یکی از ذره بی قدر پرسید چومیل او سوی مهر فلك ديدکه ای سرگشته کارت ناتمام است ز خامی در سرت سودای خامستترا نسبت چه با مهر جهانتاب ؟ مخور بیهوده اندر عشق او تابز شوقش گر شوی هر لحظه رقصان زتو فارغ بود خورشید تابانچو ذره این سخن ناگاه بشنید زغم بر خویشتن سوزیده پیچیدروای دون همت از عشقم مترسان ! ز نادانی مده پندم بدینسان !مرا عشقش نه از بهر وصال است که چون من ذره را این محال استسرا سر جنبشم از پرتو اوست که دارد اینچنین سرگشته ام ، دوست !وجودم از فروغش گشته ظاهر زنور او شدم بر خویش ناظرمرا بی او کجا نام و نشان است سراسر هستیم از وی عیان استاگر ظاهر نسازد مهر رخسار نه بیند هیچکس از ذره آثارچنان کش ظاهرم از پرتو آن شوم گر از فروغش محو وحیرانکه تا از من نشانی کس نداند ز هستی من آثاری نماندکه جز مهرم نباشد « مهردل » نامکه هم آغازم او باشد هم انجامدنیای اوهام وحیرت : چون موجود حقیقی بنظر عارف حرف همان ذات واحد است ، و دیگران ظلال و تعینات! بنابران درین مرحله سالك را حالت و کیفیتی دست میدهد ، که(١) تلازم نام شاعر « مهردل » با مهر که در هر بیت ذکر شده است ، موزون است !٣٥٩( صفحه ٦٠ )کابل( شمارهٔ سوم )از فرط محبت، و کمال مراتب روحانی، و قطع علائق از دنیای ماده عالم آب و گل را غبار اوهاممی پندارد، و بکلی ازین خاکدان می گذرد. صاحب گلشن راز این ماجرای شگرف راچنین سروده :وجود اندر کمال خویش ساری استامور اعتباری نیست موجودجهان را نیست هستی جز مجازیتعینها امور اعتباریستعدد بسیار و يك چیز است محدودسرا سر کار او لهو است و بازیچون اسرار جهان مرموز است و «حقیقت مسلم» در پرده خفا مکتوم، انسان هر چند به معرفتکنه اسرار وجود، همت گمارد، باز هم منتهای دانش او؛ اعتراف به نادانی است عارف باین حقیقتاز راه ریاضت و وجد و کشف میرسد و بیخودانه فریاد میکند :بروای زاهد خود بین که ز چشم من و توجنگ هفتاد و دو ملت همه را عذر بنهراز این پرده نهان است و نهان خواهد بودچون ندیدند حقیقت ره افسانه زدند( حافظ )« مشرقی » ما نیز این حقیقت را باین پیرایه می طراز د :عالم همه در فکر محال است اینجاهر کس که زند دم از وصال تحقیقپیدا نه ره قرب و وصال است اینجاوهمست و قیاس است و خیال است اینجاسر مایه اعتبار مایی خبریتهر سرو سهی که قد بدعوا افراختاین آمد و رفت نظرم رهگذری استنخلی است که رنگ ثمرش بی ثمریستمیگویند : منتهای علم و دانش، اعتراف نادانی است؛ این کلمه را تنها عرفاء تسلیم نمی کنند،فلاسفه و دانشوران نامی بشر (١) که بمرتبه بلند دانش عروج کرده اند « معلوم شد که هیچمعلوم نشد » نتیجه آخرین تفحص و تتبع آنهاست، عارف باین جایگاه بلند از راه یقین و ایمانو احساس باطنی میرسد، اما فیلسوف از روی تجربه، وعجز حس ظاهری، و بال افشانی شاهبازنگاه و تتبع ! آخر ترین نتایج کنجکاو یها و تفحصات فلاسفه و دانشوران، همان صدای لا اعرفو حیرت محض است، سر دار مهر دل خان ما نیز درین قطعه تمام دنیا و دانش آن را به سرابیتشبیه کرده است، که حقیقتی در خور ایقان ندارد :بهنگام گرما یکی تشنه لب شتابان همی شد بموج سراب(١) درین مو ضوع فلاسفه نامدار چون سقراط، فارابی، ابن سینا، رازی، خیام، لاماركسپنسر را اقوالی است که از ترس تطویل کلام نگاشته نشد.٢٦٠( صفحه ٦١ )ادبستان قندهار( سال ششم )لب از تشنگی خشك همچون صدفز چشم اشگریزان چو در خوشابدلش داغ چون لاله از تشنگیجگر ز آتش حسرتش چون کبابدر ان دشت دیدش یکی عاقلیبسی مستمند و حزین و خراببدو گفت کای خسته بینواچه داری زبهر چه این اضطراب ؟جوابش همی داد آن تشنه لبکه هستم درین دشت جویای آببخندید دانا و در خنده گفتیکی نکته روشن تر از آفتاببموج سرابی چه دل بسته ؟که غیر فریبی درو نیست آببگردان ازین ره عنان طمعکه لب تشنه میگردد از وی سحاببجز خون دل نیست آبی دروجز از آبله نیست در وی حبابجهان « مهردل » چون سرابست و بسنگردیده ازوی کسی کامیاب« مشرفی » در دنیای حیرت و وارفتگی ، از اعماق دل دردمندش ، نغمه های سوزانی را سروده که خیلی عارفانه و پر مغز است ، برای نمونة اشعار آتی را بشنوید :در حیرت ازینم که چرا یار مرا ؟از خواب عدم نمود بیدار مرا ؟اظهار مراد خویش ، چون داشت زمنخود خواست ظهور ، کرد اظهار مرا***طائر گلشن قدسیم نمیدانم خبرکه درین دامگه از بهر چه کار آمده ایم ؟از عدم با دل صد پارۀ خونین چون گلبتماشای چمن شاخ سوار آمده ایم ؟***طائر قدسم و در عرش برین جاست مرااندرین دامگه از بهر چه منزل دارم ؟دررۀ عشق چو مجنون ز غم لیلی خویشناله مانند جرس از پی محمل دارم ؟فلسفۀ زندگانی خیلی مبهم واسرار آلوده است ، طاهر نیز بال افکار فلاسفة بزرگ نیز از پرواز فضای آن عاجز است ، مشرقی ما نیز چون از دریافت حقیقت و کشف معمای حیات مانده است ، بنابران ناتوانی ادراك خویش را از شناخت خداوند تعالی حس میکند !ولی چون علویت وشرافت اولاد آدم را می بیند ، لاجرم میگوید : که طی منازل این راه دشوار گذار اگر از ما ساخته نیست ، ولی بی ما هم نمی شود !دانم ز تو حل این معما نشوداین عقده بناخن هوس وا نشوددانستن او کار توئی های تو نیستبا ما نشود وليك بی ما نشود !٢٦١( صفحه ٦٢ )کابل( شماره سوم )اسرار ورموز : عارف و صوفی بكشف حقائق مكتومی موفق میشود ، كه از نظر ار بابظاهر پوشیده است فلاسفه که از تحولات و تطورات ( ماده ) سخن سرائیده ، و بكشف كتریناسرار طبیعت دست می یا بند ، چون سرو کار آنها بادنیای ماده و طبیعت است هرچه دیدند وو یا لیدند همی گویند ! ولی عارف را چون بايك عالم اسرار پنهان و دنیای باطن و ماوراء المادهعلاقه مندیست ، و چشم ظاهر بین از دیدن ، و ادراك حسی ما از فهمیدن آن عاجز است ،بنابران دسته از مسائل و معلومات بلند عرفانی موجود است ، که نمیتوان در دنیای ماده ،یا به پیشگاه پای بندان علائق آب و گل پرده از روی آن برداشت ، زیرا نگاه ظاهر بینانسانهای مادی به بلندی های کاخ شامخ روحانیت رسیده نمیتواند و از گفتن و فهمیدن آن فتوریدر عقاید و افکار ظاهریون پدیدار میشود ( ذوق این باده ندانی بخدا تا نه چشی ) لهذا این رازهاو رموز سربسته تصوف را عرفاء افشا کردن نمیخواهند :مصلحت نیست که از پرده برون افتد راز ورنه در مجلس رندان خبری نیست که نیست( حافظ )« غالب » هندی راست :آن راز که در سینه نهان است نه وعظ است بر دار توان گفت به منبر نتوان گفتمشرقی ما که از دانایان اسرار تحقیق ، و غواص محیط ذخار تدقیق است درینزمینه می فرماید :از نكتۀ تحقیق بیان نتوان کرد رازی که نهانست عیان نتوان کرداین نکته بغیر خامشی نتوان گفت رمزی است که افشا بزبان نتوان کردهمور است :براه بادية عشق او ندانستم چه مشکلی است که پیر طریقت آسان گفتكعبه دارلم گفتگوی راز بخلق چند بجوهر آئینة حسن جانان گفتدوستی با همه : در مراتب سلوك و كمال تصرف ، انسان بجائی صعود وعروج میکند که درانمحیط پاکیزه ، تمام انسانها را با هم دوستی ( صلح کل ) است !عارف را چون جز ( او ) بادیگری کاری نیست ، و کائنات را جلوه گاه انوارلايزال وظلال می داند ، پس همه را بيك نظر محبت و علاقمندی نوعی می نگرد :زیمن عشق بکویین صلح كل كردم تو خشم باش وزما دوستی تماشا کن ! (حافظ)عارف حقائق آگاه ، چون تمام انسانها را بسوی يك مرکز و مقصد ، پویان وساعیمی بیند اختلاف اسماء و تعبیر را رقمی نمی گذارد . « بیدل » گوید :چون بحث کفر و دین است، چندی شك و يقين است گر طور دانش این است ، مجنون چرا نخندد ؟٢٦٢( صفحه ٦٣ )ادبستان قندهار( سال ششم )مشرقی نیز قائل است : دل پاک و صفا ناك ، آئينه ایست که تمام کائنات به یکصورتدران انعکاس میکند ، و این و آن را در ان محیط خلوص و صفا فرقی نیست ، وی راست :مشرب اهل صفا را کفر و دین یکسان بود عکس یکسان می نماید پشت و رو آئینه راوی چون می بیند که :آن شاهد بیرنگ در آفاق بصد رنگ کرده است منور ز رخش دیر و حرم رابنا بر ان نغمهٔ یکرنگی را در مزمار معنویت ، چنین می سراید :در حقیقت کفر و دین آهنگ یکتار است و بس با همه يك رنگ باش و با همه یکدل برا !یا : در جاده محبت دیر و حرم نباشد کم از حرم درین ره بيت الصنم نباشدهم او راست :بغیر واحد مطلق درین بساط وجود نشان دیر و حریم و حرم نخواهد ماندز لوح مدرکه ات محو کن خط کثرت بروی صفحه دهر این رقم نخواهد ماندغبار راه فنا شو که در طریقت ما خیال وصل و تمنای غم نخواهد ماندز جور فرصت ایام « مشرقی » با دوست درین جهان ندامت بهم نخواهد ماندمشرقی و مولوی :شرح ابیات دیباچه مثنوی مولوی جلال الدین بلخی رح :اکنون که ما مزایای کلام « مشرقی » را از نقطه نظر تصوف تا يك اندازهشرح کرده توانستیم ، و نمونه های خوبی از سخنان این سخنور عارف وطن را با شرحیمختصر ، به خوانندگان محترم وا نمودیم ، در خاتمه مبحث تصوف میرویم ، تا يك اثر قیمتدارپر بهائی را که حضرت مشرقی ما ، مستقلاً بر موضوع تصوف نگاشته ، تحت نقد و کاوشبگیریم ، این اثر جاویدان عبارت از مثنوی است بر سبك مولانا جلال الدین بلخی ،که ابیات نخستین مثنوی را تا به حکایهٔ عاشق شدن پادشاه بر كنيزك با لسان شیوائیشرح کرده است !يك نسخهٔ این مثنوی که من دارم ، در ( ۸۹ ) صفحه متوسط ، چندین سال بعد از وفاتشاعر در قندهار نگاشته شده ، تعداد ابیات آن تا به یکهزار و چند می رسد .٢٦٣( صفحة ٦٤ ) کابل ( شماره سوم )سردار مهردل خان مشرقی درین مثنوی ، کمال قوۀ قریحه ، و سحر بیان خود رابخرج داده و نغمه های دل انگیزی را با قدرت زیاد ، و خیلی سوز ناکی و شور انگیزیسروده است !گفته می توانیم ، که مشرقی درین مثنوی روح سخنوری دوره های باستان وطن رازنده کرده ، و تجلیات افکار تابناك اسلاف را سر از نو تابش و انعکاس داده است .حضرت مولوی بلخی ( رومی ) چون در نظام مثنوی قیمت دار خویش ، اغلباً معنا راهدف مقصد قرار داده است ، بنا بران در مواقع زیاد به زیبائی و تهذیب الفاظ نپرداخته ،ولی اگر بگوئیم که مشرقی ما بقوۀ قریحه تابنك و زور طبع در اکش ، این نقیصۀ ادبی را رفعکرده ، از حقیقت دور نرفته ایم ، زیرا درین مثنوی « مشرقی » سلاست و روانی سرشاری رامی بینیم ، این مثنوی باین کلمات منثور افتتاح می شود : « بعد از حمد و نعت . . . چنینگوید ذرۀ بی مقدار خا کسار بستۀ اغلال و سلاسل تعلقات این عالم آب و گل ، اعنی مهردلبسمع ملازمان کمال کامل و کاملان مکمل که مهر دل از تمنعات زخارف عاجل بر تافته ، بهتحصیل سعادت آجل شاغل و مایل شده اند ، میرساند : مدتی می شود که خوشه چینی خرمن طائفهعلیه یعنی صوفیه را که فی الحقیقه فرقه ناجیه ایشانند می نماید ، و بحكم من تشبه بقوم فهو منهمامید که بواسطۀ پیروی ایشان ، بایشان محسوب و محشور شود ، درین زمان باستصواب رایموافق واستدعای احباب صادق اتفاق افتاده که بر تبیین مثنوی معنوی مولوی شرحی بقدروسع بر همان بحر در سلك نظم آورده شود ، بعد از حصول این مامول چون در معنی بازبود ، لاجرم سلسلۀ سخن در از شده تا آنکه تمامی ابیات آنجناب را تا ابتدای قصۀ شاه وكنيزك با تمام رسانیدم . . . . . بعد ازین شرح بیت اول مثنوی را بعنوان ( هشت توجیه )آغاز کرده و نکات عارفانه را خاطر نشان می کند :( توجیه اول )بشنو از نی چون حکایت میکندوز جدائی ها شکایت میکند 1میکنم شرح کلام مولوی تا حدیث کهنه را بخشم نویباز آیم بر سر حرف نخست تا بپایان قصه را گویم درستهمچو ماه نخشبی از قعر چاه نكتۀ روشن کشم ز آب سیاه( 1 ) سوانح مولوی اثر علامۀ مرحوم شبلی نعمانی هندی ص ٥٧٢٦٤( صفحه ٦٥ )ادبستان قندهار( سال ششم )از حدیث النفس در خود شو خموشنغمه جانسوز ما را دار گوش !ذات مطلق را اگر نتوان بیانبرتر از نام و برون بود از نشانذات لیکن فارغ از قید صفاتبل شئونات صفاتش عين ذاتغیب اما برتر از اطلاق غیباز یقین و از گمان و شك وريببود مستغنى ز ما و از توئیبی نیاز از گرد اطوار دوئیتا کهان شد موج زن بحر قدمامتیاز علم شد پیدا ز همبعد ازان چون موج دیگر سر کشیدعالم ارواح زو آمد پدیدجنبش دیگر ازان کرد انتقالتا که برزخ شد بدین معنا مثالگشت اعیان با هزاران رنگ ولونجلوه گر از پرده در صحرای کونذره را از مهر آمد امتیازساز آئین دوئی گردید ساز (۱)جسم ظاهر شد بچندین لون و رنگتا بدین منزل که کرد آخر درنگچون بدور آخر آمد آدمیپی خبر از راه بزم محرمیآنچنان رخش دوئی را تندراندتا بچندین دوره دور از اصل ماند (۲)گرنگردد باز سوی اصل خویشتا ابد ماند جدا از وصل خویشنی که آغاز حکایت میکندزین جدائی ها شکایت میکندبرای اینکه قارئین محترم را نمونه خوبی ، این مثنوی نشان بدهیم ، ابیات ذیل را از صفحات مختلفهآن اقتباس میکنیم . از دیدن این ابیات روان ، وسلاست بیان ، وطراوت طبع گوهر بار مشرقی ،خوانندگان عزیز می توانند ، قوت طبع و روشنی قریحه شاعر را قیاس نموده ، وناله های سوز ناکیکه مشرقی از سینه اندوهگین خود کشیده ، و از مقامات بلند عرفانی وتصوف نغمه سرائی کرده است ،بگوش هوش بشنوند . ومقام بلند ادبی این ادیب شیوا و شاعر زبر دست وطن را نيك بشناسند :( توجیه دوم )یا بودتی انکه پیش از کاف و نون (۱)بود چون اعیان نهان اندر بطوننه ز هستی بود ایشان را خبرنه ز اصل و ، زخود شانرا خبرجملگی با اصل خود بودند وصلفرق ، شان در میان فرع و اصلبود اندر فرع واصل یکدگرچون شجر در دانه ، دانه در شجر(۱) عالم « وحدت » اصل است ، و جهان دوئی بنظر عرفاء فتنه گاهی است جانکاه !ازین رو انسان همواره بشوق وصول آن مرکز اصل ، می تپد ، عارفی راست .شوری شده از خواب عدم دیده کشودیمدیدیم که باقی است شب فتنه غنودیم(۲) دور اول به فتح دال ، و ثانی بضم آن است ! بر وفق صنعت تجنیس :(۳) درین ابیات مسئله مهم وحدت و کثرت خوب روشن شده است !٢٦٢صفحه ٦٦ )کابل( شمارۀ سوم )بحر جود آمد بجنبش ناگهانبی نشان زاد از هستی نشانصد هزاران جنس ضد همدگرگشت در صحرای امکان جلوه گرشد ز بیرنگی عیان هر يك برنگگشت بیدا در میان شان صلح و جنگدر جهان شد کفر و اسلام آشکارفرق پیدا شد میان نور ونارشد یکی آدم ، يك ابليس لعينامتیاز آمد میان آن و اینآن یکی شد دوست آن یکشد عدو (۱)آن یکی شد زشت و آن دیگر نکوآنچه می بینی ز ماهی تا بماههست با هم ضد سفید است و سیاهيك يك از شکر گرفته تا به سمهست در عالم چو بینی ضد همزان سبب فرمود پیر معنویاینچنین اندر کتاب مثنوی« چونکه بیرنگی اسیر رنگ شدموسی با فرعون اندر جنگ شد »اندرین عالم که کرد اعیان ظهوريك يك از ظلمت نظر کن تا بنورجبرئیل و انبیاء و امر و نهیخلق و احکام و کتاب الله وحیدوستی و کینه وصلح ومصافمذهب و آئین وکیش و اختلاف....... الخدشمنی و کینه وبغض وعنادهست در این عالم كون وفاد« چون به بیرنگی رسی کان داشتیموسی با فرعون دارد آشتی »اختلاف مذهب و كيش وملل (۲)هست اندر این جهان پر جدلطی چو گردد این جهان پر خلافبعد از ان دیگر نماند اختلافاین سخن پایان ندارد باز کردتا بگویم همچو نی با سوز و دردشد چه در ملك وجود از همدگرباهزاران رنگ اعیان جلوه گراز حقیقت کرده ره سوی مجازهر يك آئین دوئی بنمود سازهر کدام از اصل خود افتاد دورچون بملك غربت از بزم حضورزین سبب هر يك زذره تا بمهربا زبان حال و قال ای نيك چهرچون نی از دوری حکایت میکندوز جدائی ها شکایت میکند !(۱) درینجا مشرقی بالتفصیل زیاد اضداد عالم را با اسلوب نیکوئی آورده ، که ما بغرض اختصارنه آوردیم . (۲) درینجا مشرقی همان مسئله دوستی با همه و آشتی عمومی که ما در گذشته از انسخن را ندیم در نغمهٔ پر سوز وحدت ، استادانه سر کرده است !٦٦٢( صفحه ٦٧ )ادبستان قندهار( سال ثانی )(توجیه هشتم)یا بود نی آنکه گوید با فغان من نیم جز بی نشانی از نشاننیست از من جنبش و آرام من نفی من ظاهر بود از نام من (۱)اندیرین معنی شنو بیتی زمن : از کلام « جامی » شیرین سخن« واصل است آنکس که گوید دم بدم من نیم جز موج دریای قدم »من بکلی گشته ام از خود فنا - بینوائی را کجا باشد نوا (۲)بی نشان بودم نشانم شد پدید - پرده مستوریم آخر دریددعوی هستی بود از خود کنیم گر چه ظاهر گشته ام اما نیم (۳)هر زمان گویم بآواز بلند من نیم در بند چندین بند بند (٤)ناله ام باشد گره اندر گلو بی نوایم از لب دمساز او (ه)من ز وصف او بگویم چون نیم ناله جانسوز باشد از ویم (٦)هست از وی نغمه زیر و بم چون تهی از خویش باوی همدمم (۷)نفخه او کرد اندر من اثر نیست زان از هستی خویشم خبراز خود و از هستی خود رسته ام با لب دمساز او پیوسته امکرده تا تیغ فراقم بند بند چون ننالم زار از بخت نژند ؟چون نسوزم چون ننالم زار زار من که دورم مانده از یار و دیارچون جدا گردیده ام از اصل خویش ناله دارم از برای وصل خویشاندرین غربت غم حب الوطن آتشی افروخته در جان مناز غم دوری حکایت میکنم زین جدائی ها شکایت میکنم« کز نیستان تا مرا ببریده اند از نفیرم مرد وزن نالیده اند« آتش عشق است کاندر نی فتادجوشش عشق است کاندر می فتاد »(۱) نی حرف نفی با اسم نی تجنیس خطی دارد (۲) بی نوا و نوا درین بیت چقدر شیرین است(۳) نیم یعنی نیستم و نی ام یعنی نی هستم هر دو معنی را میدهد (٤) سه بار تکرار بند و نیمنیزید و معنی درین بیت کمال نزاکت ادیبانه است . (ه) کلمة دمساز و بی نوا در ین بیت چقدرموزون افتاده ! (٦) نیم درین بیت باز بد و معنی چون نی شکر است (۷) کلمات تهیو هم دم بانی تناسب خوبی دارد !٢٦٧( شماره سوم )کابل( صفحه ٦٨ )گرمی هنگامه عشق از نی استنی بهر جائی که بزم آرا شودهرکجا شوری است شور افزا نی استز انکه اندر بزم بی آواز نیتا شده نی همچو بلبل درخروشاز نوای نی همه شب از محنکرد نی اندر گلستان ناله سرنی بگریاند ز دوری زار زارعشق را هنگامه بی نی کی است ؟عشق را هنگامه زو بر پا شودهر کجا بزمیت بزم آرا نی استلذت چندان ندارد نقل و میگل همه تن در گلستان گشته گوششمع سوزد تا سحر در انجمن !تا عروس غنچه را خون شد جگرعالمی را از فراق روی یارنی حدیث راه پر خون میکندقصه ای عشق مجنون میکند !ناله نی لایق هر گوش نیستنی نه در هر محفلی از چون چندکی بهر افسرده گوید راز خویشنی نگوید حرف صوت ما و مننی چو از راز نهانی دم زندآنکه از غیروز خود بیگانه شدابلهان را جز لب خاموش نیستتنها دارد به آواز بلنددر گلو بندد گره زاواز خویشپیش هر بی پا و سر در انجمناز دم آتش در همه عالم زنداز جنون عشق او دیوانه شدنی حریف آنکه از یاری بریدپردهایش پردهای ما دریدوه چه خوش می گفت رندی با طربکی حریفان شب گذشت و روز شدعمر در غفلت گذشت ای غافلان !دیده بگشائید بر آواز نیهمچونی کو همدم و دمساز کو ؟رهنمای هر دل و هربیدل اوستهمچو نی دانا و هشیاری کجاست ؟از دم نی شب به آهنگ عجب !آخر این افسانه جانسوز شدتا بکی خوابید ای بی حاصلان ؟گوش را دارید به آواز نیهمچو نی کو محرم وهمراز کو ؟مطرب هر مجلس و هر محفل اوستهمچو نی طراز و عیاری کجاست ؟همچو نی زهری و تریاقی که دید ؟همچو نی دمساز و مشتاقی که دید ؟یاد ایامی که در بستان انسخرم آن روزی که اندر گلستاناز سر شوق وطرب با هر گلیهمچو بلبل میزدم دستان انسبی خبر بودم ز آسیب خزانمیبرانیدم نوا چون بلبلی٢٦٨( صفحه ٦٩ )ادبستان قندهار( سال ششم )تا كه نا گه كرد صياد ازلكرد در دام تنم آخر اسيركس نمی بينم ز هم جنسان خويشدرد خود گويم اگر با آسمانگر بگويم شرح درد خود به مهردر جهان كس را نبينم مرد خويشكس نگشته واقف اسرار منز ان بجز آدم نبينم در جهانآدمی را طاقت بار من استليك او هم از ره هوش و شعورگر شود زين هوش بيهوش آدمیروز عيشم را بشام غم مبدلميزنم هر دم كنون از غم نفيرتا بگويم از غم هجران خويشگردد از چشم ملايك خون روانمهر را تب لرزه گيرد در سپهرتا بيان سازم به پيشش درد خويشجمله حيران مانده اند ر كار منكو ز من بر دارد اين بار گرانزا نكه او آگه ز اسرار من استاز حريم محرمی افتاده دورباز يابد ره ببزم محرمیمحرم اين هوش جز بيهوش نيستمرغ با ترا مشتری جز گوش نيستنيست كس را جز بشر گوش و زبانمحرمی خواهم هم از جنس بشرليك چون عنقاست نا ياب آدمیآدمی اندر همه عالم نماند ،چون نمی يابم ز آدم من نشانكس بغير ما نباشد يار ما ؟روز قرآن علم الاسماء بخوانتا كنم از قصه خو يش خبررفته است از خويش در خواب آدمیدر همه عالم بجز آدم نماندبا كه گويم رمزی از در د نهان ؟غير ما نبود كسی غم خوار مااز غم ما روزها بيگاه شدروزها با سوزها همراه شددر اخير اين مثنوی مشرقی ما بياد همكاران جهان انس و عرفان چنين می نالد :با كه گويم قصه درد فراق ؟كس نمی بينم ز ياران پيش و پساز جنيد و از حسن نبود نشانبا يزيد و را بعه شد پرده پوششبلی و عطار چون شد زين ديارچون نشان از ما لك دينار نيستچون نباشد بشر حافی ای پسرچون ز سهل تستری گشتم جداهر چه گفتم هر چه گويم بعد ازينكآتشم در جان فتاد از اشتياقالله الله ای توام فر ياد رسبا كه آرم راز خود را در ميانخود بخود در خود زنم از دردجوشبا كه سازم راز پنهان آشكار ؟گوش هر كس لايق اسرار نيست ،پيش بی دردان چه سازم قصه سربا كه گويم راز های آشنا ؟سوی لطف او نگر سويم مبين٢٦٩( صفحه ۷۰ ) کابل ( شمارۀ سوم )گر گنهکارم من ای دانای حال ؟تو مرا مگذار با من از کرمخوردۀ برمن مگیرای نکته داننا امیدی از توام باشد محاللطف از تو ، جرم شاید از عدمگر خطائی رفته در شرح و بیان« مهر دل » این شرح مولانا تمامکی توانی کرد ، باقی و السلاماین ابیات را ما از مثنوی مشرقی با کمال اختصار چیدیم ، و همدرینجا بتقريظ حصۀ تصوفکلام این سخنور متصوف را خاتمه می دهیم ، و می رویم تا حصص دیگر سخنانش را زیر نقدو کاوش بگیریم ؟(۲) نصائح و مواعظاشعار اخلاقی : قسمت دوم اشعار مشرقی . طوری که پیشتر گفته ایم ، همان اشعارحکمت آمیز ، و درسهای قیمت دار اخلاقی است ، که حضرت مشرقی دران همچون یکنفر ادیباخلاقی ، و آموزگار دانا امور اخلاق اجتماعی و فردی را شرح کرده ، ومواعظ دلچسپو مفیدی را برشتۀ نظم کشیده است : شعر اخلاقی بهترین و مهمترین اقسام ادب شمرده میشود ،بزرگترین ادبای السنۀ زندۀ دنیا از کهنه ونو ، همان ادبائی است که به مسلك اخلاق گرائیده ،و چیزی نگاشته و مانده اند ؟در شعر پارسی طنطنه جلال وعلو مقام حضرت سعدی ، ومولوی بلخی ، وعطار و ابن يمينو سنائی ( رح ) از همین رهگذر باثبات میرسد ؟در حقیقت اخلاق اس اساس ديانت وعر فان است ، بنابران تمام ادبای معروف یا گمنامرا کما بیش گفتاری درین زمینه هست ، مخصوصاً شاعری عرفانی و صوفی گری را اشعاراخلاقی بمنزله روان شمرده میشود ؛ سردار مهر دل خان . چون در حقیقت از جملهگویندگان متصوف وعر فان خواه بشمار است ، لاجرم بطور طبیعی اشعار اخلاقی وومواعظ وحكم را نیز می سراید ، که ما بطور نمونه اخگری چند را از کانون اخلاقیاتشدر پائین اقتباس میکنیم :راحت دیگران : دسته از دانایان قایل اند ، که سعادت انسان به نيك بختی دیگران وابسته است!انسان را اگر حظی از حیات و زندگانی است همانا در جستجوی سعادت اجتماع است ، یکنفربخودی خود کمتر روی سعادت را می بیند . این عقیده اجتماعی ، دسته از اجتماعيون اخلاقیراست ، که سعادت خویش را در سعادت دیگران میدانند :۲۷۰( صفحه ۷۱ )ادبستان قندهار( سال ششم )«سعدی» از اخلاقیون بزرگ مشرق که کلامش روان پیکر اخلاقی جامعۀ بشر شمرده میشود،با این فلسفه خاضع است، وی کسانی را که این عاطفه ندارند، آدمی هم نمی شمارد (۱) براستیکه شالودۀ اجتماع انسانها هم بر همین احساس نیکو و عاطفۀ پسندیده استوار است!سردار مهر دل خان درین زمینه از قریحۀ ابتکار و تخیل پر ابداع خویش، کار گرفته،در ضمن يك حکایۀ مختصر، آن را خوب آفتابی میکند:شنیدم یکی مرد یارای و هوشهمی گفت در بزم با شمع دوشکه ای روشن از نور تو بزم هاترا در ته پا ست ظلمت چرا؟چو شمع این سخن را ز دانا شنیداز بن طعنه اش نیش بر دل رسیدزبانی ز شعله بر آورد و گفتبمعنی چنین گوهر راز سفتچو از نور من انجمن روشن استچه غم گر مرا در بظلمت تن است؟خوشم هر نفس گر مرا سر رود:که از شعله ام بزم روشن شود!سراپا همی سوزم از بهر آنکه کلفت شود محو از دیگراننه از سایۀ خویش دارم خبرنه بیمی مرا باشد از قطع سرتو هم کن طلب چون من ای پاك كيشپلی راحت دیگران رنج خویشز شمعی بیا «مشرفی» یاد گیردرین بزم این نکتۀ دلپذیردوستداری وطن، میگویند که دوستداری بوطن، و بوم و زادنیا کان و پرور شگاه روز هائی فرخندهطفلی و صباوت از غرائز طبیعی انسانهاست در ادبیات مشرق و مخصوصاً پارسی، حدیث جانسوز«غربت» مضمونی است، که در گفتار تمام گویندگان، به کثرت موجود است، گاهی ادباءدر حرمان فراق وطن، ناله های جانکاه و روح گدازی سروده اند؛ مشرقی ما چون يك افغانحقیقی است، و افغانها وطن خود را از جان هم دوست تر دارند، بنابران این ما جرای جانسوزدلگداز (حب وطن) را در يك مثنوی (پروانه و شمع) بطرز حکایه با دلچسبی خیلی زیادسروده است: (۲)شنیدم که پروانه با شمع گفتکه ای روشن از نور تو انجمنمن از عشق او سوختم عاشقمتو خود راز بهر که سوزی چومن؟تو معشوقی و سوختن عار تستنباشد ترا کار با سوختن(۱) تو کز زحمت دیگران بی غمی!نشاید که نامت نهند آدمی(۲) گاهی عرفاء وطن را عبارت از مقام معنوی و روحانی انسان میدانند، ووقتی هم ادباءهمین وطن خاکی را میستایند، ولی حب وطن بطوریکه اکنون به مفهوم مغربی ها آمیخته با سیا ستهاست مقصود ادباء نیست، زیرا بجای ائتلاف، تجز او تفرقۀ کتله های بشر را نتیجه داده است!۲۷۱( صفحه ۷۲ )کابل( شمارهٔ سوم )پرخارش از سوزدل اشك ريختمن نجان دلم راز گفتار خويشجدا گشته ام تا زما وای خویشتو خود را گر از بهر من سوختیچو با شمع پروانه گفت اين سخننه چون جز ز آتش شوق مناز ین غم همی سوزم اندر لگندر آتش مرا سوخت «حبالوطن»عمل و عنوان پوچ، بهمان اندازه كه در حيات انسان، عمل و پشت كار، و حسن كرداراهمیت دارد، تنها آرايش عنوان، و خوض در كسوت آرائی پوچ و بیهوده است!ادبا، چون آموزگاران دانشمند بشرند، برای اينكه انسانها به سوی معنی بگروند، و ازخود آرائی چشم بپوشند، به اسلوبهای بديع و گوناگون، و اندرزهای شيرين، درين مرحلهداخل شده اند سعدی راست:هنر بند بودن بگفتار نیستحافظ گويد:روندگان طریقت به نیم جو نخرنددوصد گفته چون نيم كردار نيستقبای اطلس آن كس كه از هنر عاری است« کلیم راست »نباشد نيك باطن درپئی آرايش وعنوانبنقاش احتیاجی نیست دیوار گلستانرا«مشرقی» ماتیز این مسئله اخلاقی را به اسلوب نیکو، و دلچسپی در ضمن يك حكايه خاطرنشان میکند؟یكی شخص آمد به پیش حسنمرا گشته پیدا خیالی به دلزشوق آنچنان گشته ام بیقراراز آن خواهم ای خواجه نيك خوچو خرقه زدست تو شد در برمچو بشنید این ماجرای زوحسنکه ای مرد فرزانه با خردكنون می نمایم سوالی زتولباس زن ار مرد در بر كندزن ار خرقه مرد گیرد بدوشتو از امتحان خود بخود کن نظرز پوشیدن خرقه چون، جان منکه ای برگزیده امام زمنكه یا، زان خیالم فروشد بگلکه رفته عنان از کف اختیارکه خرقه بتون پوشم از دست توبگردون رسد از تفاخر سرمبرون از لب افشاند در سخنهمی دانم آگاهی از نيك و بداگر مرد راهی جوابم بگوبدان جامه آیا ز مردی رودشود مرد آیا زن ای تیز هوشکه مرد رهی یا زن؟ ای نامورنه زن میشود مرد نه مرد زن۳۷۲( صفحة ٧٣ )ادبستان قندهار( سال ششم )چه سود است از خرقه پوشیدنت ؟نباشد ترا گر عمل چون حسنبر ان بی عمل خرقه باشد حرامکن اندر عمل سعی رو ای دغلز مردیست عاری چو زن . . . (۱)چه سودت بود خرقه از دست منکه زوا کتفا کرده با شد بنامکه زشت آیدت خرقهء بی عملتو هم در عمل کوش ، ای « مهر دل »برو خرقه بی عمل را بهلخاکساری و افتادگی :خاکساری و تواضع از مضامین ئیست ، که در ادبیات پارسی ، گویندگان دران باره مضمونآفرینیها کرده ، و ابتکار ها بکار برده اند !ملا میرزا صائب راست :نیست اکسیری بعالم بهتر از افتادگیقطره ناچیز گردد گوهر از افتادگیکلیم همدانی راست :سر بلندی هر کجا کمتر سلامت بیشترباد نتواند ستم بر سبزه نوخیز کردسردار مشرقی :این موضوع را با منطق ساده و دلچسپی ، روشن کرده است :از دانه کم مباش درین عالم وضعپا ، گنج راحت زیرنقش بوریا افتاده استشو خاك نشين و حاصلی در بابدر طلسم خاکساری ها ، چها افتاده استحضرت بیدل راست :تخم اقبالم ز فیض سجده خواهد همتیاز شعاع مهر یکسر خاکساری میکشدکز سرم چون مو دماند ریشه ها افتادگیبر جبین چرخ هم خطی است تا افتادگیهمدرین زمینه مشرقی راست :هر که را چون جاده افتد رهنما افتادگیاوج جاه و عزتم از سقف گردون شد بلندگر همی خواهی نگردی یکنفس از وی جداخاکساریم بتاج خسروی زد پشت پا (۲)ره بمنزل می برد ، آخر ز پا افتادگیپایه قدرم رسانده تا کجا افتادگی ؟همچو سا یه پیش کن در هر کجا افتادگیتا مرا شد سایه بال هما افتادگی(۱) اول این کلمه خوانده نشد!(۲) درین بیت « مشرقی » وضعیت خود را تصویر کرده ، زیرا وی از سرداری و حکمرانی،بزاویه فقر و خاکساری گریخته است !۲۷۳( صفحه ٧٤ ) كابل ( شماره سوم )گر صراحی با قدح دارد تواضع عیب نیست (١) باشد از گردن فرازان خوشنما افتادگیشمع را بنگر باین گردن کشیها عاقبت می نهد سر را بپا آخر ز پا افتادگیشعله را با آب نبود « مشرقی » آمیزشیجمع در یکجا نگردد با هوا افتادگیبی ثباتی دنیا و جهان ندامت :این مضمون در ادبیات پارسی مضمونی است مبتذل و فرسوده ، که ادبا ء نکته را نگذاشته اند ،که در ین باب نگفته باشند ، « کلیم » از ین خاکدان پر ندامت چنین میگرید :وضع زمانه قابل دیدن دوباره نیست رو پس نکرد هر که ازین خاکدان گذشت« سالک » گفته :رفعت دنیای دون معراج پستیها بود گشت قارون هر کر ابر داشت از جا آسمانحضرت بیدل درینجا يك قدم پیشتر میگذارد :دنیا که پراگند گیش اسبابست آرام در و هم سبق سیمابستبحر پست که موج او پریشانیها ست آنجا دل جمع گوهر نایابستمشرقی ما نیز این مضمون را با کمال تردستی ، با معانی بدیعه در ابیات آتی بسته است :ما تم و سور جهان بسکه بهم آمیز است خندۀ قهقهه ام اشک ندامت بیز استیا : ماتم و سور جهان سر در کنار دیگرند (٢) شیشه در گریه زپنهان خندهائی جام داشتكذلك ندامت کشیهای آرزوی شهرت را با رو سیاهی که نتیجه آنست ، درین بیت ها با طلاقتو زبر دستی آشکار آلودی اداء کرده است :از سواد شومی نامم نگین شد رو سیاه میکشد سنگ از برای شهرتم آزارهایا : بال شهرت کشاده تا هوسم روی خاتم سیه ز نام من استیا : تا کشد نامم برون سر از گریبان نگین جان کشیها می کند اندر بیابان نگیندر جهان شهرت خود حاصلی دیگر نشد نامم اخیر سیه روئی به دوران نگین( ١ ) این مضمون سعدی که « تواضع ز گردن فرازان نکوست » از تضمین و استعمال زیادسخنوران خیلی فرسوده شده است ، اما مشرقی با قدرت تام سخنوریش ، پیرایه بدیع و خوشنمائی بهآن داده و مبتکرانه ادا کرده است !(٢) درین دو بیت بی ثباتی و عدم استقرار دنیا را با لزوم خنده قهقهه و گریه با گریه شیشه و لبپر خنده جام خوب مدلل میکند .٢٧٤( صفحه ٧٥ )ادبستان قندهار( سال ششم )دلها را نباید شکستدل شکستن را علا جی نیست هرگز مپر دل کی تواند کرد از سوزن رفو آئینه را (۱)یا ، تا توانی از شکست بیدلان پرهیز کن در ره یکدل دو عالم خون بها افتاده استراه سلامتیچو خواهی سلامت برین خوان دوران (۲) بیفکن به پیش سگان استخوان راسخاوت و احساننمی ماند بجز نیکی نشانی اندرین عالم سخاوت تا قیامت زنده دارد نام حاتم رابه تواضع دشمن خود را نباید فریفتدشمنت گر خاکسره شد حیله اش را هوشدار (۳) دام گیرد صید را در هر كجا افتادگینشوی ز خصم ایمن بخمیدن تواضع چو کمان بقصد جانت بقد د و تا نشسته(۳) اشعار عشقیاین قسمت اشعار مشرقی عبارت از اشکهای گرم و سوزانی است ، که در دنیای محنت آلود فراق ، از دید گانش سرازیر شده ، و ناله های جانگدازیست که در جهان عشق سرشارش ، از حنجرة اندوه و الم می کشیده است . در دنیای ادبیات آسیای وسطی ، گفتار های سوز ناك عشقی بهره مهمتر و سرشار تر آن شمرده میشود . « مشرقی » ما نیز همچون اساتید بزرگوار ادب ، در عالم عشق و طرب ، نغمه های خوش آینه و دل انگیزی دارد ، که گاهی در چمنستان ادب ، همچون بلبل خوشنوا ، با « بیدل » همه دل همنواست . و وقتی بزمار روحانی حضرت حافظ و مولوی نغمه سراست ، و هنگامی به حنجرة صائب و واقف هم آهنگ و همدم است ؛ اما پختگیها و نشیب و فراز دید نیهای جهان عشق است ، که نغمه های مشرقی ما را در روان بخشی ودل انگیزی ، واشتعال عواطف و احساسات ، همسر و همپایه کلام سرآمد سخنوران نامی میگذارد ، و جان سخنوران و ادب گویند گان باستان را از سر نو زندگانی می بخشد .عشق و فراق ، غالب ترین و سرشار ترین عواملی است ، که گوینده شیدای داغدیده را در تنهایی ، به عالم طبیعت وابستگی و علاقمندی می بخشد ، در عین تنهایی و وحدت که دلباخته از جهان آواره را دست داده ، باز هم تنها نیست ، او قصه های جانسوز فراق را(۱) اقتباس مضمون ادبیی است که « شیشۀ بشکسته را پیوند کردن مشکل است »(۲) دهن سگ به لقمه دوخته به . (۳) بهمان مضمون حضرت بیدل نزديك است که گفته :تواضع های دشمن مکر صیادی بود بیدل که میل آهنی را خم شدن قلاب میسازد۲٧٥( صفحة ٧٦ )کابل( شمارة سوم )با گل و بلبل می سراید ، لاله ها را در گلشن طرا و تتاك ، همداغ و همدرد خویش مییابد !گوینده که در گلستان ناله های گرم و بيهم بلبل را می شنود ، این مضمون را با خا مو شیخویش ، چنین می بندد :بلبل به فغان ، من بخمو شی غم خود را هر کس بز بانی که توا نست ا دا کرد« سعدی » داستان همنوا ئی و همکاری خود را با عندلیب د لباخته چنین گفته است :ای بلبل ا گر نا لی من با تو هم آ وازم توعشق گلی داری من عشق گل اندامیمشرقی ما نیز چون از می محبت و الفت سرشار است ، در شور و شر جهان عشق ، و جوششا حساسات محبت ، تمام مظاهر طبیعی را هم جو ش و هم خروش خویش می بیند :بداغ لا له ، بغم دل ، بشعله پروانه بجنس خویش جهانی نکر که می جو شنددر بهاران که گلها می جو شد ، و بلبل می خرو شد ، عاشق دلبا خته ما تنهاست ، وی رادر دنیای جانفر سود فراق و دوری ، جو شی است ، و نه خروشی !در گلستانی که از هر سو شور و شر قیامت آ سائى بر پاست ، عاشق محزون فراق دیده ،بگوشۀ خزیده ، از هیچ چیز حظ نمی برد ، ا حسا ساتش افسر ده و خاموش است ، کدورتو تير كی طبعش ، بر نزا هت و طراوت گلشن غالب آمده ، چرا ؟او از حضرت محبوب دور ، و از دیار ا نس و محبت آواره است ( افسرده دل افسردهکند ا نجمنی را ) بزم دل ا فر وز گل و بلبل ، بو جود این افسردۀ درد مند ، افسرده تر است !حضرت مشر قی این ماجرای عشق و محبت را چنین بیان میکند :اگر فصل خزان اندر چمن آن گلعذار آ ید گل آید ، لاله آ ید ، عندلیب آید ، بهار آ یدچنان وحشت گر فتارم درین و ادی زبیتابی که شور ناله زنجیرم از گرد غبار آیدبهر جای که اندازد نقاب از مهر رخسارش نگه چون قطرۀ اشکم ز چشم اشکبار آیدزچشم خو نفشا نم خون دل در وادی هجران گهی فواره آ سا و گهی چون آ بشار آ یدمو سم طراوتناك بهار ، هنگام جوشش احساسات شاعر است ، کمتر ادیبی است ، که در ینزمینه قد می نگذاشته و چیزی نگفته باشد ، مشرقی نیز از تماشای دلکشای مناظر فرحت انگیزبهار درین غزل حکا یه میکند :ایام بهام آ مد و هنگام نما شا از گل بنمائید سر ا نجام نما شادر جلوه گه سیر نیاز دل عشاق جز ناز نزیبید بر اندام نما شاکردیم طواف حرم کعبۀ حسنت عریانی ما بست چو ا حرا م نماشامنصور صفت «مهر دل» از خویش بیرون شو در با دیۀ حسن بده کام نما شا٢٢٦( صفحه ۷۷ )ادبستان قندهار( سال ششم )مخمس بهاریه بر غزل حافظآمد بهار باز بانفاس عیسوی سر زد زشاخ غنچه بسر تاج خسرویتاصبحدم بصحن چمن همچو مولوی بلبل زشاخ سرو به گلبانگ پهلویخوش خواند دوش درس مقامات معنوییارب چه معجزیست که بر پاموده گل از هر کناره ید بیضا نموده گلبرطرف شاخ برق تجلی نموده گل یعنی بآ که آتش موسی نموده گلتا از درخت نکته توحید بشنویاز طرف شاخ هر گل خندان نموده رو سوسن ترانه ساز شده بهر گفتگونرگس گرفته ساغر زر کنار جو مرغان باغ قافیه سنجند و بذله گوتا خواجه می خورد به غزلهای پهلوینا تنج ابرویت بغضب پیچ و تاب کرد گیسوی تو بگردن جانها طناب کردلعلت هزار دل به تبسم کباب کرد چشمت بغمزه خانه مردم خراب کردمخموریت مباد که خوش مست میرویاز مردمان خوش است رهائی وخواب امن نیکو بود ز خلق جدائی و خواب امنعیشی است طرفه بی سروپائی وخواب امن خوش وقت بوریای گدائی وخواب امنکاین عیش نیست در خور اورنگ خسرویمی سفت دی یکی سخن خوشتر از گهر دست ستم بچاک گریبان کس مبراین پند راز خواجه شنو ؛ دیده پدر ! دهقان سال خورده چه خوش گفت با پسرکای نور چشم من بجز از کشته ندرویروزی که مهر دل در میخانه را کشاد دریای خم زصدق سر خویش را نهاداز قلقل صراحیش این نکته شد بیاد ساقی مگر وظیفه حافظ زیاد دادکاشفته گشت طره دستار مولویمشرقی و بیدل :ما در ضمن نگارشات گذشته خویش ، از مقام تلمذ و آموز گاری مشرقی و بید ل ، چیزینوشتیم ، که این ادیب سخنور و طن ما ، یگانه پیر و حضرت بید ل است هرچند در سطور گذشته۲۷۷( صفحه ۷۸ ) کابل ( شماره سوم )مثالهائی نیز برین معنی آورده شد ، ولی چون می خواهیم مطلب را خوب بخوانندگان خود نمایانیمدسته از غزلیات مشرقی را در اخیر کلام ضمیمه میکنیم ، تا روابط ادبی مشرقی با حضرت استادشآشکارا شود :بیدل : اگر چنین بالد ز طوف دامنت اجزای ما بر سر ما سایه خواهد کرد سر تا پای مامشرقی : چون عیان از پرده شد مهر رخ لیلای ما یکجهان شور جنون بر خاست از صحرای ماهمچو نرگس روز وشب محوتماشای خودیم گر سرا پا دیده رویت از همه اعضای ماسیل اشک خون فشانم موج بحر دیگر است پنبه مینای می باشد کف دریای ماناخن دست گداز شعله اش نتوان گشاد آبله دارد گره در پای دل مینای ماحال ما ماضی و استقبال ما هر لحظه حال رفتن خود عبرت ما شد ز نقش پای مادر شکنج وهم خود داریم پیچ و تاب ها تا که شد تار نفس شیرازه اجزای ماگل نه تنها « مهردل » زد چاک بر خود پیرهنخاک بر سر داغ بر دل لاله از سودای مابیدل : سعی دیر و حرم بهانه ما بردما را ز آستانه مامشرقی پدر است چون حباب خانه ما بر نفس بسته آشیانه مااز غم چشم سر مه آلودت بشنو از خامشی فسانه ماما به عشقت رمیده ایم از خود شور سودا بود بهانه ماروزگاری چوگل بخون جگر سر کشیده ز خاک دانه ماقبله روی اوست در نظرم طعنه کعبه آستانه ما«مهردل» زهره از سرشادیبر فلک رقصد از ترانه ما۲۷۸دخمه منسوب بدخمه سلطان سنجر که در سنه ٥٥٢ هجری در سمت جنوبی روضه مطهر خارج احاطه حرمشاه ولایتماب در مزار تعمیر گردیده .دروازه سمت جنوبی حصار بلخ مسمی به دروازۀ نوبهارادبیات پشتوقسمت (۳)نگارش جناب غلام جیلانی خان جلالیدکتور گوستاو لوبون فرانسوی در کتاب مشهور تمدن اسلامی خود درضمن ستایش از ادبیات عربمیگوید اشعار عرب با اشعار تمام اقوام دنیا مساوی است و اوزان وقوافی بوسیله اعراب اسپانیول باروپاداخل شده نیز راجع به يك شعر حماسی عربی بحواله انکه ( پا لکڑاو ) انرا از نجد باخود آورده خیلیتعریف مینماید و الحق شعر مذکور درخور تعریف بوده حسب ذیل اقتباس شد .قطری بن الفجاءة گويد :اقول لها و قد طارت شعاعاً من الابطال و يحك لا تراعیفانك لو سئلت بقاء يوم على الاجل الذى لك لم تطاعىفصبراً في مجال الموت صبراً فما نيل الخلود بمستطاعو لا ثوب البقاء بثوب عز فيطوى عن اخي الخنع اليراعسبيل الموت غاية كل حى فداعيه لاهل الارض داعىو من لا يغتبط يسام و يهرم و تسلمة المنون الى انقطاعو ما للمرء خير في حياة اذا ما عد من سقط المتاعمطلب :« من بنفس خود وقتیکه از بهادران وحشت و هر اس پیدا میکند میگویم: وای برتو نترس !تو اگر از اجلی که برای تو مقرر شده بخواهى يك روز هم بران اضافه شود ، این مسئول توهیچوقت مقبول نخواهد افتاد، پس صبر کن در بازار مرك ، زندگی همیشه در دنیا محال است ،عمر زیاد برای بهادران جای هیچگونه افتخار نیست ، بلکه آن لباسی است که برای مردمانترسو زیباست - انجام هر جانداری مرگ است ، برای هر مخلوقى يك روز مرگ۲۷۹( صفحة 80 )کابل( شمارهٔ سوم )وفا خواهد بود ، کسی که در جنگ نمر د ، پیر و ناتوان میشود و مرگ بدین طریق کار او را خاتمه میدهد. زندگی برای مرد بقایده است وقتیکه از نظر مردم افتاد و قدر و قیمتی باو نگذارند »باین تقریب خوشحال ختک نیز حماسه ذیل را با يك خیال بلند فلسفی ممز وج نموده بزبان شعری چنین گوید :که سری پیری دوژنی و به نمری ځو چه نوی رسید لی ستا قضاچه دما په مرګ مشتاق و وهغه ومرل زه لادایم ژوندی پایم په دنیااسمان هر کله پیری یکرنګ نکا کاه په کام د ګل جاروزی کاه دخارپداسی وقت چه وقت د نام و ننګ دی دا بی ننګ پښتانه کا څه رفتارپښتانه چه نور څه فکر کا نابوددی بی د توری خلاصی نشته په بل کارمرګ ځما په پوهه بهتر د ازوندون دی دعزت سره چه نوی زیست روز ګارهمیشه به په جهان کښ ژوندی نوی دخوشحال ختك به پاتی سی یادګارمطلب :« ای انکه در جنگها از مرگ هراس داری ! من بتو چنین میگویم : هر گاه جن و بشر بمرگ کمر بندند و اجلت نرسیده باشد هرگز نخواهی مرد ، زیرا کسانیکه بمرگ من آرزو داشتند همه مردند و من با وجود شرکت در جنگها تا هنوز حیاة دارم - بازی های گردون همه وقت يك سان نیست ، بلکه گاه بکام گل و گاه بکام خار میگردد ، در زندگی که ساحهٔ نام و ننگ است ، من خیلی تعجب میکنم که افغانها بچه چیز ها مشغولند ـ افغانها هر گاه میل دارند که نعمت آزادی را بچیز دیگری تامین کنند ، این نظریه شان خطا است زیرا نیل این مطلوب بدون شمشیر و فدا کاری هرگز میسر شده نمیتواند ـ زیست در روزگاریکه با عزت توام نباشد ، بفکر من از چنان زندگی ، مرگ با نام و مردی بهتر است ـ چون حیاة این جهان ابدی نیست و مرد ترسو هم می میرد ، لہٰذا خوب است که از خوشحال ختك شجاعت و جوانمردی یاد گار بماند »( صفحه ۸۱ )ادبیات پشتو( سال ششم )متنبی معروف گوید :یري الجبناء ان الجبن حزمو تلك طبيعة الوغد اللئيماذا ما كنت فى امر مرومفلا تقنع بما دون النجومفطعم الموت في امر حقيركطعم الموت في امر جسيممطلب :« مردمان ترسو تصور میکنند که از میدان مردی کناره گرفتن حزم و احتیاط است ، در حالیکه اینطور سجایا از خواص لئیم و دنی است - ای جوانمرد زمانیکه در صدد حصول مطلب نيك زندکی برائی و عزم نمائی شرط مردی نیست که دران مهم بدون کامیابی انتهائی راضی شوی ـ زیرا مرگ در کارهای پست هم عیناً همان ذایقه را دارا است که در امور خطیر ومهم بانسان میچشاند »باین تقریب شاعرة جوان و دوشیزه افغان گوید :تر پ له میدانه احتیاط ندهپه بدنامی کښی سپی موز یان په تبه مرینهله تور و بیرته په شا مځهځوانان په سرو اورو ورڅی مخونی کڼینهښاغلی یو ځله په ځای مریموزیکی هر ساعت په ځای بی ځایه مرینهمطلب :« پسیائی از میدان شجاعت ، حزم و احتیاط نیست ، زیرا دیده میشود که مردمان ترسو و تنبکه از نامداری در میدان ننگ و ناموس میترسند به تب می میرند ـ پس میباید از بیم شمشیر دشمن بحریف پشت ندهی : چونکه جوانان بر آتش سرخ خانه میرند بعد ازان میتوانند دوشیزگان افغان را نامزاد شوند ـ ای جوانمرد ـ مردمان برگزیده و بهادر ، در تمام عمر يك بار میمیرند ؛ ولی بالعکس مرد ترسو هر ساعت بیجا می میرد که من این هر ساعت مردنش را در خور حال او و بجا میدانم »دکتور کوستا و لوبون فرانسوی در کتاب تمدن اسلامی خود اشعار ذیل عربی را نقل نموده و ازان خیلی تعریف میکند و میگوید : در اشعار ذیل تصویر زندگی انسانی طوری کشیده شده که حکما وفلاسفه نیز آنرا قبول میکنند ، چون اشعار مذکور دارای جنبه حماسی و از حیث بلندی خیال طوریکه۳۸۱صفحه ۸۳کابل( شماره سوم )دكتور موصوف ازان ستايش ميكند واقعاً بخود نظير ندارد ، و آن اینست : (۱)کریم یروی نفسه فى حياته ستعلم ان متنا غدا اينا الصدىاری قبر نحام بخیل بما له كقبر غوی فی البطاله مفسدترى جثو تين من تراب عليهما صفا يح صم فى صفيح منضدارى العيش كنز اناقصا كل ليلة و ما تنقص الايام والدهر ينفدلعمرك ان الموت ما اخطا الفتى لكالطول المرخی وثنياه بالیدمطلب :« هر انسانی که از شجاعت و سخاوت خويش نام خانواده را بزرگ كرده حق داردتا وقتیکه زنده است از لذائذ دنیا بهره مند باشد ـ کریمی که نفسش را در ایام حیاة سیراب کرده اگر فردامرگ آمد خواهی دانست که کدام يك از ما بواسطه تسکین ندادن عطش خواهشها ی خویشدریغ و افسوس خواهد خورد ـ بنظر من گور بخیلی که مالش را نخورده و جمع کرده با قبرمسرفی که هرچه داشته برباد داده یکسان مینماید ـ و هردو از تلی خاك كه دران تخته سنگ هایسخت و بزرگ به ترتیب چیده اند مشاهده میشود .« و بنظرم زندگی ذخیره ایست که از ان هر شب چیزی كم میشود وانچه هر روز چیزیاز ان كم شد ، روزی میرسد که بکلی تمام خواهد شد ـ بجانت سوگند که رها کردن مرگجوانمرد را مانند شتری است که ریسمان بپای او بسته برای چرا رها کنند ، چنانچه برای مدتکمی آزادی هم بدهد باید در نظر داشت كه يكسر ريسمان بدست اوست .بأين تقریب شاعر ملی افغان نیز مطلب فوق را ذریعه اشعار ملی ادا نمو ده گرچه کمیتاشعار مذکور نسبت بشعر عربی طولانی تر است اما باین وسیله میتوان جنبه وضاحت را ازان دریافت نمود :مو زی دی خو ب په پالنک نكا حق دهغوده چه وطن په توره خورینهعالمه یو تر بل جار يـږی نړۍ فانی ده میلمانه دی صورتونه(۱) گمان میرود تنهایث اول این اشعار نظر باصل از کتاب آقای سید محمد تقی خان که بدست مارسیده و درین زمینه مرجع ما ست از طبع ما نده است .۲۸۲( صفحه ۸۳ )ادبیات پشتو( سال ششم )چه ئی ساتی ارمان به و کړیښه په دنیا کښ معلو ميږیتوره کول ورکول بويهپه دنيا مه نازيږه يارهګل می کاره يار را ته ناست ووځوانان سر تور لحد ته څور شوومورکی مه راته کايږهپه پان ولاړيم و جار نه يمچه غم کوی غم دی په کورشیخوړه ور کوه چه مرګی خونی رنګوينهمرګ دهرچا قبر په تيږ و پټه وينهکه دی پکار وی چه ځوانان دی یادوینهله شاه جهان بادشانه پاتی شو وملکونهچه ګل می لوی سو جانان تور بخاوری سونهپتکی ئی کیږو دو د شناختو به سرونهنری شمال دمازد يګرهم ورك بقسمةدمار په خو له کښ دجهان تیری زمهدریار اوا خله چه دسین غاری ته ځونهمطلب :« مرد دون همت نباید از لذائذ دنیا متمتع باشد - زیرا این نعمت شایان حال ونعم البدل زحمات همان اشخاص جوانمرد است که بموقع از وطن بشمشیر مدافعه نموده اند - ای مردمان درزندگی با هم محبت کنید ، زیرا دنیا خوانی است بی بقا که وجودهای ما برای مدت کمی بران مهمانند - کسی که مال و دارائی خود را صرفه نموده در حین مرگ افسوس خواهد خورد ، پس ای جوانمرد بخور و بدیگران هم بده که عارض مرگ خانه ها و خاندانها را ویران می سازد - خوبی وبدی دردنیا خوب است وانسان از ان مستفید شده میتواند، ورنه بعد از مرگ زمانه قبر هر کس را به تخته سنگها سخت می پوشاند هرگاه میل داری بجوانمردی یادشوی ، برای تو سخاوت و شمشیر لازم است - بر دنیا فریب نباید خورد، چونکه درمقابل مرگ از شاه جهان مملکتش مدافعه کرده نتوانست واو را ترك داد ـ من می بینم که درزمان غرس گل های آمال خود یار عزیزم حاضر و به پیش من نشسته بود ، اکنون که شجره امیدم بار آورد نظر میکنم که همان دوست عزیزم خاك شده و مرده است ، جوانان بلحد سر برهنه پائین میشوند و حاصل دستار زندگی شان بیش از دستمالی نیست که عادة بعد ازمرگ بر مزار آنها تعلیق میکند - ای مادر زمانه بر من عتاب مکن زیرا زندگی من به نسیم خفیف عصر میماند که بزودی آرام و خاموش میشود - من در حیات بمقابل مرگ بر بلندی بی بنیادی استاده ام و احوالم بکسی شباهت دارد که در دهن اژدها بتدبیر جهان مشغول باشد ـ پس شخصیکه با چنین زندگی کوتاه۲۸۳( صفحۀ ٨٤ )کابل( شمارۀ سوم )بغـم و اندوه بسـر میبرد خانۀ او سـزاوار ما تم اسـت ، ای عزیـز بیا یکتار در با ساعتی با سـرود ملیبسـر بریم » .ابن خطیب شاعر معروف عرب ، با فتخار فتح شهر ( قابس ) و ستایش از شجاعت امیر تمیمابن المعز حماسۀ آ تی را با يك طمطراق شاعر انه سر وده است :ضحك الزمان و كان یلقی عابساًلما فتحت بحد سیفك قابساًالله یعلم مـا حو یت ثمار هـاالا و ابـوك قبل الفـارساًو من كان فی زرق الاسنه خاطباًكانت له قلل البلاد عرائساًفـا بشر تمیم بن المعز بفتحـهتركتك من اكناف قابس قابساًمطلب :زمانه را بعد از انکه تر شروئی فرا گرفته بود دوباره خندان اسـت ، در حا لیکهبدم تیغ تو شهر قابس فتح شد ـ خداوند میداند که کثرت اشجار و میوه های آن بجزاین نیست که پدرت قبلاً در آ با دی اندیار کوشیده و ضمناً اشجار مثمره را هم در ا نجا غرسنموده بود ـ کسیكه با برق سنان همراه دشمن مخاطبه میكند برای او سز است که در مقابلهمت او قلل بلاد ما نند عروسها زیبا و آراسـته گـردد ـ پس من بسبب این فتح در خشانبه تمیم بن المعز بشارت میدهم ، و میگویم تو آنی که از بر ق شمشیر خود در اطراف شهر قابسلمعات رخشانی را بیاد گار گذاشتی .نور الدین شاعر افغان بافتخار نجاۀ وطن و ستا یش که از شجاعت یكنفر جنرال نامی افغان حماسهذیلی سروده است :محمد جان بیا غزا ته شبی توری تیری کریدبـالاحصار دتوپو خولی ئی پر سپری کر. . . . . . . . . . . .چه په شینكو توپو ورخی محمد جان خان ده٢٨٤٧( صفحه ٨٥ )ادبیات پشتو( سال ششم )محمد جان خان می خیالی ځوان زرغون شالی دهد ملو ك زوی ده بمعنا کښی شین مزری دهپه غاطری توپو و لار مشرئی دی دهصبابه کوچ وی مخ په کرمه له طوطیان نوسرهمطلب :« محمد جان باز برای جهاد و مدافعه وطن شمشیر های بران را افغان کشید و بر علیه جانب مقابلتو پهای قلعه جنگی بالا حصار را بفرش در آورد . . . . . . . کسیکه باآتش و دود هایایرمانند تو پهای جانب مقابل هجوم می برد جنرال محمد جان است .محمد جان خان جوانی است که در بین مجاهدین بشال سبز امتیاز دارد ، پسر ملوك خان استولی در معنی شیر است که در شجاعت نظیر ندارد - جنرال طوپهای قاطری افغان است( یکنوع توپهائی بود که آنها را بوسیلهٔ ستورها حمل و نقل می نمود یعنی شبیه به توپهای جبل ) بلیفردا با شجعان افغان رخ بجانب کرم حرکت خواهد بود .نا گفته نماند ، هرگاه انسان در اطراف ادبیات حقیقی این دولسان مهم « پشتو و عربی بدقت غور کندمی بیند که در ضمن مزایای ادبی اشعار بسیاری از شعرای عرب وافغان حتی مراثی که عادةً در موردتعزیه و ماتم داری فقدان رجال برجسته سروده شده نیز روح حماسه وفخر وجود دارد ، این موضوعدر محلش یعنی قسمت های آینده خوبتر توضیح خواهد شد اما درینجا هم بیمحل نیست که دو مرثیه عربیو پشتو را که عیناً حماسه است و در زمان مرگ دو نفر مرد نامی این کشور تاریخی بعربی و پشتو سروده شدهبطور مثال ایراد نمائیم :نشیده ایست که در مرثیه امیر نصر بن ناصر سبکتگین برادر سلطان یمین الدوله محمود (رح) سروده شده :يا قبر نصرانت اول حفرةمن الارض خطت للسماحة مضجعايا قبر نصر كيف و اريت جودهوقد كان منه البرو البحر مترعاًبكى الجود لما مات نصر فلم يدعلعينيه لما ان بكى الجود مدمعا٢٨٥( صفحه ٨٦ )کابل( شماره سوم )فتى عيش فى معر و فه بعد مو ته كما كان بعد السيل مجراه مرتعاولمامات النصر مضى الجود وانقضى واصبح عرنين السما حة اجدعامطلب :« ای گور نصر تو نخستین کودالی از زمین که آرامگاه جوانمردی و سماحة قرار گرفتی - و ایگورنصر چطور توانستی کرم و سخاوت او را بپوشانی در حالیکه از جوانمردی او تماماً برو بحر آ بادانمی بود - بفقدان نصر جوا نمردی وکرم تا اندازه زار گریست که در هر دو چشم آن از کثرت گریستنقطره اشك باقى نماند - جهانیان در سایه کرم او بعد از مرگش هم چنان عیش دارند مثلیکه بعداز مرور سیلابمجری آن سبزه زار خرمی را برای چرا برو یاند .باین مناسبت خوشحال خان در مرثیه نظام خان پسر خود گو ید :کشکی خوان دی بتانه په ننګ کښ مړوی نه چه ګور لره روان شو له تولتكچه دقام په ننګ کښ ومری هغه زوی پعالم کښ دخپل پلارغاړه كالكزړه داښيو سره وپوست ځما ستر ګو نور به څه راشی ځما له مر د مكهغه وقت به بیر ته را نسی نظام چه به نوتی د خپل با با له و كکه حیاوه که وفاوه که سخاوه (۱) شایسته ستاپه وجودوه هره يكاسمعیل غوند به دراته تسلیم وه که په حلق دی نظام کښيښو كزلكمطلب« ای کاش جوانمرد در مورد اقامه کدام ننگ وغیرت افغا نی می مرد نه انکه از لحا فبیماری بجا نب کودال نا کا می عازم گردید : پسریکه در بجا کر دن ننگ و ناموس ملت بمیرد در جهاننام وننگ « پدر خود را سر بلند میگرداند - دلم از شدت این ماتم که پسرم بدون يك ا فاده بقومرایگان رفت در سینه آب و از دید گانم بجا ی اشك رو ان شد ـ ا کنون در مردم چشمم قطرهباقی نمانده تا در فراق او بریز انم - ای نظام ! همان ساعت دو بار ه نخواهد آمد که تو هیچکا بدون( ١ ) در بعض نسخه ها بجای سخاصفا آمده که بمعنی خوش خوئی و شستکی اخلاق است٢٨٦( صفحه ۸۷ ) ادبیات پښتو ( سال ششم )مرضی پدر بکاری اقدام نمیکردی ـ تمام صفات برجسته وفا و حیا و سماحت طوری بر وجودت زیب داشت مثلیکه شایستۀ شان تو خلق شده بود و باندازه مطیع پدر بودی که هر گاه بگردنت کارد قربانی میراند تو مانند اسماعیل ( ع ) تسلیم مینمودی (۱). (تا تمام)تا اینجا راجع بحصه اول تقسیمات ارسطو یعنی فخر وحماسه نمونه های كوچك اشعار عربی و پشتو را با هم تطبیق و مقایسه نموده نوشتیم ـ و گمان میکنیم درین نگارش مختصر تا اندازه بتوانندگان محترم نزدیکی روح ادبیات پشتو را بطبیعت و بلندی خیال انرا افاده کرده باشیم، بنابر ان از قسمت فخر وحماسه بهمین قدر اکتفا نموده در شماره های آینده به تطبیقات دیگر اقسام اشعار عربی و پشتو خواهیم پرداخت ـ کتبیکه تا کنون در برخی مسائل ادبی بآن رجوع شده حسب ذیل است :(۱) دایرة المعارف فرید وجدی بكك ص ٥٧٥ ج ١ و ص ۷۸۳ ج ٩ . (۲) دایرة المعارف بستانی ردیف ( الف ) ص ٦٥٥ ج٢ - (۳) تمدن اسلام تالیف دکتر کستاولو بون فرانسوی ترجمه اقای سید محمد تقی خان گیلانی . (٤) الهلال فى اربعين سنه تالیف امیل زیدان ص۷۸ . (٥) ادب الابي الحسن الماوردي ص ٢٤٧ . (٦) مختارات ص ٧٦ (۷) ثقافة العالم مقالۀ د نگارش جرجی زیدان . (۸) الكامل ابن اثیر جزری ج ۱ ص ) ۲۰۳ و دیگر اجزای آن . ( ۹ ) البدیع و الطر یف لجبران خلیل ( ۱۰ ) الا غانی . ( ۱۱ ) نوابغ الكلم لجامعه احمد حمدان ص ٢٢ . ( ۱۲ ) مقاله السيد جميل صدقی زهاوی ـ (۱۳) مجموعة قصائد البنهاني معروف ـ (١٤) العتبي لعبد الجبار يميني ـ (١٥) زبانهای افغانستان نگارش یعقوب حسن خان ـ (١٦) تاریخ دول ـ (۱۷) مجله هلال شماره ٨ مجلد ٤٣ ص ۹۰۳ ـ (۱۸) فلسفه قانوع بفكر لمؤلفه نوبخت ـ (۱۹) دیوان خوشحال ختك (۲۰) ديوان عبدالحميد ماشوخیل ـ (۲۱) نسخه خطی اشعار حماسی پشتو مدونه مرحوم ملا محمود خان افغان نویس و جناب عبدالله خان افغان نویس ـ (۲۲) نسخه خطی اشعار ملی پشتو ـ (۲۳) مجله ادبی خیبر منطبعه اسلاميه كالج پشاور ـ (٢٤) غزلیات خطی میرزا زاهد خان ابراهیم زائی ( ٢٥ ) غزلیات خطی عزیز خان رعنا خیل۲۷۷خوشحال خان ختكنگارش جناب امین الله خان زمرلائیيامرد شمشير و قلم افغان در قرن ۱۷ ع(۲)مذهب وعقائدخوشحال خان مسلمان واهل سنت و جماعت بوده مذهب مهذب حنفی داشت و بتمام عقائد سچهو منزه اسلامی یعنی وحدت ذات واجب الوجوب وملائك و پيغمبران و کتب آسمانی و روز آخرتو بعث بعد الموت و نیکی وبدی از جانب او تعالی و همه احکامات اسلامی معتقد بود : -اعتقاد ئی د خاصا نو و ما را كـر كه زه هر څو په عمل کښی شرمساریمفريښتی که کتابونه د آسمان دی په همه پیغمبر انو په اقراریمد كونين پيدا كوونى لاشريك دى په داهو مره اعتقاد کښی استواریمد قيامت په ورځ قايل يم بيگمانه نيك و بد واړه لتا دی خبر داريمپس له مرگه بياژوندون د خلايق دى په داو ره کښی له شرك نه بيزاريمپیغمبر می محمد دعبدالله دی مینه دار په ئی اصحابو په چا ر ياريمامامان ئی داولاد واړه برحق دی تر مهدی پوری دوارو خدمتگاریمچه دښمن ئی د اصحابو داولاد وی په وخکښه ئی دبيخ او دتباريمد مذهب چیښتن حلور دی پنځه نه دی حنفی سنی مذهب د دین پکاریم۲۸۸( صفحه ۸۹ )خوشحال خان ختك( سال ششم )شرع را پیش آهنگ هر کار دانسته میخواست همه امور مطابق بآن در جریان باشد و یگانه عوامل نهضت و پیشرفت انسان شرع را عقیده داشت علمای راست باز حقیقی را دوست داشته بمنزله چراغ و رهبر می پنداشت : -عالمان د شريعت لکه چراغ دی اور په لور در وښنائی اساليبداد مځکی مخ ئی واړه په حساب دی په حساب کښی هم مویز دی هم زبيبد دریاب او به دشرع په حساب دی دهر څه نه ئی ور کړی دی ترتيبداهمه واړه د شرع خدمتگار دی محتسب قاضی مفتی ملا خطيبعاقبت مر يد د شرع دای شه که خبر ئی بوعلی کړ و عندليبپه جهان کښی بل رقیب د شرع نشته که رقیب دی يو شیطان ئی دی رقيبمخالف د شرع وا ړه شیطانی ده مخ ئی تورشه چه عمل کړی په تکذیبچه غمخور دی دهر کار ندی په دين کښی نه دی یاردی نه محب دی نه حبيبچه له شرعی یوقدم درومی بی روخه و گومال و ته تيار لکه رباب شیبه سادات و اهل بیت و تمام اصحاب کبار و پیروان و صحابه آنحضرت صلی الله علیه و سلم دوستی و محبت فوق العاده بدل داشته اهل رفض و بدعت را سخت دشمن می پنداشت و بنظر نفرین می دید : -چه په سب دابوبکر او دعمر دی که په خوله کلمه لولی هم کافردیدهغو په مرگ ثواب گټلی بویه چه بد گو د ذی النورین او دحیدر دیرافضی خارجی دواړه با ور و کړه ترسگانو تر کوسا تو لا بتر دیترمهدی پوری یو ولس دی یا دولس چه همه زوی نمسی د پیغمبر دی۲۸۹(صفحه ۹۰)کابل( شماره سوم )همه واره امامان و و دخیل دور هریوکس له دوی د دین دنیا سرور دیتر اوله تر آخره که گرهیدږی دبی بی اولادی کل نور البصر دیچه دوستی ئی د سید نه وی په زړه کښی نوهغه سړی همیش خاوری په سر دیتر هلال او تر بلال ئی صدقه شم لارانجه می دپله خاوری دبو زر دیپه سرو زرو کښی کمی دقدر نشته اصحابان دپیغمبر واړه سره زر دیزه خوشحال ختك هغه سنی مذهب یم چه یاران را باندی واړه برابر دیتراوله ترآخره په جهان کښی دسید غوند نشته معراجیزه خوشحال ختك په حب داهل بیتو خارجی رافضی کړم اخراجیاز رسومات بی معنی و مزخرفات لا یعطل که بعضی از نادانان و جهال آنرا جزو دین شمردهیا ترک آنرا دشوار می پنداشتند و بدانواسطه رخنه در اسلام و تزلزلی درارکان زندگانی خویشبنابر نافهمی خود وارد میکردند جداً مخالف ومتنفر بوده اقوام وعشائر را منع می نمود : -هرڅه شرع فرمائی په هغی کار کړه نه عمل کوه په رسم په دودونعادات واخلاق :خوشحال خان صاحب سلوك ، احسان ، مروت ، شجاعت و سخاوت بوده شمشیر و ملیت رابر همه چیز ترجیح میداد نام نيك وعزت نفس را از نتائج زندگانی می شمرد و زندگانی رادر آزادی میدانست : -که دی زړه وی چه تل پائی لکه خضر دنیکی نامه ژوندون دی تر مداممرگ ځماپه پوه به ترداژوندون دی دعزت سره چه نوی زیست روزگار۲۹۰( صفحة ٩١ ) خوشحال خان ختك ( سال ششم )آزادی تر پادشاهی لاتیری کا چه دبل تر حکم لاندی سی زندان شیبه شمشیر سعی و عمل و اعتماد به نفس کشمکش حیات را جواب میداد و بسیار دوست داشتکه دیگران از مزد دست او کسب معیشت نمایند و نمیخواست که خودش بچیز نا چیز هم محتاجدیگران باشد : -که آسمان دی دمزری په خوله کښی ورکادمزری په خوله کښی مه پریږده همتته د چا و جام ته طمع امید مکرهحریفان دی باده نوش وی ستا له جامهرنځوران که کار و بارنه کا معذور دیروغ سړی به ولی نه کا خپل روزګارسخاوت را از همه چیز بهتر میدانست با وجودیکه در عرض سال مالك مبالغ زیادی میشدچون همه را در راه جوانمردی و سخاوت ، جود و عطا بذل و احسان ، صرف می نمود بقول خودشگاهی زکوة و قربانی بر او واجب نشده : -دحاتم غوند می خیل و حشم نشته په عطا کښی له حاتمه برابریمسخاوت می په تقلید په رسم نه دی زه له ځایه د سخی بابا پسریمپه عالم کښی می خبری د مردی شی په همت کښی په وږګری ناموریمزرو ماته هسی خوار وو لکه خاك د بیاباننه زکوة په ما واجب شه په در ست عمر نه قربان٢٩١( صفحة ٩٢ )کابل( شمارهٔ سوم )خوشحال خان به شکار باز و دیگر مرغان شکاری نیز معتاد بود و غالب اوقات را درینشغل بسر برد به تربیت و نگاهداشت باز و اصول طعمه دادن و معالجه کردن او مهارتی بسزاداشت چنانچه کتابی درین باره نیز باسم باز نامه نگاشته است و شکار کردن را به این مرغشکاری نیکو میدانست و شوق مفرطی داشت .یوساعت به می په درس سل به می په ښکاروو کلهٔ ښکار پر یښوم په کسب د کمالد جهان تحصیل به کل واړه ځماوه که اخته نه وی د ښکار په اشتغالغائین وتلی بیزه سپینه لا تر اوسه باز پلاس گر ځم په غرونو په جبالزه خوشحال به د بازونو ښکارپری نږدم ژوند ی یم دامی کار دامی روز گارخوشحال خان با پریرویان و گلعزاران سیمتن یعنی جنس لطیف ( اناثیه ) و مجالست وموانست آنها نیز مایل بود چنانچه هر وقت بعمر صرف شده و ایام جوانی گذشته افسوس میکرد:بخت اقبال که تا ته درکړه هسی ناوی چه مهتاب ئی منفعل دی تر جمالستا به دوه او یا کالو نه وی د عمر سود فائده دی راته وایه له وصالدوه او یابه دی هله دزړه پکام وو که ځوانی و رسره هم وی اتصالدپیری په وقت کښ هر هوسگنده وی لاپه تیره عشقبازی ده غیرسیالد دلبرو مینه چا دا هو نبره را کړه چه ئی هیچ کله خالی نه یم له خیالاولاد و احفادخوشحال خان اولاد و احفاد زیادی داشت چنانچه تعداد پسران و نواسه هایش در زمانحیات خود خوشحال خان که ازان ذکر کرده بصد نفر میرسید و در تعداد ثقه پسرانش اختلافاست مگر یقینی از سی نفر پسر بدون دختر کم نبوده و ما نتیجهٔ همه تحقیقات خود را که درینزمینه بدست آورده ایم ذیلاً ارائه میدهیم : -۲۹۲( صفحه ٩٣ ) خوشحال خان ختك ( سال ششم )انسكلو پیدی آف اسلام تعداد پسران خوشحال خان را برعلاوه دختران ٥٧ ذکر کرده را ورتی میگوید « خوشحال خان پنجاه و دو پسر و چند دختر داشت » مقاله که در سال پنجم سراج الاخبار بقلم فاضل مرحوم غلام محی الدینخان افغان استاد و متخصص پشتو نوشته شده تعداد پسران خوشحال خان را پنجاه و شش میگوید و جناب عبدالله خان در مقاله مندرجه شماره ١٣ کابل پسران خوشحال خان را سی و چهار نفر نوشته و در مقدمه انجمن افغان زائی بقلم عبدالمجید پروفیسر افغانی مطابق تعداد انسکلو پیدی پنجاه و هفت نفر قید گردیده و جناب فاضل عبدالحی خان حبیبی در شماره ١٠ سال ١٣ طلوع افغان ٣٠ نفر ذکر کرده .علی ای حال در تعداد سی نفر پسران خوشحال خان جای تردید نیست چه خود خوشحال خان نیز در چند جا که از تعداد اولاد به ترتیب سنین خود ذکر کرده تعداد پسران خود را بسن هفتاد و دو در يك دو جا صریحاً سی نفر میگوید و هم ممکن است که بعد ازان نیز بر تعداد پسران اوا فزوده شده باشد و به سی و چهار رسیده باشد و چیز یکه ما گفتار خود خوشحال خان را نسبت به پسران او در دیوانش یافته ایم ذیلاً چنین است :-زوی می اشرف خان دی چه خور شوی کورپری تول دیزه چه په بند لارم خیلخانه می شوه برهمڅلویښت زوی نور لرم یودی په کښ چه لوی دیواړه برخوردار شه خدای ئی وساته له غماوس پنځه نسی لرم افضل د اشرف خان دیخدای ئی برخوردار کړه طمع ډیره تری لرمدرحینیکه سن خوشحال خان ٥٩ است میگوید:دریغ یو په کښ شهباز شوی یا خوشحالشل پنجه لرم همۀ صغیر و کبیر٢٨٣( صفحۀ ۹۰ )کابل( شمارۀ سوم )د او یا کلو نو اوس یمپه دا ماه رمضانکال زر یو نوی دهجرت وههم تحویل وه د میزانواړه دیرش زوئی لرماوس حاضر په دا آوان* * *دیرش می زوی بشپاره دید نمسیو می څه شمار دی* * *یوڅرگند قابل هر گز په دوی کښ نستهکه و دیرشو ته نږدی ځما په شمار دی* * *د خوشحال ختك كه سل زوی نمسی دیلا لايق د خانی نه وینم پسرآثار و مولفاتخوشحال خان باو جود یکه اکثر حصۀ از عمر گرانبها را در جنگهای مغل ومخالفت های قومیو قبیله وی صرف کرده است بازهم در زمره مصنفین و مؤلفین بزرگ او را می توان شمرد ومستشرقینفرنگ و دیگر کسانیکه او را می شناسند تا یکصد جلد کتاب نظم و نثر در علوم مختلفه شرقیهمتفق علیه به او نسبت میکنند بل راورتی مصنفات ومؤلفات او را (۲۵۰) جلد میگوید مگر افسوس کهدست یغماگر زمانه همۀ این آثار را بیاد فنا و نیستی داده جز معدودی ازان نام و نشانی نیست چیزیکههست آنهم نادر ودست عموم ازان کوتاه ، و آن این است : -(۱) دیوان غزلیات (۲) کلیات ( که مشتمل بر قصاید غزلیات وانواع شعر است )(۳) باز نامه نظم ( کتاب متعلق امراض باز و با شه با علاج آن وطریقه های شکار ) (۴) هدایهکه از عربی به پشتو ترجمه کرده است (۵) آئیه از عربی به پشتو ترجمه کرده است و متعلق امورمذهبی است (۶) دستور نامه هدایت متعلق بسنن عمامه ومختلف طریقه های آن (۷) صحت البدنمتعلق بطبابت (۸) فضل نامه تنازع در بین قلم و شمشیر (۹) فرخنامه (۱۰) رياض الحقيقت (۱۱)عیار دانش (ترجمه انوار سهیلی ) که بشکل میسر میشود مکر بعضی میگویند که آنرا افضل خان نواسه۲۹۴( صفحه ٩٥ )خوشحال خان ختك( سال ششم )نواسه خوشحال خان ترجمه کرده است . و نیز خوشحالخان سفینه یاد داشتهای مفصلی دارد که افضل خاننواسه اش در تاریخ مرصع بآن حواله میکند و هم راورتی میگوید که خوشحال خان يك قسم مختصرنویسی و رزم نویسی را ایجاد کرد که صرف باو و خاندان او معلوم بود و آنرا زنجیری میگفتند لیکنافسوس است که حالا بدست نمی آیدعلم وفضل درین خاندان موروثی بود وقابل تعجب چه همه پسران او باستثنای دو سه و اکثرنواسه ها و کواسه های اوادیب و شاعر شیرین کلام وصاحب دیوان بودند و ماچند پسر خوشحال خان راکه مانند پدر مالك تالیف و تصنیف در پشتو اند نیز نام میبریم : -(۱) اشرف خان : پسر بزرگ خوشحال خان در ایام حبس خود خیلی آثار پشتو نوشته استکه مملو از احساسات وطن پرستی اوست .(۲) عبدالقادر خان صاحب دیوان که مشتمل بر غزلیات نفیس پشتو میباشد و کتاب آدم خانو در خانی را بزبان پشتو نوشته و دیوان جامی را از فارسی به پشتو ترجمه کرده است .(۳) صدر خان صاحب دیوان و کتاب خسرو و شیرین نظامی را از فارسی به پشتوترجمه کرده .(٤) سکندر خان مثنوی مهر و مشتری و يك ديوان غزلیات را نوشته است .(٥) گوهر خان صاحب دیوان غزلیات نفيس .راورتی میگوید « یکی از عمده ترین خواص این خاندان علمی این است که زنان این خانداننیز ذوق و شوق علمی داشتند چنانچه بسیاری زنان این خاندان معروف دیوان ها تصنیف کرده اندیکی از زنان خوشحال خان که ما در اشرف خان است شاعره مشهوری بود چنانچه خیلی غزلیاتو اشعار آن دیده میشود و این خاندان برای ادبیات پشتو خدمات قابل قدری نموده و خیلیآثار آنها دیده میشود اگرچه اکثر آثار این شخص معروف و خاندان عالی او بدست نمی آیدو از بد قسمتی مفقود شده است » ناتمام٢٩٠اقتباس از اور نقبل کالج میگریننومره مسلسل (۳۹)کتیبه آرامگاه سلطانمحمود غزنویمترجم - جناب سرورخان گویافاضل معاصر جناب سید سلیمان ندوی در مجله معارف مورخه ١٩٣٤ ماه میدر صفحه ٣٣٧ آن مجله كتیبه مزار حضرت سلطان غزنه را چنین تحریر كرده است .نومر برحمة اللهعلیه ونورحفرة و ا بیض وجههعشية يوم الخميس لسبع بقين من شهر ربیع الاخرلسنة احدی و عشرین و ا ر بع مائهسطور ذیل نیز از حضرت سید است : غالباً صورت قبر و ساختمان تربت حضرت سلطان ازبنا های قدیم است زیرا خطی که شامل تاریخ وفات و کلمات دعائیه بر شوشه تربت حضرتسلطان با سلوب عربی نوشته شده عیناً مشابه بخط کوفیست . و خواند نش چندان سهل و آساننیست بنده يك نظر سطحی عبارت مرقومه یك طرف را که دران تا ریخ و فات سلطان مرقوماست خواندم .در حاشیه همین صفحه ا نتقادی برخواجه حسن نظامی هم دارند مبنی بر اینکه عبارت اینکتیبه را بطور صحیح خوانده نتوانسته اند و لی جناب سید صاحب نیز از عدم فرصت و عجلهکه داشتند در خواندن این کتیبه چند جای سهو کرده اند (۱) چون ا سم مبارك ا ین فاتح(۱) بنده در ین فرصت که حضرت فاضل محترم جناب سید صاحب مشغول قرائت کتیبه بودندحاضر بودم ایشان به نهایت سرعت و عجله این کتیبه را خوانده و یاد داشت گرفتند : مترجم .٢٩٦کتیبه آرامگاه سلطان محمود غزنوی[BLANK PAGE]( صفحهٔ ٩٧ )کتیبهٔ آرام گاه سلطان محمود غزنوی( سال ششم )جلیل القدر عظیم الشان بر زبان ها جاری و ساریست لازم دانستیم که صورت صحیح قرائتاین کتیبه را به قارئین محترم تقدیم نمائیم . عکس این کتیبه که مقابل این صفحه مندرج است درمجلهٔسائریا در پلیت ( ٢٤ ) بسلسلهٔ کتبات غزنی سنه ١٩٢٥ از طرف مستشرق فاضل فلوری ( ١ ) شایعشده است فاضل موصوف عبارت مرقومهٔ این کتیبه را هم صحیح خوانده وهم صحیح درج نموده ا کنونما بنوبهٔ خود کلمات این کتیبه را باقید اعراب که در اصل مرقومه موجود ولی فلوری مراعاتاعراب را نکرده و اصل رسم الخط را ملحوظ داشته است در ین جا بقرار ذیل مینویسیم :( سطر ١ ) تُوُفِّىَ رَحمَةُ اللهِ ( سطر ٢ ) عَلَیهِ وَنَوَّرَ( " ٣ ) حُفْرَتَهُ وَ بَيَّضَ وَجْهَهُ عَشِيَّةَ يَومِ ( سطر ٤ ) الخَمِيسِ لِسبعٍ بَقِينَ مِنْ شَهْرِ( " ٥ ) رَبيعِ الآخَرِ سنة إحدی ( سطر ٦ وَ عِشرينَ وَ أربَعِ مِائَةٍ غُفِر لَهپس معلوم شد که اصل کتیبیه در ٦ سطر مرقوم است ، در ٥ سطر برعلاوه اسلوب خطکوفی نبوده بلکه صورت ابتدائی نسخ است بنا بر عقیده فلوری این کتیبه بعد از مرگ سلطانکه سالهای نزدیک با شد نوشته نشده بلکه از زمان های بعد است زیرا در ین کتیبه نسبتبسایر کتیبه های آن عصر آثار عروج وار تقای خط نسخ موجود است رویهمرفته از امهات مطلباینکه در ین کتیبه جمله : ثو من برحمة الله نیست بلکه « توفی رحمة الله » است کلمه « ابیض »نیست بلکه « و بیض » است لسته نیست بلکه سنه است و در پایان مرقومه کتیبه کلمه غفرله است .مزار خواجه ابو النصر پارسا در بلخترجمه از يك مقالهٔ روبرت با ئیرن که درمجلهٔ موسسهٔ امریکیائی نشر شدهو محمد رسولخان متعلم اعداد یه چهارم مکتب حبیبیه ترجمه نمود ـ ارسالی جناب فیلیکسهالیند معلم زبان انگلیسی مکتب عالی حبیبیه .ماسوای رواق مخروبه که مشتمل بر آثار غیر جالب نظر کاشی کاری است، و درنتیجهٔ روایاتمحلی بمدرسه نامزد گشته، روضهٔ خواجه ابوالنصر پارسا تنها ساختمانی است که دربین دیوارهای بلخبجا مانده و همه گونه دلچسبی های فنی را اهداً مینماید . از این نقطه شهر جدیدی که در اثر تجویزحکومت افغانی و فعالیت محمد گل خان رئیس تنظیمیه تعمیر آن روی کار است منشعب میشود . ترمیماین بقعهٔ تاریخی هم مد نظر است .(١) نگارنده را درنوامبر سنه ١٩٣٢ هنگامیکه درپاریس نمایش گاه آثار قدیمهٔ غزنی با هتمامموسیو کودار و فلوری انعقاد می یافت با فاضل موصوف اخیر الذکر ملاقات و صحبت دست داد .٢٩٧( صفحهٔ ۹۸ )کابل( شمارهٔ سوم )در ١٤١٩ حضرت جامی در سن ه سالگی بمعۀ پدر خود بملاقات خواجه محمد پارسا ، در موقعیکهبعزم زیارت مکه از بخارا به شهر مادری جای موسوم به تربت شیخ جام رسیده بود، شتافت . شصت سالبعد می این ملاقات را اولین تجربهٔ مجذوبیت خود شناخت . خواجه محمد پارسا در جریان همین سالباز دید در مدینه رحلت کرد و جامی در شرح حیات این بزرگوار میگوید : «بعد از او خواجه ابونصرثمر زندگانی بی آلایش او است . » این شخص که پیر و خواجه محمد پارسا بشمار میرود و اخیراًیادگار بزرگی بنام او بر پاشد ، در زمرهٔ مورخین تیموری ، که آثار شان در السنهٔ اروپائی توجه یافته ،خیلی کم طرف توجه واقع گردیده در کتاب ( khwandamir ) میخوانیم که خواجه پارسا در یکیاز دارالعلوم های سواد هرات عهده نطاقی را بمقابل معاش مکفی بذمه گرفت . اشاره و توضیح مزیددر خصوص این شخص در تاریخ معین الدین محمد وجود دارد : در ١٤٥٤ م با بر نواسهٔ شاه رخ برایرد حملهٔ ابو سعید سلطان سمرقند ، جانب شمال رفت . معین الدین می نویسد « با اینکه ابوسعید چوناز عزم و روانگی با بر خبر یافت و از بلخ به پایتخت مراجعت کرد ، با بر بازهم در پیشرفت خودادامه داد و چون ببلخ رسید با صوفی ابونصر ملاقی شد . ابونصر بسیار کوشید تا او رااز عزمش منصرف سازد ولی نتیجه نداد . »این تاریخ که عبارت از ١٤٥٤ و توام بشرح فوق است بزرگی و صفوت خواجه نصر پارسارامبین میسازد . از اینرو تعمیر این روضه را بگمان اغلب میشود بثلث اخیر قرن پانزده منسوب کرد .طرز قابل یاد داشت این ساختمان قبهٔ قبرغه دار آنست که شاذ وغیر معمولی گفته میشودو مشابه به قبر تیمور در سمرقند و مقبرهٔ تیموری در هرات است ، که موخرالذکر تاریخ خودرا در سال ١٤٣٠ نشان میدهد . با اینهم خصوصیت کاشی کاری این روضه بدورهٔ تازه تریمطابقت دارد . نقشه هائیکه در این جا دیده میشود به نسبت یادگار ها و آثار قدیمتر تیموریشوخ تر، ورنگ آمیزی عمومی آن ساده تر واکثر منحصر به سیاه و آبی روشن و بیشترسفید است که در بعضی جای ها برنگ سیاه آمیزش یافته تا حصص مختلف نقاشی را ثبوت وتمرکز بخشد . در اصل تزئین و نقش کاری این محل عبارت از آبی شفاف ونقرئی استوطور کلی از رنگ ارغوانی، که مناره ها و مقابر هرات را سایه دار وبا شکوه جلو میدهدو در نصف اول این قرن تعمیر یافته اند، عاری است .این تعمیر بشکل هشت ضلعی است که هر ضلع آن شش و نیم قدم طول دارد . چهار ضلعمتبادل آن بهم وصل یافته و صورت کثیرالاضلاعی را نشان میدهد که از زوایای مرکزیهشت ضلعی بفاصلهٔ چهار قدم منشعب گشته . باینصورت اضلاع مربع که تمام سطح تعمیر رادر بر میگیرد تقریباً هر يك هفتاد قدم طویل است . ارتفاع این گنبد تا انتهای رواق مخروطهٔآن در بین هشتاد و نود قدم تخمین میشود . قطر رواق تقریباً ۳۰ فت است .۲۹۸در منطقهٔ آموی علیاترجمهٔ جناب عبدالغفور خان مترجم انجمنقسمت دوم ـ عبور از اشکاشم و غاراندر اشکا شم ـ زيباك و نیز در وا خان ، حاکمان محلی که عموماً خویشا و ندان میر های بدخشان می باشند حکومت می نمایند . « مارکو پولو » نیز هنگا میکه در سال ١٢٧٣ـ ١٢٧٤ در واخان وپامیر سیاحت می کرد ، در ین باب تذ کار داده است . امروز علاقهٔ زيباك وقسمت اعظم اشکا شم (که بجنوب دریای آمو واقع است) شامل ولایت بدخشان افغانی میباشند . اشکاشم واقعه بشمال دریای آمو بطرف بالا تا کو تلهای بالائی قریهٔ نمندکوت و بطرف پائین تا دهکدهٔ ملواچ Malwach و تنگناهای «غاران » ممتد است .»قلعهٔ قعقعه :در ٧ و ٨ ستمبر ، حین توقف در نمندکوت ، به معاینهٔ قلعهٔ مخروبهٔ موسوم به قلعه قعقعه که قریب یکنیم میل در زیر دهکدهٔ مرکزی نمندکوت واقع است ، برفتم . از ارتباط نام قعقعه ، بپهلوان داستانی عرب با قلعهٔ مزبور بخوبی آشکار میشود که نمیتوان راجع به اصل ومبدء آن پی برد ـ وهر چه اطلاعاتی دران باره وجود داشته بکلی از بین رفته است . این قلعه بروی صخرهٔ بلندی بنا یافته که بساحل راست دریا واقع است و از دامنهٔ کوه بواسطهٔ يك فلات تقریباً نیم میل وسیع (که در حقیقت دنبالهٔ سطح مرتفع نمندکوت می باشد) جدا می شود . و بارزهٔ مذکورا ز دو رشته گرد که خیلی باهم نزديك بوده وتقریباً بسمت مشرق و مغرب افتاده اند ، تشکل یافته است (نقشهٔ افتاده نمرهٔ ٤٩) . رشتهٔ شمالی و بزرگ ، درانجام شرقی خود بقدر ٤٠٠ فت از سطح دریا و بقدر ٢٢٥ فت از فلاتی که بران ایستاده است ، ارتفاع دارد ـ و درینجا رشتهٔ مزبور باسنگلاخهای سرا شیب و نا قابل صعود خود متدرجاً بطرف غرب پائین میرود و درین حال سمت شمال آن خیلی سراشیب و سمت جنوب آن يك سلسله مرتبه ها را تشکیل میدهد .استحکام طبیعی آن :رشتهٔ جنوبی (عکس ٤١٢) نسبت به شمالی کوتاه تر ولی نشیب آن نسبت به رشتهٔ شمالی بیشتر متحد الشکل است . و از رشتهٔ شمالی بواسطهٔ يك گودال جدا میشود و انتهای غربی آن سنگلاخی بوده و قدری دورتر از گودال برآمده و رویهمرفته يك شكل سه کنج را ارائه میدهد قلهٔ باريك این رشته بارتفاع تقریباً ٣٥٠ فت از سطح دریا کائن است . هرگاه از مرتبه های باریکی که درپای هر دو رشته وجود دارد (عکس ٤١٤) بطرف دریا پائین برویم ـ به نشیب های خیلی٦٩٩( صفحه ۱۰۰ ) کابل ( شماره سوم )تند برمیخوریم این بارزه را سنگلاخهای سراشیب (که قسمت اعظم محیط آنرا اشغال نموده) ویکطرفآنرا حفرۀ دریا مصئون نگاه میکند . وبنابران يك موقع مستحکم طبیعی بشمار رفته و در زمان قبل از کشفآلات ناریۀ ، تقریباً فتح نشدنی محسوب بوده و کوشش وزحمات دست انسان برین مزایا افزوده است.استحکام گوشۀ شرقی قلعه قعقعه : ـدر بیان استحکامات قلعه قعقعه ، بهتر است که اول از قسمت خارجی آن شرع کنیم : در قله انجامشرقی رشتۀ اصلی (۱) میبینیم که کنارههای سنگلاخی فلات مانند آن ، بايك دیوار خشتی محاط استو دیوار مزبور درینجا بباعث این استحکام طبیعی (که باشیب های تند مستحکم تر گردیده وزیادهاز ۲۰۰ فت ارتفاع دارند ) فقط از ۳ تا سه ونیم فت ضخامت داشته و امروز خیلی خراب شده است.ساخت دیوار از خشت خام متوسط الجسامت (۱٤ تا ١٥ انچ در ۱۰ تا ۱۱ انچ در ۳ نیم تا ٤ انچ )بوده و خود دیوار ونیز برجهای آن در بعض جاگرد ودر بعض جا چار کنج ساخته شده وبر تهدابهایپست سنگی بنا یافته اند ـ ومورچالپای آن يك قطاری و قدری بلند تر از تهداب سنگی مرتب گردیدهو ارتفاع آن ها درداخل تا ۳ فت و ۳ انچ ودر خارج تا ۲ فت و ۱۳ ئنچ میرسد وعرض آنها بطرفخارج باریکتر شده واز ۷ تا ۸ انچ می باشد . در حصص شرقی وشمالی این منطقۀ استحکامات يكدیوار دیگر نیز دیده می شود که موازی به دیوار اول یا خارجی بوده و ٦ فت ازان فاصله داردو ضخامت آن از یکنیم تا ۲ فت بوده وخیلی صدمه دیده است وهیچ مورچالی دران دیده نمیشودوعیناً همین ترتیب در منطقۀ استحکامات زمر آتش پرست نیز مشاهده میرسد چنانکه نذکار یافت .مقصدا اصلی دیوار مزبور مشكوك است .سمت شمالی استحکامات خارجی : بطرف شمال استحکامات خارجی ، ارتفاع رشتۀاصلی کوه متدرجاً کمتر شده بجانب مغرب میرود ـ ولی صخره های طرف خارج فلات ، خیلی سراشیببوده واین سمت ، ارتفاع قسمت های وسطی کوه تخمیناً ٦٠ فت میباشد ، در جاهائیکه ارتفاع رشتۀ کوهکم است استحکامی از خشت خام ساخته شده و آب اکثر حصص داخلی آنرا خراب کرده ولی سمتخارجی آن باستثنای دو جای ( نقشه افتاده نمره ٤٩ ـ ۱۱ ) محکم معلوم میشود ضخامت این استحکامدر نزديك ( ii ) ١٦ فت بوده و تا ۳۳ فت بطرف گوشۀ شمال غربی زیاده شده میرود و درینگوشه يك برج بزرگ و گرد ( iii ـ عکس ٤١١ ) بنا یافته . ارتفاع استحکام مزبور از بالایدیوار سنگی خارجی ، اوسطاً ٢٥ فت است ـ از کناره و برجهای آن امروز اثری نمانده .از گوشۀ شمالی مغربی ( iii ) ، دیوار مزبور ، بطرف جنوب مغرب بر گشته و از رویخالی گاه بین دو رشتۀ کوه عبور میکند . ضخامت سه دیوار در ینجا ۲۲ فت و مابین دو برجچهار کنج vi که در نقشه افتاده نمره ٤٩ نشان داده شده است ، قریب ۱۲فت میباشد ـ وبرجهایبر آمدۀ آن بر روی تهداب های بزرگ سنگ بنا یافته وقریب ۲۰ فت از دیوار ها یا پرده هاجلو تر بر آمده وشاید بغرض تحفظ درب داخلی ومابین آنها چنان کرده باشند .( ناتمام )۲۰۰چهارمین سالنامهٔ کابلچهارمین سالنامه کابل متعلق بسال ۱۳۱٤ در پنجصد و چند صفحه بزرگ بکاغذ اعلیو حروف جدید، دارای زاید از چهار صد قطعه فوتو های مهم و نقشه وجداول مفیدکه از حیث خوبی مضامین و برجسته گی طباعت و لفاست نسبت بدیگر سنوات امتیازخاصی دارد . اينك از طبع خارج شده برای فروش بقیمت فی جلد دوازده افغانی در انجمنادبی حاضر است - شایقین میتوانند محض ترسیل رسید خزانه یا تحویل وجه نقد نسخه هایمذکور را بوسیلهٔ پسته مستقیما حاصل نمایند . قیمت سالنامه خارج از کابل بتیزادمحصول پستی ۱۳ افغانی و در ممالك خارجه نیم پوند انگیسی (استرلنگ) است -اعلانسالنامه های سال اول و دوم وسوم مجله کابل وغیره آثار انجمن را ذواتیکه خیال خریداریداشته باشند بقیمت های آتی از خود انجمن بدست آورده می توانند .۱ سالنامه سال اول سنه ۱۳۱۱ در کابل ۷ افغانی در ولایات ۸ افغانی در خارج سه کلدار۲ » » دوم سنه ۱۳۱۲ » ۱۲ » » ١٤ » » ده شلنگ۳ » » سوم سنه ۱۳۱۳ » ۱۱ » » ۱۲ » » »٤ کلکسیون های مجله سال اول ودوم وسوم مجله کابل فی جلد در کابل ١٤ افغانی در ولایات١٦ افغانی در خارج ده شلنگه کلکسیون های سال چارم مجله کابل یکدوره آن در دو جلد قیمت آن در کابل ۱۷ افغانی درولا یات ۱۸ افغانی در خارج ده شلنگ٦ کتاب الفاروق مجلد در کابل هشت افغانی۷ منتخبات بوستان سعدی علیه الرحمه در کابل دو افغانی وسی وشش پولقابل توجهحضر اتيكه بمجله کابل سابقاً اشترك داشته ومحض فرمایش کتبی قبل از وصول وجهمجله برای شان فرستاده میشد .چون در نتیجه اینگونه معامله اداره محاسبه دچار مشا کلات گردید. لذا از مشترکین عظام محترمانهخواهش میشود که هرگاه آرزوی اشتراک مجله را داشته باشند باید قبلاً وجه نقد یا رسید خزانهبدفتر مجله بفرستند و الا بصورت نسیه قبول اشتراک نخواهد شد .(اداره مجله کابل)[BLANK PAGE]کابلنمره (٦٤) (٦٥) سال ٦[BLANK PAGE]آدرس : انجمن ادب ، جاده ارگکابلاشتراککابل : ۱۲ افغانعنوان تلگرافی : کابل انجمنمجله مصور ماهوارولايات داخله : « ١٤مخابرات : با شهزاده احمد علی خان( درانی ) مدیر انجمنخارجه : نیم پوند انگلیسی(ادبی، اجتماعی، تاریخی) طلبای معارف نصف قیمتتحت نظر انجمن ادب نشر میشوداول سنبله ١٣١٥ هجری شمسی - ٢٤ اگست ١٩٣٦ میلادیفهرست مندرجاتمضمون نگارنده صفحهجشن هجدهمین سال انجمن ۱استقلال وطنمقدمه در تاریخ آسیای ترجمه جناب محمد قدیر خان تره کی ۶وسطیژاپور عمل « جناب عبدالغفور خان ترجمان ۱۰عمر ها ترجمه و نگارش جناب ۱۷سید قاسم خان رشتيابحث فلسفی - حيه نگارش جناب محمد قدیر خان ۲۱تره کیتاثیر تمدن ن اسلام « حفیظ الله خان ۲۸بر تمدن اروپاخصوصیات شاعری روه ترجمه « امین الله خان ٤١زمر لایيك شاعر فراموش شده نگارش « علی اصغر خان ٥٤متعلم مكتب غازیتنقید و عمل از طبع جناب امین خان ٦١زمر لایادبیات قدیم و ادبیات نگارش « سید قاسم خان ٦٢جدید رشتياچهار قصیده بچهار سبك انتخاب ۷۳ادبیات پشتو نگارش جناب غلام جیلانی خان ۸۳جلالیتوضيح يك نام تاریخی « « امین الله خان زمرلای ٩٦در منطقه آموی علیا ترجمه « عبد الغفور خان ۱۰۲ترجمانمضمون نگارنده صفحهمعمار تاج محل و لعل قلعه ترجمه جناب قاری عبدالله خان ۲۰۸ملك الشعراارمغان بدخشان نگارش « شاه عبدالله خان ١٤٤بدخشیگزارشات هجدهمین سال استقلالنطق افتتاحيه اعليحضرت معظم همایونی ٢٤٩معروضه تبريكيه شورای ملی بحضور همایونی ۱۵۳نطق والا حضرت صدر اعظم صاحب ١٠٠سواد تبريكيه شيخ السفرا بحضور اعليحضرت همایونی «جوابيه اعليحضرت همایونی به شيخ السفرا ١٤٦وظائف مدنیه یا اخلاق خطابه جناب محمد قدیر خاناجتماعی تره کی «تهنیت جشن اثر طبع جناب قاری عبدالله خانملك الشعرا ۱۰۸شور شایق « « شایق ۱۰۹استقبال از جشن « « بیتاب ١٦٠تهنیت جشن « « خانمیر خان هلالی ١٦١د استقلال ملی نشیده « « جلالی ١٦٤وقت شناسی شیوه اقتباس ١٦٨تمدن استباستقبال جشن از طبع جناب محمد سرور خان صبا ۱۷۱ارمغان آزادی « محمود الحسنخان كوكب ١٧٤بمناسبت افتتاح نمایشگاه « شیر علیخان قانون ۱۷۰صنایع در روزهای جشنتهنیه جشن « « محمد طاهر خان ١٧٦مضمونجشن وطنامساك واسراف هر دو خصايهمخرب اقتصاد استنصب العين صحيح وسيلهموفقیت استمعروضه اختتامیه جشن انجمندوره هشتمین جریدهشريفه اصلاحطبع درامه منظومیقین کنی یا نکنیساحه جدید زندگانیتصاویراعليحضرت شهریار شهیداعليحضرت المتوكل على اللهوالاحضرت صدر اعظم صاحبوالاحضرت وكيل صاحب حربيهنگارندهجناب محمد حسن خان« محمد قدیر خانتره کیترجمه جناب عبد الباقی خانلطیفی« محمد صدیق خانطرزى رادیو میخانيکفهرست تصاویر :صفحه۱۷۸۱۷۹۱۸۱١٨٥۱۸۸۱۸۹١٩٦صفحه۱٦۱۲۳۰تصاویروالاحضرت وزیر صاحب حربیهاعلیحضرت شهید و والاحضرتینيك گروب مهم تاریخیاز مناظر حرب استقلالدر محاذ جنگاعلیحضرت شهید و مجاهدین استقلالصورت حمل و نقل توپهاسردار شاه محمود خان در استحکامو الاحضرتين در محاذ حربقوای مجاهدین ملیمیلهای توپذات همایونی بروز اول جشنرسم گذشت قطعات عسکریرسم گذشت صنف توپچی و تانکهای حربیرسم گذشت سکوت های کابلرسم گذشت تفری سبورتتيم فت بالمسابقة بزغاله تازیمحفل دعوت قونسلگری شاهی افغانستان در بمبائیوزارت جليلة حربيهمنظرة عمومی جشنصفحه۲۸٤٠٥٣٥٣٦٠٦١۷۲۷۳٧٦۷۷٨٤-٨٥۹۳-۹۲۱۰۰۱۰۹-۱۰۸١١٦-١١٧١٢٤-١٢٥۱۳۲١٤٠-١٤١١٤٨١٥٦۲۰۰[BLANK PAGE]مرد تاریخی و محصل استقلال افغانستان اعلیحضرت محمد نادر شاه شهید سعید که ملت افغانستانو نسلهای آتیه آن ؛ خدمات بزرگ تاریخی این ذات جلیل القدر وطن دوست را فراموش نه نموده قدرو احترام خواهند نمود .کابلبسم الله الرحمن الرحیمجشن هجدهمین سالاستقلال و طنبمناسبت انعقاد جشن پرمسرت و یادگار با افتخار هجدهمین سال استقلالکشور عزیز خود افغانستان ، هیئت انجمن ادبی تهانی و تبریکات قلبیخود را بحضور شهریار مهربان و پدر نوجوان المتوكل على الله اعلیحضرتهمایونی تقدیم داشته بقای استقلال وطن و سعادت ملت عزیز خود را از خدایپاك تمنا و نیاز مینماید .جشن استقلال وطن که یادگار مهم ترین خدمات تاريخي يك فرزندبزرگ و قاید وطن پرور افغانستان یعنی اعلیحضرت محمد نادر شاه شهید۳۰۱صفحه ( ۲ ) کابل ( شماره چهارم و پنجم )و تاجدار نامدار فقید ما و بهترین نمونه سربازی و فداکاری اولاد رشید اینخطه است حقیقةً قابل مسرت وافتخار اهالی افغانستان میباشد ، چه عزت وسربلندی ملل در نظر اقوام گیتی باهمنوعان آنها اول باول داشتن حریت کامله و استقلال ملی است .استقلال وطن یا این افتخار بزرگ ما که در اثر تراکم حوادث ناهنجار مدتی دوچار وقفه بوده وبالاخره روح شهامت وشجاعت فطری ملت بجنبش وحركت آمده ودرعين حال مطابق آمال قلبی ملت قاید توانا ومرد دانائی مثل ذات ستوده صفات شهریار شهید ـ مجری عواطف و آمال ملت درینمورد قرار گرفت ، خوش بختانه لكهٔ اسارت از دامان ملت مردانه افغانستان بسهولت زدوده شده و آنحریت کامله که حق مشروع طبیعی افغانیان بود حاصل گردید ، البته برای اعاده افتخار تاریخی و آزادی طبیعی خود اولاد اینخطه خیلی مبتهج و مسرور بوده و این روز فیروز تاریخی را بخوشی و انبساط تمام پذیرائی می نمایند .استقلال حق فطری هر ملت است و هر ملتی حق دارد بخانه و ماوای خود یعنی ( وطن ) مختار و حاکم باشد پس آنانیکه فاقد این حق شده وتحت قیمومیت غیر میروند نه تنها قلادهٔ آمریت اجنبی بگردن شان گذاشته میشود ، بلکه در اثر این حاکمیت٣٠٢( صفحة ٣ ) جشن هجدهمین سال استقلال وطن ( سال ششم )بیگانه روزمره دوچار ضعف و بیماری مادی ومعنوی شده ازسعادت علمصحیح ، اقتصادمالی ، تربیۀ کامله انسانی، تمدن معقول ، اخلاق وتهذیبصحیح و هزاران نوع فضایل بشری محروم مانده حیات شان چون بیمارمحتضر سپری میشود . غریزۀ حریت پسندی وحس استقلال خواهی گرچهبقدر مراتب علمی و ذهنی درهرقومی موجود و هيچيك فرد يا جماعتی نمیخواهدمحکوم دیگری باشد ولی بالعقابل حس خود خواهی و منفعت پرستی و یابدیگر عبارت مقتضیات جنبه حیوانی بشر در صدد است که ضعفای نوع خودرابلع کرده خودرا راحت و آسوده بسازد، پس برای نایل شدن باین مقصود اقویایبشرهواره دو اسلحه جارحه را بمقابل ضعفا استعمال کرده و موجبات کامیابیخود وسلب استقلال آنها را فراهم می آورند که رویهمرفته این اسلحه هااولاً عبارت است از سلاح مکر وحیل که اقوام پس مانده را در خواب جهلو نفاق فرا گرفته و بوسيله خود آنها قلاده اسارت را بگردن شان میگذارد،ثانیاً درصورتيكه بین طبقات اینگونه اقوام ضعیف و پس مانده مردان داناورجال بیدار وکار آگاه موجود بوده واز پشیرفت حیل ودسایس طامعيناجنبی جلو گیری نماید ، آنگاه اجنبی باقوۀ قاهرة واستعمال اسباب قتالهمادی با هر گونه تشبثات بیرحمانه وظالمانه پیش آمده محض تسکین شهواتمادی وحرص منفعت پرستی خود از هر گونه ظلم وستمی خود داری نمینمایند.۳۰۳( صفحه ٤ ) کابل ( شماره چهارم و پنجم )هر گاه ما در صفحات تاریخ واقعات اسارت و سلب استقلال ملل محکومه را جستجو کنیم می بینیم که غالباً موجبات اسارت آنها ازین دو نوع کمتر متجاوز بوده است .بهر حال طوریکه در بالا گفته شد که استقلال حق فطری اقوام گیتی و هر قومی هم بقدر استعداد طبیعی و علمی خود آزادی خود را دوست داشته و از لحاظ عواطف و نوامیس انسانی دیگر قومی حق ندارد که حریت و استقلال آنرا محو کند، ولی از انجا که حس غلبه و تفوق در منافع بمزاج انسانی بتحريك همان جنبه حیوانی سرشته است، لهذا اقوام قوی همواره مرتکب بلع و امحای اقوام ضعیف شده و میشوند و تا هنوز يك قوة مقتدره منصف و يك عواطف پاك و بی آلایشی در جهان حاضره حکمفرمائی ندارد تا دست متجاوزین را از گریبان مظلومین قطع نماید. پس امروز ملل و اقوامیکه طالب استقلال و دوستدار حریت و آزادی خود اند بایستی منتظر همراهی و امداد دیگری نبوده خود شان خود ها را مستقیماً برای مدافعه از حقوق مشروعه و حفظ حاکمیت ملی خود حاضر و مستعد بسازند.تحصیل استعداد این مدافعه را باید سنجید که چطوری ممکن و چگونه بحصول آن موفق شد، لهذا طوریکه سابقاً اشاره شد اقویا همواره یا از ضعف معنوی و جهل و نفاق اقوام ضعیف و پس مانده استفاده می نمایند یا در صورت٣٠٤( صفحه ٥ )جشن هجدهمین سال استقلال وطن( سال ششم )ابراز شهامت ملی و شجاعت ذاتی و مقاومت اقوام مبتدی ، اقوام قویباستعمال قوهٔ جبری و آلات مدهش حربی و مادی بنیان هستی و استقلالضعفا را بخاک عدم برابر می نماید، لهذا یگانه وسیلهٔ مجهز شدن برای دفاعاز حقوق و استقلال وطن همین دو مطلب موثر است یعنی اول ترقی و اصلاحامور معنوی که خود مربی و ممد آن علم صحیح و آگاهی و بصیرت استاز مکر و فریب کاری دشمن ، ثانیاً مجهز شدن بوسائل مادی که اقلاً هرملتی باید مستعد آن شوند که استعداد حربی و نیروی جنگی خود راضرورتر و برتر از هر احتیاج و ضرورتی دانسته و بذل مال و هستی وموجودیت خود را درین راه به چیزی و به پشیزی اهمیت ندهند.بالاخره امروز که بعنایت خداوند قادر متعال افغانستان عزیز ما درتحت لوای زمامداری يك حکومت غمخوار و دانا و با استقلال کامله ادارهمیشود و در سایهٔ توجه و رهنمائی حکومت معظم متبوع ملت ما بضروریاتحیاتی و احتیاجات عصری خود متحسس شده و متفقاً با حکومت خود مصروفتدارك وسایل و اسباب حفظ حیات آبرومندانهٔ ملی است پس ما از خدایقادر متعال تمنا می کنیم که همین روح اتحاد و اتفاق و همین غریزهٔ فعالیتو استقلال دوستی در کافهٔ اولاد این خطه مترقی و متزاید شده و این کشوراسلامی همواره مستقل و معمور باشد . ( انجمن )۳۰۰مقدمه در تاریخ آسیای وسطی(۲)کنفرانس بایان آفتترجمۀ جناب محمد قدیر خان تره کیهم کارانم !در زمانه های Mezolitik ( دورۀ متوسط عصر حجر ) ومخصوصاً ادوار نيوليتيك Neolitik( مدنيت حجر جديد يا حجر نقيه ) ديده ميشودكه دوعرق اساسى يعنى انسانهاى جمجمه طويل وجمجمه قصيرهادر چين ، هند، هندچين آسيا ، مصر و مخصوصاً در اروپا بيك مقياس زيادى باهم ديگرى در آمیخته استچه در سنه ١٨٩٦ از ٦٦٨ جمجمۀ که در فرانسه جمع کرده شده بود و منسوب بدورۀ نيوليتيك بوده است٪ ۵۸ آن ازطبقۀ جمجمۀ کوتاه و ٪ ۲۱ آن منسوب به نژاد جمجمه دراز و ٪ ۲۱ آن يك صورتممزوج از هر دو بوده است (۱) وعين همين نسبت در جمجمه هائیکه در ايطاليا و هسپانيه كشف كردهمیشود دیده میشود و در انگلستان تا دورۀ تمدن تو نج انسانهای دارای جمجمۀ کوتاه سکونت داشتندولی در همین دوره بوده است که جزائر انگلستان از طرف نژاد جمجمه طويل استيلا گرديده :سويت زر ليند تنها مملكتى است كه دران جا ميتوان يك شكل مخلوط كامل تمام نژادها راپیدا کرد.انسانهای منسوب بدورۀ نيوليتيك در جرمنی اکثراً از طبقهٔ جمجمه کوتاه بوده اند .طوريكه در فوق اشاره نمودم در اروپا نژاد های قدیمیۀ دورۀ پاليو ليتيك Paleolitik ( دورۀ قدیمعصر حجر) وجود داشت و دیدیم که این نژاد اولا از طرف عرق جمجمه کوتا هان استیلا و سپسمورد هجوم نژاد جمجمه طویل واقع شد چنانچه Rene Gerin در صفحهٔ ٤٢ كتاب معنون بهLes Hommes awantl'Histoire خود كه در سنه ۱۹۳۰ نوشته است سطور ذيل رامینویسد :(۱) اشارۀ که باین طور (٪) گذاشته شده رمز ( صกير ) را القا میکند مثلاً ا گر بگوئیم صد بر ٢٠ونوشته کنیم بر ۲۰ عين همان مطلب است لهذا براى اختصار مجلات رمز مذكور ترجیح داده شد « تره کی » .٣٠٦شهریار جوانبخت افغانستان المتوکل علی الله اعلیحضرت محمد ظاهر شاه مربیترقیات و حامی استقلال وطن خلد الله ملکه[BLANK PAGE]( صفحه ۷ )مقدمه در تاریخ آسیای وسطی( سال ششم )بهر حال پس از دوره نیو لیتيك موجودیت جمجمه طویل ان با مدنیت جدید و آن مدنیت هم با شرائط جدید زندگانی توأم ظهور مینماید . ( درین جا خانم مشار الیها عین جمله فرانسوی را هم ذکر مینماید ) .پروفیسور آنترو پولوژی دارا لفنون ژنو مسیو Ewgen Pitard در صفحه ۶۰ کتاب خود که زیر عنوان Lesraceetl'Histoire نوشته بعین همین نکته تماس کرده میگوید : « در دوره متوسط نیو ليتيك هم يك واقعه عرفی که دارای اهمیت بسیار بزرگی میباشد روداد زیرا در همین وقت بود که انسانهایی به میدان برآمدند که منسوب به تیپ جمجمه طویلها بودند و این طور يك تیپ مور فولوژيك (۱) چیزی بود که تا آن وقت در قطعه اروپا نه دیده شده بود نه شنیده بلکه در قطعه ما مجهول بودند و اینکه این عرق جدید از کجا وارد سرزمین اروپا شده بودند ؟ آیا بواسطه اینکه حفريات متعلق بدوره پا لیو لیتيك تا كنون بخوبی تعقیب نگردیده این نکته را روشن ننموده است ؟یا اینکه این انسانهای جدید که در دوره حجر نفیسه به نزد اروپا مجهول بود آیا از يك قطعه همسایه وارد اروپا گردید ؟ در صورتیکه این طور است به عقل ما طبیعی تر این است که این انسانها از دوجها مسکونین آسیائی بوده اند اول اینکه وطن جمجمه درازها آسیا است دوم اینکه آسیا نزد يكترين هم سایه اروپا میباشد احتمال دارد که از آسیا وارد اروپا گردیده باشند » ( درین جابا ز خطية مذكوره به ذکر عبارت فرانسوی متوسل میشود ( مقایسه بین ادوار ما قبل التاريخ وطلوع تاریخ در مصر ، آسیای غربی ، اروپا تصدیق مینماید که علت تبدلات عمیق که در عرق انسانها و طرز زندگانی ایشان رو داده است وارد اقوام شرقی در اروپا و نقاط دیگر بوده است .پروفیسور مذکور در صفحه ۱۸۱ کتاب خود وقتی میخواهد بگوید که اولین قافله جمجمه طویل ها در دوره نیوليتيك از معابر آلپ از شرق وارد اروپا و در سرزمین سویت زر لیند دیده شدند چنین مینویسد :« نظر به ثبوتیکه بخوبی بوقوع پیوسته مساکنی را که در سر زمین گول وجود دارد همین نژاد جمجمه طویلها بنا کرده بودند واگر چنین است مجبوریم اعتراف کنیم که تا آن وقت این گونه آثار مدنی عبارت از تظاهرات مادی بود که در نزد انسانهای غربی مجهول بوده است غیر ازین نژاد مذکور وقتیکه وارد اروپا شدند اصول زرع حبوبات و اهلی نمودن حیوانات را هم با خود به اروپا آوردند و طریقه مسافرت را در آب هم آنها ابتکار نمودند پس چون چنین است میتوان گفت که مهمترین(۱) اين يك موضوع بسیار دقیقی است که زیاده تر از تاریخ مربوط به جغرافیای بشری و اجتماعیات میباشد رویهمرفته اگر از معضلات علمی آن که درین جا مورد ندارد منصرف شده لغت آن را معنی کنیم همین است که : هر جمعیت در تحت تاثیر عوامل طبیعی محیط مسکونه خود میباشد و عوامل جغرافیائی آن جمعیت را خواصی میبخشد که نمونه مورفولوژيك او را تشکیل میدهد . تره کی۴۰۷( صفحه ۸ ) کابل ( شمارۀ ) چهارم و پنجمتحولات اجتماعی را نیز آن ها با خود به اروپا ارمغان آوردند . ( باز اشاره به جملۀ فرانسوی ) !نوت : « نطقۀ موصوفه پس از نقل اقوال هر کدام از مقدسین عین عبارت کتاب مؤلفۀ او را نیز ذکرمیکند که در عین اینکه لزومی در ذکر آن عبارات ندیدیم از اشارۀ این که بگوئیم که درینجا و اینجاعبارت را نقل نموده نیز معذرت میخواهیم و البته از ارائه عین کنفرانس به ارباب ذوقخود داری هم نمی شود . مترجم »و هم او در صفحه ١٥١ کتاب مذکور خود وقتیکه میخواهد در اروپا از نمونه انسان های آلپHomo Alpinus بحث کند به منشأ نژاد جمجمه طویل ها تماس کرده مینویسد : « پوره حقداریم اگر بگوئیم که تیپ آلپ از راه سواحل بحیرۀ سیاه ووادی طونه از آسیا وارد اروپا شده اندو چنان گمان دارم که این انسان ها از سراب های شرق بصورت سوق الطبیعی غربی احساس وواردغرب شده اند زیرا نظر به حال حاضر معلومات ما منشأ دیگری را غیر ازین قبول کردن صعب است .پروفیسور شرا در متبحر علم جغرافیا هم درین زمینه نظریۀ مؤید همین نظریه اظهار کردهمیگوید : « اروپا علی العاده زائد از نیم جزیرۀ ( جزیره نما ) آسیا نمی باشد و این جزیره نماشبیه جزیره ایست که ناز کترین ودقیق ترین و موازنه دار ترین جزیرۀ آسیا میباشد وروحهمرۀ نه اروپافرزند رشید آسیا است » Pittard بعد ازینکه نظریه جغرافیا دان مذکور را تا اینجا نقل مینمایدجملۀ ذیل را علاوه میکند :« فقط اگر این جمجمه طویل های دورۀ نيوليتيك حقيقتاً از آسیا به اروپا آمده باشند هیچگونهاحتمالی در بین نیست که آنها منسوب به عرق زرد باشند » آقایون ! درینجا لازم است سخنانپروفیسور مذکور را قطع كرده يك نکته را تنویر بنمائیم : برای این مهاجرت هائیکه پروفیسور بآناشاره کرده است از شرق به غرب امکانی پیدا کرده باشد لازم است همان طور یکه در بالا گفتیمشرائط طبیعیه مبدل شده وراها ئیکه از شرق به غرب مهاجرت کرده میشود عاری از عوائق و موانعشده بعد ازان مهاجرت صورت گرفته باشد، بلی حقیقتاً همین طور است چه در دوره های قبل التاریخاز شرق بغرب مهاجرت های زیادی واقع و مهاجرین شرقی تا دروازۀ ویانه رسیده بودند و بعد از آنیعنی در ادوار تاریخی هم دنباله این مهاجرت ها منقطع نشده هجرت و استيلا های پیهم شرقی هابه غرب رو داده است بدرجه که تمام اروپا را ته و سر کرده اهالی بومی آنجا را با خود و خون خود مخلوطگردانیدند و هم پروفیسور مزبور در صفحۀ ۹۱ کتاب فوق الذکر خود راجع باین نکته سطور ذیلرا مینویسد : « این طور امتزاجی که در اقوام مذکوره رودا ده اختلاط نژادی را روی کار آوردکه تخیل کردن آن امکان نداشت و يك فصلی جدیدی را در تاریخ دنیا آغاز کرد . . . » در ادوارمعادن ( مدعا دوره های مس ، طونج وامثال است « مترجم » ( زیاده تر از ادوار ما قبل آنمهاجرت رو داده است .٣٠٨( صفحه ۹ ) مقدمه در تاریخ آسیای وسطی ( سال ششم )مهاجرت هائیکه نژاد جمجمه طویل مسکونین آسیای وسطی در اروپا ونقاط دیگر نمودند و در اثرتاثیرات وتضییقات این مهاجرت ها در تمام افغان ها مخصوصاً تجددات وامتراجاتیکه در اروپا رو نماشدتمام آن هارا در تاریخ كلاسيك بعنوان ( مهاجرت های عمومیه و مؤثرات آن ها ) ذکر میکنند .خانم ها ، آقایون !تمام گفته های خود را که تا این جا امتداد دادم میخواهم خلاصه نمائیم :مدنیت ها و در مدنیت ها در يك زمان واحد در تمام نقاط روی زمین ترقیات مماثلی رو نداده استچه طوریکی در دوره های تاریخ دیده میشود چون انسان ها مطابق قانون تکامل وتطور به بسیا ربطائت رو به ترقی سیر میکنند لهذا ديده ميشود كه يك قوم از قوم ديگر در تکامل و کولتور( تربية ذهنی و مجموع خصائص عالية يك ملت ) بهزار ها سال تقدم نموده است زیرا این يك امرمسلمی است که فعالیت های طبقات انسانی نظر به اقتضای زمان و مکان تکامل مینماید چه غیر ازآسیای وسطی دیگر در تمام قطعات خشکه مانند افریقا ، اروپا و سائر انسانی پرورش نیافته استکه خودش شخصاً بدون تعاون اهالی آسیا بدوره نیوليتيك يعنى مدنیت حجر جدید قدم گذاشته باشدو قطه اروپا از نقطه نظر مدنیت های متنوعه قديمه ضعيف ترين قطعه ربع مسکون بوده استزیرا قدیم ترین صنايع ( پاليوليتيك دوره قدیم عصر حجر ) هم به قطعه اروپا از قطعه افریقا سرایتنموده است و بعد از انکه اروپا از افریقا بواسطة حائل گردیدن بحیرۀ سفید ( بحر الروم ) منفک شدو دروازه های آسیای وسطی بطرف غرب باز گردید اوضاع جهان یکبار دگر گون شده بعد از ینراه های مدنیت از انجا یعنی از حوالی آلکای و پامیر به اروپا سر راست گردید رونده گان این راه ها نه تنهابا مدنیت های قبل التاریخ بلکه بمدنیت های تاریخی هم مجهز شده بجا هائیکه اکنون سکونت دارند رفتند.Rene gerin در صفحه ۱۳۳ کتاب مؤلفه خود چنین مینویسد : « يك مدت در ازی چنانگمان کرده میشد که کلده وعیلام گهوارکان مدنیت های تاریخی میباشند ولی امروز قبول کردناین ادعا خارج از امکان گردیده است زیرا این مملکت ها قبل از دورۀ نيو ليتيك مسكون نبودندو مسکونین آن این سرزمین هارا پس از کشف معادن اشتغال کردند و ا مر وز متفق علیه تمامعلما این است که عناصریکه حوالی بحیرۀ سفید و اروپا را تعمین نمودند در اوائل دوره نیوليتيكاز آسیای و سطی آمده بودند و این ها قافله قافله وارد اروپا میشدند و در روی آن ها دوراهباز بوده است از راه شمال حوالی بحیره خزر و اطراف طونه را و از راه جنوب سواحل شرقیبحیرۀ سفید را سیر مینمودند و اهالی آسیائیکه راه جنوب را اختیار کرده بودند سکنه کلده وعیلام را تشکیل دادند و همین ها بودند که بعد ازان تا مصر هم رسیدند و انسانهائی را که قبل از انها بصورت عشائر از افریقا آمده با موهای درشت به مصر استیلا نموده بودند از مقام شانبر انداختند . این مهاجرت های بزرگ پنج یا شش هزار سال قبل از ولادت ( حضرت عیسیعلى نبينا و عليه السلام ) بوقوع پیوسته است » « باقی دارد »۴۰۹زنبور عسلترجمه عبد الغفور خان مترجم انجمنيك زندگی کوتاه و پرمشغلهچوچه های زنبور عسل ، اولین مرتبه که در کشت زار ها قدم می نهند ، آب و پروپولس Propolisراجع می کنند . پروپولس يك مادهٔ چسبناك وصمغ ما نند یست که به « سرش زنبور عسل » معرفبوده و از فندق نباتات ودرختان مختلفه بدست می آید وزنبوران آن را برای مسدود کردن درز هایلانه ولشم سا ختن جاهای درشت لانه ومحکم کردن وجابجا نگاه داشتن خانه ها وبالاخره جهة متناسبمدخل لانه ها ( تا بهتر بتوان از ان مدافعهٔ نموده ودرجهٔ حرارت را تحت اداره آورد ) استعمال میکنند .وظیفهٔ دوم این چوچه های کار کر ، فراهم آوردن گرده كك های گل اخیراً شیرهٔنباتی است ، ولی موقع ضرورت ، مجدداً وظایف پرستاری را نیز ایفا میکنند .چوچهٔ زنبور عسل در ابتدا از موهای طلائی ونرمی مستور میباشد ولی بعد از انکه مدت ٤هفته در کشت زارها بسر میبرد ، رنگ آن تیره میشود وبسیاری از موهایش فرومیریزد وبالهایش شکستهو معیوب میگردد ( عکس ششم ) - وعاقبت الامر نمیتواند خوراك خودرا تهیه نماید . ازین رو ،اکثراً عمر زنبور کارگر را از مقدار کار یکه کرده است ، اندازه مینماید ، زنبورانی که درموسمخزان تربیت شده اند ، چون درین موسم - تقریباً هیچ کاری درکشت زارها ندارند ، تمام زمستانزنده میباشند .بمجردیکه نباتات سرشگوفه می آیند وهوا برای پرواز بقدر کفایت گرم میشود ، زنبوراندر طلوع آفتاب ازلانه برآمده وتاشام یاتازمانیکه هوا بسیار سرد نشده وباران نباریده است ، کارمیکندوقطره قطره شهد نباتی را به لانه می آورند ، وعلاوه از تکافوی احتیاج لانه ، ذخیره میکنند چنانکهدر لانه های که موقعیت مساعد دارند ، دريك روز حتی بقدر يك سیر شهد نباتی فراهم کرده می توانندزنبور عسل ، بالعموم از لانه بیش از يك يا دو میل دور نمی روند ـ ولی گاه گاه بطلب آذوقهتا فاصلهٔ ۸ نیم میل نیز پرواز کرده اند .٣١٠( صفحه ۱۱ )مقدمه در تاریخ آسیای وسطی( سال ششم )شعور زنبور عسل در انتخاب گلزنبوران عسل ، مانند پروانه ها ، بی مقصد از يك گل بدیگر گل پرواز نمی کنند ـ بلكه منظورمعینی را تعقیب می نمایند ـ اگر يك زنبورعسل ، مرتبهٔ اولی در گل گلاب کار می کند ، مرتبهٔ دوماز گلاب به عنصری نمیرود ـ بلکه بعد از آنکه شیره و گرده گلکهای گل گلاب اول را حاصل کردهبه لانه برد ، دفعه ثانی نیز بجستجوی گلاب می شتابد و در میان سائر گل ها گلاب را می خواهد .همچنین هر گاه يك زنبور عسل دیگر ازهمان لانه ، بار اول ، شکوفهٔ سیب را مورد انتفاع قرار داد ،دیگر تغییر مسلك نمیدهد بلکه همه جا دوستدار و طلب گار شکوفهٔ سیب است ، و برای تحصیل آناز فراز هزار ها درخت تاك و آلو پرواز می کند ، بدون آنکه بروی شگوفه های آن نشستهشیرهٔ آنرا بمکد . ازین رو ، میتوان زنبور عسل را کار گر معتمدی در تحصیل شیره و گرده گلکهایمخصوصهٔ نباتات دانست . زنبور عسل هر گاه بدون شعور از هر گل استفاده کند ، کارش مثمر ثمرخوبی نمی شود . گرده گلك های شگوفه یکدرخت به گرده گلك شگوفه در خت دیگری که از حیثنوع با درخت اولی اختلاف داشته باشد ، فایده رسانده نمیتواند . نا گفته نماند که تحولات هوای محیطبا تغییرات خود نباتات ، در پرو گرام و خط مشی زنبوران عسل ، تبدل کلی را وارد می کند .بعضی نباتات ، روزانه ۲ - ۳ ساعت شیرهٔ نباتی ترشح میدهند ـ و برخی تمام روز در تراوش اندو چون زنبور عسل ، غنی ترین منبع شیرهٔ نباتی را می یابد موقع اختتام شیرهٔ شگوفهٔ يك نبات ،به نبات دیگر میرود ـ و چون گرده گلك گل برای فلاح و بهبود مستعمره ، نهایت لازمی است ،ازین رو زنبور عسل همواره شگوفه ها و گل های بی شمار و مختلفی را ( ولو خالی از شیرهٔ نباتی بودهو یا ترشحات خیلی اندک داشته باشد ) جستجو می کنند تا گرده گلك های آن ها را فراهم نمایند .علت عطر افشانی گل چیست ؟زنبور عسل کار گر ، برای فراهم آوردن گرده گلك گل ، مخصوصاً مستعد و موافق میباشد .چه تقریباً تمام بدن آن از موی پوشیده شده ( عکس ۵ ) و اکثر ازین موی ها دراز و دارایشاخه های انبوه و تور مانند می باشد ـ و حتی مویهای نیزه مانند درمیان چشمان مرکب آن میروید( عکس هفتم وهشتم ) و بنابرین وقتیکه برسر گلی مملو از گرده گلكها مینشیند ، ایندانههای كوچكدر موهای آن آلوده وبند میشود ـ و موقعیکه آنها را جمع کرده میخواهد به لانه ببرد ، به تکمهٔ نباتیآن گل و گل دیگری تماس کرده میگذرد ـ و با لوسیله چند گردهگلك گُل در روی چينتاك تکمهٔ نباتیمی ماند . اينك ازهمین عمل ، گل زنده و تازه میشود و در عوض ، عطر روح افزا وشهد از خود۲۱۱( صفحه ۱۲ ) کابل ( شماره چهارم پنجم )بروز میدهد . مگر گل دیگر اندکی پس ازانکه گرده گک های آن گرفته شد ، پژمرده میشود .زنبور عسل کارگر بعد ازانکه تمام بدن خود را با گرده گک گل بیالود ، چند ثانیه در بالایگل پرواز کرده ضمناً گرده گک ها را از تمام بدن خود بوسیله شانه مخصوصی که دارد ( عکس ٥ )جمع نموده و درمیان سبدهای مخصوصه پاهای پسین خود جامیدهد . در هر يك ازين دو سبد ، موادغذائیه بمقدار یابه بزرگی سر زنبور گنجیده میتواند .نان زنبور عسلوقتیکه زنبور عسل کارگر به لانه رسید ، پاهای پسین خود را درحجره داخل کرده محتویاتهر دو سبد را دران خالی میکند - وزنبور چوجه کارگر ، به گرده گك های مزبور بهرای سرفشارآورده آن را سخت و درته حجره جامیدهد ، زنبوران عسل ، گرده گك ها را باشهد مخلوط نمیکنند -بلکه آن را درحجراتی نزديك به محل چوچه کشی ، ذخیره می نمایند ، تا بآسانی در دسترسپرستاران قرار گرفته بتواند .گرده گك نباتی ، دارای چربی و پروتین ( ماده غذائی مرکب ازهایدروجن . آکسیجن -نایتروجن - کاربن وگوگرد ) - و شیره نباتی دارای کاربوها یدریت ( ماده مرکب از هایدروجن -اکسیجن - قند - نشایسته و چندین مواد غذائی مولد حرارت ) است که رویهمرفته برای نشو و نماوزندگی زنبور عسل لازم اند . زنبور عسل که بحد رشد رسیده باشد ، میتواند به خوراکی که تنهاکاربوهایدریت خالص داشته باشد ، زندگی و گذاره کند - ولی برای زنبور عسلی که درحال نمواست ، وجود هر دو جز و ضروریست . گرده گک های نباتی را که سخت و در حجرات لانه ذخیرهشده است اکثراً « نان زنبور عسل » میخوانند .در اوائل بهار ، هنگامیکه درختان ، شگوفه میکنند ، زنبوران عسل کارگر بطلب آذوقه میشتابندتا مادر بخوبی تخم داده بتواند ، وازین وقت ببعد ، بر سرعت تخم دادن و چوچه کشی مادر می افزاید( البته زیادت تخم و چوچه بر موسم و مقدار غذای حاصله منحصر است ) - بدین طریق ، چندهفته نمی گذرد که تمام لانه از تخم و چوچه پر می شود و جائی برای نهادن دیگر تخم و ذخیره کردنعسل نمی ماند - کارگران غذای زائده را که از هزاران گلها بچنگ آورده و جائی برای ذخیره کردنآن ندارند ، بخورد افراد مستعمره خود میدهند . اندکی بعد وقتی میرسد که بایستی بعضی ازین نفوس متراکم،لانه را ترك گويند و آن وقتی است که چوچه ها بال پیدا می کنند و از لانه پرواز کرده در خارجزندگی ازسر میگیرند . ولی زنبوران عسل کارگر، برای پرستاری چوچه ها بداخل لانه باقی میمانندو از جمله زنبوران کلان و سالخورده لانه ، فقط مادر و زنبوران بالداره ازین لانه هجرت کردهمقام دیگری را انتخاب و لانه جدیدی بنا می کنند . اولین نشانه این هجرت ، اینست که زنبوران۴۱۲والاحضرت اشرف سردار محمد هاشم خان صدر اعظم که زحمات شبا روزی این مرد ترقی خواهوطن پرور برای حصول ترقیات وحفظ شئون استقلال افغانستان واکتساب عظمت و سطوت اینوطن تاریخی بنظر هرفرد ملت مبرهن میباشد . این ذات بزرگ محبوبیتی را که از صمیمیت وخدمتخود درقلب هر فرد ملت حاصل نموده اند بسیار قیمت دار میباشد .[BLANK PAGE]( صفحة ١٣ )زنبور عسل( سال ششم )مرو بدهن لانه بر آمده این طرف و آن طرف بگردند و گوئی لانه از زنبور جوش میخورد . و اگر درون لانه را تفتیش کنید ، خواهید دید که چندین حجرات حاوی مادرهای ملکه آینده (عکس ۳) آویزان بوده ازان استنباط میشود که وقت مهاجرت نزديك شده است.پرواز مهاجرتاما مادر فعلی و دختران وی ، منتظر وارته نمی نشینند ، بلکه در اولین روز گرم و روشن بعد ازانکه سر حجرات مزبور را بسته کردند ، مهاجرین موصوف همگان به پرواز می آیند ( و این پرواز بالعموم در ١٠-١٢ بجهٔ روز بعمل می آید ) و با مادر در تلاش لانهٔ جدید میشتابند و به اولین درختی که در جلو راه آنها می آید ، در ابتدا چند زنبور و بعد دیگر زنبوران شروع بفرود آمدن می نمایند و در ظرف ١٠-١٥ دقیقه تمام درخت را می پوشانند . اندکی پس ازین توقف ، زنبوران پیش آهنگ ، بهر سمت بطلب مسکن جدید و مناسب میبرایند - بلکه درین زمینه پیش بین بوده چند روز قبل بکار آغاز می کنند . و بعد ازانکه مأوای فراخور احوال خویش یافتند ، سائرین را اطلاع میدهند ودر چند دقیقه آنجا را اشغال میکنند و بنای ترمیمات و تعمیرات لازمه را می گذارند .بعض اوقات میشود که مسکن خوبی بدست آورده نمیتوانند . درینصورت ، مجبوراً در روی دشت لانه می سازند .پیشتر گفته شد که مهاجرین ، چوچه ها ، تخم ها و عسل را در لانهٔ سابق ترك میگویند . در ظرف چند روز ، از میان قدیمترین حجرات حاوی مادرهای آینده ، چوچه و یا مادر جدید بیرون می آید و بزودی برای امحای رقبا در جستجو شده حجرات دیگر را مورد تفتیش قرار میدهد ـ و بالاخره تمامی خواهران خود را که در سلطنت مادری حق وراثت دارند ، بقتل میرسانند .پرواز مادر آینده برای جوره شدناین مادر آینده ، چند روز بعد از اینکه دنیا را دید ، يك روز گرم و صاف و آرام را برای انتخاب همسر خود تعیین می کند . زیرا ماه عسل آن اندك مدت بوده و بایستی از ان بخوبی استفاده کند ـ وانگهی پرواز ثانوی ، عین یکسال بعد ، موقع مهاجرت از لانهٔ قدیم صورت میگیرد .مادر زنبور نرو قوی را انتخاب میکند ودر هوا با آن جوره میشود . واگر احیاناً یاعثی نتواند پرواز کند ، البته تا اخیر عمر هما نطور بدون ازدواج خواهد ماند . پس از جوره شدن ، نر بزمین افتاده میمیرد و مادر بارور بتلاش در یافت و بنای مستعمره فرود می آید .۳۱۳( صفحه ١٤ )کابل( شماره چهارم و پنجم )چون مادر وظائف خصوصی دارد ، و نیز بياعثی که در کار خارج از لانه اشغال نورزیدهو بالوسیله دستخوش موسم و دشمنان نمیشود ، بنا بران بالعموم سه یا چار سال عمر می کند. وقتیکه مادربسیار پیر شود ، یا اینکه دیگر نتواند مادر و کارگر تولید نماید، و یا وقتیکه ناگهان مفلوج گردد ، درینصورتها زنبوران عسل ، از دختران این مادر مادر دیگری تربیت می دهند و چندی مادر و دختر یکجاکار می کنند ولی اندکی بعد ، مادر جوان ، جانشین مادر سابق میگردد .اختلافاتی که بین مادر و کارگر موجود است ( با اینکه هر دو ازيك نوع تخم بوجود می آیند )قبلاً بیان یافته ـ كبار گر دارای نیش راست و تقریباً دندانه دار است و بدین سبب وقتیکه نیش میزند ،نمیتواند نیش خود را پس بیرون نماید ـ در اثر این کوشش احشاء آن که بانیش پیوسته است ، خارجشده و در ظرف چند دقیقه میمیرد . زنبور کارگر عادةً در تمام عمر فقط یکدفعه نیش میزند و آننیش زدن هم برای دفاع لانه میباشد نه بغرض مدافعة وجود خودش .مادر فقط با مادر می جنگداما نیش مادر مثل زنبور کارگر نبوده بلکه لشم و کج است و بطوری ساخته شده که پساز گزیدن ، بخوبی می تواند آن را پس بکشد . قرار معلوم ، مادر از ین اسلحهٔ مفید خود واقفنیست، چه به گزیدن چندان عادت نداشته و مثل چوچهٔ مرغ ، میتوان آنرا بخاطر جمع بدستگرفت . ولی شعور جنگجوئی مادر از ملاحظهٔ مادر دیگر بیدار می شود .هر گاه مادر از جوره شدن در هوا ، و موقع فرود آمدن ، در لانهٔ مادر دیگری داخلشود، جنگ بین هر دو حتمی است و تا زمانی که یکی نمیرد ، دیگری قرار نمیگیرد . طرفه تر اینکهزنبوران کارگر برای حفاظت مادر نمی کوشند ـ و فقط آنوقت مداخله می کنند که ببینند قریباست هر دو میمیرد و آنها بی مادر می مانند ، درین صورت يك لحظه هر دو را جدا می کنند و بازمی گذارند که کار فیصله شود . درین مجادله ، اگر مادر سابق کشته شود ، مادر نو وارد فوریمورد احترام قرار گرفته و جانشین مادر سابق می شود .هر گاه اینطور اتفاق افتد که مادر بی شعورانه نیش خود را استعمال کرده و از کار انداختطبیعی است در موقع مجادله بادشمن بزودی مغلوب شده جان می سپارد .زنبور نرزنبور نر بالعموم فرد تنبل و ناکارهٔ خاندان خود بشمار میرود . چه نه خوراك جمع میکندو نه در مدافعة لانه كمك مینماید . نه آلاتی برای گرد آوردن شیرینی نباتات و نه نیشی برای مدافعةوجود خود دارد . معذلک چون پدر است ، دارای احترام بوده و در اثنای زندگی قلیل خود ،٣١٤( صفحه ١٥ ) زنبور عسل ( سال ششم )نسبت بخواهران دارای امتیازاتی میباشد . مثلاً در حالیکه مادر و کارگران (زنبوران مادۀ عقیم)میتوانند در لانه های اجانب محفوظانه داخل شوند ، زنبور نر بخاطر جمع وارد شده و برعلاوهپذیرائی خوبی میبیند یعنی مجاز است که از شهد لانه تغذیه کند . ولی وقتیکه موسم فعالیت و پرورشزنبور عسل ، ختم میشود زنبوران عسل اقتصادی شده ، نمی گذارند ذخیره خورا کۀ شان کهدر تمام زمستان بایستی ازان بخورند ، دستخوش یغما گران گردد . و بدین علت ، زنبوران نر رادر چنین وقتی از لانه میکشند ، و این بیچاره ها در خارج نسبت بعدم غذا وبنا گاه بزودیتلف میشوند .فراموش نباید کرد که زنبوران عسل ، در تمیز افراد خانواده و بیگانگان استعدادفوق العاده دارند ـ ودرمیان يك فميل مرکب از ٨٠٠٠٠ افراد ، هرفردرا علیحده میشناسند لاکناین شناسائی توسط چشم نیست ، بلکه بواسطه حس شامه قوی آنها میباشد .هرخانۀان، بوی مخصوصی دارد که ازدیگر خانهان تفاوت است . بنابراین هرگاه یکفرد يك خانوادهدرلانه دیگری برود ، دروازه بانان لانه بوسیله بوی کردن ، آنرا شناخته بزور از لانه می کشند( عکس اول ) هرگاه يك مستعمره دوقسمت کرده شود و هرقسمت دارای مادرها یاخواهران مادرباشد ، زنبوران عسلی هر يك ازین دوقسمت ، بوی علیحده ومتمایزی بخود اختیار میکنند ـ چنانکهدر ظرف يك هفته ، ازهم بکلی بیگانه میشوند ـ واگر هردو قسمت راباز یکی کنند را بطۀ قدیم راازسر نمی گیرند .بعضی اوقات ، پرورندگان زنبور عسل ، دو یا زیاده مستعمرات زنبور عسل را ( که کمزور بودهوعلیحدۀ نمیتوانند ذخیره جمع کنند و یا از زمستان سخت برایند ) باهم گد می کنند ، طریقۀ اینترکیب ، بالعموم چنین است که يك لانه را برسير لانه ديگر گذاشته ودربين آن يك ورقه کاغذ می نهندزنبوران ازهر دوطرف ، شروع به شگاف کردن کاغذ می کنند ـ تا آنیکه سرهای آنها بهم تماس میکندولی شگافها درابتدا این قدر وسعت ندارد که زنبوران این دولانه مجال پیدا کرده داخل جنگ شوندبلکه توسط این شگاف ها ، بوی مخصوصۀ يك لانه به لانه ديگر راه پیدا کرده آمیزش می یابد ،و وقتیکه شگاف ها بقدر کفایت برای دخول زنبوران کلان می شود ، بوی افراد هردولانه يك قسمشده و بنابرین زنبوران در هر دو لانه بآرامی و بدون جنگ و جدل با هم زندگی می کنند .معرفی مادر جدیدموقعیکه مادر جدیدی در يك لانه طرف احتیاج واقع می شود ، ضروریسیت که اورا بطور مناسبیمعرفی کنند . زنبوران کارگر ، اقلاً یکساعت بعد از اخراج مادر سابق از لانه ، مادر جدید راوارد می کنند . دراثنای این وقفه ، افراد مستعمره ، کشف می کنند که بی مادراند ، ودرمستعمره١٥*( صحيفة ١٦ )کابل( شمارهٔ چهارم و پنجم )بایستی حجرات جدید برای مادر ساخته شود با اینکه افراد مستعمره ، مادر جدید را آرزو دارند ، ولی بوی مادر تازه وارد بمشام آنها بد خورده و برای اینکه مبادا این امر منجر به ایذاء مادر شود، مادر را در قفسی می نهند تا از خطر بدخوئی وحملات آنها محفوظ بماند . و در عین حالیکه اگر مادر از قفس بر آید ، آنرا پاره پاره خواهند نمود ، از شگافهای قفس زبانهای خود را داخل کرده او را غذا میدهند .پس از اینکه مادر دو سه روز درین قفس ماند ، بوی لانهٔ سابقه از وجودش زائل شده میرود و در عوض بوی لانهٔ جدید را اختیار میکند . از طرف دیگر ، چون قفس از شیرینی نرمی ترکیب یافته ، زنبوران عسل دو سه روز کار دارند تا آنرا نقب زده داخل قفس شوند - و در اثنای اینقدر مدت ، بوی مادر با بوی افراد لانه مخلوط شده یکقسم می شود و مادر محبوس میتواند از قفس بدون کدام خطره بیرون بر آمده در لانه گردش کند .زنبوران عسل در گرد آوردن شهد باقی گاهی سیر نمی شوند و همواره میخواهند ازین رهگذر به نژاد خود كمك نمایند . زنبوران عسل بر خلاف گاو زنبور ، زنبور سرخ ، زنبور زرد و زنبور سبز ، با صطلاح بقسم « دست و دهن » زندگی نمی کنند بلکه لزوماً در تابستان غذائی کافی برای روز های زمستان ذخیره می کنند . چهار قسم زنبور فوق الذکر در زمستان همه در لانه های خود از گرسنگی میمیرند ، باستثناء مادرهای جوره شده و جوان که خود ها را در جاهای محفوظی رسانیده ، زمستان را درانجا بدون خوراك بسر میبرند .يك مستعمرهٔ اوسط زنبور عسل ، در اثنای زمستان و اوائل بهار از ٣٠ تا ٥٠ پا وشهد صرف میکنند و این مقدار به استحکام مستعمره و حرارت آن و اوضاع لانه منحصر است . ماهرین زنبور عسل ، در زمستان مستعمره های زنبور عسل را با برادهٔ چوب یا کدام مادهٔ دیگر که عائق حرارت باشد می پوشانند و یا در حجراتی که سرما وخنکی دران تا ثیر نکند ، قرار میدهند . و بدین وجه از صرف زیاد شهد و نیز از زود پیرشدن آنها جلو گیری کرده وبر علاوه استعداد می بخشند تا در بهار به فعالیت های چوچه کشی و تربیت چوچه ها بخوبی اشتغال ورزیده بتوانند . انتها٤١٩عمرها! ...ترجمه و نگارش جناب سید قاسم خان رشتیاموضوع عمر از چنان موضوعاتی است که بشر از روز اول حیات خود، در اطراف آن مشغول کنجکاوی شده و تا امروز از تمام وسائلی که بدست آورده، درین راه کار گرفته وسعی نموده است تا عمر خود و باقی مخلوقات را بفهمد. واقعاً عمر انسانی و همچنین عمر بعضی حیوانات اهلی بسیار کوتاه بوده، در تمام ادوار، اسباب نگرانی نوع بشر را فراهم کرده است حضرت علی کرم الله وجهه در ضمن اندرزهای قیمت دار حکیمانه خویش نسبت به عمر انسان میفرماید: «بنی آدم چقدر يك مخلوق ضعیفی است، از خاتمه حیات خود خبر ندارد، امراض خویش را نمی شناسد، از گزیدن يك كيك متالم میشود، باندك خسته گی از کار باز می ماند، واز يك صرفه می میرد.»همچنین بسا فلاسفه و شعرا راجع به کوتاهی عمر انسان اظهار نظریه و ابراز نگرانی نموده اند که اگر ما درینجا همه را نقل کنیم، موضوع بسیار کشال خواهد شد، بنابران، برای آنکه يك نظریه صحیح نسبت به عمر مخلوقات۳۱۷( صفحه ۱۸ )کابل( شماره چهارم و پنجم )زنده پیش خود قائم کرده بتوانیم، اينك ذيلاً ، ميزان عمر اوسط هريك ازطبقات مخلوقات حیه را که عبارت از انسان و حیوان ونبات است، شرحداده ضمناً عمر انسان را نیز تشریح مینمائیم :اولتر از حیوانات شروع کرده، از روی کوتاهی عمر اسم می بریم :درجمله تمام حیوانات آنکه ازهمه کمتر عمر دارد، يك قسم مگس كوچكاست که فقط ٢٤ ساعت دوام میکند یعنی از وقت تولد تا زمان مرگ اوتنها ٢٤ ساعت سپری میشود. زنبور طلائی (سوسك) ٦ هفته عمر میکند،پروانه ( شب پرۀ گلها ) و كيك دوماه ، مگس از ٣ تا ٤ ماه، پشه ٦ ماه، مورچهزنبور، و سوسك حمام ( صرصر ) يكسال، کرم زنبور طلائی ( سوسك )٣سال، خرگوش صحرائی ٦ تا ده سال، خرگوش خانگی ۸ سال، گوسفند۸ تا ۱۰ سال ، مارافعی ده سال، سگ ۱۰ تا ۱٤ سال، بلبل ۱۲ سالگرگ و پشك ۱۲ تا ١٥ سال، بقه و گاو جنگی ١٥سال، سهره (سایره)وقناری ( کناری بلبل زرد ) ۱۸ سال، کور بقه ( قوربقه )۲۰ سال، گاو ٢٥ سال، اسپ ۲۵ تا ۳۰ سال عقاب ۳۰ سال،گوزن، لکلک و اشتر ٣٥ سال، بوزینۀ اورانگ اوتانگ ٤٠ سال،شیر، خرس و کلنگ ٥٠ سال .٣١٨( صفحهٔ ۱۹ )عمر ها ! . . .( سال ششم )اگر بعمر انسان از نقطهٔ نظر علم حیوانات پیش آمده وحساب نمائیم،می بینیم که عمر اوسط انسان ۶۰ سال است . بعد از انسان از روی طولعمر زاغ است که ۸۰ سال عمر میکند، سپس ماهی قنات، ( برو شه )و ماهی پر خور ( کارپ ) و طوطی و فیل و ماهی تخمی ( استور ژون )که عموماً عمر شان به ۱۰۰ سال بالغ شده میتواند .اکنون می بینیم که نباتات چه مقدار زیست میکنند ؟ درینجا ازنباتاتی که عمر کمی دارند صرف نظر میکنیم و فقط بذکر نباتاتیکه عمرقابل ملاحظهٔ دارند، اکتفا می ورزیم زیرا هر کس می داند که در نباتاتهم بمثل حیوانات عمر ۲۴ ساعته تا عمر صد ساله بسیار وجود دارد : -بتهٔ عشقه پیچان ( غیر از عشق پیچان عادی ) دو صد سال عمر میکند ،درخت نارون از ۳۰۰ تا ۴۰۰ سال ، درخت اکاسی ( اقا قیا ) تا ۴۰۰سال ، درخت بلوط از ۴۰۰ تا ۶۰۰ سال ، پنجه چنار ۸۰۰ سال ، درختزیر فون ( پشه خانه ) ۱۰۰۰ سال ، سرو از ۶۰۰ تا ۱۲۰۰ سال ، درختسر خدار ( که چوب آن را مثل چراغ روشن میکنند ) ۳۰۰۰ سالدرخت باو باب تا ۴۰۰۰ سال وبالاخره درخت (متوزالم) و (دراکو نا)از ۳۰۰۰ تا ۵۰۰۰ سال عمر میکنند .از این قرار معلوم میشود که نباتات نسبت به حیوانات که دران جمله۳۱۹( صفحه ۲۰ )کابل( شماره چهارم و پنجم )انسان هم شامل است ، خیلی بیشتر عمر کرده از این لحاظ بخت عجیبی دارند.چنانچه در بین حیوانات اگر یکی دو جنس بصد سالگی میرسد ، در جملهنباتات چندین جنس آن هزارساله و چندهزار ساله میشود . اکنون استکه ما بهتر می فهمیم و یقین حاصل میکنیم که عمر انسان واقعاً چقدر کوتاهو کم دوام است ولی آنچه قابل حیرت میشود ، همانا ذکا و نیرویشگفت انگیز انسان میباشد که درین عمر کوتاه خود ، بسا کار هایبزرگ را انجام داده ، آثاری از خود باقی میگذارد که خیلی بیشتر ازنباتات هزار ساله ، در دنیا باقی می ماند .از علم علاج جهل باید کردندر ترك کمال و کار نا اهل مشودشوار زمانه سهل باید کردنخود را بکمال اهل باید کردن« مستغنی مرحوم »۳۲۰والاحضرت سردار ( شاه ولیخان ) فاتح کابل که شجاعت و عزم این مرد دلیر در تحصیلا -تقلال افغانستان رول مهمی بازی نموده ملت را مرهون فدا کاری خود نموده اند . .[BLANK PAGE]بحث فلسفی سجيهنگارش جناب محمد قدیر خان تره کیمقدمه ، سجیه چیست ؟ سجیه از جنبهٔ علم النفس ، افکار فلاسفه و علما ،سجیه و عناصر آن : مزاج ، خوی ، عادتروح ملل و جماعات بشری که در حال تحول میباشند بسیار شبیه است به روحیات اطفالیکه تازه قدم به مرحلهٔ حیات گذاشته از طرف والدین و مربیون زیر تربیه اصولی گرفته میشود زیرا مللیکه تازه میخواهند در صحنهٔ حیات امروزی قدم بگذارند طبعاً دستخوش عوامل چندی از قبیل وراثت های ازمنهٔ قدیمه ، ناموس تطور ، تقلید اجانب و امثال آن میگردند بصورتیکه اولی او را محکوم مینماید تا هر طور هست بحیات قدما خاتمه ندهد اما دوم و سوم او را برای قبول زندگانی تازه و جدیدی دعوت میکند تا در نتیجه آن کشمکش و این کوشش شبه و ترددی را در نهاد ملت تولید مینماید درین جاست که باید به تجربهٔ چندین هزار ساله بشر رجوع کرد و از تحقیقات علمی و فلسفی آنها تا حدیکه اوامر دینی و شعائر ملی اجازه میدهد مطالبی استخراج و زمینه های مشروع تری را برای تعمق و غور بجامعه فراهم نمود .اکثری از علمای علم النفس و علم الاجتماع میگویند باید اول ملت را از جنبهٔ فضائل روحی تربیه کرد و بعد ازان در نوامیس دیگر حیاتی او دست زد ، بهر حال موضوعیکه امروز روی دست داریم و میخواهیم بمدد افکار فلاسفه ، علمای علم النفس ، علم الاجتماع در اطراف آن صحبت کنیم موضوع سجیه Caractere است که به عقیدهٔ تمام علمای منسوب به علوم نامبرده شده بالا اساسی ترین و مهم ترین و قابل اعتناترین عامل روحی بشریت میباشد .سجیه چیست ؟از کلمهٔ سجیه معانی مختلفی میگیرند چه وقتی گفته میشود فلان آدم دارای سجیهٔ خوب است و مدعای متکلم ازان تعریف اخلاق شخص موصوف میباشد این گفته او ثبات و متانت در فکر۲۲۱( صفحه ۲۲ )کابل( شماره چهارم وپنجم )و حرکات و عزم و اراده و امثال آن را در بر میگیرد و اگر بمالکی گفته شود فلان آدمدارای سجيه نیست مدعا این است که در فکر و حرکات وعزم و ارادهاو ثبات و دوام و استقامت وجود ندارد و باین صورت میتوان تمام انسانها را به دوصنف بزرگ و عمدهتقسیم کرد از قبیل : خوش اخلاق یا بد اخلاق و یا به عبارهٔ دیگر انسان های خوب و انسان های بد .این بود تعريف سجیه از نقطه نظر اخلاق ولی باید توجه فرمود که ما درین مقاله نا چیزانهخود سجیه را نه از نقطه نظر اخلاق بلکه از جنبهٔ پسیکو لوژيك ( روحی ) مذکور زیر مطالعهو تحقیق میگیریم .تحقیق سجیه از جنبه نفسیات :توصیفی که اخلاقیون در سجیه مینمایند توصیفی است بسیار محدود زیرا اگر به نفسیات انسانرجوع کنیم می بینیم که سجیه به مفهوم عمومی و اصلی آن عبارت از مجموع تفکرات و حرکاتافراد است که مخصوص به شخص خود همان آدم بوده او را از دیگران تفریق و تمیز میدهد .علمای نفس و متخصصین جدید تربیه هر کدام در اطراف ماهیت و چگونگی سجیه مطالعاتینموده و تعریفاتی کرده اند که از دو نفر آن را نمی توان مطابق هم دیگر یافت و اگر ما رعایتاختصار را نموده تمام آن نظریات را درین جا ترجمه و اقتباس کنیم یقیناً کتابی می شوددر همین زمینه و چون درین مقاله نصب العین ما تقديم يك نظریه اجمالی است لهذا از مطالعاتاکثر آن منصرف شده تعریفات چند نفر مذکور را برای وضاحت دادن زمینه ترجمهو تلخیص میکنیم .در کنگرهٔ تربیهٔ بین المللی که هفت سال قبل ازین یعنی در سنه ۱۹۲۹ در شهر Elsnourفرانسه تربیه شناسان اکثری از ممالک اجتماع نموده بودند و وظیفهٔ آن ها تنها تحقیقات در اطرافسجیه بوده است یکی از علمائیکه دران مجلس عضویت داشته کنفرانسی درین زمینه ایراد کرد عالممعروف تربيه و روحیات دکتور Banen بوده است و چون به عقیدهٔ علمای مذکورکنفرانس این شخص ازهمه بیشتر به حقیقت این مسئله برخورده بود لهذا ما هم کنفرانس موصوف رابرای تثبیت ادعای خود تا جائیکه مربوط به بحث روی دست ماست در ذیل مینگاریم .« ( سجیه Caractere ) يك نوع عمل مخصوصی است که از حیات و زندگانی بالای انسان و از انسانبالای حیات بصورت انطباع تولید میشود زیرا اگر بسیار عمیق شویم درك ميكنيم كه همين چيزيكه۳۲۲( صفحه ۲۳ ) بحث فلسفی سجيه ( سال ششم )ما آنرا حیات نام میگذاریم غیر ازيك سلسله فعالیت هائی که در داخل محیط جریان و تمادی مینماید دیگر چیزی نیست .»« سجیه عاملی است که حد فاصل بین انسان و محیط میباشد مثل اینکه يك خط ساحلی خشکه و بحر را از هم تفكيك مينمايد مثلاً ما در زندگانی وحيات روزمره خودها همیشه احساس میکنیم که از يك طرف انسان با تمام قوه و قدرت و الجاءت شخصی و خواهشات نفسانی خود بسوی امیال خود می شتابد از طرف دیگر عوامل طبیعی و تاثیراتی که از محیط اجتماعی بانسان وارد می شود از قوه و قدرت مذکور کاسته اکثری از اقدامات او را عقیم میگذارد ، اینک همین دو قوه متضاد که حیات روزمره افراد را تشکیل میدهد سجیه او را بوجود میآرد ! ازین جهت است که میتوان گفت بهمان اندازه که سجیه افراد مولود عوامل نفسی اوست محیط هم دران حصه دارد . چونکه هر دو عوامل متشکله سجیه اند .»« البته میدانیم که فردیت و شخصیت نه تنها در انسان بلکه در نباتات و حیوانات هم تظاهر مینماید وصرف چیزیکه درین مورد انسان را از حیوان و نبات امتیاز میدهد این است که چون انسان بلند ترین طبقه مخلوقات زمینی اند لهذا شخصیت و فردیت ( مقصد امتیازی است كه يك فرد از دیگر افراد همنوع خود داشته میباشد « تره کی » ) در انسان ها شكل بارز تری دارد بدرجه که میشود بگوئیم هر انسان في حد ذاته فردی است علیحده و دارای استثنای مخصوصی که دیگران ازان محروم اند »« طوری که یکی از فلاسفه میگوید : « انسان ها زیاده تر از چهره فرق و تفاوت سجیه و ی دارند » بلی حقیقت دارد ! گر گفته شود که در تمام دنیا نمی توان دو نفر را پیدا کرد که در سجیه با هم توافق داشته باشند مبالغه نیست زیرا هم چنانکه در بشره از هم متفاوت اند در سجیه هم فرق دارند و آیا میشود معلوم کرد که این تفاوت چهره وسجیه چرا وجود دارد »« چون هيچ انسان از جنبه چهره با هم دیگر مطابقت ندارد لهذا وقتی دو نفر باهم ازدواج میکند اولاد های ایشان هم نمونه چهره پدر وهم نمونه چهره مادر خود را داشته شكل ثالثی اختیار مینماید كه بكلی شبيه بهيچكدام نمی باشد هم چنین است سجیه هم زيرا وقتيكه اخلاق دو عامل نفسی از دو نفر در خمیره اولاد تخمیر میشود اخلاط عناصر روحیه والدین بهمان شكل و نسبت های مختلف باهم میآمیزد که طبیعی است در نتیجه آن سجایا هم بهمان تنوعات شایان حیرتی مبتلا شود كه هر روزه مشاهده میکنیم . » (۱)فیلسوف دیگری در بارۀ سجیه چنین میگوید : « سجیه در انسان چنان عنصر ما به الامتیاز و خاصیت غیر قابل تقلیلی است که میتوان آن را با مسبع در ماهی و قُول در طیور و دندان در حیوانات گوشت خوار تشبیه کرد» یعنی اگر خواسته شود صفت مميزه يك شخص از دیگران معلوم كرده شود(۱) ما خوذ از صفحه ۲۹۸ كتاب ( Pedagogi ) مؤلفه S.elal۴۲۴( صفحه ٢٤ )کابل( شماره ) چهارم و پنجماین صفت ممیزه را باید سجیه آن شخص قرار دهیم مثل اینکه مخلوقات مذکوره فوق را با اوصافمتصفه متذکره بالا از هم دیگر جدا میکنیم .« چیزیکه تکامل يك قوم را در تاریخ تعین مینماید نه ذکا بلکه سجیه میباشد . . . . . .تاثیر نفوذیکه سجیه درحیات اقوام وملل دارد بسیار بزرگ است و در مقابل آن تاثیریکه ذکا داردبسیار ضعیف میباشد »رومائیهائیکه در دوره انقراض روما زندگی میکردند به نسبت نیا کان شان که در ادوار مجد وعظمت عمر بسر میبردند دارای ذکای تیز ومقتدری بودند ولی چیزیکه این قوم نداشت و در اثرفقدان آن عزم ، ثبات ، متانت غیر قابل مقاومت خود را از دست دادند ولیاقتی که برای وصولبيك نصب العین خود را فدا کنند و بقوانین مملکت رعایت کامله داشته مفاخرنیا کان خود را احیا نمایند ازان ها فقدان سجیه بوده است . زیرا بدرجه همین سجیه است امروزیکعده معدود اقوام باسجيه بيك كتله زیادی از بشریت که یکقسمت آن ها از جنبه ذکا با اقواممذکور مساوی و يك مقدار زیاد دیگر ایشان از پهلوی ذوق بدایع و تعمق افکار فلسفی بلندتر از آنهامیباشند حکمرانی میکنند بالاخره میتوان گفت که جماعات ، مذاهب ، کشورنه بقوه ذ کا بلکه بهنیروی سحر انگیز سجیه بنا می شوند . » ( ١ )بلی قراریکه از مطالعه تاریخ فهمیده میشود در همان آوانیکه امپراطوری رومای غربی رو بهانحطاط میرفت و قدم بقدم بسوی انقراض نزديك میشد افرادیکه دران مملکت زنده گانی داشته وارثوجانشین همان مامورین مدبر وعساکر نیرومند وامپراطورهای قوی الاراده بودند به مراتب ذکی ترعالم تر، تجربه دار تر از نیا کان خود بودند ولی از همان فضیلت معنوی که آن را سجیه میگویندعاری گردیده ، اهمال کاری در وظیفه عدم فدا کاری در راه اوامر حکومت و نداشتن اطاعتو محبت به قانون مملکت جزء اخلاق اجتماعی آنها شده بود گویا فقدان سجیه اولاً نصب العین واحد رااز ملت روم ربود سپس همان امپراطوری بزرگ که به ربع کره خاك حاکمیت داشت از طرف يكمشت مردم معدود بخاک مالیده شده برباد گردید .تا اینجا بحث ما در اطراف ماهیت سجیه و اهمیت آن بوده نشان دادیم که سجیه چیست و چهاهمیت دارد ؟ و چون در سطور اولیه این مبحث گفتیم سجیه صفت بارزه وعلامه مميزه يك شخص استکه آن شخص را از افراد دیگری امتیاز میدهد لهذا امکان دارد بعضی ها در تفریق سجیه از مزاج ،طبیعت (خوی) ، عادت به اشتباه بیافتند این است که در ذیل بصورت مقایسه و رفع اشتباه محتمل الحدوثعلیحده علیحده دران زمینه بحث کرده میشود :( ١ ) صفحه ٥٦ روح الاقوام مؤلفه دكتور گوست و لوبون ترجمه دكتور عبدالله جودتچاپ استانبول .٥٣٣١( صفحة ٢٥ )بحث فلسفی سجیه( سال ششم )سجیه وعناصر آن :اکثری از علمای علم النفس میگویند سجیه دارای دو قسمت است فطری و کسبی و يك قسمت سجیه که فطری است بدو صنف تقسیم کرده میشود که اول آن اساس تمایلات بشریه و دومی خصوصیت يك عده اعضای انسان است که به نسبت اعضای انسان های دیگر دارا میباشد ورو بهمرفته علمای مذکور این دو قسمت سجیه فطری را باسمای ( مزاج le temperement ) ( و طبیعت یا خوی le naturel) تسمیه مینمایند .مزاج : ـ مزاج یکی از عناصر سجیه است و یا به عباره دیگر قسمت مادی و عضوی سجیه را مزاج تشکیل میدهد ( و فویه ) یکی از علمای علم النفس میگوید : سجیه فطریه ما عبارت از منظره داخلی جسم ما و جسم ما هم منظره خارجی سجیه ما میباشد و شکل معین دماغ ما و اعضای دیگر دلالت میکند بر اینکه باید از هر عضو عمل و حرکتی صادر شود که از آن اعضا همان حرکات انتظار برده میشود و با لعکس همیشه دیده میشود که در عقب اوضاع و حرکات روحی ما اوضاع و حرکات بدنی متناسب بران نیز از ما صادر میشود باین صورت میتوانیم حکم کنیم که اساس فردیت معنوی ما در اعماق عضویت ( وجود ) ما موجود میباشد . (١)طوریکه در فوق مطالعه میفرمایند مزاج جزء سجیه و تشکیل دهنده قسمت مادی وعضوی سجیه میباشد مثلاً همین ضرب المثل معروفیکه میگویند : « فکر صحیح در دماغ سالم است » پوره مشرح همین موضوع است زیرا اگر وجود صحیح بود و اعضا کما حقه از عهده تکالیف خود بیرون می آمد هر شخص میتواند امیال باطنی خود را کما حقه به منصه عمل گذاشته از سجیه خود در حیات انفرادی و اجتماعی استفاده نماید : بالاخره میتوان گفت که مزاج مولود جسم بوده همیشه تابع به ماهیت و چگونگی جسم میباشد : البته در تجارب حیات خود با امثله متعددی بر خورده ایم که اشخاص مختل الوجود از قبیل چرسی ها ، بنگی ها و امثال ایشان مرتکب بعضی حرکاتی میشوند که انسان باید آن حرکات غیر طبیعی را نه مولود سجیه بلکه زاده مزاج آن ها بداند .این است مزاج که بنبذی از کوائف خصوصیه آن درین جا اشاره شد انشاء الله تعالی در مقاله آینده در بحث ( انواع سجیه ها ) بحث مفصلی درین زمینه خواهیم کرد .طبیعت ( خوی ) : هیئت مجموعه قابلیتهای معنوی است که فرد از حین تولد توأم باخود بدنیا میآرد و این قابلیت ها بچهار دسته تقسیم میشود از قبیل : لیاقت های عمومیه مانند حافظه و دقت و فعالیت های ذهنی مثل : مخیله و محاکمه و استعدادات تأثیری از قبیل : هیجانات ،(١) صفحه ٤٣٢ کتاب روحیات اطفال مولفه بای ابراهیم علاء الدین ترجه شناس تورك۳۲۹( صفحه ٢٦ )کابل( شماره چهارم پنجم )تمایلات و مهارت های حرکاتی و فعلی مانند شدت و توالی و چالاکی در عمل و کار یعنی طبیعتانسان چهار نوع تظاهر دارد از قبیل : عمومی ، ذهنی ، تأثیری ، فعلی یا عملی .در اینکه آیا علت چیست که توأمان گان توأم با این قدر اختلافات بدنیا میآیند ؟ جواباین سوال را هم قوییه بما میگوید : خوی ما از طبقات متوالی حادث میشود مثلاً طفلیکه تازهبدنیا میآید در تحت تأثیر چندین عوامل واقع میباشد از قبیل وراثت و تاثیرات نژادی ،وراثت ابوین ، تشکل فردی خود همان طفل . (١)این است خوی ولی آیا میتوانید فرق بین خوی و سجیه به بینید بلی خوی تنها استعداداتمعنوی را در بر گرفته بحدود استعداد های عضوی تجاوز نمیکند زیرا استعداد های عضوی و جسمیرا از موضوع مزاج میدانند اما سجیه معجونی است مختلط از هر دو و همین است که درینجا میتوانیمبدون شبه و تردد بگوئیم : مزاج دارای موضوع مادی ( عضوی ) و خوی محتوی عوامل معنوی( روحی ) و سجیه در بر گیرندۀ هر دو موضوع متذکره میباشد .عادت . اگر انسان زیاده تر در اعماق نفوس انسان ها فرو میشود میبیند که در نفس هایایشان غیر از خوی ، مزاج عامل دیگری هم وجود دارد که انسان را وادار به عمل میکند وعمل آن یا بحال جامعه مفید بوده صفت مک مذکوز را دارای سجیه پسندیده معرفی مینمایدو یا مضر تلقی شده عامل موصوف را صاحب سجیۀ سخیف نشان میدهد : این عاملثالث همانا عکس العمل هائی است که فاعل آن در نتیجه اعتیاداتاز خود بروز میدهد : بدون شبه اعتیادات بزرگترین عنصر مکتسبۀ سجیه است زیرا انسان طبعاًمقلد است و همیشه اوضاع واطوار محیط خود را تقلید کرده ملکۀ برای همان عمل مقلده در دماغ خودحاصل میکند مثلاً اگر محیط يك انسان ( میگویم محیط مدعایم از محیط مجموع هم نشینان و هم مجلسانو اشخاصی است که انسان با آنها ـ همیشه طرف معامله میباشد ) عبارت از محیط علمی بوده دائماًمذاکرات علمی جریان کند شخص مستمع ذوقی از تتبع علمی در خود احساس کرده اوضاع هم نشینانخود را تقلید و رفته رفته بآن عمل اعتیاد مینماید و اگر بالعکس محیط ( عياذاً بالله ) فاسد بود و انساندران محیط جز صحبت قبیح و اعمال خلاف ادب و انسانیت نمی دید طبعاً آن شخص هم هم رنگجماعت خود میشود در همین جاست که ضرب المثل معروف افغانستان يك جمله حکیمانه را بما میگوید :« خربزه خربزه را دیده رنگ میگیرد » و بحث علمی اعتیاد و قوانین آن را يك و جیزه پر معنیختم و خلاصه مینماید .درین جا شاید نکته سنجان مدقق اعتراضی بنما نموده بگویند : در صورتیکه سرایت اخلاق هم نشینانمسلم است پس چطور میشود که دو برادر در يك فامیل بزرگ میشوند معهذا یکی مفسد و دیگر(١) صفحه ٤٣٣ کتاب مذکور٢٢٦( صفحه ۲۷ ) بحث فلسفی سجيه ( سال هشتم )مصلح بار ميآيد جواب این سوال هم سهل است و پسيکو لوژی ( علم النفس ) بسا طريقهٔ علمی رامیآموزد و مثلاً میگوید : بعضی ها دارای مزاجی میباشند که برای اخذ برخی از عوامل مستعدو از اخذ بعضی ازان منحرف می شوند و برخی را خدا مزاجی عطا فرموده است که بر ضدمزاج همان شخص اول بوده از چیز های مقبول مزاج او متنفر و باعمال منفور او تمایل مینماید .تصور میکنیم بحث درین زمینه همینقدر کافی است زیرا غلو دران دامنهٔ ححث را بوراثت هایعضوی و روحی و طرز سرایت عوامل روحی رسانده ما را از موضوع متخذهٔ ما دور میکند .البته میتوانید از تفصیلاتیکه درین موضوع داده شده درك بفرمائید که اعتیاد هم یکی از عناصرسجیه است وصرف چیزیکه روابط اعتیاد را باسجیه مشخص مینماید و از روابط مزاج و خوی با سجیهتفریق میدهد این است که رابطهٔ اعتیاد با سجیه را بطهٔ مکتسبه و از مزاج و خوی رابطهٔ فطریوطبیعی است .این بود عناصر سجیه که بصورت بسیار مختصر ذکر گردید و البته میتوان از خلال تمام سطوریکهتاکنون نوشته شد فهمید که سجیه چیست و چه اهمیت دارد ؟ فیلسوف گوستاولوبون وقتیکه در کتابروح الاقوام خود بحث سجیه را ختم مینماید باشارهٔ گذاشتن عمدیكه يك بحاشیه فرو رفته مینویسد :« چیزیکه در اثار معلمین علم النفس بامنتها درجه ضعیف بنظر میاید و از اهمیت آثار ایشان میکاهدهمانا توجه آن ها به ذکا و اهمال كردن ایشان است موضوع سجیه را زیرا من در هیچ کتابیبجز كتب مؤلفهٔ سیوپول هان و مسيوريبو درین زمینه بحث مخصوص ندیدم و استاد ریبو معلم متبحرکولکز دو فرانس بکمال رسائی فکر مینویسد : « ذکا غیر از يك شكل فرعی تکامل عقلی دیگرچیزی نیست واساسی ترین انموزج روحی سجیه میباشد » و اگر من به سیاحت های طویل عمر بسرنمیبردم و روحیات اقوام وملل را بصورت مقایسه مطالعه نمیکردم نمیتوانستم به اهمیت این موضوع مهم( سجیه ) که در حقیقت مصدر یگانهٔ تاریخ وسیاست است پی ببرم . - »« تنها فیلسوف مذکو بلکه تمام علما وفلاسفهٔ متاخره بالاخص علمائیکه اکنون حیات دارندبسوی این موضوع به بسیار اهمیت نگاه میکنند وحتی درسنه ۱۹۲۹ قراریکه درفوق مطالعه میفرمائیديك کنگرهٔ بین المللی بخصوص جهة تحقیقات در همین زمینه در فرانسه منعقد شده بود .انشاء الله تعالی درمقالهٔ آتیه دراطراف انواع سجیه وامثلهٔ متعلقه بآنها وطرز تربيه مذكور رابافروعات لازمه موصوف بحث خواهیم نمود .۲۲۷تاثیر تمدن اسلامبرتمدن اروپانگارش جناب حفیظ الله خانعضو انجمن ادبیمقاله در تحت عنوان تاثیر تمدن اسلام بر تمدن اروپا در شماره ٦١ ، و ٦٢ مجله کابل شایع گردید . چون موضوع مذکور باحث از عظمت و افتخارات باستانی اسلام بوده خواستم درین زمینه تتبعات بیشتری نموده و بقدر یکه مقدور است معلومات عرض نمایم زیرا مدنیت اروپا مولود تمدن اسلام است ، وارو پائیان همان خسته تمدن را که بوسیله یونان بممالک عربی و اسلامی فرستاده بودند دوباره از راه هسپانیا برومند تر پس گرفتند و از عصر زمامداری شارلمان بایطرف تا این ادوار قریبه هر حرکت علمی و فلسفی و فنی و غیره که در اروپا رو میداد یا کاملاً کاپی شده همان حرکات و تحولات علمی بوده است که اساس آنرا علمای عظام اسلام گذاشته بودند و یا صورت مکمله تحقیقاتی می بود که علمای اسلام آنرا آغاز کرده و به اکمال آن بواسطة فرا رسیدن دوره فتور و انحطاطیکه بد بخانه در اثر عوامل متعدده وارد دنیای اسلام گشته بود موفق نگردیده بودند .این مسئله اکنون محقق گردیده است که تمدن امروزه اروپا صورت متممه و مکمله همان اساساتی است که آنرا مسلمین وضع کرده و از راه هسپانیه به اروپا فرستادند ، مبتکر این ادعا نه ما بلکه علما و فلاسفه حقیقت بین اروپا و امریکاست که حقایق علمی زاویه های دماغ های ایشان را روشن کرده و آنها را وادار باظهار حقیقت ساخته است ، و درینجا برخی از اقوال این علمای مدقق و با انصاف را اولاً نقل کرده و سپس دنباله بحث خود را تعقیب مینمائیم .محقق امریکائی مسترد را پر مینویسد : مسلمین در علم و معارف بر جمیع ملل تفوق جستند ، اشتغال آنها به تجربه علمیه به مقتضای استعداد ایشان بود ، ایشان حساب و هندسه را کلید منطق٣٢٨( صفحه ۳۹ ) تا ثیر تمدن اسلام ( سال ششم )میشمرد ند ، چون کتاب ها در بارهٔ ما کنه ، فن جر یان میاه ، فن منا ظره مطالعه گردد معلوم میشودکه آنها هر مسئله را بواسطهٔ تجربه و آلات فنیه اثبات میکرده اند ، مسلمانها در سایهٔ این تجربه کیمیاو در کیمیا آلا تیکه برای تقطیر ، تحلیل ، تخلیط تصفیه لازم است اخترا نموده بودند ، و در افادهبه عموم از خود و بیگا نه را به يك نظر ديده فائده شان بتمام عالم رسيد .ساعت آفتابی ، اصطرلاب وغیر از این خیلی چیز های دیگر ایجاد نموده بودند و برای استعمالدر کیمیا وزن های گونا گون غیر ازین اختراع کردند .در سمرقند ، بغداد ، كوردو و اکثری از شهرها رصد خانه ها ایجاد کردند ، و برای تسهیلاستعمال آنها جداول حساب ترتیب دادند ، در هندسه به پایهٔ بلندی ترقی نموده مثلثات را ایجاد کردندعلم جبر هم از طرف عرب ها كشف و اخراج گردید ، در حساب ارقام هندی را قبول نمودند .در تاریخ ، فقه ، سیاست ، حکمت ، تراجم احوال ، در بارهٔ تربیهٔ اسپ در هر زمان مذاكرهو بحث بوقوع می آمد .مسلمین علوم پیشین را خیلی ترقی دادند و علوم جد یده را به میدان بر آورد ند ،عربها برای تعیین زمان ساعات اختراع کردند ، درین باره پاندول را اولا آنها استعمال نمودند ،از علوم تجریبه كيميارا كشف نموده ( آسيد سولفريك (تیزاب گوگرد) و آسید نيتريك ( تیزاب شوره )والكل ) وسائر مواد کیمیاویه را ساختند ، این علم را به فن تطبیق نموده نخستین کتابرا در فناسپنجاری آنها نوشتند ، ترکیبات ادویهٔ معدنیه را آنها پیدا کردند ، درعلم ميخانيك قانون جاذبه راكشف نمودند ودراحوال آن كتابها نوشته ، اشیای خفیف وثقیل را که روی می ماند ویا فروتعین كردند ، در مسئلهٔ رویت ، افکار یونانی را رد نموده اثبات كردند کهشعاع رویت از شیئی مرئی بسوی چشم میآید ، همچنین انكسار و انعكاس ضیاء را هم كشفکردند ، دربارهٔ ناپایه داری اقبال وعظمت دنیا ، سوء تاثیر بی اعتقادی . مبداء و معاد عالم اثرهایحکیمانه نوشتند .از طرف عربها آنقدر مطالعات فلسفی بوجود آمده که انسان مبهوت میشود از جملهٔ اینها قانونتکامل میباشد . در حالیکه این قانون را از کشفیات عصر اخیر خیال میکردند .وهم درهمین زمینه یکی از دانشمندان بزرگ فرانسه مسیو سدیو مینویسد :همه چیز های غریبی که ازطرف علمای اروپا کشف شده از پرتو انوار در خشان مسلمین است طبیبانفلاسفه ، مهند سين ، مصنفین دیگریکه درفرانسه واروپا ظهور کرده اند همگی شا گرد ان همان علمایاسلامیه اند که بزمین اندلس نور افشانده تخم مدنیت را کاشته بودند ، گوستا و لوبون در کتاب روحالاقوام مینویسد ، قومیکه در تمام دنيا بيك زمان بسیار كو تاه دارای یك مدنیات مشعشع و در خشانیگردید تنها اسلام است و بس . و هم او گوید : چیز هائی را که عربها تجربه کردند و دیدند وملاحظه۴۲۹( صفحة ٣٠ ) کابل ( شمارة چهارم و پنجم )نمودند اروپائیها بعد از قرن دهم بآن آشنا شدند ، و اطلاعات عملی مسلمین در جر اثقال بدرجة کمال بود ، ازآلات و اسباب آنها ونیز ازبیانات نویسندگان قدیم میتوان معلوم داشت که پایة ترقیات صنعتی آنها چقدرعالی بوده است .دروی که وزیر معارف فرانسه بود درتاریخ مؤلفه خود مینویسد : در آوانیکه اهالی اروپا دریادیة جهالت سر گردان بودند ازجانب ملت اسلام نور قوی طلوع نموده اشعة علوم وادب وفلسفه ، صناعات و اعمال دستی وغیره را در عالم منتشر ساخت ، بغداد ، بصره ، سمرقند ، دمشق ، قیروان ، مصر ، تونس ، غرناطه ، قرطبه از همان مراکز بزرگ دایرةالمعارف عالم بحساب میرفتند که از فراز آن انوار علوم و فنون به منتهای سطوع طیران نموده در قرون وسطی اروپای آنوقت را تحت تاثیر گرفت .اوا زون میگوید : در تمام اکتشافات جدیده ومسائلیکه ماالان حل و فصل آنرا میخواهیم حقایق اسلامی دخیل و سمت ماخذ آن است .دکتور پلتن گوید : عربها ثقل هوا را می فهمیدند ، چنانچه برای استخراج ثقل نوعی اکثر مایعات ، و جوامدیکه در آب ذوب میشوند اوزان دقیق و طرق محکمی داشتند درین موضوع آنها مانند امروز جدولها داشتند .دکتور برنار معلم دارالفنون آکسفورد مینویسد که استعمال رقاص در ساعت از چیزهائیست که مسلمین آنرا اکتشاف کرده اند .آبه بازب در تاریخ فلسفه مینویسد که : این حر کت فکریه ایست که ازینجا ( ممالک اسلامی ) آغاز گردید و به ممالک اروپا سرایت نموده عناصر ابتدائیه مدنیت حاضره را احضار و تلقیح کرد .موسیو در اپر گوید : وقتیکه ما کتب عرب را مطالعه میکنیم ، در ان همان قسم آرا وافکار را می یابیم که بعقیدة ما مولود امروز است وازین سبب بحیرت می افتیم ، مثلاً ازقبیل نظریة جدیدیکه راجع است به ترقی کائنات عضوی و تدرج آن در تمام انواع ، راجع باین نظریه ما گمان میکردیم که زادة ترقیات علمی عصر ماست ولی می بینیم که این را عربها در قدیم میدانستند و در مدارس شان درس داده میشد وآنها درین زمینه بحدود ی پی برده بودند که ما تا هنوز بان نمیدانیم .این بود افکار برخی از محققین که ذکر شد ، چون اسلام در تمام رشته های علوم وفنون سرآمد بودند تا اندازة که ملومات بما كمك نماید از متخصصیین اسلامی و علوم و فنونیکه ایشان دران زمان کشف و تدوین نموده و اوروپائیان ازان مستفید گردیدند و کتبیکه ایشان نوشتند و دراروپا ترجمه شده بحث خواهیم راند .٣٣٤( صفحه ۳۱ ) تاثير تمدن اسلام ( سال ششم )کتبیكه درین مقاله بآن رجوع شده .کتاب تمدن اسلام ( عرب ) تالیف گوستاولوبون ترجمۀ آقای سید محمد تقی فخر داعی گیلانی . تاریخ عمومی جلد اول ترجمۀ يك هيئت مورخين ترك . روح الاقوام تصنیف گوستاولوبون . تاریخ فلسفة آيه يارب . قسمت تاریخ فلسفۀ اسلام مولفۀ دکتور رضا توفیق . مدنیت اسلام تالیف عرفان زاده . کنفرانس تاریخی پروفيسر شمس الدين . كتاب الدين الاسلامی تالیف هیئت علمی مصر . کتاب علم الاجتماع مطبوعه مصر .اسلام وطب .معروف ترین اطبای اسلام ابوعلی سینا بوده است . آثار علمیه او تا اینقدر بقا و دوام پیدا کرد كه ويرا ملك الاطباء مینامند . مهم ترین کتب او كتاب قانون است كه دران از فیزیولوژی ، حفظ الصحة امراض ، معالجات و خواص الادويه بحث بعمل آمده ، کتب بوعلی سینا در تمام السنه دنیا ترجمه شده و تا مدت شش قرن اصول و مبانی طب شناخته می شدند و مخصوصاً در دار الفنون های فرانسه و ایتالی در طب فقط كتب بوعلی سینا جزء كتب درسی مقرر شده بودند و تا قرن هجدهم آن کتب دوباره بطبع رسیده و در فرانسه پنجاه سال پیشتر نگذشته كه كتب مذکوره از دستور خارج شده اند .پروفيسر شمس الدین در کنفرانس تاریخی خود میگوید : یکی از کتابهای عمده مولفه ابن سينا ( كتاب القانون ) است كه راجع به طب میباشد این کتاب شیخ الرئیس همچنانکه در شرق اولین و بهترین و بزرگترین كتاب طب و رهبر صحت عامه دانسته میشد در ممالك اروپا هم چندین عصر ماخذ یگانه عالم طب بوده است ، اگر خوفی ازین که مبادا بخطا نرویم نکنم میتوانم بگویم که كسيكه از همه اواتر از همه بهتر فلسفۀ مشایی را در اسلام و قرون وسطی باروپا تبلیغ كرد شیخ الرئیس بو علی ابن سینا بوده است چه علمای قدر شناس اروپا از قبیل Shrengel , didot , belere , Suein Haureau , nunch وامثال ایشان میگویند : شخصیت بوعلی سینا در طب و فلسفه اروپا شخصیت منحصر بفردی میباشد ، و از جمله همین علما عالم اخير الذكر در بارۀ بوعلی سینا سطور هذا را مینویسد :« در اواخر قرن ۱۲ كتاب قانون بوعلی سینا بزبان لاتین ترجمه گردید و متعاقباً آثار دیگر او از قبیل دو کتاب راجع به هیئت و کتاب های فزيك و ماورای طبیعیه بزبان لاتین ترجمه شد »۳۳۱( صفحه ۳۲ )کابل( شماره چهارم و پنجم )کتاب الشفاء شیخ هم در اروپا ترجمه گردید و برای اینکه در دارا لفنون پا دوا padoueتدریس شود از طرف دو نفر علما اختصار کرده شد و در قرن ١٤ این کتاب ها دوبارهدر وند يك طبع و نشر گردید .رازی نیز از علمای زبر دست اسلام است . مشهور ترین کتب رازی کتاب حاوی الکبیر استمشتمل بر تمام مسایل علم طب میباشد کتاب دیگر او المنصوریه است که بنام شاهزاده منصور نوشتهو آن مشتمل بر ده کتاب میباشد : اول تشریح . دوم امزجه ، سوم اغذیه و ادویه ، چهارم حفظ الصحهپنجم ادویه مزیئنات بدن ، ششم لوازم حفظ الصحه سفر ، هفتم جراحی ، هشتم سموم ، نهم كليهامراض دهم حمیات .غالب تصنیفات رازی در لاتینی ترجمه شده و چندین مرتبه هم بطبع رسیده اند و مخصوصاً سال١٥٠٩ م در وینس و سال ١٥٤٨ میلادی در پاریس چاپ شده اند ، کتابیرا که او در آبله نوشته١٧٢٨ میلادی ثانیاً بطبع رسیده است و در مدارس عالی طبی اروپا کتب رازی تا مدتی جزء کتبدر سی بوده و در لوین تا قرن هفدهم کتب مزبوره و همچنین کتب بو علی سینا تدریس میشدند وثبوت آن دستوری است که در سال ١٦١٧ میلادی برای دارالفنون مذکور نوشته شده است .یکی از ستاره های بسیار درخشان اسلام که در تاریخ فلسفه . علم ، طب ممتاز میباشد هماناابن رشد فیلسوف بزرگ اندلسی است که دنیای اسلام در مورد علم و فلسفه همیشه بوجود او افتخارمیکند چون شخصیت بزرگ این هم در تمام دنیا معروف است لہذا ما از تفصیلات سایرةدیگران منصرف شده می بینیم که اروپائیان یا به عبارۀ دیگر تمدن عصر حاضر از چشمۀ عرفان اوچقدر استفاده کرده اند .فیلسوف آیه بارب مورخ فلسفه مینویسد : این حکیم شهیر به تمام شعب علوم و فنون آثار جسیمینوشت و ما بعد الطبيعات ارسطو را مكرراً و بيك طرز بسيار مكملی شرح و توضیح نمود و مهمتريناثریکه این داهی اعظم در طبابت نوشت کتابی ست بنام کلیات که اخیراً بزبان لاتين و السنه مختلفهترجمه و در اروپا نشر و مورد استفادۀ اروپائیها شد .ابن مامون یکی از فلاسفۀ اسلام است که در نیمه اخیر قرن پنجم هجری در قرطبه متولدشده است این فیلسوف هم مانند اسلاف خود کتب زیادی در فلسفه وطب و غیره نوشته است و ازمطالعه آثار او اروپائیها استفاده های زیادی نموده اند، چنانچه یکی از اعاظم رجال اسلامیه قاضی السعیدکه در تاریخ اسلام دارای معروفیت کاملی است وقتی میخواهد ازین فیلسوف سخن بگویدمینویسد : « طبابت جالینوس تنها منحصر بابدان است اما طبابت ابن مامون هم با بدان و هم باذهانموافقت دارد اگر این شخص طبیب عصر میبود میتوانست بشریت را از مرض جہالت نجات بدهد. »۳۳۲( صفحه ۳۳ ) تاثیر تمدن اسلام ( سال ششم )این است شخصیت ابن مامون ، حالا لازم میافتد که بینیم که کتب او در اوروپا بکدام کدام السنهترجمه گردیده است :فیلسوف رضا توفیق بیگ در تاریخ عمومی فلسفه مینویسد ، حکیم مغزی الیه در اطراف طبیاتزائد از ۱۸ جلد کتاب نوشته است ، اصل این کتب بزبان عربی بود ، وقتیکه وارد اروپا شد تمامآنها بالسنه عبرانی ، لاتینی ترجمه و مورد استفاده قرار گرفت ، وچون متاسفانه نسخ عربی این کتباکنون در دست نیست نمیتوان معلوم کرد که این کتب معنون بچه بوده اند ؟ وقتیکه صورت مترجمهکتاب های مذکور میباشد اسمای لاتینی و عبرانی بر آنها گذاشته نام های عربی آنرا حذف کرده اند .بزرگترین جراحان عرب در قرطبه البقاسس (۱) بوده است که در سال ۱۱۰۷ میلادی وفات یافتو او خیلی از آلات جراحی شخصاً اختراع نموده که تصاور آنها در کتب او درج میباشد و از میانجراحیها در تفتیت حصاة بحث کامل نموده است که ما آنرا امروز اشتباهاً يك عملخیلی جدید میدانیم .در قرن پانزدهم نام البقاسس در اروپا انتشار یافته و از همان وقت مقام شهرت را حایز گردید .هالر مینویسد که تمام جراحانی که بعد از قرن چهاردهم آمده اند متابع آنها كتب البقاسسبوده است ، کتاب مبسوطی که او در جراحی تالیف کرده است مشتمل بر سه باب میباشد . باب اولدر مسئله داغ کردن پاکی بحث کامل بعمل آمده است ، دوم از عملیاتیکه بواسطه چاقوی جراحیانجام می پذیرد و همچنین از جراحی دندان ، چشم ، فتق ، تفتیت حصاة وضع حمل كاملاً بحث شدهاست . سوم در باب کسر و خلع عظام بیان مفصلی بعمل آمده است .کتب البقاسس بدواً در سال ۱۴۹۷ بزبان لاتینی طبع و نشر شده و آخرین طبع آن در سال۱۸۶۱ میلادی بعمل آمده .ابن رشد که در طب هم دارای تالیفات میباشد ، مشارالیه شرحی برکتاب ابن سینا نوشتهو در تریاق و سمیات ، وحمیات و غیرها هم کتبی تصنیف نموده است و در اروپا کتب طبی او چندینمرتبه بطبع رسیده است . گوستا و لو بون میگوید :مسلمين بقواعد حفظ الصحه آشنا بوده کاملاً باین نکته توجه داشتند که انسان بدینوسیله میتواندخود را از امراض صعب العلاج محفوظ دارد عادات آنها در ابتدای امر راجع بحفظ الصحه خیلیقابل توجه بوده است ، احکامیکه در قرآن شریف بنظر میرسد از قبیل وضو ، غسل . تحریم مسکراتترجیح غذای نباتی بر حیوانی در مناطق حاره نهایت درجه حکیمانه و برای حفظ الصحه مفید و نافع(۱) شیخ ابوالقاسم بن عباس الاندلسی الزهراوی را مورخین اسپانیولی البقاسس مینامند . کتاب مشهوراو در طلب موسوم به التصریف لمن عجز عن التالیف میباشد و این کتاب مشتمل بر سی مقاله است .۳۳( صفحة ٣٤ ) کابل ( شماره چهارم و پنجم )میباشند ، دستوراتیکه درین باب از شخص پیغمبر اسلام صلی الله علیه و سلم رسیده تماماً متین وغیر قابل اعتراض است .وهم او گوید : مریضخانه های اسلام موافق اصول حفظ الصحه بنا شده و ازمریضخانه های امروز ما بهتر بوده است، این مریض خانه ها خیلی وسیع وجریان هوا و آب در آنهازیاد بوده است . وقتیکه به الراز ی دستور داده شد که بهترین نقطه ای را که از حیث آب و هوا در بغداد برای بنای مریضخانه انتخاب نماید او برای انجام این مقصود طریق امتحانی که بعمل آورده محققین امراض مسریه امروز هم آنر تصدیق مینماید .مانند مریض خانه های امروز در مریضخانه های آنعصر هم برای مرضی سالون های بزرگ بنا نموده حجراتی را هم بمحصلین برای تحصیل طب اختصاص میدادند و مقصودی هم که ازین کار داشتند این بوده که محصلین از معاینه مرضی استفاده نموده بوسیله تجربه و مشاهده تحصیلات علمی خود را تکمیل نمایند و مخصوصاً محصلین را بقدریکه در دیدن مرضی ومعالجات ترغیب مینمود ند به تدریس آنقدر اهمیت نمیدادند ، ولی در دار العلوم های قرون وسطی اروپا عکس آن معمول بوده و خیلی کم از آنها درین امر تقلید شده است . برای بعضی امراض خاصه برای مجانین مریضخانه های مخصوصی تاسیس کرده بودند ، نظیر امروز آنها هم دواخانه مجانی داشتند که در روزهای مخصوص مردم بدانجا میتوانستند مراجعه نمایند و برای بقاطیکه بنای مریضخانه در آن نقاط میسور نبود اطباء را در اوقات مخصوصه با دوا و سایر اسباب لازمه بآن نقاط گسیل مینمودند .اطبای اسلام از فواید تبدیل آب وهوا کاملاً باخبر بودند چنانکه ابن رشد در شرح خود بر کتاب ابن سینا برای مرض سل تبدیل آب وهوا را دستور میدهد ومخصوصاً مینویسد که درموسم زمستان عربستان و حبشه برای مرض مزبور مفید میباشد و اطبای امروز اروپاهم اینقسم از مرضی را غالباً طرف سواحل نیل و حبشه میفرستند .در تعالیم مدرسه طبی سالرن (۱) اصول حفظ الصحه بطور خیلی عمده بیان شده است واین مطلب مبر هن است که اوایل امر شهر تیکه از ین مدرسه در اروپا حاصل گردید فقط بوسیله مسلمین بوده است ، زمانیکه نورماندها اعراب را از نقاطیکه در جزیرۀ سیسیل و ایتالیا تصرف آنها بود خارج ساختند این مدرسه را هم مثل سایر نظامات اسلامی کاملاً حفظ نمودند و یکنفر از علمای مسلمین را موسوم به قسطنطین افریقی که ساکن کار تان بود بریاست مدرسه تعیین کردند و این شخص تصانیف طبی عربی را بلاتینی ترجمه نمود و از کتب او تعالیمی که انتشار پیدا کرد سبب شهرت مدرسة فوق الذکر گردید .( ۱ ) سالرن Salerne محليکه در جنوب ایتالیا واقع شده و از حیث آب و هوا معروف میباشد و در قرون وسطی مدرسه طبی معروف همینجا دایر بوده است .٣٣٤( صفحه ۳۵ ) تاثیر تمدن اسلام ( سال ششم )مسلمین در معالجات اصول حفظ الصحه را مقدم داشته از طبیعت بیشتر استفاده میکردند و مسئله امساك و پرهیز که از تعلیمات اخیر علم طب ماست روی همین اصل قرار گرفته است و این مطلب نهایت موافق قیاس است که بقدریکه اطبای امروز تلفات میدهند اطبای اسلام در قرن ده میلادی آنقدر تلفات نمیدادند .عرب در طب ترقی زیادی نموده بودند و آنها در طرز معالجات اکتشافات چندی نموده اند که بعد از چندین قرن که متروك بود دوباره امروز آنرا معمول میداریم .ترقی فن جراحی نیز از عرب شروع شده و مدارس طبی اروپا تا ازمنه اخیره بر روی تصانیف آنها دایر بوده اند .اسلام و تاریخمورخین اسلام چندین تاریخ عمومی نوشته اند از جمله تاریخ مشهوری است که ابو الفرج که در سال ۱۲۸۲ میلادی وفات یافته تالیف نموده است . دیگر تاریخ ابن خلدون است که مؤلفش در سال ۱۳۳۲ م تولد یافته است .ابن خلدون تنها مورخی است که دارای قوۀ انتقاد بوده و مسایل و وقایع تاریخی را مطابق اصول عصر حاضر تحقیق نموده است ، او راجع به بربر تاریخی نوشته در مقدمۀ آن اصول علم تاریخ را بطور عمده بیان نموده است و این کتاب در زبان فرانسه ترجمه شده موجود است .اگر تاریخ علوم اروپا بدقت مطالعه کرده شود دیده میشود که پس از ترجمۀ تاریخ ابن خلدون اصول نگارش تاریخ در اروپا بکلی عوض شد چه مورخین اروپا که قبلاً وقایع تاریخی را همان افسانه ها ، داستان ، قصص و غیره دانسته بدون مداخلۀ ذوق انتقاد و تحقیق تاریخ مینوشتند و تاریخهای محررۀ آنها مانند تواریخ ممالک شرقی عاری از جنبه تحقیق بود ، بعد ازانکه مقدمۀ تاریخ ابن خلدون وارد اروپا شد دفعۀً اصول تاریخ نگاری را بآنها آموخت و ازان تاریخ به بعد تا این تاریخ هر قدر تاریخی که در اروپا نوشته میشود مبنی بر همان اساسی است که ابن خلدون یا بقول عربها پدر مورخین اساس آنرا گذاشته است .لاویس ورامبو مورخین فرانسه مینویسند : ابن خلدون بزرگترین مؤرخ اسلام است که در مقدمۀ تاریخ خود که راجع به تاریخ بربرنوشته اساس انتقاد را در علم تاریخ نویسی وضع و نظریۀ اشکال مختلفۀ را که در توزیع و تقسیم جمعیات بشریه در سطح زمین میباشد تاسیس نمود، ومیتوان گفت که نفوذ نظر این شخص در تاریخ عیناً مثل نفوذ نظر مونتسکیو فیلسوف قرن هجده فرانسه است .اسلام وجغرافیه :علمای اسلام در جغرافی کتابهای مبسوطی نوشته اند که بعضی از آنها تا مدت طولانی جزء۴۳۰صفحه ٣٦ کابل شماره چهارم و پنجمکتب درسی اروپا بوده است و قدیمتر از همه کتابی ست که نضر در سال ٧٤٠ میلادی آنرا تصنیف نموده است، درین کتاب مطالبی هم دیده میشود که مربوط بعلم جغرافی نیست و چنین معلوم میشود که او این کتاب را برای پدویها تالیف نموده است.مشهورترین علمای جغرافی عرب ادریسی (١) است که کتب او در لاتینی ترجمه شده و در قرون وسطی تنها بوسیله کتب این علم در اروپا شایع گردید، او علاوه بر تحقیقات علمی تمام قدما یک سلسله واقعاتی هم که از سیاحان عصر خود شنیده بود با نقشجات زیاد تمام آنها را در کتاب خود درج نموده است کتاب مذکور زیاده از سه صد سال جزء کتاب درسی اروپا بود وازان تقلید میکردند و چیز یکه فوق العاده اسباب تعجب است این است که راجع بمنابع رود نیل منبعی را که اروپائیان جدیدا کشف نموده اند ادریسی در یکی از نقشه های خود عین آنرا نشان داده و معلوم میشود که مسلمین از چندین قرن پیش آنرا کشف کرده بودند.ابوالفداء علمای جغرافی تا زمان خود را که نام میبرد عده آنها ببالغ بر شصت نفر میشود والبته ازین بیان مختصر میتوان فهمید که علمای اسلام این علم را تا چه درجه ترقی داده اند، گوستاو لوبون علاوه از انکه سطور فوق را مینویسد میگوید : و باین حال از مثل مسیو ویوین دوسن مارتن یکنفر آدم لایق و مطلعی خیلی بعید است که تمام زحمات مسلمین را از نظر داده و حق خدمتی که بر ما دارند پایمال نماید وبلا شک آنرا نمیتوان بچیزی حمل نمود غیر ازینکه بگوئیم که نسبت باسلام تعصب وعناد موروثی اروپا هنوز باقی میباشد، در خاتمه بیان با کمال آزادی مینویسیم که مسلمین از حیث تحقیقات علمی محاسبات نجومی را که بروی آن نقشجات را بنا نمودند تصحیح وتکمیل کرده و اغلاط واشتباهات فاحشی را که از یونانیها سر زده بود تمام آنها را هم اصلاح نمودند واز نظر سیاحت واسفار سفرنامه هائی را شایع ساختند که بوسیله آنها امکنه و مواضعیکه تا آنوقت از نظرها مخفی حتی عبور اروپائیها هم بدانجا نیفتاده بود تماماً معلوم گردیدند واما از حیث تالیفات جغرافیائی، آنها کتبی تالیف وتصنیف نمودند که بجای کتب سابقین قرار گرفته تا چندین قرن از همان کتب اروپا تقلید مینمود.ملته برون جغرافیادان معروف گوید: مسلمین از حدود زمین معروفه تجاوز نموده بودند. علاوه در آسیا و افریقا باکتشافات پرداختند، حتی خلفا از صدر اسلام بفرماندان های عساکر خود امر دادند که نقشه های جغرافیائی سر زمین های مفتوحه را تخطیط و بخلیفه بفرستند.اسلام و ریاضی :اروپائیها شرف ابداع و ابتکار ارقام عربیه و اصول اعشاریه را به مسلمین قایل میگردند زیرا(١) مسقط الراس ادریسی اندلس بوده است وبمناسبت چندی بعد از فتح سیسیل باندك زمانی او خود را بدربار راجر پادشاه آنجا رسانید و در سال ١١٥٤م کتابی در جغرافیه تصنیف نمود .۲۴۱( صفحه ۳۷ )تاثیر تمدن اسلام( سال ششم )میگویند : اولین کسیکه از اروپائیها برای نخستین بار کلمه Zephirum را استعمال کردشخصی موسوم به ( لئونار ) بوده است و این کلمه در زبان عربی معنی ( هیچ ، خالی ، صفر ) رامیدهد ، و ایطالوی ها این کلمه را تحریفی کرده Zeure یا Zefira گفتند و فرانسویها نیزدران تحریفی وارد و آنرا Zero تلفظ و کتابت نمودن گرفتند ، رویهمرفته تمام این اصطلاحات محرفهماخوذ از صفر عربی است .کتاب الجبره را که محمد بن موسی نوشته بود و مهمترین کتاب الجبر میباشد تا قرن شانزده یگانهوسیله استفاده وتعلم در اروپا بوده است .هیئتگوستاو لوبون گوید : تعداد کتب هیئت مسلمین اندلس هم کمتر از کتب مسلمانان مشرق نبودهاست، ولی چون کتابخانه را بقصد التزام سوزانیدند فقط چند جلدی از میانه آنها محفوظ ماند و آنهمتا این زمان ترجمه نشده وشاید بعدها هم ترجمه نشود زیرا برای ترجمه آنها علاوه براینکه مترجم بایددر زبان عربی ماهر باشد در اصطلاحات علمی آنهم بقدر یکنفر ریاضی دان باید دارای معلومات باشدراجع بغالب علمای ریاضی وهیئت اندلس مافقط نام آنها را در فهرست ها خوانده از تصانیف آنهاچیزیکه قابل باشد در دست نداریم ولی از همان قدری هم که در دست است معلوم میشود که در این علمنهایت اقتدار را دارا بوده اند از جمله زرقانی (۱) که در سال ۱۰۸۰ میلادی میزیسته فقط بقصد اکتشافاتنقطه اوج آفتاب چهار صد و دو مرتبه رصد کرده بود ، و همین دانشمند تقویم سالیانه نقطتیناعتدال را پنجاه ثانیه معلوم داشته بود که تقریباً با تحقیقات امروز ما مطابق میباشد .اگر چه همان طوریکه در سابق گفته شد تمام کتب مسلمین را در اندلس برباد دادند ولیاز کتب نصارای آنعصر هم بخوبی میتوان پایه تحقیقات علمی علمای اسلام را بدست آورد چنانکهموسیو سدی یو از کتب پادشاه کاستیل الفونس دهم و نیز از اسناد ومنابع دیگری چنین نتیجهگرفته است که بیضوی بودن مدار سیارات و حرکت زمین بدور آفتاب از جمله مسایلی است که قبل از( ۱ ) ابو اسحق ابراهيم بن يحيى نقاش زرقانى اندلسى ، از اهل طلیطله از علمای قرن پنجم هجریاست و در اواسط قرن مزبور در اندلس حیات داشته است ، او در علم رصد وحركات اجرام فلکیاعلم علمای زمان خود بوده است و در عمل بآلات رصدیه مهارت کامل داشت كتاب صحیفه زرقالیه ازتاليفات اوست او در دربار مامون طلیطله بسر میبرد ویکنوع اسطر لابی بنانمود که اسم آن ما مونیه بودهاست و بعد در اشبیلیه بدربار معتمد بن عباد آمد و راجع به آلات هیئتی که اختراع کرده بود کتابی باسمالمبادیه نوشت .۲۳۷( صفحه ۳۸ )کابل( شماره چهارم و پنجم )کپلر وكيرنيك علمای اسلام آنرا کشف کرده بودند و زیجهای الفونس دهم که بزیج الفونسی مشهور میباشند تماماً از مسلمین گرفته شده اند .دیلا مبر گوید : هر گاه در یونانیها دو نفر یا سه نفر رصد دا نان شمرده شود . ممکن است که از عرب بيك تعداد غیر محدود حساب کرده شوند ، اما در کیمیا ممکن نیست که از یو نان یکنفر مجرب هم پیدا شود اما از اعراب تادو صد نفر را میتوان در یافت نمود .بیلی که یکی از علمای هیئت است میگوید : علوم مسلمین باعث حیات علمی ار و پا ست چه هر گاه کتاب نورالدین راجع بکره نمیبود کپلر نمیتوانست احکام مشهور سه گانه خود را که عبارت از « دوران کواکب بدور شمس است و از روی این قانون نیوتن قانون جاذبیه کونیه را استخراج نمود » تدوین کند .همچنان هرگاه زیجهای مسلمین راجع به سیارات و ثوابت نمی بود فونسوا هسپانیولی نمیتوانست زیج خود را تحریر کند .لالاند میگوید : بتانی یکی از همان علمای معروف هیئت است که نام او در جمله بیست نفر نوابغ فن مذ کور ثبت آمده .هالی میگوید : بعد از انکه من در کتب بتانی غور کردم برایم معلوم شد که او یکی از علامه های عصر و در رصد اساس صحیح گذاشته است . دیگران گفته اند که زیج او از زیج بطلیموس صحیح تر است .فلسفه :فیلسوفان اسلامی که اروپا از فلسفه ایشان استفاده نموده اند زیاد است و ما در پنجا به اسامی چندی که اروپائیان درباره ایشان نظریات خویش را ظاهر نموده اند و کتب ایشان بزبانهای ارو پائی ترجمه شده است می پردازیم .ابن جبرول یکی از فلاسفه بزرگ اندلس است ، این فیلسوف اگر چه در ممالك اسلامی چندان شهرتی ندارد و حتی فیلسوف رضا توفیق مینویسد که مما لك اسلامی او را نمیشناسد اما او یکی از فیلسوفان بزرگی است که آثار عمده از خود گذاشته و آثار او اکثر آ در اروپا وارد شده و مورد استفاده اروپائیها قرار گرفته است . و آیه یارب در باره استفاده اروپائیها از آ ثار او مینو یسد :کتابهائیکه نظریات این شخص را محتوی بود و قتیکه بصورت مترجمه آنها وارد ار و پا گردید و بدست علمای اسكولاستيك (۱) افتاد آنها بحیرت افتادند زیرا دیدند که همان مسایل فلسفیه(۱) این نام بعلمائی اطلاق میشود که آنها افکار فلسفی را به مقررات دینی تطبیق بدهند و علمای قرون وسطی ار و پا را عموماً اسكولاستيك میگویند .۳۳۸( صفحه ۳۹ )تاثیر تمدن اسلام( سال ششم )که ایشانرا بحیرت و مشکلات دچار ساخته بود از طرف این جبرول به نهایت رشادت حل گردیده است.و بعضی از آنها که در درک حقایق از دیگران فهیم تر بودند به مرتبه فکری این عالم پی برده،آثار او را بسیار تقدیر کردند . ولی چیزیکه بسیار قابل تعجب است این است که صورت مترجمه آنهاوقتیکه در اروپا رسید چون شرح حال مولف مذکور و نام موصوف در سر آنها نبود يك معمائی راروی کار آورد .مشهور ترین اثر این فیلسوف منبع الحیات است که در قرون وسطی مورد استفاده فلاسفه اروپابوده است و هم آثار دیگر این فیلسوف به السنة عبرانی ولا تینی چندین بار ترجمه گردیده است .یکی از فلاسفه دیگر اندلسی که در عالم علم و فلسفه دارای شان و شهرت عظیمی است ابنطفیل میباشد . این شخص اگرچه دارای آثار بسیاری است و اکثر آنها در السنة اروپا ترجمهگردیده اما معروف ترین اثر او حی ابن یقظان است که تکامل ذهنیه و فکریه را با بهترین اصولمنطقی در آن حل کرده است . این کتاب او که در حقیقت يك رومان دقیق فلسفی است به السنةمهمه دنیا عبرانی ، لا تینی ، فرانسوی ، المانی ، انگلیسی ، هالندی ترجمه گردیده راهی در یشگو ،تحقیقات به اروپا نشان داد .ابن رشد که فیلسوف نامی اسلام بوده و شهره آفاق است آیا یارب در باره او مینویسد :شروحیکه ابن رشد به آثار ارسطو نوشته بدرجه دارای شهرت گردید که بعضی از علمای اروپاکه از انجمله یکی عالمی موسوم به روسی Rossi و دیگر ژورده ن است گفتند : ابن الرشد اولینمترجمی است که آثار ارسطو را به عربی ترجمه کرده است .و نیز آیه یارب میگوید : حکمای نصرانیه نتوانستند از اقتدار به فیلسوف عرب ابن الرشد صرفنظر کنند . و هم او گوید که : ابن الرشد عالم نصرانیت را در قرون وسطی از شوره زار قدیمبیرون کشیده حقایق علمیه را بصورت آزادانه و مثمری بآن ها آموخت .و مورخین بزرگ فرانسه لاوین و رامبو در تاریخ عمومی مولفه خویش مینویسد : عقاید فلسفیابن الرشد که در نفس الامر به جسارت و جرئت اظهار شده بود از طرف مدارس یهودی ها تدوینگردیده اولاً بزبان عبرانی ، سپس بزبان لاتین ، ترجمه و در اروپا نشر گردید و جزء پروگراممدارس اروپا شد و در دار الفنون پاریس تا قرن ۱۳ بطلاب تدریس میشد و تدریس آن درایتالیا تا قرن ۱۶ رواج داشته است .الکندی یکی از اعاظم فلاسفه اسلام است و فلاسفه میگویند کسیکه از همهفلاسفه اسلام زیاده تر افکار ارسطو را تعقیب کرده او ست . این فیلسوف۴۳۹( صفحه ٤٠ ) کابل ( شماره چهارم و پنجم )گذشته ازینکه درعصر خود سرآمد زمان بود و آثار او به ذوق مطالعه میگردید در اروپا هم موثرات زیادی گذاشت و آثار او از طرف فلوگل مستشرق معروف تدوین و ترجمه ونشر گردیده است .ابن مامون که یکی از فلاسفه اسلام است دکتور رضا توفیق در تاریخ عمومی فلسفه درباره او مینویسد اهمیت دارترین شخصیتی که ابن مامون دارد همانا فعالیت های فلسفیه اوست ، کتاب او که معنون به دلالت الحائرین است تحت عنوان مورن بوحیم ترجمه گردیده که معنی آن ( رهبر اشخاصیکه در بین نظریات متضاده متردد وحیران اند ) میباشد . چون درقرون وسطی علما و فلاسفه اروپا مجبور بودند که بین اوامر دینی ومعقولات راه تالیفی دریابند لهذا ازین کتاب استفاده های دقیق وعمیقی نمودند .و آیه بارب در تاریخ فلسفه مینویسد : کتاب دلالت الحائرین ابن مامون درممالك اروپا وملت يهود تاثیرات عمیق وبارزی تولید کرده وسبب شد تا یکدسته از علما برله ودسته دیگر برعلیه نظریات او قیام کنند ، ودسته که طرفدار ابن مامون بودند فیلسوف مذکور را از حد زیاده تقدیر کردند و بالاخره موفقیت نصیب طرفداران نظریات وافکار استاد مذکور شده وافکار او در دنیای عیسویت و موسویت نفوذ راسخی پیدا کرد و تا زمان زندگانی دونفر فلاسفه بزرگی مانند مندلسون و سپینوزا که در تاریخ فلسفه اروپا دارای شهرت عظیمی میباشند پایه دار بود و حتی اگر نظریات این دو نفر فیلسوف مطالعه گردد دیده میشود که نفوذ فلسفی ابن مامون در افکار آنها صراحة پدیدار است . (ناتمام)٣٤٠قهرمانان حرب استقلالاز راست بچپ ۱ اعلیحضرت محمد نادر شاه شهید سعید که در ان وقت قوماندان عمومیجبهه جنوبی بودند ۲ - والا حضرت سردار شاه ولی خان غازی که در ان زمان عهدهجنرالی داشته بمعیت اعلیحضرت شهید قوماندان محاذ وز پرستان بودند ۳ - والا حضرتسردار شاه محمود خان غازی سپه سالار و وزیر حرب افغانستان که در انوقت ایشان نیز بمعیتاعلیحضرت شهید سعید قوماندان محاذ جاجی بودند .[BLANK PAGE]ادبیاتاز قسمت پشتوی مجله «خیبر»نگارش جناب «رسول»ترجمه جناب امین الله خان زمرلائیعضو انجمن ادبیخصوصیات شاعری روه (۱)بحيث مجموعی اشعار روه تحت نفوذ و تاثير اشعار فارسی است (۲) لکن نه بطوری که انرا نقل توان گفت بلکه در بسا مواقع و موارد مثل طرز لباس، کوایف و ذوقیات، بود و باش و زندگانی ساده (۱) روه . در پشتو کوه و کوهستان را گویند و این کلمه بقول تاریخ فرشته بر منطقه اطلاق شود که عبارت است از کوهستان مخصوص که باعتبار طول از سوات و باجور تا قصبه سبوی از توابع بکر امتداد یافته و باعتبار عرض از حسن ابدال تا کابل و قندهار در حدود این کوهستان واقع شده . درینجا مقصود از شاعری روه شاعری پشتو زبان است (۲) اشعار پشتو دوجنبه دارد اشعار ملی و اشعار کلاسیکی - اشعار ملی از قدیم بوده خورد و کلان ذكور واناث افغانها یاد دارند که وزن وقافيه ومضمون يكلی علیحده دارد که قطعا مضمون آن در فارسی نیست فقط احساسات روحی افغانها است که از اعماق قلب شان تراوش کرده و مانمونه های آنرا در مجله های کابل نشر کرده ایم . آمدیم به اشعار كلاسيكي مانند اشعار خوشحال خان - رحمن - حمید و غیره که دارای وزن و قافیه و تمام صنایع شعری و ادبی و قانون علمی است و آنهم مال عرب است که زبان فارسی هم از انجا اقتباس و شعرای فارسی تحت همان قانون شعری عرب شعر گفته اند نویسنده محترم نمیدانم چه نظریه دارند که ادبیات پشتو را بحیث مجموعی از فارسی متاثر میداند در حالیکه حقیقت بر خلاف این است یعنی طوریکه ما گفتیم این قسم ادبیات پشتو از همان قوانین ادبی عرب متاثر شده که فارسی هم در تحت سیطره آن متاثر گردیده است با این شعرای كلاسيك پشتو اگر ترکیب شعر را تحت قانون عربی درست کرده اند مگر مضمون آن همه ناشی از عواطف فطری خود شان است که نمونه های آنهم درج مجلات کابل شده است «مترجم»۳٤١( صفحه ٤٢ )کابل( شماره چهارم و پنجم )و بی آلایش که ناشی از اوضاع طبیعی آن سر زمین است خصوصیا تی از خود داشته و در انداز شاعر انهخود بواسطهٔ مشاهدات آزادانه و بی تکلف يك نوع ندرت و جنبه وطنيت پیدا کرده است ـاستعارات و تشبیها تی که شاعر روه در غزل ها و اشعار عشقی استعمال نموده است آ ئینه ئیست از مشاهداتعمیق زشت و زیبائی محیط طبیعی وطـن . لہذا نظر باین خصایص از اشعار پښتو مضمون مختصریبطور نمونه تقدیم میکنم تا بطور اجمال این خصوصیت شاعری پښتون را ظاهر کرده باشم : ـشعرای کوه پا یه راجع بموسم فرح بخش و خوشگوار بهار هر يك مضامین شاعرانه بسته انـدو بعلتی که بهار وطن ما هم بمانند اشیای داخلی و مخـصو ص این محیط کوهستانی امتيازات خاصی داردو شاعر برای مشاهده خود منظرهٔ مخـصو صی را در نظر گرفته ازان وصف میکنه و همچنان پښتلموسم بهار سا ئر مواسم سا ليا نه و طن ما هم به حیث مجمو عی خصایص و امتیا زاتی را حا ویست مانندزمستان که سرمای شد ید ، بادهای تند و سر د داشته در بعضی مواقع برای فرا هم آورد ن انبارهایبرف مخصوص ا ست اینچنین مو سم تموز به شدت گرمی و باد های گرم و سیل ها امتیا ز دارد ـتیر ماه یا خزان مو سم بیماری و نا خوشی ا ست هر کس با چهره زرد و زار در بستر ناتو ا نیو تب های مو سمی افتاده ا ست و بنا بر ان میتوان گفت مو سمیکه بر ای طبع آ زمائی شاعرافغان مناسب و موزون تر ا ست مو سم سر سبز و پر گل و روح نواز بهار ا ست که زمستانسرد و تموز سوز نده را از هم جدا سا خته برای شاعر ( روه ) يك روح نشاط انگیـز جد یـد یمیبخشه ـ مرا تع و د شت ها کو هسار و پشته ها همه پر از گل و ریاحین میشود چنانکه در بعضی جا هاگلهای آتشیـن و در بعضی گلهـا ی طلائی و در جائی پیغمبر گل و در جالی نقشه و همچنان و جودکشت زارهای سرسبز و چمن ها ی ز مرد ین ، د ر یا و جویبارهای از آب روان ، گاهی تند و گاهی ملایمآمدن قطرات باران از هوا ، ا هتراز و وزش روح افزای هوای نسيمى هريك بطرا وت وقشنگی این محیط ا فزود ه گویا آنرا نمونه از بهشت بر ین مینماید . بلبلان در هر طرف آوازهخوا نی میکنند پروانه ها بيك صورت جنون آمیزی بعشق گل و ا ز هار شیدا گشته ، در ا طرافآن طواف می نما یند ـ جوا نان و د و شیزه ها ی ا فغان غنچه های ا ز گل خو د رو ر ا بسـر وگریبانخود زد ه غـزل ها و ا شعار یکه حاکی ا ز ضمير پا ك و قلب محبت ا ند ود آ نها ست بآهنگ ها یمخصوص ملی خود تر نم می نمایند بدیهست در چنین مو سمی و در ا عما ق چنین يك حیات پر سوزو نشاط ا نگیز ، طبیعت و قریحه شاعر نیز به پیما نه سر شاری بهیجان آمده قدوم بها ر را بو سیلها شعار و غـزلها ی آبدار خود ا ستقبا ل میکنند و با مضا مین ر نگین و کلما ت ر فیقی ازان و صفمینماید . مادر پنجا نمونه های چندی از چنین ا شعا ر را با ا شعار مضا مین مختلف ذیلاً تذ کا رمینمائیم :کالریج شاعر مشهور ا نگلیس در شعر معروف خود ( Ancient Marine ) کثرت٣٤٢(صفحۀ ٤٣)خصوصیات شاعری روه(سال ششم)و وفور آبرا چنان وصف تمام نموده است که گوئی در برابر چشم و گوش خواننده وشنونده عیناً همان منظره را با جمیع کوایف و چگونگی خود بکلمات چندی تجسم می نماید که هر گاهعوام این مطلب را اظهار کنند چنین خواهند گفت: گردا گرد ما را آب بی انتهائی احاطهنموده است و بس مگر کالریج همین مطلب بسیط را که (گردا گرد آب است) طوری بيك انداز شاعرانهبیان کرده است که انسان در پیشگاه چشم خود منظرۀ از آب بحر مانند را مجسم و محسوس دیدهچنان تصور مینماید که گوئی خود در جائی ایستاده است که تمام اطراف و محیط او را آب فرا گرفتهو چیزی دیگر نیست مثل این:-Water, water, everywhere,And all the boards ded shrink.Water, water, everywhere,Nor any drop to drink.عبدالقادر خان که یکی از شعرای شیوا بیان پشتو است میگوید که موسم بهار است و از هر طرفما گل است که ما را احاطه نموده و ازان روشن است که مشار الیه تا کدام اندازه از کثرت گلسخن رانده و منظره را که بخود مشاهده نموده و ازان لذت برده است بما چنین تصویر می نماید:-شگفته په باغ و راغ شود بهار گل هم په بام، هم په کوخه، هم په رخسار گلگلهای بهار در باغ و راغ چنان بکثرت اند که از رخسار یار تا بام و کوچه تمام گل استکانی بوتی خاروخس په گلو پټ دی دهمه واړو عیبو پوشه ستار گلسنگ و بته و خار و خس همه را گل چنان مستور داشته که گوئی ستار و پوشیده همه عیوبگل است.څو دسترګو نظرلګی ، واړه ګل دیوړاند ګل، وروسته ګل، یمین یسار ګلتا جائیکه دیده کار میکند همه گل است- پیش رو، عقب و چپ و راست همه را طوری گلفرا گرفته که انتهائی بدان نمیتوان قائل شد.هیڅ یو ځای خالی له ګلو پاتی نشو په بازار ګل، په صحرا ګل پکهسارګلهیچ جای نیست که از گل خالی باشد و بساط گل آنرا نیاراسته باشد از بازار تا صحرا و دامانکهسار همه را گل است که پرنیان ساخته.٣٤٣( صفحه ٤٤ )کابل( شمارهٔ چهارم و پنجم )د بهار په سیل به جونه خلمی ځینهپه اوربل ګل، په ګریوان ګل، په دستار ګلتمام جوانان و دوشیزه ها به تماشای بهار روان گشته همه گل است که اور بل و گریبان و دستار های آنها را زیب و زینت بخشیده .د بها ر صورت تمام له ګلور و غ دیپښی ئی ګل، لاسونه ګل، سره ئی رخسار ګلگمان میکنم که دست قدرت صورت بهار را از پای و دست تا رخسار گلگون همه را از گل آفریده است .می ګلګون، ساغر ګلګون، ښیښه ګلګونساقی ګل، حریفان ګل، واړه نګار ګلمی گلگون، ساغر گلگون، شیشه گلگون - ساقی گل ، حریفان گل همه خوبان گل است .رحمن :سراپا از رنج والم آفریده شده همه تن مشغول غمهای شیرین عشق حقیقی است تصا ویر و رسوم غمهای خودرادر مناظر بدیع قدرت مشاهده میکند و در موسم فرح بخش بهار، خزان جانگداز هجرانرا بیاد آورده و آنرا بطرز شیوا واسلوب صوفیانه ئیکه مخصوص اوست چنین بیان میکند :-وخت دنوبهار دی زه جداله خپله یاره دریغه، دریغه، دریغه، چه بی یاره ځی بهارنوبهار است دریغ و صد دریغ من از دلدار خویش جدا و بی یار و غمگسار بگذراندن این موسم قشنگ مجبورم .خوشحال خان ختك را :از آمدن بهار تاثرات گوناگونی دست داده يك طرز و شیوهٔ خاص جذبات شاعرانه خودرا چنین اظهار می نماید :-٣٤٤از مناظر حرب استقلاليك گروپ مهم تاریخی اعلیحضرت محمد نادر شاه شهید سعید فاتح تهل که در آن زمان قوماندان عمومی جبهه جنوبیبودند و والا حضرت سردار شاه ولی خان غازی فاتح وزیرستان و والاحضرت شاه محمود خان غازی سپه سالار ووزیر حرب افغانستان فاتح ٹندی سر با يك تعداد از اقوام وزیری و مسعود با غنیمتی که بعد از محاربه بدست آورده انداز مناظر حرب استقلال سپه سالار غازی با نفری معیت شان در تهانه پتان( صفحه ٤٥ ) خصوصیات شاعری روه ( سال ششم )په دی باغ کښ به د پانی نوی گل که خبر شی د خزان له تطاولای گل ! اگر تو از یغما وتاراج خزان آگاه شوی درین باغ برگی از تو نخواهد بود :داخوورځی غنیمت گڼه په باغ کښ چه په تا با نـد سینه وهی بلبلاین ایام را در باغ غنیمت دان که بلبل سینه خود را بتو میزند .علیخان :که سراپا ناله و گداز بوده به آتش هجران میسوزد از گذشتن بهار متالم گشته با يك انينحزین و آواز دردناکی تاثرات خود را چنین ادا میکند .آه! پسولی بیاد هجران په نارو تیر شو مالا گل بوی کړی نه وه بهار تیرشوآه ! بهار بین ولوله و آواز های دردناک هجران چنان زود سپری شد که ناخواستم گلی را به بویمدیدم در گذشته است .کاظم خان شیدا :پدیده های باريك بین خو د در آمد و رفت بهار چه فلسفه را مشاهده کرده و میگوید :-نو بهار راغی له باغ سره آشنا شو په سروسترگوئی جړل ځنی جداشونوبهار آمدو با باغ آشنا شدیم ـ با چشمان خون آلود میگریست و از و جدا شدیم .چه مشغول په تماشه دنو بهار شوم هیچ حاصل می پکښ نه ووبی ارمانهوقتی بتماشای نوبهار مشغول شدم هیچ حاصلی در ان نیافتم بدون ارمان .شیدا څه کوی بهار ، څه ئی سیلونه شایسته تر زیبا گلو جگر خون دیشیدا بهار و تماشای آنرا چه میکند در صورتیکه رنگین تر از گلپای زیبای آن ، جگر پرخونی در بردارد .بسی از شعرای پشتو در رفت آمد موسم بهار طبع آزمائی کرده اند وتصور میکنم امثله ایکه دربالا گفته آمد جهت معرفی روح پر شور و ا ضطراب آلود شاعری روه کا فیست حالا به بینیم که٣٤٥( صفحه ٤٦ )کابل( شماره چهارم پنجم )شعرای افغان از مشاهدات وطن خود چگونه الهامى گرفته چه تشبيهات و استعارات نوى ايجاد كرده اند.نسيم خوشگوار صبحگاهان كه به نشيب و فراز ، كوه ودشت ، صحرا وگلزار به جستجو و تلاش معشوق خود ( گل ) روان است براى شاعر افغان هم مانند شعرای فارسی زبان حكم قاصدی را داشته است و درحاليكه نسيم خفيف سحری در گلزار كوهستانی روه وزيدن نموده غنچه های گل را شگفته میسازد شاعر نيز از مشاهده آن بكيف افتاده گيسوان پريشان و رخسار گلگون صبحگاهی محبوب خويش را بياد می آرد وميگويد :-نوی گل چه په چمن کښی پریشان شیراته یاد ، زلف رخسار دخپل جانان شی( کاظم خان شیدا )از گلهای نوی كه درچمن پريشان ميشود يادرخسار و زلف های پريشان جانان خود می افتم .* * *شاعر هنوز ايستاده است كه دراشعهُ نخستين آفتاب قطرات شبنم صبحگاهی بمانند ديده های انتظار كشيده عاشق ميدرخشد و از مشاهده اين منظر دلفريب بياد رخسار گلگون وعرق آلود معشوق انتقال نموده وميگويد :-ته به وائی چه په ګلو شبنم پریوتچه له قهره ئی خولی شی رخسا رون« عبدالقادر خان »منظره دلفريب عرق قهر برخسار گلگون يار چنان در نظر جلوه ميكند كه گوئی قطرات درخشان شبنم بر بساط گل قرار گرفته .* * *شاعر صبحگاهان از خواب برخاسته از قله كوه ايلم به تماشای برآمدن آفتاب مشغول است و چون خود گرفتار آلام و مصائب عشق بوده ، با يكعالم ناكامی و نا اميدی دست بگريبان است قرص خورشيد را نيز بمانند خويش عاشق ناكام و بيقراری تصور نموده با لهجهُ پرسوز و گدازی باظهار احساسات سوز انگيز عاشقانه چنين می پردازد : -لکه لمر زنده عاشق ، په تلاش کښی د خپل یاریا په غشو د بڼو کښی ، جامه څیری خوار و زار٣٤٦( صفحهٔ ٤٧ )خصوصیات شاعری روی( سال ششم )د عاشق دسینی زره دی ، په ظلمو نو تار په تارنه ! دالمردی په آسمان کښ ، داچه ښکاری ضیاباردایلم په څو که ناست یم زه له تول جهان نه پورتهاین موجود یکه بمانند عاشق آشفته حال ، لرزان لرزان در جستجوی دلدار خویش بر آمدهنمیدانم که چیست ؟ آه فقیر یست بی خانمان که لباسش از تبر مژگان یار سوراخ گشته و یاقلبداغدار عاشق است که از جور و جفای معشوق ریش شده ! نی نی این آفتاب است که از اشعه فروزان خویشگیتی را منور ساخته و من به بلند ترین قله ایلم نشسته از جهان وانچه دران است بالاتر قرار گرفته ام .کاظم خان شیدا :شیدا در دوران سیاحت خود در یکی از سپیده دم هابه تماشای رود گنگا رفته و از منظرهٔقشنگی که سپاهیان هند و در ساحل رود خانه گنگ برای غسل آمده در آب صاف وزلال آن آب تنیمیکنند ، بیاد چشم های سیاه معشوق افتاده که از شدت خنده پرآب شده ، این منظره را با کوایفآن چنین تصویر می نماید ـتوری سترگی د شوی تری په خندا کښکه هندوئی دهند لامبی په گنگا کښنمیدانم چشمان سیاه تست که از شدت خنده پر آب گشته یا هندوی های سیه پوست اند که در رودگنگا باب تنی مشغول اند .کاظم خان شیدا :از مشاهده زلفهای سیاه آشفته بر خسار محبوب باضطراب افتاده ، برای اسیر شدنقلب شاعر عاشق پیشه دام و دانه هر دورا آماده می بیند. خصوصیت شاعری روه را مشاهده نمائیدکه شاعر بجای دانه ، گل رخسار رادیده در گلدام معشوق گل اندام گرفتار میشود و از رهگذر یکهمعشوق گل بلیل است سخن شناسان بهتر دانند که برای گرفتار شدن بلبل در دام ، دانه گل چقدر٣٤٢( صفحه ٤٨ ) کابل ( شماره چهارم و پنجم )موزون افتاده و شاعر در بستن مضمونی بدین موزونی ورسائی ( در اساس تشبیهات قدیم فارسی )چه مقدار مهارت را بخرج رسانده است .د دانی په عوض ګل لری په دام کښپه رخسار دِ توری زلفی بلبل ګیریبر رخسار تو زلفهای سیاه بلبل گیر ـ بعوض دانه . گل بدام گذاشته است .* * *کباب آتش هجران «علیخان» هم ملامت نیست در حالیکه از بیوفائی یار زار زار می نالد از مشاهدهدانه گندمی بیاد دلدار گندم گون خویش و بیوفائی های او افتاده چنین میگوید و درین تشبیهخصایص محیطی اینملت را مشاهده کنید که افغانها بواسطه ئیکه اکثر گندم گون اند بنا بران شاعراز مشاهده دانه گندم بیاد دلدارگون خویش انتقال نموده است .پلارمی دغنم مینی راوئیست له جنةزه لا طمع دارد غنم رنګو د وفایمپدرم را محبت گندم از جنت کشید و من بدبختانه هنوز از دلدار گندم گون خود وفا طمع دارم* * *صبحگاهان شاعر روه که برای ادای نماز بامداد بر خاسته در آسمان شفاف و صاف نظر ش راستاره صبح بخود جلب می نماید و ازان منظره دلاویز ، دلدار خویش را بخاطر آوردهمتکیف میگردد .په سپین مخ دِ د عرق دانه لیدی شیکه دسحر په وخت کښ ستر ګه د صبادهبر عارض نقره فامت قطره عرق است یا ستاره صبح ؟* * *رحمان با با که بمانند اکثر افغانها عمر خود را در داخل وطن گذشته است شاید وقتی بهتماشای رود اباسین آمده از مد و جزر و مستی رفتار او بئاثر افتاده و این منظره را با چه يكمضمون خیال آلود شاعرانه نشان میدهد .لکه سیند د اباسیند په غورځنګ درومیداسی یون که په تلوار تلوار عمر٢٤٨( صفحه ٤٩ ) خصوصیات شاعری روه ( سال ششم )بسان دریای اباسین که پر مست و اضطراب آلود میگذرد عمر هم بهمان اندازه بيك عجلت و زودی در گذر است .شاعر دیگر افغان که قبلا نه در یا را دیده و نه شوخی و قشنگی امواج آنرا تصور کرده میتوانست ، وقتی به اباسین آمده چون امواج آنرا از همه بیشتر دیده همان است که از مشاهده آن کثرت و آلام غم های نهانی خود را بیاد آورده بد لدار خویش چنین خطاب مینماید .د اباسینـد جپو ته گـوره داسی چیپ می غم په زره وهی مینهای دلدار ! امواج اباسین را به بین بمثل آن غم و اندوه در دل من موج میزند .غم ! چون شاعر زاده غم است از هر چیز بتصور غم و اندوه می افتد ـ عبدالحمید ماشو خیل وقتی در یکی از دکاکین بازار قصه خوانی پشاور کله های گوسفند را می بیند که بآتش بریان شده و از پس رفتن لب ها ، دندان های سفید و براقش بحالت تبسم نمودار است چنانکه گوئی ز هر خند می نماید همان است که از مشاهده چنین احوال بیاد زهر خند های غم اندود خویش افتاده قضیه را بطور محسوس تصویر میکند : ـلکه سرد پسه په اور غاشو نه سپین که هسی ما لره له غمه خندا راغلهبمانند سر گوسفندیکه بآتش بریان شده و دندانهای سفید آن از بین لبهای خشکیده اش نمودار است برای من نیز از شدت تاثر و غم چنان خنده رو داد .شاعر دیگری نیز عیناً ( این منظره را بدهان زخم که از هم جداست شبیه کرده ) و مضمون عجیبی بسته است چنانکه شکسپیر هم این منظر را بدهان از هم رفته زخم تصویر کرده است ( ملاحظه کنید در جیولیس سیز ر بروتس سپیچ )وازه خوله لکه پرهار له درده خاندم ستا جفا ته له حیر ته خندار اغلهاز جفا و جور تو اول مرا حیرت دست داد و بعد از شدت غم و درد مانند لبهای از هم جدا و دهان متبسم زخم بروز کار خود خنده مینمودم .شخصی از خوشحال خان ختك پرسید که قلندران چرا ریش و بروت خودرا میتراشند خوشحال خان چون شخص حاضر جواب بود میبینیم که فی البدیهه برایش چگونه يك جواب معقول میدهد : ـیوویشته هم طریقت کښ حجابت دی قلندر ځکه خریلی ږیره ، بریت دی٣٤٩( صفحه ۵۰ ) کابل ( شماره چهارم و پنجم )چون در مسلك طريقت و تصوف موئی هم حجاب پنداشته میشود لهذا قلندر ان ریش و بروتتراشیده اند .موسم بهار است و نظاره موسم بهار روه علی الخصوص منظره گلهای خودروهم قابل تماشا استمتصوف مشهور افغان ( رحمن با با ) به تماشای بهار ایستاده است و يك چین از گل لا له به نظرشمیآید میبینیم که افکار شاعرانه شخص ازان چه يك خيال قشنگی کشیده است :-مقتولان ستاد غمزه دی لاله نه دی چه په سره کفن له مخکی را بیرون دیگل لاله نیست بلکه کشته گان غمزه های تست که با کفن خون آلود سر از زمین بر آورده اند .سردار جنگی و شاعر معروف و مشهور روه خوشحالخان ختك بی نهایت شوق شکار بازداشتو برای تربیه این مرغ و اصول شکار ن باسم باز نامه کتابی هم نوشته و هر روز شکار سیسیمرغ زری ، كبك و تار و بذر یعه باز از خاطره اش میگذشت و چون دماغ شاعرانه داشتالبته لزوم داشت که از مشاهدات شکار خود چنین خیالی تصویر نموده باشد :په درست عمر به ئی نه اوزی له یاده چه لید لی وی تارو د باز منگلههیچ گاه و در تمام عمر خود فراموش نخواهد کرد نیویکه چنگال باز را دیده است .خوشحالخان بسیکه از سرداران حربی بود با مشاهدات مناظر جنگ سرو کار داشتهبعضی تشبیهات نادری از مشاهدات حربی خویش پیدا کرده است :لکه پټ سواره دجنګ نیزی په غاړه داو بڼ ده با ڼه په پوری ستر ګی ستاصاحب این چشمان دارای مژه های رسا تو هستی که بمانند سواران کمین گاه نیزه بهدوش دارند .نواسه خوشحالخان کاظم خان شیدا که تمام عمر خود را در خارج و طن « رامپور »گذشتانده و هم در انجا مرده است بواسطه ئیکه نه جنگ دیده و نه خود جنگی بود مژگانی چون نوک نیزهتیز و ایستاده دلدار بنظرش آشنا آمده يك خيال عجیب شاعرانه از و پیدا کرده است : -ستا چشمان به څه نظر که په خاکارو چه له کیره د بانه گوری آسمان ته( صفحهٔ ٥١ ) خصوصیات شاعری روه ( سال ششم )در صورتیکه از کبر مزگان ها بتو بسوی آسمان می بیند نمیدانم که چشمان تو چگونه به خاکساراننظر خواهد کرد .در زمستان برفهای سفید، قلل بلند جبال را می پوشاند و در موسم بهار در اثر حرارت آب گشتهاز آب آن جویبار های روه وازان ها بحرهای بزرگ تشکیل میشود شاعر ازین وضعیت متاثر گشتهچنین يك خیال شاعرانه بسته است . چه موسم خوشگوار است که تمام مردم با آشنایان و دوستان خودآغوش بآغوش همدگر داده با کمال ذوق و انبساط خاطر تفرج مینمایند تنها من هستم که در عالم جهان سوزهجران مغموم افتاده جبال این سرزمین برحال من افسوس می نمایند و بامن همدردانه میگریند : -وخت دنو بهار دی، زه جدا له خپله یا رهدریغه ، دریغه ، دریغه چه بی یاره خی بهارنوبهار است و من از دلدار خویش جدا - بسیار افسوس که بی یار این موسم قشنگ سپری می شودغرونه دی نریږی ، چه په حال حما خبریږیسیند دا وښو درومی ، چه راغلی له کوهسارهنگامیکه کوهسار بر احوال من واقف میشوند تزلزلی در ارکان وجود آنها رو داده هی دریادریا اشك است که از دیدگان وی جاری میشود ،بین دو کوه فضائی وسیع و وادی سرسبزیست که موقع سپیده دم آن بغایت روح نواز استمرغکان در نقاط بر جسته و بلند این وادی انتظار آمدن صبح را استقبال می نمایند شاعر در وادیایستاده محو تماشای درختان نشتر دامان کهسار است که بمانند قامت رسای یار قد کشیده است ناگهانآفتاب از جانب شرق طلوع نموده اشعه نارنجی و اول روز آن شاخچه های دست مانند نشتر راروشن نموده و نسیم خفیف صبحگاهی شاخچه های نشتر را باهتزاز آورده چنان منظرهٔ قشنگی راتمثیل می نمود . که گوئی معشوق سبزپوش طنازی نخستین اولاد خود را بسردست گرفته و به اشتیاق تماماو را با بالا می اندازد بعد از ساعتی شبنم روی برگهای سبز درختان از حرارت آفتاب به بخار مبدلگشته بهوا متصاعد گردید و ازانجا که شاعر مغموم است و در منظر دلفریب قدرت نیز مظاهر غم رامی بیند همان است که این منظر راه در شعر خود چگونه ترجمانی کرده است : -٣٥١( صفحه ٥٢ )کابل( شماره چهارم و پنجم )اورد خوږو زړ ونو چه د غره په سر بلیږیشنی لوګری خیژی له نښتره له چنارهدود های سبزیکه از درختان نشتر و چنار بر خواسته روی قلل جبال را پوشانده استنا شی از آتشی است که در کانون دلهای مجروح عشاق بر افروخته است .پهلوی سرای اکوره جاده وسیع و عریضی واقع است قافله های وسط ایشیا کهبهندوستان برای تجارت میرفتند راه عبور شان از ین جاده می بود چون هندوستانمملکت زر خیز و زر ریز است قافله ها باشتیاق تمام راه می پیمودند و از بعد مسافتوسختی راه باکی نداشتند کاظم خان شیدا به تماشای يك قافله ایستاده و از اشتیاق رفتار آن چه مضمونوخیالی پیدا کرده است : -ستا دزلفو په لور زړ ونه خرام کاند که دروم قافله درومی هندوستان تهاگر قافله روم بسوی هندوستان میرود دلها ئیست که بسوی زلفان تو خرام میکندشعرا از لبان قرمزی معشوق خیالات گوناگونی بسته اند چنانچه شاعری میگوید : -سره لبان ښکاری نه پټیږ ی مالیدلی دیڅه په بی رحمی سره ظالم می وینی ښکلی دیلبان سرخ او گواه آشکاریست که ظالم به چه بیرحمی خون مرا نوشیده است لکن کاظم خان شیدااز خواندن کتاب معشوق چه مضمونی یافته است : -عبارت کړی رنگین په سر و لبانوهر کتاب دتا په لاس کښی گلستان شیکاظم خان شیدا٣٥٢( صفحه ٥٣ ) خصوصيات شاعری روه ( سال ششم )بالبان قرمزی خود عبارت را رنگین می سازی و هر کتاب بدست تو گلستان میشود .* * *در هنگام غروب ، آفتاب با چهره زرد به کوههای سیاه مغرب فرو میرود گرد های شام شروع باستيلا نموده از سوی مشرق سیاهی باریکی پراگنده شده دنیا را فرا میگیرد يك شاعر افغان ایستاده این منظر قدرت را تما شا نموده و چه خیالی ازان پیدا کرده است : -دا په هره ورځ چه خیږی بیل بیل لمری هر چه پریوزی هغه نسی ختی بیااینکه هر روز طلوع میکند آفتاب جدا گانه نیست چرا چیزی که غروب کند باز طلوع کرده نمی تواند .* * *منظری بدون مشاهده از زیر نظر کاظم خان شيدا پوشیده نمیتواند و در را میور هند که جای و مسکن او بود در وقت غروب آفتاب معشوقه ها جامه های زرد رنگ بار یکی پوشیده به تماشا می روند کاظم خان شیدا از دیدار این معشوقه های زرد پوش محظوظ شده و روی زرد آفتاب نزديك بغروب را نیز دیده چه تصویر کشیده است :-لکه لمر چه د غروب په هنگام زردشی کړه نظر په دالباس کښی ګلبدن تهمعشوق گلبدن را مانند آفتاب هنگام غروب در لباس زرد تما شا کن .۶۵۶يك شاعر فراموش شدهشرح حال سردار عباس خان مرحومشرح حال و نمونه کلام این شاعر وطن که تا حال در زاویهفراموشی مانده بود و جناب علی اصغر خان متعلم مكتب غازى بتدوينو ارسال آن توفیق یافته ما از جناب شان تشکر می نمائیم .سردار عباس خان ابن سردار مغفور سلطان محمد خان معروف به ( طلائی ) ابن سردار پاینده محمد خانمحمد زائی یکی از اکابر رجال و فضلای دانش پژوه اینخاك پاك بوده در سنه ١٢٥٢ هجریدر شهر شهیر کابل بگذر معروف باغ علیمردان متولد شده اند .این شخص بزرگ که بسانها در تاریخ ادبیات افغان مرتبتی حاصل مینماید با کمال شرافت مراحلاولیه حیات را در تحت اداره و سر پرستی والد ماجد خود گذرانیده بعد باعائله و احباب در اوائلسلطنت اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان عازم هند شدند . سالیان چندی در مملکت غربت بتحصیلپرداخته لیاقت کامله و شرافت ذاتیه ایشان همه را مجذوب ساخته بود بعد از توقف ١٥ سالهدر شهرهای راولپندی ، کراچی ، حکیم آباد هند بوطن مالوف مراجعت فرمودند . این بازگشتدر سالهای اخیر سلطنت امیر عبدالرحمن خان صورت گرفت . در حین مراجعت بمنزل پدری خودسکونت پذیر شدند .در ابتدای تشریف آوری از هند بجمع آوری محصول مواشی که باصطلاح آنوقت باسم ( چهل يك )موسوم و یکی از مشاغل با اهمیتی شناخته میشد موظف شدند . چندگاهی این ماموریت را با کمالجدیت اجرا نموده و منافع کثیری برای حکومت فراهم ساختند .بعد ازان از طرف اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان امری صادر شد که با یست اشخاص زیادیاز لغمان بنورستان و بر عکس از نورستان بلغمان انتقال داده شوند و چون اجرای این کار از بزرگترینخدمات محسوب شده و اهمیت بسزائی داشت لہذا سردار صاحب موصوف كه يك شخص صادق و فعال٢٥٤( صفحه ٥٥ )يك شاعر فراموش شده( سال ششم )بودند باین شغل موظف و وظیفه مرجوعه را بادیانت و صداقت كاملهٔ خود بپایان رسانیدند .در عهد حکومت اعلیحضرت امیر حبیب الله خان شهید بحكومت كنر انتخاب شده وظایف اداریآن سامان را با نتهای دقت و مواظبت اجرا مینمود .بعد از چندی بدیده بانی و نگرانی تعمیرات مركز اشتغال ورزیده روزگاری چند این خدمت رانیز صادقانه ایفا نمودند .در سالهای اخیر زندگانی بامورات رسمیه نپرداخته و از خدمات دولتی دست كشیدند . سردارعباس خان خیلی خلیق و قانع و مالك اخلاق ارجمندی بودند . شخصیت ایشانرا هركسی محترم شمردهدر بین قوم و هر آنكه با ایشان معرفتی داشت با کمال توقیر و احترام زندگانی داشتند معاملات، دادو ستدها ، دعاوی و مسایل خانگی احباب را بدرایت كامله ورزانت فكر خود بخوبی فیصله نمودهواقربا بدون مصلحت و مشاورهٔ ایشان بهیچ معامله اقدام نمی ورزیدند .سردار عباس خان همیشه با علما و ارباب معرفت مصاحبه نموده و جهت ازدیاد معلومات وادخار گوهر علم و ادب شب و روز مصروف بودند و بمطالعهٔ کتب خصوصاً تفاسیر شریف شوقو رغبت زیادی داشته و مصاحب همیشگی ایشان كتاب بود . یكی از امتیازات سردار موصوفكه باعث كثرت شان و مرتبهٔ ایشان گردیده آنست كه كلام مجید را كاملاً حافظ بودند. درعلومعربیه از قبیل : صرف ، نحو ، منطق و امثال آن ید طولائی داشته و بحضور اساتذهٔ كرامبتحصیل پرداخته اند علاوه از همه خیلی خوش می نوشتند و در علم خط مهارت كاملی داشتند .سردار موصوف نه تنها در مملكت هند سیاحت نموده و از گوشه های آن مملكت پهناورذخایر علمی کثیری اندوخته اند بلكه در اكثر بلاد عرب گردشها كرده و دو مرتبه بكعبهٔ مكرمهمشرف شده اند . در مملكت های شام ، فلسطین ، عراق عرب روزگار چندی بسر برده و بتحصیلعلوم عربیه مصروف بودند .مسافرت ایشان بطرف عربستان قبل از آوان مراجعت شان بوطن صورت گرفته است .یکی از مآثر قیمت دار و بهترین نافعهٔ شان تفسیریست كه خود تحریر و در صحت و اهمیت تفسیرمذكور علما همه تصدیق نموده اند چنانچه گویند روزی مجلسی برپا شده و ارباب علم همحضور بهم رسانیده بودند و در اطراف این تفسیر دقت میفرمودند در نتیجه همه بنظر استحساننگریسته و در درستی آن تماماً مصدق شدند . این تفسیر تا بحال لباس طبع در بر ننموده وحاضراً بنزد جناب سردار شیر احمد خان سفیر كبیر دولت علیه افغانستان در طهران میباشد .کتاب اشعاری بنام « گل عباسی » تالیف نموده اند ولی معلوم نیست آیا این کتاب درنزد کیست ؟" ٤٥ "( صفحة ٥٦ ) کابل ( شماره چهارم و پنجم )خوشبختانه یکی از کتب مولفه ایشان که بنام « جواهر خمسه یا عناصر اربعه » مسماگردیده بدستم افتاده و اینک کتاب مذکور را برای انجمن ادبی اهدا میکنم .جناب سردار عباس خان در ١٣٤٣ قمری هجری داعی اجل را لبیک گفته و ازین جهان رخت بر بستند .اشعار ایشان خیلی سلیس و خوش آیند است ، از تخیلات و تشبیهات ، استعارات و کنایاتبسیار مبهم شاعرانه که خواننده را از مقصد دور و در عوالم دیگری مصروف سازد تماماً برکراناست و هر کس می تواند استفاده نماید :سردار عباس خان در آغاز کلام بحمد الهی پرداخته و بر همان وزن حمدیه بوستان کتابخود را شروع میکند :بحمد حکیم جهان آفرین بهر آفرینش هزار آفریننه او والد است و نه اورا ولد نه او را شریکی نه کفو أ احدخداوند بی مثل و بی کیف و چون به ادراک او عقلها شد زبونتوانا و بینا و دانای راز همه خلق محتاج و او بی نیازنگارنده گنبد نیلگون بر آرنده شیر خالص ز خونبر حمت نظر جانب خاک کرد که او را سزاوار ادراک کردچه احسان و لطف است با آب و گل که بخشیدش از مرحمت جان و دلبخاک آنقدر قدر و عزت نمود که از بهر او آفرید هر چه بودازین مرده خاک سیاه کثیف برآورد اجسام پاک لطیفبسی نازنینان شمشاد قد بسی مه جبینان خورشید خدز اکرام بسیار و از فضل و جود خداوند از خاک پیدا نمودبه حکمت ز گل گل بدر آورد بقدرت پسر بی پدر آورد (١)کند قطره را ماه زهره جبین فسبحانه احسن الخالقينهمی پرورد در رحمها جنین کند مشک در ناف آهوی چینچه گلهای رنگین ز خاک آفرید چه انگور شیرین ز تاک آفریدپدید آرد از کرم پیله حریر حكيم على كل شىء قديرنه او را ز ایجاد زحمت رسد نه در حفظ او رنج و زحمت کشدبر آورده از سنگ خارا شرر در آورده اندر دل نی شکربدر آورد غنچه و گل ز خار کند چوبکی خشک را پر ز بارچمن را مزین کند از بهار دمن را دهد زینت از لاله زار(١) غرض از مولود حضرت مسیح است٢٥٦( صفحه ٥٧ )يك شاعر فراموش شده( سال ششم )فلك را ز انجم بیا را ستیقمر را گهی بدروگه کاستیمها كند از مگس انگبینز نافه بدر آورد مشك چینهمه خلق و پیدایش او نیکوستبديع السماوات و الارض اوستیکدانه خشخاش دیدم نهانز حکمت فتاده در او يك جهانكريميكه از مطبخ فیض و جودبه بحر و به برخوان یغما كشودبا حوال هر ذره با خبراگر ظاهر است و اگر مستتربر عقل هر برگ سبز تریز وصف كمالش بود دفتریبه نزد حكيمان ذی اقتدارصفاتش زصنعش بود آشکارز هفتم فلك تا به تحت السمكتویی مالك الملك الحكم لكيحمد و ثنای تو گنگیم ولالنیاید ز ما حمد جز انفعالسردار عباس خان يك سلسله مناجات بسیار جالب و مهیجی برشته نظم در آورده ، گاهیاز بارگاه معين حقیقی استعانت جسته و از معاصی به بهترین اسلوب استغفار مینماید ، زمانی تاسفاتخود را راجع به بیوفائی جهان بزبان شیرین و مؤثری ارائه می دارد ، و من جمله بر عمر صرف شدهو تهیه زاد و راحلهٔ اخروی چنین بیان می کند :کجا بودی ای عقل و هوش و تمیزکه ضایع شد و رفت عمر عزیزچه سان بوده ام خفته و بیخبرکه بگذشت عمرم بسان شرربس افسوس از عمر نا پایه دارچو آید اجل نيست يك دم مداراگر هر چه افسوس وحسرت برمگریبان خود تا بدامن درمچه حاصل بمر رفت تیر از کماننیاید دگر بار پس بی گماندریغا که سرمایه ام شد تلفنشد ، هيچ عبرت مرا از سلفچو آید کسی از سفر دوستانهمه چشم دارند در ارمغانتهی دست رفتن بود بس خجلبجای عرق می چکد خون دلاگر کیسه پر آمدی از سفربود گرد راحت چو كحل البصرچو کس میرود سیر در بوستانبرد برگ سبزی سوی دوستانبه اصلی وطن میروی زینهارازینجا ببر ارمغان بهر یار٣٥٧( صفحه ٥٨ )کابل( شماره چهارم و پنجم )دیوان اشعار سردار عباس خان همه از حکم عالیه و نصایح مفیده مملو است گاهی در عالم اخلاقیات قدم گذارده و از فواید صدق ، شجاعت و وطن پرستی و امثال آن سخن میراند زمانی حکایات و تماثیل خیالی را جهت اثبات مطلب منظوم ساخته شیرینی ونفاست کلام را دو بالا می سازد ، هنگامی دم از نرمی و مروت زده شرایط سلوک و مدارا را با دوستان مراعات می کند وقتی در میدان منازعهٔ فرنگ خود را شیر معرکه و هنر بر میدان مبارزه قرار داده و چنین می گوید : -مرا با مسلمان سر جنگ نیستکه از کینه در سینه ام زنگ نیستمسلمان بسختی کند گر عتاببعجز و بنرمیش گویم جوابمرا هر چه بغض وعنادست وکینبکفر و فرنگست از بهر دینبه پیش تو از پشهٔ کمترمبه رزم فرنگی چو شیر نرمسردار عباس خان در حیات تجارب عدیده اندوخته و گفتار ایشان چون همه از روی حقیقت و بی آلایش است برای خواننده اثرات خوبی فراهم مینماید . شاعر مذکور جهت تقسیم کارها وترتیب امور باچه سلاست وروانی نظریهٔ خود را آشکار میسازدچو داری بسر عقل و هوش و تمیزمکن صرف بیهوده عمر عزیزنباید عبث بگذرد روزگاربکن روز را منقسم بهر کارچو آغوش رحمت کشاید شفقبه عجز و تضرع بر و پیش حقکه حق مر ترا از عدم آفریدبتو کرد احسان و لطف مزیدچودانی که کار تو آخر به اوستتو او را مقدم بخود گیر دوستگهی محفل از قیل و قال کتابگهی واقف از دخل و خرج حسابگهی با فقیران شوریده حالگهی صحبت و مجلس عم و خالگهی با محبان صاحب هنرگهی از ستمدیدگان با خبرگهی گوش بر ساز سارنگ و چنگگهی واقف از تیغ و توپ و تفنگگهی دلبر سیمبر در کنارگهی سوی صحرا ز بهر شکاردر مذمت کم اصل و اینکه مردمان وضیع بتربیت اصیل نمیگردند ابیاتی چند تحریر داشته و حکایتی بر سبیل تمثیل جهت اثبات مطلب منظوم ساخته است .زمینی که اصلش بود شوره زاررمد آش از فیض لطف بهارنشانی اگر شاخ از سنبلشفشانی ز انواع تخم گلشاگر جای بذرش کنی زر فشانشود زحمت و تخم ضایع در آنارسطو اگر یار دهقان شودمحالست کز شوره ریحان شود٣٥٨( صفحة 59 )يك شاعر فراموش شده( سال ششم )حكايتخری داشتم لاغر و پشت ریشمرا هم نهادم بجرخش همیشبه تیمار او خوب پرداختمبخانه پرش آخوری ساختمعلف سبز و تر تازه در پیش اوكه تا ملتئم شد همه ریش اوبه آخر خرك مست شد آنچنانكه ميكند هر ساعتی ریسمانز بسیاری كاه و جو مست گشتلگد میزد ی گه بپاگه بدستنهال و گل و هر چه بد در سرایشكست و بمالید در زیر پایضرر های اقسام دیدم ز خرمرا كرد بسیار خونین جگربگفتم كه ای خر ز حق بیخبربدعتم چرا میرسانی ضررز سم تو آخور همیشه خرابگسستی بسی ریسمان و طنابچنین است آئین و خوی خریكه در جای نیكی بدی آوریبتو هر چه كردم ز نیكی تمامبه احسان و خوبی نگشتی تو رامیكی مرد دانای فرخنده خویبگفتا چه داری بخر گفت و گویتو نشنیدۀ یانداری خبركه دیوانگی آورد مغز خرخر ار داشتی عقل و هوش و تمیزبه آب و به آخور نكردی گمیز (1)اگر جل كنی بهر خر از حریروگر جای آبش دهی شهد و شیراگر نقل ریزی در جای جوبهر ماه بنهیش پالان نوكنی هر چه در خوردنش جد و جهدچو افتی ز پشتش زند بر لگدجناب سردار عباس خان ارادت و صمیمیت تامی با مو لنا عبد الغفور که شاید اخند صاحب صوات علیه الرحمه باشدداشته و در بین ایشان مناسبات تا می وجود داشته . از مو لنا عبدالغفور خیلی قدر و احترام می نمود .از کثرت اخلاص و اطلاعات شجرۀ مو لنا را برشتۀ نظم در آورده . سر گذشت خود را با مو لتا در در یاهنگا میکه کشتی بنای غرق شدن را نهاده بود چنین بیان میدارد .من و مرد صاحب دل محترمبكشتی نشستیم یكجا بهمسفینه چو آمد بجای هلاكمرا روی شد سوی یزدان پاكچو آن مرد نیكو بین نيك دیدكه از روی من رنگ سرخی پریدچو غنچه بسویم تبسم نموددر گنج و دانش برویم كشودبفرمود آهسته كای هوشیاراجل هست در امر پروردگارمرا كی بود خوف از غیر حقفانی اعوذ برب الفلق(1) كثافت یكی از لغات وطنی .۴۶۹-( صفحه ۱۰ )کابل( شماره چهارم و پنجم )هر آنکس که میترسد از پروردگارنه خواندی مگر در کلام مجیدنه پیش زآب و نه خوفش زنارز نمرود و از آتش و از خلیلاگر گوش داری بگویم دلیلز موسی و فرعون و از رودنیلخلاصه سردار عباس خان در آداب جهانداری و امور تربیوی جواهر ثمینی تحریر داشته ، تدبیر منزل مثل اصول حیات و معاشرت را باهمدیگر به بسیار نزاکت بیان میدارد . از اظهار خیر اندیشی و اصلاح مردم لحظهٔ فرو گذاشت ننموده است .در خاتمه از جنابان عبدالرحیم خان غندمشر ( فرزند سردار مرحوم ) و سرورخان گویا که در این راه معاونت فرموده اند تشکر و از جنابایکه دیگر مأثرادبی این شاعر محترم را مالك اند آرزو مندم که آنها را بصورت درستی منتظم نموده برای انجمن ادبی کابل بسپارند تاجمله آثار ایشان مجمع شده و اگر ممکن شود در طبع آن کوشش بعمل آید .باید بجوانی غم پیری خوردنباید خوردن رشک کمال و هنرتتا کی غم میری و امیری خوردننی رشك امیری و فقیری خوردن« مستغنی مرحوم »۴۶۰از مناظر حرب استقلالدر محاذ تحت اداره سردار شاه ولی خان در پتمر پطان توپهای کوهی بزرگتر را در اراضی صعب المرور ذریعه فیل حمل و نقل میدهنداز مناظر حرب استقلالاعلیحضرت محمد نادر شاه شهید سعید با عدۀ از مجاهدین در میدان متصل شهر تل بعد از فتح موصوفنتیجه د عملاز طبع جناب امین الله خان زمرلائیعضو انجمن ادبیداجهان دسود و زیان دی که پوهیږی هر عمل دی دخپل ځان دی که پوهیږیپه نړی کښ چه یادیږی دښو بدو نوم، یواځی د انسان دی که پوهیږیڅوك چه خلق لری هنر اوهم غیرت پدی ښه عمل سلطان دی که پوهیږیکه محمود وه که احمد وه واړه لاړل برم پا تی په جهان دی که پوهیږیلمرچه نلری بل کار پر ته له نفعی ځکه ځای ئی په آسمان دی که پوهیږیهر سړی چه خدمت کاندی خپل وطن ته داخصلت ئی دایمان دی که پوهیږیکه په توره شجاعت هنر مشهوروی په عالم کښ هغه ځوان دی که پوهیږیچه نه علم نه هنر نه ئی عمل وی که قارون وی خونا دان دی که پوهیږیای پښتونه د هغو چاری ته زده کړه چه ئی کړی ملك ودان دی که پوهیږیته تر کله به خچن وخوار زارئی د عالم څنگه سامان دی که پوهیږیبیکاری ا ولتی مکره ته هیڅ کله دلتا نو ژوندون گران دی که پوهیږید عالم د هو شیاری که ته خبر شی نا پوهی دی ډیر نقصان دی که پوهیږیدا وینا دی و که ځانته « زمرلائی »عمل گران گفتار آسان دی که پوهیږی۲۶۱ادبیات قدیم و ادبیات جدیدیا کلاسیزم و رومانتیزمنگارش جناب سید قاسم خانرشتیا عضو انجمن ادبیاز مدتیست در وطن عزیز ما، بخصوص در حلقه های ادبی، سخن از کلاسیزم ورومانتیزم میگویند و در اطراف این دو مسلک ادبی مهم مباحثه و گفتگو مینمایند و میتوان گفت که هر یکی از مسالک مزبور از خود طرفداران و هوا خواهانی دارد که پشتیبانی از او را میکنند. واقعاً در چنین عصر یکه نهضت عمومی در مملکت پیدا شده و از آنجمله جنبش ادبیات نیز بطور محسوسی در هر گوشه و کنار بمشاهده میرسد، گفتگو از مسالک کلاسیک و روماتيک، خیلی موزون و در حقیقت امر طبیعی است که درین وقت بیش از هر وقتی موزون و مناسب میباشد!بنابران بنده میخواهم از موقع استفاده برده، معلومات مختصر عاجزانه را در بارۀ معرفی مسالک ادبية فوق الذکر که در هر مجلس مطرح بحث و گفتگو است تقدیم خوانندگان عزیز نموده باین وسیله برای کسانیکه تا هنوز درین زمینه معلومات کافی نداشته و هر روز در گفت و شنود مقابل با کلمات کلاسيك و روماتيك وامثال آن میشوند، سهولتی فراهم نمایم:كلاسيك در لغت بمعنی درسی، مكتبی وروماتيك در لغت بمعنی افسانه آمیز - داستانی - اما معنی اصطلاحی این دو لغت با مفهوم لغوی آنها تقریباً هیچ ربطی نداشته و نمایندگی از دو مسلك مهم ادبی مینماید که شرح آن بقرار آتیست:از عهد «رونسانس» یعنی احیای ادبیات و فنون که در قرن ١٥ عیسوی در اروپا پس از يك دوره انحطاط ادبی ومدنی بوجود آمده تا اواخر قرن هژدهم که خاتمه انقلابات اجتماعی اروپا بشمار میرود، يك قسم ادبیات مخصوصی در سر زمین اروپا رواج داشت که اصلاً از ادبیات یونانی ولاتينى ورومى اقتباس ونقل شده و میتوان گفت در ظرف این مدت طولانی تقریباً هیچ تغیری نکرده و با وجود تحولات عدیده که زاده وقایع و مرور زمان است همان شکل ابتدائی خویش را حفظ کرده بود٣٦٣( صفحه ٦٣ )ادبیات قدیم و ادبیات جدید( سال ششم )وبنا بران چون انسانها عموماً تابع تغیرات زمان ومکان وغیره تحولات مختلفه میباشند ، طبیعی استکه هر قدر از وقت شروع آن میگذشت ، مسلک ادبی مزبور کمتر بار و حیات و مقتضیات مردمانموافقت میکرد چنانچه در اواخر این دوره ممتد ( قرن ١٨ ) دیگر هیچ توافق ومجانستی مابین اسلوبادبی موصوف واقتضاآت زمان و محیط وجامعۀ اروپائی دیده نمیشد ، همان بود که در اوائل قرن ١٩یک جنبش نوینی در ادبیات اروپا رخ داده و جنبش مزبور که در حقیقت عبارت از عکس العمل اختلافذوق و روحیات مردمان بامسلک ادبی موجودۀ آن عصر و زادۀ پیشرفت علوم و ترقی سویۀ مدنیجامعۀ اروپائی بود از فرانسه نشئت کرده ، بزودی در تمام اروپا عام شد و فقط در اواخر قرن نزدهموشروع قرن بیستم در ممالک مشرقی سرایت کرده در عالم عمومیت یافت ،این نهضت جدید را رومانتیزم و اسلوب ادبی سابقه را کلاسیزم گفته اند ، چنانچه از بقرارمعنی اصطلاحی مسلک کلاسیزم را « پابندی برسوم و قواعد اساتذۀ ادبای قدیم یا طرفداریاسلوب قدما » ومفهوم اصطلاحی مسلک رومانتیزم را « رهائی از رسوم وقواعد قدما وهوا خواهیاز احساسات فردی و مقتضیات عصر » میتوان دانست .مسلک ادبای کلاسیک معلوم است ، زیرا طوریکه در بالا اشاره کرده شد در زمان رونسانسیا احیای مجدد ادبیات و صنایع ظریفه ، ادبا وصنعتگرانی که پیداشدند سبك و اسلوب فضلا وعلماییونانی ، رومی و لاتینی قدیم را سر مشق خود قرار دادند و آن را در ظرف مدتی باوج کمال رسانیدندو با وجودیکه تخیلات از خود شان نبوده بیگانه بود ، بازهم درین سبک و اسلوب لطافت هائی هماز خود افزوده و یادگارها و شاهکارهای بزرگی از خود باز گذاشتند که تا امروز مورد تحسینمردمان میباشد -لیکن روز بروز آنعصر و تخیلات آن دورترشده رفته ذوق محیط تبدیل می یافت و اهمیت فرددر مقابل جامعه ظاهر میشد وقیود سابقه طرف پسند مردمان نبوده بنا بران نسلهای نو نسبت به نسلهایپیشتر کمتر از اسلوب و سبك مزبور حظ میگرفتند و اگرچه اکثر سلاطین آن عصر ها ذوق خوبی برای ادبیاتو صنایع ظریفه داشتند اما باز هم کم کم از سبب مقتضیات جدیده و اینکه سبك قديم بيچيده ازيك سلسلهقیود بنمايده شده بود ، ادبيات كلاسيك رونق خود را باخته میرفت، مخصوصاً دوره های انحطاطادبی که وقتاً فوقتاً طاری میگشت صدمات شدیدی به ادبیات مزبور وارد میساخت . چنانچه درقرنهز دهم ادبیات بیش از هر عصری کمتر پیشرفت حاصل کرده ، آنچه صدمه آخریرا بر پیکر ادبیاتکلا سيك زد ، همانا انقلابات اجتماعی بود که در اواخر قرن ١٨ و شروع قرن ١٩ در اكثر ممالكاروپائی بوقوع پیوست و بنیان حیات اجتماعی آن سرزمین بلکه بعدها بتدریج از تمام دنیا را تغییر داد .همان بود که درشروع قرن ١٩ يك دسته از ادبا که پس از ختم انقلابات مزبور ، پا بعرصۀ ادبیاتگذاشتند ، چون فکر تازه داشته و محیط اطراف خود را بکلی نو و همه قیود سابقه را از پیشگاه خویش٢٦٣( صفحه ٦٤ ) کابل ( شماره چهارم و پنجم )صرفهم میدیدند شروع بتاسیس سبك جدیدی نمودند که با مقتضیات عصر و محیط و مخصوصاً ترقی سویهعلمی واحساسات فردی کمال موافقت را داشته از عادات ورسوم قدما و اسلوب شعر و شاعری سابقتقریباً بکلی آزاد بود و سبك خود را سبك رومانتيك نام گذاشتند و به ترویج آن کمر همت بستندچنانچه جامعه ، که او نیز سر از نو تشکیل یافته و از آثار قدیمه کمتر چیز یرا حفظ کرده بود ،بزودی و بکمال آسانی و خوشنودی سبك جدیدرا پذیرفته علم برداران آن را بواسطه حسن قبول خودجرأت بخشید که در راه تعمیم و ترقی آن بیش از پیش صرف مساعی نمایند ـ پیش آهنگان این سبكکه منشاء آن فرانسه بود عبارت بود از مادام دو ستائل و شاتو بریان ـ (١) اما کسانیکه این سبكو این مدرسه را ترقی و شهرت بزرگی بخشیدند ، عبارتند از ویکتور هوگو ، لامارتین ، الفرد دووینی ،الفرد دو موسه ، و غیره . . .دو نفر اول الذکر و بعد پیروان آنها قواعد و قیود کلاسیکی را خبر باد گفته از راههای مختلفدین مسیح علیه السلام ، قرون وسطی ، آثار قدیمه وطنی و شعر تغزلی را که بعد از ( مالرب ) بزیر فشارقواعد کلاسیزم مرده بود ، سر از نو زنده ساختند و در حقیقت طرز تفکر و احساس را کاملاً تغییر دادندو بالاخره این هر دو نفر ادبیات بیگانگان مخصوصاً ممالک شمال اروپا را ( که بسیار حسی بود ) معرفینمودند و باین وسیله ادبیات فرانسه را لطافت های نوینیکه تا آنوقت کسی ازان خبری نداشت و بایدمیدیدند ، بخشیدند ـ چنانچه باثر تحريك آنها ترجمه افسانه های تاریخی « والتر سکات » نویسندهانگلیسی و کتاب ( قاوست ) اثر گوته شاعر معروف المانی و غزلیات « بایرن » شاعر انگلیسیودرامۀ « شکسپیر » ادیب شهیر انگلیسی و « شیلر » ادیب المانی وغیره آثار خارجی بزودی ادبیات فرانسه راخیلی ثروت مند ساخت . علاوه برین سفر نامه ها و داستانهائیکه حکایت از نقاط مختلفه عالم مینمود عوالموسیعی را پیشروی ادبیات کشود .خواص بارز رومانتیزم که بر همه خواص دیگر آن حاکمیت دارد یکی « حساسیت » است که شاعریا نویسنده باید بیشتر تابع احساسات فردی خویش بوده و احساسات خود را در يك قالب بسیار وقوعی ریختهدر پیشگاه مردمان تقدیم دارد چنانکه شخصیت گوینده از خلال تمام آثار او ظاهر باشد ـ دیگر «قوۀ ابداعو ابتکار » که ادیب باید مضامین و تخیلات نو و نا گفته را در آثار خود بکار برده از مضامین و تخیلات کهنهو پیش پا افتاده و بالخاصه از قیود بیفایده صرف نظر نماید ـ و دیگر «تفتن در محاکمه » است که باید مطالب راطوری طرح و قضاوت نماید که شکل و دلایل آن بیشتر حسی ومطابق تفکر و تخیل شخصی ووضعیتروز باشد و بالاخره اگر بخواهیم رومانتیزم را به يك کلمه خلص معرفی نمائیم میگوئیم که رومانتیزمعبارت از (فردیت) است یعنی که شخص مطابق احساسات و تخیلات فردی خود اثری بوجود آورد .از همین جاست که بعد از روی کار آمدن سبك رومانتيك در افسانه نویسی و درامه نویسی جای(١) لیکن اولین کسیکه در اواخر قرن ١٨ تمایل خودرا بسوی رومانتیزم ظاهر ساخته ژانژاكروسوادیب و فیلسوف معروف فرانسه است .٢٦٤( صفحه ٦٥ )ادبیات قدیم و ادبیات جدید( سال ششم )(عمومیت) را که زمینه مخصوص كلاسيك بود (خصوصیت) گرفته و از همین جا است که شعر تغزلی که تجلیمستقیم احساس شخصی است . از خواب گران خود بیدار شده و بالاخره از همین جا است که مسلكرومانتیزم با قواعد و نمونه های انشائی و تمام آن چیز هائی که وسعت و احاطه تخیل و تفکر فردیرامحدود می ساخت . قطع مناسبات نمود .مسلك رومانتیزم بواسطۀ انتشار کتاب . تفکرات لامارتین (۱۸۲۰) اشعار الفرد دووینی (۱۸۲۲)قصاید و اغانی وکتور هوگو (۱۸۲۲) شهرت یافته، در ینوقت هوا خواهان روما نتیزم مبارزهرا با طرفداران کلاسیزم شروع کرده جمعیت های زیادیرا تشکیل و جرایدیرا تاسیس نمودند( مثل جریدۀ گلوب یعنی کرۀ زمین وغیره ) و این جراید برلۀ تجدد پسندان نشریات کردهضمناً خاطر نشان مینمودند که (باید در آثار ادبیه چیزهای عالی و چیز های خشن ، غم انگیز وخنده دار با هم متحد کرده شوند . و نیز جراید مزبور اصرار میکرد که ( هر چیز در طبیعت استدر فنون ظریفه هم است ) .نهضت رومانتيك بیشتر در آثار چهار شاعر بزرگ ذیل تجلی میکند : اول « لامار تین »که ابتدا اشعار غم انگیز میگفت و بعد اشعار خوش آهنگ که شکوه انسانیت را بنظر جلوه میدهدطرف میل او قرار گرفت . دوم الفردد و وینی که شعر رومانتيك را واجد شکل اصولی و فلسفی ساختسوم و کتورهوگوکه با نیروی قوی و سرشار خود به تجدید شعر و زبان اقدام نموده و باین وسیلهاستاد مدرسۀ رومانتيك بحساب میرود چهارم الفرد دو موسه شاعر متفنن و طرف میل جوانان کهروحرا با عاطفه آشنا ساخت .در صحنه تمثیل دوره رومانتيك از روز نمایش یافتن درامۀ ( کرامويل ) اثر وکتور هوگوآغاز مییابد (۱۸۲۷) و بعد آثار الکساندر دوما وا لفر ددووینی و باقی آثار هوگو و غیرهمسلك رومان تیزم را در درامه نویسی و نمایشات صحنۀ تمثیل ترقی شایانی بخشید .افسانه ها هم از همین زمان سبك رومانتیزم را بخود گرفته کتب هوگو و الکساندر دوما و بعدهاافسانه های ژورژ ساند و غیره نمونه های زنده ازین مسلك بشمار میروند .تاریخ نیز از رومانتیزم استفادۀ شایانی برده از قرن ۱۹ به بعد تاریخ شکل مرده وخشك خودراباخته زنده گی و جنبش دران داخل شد . چنانچه اولین کسی که از تاریخ يك پردة زنده و کاملحیات سابقه بشر را ساخت ( او گوستن تیری ) بود و یسانتر ( میشله ) با اشعار ورنگ آمیزیهایعجیبی تاریخ را ( احیای دوبارۀ گذشته ) گردانید .رومانتیزم در صنایع وفنون ظریفه نیز اثر خودرا انداخته مقارن همان زمانیکه مبارزه مابین کلاسیزمو رومانتیزم در شعر و شاعری جریان داشت. همین قسم يك مجادله در شعبة صنايع نفيسه نيز بوقوع پیوسته٣٦٥( صفحه ٦٦ )کابل( شماره چهارم و پنجم )وصنعت گران کلاسیک که بیشتر توجه به پختگی ومتانت وصحت خطوط و زوایای نقاشیها ، مجسمه ها ،ابنيه ، و غیره داشتند با سرزنش صنعتگران رومان تیک که طرفدار رنگ آمیزی ها و جلوه هایقشنگ بوده به صحت خطوط و زوایا و يك آهنگی آثار صنعتی اهتمامی نميگذاشتندمقابل گردیدند . سر بر آورد گان رومانتیزم در صنایع ظریفه عبارت اند از ( کرو ) ، ( لئوپالد )« روبر » ، « اری شفر » ، « دولاک روا » ، « هیم » ، « سنتبر » ، « پول دو لاروش »( هوراس ) وغیره ... که صنائع رومانتیك را باوج کمال رسانیدند .نهضت رومانتیزم که قرار تشریحات فوق از فرانسه شروع شده بزودی در دیگر ممالک نیز سرایتکرد ، مخصوصاً در انگلستان و المان ترقی زیادی نمود . اما درین دو مملکت بر خلاف فرانسه( که در آنجا رومانتیزم عبارت از عکس العمل شدیدی بمقابل ادبیات كلاسيك ملی یعنی از خودفرانسه بود ) روی کار آمدن مسلك رومانتیزم در انگلستان و المان گویا طرح اولین اساس ادبیاتبومی و ملی بوده است که پیشتر ازان وجود نداشت، بلکه درین دو مملکت تا آن زمان ادبیاتفرانسوی را تقلید مینمودند ، همچنانکه قبلاً خود فرانسه ادبیات یونانی و رومی را تقلید میکرد .نهضت رومانتیزم در فرانسه مدت ۳۰ سال به کمال شدت و رونق حکمرانی داشته چنانچهاین دوره را میتوان یکی از درخشان ترین و پر افتخار ترین دوره های تاریخ ادبیات آن سرزمیندانست، زیرا دران دوره ادبیات فرانسوی ثروت مندی زیادی حاصل و زبان مزبور رونق تازهپیدا کرده ، شعرحیات دوباره کسب نمود و تاریخ فرانسه روشن گردید ، فن درامه نویسی و نمایشاتعرفانی تغیر خوبی یافت و بالجمله بلاغت ، فلسفه ، انتقاد ، وموسیقی و صنائع لطیفه همه سراز نو جوان شدند . (۱)اما درمشرق !این بود مختصر تشریحاتی که راجع به چگونگی جنبش رومانتیزم در اروپا، داده شد، یعنی گفتمکه چرا کلاسيزم ترك و رومانتیزم شيوع یافت و منشأ آن کجا و اساس آن چه بود و نیز خاطر نشانکردیم که نهضت رومانتیزم که از فرانسه شروع و در آنجا رونق بزرگی کسب کرد، بزودی در دیگرممالك اروپا عام شده بتدریج و برحسب درجة پیشرفت مدنی ممالک مزبور، سرتاسر اروپا را(۱) درینجا ناگریزیم از بعضی مسالك ادبية ديگر يكه بعدها در ادبیات پیش قدم دنیا بوجودآمده ، نام ببریم مثل رئا لیزم ( حقیقت پسندی ) و ناتورالیزم ( طرفداری از طبیعت ) و غیره . اماچون فاضل گرامی ، محمد قدیر خان تره کی وعده فرموده اند که درین باره مقاله مفصلی خواهند نوشت ،بنا بران از تذکار مسالك مزبور صرف نظر نموده ، هرچه زودتر انتظار نشر مقاله فاضلموصوف را دارم - رشتیا٣٦٦( صفحه ٦٧ ) ادبیات قدیم و ادبیات جدید ( سال ششم )فرا گرفت . اينك به بینیم که مسلك ادبی مزبور چه وقت و بچه صورتی در مشرق زمین طلوع کرد و تأثیرات آن چه بود و چیست ؟در بالا گفتم که مسلك کلاسیزم در ادبیات اروپا از قرن ١٥ مسیحی ریشه افگنده و با وجود تحولات متعددی که در امور مدنی ملل اروپائی رخ میداد مسلك ادبی مذکور بهمان شکل سابق خود که آنهم در ابتدا از آثار ادبای یونانی و لاتینی و غیره اقتباس و تقلید شده و بنابران با عرف وعادات و ذوق و تخیل مردمان اعصار ما بعد توافقی بهم رسانیده نمیتوانست ، باقی مانده بود ـ تا آنکه تحولات اجتماعی که در اواخر قرن ١٨ دران خطه رخ داده ، بنیان مسلك کلاسیزم را بر هم زده ، سبك نوی روی کار آمد که عبارت بود از رومانتیزم ـ و رومانتیزم در عین حالیکه قواعد سابقه را ـ که غیر از يك سلسله قیود بیجا چیز دیگری نبوده ـ تخیل و تفکر را محدود و مقید میساخت ، در هم شکست از تخیلات ساده بومی قدیم و جدید استفاده کرده ، احساسات فردی را در افاده مطالب کاملاً دخیل ساخت . همچنان در مشرق زمین از مدتهای درازی که مدرسه های ادبی با عظمتی تاسیس یافته و باثر پرورش و تشویق سلاطین ادب پرور متعددی ، چون فاطمیها ، سامانی ها ، غزنویها ، سلجوقیها ، مغلها و غیره و غیره ... ادبای بزرگ و توانائی پا بعرصه شهود نهادند و شاهکار های مخلدی دران سبك از خود بیاد گار گذاشتند ، رفته رفته سبك مزبور هم با ثر مرور زمان ، از احساسات و روحیات مردمان دور شده ، اگر چه ادبای مقتدری بواسطه سحر بیان و شیرینی کلام خود هزاران در هزار تشبیهات گونا گون درین سبك وارد ساختند ، ولی باز هم از قواعد و قیود سابقه يك قدم هم بیرون نگذاشتند ، و همان بود که چون در اواخر ، از يك طرف دوره های انحطاط ادبی پی در پی در ممالک مختلفه شرقی بوجود آمد و از طرف دیگر روز بروز مدنیت عصری در ممالک مزبور وارد و پیشرفت حاصل کرده ، افراد شخصیت و احساسات فردی خویش اعتماد پیدا کردند ، بنابران ، ذوق آنها نسبت به ادبیات كلاسيك كم كم از بين رفته ، به تخیلات جدید و حسی متمایل گشتند و در نتیجه نهضت جدیدی در سر تا سر مشرق زمین بوجود آمده و چون آوازه جنبش رومانتیزم اروپا نیز در آنجایو سیله مطبوعات رسیده بود ، بنابران این نهضت نو نیز بهمان شکل عرض اندام و به تدریج در ممالک مختلفه شیوع پیدا کرد . چنانچه ابتدا جنبش مزبور در ترکیه ( چون آثار جمعیت ثروت فنون ) و مصر ( مثل آثار محمد عبده و ادیب اسحق ) و بعد در ایران ( چون آثار دهخدا و عشقی ) و اخیراً در هندوستان ( مثل آثار تاگور و ظفر سلام ) جریان پیدا کرده ، و بتازه گی در محیط ما نیز چه در نظم و چه در نثر اثرات آن محسوس میگردد . . . گویا دیگر ادبیات كلاسيك عمر خود را بسر رسانیده ادبیات جدید که مطابق روحیات و مقتضیات مختلفه جدیده و ذوق عصری است ، جانشین آن میگردد .برای آنکه مفهوم کلاسیزم رومانتیزم بخوبی خاطر نشین خوانندگان عزیز شده بتواند ، ذيلاً يك يك دو پارچه از ادبیات كلاسيك غربی و شرقی و ادبیات رومانتيك غربی و شرقی ( فارسی ) را درینجا اقتباس مینمائیم :٤٩٧( صفحهٔ ٦٨ )کابل( شمارهٔ چهارم و پنجم )نمونهٔ اشعار کلاسیک قدیم اروپا - اثر کورنی شاعر مشهور فرانسه ( ١٦٠٦ - ١٦٨٤ ) :محبوب عزیزم ! اگر امروز چهرهٔ مرا خطوط و چین های پیری استیلا کرده است ، تو هم بخاطر بیار که یک روز تو نیز بهمین حال گرفتار خواهی شد .باشد که روزگار ، روزی گلهای جوانی ترا نیز بمانند صفحهٔ صاف و تابناک پیشانی من ، پژمرده و پر چین نماید .گردش سیارات همان است که بود و بهمان نهج روزها و شبهای مارا انتظام می بخشد ولی تنها چیزیکه یادگار جوانی و جمال ترا جاوید خواهد ساخت ، همانا اشعار من خواهد بود که در ستایش تو گفته ام ؛ وتو در پیری نیز آرزو مندانی خواهی داشت که از نشهٔ اشعار من هنوز ترا تحسین خواهند گفت . از اینست که اکنون بمقابل تو زانو زده ، تمنا میکنم که هر قدر موهای خاکستری من ، بد نما باشد ، باز هم از من متنفر مباش وقیمتی برای این وجودیکه ترا ستایش میکند قائل شو . . .نمونهٔ اشعار رومانتیک اروپا - اثر الفرد دو موسه شاعر اشک و غم ( ١٨١٠ - ١٨٥٧ ) :غم و دردیکه در جوانی بر تو فشار می آورد ـ هر چه باشد - بگذار این زخم های مقدسی که ناقوسهای سیاه بر اعماق قلب توا حداث کرده است، بزرگتر شده برود ! هیچ چیزی برابر دردهای عظیم ، انسان را عظمت بخشیده نمیتواند . اما ای شاعر ، بدان که وقتی در دهِ تو اصابت کرد ، لازم نیست که زبانت گنگ شود ـ زیرا ترنَماتی که ناشی از ناامیدی میباشد ، بهترین ترنمات است چنان اشعار مایوسانهٔ یاد دارم که عقده های مجسم گریه وخفقان دل میباشد . . .نمونهٔ اشعار کلاسیک متقدمین شرقی از طبع عبدالواسع جبلی غرجستانی :که دارد چون تو معشوق و نگار و چابک و دلبر بنفشه موی و لاله روی و نرگس چشم و نسرین برنباشد چون جبین و زلف و رخسار و لبت هرگز مهٔ روشن شب تیره گل سوری می احمربگردارد دل وعیش و سرشک وجسم من داری دهن تنک و سخن تلخ و لبان لعل و میان لاغرندارم درغم و رنج و جفا وجور تو خالی لب از باد و سر از خاک ورخ از آب ودل از آذربحسن ورنگ وبوی وطعم در عالم ترا دیدم قد از سرو و بر از عاج و خط از مشک و لب از شکرنشاندازد مرا درعشق وهجر وجور ومهر تو سرشک از درّ وچشم از لعل وموی از سیم و رو از زرسزد گر من ترا دایم بطبع و جان ودل کنم خدمت برم فرمان نهم گردن شوم چاکر۶۹۸( صفحه ٦٩ )ادبیات قدیم و ادبیات جدید( سال ششم )نمونۀ اشعار كلاسيك متأخرین اثر طبع كلیم همدانی :دنبال اشك افتاده ام جویم دل آزرده راكزخون توان برداشت پی نخچیر پیکان خورده رادی از برای معالجش هیزم بمرگان برفتمگفت از كجا آوردۀ خاشاك آب آورده راتاری ز زلف آنصنم درگردن ایمان فكنای شیخ تا پیدا كنی سر رشتۀ گم كرده راگر ترك چشم رهزنت نشناخت قدر دل چه شدقیمت چه داند لشكری جنس بغارت برده راآخر بجان آمد كلیم از پاس خاطر داشتنتا كی بدل واپس برد حرف بلب آورده رازاهد زپی سرمایه كی كرده است در صد جاگرودین بدنیاداده را ایمان شیطان برده رانمونۀ اشعار روما نتيك از طبع آقای دهخدا شاعر معاصر ایران :ایمرغ سحر چو این شب تاربگذاشت ز سر سیاه كاریوز نفخۀ روح بخش اسحاررفت از سر خفتگان خماریبگشود گره ز زلف زرتارمحبوبۀ نیلگون عمارییزدان بكمال شد نمودارواهر یمن ز شتخو حصارییادآرز شمع مرده یادآرای مونس یوسف اندرین بندتعبیر عیان چه شد ترا شاددل پر ز شعف لب از شكر خندمحسود عدو بكام اصحابرفتی بریار وخویش و پیوندآزاد تر از نسیم ومهتابزانكو همه شام با تو يك چنددرآرزوی وصال احباباختر بسحر شمرده یادآراز طبع مرحوم میر زادۀ عشقی :اوائل گل سرخ است وانتهای بهارنشسته ام سر سنگی كنار يك دیوارجوار درۀ دربند ودامن كهسارفضای شمران اندك زقرب مغرب تارهنوز پرتو روز برفراز اوینچو آفتاب پس كوهسار پنهان شدزشرق از پس اشجار مه نمایان شدهنوزشب نشده آسمان چراغان شدجهان زیرتو مهتاب نور باران شدچونو عروس سفید آب كرد روی زمین٣٦٩( صفحه ۷۰ ) کابل ( شماره چهارم و پنجم )نشسته ام به بلندی وبیش چشم باز بهرکجا که کند چشم کار چشم اندازفتاده بر سرمن فکرهای دور و دراز بدان سرم که سوی آسمان کنم پروازفغان که دهر بمن بر نداده چون شاهین« از ایده آل مرد دهقان »از طبع جناب فاضل غلام جیلانی خان جلالی عضو انجمن ادبی :پند ما در وطن بفرزند دلبند خویشدوش میگفت یکی مادر پاکیزه نهاد بهر فرزند که ای لخت جگر نخل مرادتا من دل شده را ما در ایام بزاد بوده ام با شرف گوهر و پاکیزه نژادیاد کن پند مرا پیش ز درس استادباخبر باش که ملت نگران است بتو نيك بين ديده صاحب نظران است بتوچشم امید همه پیر و جوان است بتو خاطر مام وطن هم نگران است بتوهوش کن تا ندهی نام نیاکان بر بادپسران تا به جهان خدمت مادر کردند اتحاد و روش خوش به برادر کردندراز مکنون طبیعت ز زمین بر کردند بحر و بر يك سير از فکر هنر ور کردندتو هم از تخم عمل گیر ثمر وقت حصاداز طبع جناب فاضل خلیل الله خان مدیر شعبهٔ اول تحریرات صدارت عظمی :در آغوش کوهسارزین پس من وتو در پای این کوه تنها و بیکس شیدا و مفتونبا قلب سرشار از درد وافسوس با چشم لب ریز از گریه و خونشب های روشن تنها نشینیم در پهلوی هم در نور مهتابتا باد خیزد نا لنده از کوه تا نور افتد لرزنده بر آبگاهی نهاده سر بر سر سنگ گاهی سپرده دل در کف بادگاهی فتاده مبهوت و خاموش گاهی نشسته سرمست و آزاد۳۷۰( صفحه ٧١ )ادبیات قدیم و ادبیات جدید( سال ششم )زا لوان قدرت بر نقش این سنگ از رمز فطرت در صوت این آبگاهی شنیدن کردیم بی هوش هنگام دیدن باشیم بی تابوقت سحرگاه فرزند دهقان چون بچه شیر تنها و مغروراز ناله نی وز جنبش باد ایستاده بر سنگ شادان و مسروراین مرغ مجروح بهر چه آخر بر شاخه گل اندر تواشد ؟در پای این کوه از قلب این سنگ این چشمه آخر گریان چراشد ؟این لاله سرخ زین جا زده سر چون لعل سرخ کان بدخشانخون شهید است اشك یتیم است کز مشهد کوه گشته نمایاناز رنج و درد این گیتی شوم وز صلح وجنگ این کهنه دنیااینجا گرفتیم ای کوه مسکن این جا نمودیم ای دره ماواای فرش ساده ای سایه کوه ای خانه سنگ ای بستر خارآرامی ما در تست مرکوز خوش بختی ما از تو پدیدارای خاك این کوه ای مدفن ما آخر به چندین امید و آمالدر سینه تو گردیم مدفون در پایه تو باشیم پا مالفصل بهارا از بعد مردن برتر بت ما زین گل بکاریای ابر نیسان بر قبر ما تو در پای این کوه اشکی بباریبا ناله زار باصوت محزون برروی آن قبر بلبل توهم بازچندان بنالی کدر ته خاك از ناله تو نالم به آواز۲۷۱( صفحه ۷۲ )امان( شمارۀ چهارم و پنجم )اثر طبع جناب فاضل محمد حیدر خان مترجم فرانسوی دارالتحریر شاهی :شبی ، چون زلف خوبان سیه رنگ و درخشانزمین و ، کوه و ، برزن ز نور ماه ، روشنبه بالا قرص مهتاب مثال حوض سیمابو یا چون طوق ، الماس به رخت نیلی ، تناسبه هر سو لمعه ، افشان به قصر و كلبه یكسانزند چشمك ، ستاره چو برق ، گوشوارههوا ، صافت ، اما كمی هم ، ابر پیدایكجا ، ابر ، تخته دگر سو ، پخته پختهروان ، یك پارچه چون دود گهی آهسته ، گه زودهمی شد ، تیز ، یكبار مثال دود سیگار« از درامۀ مكن همشیره گریان »در خاتمۀ این بحث ، اینقدر خاطر نشان مینمایم كه چون در ضمن نهضت عمومی وطن عزیز ما این تجدد ادبی نیز لازمی است ، بنا بران برای آنكه جنبش مزبور بصورت عادی و بدون هیچ عكس العملی بوجود آمده بتواند ، برای كسانیکه قریحۀ شاعری و ذوق ادبیات جدید را دارند ، لازمست از هر قسم افراط كاریها وعصبانیت ها خود داری نمایند ونیز ادبیات كلاسيك را كه ذخیرۀ گرانبهائی برای حال و آیندۀ ما بشمار میرود ، تقدیر نموده ، ازحفظ آن نیز مضایقه ننمایند .ادبیات هر ملت تابع تطور سویۀ مدنی آن ملت است« پول بورژه »۳۷۲چهار قصیده به چهار سبكاشعار فارسی را از روی طرز وروش به چهار سبك تقسیم کرده اند ۱ - سبك خراسانی که سبك ترکستانی نیز میگویند - ۲ - سبك عراقی ۳ - سبك فارسی ٤ - سبك هندی کسانی که در اشعار فارسی تتبع دارند به شنیدن غزل یا قصیدۀ بدون آنکه گوینده اش را بشناسند میتوانند تشخیص بدهند که اشعار مذکور از کدام سبك است ما درین جا بدون آنکه وارد اصل موضوع شویم ، محض برای نمونه و انشراح خاطر چهار قصیده از چهار سبك فوق را نشان داده التذاذ از لطافت بیان و حلاوت اشعار هر سبك را بذوق خوانندگان میگذاریم .قصيدهاین قصیده از بهترین قصاید سبك ترکستانی است که استاد عمعق بخارای در یکی از مسافرتهای خود در حالیکه شاکی و نالان بوده سروده است .الا یا مشعبد شمال معنبربخار بخوری تو یا گرد عنبرنه روحی و لیکن چو روحی مصفانه نوری و لیکن چو نوری منورنه خلقی که نه جسم داری و نه جاننه مرغی که نه پای داری و نه پرنفس های روحانیانی بخلقمتروانهای فردوسیانی بگوهرهمی پوئی و پای تو در تو پنهانهمی پری و پر تو در تو مضمررسول بهشتی ز عالم بعالمبرید (۱) بهاری ز کشور بکشورز اشکال تو روی دریا منقشز آثار تو روی صحرا مصورنسیم تو نافه کشاید به صحراصریر (۲) تودستان زند بر صنوبرگه از لطف گردی تو برهان عیسیگه از سحر گردی تو ارژنگ آذر (۳)(۱) برید قاصد (۲) صریر آواز و صوت (۳) ارژنگ چو خرچنگ نگار خانه مانی نقاش و بمعنی دلع که ستم و بیداد است .۲۷۲( صفحه ٧٤ ) کابل ( شماره چهارم و پنجم )بـخـاك اندرن صد هزاران مطرز به آب اندرت صد هزاران زره ورالا ای خجسته يـراق سليمان یكی بر سر كوی معشوق بگذریكی صورت انگیز بر خاكش از خون نزار و جگر خسته و زرد و لا غرخروشان و جوشان و گریان و بریان بری گشته از خواب و بیزار از خورگذشته بنا گوشش از گوشه یا رسیده دو زانوش بر تارك سرروان گشته رنجورش از درد هجران زبان گشته مجروحش از یاد دلبرچوخوی قطره قطره بر رخساره پرخون چودل پاره پاره شده جامه در برز داغ دریغش چو ارح جراحت زپیكان هجرانش افكار (۱) پیكرشكسته با حداث گردونش گردن بریده زمانه به خنجر ش خنجربجای که گر در صفت بگذرانی شرر بار د از كلك و دیوان و دفترا لا باد مشکین چو این نقش کردی در آویز ش از دامن آن ستمگربگو یش كه پرخون این سوخته دل چه عذر آوری پیش داد ار داوراگر شرط مهر آزمائی ندانی كم از پرسشی باری ازحال چاكربیا ای صنم بر سر راه یاری یكی بر سر راه بكری و بنگرببین چون ره صید مجروح را هم منقط ز بس قطره های مقطرهمه خار وخاره چو لعل بدخشی همه سنگ ریزه چو یا قوت احمرهوا بر ز دل پاره های معلق زمین پر ز بیجاده (۲) های معصفر (۳)یكی از علمهای گلگون منقش یكی از نقط های زرین مشجرشجرها نگر چون شررهای سوزان شمرها (٤) نگر چون صدفهای گوهربغر وارها خا كها بین چو رویین (٥) به فرسنگها سنگها بین چو اخگرهمه سنگ چشمه است بركوه و صحرا همه خاك و خون است بر وادی و جر (٦)ازان سنگ پر خون و خاك عقیقین بپر س ای نگارین همه حال كهتربدان ای نگارین كه بردندم از تو بدان سان که آرند اسیران زکافرچو بیمار بر پشت حمال نالان دو لب از نفس خشك و دو آستین ترزمانی سواره چو بر طور موسی زمانی سواره چو دجال بر خردودستش چنان چون دوچوگان گل كن دو پایش چو دو خر كان كمانگر(۱) افكار جراحت و زمین گیر و آزرده و وا ماند . (۲) بیجاده یاقوت وجواهر و كهربا(۳) معصفر رنگی است (٤) شمر چوقمر حوض كوچك و آبگير وجوی كوچك وگرداب (٥) روبن بيخگیاهی است سرخ که بدان جامه رنگ كنند (٦) جر چو سر مطلق شكاف خصوصاً زمین شگافته .٣٧٤صورت حمل و نقل توپهای هویتزر در یکی از محاذ حربی سمت جنوبی به موقع جهاد استقلال در سنه ۱۲۹۸ والاحضرتسردار شاه ولیخان که دران وقت قوماندان و جنرال وزیرستان بودنداز مناظر حرب استقلالوالاحضرت سردار شاه محمود خان غازی در استحکام يك توپ جا و نقشه تاثیرات انداخت را مشاهده می فرمایند(۱) بپل معبرم تا دوش از بنفش همهبلان پریشان بر دوش باد از گریبانزمر مری در دپنده گریبانزمانی قتادتی چو مصرع و (٤) يقوددوپيالت و دو ضيف و دوبدالهمی گره پرشام چون مار يشكممرا کشتی هست صكت درونبدریا رسیدم بپاشند دريا(۲) مجلدر تا چشم از خامتن همه(۳) السير پردپو سايه از گریبانزهر دیدة توجه سکرد پری آورزمانی معلق زدى چون صكبو زدو بيچاق و دوپو حرين و دو مقطردرين هردو ره پجب مانده دلیرودا کشتی هست بر پای لنگرکه عکس بر خاك بیهوش ممرنه ( . . . . ) کر دی خاره مقرعضو از اثی چو کام غضنفرکه گلغتی خاك رو زمار نغجیرو وحش درو خق مايور غياورجو كلف پشیمان مهربان (0)سير كف دست لورمای مرسیفرازان زشکر اور بشه جادربپایان پنهان شله خاور عودقلام ره پداه سوکی پداق اوردبر آورده پکهد فرق دوپیکرز بادو دپویده پر ازتش و نغرز پیش از پستا بپای لیبا ی کیدر آسمان چشم تخیر اخترز موی سر خوبان زلف سمنیربها پور شده است پودا لقط حورجو شکل دورا ید سکند رسملرچو فعلی خطی بر نگارد بمسطرهمه بر در نامی آن رهرو سمندرخورشيد كی دوش مسافت نهکیا اهنی اور دوخ دندان عضوزاتش اجل رست اوباد پیکانجو دیو پر ختی کر مسا عدهی کلف در خاك دران اثز(ه)حصاری پد ید از اورد گفتیتلبین زالماس کشوره طوقببالای پیشه افلاك انجمخوده شیر پودا بالاییکی سردرف چون هیالی پینهازراوق ناخراو ثقب (٦) دوزخهو از اتپاب سايا سيديتپو از بوستان خاره و کار نگاینطرفی اسمان سر چون ماهیبهای مسلسل چوز نقار مار (۷)جو تکابر ملال لصبح (۸) مرمرزهی هیچو اینه رآیت ممندچو درزی که بر حکہ پیلد(۱) شر پل شام اول اتاسس او کادير (۲) آينته دور اور ده (۳) الف مخافت اشمار است(٤) مصرع پہلا حرف صرع کی اوقى هس واويو کش او هست (0) اذرماه سیم یا تیغیان قوى (٦) تقب حرارت کرمى (٧) مشمار قاعده روشن و داون (٨) صرح و کرمك(٩) کرد سخت و محکم .( صفحه ٧٦ )کابل( شماره چهارم و پنجم )کهی دوخته پای بر پشت ماهیعدیل و رفیق من اندر چنین رهبقوت چو گردون بصورت چو دریاچنان اژدهای که از سهم و بیمشمن اندر کنارش پشیمان و حیراناژ اینسان شدم تا بیکی سنگلاخییکی وادی چون یکی کنج دوزخگروهی چويك مشت عفريت عريانچو دیوان بمطوره های (٢) سليمانسلب سایه و سنگ فرش و غد اغمچو نسناس نا کس چو خنزير خیرهسواران ولی بر نمد زین و چارقهمه غافل از حکم دین و شریعتنه هر گز کسی دیده هنجار قبلهچو دیوان بتدی همه پیر و برناچو زاغان به صحرا چوغولان بوادیيك پاره نان شو (٤) کند دیده زنهمه دیو چهران دیوانه طبعانبهر زیر سنگی گر و هی برهنهيك روزه نان چله در ویش لیکنچه دارند این قوم بند سلیمانملك نا صر حق سلطان مشرقچه عز است کان مرور اینست زيباجهان را بد و گوهر ناموافقیکی كلك روشن تن تیره صورتدو گوهر که جز در معانی نیابندیکی گرد افشاند از تاج بختگهی سوده سر بر رخ نجم از هریکی اژدهای خروشان چوتندر (١)به تندی چوطوفان به تیزی چو صرصرفسرده شدی بحر و بگداختی برهمی رفتمی همچو عاصی به محشرچو قعر جهنم مخوف و معقردر آن کنده مشتی خسیس و محقربکنجی چو گور یهودان خیبرچو رهبان بکنج ستودان (٣) قیصرهنر فتنه و فخر شور و شرف شرچو يأجوج بیحد چو مأجوج بیمرشجاعان ولكن بفسق و بساغرهمه بيخبر از خدا و پیمبرنه هر گز شنیده کس الله اكبرچو غولان دشتی همه ماده و نرچو سيمرغ در گه چو نخجیر در پريك استخوان زن خورد خون شوهرهمه سگ پرستان گوساله پرورخزيده يکدیگر اندر سراسربسنگ و سگ و بوق و بچه توانگراگر نیستی سهم شاه مظفرکه جمشيد ملك است و خورشید خاورچه جاهست کان مرور اینست در خوربتوفيق ایزد بیکرد او مسخریکی تیغ خونخوار ياقوت پیکریکی خاک میدان یکی مشك ا ذ فر (٥)یکی آتش انگیزد از آب کوثر(١) تندر چوبد ختر مطلق نمی نده خصوصاً رعد که صدای ابر باشد (٢) مطنوره گودال و چاه و حفره (٣) ستودان بفتح وضم اول قبر ستان و دخمه و عمارتی که بر سر قبر آتش پرستان سازند .(٤) شو مخفف شوهر . (٥) اذ فر بسیار معطر .٢٧٦از مناظر حرب استقلالوالاحضرت سردار شاه ولی خان و والاحضرت سردار شاه محمود خان بايك جمعیت از مجاهدین با غنیمتی که از قسمتوپخانه بدست آورده انداز مناظر حرب استقلالقوای مجاهدین ملی و منصبداران افغانی در حرب استقلال ۱۲۹۸ در موضع وانای وزیرستان .( صفحۀ ٧٧ ) چهار قصیده به چهار سبك ( سال ششم )ایا پادشاهی كه از دولت تو جوان گشت باز این جهان معمربروزی كه بخت آزماید مردان برد هر كس از كردۀ خویش كیفرزمین گردد از نعل اسبان مغربل هوا گردد از گرد میدان مغبرجهان گردد از خون مردان چو دریا تو چون نوح و كشتی تو خنك رهورگهی همچو خورشید بر روی گردون گهی چون فرا مهد بر پشت اشقر (١)بنوك سنان بشمری موی دشمن بگرز گران بشكری (٢) ترك مغفر (٣)الا پادشاهی كه از سهم تیغت ۰ ۰ ۰ ۰ ۰ ۰ ۰ ۰ ۰زمین ار چه دوزخ شود یا چه دریا زمان ار چه حنظل شود یا چه شكرمنم بر زبان و دل خویش ایمن ز ریت مصفا ز شبهت مطهرز گفتار بدگوی چون گرگ یوسف ز تلبیس بدخواه چون شیر مادرمیان من و دشمن من شریعت طریقی نهاده است سهل و مشهراگر گشت راضی باحكام ایزد و گر سر نتابد ز دین پیمبربحكم نیاكان او باز گردم بیا وخش واز اندو آیم بآذرهمی تاجهان گردد از نور ظلمت زمانی مصفا زمانی مكدربقا بادت ای شاه دوران ز دولت سر چتر تو گشته با چرخ همبرهمیشه دو چشمت بترك پسر سرخ همیشه دو دستت بزلف معنبررخ بدسگال تو از آب دریا دل دشمن تو ز آتش چو مجمر (٤)در مدح سلطان جلال الدین خوارزم شاهاین قصیده از بهترین قصاید استاد كمال الدین اسمعیل است كه در عین حال تمام خصایصسبك عراقی را شامل است .بسط روی زمین گشت باز آبادان بیمن سایۀ چتر خدا یگان جهانكنند تهنیت یكدگر همی بحیات یقینی كه ز انسان بماند وز حیوانپدید میشود آثار حرث ونسل وجود از آن سپس كه بروز دو اعق بطلانز باغ سلطنت این یك نهال سر بكشید كه برگ اوهمه عدلست وبار او احسانجهانیان همه در سایه اش گریخته اند چنانك مرغ خرد در پناه سرو ستان(١) اشقراسب زرد و قزل (٢) شكر بكسر اول چو جگر یا كاف عربی شكستن (٣) تركبفتح اول كلاه خود (٤) نقل از نسخۀ مطبوع كتاب خانۀ ادیۀ ایران٢٧٧( صفحهٔ ۷۸ )کابل( شمارهٔ چهارم و پنجم )خدایگان سلاطین مشرق و مغربجلال دنیه و دین (متکبرنی) آن شاهیچو آفتاب نیا ساید از سفر زیراچو غنچه نیست که دل در حریر چین بنددعجب مدار گر از رشحهٔ جبین مبینگهر که بستر خارا و جامه آهن ساختزهی معارج قدرت ورای طور گمانکینه کوره با س تو گر مسیر اثیرزهیبت تو دل شیر آسمان همه وقتتر است قبه قدری که ماه منجوقشزبان که نیست لبالب ز گوهر مدحتسخاوتت بنام در عدم همی بخشداز آن ز سنگ فسان تیز میشود خنجربعهدعدل توگر کشته از پی خوش آمد خویشزبان تیغ ترا نکته مغز وار آمدکمند شاه بيك سلك در کشد در تابفلك الاچق خود چون زند بر ابر شاهسپهر راچو کمان ارچه نه ندر خانه ستدرست زر که تهی نام شاه دو دهنشزشوق نام تو منبر همیست در محرابجهان ستانا ایزد ترا فرستاد استگواه ملك تو عد است هرکجا خواهیتو عمر نوح بیابی از آنك در عالمتوداد منبر اسلام بستدی زصليبحجا ب ظلم توبر دا شتی زچهرهٔ عدلوگرنبو دی شمشیر تو که کردی فرقز بازوی تو قوی گشت بازوی اسلامبجوی ملك ز تیغ تو آب باز آمدبسيط خاك كه يكروزه راه لشکر تستکه آب باغچهٔ سلطنت دهد ز سنانکه ایزدش بسزا کرد بر جهان سلطانبشرق و غرب چو تیغش همی رسد فرمانچو گوهریست که پولاد باشدش خفتانعوض گرفت ینابیع چشمه حیوانز تاج شاهان بر تخت زر گرفت مکانز هی معانی خوبت برون زحصر و بیاننخست پایهٔ بام تو غرفه کیوانچنانکه شیر علم روز باد در خفقاننشد گرفته بخم کند وهم و گمانسزای تیغ بود همچو رستهٔ دندانزری که نقش وجودش نگشت سکهٔ کانکه ظن برد که دل خصم تست سنگ فسانچوخرس مصطبه بازی کند بجوب شبانچو بادماغ بداندیش ملك کرد قرانچو مهره گردن فغفور و قيصر و خاقانکه جز زقرص مهش نیست وجه یکشبه نانوليك هيچ ندارد بخانه در چو کمانچوگل ز شادی بازافتد ز خنده ستانچوکود کان همه آدینه خواهد ازیز دانکه جار حدجهان ملك تست و و بستانبه نيك محضری خو د گواه میگذرانعمارت ازتو پدید آمد ازپس طوفانتوبر گرفتی ناقوس راز جای اذاننقاب کفر تویکشادی از رخ ایمانمیان زند زرا دشت و مصحف قرآنکه از تصادم کفار گشته بد ویرانچنانکه جان بگلستان ز قطرهٔ بارانچه مایه ملك تر ازان زیادت و نقصان۲۷۸( صفحهٔ ٧٩ ) چهار قصیده بچهار سبك ( سال ششم )براق عزم تو گاميكه بر گرفت ز هند نهاد گام دوم بر اقاصی ایرانكه بود جز تو زشاهان روزگار که داد قصبم اسب ز تفلیس و آب از عماندرست شدكه توخورشیدی وبراین دعوی ز آفتابم روشن تر است صد برهاننخست آنكه همه اهل عقل معتقدند كه بی وجود تو عالم نباشد آباداندوم كه تاختن تو ز شرق تا غربست بروزگاری اندك ز امتداد زمانسوم كه روی مبارك بهر كجا آری فرازو شیب چون بحر و بر بود یكسانچهارم آنكه جهان را به تیغ بگرفتی كه بر نتافتی از هیچ آفریده عناندلیل پنجم زر پاشی و گهر بخشی فزون زحوصله كان و مكنت امكانششم كه چون بدرخشد نور رایت تو گرفت ظلمت ظلم از حدود دهر كرانبهفتم آنك چو تنها به بیش بخرامی ستاره وار شود لشکراز پی تو روانعجب ترانك چوخورشید تیغ خواهد زد زصبغ خلق جهانرا خبر کنند از آنتو تاختن بسر دشمنان چنان آری كه خنجر تو رسد بی خبر سوی ایشانز لعب تیغ تو در حرب خصم شهما تست باسب و پیل چه حاجت یکی پیاده پرانعجب مدار كه آواره گشت لشکر خصم چو تیغ سبز تو افكند سایه بر سرشانشكوفه ها را جز ریختن نباشد روی چو برگ سبز بر آورد شاخ در بستانعدو برهنه بی و برگ ریخته ز برت چنان بجست كه كابن ز دست باد خزانددی ز سایه یزدان چگونه نگریزد چومی گریزد از سایه عمر شیطانتبارك الله روزی كه در هر اهرجنگ ز خاك و گرد شود چشم آسمان حیرانز تیر شخص دلیران نهان چوخوشه زداس ز نیزه چشم یلان سفته همچوجرع یمانخم كنند كند اعناق جبل وریه لب خدنگ زند بوسه بر لب شریانفتاده خود چو انگشتوا نه در زمی شكسته تارك وبروی ز نیزه اندنشانشكسته گردن و افتاده چشمها بیرون ز زخم گرز چو نرگس حسود بی سامانیکی گلاب زن آسا كمند در گردن یكی فتیله صفت خون دل چكان ز دهانبدست تیغ گریبان زندگی شده چاك بپای عمر در افتاده دامن خذلاندلاورا فرا جسته گه كشاد خدنگ بسان غنچه گل آتش از سر پیکانتو میروی ظفر از پیشتورو ان چپ و راست چنان پیاده كه در پیش شه كنند جولانز گرد لشکر تو خاك بر دهان فكند فلك چه خواهد از زخم خنجر تو امان۲۷۹( صفحه ۸۰ ) کابل ( شماره چهارم و پنجم )بگاه آنك نهد خوان مرگ دست اجل صدای کوس صلا در دهد ز پیر و جوانز چهره ها ـ ترشی و ز سنانها تیزی ز تیغ سبزی خوان و ز مبارزان مهمانگرفته از نی رمح آتش سنان بالا حسود خام طمع را جگر بر آن بریانبلغت در شکند آرزو بکاسه سر که هر که لختی ازان خورد سیر گشت از جانمیان ببندد رمح تو و هم از سر پای بطیر و وحش رساند نواله از سر خوانبگوش حکم تو و انتظار فرمانت ظفر کشاده بود چشم و فتح بسته میانزهی ز فکرت مدح تو اهل معنی را دماغها شده چون گنبد نگارستاناگر چه گوهر ناسفته نظم نتوان کرد بفر مدح تو شد نظم این سخن آسانچو بنده مدح تو گوید مخدرات بهشت ز ذوق این سخنش بوسه میدهند زبانخدا یگانا عالم غریق جود تو اند مرا بتنها بر ساحل نیاز ممانبخاص و عام جهان میرسد عواطف شاه نصیب بیدعا گو ز لطف خود بر ساناگر دعای تو گوید همیشه دور فلك جای خویش بود آن دعا و صد چندانچه گر نباشد از بهر جان درازی شاه کسی نخواهد جاوید چرخ را دوران (۱)در مدح علاؤ الدین عطا ملك جوینیکه از وزرای نامور شرق بوده است .اثر طبع گهربار استاد سخنشیخ مصلح الدین سعدی رحکدام باغ پدیدار دوستان ماند کسی بهشت نگوید ببوستان مانددرخت قامت سیمین برت مگر طوبی است که هیچ سرو ندیدم که این بآن ماندگل دوروی بیکروی با تو دعوی کرد دگر رخش ز خجالت بزعفران ماندهر آنکه روی تو بیند برابر خورشید میان صورت و خورشید در گمان ماندکجاست آنکه با نگشت مینمود هلال ز ابروان تو انگشت در دهان ماندعجب مدار که تا زنده ام محب تو ام که تا بزیر زمینم بر استخوان ماندشگفت نیست دلم چون انار اگر بکفید که قطره قطره خونش بناردان ماندغریق بحر محبت ملامتش مکنید که دست و پا بزند هر که در میان ماندبتیر غمزه اگر صید دل کنی چه عجب که ابروانت بچمیدن کمان ماندجفا مکن که نماند جهان وهرچه دراوست وفا و صحبت یاران مهربان مانداگر تو روی بهم در کشی چونافه مشك طمع مدار که بوی خوشت نهان ماند(۱) نقل از مجله ارمغان .۳۸۰صفحه ٨١) چهار قصیده به چهارسبك (سال ششم)تو مرده زنده کنی گر بعهد باز آئی که عود یار گرامی بعود جان ماندکسیکه بوسه گرفتش بوقت خنده زدن به بر گرفتن مهر گلاب دان ماندخط مسلسل شیرین که گر نیارم گفت بخط صاحب دیوان ایلخان ماندامین مشرق و مغرب علاء دولت و دین که بارگاه رفیعش بآسمان ماندخدای خواست که اقلیم در حمایت او زتیر حادثه در باره امان ماندوگر نه آفت چنان کرده بود دندان تیز کزین دیار نه چرخ و نه آشیان ماندضرورتست که نیکی کند کسی که شناخت که نیکی و بدی از خلق داستان ماندبروز گار تو هر جا که صاحب صدریست ز جاه وقدر تو موقوف آستان ماندترا بجانم طاقی مثل زتند خطاست گل شگفته که گوید بار غوان ماندمن این غلط نه پسندم زرای روشن خویش که طبع ودست تر گویم ببحر وکان ماندجلال و قدر رفیعت کجا و وهم کجا من آن نیم که درین موقفم زبان ماندفنون فضل ترا غایتی و حدی نیست که نفس ناطقه را قوت بیان ماندجهان نماند و اقبال روزگار تو باد که نام نيك تو با قیمت تاجهان ماندعلی الخصوص که سعدی مجال مدح تو یافت حقیقتی است که ذکرش مع الزمان ماندتو نیز غایت امکان از و دریغ مدار که آن نماند و این ذکر جاودان ماندبرغم انف اعادی در از عمر بمان که دزد دوست ندارد که پاسبان ماندقصده و بهاراز طبع حضرت مرزا عبد القادر بیدل رحباز طوفان جنون انگیخت ابر نو بهار جوش زد از خاك گلشن خون عیش روز گاردر نفس افسون نشتر داشت فصاد سحر کز رگ هر شاخ گل شد خون برنگی آشکارناله رنگین ز منقار خموش بلبلان هر طرف سرزد برنگ خون ز دلهای فگاردر رگ اندیشه می پیچید خون تیره حلقه سنبل نظرها دوخت سوی نیش خارریشه گل بسکه از رگهای سنگ آمد برون همچو نشتر غوطه در خون خورد تیغ کوهساردر عرق جا ده هم اندو افسر دن نماند طشت خون موج زد صحرا بعرض لاله زارساز بر گ بزم اصلاح نشاط آماده شد سبزه نشتر در بغل جوشید و سنبل رگ شماراز چمن تا انجمن اصلاح جوی امتلا از رگ گل تا خط پیمانه نشتر انتظارقلقل مینا صدای ریزش خون ساز کرد نغمه يك سرخون بجوش آورد از رگهای تاردیده عاشق قدح لبریز خون کرد از سرشك چشم خوبان ساغر مستی زد از رنگ خمار٣٨١( صفحه ۸۲ )کابل( شمارهٔ چهارم و پنجم )در چنین فصلی که از رنگینی طبع هواقصد فصدی کرد گل خوی بهار آئینهرشتهٔ قانون خون گرمی طپش آغاز کردآمد آن عیسی دم لقمان خصال خضر پیازرگ جان بست بر بازوی سیمینش دوالشد کف سیمین او با گوی زرین آشنااز بیاض ساعد او جلوه رگهای سبزحیرت از کیفیت آنجلوه با لیدن گرفتچشم فصاد از فروغ دست و ساعد خیره ماندانتظار از حد گذشت آن نرگس مخمور رانشتر از شرم آب گشت و بر رگ دستش چکیدشعله مضمون مصرعی جست از زبان سبزه اشطشتها از اشك خونین کرد لبریز جنونرنگ آن گلبرگ تر ساز شکست آغاز کردبسکه طوفان کرد شوخیهای رنگ ریختهناز برگرد سرش گردید و قربان گشت ليكغمزه هم غیر از تغافل چاره دیگر ندیدتا بعیزان بر کشند آبخون نا ژاندوده راعاشقان را صبح عشرت سر زد از چاك جگرپنجۀ اندیشه را نظاره بر بستی نگارکز نهال کهکشان رنگ شفق آرد ببارنبض ناز از جوش شوخی بردیبتابی بکارتا ببهار ناز را از اکحلش گیرد عیارگوئی از مستی بشاخ صندلی پیچید مارصبح صادق مهرها خورشید دید اندر کنارگشت از آئینه گوئی موج جوهر آشکارعالمی را شد هجوم بیخودی آئینه دارخواب صبح از پنجه بیدار یش برد اختیارخواست امزگان کند دلهای مشتاقان فکارکرد شبنم سبزه را فواره رنگ بهارصد شکست رنگ تکلیق ز خود رفتن بیارزین تماشا چشم حیرت دیدگان بیقرارزعفران زاری دمید از ارغوان زار عذارشد لکن یکلخت دل زان شعله یاقوت بارپنبه آورد از سفید بهای چشم انتظاربست چشم از خویش و گشت آنموج خونر اپرده دارکفه های برگ گل خالی شد از رنگ بهارداغ دلهای حزین از خرمی شد لاله زارتا کشاید لب بآهنگ مبارکباد شوقچون صدف افتاد دریا موج گوهر بر کنار۴۸۲ادبیات پشتوقسمت «۴»نگارش جناب غلام جیلانی خان جلالیعضو انجمن ادبیبخش دوم لريك :«عشقی و غرامي» لريك، چنانچه در تقسيمات ارسطو نسبت بشعر منطقی نگاشته آمد شعبه از فنون شعر است كه در ان احساسات عاشقانه و سوز گداز محبت ترسيم میشود، اين بخش از شعر منطقی چون از هر گونه تصنع «ريا کاری» خال و عبارت از ناله هایی میباشد که از اعماق دل گوينده بوسيله تخيل و تغزل عاشقانه ترشح مينمايد، و در اثنای آنكه خوش آيند است ولی نظر به تاثرات گوينده كه اكثر با چاشنی درد توام ميباشد، خواننده و شنونده را نیز متأثر ميسازد .ذيلا در موضوع پارچه های عشقی و غرامي ادبيات عربی و پشتو كه باصطلاح منطقی ارسطو انرا بنام لريك ياد كرديم، تطبیقات ادبی نموده در معرض مطالعه خوانندگان محترم میگذاریم :درینمورد قبل از انكه مستقيماً در اطراف موضوع بحدود ادبیات قدیم هردو زبان عربی و پشتو داخل شویم نخست به تحلیل و مقايسه دو چکامه ادبی سبك رومانتيك دو نفر گوينده عرب و افغان می پردازیم و این را هم خاطر نشان مینمائيم كه اين دو پارچه بدون آنکه يك از ديگر اخذ شده باشد ويا گويندگان آن راجع به زمينة يك پيش بيني ويا هم اطلاعی داشته باشد، نظر به نزديكي سبك وروح ادبی هر دو زبان، تواردی است خالی از تصنع و بگمان بنده هر کدام نسبت بموضوع داد ادب و گويندگی را داده و آن عبارت است از دو شعر عشقی که مرغ خیال هر کدام از گويندگان در حدود اصطلاحات لريك از مناظر کرۀ ارض بالاتر پرواز نموده از حسن و زیبائی منظرۀ مهتاب یا مهتاب گفتگو میکنند .۴۸۳( صفحه ٨٤ )کابل( شمارهٔ چهارم و پنجم )پارچه اول .استاد فخری ابوالسعود ، شاعر معروف عصر حاضر عرب در زیر عنوان یا « بدر » چنین گوید :احبك يا بدر السماوات ساهراًتنقل في الزرقاء وحدك سارياتردد اللحاظ الاشعة فى الدجىوقد بات كل الحي يا بدر غافيااحبك ما بين الغمائم دلفاًتغيب و تبد و بينهن توالياتوافيك منها غيمة بعد غيمةترقش منها بالضياء الحواشياو اهواك من خلف التلاع مطالعاًوفوق الوها دالخضر تسطع صافياو اهوى ضياء منك ينتظم الدنىو يثمل من نشو بوبه القلب راوياو اهواه مبسوطاً على الزهر ساطعاًو اهواه رقراقاً على اليم جارياو اهواه ما بين الخمائل جائشاًيدافع عن اكنافھن الدياجياتنقل ما بين المحاسن هائماًوتبدى من الايات ما كان خافياضياءك فتان وسيان حسنهاضاء رموساً او انار المغانياو سيان ان وافى بلا قع قفرةمن الارض اوجاء السهول الزواهيااذا ماغمرت الكون بالضوء ساكباما قيل في صافي ضياء ك كاسياحسبناه كوناً غير ذيا لك الذىيلوح لنا فى لمعة الشمس ضاحياحسبناه كو نا با لغرائب حا فلاتطوف بنا الارواح فيه هوافياو تطلق فيه النفس تر تا د حسنهتجوب خباياه و تغشى النواحيا٣٨٤از مناظر حرب استقلالمیلهای توپهای کوتاه ذریعه جراثقال بقنداق ربط نموده می شود از اراضی دشوار گذار ذریعه فیل حمل ونقل شده است[BLANK PAGE]( صفحة ٨٥ ) ادبیات پشتو ( سال ششم )اذا ما رفعت الطرف نحوك لم اكد أصوب به عن حسن و جهك ثانياأظل طويلاً رامقا لك غابطاً على موضع في علو قدبت راقياعلى موضع بين الغمايم و السنى حللت بعيداً عن اذى الكون نائياًو تلهم نفسى رقة و طهارةً و تشعرها العليا فتهوى المعالياو يقصر ما بينى و بينك من مدى و يقرب فى عينى وان كان قاصيامطلب :« ای مهتاب شب چهارده سپهر برین ! ترا دوست دارم ، زیرا درعالم بیداری تو آن پیکر حساسی که به تنهایی در فضای خاموش نیلگون حرکت میکنی - تلالو پر تو انوار تو ، کابوس تیره و مهیب تاریکی شب را برهم میزند در حالیکه ای مهتاب چهارده تمام عالم زنده با يك سکوت عمیقی بخواب رفته است - وهمان خوش خرامهای تو که در ما بین ابر های مظلم ما نند مفیدی بآرامی پا میگذاری ، در عین زمان متوالیاً گاه چهرهٔ زیبا خود را به پرده ابر از ما می پوشانی و گاهی همان پرده را ازهم دریده بجانب ما نور می افشانی خیلی دوست دارم - بلی همان ابر های که ساعت بساعت ترا استقبال میکنند و از ضیای فرح بخش تو استفاده نموده و بنظر ما زرنگار و منقش می درخشند ما را خوش می سازد - همچنان وقتیکه از ما ورای قلل شامخه و پوزه های بلند طلوع مینمائی و بالائی پشته های سر سبز بناز و صفامی تابی خیلی خوش آیند است - دوست دارم همان روشنی های ترا ، كه بايك انتظام مقبولی تمام کائنات سفلی را روشن و از اختلاط عجیب و شیرین آن طبع تشنه ناکام سیراب و براحت میشود - در حالیکه همان انوار تو بر روی ساقه و برگ گلهای تازه از هم منبسط ، یا امواج ضیای تو بروی آب شفاف دریا بنهایت لطافت روان گردد ، برایم خیلی فرح بخش است - هان ساعتیکه در فضای نیلگون اوج میگیری ، در اثنای سکون عالم و خموشی کائنات قشون مسلح انوار تو عفریت تاریکی شب تار را میراند ، مرا خوش میگرداند - ستاره سعادت من وقتی طلوع میکند که منظره زیبای تو او ضاع حیرت و افکار پریشان عشقی مرا از حالی بحالی تحول داده ، آیت اسرار را در جلو چشم من جلوه بدهد - ضیای تو ای مهتاب باندازه فتان و قشنگ است که بر خاكدان خاك و نخلستان سر سبز يك رنگ می تابد و هردورا بصورت مساویانه زیبائی میبخشد ـ همچنان اوانیکه بسر زمین خشك بی آب و گیاه و دشتهای خرم و شاداب پر تو افشان باشی هر دو منظره را بيك نظر تماشا میکنی و از فیضان ضیای خود پر نور میگردانی - زمانیکه کائنات در ته ضوء تو مستغرق گردد من درنهایت تلالوی انوار تو جام را۲۸۰( صفحه ٨٦ )کابل( شمارهٔ چهارم و پنجم )بدست می ستانم ـ این صفائی کائنات که در زیر دامن شب و نظیف تو جلو چشم ما تصویر میکندچیزی و همان منظرهٔ که در اثر پرتو شجاع زرین خور شید تشکیل میشود چیزی دیگر است ـعالم کون را بزیر ضیای فرح بخش تو برنگی پر از عجاب تصور میکنم که عالم ارواح در اثروزش باد گرم وسرد بدور من طواف مینماید ـ و نظر بمشاهده تابلو ی زیبای کائنات نفس ما آزادگردیده می بینیم هر گاه از یکطرف اسرار غامض آن جلو چشم ما میگذرد بجانب دیگر بعضنواحی آن از نظر ما مستور میگردد ـ و زمانیکه از آئینه شفاف تو در تماشای همان ناحیه مستوراستعانت جوئیم . برایم ممکن میشود که در پرتو شعاع روی زیبای تو انرا دوباره تماشا کنم ـ منبا يك نگاه پر از غبطه و حسرت مدت طویلی در تو می بینیم و همان جائی را که در اوج این فضایبی پایان منتها بلند است تما شا میکنم ـ همچنان همان مواضع را که در ما بین ابر ها و نقاط صافو مرتفع ، از اذیت عوارض کون بسبب دوری خود مأمون است می نگرم ـ از مشاهدهٔ چنين يكمنظر بنفس خود يك نوع رقت و صفا حس میکنم که در آئینه آن اسرار عالم علوی و معالی اموربمن الهام میشود ـ همچنان بسبب آن در ما بین من و تو همان فاصله که وجود دارد اگر چه بسیاردور است برای من منتها كوتاه و نزديك میگردد . »باین تقریب استاد لایق و شاعر شیو ابیان افغان « افضل خان شیدا » به تحت عنوان « دنما شامشیر می » مهتابیکه هنگام شام طلوع میکند یعنی بدر را مخاطب ساخته چنین گوید :د مشرق د تندی خال ئی که سپوږمی ئی د نماشامیا په خپله میکده ئی یا د سر و شر ا بو جام ئینا ګهان را ښکاره سوی توجه می شوله تا تهځما سترګی تا نه ګوری ته ځما نظر له دام ئیته یوه اتشگده ئی یادی اور در پوری شویته تندی مزی پځمکه دا ته چا ته په سلام ئییوه ستر ګه ئی مخموره راته وایه که یو ګل ئید عاشق دزرګی آه ئی دجنت دونی آم ئی۲۷۸( صفحه ۸۷ ) ادبیات پشتو ( سال ششم )د النبه د خپل وجود د څه شعله ده را ته وايهنن دا ځان د ولی خاص کړ همیشه د پاره عام ئید ماښام سپوږمی و وايه دی دا اور ولی در پوریموږ ته دو مره د قهر په نظر ئه ولی کوریزه حیران یم چه په مژ که یی که ښتی په اسمانکښهر شاعر به تا ته ګوری په ایران او هندوستانکښدا په مخ د دی نکریزی که په وینو باند رنګ ییته د قهر ولی سره یی څه د ولیده انسانکښزه خو تا و ته حیران یم چه سپوږمۍ ئی که تنور ییکه غنچه ئی ژ یړ ه شوی له خزان ځنی بوستانکښچه په وقت د څنکندن کښ معشوقه تر خبرنه ویتـه د هغه عاشق سایی او وتلی په ارمان کښچه وریږی تا ګری پته موږ د نه وینو څلیږیته څه داسی اور خونه یی چه مړی باد او په بارانکښای سپوږمی د تا فنا ده را ته وايه که بقا دهابتدا که انتها ده ، یا څه بله تـمـا شـا د ه۳۸۷( صفحه ۸۸ )کابل( شماره چهارم پنجم )ته دَ و نو نه ئی لری خو هغه د تکی سری کړیپه اسمان باند او ربل سو ما شو ما نو د اناری کړیته د شپی روښان لمریی تاریکی د کړ غایبهتور زلفی چه دشپی دی په یو څل دټولی پټی کړیهر یو ستړی مسافر له د پیغام د آرام را وړکاروانیا نوهم په لاره جوړئی ځان ځان له ډیری کړیراته ښکاری ته زانګو یی چه راحت په کښی زیګیږیټول عالم په او ده پروت وی ټوله شپه به بیداری کړیڅموږ ورځ تا لره شپه ده څموږ شپه تا لره ورځ دهمزکی پورته ته په شان دَیو او ر د فواری کړیجوړ دبیغلی اننګی یی چه په داشان ته سور ییاو که یازه غلطیږم داسمان د زړه ناسوریییا غنچه ئی د سرو ګلو یا په خپله ګلستان یییا زر کی د ارمانی یی یا پخپله یو ار مان ییته دعا د یوعابد ئی که فریاد د یو مظلوم ییاو که شمع یادستو رود دی لویی چراغسان یی۳۸۸( صفحه ۸۹ )ادبیات پشتو( سال ششم )ته تندی دمسیحایی که یوستوری را نزدی یییاخوسیب یی یا انار یوته په لاس کښی دباغبان ییته جوړستر که دقدرت یی چه ځمونږ حالت پر کوریجوړرحمت سینه ښکار کړته بتن ئی دگریوان ییداخدای پاک دادو مره مز که جوړشوله په تاتنکهیعنی یوگل لاله ئی چه ختلی په اسمان یید لاله غوند جامی د اغوستلی ولی سری دینه پوهیږم دامستی ده که شوخی ده که نڅری دیته میچنه د اسمان یی د تسبیه یو دانه یییا شانگ ئی د شرابو یا پخپله میخانه یییا نشان ته د سجدی یی یا پخپله ته سجده ییپه سورشال دمخ پټ کړی د کټ ناوی مستانه ییداسمان په شنه دریاب کښی مرغلوه جوړ پرته یییا د شپی د تور و زلفو نه یو ښکلی شانه ییپه باعث دلوی نو کونوچه ترځاشی ډیری وینیما ته دا را معلومیزی ته سینه د دیوانه یی٣٨٩( صفحه ۹۰ )کابل( شماره چهارم و پنجم )دا خپل ځان دراته وایه په سرو وینو ولی سور کړخدای د خواره نکړه ته د قصاب قصابخانه ییپس اخر شوه رامعلومه د شیدا غوند زخمی ییله ځیګر د وینی څاڅی ځماشان جنونی ییمطلب :ترکیب بند اول ای مهتاب توهمان خال زیبائی که پیشانی مشرق بتو تزئین شده ؟ یا همان ماه تمامی که هنگام شام طلوع میکند ؟ ـ یا میکده یا مگر جام لعل فام مشروبی ؟ . . .هنگامیکه طلوع نمودی و ناگاه من بتو نظر کردم منظرهٔ قشنگ تو احساساتم را طوری بخود جلب نمود که باید ترا دام نظر فریب بخوانم ـ آیا تو درذات خود يك آتشکده ئی یاشعاع آتشین چهرهٔ بر افروختهٔ خود را از جای دیگر اقتباس نمودی ؟ و همینکه پیشانی زیبای خودرا بجانب زمین فرو آورده ئی آیا بطاق ابروی کدامین مهوشی سجده تعظیم ادا مینمائی ؟ای مهتاب با من بگو ! تو يك چشم مخمور یا کدام گل با آب و تاب یا آه سینه مجروح عاشقی یا میوهٔ آدم درخت بهشتی ؟ . . این ضیای آتشینیکه از چهرهٔ زیبای تو شعله ور است از چه چیز بوجود آمده ؟ وهمینکه برای همیشه وضعیت عام و عادی داشتی امروز بچه باعث خود را برنگ خصوصی جلوه مینمائی ؟ . . .ای مهتاب چهارده بگو که خود را باین انوار آتشین از چه رو پیراسته ئی و بکدام علت جانب ما بنکاه قهر و عتاب مینگری ؟ . . .ترکیب بند دوم من حیرانم که تو درزمین یا بآسمانی ؟ البته هر گوینده در هند و ایران ترا بهمین نظر خواهد دید روی زیبای خودرا مخضب ساخته یا بخون عاشق رنگین است ؟ پس تو چرا ازغضب برافروختی ؟ آیا کدامین جرم است که درانسان مشاهده مینمائی ؟ . . .من بتو متعجبم تو مهتابی یا تنور یا غنچه ئی که چهره لاله گونت درباغستان عالم ازنفس سرد خزان زعفرانی شده است ؟ یا مگر بنفس همان مرد عاشق شباهت داری که از بی خبری واستغنای معشوق هنگام جان کندن با آه وحسرت قالب تهی کرده باشد ؟ . .۳۹۰( صفحه ۹۱ )ادبیات پشتو( سال ششم )زمانیكه ترا پردۀ ابری می پوشاند همچنان میدرخشی ولی ما ترا دیده نمیتوانیم ؟ چرا ؟ تو که همانطور شعله نیستی که باثر باد و باران خاموش میشود . . .ای مهتاب بمن بگو تو يك مخلوق فانی هستی یا . . . . . در وحله آغازی یا انتهائی ؟ یا مگر کدام تماشای دیگری بما نشان خواهی داد ؟ . . .ترکیب بند سوم : تو از اشجار خیلی دوری ولی آنها را در پر تو ضیای خود در کشیدی، در آسمان هم آتش زدی که آواز معصومان بلند گردید .تو آفتاب درخشان شبی که تا ریکی را از عالم بدور رانده وزلف سیاه شب را بيك بار كی قطع نمودی ؟ سپهر مسافر در ماند پیغام راحت دادی ، کار و انبان هم در تحت انوار تو دریا بانها برای استراحت خود اطاقهای جداگانه ساختند . - گمان میکنم تو چنان گهواره ئی که آرامی درآن گا ز میخورد، زیرا در حالیکه تمام عوالم زنده بخواب راحت میرود تو تنها بیدار و شب زنده داری . -روز ما برای تو شب و شب ما برای تو روز است مگر ترا زمين بمنز لۀ يك فواره نور بگردون بر کرده است .رخساره یا گل روی دو شیزۀ هستی که باین طور لا له گونی یا من خطا کرده ام زخم ناسور دل سپهر برینی ؟ . . . . .ترکیب بند چهارم : توغنچه گلاب یا درذات خود گلستانی یادل پر از آه و حرمان هستی یا خود آهی و حرمانى ! . . تو دعای کدام عابدی یا فریاد عاشق مظلوم ياهم شمع بزرگ چراغستان ستارگانی ؟..تو نورجین مسیحائی يايک ستاره نزدیک زمین ، يا يك سبب ، يك اناری که در دست باغ بان کائنات جا داری تو همان دیدۀ قدرتی که احوال ما را به آن می بینی پس میباید از سینه یی کینه که داری بنظر رحمت جانب ما نظر کنی . . همچو زمین وسیع خداوند بالای تو تنگ آمد که بشکل گل لا له بگردون بالا رفتی ! . . .آیا از چه باعث مانند گل لاله لباسهای احمر بتن داری، من نمیدانم از مستی یا شوخی خواهد بود یا کدام ناز دیگر مینمائی .ترکیب بند پنجم : توپله آسباب سپهر یا کدام دانه تسبیحی یا جام می توحید خداوند یا خود میخانه وحدت هستى ! . . . نشانگاه سجده یا خود در ذات خویش سجودی یا عروس زیبای یا لنگ جهانی که بروی خود شال سرخ در کشیده ئی ! . . . بدریای نیلگون سپهر يك دردانه هستی یا برای شانه کردن زلف سیاه شب شانه رساو زیبائی ! . . .بسبب داشتن ناخن های دراز و کلان خود که ازان خون میچکد، گمان میکنم بسینه مجنون شباهت٣٩١( صفحهٔ ٩٢ ) كابل ( سيرة چهارم پنجم )داری بمن بگو که بدنت چرا بخون الوده است ، خداوند ترا رحمت کند مگر تو قصاب خانه قصابی ؟ . . . بهر حيث در اخر بمن معلوم شد که مانند « شیدا » مجروح هستی که از جگرت خون می چکد و ما نندمن مجنونی ! .یار چه دوم !امام ابوالفرج اصفهانی درجلد ٨ ص ١١٨ - ١١٩ کتاب الا غانی مطبعه قاهره مصر می نویسد :قیس بن ذریح که « داستانهای عشقی و غرامی این شخص هم مانند قیس لیلی در ما بین اعراب شهرتدارد » برلبنی بنت حباب الکعبه عاشق بود ولی از نا مساعدهٔ روز گار بسبب عادات قبایلی عرب مانندقیس لیلی نتوانست بوصل لبنی نایل آید ، چنانچه بالا خر مسئله بسر حدی انجامید که حباب پدر لبنی نزدحضرت « معاویه رض » شکایت برده گفت : قیس بن ذریح بعد ازانکه لبنی د خترش را طلاق دادهباز هم مارا اذیت میکند ، خلیفه با سم سعيد بن العاص والی د یار بکه قبیله لبنی در انجا تو قف داشتفرمان غور ر سی صادر کرد ، بنا بران والی مذ كور باسم مالك چشمه سار يكه قبيله مزبور بجوار آنتوقف داشت در صورت تعرض او بپدر خون قیس امرا كبد نوشت ، چون لبنی از ین واقعه ا گاهشد بسوی قیس قاصدی فرستاد و او را از ما جرا خبر داد که دو باره گرد او نگرد د تا ضایع نشود باینجهته چون قیس برای اخر ین دفعه از د یسدار معشوقهٔ حسین خود ما یوس گردید مانند قیس لیلی بیاد اودر عز لت نشسته درد فراق را با کماثات چنین زمزمه می نمو د :ان تك لبنى قداتی دون قربها حجاب منيع ما اليه سبيلفان نسيم الجو مجمع بينهما و نبصر قرن الشمس حين تزولوارواحنا بالليل في الحي تلتقى و يعلم ايا با لنهار ثقيلوتجمعنا الارض القرار وفوقنا سماء نرى فيها النجوم تجولالى ان يعود الدهرسلما وتنقضى ترات بناها عندنا و ذحولمطلب :گرچه در برابر وصل لبنی همچو حجاب کثیف و مانع قوی سد کشید که بر داشتن آن از مقابلنظر امکان ندارد ولی نسیم « صبح فضا » مارا باهم وصل میکند « یعنی ما بهمان نسیم توسل جسته ایم٢٩٢ذات همایونی اعلیحضرت اقدس که بروز اول جشن سال هژدهمین استقلال وطنسلام و احترام عساکر شاهانه را می پذیرند.از مناظر خیلی شاندار و با شکوه روز اول جشن سال هژدهمین استقلال وطنذات همایونی اعلیحضرت اقدس که بمزار منور شهریار شهید و پادشاه فقید اعلیحضرت محمد نادرشاه غازی رسم سلام ادا میفرمایند( صفحه ٩٣ ) ادبیات پشتو ( سال ششم )که سلسله وزش آن از من تا معشوقه ام اتصال دارد ، همچنان پاره از قرص افتاب را در حین زوال با هم می بینیم و انظار ما بوسیله اثینه شفاف خورشيد يك ديگر را تماشا میکند ، در ينجا شاعر نزاكت ديگری را هم بخرج داده و آن اینست ، هنگامه قرص خورشید ازین حیث گرم و برافروخته است که روی زيبای معشوق او دران منعکس شده .ارواح مادر اوقات شبها باهم ملاقات میکند و هر کدام ما آنچه در روز ها میگوئیم باهم می فهمیم ما را سکون زمین در شبهای تار و ستار کانیکه بالای سر ما حرکت میکند باهم جمع میگرداند ، یعنی نظر من بهمان ستاره گان بر میخورد که ليثی هم انرا ديده میتواند ، ـ این طور ملاقات ها در مابین ما تا وقتی جریان خواهد داشت که زمانه اوضاع تعدی و حسد و شداید خود را کنار گذارده روزگار سعادت و سلم در رسد ...با این مناسبت نظر بشهادت پارچه ادبی ذیل شاعرهٔ ملی افغان هم چون از وصل و ملاقات محبوب خود بسبب نامرادی روزگار وعادات قبایلی مایوس میگردد در عالم تنہائی با سکون شب ها ذریعہ قرص مهتاب و هنگام غروب آفتاب بوسیله خورشید با معشوق خود ملاقات کرده سلام های خود را بيك ديگر تقديم مينمايند :دما دتا تر مينځ دی غرونه سپيشی سپوږمی ته سلام کړه سلام به کړمهکه دی دما دیدن په کاروی سپوږمی ته ګوره زه په بام و لاریمهداشنا کور په لمر خاته دی صبا د لمر رنائی را وړ و سلامونهمخ دی یوه یوه شعله کا لکه زیر لمر د مازدیګر په کږنکونهغم دی زما تر زړه چار پيرسو لکه پیروتی چه تر ګل منجل وهینهمطلب :ای محبوب چون باثر پیش آمدهای زمانه در مقابل وصال ما کوها و جبال شامخی سد کشیده بایست سلامهای خود را ذريعه قرص مهتاب سفید بمن بفرستی چنانچه من هم توسط مهتاب بتو سلام خواهم داد .هر گاه آرزو داشته باشی از من ديدار نمائی بقرص مهتاب نظر کن که من بالای بام استاده ام ، یعنی انعکاس روی چون بدر من در صفحه ماه تمام هویدا خواهد بود و تو بدین وسیله٣٩٣( صفحه ٩٤ )کابل( شماره چهارم و پنجم )از من دیدار خواهی نمود ، خانه معشوق عزیزم رخ به طلوع آفتاب یعنی جانب مشرق است از ین رو شعاع آفتاب هنگام طلوع صبح سلام های او را بمن يك يك تقدیم نمود .ای محبوب بسکه از من دوری و دلم از وصال تو صبر شده پر تو روی زیبای تو بر اعماق ضمیرم طوری میتابد مثلیكه آفتاب زرد رنگ نماز عصر در تاريك ترین زوایای سنگلا خهای جبال پر تو افشانی کند . . . .اما با وجود آن مایوس نباید شد زیرا درد فراق و هوای عشق تو بالای قلبم بطرحی احاطه نموده مانند یكه گیاه پیجك بدور گل گلاب حلقه ها دواند .پارچه سوم :در صفحه ۸۱ جلد ۷ الاغانی نگاشته آمده : زمانیكه بثینه معشوقه « جمیل » شاعر معروف عرب را در وادی قری بشوهر دادند تا چندی شاعر میتوانست بطور خفیه در قبیله بثینه رفته از معشوق خود دیدار کند اما بالاخر اهل قبیله ما جرای عشق جمیل و بثینه را نزد « دجاجه ابن ربعی » والی اندریا شکایت برده اشعار غرامی جمیل را شاهد این مطلب بوالی نشان دادند باین علت استجازه هدر خون جمیل را از حاكم وقت حاصل نمودند . این خبر چون بجمیل رسید با وجود آنكه قبیله او به قبیله معشوقش بثینه غالب بود اما او نخواست که بسبب قتل او این دو قبیله باهم بجنگند و باعث فلاكت بثینه فراهم گردد لاجرم عزلت اختیار نموده هنگام شب بالای تلی از ریگ بادیه بالا می شد و در عالم تنهایی و سکون شب بانسیميكه از جانب قبیله بثینه می وزید چنین راز و نیاز می نمود :ایا ریح الشمال اما ترینى اهیم واننی بادى النحولهبى لى نسمة من ریح بثن و منى بالهبوب الى جمیلوقولى يا بثينه حسب نفسى قليلك او اقل قلیلمطلب :ای نسیم شمال آیا نمیدانی که عاشق بیمار و حیرت زده پریشان روزگارم ـ بر مشام من از در لطف و احسان نفسی از بوی خوش بثن بر سان ، و در حالیكه از دیار معشوق عزیزم گذشته باشی بسبب وزیدن خویش بر جمیل هم منت بگذار .٣٩٤( صفحه ٩٥ )ادبیات پشتو( سال ششم )ای بسته این گفته ام را بشنو که برای من از جانب تو چیز اندکی ! از اندك هم اندك تر کافی است . . .باین تقریب دو پارچه منتها ادبی ذیل شاعره ملی افغان هم چنین نمیتواند از تنگ زمانهو عاداة قبایلی احساسات عشقی خود را در پیش روی اغیار آشکار کند لا بد در عالم فراق و مهجوریبا معشوق خود ذریعه کائنات علاقت مینماید و برای قصدی پیامهای عشقی و غرامی خود که بهمحبوبش برساند گاه نسیم و گاه آفتاب را استخدام میکند :د تا له لوری باد را وا لوت په نور تریخ - و په ما خوښ ولکیدونهدما ز د کبر زیړی لمره په رو غوو ایه د رنځور و سلامونهتر تا دغم لا وفا دار دی ته کله کله غم دی تل را سره وینهمطلب .نسیمیکه از جانب تو ای دوست محبوب برویم می وزد بوی خوش ترا بمشامم میرساند . این نسیمگرچه برای دیگران یعنی ( اهل قبیله او ) خیلی تلخ گذشت ولی من انرا مانند وصال حقیقی توتصور میکنم وازان حظ می برم .ای آفتاب زرد رنگ نماز عصر اکنون که گونه ات پریده و در شرف افولی از جانب بیمارها بمعشوقسالم و بی در دمن سلام برسان : در ین بیت شاعره ملی افغان يك تخيل منتها نازک ادبی بخرج دا دهاست زیرا آخرین آرزوی دل بیمار خود را در وقتی ذریعه آفتاب بجانان صحت و سالم وبی درد خود پیا ممیدهد که او هم در شرف افول و چهره زرینش مانند رنگت پریده عاشق زعفرانی گردیده است . بلیای یار عزیزم ازینکه تو ازمن دور ومن از تو مهجور وجدایم نظر بو صال کم دوام توغم عشق والم فراقتو برایمن بهتر است زیرا این درد از کمال وفا داری همیشه با من همراهی دارد .( نا تمام )٢٩٥نگارش جناب امین الله خان زمرلایعضو انجمن ادبیتوضیح يك نام تاریخیاسمائیکه در محاورات برای معرفت وشنا سائی ازمنه ، امکنه واجزاواصناف آن استعمال میشود يك چيز مهمل و بی معنی نبوده متکی باساسیمیباشد که دران گذشته ازینکه میتوان حقائق کم یا زیاد تاریخی راکشف کرد روح ملت نیز خوانده میشود مثلاً يك اسميكه در یکی از ادوارتاریخی برای يك چيز گذاشته شده حتماً دران وقت برای معرفت بهمانچیز، احتیاجی در کار بوده است پس از يك طرف در گذاشتن اسم مذکورهمان احتیاج در نظر گرفته شده اسمی برای او وضع کرده اند از طرفدیگر چون حوائج همیشه تراوش کردۀ روح و مرتبۀ اجتماعیۀ ملت است۳۹۶( صفحه ۹۷ )توضيح يك نام تاريخى( سال ششم )لذا تمام اسمائيكه در مقامات اوقات، وغيره در يك مملكت موجود است هر كدام آن مشرح حوائج همان دورهٔ ملت مذكور كه آن اسم در ان دوره وضع گرديده است ميباشد .اگر تحقيقاتى در اسماى مواضع وامكنه واوقات وغيرهٔ كه درين مملكت از ساليان دراز وضع شده زبان بزبان به عصر ما رسيده است به عمل آيد ديده ميشود كه هر كدام آن اسما مانند آئينه ايست كه قامت زيباى ملى ما از ناحيهٔ روحى دران مشاهده ميشود؛ اينك درين اوقاتيكه در هر گوشه و كنار وطن عزيز سوداى تدوين تاريخ ملى جا گير شده وحتى بعضى از دوستان وطن ميخواهند مردم شناسى ( فولكلور ) اين ملت را هم تدوين كنند بى مورد نيست يكى از اسماى تاريخى اماكن وطن را زير مطالعه بگيريم زيرا يقين دارم كه اين بحث هم وثيقهٔ تاريخ سياسى و هم مالزمهٔ مردم شناسى است .اين اسميكه من ميخواهم در اطراف صورت يا وضع گرديدن آن بحث كنم ( كاريز عينو ) است باين صورت :حس ملت دوستى و وطنخواهى در وطن ما چيزى نوى نيست بلكه از زمانه هاى بسيار پيش اين ملت، حس ملت دوستى و شور وطنخواهى در سر داشتند و اين حس شريف نه تنها زبانى بود بلكه جنبهٔ عملى اش۳۹۷( صفحه ۹۸ ) کابل ( شماره چهارم و پنجم )بیشتر بوده و حتی زنها این راه نيك را با مردان برابر می پیمودند و دربعضی موقع سبقت هم میگرفتند اينك بنابر تاثيد مقال يك واقعه تاریخیرا تا جائيكه معلومات دارم ذیلا مینگارم و البته صحت و سقم این امرمربوط بمن نیست و از اهمیت آن نمی کاهد زیرا همانطوريكه وقائع ثقهاز نقطه نظر تاریخ اهمیت دارد بهمان اندازه روایات و افسانه ها و لو اینکهحقیقت تاریخی نداشته باشند از نقطه نظر مردم شناسی اهمیت دار است :نقل میکنند که وقتیکه اعلیحضرت احمد شاه بابای غازی مرهته رافتح نموده بوطن مالوف خود قندهار بر می گشت چون به دو منزلی قندهار رسیدبرای اینکه عسکر غیور و فاتح او سر و صورتی درست كرده بيك اصول منظمیوارد قندهار شوند دوسه روزی اطراق فرمود - یکنفر از عسکر اردویفاتح معزى اليه را هوس دیدار دوستان و اقارب دامنگیر شده بدوناجازه منصبداران خود پیش از اینکه تمام اردو حرکت کند و داخلشهر شود بسوی خانه روان شد و شام بود که بخانه خود رسیده زوجهشریفه خود را دید که کوزه در دست داشته و میل دارد که از آبجو پر کند ، شوهرش با چهره بشاش وی را سلام کرده متوجه رفتنخانه شده و بخانه آمده اطفال خود را بوسیده و بکنار گرفته منتظر ورودخانم شد ، همینکه با کوزه وارد منزل شد اول به اول قبل از احوال۲۹۸( صفحه ۹۹ )توضیح يك نام تاریخی( سال ششم )پرسی پرسید که احمد شاه و اردوی شاهانه اش کجاشد ؟ و احوال مرهته چگونه گردید ؟ شوهرش هرچند بتعارفات اصرار مینمود و گفت که این حکایات تعلق بوقت مناسب دارد مگر خانم شریف گوش نداده در سوال خود مصر بود - آخر شوهرش گفت که مرهته بخیر و عافیت فتح واينك احمد شاه واردوی شانه اش به دو منزلی قندهار اطراق دارند فردا یا پس فردا میرسند من از انها پیشتر آمدم - عفیفه خانم مذکور بجواب گفت که تا احمد شاه با تمام اردوی خود وارد و داخل شهر نشوند و من فتح و فیروزی شانرا به یقین ندانم دیدار تو برمن حرام است و من باینکه حس شوق تو برحس شجاعت و ملیتت غالب است افسوس میکنم و نمیتوانم ازین آمدن بیوقت تو مادام الحیات و بعد الممات لکه پستی و دون همتی را برخود قبول کنم و ممکن نیست که با تو جلیس شوم از راهیکه آمده ئی باز بهمان راه بازگرد - شوهرش هر قدر کو شید فائده نکرد آخرالامر بازگشت در راه قراولان شاهی او را بجرم خلاف ورزی گرفتار کرده بحضور شاه بردند شاه از و صورت خلاف ورزی را تحقیق نمود و او کما حقه رفتن خود را بخانه و جواب دادن خانمش را بحضور شاه بابا بیان کرد - شاه چون واقعه را شنید این حس شریف خانم عفیفه را تمجید نموده چون بقندهار رسید خانم مزبور را خواسته کاریز فوق را با و بخشید۳۹۹( صفحه ۱۰۰ ) کابل ( شماره چهارم و پنجم )که تا حال بنام اوبه کاریز عینو مشهور و معروف است ـ کاریز عینو بفاصلۀده میل بجانب شرق شهر حالیه قندهار واقع است .این بود اصل افسانه و روایتیکه اکنون در بین عوام معروف است اگرچهبواسطهٔ اینکه از زمان سلطنت احمد شاه بابا مدتی نگذشته که ادوار زمانو تحریفات متعدد و متوالی که در انتقال آن از یك نسل بانسان مختلف و متعددمابعد، ماهیت موضوع را منقلب کرده باشد اما فرض کنید این قصه آنقدروثاقتی نداشته باشد که ما آنرا بدون کم و کاست و محك انتقاد و ثیقۀتاریخ گردانیم معهذا از نقطۀ نظر میتو لوژی ( علم اساطیر ) دارای اهمیتزیادیست که از اهمیت آن نمی توان انکار کرد؛ وقتیکه بعد از دورهٔرنسانس و ادواریکه ادبیات کلاسیزم در اروپا به منتهای عروج خودواصل شد و در المان هم یکدسته نویسندگانی پیدا شدند که سودایمدرسهٔ کلاسیزم را در سر داشتند ایشان بهترین منبعی که آن را زمینهٔاشعار خود قرار بدهند یافتند افسانهائی بود که در بین ملت سلحشور جرمنرواج داشته هر کدام آن مانند همین قصه که در بالا مطالعه میفرمائیدمحرك روح ملیت و موجد غلیان قومی آن ملت شجیع بوده است از همینجهة است که اکنون مورخین ادبیات اروپا بهترین دورهٔ ادبیات جرمن٤٠٠از مناظر دهمین جشن استقلال وطنرسم گذشت قطعات عسکری از حضور ملوکانهاز مناظر جشن هژدهمین سال استقلال وطنرسم گذشت عساکر پیاده از حضور شاهانه( صفحه ۱۰۱ )توضیح يك نام تاریخی( سال ششم )دوره کلاسیزم را دران مملکت میشارند ، رویهمرفته اگر ما هم همینگونه وثائق را جمع کنیم و آن را از يك طرف بطور مجموع به پیش گاهوجدان اجتماعی این ملت جوان عرضه داریم و از طرف دیگر شعرای مازمینه طبع آزمائی خود شان همین قبیل روایات قومی را قرار دهند ادوارمختلفه تاریخ در برابر اولاد این مملکت دوباره احیا گردیده اصالت روحملی که طبعاً دراثر اصطكاك عناصر تمدن با ممالک اجنبیه رفته رفته خاموشمیشود هم چنان ثابت و بر قرار خواهد ماند .وطنصحرای وطن خوش است و کهسار وطنداند چو سلسبیل انهار وطندر چشم وطن پرست ملت پروربهتر زگل غیر بود خار وطنمستغنی مرحوم٤٠١در منطقهٔ آموی علیاترجمهٔ جناب عبدالغفور خانمترجم انجمن ادبی-۷-قسمت دوم - عبور از اشکاشم و غارانولی دیوار درین نقطه بقدری خراب است که نمیتوان در پی را درین جا تشخیص داد. از معاینهٔ دقیق این مقام معلوم میشود که روی برجها و پرده های آن چه از داخل و چه از خارج ، با خشت ١٦ در ٩ در ٤ انچ پوشانده و روی آن گل رست گرفته شده است - وخالیگاه ما بین هر دو جانب دیوار ، از گل رست بصورت طبقات پرشده و بفواصل غیر منظمی (که از ٦ تا ١٠ انچ میرسد) بته و خار وامثال آن نهاده شده است و رویهمرفته همان اصول ساختمان که در مقامات «کانسر» Kansir «وقیزقرغان» kizkurghan استعمال شده (۱) در قلعهٔ قعقعه نیز بکار رفته است . من از استعمال این اصول که اهالی محلی ، امروزه بی بهره و در بناهای قدیمهٔ ترکستان چین منظور نظر بوده ، چنین استنباط میکنم که قلعهٔ قعقعه ، خوب قدیم است .قسمت مزیّنهٔ دیوار در پائین ارگ ، دیوار یا پردهٔ که خالیگاه مذکوره را میپوشاند ، بطرف جنوب بالا رفته به پای صخره های سراشیبی که انجام غربی کوه قلعه بشمار میروند وصل میشود . صخره های مزبور دارای یك استحکام مثلث نمای خارجی است که از خشتها بطور محکمی بنا یافته . در ین جا نمیتوان دیوار را تا بالای صخره ها تعقیب نمود ، مگر در نقطهٔ اتصال دیوار با صخره ها ، يك برج کلان و گرد (V) و نیز يك دیوار ضخیم دیده میشود که ضخامت قاعدهٔ آن زائد از ۱۰ فت بوده وارگ را با استحکامات خارجی وصل کرده و قسمی از خط مدافعه را (كه اينك تذکار می یابد) تشکیل میدهد . دیوار محوطه ، از انجام شرقی ئی استحکامات خارجی ، بجانب جنوب مشرق بطرف دریا پائین می آید . و برای اینکه دیوار مزبور بخوبی روی سراشیبی قرار بگیرد و کار مدافعه هم آسان شود ، یك دیوار دیگر که دارای چندین گوشه و کنار است متصل آن آباد گردیده -(۱) رجوع شود به کتاب Serindia (سرهند) جلد اول ص ٦٩ و ٧٥٤٠٢( صفحهٔ ۳۰۳ )در منطقهٔ آموی علیا( سال ششم )و در بزرگترین ازین گوشه ها دوبرج چار کنج و پائینتر ازان ، قسمتی از دیوار ( در نقطهٔ vi روبجنوب ) که از خشت تزئین یافته ، وجود دارد ( عکس ۴۱۳ ) ـ این قسمت مزینه مشتمل است بر يكرشتهٔ چار قطاری از خشت خام که بارتفاع تخمیناً ۱۸ فت بوده وخشت های آن مایل بطوری ترتیبیافته که ما بین حصص برآمدهٔ آنها زوا یا ساخته شده و از نقطهٔ نظر نقاشی سایه و آفتاب آن خوبمعلوم میشود ، در بالای این رشته سه قطار خشت کار شده و در روی آن بقو اصل ، طاقچه هایبشکل نعل اسپ تشکیل یافته و هر طاقچه بواسطهٔ خشت ها ( که به پهلو نهاده شده و از يك مركز منشعبمیشوند ) به نه قسمت انقسام پذیرفته است و درین جا نیز اصول سایه و آفتاب مراعات شده . اینتزئینات در ظاهر دلالت میکند بر سبك یونانی که شرقی شده باشد ولی تعیین حقیقت آنرا به علاقه مندانآن می سپارم .دیوار مذکور پائین تر ازین نقطه ، بسیار شکسته بوده و به سه برج مجسمه ( vii عکس ٤٠٤ )وصل میشود ـ وازین برج ها چنان معلوم میشود که برای حفاظت دروازه ( که تا کنون راهی از میانآن گذشته به سطوح مرتفع بالای ساحل دریا میرود ) بنا یافته است . آن برج خارجی که بطرفجنوب واقع است امروز زیاده از ٣٥ فت ارتفاع داشته ساختمان آن از سنگ و روی آن خشتکاری و کاه گل شده است و بمقصد دیده بانی بنا یافته . از بالای زمین سنگلاخی تا مشرق نقطهٔ( viii ) اثری از دیوار پدیدار نیست ـ مگر در نزديك دريا بالاى يك پشته شكست و ريخت آنتا يك اندازه معلوم میشود و ازين نقطه بقا يا ى هر دو دیوار متوازیه رو به پائین صخره هایسرا شیب واقع در بالای فرشهٔ دریا دیده میشود .استحکامات پیشروی دریا .دلیل خوبی داریم که فرض كنیم دیوار محوطه ابتداءً پیشروی دریا بنا یافته و تا دیواریامتداد داشت كه از برج واقع در نقطهٔ x بطرف بالا صعود كرده است . ولى باستثنایيك قسمت شكستهٔ آن كه قریب ۱۲۰ گز طول داشته ، و دارای سه برج است و نيزباستثناى يك برج ديگر كه امروز ازين رشته علیحده مانده ، مابقی دیوار باقینمانده . دلیل مذكور اینست که بواسطهٔ سرا شیب بودن ساحل سنگلاخی ( که در نقطهٔ viiiبقدر ٥٠ فت از سطح آب بلند تر است ) و تنگ بودن راهی که در بالای دیوار واقع است ،خراب شده . در برج ix ( عکس ٤١٤ بطرف چپ ) دیوار خارجی بحال شکستهٔ بفراز صخره ها یسرا شیب رفته بارشتهٔ اصلی کوه که قریب ۱۰۰ فت ازان بلند تر است می پیوندد . بعد در کنارهٔاین رشته بطرف مشرق ممتد بوده به برج بزرگ و گردی وصل میشود ( نقطهٔ x عکس ٤٠٧ ) ـقریب سی گز قبل از انکه دیوار مزبور به برج وصل شود ، يك دیوار دیگر بطرف داخل آنواقع است که قریب ٢ فت ضخامت داشته و بفاصلهٔ تخمیناً ۱۰ فت از دیوار سابقی بنا یافته است ،٤٠٣( صفحۀ ١٠٤ )کابل( شمارۀ چهارم و پنجم )دیوار کلان از عقب برج بطرف شمال برگشته و يك مفاك را که سابقاً محل دروازه بوده ، بیرون میگذارد. چنانکه از عکس ٤٠٧ ظاهر است، مور چالهای خارجی دیوار با طاقچه های مثلث نما تزئین یافته است. دیوار مزبور از بالای دروازه بر روی سرا شیبی امتداد داشته به يك ديوار تقریباً عمودی که در زیر بلند ترین قسمت رشتۀ کوه واقع است، وصل می شود. در بالای سرا شیبی های صخره ها، ارتفاع آن قریب ٤٠٠ فت از دریا بوده و به نقطۀ که در ابتدا حرکت کرده بودیم منتهی میشود.برگردیم به رشتۀ دوم و كوچك كوه مزبور : قبل از رسیدن به ارک قطعه که بر قلۀ باريك و دراز كوه واقع است، از كنارۀ مرتبۀ مذكوره می گذریم که قریب ١٥٠ فت بالا تر از دریا قرار داشته و بر روی آن ، دیوار اطراف قلعه که از برج و درب X بجانب جنوب مغرب ممتد است، بنظر میرسد. از جائیکه این دیوار بطرف دريا پائین میشود، مرتبۀ مذكوره بطرف مغرب بالا تر از صخره های سرا شیب ، تسلسل پیدا میکند ـ و درینجا اثری از استحكامات دیده نمیشود. ولی میتوانیم ادعا کنیم که وقتی بر روی این ساحل مرتفع، دیوار دومی نیز وجود داشته و با دیواريكه در نقشۀ افتادۀ ( نمره ٤٩ ) به نقطۀ XI مشهود است اتصال و هر دو بيك سمت میرفته چنانکه قسمتی ازان در عکس ٤١٢ در کنج چپ بطرف پائین پدیدار است .از کنجی که در نقشه به علامت xii نشان داده شده، دیوار دوم زاویۀ قایمه بطرف شمال مغرب رفته و از روی سرا شیبی کوه گذشته به ارک وصل میشود . این دیوار خیلی محکم و از خشت ١٨ در ١٤ در ٣ و نیم انج بنا یافته و ارتفاع اکثر حصص آن از ٧ تا ١٠ فت میرسد . و دارای سه برج است که مدخل آنها بر نشیب جنوب ارک می باشد .دیوارها و داخل ارگ :دیوار های ارگ قطعۀ يك منطقه را اشغال نموده که قریب ١٥٠ گز طول و ٤٠ گز عرض دارد. در بلند ترین نقطۀ این منطقه که بارتفاع تخمیناً ٣٥٠ فت از دریا واقع است، دیوار های يك بنای كوچك xiv وجود دارد ـ و بنای مذکور مشتمل بريك اطاق بمساحۀ ٢٨ در ١٩ فت و يك اطاق كوچك ١٩ در ١١ فت میباشد . ضخامت این دیوارها ٣ فت بوده و از خشت ١٤ در ١٠ در ٤ ونیم انج بدقت ساخته شده . پائین تر ازبنای اول الذكر، درگوشۀ شرقی ارگ، يك بنای كوچك دیگر وقوع دارد که دیوارهای آن خیلی شکسته و خراب شده است . در پهلوی برج xv که از ارگ بطرف دریا واقع است، محل در پی معلوم میشود.در میان ارگ و نشیب های جنوب آن بعضی خزف پاره ها یافتم که بعضی ازان سرخ رنگ بوده واز نقطۀ صنعت نسبت به خزف پاره های مکشوفه از مقامات « زنگ »١٠٤( صفحه ١٠٥ )در منطقه آموی علیا( سال ششم )و « یامچن » ، برتری دارد . ولی از ظروف سفالی مزین اثری بدست نیامد . از روی این خزفپاره ها چنین استنباط می شود که ارگ مزبور در اوقات معینه تقریباً بطور دایمی محل سکونت اختیارشده ، و باقی حصص استحکامات فقط بمقصد مدافعه موقتی اعمار یافته است ، چنانچه در قسمت هایمستحکمه این منطقه ، اثری از اقامت گاهها دیده نمیشود . مردم « ند گوت » اجازه نمیدادند که از بیندیوارهای این قلعه کدام چیز قدیم را پیدا کنیم ( باستثنای يك پیکان که « کیطان تو مانوویچ »بعدها در « نوت » بمن نشان داده و پیکان مزبور مانند تیغه های يك قیچی کشاده ، دوشاخه بود . )مقصد و زمان بنای استحکامات قعقعه :آنچه در باب مبدأ و عمر استحکامات ژمر آتش پرست ، قبلاً تذکار یافت ، در استحکامات قلعه قعقعهنیز تطبیق میشود - و خیلی مشکل است باور نمود که استحکاماتی باین وسعت و محکمی توسط رئیسی کهفقط برناحیه اشکاشم وزيباك ( یعنی بر منابع عائدی محدودی ) حاکم بوده است بنا یافته باشد - معذلكاگر فوائد استحکام طبیعی و راه آسان ورود را بدین مقام ( از طرف بدخشان ) در نظر بگیریم ،این سوال پیدا میشود که آیا ممکن نیست یکی از حکمداران این ناحیه زرخیز ( که وقتی پرنفوس بود )اراضی بین آمو و سرچشمه های « وردوج » را باهم ملحق کرده و بر هر دو ناحیه نفوذ سیاسی داشتهو بنابران درین نقطه شرقی بغرض تحفظ خود و رعایایش ، چنین بنائی ساخته باشد ؟چنان آثار عتیقه از این قلعه بدست نیامده که بتوان از روی آن ، زمان ساخت استحکامات قلعه راتعین نمود . ولی گفته می توانیم وقت تعمیر آن ، از قلعه بالای ( یامچن ) چندان مباعدت نداشتهبلکه نظر به استحکام و طرز بنا می توانیم قلعه قعقعه را قدیم تر ادعا کنیم .آثار بودائیت :به صبح روز ٨ ستمبر ، کار معاینه سنگر گاه موصوله بانجام رسیده و سنگ پاره های طبیعی راکه بطرف شمال سنگر گاه مذکور افتاده اند ، بازدید نمودیم . این سنگ ها از حیث شکلبه استوپه های بودائی شباهت نزدیکی داشته و غالباً در عصر بودائی ، مورد پرستش بوده اند (١) .توقف در نوت :در ٩ ستمبر به مقام نوت ( قرار گاه نظامی روسیه بمقابل اشکاشم ) توقف کرده و مواد راجعبزبان و انترپومتری (٢) اهالی اشکاشم بدست آوردم ( عکس ٤٤١ ) .(١) رجوع شود به کتاب Serindia ( سرهند ) ج ٣ ص ١٣٠٣ (٢) فن پیمایش قسمتهایمختلفه بدن انسان و تعیین مناسبات بین آنها .105( صفحه ١٠٩ ) کابل ( شماره چهارم و پنجم )بروز ۲۰ سپتمبر از « نوت » بطرف پائین دریای آمو بصوب شغنان حرکت کردیم ـ و پساز طی ۱۲ میل به قریة « ملواچ » Malwach رسیدیم . درینجا دره های تنگی واقع است کهازمیان آنها دریای آمو ( که مردمان این جا بنام دریای پنج یاد میکند ) گذشته بطرف شغنان میرودو همین قسمت وادی آمو است که ناحیة غاران را تشکیل میدهد . ورود درین وادی چه ازطرف جنوبوچه از جانب شمال ، اشکال زیاد دارد . و نظر باین موانع وشکل طبیعی و زبان اهالی ، چنین معلوممی شود که غاران ازتوابع بدخشان بوده است ـ والای نفوس قلیلهٔ آنها که پیشهٔ مهم شان زراعت است ،تا زمانی میر های بدخشان حکمرانی میکرده .ازینجا مراوده با بدخشان تقریباً در تمام سال جاری بوده و حیوانات بار کش بطرف وا دی« سرغيلان » و « بهارك » ( مرکز قدیمة بدخشان ) میرود . همین قسم يك راه دیگر بطرف آنقسمت وا دی آمو رفته که مخرج غدير « شيوه » بدریای آمو شمر ده می شود و نیز غدیر مزبوراز ین جا از درة « ار غنچه » گذشته به فیض آ باد ، شهر مهم حاضره بدخشان ، راهپیدا می کند . از طرف دیگر همین مراتع و چرا گاه های اطراف غدیر و قتاً فوقتاً جلب توجهحکمرانان قدیمة بدخشان ، مثل بوئی جی ها - هونهای سفید و ترکهای غربی را نموده است (۱) .بالاخره از غاران به شغنان رسیدیم . مشکلات راه بسیار و قبلاً توسط کپطان اولوفس بیان شده( کتاب Unknown pamirs ص ٣٤) - این نکته درینجا نگفته نماند که در راه انحدراباز چقوریهای واقع در بالای دهکدة سیست Sist گذشتیم که محل معادن لعل بوده در قرون وسطیخیلی شهرت داشت و مارکوپولو هم دران باب اشاره کرده است (۲) .قسمت سوم ـ در وادیهای شغنانچینی ها و شغنان :قديمترین اطلاعات تاریخی راجعه به شغنان را از روی نگارشات چینی ها میتوان بدست آورد ،(۱) مارکوپولو، محظوظیت وفرحتی را که بعد از ناخوشی خود ازین مراتع و بیشه ها حس کرد، در سفرنامةخود بیان نموده . ( ماركوپولو ـ تاليف پول ـ ج اول ص ١٥٨ وما بعد آن ) (۲) « يول » در کتبمؤلفة خود ( ماركوپولو ـ ج اول ص ١٥٧ و ١٦١) از زبان مارکوپولو چنین مینویسد : « در همینولایت بدخشان است که جواهرات نفیس و گرانبهائی که Balas Rubies ( لعل ) میخوانند ،یافت میشود . لعل مزبور در میان بعضی کوهای مخصوص وجود داشته و مردم برای بدست آوردن آنچقوریهای عمیقی حفر میکنند . درینجا فقط يك کوه است که لعل دارد و آنرا سغنن Syghinan میگویندلعل اینجا فقط برای حکومت استخراج میشود وشخص دیگری جرئت حفر شخصی را ندارد و هیچکساین لعل را از سلطنت بیرون برده نمیتواند .٤٠١( صفحه ۱۰۷ )در منطقه آموی علیا( سال ششم )از مدت مدیدی شناخته شده که اراضی که سلاله « تانگ شو » وزو اران بودائی چین بنام « شیه - چی - نی » Shih-chin-i و « شی ه - نی » Shih-ni و نظایر آن یاد کرده اندهمین ناحیه « شغنان » است ( ۱ ) و این حقیقت را برعلاوه مماثلت اسماء مذکوره باشغنان حالیه ،از روی یاد داشت های تاریخی بخوبی میتوان ثابت نمود : -در تاریخ سلاله تانگ نوشته است(۲) :ـ مملکت « شی ه نی » Shih-ni بنام « شی ه - چی ه - نی »Shih-chih-ni یا « سی - نی » Së-ni نیز یاد میشود - این مملکت از جنوب شرق تاپایتخت ، بخط مستقیم ۹۰۰۰ لی ( ۳ ) است - در شرق بمسافه ۵۰۰ لی ، با خاك تسو نگ لنگ( سری کول ) که دارای قراول خانه عسکری است ، محدود شده ـ بفاصله ۳۰۰ لی بطرف جنوببه « هومی » Humi ( واخان ) تماس میکند - پس از طی مسافه ۵۰۰ لی بجانب شمالی مغرب ،به « چو - می » Chü-mi ( قره تگین ) میتوان رسید . در ابتدا شهر « کو هان » ku-hanمرکز بود ـ بعد ها مردم منتشر شده در دره های کوه زندگی اختیار کردند . درینجا پنج درهمهم وجود دارد که مهترین آنها خود مختار است . این دره ها را « شی - ه - نی پنجگانه »می نامند . حالا شغنان مشتمل است بر ۲۰۰۰ لی - اقسام پنجگانه حبوبات دران نمیروید ـ اها لیآن جنگ باهمدیگر را خوش دارند - کمین کرده تاجران را غارت مینمایند ـ در چهار دره وادی« پومی » Po-mi ( پامیر ) ، اهالی از احکام امپراطور چین اطاعت نمی کنند ، ایشان در زندگیبه مغاره ها عادت کرده اند . » در جای دیگر نوشته است که سفیر ی ازین ناحیه ( شغنان ) در ٦٤٦میلادی بدر بار امپراطور چین فرستاده شده بود - درمقام دیگر نگارش یافته که عهده از طرف امپراطورچین در ٧٢٤ میلادی به پادشاه آن داده شده بود ـ ودر محل دیگر متذ کر است که یکی از سلاطین« شی ه - نی » Shih_ni در ٧٤٧ میلادی با لشکر « کاؤ هسین چی ه » kao Hsien-chihكمك نموده برعليه « یولوی ( یاسین Yasin ) كو چك » جنگید ، و در محاربه بقتل رسید (٤) .اراضی هم جوار شغنان که فوقاً چینی ها تذکر داده اند بکلی صحیح وفواصل آن هم تقریباًدرست بوده وحاجت بشرح و بسط ندارد . ( نا تمام )(۱) مقایسه شود با مقاله « پول » در مجله انجمن شاهی آسیائی طبع ۱۸۷۳ ص ۱۱۳ :(۲) رجوع شود بکتاب .Turce. occid تالیف Chavannes ص ۱٦۲ و ما بعد آن .(۳) يك لی تقریباً ثلث میل انگلیسی است . (٤) رجوع شود بکتاب Serindia ( سر هند )ج اول ص ٥٣ و ما بعد آن٤٠٧معمار تاج محل و لعل قلعهترجمه جناب قاری عبدالله خانملك الشعراروضه ممتاز محل معروف به عمارت تاج از غرائب ابنیه روی زمینو تا امروز نظیر آن را در اقطار عالم کمتر نشان داده اند . این روضهدرمیان باغی فرح افزا و برکنار دریای جمنه واقع و آب دریا با مرور سه قرننتوانسته اندك خللی در اساس آن برساند . این عمارت با این شگفتی کهدارد ومایه استغراب سیاحان عالم گردیده متأسفانه اسامی معماران ومهندسپایآن چندان روشن نبوده هر کس شخصی را معمار آن می پندارد . چنانچهایرانیها ایرانی وترکها ترکی و برخی هم معمار آنرا ایطالوی می تراشند .بر علاوه درین شبها بحثهای غریبی درین زمینه بتوسط را دیو شنیده میشودچنانکه مارا به تحقیق این امر مائل ساخت و چون فاضل محقق علامه سیدسلیمان ندوی مرتب مجله فریدۀ معارف ومؤلف تالیفات معروف باقلم توانایخود يك سلسه مقالات درین موضوع در مجله معارف انتشار داده و در حقیقتحق این مطلب را چنانکه باید ادا کرده نامهای معماران روضۀ تاج ولعلقلعۀ دهلی را از منابع موثوقه مختلفه دستیاب و شرح حال هر يك را مد قفانهاین است که مقالات مذکوره را از اردو بفارسی ترجمه و در انظار قارئینگرام میگذاریم .عدۀ صاحب کمالان هند را که تا کنون در پردۀ خفا مانده و با هزار تلاش وجستجو سراغی از آنهانمیتوانگرفت خدایتعالی میداند . زیرا رواج تاریخ درین کشور کمتر بوده و اگر بعد از ورود مسلمانانشیو عی یافت آنهم به تاریخ شاهان هند منحصر ماند . البته شعرا در کتب تذکره چیزی نوشته اندلیکن طوری اجمال بخرج داده اند که شرح حال خودشان نیز بدرستی معلوم نمیگردد ٬ اینچنین از شرححال روحانیون جز بعض تبر کات یا کرامات چیزی بنظر نمی آید . اگر ملا بدایونی و شاه عبدالحقدهلوی و آزاد بلگرامی نبودند ی بعض چیزهای معلوم نیز مجهول می ماند :٤٠٨از مناظر جشن سال هژدهمین استقلال وطنرسم گذشت صنف توپچی از حضور همایونیاز مناظر جشن هزدهمین سال استقلال وطنرسم گذشت تانك های حربی از حضور ملوکانه( صفحه ۱۰۹ )معمار تاج محل ولعل قلعه( سال ششم )از خاندان مهندسان لاهور ماکنون صحبت میکنیم لیکن تواریخ بجز ذکر نامی از شرح حالارکان این خاندان ساکت است در صورتیکه ابنیهٔ غریبهٔ تاج محل آگره ولعل قلعه ومسجد جامعدهلی که مشهور عالم اند ریختهٔ دست توانای آنها بوده اند جای تأسف است که نام ونشان اینچنیننوابغ را در اوراق پوسیدهٔ قدیمه هم نمیتوان یافت حال آنکه کمال ندرت فن را باین اندازه نشانداده اند .در کتب تواریخ شاه جهان شرح بنای روضهٔ تاج محل باتمام جزئیات لوازم تعمیر وپیمائش اشیایکار آمد درذیل وقائع سال ششم جلوس ضبط آمده لیکن نامی از مهندسین ورسامها ونقاشها ومعمارهائیکه رسم تعمیر وبناو نقاشی آن بدست آنها انجام یافته هم نبرده اند . وازینجهت است که محققین تاکنونباهزار جستجو نام ونشانی کامل از آنها نیافته اند .تنها نام بعضی از ارکان این خاندان در فهرست بعض کتابخانه ها در ذیل ارباب تصنیفضبط شده لا کن طوریکه از هم جدا وبیگانه مینمایند . از علاقهٔ قرابتی که در بین اینها بوده ابداًتذکاری نرفته .نسخهٔ دیوان مهندس :دوسال پیش ازین يك ازمهربانان من پیغامی از بنگلور ، فرستاده که دیوان اشعاری بفارسیاز مهندس تخلص در نزد اوست اگر اطلاعی در بارهٔ شاعر مذکور داشته باشید تحریر دارید .درجواب نوشتم دیوان او را ارسال نمائید تا پس از مطالعه اظهار رأی نمایم . مشار الیه دیوانرا برای من فرستاد با کثر تذکره ها رجوع رفت نشانی از مهندس (۱) نیافتم تا خوشبختانه به مثنوی از دیوان او فرا رسیدم که خودش شرح حال خاندان خود را مختصراً دراننظم کرده بود . مثنوی را خوانده بی نهایت خورسند شدم و با خود گفتم این نخستین آوازی استاز جانب این مهندسها ومعمار ها که به دعوی معماری تاج محل ولعل قلعه بلند گشته است .ازین مثنوی برعلاوهٔ نام شاعر نام پدر و برادران او هم معلوم واز بعض قصائد و دیگراشعار او سبب گمنامی خانوادهٔ این ارباب کمال نیز آشکار میگردد .نام شاعر لطف الله وتخلص او مهندس بمعنی هندسه دان است این دیوان او دارای چندقصیده و مثنوی و بیشتر غزل وهمه بزبان فارسی است .نسخهٔ دیگری ازین دیوان در دست نیست اما این نسخهٔ موجوده تقطیعش كوچك و ٩٦صفحه است که کاتب در آخر غزلیات تاریخ اتمام آنرا چنین نگاشته : « ٦ ذی الحجهٔ سنه ٤٧بوقت شب تحریر یافت » درخاتمهٔ دیوان تاریخ خرید آنرا چنین مرقوم نموده اند :(۱) در بعض تذکره ها نام مهندس در ضمن ترجمهٔ پسر او ریاضی مذکور است .٤٠٩صفحه ( ۱۱۰ )کابل( شماره چهارم و پنجم )« بتاریخ بیستم رمضان المبارک سنه ١١٥٧ هـ دیوان مهندس خرید شد بسرکار نواب ابراهیم خانبهادر » این دیوان بعض قطعات تاریخی هم دارد که آخرین قطعه تاریخی آن سنه ١٠٦٦ است ودر نتیجه اگر ٦ شهر ذی الحجه سنه ٤٧ ١ سنه هجری باشد بی شبهه ١١٤٧ هـ خواهد بود . لیکنتنها سنه ٤٧ نوشته شده رقم صد و هزار ندارد و بنا برین باید سنه جلوس باشد نه سنه هجری وشاهی که در بین ١٠٦٦ و ١١٥٧ ـ ٤٧ سال سلطنت رانده جز او رنگ زیب عالمگیر دیگرینیست وسنه ٤٧ جلوس عالمگیری با ١١١٥ مطابق میباشد .در صفحه اول این نسخه بخط نستعلیق با قلم جلی خوش نوشته اند : « این کتاب سر ( کار )نواب بهادر . . . . » باقی حروف در برش رفته و ازان برمی آید که اصلا این نسخه تقطیع بزرگداشته و در وقت جلد بندی حاشیه اش را بریده اند . در تحت آن عباره ذیل است : « این کتابسرکار نواب ابراهیم خان بهادر هز بر جنگ بکتاب خان ( بکتاب خانه ؟ ) داخل شد » بران مهریهم بوده که شخصی محو نموده .نام و تخلص شاعر را لطف الله و مهندس شناختیم . مشار الیه نام پدر خود را ( احمد معمار )مینویسد . ( معمار ) جزء نام او نیست بلکه حکایت از پیشه او میکند . در يك از قطعات مهندسمذکور است که احمد از حضور پادشاهی « نادر العصر » لقب داشته . پاره دیگری نوشته هایمهندس بدست ما رسیده که پدر خودرا استاد احمد لاهوری معرفی کرده نا گفته نماند که از ترکیب این کلماتمتفرق کاملاً نام و لقب احمد چنین به ثبوت میرسد « نادرالعصر استاد احمد لاهوری »نادرالعصر استاد احمد لاهوریشرح حال این نادرالعصر را در کتب تواریخ سراغ نداریم لیکن نام او را مؤرخین در سلسلهتعمیر قلعه دهلی جسته جسته ذکر نموده اند . محمد صالح کنبوه در عمل صالح نام تاریخ خود که معاصرشاه جهان است در جائیکه از تعمیر عمارات شاه جهان آباد وقلعه شرح میدهد از استاد احمد نیز بعبارهذیل نام می برد :ـ« از شب جمعه بیست و پنجم ذی حجه مطابق نهم اردی بهشت سال دواز دهم از جلوس اقدسمطابق یکهزار و چهل و هشت (۱) هجری در زمان محمود و آوان مسعود استاد احمد و حامد (۲) مشاران(۱) در نسخه چاپی که ناظم آثار قدیمه نظام مولوی غلام یزدانی صاحب تصحیح نموده در سنه بجایچهل وهشت « هشتاد و چهل » چاپ شده وقابل تصحیح است .(۲) نیز درین نسخه چاپی نام حامد از قلم افتاده لیکن در نسخ متعدده خطی نام احمد وحامد هر دوهست در نسخه نمبر ۲۲/۲۷ کتابخانه حبیب گنج این عبارت است :ـ موافق سنه ١٠٤٨هـ در زمان محمود و آوانمسعود استاد احمد وحامد سر آمد معماران نادره کار . . . . . مطابق طرحی تازه ونقشی بدیع ( ورق ٢٦ )٤١٠( صفحه ۱۱۱ )معمار تاج محل ولعل قلعه( سال ششم )نادره کار بسر کاری غیرت خان صوبه دار آنجا وصاحب اهتمام این کار مطابق طرحی بدیع ونقشیتازه که بهیچ وجه نظیر آن در شش جهت دنیا بنظر نظار گیان نیامده بود رنگ ریخته »( جلد سوم ص ۳۸ کلکته ) در کتابخانه مدرسه دیوبند ، نسخه خطی بنام تاریخ شاه جهان نمره١٣٤٢ موجود است یکباب آن که چند صفحه می شود عنوانش قلعه شاه جهان آباد میباشد در اینباب از تعمیر شاه جهان آباد وباغ شاله مار بحث رانده واز ان رشته است عبارۀ ذیل :-بحکم اشرف بعد از پنج ساعت از شب جمعه بیست و پنجم ذی الحجه مطابق اردی بهشت سال دوازدهماز جلوس شاه جهانی موا فق سنة هزار و چهل هشت هجری که مختار دانشوران انجم و افلاك بود استاداحمد و استاد حامد که معماران ماهر بودند و در کار عمارت سر آمد بسر کاری غیرت خان برادر زاده عبدالله خانفیروز جنگ که نظم صوبه دهلی واهتمام تاسیس عمارت مذکور با ومفوض شد مطابق طرحی که در پیشکاهخلافت مقرر گشته بود .....در يك از مجموعه (۱) کهنه و ناقصی که عبار تست از مکا تبات امرای عهد شاه جهان مکتوبی است بنامنواب جعفر خان که دران مکتوب راجع به تعمیر ( سرای باغ ) وقلعۀ حسن ابدال چیزی نگاشته آمدهو ضمناً از استاد احمد معمار بعبارت ذیل ذکر شده :-« ....... بدرگاه سلاطین سجده گاه معروض داشته حقیقت حسن سلوك و كار دانی محمد مومنمذکور واستاد احمد معمار که در طراحی و وقوف کار عمارت و معامله شناسی استعداد تمام و دستی بکمال دارد»عمدة الملك نواب جعفر خان بعد ازطی منا صب مختلفه در سنه ١٩ جلوس شاه جهانی مطابق١٠٥٥ ه نائب الحكومة پنجاب و در ٢١ جلوس شاهجهانی مطابق ١٠٥٧ وزیر شاهجهان گردیدودر ١٠٧٤وزیر عالم گیر مقرر شد و در ١٠٨١ه رخت بسرای دیگر کشید . غالبا این مکتوب در عهد نائب الحکومگیياوزارت او بنامش تحریر یافته چه در آتی معلوم میشود که در ١٠٥٩ یعنی دو سال بعد استاد احمد وفات یافته .سرسید مرحوم در آثار الصنادید خود نیز از استاد احمد و حامد به عباره ذیل ذکر نموده : -و اینها در فن خود بی نظیر و درهند سه و هیئت ثانی اقلید س ورشك ار شمیدس بوده اند .بهر حال از اسناد فوق ظاهر میشود که استاد احمد در عهد شاه جهان « سرآمد معماران نادرهکار بوده » و در نقشه ورسم عمارتها و سائر کار تعمیر کمال دستگاه داشتهراجع باحوال تاج محل در حکومت انگلیس رسالۀ بز بان فارسی در آگره تالیف شده که مؤلفآن معلوم نیست . نسخه های خطی آن عموماً یافت میشود این رسا له باشرح حال هر عمارت تصویرآن راهم دارد . در آغاز وفات ممتاز محل را افسانه نما نگاشته بعد بشرح تاج محل پرداخته جزئیات(۱) این مجموعه مال مولوی غلام علی صاحب چغنائی است . ونظر بمقالۀ محمد عبدالله چغتائی در سالنامۀ١٩٣٤ م کاروان لاهور مال خود اوست .٤١١( صفحه ۱۱۲ )کابل( شماره چهارم و پنجم )خرج تعمیر و قیمت سنگ و اسامی کار گرها را تابه تنخواه آنها يك يك بيان میکند لیکن بیشتر آن حکایات مصنوعى واعداد فرضی ( و دور از حقیقت ) می نماید و در اسامی کار گرها بیش از همه نامی را باین عنوان می آورد : « استاد عیسی نقشه نویس ساکن روم » نسخه های متعددی ازین رساله بمطالعه درآمده هيچيك بي اختلاف اسامی نیست و بیشتر محل تعجب آنست که در ذیل اسامی : کار گرهای هند و راهم ساکن روم ، بلخ ، قندهار و سمرقند قلمداد کرده . گذشته از نسخه های کتابخانه ها ( کتا بخانه عليکر ، حیدر آباد ، بهو پال ، دارا لمصنفین ندوه ) دیگر نسخه ها نیز که بنظر مارسيده در همه این سخن دور از اصل موجود است . بی شبهه ( استاد نادرا لعصر ) صحيح ونام احمد معمار شاهی بوده لیکن جزء ديگر یعنی ( عیسى نقشه نویس سا كن روم ، براصل نام علاوه شده يا نادرا لعصر و عيسى سا کن روم دونام بوده که باهم در آمیخته است . اسامی و تنخواه کار گرها را که شرح داده هم بیشتر محتاج به سند است باستثنای امانت خان شیرازی که برعلاوه كتب تواریخ و تذکره ها اصل کتا به های تاج محل هم نام او را ضبط نموده است ، بنا برین محل تعجب ا ست که مورخین تاج ازمعاصر ين قول این رساله را بی گفتگو تسلیم کرده اند . بهر تقدیر نامی که در ذیل معمار های تاج ازهمه بيشتر سند مهم داشته همین نادرا لعصر استاد احمد است که نامش دراین مضمون بار اول برده میشود .بيان لطف الله مظهر است که پدرش احمد کمالات دیگری هم داشته و مانند معمار های امروز نا قابل نبوده بلکه مهندس فنی و باقاعده و در هيئت و رياضبات واقلیدس عالم بزرگ بود . اینچنین در مجسطی که کتابی است بسیار معتبر درریاضیات فلکی یونانی و در تحرير اقليدس كتاب مشهور خواجه نصیر طوسی مهارتى بسزا داشت . لطف الله دريك مثنوی شرح حال خانه و اده خود را برشته نظم چنین درکشيده : -شاه جهان دا و ر گیتی ستانروشنی د وده صاحب قرانعرش برین قبه خر گاه اوسترشك فلك سده درگاه اوستاحمد معمار که درفن خویشصدقدم از اهل هنر بود بيشواقف تحریر و مقا لات آنآگۀ اشكال وحوالات آنحال كوا كب شده معلوم اوسر مجسطی شده مفهوم اواز طرف دا ور گردون جناب« نا در عصر » آمده اورا خطاببود عمارتگر آن پاد شاهداشت دران حضرت فرخنده راهاز اشعار فوق فضل وكما ل نادرا لعصر احمد معمار شاه جهانی کاملا ظاهر ومعلوم گردید که مشاراليه معمار مشهور شاه جهان بود . پس از ین باشعاری میرسیم که حقیقت بسیار بزرگ و مرموزی که تا کنون در پرده خفا مستور بود انکشاف مىپذيرد . یعنی نابغه كه تعمير روضه ممتاز محل ولعل قلعه دهلی بدست توانای٤١٧( صفحه ١١٣ )معمار تاج محل و لعل قلعه( سال ششم )او انجام یافته همین استاد احمد است . لطف الله میگوید : -آگره چو شد مضرب رایات شاه بس که بر و بود عنایات شاهکرد بحکم شه کشور کشا روضهٔ ممتاز محل را بناباز بحکم شه انجم سپاه شاه جهان داور گیتی پناهقلعهٔ دهلی که ندارد نظیر کرد بنا احمد روشن ضمیربر علاوهٔ این دو تعمیر ؛ سائر عمارات عهد شاه جهانی نیز بمعماری او صورت گرفته چنانکه میگوید :این دو عمارت که بیان کرده ام در صفتش خامه روان کرده امیک هنر از گنج هنرهای اوست یک گهر از کان گهرهای اوستبعد ازین از وفات او ذکر میکند :چون نبود عالم فانی مقر کرد سوی عالم باقی سفردر آغاز این مثنوی از شاه جهان طوری ذکر کرده که معاصر شاهی را بزمامه او میرساند :عرش برین قبهٔ خرگاه اوست رشك فلك سدهٔ درگاه اوستازین ظاهر میشود که مثنوی را در حیات شاه جهان گفته و هم در عهد او به دعوی تعمیر تاج محل و قلعهٔ دهلی برخاسته . بنابرین چه ثبوتی برتر ازین در کار خواهد بود ؟استاد حامد :اکنون به برخی از حالات استاد حامد برادر استاد احمد می پردازیم .استاد حامد نیز در معماری و هندسه و غیره علوم ریاضی مهارتی بسزا داشت و در تعمیر قلعه با استاد احمد شريك بود . سرسید مرحوم در آثار الصنادید مؤلفه خود راجع بقلعهٔ شاه جهانی میگوید :در ساعت سعد استاد حامد و استاد احمد معمار که در فن خود بی نظیر و در هندسه و هیئت ثانی اقلیدس و رشك ارشمیدس بودند این قلعه را اساس نهادند ( طبع اول ص ۳ باب دوم )در طبع دوم موضوع فوق با الفاظ ذیل آمده :استاد حامد و استاد احمد که در فن خود یکتا بودند این قلعه را بنا کردند . ( طبع دوم مطبع نامی پریس ص ۲۸ ) قرار روایات زبانی که از سالخوردگان دهلی بما رسیده معمار مسجد جامع دهلی هم استاد حامد بود . که مشهور ( استاد حامد ) است و شریکش درین تعمیر استاد هیره بود .نام استاد حامد پس از قلعهٔ دهلی که در ١٠٤٨ بنا یافته در یك کتیبهٔ در ماند و هم نگاشته شده . تاریخ کتیبه ١٠٧٠ ھ است و در آتی ازان ذکر میکنیم . ازین بر می آید که استاد حامد تا آنوقت حیات داشت . از سید مرتضی علی که از بزرگان دهلی است زبانی شنیده ایم٤١٢( صفحه ١١٤ )کابل( شماره چهارم و پنجم )که استاد حامد و استاد احمد هر دو برادر بودند و تا حال گذری در دهلی بنام کوچه استاد (١) حامد، مشهور است این گذر در میان دریبه و مسجد جامع واقع است اولاده او هم در دهلی توطن گزیده اند و آنها را لاهوری میگویند و پیشه شان اکنون ساده کاری است خلاصه این دو برادر همان هنر منداند که تعمیر قلعه معلی و عمارتهای حیرت انگیز آن مانند دیوان عام و دیوان خاص و غسلخانه یا سائر منازل شاهی ساخته و پرداخته دست قابل ایشانست .در کتیبه این تعمیر نام سومی هم مندرج است که عبارتست از لطف الله پسر احمد و در آتی از و ذکر میکنیم .تاریخ وفات استاد احمد :در آخر این دیوان دو قطعه تاریخ راجع بوفات استاد احمد اندراج یافته :( ١ )در زمان سعید شاه جهان شاه عالم پناه جم مقدارنادر العصر رفت و گفت خرد شد بفردوس احمد معمار (٢)١٠٦٠( ٢ )آن نادر عصر زینت دهر چون رفت بسوی ملك سرمدتاریخ وفات او خرد گفت محمود العاقبت شد احمد١٠٥٩مصرع های چارم از هر دو قطعه ماده تاریخ و بحساب جمل هر يك ازین دو مصرع ( ١٠٥٩ ) می شود تعمیر روضه در ( ١٠٥٠ ) یعنی نه سال پیش از وفات احمد انجام یافته و تعمیر قلعه دهلی در ( ١٠٤٨ ) آغاز و در ( ١٠٥٨ ) یکسال پیش از وفات احمد انجام گرفته . بنا برین اشتراك استاد احمد در تعمیر قلعه بدو نوع ممکن است یا پس از انجام تعمیر روضه در بنای قلعه شرکت ورزیده یا پس از انجام کارهای اصلی روضه در آغاز تعمیر قلعه بکار آن پرداخته است .استاد احمد بر علاوه این تعمیرها سه یاد گار دیگری نیز از خود گذاشت که عبارتند از سه پسر او که فن تعمیر و هندسه و ریاضیات را به نیکوترین وجهی بآنها تعلیم داده و غالباً ملحوظ داشته که کتب مهمه ریاضی که تا آنوقت صرف بزبان عربی بود بزبان فارسی ترجمه و نقل گردد تا فائده این علوم(١) مراد استاد حامد است . ( ٢ ) در بین اعداد حروف هر دو مصراع يك عدد تفاوتست زیرا عدد مصرع تاریخ از قطعه اول ( ١٠٦٠ ) هزار و شصت و عدد مصرع تاریخ قطعه دوم مطابق قول صاحب مقاله ( ١٠٥٩ ) هزار و پنجاه و نه می شود . مترجم٤١٤( صفحه ١١٥ ) معمار تاج محل و لعل قلعه ( سال ششم )عام و در دسترس فارسی دانها هم گذارده آید و بنابرین در ( ١٠٥٠ ) هجری که تعمیر روضهبسررسیده و کار تعمیر قلعه جریان داشت لطف الله پسر میانه خودرا بترجمۀ سورالکواکب که تالیفعبدالرحمن صوفی است مکلف نمود .پسران احمد معمار :لطف الله درمثنوی خود که چندبیت از آغاز آن سابقاً نگارش یافت پس از ذکر وفات احمد معماراز سه پسر او نام می برد : ـپس سه پسر ماند ز مرد سترگ زان سه عطاء الله رشیدی بزرگدرین نسخه دیوان : کاتب بجای رشیدی ( رشد ) نوشته مگر در تالیفات او با نام عطاء الله( رشیدی ) مسطور است و ظاهر است که شعر در صورتی صحیح می شود که این لفظ همین طورخوانده شود . ازان ببعد در تعریف عطاءالله میگوید : ـنادر عصر خود و مشهور شهر عالم و علامه و دانای دهرمرد هنر پرور و استاد فن فاضل و دانشور و خبر زمنمخزن علم آمده تالیف او گنج هنر هاست تصانیف اونثر وی از آب روان پاکتر نظم خوشش غیرت سلك گهراز بیت آخر ظاهر می شود که عطاءالله شاعر هم بوده و غالباً ( رشیدی ) تخلص او خواهد بودکه پس از نامش ذکر شده . پس از این ابیاتی است که شاعر دران اظهار داشته است که او همهتعلیمات خود را از برادر بزرگ خویش فرا گرفته است : ـمنکه سخن پرور و دانشورم بنده آن جبر سخن پرورممنکه ربودم ز جهان گوی علم از چمنش یافته ام بوی علممنکه شدم آگه سر نهان از دم او یافته ام قوت جانپس ازین : لطف الله خود را پسر دوم احمد معرفی کرده و در توصیف خود میگوید : ـثانی آن هر سه برادر منم هندسه يك فن بود از صد فنمگر چه مهندس لقبم از شه است نام من دلشده لطف الله استدرین بیت : لطف الله نام و خطاب خود را که مهندس و از طرف پادشاه باو رسیده اظهارداشت و معلوم شد که خطاب خود را تخلص خود قرار داده . بصد نام برادر کوچک خود را میگیرد : ـثالث آن هر سه بهادر (١) بسال آمده نور الله صاحب کمال(١) غالبا این کلمه ـ بهادر ـ نبوده بلکه ( برادر ) باشدکه کاتب نسخه سهوا تحریف کرده . مترجم١٥( صفحه ١١٦ ) کابل ( شماره چهارم و پنجم )بعد میگوید که ما هر سه برادر معمار و مهند سیم : -ما همه معمار و عمارت گریم مایه استاد و سخن پروریمبعد از نظم و نثر برادر كوچك خود نور الله تعریف کرده و بنا بر مهارتش در فن تعمیر :لقب معمار را که لقب موروثی است از برای او مخصوص می سازد : -نيك بود قصر کلامش عجب زان شده معمار مر او را لقبگر چه کم است سال وی از سال من بیش بود حال وی از حال مننثر وی از نظم گهر بار تر نظم ز نثر آمده هموار تردیده ز نور سخنش پر ضیا طبع ز لطف سخنش پر صفاگنج هنر آمده در مشت او هفت قلم رانده سه انگشت اوگر چه منم بی سخن استاد فن آن يك و اين يك بود استاد منشاید مراد بیت آخر آن باشد که برادر بزرگ استاد من و من استاد برادر كوچك خویشم.و در آخر این مثنوی بیت ذیل است :-گر چه مرا هست مهندس لقب هندسه زان هر سه برا در طلباز بیت فوق ظاهر میشود که هر سه برادر در فن هندسه و عمارت گری مهارتی بسزا داشتندغرض که اسامی پسران احمد یا این سه برادر صاحب کمال به ترتیب ذیل است : -۱ - عطاء الله رشیدی نادر العصر۲ - لطف الله مهندس۳ - نور الله معماراکنون ( در ماه جولائی ( ١٩٣٥ م ) بتالیف دیگری ( سحر حلال نام ) از لطف الله سراغیافتم که رساله ایست مختصر و يك نسخه ازان در کتاب خانه مدرسه محمدی مدراس به نمره ٢٦٨٦و نسخه دیگری در کتا بخانه دار الفنون بمبئی موجود است .درین رساله نیز لطف الله از پدر و برادران خود ذکری نموده و عبارت را بطور تعمیه آورده :« احمد معمار والد مملوك داد از سه و لد دارد . اول عطاء الله سلمه اللهسالك مسالك علم . . . . عالم وعامل وعلامه عصر . . . . رساله ها در علم اعداد مسطور کرده. . . . . و ولددوم اوسط هرسه مملوك درگاه کرد کار واسم مملوك حامل دو کلمه آمد . کلمۀ دومالله . . . . و کلمۀ اول لام وطاو معادل عدد عطا . و ولد سوم در مسالك علم وحال . . . . . واسم وهم دو کلمه دارد . کلمه دوم الله و کلمه اول معادل مطا و واو ورا . . . . . »نام ( عطاء الله ) پسر بزرگ احمد معمار بدون تعمیه است اما نام پسر دوم اورا یعنی مصنف کتابنام خودرا بتعمیه آورده و گفته : جزء دوم الله وجزء اول مشتمل برلام وطا وحرفی است که مساوی استبا عد د لفظ ( عطا ( یعنی ٨٠ که عدد ( ف ) است و از ترکیب هر دو جزء لطف الله حاصل می شود .٤١٦از مناظر جشن هزدهمین سال استقلال وطنرسم گذشت اسکوت های کابل از حضور شاهانهاز مناظر جشن نزدهمین سال استقلال وطنع ، ح ، ا ، ا نشان والاحضرت سردار شاه ولی خان غازی فاتح کابل و کفیل وزارت جلیله حربیه که بحیث قوماندان نفریاسکوت های کابل رسم سلامی را بحضور همایونی ایفا مینمایند( صفحه ۱۱۷ )معمار تاج محل ولعل قلعه( سال ششم )در نام پسر كوچك او نیز تعبیه کرده میگوید : جزء دوم نام او نیز لفظ الله وعدد جزء اول مساوی است با عطاو ـ و « ر ـ ظاهر است که عدد (עطا) ۵۰ ومعادل با ـ ن ـ می شود و از ترکیب ن با ـ و ، ر ـ نور الله ـ صورت میگیرد .گرچه اسامی این سه برادر هنرمند را در گوشه کتابه های عمارتهای مختلفه میخوانیم لیکن اگر این نسخه دیوان مهندس بدست نمی آمد کیفیت افراد مختلفه این خانواده وعلاقه قرابت آنها با هم از نظر دنیا مستور می ماند .نور الله معمارمشار الیه پسر كوچك استاد احمد معمار وبرادر كوچك لطف الله مهندس است گرچه ما تا کنون سراغ تألیفی از و نداریم لكن امتیاز او هم در فن تعمیر از قول مهندس ثابت می شود چنانکه میگوید :ليك بود قصر كلا مش عجبزان شده معماری او را لقبنور الله بر علاوه آنکه در بین برادران به لقب ( معمار ) که لقب خانواده گی اوست اختصاص داشت در عصر خویش خوشنویس زبردست هم بوده چنانکه مهندس میگوید :گنج هنر آمده در مشت اوهفت قلم را نده سه انگشت اویعنی در خط بهفت قلم مهارت دارد . برای تائید قول مهندس تا کنون شاهدی بدنیا موجود و آن کتابه مسجد جامع دهلی است که در دیوار بالای محرابهای بیرونی مسجد نصب و بعبارت مطولی در نثر فارسی تاریخ بنای مسجد بخط نسخ تحریر یافته و آن اعجاز قلم توانای اوست چه در آخر کتابه در يك گوشه از سمت شمال « كتبه نور الله احمد » مسطور است .عطاء الله رشيدىاعطاء الله رشیدی پسر بزرك احمد معمار واستاد برادر میانه خود لطف الله مهندس و دارای تالیفات عدیده است چنانکه مهندس در شان او میگوید : ـمخزن علم آمده تالیف اوگنج هنر ها ست تصانیف اودر سحر حلال نیز بعبارت ذیل از و تعریف میکند :« سالك مسالك علم ، عالم وعامل وعلامه عصر رسالها در علم اعداد مسطور کرده » لیکن مادر بین سائر تالیفات عطاء الله محض از سه کتاب او سراغ داریم که هر سه در علم اعداد یعنی علم حساب است . يك كتاب او ( بیج گنت ) و دیگری ( خلاصة راز ) و سومین ( خزينة الاعداد ) نام دارد از جمله بیج گنت ، لفظ سانگريت و در اصل ( بيجا گنتا ) است بمعنی علم جبر و مقابله تصنیف (بها سکر چارچ ) در سانسکریت که عطاء الله آنرا بفارسی ترجمه کرده . نسخه های آن در کتابخانهای٤١٧( صفحه ۱۱۸ ) کابل ( شماره چهار و پنجم )موزه برتانیه و دارالفنون ميونك و ندوةالعلماء لکنؤ و کتابخانه سعيديه حيدر آباد موجود و مصنف نام خود را درین کتاب چنین ذکر میکند : عطاء الله رشید ابن احمد نادر . در آغاز رساله این بیت است :اول ز ستایش الهی گویم پس نعت رسول او کماهی گویمبگمان من بیت فوق ؛ جواب از بیت فیضی است که در آغاز ترجمه لیلاوتی آورده لیلاوتی هم کتابی مشهور در علم حساب که فیضی در عهد جلال الدین اکبر آنرا ترجمه نموده . بیت فیضی که سراسر تملق است این است :اول زثنای پادشاهی گویم وانگه ز ستایش الهی گویمگویا رشیدی از همین بیت فیضی استقبال کرده که میگوید : -اول ز ستایش الهی گویم پس نعت رسول او کماهی گویمنسخه ندوةالعلماء لکنؤ و نسخه کتاب خانه سعیدیه اکبر آباد را ملاحظه کرده ام . دیباچه اش این است :« اما بعد میگوید بنده محتاج بخداوند قادر عطاء الله رشیدی ابن احمد نادر که به توفیق الهی در سنه ١٠٤٤ هـ ۱ ربیع وازبه من و الف هجری مطابق هشتم سال جلوس حضرت صاحبقرانی پر اورنگ سلطنت و جهانبانی کتاب جبر ومقابله بهند وی موسوم به بیج گنت تصنیف بهاسکرا چارج صاحب لیلاوتی را که در علم حساب کشافی است بحقائق رائقه ومفتاحی است بدقائق فائقه و محتویست برفوائد بلند و مطالب ارجمند که در لیلاوتی مذکور نیست و در هیج نسخه فارسی وعربی مسطور نه ، از زبان هندی بفارسی آوردم و دیباچه کتاب را بكتابة دعاى دولت حضرت خاقانی و ارث ملك سليمانی مربی مدارج عز وجلال ..... ابوالمظفر شهاب الدین محمد صاحب قرانی ثانی شاه جهان غازی غازی ....از دیباچه ظاهر می شودکه این ترجمه کتابی است از مصنف لیلاوتی که در سال ۸ جلوس شاه جهان مساوی ١٠٤٤ هـ تکمیل گشته . نسخه سعیدیه در عهد محمد شاه ١١٤٥ هـ نقل شده نسخه ندوه در نمره کتابخانه حائز نمره ٦٥ ریاضی است .در فهرست کتابخانهای موزه برتانیه و دارالفنون ميونك مختصری از حال این نسخه مندرج است . ترجمه دیگری از بيج گنت بنام ( بد والحساب ) در کتابخانه آصفيه حیدر آباد دکن موجود است که در سنه ١٠٧٥ هـ در برهان پور انجام یافته .نسخه خلاصه راز ( کتاب دوم عطاء الله رشیدی ) در کتابخانه موزه برتانیه داخل و مصنف نام خود را دران چنین ضبط كرده ( عطاء الله بن استاد احمد معمار » در آغاز آن بیت ذیل است :٤١٨( صفحه ۱۱۹ )معمار تاج محل و لعل قلعه( سال ششم )شکر بیحد (۱) به واحد ازلیحمد بی حد بفرد لم یزلیاین رساله نثر و بزبان فارسی در موضوع علم حساب ومساحت وجبر ومقابله است مشتمل برده باب که در دیباچه از شاه جهان وداراشکوه مدح کرده و رساله را بنام داراشکوه معنون ساخته و چنان می نماید که رساله پیش از سنه ١٠٦٧ ھ تالیف یافته باشد زیرا شاهزاده مذکور درین سنه بقتل رسیده .سومین کتاب او خزینة الاعداد ، در علم حساب و الجبر و هندسه عملی است . در مقدمه آن نگاشته که کتاب را برای مبتدیها ومامورهای دیوان مالیه وتجار وعلمای مذهب تالیف کرده . آغازش بعباره ذیل شده :الحمد لله الذی جعل الشمس ضیاء والقمر نوراً وقدره منازل . . . . . . مؤلف این رساله ومترجم این مقاله المفتقر الی الله الحقیرعطاءالله اینرساله بريك مقدمه ودو مفتاح ودهباب ويك كشكول وخاتمه بخش یافته و خزینه نام تاریخ آنست که ١٠٦٧هـ میشود بدلیل این بیت :زتاریخ اتمامش آگه شویچونام وی آری تو اندر حساباین نسخه نادر در کتابخانه دارالفنون بمبئی به نمره ( ۱۰۷ ) داخل است ( ۲ ) عطاءالله رشیدی بقول برادرش لطفالله که درمثنوی خود نگاشته شاعر همبوده ورشیدی تخلص میکرد ، لکن ما باشعار او ظفر نیافتهایم. آری کتاب صور صوفی بخط لطفالله موجود ودر کتابخانه مسلم یونیور ستی داخل است در آخر این کتاب يك صفحه بقلم عطاءالله فقراتی چند بطور مشق تحریر یافته راجع به تناسب واقع در بین آفتاب وسها . در اخیر مشق بیت ذیل است : ـعطا ء الله که کوتاهش نهی هیچزغیرت هیچ افتد در خمو پیچاینها که شرح دادیم کارنامهای علمی عطاء الله بوده برعلاوه یادگاری از کارنامهای عملی او نیز دردنیا موجود وعبارت است از مقبره ملکه وخانم محبوبه اورنگ زیب عالمگیر در اورنگ آباد دکن . این مقبره عیناً نمونه روضه تاج محل است . وچون پدرش احمد معمار بنای تاج محل را طرح ریخته چنان می نماید که خلف رشیدش بنابمثل « نقاش نقش ثانی بهتر کشد زاول » مقبره مذکور را هم شبیه بتاج محل بر آورده لکن ظاهر است مصالح ولوازم تعمیر یکه در عهد شاه جهان در آگره تهیه میشد در عهد عالمگیر در اورنگ آباد دکن بهمر نمیرسد . گذشته ازفرقی که دربین سنگ و خشت هر دو عمارت موجود است سائر(۱) ظاهرا ( بی عد ) بوده و کاتب سهوا بی حد نوشته باشد . (۲) شیخ عبد القادر فاضل ( مرتب کتابخانه عربی وفارسی واردوی جامعه بمبئی ) نیز عطاءالله ابن احمد را مصنف این رساله شمرده لیکن تاریخ تصنیف آنرا ( ١١٧٨ھ ) پنداشته زیرا هر دو جزء نام رساله را ( که خزینة الاعدادباشد ) حساب کرده و خطای آن ظاهر است زیرا مصنف درین تاریخ حیات نداشته بلکه بسالها پیش از ین تاریخ وفات نموده . ودرصورتیکه مجموعه اعداد هردو جزؤ نام حساب و ( ١١٧٨ ) سحیح فرض گردد . مصنف رسالة : عطاء الله نام دیگری میشود نه عطاء الله رشیدی .٤١٩( صفحه ۱۲۰ )کابل( شمارهٔ چهارم و پنجم )مزایای روضه را که تناسب ولطافت و نزاکت است هم ندارد گویا نتوانست نقل روضه را بخوبی بگیردبرصدر دروازهٔ مقبرهٔ رابعه دورانی تختهٔ از برنج کشیده اند دريك طرف آن این عبارت مسطور است:«این روضهٔ منوره در معماری عطاءالله بعمل همت رای طیار شده ۱۰۹۱»معمار تاج محل و لعل قلعهلطف الله مهندس :از لطف الله مهندس پسر دوم احمد معمار یادگار های متعددی تا کنون در دنیا باقی مانده بلکهنام پدرش هم بواسطهٔ همین خلف رشید بدنیا معلوم گردید . سندیلوی در تذکرهٔ مخزن الغرائب مؤلفهٔ( ۱۲۱۸ ھ ) نام مهندس را در ذیل ترجمهٔ پسر او امام الدین ریاضی باین عباره ذکر میکند :« مولوی لطف الله مهندس بوده است ایشان هم بگفتن اشعار میل تام داشتند و مهندس تخلصمیکردند و در علم ریاضی مثل این هر دو پدر و پسر در بلاد هند نبودند . » نسخهٔ قلمی دارالمصنفینص ۱۰۳ ) خوشگو در سفینهٔ خود میگوید : ــ« خلف ملا لطف الله مهندس تخلص لاهوری است که قلعهٔ ارگ دارالخلافهٔ شاه جهان آبادبه تجویز و صوا بدید او بنا یافته . »حسین قلی خان در نشتر عشق نیز چنین می نویسد . اما عدهٔ مصنفات مهندس که تا امروزدر کتابخانه های هند و اروپا موجود و نام آنرا ما میدانیم بهفت میرسد . برعلاوه یادگار غریبی نیزازو باقی و عبارت است از کتبایهٔ آهنیی در ماند و پای تخت سلاطین مالوه که در مقبرهٔ پادشاه مشهورآنجا هوشنگ غوری ( ۸۰۸ ـ ۸۳۸ ھ ) بدست چپ دروازهٔ مقبره بطول ۷ انچ و عرض ٤ونیم انچنصب گشته و دران با خط خفی عبارهٔ ذیل در چار سطر منقوش است : ــ۱ ــ بتاریخ نهم ربیع الثانی سنه هزار و هفتاد هجری .۲ ــ فقیر حقیر لطف الله مهندس ابن استاد احمد معمار شاهجهانی .۳ ــ و خواجه جادورای و استاد شیوارام و استاد حامد .٤ ــ بجهت زیارت آمده بود .ماهر اثریات هند جناب فاضل محترم ظفر حسن خان بی ای ( محکمه آثار قدیمهٔ هند ) در مقالهٔکه بزبان انگلیسی در موضوع کتابه های ماند و نگاشته این کتابه را در پلیت نمرهٔ هفتادم چاپ کردهو اکنون در نزد من است .از جلال الدین اکبر نیز کتابه هائی در ماند و از تاریخ سفرش دران علاقه باقی است و چنان٤٢٠( صفحة ١٢١ ) معمار تاج محل و لعل قلعه ( سال ششم )مینماید که دیدن کنابه های جلال الدین اکبر ابن معمار های سیاح را محرك بر تحریر این کتابه شدهتا اینها هم یاد گاری از خود در آنجا گذاشتند ازین کتابه امور ذیل استنباط می شود : -۱ - استادان تعمیر دران عهد برای دیدن عمارتها و ملاحظۀ قیمت فنی آنها سفر میکردند .۲ - در بین صاحب کمالان هندو و مسلمان بسبب هم کاری رشتۀ یکجهتی محکم بوده .۳ - معماران شاهی را از اهل هنود تنها بنام یاد نمیکردند بلکه عموماً لفظ خواجه و استاد رابر نام آنها افزودند مانند خواجه جا دو رای و استاد شیوارام .٤ - لطف الله مهندس با آنکه شاعر و مصنف بود در پیشۀ ارثی خود یعنی فن تعمیرآنقدر ذوق داشت که برای آنکه عمارتی را با سائر معمار ها ملاحظه کند زحمت سفر را بر خودگوارا ساخت کتب سبعۀ لطف الله که نامی از انها گرفتیم بر حسب ذیل است :۱ - صور صوفی۲ - رسالۀ خواص اعداد۳ - شرح خلا صة الحساب٤ - منتخب الحساب٥ - تذ کرۀ آسمان سخن٦ - دیوان مهندس۷ - سحر حلالکتاب اول در علم هیئت و سه رسالۀ بعد در علم حساب بوده یکی از انها عربی است و از جملۀاین شش کتاب که بزبان فارسی میبا شد نمرۀ ٥، ٦ نظم و چهار کتاب باقی نثر است . اينك ازهر يك مختصراً تبصرۀ در ذیل می نگاریم :-۱ صور صو فیمصنفۀ هیئت دان مشهور عبدالرحمن صوفی است از علمای اسلامی متوفی ( ٣٧٦ هجری )این کتاب در اشکال و صور ستاره ها پا یۀ بلندی داشته و مسمی به ( صور الكوا كب ) است که لطفالله بامر پدر خود احمد معمار آنرا در ( ١٠٥٠ ه ) به فارسی ترجمه نمود و چنان می نماید کهاین ترجمه اولین کارهای ایام حیات اوست زیرا در دیبا چه نامی از پاد شاه عصر نبرده بلکهدیباچه را بنام پدر خود مزین کرده و اظهار داشته که بر ترین صلۀ که ازین تأ لیف تمنا داردآنست که پدرش توجه او را از نظر گذرا نده پسند فرماید. اصل مسودۀ این کتاب بخط خودلطف الله در کتابخانۀ مسلم یو نیورستی در ذیل علوم فارسی به نمرۀ ٣١ داخل و عبارتدیباچه این است :٤٢١(صفحه ۱۲۲)کابل(شماره چهارم و پنجم)درخشنده ترین کواکبی که از مشرق طبع بر فلك ظهور آمد حمد مبدعی و شکر مخترعی ...... اما بعد چنین گوید محتاج الی الله القادر الغفار لطف الله بن احمد النادر المعمار مد الله ظله على رؤس الاولاد بحرمة النبي و اله الامجاد که چون اشاره آنحضرت بسوی این فقیر حقیر شد که كتاب عمدة الاسلام قدوة الانام مولانا عبد الرحمن ابن صوفی افاض الله عليه شآبیب الغفران واسکنه فراديس الجنان که در معرفت نجوم ثابته کتابی است معتد و رساله ایست کافیه بجهت عموم فائده کلام و سهولت فهم مهام بعبارت فارسی ساده ترجمه کرده آید تا بر ترغیب خاطر فارسی خوانان حقیقت طلب باعث تر شود . کمر اطاعت بر میان جان بسته دست را بنوشتن نگارین کرد . امید که با این سنجیه مرضیه من در عقبی مأجور وترجمة من در دنیا مقبول با شد . و طالبان این فن ازین ترجمه مستفید شوند چنانکه از اصل این و اگر خطائی باشد اصلاح فرمایند . الحمد لله والمنه که در فرصتی اندك همگی بوجه احسن و شائسته میسر شد و سنه یکهزار و پنجاه هجری اتمام پذیرفت . اما احسن و شائسته تر وقتی که از نظر مبارك والد بزرگوار من بگذرد و بعين عنایت وچشم مکرمت نگاه کنند و قبول فرمایند .عبارت خاتمه..... هزار در هزار حمد ایزد دادار که ترجمه کتاب صور صوفی حسب الحكم قبله صورت و معنی كعبه ظاهر و باطن، خداوند حقیقت و مجاز ابو يم المسمى باحمد المخاطب بنادر العصر سلمه الله تعالى من بليات الزمان و آفات الدهر بآخر رسيد و اتمام پذیرفت .بقلم شکسته رقم لطف الله که مؤلف این رساله و مترجم این مقاله است کتاب با تمام رسید . الحمد لله على نعمائه والصلاة على انبيائه لا سيما على محمد و اله و اصحابه اجمعين و اغفرلى ولوالدى بحرمتهم يا ارحم الراحمين .در صفحه آخر فقراتی در موضع مناسبت بین آفتاب و سها بطور مشق نگاشته شده و چنان مینماید که بزرگان این خانواده آنرا بطور یادگار خانه دانی نگهداشته بودند . غالباً این مشق بقلم عطاء الله و در آخرش همان بیت است که سابقاً در ترجمه او نگارش یافته و نا مش دران ذکر شده.۲- رساله خواص اعداد . رساله ایست فارسی در علم حساب هفت صفحه که بر چهار مقاله قسمت شده در موضوع خواص و قیمت اعداد . نسخه ازین رساله در مجموعه ایست از کتابخانه موزه برتانیه که در رساله در ان مجموعه از لطف الله ورسالة سوم خلاصه راز است تالیف عطاء الله که سابقاً مذکور شد ۱۶۷۴۴/۲ آغاز رساله این است :الحمد لله ......... میگوید فقیر لطف الله متخلص به مهندس٤٢٢( صفحه ۱۳۳ ) معیار تاج محل و لعل قلعه ( سال ششم )نسخهٔ دیگری ازین رساله را در کتابخانهٔ سعیدیهٔ حیدر آباد دکن ملاحظه نموده ام که در(۱۲۷۷) ه تازه استنساخ شده . آغاز آن این است .الحمد لله رب العالمین و الصلوة علی رسوله محمد و آله و اصحابه اجمعین . اما بعد میگوید فقیرلطف الله متخلص به مهندس ابن استاد احمد لاهوری که این رساله ایست مختصر در علم ارسماطیقی( ارثما طیقی ) یعنی خواص اعداد . بدان اسعدك الله في الدارین .معلوم نیست که این رساله نام مخصوصی دارد یا خیر زیرا در کتابخانهٔ سعیدیه بنام رسالهٔ( ارسما طیقی ) داخل است بلکه در کتابخانه خاندان دیوان مدراس هم نسخه ازین رساله کهبخط مولوی محمد غوث شرف الملك است بهمین نام میباشد .۳ـ شرح خلاصة الحساب : در علم حساب شرحیست ممزوج بر خلاصة الحساب تصنیف بهاءالدینمحمد ابن حسین آملی متوفی (۱۰۳۰ هـ ) که کتابی است مشهور بزبان عربی دارای شروحمتعدده که یکی ازان شرحیست مبسوط از عصمت الله سارنپوری معاصر مصنف که در (۱۰۸۷ه) آنرا بزبان عربی تالیف نموده مسمی به ( انوار خلاصة الحساب ) این شرح بطبع رسیده و بسیارمفصل است .شرح دیگری از همین لطف الله مهندس است که يك نسخه اش در کتابخانه دفتر هند ( درذیل کتب خطی عربی به نمره ۷۶۱) داخل و آغازش این عبارت است « الحمد لله الواحد الفردالصمد » . نام مصنف درین نسخه چنین نگاشته آمده « لطف الله المتخلص بالمهندس ابن الاستاذاحمد المعمار » این نسخه دارای حیثیت مخصوصی است که در آن ازان ذکر می نمائیم . و نسخهٔدیگری ازین کتاب در هند در کتابخانه رامپور به ( نمبر ٤٥ ریاضی ) داخل و عدهٔ صفحاتشیکصدو بیست میباشد .٤ ـ منتخب : این کتاب نیز خلاصه و ترجمهٔ خلاصة الحساب است بزبان فارسی که نسخه هایمتعدد آن در انگلستان وهند موجود است، چنانکه دو نسخه در کتابخانهٔ دفتر هند و سومی درکتابخانهٔ موزهٔ برطانیه و نسخهٔ چهارم در کتابخانهٔ آصفیهٔ حیدر آباد دکن پنجم در مسلم یونیورستیعلیگر ششم در جامعهٔ ملیهٔ دهلی هفتم در کتابخانهٔ دیوان مدراس است که بخط سید محمد قاسم در(۱۱۱۸ ه ) نوشته شده ( منتخب نام تاریخی این رساله است که ( ۱۰۹۲ه ) میشود مهندس اینرساله را بتکلیف میر محمد سعید بن میر محمد یحیی کارکن رکنی از خانه دان وزارت بوده تالیف نمودهآغاز و دیباچهٔ آن این است :ـالحمد لله رب العالمین والصلواة والسلام علی رسوله محمد وآله اصحابه اجمعین اما بعد میگوید فقیرلطف الله مهندس ابن استاد احمد معمار لاهوری غفرالله ولوالدیه واحسن الیهما والیه که کتابنمرهٔ نسخهٔ موزهٔ برتانیه نمبر ۱۶۷٤٤ و از نسخهٔ دفتر هند نمبر ۲۲۵۳ و نمبر ۲۲۵٤ ونمرهنسخه آصفیه باب ریاضیات فارسی نمبر ۱۱۱ هست۶۲۴( صفحه ١٢٤ )کابل( شماره چهارم و پنجم )حساب را که تصنیف است از محقق و تحریر مدقق شیخ بهاء محمد بن حسین عاملی ( آملی ) رحمة الله علیه مشتمل بر قواعد شریفه و فوائد لطیفه با شارت خلاصه دودمان سیادت ، منتخب خاندان وزارت میر محمد سعید این میر محمد یحیی ادام الله اقباله و ضاعف اجلاله ترجمه کردم که چون آن نسخه خلاصه نام داشت این نسخه را منتخب نام نهادم . . . . نام تاریخ تألیف این رساله است و این رساله بنابر ترتیب کتاب مرتب است بر مقدمه و ابواب .در آخر آن حل مسئله ایست از حساب و رشته نظم که دو بیت اخیر آن این است : -منکه هستم فقیر لطف اللهخاکپای هنر وران کباربمهندس شهیر در افواهپور استاد احمد معمارنمره نسخه کتابخانه دفتر هند ٢٢٥١ و تاریخ کتابش ٣ شعبان ١١٤٥ است تاریخ نسخه حیدر آبادی ١٢٤٣ ه است که نمره آن در کتابخانه نمبر ٢١١ ریاضیات فارسی میباشد نسخه مسلم یونیورستی در کتابخانه سبحان الله خان است به نمره ٥١١/٣ که نامش ترجمه خلاصة الحساب و تاریخ کتابتش (۱۸۳۹) میباشد نسخه جامعه ملیه نمره اش ٧٦ سلسله مخطوطات است اما تاریخ ندارد .ه ـ آسمان سخن ضمیمه ایست بر تذکرة الشعرای فارسی دولتشاه سمر قندی مؤلفه ( ٨٩٣ ه ) که پانهمه اغلاط جذابی هم دارد و ازین جهت تا کنون منظور ارباب سخن آمده . اصل تذکره فارسی و نثر و بر هفت طبقه قسمت یافته در عهد اکبر قاضی کرمانی از شعرای آنعصر تذکره مذکور را بر رشته نظم در آورده ده طبقه تکمیل نمود لطف الله بر نسخه قاضی دو طبقه دیگر نیز افزوده دوازده طبقه ساخت و بمناسبت بروج دوازده گانه فلکی ، نامش « آسمان سخن » گذاشت .تمام این کوایف را لطف الله مهندس در دیباچه کتاب ذکر کرده . نسخه آن در کتا بخانه شاه اود بود داکتر اسپرنگر در صفحه ( ٧١٦ ) از فهرست این کتابخانه ذکری ازین کتاب نموده است حال در کتاب خانهای دیگر سراغی ازین کتاب نمیدهند معلوم نیست ورق گردانی ایام اوراق آنرا کجا پریشان ساخته باشد .تکمله لطف الله مهندس بر منظومه قاضی ٢٥٠ بیت است که در هر بیت شاعری را ذکر میکند بیت اول آن این است :نخست ذکر خدائی که آسمان سخنبیافرید محیط نه آسمان کهنداکتر اسپرنگر در فهرست مذکور سیزده بیت را از طبقه دوازدهم نقل کرده که مشتمل است برا سامی شعرای عهد شاه جهان وازان بر می آید که لطف الله شعرای بعد از ادورا کبر ی را دو طبقه نموده طبقه اول را به شعراء عهد جهانگیر ودوم را به شعرای عهد شاه جهان مخصوص گردانیده سیزده بیت مذکور این است :٤٢٤از مناظر جشن هژدهمین سال استقلال وطنرسم گذشت نفری سپورت که در راس آنها والاحضرت فاتح کابل تشریف داشته و حین گذشت بحضور ملوکانه ایفای سلام مینماینداز مناظر جشن هژدهمین سال استقلال وطنتیم فت بال که در مسابقه شامل بودند( صفحه ١٢٥ )معیار تاج محل واهل قلعه( سال ششم )وحيد دهر امانی ابن مهابت خان ولی به خان زمان است شهرۀ دوراندگر یگانه ظفر خان تخلص احسن ربوده گوی سخن از سخنوران در فندگر وحید ز من آشنا عنایت خان بود به بحر سخن آشنا عنایت خاندگر وحید ز من شادمان غیم پرور بیان شادی و غم در کلام او مضمردگر سنغور کشمير محسن فانی است بقای نام وی از دولت سخندانی استمه سپهر سيادت يگانه مير عماد که بود در غزل ومدح ومثنوی استادلبيب عصر محمد حسین آشوب است سخنوری که سخنهاش جمله مرغوب استدگر وحید زمان است طالباى كليم که شعر اوید بیضا ست نزد طبع سليمدگر فرید جهان قدسی محمد خان بعهد شاه جهان گور بوده از اقرانآلهی همدانی است در سخن استاد سخنوری است که داد سخنوری میدادلبيب از منه امی نخواند هیچ کتاب ز فیض حق شده مفتوح بررخش صد بابدگر وحید زمان باقیا ترانه او خوش است همچو غزلهای عاشقانه اوفصیح ازمنه فضا که چون غزل میگفت چو عندلیب غزلخوان در وگهر می سفتاز بیت نهم ظاهر می شود که لطف الله آسمان سخن را پس از عهد شاه جهان (١٠٦٨هـ) بر شته نظم در کشیده .٦ ـ ديوان مهندسدیوانی است كامل با تقطيعی كوچك در ٩٦ صفحه که در ده صفحه از آغاز دیوان چهار قصيده اندراج یافته نخستین در نعت دوم در مدح دارا شکوه سوم باحتمال قریب در مدح سلیمان پسر داراشکوه چارم هم در سرا پای معشوق است . بعد از صفحه ۱۱ غزلیات با بسم الهی در سر صفحه آغاز یافته به صفحه ۸۷ اختتام می پذیرد . غزلها از الف تا با مردف است ازان ببعد همان مثنوی اوست که احوال خانوادۀ خودرا دران ذکر کرده در آغاز این مثنوی نیز بسم الله تازه نوشته است بعد یکدو مثنوی مختصر دیگری است با چند قطعه که بعضی ازان قطعات تاریخی میباشد . قصيدة اول ( نعت ) تشبیب غرائی دارد ! ـخسرو مهر چوبنشست بر اورنگ عمل رستم روز در اقلیم شب افکند خللرومی روز برا فراخته رایت بمصاف زنگی شب سپر انداخت هنگام جدلکیمیا ساز نبود است گر این عامل روز مس شب را بزر روز چرا کرد بدلروز افزوده و شب کاسته زانروی که مهر کرده آئينة ايام و ليالی صیقلسنگ از تربیت مهر شود لعل و کنون اخگر از تربیتش لعل شود در منقل٤٢٥( صفحه ١٢٦ )کابل( شماره چهارم و پنجم )وقت آنست که در قافله از فیض بهاروقت آنست که واعظ چو نهد مجلس وعظآب زمزم شود اکنون بمی ناب بدلصورت شیشه شود نسخه واعظ به بغلشاعر در آخر این قصیده نام خود و نام پدر و شغل درس و تدریس خود را تذکار میکند :دل دانای مرا فخر بعلم است و بفضلباش لطف الله احمد چه کنی فخر بعلمعمر در درس بسر بردی و در آخر کارجاهل است آنکه بنازد بحلی و بحللجهل ازین علم تو بهتر که نیاید به عملهیچ حاصل نشد از مدرسه جز بحث وجدلدر قصیده که در مدح دارا شکوه دارد راجع بستایش خود میگوید :مهندسم که کنم صورت فلك تصويرچنان بلند نهادم اساس قصر خردچنان منیر شود شبههٔ عمارت مندمی که من بعمار تگری شوم مشغولبدهستیاری لطف شه بلند اقبالسپهر مرتبه دارا شکوه در یادلبعهد دولت تو راجه های کوهستانيك نگاه که کردی بسوی کوهستانکشم بروی زمین گر خطوط پرکاریکه بر سپهر زنم طعنه نکو نساریکه نور مهر بود نزد تو را و تاریملك مصالح کار آورد بـر باریبلند پایه ز من گشت قدر معماریکه همچو ابر کفش میکند گهر باریزفرق خویش نهاده کلاه جباریگرفته پست و بلندی کوه همواریدرین اشعار به بعضی از وقائع آنعصر اشارت رفته که تواریخ موجود از شرح آنها سا کتستاز اکثر اشعار مهندس ثابت می شود که او خیلی بنام و نشان خود علاقه داشته و پیشه خود معماری راپیشه بلندی میدانسته چنانچه درین قصیده میگوید :شها اگرچه عمارت گری است پیشه منکنونکه ملك دلم شد خراب عشق بتانو گرچه نیست ضمیرم ازین هنر عاریتو خود بگو که چه نسبت مرا بمعماریسبك مهندس در غزل عموماً به سبك شعرای ملادر آنعصر مانده و گاهی اثر هندیت از زبانشتراوش دارد و در مقاطع غالباً مضامینی مناسب به تخلص خویش پیدا میکند چنانکه مقاطع او باینخصیصه ممتاز است مثلاً : ـمهندس گرچه آگه بود زین پیشفرامش کرد قانون شفا را* * *نباشد زفلك مهندس آگاهبا آنکه نشسته بر زمین است* * *٤٢٦( صفحه ۱۲۷ )معیار تاج محل واهل قلعه( سال ششم )رومهندس بعلم يك دوسه شکلاینهمه افتخار بی معنی استای مهندس رو که در علم نظراحتیاج مسطر و پر کار نیستهان حرف زمین بگو مهندستا کی ز فلك کنی حكايتاز مهندس مپرس سر فلكکاین معما زهيچكس نكشوددر مقاطع ذيل استدلال لطیفی بلفظ مهندس نموده :-در حق من گمان خطا می بری خطاستهرگز شنیده که مهندس خطا کندتابکی شکل زمین خواهی کشیدرو مهندس صورت افلاك کشکهنه شد آسمان مهندس خیزتا بنا های نو نهاده شوداز اشعار بلند او غزل ذیل است :-یاران هلال عید برآمد نظر کنیدماه صیام رفت مغان را خبر کنید. . . . . . .. . . . . . .آنکس که از بر آمدن مه خبر کنداو را باحترام دهن پر شکر کنیداکنون رسید کو كبه عيش و أنبسا طای در دوغم ز مملکت دل سفر کنیدگردر من و نگار مهندس شود حجابدستش گرفته زود زمحفل بدر کنیداکنون بعض اشعار دیوان اورا که حاکی ست از پارهٔ حالات او ذیلا مینگاریم . راجع بنام او : -باش لطف الله احمد چه کنی فخر بعلمجهل ازین علم تو بهتر که نیاید به عملخواهم که کشم باده چو لطف الله احمدتا چند کشم محنت دور قمری راهمچو لطف الله احمد کوس دانش میز دمچون شدم عاشق بجهل خویش کردم اعترافاشعار فوق حاکی ازنام او و نام پدر اوست ( لطف الله ، احمد ) از بیت ذیل وطن او يعنى لاهورمعلوم می شود :-٤٢٧( صفحه ۱۲۸ ) کابل ( شماره چهارم و پنجم )کی بود آمدن قاصد فر خنده پیاممدتی شد که ز لاهور نیامد خبریدر هندسه و منطق و حکمت غلوئی داشته : -بر من هیچه دان کشف شد از فیض ازلصرف در منطق و حکمت شده این عمر عزیزراز سربسته که بر هندسه دان مشکل بودلیك آن نکته نخواندم که در و حاصل بوددر معماری و مهندسی نامور بوده : -لطف الله معمار مهندس شد و استادگر کار درا یت نکند پس چکد کسدرس و تدریس شغل او بوده : -عمر در درس بسر بردی و در آخر کارهیچ حاصل نشد از مدرسه جز بحث و جدلبنام یکی از شهزادها مثنوی سروده و غالبا دارا شکوه است زیرا « شهزاده بلند اقبال» خطاب او بودهمهندس میگوید : -لطف شه میکند مدد کاریخوانده ام یکدو نسخه از هر بابنخویسم ز بیم بی ادبی. . . . . . . . . . . . . . .لطف شهزاده بلند اقبالخدمت بنده را بفرمایدگر یکی از مقربان بساطاین سخن از مقیم این در گاهاجر یابد ز کردگار کریمور نه آگه نیم ز معماریهیئت و هندسه نجوم و حسابکه چها خوانده ام من از عربی. . . . . . . . . . . . . . .گر شود بنده را معاون حالکه از و علم رفته باز آیددر دم عیش و در زمان نشاطبرساند بسمع حضرت شاهنه که اجر قلیل اجر عظیماز ادبیات فوق بر می آید که شاعر میخواست بواسطه دارا شکوه بدر بار شاه جهان برسدگاهی در مقاطع غزل نیز بطرف او اشارت میکند :هان مهندس بنده شاه بلند اقبال باش آنکه فرمان گردهد جمشید فرمانبر شوددر یك مثنوی شخصی را که از بزرگان خانواده وزارت بوده و عزت سیادت هم داشتهمی ستاید : -اختر برج حشمت و اجلالنیر آسمان بینائیمنبع جود و مخزن احسانگوهر درج دولت و اقبالآفتاب سپهر دانائیمظهر فیض و معدن ایقان٤٢٨( صفحه ۱۲۹ )عیار تاج محل و لعل قلعه( سال ششم )زبده دودمان مصطفوینخبه خاندان مرتضویامرار اشرف امارت اووزراء اشرف وزارت اوامرا از امارتش منصوروزرا از وزارتش دستورآب شرع است سیف مسلولشدست عدل است رمح مصقولشبعقیده ما ممدوح او درین مثنوی همان میر محمد سعید است که منتخب الحساب را بنام او نوشته چنانکه در دیباچه منتخب که سابقاً نگاشته میگوید : خلاصه دودمان سیادت منتخب خاندان وزارت میر محمد سعید بن میر محمد یحیی ادام الله اقباله وضاعف اجلاله :از تالیفات لطف الله و برادرانش بر می آید که علاقه آنها پس از شاه جهان به دارا شکوه پیوند یافته چنانکه خلاصه را ز تالیف عطاء الله بنام شهزاده مذکور معنون است و از دیوان لطف الله رسوخ و اعتبار او بدربار شهزاده ظاهر میشود . و چنانکه نگاشتم دومین قصیده از دیوان او نیز در مدح دارا شکوه است :بدستیاری لطف شه بلند اقبالبلند پایه ز من گشت قدر معماریسپهر مرتبه دارا شکوه دریادلکه همچو ابر کفش میکند گهر باریاز مطالع اوست که میگوید :گر پادشه بلطف نظر بر گدا کندبر پادشه نظر بعنایت خدا کندنیز در مطلعی از غزل دیگر میگوید :ای شاه زمن بیا و بنگردرد دل من بیا و بنگريك غزل او تما ما در مدح است :ای ز جود تو کامرانی دهروز وجود تو پاسبانی دهربفدای خدایگان زمانبتو زیبا خدایگانی دهردهر را مدح تو وظیفه بودگوش کن بر وظیفه خوانی دهربتو زیباست خلعت شاهیز تو پیداست کامرانی دهرباشد از لطف تو مهندس شادای ز لطف تو شادمانی دهرلطفی که درین بیت از کلمه لطف حاصل شده و بر اهل ذوق ظاهر است . در مطلعی از غزل مدحیه خود نام دارا شکوه را با نام پدر وپسرش یکجا ذکر کرده میگوید .٤٢٩( صفحه ۱۳۰ )کابل( شماره چهارم و پنجم )دارا شکوه شاه جهان بانی جهانبر وی مبار کست سلیماني جهانشاهجهان دارا شکوه بن شاه جهان سلیمان شکوه بن دارا شکوه ابن شاه جهانپر ور د گار باد نگهبان دولتتزانرو که کار تست نگهبانی جهانتا ز آب و آتش است نشان در زمانه بادر و شن ز خاک پای تو پیشا نی جهانای بانی جهان که جهان در ثنای تستيك لحظه گوش دار ثنا خوانی جهانتا کی منهدمس است پریشان چو زلف یارای از تو دور گشته پریشانی جهاناز قطعات اوست :دولت جاوید و بخت سرمد و ملك دوامهمعنان و همدم شاه بلند اقبال باداز کف دستش زرو گوهر برد در بارگاهتا ابد در پاوکان زین فیض مالا مال بادمیکند احسان او درما ندگان را یاورییاور او ایزد ذوا لمجد و الا فضال بادقطعهٔ دیگر :ثنا خوان ترا شاهاچه حاجتمدح جم گفتنبجام باده حاجت نیست مست جام سر مد راچو میخواهد که باشد بانی مدح و ثنا یتوبکار خشت و گل مگذار لطف الله احمد رااز قطعهٔ فوق ظاهر می شود که پیشه معماری را برای خود درجه اندک میدانست ، در تاریخعمارتی که از برای دارا شکوه و بامر او ساخته میگوید :چو بنا کرده قصر جاه و جلالظل حق پاد شاه عالی ملكشبهه این عمارت والاتافت چون مهر بر حوالی ملكگفت معمار قصر تاریخشقصر دارا شکوه و الی ملك (۱)مصرع آخر ( ١٠٦٠ ه ) میشود ازین بیت بر می آید که شاعر معمار این قصر بوده و در همینسنه از برای دارا شکوه بنا کرده . در تاریخ کلیدی که دارا شکوه ساخته میگوید :چو تیار شد ا ین کلید ظفربفر مان دین پرور حق پژوهبی سال تاریخ ا نجام ویخرد گفت « مفتاح دارا شکوه »١٠٦٦از ( مفتاح دارا شکوه ) - ١٠٦٦ ه بر می آید كه يك سال بعد ازان دارا شکوه کشتهشده در تاریخ كد خدائی سلیمان شکوه پسر دارا شکوه میگوید :( ١ ) ازین مصرع به حساب جمل ( ١٠٦٤ ) استخراج میشود نه ( ١٠٦٠ )٤٣٠( صفحه ۱۳۱ ) معمار تاج محل و لعل قلعه ( ششم سال )حکم خدا گشت با قبال بلند پور دارای زمان شاه زمیندر زمانی که مرا دات جهان بود در دست چون در دست نگینگفت . . . . . . تاریخش سلیمان شده بلقیس قرین١٠٦٤از مصرع اخیر ( ١٠٦٤ هـ ) استخراج می شود .از اشعار فوق ظاهر است که لطف الله و خانواده او رابطه مستحکمی بدارا شکوه داشتندو ارباب تاریخ ازان نتیجه میگیرند که رابطه اش بدارا شکوه سبب بی علاقه گی و دوری از دربارعالمگیر گشته و مقدار این دوری هم بمقدار رابطهٔ مذکور بوده . از بعض ابیات قصیده او در مدحدارا شکوه تعریض شاعر بر حریف دارا شکوه استنباط میشود مثلاًز هیبتش نتوان یافت نیم قطره خون هزار بار دل خصمش ار بیفشاریز خم تیر که زد در دل معاند او ربوده زنگ دلم را سپهر زنگاریدران دیار که بخت حسود تست بخواب ندیده دیده مردم بخواب بیداریمدام باد هوا خواه دولت تو به عیش نصیب خصم تو جاوید باد خو تخواریدرین اشعار بعض کلمات که غالباً بدان کلمات اشاره بطرف اورنگ زیب شده و بنابرین شبهه نیستکه در انقلاب ١٠٦٧ هـ وقتیکه اورنگ زیب بجای شهزادهٔ بلند اقبال بر سریر سلطنت جلوس نمودپریشانی برای لطف الله پیش آمده باشد . در دیوان او غزلی بطور قطعه بند هم هست :شها گوش برداد خواهی نداری بحال گدایان نگاهی نداریرقیبان بقتلم نوشتند فتوی وگرنه تو هرگز گناهی نداریجهان سر بسر خیر خواه تو باشد ولی همچو من خیر خواهی ندارینیاری صبا سوی بلبل پیامی مگر سوی گلزار راهی نداریمهندس ازان رو نداری وقاری که چون زاهدان خانقاهی نداریشاید طرف خطاب او درین غزل اورنگ زیب باشد ورنه ظاهر است که حال او در عهد داراشکوهمستلزم شکوه و گله نبوده و نه حاجت داشت که تعریضی از خانقاه نماید .مهندس در اشعار فوق از مهارت خود در فن تعمیر نیز جابجا ذکر کرده چنانکه میگوید عبلند پایه ز من گشت قدر معماریدر یکجا بطور فخر میگوید : -ما همه معمار و عمارت گریمدر جای دیگر میگوید رسم و نقشهٔ بنای من مانند آفتاب روشن است : -چنان منیر شود شبهه عمارت من که نور مهر بود نزد نور او تاری۱۳۱( صفحه ۱۳۲ )کابل( شمارهٔ چهارم و پنجم )دمی که من بعمارتگری شوم مشغولملک مصالح کار آورد بـر باریلیکن معلوم نیست کدام عماراتی پرداخته دست او خواهد بود . گرچه از قطعهٔ تاریخی کهسابقا گذشت اینقدر معلوم میشود که منزلی را برای دارا شکوه او بنا کرده در تذکرهٔ سفینهٔ خوشگوو نشتر عشق تالیف حسین قلی خان ( ۱۲۹۰ هـ ) راجع بمهندس در ضمن ترجمهٔ پسر اور یا ضی مذکوراست « ملا لطف الله مهندس تخلص لاهوری است که قلعهٔ ارگ دارالخلافهٔ شاهجهان آباد به تجویزو صوابدید او بنا یافته » . ( خوشگو ) ازین معلوم می شود که مهندس در تعمیر عمارتهای شاه جهانیقلعهٔ دهلی با پدر و عم خود شریک بوده . در سحر حلال نسبت بخود می نگارد :« مملوک هوا دار ولد احمد معمار گوهر عمر را در کارگاه و گل کاسد کرده . . . . . »ازین فقره نیز معلوم میشود که بیشتر قسمت عمر او در کار تعمیر صرف شده .۷ - سحر حلال :این رسالهٔ فارسی در علم اخلاق و در صنعت غیر منقوط است . ازین جهت مصنف درعوض نام خود ( لطف الله ) ولد احمد معمار نگاشته . آغاز آن این است :الله علا اسمه در اول کلام حمدکردگار آوردم : مالك ملك : علام واحد صمد سلام . . .بعد از نه صفحه حمد و نعت دو صفحه در مدح پادشاه عصر بدین عنوان نگاشته « مدح داورکامگار ادام الله ملکه » و نام ممدوح را بطور تعمیه در عبارت ذیل آورده :« اسم اکرم او حامل دو کلمه آمد کلمهٔ اول سر عدل ودل داد ودل علم وسر مراد . کلمه دومسرگل و د ل سرو و در سر گل و دل سرو ده در آمده ملك علام و صمد سلام همواره سرواورا محور سماء کرم و گل اورا محمود دوحهٔ ارم داراد »از معمای فوق ( عالمگیر ) که لقب اورنگ زیب است استخراج میشود جای تعجب استکه مداح دارا شکوه از اورنگ زیب مدح میکند شاید بوسیلهٔ تقدیم این رساله اخلاقی بحضوراورنگ زیب میخواست مورد التفات پادشاهی گردد و ازین جهت رساله را بنام او معنونساخته ، لیکن معلوم نیست بآمال خود نائل گشته یا خیر .بعد از مدح پادشاه سه صفحه راجع بکیفیت تالیف و تاریخ آن به عنوان « مدح رسالهو حال محرر اصلح الله حاله » نوشته که در ذیل ازان اقتباس میشود :مملوك هوا دار ولد احمد معمار رساله که مداد او کحل مدامع اهل حال آمد . . .حامل سطور معدوده کرده در درگاه سالار کامگار ادام الله ملکه آورده . . .مامول که در حال سعد . . . در مطالعهٔ والا در آمده معلوم مدرهٔ اکرم گردد . . .سرو را ، مملوك هوادار ولد احمد معمار گوهر عمر را درکارگاه وگل کاسد کرده . .٤٣٢از مناظر جشن هزدهمین سال استقلال وطنتیم فت بال بعد از مسابقه و اجرای نمایش[BLANK PAGE]( صفحه ۱۴۳ ) معمار تاج محل و لعل قلعه ( سال ششم )مسئول که هر کس در مسالك علم . . . . اطلاع دارد رساله مملوك هوا دار اصلاح دهد احمد معمار والد مملوك دادار سه ولد دارد ، اول عطاء الله سلمه الله مسالك مسالك علم و حال ورا حل مراحل صعود و كمال عالم و عامل و علامه عصر که در او علم و عمل آمده حصر رسالها در علم اعداد مسطور کرده ، حامل صحاح و كسور و ولد دوم اوسط هر سه مملوك درگاه کردگار و اسم مملوك حامل دوکلمه آمد ، کلمه دوم الله علا اسمه كلمة اول لام وطا و معادل عدد عطا ، و ولد سوم در مسالك علم و حال و مراحل صعود وكمال مساهم عطاء الله آمد و اسم او هم دو كلمه دارد ، كلمه دوم الله علا اسمه کلمه اول معادل عدد مطا و و او و را اصلح الله حاله حصل الله آماله معلوم اهل علم گرددکه اسم رساله و الا سحر حلال آمد . . .معلوم اهل كمال که سحر حلال را در ماه محرم الحرام مسطور کرده . سال رسم سحر حلال ملهم اهل حال و معلم اهل کمال را سوال کردم صدا در داد که سحر حلال ورد اهل حال آمد و درس لوح کمال . از فقرة آخر ( ۱۰۷۴ ه ) برمی آید که تاریخ تصنیف رساله است .پس ازین تمهید باصل کتاب شروع نموده فضائل و رذائل اخلاق را به عنوان مدح و ذم معنون ساخته است مانند : مدح عدل . مدح سماح ، محرم امساك ، محرم حسد ، محرم طول امل محرم حرص و طمع ، محرم کسل ، مدح كد ، مدح علم مدح دلدار و حال اهل دل ، هوس وصل دلدار ، حصول وصل دلدار ، محرم هوس و دوام وصل ، مدح مل ، مدح سرود کلام اهل دل . بهمین عنوان آخر رساله خاتمه یافته .ما از دو نسخه این رساله سراغ داریم که یکی ازان در کتابخانه مدرسه محمدی مدراس است به نمره ۲۱۸۶ - این نسخه را غلام قادر خان مخاطب به قادر عظیم خان که از يك (۱) خانواده مشهور به علم در مدراس بوده در ( ۱۲۴۱ ه ) در بیست و نه صفحه نقل کرده .نسخه دوم در کتابخانه دارالفنون بمبئی است که نمره آن در جلد ۱۸ ص ۱۷ از فهرست کتا بخانه داخل است . ا کنون دوست مخلص من پروفیسور شيخ عبد القادر ( پونه ) ترتيب و شایع (۲) نموده است .( ۱ ) ما ازجناب محمد غوث صاحب ایم ای ( حیدر آباد د کن ) که جوان قابل ور كن ركيني ازين خانواده است خیلی مشکوریم که بتکلیف ما اقتباساتی ازین رساله نموده و برای ما فرستاده است .( ۲ ) فاضل مرتب این فهرست اشتباها نور الله برادر كوچك لطف الله را مصنف این رساله پنداشته است .۱۴۳( صفحه ١٣٤ ) کابل ( شماره چهارم و پنجم )معیار تاج محل و لعل قلعه٣امام الدین ریاضی :پسر لطف الله مهندس و نوه استاد احمد است .تذکره نویسان قرن دوازده هريك بنوبه خود طرفی از شرح حال او را ضبط کرده اند چنانکه خوشگو در ( سفینه ) و حسین قلی خان عظیم آبادی در ( نشتر عشق ) و کشن چند اخلاص در ( همیشه بهار ) و احمد علی خان سندیلوی در ( مخزن الغرائب ) پس از بیان شرح حال او اشعاری هم از و نقل کرده ضمناً ذکر بعضی از اسلاف و عزیزان او را نیز بمیان می آورند . خوشگو در سفینه خود میگوید . -مولوی امام الدین ریاضی تخلص خلف ملا لطف الله مهندس تخلص لاهوریست که قلعه ارگ دارالخلافه شاهجهان آباد به تجویز وصوابدید او بنا یافته . واز عهد جد خود بدار الخلافه سکونت دارد . در جمیع علوم رسمی یگانه و منفرد بود . خصوص در ریاضیات تصانیف معتبر دارد . و با اینهمه قناعت و ریاضت را زیور حان و مآل خود ساخته بدرس و افادت مشغولی داشت درین جز و زمان از مغتنمات بوده . اگر چه بنابر اشغال علمی بفکر سخن کم می پرداخت . لیکن سلیقه بسیار درست داشت و در جوابها پای کم نمی آورد . و در سال هزار و صد و چهل و پنج رحلت کرد . و امروز ملا ابوالخیر معروف بخیر الله برادر اعیانی او ..... ( در شرح رصد بندی خیر الله ذکرش می آید ) . بعد چند شعر فارسی مولانا ریاضی را انتخاب زده است .حسین قلی خان عظیم آبادی در نشتر عشق مینویسد : -مولنا امام الدین نام . خلف مولنا لطف الله مهندس لاهوریست که قلعه ارگ شاهجهان آباد بررأی وی بنیاد شده . مدة العمر خود در شاهجهان آبادگذرانیده . چون وی بعلم ریاضی تفوق بر ابنای جنس داشت . و در ورع و پرهیز گاری بیمانند بود ، لهذا تخلص خود ریاضی میکرد وگاه گاهی فکر به تلاش سخن هم می گماشت . . . . . . . . . در سنه یکهزار و یکصد چهل و پنج بگزل چینی ریاض جنان شتافت .حسین قلی خان قطعه ذیل را در تاریخ وفات او سروده : -بگفته عاشقی با آه دل سوز برفته چون امام الدین ز دنیابدیع و صرف و معنی و ریاضی شدند ای وای بی اوبی سروپا١١٤٥٤٢٤( صفحه ۱۳۰ ) معمار تاج محل و لعل قلعه ( سال ششم )کشن چند اخلاص در تذکرۀ همیشه بهار(۱) راجع بشرح حال او چند صفحه نگاشته خیلی باخلاصو احترام از و یاد میکند به تخصیص زهد و استغنا و بی نیازی او را از آستان امرا و سلاطینمی ستاید چنانکه در آغاز ترجمه او میگوید :« ...... اصل وطن ایشان دارالسلطنه لاهور است و جد شریف آن دانای اسرارکونی و الهی آمده در دارالخلافه شاهجان آباد اقامت گرفته والد شریف ایشان مولوی لطف اللهمهندس که ایشان هم گاه گاهی میل بشعر میکردند . و مهندس تخلص میفرمودند و در علم ریاضیخیلی ید علیا داشتند . »بعد او را بزهد و تقوی و کمال در فن شعر ستوده سخن را درین زمینه در چند صفحه طول میدهدبلکه یکدو حکایتی هم ازو که دلیل است بر قدرتش درین فن نقل میکند .عبارت احمد علی خان سندیلیوی در مخزن الغرائب مؤلفه ( ۱۲۱۸ هـ ) مانند است بعبارت اخلاصبا اندك تغییری چنانچه مینویسد :ـمولنا امام الدین ریاضی اصل وطن ایشان بلدۀ لاهور است . جدش توطن در دهلی اختیار کردهپدرش مولوی لطف الله مهندس بوده است ایشان هم بگفتن اشعار میل تمام داشتند و مهندس تخلص میکردند .و در علم ریاضی مثل این هر دو پدر و پسر در بلاد هند نبوده اند . هرچند مولنا ریاضی بگفتن شعرتوجه نداشت . روز و شب بتدریس مشغول بود » تذکرۀ صبح گلشن مینویسد :ریاضی امام الدین فرزند مولانا لطف الله مهندس لاهوری که قلعه ارك شاهجهان آباد بصوابدیدرأی رزینشبنیاد گرفته ریاضی متوطن شاهجهان آباد گردیده ، از ان شهر مدة العمر بیرون نرفته ماهر علومدرسیه بوده ، و در سبق علم ریاضی از معاصرین قصب السبق ربوده ، در عبادت و ریاضت و ورعو زهد عدیل خود نداشته . »در تاریخ علمای هند عبارت ذیل مسطور است :ملا امام الدین دهلوی در اصل لاهوری است . ریاضی دان بود که به دهلی توطن گرفته شرحیمختصر به تشریح الافلاك مصنفه بهاء الدین آملی در سال یازده صد و سه هجری نوشته که بنام التصریحفی شرح التشریح شهرت دارد » ( ص ٢٦٢ نو لکشور )نخستین شرح که بر متن مشهور تشریح الافلاك بهاء الدین آملی نگاشته اند باب تشریحالافلاك است از عصمت الله سارنبوری که شرحی است مبسوط در سنه ١٠٨٦ هـ تالیف یافته و بطبعهم رسیده . لیکن تصریح : بیشتر مشهور و متداول بوده و بسبب اختصاری که دارد دانشگاه های عربیدر مضمون هیئت نخست از همین کتاب آغاز میکنند مصنف نام خود را در دیباچه چنین نگاشته :اما بعد فيقول العبد الضعیف امام الدين بن لطف الله المهندس اللاهورى ثم الدهلوى »( دیباچه تصریح )(۱) نسخه آن در کتابخانه بانکی پور از نظر گذارش یافته .۱۲۰( صفحه ١٣٦ )کابل( شماره چهارم و پنجم )از ینفقره بر می آید که این خانواده اصلا لاهوری بوده بعد بسبب تعلق به عمارات سلطنتی بدهلی توطن گزیده اندامام الدین در دیباچه تصریح سنه تالیف را ( ١١٠٣ ه ) نوشته و چون پدرش اقلا تا ( ١٠٩٣ ه ) حیات داشته بدلیل آنکه ( منتخب ) مؤلفه او در همین سال تالیف یافته و ١١ سال بعد پسرش تصریح را نگاشته پس از ین مقدمات بطور یقین ثابت می شود که پسر در زندگی پدر تحصیل خود را تکمیل یا نزدیك به تکمیل رسانده و میتوان قیاس نمود که علوم ریاضی را غالباً از پدر خود تحصیل کرده باشد . ارباب تذکره تاریخ وفات او را « سنه ١١٤٥ ه خمس و اربعین و مأته والف » می نویسند .آنچه در دیباچه تصریح نگاشته که باعث او بر ین تألیف تکلیف بعضی از برادران و احباب بوده مراد از ان جماعة شاگردان اوست و از ین بر می آید که امام الدین نیز به پیشه موروثی خود یعنی درس و تدریس مشغولی داشت چنانکه سندیلوی نیز تصریح میکند : روز و شب بتدریس مشغول بوددر کتابخانه رامپور دو نسخه نادر از تصریح موجود است که : اهمیت یکی باعتبار قرب استنساخ آنست بعهد تصنیف چه دوازده سال پس از تألیف تصریح ( ١١١٥ ه ) نگاشته شده و اهمیت نسخه دیگر نقل آنست از نسخه دستخطی مصنف که در ( ١٢١١ ه ) منقول شده نمره نسخه اول ١٥ و از نسخه دوم ١٦ ( فن هیئت ) استمصنف بر ین شرح حاشیه هم نگاشته این حاشیه در نسخه نمره ١٦ کتابخانه رامپور موجود است استاد من مولانا حفیظ الله که سابقاً مدرس اعلای مدرسه عالیه رامپور و دارالعلوم ندوه العلمای لکنهؤ بود در ( ١٣١٠ ه ) هنگام قیام خود برامپور نیز حاشیه بر تصریح نگاشته که در مطبع مجتبائی چاپ شده مولانا در آخر حاشیه تصریح میکند که از حواشی منقول از نسخه دستخطی شارح استفاده کرده است ( خاتمه حاشیه تصریح مطبوعه مجتبائی )امام الدین دوحاشیه دیگر نیز دارد یکی بر شرح چغمینی ( ١ ) قاضی زاده رومی که کتابی است مشهور درهیئت و دیگری بر شرح خلاصة الحساب تالیف پدر خود . حاشیه مؤخر الذکر در کتابخانه دفتر هند به نمره ٧٦١ داخل استامام الدین مانند پدر خود بزبان فارسی شاعر نیز بوده و ریاضی تخلص میکردهکشن چند اخلاص وسندیلوی می نگارند گر چه مولانا ریاضی بسبب شغل درس و تدریس(١) در عهد نوابی اود نسخه از شرح چغمنی با حواشی و تعلیقات جمعی از علما در مطبع علوی علی بخش خان باهتمام مقبول الدوله احسان الملك کپتان مرزا مهدی علی خان بهادر ثابت جنگ قبول چاپ شده و در ذیل حواشی مذکوره از حاشیه امام الدین الریاضی ابن لطف الله المهندس الدهلوی نیز جابجا نقل وحواله رفته است چنانچه در خاتمه کتاب ذکری ازین حاشیه شده است .١٣٦( صفحه ۱۳۷ ) معمار تاج محل ولعل قلعه ( سال ششم )فرصت نمی یافت شعر بگوید . لیکن وقتی مطلع طالب آملی را که جواب نمی شد طوری استقبالنمود که از قدرت اکابر شعر بیرون بود . مطلع طالب این است :بتن بویا کند گلهای تصویر نهالی را بیایدار سازد خفتگان نقش قالی رااخلاص وسندیلوی می نگارند که تا امروز شعرا با ستقبال اینمطلع اقدام نکردند بلکه میانناصر علی را وقتیکه بعضی از رفقا تکلیف بر استقبال آن نمود فرمود « صاف این زمین را طا لبا بردچیزیکه مانده است درد است » ومانند میرزا صائب شاعر مفلقی وقتی ازین غزل استقبال نموددر مطلع از قافیه قالی و نهالی پهلوتهی کرده چنین قافیه بهم رساند : ـتکلف نیست در گفتار رندلا ابالی را چنانت دوست میدارم که عاشق شعر حالی رالیکن مولانا ریاضی جواب آنرا برجسته گفت : ـرك گل کرد آن گلچهره هر تار نهالی را ازین اندیشه گلها داغ شد برسینه قالی راوقتی ناصرعلی مطلع مولانا را شنید گفت :ظاهرا این زمین دوصاف داشت یکی را طالبا برد ودومی تا حال در جواهر خانه قضا و قدرپنهان بود نصیب مولانا شد که اکنون از تذکره های مذکور چند شعر او را نقل میکنیم :عنقا خدنگ حسرت(۱) گنامی من است درقید نام بود اگرچه نشان نداشترفتی و رفت لشکر دل در رکاب تو شهرم برنك مجلس تصویر جان نداشتروشن دلیم و خاك نشینی عیار ماست سیماب وار کشته شدن اعتبار ماستآزاده ایم مطلب ما ترك مطلب است باز آمدن ز حاصل هر کارکارماستما خار غم بسینه چو ماهی نهفته ایم گلزار عشق داغ دل ازخار خارماستدریا دل است یارونم از ما دریغ داشت خشك وتری به پای گل افسوس خارماست ؟زعشق یار چه گویم که حال من چون است غمم بدور خطش از احاطه بیرون استندانم از چه شدی سنگدل که بیمارت بجان رسید و نه پرسی که حال او چون استدر بیت هفتم اصطلاحات ریاضی را مانند دور ، خط ، احاطه ذکر نموده . دوبیت ذیل از سفینهخوشگو است :پایه عشق بلندی زسر دار گرفت هرکه دریافت چو منصور سری سردار یستیوسفستان معانی است ریاضی سخنت چاك پیراهن نظم تو عجب بازا ریستاز بعض کلمات امام الدین ریاضی که درد یبا چه تصریح نگاشته واز بیان کشن چنداخلاص معلوممی شود که او شاگردان بسیاری در ریاضیات به تکمیل رسانده اخلاص در تذکره همیشه بهار میگوید :(۱) خد نك حسرت بی معنی و خد نك حسرت شدن عنقا بی معنی تر است . شاید بجای خدنگ کباببوده با شد . مترجم۱۳۷( صفحه ۱۳۸ ) کابل ( شماره چهارم پنجم )« و یکی از شاگردان ایشان برمجسطی شرح فارسی نوشته . »بعد می نویسد :عزیزی در حق بعضی از شاگردان ایشان گفته ع، توئی در هر فنی چون صید يك فن۔ از این بعد عبارت ذیل است« شاگردان ایشان در ریاضی تصانیف رائقه فائقه دارند . »خیرالله بن لطف الله پسر دوم لطف الله مهندس تمام نام او ابوالخیر المخاطب به خیرالله خان مهندساست . در عهد محمدشاه کسب شهرت نموده و از لفظ المخاطب ظاهر میگردد که بدر پادشاهی راه داشتهو نیز مانند پدر لفظ مهندس را ضمیمه نام خود میکرده تعلیمات خود را غالبا از خدمت برادر بزرگ خودامام الدین که تا ١١٤٥ه حیات داشت فرا گرفته است از نگارش امام الدین در دیبا چه تصریح که می نویسدباعث من درین تالیف تکلیف برادران و احباب بوده دور نیست که یکی از ان برادران این برادرشهم بوده باشد . کشن چند اخلاص در تذکره همیشه بهار راجع به ترجمه امام الدین ریاضی میگوید : یکیاز شاگردان ایشان بر مجسطی شرح فارسی نوشته خیلی تفصیل . . . . » مراد از شاگردمذکور در عبارتفوق برا در او خیرالله است چنانکه در آتی می آید و ازین ثابت میگردد که خیرالله شاگرد برادر خودامام الدین بوده و از کارهای مهمه اوست که در عهد محمدشاه وبحکم او راجه جی سنگ در دهلی ، جیپور ،بنارس اجین رصد خانهائی بنا گذاشت که بانی و نگران همه آنها همین نادره روزگار بوده . ما این سخن رابیست و پنج یا بیست و چار سال پیش از ین قیاساً نوشته بودیم . خوش بختانه سخن ما به شهادت يكاز تذکره نویسان معاصر او یعنی بند را بن خوشگو متوفی ( ۱۱۷۰ه بپایه ثبوت رسید . خو شگو درسفینه خوشگو ( نسخه قلمی این تذکره در کتابخانه بانکی پور به نظر محرر درآمده ) راجع به شرح حالامام الدین ریاضی می نگارد :-وامروز ملا ابو الخير معروف بخیرالله برادر اعیانی وی در هیئت وهند سه و اکثر علوم یگانهروزگار است چنانچه را جه دهیراج جی سنگ سوائی زمیندار انبیر درین ایام خیال رصد بستن در پیشداشته . قریب بیست لك روپیه در بیست سال صرف این کار نموده باستمصواب ابو الخير مذکور استوحق آنست که ذات او بر زمانه منت است . . . . » ( سفینه خوشگو نمره ٢٥ ص ۱۲۳)در دهلی علاوه بر کار رصد خانه بدرس ریاضیات هم مشغولی داشت ( دیباچه تقریب التحریر )چنانچه اولاً از محمد علی پسر او و بعد از سائر شاگردان او نام برده .يك یادگاری معنوی از و در کتابخانه دفتر هند در لندن و کتابخانه نواب سالار جنگ بها دربه حیدر آباد دکن و دو نسخه در کتابخانه مشرقی بانکی پور موجود است كه يك از ين دو بكتابخانهمسلم یونیورستی علیگر داخل و از چهارم علامه غلام حسین جونپوری در جامع بهادرخانی ذکری نموده است .١ - تقرير التحریر ترجمه ایست فارسی بر تحریر اقلیدس خواجه نصیرالدین طوسی متوفی ٦٧٢هاین ترجمه را چنانکه در دیباچه کتاب تصریح شده در عهد محمد شاه ( ١١٤٤ه ) بانجام رسانیده استآغاز آن این است .٤٣٨( صفحه ۱۳۹ )معیار تاج محل ولعل قلعه( سال ششم )شکر است مر خدای را که ازوست ابتدا ، بسوی اوست انتها و بدست اوست اختیار همه چیزها »درنسخهٔ داخل به کتابخانهٔ نواب سالار جنگ بهادر( نسخه حیدرآباد دکن ) نام مترجم ( ابوالخیر بن لطف الله مهندس ) و درنسخهٔ دفتر هندنمرهٔ (۲۳۶۰) خیرالله خان بن لطف الله مهندس نوشته است چنانکه از فهرست فارسی آن ( ج - ۱- ص - ۱۲۳۴ ) معلوم میشود. نام کتاب هم درنسخهٔ حیدرآبادی واضحاً تقریر التحریر ضبط شده لیکن در فهرست کتابخانهٔ دفتر هند بنام ترجمهٔ تحریر اقلیدس داخل است در صورتیکه نام آن این نیست زیرا پسر مصنف در دیباچهٔ تقریب التحریر که در آنی ذکر میشود و نسخه های آن درکتابخانهای بانکی پور وعلیگر موجود است نام آن را تقریرالتحریر نگاشته که این نام ازحیث مشابهت بنام دیگرکتاب اوبی نهایت موزون مینماید. تاریخ کتابت نسخهٔ دفتر هند غرهٔ رجب ۱۱۹٤ هجری است و درصفحهٔ اول آن درحاشیه مسطور است که این نسخه را راجه نندرام در لکشنو برای مستر رجرد جانس انجام داده است سبحان الله يك وقت علاقه مندان علم از انگلیس هم مشتاق استفاده از تصنیفات بزرگان مادر ریاضی بوده اند نسخهٔ حیدرآبادی را شیخ احمد نامی در ۱۲۴۸ هنوشته است .۲ - تقريب التحرير ترجمه ایست خلاصه و بفارسی بهمراه شرح بر تحرير مجسطی خواجهٔ طوسی. نام مصنف درین کتاب بعنوان ذیل مسطوراست : ابوالخير المعروف به خیرالله المخاطب بخیرالله خان المتخلص بالمهندس. آغاز کتاب اینست :« ثنائی که ازاندازهٔ مهندس خرد بیرون است شایان صانعی که خالق سبع سماواتست »( فهرست کتابخانهٔ مشرقی بانکی پور ج ۱۱ - ص ۷۰ )تالیف آن قرار بیان مؤلف در دیباچه درثلث اخیر از سلطنت محمد شاه سنه ۱۱۳۱ ه ، سنه ۱۱۶۱ ه ، پس از ترجمهٔ تحریر اقلیدس اتفاق افتاده . مؤلف درین شرح از شرح تحریر مجسطی تالیف مولانا عبدالعلی بر جندی استمداد نموده است سبك تالیفش درین شرح عموماً طوریست که اولا يك فقره ازمتن عربی خواجهٔ طوسی را ذکر و بعد ترجمهٔ آنرا بفارسی میکند . بعد بر حسب ضرورت از شرح عربی بر جندی اقتباس واخير اشرحی بفارسی از طرف خود مینماید .يك نسخه ازين کتاب در کتابخانهٔ مشرقی بانکی پور به نمرهٔ ۱۰۵۸ ریاضیات فارسی داخل است . تاریخ کتابت این نسخه را کاتب آن ۲۲ شوال ۱۴۵۱ ه مینویسد و نسخهٔ دیگری ازان در کتابخانهٔ مسلم یونیورستی است ( به نمرهٔ ۶ علوم فارسی ) که نام آنرا در فهرست ترجمهٔ مجسطی نوشته و هردو نسخه از نظر من گذارش یافته است آغاز کتاب بدین طرح است :يارب آسان کن بفضل شامل خود فتح بابپس بلطف کامل خود ساز انجام کتابقال الفاضل الكامل المحقق والعامل الماهر المدقق استاذ الكل في الكل عالم العلوم بالجمل الشارح المترجم بالفارسية ابوالعلوم العربية ابوالخير المعروف بخير الله المخاطب بخير الله خان سلمه الرحمن المتخلص بالمهندس ابن لطف الله غفرالله له٤٢٩( صفحه ١٤٠ ) معمار تاج محل و لعل قلعه ( سال ششم )الحمد لله رب العالمين ...... اما بعد ...... پوشیده نماند که چون در سالف زمان ترجمه تحریر اقلیدس که از محقق طوسی بازيادت شرح بعض مقدمات بر ان پارسی برای عموم فیض اتفاق افتاده بود و بتقریر التحریر موسوم گردیده خواست که برای اتمام خدمت عباد الله ترجمه تحریر مجسطی هم که ازان مدقق است بایراد بعض فوائد مرقوم سازد چنانکه بفضل الهی جل جلاله و عم نواله مسوده آن کتاب عظیم النفع در ثلث اخير مدت سلطنت شاه خلائق پناه انجم سپاه فردوس آرامگاه محمد شاه پادشاه غازی عليه الرحمه و الرضوان فراغ دست داده بود و بتقریب التحریر مسمى شده بسبب عدم دريافت قدر دانی ارکان در حیز تعویق افتاده بود بترغيب بعض دوستان طالب این فن در اواسط سنه احد جلوس پادشاه عالیجاه احمد شاه بهادر ) از مسوده اتفاق شروع به مبیضه افتاد در سنه یکهزار و یکصد و شصت و یکم هجری مقدسه صلعم » .نسخه علیگر جابجا کرم خورده و نسخه بانکی پور سالم و درست است . عبارت فوق با هر دو نسخه تطبیق و تصحیح شده . عبارت خاتمه در هر دو این چنین است :بعد از بیان سعی در حل این کتاب ، و وصف خوبیهای آن و اعتذار سهو و خطا و طلب دعای خیر و ختم بر صلواة و سلام حضرت رسالت پناه را ..... فارغ شدم از تحریر این شرح و تصحیح آن روز یکشنبه اوائل ذیقعده سنه نهصد و هشت و يك هجريه نبويه ..... بن لطف الله مهندس بن احمد .« سنه نهصد و هشت و يك » سراسر تحریف و در حقیقت ١١٦١ هـ خواهد بود که در همین سال وفات محمد شاه است در آغاز این نسخه بوفات پادشاه درینوقت تصریح رفته . گویا مسوده کتاب در حیات محمد شاه اختتام یافته بود اما از ناقدردانی ارکان سلطنت سواد آن به بیاض نرسید تا آنکه پس از وفات شاه مرحوم باصرار علاقه مندان ریاضی در اول جلوس احمد شاه پاك نويس شد .٣ - حاشیه بر شرح بیست باب در معرفت اسطرلاب رساله ایست مشهور از خواجه نصیر طوسی که علامه عبدالعلی برجندی در ( ٨٨٩ ه ) شرحی بران نگاشته و خیرالله مهندس بر شرح مذکور حاشیه افزوده . این حاشیه بر کنار نسخه از شرح برجندی نمره ١٠٤٥ در کتابخانه بانکی پور موجود و نام محشی دران چنین نگارش یافته است :« خيرا لمهندسین ابوالخیر منجما لمخاطب بخیرالله خان مهندس » .این نسخه در دوم جمادی الاخرى - ١١٦٥ - ( فهرست کتابخانه مذکور ج ١١ - ص ٦٢ ) . که عهد حیات مصنف است انتساخ یافته است .٤ - شرح زیج جدید محمد شاهیراجه جی سنگ سوائی بانی جیپور وصوبه دار آگره و مالوه متوفی (١١٥٦ه) بحكم محمدشاه پادشاه دهلی ، در دهلی ، جیپور ، اجین ، بنارس و مترا طرح رصد خانه ها ریخت که برعلاوه اشتراك سائر هيئت١٤٠مسابقه بزغاله تازی از مناظر جشن سال ۱۸ استقلالاز مناظر جشن هزدهمین سال استقلال وطنیکی از جمله نفری سواران بز کش که این اسپورت ملی را در جشن اجرا کرده اندو این شخص باخذ جایزه موفق شده( صفحه ١٤١ ) معمار تاج محل و لعل قلعه ( سال ششم )دانان مختلف از هندو و مسلمان وانگلیس خیرالله مهندس نیز در بنای آنها شريك بوده . تحقیقات اینرصدخانها بنام خود راجه و بعنوان زیج محمد شاهی در ١١٤٠ ه تدوین یافت وخيرالله شرحی بران نگاشتهدر تشريحات واستدلالات آن مشاهدات خودراذ کرنمود علامه غلام حسین جونپوری در تصنیف مشهورخود جامع بهاد رخانی حواله برین شرح میکند :« میرزا خیرالله مهندس در شرح زیج محمد شاهی دعوی فرموده است که ما : مدار خارج المرکزشمس بلکه مدار جميع حوامل را بر شکل بیضوی یافته ایم »ه - شرح زلالی و شرح حافظ وشرح سکندر نامه خیرالله از سخنوری که جوهرا رثی خانواده اوبود نیز حصه داشت و در اثراین ذوق ديوان زلالی و دیوان حافظ وسكندر نامه را شرح نمود . از دوشرح اول پسرش در دیباچه تقریب التحریر نام برده . شرح سکندر نامه او که در دوجلد است مدتیپیش ازین چاپ شده جلد دوم آن در کتابخانه جامعه مليه دهلی بنظر محرر در آمده که در مطبع شرفالمطابع دهلی در (١٢٦٨ه ) بطبع رسیده در این کتاب نام و لقب مصنف را چنین نگاشته اند :میرزا خیر الله خان مهندس خير الشارحين محمد علی ریاض بن خیرالله مهندس از خیر الله مهندس پسریهم بیاد گار ماند که محمد علی نام داشت مشارالیه نیز در علم ارثی خاندانی خود تخصصی داشت و از پنجهتبه لقب ( الرياضي ) شهره عصر گردید محمد على مسوده تقريب التحرير تاليف پدر خود را که مؤلف تنهادیباچه آن را به بیاض رسانده بقیه آن بسبب اشتغال او بامور تصنيف كتب و تدريس طلاب هما نطوربحالت مسودگی مانده بود پاك نویس کرده قابل اشاعه و استفاده ساخت چنانچه این واقعه را محمد علی دردیباچه که برین شرح افزوده بیان میکند :میگوید بنده خاکسار ذره بیمقدار الراجى الى رحمة ربه القوى محمد على الریاضی آنکه چون والداین احقر العباد برتحریر اقليدس شرحی مبسوط معنی که مسمی بتقریر التحریر است بزبان فارسینوشته ..... خواستند که بر تحریر کتاب مجسطی که مشکل ترین کتب علم هیئت است بابراهینهندسی و درین رصد بی نظیری که دست فکر هر کس از ریاضی دان بد امن معانیش نمیتواند رسیدو زور خیال هر یکی از هیئت دان لنگر معانیش نتوان جنبانید. نیز شرحی بزبان فارسی بافوائد دیگربنویسند که برای هر طالبی بکار آید ..... دور آخر سلطنت فر دوس آرامگاه محمد شاه مسوده آنتمام تحریر یافت . و بسبب بعضی از موانع که شغل کتب دیگر باشد و عدم فراغ از دیگر امورمبیضهآن در حیز تعویق افتاد . الحال من بی بضاعت عاکف زاويه جهالت خصوصاً در علم ریاضی کهدران ریاضت معتد به نکرده و آشنائی پیدا نساخته و از بوی ریاض ریاضی نمدوشه ؛ والد گرامیخواست که آن مسوده را مبیضه نویسد بحسب آنچه در خاطر قاتر این ناقص درآید متن را .... »بعد از این بیاض دیباچه خیر الله است که سابقا نگارش یافت و در پی آن این عبارتاز محمد علی است :١٤١( صفحة ١٤٢ )کابل( شمارهٔ چهارم و پنجم )و من مترجم میگویم که این اخبار شارح به بیضه ساختن تا نوشتن دیباچه بود و زیاده ازان سبببعضی از مشاغل اتفاق نیفتاد . چنانچه ساختن شرح زلالی و شرح خواجه حافظ و درس کتب ریاضیاین حقیر فقیر خواست که تا این محنت ضائع نشود جرأت در نوشتن بیضه نمود والا چه نسبت خاك راباعالم پاك . . . . . »محمد علی ریاضی آخرین شخصی است از نسل احمد معمار که ما او را شناخته و بشرح حال او پرداختمترجمهٔ این خانواده هم که اقلاً يك قرن ونیم در لاهور و دهلی خدمات معماری وهندسه و ریاضی راانجام داده اند بنام او خاتمه پذیرفت .پس ازین تفصیل و توضیح حیثیت این خانواده بی مناسب نیست که مثنوی لطف الله را که دراناز خانواده یعنی از پدر و برادران و شخص خود شرحی نموده مسلسلاً بنویسیم تا همگنان را بر صدقبیان او وثوقی حاصل شده در اصل معمار و مهندس عمارتهای تاج ولعل قلعه ترددی باقی نماند : —شاه جهان داور گیتی ستانروشنی دودهٔ صاحب قرانعرش برین قبهٔ خرگاه اوسترشك فلك سدهٔ درگاه اوستاحمد معمار که در فن خویشسرقدم از اهل هنر بود پیشواقف تحریر و مقالات آنآلهٔ اشکال و حوالات آنحال کواکب شده معلوم اوسر مجسطی شده مفهوم اواز طرف داور گیتی جنابنادر عصر آمده او را خطاببود عمارت گر آن پادشاهداشت درا نحضرت فرخنده راهآگره چوشد مضرب رایات شاهبسکه برو بود عنایات شاهکرد بحكم شهٔ کشور کشاروضهٔ ممتاز محل را بناباز بحکم شهٔ انجم سپاهشاه جهان داور گیتی پناهقلعهٔ دهلی که ندارد نظیرکرد بنا احمد روشن ضمیراین دو عمارت که بیان کرده ایمدر صفتش خامه روان کرده ایميك هنر از گنج هنرهای اوستيك گهر از کان گهرهای اوستچون نبود عالم فانی مقرکرد سوی عالم باقی سفرپس سه پسر ماند زمرد سترگزان سه عطاء الله رشیدی بزرگنادر عصر خود و مشهور شهرعالم و علامه و دانای دهرمرد هنر پرور و استاد فنفاضل و دانشور و حبر زمنمخزن علم آمده تالیف اوگنج هنر هاست تصانیف اونثروی از آب روان پاکترنظم خوشش غیرت سلك گهر٤٤٢( صفحة ١٤٣ )معمار تاج محل و اهل قلمه( سال ششم )منكه سخن پرور و دانشورممنكه ربودم ز جهان گوی علممنكه شده آگه سر نهانثانی آن هر سه برادرمتمگر چه مهندس بقلم از شه استثالث آن هر سه برادر بسالماهمه معمار و عمارت گریمليك بنود قصر کلامش عجبگرچه کم است سال وی از سال مننتروی از نظم گهر بار تردیده ز نور سخنش پرضیاگنج هنر آمده در مشت اوگر چه منم بی سخن استاد فنبنده آن حبر سخن پرورماز دمش یافته ام بوی علمازدم او یافته ام قوت جانهندسه یکفن بود از صدقتمنام من دل شده لطف الله استآمده نور الله صاحب کمالما همه استاد و سخن پروریمزان شده معمار مر او را لقبپیش بود حال وی از حال مننظم ز نثر آمده هموار ترطبع ز لطف سخنش پر صفاخفت قلم رانده سه انگشت اوآن يك و اين يك بود استاد منکر چه مرا هست مهندس لقبهندسه زان هر سه برادر طلب٤٤٣ارمغان بدخشاننگارش جناب شاه عبد الله خان بدخشیامیر محمد جمیل :کنیۀ حضرتش ، محمد جمیل بدخشی البهارستانی ابن ابو تراب بدخشی ، از شهر تاریخی بهارستان « بهارك » بدخشان است نسب ممدوح بحضرت حارث رضی الله عنه منتهی میشود ، عالم متقی ومتورع ودارای ذکا و فهم بزرگی بوده در شهر کشمير تحصیل کمالات کرده و در علوم فقه مخصوصاً مقام منيعی دریافته است سال وفاتش سنه ۱۰۱۱ هجری قمری است از قراریکه شرح احوال او در تذکره های شعرای بدخشان امثال تذکره مرتبه ( میريار بيك خان ) وكتاب بهار بدخشان مؤلفه فاضل محترم آقای سيد عبدالكريم خان بدخشی و غيره معلوم میشود مشار اليه کتاب بزرگی مسمی به « نظم عقاید » تالیف کرده است .شخص موصوف شاعر با ذوق و دوستدار عالم اسلام و دارای قریحه خداداد بوده است ، نشیده که در ذيل ثبت ميگردد بهترین گواهـا ، صفای نيت و اعتقاد و نمونۀ ثابت بلندی درجات علمی او بحساب می رود .مو عظام :ای راه رو طريق اسلامکين باديه ايست بس خطرناكبی بدرقه پا منه درين راهآن بدرقه در طريق علم استعلم آر بدست تا توانیدانسته در ين طريق نه گامعاجز شده كبار وان ادراكاز رهزن جهل باش آگاهدر راه طلب رفيق علم استتا در ره جهل در نما نیآنگاه قدم درین سفر نهعالم چوشدی كنون سفر بهآثار شاعرانه موصوف در دسترس استفاده بسيار است ، اما اكثراً بهمين سبك وبیشتر درلباس تصوف عرض اندام دارد كلامش دقیق و پر معنی و مضامین آنها موثر و دارای جذبه های شور آور علمی ميباشد .٤٤٤( صفحة ١٤٥ ) ارمغان بدخشان ( سال ششم )ابوالفيض، حضرت:محمد سعيد ، ملقب و مشهور به حضرت از اهالی « سر شهر بهارستان » بدخشان است ، در حدود سنه ١٠٥٠ امرار حیات داشته تاریخ ميلاد و وفاتش به طور واضح معلوم نمی شود این قدر از شرح احوال خود ابوالفيض مستفاد می گردد كه که مشار الیه در معیت « سلیمان شاه » حكمفرمای دوره ملوك الطوایفی بدخشان به تسخیر چترال عازم شده و بعد از تصرف بر حدود چترال ریاست امور ادارتی « كنجوت » از طرف سلیمان شاه برای مذكور مفوض گردیده و چندی دران دیار بسر برده بالاخره در موقعیكه « كامران حسن » برادر سليمان شاه ، بر عليه برادر خود اقدام به جنگ نموده او را مغلوب نموده ( ١٠٥٠ ) و مملكت را به ید تصرف خود درآورد ، حكام جدید از طرف خود بهر طرف ملك مامور و عاملین دوره برادرش را معزول نمودن گرفت . ابوالفيض ، از خوف کامران حسن فرار اختیار کرده از راه پامیر بطرف ترکستان شرقی غربیت نموده ، متباقی عمر را دران ديار بسر برد وبالاخره ، در شهر کاشغر برحمت ایزدی پیوسته در آنجا مدفون گردید .حاجی قتلو .ابوالفيض موصوف را اصلاً از کاشغر محسوب میكنند ، اما درین مسئله كه ابوالفيض حضرة بدخشی است هیچ جای شبه واعتراضی موجود نمیباشد برای ثبوت بدخشانی بودن ( حضرت ) و به تذكار مقام فضل و کمال ادبیانه او این غزل ملیحش را انتخاب و بمطالعۀ قاریین محترم ارائه می دارم .فلك آواره ز كهسار بدخشانم کرد همدم ناله و فرياد غريبانم كردمنکه چون بلبل نالان بچمیدم بچمن زچه صياد قضا بسته زندانم کردداشتم خاطر جمع از غم آشوب جهان ذوق پابندی زلف تو پریشانم كردسبب وصل چو پروانه نثارت نشدم عشق در مشهد هجران توقربانم کردشب بياد كمرت کرد خیالم جولاندیده ام موی کشید آخر و گریانم کرداستعمال ( تشبیهات مطلقه ) در مصرع سوم و پنجم وتذکار ( مبالغه ) در مصرع چهارم با آن همه تناسب و تلازم مخصوصه ( بدیعه ) که در طرز سخنوری حضرت موجود است خیلی جذاب ودلفریب بوده و به ترتیب موزنی به ادای آن پرداخته است .٤٤٥( صفحۀ ١٤٦ ) کابل ( شمارۀ چهارم و پنجم )اظهرحضرت میر احمد المجددی ، المتخلص به ( اظهر ) از مشاهیر فضلای بدخشان شمرده میشوند .نسب شریفش به هفت واسطه بحضرت مجدد الف ثانی قدس الله سره العزیز و به سی و چهار مرتبهبحضرت فاروق اعظم سیدنا عمر ابن الخطاب رضی الله تعالی عنه منتهی میشود .ولادت باسعادتش در سنۀ ١٢٠٦ در شهر پشاور بوقوع آمده در سن طفولیت تحت تربیۀ والدبزرگوار خویش بخواندن درس پرداخته و توام به ایام رشد بحکم ارشاد « اطلبو العلم و لو كان بالصين »عازم خطۀ فاخرۀ بخارا که دران عصر معدن علوم و منبع معارف بود گردیده ، مدت دوازده سالدران دیار به تحصیل علوم پرداخته نصاب مضامین علوم مقرره مدارس بخارا را طی کرده ، در علم قالبمرتبۀ ( مولويت ) مرتقى و در علم حال خرقه خلافت و رقم ارشاد از دست حق پرست حضرت( میان فضل مجدد صاحب ) مجددی قدس الله سره الباری که از سر سلسلۀ علما و مشایخ آنعهد شمردهمی شد ند پوشیدند در سنۀ ١٢٣٥ بعد از ختم علوم بعزم مراجعت به پشاور وارد بدخشان گردیدهو از طرف فضلا و اهالی بدخشان با تجلیلات شایانی که در خور مقام فضل و کمال اظهر بود پذیرائی شدبالاخره بحسب درخواست اهالی بدخشان در شهر جرم متوطن و از طرف میر سلطان شاه والیبدخشان که شرح احوالش آتیآً مذکور خواهد شد ، معاش کافی برای شان مقرر و علاوتاً( قلعه گنبد ) نام موضع دلارا و خوش هوای جرم که از بهترین نقاط آن شهر بحساب میرود با مقدارکافی اراضی مزروعی که کفاف تعیش آنها و منسوبین ایشانرا نموده بتواند برای شان تخصیص دادهشد . لهذا این ذات فاضل در منطقۀ جرم اقامت اختیار فرموده به تدریس علوم پرداخت . اولاد هایجناب ممدوح مغفور نیز بعد از ارتحال اظهر جرم را به صفت وطن حقیقی خود شمرده و تا کنون درانجا عمر بسر می برند ، آقای غلام نبی خان مجددی وکیل ملی اهالی جرم بدخشان که از نواده هایاین ذات اجل محسوب بوده و امسال در شهر کابل فوت گردید تخلص شاعرانۀ خود را « جرمی »قرار داده است که انشاالله شرح احوال شان مفصلاً معروض خواهد شد .خلاصه اظهر از کامل ترین فضلای بدخشان و يك یادگار صحیح خاندان جلیل القدر مجددیهشریفه بوده در طریق اجتهادات علمی مساعی مالا یطاقی را متحمل گردیده بارها ، ممالك بلخ ، بخارا ،تاشکند یارکند ، کوچار آقسو ، ختن ، هندوستانرا سیاحت کرده اخراً در سنۀ ١٢٦٩ عازم سمت ترکستانشرقی گردیده درهمان سنه در شهر یارکند از دنیا رحلت و در جوار مزار حضرت عبد الرحمن غازیمجددی مدفون شده اند اظهر ، کتب زیادی در علوم مختلفه تالیف کرده و تا اندازۀ که در اثر تتبعاتلازمه معلوم گردیده عده مولفات شان بالغ بر ( نزده ) جلد کتاب میشود که فهرست آنها در مقدمهیکی از مولفات شان بدین تفصیل ثبت است :١٤٦( صفحه ١٤٧ )ارمغان بدخشان( سال ششم )(١) جامع الزرات (٢) هفت مجلس (٣) جامع الدنايت (٤) اربعين چهل حديث مع شرح (٥) صنايع الرحمن (٦) سبيل الرشاد (٧) مناقب الطاهرين (٨) وظايف البنى (٩) اسرار المحسنين (١٠) ربيع المساكين (١١) ديوان مخمس در حمد ونعت (١٢) ديوان غزليات (١٣) مثنوى ٦ جلد (١٤) بحرالمواعظ (١٥) كنز السلاطين (١٦) طريق الطالبين (١٧) سلسله الاوليا (١٨) ذكر السالكين (١٩)مواهب غيباز جمله كتب مذكور فعلاً بعض نسخه هاى معتبر قلمى آن كه در كتابخانه ( جناب آقاى غلام نبى خان مجددى مرحوم موجود است ؛ کتب ذیل است كه ازانها نام مى بريم .(١) طريق الطالبين در تصوف (٢) سلسله الاوليا در فضايل سادات (٣) ذكر السالكين در تصوف بنام شاه عبدالرحمن خان ابن قباد خان ابن شاه ونجی خان تحریر شده (٤) كنز السلاطين ، در پند واندرز پادشاهان (٥) مواهب غيب (٦) سبيل الرشاد تصوف (٧) اسرار المحسنين تصوف (٨) چند اوراق پراگنده از غزلیات ومثنویات نمونه کلام فى الحمد الملك العلام جل سبحانه !در رهت عاجز پیری پشت خم آورده امجبهة خجلت بجاى سجده نم آورده امعمر اندر نامه غفلت زسر تا هوش رفتاندرین جنگ ازقوا يك زير بم آورده اماندرین صحرا که از تکلیف دام چیده انداز عمل چون صیدوحشت خورده ام آورده امگر ندامت بهر قطع نا پسند یها بودمن ز آه صبحدم تیغ دو دم آورده امدر مساجد باهوای نفس چون در ساختمرو به محراب صمد کردم صنم آورده اماندرین دارالشفا از درد دل غافل کنوناز دکان نفس سوء معجون سم آورده امنرد ثور عام خور شید کرم بخش عطابا هزاران معصیت شام ستم آورده امگرز غفلت رو سیاه ودل چو سنگ خاره امبردرت موى سفيد و چشم نم آورده اماز کرم از زشتی کردار اطهر در گذارهر چه آوردم به امید کرم آورده امچون آثار فکری این ذات اجل يك مجموعه حكم وفضايل معنویه است لازم ميشمارم عقايد فلسفی او را بذريعة این غزل خودش روشن تر کرده باشم .هرکه جام نشأ در دنیا بعشرت می خوردعاقبت رنج خمار ازدست حسرت می خوردجان بقربانگاه عشق الله اکبر می زندتن ز خوشنودی کجا از تیغ وحشت می خوردمرحبا ای سوزش عشق از نمك پاشيدنتكاستخوانم را هما اکنون بلذت می خوردهرکه از کیش پدر بیرون نیاید ، عاقبتملك موروثى بعقبى باغ جنت می خورد٤٤٧( صفحه ١٤٨ ) کابل ( شماره چهار و پنجم )نيك و بد در سفره اهل كرم يكسان بودكافر و مؤمن بدنيا خوان نعمت می خوردهر كه از شهر اوامر در مناهی رو نهداز وطن خارج بهر جا ضرب غربت می خوردگر نگهدارد دهان امروز از شرب و حرامدر قیامت اظهر آنکس آب رحمت می خوردغزل دیگر :دانيكه ، لاله را ز چه خون گشت جام او ؟از عمر نیم روز بود تلخ ، كام او« نام نکو نتیجه عمر ابد دهدهرگز نمیرد آنکه نرد است نام او»صياد ما كه دانه خالش تهی مبادمرغی نیامد آنكه نشد صيد دام اوهر چند جای لعل بود تاج خسرو انخون گشته از فراق بدخشان تمام اونفسی که رام گشت بفرمان ایزدیگردند وحشیان جهان جمله رام اواظهر کسیکه نشأ صبح وصال یافتباشد چو جام باده شفق مست جام او٤٤٨محفل دعوت قونسلگری شاهی افغانستان در بمبائی بمناسبت جشن هجدهمین سال استقلال وطن[BLANK PAGE]گذار شات هجدهمین سالاستقلال وطنقرار یکه سال گذشته جشن استقلال وطن خیلی بتجلیلات و ترتیبات فوق العادهپذیرایی شده وعلاقه و محبت این روزهای پر افتخار تاریخی در قلوب اولاد امروزهوطن تزریق میشد درین که هجدهمین سال جشن استقلال وطن و سومین بار استکه بدوره زمامداری اعلیحضرت محمد ظاهر شاه خلد الله تعالی ملکه تصادف میکندبارادة سنية ملوكانه وتوجهات مخصوصة والا حضرت اقدس ج ٠ع ٠ج صدر اعظمصاحب وغ ٠ ج ٠ ١ ٠ ا ٠ نشان والا حضرت وکیل صاحب تر تیبات و تجلیلاتفوق العادة را دارا بوده و از آغاز این رزو فیروز الی روز اختتام هر گونه وسائلتفریح وسرور از قبیل رسم گذشت عسکری، انداخت عسکری مسابقه های، هاکی، والیبال، تینس، کرکت، فت بال و غیره همچنان تما شات هر قسم سرود ها وموزيك ها و راديو و غیره وسائل سرور که باقی جرائد وطن بتفصیل متذکر ازانشده اند خیلی بمسرت و حرارت سپری شده و مخصوصاً بروز اول جشن که مصادفبوده بروز جمعه ۲۲ اسد ذات همایونی در سلام خانه صورتیکه قبلاً هیئت معظم دولتو هیئت های شورای محترم ملی و اعیان و هیئت محترم کور دپلومات و دیگر مامورین ومعززین حاضر شده بودند ذات همایونی افتتاح جشن را بنطق آتی فرمودند.نطق اعلیحضرت معظم همایونیبتقریب افتتاح هجدهمین جشن استقلال وطنبسم الله الرحمن الرحيم«ملت عزیز من!»«این جشن باشکوه ملی را که بمناسبت ورود هجدهمین سال استقلالوطن ترتیب و تزئین یافته بنام نامی خداوند کریم و تمنای سعادت شامات٤٤٩( صفحه ١٥٠ )کابل( شمارهٔ چهارم و پنجم )عزیزم افتتاح مینمایم و مفاخر نعمت جهانقیمت استقلال را با تمنیات قلبیخویش بفرد فرد شما رعا یای صداقت شعارم تبريك و تهانی میگویم . »« عزیزان من ! معنی لغوی استقلال بقوت خود ایستادن است و لیدر اصطلاح عصر حاضر استقلال عبارت از استعداد و قوه ایست كه يكحكومت بدون اذن يا مداخلت غير مفاد عمومیه و خواهشات مادیه و معنویهٔخود را حسب دلخواه استعمال و اجرا نماید . استقلال برای حكومتهائیكهدر صحنهٔ دنيا اظهار موجوديت مینمايند نخستين شالوده نهضت اجتماعیتسلیم شده است . ملت هائیكه باین صفت عالیه خود را آراستهگردانیده اند گویا بقوه و دارائی خود تکیه زده و در عالم دنیا از جمیعحقوق اجتماعی بهره ورند . »« افغانستان عزيز كه از ۱۸ سال باین طرف استقلال خود را تامیننموده و در قطار دول عالم یکی از ملل حيه بشار است الحمدالله در قبالمساعدتهای بخت و مظفریتهائیكه از نتائج استقلال برایش رسیده در جميعاعمال قولى و فعلی و تمایلات انفرادی و اجتماعی که با عالم بشریت در دائرهٔحقوق خود مینماید مختار و آزاد بوده موافق بتكامل عصر و زمانرفتار دارد . »« این نعمت بزرگ که ما در هر سال بيادگار آن جشن میگیریم...( صفحهٔ ١٥١ ) گذارشات هجدهمین سال استقلال ( سال ششم )محصول جان بازی ها وقیمت خونهای پاك شهدای استقلال است که درینراه جانهای خود را فدا کرده اند حقیقتاً خدمات مجاهدین که سرهایخود را بکف دست گرفته و بفدا ساختن حیات خود ها برای افغا نستانونژاد آیندهٔ آن زند گانی باشرف وسرخ روئی کمائی کرده اند تقدیربلندی میخواهد که ما اجر این کردار نيك شانرا از خداوند خواهانیمفدویت شهدای استقلال وغازیانیکه درین مرحله ( حیات وممات ) مجاهدتکرده اند الی الابد در پیشانی آمال وعزت افغانستان مرتسم خواهد بو ددر عنوان تاریخ تجدد ما جا خواهد داشت من بارواح محصل استقلالو ناجی وطن اعلیحضرت محمد نادر شاه شهید وتمام شهدای معرکهٔ استقلالدعای مغفرت میفرستم واز افسران و افرادیکه در جهاد استقلال خدمتکرده اند و تاهنوز در قید حیات هستند اظهار تشکر وامتنان مینمایم . »« عزیزان من ! نخستین چیزیکه استقلال را از خطرات و زوال حفاظهمینمایدنشرعلم وعرفان ووجوديك عسكر باروح و تواناست در تعمیم معارفو تحصیل تعلیم اولادهای تان که مرجع آمال فردای این مملکت هستندومقدرات آینده افغانستان به آنها تعلق میگیرد کوشش زیاد باید کرد .حس اطاعت، ثبات، دلاوری، اتفاق، بیداری، جان فشانی، که از صفاتخاصه عسکری است باید در وجود عساکر ما تقویه شود زیرا چیزیکه یك٤٥١( صفحۀ ١٥٢ ) کابل ( شمارۀ چهارم و پنجم )افغان را بفدا کردن جان در راه وطن حاضر میسازد اولاً اسلامیت متینو ثانياً همین صفات آهنین است و بس .»« عسکر افغانستان الحمدلله در تعلیم و تربیه ، درتجهیزات و اسلحه نظرباعصار گذشته آن قدر پیشرفت نموده که امروز می توانیم برعسکر خوداطمینان کنیم ولی وزارت حربیه وتمام افسران عسکری درین راه مکلفهستند که بکوشش واهتمام ایشان نظام افغانی به تعلیم و تربیه معتاد شوندتا حقوق وطن را بدرستی محافظه بتوانند .»« عزیزان من ! جشنها و میلههای ملی برای مسرت و خوشی استبدین جهت برای شما توصیه میکنم که ایام جشن را بخرمی وخوش حالیبگذرانید درحفلهها و تماشا گاه آن شامل گردیده وقت خود را خوشبگذرانید کدورت و رنجش که ازهم دگر داشته باشید بپاس این مسرتعمومی وفرحت ملی بصلح و برادری مبدل سازید چون قوای عسكرى يكمملکت نگهبان استقلال آن گفته میشود برادرهای عسکری تانرا بنظراحترام دیده و همۀ تان شوق ومحبت این خدمت باشرافت را در دل ودماغ بپرورانید »« درخاتمه عموم ملت عزیزم را مسعود ونيك نام دارین خواسته از٤٥٢( صفحه ١٥٣ )گزارشات هجدهمین سال استقلال( سال ششم )خداوند خود مسئلت میدارم آن ترقیاتیرا که بلند تر از آرزوی من استبرای وطن عزیزم نصیب فرماید . »« پاینده باد استقلال افغانستان»« غالب و فاتح باد عسکر افغانستان»معروضهٔ تبریکیهٔ شورای ملیبحضور همایونی« بسم الرحمن الرحیم »اعلیحضرت پادشاه معظم ما !حضرت خالق متعال را شکر گذاریم که درین ساعت فرخنده جشنسال هجدهمین استقلال وطن بسلامتی و عافیت ذات مبارك شاهانه و خوشبختی مملکت عزیز ما افتتاح می یابد درین موقع مقدم تر از همه لازم میدانیمخدمات قیمتدار اعلیحضرت غازی محمد نادر شاه شهید سعید پدر مغفور شما راکه بنیان استقلال و شالودهٔ ترقی و امنیت را در افغانستان بر قرار کردهپیش نظر داشته بروح پاك آن شاه نامور دعای مغفرت بخوانیم یقین استروح مبارك شان همیشه ناظر احوال ما است و از برکت آن روح مباركبسا موفقیاتی در سایهٔ زمامداری اعلیحضرت نصیب افغانستان شود .درین دورهٔ مسعود که هر گونه وسائل رفاه و آسایش ملت فراهم٤٥٣( صفحه ١٠٤ )کابل( شماره چهارم و پنجم )است جای بسی مسرت و امیدواری است که الحمدالله تعالی از لطفو مرحمت حضرت باری و توجهات بهی خواهانه ملوکانه شما همه امورکشوری و عسکری مملکت بطرف نهضت و ارتقا سیر میکند .اعلیحضرتا !ملت افغانستان حسن نظریات ملت پرورانه و وطن دوستی اعلیحضرتشما را که باساس خط مشی پدر بزر گوار تان باین مملکت ابراز مساعیمی فرمائید بخوبی احساس نموده و فهمیده اند لهذا همه او امر و ارشاداتى راکه مبنی بر مفاد ملی و تعالی وطن اصدار می یابد با نیت پاک ودلهای مملواز خلوص پذیرفته اجرا و اطاعت مینمایند و دوره حکومت اعلیحضرت رامهد آسایش و مایه خوش بختی خود میدانند .اعلیحضرتا : اهمیت و شئونات استقلال وطن را بنظر بسیار قدر واحترامدیده و بحضور همایونی اطمینان میدهیم که برای و قایه حقوق و شرافتملی خود به تحت قیادت شاهانه تا آخرین صرف قوا و فدا کاریهاحاضر هستیم .درخاتمه تبریکات خلوصیت مندانه را تجدید نموده بروح پاك اعلیحضرتشهید سعید رحمةالله علیه و تمام شهدای راه استقلال دعای مغفرت اهدا و٤٠٤( صفحه ١٥٥ )گزارشات هجدهمین سال استقلال( سال ششم )عافیت وسلامتی ذات مبارك همایونی را با سعادت ملت و وطن از خداوند متعال استدعا مینمائیم .زنده باد اعلیحضرت پادشاه عزیز ماپائنده با د استقلال افغانستاننطق و الاحضرت صدر اعظم صاحببسم الله الرحمن الرحیماعلیحضرتا :اولا باین تقریب سعید مراتب تبریکات وتهانی خالصانه را به حضور مبارک معروض میداریم و از خدای متعال التماس مینمائیم که افغانستان در ظل قیادت و زمامداری اعلیحضرت بترقیات بیشماری نائل آید .اعلیحضرتا، به حضور همایونی شما یقین و اطمینان میدهیم که در اجرای فرمایشات ملوکانه و تطبیق نیات و آمال بیغرضانه اعلیحضرت جد و جهد نموده به حصول رضای ملوکانه که عین رضا مندی و خوشنودی او تعالی است با تمام قوا ابراز مساعی خواهیم کرد اتفاق و اتحاد و اشتراك مساعی ملت و حکومت بما یقین میدهد که روز بروز زمینه پیشرفت و تعالی در مملکت فراهم و ما و همه مامورین دولت موفق گردیم تا بر حسب منظور پاك همایونی و وجیبه ملی خود بوطن خدمتی را که شایسته و سزاوار اولاد صالح آن است ابراز دهیم و همان طوریکه رضائیت پدر بزرگوار شما را حاصل داشته ایم رضائیت اعلیحضرت شما را نیز تحصیل نمائیم .خداوند ببرکت حضرت خاتم المرسلین افغانستان را بزیر لوای شریعت مطهر نبوی و سایه زمامداری اعلیحضرت بمدارج بلند ترقی برساند و با علیحضرت شهید سعید پدر نامور شما که محصل استقلال ونجات مملکت و مؤسس ترقیات و افتخارات افغانستان است درجات عالی نصیب و کرامت فرماید .سواد تبریکه شیخ السفرا بحضور مبارك همایونیقبل از افتتاحیه جشن در قصر دلکشااعلیحضرتا ! بتقریب جشن ملی استقلال افغانی افتخار دارم با علیحضرت شما تبریکات صمیمی همقطاران محترمم را که این جا حاضر اند با تبریکات خودم تقدیم نموده همچنان بهترین آرزوهای خودمانرا برای خوشبختی و بهبودی اعلیحضرت و برای سعادت مملکتشان ابراز نمائیم .١٥٥( صفحه ١٥٦ )کابل( شماره چهارم و پنجم )نطق اعلیحضرت همایونی بجواب شیخ السفرا« جناب شیخ السفرا ! »« نسبت بتبریکات و احساسات دوستانۀ جناب شما و همقطاران محترم تان که درین موقع هجدهمینسال گرة استقلال افغانستان اظهار فرمودید مسرت داشته و امید وا ریم مناسبات ودادیه و روابطحسنة افغانستان با دول متحابه بیش از پیش در ترقی وتزاید باشد . »خطابه ها و منظومه هائیکه فضلای وطن باستقبال جشن باشکوه استقلالو هم بغرض استفاده اهالی کشور سروده و نگاشته اند :نگارش جناب محمد قدیر خان تره کیعزیزان من ! خواستم امشب در موضوع يك اصل مهمی با شما صحبت کنم : البته همه میدانید کهدر برابر وظایفیکه انسان موظف است به شخص خود واهل بیت خود انجام بدهد یکی هم وظیفهاخلاقی است که هر فرد دیناً و ایماناً موظف است بانجام آن همت گمارد .مملکت شبیه است بيك جسم واحد ذی روحیکه دارای آمال و آرزوی بی شماری میباشد و اینآمال و آرزو همان آمالی است که از افراد ملت اجتماع نموده دارای مرکزیت گردیده است زیراملت يك جمعیتی است متشکل از افراد که در تحت قانون واحد ، ارادة واحد زمامدار واحد ادارهکرده میشود ؛ مثلا تمام اهالی این مملکت مطیع اوامر و ارادات يك شهریار عادل بوده اصلا و حیاةًمتحد است و ازین جهت میگوئیم دولت افغانستان : چون پدرهای ما بهمین خاك مقدس تولد شدند ،حیات بسر بردند و ماهم در همین جا متولد شده زندگانی میکنیم و از نعمای حیات لذت می بریم پسباید این مملکت را دوست بداریم و در راه ترقی و تعالی آن از هیچگونه مجاهدت دریغ نکنیم ؛ در هر گوشةوطن ما آثار و بقایای اجداد ما دیده میشود و خاطرات قدیمۀ این مملکت در قلوب تمام افراد وطنآمال و آرزوی واحدی را بوجود میآرد لهذا خلقتاً مکلفیم از راه حسن معاشرت و محبت با برادرانهم وطن خود پیش بیائیم و اگر این اصل مهم که عبارت از محبت است در قلوب تمام افراد مملکت جاگرفت در ان وقت حتماً افراد مملکت بيك ديگر شان طوری اعتماد خواهند نمود که گوئی ارواح واحدیاست که در بدن های متعدد جا گرفته است زیرا دران وقت در منفعت ، مضرت ، فخرت متحد میباشند .با اینهم این اتحاد و منافع و مضرت و این امتزاج مقاصد و محبت نمی تواند اسباب سعادت و٤٥٦فوتوی وزارت جلیله حربیه[BLANK PAGE]( صفحه ١٥٧ )وظائف مدنیه یا اخلاق اجتماعی( سال ششم )سلامت يك ملت را کاملا تامین کند بلکه لازم است تجلیگاه این محبت و شفقت آغوش دولت را که در زیر جناح مامون خود حیات و سعادت ملت را وقایه میکنند دانست و تمثال مشخص این دولت پادشاه و اوامر و نواهی او قوانینی است که بذریعه حکومت اجرا کرده میشود .وظائف اهل مملکت :انسان مخلوقی است اجتماعی یعنی خدای خالق جل جلاله انسان را طوری خلق فرموده است که باید بصورت اجتماع زندگانی کنند و خدای تعالی با اراده ازلیه و ربانیه خود هر جمعیت را در تحت اوامر و اراده يك اولی الامر و يك پادشاهیکه بحکم و اراده عادلانه و پدرانه خود حافظ امن و اقامه عدل بین الناس باشد قرار داده فرموده است : « اطیعوالله و اطیعوالرسول و اولی الامر منکم» که یعنی مطیع باشید بخدا و رسول و پادشاه خود ؛ این امر خداوندی که فریضه تمام مسلمین است در دنیای مدنی میتوان ازان استفاده های زیادی نمود و این است درجه استفاده آن را بغرض میرسانم :اطاعت باصول موضوعه حکومتگفتیم حکومت هیئتی است که باواده شفقت کارانه پادشاه تشکیل شده برای تامین امن و صلاح در مملکت وحفظ حقوق افراد اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اص اصابات بمستويات شديدة من الفيروس.* فيروس الممارو المائي الورداني: توجد أعراض أخرى متطابقة مع أعراض الإصابة بفيروس موزيك الخوخ مع اختلافات بسيطة في ألوان أوراق النبات. في حين أن الفيروس يبدو أنه لا يسبب ضررًا كبيرًا في حالته الطبيعية، إلا أنه قد يسبب مرض تقرحات التفاح إذا صاحب الفيروس الخفي.* فيروس تبقع التفاح المتقشر: يتكون هذا الفيروس في التفاح على شكل حلقات صغيرة فاتحة اللون بقطر (2-5 ملم) على الأوراق والنمو الجديد. يتأخر نضج الأوراق، بينما في أشجار الكمثرى، تظهر الأعراض على الثمار الصغيرة على شكل نمو متفاوت على سطح الجلد. هذا الفيروس لا يصيب الكرز.* فيروس الشق الصغير للكمثرى: تظهر الأعراض على الأشجار الحساسة مثل صنف الكمثرى بورس بوم، حيث تظهر الشقوق على الثمرة الصغيرة والحديثة ثم يتوقف النمو. ثم تتشوه الثمار بالكامل في الشكل.* فيروس التبقع الأصفر للتفاح: يظهر على أوراق التفاح بقع دائرية صفراء شاحبة، يختلف حجمها من الصغير إلى الكبير ثم يصبح لونها أخضر شاحبًا وأخيراً تتحول إلى أجزاء بنية ميتة. في بعض الأصناف تظهر بقع على الفروع مصحوبة بتشوه في شكل الثمرة، ولكن لا تظهر أي أعراض على الكرز.<h2>انتقال</h2>ينتقل الفيروس ميكانيكيا بالتطعيم أو البذور[6]<h2>الاهمية الاقتصادية</h2>يعد فيروس القزم الكامن من أخطر فيروسات التي تصيب محاصيل الفاكهة في جميع أنحاء العالم. يتسبب في أضرار جسيمة للأشجار المصابة، مما يؤدي إلى انخفاض النمو وضعف الإنتاج.[7]<h2>انظر أيضاً</h2>* فيروسات نباتية* فيروس تبرقش التبغ* فيروس إيريدو* فيروس موزايك القرنبيط<h2>المراجع</h2>1. International Committee on Taxonomy of Viruses, ed. (12 Jun 2015), <i>ICTV Master Species List 2014 v4</i> (بالإنجليزية), QID:Q247166102. International Committee on Taxonomy of Viruses, ed. (26 May 2016), <i>ICTV Master Species List 2015 v1</i> (بالإنجليزية), QID:Q245718933. Robert R. Martin; Diego Herron; Minsheng Ouyang; Hanu R. Pappu (8 Oct 2015). "Family Pospiviroidae - 2015". <i>Microbiology (Reading, Engl.)</i> (بالإنجليزية). <b>161</b> (11): 2029–2030. DOI:10.1099/MIC.0.000171. ISSN:1350-0872. PMID:26453123. QID:Q34394017.4. "ICTV 9th Report (2011) – Secoviridae". <i>International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV)</i> (بالإنجليزية). Archived from the original on 2021-04-14. Retrieved 2021-04-14.5. "About: فيروس التقزم الكامن في التفاح". <i>dbpedia.org</i>. مؤرشف من الأصل في 2024-06-11. اطلع عليه بتاريخ 2024-06-11.6. "Apple chlorotic leaf spot virus (ACLSV0)[Overview]| EPPO Global Database". <i>gd.eppo.int</i>. مؤرشف من الأصل في 2023-04-09. اطلع عليه بتاريخ 2024-06-11.7. "أمراض نبات التفاح Apple". <i>الهندسة الزراعية</i>. 29 يونيو 2019. مؤرشف من الأصل في 2024-03-01. اطلع عليه بتاريخ 2024-06-11.( صفحه ۱۰۸ )کابل( شماره چهارم و پنجم )ای ملت عزیز ! این است يك صفحه از اخلاق اجتماعی افغان ها که به نهایت اختصار عرض شدو البته میتوانید تخمین کنید که احترام با وامر ودساتير موضوعه حکومت که موافق قیاسی که بشرعغرای محمدی صلی الله علیه وسلم میباشد دارای چندین فوائد بست که بآن صورت میتوان از يك طرفجلو قبائح وسيآت را سد نمود از طرف دیگر باعث خوشنودی خدا ( ج ) و رسول الله ص وپادشاهیکه دیگر هیچ آریزو ئی بجز رفاه و تعالی شما ملت در دل ندارد میشوید .تهنیت جشناز طبع جناب قاری عبد الله خان ملك الشعراحیات با شرف و زندگانی پیرادنصیبه ایست خوش از بهر ملت آزادسعادتی که جهان آرزوی او داردزمانه در کف آزادیش زمام نهادمدار زندگی عالم است آزادیمبا زحیس نفس این لطیفه شد ارشادهوای عالم آزادگی هوای خوشی استکه مردمش همه زنده است و کشورش همه شاددرین محیط هر انکس که پرورش یابدنه جور غیر به بند نه ذل استعباددرین چمن بود از صرصر خزان ایمنبیمن آنکه نهادند نام سر و آزادبفر دولت جاوید ملتی نازدکه اختیار خودش را بدست غیر ندادخیال ملت بیدار کی شود فاسداگر چه هست جهان کار گاه کون وفسادخوش آ نمحیط که میرورد بدامن خویشگزیده مردم بیدار صاحب استعدادپی مصالح خود جد و جهد میورزدنه در امور معاشش فتور و نی بیعادچگونه غول ره او شود هوا و هوسچو راهرو نشود منحرف ز راه رشادچرا مجاری احوال کس نیکو نشودچوکارها همه جریان دهد بوفق مرادبهر کسی نرسد این لطیفه غیبیکه هست در خور این بخشش اهل استعداداسیر غیر کجا ذوق این نعیم کجاکه هر کرا نرسد طبع خرم و دل شادهمیشه شیون مرغ قفس همین باشدکه همچو من دگری در جهان اسیر مبادبرنگ ملت افغان غیور میبایدکه بارها بره ننگ سر بمردی دادفدای همت این قوم با شرف گردمکه هست در کف مرد انگیش تیغ جهادبزیر بار کسی دوش همتش خم نیستاز ان همیشه تفنگ خودش بدوش نهادفلك چو دید بدیشان تفنگ بردوششکمان رستمش از دست بر زمین افتادبهمتش دگری زیر آسمان بلیدزمان بچشم ندید و زمین ندارد یادکدام عقده لا ینحلش به پیش آمدکه زود ناخن تدبیرش آن گره نکشادحریف سخت دل از برق ا و بکداختکه نرم میشود آهن ز کوره حدادچو بهر حفظ حقوق خودش زجایر خاستنجات داد و طن را زتنگ استعباد( صفحه ١٥٩ )تهنیت جشن( سال ششم )بشادمانی آن کامیابیش هر سال بساط جشن شود پهن در تمام بلادزجشن دورۀ هژدهم است و میخواهم دوام دورۀ او از هزار سال زیادورود عید همایون جشن آزادی بشاه و ملك فرخنده اش مبارك بادشهی که کرد توکل بحضرت بیجون همین که پای براورنگ سلطنت بنهادشهی که سبز ز یذلش شده است چشم امید شهی که تازه ز فیضش شده است باغ مرادشهی که وجه معاش سپاه و مامورین نمود از کرم و لطف خسروانه زیادشه معظم فرخنده بخت ظاهر شاه که شد بسایه اش آرامی بلاد و عباداگر بدولت او نازشی کند شاید عروس ملك ندید اینچنین جوان داماددمیكه همت شاهانه طرح عمران ریخت خرابه که بهر گوشه بود شد آبادکنون که وقت دعا آمده است میخواهم من از خدای جهان آفرین رب عبادبقای ملك و اقبال شاه وخیر وطنبفضل خویش خدا این دعا قبول کنادشور شایق ، بمناسبت ومسرت هجدهم سال میمون فال استقلالصدای عشرتی ازدل بگوشم بازمی آید که هجده ساله ماه من بچندین نازمی آیدبت رعنای آزادی بصد اعزاز می آید به استقبال نازش دیده یا انداز می آیدفدای جشن استقلال زیبای وطن گردمبقربان دل خوشنود ابنای وطن گردماسیر غیر بودن شیوۀ مردان نمیباشد غلام دیگری گردیدن از وجدان نمیباشدبه ذلت ساختن کار مسلمانان نمیباشد اسارت در کتاب مشرب افغان نمیباشدخدا ازما نگیرد تا بروز محشر استقلالکه باشد از حیات جاودانی خوشتر استقلالباین جشن مسرت ای برادر شادمانی کن اسیر کس نه امروز عیش کامرانی کنبمردی کوش و استقلال خودرا پاسبانی کن بلی در سایۀ شمشیر غیرت زندگانی کنخدا خشنود دارد روح سربازان آزادیبنازم برق شمشیر هوا خواهان آزادیوطن را نامدار وغیرت افزا ساخت استقلال چمن را همر فردوس اعلا ساخت استقلالهمه اسباب آسایش مهیا ساخت استقلال ره و رسم ترقی را هویدا ساخت استقلالبه هجده ساله محبوبت بتاز ایصاحب وجدانکه استقلال می زیبد به شان وشوکت افغان١٥٩( صفحه ١٦٠ )كابل( شهره چهارم و پنجم )بحمد الله خوش دیدیم دلهای عزیزان راکه میبینند بايك شوق و ذوقی این چراغانرادرین ایام می زیبد مسرت هر مسلمان راچسان آخر ادا سازیم شکر لطف یزدان راکز استقلال زینت داد این خاک منور رابدنیا تا مور تر ساخت افغا ن دلا ور راسرت ای نادر افغان ز خواب ناز بالا کنشهیدان وطن را در جمال خویش شیدا کنصفا و زینت این جشن را آخر دو بالا کنحصول جوهر شمشیر خود اکنون تماشا کنکه مارا ضرب شمشیر تو استقلال بخشیدهبه جنگ تل همه مردا نگیهای ترا دیدهاگر چه در غم هجرت بسی خونین جگر بودیمبهر جا نقش پایت بود چشم خویشتن سودیمولی در سایه اقبا ل نور چشمت آسودیمبود ظاهر که ما افغانیان بسیار مسعو دیمندیده هیچ دیده اینچنین شاه جوان بختیبدنیا نیست مانند جنا بش وارث تختیوطن آباد باشی شهر یار نوجوان داریچو شخص صدراعظم حامی بس مهربان داریبمثل فاتح کابل وزیر نكته دان داریچوشه محمود غازی نيزيك شير ژیان داریجوا نان رشید عسكرت نصرت قرین باشدباجرای امو رت را هبر شرع مبین باشداستقبال از جشناز طبع جناب بیتابزتر تیبات جشن فرحت افزاز پیش ارگ تا حد سیه سنگچمن گردیده فرش از مخمل سبزبود در وازه های جشن هر سوچنان طياره باشد گرم پروازچومژگان در نظرها صف کشیدهاز و تا سامعین گردند محظوظبه پیش رادیو هر يك بنوبتبهر جا برق مانده تار الفتگروپ رنگ رنگ بیشمارششده حسن چمن اکنون دو بالابه پیش دیده آید صد تما شاپای انداز میهمانان سرا پاورود دوستان را چشم بر راهکه گوئی هست ایشانرا پذیرادکانهای بزرگ پر زاشیابو د هر گونه خواننده مهیابطرز خود نماید ساز و آواپی تنویر و تزئین سركهانماید همسریها با ثریا٤٦٠( صفحهٔ ١٦١ ) تهنیت جشن ( ششم سال )شعاع برق وجوی آنسان نماید که گردد صفحهٔ سیمی طلامنار یادگار شاه غازی دل روشنهلا نرا هست ماناشعاع لاله گون او دمادم بگوید با زبان حال ما راکه استقلال با خون عزیزان شده حاصل بدانید ای احبابسوز دل برای آن شهیدان بسی باید نمود اکنون دعاهاسر انگشتش کند هردم اشارت بسوی مرقد آن شاه والاکه سر خیل شهیدان وطن اوست وطن را کرده چندین بار احیاوجودش با شجاعت زاده توام ولیکن در سیاست بوده یکتادران وقتیکه تل را فتح بنمود بشستش آفرین میگفت اعداهنوزش خون بجوش از کین اعداست بود از گنبد سرخش هویداازین تذکار شیرین بی تکلف همه سازند دست خویش بالاتحیاتی بـر و حش میفر ستند تمام حاضرین از پیر و برنابقای عمر ظاهر شاه خواهند که باشد زاده آن فرد وطن رابذات اوست استقلال قائم وجودش امنیت را کار فرماهمه فکرش پی بهبود ملک است رعایت مینماید با رعایاخدایش بیش ازین توفیق بخشد که کاری از نکوئی نیست بالابزیر سایهٔ اش افغانستان بادمصون از جمله آفات و بلاهاتهنیت جشناز طبع جناب جانمیرخان هلالی مدیر جریدهزلمی پښتون و جریده خیبر پشاورولی به نه وی عن تمد په درست جهان افغانچه غیرتی باد شاه لری ځوان بخت او ځوان افغانالمتوکل علی الله پښتون بادشاه دی ځمونږاعلیحضرت او همایون ظاهر شاه خان افغان٤٦١( صفحه ١٦٢ )کابل( شمارهٔ چهارم و پنجم )دده په وخت شه مملکت زا نکو دامن وراحتد ترقى محبوب تر څنك لرى هر ځوان افغانغل څو كيدار شود ښهر، او مزرى شپون دكډوكرزى خوشحال دِ عشرت په کلستان افغانستا مبارك د استقلال جشن اعليحضرته !دغه يادكار دى د غازى نادر شاه خان افغاندَ دى غازی شهید په قبر تل رحمت وریږید غلچكونه دۀ ملك پاك كړ و په امان افغانشریف پښتون به احسان هير نه کړی، د شاه شهیددَ دی غازی ځلاند تورى كړو بياځوان افغانستادَ بيرغ لاند پښتون په خپل سرلو بی کویدَ استقلال دښمنان و ژنی په میدان افغاندَ ملت مړ وجود کښ نوی ژوند پیداشو لو بياستا د فرمان ته قربا نیکی په هر آن افغاندَ پښتو مخكښ سرکړو څکته، دقومونه جرکی (۱)چه لكه نمر او زليد لو په آسمان افغانتودى سری (۲) د زمانی پښتنو نبی اولیدیانقلاب پویه کړو د خپل قوم په تاوان افغان(۱) جمعية الا اقوام (۲) د انقلاب بدی نتیجی٤٦٢( صفحه ١٦٣ )تهنیت جشن( سال ششم )په خپل قومی ترقی خواه حکومت فخر کویکه، د دنیا په هر يو كُت کښی دی ودان افغانافغانستان یو گلستان دی د جنت په مثالاعلیحضرت ظاهر شاه خان دی نگهبان افغانستا زمانه د حکومت د برکت چينه دهد ترقی په لار په منډه دی روان افغانستا توجه ر نرا د علم په وطن خوره کړهد معارف په نور سینه گیر له روښان افغانوطن آباد په کار خانو په اقتصاد سره شوپه تجارت، حکمت کښی زيات شه، تر جاپان افغاند پښتنو شهنشاه ! زر کاله ژوندی اوسی تهچه ستا د سوری لاند تل کوی ځلمیان افغانخدایه ! شاهان دجهان کړی ځمونږ بادشاه ته ځکتهاوچت د هر چا نه لری ځمونږ نشان افغانزه هلالی د خپل پښتون شهنشاه وايم ثناءيمه پښتون ماله د هر چانه دی گران افغان٤٦٣د استقلال ملی نشیدهاز طبع جناب غلام جیلانی خان جلالیهر عسکر درسته په تن فولاد په سردیهر پشتون وينم له توری بهر وردیدا نو روز دی که برات که هغه ورځ دهچه ختلی اتلسم د پرانـتـون لمر دیپه هر لوری د رحمت بر يښنا ځليږیکه شمال دی که جنوب دی که لریږ دیچه په مینه پشتون یو تر بل جاريږیدا ميله د استقلال ده که اختر دیمگر بیا د استقلال جـنـدی دریږیچه ټول سوی په کابل کښی لور تبر دیپه هر ځای کښی واړه یو پشتون یا دیږیکه کابل که قندهار که پيښور دیپه اسد کښی بیا میله ده د زمر يا نوهر پشتون و ته چه گوری غضنفر دی٤١٤( صفحه ١٦٥ ) د استقلال ملی نشیده ( سال ششم )لمر نن بیا د استقلال له مطلع ځلیږیپورته کیږی عزیزانو چه سحر دیپه وطن د آزادی شمال چلیږیپه دښمن د استقلال سمسور محشر دیتوریالی پښتانه لوړ پخپل همت شولمړه را پورته شول ژوندی شوونن اختر دیښایسته د پښتنو په پاکو وینوتل ، هرات ، قلعهجدید ، پنجده ، خیبردیهوکی توره بریالی ده په دنیا کیپه عقبی کی هم مخ ولره سپر دیتوره بویه که جنت له ربه غواړیپیغمبر له بی ننګانو مرور دیبیله توری څوک تر مراده نرسیږیجنت هم تر سیوری لاند د خنجر دیخدایه و بخښی هغه لوړ لوړ مرونهچه حیاة ئی ز موږ کټلی پخپل سر دیهریوه چه په دی لار کښی ستونزه وکړهښایسته درګر پښتون لکه لوی غر دی٤٦٠( صفحه ١٦٦ ) كابل ( شهره چهارم و پنجم )پښتانه ئی تر قیامت یا د و ینهکه احمد دی که محمود دی که اکبردی« نادر شاه » چه محصل د استقلال و ولور در شل د نجاة هم دی بختور دیکه شهید شه په ژوندو کښ تل یا دیږینوم ئی ليك د پښتنو د زره په سر دید کابل د استقلال څلی ته گورهنادری نوم ئی کند لی په حجر دیچه په توره ئی تیاره و طن رڼا شهپه تعظیم ورته ولاړ طاق ظفر دیپښتنو را سی لاسونه سره ور کړ وپه بیلتیا کښ ز موږ و خپل ځانته ضرردید و طن په زیار خبر سو ازار نه وړ وو طن زموږه مور و پلار هم برادر دیدکمال په توره هم ځان مشر ف کړ وچه و طن پرسا ته کیږی څو هنر دی٤٦٦( صفحه ١٦٧ ) داستقلال ملی نشیده ( سال ششم )نن تر هری چار زموږه په باره کښیاتفاق ، زحمت ، لاس ليك ، علم، بهتردیپښتانه دازادی په لويو غرو كښیکه پوهیږی هر یو شاه د بحرو بردیراسه بس که نصیحت و که خپل ځان تهپښتون هغه ننګیالی دخیال تبر دیچه په کار دسود وزیان دنام وننګ کښیله سودا دهر بازار ه با خبر دیپه هر لور ئی د مر دی ځلی ولا ر دیکه غزنی، که قندهار،هرات، باختردیکه لاهور که پانی پت که اصفهان دیپه هر ځای کښ ليك ښکاره ددوی ظفردید ملت د سر بلیان دی چه ځلیږیهغه تاج چه د « ظاهر » پادشاه په سردیظاهر شاه ! اقبال دی لور عمردی ډیر شهچه پښتون د تا په دور کښ نامور دی«جلالی» له خدایه تل ستا بر ی غوا ړ ینو ر څه نلری په لاس کښ ، قلند ر دی٤٦٧وقت شناسی شیوهٔ تمدن استاقتباس از مقاله فاضل گرامی و دانشمند محترمجناب دکتور رضا زاده شفق از سالنامهٔ فارس ۱۳۰۸هر چیزیکه برای زندگانی ما سودمند بوده و خود نیز در رفتن و گذشتن باشد ارزش بزرگی دارد مانند وقت که هم سودمند است هم گذرنده، تند باد می ایستد. آب جاری آخر از جریان می افتد. قطارهای تند رو (ریل) می ماند مرغان از پرواز می آسایند ولی وقت همیشه حرکت میکند همیشه میگذرد يك ثانیه را نمیتوان باز پس گردانید. انگلیسها گویند وقت پول است ولی قیمت وقت عزیز بلکه هزار بار عزیز تر از پول است پول تنها یکی از چیزهائی است که با دانستن ارزش وقت میتوان بدست آورد زیرا پول قیمت کار و کار زاده وقت است نمو جسمانی و روحانی ما هر دو تابع وقت است هر جزء از ترقی مادی و معنوی ما در جزئی از وقت بحصول میآید و اگر قیمت و اهمیت هر جزء زمان را دانسته و از ان نگذشته استفاده نمائیم هم تن و هم روح ما بکمال رشد و نمو خواهد رسید.ملتهای قدیم با آنکه رفتن وقت و زوال عمر را میدیدند هنوز به تقسیمات وقت آشنا نبودند. اصلاً هر قدر بشر به بداوت نزدیکتر می شود همان قدر از قیمت و معنای وقت بی خبر میماند. تمدن امروز هرثانیه و ثالثه وقت را ثبت و ضبط میکند. تمدن دیروز و پریروز در اینوقت شناسی بتدریج ناقص تر جلوه گر میگردد تا کار بجائی میرسد که مردم تاریخ وقایع عمومی و خصوصی را فراموش میکنند و حتی تاریخ و وفات خود و خویشاوندان را نمیدانند و بلکه جریان امور یومیه را از یاد می برند و روزها با غروب آفتاب در ذهن آنها نیز غروب میشود ملت وقت نشناسی ملت بی حافظه فراموش کار است.عرب میگوید ( الوقت كالسيف ان لم تقطعه قطعك ) وقت مانند شمشیر است که اگر تو آنرا بکار نبری یعنی آنرا بکار خوب صرف نکنی او ترا قطع میکند و می برد. تمام آثار تمدن امروز که می بینیم نتیجه استفاده از وقت است.۱۶۸( صفحه ١٦٩ )وقت شناسی شیوۀ تمدن است( سال ششم )ای وقت شناس بر خیز از کسالت و تنبلی دور باش خویشتن را تکانی بده بدان این وقت تند رو باز نگردد عمر گرانبهای تست که میگذرد دقائق وقت خود را بشمار و آنها را به کار مفید صرف کن کار مفید تنها کمائی درهم و دینار نیست بلکه کار مفید آنست که چیزی آثار خیر از آدمی در جهان بماند چشم باز کن و ببین جمله جهان در کار است و بامر آفریدگار وقت فرمانبردار، (ابر و باد و مه و خورشید و فلك در كارند . تاتونانی بکف آری و بغفلت نخوری) (همه از بهر تو سر گشته و فرمان بردار . شرط انصاف نباشد که تو فرمان نبری) پس تو هم در عبادت خالق و خدمتگذاری و خیر خواهی به خلائق سعی و کوشش کن بیکار نباش مثلاً خدا را یاد کن لباست رفوكن يك فصل کتابی بخوان صحیفه بنویس لغاتی یا اشعاری حفظ کن نقشه بکش اقلا رخت تنت را پاك نما هيچ نباشد ورزش کن . آدم کار باش اگر روزی يك صفحه چیزی بنویسی در سال يك كتاب سيصد و شصت و پنج صحیفه نوشته کرده . اگر روزی ده لغت خارجه یاد کنی در سال زبانی را یاد گرفته . بزرگان بشر جمله از وقت استفاده کرده اند . سقراط در شصت سالگی نی زدن را یاد گرفت . ابراهام لینکلن رئیس جمهور معروف امریکا در جوانی و شبها چوب تراشه های چندی روشن کرده از حرارت آن گرم شده و بنور ضعیف آن خوانده و مینوشت و نمیگذاشت يك دقيقه بدون کار بگذرد .ناپلیون همیشه در جنبش و همیشه در کار بود روزگار زندان نشینی خود را نیز بیکار بسر نبرد و اوراقی از خاطرات ایام عمار خود یادگار گذاشت . بتکرار میگویم تمدن اروپا تمدن استفاده از وقت است ثروت هنگفت توده های طلا کوههای ماشین و آلات، انبارهای بی شمارا متعه پلها و راهها و عمارتها همه نتیجه دانستن قیمت وقت است . علما ومخترعين و رهبران و پیشوایان جمله آدمهای کار بود ند وقت را مزدور خود ساخته اند و خود زبون آن نشده اند . تو نیز باید وقت را خدمتگزار خود نمائی وگرنه وقت مانند سیلی از روی تو خواهد گذشت . هر سپیده دم گوش فرا دار که چگونه موزن و آواز خروس ترا از خواب شیرین بیدار و از رسیدن وقت نماز و سائر کار یومیه خبر دار میکند .هنگام سپیده دم خروس سحریدانی که چرا هميكند نوحه گرییعنی كه نمودند در آئينهٔ صبحكز عمر شبی گذشت و تو بی خبریبهانه مگیر نبودن کار را عذر خود قرار مده چه کار دینی و دنیوی بسیار بر ذمه تست که باید همه را خود انجام دهی نخست اراده وعزم و همت سپس اسباب وتهیۀ کار لائق است از موران و زنبوران پندگیر و عبرت پذیر که چگونه در سایۀ کار نتایج بسیار میگیرند و باجثۀ كوچك فوائد بسیار می برند .١٦٩( صفحه ۱۷۰ )کابل( شماره چهارم پنجم )وقت آدمی باق بانوس موجد ارمی ماندکه اگر در جوف آن سر ببالا گرفتی و دست و پا بکار انداختی تو در روی آن خواهی بود وموجها در برابر تو فرود آمده خواهند گذشت ولی اگر دست از کار باز داشتی و سر بگریبان گذاشتی ترا در طرفة العین فرو خواهد برد و نام و نشانی از تو باز نخواهد گذاشت . گناه را بگردن زمین وزمان یا دیگر مردمان مینداز امروز آنچه از دست ساخته است آن کن ، فردا کارت بهتر و امیدت فزونتر و آینده ات روشن تر خواهد بود . از شتر کمتر نباید بود که خار میخورد و بار میبرد ـ آن شهد ناب که کام ما را شیرین میکند میوه و ثمر کار بسیار وزحمت صبح تا شام است .ضمناً ما هم بنوبه خود اهالی وطن عزیز افغانستان را مخاطب ساخته عرض میکنم که هر فرد و هر ملت زنده کار است و کاری که در وقت انجام یابد از خوبترین و بهترین چیزها است پس قیمت وقت را باید شناخت و ازین دورهٔ درخشان باید استفاده کرد زیرا بحمد الله مملکت ما آزاد و مستقل و از تمام نعمتهای زندگانی بر خور دار و در سرتاسر کشور امنیت کامله حکمفرماست پس درین وقتی که عزیز بهی خواه ما متوجه حال و مآل ما بوده از هر گونه مهربانی و شفقت دریغ نمیفرمایند بلکه تمام فکر و حواسش متوجه ترقی و تعالی ما و شما است باید که ازین نعمت گرانبها استفاده نمود و نباید وقت عزیز خود را ضایع کرد باید فلاح در آبیاری و نهال شانی محصول کار خود بکوشد دهقان در سایهٔ کشتمندی ثروت خود و مملکت را بیفزاید تاجر در بازارهای دنیا وجاهت پیدا کنند مامور در حسن خدمت و صداقت با حکومت و رفتار نيك با زیردستان و ایفای وظیفه بتمام موجودیت خود کوشش نماید نویسنده که بتواند بقلم خود نفوسی را تربیه کند امساك نورزیده کتاب بنویسد خطیب به خطابه های بلیغ و نطق سحراسای خود جهانی را زنده گرداند خلاصه هريك بنوبت خود را مورد افاده قرار دهند تا تاریخ نام و کردار آنها را به عنوان جلی قید نماید زیرا خداوند کریم میفرماید ایحسب الانسان ان يترك سدى یعنی انسان گمان میکند که مهمل و بیکاره آفریده شده نظر باین آیه مبارکه باید تماماً مشغول کار شویم و از عطالت وسستی پرهیز نمائیم خصوصاً درین وقت که زمین و زمان بیامساعد و چنانچه گفتیم حکومت مهربان و غمخوار ما نیز از هیچگونه همدردی و غمخواری مضایقه ندراد در خاتمه این شعر را بمناسب مقام عرض مینمائیم .من نمی گویم زیان کن یا بفکر سود باشای زفرصت بیخبر در هر چه هستی زود باش٤٧٠( صفحه ۱۷۱ ) باستقبال جشن استقلال ( سال ششم )باستقبال جشن استقلالاز طبع جناب محمد سرور خان « صبا » عضو انجمنمژده ایدل باز ساز عیش ملت تر صداست کشور آزاد ما سر تا بپا عشرت سرا استجلوه افروز است از بس مهروجد و خرمی هر کجا افتد نظر عشرتگه نور و ضیاستبسکه عام افتاده اسباب مسرت در وطن از گلستان تا به صحرا یکقلم بهجت فزاستباز چون فصل بهاران تازه شد عهد چمن آتش رخسار گل در قلب بلبل آشنا ستساخت قمری آشیان اندر بر سر و سهی در کف اهل محبت باز نقد مدعا ستبا کمال شوق گوید بلبل اندر گوش گل دست خار غم کنون از دامن گلشن جداستآمد آن فرصت که ملت باز در طرف چمن همچو گل در خنده و مانند بلبل در نواستروشن از نور مسرت گشت آفاق وطنخرم آمد خاطر شیدای مشتاق وطناز چه امروز است سر شار مسرت بحر و بر نیست پیدا جز متاع خرمی اندر نظریکقلم وقف طراوت گلشن آمد از چه رو گشت بلبل در بر معشوقه گل نغمه گراز چه سر گرم خرام ناز شد كبك دری لاله از شوق چه هردم میکشد از دل شررباز صحرا عرصه رقص غزالان از چه شد مید مد نو ر مسرت از چه از کوه و کمرباز از شوق چه زرین ساخت قرص آفتاب گلشن و کهسار را تا آبشار و دشت درباغ میبالد چرا بر خویش از شوق و سرور گل چرا امروز دارد رنگ وبوی تازه ترمژده بخشاشد صبا از جشن استقلال باز اینکه در آفاق کشور شد مسرت جلوه گرمی وزد هرد م نسیم شادمانی در وطنباز آمد روز گار کامرانی در وطنباز آمد « جشن استقلال » عید افتخار روز اقبال وطن سرمایه عز و وقارباز آمد فرصت فر خنده فال زندگی روز فیروز مسرت بخش دور اعتبارباز آمد روز عزم و همت و مردانه گی موقع اجلال ملت یاد گار کارزارباز آمد یاد گار همت افغانیان روز آمال گرامی وقت مجد و اقتدارباز آمد آن دمی کز عشق کشور پروری کشور افغانستان آمد بعا لم نامدارباز آمد شاهد شمشیر ونیروی کمی روز جان بخش سعادت فرصت عشرتمدارباز آمد فرصتی کز عزم جزم ( نادری ) در جهان شد غیرت و نیروی افغان آشکارتا نسیم حر یت از گلشن همت وزیداز زمین تا آسمان تار بهجت شد پدید( صفحهٔ ۱۷۲ )کابل( شمارهٔ چهارم و پنجم )چیست استقلال مهر آسمان زندگیچیست آزادی گرامی گوهر بحر حیاتعصر حاضر اقتضای شان و شوکت میکندمقتضای فطرت نوع بشر آزادهگیستجز به آزادی نیاید گوهر مقصد بکفعشق استقلال و کشور پروری آب بقاستروشنی بخشای آفاق جهان زندگیکوکب رخشندهٔ مجد و توان زندگیجز به استقلال ممکن نیست شان زندگیتانماید کشف اسرار نهان زندگیهست روشن این سخن بر کار دان زندگیاین حقیقت جلوهگر شد از بیان زندگیمستقل بادا خدایا تادم محشر وطندر جهان شان و شوکت شادونام آور وطنتا وطن آزاد شد عز و سعادت یافتیمتارسید اندر وطن این نوبهار زندگیتادرخشان گشت این مهر سپهر افتخارکار ما بالا گرفت از عالم آزادگیعزم و همت کیمیای افتخار زندگیستجوهر شمشیر دارد مستشی آب بقاباخبر گشتیم از سر عروج زندگیدر جهان ارتقا اسباب عظمت یافتیمغنچهٔ اقبال از بستان شوکت یافتیمدر دل دل و جان وطن نور مسرت یافتیمگوهر آمال را از بحر نهضت یافتیماین سعادت را بکف از عزم و همت یافتیمآب حیوان از دم شمشیر غیرت یافتیمرفعتی در روزگار از ترک غفلت یافتیمخوش بود در جشن استقلال عشرت داشتنکوششی پیوسته در کسب سعادت داشتندر عروج زندگی و شوکت دوران بکوششاد گردان مملکت را از رهٔ علم و عملگوهر آمال را دریاب از بحر عململت آزاد هر دم احتیاج دانش استتا بود جولا نگهت دائم سپهر افتخارجز معارف نیست اقبال و سعادت را دلیلبوستان علم و فن شاداب میباشد مدامتابیابی امتیاز اوج در اقران بکوشچون سپند از عشق کشور با دل سوزان بکوشآشنای عزم و همت باش و در عرفان بکوشروز و شب در علم و فن ای قوم باوجدان بکوشهمچو خور در کسب نور دانش ای افغان بکوشدر سراغ علم فن تا جرمن و جاپان بکوشگر گل مقصود خواهی اندرین بستان بکوشرونق باغ جهان از علم و عرفان است و بسزندگانی وطن زین آب حیوان است و بسدوستی مملکت منظور علم و حکمت استهمتی در کسب اوج و اعتلا باید نمودالفت و عشق وطن مخصوص اهل همت استزانکه عصر ارتقا و دور دور نهضت است٤٧٢( صفحه ۱۷۳ ) با استقبال جشن استقلال ( سال ششم )کوش تا این مملکت گردد توانا بیشتر گر باین مقصد دل داری کنونت فرصت استچیست اسباب توانائی عصر آهنین دوستی علم و دانش کسب زرع و صنعت استدر زراعت کوش تا سرسبز گردد مملکت از گلستان زراعت تازه جان ملت استاز تجارت شاد گردان کشور آزاد را رونق و اوج تجارت در اساس شرکت استبا همه عشق و محبت بر وطن خدمت نما در دوعالم خادم قوم و وطن با عزت استدر ره حفظ شئون مملکت سرباز باشدر جهان عزم و همت عسکر ممتاز باشجشن آزادی بهار عزت و شان وطن باز روشن ساخت چشم عشق بازان وطنمی کند نظاره این جشن را از باغ خلد با کمال شاد مانی ها شهیدان وطنعزم جانبخش که جانی داد بر افغانستان ؟ مرد میدانیکه شد از عشق قربان وطنفاتح تل ( نادر نام آور ) عالی نژاد آنکه رونق داد از همت گلستان وطنباز یافت تازه کرد امید داغ خاطرم اینکه بودی دوستدار درد مندان وطنشهر یار با وفای حق شناس هوشمند کی فراموشت کند یکدم ثناخوان وطناین وطن سر تا بپا مرهون خدمت های تست ای شهید با کرامت مرد میدان وطناینکه مزد خدمتت حق داد فردوس برینچشم بکشا از کرم بر حال مشتاقان ببینشهریارا مملکت از غیرتت آزاد شد از کمال همتت ملك کهن آباد شدچون نکو ماندی اساس اعتلای ملك را رفته رفته مملکت در ارتقا معتاد شداز کمال دانش فرزند کشور پرورت ساز و سامان سعادت در کف ایجاد شدبسکه دارد عشق در اوج وطن شاه جوان خوش اساس اعتلا در هر طرف ایراد شددر وطن تا گشت ( طاهر مهر اقبال ) و عروج خاك بر فرق حسود ملك و ملت باد شدجشن آزادی بملت داد اعلان نشاط در وطن هر جا بساط خرمی بنیاد شدتا ( صبا ) عرض تهانی کرد براهل وطن بلبلان هم در چمن مست مبارك باد شدروح پاك ( نادر غازی ) بجنت شاد بادمملکت در سایه شاه جوان آباد باد٤٧٣( صفحه ١٧٤ )کابلشماره چهارم و پنجم )ارمغان آزادیاز طبع جناب محمود الحسن خانکوکب سر پرست بزم سخن پشاورزنده باد اعلیحضرت شهریار ظاهر شاهمعین ملت بیضاء و شاه عالیجاهشه خجسته حشم شهر یار ظاهر شاهبه کامگاری و اقبال زنده باد مدامبحق اشهد ان لا اله الا اللهافغان به دهر جسم توانا و محکم استپیش دلیری اش سرگردون دون خم استمحمود و شاه ولی است دو بازوی استوارروح است شهریار و دلش صدر اعظم استبکوشید ای جوانان وطن در کار آزادیکه می آرد نهال عزم و همت بار آزادیحیات جاودان بخشد خدا آنمرد غازی راکه بازد جان خود در عرصه پیکار آزادیسرت ده در ره ملت که سردار وطن گردیکه جنسی نیست به زین جنس در بازار آزادیغلام غیر بودن کی سزد مرد مجاهد رابمیدان عمل آ، ای علیمرد ار آزادیمخور هرگز فریب این کفن دزدان مغرب راز صد گلزار محکومیست به يك خار آزادیبیا ای دوستدار ملك بر کن جیب و دامانتکه می بارد به کابل ابر گوهر بار آزادیبه عهد معدلت مهد شه دین پرور ملتخدا داده به افغان دولت بیدار آزادیشهیدان وطن را حق تعالی مغفرت سازدکه گشت از خون ایشان گرمی بازار آزادیبه مهد خلد بادا روح نادر شاه آسودهکه بارد بر مزارش روز و شب انوار آزادیز ما افسانه دارا و اسکندر چه می پرسیکه ما ذکری نمیدانیم جز اذکار آزادیادا کن شکر احسان خدا ای ملت افغانکه ار زانی نمودت سایه دیوار آزادیبه علم و اقتصاد و اتفاق و صنعت و حرفتمهیا کن برای ملك برگ و بار آزادیبه صدر اعظم دولت، سزد گر عالمی نازدکه گشته ذات والایش معین کار آزادیالهی زنده بادا شهریار ملك ظاهر شاهسلامت باد یارب این در و در بار آزادیغریب شهر کوکب، ساز و سامانی نمی داردسوای يك دل پر سوز چند اشعار آزادی٤٧٤بمناسبت افتتاح نمایشگاهصنایع در روزهای جشناز طبع جناب شیر علی خان قانوننگارنده هر نگار صنایع ز قدرت نمود آشکار صنایعهمه چیز پیداست از صنع صانع ستایشگر کردگار صنایعبهر جا نور تا که عقل و شعور است پی نفس کو شد به کار صنایعز محتاجی هر گز خلاصی نه بیند کسی کو ندارد شعار صنایعریاست طلب، نوکر خودفروش است بود ساقط از اعتبار صنایعکند تنگ ز آسایش ونیک بختی همانها که کردند عار صنایعبشر بود عریان چو حیوان صحرا پناهیده در کنج غار صنایعبه بینید امروز جاه و جلالش ز ینروی پراقتدار صنایعبکن راه صد ساله را طی بیکروز سخن گو به بیسم و تار صنایعجهاز هوائی بآواز چون رعد بسازد بتازد سوار صنایعز انواع فابريك و اقسام ماشین سهولت پذیرفت کار صنایعحیات و لباس و اثاث تجمل چه زیبا است؟ در گیرو دار صنایعسرکها و پلها بناهای عالی ز آرایش روزگار صنایعچه اشیا است ز اسباب و سامان هستی که نامد بقید شمار صنایعچه مرغ هوا و چه ماهی در یا؟ چه حیوان صحرا؟ شکار صنایعضعیفان چو گردند دارای صنعت بقوت رسد ز اختیار صنایعچو صنعت ندارد تهمتن ضعیف است به نیای پر کارزار صنایعبیکروز یکماهه ره میتوان رفت بآسایش اندر قطار صنایعقیامت بهر جنگ عصری نمودار ز تجهیز مردم شکار صنایعبهر چیز کیفیتی هست پیدا همه منحصر در حصار صنایعتعاطی افکار و همدست در کار ترقی دنیا است دار صنایععلوم است آثار فکری و روحی ز جسمی و فعلی است کار صنایعنهانخانه حکمت کل اشیاء پدیدار در روزگار صنایعجمال جهان و کمال تمدن ز تاثیر برق و بخار صنایع٤٧٠( صفحه ١٧٦ )کابل( شمارهٔ چهارم و پنجم )جواهر بسی همچو بلبان و الماسفر و میچکد ز آبشار صنایعزرسامی منظر هر چه زیبااستبهر فصل بنگر بهار صنایعنجات تو در دین وحکمت فراهمچو کشتی نوح و بحار صنایعز آهن شد آماده اسباب نافعلبوس لکم پود و تار صنایعز علم آنچه خوانی بکارش برانیعمل خواهدت کرد گار صنایعبود ایمن از حزن و از تنگدستیکسانیکه هستند یار صنایعز عزت چو شهزاده افتدغریب استبدو لت رسد استوار صنایعنه تنها بکوشید در کسب عرفانسزد گر کنی جان نثار صنایعزراعت که او مایۀ زندگانی استبود دایر اندر مدار صنایعتجارت بجز حمل و نقلی نباشدبانواع و اقسام بار صنایعز معمار و نجار و حداد و نساجتمام اند در افتخار صنایعبقول پیمبر حبیب خدائیتوای کاسب راست کار صنایعمطابع با فکار اسباب تحریرهمیشه است در انتشار صنایععلوم از کجا شهرت فیض میکردکتب گر نبودی زکار صنایعندیدم نقصی و نه هم شنید یمکه خارج بود از دیار صنایعخدایا زرحمت مکن هیچ کس رابدنیا ودین شرمسار صنایعتهنیت جشناز طبع جناب محمد طاهر خان محرر مجله اقتصاد :باز در صحن چمن شادی و عشرت بر پاستمنظره لکش آن خرم و فرحت افزاستمیکند خنده گل و بلبل بیدل به نواستشکر لله که کنون ملت ما کامرواستعید آزادی این قوم دلیر آمده بازکه کنون اهل وطن گشته بعشرت دمسازبرفها لمعه فشان است به اطراف چمنشده چون روز، شب اکنون ز چراغان روشنگو ئیا پارهٔ نو راست سراپای وطنکه شود خیره ز نظارهٔ او چشم پرنچمن از مقدمت ای جشن بسی پر نور استاز چراغان تو ابنای وطن مسروراستوطن امروز اگر مأ من عدل وداد استیا ا گر قطع در آن ریشۀ استبداد است٤٧٦( صفحه ۱۷۷ )بمناسبت جشن استقلال( سال ششم )گركنون صاحب حشمت شده و آباد استبهر آن است که او مستقل و آزاد استهیچ چیزی بجهان بهتر از آزادی نیستراست گویم بتو بالاتر از آن شادی نیستسبز و خرم شده امروز اگر کشور ماخفته گر شاهد مقصود کنون در بر ماشده گر صاحب تعلیم و هنر عسکر ماعلم و دانش شده امروز اگر رهبر ماهمه از نعمت آزادی و استقلال استآنکه شاداب از آن مزرعه آمال استملتی کو بجهان است فدا کار و دلیربهر تحصیل حق خویش شده از سر تیرکرده آزادی خود اخذ بزور شمشیردر صف جنگ بود عسکر او همچون شیرغیر افغان دلاور نبود هیچ کسیآنکه دشمن بمقا بل ، نشمارد مگسیایوطن از تو نوابغ همه کرده است ظهورمثل« احمدشه» ر « نادرشه » با عقل و شعورهمچو « میرویس هتک » اکبر غازی غیورکه بود این همه در همت و غیرت مشهورزیب تاریخ تو از نام همین مردان استافتخارات تو از جدیت ایشان استایوطن حال که گشتی ز اسارت آزادبر تو فرض است که گردی چو دگرها آبادفابریکات صناعی بنمائی ایجادمخترع باشی و در علم بگردی استادمعنی حریت مطلقه این میباشدکه ز صنعت وطن آباد و متین میباشدروح نادر شه غازی بجنان خرم بادخاطر شاه جوان دور ز درد و غم بادملك ودولت با يك بدگر توام بادرشته حب وطن در دل ما محکم بادباد آزادی ما تا به ابد پایندهكوكب عزت و اقبال وطن تابنده٤٧٧( صفحهٔ ۱۷۸ ) کابل ( شمارهٔ چهارم و پنجم )جشن وطناز طبع جناب محمد حسن خان متخلص به «راغب»استاد ماشین ریاست مطابع عمومی.باز از نو در وطن ای دوستداران وطن گشته بر پا جشن آزادی باخوان وطنرفعت و عزت برای غازیان خواهم مدام شاد باد ارواح هر یک جان نثاران وطنخوش نمودند خدمتی از بهر استقلال خود بلکه کردند هر یکی جان را بقربان وطنپس ببالید این زمان ای ملت افغانیاں مانده است این یادگار از شاه افغان وطنهر چه میبینیم عزیز ان جمله ز استقلال ماست زانکه استقلال باشد قوت جان وطنچشمها دارد وطن از بهر آبادی خویش کوششی اخوان که زین بهتر شود شان وطنتا ابد پاینده بادا «ظاهر» افغانیان تا نگردد گل دگربار این چراغان وطنزنده بادا شاه ما و دودمان نادری زانکه ز آنها فخر دارد قهرمانان وطنصدر اعظم صاحب است عم بزرگ شاه ما کزوی است این رفعت شایان و عرفان وطنشاولی خان فاتح کابل وکیل حربیه است دایم در پی تدبیر و عمران وطنواندگر عمش که سالار غیور عسکر است روز و شب باشد پی تعلیم شیران وطنحفظ استقلال بر هر فرد افغان واجب استجان فدا کن «راغبا» چون جان سپاران وطن۱۷۸امساك و اسراف هرد و مخرباقتصاد استخطابه جناب محمد قدير خان توه کیدرین هیچ شك نيست كه داشتن مال و ثروت يکی از موفقیت هایی است که انسان همیشهمیل دارد بآن واصل شود ولی چیزیکه زیاده تر جا دارد جالب دقت ما گردد و آن را همیشهدر نظر داشته درین امر نصب العین خود قرار دهیم طریقه استعمال مال است زیرا بسادیده میشود که بعضی از مردم ثروت و سرمایه دارند ولی نمی توانند مورد استعمال صحیحیبران پیدا کنند و همین است که در نتیجه همان دارائی ایشان بصورت لاا با لیانه از دستآنها رفته بحال فلاکت و ادبار مبتلا میگردند مثلاً کسی دارائی خود را بامید اینکه شاید درانظار محترم معلوم شوم بجاهائی صرف میکنند که هیچ فایده به شخص آن و دیگران نداردو دسته دیگر که دارای اخلاق و طبایع ضد آنهاست ما يملك خود را همیشه نگه داشته از انثروت خود برای حیات خویش هیچگونه استفاده نمیکند تا در نتیجه که مرگ حق است روزیحیات او بسر میرسد و مال او رزق دیگری میشود .این اوضاع بسیار دردناك و غم انگیز است و میتوان گفت که يكى ازنواقص عمده ذهنیت اقتصادی است که از سالهای دراز باین طرف در جوامع بشریریشه گیر شده بنیه اقتصاد عمومی را جریحه دار کرده است بنابر همین ایجاب بنده که امروز در سایهتوجهات حکومت مصلح و بصیر خود موقع دارم مطالب را ذریعه رادیو بگوش ملت محبوب و عزیزافغانستان برسانم توجه بفرمائید نواقص اصول مذکوره را عرض میکنم :امساك مضر است زيرا : شخص بخیل که دارائی خودرا همیشه نگه داشته از ان استفاده مادیو معنوی نمیکند ور پیشگاه وجدان اجتماعی دارای چندین مسئولیتی است اول اینکه مسلماًاولادهای خودرا چنانچه لازم است نمی تواند تربیه کند زیرا تربیه صحیح اولاد اقلاً مستلزم يك مقدارمبلغی میباشد . دوم : از اکثر آمال و آرزو هائیکه در دل دارد محروم میماند مثلاً اونمیتواند به مشاغلعرفانی بپردازد زیرا مصارف ابتیاع كتب ولوازم تعلیم برو دشوار است واز سیاحت و دیدن اماکنمقدسه و تاریخی و مواضعیکه چشم اورا باز کند خوی و بوی و سقم امور بینا ترش گرداند و امثال آنباز میماند . سوم : از سپردن پول خود به منابع مولد ثروت خیز یعنی موسسات تجارتی وامثال آنها٤٧٩( صفحه ١٨٠ )کابل( شماره چهار و پنجم )میتر سد و میحر! سد که مباد مفقود انشود و همان فرموده بلیغی را که : برای نهادن چه سنگ و چه زردرباره خود مصداق می بخشد .علی کل حال ثروت این قبیل اشخاص مورد هیچگونه استفاده به ملت و مملکت نیست .اسراف هم مضر است زیرا ، شخص مسرف غالباً اشخاص عیاش و تن پرور و صاحبان هوا و هوسلا یعنی میباشند و به اعمال خلاف اخلاق و انسانیت مبتلا میگردند و همان ثروت و دارائی خود را به مدتقلیلی در موارد غیر صحیحه بخرج رسانده افلاس میکنند و بحال گدائی در میآیند ؛ چون مملکت ما تا کنونیوره يك مملکت صنعتی نیست و اشیای تجمل وزینتی غالباً از مصنوعات خارج است لهذا لوازم این قبیلاشخاص هم غالباً همین چیز ها بوده يك مقدار سرمایه داخل بخارج فرستاده میشود پس باید چه کردخیر الامور اوسطها هم چنانکه اعتدال در هر امر فضیلت است در ین مورد هم شایسته بقا و دوام میباشدباید اعتدال نمود و باقتصاد که معنی آن غیر از میانه روی در امور چیزی دیگری نمی باشد عمل کردیعنی ثروت و دارائی را تا حدیکه حوائج ضروریه تان رفع شود صرف کرد و ما بقیه را به منابع ثروتاز قبیل اشتراك به مؤسسه های صنعتی و توسیع منابع زراعت و ایجاد کار خانه های صنعتی منحصرنمود ؛ این است معنی دا رائی و ثروت مندی و همین است مفهوم اقتصاد در بین امساك و اسرافبار دیگر هم میگوئیم ازین دوره در خشانیکه غیر از کلمه اصلاح ضد آن هیچگاه استماع کرده نمیشودسهم گرفت و بافکار وطن خواهانه پاد شاه جوان جوان فکر و حکومت مصلح خود همراهی کرد .٤٨٠نصب العین صحیح وسیلۀموفقیت است .خطابه جناب محمد قدیر خان تره کیتاریخ گواهی میدهد که در هر دورۀ تاریخی همان اشخاصی علم بردار ترقی ورهنمون آبادانی بوده است که ایشان ذوق خالص خدمت بملت وسودای اعلای دین و آئین را در سر داشته اند زیر اصدائیکه از چنین حنجره بیرون میآید و اقدامیکه از چنین قلب صادر میشود مظهر تائید ملت و بالنتيجه مورد قبول خداوند واقع میگردد ؛ بالعکس کسیکه نصب العین صحیح نداشت و در نقشهٔ اقدامات خود چهرهٔ زیبای صداقت را تصویر نکرده هیچگونه موفقیتی نصیب او نمیگردد مسلمین تا وقتی بسرعت برق پیش میرفتند وممالك را پشت سر هم فتح نموده بنور اسلام منور میکردند که قائدین و پیشوایان اولیهٔ اسلام نصب العین صحیح و واحدی داشته به تابعیت آن ها ملل دیگر اسلامی هم غیر از تبلیغ نام خداوند و اوامر و نواهی او دیگر خیالی نداشتند . سپه سالار نامور و فاتح اسلام ( طارق ) وقتیکه ممالك را بالنوبه فتح نموده به آبنای۵۸۱( صفحه ۱۸۲ )کابل( شماره چهارم وپنجم )جبل الطارق ( که تا کنون هم بنام نامی او یاد میشود ) واصل شد وآب را مانع عبور دید بدون اینکه خیال دیگر بدماغ خود بپروراندچون نصب العین او انتشار توحید بود توقف نموده صدا کرد : « خدایا !اگر این آب را در جلو سیر من حائل نمی فرمودی نام نامی ترا به يك جماعۀدیگری از بشریت هم انتشار میدادم ! »ونیز همین مجاهد شهیر وقتیکه آبرا عبور کرده وارد قلمرو هسپانیه شدفوراً امر داد تا کشتی ها را بسوزانند سپس به عسکر فاتح و غازیان اسلامرو گردانیده فرمود « دیگر چارۀ رجعت نداریم یا باید فاتح شد و یا در همینجا با حیات وداع آخری گفت ! » تصور بفرمائید رسوخ نصب العین درانتشار اسلام بدرجۀ بدماغ این سردار فاتح جا گیر بود که حیات رادر برابر شرف و حصول بآن هیچ اهمیتی نداد ؛ نصب العین صحیحوقتیکه بدرجۀ اعتقاد میرسد بحدی مظهر خوارق میگردد که انسان مجبور استدر مقابل عظمت و نیروی آن بزانو در آید دور نرویم تاریخ این وطناین وطنیکه در هر گوشه و کنار آن بصدها نفر شهدای دفاع از حقوقملی ما خوابیده اند و همیشه منتظر حرکات ما میباشند از ین قبیل رجالنامور را به کثرت پرورش داده ثبت صحائف خود نموده است مثلاً تاریخوطن ما احمد شاه کبیر دارد که اولاً برای احیای نام و نشان و حقوق۱۸۲( صفحه ۱۸۳ )نصب العین صحیح وسیلۀ موفقیت است( سال ششم )و استقلال ملی ما قیام فرموده با همان نصب العین مقدس خود بیرق ملیافغانستان را در دور دست ترین نقاط باهتزاز در آورد و نام نامی خود رابخط درشت ثبت صحایف روزگار نمود تاریخ وطن ما سرداران نامورورشیدی مانند وزیر اکبرخان غازی دارد که از آغاز حیات تا ختم آنغیر از جانبازی واعادهٔ استقلال وطن دیگر مشغولیتی نداشت و با همین افکاربدنیای جاودانی شتافت ؛ تاریخ وطن مردان را مثل حاجی میرویس خان هوتکیومحمد جانخان غازی بیاد دارد که نمونهٔ نصب العین ملی میباشند .بالاخره تاریخ این وطن محبوب نام نامی شهریار غازی وشهیدی را مثلاعلیحضرت نادر شاه غازی زیب صحائف نموده که بقوهٔ نصب العینراسخ وصحیح ملی خود اولاً مملکت را بحال کنونی و استقلال امروزینائل وسپس در تهلکه ناك ترین زمان ازما ووطن ما وازما و شئونات از دستۀرفته مادست گیری فرموده زورق محکوم به فنای ملی ما را به ساحل نجاتبرآورد ملت و مملکت افغانستان خوش بخت هست که فرزند آنشهید سعید اعلیحضرت المتوکل علی الله محمد ظاهر شاه و برادران گرامیشان والاحضرت صدر اعظم صاحب و والاحضرت وکیل صاحب وزارتجلیله حربیه و والاحضرت وزیر صاحب حربیه غازی که خط مشی آن۴۸۳( صفحه ١٨٤ ) کابل ( شهر : چهارم و پنجم )شاه فقید را پیروی کرده در احیای مفاخر تاریخی و ارتقای شئونات ملیاین ملت اسلامی روز تا شب صرف مجهودات مینمایند به اساس این نظریه مفیدهر فرد در حیات اجتماعی خود باید دارای يك نصب العین نافع ومفیدی باشدتا همان نصب العین هم بحال خودش وهم بحال حکومت متبوعه وملت منسوبه اشمنبع منافع باشد یعنی هر کس باید دست بدست هم داده در اجراینصب العین ملی امروزه ما که عبارت از حفاظت استقلال مملکت و آبادیو عمران وطن وتعمیم معارف واخلاق حسنه میباشد کار کند ودر اجراینقشه های فعلی مملکت که تماماً مبنی بر همین اساس ها ست فرا خورحال خود كمك و معاونت نماید .تصحیحشماره ٦٠ کابلصفحه سطر غلط صحیح٦٧ ٤ باسلحه اولی باسلحه ادبی٦٨ ٥ بانواع اولی بانواع ادبی٧١ ١٠ پیزی ریزیشماره ٦١ و ٦٣٧٢ ٩ الصب وا لغضت الصلب و الخطت٧٦ ١٠ الكلشيب الكثيب٨٢ ١٧ بوج نبوح( شماره ٦٣ کابل )٧٩ ٢ اشعار عرب اشعار مسلمین" " اوزان و قوانی ردیف و قافیه٨٦ ١٤ افضل خان شیدا فضل حق خان شیدا١٨٤معروضه اختتامیه جشنمسعود استقلال از طرف هیئت انجمن ادبیخداوند مهربان و پروردگار جهانیانرا هزاران حمد و سپاس میگوئیم که بفضل عمیم و کرم قدیمذات اقدسش جشن هجدهمین سال استقلال وطن به مسرت و عافیت خاطر عموم هموطنان عزیز خاتمهپذیرفت این جشن باشکوه که همه ساله بیادگار یك روز با افتخار افغانستان یعنی حصول استقلال کاملهوطن منعقد میشود و درین ایام ملت افغانستان بانهایت افتخار کسب سرور و خوشی می نمایند بایدما صمیمانه و باحترام کارانه امتنان و تشکرات قلبی خود را بحضور شهریار جوان و پادشاه مهربانخود المتوکل علی الله اعلیحضرت محمد ظاهر شاه و بحضور صدر اعظم معظم افغانستان والا حضرتسردار محمد هاشم خان و والا حضرتین معظمین فاتح دل آور کابل سردار شاه ولیخان ووزیر صاحبحربیه سردار شاه محمود خان که « آن سفر کرده که صد قافله دل همره اوست ـ هر کجا هست خدایابسلامت دارش » و هیئت کابینهٔ محترم دولت عرضه داشته میگوئیم بطوریکه حکومت مهربان ما ازینروز با افتخار ملی با نهایت توجه و انتظام و صرف مساعی وزحمات پذیرائی واستقبال می نمایند خدایتوانا اجر و پاداش جمیل در دارین به آنها عنایت فرموده و چنین پادشاه غم خوار مهربان را که موجبفخر، سرور، راحت ، آرامی، وامنيت ما ملت است سالیان درازی زمامدار کشور افغانستانعزیز داشته و مارعایا را در سایهٔ مبارك ایشان آرام و آسوده بدارد کذا برای دیگر خدام صادقوصدیق این کشور که درین روز مسعود ملی زحمت کشیده وموجبات فرحت ورا حت ملت عزیز رااز هرجهت فراهم نموده اند ازخدای قادر سعادت و نيك نامی شانرا استد عا می نمائیم .برادران عزیز ! امروز روزهای جشن سال ۱۸ استقلال خاتمه می یابد وامید واریم بار دیگربسلامتی ملت ومملكت و شاه مهربان وملت پرور خود بسی چنین جشن های استقلال را بگیریم شایددیگر احتیاجی نباشد که بگوئیم ملت محبوب افغانستان بچه اوصافی باید متصف باشد زیرا مقالات وخطابه ها و نشایدی که ذریعهٔ همین رادیو درین هشت روز از طرف انجمن ادبی که بنده « سرورگویا » سمتنماینده گی آن انجمن محترم را داشتم بحضور تان عرض کرده ام برخی از ین اوصاف را در بر داردبهر حال چون این خطابه آخرین من در ین جشن است برعلاوه احساسات وعواطف پاك كه ازشما هموطنان عزیز در شنیدن کلمات خودم دیده ام مرابشوق آورد که بتاسی افکار و نظریات حکومتمتبوعه خود شما را زحمت داده خدمت تان عرض کنم که حفظ استقلال مملکت محتاج به چه چیز های٤٨٥( صفحه ١٨٦ ) کابل ( شماره چهارم و پنجم )دیگر میباشد برای يك ملتی مثل ملت افغانستان که خداوند تمام نعمت های خود را به آنها ارزانی داشته است تنها استقلال سیاسی کافی نیست باید سعی نمود تا استقلال عرفانی ، اقتصادی ، و استقلال تمام شئون زنده گانی را مالک گردید مهم ترین وظیفه که امروز یعنی دنیای پرهیاهوی بدوش هر فرد از افراد وطن میگذارد حفظ وطن ، حفظ استقلال وطن ، حفظ آبرو و شئونات ملی و قومی است زیرا استقلال سیاسی وسیله ئیست جهت وصول به استقلال عرفانی و اقتصادی پایه استقلال سیاسی وقتی متین و مستحکم است که استقلال عرفانی و استقلال اقتصادی باو همراه باشد مکرراً میگوئیم مملکت محتاج به استقلال عرفانی است زیرا تا وقتی که اولاد این مملکت در هر رشته از امور اجتماعی ومدنی دارای لیاقت وتخصص نباشد و تمام شعب وطن خود را بدست خود و بانهایت دلسوزی اداره نکند نمیتواند باین محبوب طناز وزیبائی که آنرا استقلال میگوئیم خدمت درستی بنماید وطن محتاج بيك عده اشخاصی عالم ومتخصص است تا از يك طرف به نیروی علم جمال زیبای حقیقت را به اولاد وطن نشان دهد واز طرف دیگر باز هم بهمان نیروی قوی ومقتدر که علمش مینامند معادن مملکت را استخراج و منابع زراعت وفلاحت را جستجو و وسائل نقلیه را تعمیم بدهد تمام این چیزها وابسته به تخصص و فن است وفن هم غیر از تطبیق و عملی گردانیدن علم دیگر چیزی نمیباشد اگر همانطوریکه حکومت مصلح و متبوع ما شب و روز به این مسئله توجه میکند شما هم با او همراهی کنید یعنی اگر عالمیه آموزگار شوید واگر امی میباشید توجه به اخذ تعلیم اطفال خود نمائید واگر خورد سالید بمکتب بروید امید است بمدت کمی مطابق همان استعداد خدادادی که دوشا سراغ داریم مملکت را دارای رجال عالم و متخصص که بهترین ثروت يك مملکت است نموده استقلال عرفانی خود را نیز بزودی حاصل خواهید کرد .همانطوریکه مملکت محتاج به اشخاص عالم وارباب فن وصاحبان تخصص میباشد تا استقلال عرفانی خود را بدست آورد همچنان بداشتن صنعت کاران ماهر و تجار با انصاف و تجربه کار احتیاج دارد تا استقلال اقتصادی حاصل شود اگر صنعت کاران توجه بصنعت خود نموده روز بروز در اصلاح و ترقی آن کوشش کنند از يك طرف صنعت شان رواج و بازار فروش پیدا کرده از تجارت آن مستفید میشوند از طرف دیگر تجار همان مواد مصنوع را بخارج برای تجارت برده بر قلم صادرات مملکت می افزاید و در راه استقلال اقتصادی مملکت قدم بلندی برداشته میشود بعباره دیگر استقلال اقتصادی وقتی تأمین میشود که صنعت کار متوجه بصنعت خود و تجار علماً و عملاً ساعی به تجارت خود و رمه دار و دهقان در زیادتی مواد ابتدائیه محصولات خود ها شب و روز زحمت بکشند زیرا میگویند «نابرده رنج گنج میسر نمیشود ـ مزد آن گرفت جان برادر که کار کرد» .حکومت خیر خواه وترقی پرور ما که هر سال یکروز را مخصوص نمایشات عرفانی میفرماید نه برای این است که ما در نمایش راه رفته تفریح کنیم بلکه ازین جهت است که از همه اولتر به این نکته پی برده میخواهد بواسطه تشویق اقتصاد پیشه گان زمینه استقلال اقتصادی مملکت را فراهم کند٤٨٦( صفحه ۱۸۷ )معروضه اختتامیه جشن( سال ششم )برادران عزیز ! این ها چیز های جدیدی نیست که خدمت تان عرض کردم بلکه استقلال عرفانی و استقلال اقتصادی میراثی است که از پدر هایما و شما باقی مانده بود و دوره های فتور وانحطاط آنرا هم مانند صدها محاسن دیگر ازما ربود زیرا وطن عزیز ما سر زمین علما و فضلای نامی و صنعت کاران زبده وزیر دستی بوده و روزی بود که کاروانهای مال التجاره این سر زمین بذر باز پیکن و دریار روم رفته بحسن قبول پذیرفته می شد و اولاد های فاضل و دانشمند این وطن همچو بو علی سینا و مولانا جلال الدین بلخی وحکیم ثنائی غزنوی بالاخره سید جمال الدین افغانی وصدها نفر دیگر دنیا را درس علم ومعرفت میدادند پس این استعداد را دارید و تمام این استعدادها را میتوان در خون و در عروق شما پیدا کرد ولی کاهلی و تنبلی مانع ظهور آن بوده است در خاتمه تشکر ، قدر شناسی و مراتب دعا گوئی ما بحضور حکومت معظم مهربان نه تنها بواسطه همین روز فیروز تاریخی است بلکه قلب و ضمیر ما بیاد می آرد آن خدمات و زحمات قیمتدار این حکومت مهربان را که از آغاز نجات وطن تا امروز برای تعالی و ترقی وطن عزیز بعمل آورده وسعادت های بزرگ ملك و ملت ما نائل گردیده ترقیات وخوشبختی ملت ها همیشه بوسیله خدمات واهتمام حكومات عاقل ودانا بوده و همواره افتخارات اقوام مرهون رجال وطن پرور و خدام صادق آنها ست افغانستان ما كه الحمد ا لله درين هفت سال دارای چنین حکومت بوده و در کافه خدام این کشور به تاسی و پیروی اعلیحضرت همایونی و هیئت معظم كابينه دولت يك حس شريف صداقت وجديت ونصب العين صحيح خدمت بمملكت و آرزوی ترقیات آن تولید شده از این جهت خیلی اسباب خورسندی و امید واری ملت افغانستان بوده وما را بسعادت خوبتر و آینده روشن تری مژده میدهد لهذا قلب و زبان ما از ادای شکریه و نوازش این حکومت ملت پرور ترقی خواه عاجز و قاصر است هیئت انجمن ادبی با حضور قلب و با تمام اخلاص وعقیده روح پاك ومطهر شهریار شهید پادشاه معظم فقید اعلیحضرت محمد نادرشاه غازی را مخاطب ساخته عرض میکنیم که اعلیحضر تا ! این افتخار و اسایشی که امروز ملت صادق تو دارای آن است همه محصول تدبير و مجاهدات اعلیحضرت شما بوده خدای پاك بهتر وبالاتر از مقامی که دارید در عوض خدمات بزرگ تان اجر و پاداش جمیل نصیب کناد زنده باد اعلیحضرت محمد ظاهر شاه پادشاه جوان افغانستان پاینده باد استقلال افغانستان .٤٨٧دوره هشتمین جریدهشریفه اصلاحجریده شریفه اصلاح که یگانه روز نامه گرامی پایتخت و بهترین وسیلهاطلاعات و استفاده و تفریح خاطر اهالی کابل و سائر هموطنان است،در اثر مساعی و زحمات قلمی جناب فاضل محترم برهان الدینخان کشککیوباقی کار کنان موقر دایره اصلاح سال هفتم خود را باختتام رسانیده و اینکقدم بمرحله هشتم میگذارد .مابقای این نامه گرامی را از خدا مسئلت نموده توفیقات مزیده را برایمدیر محترم و سایر اعضای اداره شریفه اصلاح نیازمندیم .انجمنطبع در امه منظوم«مکن همشیره گریان»اثر نفیسی که بعنوان (شهادت) جناب محمد حیدر خان فارغ التحصیل مکتب عالیه استقلال با طبعوقاد وقریحه خداداد خود بنظم آن موفق شده بود و تقریظی نسبت بآن نموده و برخی ابیات آنرابطور نمونه در شماره (۵۹) سال پنجم کابل نشر کرده بودیم اينك اثر مذكور در مطبعه عمومی کابلاز طبع خارج شد ، مزایای روحی و اهمیت تحکیوی و تازه گی و شیرینی ابیات آن در ضمن تقریظبشماره مذکور سابقاً بیان گردید، چون در آن شماره قسمت کوچکی از ابیات این در امه شایعشده بود ولی حالا اهمیت حقیقی این اثر نفیس و روح پرور بخوانندگان محترم خاطر نشان می شودکه بعد طبع سر و صورت زیبائی بخود حاصل کرده چه تسلسل حکایت و نصب شدن تصاویر مهمسرباز رشید و همشیره رشیده اش در جای مناسب و حسن طباعت و تناسب مقبولی حجم کتاب ازهر جهتی جلب توجه خواننده را می نماید . ما باهل ذوق وصاحبان حس ملیت و وطن دوستی توصیهمی نمائیم که تا نسخ آن تمام نشده به دائره روز نامه اصلاح مراجعه و با قیمت نازلیکه تعین شدهبدست بیاورند . (انجمن)SAAیقین کنی یا نکنیترجمه جناب عبدالباقيخان لطیفیاخیراً در لندن کتابی در تحت عنوان فوق از طرف رابرت ال رایلی نام حاوی یکعده اطلاعات عجیب و حیرت آور تالیف گردیده که بمحض فراغت از طبع بالغ بر یکصد هزار جلد آن بلا فاصله بفروش رسیده است : گرچه میشود باهمیت وقیمت مطالب مندرجه آن از همین حسن استقبال که از وی بعمل آمده تا درجه پی برده شود معهذا برای توضیح مطلب اينك بتحریر نجاله که در مقدمه کتاب مذکور همدرین زمینه نگارش یافته نیز آتیاً پرداخته میشود :«کتابیست جدید که یکسلسله معلومات عجیب و حیرت آور و یکدسته اطلاعات غریب و خارق العاده و تقریباً ناقابل امکانرا حاوی بوده و از طرف رابرت ال رایلی سیاح مشهور که در شصت و چهار مملکت بغرض تحقیق و تفحص مواد ومعلومات تقریباً ناقابل باوری سیر و گردش نموده تالیف و تصویر شده است . مولف مذکور در طی اینکتاب بروایات و قصص عدیم الامکان و ناقابل باوری از قبیل درخت های آدم خوار - و مارهای طیار وغیره قضایای عجیب و غریب پرداخته و منجمله زنی را که ٦٣ شوهر اختیار کرده و پدری که افتخار داشتن ٥٤٨ پسر و ٣٤٠ دختر را داشته ببا معرفی و مدعی گردیده که میتواند هر يك از قضایای را که در کتاب نوشته آمده تثبیت هم نماید از آنجا که اینکتاب انباشته با قضایای فوق العاده عجیب و مملو از چیز های باور ناکردنی واشیای نادر و شگفت آوری بوده و بعبارت دیگر در زمان واحد يك نمونه از سیاحات كوك سياح مشهور ، يك ميدان سرکس و افسای کلوپید یا بشمار میرود لابد قرأت محتویات آن تا درجه زیادی بهت و حیرت قارئین را باعث ودر عین زمان یکنوع دلچسپی و مشغولیت آنها را فراهم خواهد نمود » .قراریکه نگارنده کتاب مذکور را مطالعه کرده واقعاً چیزهای شگفت آور و معلومات خارقہ نمائی را مولف در طی این تالیف نفیس خودش جمع و تدوین کرده که مطالعه و واقفیت هر پارۀ از آنها خالی از دلچسپی نمیباشد لهدا یکعده از برجسته ترین آنها انتخاب و بغرض استفاده اهل وطن ذیلا تذکار میشود :عبدالباقى لطیفی٤٨٩( صفحه ۱۹۰ )کابلشماره چهارم وپنجم )حقایق باور نا کردنی یا اطلاعات غریب شگفت انگیزآفتاب نگرانسان مخلوق عجیبی است ! . . . بعضی ها هستند که عمری را صرف کنکاش و تفکر مینمایند اما در نتیجه هیچ چیزی دستگیر شان نگردیده و فاقد همه چیز میشوند . تصویر بالا که فقیر عریانی را از اهل هند نشان میدهد بهترین دلیل اینمدعا گفته میشود . این شخص باتن عریان همه روزه درهوای گرم و سوزنده هندو بروی آفتاب نشسته چشمهای خود را بآفتاب از وقت طلوع آن تا وقتیکه غروب مینماید دوخته و لحظه هم ازینعمل راحت نمی نشیند . اوقات طولانی است که باینعمل اعتیاد کرده اما هیچ چیزی ندیده است ! . . . اشعه آتشین آفتاب مدتیست که چشمهای مذکور را کاملا سوختانده است .هر روز صبح این آفتاب نگر را برادرانش بعادت معمول از خانه بموضع معینه آن نقل و بنهایت آهستگی ( زیرا پاهای خودش که مدة زیادیست از عدم حرکت و فعالیت خشکیده است رفته نمیتواند ) نشانیده و روی آن را بجانب مشرق میگردانند . شخص مذکور آهسته آهسته چشمهایخود را برای ملاقات آفتاب صبحیه که مثل مجمر آتشینی از افق بلند شده میرود بازکرده تمام روز را تا غروب درموضع مذکور با چشمان باز و نگران بسوی آفتاب باقی میماند عجب تر اینکه پانزده سال کامل را بهمین وتیره گذرانده است .شخصیکه بزندگی مدفون گردیدهحبس النفس یك عملیست که از خیلی ها پیش هندو ها متعاد به اجرای آن بوده و نسبت باشخاصیکه بطرز مذکور زنده مدفون گردیده و باز دوباره زنده از گور برآمده یاد داشت ها و اسناد اطمینان بخشی در دست میباشد : معروفترین نمایش این قوه خارق العاده یعنی بتعویق انداختن وظایف جسم در پیشروی مهاراجه رنجیت سنگه در لاهور در بهار سنه ۱۸۳۷ داده شده باین ترتیب که یکنفر جوگی هریداس نام حبس النفس کرده و در زیر خاك دفن کرده شد چهل روز کامل مدفون مانده بعد از موعد مذکور قبر باز و جوگی مذکور دوباره از میان آن زنده خارج کرد شده . طرز عمل مذکور اینطور بود که جوگی مذکور بيكنوع خواب اغما مانندی فرو رفته معاون مذکور منافذ بینی ، دهان ، گوشها و چشمهای او را با موم مسدود و یکنوع پارچه چین داری٤٩٠( صفحه ۱۹۱ ) یقین کنی یا نکنی ( سال ششم )لفافه اش کرده بقبرش داخل وقبر را از خاك مملو گرد انید . یکنفر محافظ نیز بقریب قبر مذکوربغرض جلو گیری ازحیله و تقلب گماشته شده بود ـ چهل روز بعد وقتی جوگی مذکور از زیرخاك بر آورده شد کمکی لاغر بوده اضافه از آن دیگر هیچ نقصی در اثنای این تجربه هولناكمتوجه وی نگردیده بود .شخصیکه بکشتن شخص خودش محکوم گردیدهپاول هو برت نام ( تصویر بالا ) شخصی از اهالی فرانسه متهم بقتل نفس گردیده واز طرف محکمهٔجزائی بوردومحکوم باعدام گردید در ثانی محکمه این حکم وفصیله را بحبس دوام تبدیل و تقلیل کردهومومی الیه را برای اکمال مدة حبسش بگیانا ( مستعمره فرانسه درامریکا ) فرستاد . در ۱۸۶۰ بعدازانکه بیست ویکسال کامل را بحبس وانزوا بسر برده بود مدعی العموم شهر مذکور محکمهٔ استنیاف رارا وادار نمود که بار د یگرباین قضیه وارسی وتجدید نظر نماید ؛ وقتی بقضیهٔ مذکور از طرفمحکمه مزبور غور ومداقه بعمل آمد هوبرت رها ومعلوم گردید که مقتول فرضی یعنی کسیکه هوبرت باتهامقتل مذکور محبوس شده بود متاسفانه خود هوبرت بوده .کمودوس امپراطورروم ( تصویر بالا ) که در ۱۰۳۱ میدان مبارزه وپهلوانى فاتح برآمده بودکمودوس لو کیوس ایلیوس اور لیوس امپراطور روم ( ۱۹۲ - ۱۶۱ ) را کامیابیهای متعددهٔ آندر پهلوانی وشمشیرزنی بقدری غره گردانیده بود که بالاخردینا اعلان کرده تا اورا مثل هرکولسستایش وپرستش بنمایند اما اتفاقاً چاشنی مرگ را از دست یکنفر پهلوان عادی نرسیسوس نام که اوراخفه نموده بود چشید .لیند برگ شصت هفتمین شخصی است که بحر اتلانتك را بيك پرواز کامیابانه عبورنموده اند :انتشار عنوان فوق ( در تحت تصویر بالا ) انعکاس عجیبی در دنیا نموده و بلا فاصله ازطرف یکعده اشخاص تلگرا مها تیلفونها ومکاتیب متعددی که عدد کابه آنها به سه هزار بالغ میشد(مشعر بر اینکه بزعم آنها لیند برگ اولین کسی بوده که اتلانتك را بلا توقف بيك پرواز عبورکرد ) به مرجع نشر این خبر واصل گردید : عجبتر اینکه فقط یکعده نهایت معدودی میدانسته اندکه الکوک و برون قبل از لیند برگ این ریکارد را قایم نموده میباشند ولی وجود شصت و چهارنفر دیگری که هم پیش از لیند برگ با ینعمل کامیاب آمده بودند بتصور ایشان هم نیامده بود .چه ایشان دوعدد دریجابل را که اتلانتك را بيك پرواز عبور کرده اند فراموش کرده بودند ! . .٤٩١( صفحة ١٩٢ ) کابل ( شماره چهارم و پنجم )توضیح اینکه : اولین اشخاصیکه باین اقدام متهورانه مبادرت کرده اند سرجان الكوك وسراوایتون برون بوده که برای اول دفعه مسافه بین نیو فون لیند و آثر لیند را در ۱۹۱۹ بالای اتلانتكيك پرواز طی کردند کمی بعد در همان سال در بجابل انگلیسی آر ٣٤ با سی ویکنفر مسافر بحر مذکوررا از سکات لیند تا امريكا يك پرواز عبور کرده و بهمین منوال مراجعت مذکور نیز صورت گرفت .کذا در ١٩٢٤ زیت ، آر ٣ جرمنی ( که اکنون لوز آنجاز خوانده میشود ) مسافه بینفریدر يشها فن جرمنی و ليك هبورست نیو جرسی امريكا را با سی و سه نفر مسافر يك پرواز طی کردباین ترتیب لیند بر گ شصت و هفتمین آدمیست که بحرمذکور را يك پرواز عبور کرده .حاضر است ولی اظهار رای نمیکندصد سال کامل است که از فوت جرمی بنتام سپری گردیده معهذا اسکلت ملبس مذكور باجمجمهٔسر او در مابین پاهایش هنوز ه بايك نوع خاموشی خیال و غیر طبیعی در راس دالان اجتماع و کلایدارالفنون طبی لندن قرار گرفته میباشد ـ جر می بنتام که در ۱۸۲۷ بتاسیس این موسسه پرداختهو ریاست اولین اجلاس وکلای موسسه مذکور را نیز ایفا نموده بود همچنان تا حال گرچه در ۱۸۳۲وفات کرده با بقای آن یعنی ریاست انجمن دار العلوم مذکور مداومت کرده میرود چنانچه از همان وقتتا حال در هر جلسه موسسه مذکور قیافه شبح مانند و خارق العاده مذکور در سر میز بلا ناغه بمشاهدهپیوسته است . هیئت لاغر و ضعیف مذکور همیشه استوار و چشمهای بی نور او مستقیماً یکطرف متوجهبوده کلاه لبه دار فراخش هیچگاه از بالای زلفهای او که بسر شانه هایش آویخته میباشد برداشتهنشده است هکذا دست های دستکش دار مذکور که هیچگاه از دسته عصای که از یکصد سال باینطرفبآن تکیه کرده است پس نگردیده وقتی کدام امر خطیر و مهمی را در مجلس تحت مذاکره مگیرنداز جرمی بنتام نیز مشوره خواسته میشود چون هیچ جوابی از بین لبهای متبسم مذکور گرفته نمیشودلهذا : اینعنوان که : ( حاضر است اما رای نمیدهد ) مخصوص و نام زد بوی گردیده .باین ترتیب جرمی بنتام که عبارت از يك خريطه استخوان و خاك گفته میشود در راس مجلس مذکورقرار گرفته است زیرا در حینکه زنده بوده همین وضعیت را خواهش و اجرای آنرا توصیه کرده است.وقتی بنتام فوت گردید تمام هستی و دارائی خود را بیونیورستی مذکور وقف کرده بود باینشرط که اسکلت مذکور را حفظ و در سر چوکی ریاست مجلس یونیورستی جاداده و در هر جلسه که منعقدمیشود حاضر داشته باشند . این وصیت فوق العاده از طرف اولاد و احفاد و کلای یونیورستی مذکورکه وقتاً فوقتاً بسر کار آمده میرفتند باصداقت کاملی امتثال و بساحة عمل گذاشته آمد چنانچه جرمیبنتام هنوز در چوکی ریاست متمکن بوده و شاید هیچگاه موقع مذکور را ( تا استخوانهای آن مبدلببار نشود ) ترك ننماید :٤٩٢( صفحه ۱۹۳ ) یقین کنی یا نکنی ( سال ششم )جرمی بنتام يك طفل عجیب و خارقهنمای بوده زبان لاتین ، یونانی ، فرانسوی و انگلیسی رابعمر پنجسالگی تکلم کرده و بیش از سیزده سال نداشت وقتی بدار الفنون کوین کالج اکسفوردپذیرفته گردید و دوسال بعد تر در امتحان بدرجۀ بی ــ ای کامیاب و بدورۀ پرسانحۀ حیات خودشکه بالاخر شهرت و ثروتمندی او را بحیث یکنفر نویسنده ، عالم و فیلسوف باعث گردید قدم نهاد .اولین اثروی که موسوم به ( فریگمنتس آن گورنمنت ) بوده و براثر بليك ستون که طرزحکومتبریطانیا را مدح وتوصیف کرده بود تنقیدات استادانه گرفته با تحسین و تمجیدی زیاد تلقی گردیدچنانچه شهرت وی ازان ببعد روزمره کسب فزونی کرده و به بسیار زودی در زمرۀ دانشمندانعصر خودش محسوب واثرات وی نه تنها در انگایند بل در تمام قارۀ اوروپا وحتی امریکا طرف توجهوتقدیر واقع شده رفت . گرچه سیاحت و مسافرتهای طولانی کرده و يك عمر پرسانحه گذرانده اماطوریکه معلوم گردیده هجوم غم و آلام در ریعان جوانی گریبان گیر عافیت او گردیده و تمام عمر رابحالت یکه و تنها بدون عیال واولاد گذرانده است ولهذا واضحاً از همین جهات بوده که نظریۀ سلفپریزویشن ( نظریه تذکار فراموش نشدنی و ازفراموشی حفظ شدن ) دامنگیر ضمیر او گردیده و همچنیننظریه حاضر بودن همیشگی او در جلسات کالج که تاسیس آن نتیجه مساعی خود او بوده بطورخاصیدر خاطر او جا گیر و مقام بلندی را در ردیف آرزوها و آمال وی احراز نموده بود .وانگاه در نتیجۀ همین ایدآل و نبوغ آخرین وی بود که وصیت او راجع باینکه سرش از تنشدر مواجهۀ رفقا و دوستانش قطع و در بين يك جعبۀ شیشئی گذاشته شود عملی گردید چنانچه تا حالسرمذکور بدرون جعبۀ مزبور در مابین پاهایش موجود میباشد در حالیکه در عوض روی و سرمذکور از حد شانه ها يك ماسكه که شباهت تامه با روی او در حال زندگی داشته میباشد گذاشته شدهیکصد سال کامل میشود که بهمین صورت در مقام مذکور نشسته است یعنی همیشه حاضر است امارای نمیدهد .انسان شبیه بالشت خنجر زدهیکنفر هندوی ریاضت کش ( تصویر بالا ) از اهالی سنگاپور مسافۀ سه میل را در آفتاب گرم و سوزاندر حالیکه پنجاه عدد خنجر های نهایت نوک تیز را در بدن خود خلانده بود قطع کرده است. باندک توجهمیتوانیم شکنجه وعذابی را که بهرگام متحمل میگردد تصور نمائیم وآنگاه این تعذیبات را تماماً برایاین تحمل نموده تاثابت نماید که جسم انسان تاچه اندازه در حالیکه عقل و حواس هم کاملا برجا باشدمتحمل زجر وزحمت شده میتواند .۱۹۳( صفحه ١٩٤ )کابل( شماره چهارم پنجم )پدر کلان ، پدر کلان ، پدر کلان ، پدر کلان ، پدر کلانپدر کلان ، پدر کلان ، پدر کلان ، پدر کلانایکوی نام شخصی از اهالی گانوس چین ( تصویر بالا ) بدین اخلاف وغیره های خود الا٩ پشت موفق گردیده یعنی پسر ، پسر ، پسر ، پسر ، پسر ، پسر ، پسر ، پسر ، پسر خود را دیدهاست ، مومی الیه در عصر طلائی خوشی و انبساط میز یسته و وقتی امپراطور چین در خیال پیدا کردنخوشبختترین مردمان امپراطوری خود شده بود شیخ مذکور را بحضور وی آورده بودند .ایکوی مذکور در سنه ١٧٩٠ یکصد و سی نفر نواسه ، نواسه ، نواسه ، نواسه ، نواسه ، نواسهنواسه ، نواسه ، نواسه در قید حیات داشته .الیجا گاون نابغه عقل و ادراکالیجا گاون راهب بزرگ لیتوانیا ( تصویر بالا ) دارای چنان یادداشت و حافظه قوی بود که کتابیرا که یکدفعه مطالعه کرده بود مطالب آن دیگر ابداً از خاطر او محو نمیشد ، بقول پروفیسرر گراتز مورخشهیر معاصر مذکور گاون مضمون ٢٥٠٠ جلد کتاب را از بر داشت چنانچه بابل ( انجیل ) میدراشمکیلتا ، سفر ، تو سفتا ، صدر علام ، تالمو دس ، ظهار ، کناه ، راشی زامبان و غیره وغیره کتب واثارمذهبی مختلفه متعلق بازمنه قدیم و جدیده را کاملاً در دل حفظ داشته و هر فصل و یا بی را که میخوا ستاز آنها اقتباس کرده میتوانست .عالم مذکور در ویلنا پایتخت قدیم لیتوانیا که در آنوقت بزرگترین کانون یهودیت جهان شمرده می شدسکونت پذیر بوده و یهودیهای شرق اروپا تاهنوزه هم خاطره و یادگاری او را بچشم احترام مینگر ندچنانچه تصویر فوق مومی الیه که یک تصویر نهایت قدیم مذکور میباشد در دیوار های سمت شرقیغالب مساکن ارثو دوکسها بصورت برجسته و واضحی نقاشی شده میباشد .لبهای عجیب و خارق العادهانتخاب حسن و خوش گلی طبیعی يك مفکوره شخصی بوده وشك نيست كه اذواق هر فرد درینزمینه متفاوت میباشد اما چیزیکه نهایت عجیب و حیرت آور بوده دنیا را دچار بهت و حیرت ساخته مسئلهحسن ساراس جنگس ها ( قبیله از بومیهای افریقا ) که تصویر آن را بفوق مشاهده مینمائید میباشد .وقتی يك دختر بعمر چهار سالگی میرسد شوهر آتی او وسط لبهای بالائی و پایانی اورا با چاقوی تیزیشگافته میخ یا قلاب چوبی کوچکی را در آن جا داده و با لتدر یج در بزرگی این میخها می افزاید٤٩٤( صفحه ١٩٥ )یقین کنی یا نکنی( سال ششم )تا اینکه بمروز ایام دختر مذکور بحد بلوغ و جوانی رسیده و لبهای مذکور هم بترتیب متذکره آیتی از آیات حسن و قشنگی آن بحساب میرود . این زنان در شبها میخوابند تا لب زیرین ایشان در تحت شانه شوهران شان قرار گرفته باشد باینصورت شوهران مذکوران مطمئن میباشند که زنان خود را با خود داشته و در تاریکی شب از دزدیده شدن آنها و یا فرار کردن شان ایمن هستند .دو نفر قایقچیان اسکاند ینویائی ( تصویر بالا ) که بحر اتلانتک را با قایق در نوردیده اند :سی سال قبل دو نفر قایقچی از اهالی ناروی تصمیم نمودند که بحر اتلانتک را از نقطه نیویارک با قایق طی نمایند : وانگاه نخواستند مردم ازین تصمیم شان آگاه گردیده و بطوریکه معمول است هیاهو و جنجالی را راه انداخته باشند لهذا یکروزی که هوا در نیویارک بکلی صاف و در نهایت اعتدال مشاهده میشد مصمم گردند که خود را با قایق شان بدریا زده یکسره بطرف وطن عازم وبینند که در وطن و هموطنان شان چه تبدلات و تحولاتی رو نما شده است . نا گفته نماند که بیش از همه چیز برای اجرای این اقدام متهورانه شان لازم بود يك قایق بسیار محکم و قابل اطمینانی داشته یعنی کدام زورقچه دست گردان و کهنه را درین سفر بکار نبرند عهذا ، قایقی باسم فاکس بنمونه گرو و از ور از چوبهای اعلی و بی عیب سر و بطول پانزده فت و عرض پنج فت و عمق ٢٥ انچ ساخته از مقام نیوياوك بساعت ٥ بعد الظهر ششم جون ١٨٩٦ در هنگامیکه دریا بحالت جزر بوده با قایق مذکور ره پیمای صوب مقصود گردیدند .وانگاه ماهی را تقریباً بدون حدوث کدام سانحه گذرانده و در عرض آن بدون اینکه تپه های امواج با هیبت و هیئته مخصوصی همیشه در پهلوی آنها یکی بعد دیگر در غلطیدن بوده و آفتاب همه روزه از تابش حیات بخشای خود آنها را بهره ور میگردانید دیگر بهيچيك مانع بر نخوردند چنانچه در طول این ایام پاروهای آنها ساعیانه اجرای وظیفه کرده وقتی یکی کار پارو زدن را ایفا میکرد دیگرش می خسبید و هر گاهی یکنفر شان بخوردن مشغول میشد آن دیگر آوازه خوانی مینمود .بعد از مرور یکماه فضا یا دیگرگون گردیده و بقیه ایام سفر بالای شان فقط بصورت کابوسی سپری میگردید معهذا حضرت خلاق عظيم الشان باو شان لطف نموده و بعد از يك مسافرت ٦٢ روزه شان از نیویارک بالاخره به بندر هاموا صلت نمودند در اثر معاینه میزان السرعة قایق مذكوران و صحبت مختصر با خود ایشان داکتر جانسلر قونسل امریکا متعینه بندر مذکور متیقن گردید که این امر خطیر و شاهکار حیرت آور را محققاً اشخاص مذکور از قوه بفعل آورده اند .باقی دارد٤٩٥ساحة جدید زندگانیمولف ق اوایلی فرانسویمترجم جناب محمد صدیق خان رادیو ميخانيك- خدایا شما همیشه مرا میترسانیدبعد از بسیار مدت خاموشی چنین شروع بسخن نمود :- من تمام چیز ها را میخواهم به نوبت اصلی برای شما حکایه نمایم. بعد از پذیرائی سال جدید صبح آن خیلی ها يك روز پر آفتاب و روشن بود ما دیدیم که طیاره دقیقه به دقیقه با تقرب می ورزید و طیارة مذکور بعد از چندی در يك میدان كوچك كه در اطراف باغ بود فرود آمد. پرش طیارات در جای ما يك كار خیلی ها عجیب معلوم گردید . چونکه آمدن طیارات در حدود ما يك امر بس مهم و خیلی ها کم واقع میگردید لهذا به آمدن طیاره خیلی ها د لچسپی پیدا کردیم تا بدانیم که چه مسئله میباشد . آدم که بطرف خانۀ ما در شرف آمدن بود شناختیم که کوانیسیلی میباشد . آمدن او بر ما خیلی ها تأثیر وارد کرده بود . من داخل اطاق خود گشته به قصد لازمه صرف نظر نمودم که به پیش او نروم . بعد از چند یکه او همراه میس سمیت مذاکره نمود از تصمیم خود صرف نظر کردم چونکه او همرایم وعده کرده بود که راجع به شوهرم بعضی معلوماتی خواهد داد . شخص او به من خيلي ها يك وضعیت مؤدبانه پیش آمده و از من بطور خیلی جدیانه معافی خواسته قرار آتی شروع به سخن نموده گفت :- از شما خواهش میکنم که مرا خیلی دقیقا به محکمه نمائید چونکه حیاتم در کارهای بس مهم و بس علمی در گذر است و من سعی و عمل بخرج خواهم رساند که هر چه در سابق بطور وحشیانه پیش می آمدم ازان صرف نظر بدارم و بلکه برین قناعت حاصل کرده ام که بسی چیزهای مهمی در تحت نفوذ وامرم موجود است و حینکه اقتدار و نفوذ من اگر کمتر گردد و بلکه این مسئله بعضی اوقات هم صورت میگیرد پس خودم ازین مسئله مسئول میباشم و بلکه برای شما خاطر نشان کرده میگویم وقتیکه از اقتدار من کاسته شد یعن مسئولیت بس مهم رجعت خواهد کرد . این گونه واقعات در حیات من کمتر واقع گردیده و بلکه يك مسلة نادر میباشد و این را هم ادعا کرده میگویم که بسیار کم ازین واقعات بیاد دارم. برای شما خاطر نشان کرده میگویم بعضی اوقات من قهر میگردم اما برای تان خاطر جمعی میدهم و بلکه قسم یاد میکنم که این گونه وضعیت ها برای شما تکرار نخواهد شد.من برایش گفتم تمام چیزهای گذشته را از خاطر فراموش کرده و درین صورت بهتر است که با شخص او هیچگاه ملاقات و دیدن نکنم .کوانیسیلی دست های مرا در دست خود گرفته زاری می نمود که بعضی اوقات اجازه بدهم که او پیش من آمده بتواند و برای من گفت که در ینجا حیات خوبتر برایم تهیه کرده کتابهای خوبتری برای٤٩٦(صفحه ۱۹۷)ساحه جدید زنده گانی(سال ششم)محاله خواهد آوردو وسائط رافراهم خواهدآوردکه من مشغول صنایع نفیسه وخصوصاً رسامی گردم .من بعداز گفتار او دست خودرا ازدستم رها کرده و بوضعیت بی با کانه با او پیش آمده گفتم که آیندهیقیناً واهم با او ملاقات کنم ومن ازو تقاضا نمودم که راجع به طالع ووضعیت شوهرم برایم معلومات بدهد .قبل ازین که کوانیسیلی میخواست بمن چیزی بگوید چندین مرتبه ازيك گوشه بدیگر گوشه اطاققدم زدن شروع نموده میخواست برای گفتار خودرا آماده سازد گفتارخودرا طوری شروع کرد که بعضیحصص آنرا من از شما فهمیده بودم و صورت گفتار این شخص قرار آتی بود :مستر گار و يك اقتدار علمی فوق العاده را دارا بوده و از اجراآت علمی خود میخواست کهدر حیات بشریت موجوده دوره جداگانه تأسیس بدارد بعقل وعلمیت آن هرکس قایل بود واین چیزها رادر آشنائی اولین که بااو بمن دست داده بود حس نموده بودم وبرین عقیده خود غلط هم ننموده بودم.و ما عموماً گرویدۀ اختراعات بس مهم شخصی او میباشیم ما ها هیچگاه نمیخواهیم وباید که فراموشهم نکنیم عادت و کردار آن تا يك اندازه در تحت انضباط صحیح نبود .درین حصص من گفتار او را قطع نموده برایش گفتم .چه طور شما میتوانید که این طور چیز ها راجع به شوهرم در حضور من اظهار نمائید بلکه شماطوری با او رفتار نموده ئید که کسی لایق این چنین نمیکند یعنی شما او را بازی داده ئید ! برایچه شما درینجا کاملاً از ماضيات اظهار میکنید گمان کرده میشود که او در رشته حیات نیست ؟کوانیسیلی بطور ملایم چنین گفت :اجازه بدهید خانم که تا به آخر من گفتار خود را به اختتام برسانم اولاً شما بشنوید بعد ازانچیزی گمان نمائید چونکه در ین جا چیزی نخصوص عرض نکرده ام که گمان شما ثابت گردد کهشوهر تان فوت نموده است .بعد از يك تغیر دادن جزئی به وضعیت خود ذیلاً شروع به گفتار نمود :من درینجا برای شما فقط راجع به او يك سخن را گفتم که آقای گارو شخص انضباطی نبودچونکه حیات موجودۀ ما يك انضباط شديد كار دارد و کارات که درین وضعیت او کرده بودبرای ما بس مهم بشمار میرفت . اصل مقصد همین است که در این سر زمین چنان يك وسائطراجع به اختراعات آن تهیه شده بود که دیگر دنیا نمیتوانست بدین صورت سهولت و وسائط بدستبیاورد . من هیچگاه برایش وعده نداده بودم که او واپس بـه پارس عودت خواهد نمود بشدتبرایش گفتم :ـ اين يك غبن و خیانت فوق العاده است چونکه شما در مرحله اولین که با او داخل مناسباتگشتیدبرایش نگفته بودید که از ین دره واپس عودت کردن وجود ندارد .درین وقت من از جای خود جهیده خیلی ها بی قرار گردیدم وشخص ا و نیز استاده شده گفتارمابعد خود را که ذیلاً میگویم به پا ایستاده اظهار کرد :٤٩٧( صفحه ۱۹۸ )کابل( شماره چهارم و پنجم )نسوان در امور سیاست خیلی ها کوتاه فکر بوده و چندان کار کن بشمار نمیروند و درین خصوص شوهر شما از من جویا نشده بود و من هم لزوم نمیدانستم برایش راجع به این مسئله چیزی بگویم و من نمیدانستم کار او چه خواهد بود . این مسئله برای شما مکشوف است که زمانهای اول در معاینه خانه شخصی ام داخل کار بود و برای شما معلوم است که این معاینه خانه ام طوری ساخته شده است که بدون اجازه ام کسی داخل شده نمیتواند . شخص مستر گار و نمیدانست که کجا حیات بسر می برد و الی قصه در صورت امکان اولین بار وایس به اروپا قرار خواهش خودش عودت داده میشد . او باید که کار میکرد و تمام چیزهائیکه به او تعلق نداشت حتماً راجع به آن غرض نگرفته در کشف آن دخالت نمی نمود بطور خصوصی و بلکه برایش شخصاً یادآوری کرده بودم که در برج که خانه کار من ترتیب داده شده است برای او خوف تولید خواهد شد .به این گفتارهای من اهمیت نداده و پخت او قطعی برایش حل نموده بود و اکثر اوقات او این گفتار مرا فراموش نموده و يك بازيچه میدانست . در تمام چیزهائیکه برای خارجیان سنجش و تخصیص داده شده بود او دخالت نموده معلوماتی بدست می آورد . من بسیار زمانها برایش گفتم که شما را در ینجا برایش بیاورم او حتی شنیدن این کلمات را آرزو نداشت . بعد از مدت پنج سال خواهش کردم که برای شما پرزه خطی تحریر کند . بعد از فرستادن مکتوب واقعه خیلی حسرت ناك رخ داده همین است بطور کوتاه میگویم :بر چیزهائیکه برایش اجازه داده نشده بود دخالت نموده و بلکه درینجا اغتشاش تهیه کرد و درین جا هیئت جمع و يك پلان بس مهم را بروی کار آورده بود . دنیا صحنه واقعات بوده لایقترین اشخاص در يك چیزهای غریبی پست گرفتار میشوند که هیچ فکر کرده نمیشود . اغتشاش در مملکت و در بین اهالی ما يك كار غیر ممکن بود . و نظر بدین وضعیت تمام اغتشاشیون دستگیر گردیده حبس گردیدند و برای اين يك شخص مهم علمی به احتیاط پیش آمده همین است نظر بدین مقصد در زمان حبس شخصاً حضور بهم رسانیدم .درین زمان برای او طوری يك وضعیت پیش شد که دیگر طاقت شنیدن نداشته لهذا با شور و فریاد بلند بر او صدا کرده گفتم :من میدانم ! میدانم ! بگوئید بگوئید شوهرم حال در کجاست ؟ نظر بدین گفتارم کوانیسیلی خیلی تعجب نمود . در سیمایش آثار اندوه و غم نمایان گردیده و گفت :برای شما کل معلوم است ؟ کدام شخص عجله نموده برای شما دانا مند و بدتر گردید درین صورت لزوم نمیدانم که چیزی دیگری موجب بگویم .درین جا من غلط کردم و خیلی ها بی احتیاطانه پیش آمدم البته راجع بشما درین جا فکر نکرده مسترگیری و من سعی نمودیم که از دستهای خود گرفته کل چیزها را از خاطر فراموش بدارم و برای کوانیسیلی گفتم :٤٩٨( صفحه ۱۹۹ ) ساحهٔ جدید زندهگانی ( سال ششم )اینقدر میدانم که شوهرم حبس گردیده و مدت حبسش دو سال تعین گردیده بود بیشتر چیزی معلوماتی ندارم درینجا راجع بر این مسئله محرمی میدم میدانند از شما خواهش مینمایم و بلکه به شما زاری میکنم که حکایه تانرا امتداد دهید درین جا باید حس مرا بدانید.کو انیسیلی بزودی بوضعیت قهرناک خود خاتمه داده و اولا به آهنگ بلند بعد ازان به نرمی قرار ذیل گفت :شوهر شما درین وقت برای مقصد کشتنم بر من حمله ور گردیده و من برا و بيك وضعيت بلكل بی خطرانه توجه نمودم و بعد ازین تاریخ دیگر او را ندیدم . در سفر آخرین که طرف اروپا نموده بودم تصمیم نمودم که شما را بدین مملکت با خود بیاورم مقصد عمده آوردمم همین بود که بتوسط آمدن شما مستر گارو را نجات داده باشم . مدت حبس مستر گار و به اتمام قریب شده بود که باید شما درین جا میرسیدید . و این یقین کامل است که بی وجود شما فنا میگردید .درین زمان بمن حسی تولید گردید که باید بر این شخص بیشتر بی اعتبار باشم و درین وقت به آهنگ مخصوص خود برایم گفت :شما حق دارید که راجع به من بی اعتبار باشید درین مسئله حق به جانب شما قرار میگیرد و برای شما قبلا هم گفته بودم بعضی چیزها را باید فراموش نمائید درین جا از روی مجبوریت به بعضی چیز ها مبادرت ورزیدم و این عمل من يك عمل ناگریز بشمار میرفت . حال بجای سخت ترین حکایت خود قریب شده ام . در اواخر به شوهر شما در حبس خانه سهولت خوبی را دیده ازین اطاق در گرید ور (کفشکن) قدم زده توانسته از کتب حبس خانه استفاده کرده میتوانست . در یکی از شب ها چون در اطاق که او بود اطرافش کسی وجود نداشت او پائین گردیده بعد از پائین شدن از زینهٔ محبس تا بحال دیگر مرتبه او را کسی ندیده است .درین زمان کوانیسیلی بمقابل من ایستاده بوده و گفتار او بر مغزم تأثیر فوق العاده وارد کرده بود سر خود را من پائین انداخته يك هراس فوق العاده مرا احاطه نموده بود . گفتار کوانیسیلی بر من هیچ مؤثر ثابت نشده و بلعکس حس کردم که درین مسئله يك معمی فوق العاده وجود دارد این معمی يك معمی پیچیده وبدی میباشد درین وقت کوانیسیلی باز بگفتار خود شروع نمود :وقتیکه او از محبس برآمد تابحالت موجود باز کسی او را ندیده است در محبس های ما اشخاص معلومات دهنده خیلی ها کم است اهالی ما خیانت و قصاصی را نمیدانند و محافظین محبس بی تجربه میباشند چونکه آنها از اهالی پست ترین این مملکت جمع شده اند. محبس خصوصاً درین جنگل زاری وجود دارد . این واقعه حینیکه شما رسیدید چندی بعدی صورت گرفته است درین جا بهیچ صورت نمیتوانم بحضور تان گناه خود را مخفی بدارم آمدن شما را من حساب نداده بودم که حینیکه شما درینجا بیائید شوهرتان گم خواهد شد .با سختی فوق العاده از و پرسان کردم که بعد ازان چه وضعیت باو شده است کوانیسیلی سعی می نمود که مرا خاطر جمع بسازد ونظریه پیش نهاد من گفت :۹۹۹( صفحه ٣٠٠ ) کابل ( شماره چهارم و پنجم )من گمان میکنم که ممکن است در پیش یکی از دوستان خود محفوظ باشد و اینکه از طریق یکیاز کوها عبور کرده بدره های همجوار خود را رسانیده باشد و البته دره های همجوار برای ماممکن نیست که در آن داخل شویم .درین جا کوانیسیلی گفتار خود را خاتمه داد .وضعیت من دیگر گون گردیده در وقت بر آمدن دست من را بوسید . با من وداع کردمادام گارو حکایهٔ طولانی خود را به اتمام رسانیده و همیشه من به گفتار او گوش بر حرکاتاو چشم خود را دوخته بودم . درینجا برایم فکری تولید شد که یا این را آسوده خاطر ساخته چیزیکه از گفتار کوانیسیلی نشئت میکرد برایش نگویم و یا اینکه راجع به آسوده بودن آن کوشش بدارم . راجعبه فوت گارو در دلم هیچ يك تردیدی وجود نداشت و درین وقت روی خود را بطرف او نموده گفتم :شخص خودم گفتار کوانیسیلی را کاملاً دروغ ندانسته در بین آن سخن راست وجود داردو من گمان میکنم که مستر گارو حیات باشند ممکن جای خود را مخفی کرده باشد که در ستایشدربارهٔ او معلوماتی بدست نیاورند شاهد این مسئله همین است که کوانیسیلی راجع به گم شدن اینقدر توضیحات نمیداد .مادام گاروبمن نظر پر معنی کرده گفت :هر چه شما میگوئید برای آسوده بودن من میگوئید ؟» هرچه میگویم از روی حقیقت برای شما میگویم .بعد ازین وقت سینائی خود را در آئینه که در همجوارش در دیوار آویزان بود نظر نمودهبعد از يك تفکر فوق العاده برایم گفت :در مدت این ماه کوانیسیلی پیش مادام سمیت چند مرتبه آمده و شخص او یکی از دوستانشوهر مرحومش بشمار میرود و در هر دفعه برایم اظهار کرد که راجع به شوهر من چیزی معلوماتیجدیدی ندارد و راجع به من خیلی ها مؤدبانه پیش می آمد و برای من بسی فرمایش ها آورده کهراجع به ساختمانهای جدید برایش ترسیم بدارم .درین وقت من پیش خود چیزی فکر کرده و برایش گفتم :شخص کوانیسیلی بر اعصابم خیلی ها مؤثر ثابت میشود البته این خیلی خنده آور است کهبگویم شخص او يك آدم متمدن بشمار میروددرین وقت مادام گارو بر من نظر تاثيرناك انداخته و درین وقت ترادی داخل گردیده آمادهبودن طعام را اعلام کرد .بعد از طعام خوردن حینیکه خانمها برای رفتن آماده شده بودند در تنهائی برایش گفتم : مادامبسخن من اعتماد نموده که بشما خیلی ها دوستانه پیش خواهم آمد .در وقت خدا حافظی او بمن يك نظر معنی دار دیده در دلم خیلی ها موثر واقع شده بود . باقی دارد...چهارمین سالنامهٔ کابلچهارمین سالنامه کابل متعلق بسال ١٣١٤ در پنجصد و چند صفحه بزرگ بکاغذ اعلی و حروف جدید، دارای زاید از چهار صد قطعه فوتو های مهم و نقشه و جداول مفید که از حیث خوبی مضامین و برجسته گی طباعت و نفاست نسبت بدیگر سنوات امتیاز خاصی دارد. اینك از طبع خارج شده برای فروش بقیمت فی جلد دوازده افغانی در انجمن ادبی حاضر است ـ شایقین میتوانند محض ترسیل رسید خزانه یا تحویل وجه نقد نسخه های مذکور را بوسیله پوسته مستقیما حاصل نمایند. قیمت سالنامه خارج از کابل با یزاد محصول پستی ١٣ افغانی و در ممالك خارجه نیم پوند انگلیسی ( استر لنگ ) است ـاعلانسالنامه های سال اول و دوم و سوم مجله کابل وغیره آثار انجمن را ذواتیکه خیال خریداری داشته باشند بقیمت های آتی از خود انجمن بدست آورده می توانند.١ سالنامه سال اول سنه ١٣١١ در کابل ٧ افغانی در ولایات ٨ افغانی در خارج سه شلنگ٢ « « دوم سنه ١٣١٢ « ١٢ « « ١٤ « « ده شلنگ٣ « « سوم سنه ١٣٢٣ « ١١ « « ١٢ « « «٤ کلکسیون های مجله سال اول و دوم و سوم مجله کابل فی جلد در کابل ١٤ افغانی در ولایات ١٦ افغانی در خارج ده شلنگ٥ کلکسیون های سال چارم مجله کابل یکدوره آن در دو جلد قیمت آن در کابل ١٧ افغانی در ولایات ١٨ افغانی در خارج ده شلنگ٦ کتاب الفاروق مجلد در کابل هشت افغانی٧ منتخبات بوستان سعدی علیه الرحمه در کابل دو افغانی و سی و شش پولقابل توجهحضراتیکه بمجلهٔ کابل سابقاً اشترك داشته و محض فرمایش کتبی قبل از وصول وجه مجله برای شان فرستاده میشد.چون در نتیجه اینگونه معامله ادارهٔ محاسبه دچار مشکلات گردید. لذا از مشترکین عظام محترمانه خواهش میشود که هرگاه آرزوی اشتراك مجله را داشته باشند باید قبلا وجه نقد یا رسید خزانه بدفتر مجله بفرستند و الا بصورت نسیه قبول اشتراك نخواهد شد . ( اداره مجله کابل )[BLANK PAGE]