[BLANK PAGE] حیات جمال الدین افغان [BLANK PAGE] حیات سید جمال الدین افغان مؤلف : محمد امین خوگیانی مدیر و صاحب امتیاز جریدهٔ ملی انیس حصه اول حق الطبع محفوظ در مطبعه عمومی کابل طبع گردید ۱۳۱۸ تعداد طبع ٢٥٠٠ جلد [BLANK PAGE] [BLANK PAGE] یگانه حامی ترقیات کشوری و لشکری و مربی عالی معارف پادشاه جوان و جوانبخت افغانستان اعلیحضرت المتوکل علی الله محمد ظاهر شاه خلد الله ملکه فهرست مندرجات الف مضامین : صفحة عنوان الف غرض مرام ۱ مقدمه ه سلسلۀ نسب ٦ یادداشت حیات ابتدائی سید ۱۱ سفر حجاز - تشکیل جمعیت ام‌القری - نهضت سیاسی سید ۱۲ شمول در محاربۀ هرات - وفا داری سید ۱۳ سفر هندوستان ۱۷ سید در آستانه ۱۸ ملازمت رسمی ۱۹ جمال الدین وشیخ الاسلام ۲۰ خطابۀ سید ۲۳ سید در مصر ٢٤ قدر دانی حکومت مصر از جمال الدین ۲۵ مداخلۀ سید در سیاسات مصر ٢٦ ار مغان عرفانی جمال الدین به مصر ۲۸ طرز تدریس سید ۲۸ مطالعات جمال الدین ۲۹ مفاد مقالۀ تربیه ۳۲ مقالۀ صناعیه ٤٠ تبعید سید به هند ٤١ سید در لندن و پاریس ٤٢ سید در ایران ٤٣ « در روسیه - سید در ایران بار دوم ٤٦ در لندن بار دوم. آخر حیات سید در آستانه ٥٢ مرض وفات ٥٤ ثقافت علمیۀ سید مشرب سیاسی سید « ب » عنوان صفحه مجلس سید ٥٩ خلق سید ٦٠ مقدمه کتاب افغان ٦١ فصل اول وجه تسمیۀ افغان ٦٢ « دوم نسبت به نژاد افغان ٦٥ فصل سوم ابتدای سلطنت افغان ٧٢ فصل چهارم در بیان قبائل افغان ١٥٦ نصائح امیر عبدالرحمن خان به ولیعهد او ١٨ شغل خاندان سید و مسقط الرأس او ١٩١ تصاویر : اعلیحضرت همایونی سر ورق اعلیحضرت شهید مقابل صفحه الف والاحضرت صدراعظم صاحب مقابل صفحه هـ « وزیر صاحب حربیه « « و « « « معارف « « ز تصویر سید جمال الدین « « ١ امیر دوست محمد خان ١٠ « شیر علی خان ١٤ « محمداعظم خان ١٦ « افضل خان ١٨ « محمد یعقوب خان خدیو اسمعیل ٢٣ سید جمال الدین در مصر ٧٢ مکتوب سید به شیخ محمد عبده مقابل ٤٠ « « « محمد مویلحی « ٤١ بعضی تصاویر سید در جاها و قیافه های مختلف (٤قطعه) « ٦٠ بعضی معاصرین بزرگ سید ( سلطان عبدالحمید - ناصرالدین شاه ، محمد عبده ، متمهدی سودانی) « ٦١ موسس حکومت صحیح مدنی اسلامی افغانی و قهرمان معروف محاربه استقلال و بطل اعظم نجات مملکت اعلیحضرت غازی محمد نادر شاه شهید راه معارف رحمة الله عليه [BLANK PAGE] (ج) صفحه تصاویر بعضی از بزرگانیکه در کتاب ذکر شده ( تیمور لنگ - ۹۲ شاه عباس - شاه حسین - نادر افشار ) بعضی از شاهان افغان (معز الدین کیقباد - علاء الدین ۹۳ خلجی - ابراهیم لودی - شیر شاه سوری) بعضی از شاهان افغانی ( محمود غزنوی - غیاث الدین ۱۲۳ غوری - میرویس خان - شاه محمود هوتکی ) بعضی از شاهان افغان ( احمد شاه بابا - تیمور شاه ١٣٤ شاه زمان - شاه شجاع) ١٤٠ معاهدۀ افغان وانگلیس ١٤١ عهدنامه پسران پاینده خان ١٨٤ امیر محمد یعقوب خان ١٨٦ «عبدالرحمن خان ۱۸۸ «حبیب الله خان جناب محمد سلام مذکور مولف مصری . مقابل ۲۱۰ جناب زیدان بدران منشی باشی سفارت مصر مولف و مترجم این کتاب عرض مرام طبیعی است سالکین طریق سعادت ! مرشدین عالیه رتبة بشریت ! مصلحین فکور و سیاسیون وطن پروری که دارای روح حریت و استقلال خواهی بوده از پستان شجاعت شیر مکیده در هوای آزادی نشو و نما یافته علم و ادب فضائل و اخلاق ارجمند نخستین مهدترقیات آنها باشد وجود ایشان خیر محض دانسته میشود طوری که حوادث جهان و اوراق تاریخ شهادت میدهد رجال برجسته و قائدین زبردست اغلباً وقتی در صحنه وجود قدم میگذارند که آتش خانمانسوز جهل و نادانی سیل مدهش نفاق و خونریزی بنیان سعادت و ارکان هستی جامعه را تحت حمله قرار داده و همه در کنار پرتگاه عمیق فلاکت ادبار منتظر سرنگون شدن ایستاده باشند مگر آغوش رؤف زادگان ممتاز و نخبه گان دودۀ آدمیت برای استقبال و حمایت آنها کشاده شده جهت شیرازه بندی اوراق متشتته اصلاح مشکلات وعصا عب شان قدم مردانگی علم نموده همه را بسرمنزل سعادت ورفاهیت میرسانند پس عموم افراد جامعه و مخصوصاً ملتی که از بین جمعیت خود همچو داهیۀ عظمی را بیرون نموده و پرورش داده باشد مرهون خدمات و فداکاریهای او گردیده و قانون حق شناسی تا زمان گردش لیل و نهار وادامه روزگار حق بزرگ او را بدوش ایشان تحمیل می نماید . آقای سید جمال الدین افغانی کسی است که صیت علم و لیاقت سیاست و نبوغش در فضای ربع مسکون استماع میشود . آن اسلام نواز مسلمان پرور جهت از بیخ و بن بر کندن ریشه های اجانب وسلطۀ بیگانگان برافراشتن لوای حریت واستقلال بدست گرفتن پرچم شجاعت وجوانمردی ، تحصیل علوم و معارف حقیقی جامعۀ اسلامی را بلاامتیاز حدود ومناطق دعوت داد وبنام کلمۀ توحید همۀ مسلمانها بندای بلند صلای اتحاد و اتفاق داده است . ج ! ع ! ج ! ۱ ! ۱۰ نشان والاحضرت اشرف معظم سردار محمد هاشم خان مدیر معروف و حکیم حاذق ترقیات اجتماعی صدراعظم افغانستان ع ' ج ' ا ' ا ' نشان والا حضرت اشرف سردار شاه محمود خان غازی شجاع معروف وزیر امور حربیۀ افغانستان ترقی دهندۀ اردوی افغانی (ب) خوشنود با دروح پر فتوح آن یگانه محی و منجی ملت مترقیۀ افغان اعلیحضرت شهید که نخستین با در جدی ۱۳۰۸ از جهت قدر دانی و حق شناسی این بطل فرزانه این فرزند یگانۀ کوهساران وطن بندۀ عاجز را به نگارش احوال ودورهای حیات و آثار آقای جمال موظف فرمودند لذا بتأسی فرمایشات شاهانه ومعارف خواهی اعلیحضرت محمد نادر شاه نور الله مرقده ترجمۀ کتاب «تتمة البیان» که یکی از آثار جاویدی ومعرف واقعی افغانیت او دانسته شده نمایندۀ عالیه شجاعت ، حماست ، عسکریت ، وطن پروری وسلحشوری ملت غیور افغان بوده و ضمناً دروس مهمۀ اخلاقی وتاریخی را به پیش گاه خوانندگان محترم تقدیم میدارد تقدیم نمودم . پسند خاطر شاه افتاد مگر در اثر کثرت مشاغل ومصروفیت ها تا این زمان طبع ترجمۀ آن به تعویق افتاد . چون پادشاه جوان وحق پرور ما که داد حق شناسی وملت خواهی را داده مانند والد ما جد شهید و بزرگوار خویش ابطال ورجال برجستۀ دینی ، علمی ، ادبی ، سیاسی وعسکری گذشته و حاضرۀ وطن را به بهترین صورتی تقدیر وپژوهش می نمایند اينك به استقبال ورود صدمین سالگرۀ آن گوهر متلألأ وآن آفتاب درخشان معارف یاد داشتهای مطالعات خود را در يك هفته نسبت به حیات و خاندان او از حافظه بقلم سپرده با ترجمه کتاب یکجا به طبع رسيد ايدم اين ارمغان را هديه نفسی دانسته بحضور اشرف ملوكانه وجميع بناء وطن اهداء می نمایم ذات اشرف والایحضرت سردار محمد هاشم خان صدراعظم افغانستان که در دائرۀ انقلاب وعمران مملکت وترقی سائر شعب اداری دولت بقوة تدبیر ذاتی وهمت بازوی افراد برجستۀ کابینۀ محتشمۀ خویش خدمات بزرگ وقابل قدری نموده اند پس اذعان کامل داریم که این کتاب عالی اصلاحی محل تمجید وقبول ذات سامی واقع خواهد شد وچون وقت نگارش این کتاب خاتمۀ انقلاب بوده که خون غیرت وفتوت افغانی در حفظ وحراست وطن در انتهای جوشش بوده درذات اشرف ع ، ج ، ۱۰ نشان والایحضرت وزیر صاحب امور حربيه سردار شاه محمود خان که (ج) اردوی افغانستان به مجاهدت ایشان به منتهای جلال مادی و معنوی نائل گردیده اشاعت این نگارشات یقیناً در عسکر جوان و اخلاق حربی و روح سلحشوری خدمت خوبی خواهد نمود . در خاتمه از مراحم و عرفان پروریهای وزیر جوان و درایت تخمیر معارف آقای سردار محمد نعیم خان که حقيقةً اخلاق بلند و کمالات ارجمند ع ، ج سردار محمد نعیم خان وزیر جوان معارف راهنمای صحیح نهضت جدید وطن و فاضلانه ایشان همه را مفتون گردانیده است کمال تشکر دارم زیرا حوصله افزائیهای مخصوصۀ ایشان در طبع این کتاب خیلی مفید و مؤثر ثابت گردید . ناگفته نماند آنکه جهت تعمیم افاده اصل مؤلفۀ سید جمال الدین را به فارسی ترجمه نموده در تبویب و ترتیب آن که از مصنف مشوش مانده بود ، زحمت کشیدم و بعد در اثر تتبعات و استنادات موثق تاریخی دوره های حیات آقای سید جمال الدین افغانی را بصورت مقدمه و معرفی دودمان و آباء و اجداد ایشان بصورت خاتمه صفحات چندی اضافه نمودیم . این موضوع بایستی خیلی مفصل و دارای حواشی زیادی میبود مگر فعلاً در اثر تنگی فرصت و کثرت مشغولیت از آن صرف نظر نمودیم. از مطالعهین محترم توقع میرود آنکه در سبك نگارش و عبارات گر سهو تحریری و طباعتی ملاحظه فرمایند بنظر اغماض و تغافل بگذرند. محمد امین خوگیانی مدیر جریدۀ ملی انیس حضرت سید جمال الدین افغان در استامبول (۱۳۱۳ ق) این عکس خودرا برای یکنفر هموطن خویش برهان الدین بلخی که از مصاحبین وی بود یاد گار داده است . [BLANK PAGE] بسم الله الرحمن الرحیم الحمدلله رب العلمین الرحمن الرحیم مالك یوم الدین ایاك نعبد وا یاك نستعین وصلی الله علی سیدنا ومولانا محمدوآله واصحابه واحبا به واتباعه وذریاته اجمعین. ترقی وتعالی ملل وابسته به ارتقاء سویۀ عرفانی جوامع بشریست بعبارۀ دیگر معارف یك كشور معیار صحیح تقدم وپیشرفت آن دانسته میشود. قدردانی وپژوهش فرزندان برجسته وذوات بر گزیدۀ انسانی که راه سعادت وفیروزی واقعی بشر را به احسن طریق نشان میدهند از فرائض ذمۀ همگان بوده عقلاً وشرعاً واجب میباشد. زیرا نور آفتاب جهانتاب علم از روزنه دماغ رجال منور سر زده برآئینه دلهای پاك وبی آلایش اولاد انسان میتابد چون انعکاس آن در قلوب بی زنگ و گوشه های غیر روشن می افتد اشعۀ آن بحدی با فروغ میگردد که از شمع شب افروز در خشان تر جلوه می نماید. آری فرد واحدیکه حسب استعداد طبیعی خود به کمال حقیقی رسیده باشد از فیضان عرفانی او عالم بشریت مستفید شده میتواند (و ذالك فضل الله یوتیه من یشاء.) اگر باوجود چنان افراد عالی رتبه جامعه بشری از نقائص بیعلمی مبراء نگردند مستلزم این نیست که در وجود ذوات ممتاز وکامل عیبی مشاهده میشود زیرا خورشید درضیاء افشانی خود هیچ خود داری ندارد اما مقامیکه نمیتواند رو بروی آفتاب آیند یا حجاب ها مانع گردد نقیصه مهر درخشان شمرده نمیشود. رهنمای اکمل و اتم عالم بشریت حضرت ختمی مرتبت روشنی عرفانی خود را بیشتر از شمس نصف النهار به اقطار عالم فرستاده و بعد از خود دستور العمل آسمانی بسیار روشنی گذاشته است که افراد بشر حسب استعداد خردها از آن استفاده می بردارند. بهر اندازه که لوحه فطرت افراد پاکتر است بهمان پایه بلندتر استفاده گرفته و بداندازه استفاده خود قابل افاده گردیده اند. لوحه صاف و منور سید جمال الدین افغان جمال عرفانی افغانیان را در عالم بشریت جلوه امتیاز داد. بلی! نافه مشك تاتار در قلل و جبال عرض وجود می نماید و رائحه دلکش آن در شهرهای پر نفوس از ما حول رؤساء وشرفاء با تنعم استشمام میگردد. میشود که از کوهستان دور افتاده از عمران و ترقی فردی بوجود آید که به وجود (ما به الافتخار) او موطن ومولدش شهره آفاق گردد. این امر را از نوادر نباید شمرد درو گوهر همه وقت در بطون بحار و جبال تو لد می یابد و تاج های سلاطین نامدار جهان از آن مزین میگردد کوه نور جز سنگ چیزی نبود که مثل دریای نور از سنگ خارا برآمده در اکلیل شاهان عالیشان آسیا و اروپا درخشیده میروند . بلی سنگ است و ماهیت سنگی خود را تا حدی به سنگینی رسانید که امپراطوران جهان به داشتن آن مینازند. سید جمال الدین افغان نیز بفعالیت خود مینازد و فعالیت خود را به ماهیت اصلی رسانیده ملت عزیز خویش را بدنیا طوری معرفی نموده که خوشه چینان خرمن او تا امروز از فیض میامن او بهره می اندوزند . خوشا بحال کسیکه در حال زندگی بحدی ترقی نماید که بالای زمین و زیر آسمان ۳ وطن خود به مقتضای « ضاق الارض بما رحبت » نگنجیده و بعد از مرگ بدرجهٔ محبوب باشد که در هر منزلی که فرود آمده و در هر محفلی که اخذ مقام نموده او را کأحد منهم دانسته و به انفکاکش راضی نمیشوند نه خیر نه کاحد منهم دانسته ؟ بلکه او را راهنما ، پیشوا و مقتدی و بالاخره مایه الافتخار خود معرفی مینمایند . افغانیان به این مینازند و از خدا وند آرزو دارند که امثال جمال را به ایشان مرحمت فرماید تا در جلال سیاست و کمال درایت در خدمت بشریت سر افتخار را به آسمان تحسین برسانند . مناسب است که معدن این گوهر عالیمقدار را که برای خدمت و سعادت بشریت آفریده شده است معرفی نمائیم . چون انسان بود و محتاج مکان و زمان بود لهذا بیان و بنان خود او را درین امر اعتبار باید داد و اگر او را در بیان تعارف ذات او تصدیق ننمائیم پس سزاوار این نیست که او را بشناسیم زیرا شخصیکه نمیتواند خود را بدنیا معرفی نماید و از لوم لائم بحدی بترسد که قوم و آئین خود را به پوشاند نمی زیبد که او را قافله سالار کاروان ترقی خود پنداریم . کلا وحاشا که قائد علم وعر فان در تعارف اصل و نسب ، ملك وعقيدة ، ملك وملت خود را به لباس دیگر خلاف نفس الامر معرفی نماید . این وضعیت از شان چنین مصلح شجاع بسیار دور است (و لايخافون لومة لائم) . سید جمال الدین افغان فرزند عالی گهر سیدصفدر است که نسب سامی او به سیدعلی ترمذی ( پیر بابای بنیری ) میرسد . مولد مطهرش اسعدآباد کنر از بلاد افغانستان است و خاندان نجیب او از زمان خانواده بابر در آن ولا اقامت اختیار نموده خانی شان بدست امیر دوست محمد خان به انتهاء رسید خودش را با پدر بزرگوارش بکابل خواست این گفتار را تاریخ افغانستان جمله جمله تصدیق می نماید (۱) (۱) شیخ محمد عبده که از خواص شاگردان سید است در سفر وحضر با او مدتها یکجا زندگانی نموده و حصه اکثر معلومات سید از بیانات و تحریرات او فراهم می شود در مقدمه ترجمه عربی رد دهر بین تالیف فارسی سید که به قلم شیخ مذکور عربی شده می نگارد که سید از يك خاندان بزرگ بلاد افغان است که از روی کثرت نفوس صورت يك قبيله را اختیار نموده و به فاصله سه روزه راه از کابل در حصه کنر که از مربوطات کابل است سکونت دارند. و سید رشید رضا مرحوم منشی المنار مصر در مقدمه تفسیر قرآن حکیم اوصاف و خصائص سید را نگاشته و در تاریخ الامام مولد سید را چنین می نگارد که در قریه اسعد آباد که از قریه جات کنر است تولد یافته و عبدالرحمن رافعی در تاریخ حرکت قومی به رشته تحریر کشیده که در قریه اسعد آباد که یکی از دیهات مربوط کنر که از محالات کابل پای تخت افغان است تولد یافته و شکیب ارسلان در حاضر العالم الاسلامی به این مسئله قلم برداشته که آیا سید در بلاد افغان تولد یافته یا مطابق قول بعضی مردم در همدان ایران پیدا شده و به کابل رفته است؟ اخیرا ترجیح این را می دهد که در بلاد افغان پیدا شده است یکی از استدلالات او ملاقات او با جناب سید حسین خان پادشاه صاحب کنری ۱۳۳۱ در مکه معظمه در موسم حج است و علاوه بر ان با سید جمال الدین ملاقات های بسیار کرده و سید ملاقات های سلطان عثمانی را به او اظهار داشته است گویا طول صحبت امیرالبیان و تحقیقات او هر دو سند اند و جناب پادشاه صاحب بحمدالله حیات است ۱۳۰۸ که من این کتاب را ترجمه کردم از ایشان معلومات خواستم حضرت پادشاه صاحب يك شرح مفصلی تحریر فرموده بود که پدر سید چون همشیره زاده افغان یوسف زئی بوده و خورد سال از والد مانده بود با جناب سید فقیر پادشاه صاحب جد من زندگانی میکرد اوصاف والدین سید را در مکتوب خود بیان داشته است و علاوه بر آن پادشاه صاحب در سفر حج خود در قاهره با مدیر مرحوم مجله چهره نما عبد الاحمد خان ملاقات اتفاق افتاده بود حضرت مدیر معلوماتی از جناب پادشاه صاحب خواسته بود که آن مصاحبه در جرائد نیز نشر گردیده است و جرجی زیدان در مشاهیر شرق در جلد دوم با عکس های سید جمال الدین حال حیات او را نگاشته گفته که سید در خاندان علم و شرافت در اسعد آباد که از قریه جات کنر است مربوط کابل افغانستان است تولد یافته من تولی و شاراز ادس در الاسلام والتجدید نامی کتاب خود نوشته که سید در سعد آباد قریب کابل افغانستان تولد یافته و مستر بلنت در کتاب تاریخ سری تحریر نموده که تا زمان [بقیه در صفحه ۵] سلسله نسب سید جمال الدین ابن سید صفدر نوادة میان مصطفی ابن سید علی ترمذی رحمت الله علیه معروف به (پیر بابای بنیر) متوفی ۹۹۱ است و سید علی فرزند قنبر علی (امیر قطربها در امیر بست پدربار همایون ابن بابر که در وقت فتح هند [بقیه از صفحه ٤] وصول به مصر، تجارب عالمي سید در آسیای وسطی معدود بود واو بترتیب دینی علم را در بخارا تحصیل کرده و تولدش در افغانستان است وموسیو براون در کتاب انقلاب فارس می نگارد که سید ازین جهت خود را افغان معرفی نموده که امیز ش او در جمله سنی های مسلمین آسان گردد و از سریر ستی فارسی هائیکه قیمت ان در شك بو ده نجات یابد و در خورد سالی به افغانستان رفته ، اینجا موسیو براون در لباس دوستی به سید بهتان بسته ، وروایت ایرانی بودن به این می رسد که در قریه اسعد آباد همدان ایران تولد یا فته سبب انتساب اوبه افغانستان و پسند یدن این نسبت ممکن نیست که معلوم شود مگر بطريق حد س ومصطفى عبد الرزاق در صدر طباعت ثانوی عروة الوثقی که در د مشق طبع شده می نگارد که آیا جمال در قریه اسعد آباد کنر که از محالات کابل است در يك خاندان بزرگ بلا دافغان پیدا شده است یا در نواحی همدان در قریه اسعد آباد ایران تولد گردیده است و در شهرهای قزوین و قا رص تحصیل کرده وبعد از ان به افغانستان رفته وقتیکه اهل سنت خیال دارند افغانی الاصل نمی باشد یا اینکه پدرش از ملازمان ایران بوده که در فوج ایران ضابط بود و حکومت او را به افغا ستان فرستاده بود و آنجا تاهل کرده و پسرش جمال الدین انجا تولد یافته یا اینکه در ایران از صلب او سید تولد شده راقم من مواف این است که در افغان بودن سید نه سید اخفا کرده و نه افغانها فراموش کرده و نه به شاگردان معاصر او در حال حیات و ممات او این اشتباه پیدا شده است جرجی زیدان عیسوی مصافاتی میگوید که با ساغان عثمانی در لباس افغانی خود با دستار پیچ پیچ ملاقات نمود تتمه البیان که ترجمه آن اينك حاضر است شاهد حال اوست مولانا منصور احمد انصاری میگوید که دو تركيه يك عكس به من کسی از سید جمال الدین داد که به کدام جمال الدین دیگر بطور یادگار بامضاء خود داده بود که از طرف سید جمال الدین افغان به جمال الدین دیگر داده شد و من فوتوی آن عکس را برداشته کاپی های متعددی از ان طابع کرده در کابل بدوستان داده ام جناب سید حسن خان رئیس حربی ۱۳۰۹ يك مجله الهلال به من داد که در آن مکتوب سید جمال الدین با تن يك فيلسوف فرانسوی موسیو رینان فرستاده شده است نشر شده که در آن افغانی بودن خود را معرفی نموده و موسیو رینان می نگارد که سید از قومیست که در شرق غیر قوم خود او افغان و جا پا نی ها دیگر قوم به نام قومیت حقیقی هیج و جود ندارد ٦ بدست بابر ۹۳۲ ( ه ق) با پسرش همایون از قندز بهندوستان رفت ) فرزند سید احمد نور فرزندسید یوسف نور پسر سید محمد نور بخش ترمذی پسر سید احمد بیغم پسر سید براق ' پسر سید احمد مشتاق پسر سید شاه ابو ایوب ابو تراب ' پسر سید حامد ' پسر سید محمود پسر سید اسحاق ' پسر سید عثمان پسر سید جعفر پسر سید عمر پسر سید محمد پسر سید حسام پسر سید شاه انا مر ابن خسر و معروف متوفی ٤٧٩ پسر سید جلال گنج عا لم پسر سید امیر علی پسر سید محمود مکی پسر سید محمد مهدی پسر سید حسن عسکری ' پسر سید تقی ' پسر امام موسی رضا پسر سید امام موسی کاظم پسر امام جعفر صادق پسر امام محمد باقر پسر امام زین العابدین پسر امام حسین شهید دشت کربلا پسر فاطمة الزهراء زوجهٔ حضرت علی مرتضی و جگر گوشهٔ محمد مصطفی صلی الله علیه و آله وسلم است سید جمال الدین لقب افغانیت خود را هیچوقت از امضاء خود حذف ننموده است. عکس امضاهای خود او در متن کتاب هذا مندرج است در سلسلهٔ نسب خود به اتباع خود صرف نام پدر وجد اعلای خویش را که به چند واسطه به ذات شریفش میرسد سید علی ترمذی (پیر بابای بنیری جد سادات کنر) معرفی نموده است . اسم سید علی ترمذی جد امجد او در افغانها به ( لقب پیر بابا) مثل آفتاب روشن است سید علی ترمذی از دربار داری که پدر او بر خلاف مسلك ابا ء واجدادش داشت دست کشیده بعد از فراغ تحصیل دست ارادت را به شیخ سالار رومی در اجمیر داده بعد از شهرت به تنگ آمده آرزوی گوشه نشینی کرده به اشارهٔ شیخ خود به کوهستانها عازم گردیده چندی در گجرات پنجاب مانده در وقت سقوط حکومت همایون ٩٤٧ (وقت پناه بردن همایون به شاه طهماسب صفوی ایران) به عزم وطن خود قندز از اجمیر براه پشاور حرکت نموده بنا بر وجوهاتی که در حال حیات سید علی مفصل ذکر گردیده است چندی بعد در قوم ملی زئی یوسف زئی بمقام بنیر متاهل گردید و باجازة والده خود در آنجا رحل اقامت افگند در زمان حیات او اهالی تاجك كنر در وسط افاغنه صافی و مهمند بر سواحل دریا معمورترین اراضی از بهسود تا اسمار قابض بودند چون خود را محافظه کرده نمیتوانستند از پیر با با دعا خواستند او شان بادعاء میان مصطفی پسر ارشد خود را به سر پرستی او شان مقرر کرد. میان مصطفی با وجود یکه بنیر را هم بکلی ترك نه نموده بود به زعامت ایشان میپرداخت اخیراً از جمله سه نفر نوادهای او میان عباس با با و شاه جی با با و میرزا علی شاه با با احفاد بسیار گذاشتند دارای اولاد و احفاد زیاد گردیدند که اولا دا و لمالذکر به خانی كنر معر فی بو دند. اهالی سر حد آزاد صواتی ها و باجوری ها بحیث آقا کلمه پاچا را استعمال می نمایند این کلمه در کنر از میزه اولاد میان عباس با با گشت اخیراً همان نام را دیگر سادات کنر نیز حاصل کردند . اکنون سید کنر در هر ناحیه از نواحی مملکت که زیست می نماید بنام پادشاه صاحب اعزاز آیاد میشود. اخیر آدر زمان امارت دور دوم امیر دوست محمد خان چون جناب سید قطیف پادشاه صاحب عوض جناب سید فقیر پاد شاه صاحب بسر پر و گیخود پسر كوچك خویش سید بهاء الدین پاچا را به ولایت عهد خانی معرفی نمود برادر بزرگش برخواسته ولی عهد خانی را در حضور پدر بقتل رسانید از آن جهت امیر دوست محمد خان جناب سید فقیر پاچارا از کنر به لغمان تبعید نمود و به پسر سید بهاءالدین پاچا سید محمود پاچا صبیه سردار محمد اکبر خان غازی را اعزاز آبه نکاح داد. از جهت نفاق خانگی سادات محتاج حکومت بودند و حکومت آنوقت سید محمود پاچارا پرورش میداد شاید اقتدار شان در سال ۱۲۶۲ که سال هشتم تولد سید جمال الدین است سلب شده باشد که از بیان او شیخ محمد عبده تحریر نموده است. اما سلب كلى خانی کنر بدست امیر عبدالرحمن خان بعد از مراجعت او از هندوستان ۱۳۰۴ به عمل آمده است . گزارشات زندگانی سید جمال الدین مولد و فامیل سید محمدجمال الدین پسر سید صفدر سال ۱۲۵۴ هـ. ق ، مطابق ۱۸۳۸ میلادی ، در اسعد آباد کنر پا به عرصه وجود گذاشته پدر و مادر سید جمال الدین از طبقات متوسط بوده لیکن ایشان به خاندان بسیار مشهور مملکت خویش منسوب بودند که بر شرف نسب و علوی حسب امتیاز داشت نسب این خانواده معروف به سید علی ترمذی مشهور رسیده به چند واسطه به حسین ابن علی (رض عنهما) وصل میگردد و این سلاله در ملت غیور افغان که آل بیت نبوی را بسیار احترام می نماید و قرار بیان جناب محمدسلام مذکور سیدجمال الدین به این قوم با شهامت افغان اعتزاز می نماید که در سایه جنگجوئی های پر صولت خویش عزت نفس خود را بحدی محترم نگاه داشته اند که برای هیچ فرمانفرمای اجنبی انقیاد نه نموده اند و باین وضعیت تربیت یافته اند. این خاندان تا زمان حکومت امیر کبیر دوست محمد خان بر منطقه کنر که از ملحقات حکومت جلال آباد افغانستان است با الاستقلال حکمرانی می نمودند امیر کبیر حکومت کنر را از دست ایشان کشید ، ایشان را از کنر به کابل آورد دورۀ تحصیل در این هنگام عمر سید جمال الدین به هشت سالگی بالغ گردیده بود سید جمال الدین در يك مكتب خانگی (۱) به تحصیل درس آغاز نمود در ایام تحصیل ذکاوت فطری و صفائی فطرت و تیزی ذهن او آشکارا گردیده علوم لغت عربی و صرف و نحو بیان و بدیع و معانی و انشاء عربی و علوم شرعیه و فلسفه و ریاضی و منطق و نظریات طب و تشریح و تاریخ عام و خاص معلومات خوبی بهم رسانید (و مستر جورج کورتش میگوید که) از عهد طفولیت به ذکاوت نادر ومائل قوی خود در تمام رشته های فنون عسکری مهارت حاصل کرد . یاد داشت راجع به حالات ابتدائی سید . موقعیت اسعد آباد : قرار بیان جناب سید حسین خان پاشا و مرحوم کاکا سید احمد خان لودین اسعد آباد مولد سید جمال الدین قریه بود مقابل پشد قریب پتن میان چغه سرای و نورگل که قامی آب خیزی دریای کنر آن را زیر کرده خرابه ها و آثارش هنوز با قیست عادت دریای کنر چنین میباشد والدۀ سید از طرف پدر یوسف زئی و دختر محمد قاسم مشهور است که در عصر شاه شجاع مجاهدات کرده بود و از طرف مادر سید بود این قریه به خان کنر سید محمود پاد شاه منسوب است . اعلیحضرت امیر دوست محمدخان سید جمال الدین راجع به حالات خانوادۀ خود در پاریس يك خطابه بحضور محفلی که یکی از افرادش مستر بلنت نویسنده انگلیسی بود ایراد کرد . (کتاب مستر بلنت موسوم به قبضہ مخفی انگلیس بر مصر) سید : سید در جلال آباد نزديك نفر گیاه شناس هندی معروف به ( مولوی ) منجمله علوم عصری هیئت و نجوم و غیره را آموخت ( تا چند سال پیش هم بعضی هندی ها برای جستجوی نباتات در کوهستانات مشرقی بکثرت می آمدند) . كذا تعلیمات دینی و علوم عربیه را بعضاً نزد مرحوم سید فقیر پادشاه صاحب کنری جد سید حسین خان پاشا صاحب فرا گرفت. زمانیکه با پدر خود بکابل آمد در کابل در مسجد گذر گدری درس خوانده و حکیم موصوف به این قناعت نه نموده رغبت زیادی بسوی تحصیل داشت تا که از وطن بسوی هند حرکت نموده و هر زحمت و تکلیفی که در این راه پیش می آمد آن را سهل می پنداشت و در هندوستان یکسال و چند ماه توقف نموده بر تحصیلات سابق باصول غربی و شرقی علوم و معارف نوی ایزاد نمود مثلیکه فارسی و ترکی را قبلاً یاد گرفته بود انگلیسی را در این وهله درس گرفت سید جمال الدین فلسفه قدیم را که در ضمن علوم عربی خوانده بود با فلسفه جدیدی که باساس اروپائی ها حاصل نمود جمع نموده اقتدار رأی مخصوصی را در علوم عقلیه وعلم النفس وعلم وجود و تکوین وعلم اخلاق حاصل کرده کسانیکه عروة الوثقی ورد دهریین او را مطالعه نموده باشند می دانند که او در بین ابن قتیبه و غزالی راه نوی را کشف نموده است . وسید جمال الدین فرصتی را می جست که او را بدیدن امصار و بلاد هند و مرغزار های آن موقع بخشد زیرا توقف در يك محل موجب ملال میگردد واو با الطبع بسفرها سیا حت ها مائل بوده و به کشف احوال اقوام و جماعت ها و مطالعه اخلاق قبائل علاقه مند بود پس احوال و اخبار هندوستان را در سیاحت های خود معلومات میگرفت سفر حجاز در حالیکه جمال الدین در هندوستان توقف داشت به ارادهٔ اداء فریضه حج بسوی حجاز عزیمت فرموده در جزیره عرب ده بده شهر به شهر سیر کرده می رفت تا که در موسم حج ۱۲۷۳ هـ ۱۸۵۷م بعد از گذشتن یکسال از توقف هند به مکه معظمه رسید و در سیاحت عربستان احوال بلاد و عادات اهالی و اخلاق ایشان را تحت مطالعه گرفته بود خبرت که از سیاحت سفر حج حاصل نموده بود به او مفید گردید تشکیل جمعیت ام القری اولین بغی که سید جمال الدین بالای دو لار و پا افکند عبارت از تشکیل جمعیهٔ (ام القری) است در مکه معظمه که به پارلمان اسلامی خیلی شباهت داشت و همین جمعیت بنام ام القری جریدهٔ تاسیس نمود چون جمال الدین قبلاً در دل خود فکر اتحاد اسلامی را می پرورانید و برای اظهار ما فی الضمیر خود موقع مناسبی نمی یافت و قتیکه به مکه معظمه داخل شد ذهن صاف او کشف نمود که در این سر زمین بزرگترین مؤتمر اسلامی همه ساله تشکیل می گردد که نمایندگی بسیاری از طبقات اسلامی را ادا کرده میتواند زیرا هزاران نفر از افراد مسلمین دنیا از تمام اقطار عالم هر سال در موسم معین این جا برای اداء فریضهٔ حج فراهم میشوند و جمعیت این مرکز اسلامی میتواند که به پیشگاه این نوواردین (حجاج) دعوت خود را بیان نموده در دل حجاج اثری تولید نمایند دیری نخواهد گذشت که اثرات دعوت ایشان در بلاد مسلمین بسرعت نشر خواهد گردید لهذا از بلاد حجاز تا زمانی که نهال خوبی در آنجا نشانید و مفکورهٔ خود را عملی نه نمود بیرون نگردید نهضت سیاسی سید بعد از آنکه سید جمال الدین فریضه حج را اداء کرده بلاد عربی را بدرستی سیاحت کرده و اقطار هندوستان را بخوبی مشاهده نمود و اخلاق و عادات و طرز ۱۲ انتظام این ممالك را بچشم سر لنگريست ويك اثر دائمی را در حجاز گذاشت بسوی افغانستان که مو لدو مسکن او بوده عودت فرموده بوطن خویش در حالی وارد گشت كه يك عالم بزرگی گشته بود حکومت او را در قطار هیئت حاکمه داخل نمود و در این اوان امیر افغانستان امیر کبیر اعلیحضرت دوست محمد خان بر تخت سلطنت وطن متمکن بود وزما نیکه حضرت امیر در تهیه سفر هراة بوده و برای محاصرة هرات قشون سوق می داد سید جمال الدین را با خود همسفر گردانیده به هرات برد شمول در محاربة هرات امیر برادر زاده و داماد خود سردار سلطان احمدخان را در هرات محاصره نمود تا انو لارا از تصرف او کشیده ضمیمه حکومت مرکزی سازد ووقتیکه امیر بعد از محاصرة مطول و پر زحمت هراة و فتح آن وفات نموده زمام امارت را ولیعهد او شیر علی خان متکفل گشت سید جمال الدین که در عسکر پادشاهی حاضر بود زمانیکه شیر علی خان و محمد اعظم خان برای پادشاهی بر سر پیکار بودند و وطن میدان حرب گشته بود و هر که قوت میگرفت به زورعساکر و شوکت خود به امارت مستقل خود را می رسانید و این جنگهای خونین جمعیت افاغنه را پریشان ساخته بود او طرفدار محمد اعظم خان بود و سید جمال الدین در عهد حکومت امیر محمد اعظم خان به رتبه ریاست وزراء ترقی یافته سن اواز (۲۷) سال متجاوز نبود و وصول این رتبه عالی در دل امیر محبوبیتی را حاصل نموده محل اعتماد کامل او گشت تا سید در تمام امور ، مشوره و مفاهمه به عمل می آورد وفاداری سید زمانیکه امیر شیر علی خان بعد از وفات امیر کبیر در هرات به پادشاهی انتخاب می گشت محمد اعظم خان به پادشاهی او راضی نبوده باثر آن عدم رضائیت بین ۱۳ محمد اعظم خان که بار اول (بنام محمد افضل خان) وشیر علی خان محاربات خونینی روی کار آمد و هر يك از طرفین قوت وشوکت خود را می افزودند هر كدر جنگ غالب میشد به امارت می رسید. سید جمال الدین از اول وهله طرفدار محمد اعظم خان بوده امیر شیر علی خان هر چند او را دعوت می داد او به مقابل اخلاص خویش رتبه ومنصب را اهمیت نمی داد زمانيكه سيد با محمد اعظم خان کار می نمود شرافت؛ حریت فکر احترام ضمیر خود را خیلی محافظه نمود و رتبه ومنصب را قربان آن ساخته دعوت امیر شیر علی خان را از روی خوف امیر سابق قبول نمی نمود بلکه از روی عدم توافق با امیر شیر علی خان دعوتش را اجابت ننمود سید جمال الدین به شکست محمد اعظم خان قوة قلب را از دست نداد چون وطن ملجاء و مأواى غاصبين وخائنين گشته بود به قوه قلب از مملکت مدافعه می نمود و با امير شريك كار نمی گردید سفر هندوستان چون سید جمال الدین در زمان حکومت شیر علی خان وضعیت را به حال خود مناسب ندید سه ماه بعد از شکست محمد اعظم خان پرو گرام اصلاحی خود را بحضور اعلیحضرت امیر شیر علی خان تقدیم داشت این پرو گرام را در زمانیکه سید تهیه مینمود بعضی از حاسدین او به پادشاه اطلاع داده بودند لذا قدری محل تعقيب واقع شد هنگاميكه سيد جمال الدين به تدابیر پنهانی امیر پی برد از امیر اجازت سفر حج خواست تا از سطوت وشوكت او امان یابد امير او را اجازت داد به شرط اینکه از راه ایران سفر نه نماید زیرا مبادا با محمد اعظم خان امير سابقيكه با سید جمال الدین محبت داشت او را به رتبه رياست وزراء رسانیده بود ملاقات بعمل آرد قرار معلومات کا کاسید احمد خان مرحوم که توسط آقای عبدالله خان افغان نویس رسیده - امیر محمد اعظم خان تحت تربية سيد بوده وسيد امید زیادی باین ١٤ شهزاده داشت لیکن اخیراً روزگار به ایشان مساعدت نکرد. اصلاحات امیر شیر علیخان مربوط به سید است که روز حرکت قطعی از افغانستان نزد امیر رفته طوماری باو در بالا حصار داد و در آن جمیع اصلاحات مذکور ومنجمله اعلان استقلال سیاسی تشکیل کابینه تنظیم عسکر، تقویه زبان ملی پشتو، تاسیس مکاتب و راه ها و پوسته خانه ها و نشر روزنامه درج بود و ثانی مؤید اصلاحات مزبور ما ها غلام حسن خان صافی گردید. اعلیحضرت امیر شیر علی خان سید در ١٢٨٥ مطابق ١٨٦٩ باز دوم به هند آمد در این گهواره علم و ادب که دارای مدرسان زیاد بود از طرف اکابر مملکت پذیرائی او بسیار به خوبی انجام داد و به سخن او گوش میدادند و از بحر علم او سیراب می شدند و عقول و ارواح خود را مستفید می ساختند عزت نفس و خود داری را از او یاد می گرفتند. ١٥ حکومت هند بسیار با اجلال واکرام استقبال اورا نمودلیکن در وجوداو نفس حرو آزادی را ملاحظه نمودند که از استعمار و دول استعماری سرکتی بود و به هر دم دعوت حریت می‌داد. باثرا نقلاب ۱۸۵۷ هندوستان در اهالی هنديك اضطراب و تشویش زیادی دیده میشد به این جهت انگلیس ها از بقاء سید جمال الدین در هندوستان خائف بودند وعداوت او با انگلیس ها از ایشان مخفی نمانده بودزیرا دروس او بر دفع اختلافات اقتدار تام داشته و برای آنچه در دلهای ایشان مضمر بود محرك بزرگی دانسته میشد. از این رهگذر انگلیس ها اورا از تدریس علوم دینیه وسیاسیه باز داشته جاسوس ها را به مراقبت او گماشتند و این مراقبت ها همجو سایه هر جا با اوروان بوده مصاحبت داشتنداز این باعث میدان عمل او محدود شدو دعوت از پوشیده نه‌ماند و درس‌های او باطل گشت و حریت او زیر فشار آمد. سید را انگلیسها از هند بسوی مصر اخراج نموده در اوائل ۱۸۷۰ع و اواخر ۱۲۸۶ هجهاز حامل او به بندر گاه سویس رسیدسید از انجا به قاهره سفر نموده تا ٤٠ روز توقف کرد در این ایام به قوت ذکاء خود بسیاری از عرف و عادت مصری ها واخلاق وسیاست داخلی مملکت را شناخته به جامع از هر آمده با بسیاری از اساتذه وتلامذه آشنا شده از ارباب شهرت واعيان قوم اشخاص زیادی باو پیوستند ١٦ امام محمد عبده بسید رشیدرضاء شاگرد خود خبر ورود اولین سید جمال‌الدین را بعبارات ذیل نگاشته که یکی از شاگردان شامی‌ازهر در رواق شامی‌های ازهر به من اطلاع داد که یك عالم بزرگ افغان در خان خلیلی مصر فرود آمده من از این خبر بسیار مسرور گشتم و شیخ حسن طویل را واقف ساخته به زیارت او دعوت نمودم چون داخل مسندیم او را در حالی یافتم که با خادم خود ابو تراب افغان اعلیحضرت امیر محمد اعظم خان سر نان شام نشسته بود ما را صلاح شمول در طعام دادند ما عذر پیش کردیم پس در خصوص بعضی آیه‌های قرانی اقوال مفسرین و صوفیه را که گفته‌اند از ما پرسیدند بعد ازان بتفسر مطالب آن را شرح میداد این بیانات او دل مرا به محبت خویش مائل ساخته از لیاقت او خیلی تعجب نمودیم ، سید جمال‌الدین در تهیهٔ سفر حجاز بوده و خیال اقامت خود را دران سرزمین ۱۷ مقدس نموده بود تا در جمعیت ام القری که خودش در سفر اول تشکیل داد است افکار خود را تزریق دهد در ان هوای صاف و میری از کثافت اجنبی و تهاجمات مستعمرین که خیلی مامون بوده به حریت تامه مشحون داشته میشد گذاره حیات خود را از طمع طامعین و تجاوزات آنها مطمئن می دید زیرا این حصار طبیعی خاک پاک نجا و زات متجاوزین را منع می نمود علاوه از اینها سید در این بلاد دعوت خود را به عموم مسلمین اشاعه داده می توانست چون به سمع عالی خلیفه عالی رتبه ذوق سید جهت توحید مسلمین و تشکیل جمعیت ام مقری رسیده بود او را به استانه دعوت داد پس مقدرات خود را به مقدرات قدرت گذاشته دعوت سلطان را احترام نموده به آستانه رفت . سید در استانه سید جمال الدین در ۱۲۸۷ هـ ۱۸۷۰ع بطرف استانه سفر نمود از طرف سلطان عبدالعزیز استقبال او به اجلال واکرام خوبی به عمل آمد و صدراعظم عالی پاشا و سائر وزراء و اکابر به ملاقات او مسرور گشتند و علماء و ادباء د ر ماحول او فراهم شدند سید بمنزلت عالی در بین ایشان پیدا کرده صفت و ستائش او در مجالس ذکر میشد زمانیکه سید به زی افغانی خویش مزین وقباء و عمامه پوشیده به شرف لقاء سلطان تشرف حاصل نمود سلطان با او به بشاشت زیاد پیش آمده او را بر خود مقرب ساخت و احوال قوم افغان را از و می پرسید و همچنان از احوال اقوامیکه سید سیاحت بلاد اوشان را کرده پرسیده و از رای دینی و سیاسی او سؤال کرده می رفت جواب های سید خیلی محکم و سیاسی و به عقل قوی و نفس خود دا ر دال بود . اخلاص در اسلام و مسلمانها از آن هویدا میشد وسلطان بار بار او را بار میداد و سید در تمام این امور محل تعجب و ستائش سلطان واقع میگشت . ۱۸ ملازمت رسمی پس رأی سلطان به این قرار گرفت که از مواهب الهی سید در امور رسمی هم استفاده بگیرد بعد از شش ماه از ورودش او را عضو مجلس معارف ترکی مقرر فرمود . سید در این وظیفهٔ رسمی را که خارج وطن خویش بار اول بدست آورده بود به تعلیمات کوشش نموده اقدامات نیکو و اصلاحات مفیده در پروگرامهای معارف به غرض رضاء اعلیحضرت محمد افضل خان او تعالی و افاده به وطن ثانوی بعمل آورد سید از بر آشفتن خائنین قوم ومنافقین هیچ پروا نداشت زیرا ایشان بجز محافظه منصب های خود که به لباس غیرت دینی و حمایت وطن تظاهرات می نمايند کاری دیگری نداشتند ۱۹ جمال الدین و شیخ الاسلام حسن افندی فهمی، شیخ الاسلام ترکیه در این اوان در اثر تعلیمات و ارشادات سید جمال الدین محدودیت فرمانفرمائی و معاش خود را مشاهده می نمود، پس نسبت به جمال الدین در دل خود سوء قصدی نموده و برای کاستن اعتبار و بر انداختن موقعیت او فرصت می جست. لذا در مقابل هر رأی سید جمال الدین که در جرائد و جمعیت ها به ظهور می رسید شیخ الاسلام تنقید می نمود این تنقیدات تماماً در اثر مکر و حسد و عداوت و بغض بروی کار می آمدند در رمضان ۱۲۸۷ ھ ۱۸۷۰ ع تحسین افندی مدیر دارالفنون از سید جمال الدین خواهش نمود که در تشویق صنائع نطقی ایراد فرماید سید از او اعتذار خواست که ترکی من کمزور است بعد از الحاح زیاد و مخابرات دور و دراز و مساعیات متنوعه سید دعوت مدیر را قبول نمود و در منزل او برای تهیهٔ نطق چندی توقف فرمود و بعد از تحریر آن به حضور وزیر معارف و بسیاری از ارباب مناصب بزرگ اصحاب دولت و سیادت و عزت چون منیف پاشا و صفوت پاشا، و مشیر ضابطیه، رضوانی زاده عضو مجلس معارف، آن را قرائت نمود تا آراء ایشان را حاصل نماید چون اراده دسائس و وقعت عزم شیخ الاسلام را دیده بود توافق حضرات فوق را قبل از خواندن نطق به محضر مجلس فراگرفت این نطق و رضائیت تعجب حضار را تحصیل نموده برای خواندن آن میعاد معینی را مقرر نمودند و به اهالی اهمیت بزرگ این نطق را که در حیات اوشان مؤثر میباشد وانمود ساخته به شنیدن آن مردم را تشویق و ترغیب دادند و خلق بسیاری با ذوق مفرط به استماع آن منتظر بودند جمعیت بزرگ اهل علم و اهل اقتدار در آن روز فراهم شدند که در صدر آن اکابر وزراء و ارباب جرائد و مجلات بود و در دارالفنون حاضر شدند از هر طرف افراد و جماعات به آنجا حضور بهمرسانیدند و در صدر مجلس ۲۰ شیخ الاسلام و اطرافیان تا بعد از و معاونین معدود او قرار گرفتند لیکن با وجود وسعت مقام، در اثر جمیعت انبوه که به غرض استفاده فراهم شده بودند جای خالی باقی نبود خطابه سید جمال الدین سید جمال الدین در حال شدت چك چك ها بر فراز منبر خطابه بر آمده و نطق غراء خود را که بر افکار و حکم مشتمل بود ایراد نمود - در این نطق قوم را به جسد وصنائع را به اعضاء جسم شباهت داده و گفت زمانیکه اعضاء وقفه می نمایند بدن می میرد و همچنان کار خانه های قوم اگر معطل شوند قوم تنزل نموده و هلاک می نماید . مردم به این خطاب تماماً گوش شده و چك چك های پیاپی موجب تعجب حضار گردیده همه به ستایش او زبان کشودند و تفصیلات آن را امام شیخ عبده در صدر رسالهٔ دهیریین چنین بیان نموده است : چون موعد خطابه سید فرار سید مردم بسوی دار الفنون متوجه گشته يك جمعیت بزرگ رجال دولت واعيان اهل علم و ارباب جرائد حضور بهم رسانیده و بزرگترین وزراء مملکت در مجلس حاضر بودند سید جمال الدین بر فراز منبر برآمده آنچه برای قراءت مرتب نموده بود ایراد نموده «حسن افندی » نظر خود را بطرف کلام او معطوف ساخته میخواست برای ارائه عدم اهمیت آن حجتی بدست آرد مگر حقیقه بمقصود خویش کامیاب شده نتوانست در خطاب خود زنده گانی انسانی را به بدن زنده تشبیه نموده و هر صنعت را به منزلهٔ يك عضو از اعضاء این بدن تصویر نموده و منافعی را که این اعضاء به بدن می رساندند تشریح داد پادشاه را به دماغ که مرکز تدبیر و اراده است مثل زده آهنگری را بازو و زراعت را به جگر و ملاحی را به پای و هر صنعت از صنائع را هم چنان به یکی از اعضاء بدن شبیه ساخته در اطراف تمام این تمثیلات بیان ۲۱ روشن وکاملی ایراد نموده گفت این ها اعضائی میباشند که سعادت بدن از آن ها تشکیل می یابدوزندگی جسم بدون روح صورت نمی پذیرد وروح این جسم یا نبوت است و یاحکمت لیکن فرق این هردو آن است که نبوت عطیه الهی است ودست کاسب برآن نمی رسد وخداوند بهر که فضل او اختصاص بخشد مخصوص میگرداندو ذات باری به حکم تخصیص رسالت خود بهتر میداندو آنچه حکمت است در اثر فکر وتدبیر درعلوم حاصل میگردد و ذات نبی از خطاء محفوظ میباشد وحکیم مامون شده نمی تواند بلکه در خطاها می افتد و احکام نبوت ها به حکم خداوند اعلی نازل میگردد و باطل را گنجایش ندارد(ولایاتيه الباطل من بين يديه ولا من خلفه) وتمسک بر آن از فرائض ایمان است لیکن اتباع اراء حكماء بر ذمه های قوم لازم نمی باشد مگر آنچه اولی وافضل بوده بشر طیکه مخالف شرع الهی نباشد. این است آنچه او نسبت به نبوة ذکر نموده بود و این مسئله به آنچه علماء امت اسلامی اتفاق دارند موافق است لیکن « حسن فهمی افندی حق را باطل وا نمود ساخت تا او را از کار واعتبار اندازد پس به مردم اشاعه داد که شیخ جمال الدین گمان دارد نبوة صنعت است و برای اثبات این دعوی میگفت که نبوةرا در نطقی که تعلق به صنعت دارد ذکر نمود مطعون شدن جمال الدین ترقی این خطاب را شیخ الاسلام نمیخواست زیرا در دل خـود نسبت به جمال الدین بغض وحسد داشت پس او را در عقیده متهم ساخته و بعض جرائدرا به یاد آوری این هنگامه تشویق داد و چندی از واعظین را در مساجد بر خلاف او گماشت سید جمالدین خواهش محاکمه شیخ الاسلام را مینمود لیکن بعض دوستان او را ازین مطالبات بازداشته توصیه تامل نموده میگفتند که در اثر طول زمان واقعه محقق خواهد شد و این دسائس بی اثر خواهد ماند مگرسید جمال الدین خاموش نشده جنگ قلمی در بین ایشان سر گرفت و بعض از ارباب جرائد آزاد دور سید جمال الدین فراهم گردیدند در بین هنگامه ظاهر گردید تا که حکومت بطرفداری شیخ الاسلام حکم اخراج سید را نمود تا محیط آرام کرد ولیکن این تخم اصلاح را که سید جمال الدین کشت نموده بود در ترکیه سبز گردید جمعیت اصلاحی ترکیه که از افراد بزرگ مملکت مرکب بود اصلاحات دینی را خواهش نمودند و موجب حرکت سیاسی گردید که در ۱۸۷۱ بدست مدحت پاشا صورت انقلابی را تولید نمود و بر اثر آن ترکیه در قطار ملل را قیه بحساب آمد و همین مسئله باعث گردید که در خاک مصر تحت آسمان صاف آن چندی برای عملیات خویش توقف نماید . جناب مولانا منصور انصاری از جناب مولانا محمود الحسن شیخ الهند روایت میکنند زمانی که بین شیخ الاسلام ترکیه و سید جمال الدین اختلاف نظر به عمل آمد از دربار خلافت خواهش نمود که استفتاء این امر از علماء هند توسط دارالعلوم دیوبند به عمل آید حکومت ترکیه اصل بیان او را به دیوبند فرستاده استفتاء شرعی خواست دران آوان مفتی دیوبند مولانا عزیز الرحمن مرحوم بود و جواب به قلم اوشان تحریر گردیده به خدمت سلطان فرستاده شد از روی آن ثابت شد که گفتار سید جمال الدین درست است از دربار خلافت باثر جواب کافی قسطلانی شرح بخاری طبع جدید استنبول را که بار اول طبع گردیده بود به کتابخانۀ دارالعلوم دیوبند هدیه فرستاد که در کتابخانه دیوبند تا حال موجود است و بر آن این عبارت تحریر گردیده است و حضرت مهتمم صاحب دیوبند همان روزی که در کابل به منزل بنده تشریف آورده بودند ا این مسئله را تاکید نمودند علاوه تأقر مودند که بار دوم من یادارم که از طرف سلطان عبدالحمید خان برای کتابخانه دارالعلوم ذریعۀ قونسل ترکی هدیه آورده شد و جناب قونسل در وسط کتابخانه استاده بود و من میدیدم که کتاب را به حضور حضرت والد محترم که مهتمم دارالعلوم بود تقدیم فرمودند که تا حال در کتابخانه دارالعلوم و جود دارد گو با سلطان عبدالحمید خان سنت خلیفه سابق را تجدید فرمودند و بر کتاب تاریخا هدا موجود است. ۲۳ آقای سیدجمال الدین در مصر جمال الدین در افغانستان وطن عزیز خود که فضا را مخالف خود ملاحظه نمود به اراده حج قافله از وطن برآمده در اثناء سفر حج مدت يك ماه در هندوستان توقف نمود و انگلیس ها از هندوستان بسوی سوئیز اخراجش نمودند مدت ۴ هفته در مصر به تدریس پرداخته در اثر مسلمان شدن یکنفر نصرانی حکومت آنجا امر اراجش را صادر نمود و در حالیکه از مصر بطرف حج عازم بود شاه اسمعیل خدیو مصر سلطان ترکیه به استنبول دعوتش نمود در استنبول بواسطه مسئله شیخ الاسلام که علاوه بر مصائب سیاسی موجب صدمه روحانی او هم گردیده بود بسوی مصر اخراجش نمودند و ادیب اسحاق شاکرد مصری او می نگارد که بعد از مسئله شیخ الاسلام از ترکیه به حج بیت الله شریف ٢٤ تشریف بردند واز آنجا بمصر عزیمت نمودند زیرا در سفر حج ریاض پاشایکی از وزراء مصر هم در آن آوان به اراده حج بیت الله در حجاز توقف داشت بنا بر بعضی موجبات بین ایشان مودت دوستی بر و کار آمد و بدعوت او عازم وادی نیل گردید قدر دانی ملت و حکومت مصر از جمال الدین در اول محرم ١٨٧١ع ۱۲۸۸ ھ وارد مصر گردید و سید اراده اقامت دور دراز در مصر نداشت لیکن از طرف اهالی مصر و حکومت مصر اجلال واکرام زیادی از او به عمل آمد تاریخ حرکت قومیه از عصر اسمعیل بیان می نماید که از ریاض پاشا وزیر حکومت اسمعیل پاشا خدیو مصر توقع نمی رفت که باسید جمال الدین این قدر مهربانی نموده و از طرف حکومت برای او يك مقدار کمی از بیت المال وظیفه مقرر نماید زیرا انها میدانستند که سید شخص متعلق میباشد و تأثیر در وس دینی دعوت وطنی او را در دل اهالی بسیار مترقی دیده و حکومت استبدادی روادار نمی باشد که امداد همچو رجال را نموده سیاست او آزاد گذاشته شود باوجود آن بدون گذاردن خدمتی بدوش او (۱۲۰) پوند طلائی وظیفه سالیانه برایش مقرر فرمود چون اسمعیل پاشاء يك شخص علم دوست بوده به نشر واشاعت معارف مائل بود پس شخصیت ممتاز علمی سید جمال الدین و شهرت او در حکمت و فلسفه و تبرز او در سیاست و خدیو مصر را بر این واداشت که از بحر علم و فضل او بر اهالی مصر فیضانی برسد و حقیقت این است که اسمعیل فرصت خوبی در پیشرفت ساحه عرفانی مصر بدست آورده بود و توقف سید جمال الدین در مصر به اندازه همۀ موسسه های عالیه عرفانی که بدست خود در مصر افتتاح نموده بود مفید ثابت گردید و خوف اسمعیل پاشا خدیو مصر از سید جمال الدین در حدود (۱۸۷۱) ازین جهت نبود که مداخله های اجانب در آن اوان ۲۰ در عصر وجود نداشت و خدیو به معراج حکومت خود رسیده بود و باقتدار تام در قلمرو خود فرمانفرمائی داشت مجلس شوری و ارباب جرائد طرفدار او بودند طوریکه او میخواست قوانین وضع میشدند و به نهجیکه میل او بود جرائد نشریات مینمودند و او را ستائش میکردند سید نیز خارج علم و ادب اقدامات نمیکرد تا که در ۱۸۷۵ مداخلت های اجنبی آغاز گردید هنگامیکه خدیو سید را در مصر اجازه اقامت داد نه از داخل خوف داشت و نه از خارج. مداخله سید در سیاسیات مصر نهضتیکه بدست سید در مصر صورت گرفته است نهضت علمی و ادبی بوده و در جنبه سیاسی فقط سال ۱۸۷۶ مداخلت نمود اما نه بر علیه شخص اسمعیل پاشا بلکه بر علیه مداخلت های اجنبی که از آن لحاظ اقدامات سیاسی را شروع نمود. اسمعیل پاشا با حکومت ترکیه خیال همسری داشت زیرا سال ١٨٦٩ در کنفرانس عمومی پاریس بحيث يك زمامدار مستقل معرفی شده بود و راضی نمی گشت که مصر زیر اثر ترکیه زندگانی نماید بنا بر آن با حکومت استانه هم چشمی و مسابقه داشت زمانیکه شهرت سید جمال الدین را ملاحظه نموده و دانست که او مجموعه اخلاق حسنه است و قوة سیاسی بزرگی دارد به سلاطین روز گار فروتنی نمی نماید و بمردم وانمود می ساخت که زمامدار مصر در معارف پروری بلند تر از زمامدار آستانه است و فضاء مصر برای اصلاحات مستعد تر از فضاء ترکیه است پس فیلسوف افغانی را به این واداشت که در مصر احیاء معارف نماید سید جمال الدین توانست که رسالة خود را در شاگردان مصری اشاعه دهد. ٢٦ روزانه سه صد نفر طلاب به منزل شخصی سید حاضر میگردیدند و استفاده میکردند و این سه صد نفر شاگردان دیروز از جسته ترین رجال فردا گشتند و از نوابغ مصر شدند سید جمال الدین از روی معلومات سیاسی خویش در نظر شیوخ ازهر منزلت خوبی داشت لیکن از روی اطلاعات دینی او شان را جلب کرده نمیتوانست اما طبقه کلاه پوش که از تمدن اروپا متأثر گشته به خدیو رسید آمد و رفت داشتند و برعلاوه نزد معلمین مدارس و ارباب مناصب عالیه قضاء و رؤسای مصالح حکومتی با وجودیکه اکثریه ایشان فارغ التحصیلان از هر بودند نظریات دینی سید خیلی مقبول بود درین روزها شاغلین ازهر عبارت از دو طبقه بودند . ( ۱ ) طبقة جامد و محافظه کار ( ٢ ) طبقة تجدد پسند. رجال بیدار ازهر وقتیکه دیدند شیخ مسائل مذهبی را طوریکه از ناحیه نقل بیان مینماید از جنبه عقل نیز بر آن روشنی می اندازد دانستند که دروس او با دیانت هیچ تصادم ندارد پس او را وادار ساختند که در فن کلام و حکمت نظری وطبیعی و عقلی وهیئت و علم تصوف واصول فقه اسلامی تدریس آغاز نماید ارمغان عرفانی جمال الدین به مصر شیخ محمد عبده می نگارد که خودم در اثناء تحصیل با آثار علوم عقلیه برخوردم و به آن میل پیدا کردم لیکن کسی را نمی یافتم که در آن معلومات وسیعی داشته باشد پس در تفکر افتادم لیکن از هر که می پرسیدم جواب میدادند که علماء کلام ۴۷ تحصیل این علوم را حرام پنداشته اند من تعجب می نمودم که چرا حرام گفته اند و چرا مردم در فتوای او شان تحقیق را بکار نبرده اند بعد از تفکر بسیار دانستم انکه چیزی را که انسان نمی داند آن را دوست ندارد طور یکه انسان برگ های عناب را بجود به تلخی حنظل نمی فهمد . درین فکر بودم که افتاب حقائق بر افق مصر در خشید و دقیق ترین مسائل سید جمال الدین در مصر بین سنوات ۱۸۷۱ الی ۱۸۷۹ میلادی کشف گردید یعنی افتاب مشرق زمین سید جمال الدین طلوع نمود زیرا او میوه های علم را دائم می چید از اوشان در خواست تدریس این علوم را نمودم بما مرحمت خود را ار زانی فرموده . درس و تعلیم دادند که آنرا واردات در تجلیات نامیدم محمد سلام مذکور می نگارد که امام محمد عبده میفرمود ۲۸ کتاب زوراء دوانی که در تصوف است با شرح قطبی بر شمسیه و مطالع وسلم العلوم در منطق وهدايه و اشارات وحكمة العين حكمة الاشراق در فلسفه و عقائد جلال دوانی در توحید و تلویح و توضیح در اصول وچغمینی و تذکره طوسی در هیئت از سید تحصیل نمودم . و بعد از ین سال سعد زغلول دراز هر داخل گردید ونزد سید آمد و رفت داشت در اثناء این ملاقات ها مبادی حریت واصلاح را ازایشان تحصیل نمود و در حرکت اصلاحی که با ثر القاء ات سید در اثناء درس به طلبه شروع گردیده بود داخل شد . طرز تدریس سید سید جما ل الدین زمانیکه برای تدریس می نشست درموضوع هر مسئله که تحت درس بوديك بيان مفصل بصورت شفاهی تقریر میکرد . بعدازان چون عبارت کتاب خوانده می شد جمله جمله را به بیان خود تطبیق میداد در مقاماتیکه کتاب به آن مطابقت نمیکرد و جوها ت کژ روی کتاب را نشان میدادو رای خود را به دلائلی که نزد او موجود بود تقویه میکرد . مطالعات جمال الدین جمال الدین مهمترین مؤلفات عربی را به همین اصول درس گرفته بود و به همان اصول درس میداد و هكذا كتب جد یدیکه در علوم مختلفه به لسان غربی نوشته شده بود درس میداد . روزی سید جمال الدین از شاگردان خود خواهش کرد که در موضوع حریت مضامینی بنگارند حینکه مضامین را آوردند مضمون سعد زغلول را پسندیده گفت این است ۲۹ مقصود من این نگارش مرا امید وار می سازد که نهضت حریت خواهی مصر از ناحیه نگارشات خوبی ترقی خواهد کرد سید به این اوضاع خویش دل مصری ها را از خود ساخته به کلام شیرین و تعلیقات مفیده خود که بر موضوعات مختلفه می نمود حکمت خود را بر عموم حضار مجلس نثار می نمود ذهن مصری ها را به راه تفکر و طرز استنباط واستنتاج سوق داد . سید جمال الدین فن تحریر و نویسنده گی را در مصر بسیار کمزور میدید بدون چند نفر نویسنده که آنها هم به عبارات مسجع تحریر نموده یا بعضی کتب علمی را تصنیف میکردند دیگر اشخاص وجود نداشت لهذا سید جمال الدین شاگردان خود را به تحصیل علوم ادبی متوجه ساخت در مدت کمی عده زیادی از نویسندها در مصر تهیه شدند که عبارات سید جمال الدین را نقل می نمودند و در اطراف آن تشریحات داده به جرائد میسپردند در عروة الوثقى ورد دهریین و رسائل دیگر سید که اثار باقیه فضیلت اوست بـا مقالات قابل نقل دارند که تذکار همه موجب ضخامت کتاب میگردد و کتاب به ضخامت می انجامد لهذا دو مقاله او که شیخ محمد عبده علاوه بر اثار مذکوره نقل نموده است خلاصه مفاد آن ذیلاً آورده میشود زیرا احتیاج امروزه ما به این دو موضوع تربیه و صنعت بحدی ضروریست که برای آنها مجالس مسلسل منعقد باید ساخت . مفاد مقاله تر بيه سید مینگارد که اجسام ذیـروح حیوان و انسان مثل اجسام نباتی محتاج تغذیه و تغذی میباشند طوریکه نباتات از ترکیب عناصر تکون یافته و در اثر غلبه یکی بر دیگری اعتدال مزاج نباتی بر هم میشود هکذا تکون مزاج حیوانی و انسانی محتاج حفظ اعتدال عناصر است ٣٠ اگر یکی از این عناصر بر خلاف دیگری سبقت و غلبه جوید مزاج انسانی و حیوانی نیز مثل مزاج نباتی به فساد و هلاک می انجامد. برای کشت و زراعت نباتات زمین صالح و هواء مناسب از روی تجارب زراعت پیشه‌گان لازم می‌باشد و هر نبات از عالم نباتات اصول پرورش جدا گانه دارد که در نشو و نما، و حفظ آن از سردی و گرمی و هوای نامناسب باید کوشش شود متخصصین این فن نسبت به تجزیه زمین و کیفیت جوی مناطق و استعداد کیمیاوی اراضی و مواد تغذیه و تغذی آن معلومات مبسوطی را بیان میکنند. هکذا بیطاران از تاریخ طبیعی حیوانات و اقسام آن و طرز زندگانی و حفظ صحت اوشان بحث می‌رانند و در اعادة صحت آنها تدابیر علمی و معالجات فنی خود را ایراد می‌نمایند. هم‌چنان برای حفظ اعتدال جسم انسان اطباء از خواص ادویه و اغذیه بحث می‌رانند پروگرام‌های غذاء و دواء و پرهیز و حفظ بدن از سردی و گرمی و محافظه‌اندازه گرمی و سردی هوارا به محتاجان تعیین می‌نمایند. مریض طوریکه به علوم و تجارب عملی طبیب محتاج است هکذا به شفقت و مرحمت همت و ایثار او محتاج می‌باشد زیرا اگر طبیب لایق باشد اما شفقت خود را دریغ دارد و احوال مریض را طور لازم معلومات نگیرد یا حالت اقتصادی او را مد نظر نداشته باشد و به عدم وصول حق از او منحرف گردد یا اهتمام حال او چون مالداران نه نماید و یا از بی‌علمی خود در تعیین اغذیه و ادویه او خطاء شود از بودن چنین طبیب نبودن آن خوب است زیرا این سفیر ملك الموت مریض را به راه هلاك سوق می‌دهد و در فقدان این چنین شخص طبیعت طبعاً مدافعهٔ مرض می‌نماید مریضان الرحمه بی‌علاج نسبت به مریض هائیکه آله دست اطباء جاهل و معالجین سنگدل و طماع ۳۱ میگردند زودتر صحت می یابند و چنین اطباء با آله دست اعداء مریض میشوند و به مریض زهر میخورانند یا در اعمال علاج و یا در سوء معالجه او را به راه مرگ سوق میدهند. طوری کاین حیات صوری محتاج علاج و محافظه اعتدال مزاج میباشد هکذا حیات معنوی يك قوم به معالج روحانی ضرورت دارد تا بین تهور واهما ك ، خوف وجرأت نقطه اعتدال را محافظه نماید اگر قوه جرأت از انسان مفقود گردد در تجاوزات موذی ها ومتجاوزین انسانی و حیوانی مدافعه بعمل نیامده وشخص عرضه هلاک می گردد . بالعکس اگر حس خوف مفقود گردد از تهور بیجا خود را به مخاطراتی می اندازد که بدون تصویريك منفعت به وادى هلاک روان میشود برای حفظ اعتدال مزاج روحی باطباء روحانی ضرورت می افتد تا حدود بخل و تبذیر را معرفی نمایند زیرا خاندانها طوریکه از تبذیر فقیر می گردند همچنین از دست امساك اتفاق پدر وپسر زن و شوهر برادر وخواهر برهم میشود غذاء و لباس ضروری که حفظ حمت را مینماید بر آنها نداده آخر کارشان به بی اتفاقی منجر میگردد خاندانها بر باد میشوند اطبا این ملکات و حکماء تربیه می گویند که افراد انسانی را به حدود اعتدال معرفی می نمایند درین حکماء مثل طبیب بدنی علم ، حذاقت، تجارب ، دلسوزی ایثار، ضرور است اگر این ها را نداشته باشند عدم وجود آنها بهتر است . معلمین وواعظین ، خطیبان ، مصنفین نویسنده های جرائد همه وهمه ازین طبقه مردم اند اگر در ایشان اوصاف طبیب بدنی نباشد عدم آنها از وجود بهتر است واگر به این صفات موصوف باشند قدر دانی این طبقات و احترام ایشان از فرائض اولی جامعه است . ۳۲ طوریکه بدن از تغلب عناصر داخلی رو به هلاک می گذارد از تغلب حوادث کونی خارجی نیز به معرض فناء می رسد مثلیکه بدن را کرمی و سردی دفعتاً از کار می اندازد همچنان مفسدین اتحاد و اتفاق سلامتی مزاج اخلاقی جامعه را بر هم می زنند و جلو گیری او شان از وظائف اطباء روحانی است شیخ محمد عبده می نگارد که حضرت استاد محترم بعد از توقف بیشتر از یکسال بسوی تدریس مائل شده شرح اشارات ابن سینا را درس می داد این کتابی است که مدت هزار سال در شرق تحت تدریس قرار یافته است لیکن از ان فائده عملی نه گرفتند عین دروس او به غرب انتشار یافت و آنها به اصول این کتاب فروع را مرتب نمودند سید در اصول و فروع آن تطبیق می نمود و يك مقاله صناعیه جامعی بر اساس نظریات بلند خود بیان نمود که در روز نامه های جهت تعمیم افاده نشر گردیده است مقاله صناعیه ثابت است که انسان از جمله حیوانات زمینی است طوریکه چینی ها و ایرانی های قدیم که انسان را فرزندان آسمان میدانند نمیباشد همین انسان ادوار حیاتی خود را به ترقی پیموده از مشاهده اکتشافات افریقا و اهالی جنگل نشین آن ثابت میشود که انسان نمی توانست در اول و هله لباس خود را تهیه و دفع تجاوزات درنده ها را نماید چون حضرت خداوند جل شانه انسان را عاجز و محتاج خلق نموده است و تمام لوازم حیات او را از خارج بدن او تهیه مینماید و ما يحتاج او بدون حاصل نمیشود مگر به زحمت زیاد لهذا قوة عاقله را برای او مرحمت فرموده است و این قوة عاقله را به تعلیم مدرب موجوداتسانی مقرر نموده است چون عقل از زندگانی نبات و حیوان استفاده کرده لهذا نبات وحیوان برانسان سابقه استادی دارند زیرا انسان در طرز زندگانی پیرو آثار ایشان است وجواهر حکم فعلی وانفعالی ایشان را برای ۳۳ خود چیده و در این تحصیل قدر بجا ترقی نموده گاهی به مقصد اصابت نموده و گاهی خطاء کرده گاهی حق به او کشف گردیده و گاهی پوشیده گشته و عوائق قدری و ارادیه مانع آمده از درك حقائق او را گاه گاه باز داشته است. واحياناً جاذبه ها او را به اطلاع مصالح حیاتی جذب نموده به آثار عجیبه و احوال غریبه آن بر خورده است و انسان کوتلهاي سفر تفکر خود را پیموده و پرده های جهالت را از روی تحقیقات خود برداشته و در تمام این امور از ضرورت و حاجت اطاعت نموده است اجزاء کائنات استفاده نموده تفتن در فنون و اختراع صنائع را نتیجه از این مطالعات است بوقتی او را در چاه اوهام انداخته و دستهای او را به زنجیر ها، عادات ناقصه و افکار ردیه بسته زولانهای اعتقادات سخیفه را به پای او در آورده است لیکن در تمام این نشیب و فراز افکار صنائع کمر او را بسته کرد ماست زیرا ادرا تر صنائع آنچه به حیوانات و نباتات از موهوبات الهی مرحمت گردید ما نسان بواسطه قوه عاقله بدل آنرا از خارج بدن تهیه می نماید و از هیچ صاحب شعور پوشیده نیست که صنعت بافتند گی قائم مقام قوه مدافعه پوست حیوانات است که انسان به قوه این صنعت از پوستهای درشت و موها و پشم ها سردی و گرمی را دفع می نماید و همچنان آهنگری صنعتی است که کارنول های طیور و پنجه ها و دندانهای درندهارا می نماید که انسان را از دشمنان خویش به قوه آن مدافعه بعمل می آید. وقتیکه طبیعی بودن هم چه کمالات در وجود نبات و حیوان روشن شده و در وجود انسان از روی احتیاجات کیفی هم لازم میشود. پس با ساس تقسیم حکماء اهمیت صنائع را بیان می نمایم. صنعت در موضوع خوديك قوه راسخه فاعلی با يك فکر صحیح مثل غرض محدودا لذات است ٣٤ و قوۀ فعلی در معلم و قوۀ انفعالی در متعلم از جملۀ قوۀ فاعلی است و قوۀ تأثر و قبول صنعت گفته نمیشود لهذا قید قوه فاعلی لازم است . و قوۀ فاعلی زمانی صناعی شده می تواند که این قوه در موضوع خود راسخ باشد و اعمال بصورت دائمی بوضعیت منتظم ازان صادر شود . وقوۀ حالیه که آنا فاناً پیدا میشود و زائل میگردد صنعت گفته نمیشود و تا زمانی که فعل آن زیر سیطرۀ فکر نباشد هم صنعت نیست مثل تأثیرات طبیعی اشیاء از قبیل قوه سوزانیدن آتش یا قوۀ امتداد دهنده حرارت وجمع کننده برودت . كه صنعت بشمار نمیرود و اگر فکر صحیح نباشد مثل سو فسطائی ها که از تمام بدیهیات منکر است یا اینکه دارای غرض محدود الذات نباشد مثل اعمال يك جدلی كه با هر چیز از راه جدال پیش آمده و تردید هر دلیل را می نماید و تمام فکر خود را در ازالۀ براهین دگر ها بصرف میرساند این نیز صنعت نیست زما نیکه در وجود كلی عالم نظر شود انسان به علم یقین می داند که اکثر صور و کمالات آن زیر اثر قوای طبیعی و احساسی است از قبیل نشو نما دفع و جذب یا طلب غذاء و گریختن از اشیائیکه بدن را اذیت می رساند اما عموما افعال کونی به ترتیب عقلی مرتب میباشد و مقصدما از ترتیب عقلی این است که غايات و مقاصد از ان مد نظر باشد تا فوائد کمالیكه نظام کلی را محافظه می نماید بدست آید. زیرا عقل برخلاف حس اول کلی تامی را می بیند بعد ازان بسوی جزئی تدریجی ترقی می نماید نه برعکس آن . طوریکه زنده کانی بدون غذاء و لباس انجام نه می پذیرد وغذاء و لباس جز از زراعت و اهنگری و نجاری صورت نه می بندد.ونان بدون آسیا کردن وپختن بدست نمی آید هكذا حیات اجتماعی بدون صنائع قوام نه می یابد حیوان قوای دافعه وجاذبه را در بدن خود از انسان کامل تر دارد لهذا برای بقاء نوع خود بدون تناسل دیگر خدمت کرده نمی توانند . ٣٥ و آنهم در اثر میل طبیعی است و تا زمانی که طفل را محتاج می داند محبت فطری به خدمت او سائق می باشد و بعد در اثر کمال از احتیاج پدر و مادر بی پروا می شوند، و حیات اجتماعی خود را محافظه کرده می توانند. انسان چون محتاج است برای رفع احتیاج خود هر يك بدیگری خدمت می نماید و از یکدیگر استفاده می جوید. و هر که این وظیفه را بجا آرد در حقیقت وظیفه عضویت خود را بجا آورده و عضو صالح جامعه بشمار می رود و الا در جمله شل ها و کورها محسوب میشود این چنین اعضاء معطله را قطع باید کرد در بارگاه الهی و پیشگاه مردم تناسب و سلامتی اعضاء بحدی مرغوب است که هر شخصیکه فاقدان باشد در نظر مردم از اعتبار می افتد زمانیکه اعضاء بدون اختیار از کار معطل میباشند بی اهمیت میگردند و اگر خود را قصداً اعضاء معطل بسازند پس لایق است که چنین اعضاء جامعه از جامعه بریده شوند ایشان چون اباحیها محصول دست دیگران را برای خود مباح می دانند و خود هیچ يك فائده نمی رسانند اگر اباحی ها واتکالی ها در جامعه ترقی نمایند جامعه رو به خرابی می گذارد و اباحی ها اگر دست بیایند جامعه را منحل میگردانند و بدون لوازم نوری صنعتی در جامعه نخواهد ماند. در حیات اجتماعی این چنین طبائع بمنزله جذام و دیگر امراض ساریه است در اثر این امراض لا بدی است که عضو مریض قطع شده داخل آتش شود تا بدیگران سرایت نه نماید فساق و فجار جامعه اگرچه اباحی نمی باشند اما در بیکاری پیشوای کاهلان دانسته میشوند لهذا چنین فساق را به کار مجبور باید ساخت اگرچه به تعذیر باشد مجانین و ابلهان وغیره چون قوه مدبره عقل ندارند و اشخاص ناقص الاعضاً آلات کار ندارند پس ایشان و معذور را نباید تعزیر داد این قدر کافی است که از دلها ساقط معذور الد میشوند و بعض کاهلان بیکار بنام توکل استناد میجویند و کشکول گدائی را بدست گرفته حجاب مروت را دور انداخته میگردند. ٣٦ و رجال بی کاریکه با اسباب حیات مقابله دارند و به توکل کاذب تکیه میکنند و معنی حقیقی توکل را نمی شناسند و گمان برده‌اند که توکل عبارت است از معارضه باسنن الهی که در مصالح عباد او تعالی جاری آمده. و این را تبتل وانقطاع از عالم ظاهر می نامند با جود یکه کشکول کفاف را گرفته پرده قناعت را دریده اند ایشان به منزله موی زیر بغل میباشند از تکاثف آن بدون زحمت کندن وجلب عفونت ها در صورت گذاشتن آن فائدۀ دیگری متصور نمی باشد. ازالۀ این مویها و پاک کردن هیئت اجتماعی از کثافت آنها مناسب است این صنایع بردو گونه تقسیم میشوند اول آنکه ضروری اند دوم غیر ضروری و ضروری باز دو قسم اند قسم اول فائدۀ عامه دارد دوم فائدۀ خاصه باز یا متمم این فوائد می باشند و یا زیب دهنده قسم اول آن چون اهنگری است که سائر اهل حرفه به آن احتیاج دارند قسم دوم آن چون فن برش کردن لباس است وقسم ثالث آن که ضروری است و فائدۀ عامه دارد غایه ومقصد آن نفع جامعۀ انسانی است مثل آن حکمت است که قوانین را وضع می کند وراهای حیات را توضیح وتشریح کرده و سائر نظامات را ایجاد وحدود سائر امور را تعیین می نماید وحدود فضائل ورذائل را روشن می سازد و این صنعت از جمله کمالات عقلی و خلقی است که به عبارت مختصر آن را حکومت عادله میگویند قسم چهارم آنست که واسطۀ امور خیریه باشد غایه این اشیا به ماورای نفس انسانی می رسد لیکن به آن راجع میشود و قسم پنجم آنست که فائدۀ آن بسیار می باشد چون نجاری و تجارت وششم آن چون شکار کردن است و هفتم آن طبابت است که متمم افعال و قوای حیوانی است و مساعد اتمام وظائف آنها ۳۷ می باشد و هشتم چون رنگریزی و نقاشی و رنگ آمیزی است و اگر این مردم مهمل گذاشته شوند و این امر را پیش به برند روی مردم را از کار ها باز خواهند گردانید دام های مکر و فریب را به گردن آویخته لنگ های خدعه و فریب را کشال کرده عصای شر را در بغل گرفته چام طمع خود را ازان پر خواهند کرد نفوس ایشان از اخلاق فساد ودوست داشتن ریاست كاذبه وطلب دنیای دنی وحسد وحقدو عداوت ها از هر جهت مملو خواهند شد واین اخلاق خود را زیر پردۀ تلبیس خواهند پوشانید و بعد ازان خواهند گفت که دست های خود را زیر این پرده ها در آورید تا اموال مردم را بربایند. الحاق این مردم با ایاختی ها لازم است و به هر ذی شعور واجب است که ریشه این چنین افراد را بکند تا افکار عوام را فاسد نسازند و وبال این افساد بر علیه عام و خاص ثابت نیاید. پس شرافت هر صنعت باندازه عموم موضوع وغاية آنست اشرف ترین جمله صنائع صنعت حکمت است که عبارت از سیاست باشد و اهنگری اگرچه عام المنفعه است لكن بمقابل حکمت حیثیت خادم به مخدوم دارد. از گذارشات فوق مجاهدات علمی او معلوم شد که شفاهاً و قلماً بياناً و تحريراً مردم را به سوی علم مثمر متوجه می ساخت حالا قدری از خدمات سیاسی او بحث میرانیم چون اوراق تخمین شده ما کمتر مانده لهذا احوال ما بعد را بصورت بسیار موجز ذکر می نمایم زیرا مردم از شرح حال سیاسی او اضافه تر خبر دارند و اگر موقع بدست آمد در تألیفات ما بعد بشرط توفیق ازان ذکر خواهد شد انشاء الله چون مصر ملعبه سیاست اروپا گشته بود و دست خارجی ها اوضاع مصر را چنان به خرابی رسانیده بود که حکومت از بحران اقتصادی بسیار به مشقت بود. اسماعیل پاشا جنرال قونسل ۳۸ مصر جنرال استانث را واسطه ساخت که از حکومت خود يك نفر متخصص امور مالی را برای وزارت تجارت مصر استخدام نماید وزیر خارجه انگلستان جواب داد که خواهش تحریری نماید اسماعیل پاشا قبول نمود بعد ازان انگلیس ها اسهام کانال سویز را از مصر خریداری نمودند و جریده تایمز لندن نشر نمود که این دشوار است که حکومت انگلیس در خریدن اسهام سویز طوری تفکر نماید که علاقه انگلیس ها در مستقبل از مصر جدا باشد. و عقب آن انگلیس ها يك هیئت را برای وضعیت کردن در امور مالی مصر فرستادند چون اسمعیل پاشا به قرض گرفتن محتاج بود آن هیئت را قبول کرد رفرزولن انگلیس ناظر مالیه و موسیودی بلنیر فرانسوی ناظر اشغال مقرر شدند و نوبار پاشا رئیس بوده اما سلطه ناظرهای اجنبی داشتند از این رهگذر نفوذ اجانب اعم از اینکه بر عوام باشد به رئیس خود شان قائم بود. در این آوان سید جمال الدین رئیس جمعیت ماسونی بود وجود او را حکومت خطر ناك می دید زیرا سید جمال الدین بعد از انکه اوقات اول روز را در خانه خود می گذاشتند در وسط روز به قهوه خانه می آمد و در ضمن تقریر خود عوام و خواص را که به دور او فراهم میشدند تبلیغات می نمود که وطن شما زیر خطراست چارۀ آن را باید کرد و دست اجانب را کوتاه باید ساخت چند نفر از شاگردان و مخلصان او در مجلس شوری انتخاب گردیده بودند و جرأت و جسارت را از سید فرا گرفته بودند باربار در مجالس همین مسئله را تکرار نمودند بارها مجالس شوری منحل شد اما اخیراً تایمز لندن در این موضوع نوشت که مجلس شورای و وکلاء مصری نامی محافل را تشکیل می نمایند و ناظرهای مصری و اجنبی را ارادۀ خود می سازند و انها را به پیشگاه خود مسئول و در اعمال اوشان تصرف می خواهند وکلا فی الحقیقه حکومت مسئول بنام را به حکومت مسئول فی الواقعی تحویل می دهند ۳۹ زمانیکه اسماعیل پادشاه ازيك طرف فشار اجانب را می دید و ازجانب دیگر تماثل ملت را به ازاله او مایل . خودش بسوی ملت میلان نموده اوشان را موقع داد زیرا در این اوان فقر مالی بحدی رسیده بود که دهقانان مصر سر خود دستار و در جان خود اضافه از پیراهن نمی دیدند زنها ایراق های طلائی و نقرئی برای سود خوران به بازار می آوردند جمعیت فراماسونی که زیر اثر سید بود در اثر مجاهدات اوشان مال وارده اروپا در مصر به مصرف نمی رسید و جمعیت های دعوت نصرانیت کار را پیش برده نمیتوانستند علاوه بر آن سید اراده داشت که در تمام ممالك اسلامی تحريك انقلاب برعليه دول استعماری تولید نماید . لیکن شیخ محمد عبده گفت که اول دول اسلامی را بیدار باید ساخت تا بتواند استعمار طلبان را از ممالك خود بکشند در وحدت اسلامی نظریه سید قرار فوق بوده اخیر به رأی شیخ آمده ازین ناحیه در راه وحدت اسلامی اقدامات شروع کرد در يك مقاله از مقالات عروةالوثقی می نگارد که ای مسلمانان از ادرنه الی پشاور حکومت شما ممتد است با هم یکدست شوید بعدازان حکومت ایران را دعوت داده که ای برادران ایرانی شما برای اسلام بسیار خدمت ها کرده اید امروز لازم است که دست خود را به برادران افغان خود دراز کرده اتحاد نمائید و درین اتحاد سبقت کنید بعدازان به برادران عرب و برداران ترکی خود دعوت اتحاد داده است . سید جمال الدین که ذوق سیاست داشت برای نجات مصر از مداخلات اجنبی داخل مجلس ماسونی که تابع شرق فرانسه بوده داخل گردیده بود و اخیراً به ریاست مجلس فائز کشته بود از شاگردان و ارادتمندان او سه صد نفر اهل علم واهل قلم داخل شدند از روی گذارشات سید در هند و محاربات برادران قومی او با انگلیس ها معلوم میگردد که با انگلیس ها عداوت داشت لهذا در جرائد مصر و در محافل برعلیه ٤٠ حکومت انگلیس مظاهرات می‌نمود و این رویه به حکومت انگلیس ناگوار افتاده و مستر کلادستون شخصاً به ازاله اقتدار او متوجه شد قونسل انگلیس حکومت مصر را به این وادار ساخت که رجال خود را در مجلس داخل کرده مجلس را متفرق سازد در خلال این احوال اوضاع مصر خیلی پر اضطراب بود تبعید سید به هند خدیو سابق مصر توفیق پاشا سید را با ابوتراب خادم افغانی او که سید او را حکیم ای میگفت ۱۲۹۶ بسوی هند تبعید نمود در این آوان در مصر مسئله عرابی پاشا سر کار آمد بنا بر آن سید را از حیدرآباد دکن به کلکته فرستاد بعض میگویند ابوتراب چندی در مصر محبوس ماند. زمانیکه سید در حیدرآباد دکن بوده مولوی محمد واصل یکی از دوستان او به سید مکتوبی فرستاده حقیقت نیچر و کیفیت نیچریها را پرسید سید او را جواب مفصل داد و علاوه بر آن رساله در خصوص رد دهر بین به زبان فارسی در حیدرآباد تالیف کرده نشر نمود و در اقاات توقف در کلکته بعض محافل زمام ریاست بدست او بوده یکی از منطوق های غراء او که در يك محفل بزرگ برادران هندی بیان داشته بود یکی از جرائد هند سال ١٣٠٤ شمسی نشر نموده این بنده عاجز مدیر انیس در ان آوان جریده شریفه اتحاد مشرقی جلال آباد را اداره می نمود در شمار های همان سال نشر گردانیده که خیلی متأثرم که حریق جلال آباد در زمان انقلاب اداره اتحاد مشرقی سوخته مجله هائی ازان فی الحال حاضر نیست که نطق موصوف از روی آن اقتباس میشد. بعد از انکه تصادمات فوج انگلیس در مصر خاتمه یافت سید را اجازه داد تا هر جا که میخواهد برود. سید برای اقامت خویش لندن را انتخاب نمود و به شاگرد رشید خود شیخ محمد عبده به شام مکتوب فرستاده نوشت که من اراده لندن دارم و از انجا به پاریس خواهم رفت مکتوب خود را باداره جریده الشرق والغرب یا در چای هوس بوبلنت ٤١ به من بفرستید و شما را هم لازم است که به فرانسه بیائید گراور این مکتوب را در صفحه مقابل بخوانید : سید در لندن و پاریس سید ابتداء به امریکا رفته در اطراف قوانین مشروطه آنجا مطالعات نمود و پس از چندی به لندن آمده با مشاهیر حکماء آنجا ملاقات ها نموده شهرت علم و فضل خود را آنجا گذاشته به پاریس آمد و شیخ محمد عبده آنجا با او ملاقی شده و موقعیت علمی سید در اروپا به انتهاء شهرت رسید . جمعیت عروة الوثقی مصر از سید و شیخ خواهش نمود تا جریده به نام عروة الوثقی در پاریس تاسیس نماید این خواهش را پذیرفته ۱۸ شماره عروة الوثقی را نشر نمود که به دعوت قرآن سائر مسلمانان جهان را به اتحاد دعوت داده بر خلاف دول استعماری انگلیس و روسیه اقدامات کرد انگلیس ها اخیراً دخول جریده را در اقطار مصر و هند و ستان سانسور کردند این جریده که مفکوره سید را در عبارات شیخ دارد در دنیا اهمیت بزرگی را تولید نمود و باریتان فیلسوف فرانسوی مباحث شفاهی و مناظرات قلمی در خصوص استعداد مذهب اسلام به علم و ترقی عصری بوجود آمده و این حرکت بعد از سید تا سالهای بسیار باقی ماند در این آوان در سودان محمد احمد نامی یکی از احباب سید ظهور نموده بود و سید تقویه او را می‌نمود لارد سالسبری و لارد چرچل سید را به لندن دعوت داده نظریه او را نسبت به مهدی می‌خواستند معلوم کنند بعد از اظهار رأی درین خصوص خود از لندن به پاریس عودت نمود در این سفر با بسیاری از سیاسیون و اهل علم انگلستان اتفاق ملاقات افتاد . ٤٢ سید جمال الدین در ایران بعد ازان وتلگراف شاه ایران به دعوت او رسید سید به ایران حرکت نمود از طرف شاه و مامورین بزرگ دولت و اهالی و علماء استقبال او به عمل آمد شاه در دربار عام و در مجالس خصوصی و به حضور شاهزادگان به فکر وتد بر علم وسیاست سید تحسین ها می کرد اخیراً سید را به رتبهٔ وزارت حربیه مقرر نمود وزیر نظر داشت که او را به صدارت عظمی انتخاب نماید زمانیکه از روی معلومات علمی و ترقیات فکری اثر و اعتبار او در ایران بحدی ترقی نمود که خانهٔ او مرجع اهل علم و اهل فضل و ارباب وجاهت گشت شاه خائف گردید از جانب دیگر پیشنهاد سید را که در اصلاحات مملکت ترتیب داده بود صدر اعظم به حضور شاه چنان جلوه داد که این امور با وجود یکه نافع اند لیکن اعتبارات را تقسیم مینماید ووقار به شخصی خاصه ده میرساند و مملکت مساعد نیست که این پروگرام در ان اجراء گردد سید اوضاع جاریه را حس کرده به عذر تبدیل آب و هوا اجازه رفتن به روسیه خواست در موقع حرکت از طهران شاه يك مبلغ پول بايك زیور الماس بقسم یادگار برای او فرستاد اما سید پول را رد و آن هدیه را به پسر میزبان خود حاجی امین الضرب بخشید . میگویند در پنوف کاتکوف مدیر جریدهٔ ( مسکوی ) از او خواهش آمدن روسیه را نموده بود . ٤٣ سید در روسیه در روسیه استقبال سید از طرف حکومت و اهالی به پایه عالی به عمل آمد و در خصوص مسلمانان ترکستان به حکومت امپراطور روسی نصائح خود را حالی ساخته مفاد اتفاق و دلجوئی مسلمانان را به اوشان فهمانده به طبع نمودن قرآن کریم و بعض کتب دینیه او را وادار ساخت در حالیکه او در پترسبورك بود شاه ایران به نمایشگاه پاریس عازم گردید آنجا ملاقات سید را خواهش کرد لیکن سید تعلل نمود. تفصیلات این موضوع در الفلاح مصر اشاعه یافته است. زمانیکه شاه به میونخ رسید آنجا سید با شاه ملاقات کرد و شاه در وقت مراجعت او را به ایران مکرر دعوت داد سید با شیخ عبدالقادر مغربی در محالی خود گفت که بعض اکابر المان مرا با شاه ملاقی ساخته شاه را به این مسئله وادار ساختند که مرا با خود برده به ریاست وزراء مقرر نماید شیخ گفت در حالیکه به پابندی عقیده اهل سنت شهرت تام داری چنان ترا به ریاست مقرر می نماید او گفت این هوس و جنون است که از طرف شاه به عمل می آید. سید دوباره بایران رفت. سید در ایران بار دوم بعض شكوك شاه در سفر اروپا نسبت به سید زائل گردیده بود و در نوبت اخیر در مهمات امور با او مشوره میکرد و در تقنین قوانین از فکر او استفاده می گرفت. باری علماء ایران خواهش کردند که برای حکام قانونی باید ساخته شود که دست تجاوزات حکام را باز دارد سید جمال الدین این مسئله را پوشیده نگاهداشت لیکن در امور اداری چنان اوضاعی مشاهده میشد که صبر کردن به آن دشوار بوده سید به شاه عرض کرد شاه توافق نمود و این توافق میرزا علی اصغر خان صدر اعظم و دیگر ارباب نفوذ را آزرده ساخت به شاه عرض کردند که این مسائل اگرچه مفید است لیکن به حالت ایران مطابقت ندارد و اعتبارات شاه را کاسته به قدرت دیگران می افزاید. ٤٤ سید نیز اهالی را بسوی اصلاحات ملتفت می ساخت و در جرائد نسبت به نقائص اداری مضامین نشر می نمود این اقدام اصلاحی او را بحدی محبوب ساخت که صبح و شام ارادتمندان به مجلس او حضور بهم می رسانیدند درین بین وضعیت شاه نسبت به او تغییر کرده سید به شاه عبدالعظیم رفت مردم از مجالست او دست نکشیدند لیکن پیش آمد مرض او را از ملاقات باز داشته و بستر فراش افتاده بود در این حال از طرف شاه پنجصد نفر سوار برای اخراج او رسیده او را زولانه کرده به حدود خانقین به خاک عثمانی رسانیده تبعید کردند. زمانیکه سید به بصره رسید در عین مریضی در محافل از مظاهرات بر خلاف شاه باز نیامد در جرائد ومجلات به نقائص ایران نشریات می نمود. اخيراً مکتوبی به حاجی میرزا محمد حسن خان شیرازی رئیس مجتهدین از خبط دماغ وسوء اقدامات شاه نگاشت خبر داده که شما رئیس روحانیون ایران می باشید و می توانید اهالی را به یک امر فراهم نمائید تمام ایران به گفتهٔ شما عمل مینمایند شاه زمام امور سلطنت را بدست زندیقی داده که در محافل به انبیاء دشنام میدهد و شریعت آسمانی را مامور به امیداند و علماء دین را اهمیت نمیدهد و پرهیزگاران امت را به زشتی یاد میکنند و سادات کرام را تحقیر می نماید و با ناصحین و اعظ معامله مثل معاملهٔ با اراذل دارد و رؤسای دین را توقیر نمیکند. شاه بعد از بازگشت از سفر اروپا مشاعر خودرا باخته و اخلاق را از دست داده این مجرم بلاد اسلامی را فروخته میرود لیکن از جهت خست مزاج به ارزان ترین قیمتها می فروشد ای فاضل اعظم و ای حجة الاسلام اگر شما امروز چارهٔ این را نه نمائید اعداء اسلام بر ممالک اسلامی که موطن دین محمد علیه الصلوة والسلام است قابض خواهند شد. ٤٥ اگر شما چارة مملکت را نه نمائید وطن بدست کفار خواهد افتاد شاه معادن را فروخت و تنباکو را انحصار کرد و از اهوازالی طهران بر راها قبضه کردند باغها ونهر ها بندر ها راهای معادن عموماً بدست اجانب افتاد کشت زارها و تاکستانهای انگور برای شراب مخصوص شده صابون و شکر و شمع و دیگر موادیکه ازضروریات کار خانه ها است همه ازدست رفتند وتاسیس بانك خارجه يعنى تسلیم تمام امور اقتصادی اهالی بدست اغیار همه و همه جـا ری اسـت . رئيس مجتهدین ایران به شاه مکتوب نوشت وسائر آن مسائل را که القاء آن لازمی بود بها و وانمود ساخت شاه از ان باز نیامد بسیاری از مخلصین مثل وزیر امین الدوله وامثال او به شاه پندها دادند اثر نه بخشید اخیراً رئيس مجتهدین فتوی به تحریم تمباکو کشیدن صادر نمود . ایرانی ها چلمها را شکستندند طوریکه در انگلستان پایپها و در مصر سیگارها عمومیت دارد در ایران چلم رواج دارد لیکن به فتوای مجتهد تنبا کو وچلم هردو از مجالس جمع شده فردای فتوی شاه چلم خواست پیش خدمت عرض نمود که فتوی منع از طرف حجة الاسلام صادر شده شاه بر آشفته گفت قبل از انکه من اجازه دهم چسان از قصر شاهی چلمها و تنباكوها كشیده شد پیش خدمت عرض نمود زمانیکه امر شرع برسد ضرورت استیذان شاه ندارد شاه حجة الاسلام را زیر تهدید گرفت لیکن او از مخالفت باز نیامد تا اینکه ایرانی ها برخلاف اجانب متحد شدند و مستر تالبوت که بسال ١٨٩٠ انحصار را متعهد شده بود مجبور شد که آنرا فسخ نماید از این رهگذر انگلیس ها در ایران شکست خوردند سید چندی در عراق توقف نموده تا که صحت یافت . لندن بار دوم باردوم سیدجمال الدین به لندن عزیمت نموده در مجالس و محافل ازمذاکرات ٤٦ شاه باز نمی آمد ودر جرائد نسبت به شاه مقالات می داد جریدۀ ضیاء الخافقین را در دو زبان عربی و انگلیسی نشر می داد و صفحات آنرا به احوال ایران پر می نمود و در شمارۀ اول منشوره فروری ١٨٩٣ نگاشته که حکومت ایران شریعت را مغلوب ساخته و نظام تمدن را منفور گردانیده وپردۀ ناموس عقل و فطرت را دریده بدون هوس فرمانفرمائی وبدون حرص و آز آمری ندارد. سوای استبداد و دروغ وغیر شمشیر و فریب وجر قمجین وخون ریزی چیز دیگری نیست که حکومت را خوش آید. مال یتیمان وبیو ها چورمی گردد ناموس ها برباد میشوند دراثر این مظالم خمس ایرانی ها به ممالک عثمانی وروسیه پناه بردند و حکومت ایرانی همه مظالم را بعمل آورده است. زنها را از موی می آویزند وانسانها را با سگ هادر جوال می درآرند و گوش ها را به تخته های چوب میخ می کنند واین مظلومان به همین اوضاع در کوچه ها وبازار ها تشهیر میشوند باوجوداین حال مالیات ومحصول طاقت فرسائی بدوش اهالی بار کرده است. ملت ایران در وقت ترقیات خودسیادت اقوام را نموده به اسلام خدمات بزرگی کرده اند تالیفات بسیار مفیدی بروی کار آورده به زبان عربی خدمات بینهایت قابل قدری را انجام داده اند امروز به پنجه استبداد چنین زمامداری گرفتاراند در تمام مضامین او به خلع نمودن شاه تحریص وتشویق مطالعه می شد هر چند که شیخ راه نرمی را اختیار می نمود لیکن سید از تیزی طبیعت فرود نمی آمد سید از جهت اهانتی که دیده بود و از درد یکه به دل خود نسبت به ترقی اسلام داشت دست نمی برداشت سید از او ضاع اخراج خود به حجۀالاسلام نوشته بود که مرا از فراش مرض برخیزانیده در زنجیر ها وزولانه ها مقید گردانیده از بست شاه عبدالعظیم بیرون کرده به اهانت و بی عزتی در برف ها تادارالحکومه برده ازانجامرا به یابو سوار کرده بدست جلادها داده درعین برفباری زمستان و بادهای زمهریری درمیان انبوه پولیس ها وگروه محصلان سوار محصور ساخته تا خانقین به وضعیتی بردند که دلهای اهل ایمان از ان میگداخت و قلب اهل کفر واهل طغیان ازان دهشت میکرفت شاه به سفیر ایران متعین در بار لندن امرداد که نزد سید رفته او را بهر طور یکه ممکن با شد را ضی ساز د و آنچه می خواهد و هر چه در راه مرضای او صرف شود صرف نماید و اورا ازین تبلیغات باز دارد . سفیر هر چند می کوشید سید راضی نمیشد آ نوقت سفیر مذکور لرد حکومت انكلیس کوشش نمود تاسیدرا تسلیم حکومت ایران بنمایند ـ اما نتیجهٔ این کوشش آن شد که حکومت لندن احترام بیشتری از سید کرد . اخیر حیات سید جمال الدین در آستانه مدت اقامت ثانویهٔ جمال‌الدین در لندن بطول نینجامید، زیرا مکتوب سلطان که او را در آستانه دعوت نمود ذریعهٔ سفیر ترکیه در لندن بحضورش تقدیم گردید مکر سید بجهت کثرت مشغولیت واجرا آتی که در راه اصلاح بلاد خویش بعمل می آورد جواباً اعتذار نمود . مگر نا مه ها و دعوت های پیهم رو بکثرت نهادند. جمال‌الدین ذریعهٔ تلگراف چنین جواب فرستاد که برای ملاقات سلطا ن تشرف حاصل خواهم نمود و بعد مراجعه خواهم کرد . (١) سید در ١٨٩٢ روان شده واراده داشت که وقت زیادی در آنجا توقف نکرده باردیگر بالای کار خویش حاضر گر د د . درآستانه واصل شد علماء ارکان شکیب ارسلان در صفحهٔ ٢٠٤ کتاب (حاضر العالم الاسلامی) مینویسد: شاه ناصرالدین برای سلطان عبدالحمید احوال فرستاد که سید جمال را تحت مراقبت شدیدهٔ خود گرفته از شرغائله های او خود را محفوظ نگه بدارد . ٤٨ استقبال شایانی از سید نموده وسلطان با کمال عطوفت و مهربانی او را ملاقات نموده نزد خویش مقربش گردانید و همیشه در موضوع شئون هر دولت و حال اسلام با او مشوره ها و مصاحبه ها می نمود . چون احترام وتعظیم سید جمال الدین بحد کمال رسید لذا در قلب او اثر تامی کرده عزم نمود که در آستانه اقامت نماید و سلطان را در اصلاح دولت عثمانی وممالک اسلامی ترقی مسلمین و تخلیص آنها از دست والیان ظالم وجفاکار ارشاد و هدایت نماید . سلطان برای او یك قصر مجلل وعالیشانی را با اسباب ولوازم تهیه نمود و ماهوار باندازه هفتاد و پنج لیره عثمانی معاش میگرفت . گویا سید در آستانه با کمال رفاهیت حیات بسر میبرد . طوری که خدیو اسماعیل با سید رفتار نموده او را نزد خود مقام و منزلتی داد و برایش معاش مقرر نموده بود سلطان نیز باسید جمال کمال مهر بانی وملاطفت را مرعی میداشت تادر عالم اسلامی مراعات اورا با علم وعلماء واحترام مصلحین و مفکرین اظهار نماید . مدتی گذشت وجمال الدین به الطاف ومراحم سلطان محظوظ و آسوده بود ولی استاد صیادی بمقام ومنزلت سید حسد برده نزد شاه از سید شکایت می نمود پس بالای سید هجوم آورده اورا به تهمت کفر وزندقه متهم گردانید . چون در اثر مقام ورتبه او قدرت حكماء وزعماء نازل میگردید لذا همه با او حسد میبردند سید علوی الحضری (امیر ظفار) و شیخ «ظافر المدنی الطرابلسی» از مقربین در بار سلطان بودند . باری سید جمال به اظهار قول خود محل اتهام قرار یافت . جمال الدین گفته بود : « من اطراف اشجار یندار (۱) را طوریکه حجاج بکرد کعبه میگردید طواف مینمایم » در این موقع او از تذکار این جمله نزاکت شعریه را مد نظر گرفته « ۱ » پندار کلمۀ ترکی است که در عربی آن را سدود میگویند . بود مگر ابوالهدی - غفر الله له - این جمله را طور دیگری تعبیر نموده الحاد و کفر سید را از آن استنباط نمود. در آن هنگام جاسوسان سلطان جمیع اعمال و حرکات صغیره و کبیره سید را تعقیب نموده، یکی از روایات جاسوسیه که در باره سید گفته بودند این بود که سید جمال با سید عبدالله ندیم نویسنده مصر و خطیب انقلاب مشهور عربی در باغچه (کاغذ خانه) یکجا شده و آنها با خدیو اسماعیل حلمی در تحت یک شجری مذاکره نموده اند. ابوالهدی ازین خبر بجوش آمده و سلطان را از آن با خبر گردانید و گفت جمال الدین با عبدالله و خدیو عباس حلمی در کاغذ خانه اجتماع نموده و قبلا این دو نفر تحت شجره به او بیعت نموده اند. مگر این همه شکایت ها و جاسوسی ها مقام جمال را نزد سلطان پست نگردانید بالاخره عزم نمودند تا رتبه او را پیش سلطان از این رهگذر نازل گردانند که سید از شاه ایران بدگوئی و مذمت می نماید تا آنکه سفیر ایران از سید بحضور سلطان شکایت نمود. سلطان سید را نزد خود طلب نموده و گفت: سفیر ایران از من رجا نمود که شما را از بدگوئیها و مذمت شاه ایران باز دارم. پس خواهش دارم تا بیش از این از این کار خودداری نمائی. چنانچه سیدعین این واقعه را از د شکیب ارسلان زمانیکه در ۱۸۹۲ از اروپا دراستانه مراجعت نمود بطریق ذیل بیان کرد: به سلطان گفتم اراده نموده بودم تا زمانیکه شاه را بقبر فرو نیارم او را ترک نخواهم داد لیکن چون امر امیرالمؤمنین است از او دست بر میدارم. سلطان فرمود، به حق قسم است که شاه از تو خیلی خوف می نماید. سید جمال مثل این واقعه بارها سلاطین را مخاطب قرار داده و هیچگاه از آنها نمیترسید، زیرا او در جمیع ادوار حیات خود عادت گرفته بود که بر طبق رضاء و خواهش ضمیر خود تکلم نماید، اغلبا در نفس سید شور و انقلابی تولید میگردید. چنانچه شاگردان او از این خوی وعادت استاد خود بارها بیاناتی نموده اند که این حدت وتیزی بسا اوقات برنفس سید زومی آورد . روزی سلطان اراده نمود که سید را برای اجرای مقاصد سیاسی بطرف اروپا بفرستد . سیدا ز این امروو گردانیده و گفت من مشغولم و این کار را اجرا نموده نمیتوانم برعلاوه ابراز داشت که باز دیگر بمقابل سلطان نخواهم آمد . سلطان او را نزد خود طلبید . سید ابا آورده مگر شاگردان او را برفتن حضور شاه مجبور گردانیدند . جمال نزد شاه رفته عوض آنکه سلطان بر او غضب نماید باقول نیکو ومعامله درست پیش آمد ! بعضی بنزد سلطان شکایت نمودند که سید سر او را در تایمس فاش نموده وبرعلاوه چنین بیانات هم نموده بودند که نزد سید دینامیت میباشد و سلطان را در مجالس خود تحقیر می نماید . سلطان به تفتیش خانه سید امرداد . جمال خیلی به غضب آمده بسفارت انگلیس رفته اراده مسافرت را از آستانه نمود. بعد سلطان او را نزد خود خواسته رویش را بوسه نموده گفت : " بین من و تو اصلا جدائی واقع نخواهد شد مگر در صورت قضاء محتوم . دوست دارم که آستانه را وطن تو بگر دانم زیرا ظاهراً وطنی نداری . » بعد از سید در خواست نمود تا من اوچت نماید مگر سیدابا آورد . سپس سلطان سید را با خود در قائق هوا خوری سوار نموده و بطرف بحیره " يلدر » روان گردیدند . در باب کشته شدن شاه در جامع عبدالعظیم در طهران این خبر مشهور شده بود که رضا آ قا خان با کار د بالای او حمله نمود این جمله را هم اظهار کرد " بگیر از سید جمال الدين » خبر مذکور را در آستانه هم بیان می نمودند . این خبر به سمع سید جمال الدین رسیده و خیلی خورسند گردیده گفت: « حقيقه ٥١ هنوز ملت فارس از بین نرفته و آمال ما از آن قطع نگردیده است . زیرا از ملتی که شخصی برخواسته نفس خود را فدا نموده و سلطه طاغی را از سر خودها برطرف گرداند هنوز دارای حیات میباشد . «زمانیکه یکی از مجله های جریدهٔ ( ایلوستراسیون ) منطبعهٔ فرانسه بدست سید افتاده و فوتوی رضا آقاخان در حالیکه بدار آویزان شده و مردم اطراف او را احاطه نموده بودند مشاهده نمود سید بی اختیار از صمیم قلب ندا برآورد : علو فی الحیات و فی الممات لحق انت احدی المعجزات «به بینید چطور او را بالای سرخودها آویزان نموده اند تا از برای همهٔ آن کسانیکه در اطراف او میباشند رمزی باشد . » این مسئله علت تغیر احوال سلطان در بارهٔ جمال گردیده جاسوس ها و پولیس خفیہ اطراف او را احاطه نمودند . در هر جا گفتار او را شنیده و به سلطان میرسانیدند چون از خبر قتل شاه با خبر گردید خیلی غضبناک شده مراقبت سید را خیلی شدید گردانید حکومت ایران از سلطان خواهش تسلیم نمودن سید و بعضی اشخاص دیگر را نمود سلطان از تسلیم سید جمال ابا آورد . شکیب ارسلان حکایه می نماید که باری با سید در خصوص کشف امریکا بدست عرب ها داخل مذاکره گردیدیم سید گفت مسلمان قومیت که صرف نام اجداد را یاد آورده از تذکار این کلمه که پدران ما چنین و چنان بودند خورسند نمیشوند و خودشان به اصلاح حال خود متوجه نمیگردند در این موضوع در يك مجلس دیگر اظهار نظریه فرموده گفت که هیچ مسلمانان اصلاح نمیشوند مگر زمانیکه از دوازده سال بلندتر کسی از ایشان زنده نماند و سر از نو تربیه شوند سید جمال الدین در آستانه تحت نگرانی جاسوس های حکومت بوده و بحدی این امر ترقی نمود که ٥٢ در قصر طلائی محبوس گردید و از طرف سلطان امر شد که بدون اجازه ذات شاهانه احدی با او ملاقات نه نماید و اذن گرفتن از حضور سلطان بسیار مشکل بوده . در این وقت از طرف شیخ محمد عبده مکتوبی برای او رسید و احوال او را می پرسید سید از مکتوب او متأثر گشته جواب داد : ( مکتوب می نویسی و چشم ها را از اعدای ما پنهان می سازی سگ ها خواه کم باشند خواه بسیار چه اهمیت دارند خودت در منطقه می باشی که فرق خبیث و پاك در آن نمی شود و شریف از وضیع جدا نمیگردد و احمق از ذهین ممتاز نمیگردد مرگ پیش داری خود داری از اول فائده نمی رساند اگر چه در حفظ مقام خود حریص می باشی و نه خوف ترا از مردم باز خواهد داشت پس بر جان خود زحمت وارد نساز و بحیث آن فیلسوفی روش نما که عالم علوی را مد نظر دارد نه چون آن طفلی که حریص باشد ) مرض ووفات در حالیکه سید در قصر خود محبوس بود در الاشهٔ زیرین او دانهٔ سرطان ظهور نمود و مرض روز بروز اشتداد می یافت سلطان امر نمود که قنبور زمراده اسکندر پاشا که از خواص و ارباب سلطان بود برای جراحی او برود دانهٔ او را جراحی نمودند اما شفا نیافت ـ در این خصوص مردم گفتگو ها می کردند که آیا در جراحی سید بی احتیاطی شده یا در ایزاد مرض او مساعیات به عمل آمده . شخصیت سید بسیار عالی گفتگو های او برای اصلاحات بس بزرگ بوده و در شان چنین رجال عادت است که حسادت به عمل می آرند ـ لیکن نسبت به قنبور زاده گفته میشود که شخص بسیار عفیف بوده از شان او خیلی مستبعد است که به احدی اذیت برساند . لاون استر واج به شکیب ارسلان حکایه نموده که بعد از جراحی سید را ملاقات نمودم که میگفت كه يك جراح فرانسوی پاك نفس را به او بفرستند تا عملیات او را ٥٣ ملاحظه نمايدموسیو موصوف دکتور لاردی را نزداو فرستاد بعد از معاینه دکتور لاردی بیان نمود که عملیات او بصورت درست و اصولی به عمل نیامده و بعد از جراحی ادویه ضد عفونی به او زده نشده شکیب ارسلان از زبان رجال قصر خلفاء عثمانی میگوید که قلبور ازاده هیچ گاه چنین دنائت را قبول نمی نماید بسیار عالی همت و صاحب شرف يك انسان است ليكن يك طبیب عراقی که طبیب دندان بود روزی میخواست پیش سید برود من او را باز داشتم مامور پولیس که آنجا محافظ بود به من اشاره کرد که بگذارید من او را گذاشتم دندانهای آن را صاف کرده پس آمد این (جراح) در لباس مودت با سید راه عداوت می پیمود هر چه کرد این طبیب عراقی کرده با در وقت معالجه دندان مواد سمیه را با ان مالیده که موجب برآمدن دانه شده و یا بعد از جراحی جراحت او را فاسد گردانیده چون بعد از وفات شاه ایران در مثله مدت کمی به عمل آمده لهذا سید مسموم گردیده و بسیار بزودی در يك قبرستان مجهول قریب نشان طاش دفن شده جمعیت و تشریفات جرائد نسبت به وفات او منع شده حتی جرائد مصری در شام نیز از تشریفات ممنوع شدند وفات سید به تاریخ ٩ مارچ ١٨٩٧ بوقوع پیوست و سال ١٩٢٦ مستر ( كراين ) نام امریکائی قبر او را پیدا کرده علامه بسیار نمایانی از سنگ مرمر بالای آن برافراشته نام سیدرا بر آن کنده است و در اثر این کردار خود نه تمام مسلمین دنیا بلکه همه مشرقی ها را ممنون و مشکور گردانید. عبدالرحمن مذکور می نگارد (١٩٣٥) با این مستر كراین آمریکایی در حلوان بر منزل احمد شفیق پاشا ملاقی شدم و در خصوص سید با هم تبادلۀ خیالات نمودیم و به عبارت بسیار بلند تشکر او را اداء کردم خلاصه اجرا آت سید اینست. (١) تخم اصلاح را در مشرق کاشته و نهالهای آنرا بلاد آن غرس نمود (٢) در مقابل و به رجال ظلم و استبداد اقدامات مصلحانه بعمل آورد ٥٤ (٣) مکرا جان را کشف نموده و سیاست استعماری را بی حجاب ساخت (٤) در کلاله بشری رجالی را تهیه نموده که کرام ایشان ضروری دانسته میشود (٥) جمعیتها و قبائل را بیدار ساخت (٦) نام خود را در صفحات تاریخ زنده گردانیده (٧) میخواست كه يك دولت قوی اسلامی را تشکیل دهد (٨) میخواست که مسلمانان را از پنجه غاصبانه استعماریون برهاند لیکن مرگ اورا فرصت نداد مشرب سیاسی جمال اما اگر از ناحیه سیاست هر قدر با الفاظ و عبارات مهمی درباره او سخن رانیم باز هم طوری که حق سید تقاضا دارد آن را اکمال نخواهیم کرد. او صاحب عقیده و فکر متبنی بوده نفس خود را بجامعه اسلامی هبه نموده در اکثر بلاد معتبر اسلام گردش کرده و در هر شهر اسلامی که نزدیک میشد آنرا وطن خود میدانست. در راه انصار دعوت خویش دشمنی دیگران را با مطرودیت، نفعی بلدو عذاب اهمیت نداده و خیلی دوست داشت که قبل از موت ثمر سعی و جهاد خود را بچشم به بیند مگر مقتدرین از در بر خلافی پیش آمده و دول استعمار به كه مقدم آنها دولت انگلیس دانسته میشود عداوت خود را با او اعلان کرده بودند او در سر راه اقدام خود سختیها و اعتراضاتی را مشاهده نمود. سلاطین بلاد شرقی در زمان او مستبد بوده و سید حکومت استبدادیه و رجال آن را چون از اصلاح دور میبودند خیلی بد می پنداشت این مسئله مبدأ محاربات و برخلافیهای او با سلاطین شده و آنها در این فکرت بزرگ اسلامی با سید مخالفت نمودند لذا در هر بلدی که فرود می آمد با اذیت و جور مصادف میگردید. در هیچ جا تشکیل خانواده نداده مالی جمع نکرده و برتبه نائل نگردید. نمیدانست فردا در مقابل او آفتاب از کدام موضع طلوع خواهد نمود و یا ستاره کدام محلی با او در سما چشمك خواهد زد و یا ٥٥ در کدام زمینی قوت خواهد نمود . در هر مملکتی از ممالك افغانستان، ایران ترکیه، مصر، حجاز، روسیه و هند که داخل میگردید يك جنبش شدیدی بروی کار آورده و روح قوی انقلاب و نهضت را در آنها میدمید. در کشورهای برطانیه فرانسه ایطالیا و المانیه و امریکا گشت و گذار نموده در پاریس و مکه و قابل دیگر مقامات جماعاتی تشکیل داده بود. در توحید کلمه اسلام و جمع نمودن مسلمین تحت لواء واحد و اتحاد عمومی آنها صحیفه ها و رساله های مهم و مؤثری بروی کار آورد تا در بین مصری، عراقی شامی، ترکی، هندی، وغیره فرقی نبوده و هم يك مسلمان نامیده میشدند . سید جمال برای اسلام يك سیاست بزرگی را مد نظر گرفته و این دین را برای جمیع مسلمانها ابدی دانسته و کشور اسلام را وطن حقیقی مسلمانها تصور می نمود. براون میگوید (حقیقة تاریخ سید جمال الدین در اوقات جدیده تاریخ مسئله شرقی بوده و در آن تاریخ افغان، هند، ترکیه، مصر و ایران داخل میباشند) . الاستاد الامام چنین گفته : (سید جمال الدین جهت بیداری یکی از دول اسلامیه از ضعف سعی تمامی بعمل آورده و آنرا برای قیام و اصلاح آن شئونی که موجب قوت آن میگردد تنبیه می نمود تا شأن اسلام و مجد و عظمت دین حنیف بار دیگر عودت نماید . او برای منقلب ساختن دولت برطانیه و بر گردانیدن آن از ممالك شرقیه و برطرف کردن سایه آن از سر طوائف اسلامیه کوشش تامی بعمل آورده و عداوت او با انگلیس محتاج بیان مطولیست .) براون بر علاوه میگوید : - « سید حقیقة فیلسوف، محرر، خطیب و اهل قلم بود بر علاوه آنها يك سياسي ماهری دانسته میشود و در نظر اغلب اشخاص یکی از وطن پروران زبر دستی بشمار میرود مگر دشمنان سید او را یکی از مهیجین بزرگی میدانند . » ٥٦ ثقاوت علمیه سید جمال الدین آیا که میتواند ثقاوت علمیه او را تعریف نموده ویا در آن خصوص تکلم نماید سید از آن علماء زبردست ومنحصر بفردیست که کسی با او همسری کرده نمیتواند . آری سید جمال الدین از جمیع و ناحیهٔ علمی مافوق همه بود از نقطه نظر وسعت معلومات و مهارت در علم و کثرت اطلاع که میتوانست که با سید پیش آمده و تفوق بیابد ؟ که میتواند که قوت محاجه در مقابل با سید داشته باشد و حال آنکه او دارای بداهت قویه ، قریحهٔ آتشین و ذکاء مفرط بوده است ؟ که میتواند که با سید مناظره نماید در صورتیکه او صاحب براهین روشن ، ادلهٔ واضحه ، قضایای منطقیه و نتایج محققه دانسته میشود ؟ که میتواند که در مقابل این فیلسوف عبقری و صاحب دها و این حکیم ماهر و عالم یگانه ایستاده گی نماید ؟ بلی کسی با او یارای گفتگو و مخاصمه را نداشت ماسوای آنهائیکه سید آنها را ملزم می نمود . امام محمد عبده از سید چنین میگوید : جهت دانستن مقدار علم سید همین شاهد بزرگ کفایت میکند که او با کسی کینه نورزید مگر آن شخص که با او بنای کینه میگذاشت و هیچ عالم با او مجادله نورزید مگر انکسیکه سید او را ملزم میگر دانید . اروپا ئیان این مسئله را کاملاً اقرار و اعتراف نموده اند . پس اگر بگویم که او در قوت ذهن و وسعت عقل و نفوذ بصیرت در درزهٔ خود از همه پیشتر بوده است البته مبالغه نکرده ایم . ادیب اسحاق میگوید از عجائب ذکاء سید جمال الدین یکی اینست که زبان فرانسه را در کمتر از سه ماه بدون استاد یاد گرفته وحروف هجاء آن را بذریعه تعلیم سر قدر مدت دوروز تحصیل نمود . او حرکت معارف از و پا را تتبع نموده در خصوص مکتشفات عصریه ٥٧ واختراعات جدیدهٔ علما تحقیقات نموده آنها را جمع آوری میکرد. گویا سید در یکی از مدارس عالیهٔ اروپا علوم جدیده را فرا گرفته است . استاذ براون در خصوص سید جمال الدین چنین میگوید : حقیقتاً جمال الدین مردیست صاحب خلق نیکو ، کثیر العلم ، و با نشاط که اصلا آثار سبکی در آن مشاهده نمیشود . او جری ، مقدام ، با فصاحت ، خطیب ونویسندهٔ زبردستی بود طلعتش بامهابت دانسته شده و در نفوس عظمت وجلال او را ثابت میگردانید . شاگردان دیگری گفته اند : سید در هر شهری که سیاحت می نمود کتب را با خود برداشته واز قرائت آنها دل زده نمیگردید. در جوانی از مؤلفات قدیمهٔ فارسی و عربی با خبر بوده و از ترجمه کتب جدیده به لغت شرقیه وا قفیت داشت . طوری که لازم است ما نمیتوانیم در خصوص خلق سید سخن رانیم مگر اینکه بیانات معاشرین اورا در این باره نقل نموده و حقیقت او را آشکار گردانیم تا صحت قول آنها بخوبی معلوم دار گردد . گفتار امام محمد عبده سید در مقابل بیننده عربی محض و مانند یکی از اهالی حرمین بنظر می آمد گویا سورت و سكهٔ آباء اولین خود را که در خطهٔ حجاز اقامت داشتند بخوبی حفظ نموده است. قدر سا ومربع مانند: بنیهٔ متناسب ومتوسط ، رنگ گندمی مزاج عصبی دموی، سر بزرگ ومعتدل ، پیشانی عریض، چشم های وسیع وعظیم الحدقه، رخساره ها گشاده و بر آمده ، سینه فراخی را مالك بوده در هنگام ملاقات خوش وخرم بنظر آمده طوریکه دارای کمالات خلقیه بوده از محاسن وکمالات خلقیه هم حظ وافری داشت. ادیب اسحاق بیان میکند: سید چهرهٔ گندم گونی داشته بنیهٔ قوی، نظر جذاب و چشم های نافذ، عارض ٥٨ صاف موهای دراز پتلون سیاه ، عمامهٔ صغیرۀ سفیدی را بر طبق علمای آستانه دارا بود ماسوای تر قی ظلمت آخر شب الی طلوع روز در دیگر وقت نمیخوابید و در يك شبانه روز يك مرتبهٔ طعام میخورد چای و دخانیات زیادی استعمال می نمود . هر وقت برق تشعشعی را مشاهده می نمود آن وقت خیلی کوشش می نمود تا هر چه زودتر بمرام خویش کامیاب گردد ، در اکثر مواقع این تعجیل مو جب یأس و حرمان او میگردید ، سید در دنیا ذره حرص نداشته از غرور دوری می نمود بکارهای بزرگ محبت و حرص ورزیده و از امور جز ئیه رو میگردانید ، شخص مقد ام و شجاعی بوده از موت و هيبت آن اصلا نمیتر سید دارای حدت مزاج دانسته میشد. شکیب ارسلان میگوید : سید نفس خود را از شهوت دور داشته و سو ای لذت عالیهٔ عقلیه ديگر لذائذ را اهمیت نمیداد سلطان عبدالحمید اراده نمود که او را به زینت های دنیا مشغول بسازد پس تعهد وظائف عالیه را از قبیل قضاوت عسکر به او تکلیف نمود ، مگر سیدا با ورزیده و از لبس البسهٔ زر ین انکار نموده و از قبول هر نشان و علامت استنکاف ورزید . سید در جواب سلطان چنین بیا ن نمود ـ : آیا ما نند استری باشم که به سینهٔ او زنگ می آو یزند ؟ سید بطرف مال بقسمی نگاه می نمود که گویا بسمت خاک مینگر د اینست که در جمع آوری و ذخیرۀ مال اهتمام ننموده صرف بقدر ضرورت از آن استفاده میگرفت . ادیب اسحاق میگوید ـ : « حقیقتاً سید دارای معارضهٔ قوی ، حجهٔ بزرگ ، حا فظۀ وسیع بوده گویا پردهٔ ضمیر ها را بر طرف کرده اسرار و پوشیدگی ها را آشکار گردا نید و از فضیلت اوست که دارای حدت مزاج هم بود . » ۵۹ شکیب ارسلان شرح میدهد : سید جمال نفس خودرا از شهوات باز داشته بدون لذت عقلیه دیگر لذائذرا اهمیت نمیداد سلطان عبدالحمید خیلی کوشید که او را بطرف مال واولا دمعطوف ساخته و بزینت دنیا و قبول زوجه وادار گرداند مگر سید ابا آورده از برای سلطان چنین گفت : (زندگانی من چون مرغی بر فراز شاخچه ها منقضی گردیده واينك اراده ندارم که در آخر عمر خودرا به عائله متعلق گردانم .) بلی سید جمال نفس خودرا بکار های فکریه سیاسیه دینیه ادبیه مشغول ساخته و بر علاوه ازيك مملکت به مملکت دیگر سیاحت نموده ودريك مکان مستقر نبرد . پس ازروی مدارك وشواهد متذکره چنین دانسته میشود که او حقیقتاً تمام حیات خود را در راه اسلام ومسلمین هبه نمود . مجلس سید سید جمال به زیارت کنند گان خیلی مهربان بود و با ستقبال آنها بدون امتیاز و اختلاف طبقات برخاسته و جهت وداع ایشان از خانه خارج میشد. از ملاقات وزیارت خوردهارو نگردانید موزمان اقامت او در قصر خانه اش محل ورود ادبا و علماء بود خلق سید جمال الدین سید جمال الدین افغانی دارای اخلاق عالی بوده نفس عزیز ، همت عالی طبع کریم طلعت جمیل و جذابی را مالك بود بشاش دانسته میشد اما نه به آن درجه كه احتشامش را از بین بردارد . صاحب وقار بود امانه به آن مرتبه که غلظت نماید. حکم نافذی داشت بدون خشونت و درشتی . در سلامت ذوق بداهه گوئی ، پخته کی عقل وظرافت فائقه وسلوك متواضعانه موصوف وممتاز بود . باری نزد او بود و این موضوع را در بین آوردیم . یکی از اهالی دمشق برای سید بیان نمود ـ : ای مولا چرا متأهل نمیشوید تا ذریهٔ صالحه از شما باقی بماند؟ گفتار او سید را متأثر نگردانید . بعد بطرف سید رو آورده و گفت : ( چرا ٦٠ فلسفه در بین این امت داخل میشود ۱) مراد آن رو گردانیدن سید از دواج نبوده است و حقیقه فلسفه آنست که به نسل و ذريه پروا نکرده قلوب فلاسفه به آن توجه نمی نماید. به نسبتی که سید جمال الدین تمام حواس و مدارك خودرا بطرف فلسفه متوجه ساخته و عمیقانه ملتفت گردیده بود اینست که قوهٔ که شهو به در وجودش قوت نموده و هر چیز پراکنده از علم و سیاست دور بود از نظر می انداخت جسم خودرا به عدم قبول تأهل عادت داده بود زیراتر بیت عائله اورا از کار باز میداشت . چنانچه سید در یکی از مجالس آستانه بیان نمود که تمام حاسه شهوانیه از وجود او مفقود شده و برای تأهل و ازدواج صلاحیت ندارد هر چه در دست داشت بذل می نمود. بخداوند تعالی خیلی اعتماد نموده از گذارشات زمانه هیچ پروانمی نمود . امانت دار بزرگی بود با کسی که نرمی می نمود سهل گرفته و باشخصی که در شتی می نمود سخت میگرفت در مقصد سیاسی خود چون توابع طلیعه قراریافته بود تمام روز را در خانه گذرا نیده و در هنگام دخول ظلمت از خانه بیرون شده عصا بدست گرفته بطرف قهوه خانه ״ماتاتیا״ روان میشد . در آن جادوستان، شاگردان اطراف او را احاطه مینمودند. در جمله این اشخاص محرر، شاعر، خطیب، طبیب، جغرافيه دان مهندس و غیره شامل بودند . آری این همه ادبا و از باب فضل از بحر بیانات وعلم او مستفید گردیده يك بر ديگر سبقت می نمودند چنانچه سلیم عنجوری میگوید :- این همه اشخاص جهت دانستن مسائل دقیقه و دلائل مقنعه علوم مشکله فرداً فرد نزد سید حاضر میشدند و قفل طلسم و رموز شافه خود ها را بذریعهٔ او تنها، تنها میکشودند. بلسان عربی بدون کمترین لغزش و تردد سیل آساتکلم نموده سامعین از قریحهٔ سرشاراو بدهشت افتاده سائلین و معترضین مات و لال میگردیدند. این مجلس علمی تاز مانیکه شب بخوبی پخته شده و رفت و آمد از قهوه خانه کم گردیده صاحب آن مشغول قفل کردن دروازه و محاسبه خود در خصوص تادیهٔ پول این همه واردین اطراف سید میشد دوام پیدا میکرد گویا مجلس سید جمال الدین مجلس علوم و ادب و اولین کلوب فضل وعلم دانسته میشد مقدمۀ مؤلف سید جمال الدین افغان در این روزها جرائد از گزارشات و چگونگی های ملت بلند همت افغان که به قوت قلب و سخت جانی و جنگجوئی های پر صلابت شهرت دارند ، نگارشات خودرا به خوانندگان خویش خاطر نشان می سازند، و احوال ملتی را بحث می رانند که نظر به شهامت فطری خود نه می خواهند که به محکومیت زیر سایۀ عجز و حـمله و فریب فرمانروائی درآیند که بر محکومین خویش ذلت و حقارت را از جادۀ مکر و دسیسه روادار میگردد. بلی! ملت موصوف آماده نیست که ( تحت حمایه واستیلای کفتار شکم کلانی که به مرض استسقا مبتلاء است و از آشامیدن آب تیمز و دریای غانژ(گنگ)سیراب نگردیده از بلعیدن مصالح دو صد ملیون نفوس انسانی بس نکرده علاوه بر این به فرو بردن مصالح بقیۀ جهانیان و آشامیدن آب نیل و جیحون دهن خود را گشاده در آمادگی هضم برو بحر جهان و جهانیان است) قامت سرافراز آزادی و حریت را خم نموده باسارت رود . ملت موصوف را قوۀ قلب وعزت نفس و مزاج عالی براین وادار ساخته که در مقابل قبول سلطۀ بیگانه (اگرچه باعیش وعشرت همدم باشد) شرف مرگ پر افتخار را بر زندگی پر ننگ وعار ترجیح داده از عیاشی و تنبلی برکنار زیست می یابند پاد شاه غیور و وزرای فکور شان که عموماً اخلاق ستوده اش را فرا گرفته اند ٦٢ در عوض عهد شکنی ها و تحقیر ذمه واری ها که با ایشان شد متفق الرای کشتند بر اینکه سفارت نفوذ طلب بیگانه را بر وفق روش پدران غیور خود از مملکت طرد نموده رجال مغرض اجنبی را به کمال همت و بسالت از خاک کشور عزیز خویش رانده بدم شمشیر آبدار حریت طرد ابدی نمایند [۱] چنانچه رویه مردانه آن ها مصداق این گفتار و کردار عالیجنابانه اوشان گواه این اظهار آمده لهذا برای یاد آوری احوال اجمالی سابق ولاحق ملت موصوف اساس بیان گذاشته عادات و اخلاق و طرز حکومت و اوضاع بلاد افغان را در چند فصل به وتیره ذیل بیان می نماییم. فصل اول در وجه تسمیه افغان فارسی زبانها این قوم را به لفظ افغان می شناسند و وجه تسمیه این اسم را چنین نگاشته اند: "هنگامیکه بخت نصر ملت موصوف را زیر فشار اسارت گرفت از درد و اندوه زیاد آه و فغان میکردند بجهت همین فریاد و فغان بفارسی ایشان را افغان می گفتند و از همان آوان به همین نام نامیده شده اند [۲] [۱] تشریحات این موضوع را در فصول آتنیه جناب مؤلف به رشته تحریر کشیده و مکاتباتی که بین اعلیحضرت معین الدین امیر شیر علی خان و نائب السلطنه هندوستان ردو بدل شده در تاثمز لندن نشر گردیده است انشاالله تعالی در مقام مناسب در حاشیه نقل خواهد شد . مترجم (۲) تاریخ فرشته می نگارد تا ۱۴۳ قمری هجری افغانها در دره های کوه سلیمان اقامت داشتند و همه ساله در فصل زمستان با هندوهای قایض دامنه هامی جنگیدند باشندگان کوهستان کابل بطی قداری آنها شتافته و ایشان متفقاً در ماوراء کوه سلیمان به سمت هندوستان بالای هندوهای آن سامان حمله برده بعضاً هندوها را دورتر از رود سند هزیبت میدادند و گاهی شکست خورده بار دیگر در دره های کوه سلیمان می در آمدند چون کوهستانی های جوانب کابل مراجعت می کردند دوستان و احباب از گذارشات برادرهای خود استفسارات می نمودند آنها در جواب میگفتند که ایشان را بنام «افغانها» یاد کنید زیرا آن جا هر چه هست آه و افغان است . مترجم ٦٣ و رأی مؤرخین دیگر بر این قرار گرفته که نام نواده « شاؤول » پدر کلان افغانها «افغان» بوده اولاده او نیز بنام همین پدر کلان خویش یاد میشوند عوام فارس ایشان را «اوغان» میگویند که قریب لفظ افغان تلفظ میشود و اهالی هند ایشان را « پتهان» خطاب کرده اند . برخی از قبائل افغان که در قندهار و غزنین زیست دارند خود را به اسم پشتون (پشتون) و پشتانه (پشتانه ) معرفی می‌نمایند . و اهالی خوست و کرم و باجور خود را به اسم پختون ( پښتون ) و پختانه (پښتانه) می‌شناسانند [۱] اکنون به دقت نظر از تفاوت این الفاظ معلوم میگردد که تمام این اسامی از یک اصل پیدا شده اند لفظ « افغان» اوغان «پتهان» همه محرف «پختانه »(پښتانه) می باشند پشتانه ( پښتانه ) و یا شتانه (پاشتانه) غالباً امکان دارد که از کلمه« باشتان » گرفته شده باشد که نام قریه ایست در نیشاپور . [۲] یا هر دواز« بست » مأ خوذ اند که نام شهریست از شهرهای خراسان [٣] [۱] چون کلمه پښتون در رسم الخط افغانی بنوشته تحریر آید تلفظ آن بدو نوع صورت میگیرد باشندگان کابل مشرقی سرحدات آزاد و پشاور و اهالی جنوبی آن را پختون میخوانند واهالی بالاتر از غزنین الی قندهار و هرات به لفظ پشتون تلفظ مینمایند چون حرف «ښ» که مخصوص افغانیست و در مطبعه حروفی آن وقت وجود نداشت لهذا سید جمال الدین افغان مصنف این کتاب برای فهماندن قارئین بصورت نیکوتری آن را بهر دو تلفظ تقریباً تحریر نموده است زیرا صدای این حرف در طبقه اول الله کرقریب «خ» به عین آن و در طبقه ثانویه قریب « ش » نه اصل آنست . [۲] بست شهر مشهوری است که تازمان غزنویها مرکز حکومت آل طاهر بوده که امروز خرابه های آن در نواحی حکومت اعلی فراه وجود دارد. و پشت رود نام جائیست در قندهار [۳] و قریه پا شتان در تاریخ هرات جناب خلیلی افغان در علاقه هرات ذکر شده ٦٤ ا ل ف و نو نیکه در زبان فارسی برای جمع زیاد میشود به مفرد آن افزوده اند [۱] با حتمال اینکه در مواضع فوق الذکر اقامت نموده باشند و پس ازان که ازان جا کوچیده اند همان نام را با خود به جای دیگری برده و تا حال اسم مذکور جاری و یا نمدار مانده است . پښتو حرف « واو » در کلمه پښتو که نام زبان ملت افغان است علامه نسبت است مانند حرف « یاء » که در لغت عرب برای نسبت زیاد میشود و در حالت جمع حذف میگردد [۲] این هم احتمال دارد که کلمه « پښتو » را از لفظ پشیت گرفته باشند و « پشیت » نام قریه ایست از قریه جات فلسطین و این توجیه وقتی درست می افتد که ایشان از نژاد بنی اسرائیل به حساب آیند چون مسئله نژاد ایشان در حامی بودن مسلم آید اشتقاق هذا نیز راست خواهد آمد و من بیان این امر را در نزدیك ترین سطر های که زیر نگارش اند بیان خواهم نمود . [۱] علامت نسبت در فارسی « ی » است که در حالت وحدت و جمع ذکر آن ضروری است چون کابلی کابلیان - پستی و پستیان . اگر این نظر یه صحیح باشد ممکن که در اثر کثرت تداول « ی » در محاوره حذف شده باشد . در صور تیکه اصل آن پاختانیان باشد در حروف آن نیز تعقیف و حذف وارد گردیده است و تاریخ ادبیات ایران در تقدمات قدیمی زبان های آرین از پښتو به « پاستو » « و پاشتو » تعبیر نموده است . « مترجم » [۲] حرف « واو » در پښتو علامت نسبت است در حالیکه اسم منسوب مؤنث باشد و در نسبت احترام ملحوظ گردد . چنانچه زبان فارسی را « پارسو » و زبان اهالی پنجاب را « هندکو » وزبان کوهستانیهای لغمان و کنر را « دیگانو » مینامند و اقوام آن ها را « فارسیوان » « هند کی » و « دیگان » یادمیکنند . و هكذا در تصغیر حرف واو در آخر اسم اضافه میشود مثلاً فاطمه و نصر ته و مراحتو « حضر توو مانندان . « مترجم » ٦٥ فصل دوم در بیان نسب و نژاد افغان این قوم از قبائل متعدد مرکب است مانند عبدالی غلجائی کاکر وزیری یوسف زائی مهمند افریدی بنگش و دیگر قبائلی که به مساکن خویش منسوب اند چون خوستی کرمی باجوری و امثالهم و هر قبیله به طوائف مختلفه مشتمل است چون غلجائی به هوتك توخى سليما نخیلا اندری وار باخیل و غیره وابدال از بارکزئی والكوزئی و علیزائی بامی زائی مرکب است همچنان هر طائفه متضمن بطون است و هر بطن مشتمل بر شاخ هاست که در حال در صدد بیان بطون و شعبه ها و آنچه بآنها تعلق دارد از جهت کمی وقت و تنگی مقام بر آمده نمی توانیم . و تمام این فروع را يك اصل كه كلمه «پشتون» یا پختان است فرا هم می نماید و يك ملت را از آن قبائل تشکیل میدهد جمع نموده است [۱] ولیکن مؤرخین در تعین اولین گهواره ایشان در مناطق زمین اختلاف دارند بعض میگویند که آنها از طائفه خزراند که در سواحل بحیره کاسپین باب الابواب و شیروانات سکونت داشتند و بر بلاد ایران چپاول ها نموده ممالک انو لار اتارج میکردند در از منه غیر معلوم برخی از سلاطین ایشان را بسوی شرق خراسان کوچ دادند بعضی از مورخین که در تاریخ مهارت تامه ندارند انتقال آنها را بدست امیر تیمور گورکان نسبت میدهند و کمزوری این قول ظاهر است زیرا ملت افغان [۱] کلمه پشتو به سه مفهوم مهم اطلاق کرده میشود اول زبان پشتو دوم عرف پشتو سوم غریزه غیرت و يك جهتی وحدت این قوم غیور به این سه چیز متکی است . در زمان تحریص و تشویق به امور هائله تذکار کلمه پشتو از طرف مشوق موجب هیجان و جوش عرق حمیت آنها میگردد و در هنگام تعزیر نفی و ازاله این وصف از پښتون موجب سخت ترین مجازات و تكدير او شمرده میشود گویا که این کلمه جامعه مثل اعلای قوم پښتون است و این صفت را ممیزه خود میدانند و در مفهوم لفظ پښتون این مفاد مندرج است لهذا کلمه پښتون موجب اتحاد و یگانگی ایشان میباشد . « مترجم » ٦٦ در علاقه مو جوده خود به قرون متعد ده قبل از امیر تیمور گورگان وجود داشتند برخی از این مور خین میگویند که آنها اولا د آن ضحاکی می باشند که نسبت به او در افسانه های فارسی ذکر میکنند که در هر دو شانه او زخم های گوشت زائده بحیث ثعبان آویز ان دیده میشدند و به خیال مردم که «دو تا مار» میباشند . بعضی از مورخین خیال دارند که افغانها از نسل آشوری ها و کلدانی ها میباشند و گروهی از سیاحان فرنگ دعوی دارند که در الفاظ پشتو لغات کلدانی یافت میشود طائفه از ایشان تصور می نمایند که این قبائلی که دره های بین اتك وخراسان را ماوی گرفته اند از نسل آن اقباط مصریانی میباشند که با عسکر « سز زستر یس » در هنگام فتح بلاد هند شامل بودند . زمره از مؤرخین می نگارند که از اسباط بنی اسرائیل می باشند و « بخت نصر » بعد از کشتار زیادی بقیة السیف ایشان را در کوهستان غور جا داده . چندی از نویسنده گان می نگارند که ملت افغان مسکن نوین خود را به غرض یاد گار وادی که در سرزمین شام داشتند « غور » نامیدند [١] پختون محرف از بختو منسوب به « بخت نصر » است زیرا « واو » در فارسی همچو یاء در عربی علامه نسبت است وقتیکه تعدادشان زیاد گردید بر مناطق موجوده خود استیلاء ورزیدند و در میان ایشان و یهود بلاد عرب در اوائل مراسلات جاری بوده هنگامیکه یهود بلاد عرب اسلام قبول کردند جانب ملت افغان نیز خالد نامی را به سفارت فرستاده بسوی اسلام دعوت دادند . [١] غور را زندان حضرت سلیمان نیز میگویند . مشهور است که حضرت سلیمان تبعید شده گان خود را به غور میفرستادند ولی این مسئله استناد مؤثقی نسبت به غور افغانستان ندارد . ٦٧ باثر آن ملت افغان و فدی از امرای خود را به سرکردگی قیس نامی که نسبتاً به اسباط بنی اسرائیل به (٤٧) واسطه و به حضرت ابراهیم علیه السلام به (٥٥) واسطه میرسید به دربار نبوت فرستادند . [۱] بعد از انکه به حضور رسالتماب بمعرفت خالد مشرف گردیدند مورد الطاف و عنایات حضرت محمد مصطفی صلعم واقع شدند . ورئیس وفد «قیس» مذکور به عواطف مخصوص ذات نبوت ایاب سرفراز گردیده به لقب ملك عبدالرشید از حضور رسالت مآبی ملقب شد آنحضرت صلی الله علیه و آله و سلم فرمودند که این شخص به این لقب خیلی پسندیده معلوم میشود زیرا معظم الیه از سلاله ملوك بنی اسرائیل است این گروه با آنحضرت در فتح مکه موافقت داشتند آثار جلادت و شجاعت آنها به حضور انور محمدی در واقعه مذکور روشن و آشکارا گردید بعد ازان قیس با رفقای خود رخصت حاصل کرده، بر بلاد خویش رو نهادند . و در همین فرصت در حق ایشان دعای خیر و برکت از زبان حقائق ترجمان حضرت نبوی بعمل آمد و جمعیتی از اهالی مدینه را به نیت تائید و تقویه وفد مذکور در نشر دین مبین اسلام با ایشان فرستادند تا در کوهستان غور که در خراسان واقع است به نشر و اقامۀ حقیقی اسلام خدمت کنند وقتاً که قیس به اطراف مقام مذکور رسید در دلداری قوم کوشش خود را صرف نموده به دعوت او تمام قوم به دین اسلام کامیاب گردیدند و به عمر (۸۷) سالگی سنه (٤٠) هجری [۱] قدمای مورخین افغان که در دورۀ مغل گذشته اند این روایت را معتبر دانسته اند اما محققین معاصر ضعف این نظریه را ظاهر میگردانند . ٦٨ وفات نموده[١] وسه فرزند از قيس مذکور بعد ازوفات باقی ماندند . بعضی ازمؤلفين برانند كه نسب اين قوم « به شاؤول » میرسد وشاؤول در بلادافغان به نام نيك وصفات پسنديده يادميشود وامراء افغان در ين امركوشا اند كه نسب شانرا به شاؤول برسانند بلكه افغانها شجرۀ انسابی دارند كه در مندرجات آن‌این مسئله‌را كه آنها ازاسباط بنی‌اسرائیل می باشند [٢] تاحال باحتياط بسيا ر تائيد می نمايد مگر ميان زبان پښتو كه زبان ملی ا فغانها است و ز بان عبر ی كه زبان بنی‌اسرائیل است يك مشابهت سرسری هم وجود ندارد [١] ذكر اين وفد دركتب صحاح حديث وسير وتاريخ عرب نیامده اما مورخين قرون وسطی افغان اين موضوع را افتخاراً تذكار مينمايند.ورود مسلمان‌ها بساحل مالابار هندوستان ومملکت چین از راه بحر نيز مثل اين موضوع در کتب قدمابنظر نمی‌آیدولی متأخرين مورخين هنددخول‌مسلمانها‌رادرجنوب هند بصورت غير محاربه قبل از فتوحات اعراب در شمال هند به اثبات میرسانند هكذا تاريخ اسلام مؤلفة لبيبته كينی ابوکبشه نامی عرب را رئیس وفد از دربار نبوت معرفی نموده میگوید كه سال هفت هجری چون دعوت نامه‌ها بنام شاهان بلادارسال میشد آرنده دعوت‌نامه رسالت مآبی به نام پادشاه چین اين شخص بوده است و در اواخر خلافت صدیقی باجواب به مرکز خلافت اسلام مراجعت نموده است چون كشور چين را برای اقا مت می پسندد بار دیگر از راه بحر وارد شنگهائی شده و مسجد بنامودۀ او را چینی هاذ کرمیکند . بدرالدين چينی در مكتوبی كه ۱۳۱۳ نسبت‌تاریخ مسلما نان چین به ادارۀ انیس فرستاده‌بود ودر شما ره های همان سال نشرگرديد تصديق ورودابو كبشه را درچین ازراه شنگها ئی می نمايد . وورود چهار هزار مسلمانان عرب به كومك پادشاه چین برخلاف دشمنان او كه از طرف «قتيبه» از راه ترکستان فرستاده شده بودند علاوه از وفد متذکره است كه درچین توطن اختيار نموده اند. به نظريه من امثال هم چه مسائل را نه تصديق ونه تکذیب باید نمود. [مترجم] [٢] از مقدمه‌وخاتمه این کتاب معلوم میشود كه زمان تألیف آن سنة ١٢٩٥ قمری كه زمان جنگ‌دوم‌افغان وانگلیس بوده ونظرية امراراجع به انتساب انساب ایشان به شاؤول تاآن زمان مروج وبعد از ان الی زمان محاربة سوم افغان و انگلیس تاجنگ استقلال ادامه داشت سپس دراثر ترقی معارف عصری تأخیری عمومی ازالسنه خارجه و آمدورفت وفودعلمی داخلی وخارجی وا كتشافات آثار عتيقه کشوروتراجم آثار تاریخی بر وفق تحقیقات عصری در عوض اهتمام بروایات بیلیعنزم تحقیقات لشنلزمي بصورت آزادانه بروی كارآمد لهدا آن نظریه امروز نزد اعیان افغان از اعتبار افتاده است وتحقیقات ونگارشات عصری صورت دیگری اختیار نموده میرود . «مترجم» ٦٩ لیکن بواسطۀ وحدت نام‌های اماکن مثل «خیبر» درۀ واقعه در بلاد افغان و خیبر در (جزیرة العرب قریب) شام که مقر بنی اسرائیل بوده با جود بعد مسافه بین سرزمین افغانها و قرارگاه بنی اسرائیل اعتقاد ایشان به این مسئله که آنها از نژاد حضرت اسرائیل [٦] هستند محکم می‌گردد [١] گروهی گمان دارند که اینها از طائفۀ ارامنۀ شیروان که قبلاً بنام «الیان» یاد می‌شده می‌باشند و این مسئله را وجود کنیسه‌های که در قراباغ و ازر مربوطات شیروان بنام «قند سار» تا حال وجود دارد تائید می‌نماید و رئیس این مقامات را «اغوانج» می‌گویند و معنی اغوانج در زبان ایشان کلانتر «اغوان‌ها» است. ارامنه که «در گنجه» و شیروان «و» نخجوان «و» گیلان» سکونت دارند به این نام اغوان افتخار می‌نمایند واغوانیت را دعوی می‌کنند پس محتمل است که لفظ افغان محرف اغوان یا الیان باشد و ممکن است که رئیس «قند سار» پس از کوچیدن به مقام کنونی و بود و باش ایشان در قندهار این موطن ثانوی خود را قندسار نامیده «و قندهار» محرف «قندسار» باشد [٢] و از اطوار شان چنان مستفاد می‌شود که آنها در زمان مهاجرت از وطن اولی خود به دیانت عیسوی متدین بوده و متعاقباً اسلام آورده‌اند چنانچه تا حال در بین شان بعضی آثار و عادات اجداد آنها مانند نقش نمودن شکل صلیب بر روی قرص نان [١] کسانیکه این نظریه را تائید مینماید علاوه بر املته که سید جمال الدین نقل نموده است دو مثال دیگر را نیز برهان می‌آفرآیند. اتحاد کلمۀ «باجور» را که از علاقه‌جات سرحد آزاد مشرقی افغانستان است به «باجور» مصدر لیل قبطی بردن وکلمۀ «سدوم» که اسم موضعی از علاقۀ «سدۀ یوسف زئی» است به «سدوم» شام چون «و» خیبر» فوق الذکر دلیل سامی بودن آنها میدانند ابعداء تورات قلمی قدیمی از طرف ایشان برای نادر شاه افشار در زمان عبور او از محاذ علاقۀ ایشان بجهت هدیه آتیه این مسئله ذکر می‌نمایند [٢] علاوه بر شهر مشهور قندهار افغانستان در هندوستان نیز به این نام مقاماتی وجود دار دو در بین افغانها بنام «قندهاریها» طوائفی در سرحد آزاد مشرقی زندگانی می‌نمایند که نه از قندهار کوچیده و نه آن مقام را دیده‌اند. مروج مانده است [۱] قول این گروه اگر چه ظاهراً خالی از صحت هم نباشد لیکن توجیه این موضوع که «قندهار» محرف «قندهار» است بر کسی توانایی در فن تاریخ گواهی میدهد زیرا قندهار از شهرهای مشهور و قدیمی است که در افسانه های هنود از قبیل «مهابران» مذکور است چندی از محررین تاریخ میگویند که این طائفه نظر با امتیازیکه بدیگر طوائف داشتند در کوهستان موجودۀ خود از قدیم سکونت داشتند حتی اینکه طائفه مذکور با اسکندر رومی هم مصاف داده بلکه در زمان گشتاسب هم وجود داشتند و تابع ولایت «سیستان» تحت حکم رستم مشهور بودند و سال ده پوست گاو را به فرمانده خویش رستم بنام خراج می دادند [۲] [۱] کتاب «دی پریچنگ آف اسلام» ورود غسرویه را در ترکستان وقریب این حدود قبل از اسلام تأیید می نماید. [۲] شاهنامه طبع بمبئی سنه ۱۲۷۵ هـ ق در ملحقات از صفحه ۱۰ شروع میشود و عنوان حکایت دوم سرگذشت با کك کوه زاد است كك در شاهنامه بمعنی کرم زاد است آمده محل سکونت كك کوه زاد که رستم با او جنگ میکند قرار ذیل است كه نزديك زابل به سه روزه راه يكي كوه بد سر كشيده به ماه به يك سوي او دشت و خرگاه بود دگر دشت زان هندوان راه بود نشسته دران دشت بسیار کوچ ز افغان ولاچین و کرد و بلوچ در باب نژاد کوه زاد میگوید نژادش ز افغان سپاهش هزار همه ناوک انداز و ژوپین گذار دلاور یل و به پیکر خطیر به حمله چو شیر و به پیکار ببر دورانش به مانندۀ ران پیل کف رزم جوشان تر از رود نیل در نعر در باب كك کوه زاد به رستم مکاتبه کرده گفتند نژادش ز اوغان سپاهش بلوچ که بر دشت خرگاه بکزید کوچ «بقیه» در صفحهٔ ۱۶ ۷۱ اخیراً رسانیدن این مالیات گزاف راهم خلاف شان خود دانسته از ادای آن انکار آورده بر او شوریدند اما رستم با انها پیچم در اویخته واپس او را تحت سلطه خویش آورد. نظریه سید جمال الدین افغان مؤلف کتاب نظریه من چنان است که ملت افغان نژاداً ایرانی می باشند و زبان ایشان از زند و اویستا که زبان قدیم پارسی است گرفته شده و با پارسی موجوده هم مشابهت نامه دارد [۱] مؤرخین متأخر مانند« لئورمان» فرانسوی و امثالهم همین نظریه را تائید می نمایند [۱] نظریه همین لئورمان در خصوص افغانها این است که در شرق صرف دو قوم است که بمعنی حقیقی قوم گفته میشود افغانها و جاپانی ها بقیه از صفحه ۷۰ دو فرد دیگر در باب فوج كك كوهزاد ایراد می نماید که بهر یکی لشکری صدهزار هزاران سواران افغان گروه سواره پیاده باوجان کار زلاچین دلیران برکرد کوه وقتیکه زال میکوشد که رستم را از جنگ با كك كوهزاد باز دارد رستم جواب می دهد که تنها رفته با آنها جنگ می کنم پیاده روم سوی البرز کوه ببینم چه سازند افغان گروه بهزاد پسر كك كوهزاد است چنانچه بهزاد را هم بهزاد افغان گفته و مسکن افغانها را به فارسی مرز افغان گفته بالاخره كك كوهزاد و پسرش بهزاد بدست رستم اسیر میشوند و هر دو در زمین بوس یا خود از فقه الله يغتو بحکم پادشاه ایران بدار کشیده میشوند این بود خلاصه كك كوهزاد [۱] والله ماجده علامه محقق جناب مولانا محمد اسرايیل خان « رح» قرار تحقیقات خود بیان میفرمودند که زبان پشتو میدا. مأخذه عبارت دیگر مادر سنسکرت است و معنی سنسکرت شسته و مهذب است و مود قوم غيور پشتون و زبان بومی ایشان قرن ها پیشتر از تولد سنسکرت وجود داشته دانشمندان آن وقت این زبان را اصلاح نموده سنسکرت نامیدند و سنسکرت بحیثیت یک زبان علمی ترقی نمود. و قرابت زبان اوستا را با سنسکرت بچه دان پارسی بسیار به متنات اثبات نموده است مقام محترم پشتو تولنه نیز به این موضوع توجه محققانه معطوف داشته چنانچه مولوی یعقوب حسن خان در رساله طری به پشتو از قصه لطيفه الله فوق الذکر در این موضوع بیانات مبسوط و مدلل را به معرض بیان آورده است ۷۲ فصل سوم ابتداء سلطنت افغان وقیام زعیم ایشان در امور کشورداری یا نهضت افغان ها در قندهار چون ملت افغان در محیط جلادت واقدام نشأت یافته اند لهذا. ملت افغان قومیت عسکری که برای سلطهٔ اجنبی گاهی تن دهی نکرده اند ادارهٔ محمود غزنوی [۱] وچنگیز خان تاتاری ، و تیمور گورکانی ، با وجود استيلاء کاملهٔ آنها بالای ایشان از طرف ملت افغان بی خطر وایمن نبوده هم چنان در زمان انقسام مملکت ایشان بین سلاطین هند و فارس دائماً در کمین بوده دروقت فرصت آتش فتنه را بمقابل شاهان فوق الذکر می افروختند طائفه غلجائی که بارها بر عساکر محمودی دست درازی کرده حکومت غزنین را مدتی بتصرف خویش آوردند . و طائفهٔ از این افغانها در دهلی سلطنتی را تشکیل دادند. حینیکه شاه عباس كبير بر قندهار مستولی گشت ابدالیها وغلجائیها باوانقیاد نمودند [٦] حینیکه اهالی از جور والی قندهار به تنگ آمدند از طرف قبایل افغانان قندهاری متفقاً يك نفر وكيل اسد وخان ابدالی، را بدربار پادشاه دادخواه فرستادند، شاه را بلاغت و فصاحت سد و خان در هنگام اظهار شکوه خوش آمده ادارهٔ قندهار را جهت استرضاء خاطرش به او سپرده، حاکم سابق را عزل نمود سد و خان ادارهٔ ولایت قندهار را چنان بخوبی وکمال عدالت انجام داد که محبت عامه را بخود حاصل کرد، واثرات حسن اداره (۱) محمود غزنوی معروف به «محمود زابلی » که از بطن دختر رئیس زابل وصلب سبکتگین درنیمهٔ اخیر قرن چهارم در زابلستان که مرکز آن غزنی بوده بوجود آمده از روی قوانین اجتماعی افغان گفته میشود اما افغانها در عرف خود برای مفتن گردیدن يك رئيس وزعامه دار امتزاج خون را بصورت تکرار در تکرار اعتناء میدهند لهذا انقیاد افغانها به سلطان بیشتر از ناحیهٔ ریشجتزیی بوده ۷۳ او بدر بار امیران مؤثر گردید و ادارۀ قندهار تا دیر گاه در اولاد شد و خان بطور وراثت دوام کرد و حکومت او با هالی تاحدی محبوب واقع شد که سائر افاغنه بخاندان سدوزخان چنین امتیازی بخشیدند که هر گاه احدی از سدوزائیها بقتل یکی متهم میشد اهالی نظر باحترام خاندان سدوزائی از سر خون مقتول میگذشتند و اگر کسی از افراد قبایل بر خلاف کدام سد وزائی شمشیر را از نیام میکشید از مجازات آن کسی صرف نظر نکرده حتماً او را به قتل میرسانیدند. سدوزائیها طائفه از ابدالیها بوده و احمد شاه هم ازین طائفه نشأت کرده است که آتیاً به تفضیل ذکر خواهد شد. قندهاری ها و صفوی ها در عصر سلطان حسین شاه آخرین سلسله شاهان صفوی ایران که در سال ۱۱۰۶ سربر آرای سلطنت ایران شد از جمله اهالی قندهار و ملحقات آن قبیله غلجائی نهضت نمودند، هرچند رجال دولت شاه در استیصال شان کوشیدند آتش فتنه مشتعل تر شد، چون سرکشی افغانها حکومت ایرانرا از اتخاذ تدابیر خسته ساخت گرگین خان گرجی که از طرف شاه ایران حاکم گرجستان بود و باری بر روی شاه بغوت ورزیده بود متعاقباً به پنجه حکومت مغلوب گشت ، بعد از مغلوبیت برای تلافی گناهان خویش سوای اینکه دین مسیحی را ترک داده دین مقدس اسلام را قبول نماید چاره ندید ، گرگین خان بحسن تدبیر و قوه دوراندیشی و ثبات مشهور بود از آنرو درینوقت حاکم قندهار مقرر گشت . مضرات سخت گیری براها لی چون شاه درا فروختن نائرۀ نهضت قندهار دست سلاطین تیموریه هند را ذی دخل میدانست لذا با گرگین خان حاکم قندهار بیست هزار لشکر ایرانی ويك جماعت را از مردان ٧٤ جنگی و مدبرین صاحب تجربه اهالی گرجستان بغرض دفع شر مداخلت خارجی عزیمت داد. وقتیکه گرگین خان با عساکر خود باطراف قندهار رسید. اهالی و ناهضین راه اطاعت وانقیاد را پیمودند؛ لیکن گرگین خان بکمان اینکه بشدت وسرزنش افغانها ذلیل خواهند گشت، سنگدلی را پیشه خود ساخته بدرشتی با اهالی پیش میآمد. « حاشاو کلا!! » هر صاحب عزت را به ذلت انداخته هر قوی را ضعیف میگردانیدو هر را به محبس میکشا نید، مردم خیلی بجان آمده از درشتی و قساوت قلب حاکم نالان گردیده يك هئیت وکلاء را بپای تخت ایران « شهر اصفهان » بحضور سلطان حسین داد خواه فرستادند تا احوال اهالی را بسمع شاه برسانند. اسباب دست درازی مامورین بحقوق رعایا در ممالك اسيا حائل آمدن دربانان وقابچیان بین عارض وسلطان موجب جرئت والی هاو مامورین بر حقوق رعایا میگردند. بنا بر آن چون هیئت وکلاءا فغانی باصفهان رسیدند برای تقدیم شکایت مساعی خود را بکار بردند لیکن کثرت قابچی ها و دربانهای حضور شاه افغانان را از تدابیر وصول عرض بحضور شاه مایوس میساخت باری ببارگاه شاه حاضر شده از مظالمیکه بر اهالی قندهار گرگین خان روا داشته بود داد خواه شدند. چون بدربار شاه دوستان گرگین خان حضور داشتند، بسمع شاه رسانیدند که این سرکشان میخواهند بشکایات خود ساخته و بهتان و دروغ، از ضبط وربط والی برآمده باز عصیان نمایند. بنابر آن از شاه بدون عتاب چیزی نشنیدند: ناچار باکمال نا امیدی بولایت خود مراجعت کرده اصل واقعه را در اقوام خود اشاعت دادند. والی قندهار ازین امر خبر کشته در دل خود نسبت باین جماعت دادخواه کینه ورزید و برای کسانیکه در این داد خواهی ذیدخل بودند بهانه می جست خصوصاً میرویس را که بجلالت نسب و شرف حسب مشهور بود طرف غضب خود قرار داد. ٧٥ ميرويس خان میر ویس خان رئیس قبیلة بزرگ افغانها و نگران مشهور قندهار بود در بین اهالی به بلندی اخلاق و فصاحت زبان و نرمی طبیعت و رسائی ذهن معروف، و به اثر این صفات در دلهای افغانان محبوبیت و نفوذی را حائز گشته بود. چندی بعد والی مذکور دست تعدی بر علیه او دراز کرده زنجیر و زولانه اش نموده شهر اصفهان فرستاد و بآراگین دولت نوشت كه راحت و اطمینان حکومت در قندهار بدولت حبس این مرد قیام نخواهد گرفت و لازم است که از بود و باش قندهار باز داشته شود زیرا وجود او مصدر فساد و منشاء فتنه ها میباشد. اضرار رشوت باساس حکومت گرگین خان از رشوت ستانی حکام آسیائی بیخبر نبود و میدانست که نیل مرام و اجرای مقاصد از مأمورین اصفهان بوجود رشوت موقوف است و بعدم رشوت معدوم. لهذا در فرستادن او به اصفهان سوی تدبیر نمود، زیرا گرگین خان بواسطۀ ارسال میرویس خان در اصفهان او را به رشوت دادن بآراگین دولت موقع داد مدتی نگذشته بود که میرویس خان به ضعف عقل شاه وسوء اخلاق هیئت حکومت ونفاق اراگین واولياء سلطنت مطلع گشته برای رسیدن بمقصود خود بادشمنان گرگین خان طرح مودت ریختانده دلهای شانرا بطرف خود مائل ساخت. و بحضور شاه فرصتها جهت باریابی یافته تفصیل مطالب خود را بشیرینی زبان و فصاحت کلام بکمال حذاقت بگوش شاه میرسانید وتوجه شاه را بسوی خویش معطوف نموده رشوت را برای جلب قلوب رؤساء و بزرگان ایران وسیله ساخته در زمان قلیلی خود را در مسلک اولیاء امور دولت ایران منسلک گردانید. ٧٦ اثر حزم و تدبیر میرویس خان در این اوقات بمراجعت قندهار کامیاب شد می توانست لیکن اختلال امور دولت ایران و کمزوری ادارۀ آنجا بدماغ وی يك فكر عالی تری را تولید نمود. و انفكاك حکومت خویش را از حکومت شاه آسان دانست و برای حصول این امر توقف اصفهان را برای چندی مصلحت دید و میدانست که این چنین امر بزرگ را بعجلت انجام دادن درست نیست از شاه برای سفر حج استیذان حاصل نمود. چون بمکه مکرمه رسید مناسب دانست که از علماء اهل سنت بعضی مسائل را بو جوب محاربة شیعه استفتا نماید تا به این قوۀ روحانی قوم خود را بجنگ حکومت شیعی ایران دعوت داده افغانها را متحد سازد. جهت این امر فتاوی چندی حاصل نموده بعد از ادای فریضه حج به اصفهان مراجعت کرده امر خود را مخفی نگاه داشته بحضور پادشاه کمال اخلاص را نشان میداد . استفاده از وقت درینوقت یکواقعه عجیبی برای انقاد مقاصد میر ویس خان اتفاق افتاد كه يك شخص مجهول النسب ارمنی عالم السنة شرقی در ممالك عثمانی برای دولت روسی خدماتی انجام داده بامپراطور روس (پطر کبیر) توسل جسته برای خود خواهش تقرر خود را به سفارت روسیه را بدربار شاه تقدیم نمود از جهت سابقه خوبی که در حسن انجام خدمات خود بدست آورده بود به مرام خود فائز گشته بدربار شاه از طرف امپراطور روس سفیر مقرر شد و حکومت روسیه بمكافات خدمات او مشارالیه را با متعلقینش از محصولات تجارتی گمرك معاف داشت این سفیر بسیاری از تجار ارمنستان را فراهم کرده بطرف بلاد ایران متوجه ساخت چون بجوار حدود ایران رسید آوازه افگندند که سفیر روس از نسل سلاطین ارمن است . میر و یس خان دخول این سفیر را باین کیفیت بهترین وسیله برای پیشرفت ۷۷ مقاصد خود دیده در مجلسها ومجمع ها علناً وسراً چنین بیان میکرد که نصاری خیال دارند که گرجستان وارمنستان را از حکومت شاه مجزا سازند، گرگین خان حاکم قندهار كه يك مسلمان بدنام است حتماً در این موضوع، واسطهٔ مهم دست نصاری است و بواسطهٔ تازه بودن اسلامیت گرگین خان این کلام در دل اهالی جا میگرفت اولیای امور دولت ایران بر صدق اینمقال گمان برده برای مغلوب ساختن گرگین خان کمر بستند ، اما بواسطهٔ قوت بازو وطاقت عسکری او در قندهار از طغیانش میترسیدند، ولهذا میرویس خان را به رفتن قندهار مکلف کردند تا گرگین خان را در حین حرکت او بسرکشی مدافعه نموده از راه عداوت سابقه با او پیش آمده دفع نماید ( کجروی رأی واضطراب فکر شرقیهای تامروز این حکایت خوبتر هویدا میگردد: ) غیرت افغانها در امور ننگ وناموس میرویس به قندهار رسید، گرگین خان بر آشفت و برای هلاك میرویس بهانه جوئی آغاز نموده به نزدو ی پیغامی فرستاده دختر او را بازدواج پسر خویش الزام کرد . چون میرویس خان این مطالبهٔ حاکمانه ، او را دیده دانست که به تن دهی در مقابل این امر قدر ومنزلت او کاسته میشود ازین رو افغانان را بجرگهٔ خصوصی دعوت داده تفصیل حادثه را نزدشان بیان نمود افغانان ازین سبب بالای گرگین خان خشمگین گردیده یکدیگر خود را بمدافعت ومقاومت تحریص میدادند . میرویس خان برای مدافعه در مقابل شرف خود مجسمهٔ سرور گشته بود ، لیکن صبر و درنگ را برای افغانان اظهار وتوصیه میکرد و میگفت بهتر اینست که شیر را در خواب بکشیم ولی لازم است که شما درین افکار ثابت قدم باشید ، شما بر من باور نمائید که من عنقریب از دشمن انتقام خواهم گرفت افغانها نان ونمك و شمشير و قرآن را حاضر کرده بر هر چهار قسم کردند که بمعاونت میرویس خان واطاعت او قیام خواهیم کرد و گفتند هر که ازین عهد رجعت کند زن او به سه سنگ طلاق ۷۸ باشد به این قسم ها و طلاق که اشدتری سوگندهای افغانهاست به او اطمینان ویقین کلی معاونت دادند تدابیر میر ویس خان و ناموس پرستی افغان میرویس خان یکی از خادمه های خوبروزت خود را که در خانه اش تربیت یافته بود بنام دختر خویش بنکاح پسر گرگین خان داده کمال بشاشت و سرور را ظاهر میساخت طوریکه با گرگین هیچ کینه ندارد . باین رفتار خویش زنگ کینه دل گرگین را زدوده کمال اعتماد را نزد وی پیدا کرد بعد از زمانی میرویس يك دعوت مجللی را بیرون شهر در باغی تهیه کرده گرگین و اتباعش را دعوت داده و شراب ایشان را در این مهمانی از جام موت تهیه کرد و میرویس خود را ساقی آن قرار داد [یعنی تیغ اجل را بصفا رق گرگین خان و رفقای او حواله نمود] . « به امراء و سلاطین نمی زیبد که با کسانیکه بظلم پیش آمده حق تلفی در بارۀ نموده و به غدر وفریب پیش آمده باشند از ایشان توقع و امید صفائی داشته در امور خود خاصه در مهمات آن او را معتمد خویش قرار دهند زیرا کینه وعداوت چون دلی را بخراشد کمتر زائل میگردد . خدعه عسکری میرویس خان لباس گرگین را بعد از کشتن او پوشیده لباس های اتباع او را بافغانان پوشانیده بعد از شام بشهر در آمده بمحافظین قلعه در حین غفلت شان هجوم بردند يك جماعت افغانان را که قریب شهر در کمینگاه نشائیده بود با ایشان متحد گردانید عموم افغانان شهر با ایشان متحد شده ریشه های محافظین را پر کنده شهر را متصرف شدند و کسانیکه موقع یافتند فرار نمودند و افغانها قلعه را تصرف نموده اعلان کردند که هر کس عسکر گرگین را در امان خود نگاه نداشته باشد در امان است . ۷۹ درین وقت ششصد نفر عسگری که گرگین برای تأدیب بعضی قبایل بمحالات فرستاده بود به قندهار رسیدند و غنیمت های بسیاری از افغانان گرفته با خود میآوردند بعد ازین از حقیقت واقعه آگاه گشته با توپ و تفنگ دلیران افغان مقابل شده با مهاجمین مقابل مقاومت کردند میر ویس خان با پنجهزار نفر برآمده مهاجمین خود را بمقابل ایرنیها تاسه روز قیام داد اگر چه جلادت و بسالت قابل تحسین از ایشان ظاهر شد لیکن در نتیجه شکست خورده جانهای خود را بخاک خراسان رسانیده نجات یافتند در آنجا اصل واقعه را بیان کرده بد هشت ایرانیان افزودند. نطق میرویس برای حصول آزادی وقتیکه فضای قندهار از مخالفین خالی شد میرویس رؤسای قبایل افغانرا دعوت داده يك جرگۀ قومی منعقد ساخت خودش در بین جرگه ایستاده در نطق خود فضائل حریت و مزایای آنرا و شدائد اسارت و مصائب آنرا حسب ذیل روشن ساخت: «اگر شما کمر ما را بسته کنید و با ما متحد شوید گردنهای افغانانرا از طوق ذلت و غلامی رهانیده بیرق های عزت و حریت را در بلاد وطن خواهیم افراشت و یوغ سلطه شیعه های ایران را از دوش خود دور خواهیم کرد» بعد از ان فتواهائی را که از علمای مکۀ معظمه که بر جواز قتال شیعه ها حکماًرما بوده و در سفر حج بدست آورده بود بیرون کرده برای حضار قرائت نمود و همانجا اعلان کرد که هر کس طرف ایرانیان مایل بوده قلادۀ اسارت شانرا اختیار مینماید از بود و باش وطن عزیز ما امید خود را قطع کند زیرا که در صورت قبول اسارت ایرانیان معاشرت شان با ما مشکل خواهد بود و از دائرۀ مودت و همقطاری ما خارج خواهند شد جمیع خوانین و رؤسای موجوده جرگه موافقت خود را ابراز و بقسم های موکد تائید نمودند. ۸۰ شیوه مردان صاحبان فضیلت وار با بصیرت و مالکان عزم و اصحاب حزم حیات خود را برای حفاظت وطن چنان فدا مینمایند و برای آزادی ملت جانهای خود را اینچنین بخطرات و مهلکات دچار میسازند و برای نابود کردن قلاده اسارت و دور کردن طوق ذلت بدون نام نيك هیچ مزدی را طلبگار نمیشوند الا صاحبان نفوس دنیه و ارباب همت سافله که از پستی و تسفل ودنائت خود در شهوات منهمك بوده (اقوام و اوطان خود را به پول هیچ میرز باجانب میفروشند). مدافعه دلیرانه و حکیمانه میرویس خان از تهدید محمدحاجی خان چون خبر اتفاق آنها بپای تخت دولت ایران رسید شاه ایران بعوض اینکه عسکر جراری برای سرزنش افغانان بفرستد از راه صلح در آمده محمد حامی خان را تنها برای تهدید میرویس ورفقای او فرستاد ، نماینده مذکور بمجرد ورود قندهار از عظمت دولت ایران وقدرت قامه شان برای تذلیل مخالفین خویش شروع به بیانات نموده ومیرویس خان را بخرابی های انجام کارش میترسانید. (جواب) (عقل و حکمت تنها در دماغ صاحبان آسایش نیست کوهستان افغانستان هم رجال عاقل وحکیم دارد) میرویس خان در جواب اظهار نمود: آیا گمان میکنی که عقل و حکمت جز در کله های صاحبان تنعم در دماغ رجال کوهستان افغانستان پیدا نخواهد شد؟ ۸۱ اگر در قدرت شما طاقت سرزنش و سرکوبی ما میبود حاجت بفرستادن شما نبود که چنین سخن های بی معنی را بیان میکردید پس حکم داد که او را حبس کنند. باجود آن شاه ایران از خواب غفلت بیدار نشد. پس از حبس سفیر اول محمدخان حاکم هرات را ثانیاً بسمت نمایندگی حکومت شاه به قندهار فرستاد، چون این نماینده از دوستان و رفقای سفرحج میرویس خان بود میرویس خان او را در وقت ورود به قندهار گفت اگر حقوق سابقه رفاقت و محبت شما بر من نمیبود شما را همچو مجرمین جزا میدادم لیکن بفهمید که افغانان بعد از نجات یافتن بار دیگر یوغ اسارت را بدوش نخواهند کشید و شیر انیکه زنجیرهای عبودیت را گسسته اند بار دیگر پابند و مقید نخواهند شد و شمشیر هائیکه از نیام کشیده شده اند باز به غلاف نخواهد شد، زود است که حکومت شما سر نگون و دولت شما مغلوب و اموال شما چوروتا راج گردد. بعد از ان به حبس او حکم نمود. اهمال و مماطلت در امور حرب اسباب شقاوت است چون اولیاء دولت شاه از ارسال نمایندگان سودی نیافتند (و بدون محاربه راه گریزی نیافتند) بحکام خراسان فرمان فرستادند تا برای هجوم بافغانان عساکر خود را آراسته مهیای حرکت و نگهدارند. بعد از شکست های پیاپی عسکر های ایرانی بحکومت محقق گشت که تنها عساکر خراسان افغانان را پایمال کرده نمیتوانند پس يك فوج عظیم الشانرا بزیر قیادت خسروخان برادرزاده گرگین که در جلادت و رشادت از عم خود کمتر نبود فرستادند تا این سرعسکر بواسطۀ حب انتقام عم خودا قدام شجیعا نه خود را بصورت بهترین ظاهر گرداند. خسروخان با میرویس خان مقابل شده آتش جنگ در بین ایشان مشتعل گردید. میرویس خان شکست خورده خسروخان شهر قندهار را محاصره کرد، مستحفظین افغان که در شهر قندهار بودند با خسروخان قرار دادند که اگر بحیات ما تعرض نکنند ما شهر را تسلیم خواهیم کرد ولی قساوت خسروخان نگذاشت که از خون شان بگذرد وافغانان چون دانستند که جز موت راه فرار نیست ازین رو برای دفاع آماده گشته هر روز بمحاصرین هجوم میکردند . میرویس خان عساکر محالات را جمع کرده از طرف خارج باردوگاه خسروخان حمله های پیاپی میکرد تا آنکه ذخائر خسروخان تمام شده از مدافعت میرویس خان مضطر گشته دست از محاصره برداشت . خسروخان در محاربه میرویس خان با بیست وچهار هزار و ۵۰۰ نفر عسکر خود از دم شمشیر افغانان براه فنا شتافته صرف ۵۰۰ نفر از عساکر او از مرگ نجات یافتند این است عاقبت عجب وغرور . شاه ایران دفعه سوم پسر عسکری محمد رستم خان لشکری آراسته بسرکوبی افغانان فرستاد امادر نتیجه شکست خورد. ومیرویس خان بلامانع ومزاحم بر قندهار مستولی گشت میرویس خان بعد از حصول ازادی قندهار وفات نموده و دو پسر از خود باقی گذاشت میرعبد الله چون عمر کلانترین پسر میرویس خان مرحوم از ۱۸ سال متجاوز نبود اهالی ادارهٔ حکومت را به میرعبدالله برادر میرویس خان سپردند . میرعبدالله برادر میرویس خان که زمام حکومت را بدست گرفت باسلطنت ایران میلان صلح نمود افغانان ازین میلان وی بر افروخته مخالفت گردیدند و گفتند اگر تو در هجوم قدم بقدم برادر خود گذارده نمیتوانی باید کم از کم درمصالحت تندهی ننمائی میرعبدالله این نصیحت ایشان را گوش نداده بارفقای خود مشاورت نموده قرار دادند که بحکومت ایران یک هیئت از معتمدین خود جهت عقد مصالحه بشروط سه گانه ذیل بفرستند : ۸۳ (۱) قندهار از مالیات شاه ایران آزاد باشد . ۲ عساکر ایرانی در قندهار نباشد (۳) امارت در اولاد میر عبد الله مذكور وراثة علی الدوام باشد . چون رؤسای افغان از این مسئله خبر یافتند از کثرت غیظ برآشفته و از میر عبدالله قلباً روگردان شدند و میر محمود که علائم نجابت و شهامت از جبین او نمایان بود از این رویه عم خود ناراض گردید لهذا با چهل نفر افغان متحد گشته دفعة در خوابگاه میر عبدالله ریخته کله او را از تن جدا ساختند چون افغانان خبر یافتند در سله آن شجاعت او را شاه قندهار ملقب ساخته سریر آرای سلطنت گردانیدند . نهضت ابدالی ها در هرات آزاد خان ابدالی بیرق حرب را برافراشته بر شهر هرات استیلا نموده لوای استقلال را بلند کرد و برخی از طوائف اوزبک با ابدالی های هرات متحد گشته بلا د خراسان را که تحت سلطه ایران بودند متحداً تاراج نمودند . حکومت شاه سی هزار فوج را بسر افسری صفی قلیخان بتادیب آزاد خان فرستاد آزاد خان عساکر ایرانیها را مقابله نموده از طلوع صبح الى نصف النهار در گیر و دار بلا امتیاز غالب و مغلوب مصروف بود توپچی های ایران از هول جنگ افغانان بحدی سراسیمه و پریشان گشته که بطرف سواران خود گله باری شروع نمودند چون افغانان توپ نداشتند فوج ایران این مسئله را خدعه حربی تصور نموده متفرق گشتند تا افغانانرا در جنگ فریب دهند افغانان از وقت استفاده کرده بر علیه عسکر ایران هجوم آورده جمعیت آنها را پریشان ساختند و صفی قلیخان را با پسرش و هشت هزار سپاه ایرانی به قتل رسانیدند و ایرانیان تمام آلات حرب را با بیست توپ و سامان خود گذاشته شکست خوردند. در اثر این محار به چنا نیکه غلجائیها قندهار را از چنگ اسارت رهانیدند . ابدالی ها هرات را از سلطه ایرانیان نجات داده حکومت مستقل تاسیس نمودند. ٨٤ کرد و عرب در خلال این احوال در این گیر و دارهای کردی سنی برای چور و چپاول ایران کمر بسته هجوم آوردند و تا بحدی پیشقدمی کردند که به حصار شهر اصفهان مرکز حکومت ایران خود را رسانیدند و اعراب مسقط نتهت نموده آبادی ها و سواحل و جزایر خلیج فارس را قبضه کردند. میر محمود شاه قندهار چون محمود شاه قندهار اختلال سلطنت ایران وضعف دانش رؤسا و تفرق اتحاد و رسوخ نفاق قلبی شانرا سراسر مطالعه کرد دیده توقع بتصرف سلطنت شاه ایران دوخته عساکر خود را از راه کرمان با وجود نبودن آب و گیاه در راه بجنگ دولت ایران سوق داد. چون فوج افغان در حالیکه کرمانیها غافل بودند آن شهر را تحت تهاجم قرار داده محاصره کردند اهالی بدون جنگ شهر را بفوج افغان تسلیم نمودند، لیکن « در اثر عادت متغلبین اقوام شرقی حتی غربی ها » عسکر افغان از ظلم و دست درازی براهالی کوتاهی نکردند لطف علیخان والی بندر عباس از طرف شاه ایران مامور گردید که افغانانرا بمحار به از کرمان طرد نماید افغانان به یک جنگ لطف علیخان تاب نیاورده تمام نقاط کرمانرا واگذاشته بقندهار مراجعت کردند اما کرمانیهای بد نصیب چون کسیکه از آفتاب گریخته به آتش پناه آرد» از جور افغانان رهائی یافته به بیداد و ستم عساکر ایران معروض ماندند و در تحلیل متردد بودند که آیا مصائب تغلب افغان شدیدتر بود یا مصائب سیادت دولت ایران! چون لطف علیخان میدانست که میر محمود دو باره بر کرمان حمله خواهد کرد لهذا به ترتیبات عسکری و فراهم آوردن آذوقه و سامان حربی در شهر از احتیاطاً آغاز نمود. ٨٥ (مضرت بیگاری) در اثر اقتضای زمان یا بواسطهٔ عدم انتظام ترتیبات ایران بر رعایا ظلم و بیداد جریان داشت چه اموال شان ضبط و حیوانات باربر به بیگار گرفته میشد و در کارهای لازمهٔ حکومتی آنها طرف تعدی واقع میشدند ، دشمنان لطفعلیخان از موقع استفاده گرفته بنزد شاه از او شکایت کرده در عزل اواز «سر عسکری» کوشیدند، عساکر از جاهائیکه آمده بودند برگشته متفرق شدند . عبرت «به بینید دنی های خسیس . و خائنین وطن و نوامیس ملت را که بواسطه اغراض شخصیه و عداوت های جزو یه و برباد کردن شخص وا حد ، چه اسبابیکه موجب تفرقهٔ عساکر یکه حصار حفاظت وطن وسنگر ناموس ملت دانسته میشوند، میکردند در آتیه نتایج عمومی این دسائس شخی را قرائت نمائید .» (حکومت هرات و افغانان ابدالی) حکومت هرات وافغا نان ابدالی هرا ت بر اکثر بلاد خراسان تاخته شهر مشهد، (طوس قدیم) را قریباً فتح کرده بودند . آفات فضائی در اثنای این رفتن و یورش هاشهر تبریز را زلزله های شدید بجنیش آورده هشتاد هزار اهالی از صدمه زلازل زیر خاک شدند . جو هوا از کثافت خود نورآفتاب عالمتاب را پوشانید قرص خورشید همچو قطعه مس سرخ و تیره بنظر می خورد، در اوهام عموم این تغیرات کونی و فضائی آثار غضب الهی آمده از نزول بلاهای سماوی باین مقدمات مخوف بودند، برای دفع بلیه به ترک فجور وازالهٔ ٨٦ منکرات زیادی توسل جستند، و مشایخ در کوچه ها گردش کرده اهالی را بطرف استغفار دعوت میدادند. و منجمین اظهار رائی مینمودند که این تغیرات کونی علائم خرابی اصفهان اند، عقول را وحشت و نفوس را حیرت فرا گرفته قلوب ضعیف و همت ها پست شدند حتی که این ملت کبیر ایران ( مستعد مرگ گردیدند ) و آمال نجات و حیات خود را منقطع دیدند. دقت نمائید که اعتقاد خرافات و مضرات در نفوس انسانی و سقوط همت عسکر ها و دست و پاچه ساختن سپاه چه ها میکنند ! استیلای میر محمود شاه قندهار بر بلاد ایران سال ١١٣٥ هـ میر محمود دوباره از راه سیستان با ٢٥ هزار عسکر افغان و بلوچ بکرمان یورش برده بدون مشقت کرمان را بدست آورد، مگر مرکز حکومت آنجا به واسطۀ محافظین خود خود را نگاه داری کردند شاه قندهار دوهزار و پنجصد تومان ( تومان نیم پوند انگیسی است ) بالا یشان تاوان گذاشته پیشرفت نمود، در خیال اهالی این فکر تجسم نموده بود که میر محمود از طرف الله تعالی بر دولت ایران غضبی نازل شده است و قرار اخبار منجمین و علماء ( که از خرابی اصفهان خبر میدادند ) خرابی اصفهان را بدست میر محمود قیاس میکردند، میر محمود عنان خود را بطرف شهر یزد متوجه ساخت چون فتح کرده نتوانست بطرف مرکز حکومت ( شهر اصفهان ) بخط مستقیم حرکت کرد، چون بحدود اصفهان قریب شد شاه اصفهان بکمان اینکه دست میر محمود شاه قندهار را از غارت و تصرف بلاد ایران به پانزده هزار تومان باز خواهد داشت دو قاصد را پیام داده بخدمتش فرستاد این پیام شاه اصفهان برهانی بدست میر محمود ۸۷ داد و دانست که رعب افغانان در دل ایرانیان متمکن گشته لهذا از قبول پیام صرف نظر کرده بقریهٔ کلتاد دو فرسخی اصفهان فرود آمده باطراف اردوگاه خندق حفر نمودند زیرا محاربهٔ عسکر شاه را در اینجا توقع میداشت. مجوسهای زردشتی که از جور شیعه ها بجان رسیده بودند بامید اینکه سیطرهٔ شاه افغان بر ایران سبب نجات شان خواهد شد بامیر محمود پیوستند شاه ایران از توهمات سراسیمه گشته امرا و وزراء را بمشوره دعوت داد. وزیر صادق بعد از استشاره محمد قلیخان وزیر عرض کرد که افغانان با جود یکه يك ملت با جلادت و دارای سطوت اند و در میدان حرب ثابت قدم لیکن به فتح کردن حصارها دسترس ندارند باید تمام عساکر خود را در حصار اصفهان فراهم و بمدافعه بپردازیم وقتیکه از فتح عاجز آمدند محاصره را ترك داده اصفهانرا همچو مرکز کرمان ویزد نامفتوح گذاشته خود مرا جعت خواهند رد شاه را این رأی پسند خاطر آمد. رأئی خیانت آمیز خان اهواز والی عربستان ایستاده شده از راه حماست و حمیت بگفتار آمده بیان نمود که این کمال بزدلی و نهایت سفاهت چطور راضی شویم که محمود بايك فوج محدود شهر اصفهانرا که پای تخت دولت شاه ایران باشد محاصره کنند و ما این ننگ و عار را تحمل کنیم رائی ما اینست که به میدان جنگ بر آمده نبرد نمائیم. عرق حمیت شاه بحرکت آمده پنجاه هزار لشکر را با بیست توپ برای جنگ میر محمود شاه قندهار فرستاد و حینیکه فریقین بنواحی قریه کلتاد مقابل شدند میمنه ومیسره و قلب هر دو لشکر را آراستند شاه قندهار بر فیل سوار شده بدور لشکر خود دوره میکرد و گاهی بین صفوف عساکر فیل خود را جولان داده میگفت: ۸۸ فخر وسرور یکه از جنگ های سابقه بدست آورده اید حفظ نمائید اگر دشمن را مغلوب ساختید شهر اصفهان مکافات خسته گی وماندگی شماست و اگر فرار کردید بدون مرگ راه نجات ندارید و بواسطهٔ دوری وطن و مشقت منازل راه چارهٔ مراجعت غیر میسر است پیالهٔ زهر اجل را بذلت وفضیحت خواهید نوشید . (در آنوقت بین قندهار و فوج افغان با وجود قطع خطوط مواصلت بین اردوگاه و مرکز پنجاه منزل مسافه وجود داشت ) . طرز هجوم عسکر ایران و افغان افغانان باستثنای صد زنبورك ( كه يك آلهٔ توپ نماست که بالای شتر حمل کرده از آنجا فیر می نمایند) توپی نداشتند عساکر افغان شتر های زنبورك ها را پشت اردوگاه قرار دادند و ایرانیان بجنگ آغاز نموده میسرهٔ شان بر میسرهٔ افغانان هجوم آورده افغانا را (شکست انده) رجعت قهقری دادند و بعضی اموال شانرا بغارت بردند . و میمنه ایرانیان بر میمنهٔ افغانان هجوم برد اما افغانان از روی خدعهٔ حربی رجعت قهقری نمودند سواران ایران بر عسکر افغان یورش کردند، وقتیکه رسالهٔ ایران داخل اردوگاه شد لشکر افغان دو حصه شده، زنبورك های خود را بر روی سواران ایرانی کشادند و ایرانیانرا چنان افگندند که باد خزان برگ را درختان میریزاند . جلادت امان الله خان افغان امان الله خان افغان به دنبال عساکر ایران حمله برده توپچی ها را کشته توپ ها را بدست آورده بر روی عساکر ایران آتش داد ، ساعتی نگذشته بود که عساکر ایران شکست خورده تمام لوازم خود را به عساکر افغان غنیمت گذاشتند. مجلس وزرای ایران وقتیکه خبر شکست عساکر ایران باصفهان رسید، شاه سراسیمه گشته وزراء را برای ۸۹ مشاور دعوت نمود شاه در مجلس وزرا ء بیان نموده گفت رای من این است که اصفهان را گذاشته . خزانه را با خود برداشته بفراهم کردن عسکر های شاهی مشغو ل گشته از پشت لشکر افغان هجوم آریم ، باینصورت آنها را استیصال خوا هیم تو ا نست . محمد قلیخان با رأی شاه موافقت نمود ولی والی عربستان بنا بر مقصدیكه آتیاً ذ كر میکنم مخالفت نموده گفت که بشاه نمی زیبد که پای تخت مملکت ایرانرا دراثر يك شکست ترك نمائیم! چه این علامت ضعف و موجب نفرت قلوب ا هالی از شاه میگردد! محاصره اصفهان بالآخره مجلس وزارت ایران برای دفاع خود را مستعد محاصره ساختند، ومير محمود دراین وقت در کار خود متر دد بود ولی جاسوسها ئیکه ( در متعلقین والی عر بستان داشت خبر مرعوبیت ایرانیان را باورسانیدند) ازین روشاه قندهار بطرف فر ح آباد عسکر خودرا سوق داده آنجا را متصرف گردید، زیرا در آنجا عسکر دفاعی وجود ندا شت بعد از تصر ف فرح آباد ، به محال جلفا مسکن ارمنیهای اصفهان هجوم برده باهالی آنجا خساره بزرگی رسانیده آنجا را نیز تسلط کرد ند، بعد از آن بیکی از برج های شهر آصفهان یورش بردند، از آنجا به گله باری توپ و تفنگ مدا فعه شده رجعت قهقری نمودندولی این رجعت را موجب زوال رعب خوددر دلهای محصورین اصفهان تصور کرده بغرض اینکه محصورین دلیر نگردند فردا جوانان افغان را در استخکا ما ت شهر امر هجوم دادند، اگر مقا ومت احمد آغا (یکی از آغایان حرم ) صورت نمیگرفت دراثر جلادت وشهامت خود افغانان همان روزا صفهان را فتح میکردند، اما بساك احمدآغا افغا نان را بقهقر یت مجبور ساخت در دل محمود ازین رجعت قهقری هراسی تولید گشته بشرایط ذیل خوا هشمد صلح شد : (۱) حکومت قندهار با کرمان و خراسان بطور توارث در او لادة شاه محمود باشد (۲) پنجاه هزار تومان حکومت ایران بحکومت افغان بپردازد (۳) شاه ایران صبیه خود را بشاه محمود ازدواج نماید ۹۰ خیانت والی عربستان بشاه ایران چون والی عربستان اینواقعه را شنید سر آقا سد نز د محمود فرستاده از طلب صلح ملامتش کرد و به ثبات و نیل ظفر توصیه اش داد " و در مکتوب خود تحریر نموده بود که ما و شما هم مذهبیم ثابت قدم باش و از هول محاصره مترس » ! چون محمود از فحوای مکتوب او خبر گشت دوباره بجوش آمده تدبیر دیگری اندیشید که دهات و قریه جات دور اصفها نرا خراب ساخته آذوقه را بعساکر خود از آنجا فراهم آورد و چنین کرد و دهات باقی را سوختانده اها لی قراء از تنگی ارزاق بشهر پناه بردند ، رؤسای مملکت بنا برنا عاقبت اندیشی بکمال مسرت ورود شانرا پذیرائی کردند بامید اینکه عده محصورین بورود ایشان افزون خواهد شد ، و محصورین باز و باد نفوس دلاور خواهند گشت ولی به تنگی ارزاق در شهر نظر نمیداختند و غور نمی کردند که خودشان چرا محصور شدند و خود چه کردند؟ که دیگران کنند . کشته شدن برادر و کاکا و کاکازاده شاه قندهار افغانان از یکجانب شهر حمله آورده استحکاما تی را که بدست گرجی هائیکه در شراب خوردن منهمک بودند در حال مستی شان قبضه کردند بعد از آن از راه پل گذشته بعضی حصه های بیرونی شهر را متصرف شدند در ینوقت افغانان خبر گشتند که بعضی اقوام ایرانی بشهر آذوقه میرسانند برایشان هجوم برده آذوقه را از دست شان ربودند و لی قبل از آنکه افغانان با ردوگاه مراجعت کنند اهالی قریهٔ کوچکی که اصفها نك كفته میشد برآمده آذوقه را از ایشان استرداد کرده کاکا و کاکازاده و برادر شاه محمود را باسارت برده به قتل رسانیدند. [ ۱ ] ا گرچه شاه ایران از خوف باز خواست محمود [۱] مولف میگوید که میرویس دو پسر وارث گذاشته بود در حالیکه میر محمود و شاه حسین آتی الذکر تعداد را پوره می کند این جا برادر نخواهد بود . ۹۱ ایشانرا حکم امتناع از قتل ارسال کردلیکن قبل از وصول حکم شاه به قتل رسیده بودند . محمودبرافروخته تمام اسیران ایرانی را حکم قتل داده برای قطع موا صلات وحصار اصفهان با تمام لوازم تشبت نمود . ( کثرت جمعیت وقلت ارزاق در محاصره ) در ین اوقات یکی از ارکين حکومت ایران از شاه خواهش نمود که او را بطر دافغانان مامور ساخته اداره عسکر دفاعی بدست وی بسپارد، لیکن والی عربستان خان اهواز شاه را به سخن های دلاویز فریب داده از انتخاب او بازداشت،چون مدت محاصره بطول انجامید ترقی نرخ ارزاق در شهر اوقات اهالی شهر را تلخ کرد امید شاه چاره جز این ندید که پسر خود شاه طهماسب ولیعهد خود را خفیه به سائر اطراف مملکت ایران بفرستد واهالی را برای نجات پایه تخت دعوت نماید لیکن مردم را به نجات دادن پدر خویش متفق ساخته نتوانست ارزاق رو بقلت و گرانی نهاده آثار قحط پدیدار گشت روز به روز اهالی دچار سختی میشدند و بد ور حرسرای شاهانه دوره ها کرده فراهم میشدند وازشاه التجا مینمودند که برای نجات شان از هجوم قحط و گرسنگی به محاربه افغانان با اوشان برآید . خصوصاً اوقاتیکه بورود ذخایر خبر یافتند الحاح خروج شاه رامینمودند تا آ ذوقه نوو ارد شان بدست افغانان نیفتاده شکار قحط و گرسنگی نشوند . شاه وعده ها را از امرو ز بفر داداده هروز تعلل میکرد حتی بعضی از مستخدمین حرم برای پرا کنده شدن اهالی مجبور بگلوله باری میشدند تا اهالی تر سیده روکردان شوند ازین رویه اهالی بر افروخته از حکومت ناامید گشته بالای حر مسرای شاهی بهجوم آماده شدند . نزديك بود كه بر حرمسرای پادشاهی هجوم آرند اما احمد اغا ی سابق الذكر پیشروی مردم رفته او شان را دلاسا نموده از هجوم باز داشت بعدازانکه پس گشتند يك جمیعت عسکری را فراهم نموده بر افغانها حمله بردند و تا حدی کوشیدند که بعض مقامات را از دست افاغنه کشیده به تصرف خود آوردند در این اثناء عساکر عرب که زیر قیادت خان اهواز بودند قصداً رجعت قهقری نمودند. احمد آغا از این رفتار او شان خشمگین گشته امر داد که عساکر عربی خود را هدف گلوله کر دانند زمانیکه عساکر با یکدیگر در آویختند موقع بدست افغانها آمده عساکر شاهی را شکست دادند. احمد آغا بحضور شاه حاضر شده عرض نمود که خان اهواز در تمام مواقع موجب شکست ما گردیده زیرا با محمود از جهت وحدت مذهب متفق آمده است اگر خان اهواز در عسکر ما وجود نمی داشت در دفعه اول افغانها را شکست داده بودیم. لیکن خان اهواز بحضور شاه طوری پیش آمد که عزل احمد آغا را از سر عساکر ارگ شاهی به اوز بیاتر جلوه داد. بنا بران شاه او را از قوماندانی فوج ارگ شاهی معزول نمود در اثر این عزل احمد آغا زهر خورده وفات نمود به مرگ احمد آغا افغانها بسیار مسرور گشتند و در اهالی اصفهان سراسیمه گی تولید گردیده مرعوب شدند. سپس شاه به شرائط سابقه از محمود درخواست صلح نمود محمود جواب داد که شاه امروز چه دارد که مرا بدهد؟ آنچه وجود دارد تماماً در قبضه اقتدار من آمده است. در این اثنا ملك محمود حاکم سابق الذکر سیستان با ده هزار عسکر برای نجات اصفهان حرکت کرد برسیدن خبر حرکت او اهالی اصفهان قوی دل شده گشته امیدوار رستگاری شدند. اما چون میر محمود افغان واقف گشت نزد ملك محمود پیغامی فرستاد که عزم خود را فسخ کرده واپس مراجعت کنید در صله آن حکومت خراسان و سیستان در اولاده شما بصورت حكومت استقلالی منظور است ، این رشوت چشم مروت ۹۳ ملك محمود را کور ساخته برای استیلای ممالك موعوده (سیستان وخراسان) عودت نمود امید خود را از شهر اصفهان قطع کرده راه نجات را بر روی اهالی مسدود ساخت ارزاق رویگرانی نهاده حیواناتی که گوشت شان حرام است از قبیل قاطرها خرها ، گربه ها سگ ها مرده های انسانها از اضطرار خورده میشدند اهالی در کوچه ها و بازار ها از شدت گرسنگی میمردند نهر زاینده رود از لاشهای مرده ها پر گشته آبش تغییر یافته قابل نوشیدن نبود اینواقعه در سنه ۱۱۳۵ رخ داده بود و در این آوان به تاریخ ۲۱ اکتوبر ۱۷۲۲ع شاه سلطان حسین لباس غم و اندوه را با تمام صاحب منصبان پوشیده از حرم برآمده با تمام اراکین دولت در کوچه های اصفهان گردش میکرد و گریسته میگفت این همه مصائب و بلاها که در وقت حکومت او بر بنده گان خدا و بر بلاد ایران نازل گشته [ از خیانت ناصحان وبد یتی مشیران مملکت است ] و بمردم اظهار میکرد که تاج و تخت را برای افغا نان میگذارم .» اهالی که سوز و گدازشاه را دیدند مصائب خود و مصائب شاه را فراموش کرده از چشم شان اشك ها جاری گشت . [این است جزای خواب غفلت و فرورفتن در شهوات واستخدام مخالفین در جنس واغراض در مصالح مهمه خصوصاً در زمان حرب.] خلع شاه سلطان حسین و تاج پوشی شاه محمود روز دوم قرارداد تسلیمی تحریر نموده سائر امراء و كبار بران مهر نهادند به ۲۳ ماه مذکور شاه سلطان حسین باسائر اکابروسه صد نفر سوار ایرانی بفرح آباد نزد شاه محمود رفت وقتیکه شاه داخل اقامتگاه شد تا زمانیکه به خیمه دربار نرسیده بود شاه محمود از جای خود حرکت نکرد بعد از ان شاه جیغهٔ شاهی خود را از سر بر داشته به دستار ٩٤ شاه افغان نصب کرده گفت ای پسرم : الله تعالی اراده ندارد که بعد ازین بر تخت ایران متمکن باشم امروز تو بشاهی مستحق میباشی شاه محمود این گفته او را باجیغه‌اش پذیرفته گفت : [ان الله یوتی الملک من یشاء وینزع الملک ممن یشاء] و جیغه را بدستار فرو برده هر دو باصفائی قلب نشستند و شاه دختر خود را دراین مجلس حاضر بنکاح وی داد روز دوم محمود بشهر داخل شده بسلام خانه عمو می نشست شاه و تمام اراکین سلطنت سلام پادشاهی را باو ادا کردند . خدمات شاه محمود به ایران چون شاه محمود بر تخت ایران متمکن گشت برای جلوگیری مصائب و قحطی هائیکه ایرانیان را فرا گرفته بود و به جبیرۀ دلهای شکسته شان بدرجۀ کمال کوشید مردم را استماله نموده هر صاحب رتبه را برتبۀ سابقه اش مقرر داشت لیکن با هر ایرانی یکنفر افغان را بحیث معاون مقرر کرد (١) تا افغانان در امور اداری دولت ماهر گردند و هم اطمینان و اعتماد شاه بواسطه این معاونین بر مامورین بر قرار باشد باستثنای والی عربستان سائر خائنین حکومت ایرانی را که در محاربه باشاه ایران از راه نفاق پیش میآمدند اعدام نمود و از خان اهواز اموالش را ضبط نموده او را با کمال شناعت به فضیحت رسانید گویا که بغزنده گذاشتن او قبلا وعده کرده بود که او را به قتل نرساند . فتوحات امان الله خان افغان در ایران امان الله خان را باشش هزار عسکر بطرف قزوین سوق گردانید که قاشان و قم را در عرض راه فتح کرد بدون معارض و موانع داخل قزوین گشت . اهالی قزوین که رجال جنگی و باقوت و پر نفوس بودند و مخالفین مذهب را جداً دفاع میکردند چون از افغانان تعدی حس کردند فراهم شده بر افغانان هجوم آوردند . و اطراف افغانان را فرا گرفته پیش قلعه حاکم نشین رسیدند امان الله خان برای تسکین شورش برآمد اما در این جنگ زخمی شد و در نتیجه اهالی چیره گشته یکهزار جوانان (۱) مگر به منصب شیخ الاسلامی یک عالم افغان منفرداً مقرر گشت «ماخوذ از تاریخ سرجان مالکم» ۹۵ افغان را قتل و باقی را از قزوین طرد نمودند. اینواقعه در سال ١١٣٦ بوده در اثنای حرکت شکستی افغانان اشرف ابن میر عبدالله با سه صد نفر از امان الله خان جدا گشته طرف قندهار رهسپار گشت. بعد از واقعهٔ قزوین اهالی خنسار و سائر بلاد همچو اهل قزوین با افاغنه از راه مدافعه پیش آمدند در اثر این رویه افاغنه در اصفهان فراهم گردیدند میر محمود ازین واقعه مرعوب گشته از اهالی اصفهان خائف گردیده از روی پیش بینی سائر مستخدمین حکومت و اراکین دولت و عساکر محافظین قلعه و فوج شاهی ایران را به بهانه جوئی ها بعضی را بقتل و بعضی را باخراج محکوم نمود تا ایشان نیز همچو قزوینی و خنساری ها بر علیه او قیام نورزند و سائر رجال شهر را اخراج نمودند و اصفهان ازین رهگذر رو بخرابی گذاشت، چون قصر سلطنت را استوار نمیدید کردیهای را که بمقام شهر در جزین اقامت داشتند طلب کرد. نصر الله مجوسی و زبردست خان افغان هنگامیکه کردهای درجزین و افغانان قندهاری بمعاونت تازه شاه محمود رسیدند برای فتح چلپایگان و خنسار قاشان دستهٔ از عساکر را سوق داده فتح نمود نصر الله مجوسی که در کرمان پاشاه قندهار ملحق گشته بود به فتح شیراز و سائر بلاد و ساحل خلیج فارس مامور شد و سائر نقاط ساحل را فتح نمود. اما در محاصرهٔ شیراز زخمی شده در اثر همان زخم فوت گردید. قیادت عسکر به زبردست خان افغان محول گشت، بعد از محاصره بسیاری از اهالی شهر از گرسنه گی مردند، بالاخر شهر به زور شمشیر فتح گردید. سزای محتکرین این قائد افغان تمام محتکرین را فراهم نموده برای اینکه ارزاق را از اهالی آنجا با ز ٩٦ میداشتند و موجب قتل نفوس شهر شده بود اند محکوم باعدام آمود حتی نوبت باین رسید که بعضی محتکرین را در گدام گندم شان تا وقتی آویزان کرد که گندم را دیده دیده از گرسنه گی جان دادند . تأثیر اختلاف آب و هوا و بی نظافتی اقامتگاهها برعساکر چون شیراز فتح شد عزم محمود قوی گردید و یک قوت جدید را حس کرد لهذا سی هزار لشکر فراهم نموده بجانب کوه کیلویه که از اصفهان سه درجه عرض البلد جانب جنوبی واقع است متوجه ساخت اهالی که در ارض راه سکونت داشتند بعساکر او دست درازی کردند . چون بوسیلۀ اختلاف هوا و گندگی فرودگاهها فوج مبتلای موت گشت و پیش آمد تاراجی اهالی ایشانرا مشوش ساخت محمود نادم گشته بطرف اصفهان نا کام مراجعت نموده شبا نگاه بشهر داخل شد . همچنان در شهر « کز » بسیاری از افغانان کشته شدند چون این شکست باعث نفرت افغانان از میر محمود شد او را بخواستن اشرف خان از قندهار مجبور ساختند واو را ولی عهد مقرر کرد . اختلال فکر شاه محمود برمیر محمود وسواس غالب آمده عزلت اختیار نموده بریاضت و تصفیه باطن مشغول گشته از عالم غیب استمداد میخواست . « اینست عادت شرقی ها چون بواسطۀ خطاهای خویش در حلقه های دام مشکلات میافتند از اسباب ظاهری که الله تعالی برای نیل مدارج سعادت خلق کرده است صرف نظر مینمایند و بطرف اسرار باطنی متوجه میگردند گوشت خوری را ترک کرده ۹۷ در گوشه تنهایی مینشینند این عادت بت پرستان هنود است که در قرن دوازدهم هجرت بین مسلمانان اشاعت یافته ، چون از عالم غیب بسوی عالم شهود مراجعت کرد راز خلوه به جلوه آمد وسواس وسوء ظن بر اوغالب آمد بحدیکه بيك خبر بی اساس ۳۹ نفر از خاندان شاهان صفویه را اعدام کرد و تشویش او زائل نشده بدرجه ترقی کرد که به خبط و جنون رسید، وملاعلی (حزین) میگوید جنون وی بحدی رسید که گوشت جان خود را بدندان میکند ودر اثناء جنون وی افغانها شنیدند که شاه طهماسب لشکری آراسته به چپاو میآید افغانان مجبور شدند که شاه اشرف را به پادشاهی بر دارند ولی انکار آورده گفت تا وقتیکه شما قصاص پدر مرا از محمود نگیرید در حیات محمود پادشاهی را قبول نخواهم کرد زیرا که محمود میر عبدالله پدر او را بقتل رسانیده بود ، افغانان سر محمود را در سال ۱۱۳۸ از تن بریده نزد اشرف آوردند پس اشرف سلطنت را قبول کرده زمام آنرا بدست خود گرفت محمود در سن ۲۷ ساله گی بعد از سلطنت سه ساله دنیا را وداع کرد . شاه اشرف شاه اشرف در مجالس عمومی به آخرین اعمال شاه محمود علناً اظهار تقبیح میکرد و برای دلخوشی واستماله اهالی ایران تاج سلطنت را بپای شاه سلطان حسین گذاشته بپوشانیدن آن بشاه الحاح کرد . شاه به قبول آن راضی نشد ، تاج را گرفته بدست خود بسر شاه اشرف گذاشته گفت ، که من عزلت را برعزت ترجیح داده ام. و دختر ثانی خودرا بنکاح او داد . شاه اشرف بفرض خدعه بحضور شاه طهماسب دعوت نامه ملاقات را چنان نوشت که دست اعداء واجانب بطرف بلاد ایران دراز گشته از آنرو هرج ومرج در اهالی رونماست باید ما وشما باهم صلح نموده دست و بازوی يك ديگر كرديده متحداً ۹۸ دست اعدا را از بلاد ایران کوتاه سازیم بعض رؤسای ایرانی که بخدمت شاه اشرف حضور داشتند ازین مسئله آگاه کشته شاه طهماسب را مکاتیب استحضاری نوشتند که از اجتماع واعتماد بر قول شاه اشرف خود داری نمائید. چون شاه اشرف باین معامله واقف شد اراکین ایرانی را که از شمشیر شاه محمود باقی مانده بودند محکوم باعدام نموده گفت که شما با دشمن من مراوده دارید. مداخلت دولت عثمانی ودولت روس در معامله ایران وافغان چندی قبل از مرگ شاه محمود سلطان عثمانی با امپراطور روس بطر کبیر به تقسیم آن ولایات ایران که داخل دائره افغان نشده بود عقد معاهده نمودند ودران معاهده این شرط هم وجود داشت که اگر شاه طهماسب معاهده هذارا توافق و تسلیم نماید افغانان را از ایران بدر کرده مقبوضات ایرانی شان را بشاه طهماسب تسلیم خواهند کرد. شاه اشرف وعلمای عثمانی چون شاه اشرف زمام حکومت را بدست خود گرفت سفیری بدربار عثمانی به قسطنطنیه فرستاد سفیر با علمای عثمانی درخصوص احوال ایران تبادلۀ خیالات نموده گفت که بسلطان نمی زیبد که با شاه نصرانی کمر بسته کرده حکومت سنی را استیصال نماید علما و سفیر در این خصوص موافقت کردند لیکن وزراء برخلاف علما احتجاج کرده مستدل شدند که سلطان عثمانی امیرالمومنین وخلیفه رسول رب العلمین وسایه خدا درزمین است کسیکه مطیع امر او نباشد وخطبه بنام او نخواند ومالیه ادا نکند دشمن دین گفته میشود جهاد با او بهتر از جهاد با نصاری است. علما ازین برهان ناشی از خیالات نفسی وزرا ساکت گشته سفیر ناکام مراجعت نمود. واز دربار عثمانی باحمد پاشا که بر مراغه وقزوین قابض بود حکم شد که عساکر خودرا ۹۹ باصفهان متوجه سازد چون شاه اشرف واقف گشت قریه‌جات را سوختانده عساکر فراهم نموده بمقابلة فوج عثمانی خود را آماده ساخت اولا با دو هزار مقدمة الجیش عثمانی بمسافة ۱۵ فرسخی اصفهان مقابل گشت ترکان چون از تیغ شاه اشرف یکسر قتل شدند احمد پاشا مرعوب گشته باقی اردوی خود را توقف داده بدور ش خندق حفر نمود شاه اشرف یک هیئت پروپاگاندچی را سرّاً در لشکر اتراک منتشر نمود و برای پراگنده کردن اردوی عثمانی و استمالت قلوب کردها مساعیات بکار میبرد که این جنگ مخالف دین حنیفی است باید ما و شما سنی‌ها با هم متحد باشیم جمعیت دیگری از علما را بحضور احمد پاشا فرستاد تا دل او را بصلح و سلم آماده ساخته معناً نفع صلح را بفهما نند اما احمد پاشا از قبول صلح انکار آورده لشکر را مکرر سوق داد . جنگ ترک و افغان لشکر اتراک بالغ به (۶۰) هزار نفر بود و ۷۰ توپ با خود داشتند، در حین مقابله هر دو فوج، عثمانیان شکست فاحش خوردند و دوازده هزار نفر از آنها مقتول گردیده جمیع سامان جنگ را گذاشته گریختند احمد پاشا بکرمان فرار شد و از خوف اینکه شاه او را تعاقب خواهد کرد از کرمان به بغداد گریخت . اثر عالی همتی افغان شاه اشرف برای استمالة قلوب عثمانیان نزد احمد پاشا مکتوبی فرستاد که من نمی‌خواهم اموال مسلمانانرا تصرف کنم از طرف خود امین انتخاب نمائید تا بدون آلات حربیه سائر سامان پس مانده شما را بشما تسلیم کنم و محبوسین عثمانی را بخشیده رها کرد . ازین رویه افغانان، عثمانی‌ها بحسن سیرت و صفای طینت افغانان قائل گشته بخود واجب دیدند که شاه اشرف را بشاهی ایران تسلیم کنند و بانر این مصالحت خواهش کردند که شاه افغان از صمیم قلب سلطان عثمانی را (خلیفه و) سایة خداوند در زمین اعتراف نماید . ۱۰۰ تفرق افغانان بعد ازین چندی از واقعات شدید رونما گشت: اول برادر شاه محمود در قندهار دعوی استقلال کرد این تجزیهٔ شاهی قندهار طائفه غلجای را بدو حصه تقسیم نمود، و دروازهٔ كمك و معاونت ازینطرف بر روی شاه اشرف مسدود شد، دوم ملك محمود سیستانی خود را بشاهی معرفی نموده بر ولایت خراسان مستولی گشت، سوم نادر افشار که بشجاعت وعزم وشهامت مشهور بود بشاه طهماسب پیوسته در شهر استر آباد سرعسکر ایرانی مقرر شد. فتح یزد بدست شاه اشرف وسفارت افغانی بدربار عثمانی در خلال این مشکلات شاه اشرف به فتح شهر یزد حرکت کرد و بعد از فتح سفیر افغانی را بدربار عثمانی فرستاد رجال ترك با کمال احترام واکرام پذیرایی وی را نمودند وشاه اشرف این رویه را فاتحهٔ اقبال خود دانست. انحلال حکومت ابدالی هرات ملت افغان در سایهٔ اتفاق و اتحاد علم استقلال را برافراشته بودند شجاعت وشهامت افغانان، عثمانی ها وروسی ها را در ایران هراسان نموده بود لیکن این ملت خوش بختی خود را بواسطهٔ نفاق و شقاق حفاظت کرده نتوانستند، سروری شاه اشرف و آزاد خان وشاه محمود افغان از نهضت نادری ایران ونفاق خانگی افغانان ازینجا رو به زوال میگرا یید زمانی از فتح یزد نگذشته بود که برای فتح مشهد وهرات شاه طهماسب به تحت ادارهٔ نادر افشار لشکری آراسته، بالآخر لشکر ایران بر شهرهای مذکور تسلط یافته چیره دست شدند. شاه اشرف از انحلال حکومت ابدالی هرات مضطرب گشته سی هزار فوج را تنظیم داده بطرف خراسان متوجه گشت. قریب دامغان لشکر نادر افشار با عساکر شاه اشرف ۱۰۱ داخل رزم گشته نتیجه را فوج نادری بدست آورد عساکر اشرفی شکست خورده باصفهان رفتند ، در شمال اصفهان در قریه مورچه خوار خندقها حفر نموده استحکامات درست ترتیب دادند و در استحکامات فراهم شدند عساکر خود را نادر افشار از درمغان بطرف اصفهان سوق داده در هر نقطه ایرانیان شامل اردوی نادری گشته عدهٔ شان تا اصفهان خیلی زیاد گردید با این کثرت ووفور به اردو گاه شاه اشرف هجوم بردند افغانان کمال جلادت و شهامت را نشان دادند ، لیکن کثرت لشکر دشمن ایشانرا بر جعت قهقری بسوی اصفهان مجبور ساخت چهار هزار دلاوران افغان در این محاربه جان بجان آفرین سپردند ، و بقیه یقین کردند که باصفهان اقامت کرده نمیتوانند لهذا شبانگاه برای کوچ مستعد شده وقت طلوع آفتاب از شهر بر آمده طرف شیراز حرکت کردند گفته می شود که شاه اشرف قبل از وداع اصفهان شاه سلطان حسین سیاه بخت را کشت ، بعد از چند ماه بامر طهماسپ فوج نادری بطرف شیراز حرکت کرده افغانان دل شکسته در اصطخر برای جنگ صف بندی نمودند بعد از يك پنجه محاربه فوج اشرفی بشیر از رجعت قهقری نمودند شاه اشرف ناچار گردیده بادو صد سوار راه قندهار را پیش گرفت ، جماعت افغانان با رؤسای شان که به ۲۰ هزار تقریباً میشدند متفرق گشته در رجعت بوطن خود در هر منزل گرفتار مشقات میشدند با وجود تنگی ارزاق و راهگیری قبایل ایرانی اکثر افاغنه در وقت مراجعت قتل و تاراج شده به جز از چندی که در بلاد خود واصل گشتند دیگران نجات نیافتند . کشته شدن شاه اشرف شاه اشرف حین مراجعت تا بلوچستان هر جا دچار محاربه گشته بالاخر از چور و چپاول قبایل ایرانی تمام رجال خود را در مدافعه تلف نموده تنها با دو نفر رفیق خود که تا وقت دخول بلوچستان زنده مانده بود وارد بلوچستان گردید ولی ١٠٢ پسر عبدالله خان بلوچ شاه را شناخته قتلش نمود و در همان سال ١١٤٢ سر شاه را با قطعة الماس که نزد شاه اشرف بود به شاه طهماسب فرستاد شاه اشرف نيك سیرت و خوش باطن ، وسیع الاخلاق وستوده صفات نزد ملت افغان شمرده میشد ایرانیان نیز او را از محمود افضل می پنداشتند . حکومت افاغنه در ایران ٧ سال دوام داشت در محاربات بین افغان و ایران دو ملیون نفوس ایرانی ضایع شدند . مسکوکات اشرفی ریاضی در عین الوقائع می نگارد که اشرف افغان بواسطة حسن سلوکی که با ایرانی ها مد نظر داشت بر اقتدار خود افزوده بنام در هم و دینار مسکو کاتی که در ایران رائج بود تغییر داده بنام خود مسکوکات مخصوصی ترتیب داد که من جمله مسكوك بنده مؤلف بزحمت ها بدست آورده از طلای خاص دیدم در یکطرف آن کلمۀ توحید (لا اله الا الله محمد رسول الله ) و سمت دیگر آن این فرد ثبت بود دست رد بر بلا ر بود گناه داد تغییر سکه اشرف شاه و در سكوك ديگر به يك روی شعر فوق الذكر و بر روی دیگر این فرد مندرج بود طلا بود گناه - را تغبط کرده اشرف شاه و این مسکوکات را ایرانیان اشرفی نام نهادند وجه تسمیة اشرفی این همه گفته میشود که طلا اشرف ترین فلزات است . ممکن است که وجة اخير عمومی وجه اول الذکر مخصوصی نسبت به مسكوك شاه اشرف خواهد نبود و در مملکت نیز مسكوك به نام شهرت وارد در قندهار مات و در كابل كلاه دور شادر مهران و اشرفی در تمام بلاد مشهور است ) ۱۰۳ انحلال حکومت قندهار وقتیکه نادر شاه بسلطنت ایران فائز آمد دست صفوی ها را از حکومت کوتاه ساخت هشتاد هزار لشکر را با خود گرفته داخل قندهار شد شهر قندهار را که در گوشه کوه (قیطول) بکمال مناعت سر بر افراشته بود قابل فتح نمیدید زیرا که بشکل نیم دائره کوه قیطول شهر را احاطه کرده بود و نیمهٔ دیگر دارای برجهای بلند بوده نادر افشار قریب شهر بنام نادر آباد شهر نوی تاسیس کرد و یکسال کامل قندهار را محاصره نمود چون آذوقه را از شهر کامل قطع کرده نتوانست بالاخره بهجوم آماده گشته بعضی برجهای شهر را بچند حمله زیر تصرف آورده سنگر توپ ها ساخت واز آنجا براهالی گوله باری شروع کرد اهالی بدون تسلیم چاره ندیدند و دروازه ها را کشادند چون نادر اعلان عفو نموده بود به احدی از اهالی شهر از طرف و این مسکوکات را ایرانیان اشرفی نام نهادند که بای نسبت آن بنام اشرف افغانست و نام مسكوك طلا اشرفی بدینجهت شده که تا کانون با یزان متداول است و يك جهت دیگر در نزد اهل دنیا امنیست که مسكوك طلا بهترین تمام چیز ها و اشرف بر همه چیز است. خلاصه این پادشاه باهالی ایران بسیار رؤف و مهربان بود و محض آسایش حال ایرانیان با دولت عثمانی که هم كيش و هم مذهب او بودند سخت گیر بها کرد منجمله اول شرطی که بآندولت نمود این سه فقره بود یکی آنکه امیر حاج در راه مکه معظمه از طرف پادشاه ایران و از اهالی ایران همه ساله معین باشد و دیگر آنکه کعبه در پنج رکن منقسم شود که یکرکن آن مذهب جعفری باشد و دیگر رعایای ایران بخاك مملکت عثمانی محترم باشند هر گاه صدمه در محلی بر آنها وارد بیاید حاکم آن محل بدون عذر از عهده بر آید چون دولت عثمانی قبول اینشرایط را ننمود اشرف شاه اعلان جنگ داده با عساکر ایرانی و افغان حمله بمملکت عثمانی بر در شکست های پیاپی در چند نقطه بر لشکریان آندولت وارد آورد عساکر عثمانی هم بملاحظه هم مذهب بودن باپادشاه ایرانی کما فغان بود بسختی جنگ نمیکردند و اشرف را بخلافت اولی میدانستند کار بر سلطان عثمانی سخت شده مجبور بامداد طلبی از ملت ١٠٤ ایرانی حاضر نرسید این عفو نا دراز آنرو بود که در وقت کامیابی بسلطنت ایران برخود التزام گرفته بود که رفض را دفع و دعای ترضیه صحابه کرام را مقرر خواهد کرد و حینیکه ایرانیان پادشاهی ایران را بروی تکلیف نمودند از قبول آن انکار نموده گفت تا وقتیکه شمار فض را ترك و باسمای صحابه دعای ترضیه را الحاق ننمائید من شاهی ایران را قبول نخواهم کرد ایرانیان این توصیه او را قبول کرده باو اعتماد و اطمینان دادند بعد از آن تاج سلطنت را قبول نمود. بدولت عثمانی نوشت که ایرانیان از سب صحابه کرام باز آمدند و با ترضیه من مطمئن گشته اند مذهب جعفری که نزد اهل سنت از مذاهب معتبره شمرده میشود در خصوص آن از حکومت عثمانی آرزو دارم که در مکه معظمه برای امام جعفری ها اذن اقامت امام همچو مذاهب اربعه داده شو. شیخ الاسلام حکومت عثمانی این خواهش او را قبول نکرد و حکومت با عدم قبول مبالغه نمود. خود تداول استفتا از علماء چهار مذهب سنی داخله مملکت خود گرفت که هرگاه در یک عهد دو خلیفه از اسلام باشد اطاعت بکدام يك واجب است در جواب نوشتند هر کدام کامل تر و خانواده او بخلافت قدیم منتهی شود و نسب بخلفای سابق اسلام برساند اطاعت او فرض است سؤال دیگر نمود که هرگاه دو خلیفه در یکعهد اتفاق افتند و با هم طرف نزاع و جدال باشند تکلیف حمایت اسلامیان بکدام يك از آن دو خلیفه خواهد بود جواب نوشتند هر يك كه مقصودش حفظ بیضه اسلام و قوت اسلام ومتولى حرمين الشریفین است اسلامیان باید با و همرهی او متفق باشند و هكذا استفتا های دیگر گرفت که ضدمقصود اشرف شاه بود از آنجهت ملت عثمانی همت تلافی دوباره با اشرفشاه گماشته بپادشاه خود قول اتفاق و همراهی دادند مجدداً جنگ شروع شد هنوز فتح و شکست چندانی بطرفین روی نداده بود که به تدبیر نادرشاه افشار که آنزمان سپهسالار شاه طهماسب صفوی بود هرج و مرج در ایران روی داد و عساكر ایران بوارث پادشاه خود گرویده دو را شرفشاه را واگذاشتند سهل است که در خیال بهمزدن اردوی افاغنه شدند و روزگار اشرف شاه سیاه شد و افاغنه منهزم شده ایران را واگذار نموده بمفاد كل شي يرجع الى اصله پس بقندهار رفتند و اشرف شاه در بین راه فرار وفات یافت حکومت اعلیحضرت احمدشاه افغانها بعد از مرگ شاه اشرف صرف تا زمان مرگ نادر شاه افشار زیر سلطه ایرانیها باقی ماندند اما زمانیکه نادر شاه در سنه ۱۱۶۱ کشته شد احمدخان ابدالی سدوزائی که در معسکر نادر شاه بود جهت مدافعه از اهل حرم او به معیت دسته جات افغان و ازبك بر ایرانیها هجوم نموده آن ها را سخت تا ر و مار ساخت سپس به نهایت عجله بطرف قندهار رو آورده آنرا استیلا نمود خزینه و اموالی را که برسم خراج از ولایت کابل و بلاد سنده به نادر شاه می بردند در وقت گذشتاندن از قندهار احمدخان خزاین مذکور را (که بالغ به ۲۴ کرور روپیه بود) از امداد های غیبی دانسته ضبط نمود و اقتدار او بهمان سبب زیاد شده دعوی استقلال نموده خود را شاه افغان و طائفه ابدالی را (به درانی) موسوم ساخت (۱) بعد از ان عساکر خود را بطرف هرات مشهد و سیستان و غیره بلاد خراسان سوق داده آن موضع را فتح نمود و قدرت داشت که تمام ولایات ایرانرا در همان وقت مطیع و منقاد حکومت خود سازد اما چون ملاحظه نمود که اهالی ایران از افغان ها بواسطه ضررهائی که دیده اند بد می برند و هم تغیر مذهبی که بواسطه نادرشاه در بین شان پیدا شده بود ممکن نگر دیده است و فتح تمام ولايات يك امر ساده بنظر نمی رسید و هم میدانست که تسخیر کشور ایران به فائده او تمام نمی شود بناً مساعی خود را باصلاحات داخلی گماشته باستخلاص قوم خود کفایت نمود و برخی از ولایات خراسان را به پسر نادر شاه بسبب حقوق پدرش وا گذاشته محافظت او را هم ذمه دار شد ؟ بعد از ان که رسوخ حکومت او در افغانستان قائم گردید و تمام افغانها باو اطاعت نمودند شش مرتبه بر بلاد هندی لشکرکشی نمود و در هر مرتبه ای ظفر «۱» احمدشاه قبل از ورود خزانه به پادشاهی انتخاب شده بود و نام در انی را نیز بائر خواب میان عمر صاحب چمکنی تبدیل و تجدید نمود «تاج التواریخ» ١٠٦ و فتوحات مجلل نایل شد؟ خصوصاً در واقعه جنگ مرهته که در صحرای «پانی پت» بقرب دهلی واقع است محاربه بابت پرستان مرهته که بزرگترین سلطان های تیموریه به پیش برد مقاصد خود در هند از شرارت شان عاجز آمده بود (زیرا مرام شان ازاله حکومت اسلامی در هند بود.) بوقوع پیوست تعداد قشون مرهته هشتاد هزار نفر و از احمد شاه ٦٠ هزار که مناصفه آن افغانها و محل اعتماد احمد شاه صرف اینها بودند اندازه شد. احمد شاه بهمین اردوی خود مرهته ها را سخت شکست داد چنانچه بعد از شکست مذکور خودشان طوری منفعل گردیدند که واقعهٔ مذکورسد فتوحات آنها گردید و آوازه مردانگی احمد شاه در تمام بلاد هندی از این مسئله شهرت گرفت احمد شاه پنجاب و کشمير وسندوبسا بلاددیگر آن نواحی را در تحت تصرف خود آورد' بعد ازان بلوچستان ومكران و بلخ و غیره را فتح نموده تمام روساه بزرگیکه به گردو نواحی مملکت افغان بودند در مقابل او فروتنی نموده در اثر حکمت و تدبیر خود بر يك مملکت عظیم استیلاورزید و اهالی مملکت او دارای ثروت وغنا گردیده بودند لیکن اوضاع مالی حکومت در حالت فقر بود زیراخراج ولایت کابل وقندهار را بخوابین قبائل افغانیه بخشیده بعوض آن از آنها اطاعت و ملازمت در سلك عسکری طلب می نمود (۱) این سلطان عظیم الشان طوری که ما بیان کردیم از قبیله سدوزائی بود و افغانها قبيلهٔ موصوفه را خیلی دوست میداشتند و پدیدهٔ اعتقاد و اعتماد به اینها مینگریستند بعلاوه سلطان مذکور خیلی شجاع و با عزم وجرزم و صاحب فکر و تدبیر محکم خوش خلق با عفت عادل عالم ومنصف راد مردی بود بارعیت خود بر أفت با عساکر خود بمرحمت گذاره میفرمود حتی با وجود اختلاف انساب ومالك رعايا طوری در دلهای شان محبت او عمومی و خصوصی جاگزین بود که او را از برگزیدگان خداوند تعالی شمار داشته پدر تمام افغانها می شمردند . « ١ » بابر در تزك خود مینگارد که ولایت کابل سیفی است قلمی نیست حاصلات آن مصارفات را پوره کرده نمیتواند و همیشه این فقر باقی برد : [مترجم] ۱۰۷ و ازین باعث بلقب احمد شاه با با یاد میکنند و مشار اليه نظام سلطنت خود را باساس محکم و ثابت استوار نموده بود و تا آخر حیات به شکوه و جلال حکومت نمود لا كن علت اساسی ثبات حکومت و سلطنت حسن حکمت و تدبیر ذاتی او بوده است ولی پس ماندگان او چون در این صفات بمنزلت او نبودند لاجرم بعداز مرگ او مملکت دچار اضطراب و پریشانی گردید وفات او بعمر پنجاه ساله گی در ۱۱۸۵ اتفاق افتاده بعض میگویند سال ۱۱۸۷ وفات کرد) اعلیحضرت تیمور شاه چون احمدشاه وفات کرده درین وقت پسرش تیمور شاه در هرات بود جرگه علماء و منصبداران عسکری و خوانین اقوام را خواسته بحضور آنها بیان کرد که پدرم در حال حیات مرا ولی عهد مقرر کرده بود ولی در مرض موت وزیر (شاه ولی خان) او را فریب داده ولایت عهدم را بر و فسخ کرده برادرم سلیمان را به پادشاهی افغانستان برداشت الان در قندهار دورشاهی بنام او زده می شود و خزانه پدرم را بدست آورده قوه حربی خود را در اثر آن افزوده است آیا شما با من در استرداد حق مغصوب مدد میکنید؟ همه گفتند که سواد اعظم با شما است به كومك شما حاضر یم مردم در مزار خواجه انصاری جمع شده شیخ یحی شمشیر شاهی را بگردنش حمایل کرده با و بیعت کردند و تمام افغانیان باو کمر بسته قندهار را فتح و سلیمان را در يك قفسی انداخته دوزندانش نگاه داشت تا آنکه در سنه ۱۲۳۳ در زندان وفات کرد و وزیر (شاه ولی خان) را کشت (۱) تیمورشاه بطرف پنجاب و کشمیر عنان عزیمت معطوف ۱ - : زمانیکه تیمور شاه بادارۂ استیلای قندهار از هرات بفراه رسید وزیر شاه ولیخان با چند نفر اقارب خویش به غرض تقدیم معذرت در حدود فراه به استقبال تیمور رسید اما قاضی فیض الله خان دولت شاهی که بمنصب وزارت دربار تیمور شاه مقرر گردیده بود تیمورشاه را بقتل وزیر شاه ولیخان وادار ساخته گفت که او را موقع سخن زدن باید داده نشود زیرا بواسطۂ شیرین زبانی که دارد پادشاه را فریب خواهد داد. تیمور شاه بمشورۀ قاضی فیض الله خان قبل از باریابی اورا با اقار بش اعدام نمود . تاریخ احمدی ۱۰۸ ساخت سر کشان آنجا را واپس مطیع کرده بحکومت افغانستان ملحق گردانند بعد از چند سال شهزاده محمود را به نائب الحکومه گی هرات و شهزاده زمان پسر سوم خود را که دارای مکارم اخلاق بود در کابل والی مقرر نموده و مرکز سلطنت را از قندهار به کابل نقل داد .(۱) صدمه تعصب به سیاست و فتوای ناحق درین اوان شاه مراد بیگ بخاری بر مرو تاخته آن شهر را خراب ساخته تمام اهالی را که دارای مذهب شیعه بودند باسارت برد تیمورشاه در اثر استغاثه اهالی خواست که بفر یادشان برسد ولی قاضی فیض الله خان او را فتواداد که برای سنیها جائز نیست که شیعی ها را از دست سنی ها نجات دهد ( فاعتبر و یا اولی الالباب) در شب ۸ شوال سنه ۱۲۰۷ تیمورشاه در کابل وفات کرد و راحت افغان ها با او رخت بربست، تیمورشاه نيك سيرت نرم طبیعت صلح دوست بود از ان رو بعض منصبداران وخوانين ولايات عصيان می ورزیدند و سه صد نفر زن از زنان احرار داشت و درین جمله زنی از نژاد افغان وجود نداشت ۳۲ پسر از او باقی ماندند . [۱] - : طوری که اهالی هرات باشاهزاده تیمور طرفداری نموده اهالی قندهار شهزاده سلیمان را بحکومت قبول نموده بودند ، لهذا تیمور شاه به اهالی قندهار اعتماد نداشت و به این لحاظ مرکز سلطنت را از قندهار بکابل انتقال داده از آهالی قندهار صرف دوازده هزار اسحاق زائی ها را که در تعداد نفوس کمترین طوائف آن ولا بود به بیعت قوت الظهر با خود آورد . تاريخ احمدی شاه زمان و شهزاده همایون هنگامیکه تیمور شاه خبر وفات پدر خویش را در قندهار شنید در میان قوم پادشاهی خود را اعلان کرده قشون خود را مجهز نموده به ارادۀ استیلای کابل سوق داد. این خبر به برادرش شاه زمان رسید (۱) در مقام کلات غلځی به مقابله او آمده جنگ شدید بین طرفین بوقوع پیوست نتیجۀ جز این نه داد که همایون بسوی هرات فرار نمود. و به برادر دیگر خود شهزاده محمود پناه برده بمقابل شاه زمان درخواست امداد نمود اما او قبول نکرد. وقتیکه ناامید گشت هرات را گذاشته رو به قندهار نهاده در بین این دو شهر اخذ مقام نمود. اتفاقاً قافلۀ که از قندهار بسوی هرات عازم بود به او پیش آمد. همایون راه کاروان را گرفته رجال آنرا کشته و اموال شان به یغما گرفته فوج خود را به آن مسلح ساخته به جنگ زمان خان برادر خود دوباره آمد. این خبر به حیدر ابن زمان رسیده به مدافعه او بر آمد اما تاب نیاورده شکست خورد. و همایون به شهر قندهار داخل گردیده با اهالی از راه درشتی پیش آمده تجار را آزار داده مال شان را ضبط نموده فوج خود را بدان مرتب نمود چون شاه زمان واقف گشت جانب قندهار عسکر خود را حرکت داده و بر همایون یورش برد. در نتیجه همایون هزیمت یافته به ملتان گریخت و والی آنجا با او [۱] زمانیکه تیمور شاه در کابل وفات نمود قبل از شاهزاده همایون والی قندهار شاهزاده زمان والی کابل باتفاق امراء در بار به پادشاهی انتخاب گردید - مترجم ۱۱۰ مقاومت نمود تا که او را شکست داده پسرش را کشته و خودش را باسارت گرفته به حضور شاه زمان فرستاد و شاه زمان به کور ساختن او امر داد . خلاصه اینکه شاه زمان به كومك قاضی فیض الله خان و سر دار پائنده خان و بختیاری خویش اورنگ پادشاهی را بعد از پدرش از دست مدعی خلاص نمود با جود یکه امراء در بار نصائح خودرا در خصوص مقرر نه نمودن رحمت الله خان به رتبه وزارت به گوش شاه رسانیدند اما شاه نشنید و رحمت الله خان را بر تبه وزارت مفتخر ساخت از این رهگذر ماده فساد در جمعیت ایشان متولد گردید که تفصیلات آن در آینده ذکر خواهد شد وسیطره شاه زمان در بلاد دیگر که زیر سلطه آباء و اجداد او بودند نیافت مثل سنده و كشمير وملتان و دیره شکار پور و بلخ در قبضه اقتدار او کاملا در آمدند . بعد از ان شخصاً بسوی قندهار عزیمت نمود و در اثناء این گذارشات شهزاده محمود برادر او در هرات دعوی استقلال کرده عساکر خود را مجهز ساخته جانب قند هار حرکت داد . زمانیکه شاه زمان خبر یافت بمقا بله او بر آمده در حدود گرشك و زمينداور تلاقی فریقین شد . اولاً شاه زمان از برادر خود شهزاده محمود در خواست صلح کرد لیکن محمود به قوت خود مغرور بود از قبول صلح انکار کرد و نائره جنگ در گرفت و در نتیجه محمود هزیمت خورده بسوی هرات فرار گردید وعده زیادی از امراء در بار او بدست برادرش شاه زمان اسیر افتاده خزانه اش به قوه تصرف عساکر شاه زمان در آمد . بعد از این واقعه به شر ایط ذیل صلح منعقد شد که هرات و فراه در قبضه حکومت شهزاده محمود باشد و خطبه بنام شاه زمان خواند سکه را در آنولا بنام شاه زمان مسكوك سازد. ۱۱۱ اختلاف تیمور شاه درانی هنگامیکه شهزاده همایون خبر وفات خود را در قندهار شنید خویش را پادشاهی خویش را در قدم خود رسماً معرفی نموده . سپس شاه زمان جانب کابل مراجعت نموده از انجا عازم لاهور گشته آن را تحت ضبط و ربط خودآورد و علاوتاً تمام علاقه جات قرینهٔ لاهور را تصرف کرد. و این ظفرها و فتوحات عساکر او را ثروتمند گردانید . در حالیکه شاه زمان در لاهور بود شنید که شهزاده محمود معاهد را شکسانده به ارادهٔ فتح قندهار اراده از لاهور علی العجاله مراجعت نموده عازم هرات شد وقتیکه محمود از حرکت شاه زمان خبر یافت عساکر خود را فراهم نموده از هرات برآمد در اثناء حرکت خود شنید که امرائیکه در هرات گذاشته است به جهت مقرر نمودن او را به رتبهٔ وزارت مقرر گشته در هرات بر علیه او شوریده اند لهذا محمود به مراجعت خود مضطر گشت زمانیکه در هرات داخل گردید قلیج خان رئیس ایماق طائفه است از ( ترک ) با عساکر زیر اثر خود مجدداً به مخالفت قیام نمود شهزاده محمود وزیر شیعئی خود را به آرام ساختن اوشان فرستاد شورشی ها او را محبوس ساخته بدون سر کشی راه اطاعت را نه پیمودند . در این احوال شهزاده قیصر ابن شاه زمان به نواحی هرات نزديك رسيد شاه محمود چاره جز فرار ندید باپسر خود کامران به بلاد ایران گریخته به فتح علیشاه قا چار جد شاه موجوده عجم پناه برد و شاهزاده قیصر بلامانع به هرات داخل گردید بعد ازان شاه زمان پدرش در هرات فرود آمده او را به ولایت هرات مقرر نمود . چندی بعد محمود به نواحی هرات مراجعت نموده بعض از عساکر را برای فتح انولا فراهم گردانید لیکن کامیاب نه گردیده هزیمت یافت و مراجعت خود را نزد فتح ۱۱۲ علیشاه پسند نکرد لهذا به شاه مراد امیر بخارا پناه برد بعد از انکه هشت ماه باشاه مراد گذرانید اجازت رفتن خوارزم را حاصل کرد و از انجا رفتن نزد فتحعلیشاه ایران بار ثانی عزم کرده رفت چندی آنجا توقف نموده و اخیراً از او امداد يك فوج جراری را گرفته سوی قندهار حرکت داده بلامانع قبضه کرد : و در این جا فتح محمد خان ابن سردار پائنده خان با او ملاقی گشته در سوق دادن قشون بسوی کابل با او شريك گردید زمانیکه شاه زمان از این واقعه خبر یافت به دفاع ایشان بر آمد وقتی که تلاقی عسکرین بعمل آمد جنگ بسیار شدیدی بوقوع پیوست و خونهای بسیاری از طرفین ریختانده شد و در نتیجه شاه زمان شکست خورده بدست شاه محمود اسیر افتاد به امر او در چشم شاه زمان میل کشیده شد و وزیر رحمت الله خان خائن که به امید پادشاهی خود شاه را به قتل سائر امرا و رداشته که دران جمله پدر فتح محمد خان سردار پائنده خان را نیز به قتل رسانیده بود در قبضۀ شاه محمود آمده لباس او را کشیده بوریارا به او پوشانیده بالای خرسوار کرده در شهر کابل تشهیرش نمود و بعد ازان اعدامش کرد وقتیکه قیصر ابن شاه زمان مقاومت با کاکای خود کرده نمیتوانست هرات را به برادر حقیقی محمود شهزاده فیروزالدین گذاشته به شاه ایران پناه برد در اثر این واقعات سلطۀ محمود برپای تخت افغانستان انجام یافت چون محمود بسوی تشیع میلان داشت لهذا سنی ها متنفر گردیده عرق حمیت اوشان به شور آمده بر علیه او شوریدند بعد ازان شیعی ها نیز او را ناکام گذاشتند و تمام ایشان به سرزنش او متفق گشته در بالاحصار محبوسش ساخته شاه زمان کور را از محبس بر آورده تا زمان رسیدن شاه شجاع به حکومت خود مقرر نمودند پنج روز بعد ازین واقعه شاه شجاع از پنجاب به کابل رسید اهالی محمود را به ۱۱۳ حضور شاه زمان حاضر آوردند تا قصاص چشم خود را ازو بگیرد شاه زمان از روی ترحم ازاو در گذر گردیده امر داد که او را پس به محبس بالاحصار ببرند چندی بعد ازین شاه شجاع با يك لشکر جرار برای تادیب والی کشمیر عطا محمد خان پسر شیر محمد خان که عصیان نموده بود سوق داد زمانیکه به مظفر آباد قریب کشمیر رسید نماینده عطا محمد خان به حضور شاه حاضر گردیده عذر مخدوم خود را به پیش شاه عرض نموده از اطاعت و بندگی او اطمینان داد بعد از آنکه شاه شجاع از معاهدات او اطمینان حاصل کرد بسوی کابل مراجعت نمود در اثناء راه شنید که محمود با امرائیکه با او محبوس بودند محافظینی قلعه را ذبح کرده از حبس فرار کرده وزیر فتح خان نیز از محبس قندهار بر آمده هردوبشان در اطراف قندهار با شهزاده کامران یکجا شدند کامران در ین وقت در سرحدات افغانی تردد داشت ازان اجتماع شان اهالی کابل در شدت اضطراب بودند شاه شجاع حین ورود خویش پریشانی اهالی را دیده بسیار تأسف میکردند محمود بعدازین اتفاق نزد شهزاده فیروزالدین والی هرات رفته استمداد خواست مگر ناکام مراجعت کرد شهزاده فیروزالدین هدایا و لباس های فاخره را بکمال احترام بحضور ایشان قدیم داشته از داخل شدن شهر نزدشان عذر خواست چون بگرفتن كمك كامياب نيامدند دست خالی مراجعت کردند و در اثنای رجوع دو قافله که از هرات بقندهار و از قندهار بهرات میرفتند تاراج کرده و بذریعه آن عسکر تهیه نموده قوه چهار هزار سوار برای فتح قندهار آراسته چون بنزديك شهر شدند و والی بمقابله برآمد عالم خان والی مذکور قندهار را اسیر نموده بعد مدتی بر قندهار مسلط گشت و سه هزار لشکر را از قندهار باخود گرفته در حدود غزنی با شاه شجاع مقابله نمود پس از يك جنگ خونين شاه شجاع از غزنی شکست خورده ١١٤ بواسطه بی اعتمادی که بر مردم کابل داشت توقف نکرده شاهزاده حیدر ابن شاه زمان را در شهر گذاشته بسوی پشاور رفت کابل در تصرف ثانوی محمود در آمده محمود به نشان دادن امارات مراحم و شفقت خود به رعایا اغاز نموده فتح خان را به وزارت خود برگزیده اختیار امور را بدست او داد. و پسر خود شاهزاده کامران را به ولایت قندهار والی نمود فتح خان سائر برادران خود را به فرمانفرمائی ولایات افغانستان مقرر کرد. و در ضمن این وقائع شهزاده قیصر ابن شاه زمان را که خبر گریختن او به سوی ایران قبلا تحریر گشته در ایران خبر پادشاهی کاکای خود شاه شجاع را شنیده به مملکت خود عودت نمود در این اوقات بدست شهزاده کامران والی افتاده بورس آورده که والی قندهار گردیده بود افتاده او را به قتل رسانید و شاه شجاع از پشاور کشیده شده پس با عطاء محمد خان والی کشمیر باب مراسلات را کشوده از او پول امدادی درخواست کرد عطاء محمد خان جواب داد که جواهری که نزد خود شما است اگر میفرستید مبلغ سی لك روپیه به شما میدهم چون نزد شاه شجاع جز دریای نور دیگر جواهر وجود نداشت (۱) آنرا نزد عطامحمد خان فرستاده مبلغ (١٥) لك روپيه را نقدا از او گرفت و (١٥) لك ديگر را وعده تأدیه کرد شاه شجاع دریای نور را برای عطا محمد خان والی کشمیر بگرو داده لشکر برای جنگ بیاراست و بسوی پشاور حرکت داد تا بطرف کابل آنها را سوق دهد چون این خبر به محمود رسید شاه زمان را که نزد شاه محمود محبوس بود بیرون آورده مخاطب ساخته گفت که مملکت محل تهدید خرابی و نفاق است خون مسلمانان بهدر میرود باید دست اتحاد بهم داده نفاق را باتفاق مبدل و باموراتی توجه نمائیم که حسن عاقبت مملکت را فراهم میآورد و بر من است که بر تمام فرائض و لوازم حیات شما برادران خود پرداخته هر کدام ١١٥ شما را بمراتب لایق رسانیده حقوق برادری را بجا آرم و تمام منصبداران محبوس را از محبس رهائی دادند و بر شما لازم است که رتبه و منزلت بزرگی مرا مراعات نمائید زیرا از کلان ترین پسران پدر هستم چون شاه زمان این خطاب را شنیده بشاه شجاع برادر خود حقایق واقعه را تحریر نمود شاه شجاع این مکتوب را وسیلۀ تهدید عطا محمد خان ساخته باتفاق برادران او را می ترسانید و برای او نوشت که اگر به مال و رجال امداد مرا ننمائی من با برادرم شاه محمود متفق شده ترا از بیخ خواهیم کند عطا محمد خان این مسئله را اهتمام داده پنج هزار لشکر آراسته در پشاور آورد شاه شجاع خورسند بود که عطا محمد خان به معاونت او می آید لیکن عطا محمد خان عذر خود را پوشانده وعلی الغفله پادشاه را دستگیر نموده در قفسی انداخته به کشمیر فرستاد و در محاصرۀ او خیلی اهتمام نمود مکتوبی حکومت انگلیس در هند نوشت با من متفق شده به پنجاب لشکر کشی نمائید و بعضی حصص پنجاب مقبوضات حکومت افغانی را که رنجیت سنگه بت پرست درین خانه جنگهای داخلی افغانها متصرف گردیده است با تفاق هم دیگر از وی رهائیده بشما تسلیم نمائیم و شما بمدافعه شاه محمود در هنگام سوء قصد او با من مددگار باشید شاه محمود چون این مکتوب بدست جاسوسهای رنجیت سنگه افتاد رنجیت سنگه آن را نزد شاه محمود فرستاده جهت هجوم بالای عطا محمد خان از وی همدستی را طالب گردید شاه محمود رنجیت سنگه با عطا محمد خان جنگ نمود عطا محمد خان را اسیر گرفت لیکن شاه محمود او را عفو نموده شاه شجاع را از حبس رهانید و وزیر فتح خان پسر خود سردار محمد اعظم خان را عوض عطا محمد خان والی کشمیر مقرر نمود و رنجیت سنگه شاه شجاع را با خود گرفته به لاهور برد دو سال بعد در لاهور از حرص و آز رنجیت سنگه واتهامات جعلی او به تنگ آمد. به نزد انگلیس ها پناه برد و رنجیت سنگه دندان آز را بولایت کشمیر تیز ساخته ١١٦ هشتاد هزار عسکر با خود گرفته به کشمیر یورش نمود سرادار محمد عظیم خان این سردار پاینده خان که از طرف شاه محمود والی کشمیر بود ده هزار عسکر مسلمان را برای مدافعه سکه ها به کمین گاهی نشانیده بود چون لشکر سکه ها بيك وا دی رسیدند عسکر غیور مسلمان از هر طرف ایشان را احاطه کردند چهل هزار نفوس شان را اسیر و قتل نمودند و چهل هزار دیگر او رو بوطن فرار نموده بهزار رنج و زحمت جان بسر بردند. رنجیت سنگه خجل گشته و برای محمود مکتوب اعتذاری نوشته مراحم او را خواستگار گردید این عزم خود را بحرکات شاه شجاع حواله میکرد چون شاه شجاع خبر یافت دور شدن از لاهور را اراده کرده رنجیت سنگه بجواهر او طمع نموده اذیتش میداد تا بوی دهد شا شجاع آن را نمیداد ولی بطور امانت نز دوی گذاشت که در این جمله دریای نور هم داخل بود (گمان میکنم این جوهریست که امروز زینت تاج امپراطور بریطانیه است) شبانه خفیہ نزد حکومت انگلیس گریخت ؛ رنجیت سنگه متأسف گشته مراجعت او را خواهش کرد ؛ چون شاه نه پسندید جواهرش واپس مسترد نمود ؛ حکومت انگلیس این روز ها را از خدا میخواست لهذا در قدر دانی شاه بسیار کوشید ، درین ایام شاه زمان بحالت نابینائی بمزار فیض اثار در بلخ که بروضه سید تاعلی معروف است و از انجا به بخارا و از انجا به ایران و بعد به بغداد و از انجا بحجاز سفر کرد در آن مقام دنیای فانی را پدرود گفت میر حیدر امیر بخارا و فتح علیشاه ایران و داؤد شاه والی بغداد مقدم شاه را گرامی داشتند و شاه سبیه خود را بازدواج امیر بخارا درین سفر داد. (صوفی اسلام) در ین آوان ١٢٢٢ صوفی السلام صوفی جهریه بخارا از بيك بان ازيك کریخته و شهزاده فیروز الدین والی هرات را که از طرف شاه محمود بود برخود فریفته ساخته ۱۱۷ پنجاه هزار مرد جنگی از اهالی هرات قندهار و قندوز وميمنه و اندخوی و فارياب فراهم کرده در قلعه شکيبان با محمدخان قاجار نائب الحکومه خراسان در مسافه هفت فرسخی هرات معرکه نمود ودر بين ٣٦٦ نفر از مخلصان و فدا کاران او که در محاذ جنگ حاضر بودند از يك سر کشته شدند ( صوفی الاسلام که در قلب عسکر به حوضهٔ ازين در وسط مخلصين مذکور نشسته بود بقتل رسيد و جثهٔ او را در دادند و پوست سر صوفی الاسلام را کشیده از کاه پر ساختند نائب الحکومه خراسان محمدخان قاجار آن را بدربار ايران فرستاد و ابتاع صوفی الاسلام عقیده داشتند که بر صوفی الاسلام وحی نازل می شود و به برکشانفاس او شهزاده فيروز الدين به تخت سلطنت نائل خواهد شد ؛ اين است جزای کسانیکه بين مسلمانان توليد نفاق و خون ريزی مينمايند بدعوی دروغين تصرف در عالم کائنات ادعای قوهٔ الهيه و اسرار ربانيه مينمايند بعد از قتل صوفی الاسلام فيروز الدين بهرات مراجعت کرد برای دفع ضرر ايرانی ها بدادن خراج مصالحت کرد و خودش بين سنیت و شيعيت ومصالحت ومخاصمت مضطرب بود. و ما بين حسن علی ميرزا پسر فتح علی شاه والی خراسان و حاجی فيروزالدين آتش کينه مشتعل شد را شهزاده فیروزالدین از دست درازی او به علاقه اش مخوف بود و در صورت جنگ از برادر خود شاه محمود خان امداد خواست بناءً عليه محمود اين موقع را غنيمت دانسته بسرکردگی وزير فتح محمدخان عسکر جرار فرستا در فیروزالدین مرعوب گردیده ایشانرا بدخول اذان نمیدادو وزیر فتح محمدخان از طرف با دار خود مأمور بود که هرات را قبضه کند بدون حیله چاره ندید فیروز الدین را برای استشاره باره دو گاه خود دعوت داد و حسب وصایای با دار خود او را با عائله بقلندرها محبوس فرستاد : کهندل خان برادر خود را به تسخیر غوریان گماشت و اهالی خراسان را بذریعهٔ ۱۱۸ اعلانات دعوت اتحاد داده بمحاربهٔ ایرانیان تشویق میکرد و چون حسن علی میرزا از این مسئله باخبر گردید برای محافظهٔ آن بلاد عسکری فرستاد در حین مقاومت مهاجمین و مدافعین وزیر فتح خان از اهالی قندهار و هرات و بلوچستان و سیستان و قبائل جمشیدی و هزاره و فیروزکوهی لشکر عظیم الشانی را آراسته کرده آنها را با توپها و زنبورکها برای استیلای غوریان و سائر بلاد خراسان حرکت داد. فوج افغانی در کوسه و فوج ایرانی در کافر قلعه رسیدند و بعد آنها از همدیگر به اندازهٔ دو فرسخ بود درین جلاوزیر فتح خان به حسن علی میرزا قاصد فرستاد و غوریان را درخواست نموده از روی تهدید گفت که فتح عاقبت جنگ معلوم نیست و غالباً خود بینی و غروریکه بواسطهٔ شهزاده گی در ذات خود پیدا کرده اید موجب تزلزل سلطنت پدرت خواهد شد. او بجواب پیغامی بوی فرستاده گفت بادار شما احسان دیدهٔ شاه ایران است لایق نیست که چنین پیغام بما بفرستید علاوه بر آن تو خائنی هستی که با باداران سدوزائی خود بسر پیکاری بودی چون پیغام قاصد نتیجهٔ خوبی نداد فتح خان لشکر خود را بطرف کافر قلعه متوجه ساخت بعد از کشتار بسیار ایرانیها رو بهزیمت نهادند و گله بدهن فتح خان خورده شا را لیه از آن رو بهرات مراجعت کرده شاه محمود و شهزاده کامران مرعوب گردیده خان ملاخان و ملا شمس مفتی هرات را نزد فتح علیشاه فرستادند که این تحریک از طرف وزیر فتح خان بود بدون استیذان ما هجوم برده شاه ایران گفت من از شاه محمود وقتی راضی خواهم بود که فتح خان را نزد من بفرستد یا کورش نماید . کامران بشنیدن این خبر سراسیمه گشته از بزدلی و بی عقلی وزیری را که باعث تخت نشینی پدرش بود کور کرده با برادرش شیردل خان محبوس نمود کندل خان برادر دوم آنها از انجا به نادعلی گریخته قبائل غلجائی را با خود متحد ساخته برای ۱۱۹ رهائی برادران خویش جماعتی را مردمان غلجائی تشکیل داده هجوم آورد و کامران از خوف ورعبی که از قبائل حس کرده بود خود او را با برادرش رها نمود . (دوست محمد خان) چون سردار محمد عظیم خان ازین واقعه مهمه که عبارت از کور ساختن برادر جوانمرد و جنگی خود باشد خبر گشت سردار دوست محمد خان و سردار یار محمد خان برادران خود را از کشمير به پیشاور فرستاد تا شهزاده ایوب برادر شاه محمود را بر سلطنت افغانستان بر آورد لذا بنام سلطنت خواهی شهزاده ایوب دوست محمد خان از راه جلال آباد بكابل حمله برد و فتح کرد و محمد زمان خان برادر خود را بطلب شاه شجاع بهند فرستاد شاه شجاع باسمندر خان والی دره در آویخته مغلوبش نمود و برادران فتح خان که به ۲۰ نفر بالغ می شدند با پسران تیمور شاه که به سی و دو نفر میرسیدند با همدیگر متحد گردیده در شرق و غرب افغانستان دوره کردند و ریشه های حکومت شاه محمود را از وطن بر کندند بالاخر افغانستان را در بدل چشم های وزیر فتح خان برای خود اختصاص دادند پسران تیمور شاه چندی بعد ازین قندهار را نیز از تصرف شاه محمود کشیده حکومت او را در هرات محدود ساختند ١٢٤١ شاه محمود به پسر خود بدگمان گردیده بطرف فراه بر آمده قبائل را بمخالفت پسر خود به شورش در آورد کامران حسن علی میرزا را برای دفاع پدر خود دعوت داد او به معاونت حسن علی میرزا شاه محمود را شکست داده حسن علی میرزا را بهرات خواسته کلیدهای خزائن خود را بوی سپرد. در اثناء این فتنه ها کار رنجیت سنگه بت پرست قوت گرفته در حالیکه محمد عظیم خان والی کشمیر بملاقات دوست محمد خان برادر خود بكابل رفته بود رنجیت سنگه مذکور بر کشمیر قبضه نمود در سال ١٢٤٥ شاه ایران را دوباره به مخالفت پدر خود دعوت داد به مجرد رسیدن سفیر بدر بار شاه محمود در اثر مرض و با وفات کرد قاصد مذکور در ایران با حاجی فیروز الدین خان والی سابق هرات که در فتنه ۱۲۰ قندهار از مجلس گریخته بود ملاقی گشته در برطرفی کامران با او متحد شد تا شاه بموافقت وی امداد نماید بعد از محکمی عهد چون بطرف هرات با برخی از افواج بازگشت در عرض راه بعضی ایرانیان با ملا زمان فیرزا لدین مشغول منازعه بودند او بطرفداری ملازمان خود بر آمده ایرانیان او را نا دانسته کشتند . در سال ۱۲۴۸ عباس میرزا عزم فتح هرات کرد و پسر خود محمد میرزا را با فوج جرار بان و گماشت بعد از جنگ هرات محاصره شد مستر کمبل سفیر انگلیس برای منع محاربه کوشش زیاد نمود مگر ناکام گردید در عین محاصره خبر وفات عباس میرزا رسید و او به مصالحت مستعد گشت کامران برای انعقاد صلح یار محمد خان وزیر خود را که در مشهد حبس بود وکیل مقرر کرد مصالحت باین صورت منعقد شد که در هرات سکه بنام فتح علیشاه زده شود و سال ۵۱ هزار تومان نیز بدر بار ایران فرستاده شود . زمانیکه انگلیسها دانستند تسلط ایرانیها بر بلاد افغانی اخیراً موجب اتحاد هر دو دولت میگردد و در نتیجه انگلیس ها را در هند صدمه میرساند بنا برین اردوی مکملی را مجهز ساخته با شاه شجاع یاد شاه سابق افغانستان بسوی افغانستان حرکت داده راجه رنجیت سنگه والی پنجاب و امیر سند میر غلام علی را به تقویه شاه شجاع واداشتند اگر چه اینها تحت سیطره انگلیسها نبودند اما بموجب اوامر انگلیسها به تائید و معاونت شاه کمر بستند شاه باسی هزار سرباز هندی از راه پنجاب و هندوارد قندهار گردیده بعد از مقاتله سختی سردار کندل خان و برادرانش قندهار را ترك داده بطرف هرات هزیمت نموده . و در آنجا از نزد شاهزاده کامران برادرزاده خود کومک خواست کامران از كمك و یاری او انکار نمود پس از برداشت زحمتها و تکالیف زیاد وارد بلوچستان گردید و از آنجا به هندوستان گریخت . ۱۲۱ خلاصه اینکه ادارۀ ناسازگار تیمورشاه وانهماك او در شهوات ولذات ها وكثرت اولاد واحفادش از بطون مختلفه، اسودگی، و امن و آسایش اهالی را نیست و نابود ساخته هزاران نفوس بیگناه در راه آز واغراض اولاد او تلف شدند در نتیجه دست اندازی بمراتب ایشان در بدست آوردن دیهیم و کلاه سروری سبب ناکامی همۀ ایشان گردید در سال ۱۲۵۰ شاهزاده کامران عزم تسخیر سیستان کرد والی آنجا به بارگاه محمد شاه شهرزادۀ عباس میرزا پناه برد شاه ایران بفرس شاهزاده کامران را به سیستان بهانه تسخیر هرات گرفته با لشکر آراسته به تسخیر شهر هرات متوجه گشت و تا وقت درازی شهر هرات را محاصره نمود در اثناء محاصره افغانها از شهر بر آمده دلاوریهای عجیب و غریبی را نشان میدادند اما در وقتیکه شاهزاده کامران از مشقت های محاصره به تنگ آمد نادر میرزا پسر خود را بسوی میمنه وشبرغان وسرپل فرستاد تا از بکها و هزاره ها را بمدافعه ایرانیها دعوت نماید مردمان آن ولا دعوت کامران را پذیرفته به مدافعه رسیدند لشکر انبوه ازبک و هزاره به سرکردگی نادر مرزا به بسیار حشمت و شوکت به حدود هرات رسیده با محاصرین ایرانی در آویختند تا شهر هرات را از محاصره نجات بخشند بین اردوی مذکور و قشون شاه ایران جنگهای متعددی بوقوع پیوست. وعده بسیاری از جانبین تلف شدند با لاخره قشون شاه مظفر گردید و کامران از واهمه آن سراسیمه گشته با وزیر خود در این امر کنگاش نمود در نتیجه رأی شاهزاده و وزیر به این قرار گرفت که جنگ را بلباس مذهب نموهار سازد در این موضوع به ملاعبدالحق و دیگر علماء اعلام هرات مذاکره نمود ملای مذکور در روز جمعه اهالی را به جنگ مذهبی اعلان حرب داد ۱۲۲ تمام باشندگان شهر ودهات نزديك در اثر پند و نصائح او آماده پیکار گردیدند پس همه غسل جمعه نموده ناخن های خود شان را کوتاه ساخته کفن ها را در گردن انداخته بر اردوی ایران هجوم نمودند . در اثنای محاربه به تعداد زیادی از اعیان و بزرگان ایران را به قتل رسانیدند و داد مردانگی دادند و شجاعت افغانی خود را به محاصرین ایرانی بخوبی نشاندادند ولی چون عده شان کافی نبود در نتیجه به استیصال محاصره و کندن ریشه مهاجمین ظفر نیافته به شهر مراجعت نمودند. +++++++++ ۱۲۳ بعضی از شاهان افغانی که در تاریخ افغان ذکر شده اند سلطان محمود غزنوی شهنشاه افغان « ۳۸۸ ه - ق » سلطان غیاث الدین غوری شهنشاه افغان « ٥٥٨ ه - ق » میرویس خان بابای هوتکی موسس سلسله هوتکی ها « ۱۱۲۷ ه - ق » شاه محمود هوتکی شهنشاه افغان « ١١٣٥ ه - ق » ١٢٤ بعضی از شاهان افغان که در تاریخ افغان ذکر شده اند اعلیحضرت احمد شاه بابای غازی شهنشاه افغان « ١١٦٠ ه . ق » اعلیحضرت تیمور شاه غازی شهنشاه افغان ١١٨٧ ه . ق اعلیحضرت شاه زمان « ١٢٠٧ ه . ق » اعلیحضرت شاه شجاع ١٢١٦ ه . ق » محاربه افغان و ایران در هرات و مساعی مستر مکنيل انگلیس در تصادم افغان و ایران برای حفظ امارت هند زمانیکه محاصره هرات بطول انجامید سفیر انگلیس که در دربار طهران از جانب حکومت خود مامور بود طهران را گذاشته در حوالی هرات به اردوی شاه ایران ملحق گردید. مستر مکنیل سفیر حکومت برطانیه دید که فتح هرات نزديك است حینیکه هرات بدست شاه ایران بیفتد قوۀ ایرانی ها و افغانها با هم متحد خواهد شد و این اتحاد قوی به سلطهٔ انگلیس ها در هند صدمه خواهد رسانید چارهٔ دفاع را از حکومت استعماری خود چنان اندیشید که بخدمت شاه ایران عرض نماید و به بهانه وارد هرات گردیده افغانها را از تسلیم بازدارد سفیر مذکور به عملی نمودن آن مفکوره اقدام کرده به حضور شاه عرض نمود که ذات خسروانه اگر اجازه میفرمایند خودم نزد کامران میروم و او را به تسلیم نمودن شهر وادار می سازم شاه عرض او را راست دانسته اجازه داد هنگامیکه داخل شهر هرات شد کامران را دل پری داده گفت که به دلاوری و پافشاری خود استوار باش توپ و گلوله و دیگر لوازم جنگی برای شما می رسانم به ایرانی ها تسلیم نشوید بعد از انکه کامران را وعدۀ كمك داد به حضور شاه مراجعت نموده به عرض رسانید که هر چند کوشیدم پند مرا نشنید نه خودش و نه فوج جنگی او به ترغیب من گوش دادند و نه از تهدیدم ترسیدند . شاه ایران امر داد که در اردوگاه هر اندازه مس که دستیابی میشود فراهم گردد از آن مس جمع شده يك توپ بزرگ قلعه شكن آماده نموده بر فراز پشتهٔ بالا کرده به گلوله باری آغاز کردند محصورین شهر علاوه بر تنگی ارزاق و تکالیف قحط به بلای دیگری دچار شدند ١٤ هزار غرباء و ضعفاء را از جهت قلت اذوقه از شهر ١٢٦ بیرون نمودند شهزاده کامران پیام تسلیمی را نزد شاه فرستاد و سفیر انگلیس سراسیمه گشته به کامران پیغام خفیہ داده وانمود ساخت که در رفع این مصیبت از سر شما میکوشم قدری استقامت نمائید بحضور شاه آمده عرض کرد که بین شما و حکومت انگلیس معاهده و داد وجود دارد و این اقدام شما راجع به تسخیر هرات موجب تولید فتنه و شورش هند میگردد آرزو دارم که ذات ملوکانه ازین عزم خود باز آید عرضش قبول نشد شاه ایران از طول محاصره خسته گشته بود براسپ خود سوار شده حاضر اردوگاه گردید عسکر را امر هجوم داد. گلوله باری توپ ها و هجوم سپاه در حصار شهر رخنه ها انداخته قریب بود که هرات بدست ایرانی ها فتح شود اما سفیر انگلیس مداخله نموده به عرض رسانید که سه روز مرا مهلت داده شود تا شاهزاده کامران را باوزیرش بدون خون ریزی و چور و چپاو به شاه تسلیم نمایم توقع دارم که شاه شرف انگلستان رامد نظر داشته مرا ناامید نگرداند و برعایت و حیثیت انگلستان عرضم را بپذیرد. شاه اجازت دخول هرات به سفیر داد مستر مکنیل وارد هرات گشته پنج هزار پوند به شاهزاده کامران امداد داده گفت که تاسه روز جنگ ملتوی است شکست و ریخت شهر را به این پول ترمیم نمائید و قدری استقامت جوئید که جها زات ما به خلیج فارس وارد گردد شاه از تحر یکات وی واقف شده از اردوگاه خویش طردش نمود. و شاه بر آشفته امر آتش دادن را به قشون ایران اصدار نمود و فتیکه میدان کارزار گرم شد ایرانیها بر فراز حصار شهر بالا میشدند و افغانها سرگرم دفاع بودند از طرفین خلایق بسیار به قتل رسیدند. در اثنای این جنگ جهازات انگلیس بر خلیج فارس رسیده جزیرۀ خارق را تصرف کردند. بمجرد شنیدن این خبر شاه ایران دست از محاصرۀ هرات برداشته به ۱۲۷ مدافعة انگلیس ها از خاك ایران توجه نمود. تمام مامورین سیاسی انگلیس در زمان محاصره هرات رؤساء کابل و قندهار را بمدافعه ایرانیها تشویق میدادند و علماء را بمسکوکات طلا و نقره فریب داده می رفتند. تا این جنگ را لباس مذاهب بپوشانند اما در مساعی خود کامیاب نشدند مدت این محاصره يك سال و هشت ماه طول کشید این بود واقعه سال ۱۲۵۵ خوف انگلیس از اتحاد افغان و ایران هنگامیکه انگلیس ها از میل افغانها بسوی ایرانی ها دانسته شدند یعنی از احوال دوست محمد خان امیر کابل و کندل خان والی قندهار و برادران دیگرشان (که بعد از سقوط اولاد تیمورشاه مملکت را در تصرف آورده بودند) در اثنای محاصره هرات پادشاه ایران مکاتبه داشتند و راه دوستی را پیموده بدر بار شاه سفراء می فرستادند واقف گردیدند لهذا انگلیس ها از نزدیکی ایشان می ترسیدند که مبادا اتحاد ملتین ایران و افغان سایه حکومت برطانیه را از کشور پهناور هند ازاله نماید. بر علاوه این خوف خود، در جستجوی فرصت استیلاء بر بلاد افغان بودند چون ملاحظه نمودند که افغانها از امرای نوین خود بد بین می باشند فرصت را غنیمت شمرده قرار دادند که حمایه شاه شجاع را از برای پیشبرد آرزوی خود بهانه بتراشند تا توسط او افغانستان را تصرف نمایند. اردوی جراری را از قشون منظم و غیر منظم تشکیل داده منصبداران ماهر كبار و امرای ارباب مراتب بزرگ و مدارج سترگ را (انگلیس) بكمك شاه شجاع مامور نموده از راه بلوچستان و سیستان وارد قندهار گردیدند اردوی مذکور قبل از رسیدن خود به حدود افغانستان از روی پروپا گند مبلغین فرستاده در بین اهالی آوازه انداختند که وارث حقیقی تاج و تخت و مستحق فرمانفرمائی شاه شجاع بوده است و بگوش افغانها می رسانیدند که متسلطین موجوده غاصبین اورنگ و دیهیم ۱۲۸ مملکت اند اقتدار ایشانرا بکاهد و باشاه شجاع یاری نماید زمانیکه شاه شجاع بعد از این آوازه ها به حدود قندهار رسید سردار کندل خان چون قوة مقابله ندا شت و تمائل اهالی را بسوی شاه شجاع دید با پنجصد رسوار رهسپار طهران شد شاه ایران مقدم او را گرامی داشته پذیرائی خوبی از او نمود ه شهر با بك را در بلاد فارس با دازدوی سپرد . حکومت شاه شجاع شاه شجاع ولایت قندهار را به زمامداری (مستر تاو) انگلیس گذاشته جانب غزنین حرکت نموده بعد از کشودن قلعه غزنین متوجه کابل گشت امیر دوست محمد خان در خود نیروی مقابله ندید به امید یاری گرفتن از امیر بخارا به بخارا رفت بجای اینکه آرزوی او نتیجه بخشد از طرف امیر بخارا اهانت و تحقیر نسبت به خود دیده بوطن بازگردیده خود را به حکومت برطانیه سپرد حکومت انگلیس امیر موصوف را به کلکته فرستاده شاه شجاع (میجر پاتنجر) را که از نامداران انگلیس ها بود به کابل والی گذارده بلا جنگ و جدال جلال آباد را بدست آورد. حکومت انگلیس میجر پاتنجر را با بیست سوار انگلیس و سه صد هزار پوند نزد شاهزاده کامران به هرات فرستاده باطاعت شاه شجاع دعوتش داد شاهزاده کامران پول مذکور را به ترمیم قلعه و استحکامات شهر و فراهمی از وقه و لوازم جنگ صرف نموده تا انجام این مرام (پاتنجر) را بار تضاء او در هرات نگهداشت و بعد از فراغ طوریکه آمده بودند بهمان و تیره از هرات بدرشان کرد . و از محمد شاه شاه ایران اعتذار تجاوزات خود را خواسته به ذمة خود قبول نمود که سکه و خطبه را بنام شاه ایران رواج خواهد داد این بود واقعات ۱۲۵۷ به هر حال علی الظاهر حکومت شاه شجاع و فی الحقیقت حکومت انگلیس ها به اکثر ۱۲۹ مناطق مملکت سایه انداخت از این کامیابی انگلیس ها مغرور گشتند که تو قف سه سال و چند ماهه ایشان در خاک افغانستان اهالی را به قبول سیطرهٔ ایشان آماده ساخته تا جز مملکت خود گردانیده از دست افغانها زمامداری شان را بر بایند طلب کردن شاه شجاع مالیه را از قبائل در ماه جمادی الثانی (سال ۱۲۵۸) شاه شجاع برای گردآوردن مالیات از قبائل هیئتی را فرستاد قبائل از تادیه مالیه سر تابی نموده پر خاش جزئی بین قبائل و محصلان بوقوع پیوست. زمانیکه خبر این سرکشی به شاه شجاع رسید يك دستهٔ عسکری را به تادیب اهالی سوق داد قبائل سرکش تاب مقابله نداشتند به قله های کوها بر آمدند درغرهٔ رجب همان سال (جمعه خان غلجائی) باسه نفر از خوانین قوم سر از اطاعت کشیده گروهی را از قبائل با خود متحد نموده راه کابل و جلال آباد را در حدود سه فرسخی کابل مسدود ساخته هر دم راهرو و قوافل تجارتی را تاراج میکردند ورود سردار محمد اکبرخان در این زد و خورد قبائل سردار محمد اکبر خان که بعد از بندی شدن پدرش در اطراف وطن مصروف دوره بود به بامیان رسید واهالی دور او را گرفته جمعیتی بهم رسانیدند و با جماعهٔ سر کش غلجائی يك گروه دیگر غلجائی ها نیز پیوستند زیرا نائب السلطنهٔ انگلیس ها در هند مواجب ایشان را از کمال خساست خود لغو نموده بود اخیراً این جمعیت به سرکردگی سردار محمد اکبر خان اتفاق کردند و فتنه رویه ترقی گذاشت و دامنهٔ آن وسعت گرفت حکومت انگلیس مستر مگناتن و مستر منتس را بايك دسته عسکری به خاموش ساختن این فتنه اعزام نمود وقتیکه از کابل بیرون شد به فاصله سه فرسخی کابل ۱۳۰ رسیده بودند که دفعتاً يك گروه غلجائی سرایشان ریختند و چند نفر عساکر را کشته از راه رفتن باز داشتند . بعد از ان جنرال سیل انگلیس با قطعهٔ عسکری خود با رادهٔ جنگ سردار محمداکبر خان برآمده در عرض راه با دستهٔ اولی عسکری پیوست اما از یورش افغانها بسیار در هراس بودند شب ۲۱ رجب از مرکز كومك خواستند به مجر در سیدن قشون امدادی به سنگرهای سردار محمداکبر خان متوجه شدند در عرض راه دو روز با افغانها دچار گیر و دار بودند و ظفر نیافتند در این اثناء شاه شجاع حمزه خان غلجائی را محبوس نمود غلجائی ها از حکومت شاه شجاع دل آزرده گردیده سه هزار نفرشان راه های کابل را از هر طرف بستند میجر گریفس از شهر برآمده در عرض راه با افغانها مقابل گشته با هیئت بی از ارکان قشون انگلیس به قتل رسید. در غرهٔ شعبان اهالی شهر به شور آمده دکانهای خود را بسته با قامتگاه الکساندر بارنس یورش بردند بسیاری از مجاهدین در عرض راه به شهادت رسیدند در انجام کار او را سر راه بدار آویختند . سپس به خزانهٔ انگلیس که زیر نگرانی مستر جانسن بود متوجه گشته تاراجش کردند وقتیکه شاه شجاع در بالاحصار ازین واقعه خبر یافت پسر خود را با یکدسته فوج و دو توپ اعزام نمود لیکن در خاموش ساختن آتش فتنه سودی نبخشید . جنگ باغ شاه ١٤ - شعبان برای قطع کردن خط اتصال اردوگاه انگلیس و گدام خورا که مجاهدین افغان به قلعه محمد شریف و باغ شاه حمله برده سنگر ساختند قلعهٔ کدام که هزار زرعه طول و شش صد زرعه عرض داشت از طرف مجاهدین افغان محاصره شد . ۱۳۱ مسترانس وارن انگلیس با یکدسته عسکر محافظ اروپائی و يك فوج هندوهای هند محصور مانده انگلیس ها خوش بودند که قلعه را به افغانها بگذارند هر چند کوشیدند که خودها را از محاصره نجات دهند مگر کامیاب نشدند کپطان سوین با یکدسته عسکر برای مدافعه محاصرین و نجات دادن کپطان انس وارن از اردوگاه بسوی گدام حرکت نموده مجاهدین افغان کپطان سوین را با عده زیادی از رفقایش کشتند وبقیة السیف را به فرار مجبور ساختند پس از این واقعه مستر انسن گاردن بایکدسته تازه عسکری برای رفع محاصره از محصورین گدام اعزام گردید ایشان نیز بهمان راه رفتند که دسته سابق طی نموده بود و حشرن شان یکسان شد بعد از ان کپطان بویت بحضور سرا فسر اردو عرض نمود که گدام را گر به افغانها تسلیم کنیم پنجاه هزار پوند از در ك قیمت اجناس خورا که گدام خساره میکشیم و از خورا که دو روزه اضافه تر در اردو گاه حبه نخواهد ماند و بدست آوردن آذوقه درین موانع بی شمار کار آسان نمی باشد پس چه خواهیم کرد ؟ سر افسر اردو نزد انسن وارن پیغامهای پیاپی میفرستاد که ثبات نمائید و قلعه را از دست ندهید عنقریب كومك بشما خواهد رسید انسن وارن جواب داد که امشب اگر معاونت نرسد ما از دشمن نجات نخواهیم یافت زیرا افغانها به یکی از برجهای قلعه نقب می زنند رفقای ما از این رهگذر از خوف و هراس به لرزه افتاده اند بعضی از مستحفظین قلعه از ترس خودها را از قلعه بطرف بیرون انداختند اگر امشب چاره جوئی نشود دشمن قلعه را بدست خواهد آورد. ۱۳۲ فوائد پهره متصل به رسیدن این جواب سر عسکر اردوی انگلیس با افسران عسکری مشوره نمود و هیئت مشوره از رئیس خود فکر خواستند که سنگر و قلعه کدام را چنان از دشمن خلاص خواهم کرد ؟ در نتیجه رای عمومی به این قرار گرفت که مجاهدین افغان از اصول حفاظت و ضرورت بیدار خوابی بی خبر اند باز هم احتیاطاً جاسوسان خود را برای کشفیات فرستادند کپطان مستر جان فرستاده ایشان خبر نا امیدی آورد که افغانها بیدار هستند و در تدابیر متصرف گردیدن قلعه با هم جرگه دارند چون امکان رسیدن كومك نبود آن شب از اعزام دسته های معاون عسکری صرف نظر نمودند وقت سپیده افغانان به قلعه یورش برده سخت ترین حمله ها و اقدامات را بکار برده دروازۀ کدام را سوختاندند محافظین کدام از دروازه دیگر به اردوگاه گریختند. شهادت عبدالله خان اردوی انگلیس از ننگ مغلوبیت و خوف گرسنگی بر آشفتند و یکدسته عسکری را به زیر دستی يك نفر میجر حکم هجوم به قلعهٔ محمد شریف دادند قائد دسته گاهی آشکارا و گاهی پوشیده راه می پیمود و انگلیس ها این اوضاع او را پسندیده و فردا بزیر دستی مستر گریفتس يك فوج دیگر را به معاونت دسته اولی امر یورش داد کپطان اندرسن که از شاملین این فوج بوده عبدالله خان را بدرجهٔ شهادت رسانیده و نیمه باغ شاه و قلعهٔ محمد شریف بدست فوجی های انگلیس افتاد. افغانها داد همت داده به بسالت و شجاعت خود که ابراز می نمودند نیمه اراضی از دست رفته خود را پس به تصرف آورده عدۀ زیادی از عساکر انگلیس را به خاک و خون غلطانیدند ۱۳۳ شمولیت قزلباشان با افغانها در جنگ روز هشتم شعبان قزلباشان کابل با افغانها همدست گردیده به سنگر قلعه محمدشریف درآمدند ازین همدست شدن ایشان خوف و وحشت انگلیس ها بحدی زیاد گردید که اضافه تر ازان تصور نمیشد در این اوان سراقسرم قشون انگلیس ها مریض شد وزیرمختار انگلیس سرولیم به تقرر نائبی برای او توجه نموده بريكدير مشیلتان» را به این عهده دعوت داد و او قبول نموده افواج بالاحصار را خواه به شاه شجاع خواه به انگلیس ها تعلق داشتند عموماً فراهم نموده به سنگرها تقسیم نمود لیکن عوض اینکه فوج را دلیر می ساخت به پیشگاه عساکر بیانیه ابراز نمود که ماتاب مقابله افغانها را نداریم اگر در این جا پافشاری نمائیم همه بر باد خواهیم شد مناسب است که از کابل کوچیده به جلال آباد فرو دآئیم و آنجا محصور باید شد . ( مقابله نمودن با افغانها در میدان ، درآمدن دردهن شیران است ) سرعسکر گفت که از کابل برآمدن و در صحراء با افغانها مقابله نمودن در دهن شیران درآمدن است لہذا برآمدن ما از کابل خلاف احتیاط است از خوف و هراس ارای شان به اختلاف انجامید . و جرگه افغانها باهم قرار دادند که قلعه های را که از سوی شرق و غرب بر اردوگاه انگلیس مشرف اند با برج رکاه باش تصرف باید نمود زمانیکه مقامات مذکور را اشغال کردند براردوگاه انگلیس گلوله باری و تیر باران آغاز نمودند . وزیرمختار نائب (سرافسر) را بیدار ساخته امر نمود که به برج رکاه باش هجوم نمائید فوج خود را آماده ساخته از طرف آفتاب برآمد حرکت نمود كپطان بلوبار فتاء خود را ه را غلط کرده با افغانها رو برو شده شانهائس تکان خورده به لرزه ١٣٤ افتاد و قبل از مقابله خواهشمند مرگ گردیدند افغانها سرشان ریخته همه را ته تیغ ساخته کشتار فوق العاده بعمل آوردند کرنیل مکرلان وافتنت برت که متفقاً برای كومك كپیتان بلو برآمده بودند بین ایشان و کپطان بلو مجاهدین افغانها حائل آمده با هر دو فوج انگلیس در آویختند چون شلطان این هول را ملاحظه نمود عرق حمیت او به جنبش آمده کل فوج حاضر را امر هجوم داد افغانها مدافعه کردند دوباره امر هجوم دادند افغانان باز دفاع کردند بارسوم امر هجوم شد این دفعه به جز لفتنت برت و یکنفر دیگر از دسته های انگلیس کسی زنده نماند و از جمعیت مجاهدین افغان فقط سی نفر سوار به شهادت رسیدند . در این یورش ها و گریزها انگلیس ها بر قلعه رکاباش و قلعه ذوا لفقار قبضه کردند واز قلعه رکاه باش چیزی غله کشیده بسوی اردوگاه عازم بودند که تاریکی شب رسید و شیران افغان حمله آورده گندم را از ایشان گرفته قلعه جات مذکور را متصرف شدند و سنگر های جنگ آماده نمودند حرص و آز انگلیس ها در عین ضعف و کمزوری روز ١٣ شعبان افغانها سه عراده توپ را بايك گروه افراد جنگی بر کوه بچه جانب افتاب نشست بالا کرده بمقابل انگلیس ها مهیا گردیدند وزیر مختار شلتان امر یورش داده گفت که میجر شطوین باید با یکدسته عساکر بسوی جنگ حرکت نماید در آخر به فاصله دوازده گز از اردوگاه با فغانها روبرو گشتند افغانها در این روز بكمال خوبی امتحان بسیار بزرگی دادند همینکه میدان کار زار گرم شد طائفه سوار افغانها پس گشتند پیاده های افغان از این حرکت قهقری سواران مشوش گردیده رجعت نمودند انگلیس ها پشته را متصرف گردیده یکتوپ از سنگر افغانها را شکستانده دوی دیگر را به اردوگاه رسانیدند در این روز انگلیس ها خیلی فرحت وشادمانی را نشان دادند اما از طرف جنرال سیل مقیم جلال آباد ١٣٥ خبر آمد که قبل از گذشتن زمستان با مداد شما رسیده نمی توانیم این خبر یأس آوری به انگلیس ها موقع نداد که در تلافی خساره های گذشته در کامیابی نوین خود خورسندی میکردند با وجود آن به پاسداری زندگانی خود حرس و آژیرانشان می دادند لشکر محمد خان افغان در فریب دادن افغانها و بدست آوردن سنگر های شان و قبضه کردن استحکامات محمدخان ترتیبات داشتند حیلعاندیشده مستر استوارت مهندس اظهار کرد که انگلیس ها تاب جنگیدن افغانها را ندارند محمدخان که راه بالا حصار را گرفته وخورا که یاب را نمیگذاشت که به بالا حصار برسد از بیانات او مغرور گشته بسوی بیمبار و رخ نمود تا راه دیگر اذوقه رسانی انگلیس ها را مسدود نماید انگلیس ها میجر شتوین را برای نگهبانی راه مذکور فرستادند اما افغانها شتاب نموده قریه بیمبار و را در تصرف خود آوردند در این جا محاربه سختی بوقوع پیوسته به عقب نشینی انگلیس ها خاتمه یافت و ضابطان زیاد فوج انگلیس با کمال ناکامی رجعت نمودند . به تاریخ ۱۲ شعبان محمداکبرخان از بامیان آمده با افغانان خود متحد گردید در این روز انگلیسان به تسلط قلعه بیمبار و با هم اتفاق نموده وزیر مختار میجر کارش و میجر شطوین را با يك فوج حرکت داده بر قلهٔ که بالای يك بلندی واقع بود و بدون يك توپ و چهل نفر آدم دیگر قوه نداشت امر هجوم داد مهاجمین انگلیس بی راه بی راه رفته بر قلعه هجوم کردند میجر شتوین ، زخم خورد و يك هيئت از رفقای او به قتل رسیدند چون شلتان این مصیبت را ملاحظه نموده میجر کارش و صد نفر مهندس را امر داد که استحکامات را طوری طرح نمایند که از دسته دشمن مأمون گردند و قبل از اینکه بنیاد استحکام را بگذارند ده هزار مرد از اهالی کابل را بر فراز کوهی دیدند که ایشان را تیر باری می نمایند فی الحال کرنيل اولیور را امر اماده گی ١٣٦ داده عسکر را بشكل دائره قلعه ساخته پشت این قلعه انسانها رساله سوار را حرکت داده امر هجوم صادر شد سواران افغان عجله نموده برمیمنه فوج انگلیس یورش برده لفتنت واکر را محاصره نمودند در این یورش یکی از سرکردگان افغان زخم یافت سپس افغانان از هر طرف حمله کرده ایشان را به تنگ آوردند در این یا فشاری افغانان راه گریز را نیافتند زیرا سواران فوج انگلیس دل انداخته پشت سر گریخته بودند افغانها توپ ها و ذخائر حربی فوج انگلیس را بدست آورده بواسطه زخمی شدن یکی از سرکردگان خود به طرف قریه مراجعت نمودند انگلیس ها از موقع استفاده گرفته بر فراز کوه برآمده توپ های خود را دوباره تصرف کرداند و همان توپ ها را بر مجاهدین افغان سردادند . افغانها از این اوضاع برآشفته به شدت و حدت زیادی هجوم آورده جمعیت فوج انگلیس را پراگنده ساخته به گریز مجبورشان نمودند شکستی هائیکه بکه بسوی اردوگاه می گریختند و افغانها در تعاقب بودند بدون دیوار های استحکامات اردوگاه مانع دیگری پیش روی خود ندیدند تخم انگلیس را در وطن خود نگذارید زمانیکه ساحه بر انگلیس ها تنگ آمد گذاره خود را خیلی دشوار دیده به صلح التجاء نمودند وزیرمختار نزد افغانها قاصدی فرستاده آرزوی صلح نمود افغانها جواب مشروط داد که احدی از نژادانگلیس در خاك ما توقف نه نماید و برخی شرائط را نا قابل قبول دیده از جرگه فرستادهای افغانها بر خواسته گفت که روز قیامت نزديك است عنقریب ما و شما در میدان حشر حاضر شده ظالم و مظلوم وحق وباطل آشکارا خواهد شد . بعد از ین مفاهمه بین افغانها و انگلیس ها دوباره محاربه شروع گردید. افغانها ۱۳۷ قلعه محمد شریف را در ۱۶ رمضان باردیگر بدست آوردند نفس انگلیس ها به لب رسیده یقین کردند که بدون صلح خواهی نه خواهی چارۀ دیگر ندارند وزیرمختارانگلیس يك ورقه را که برمعاهدۀ افغان وانگلیس مشتمل بود نگاشته از شلتان و دیکنل و جیمز لر بران امضاء گرفت . جرگۀ دوم افغان وانگلیس درخصوص تخلیۀ وطن به تاریخ ۱۱ رمضان وزیر مختار انگلیس با کپطان لارنس وترژر ومکینزی و يك هیئت مرکب از افراد جماعت خود به فراز پشته سیاه سنگ برآمده بارؤسای افغان جرگه نمود وزیرمختار در بین جرگه برخاسته برای استمالت افغانها خطابه ایراد نموده گفت از دیر یست که ما انگلیسها امیردوست محمدخان را قدردانی کرده ایم و منزلت او را عالی پنداشته ایم ودر هر نقطه از نقاط مملکت خوداقامت اوراگرامی داشته ایم بعدازان ورقۀ ترتیب دادۀ خود را که براین مضمون مشتمل بودبحضور مجلس قرائت نمود : حکومت انگلیس تعهد می نماید که قندهار، غزنین، جلال آباد وسائر بلاد افغانستان را تخلیه نماید بشرطیکه افغانان یکی از بزرگان خودرا بطورگروی تاوقتی به انگلیس ها بدهند که آنهاازمملکت شان به سلامت برآیند وحینیکه عساکر انگلیس به حدود هند واصل گردند امیردوست محمد خان را بسیار به زودی بوطنش خواهند فرستاد و بافغانان لازم است که سالانه يك لك روپیه مواجب به شاه شجاع ، خواه در داخل وخواه درخارج بپردازند این وظیفۀ مستمری او به ذمۀ افغانها خواهد بود وبه ذمۀ انگلیس این امر لازمی است که بدون مرضای افغانها برخاك افغانستان فوج خود را داخل نه نماید . زمانیکه این سجل به حضور سردار محمداکبرخان عرض شد بعد از جرح و تعدیل چنان تقرر یافت که به ذمۀ انگلیسها فرض است که در ظرف سه روز ۱۳۸ تمام شهرها و قریه جات افغانستان را تخلیه نمایند و محمد اکبر خان در فراهمی کراهه کشان بایشان كومك خواهد کرد. حکومت انگلیس به نقل دادن عساکر از بالاحصار آغاز نموده به کمال ذلت و مسکنت که بالاتر از آن تصور نمیشود قلعه های کابل را تخلیه نمودند و محمد اکبر خان در تهیۀ کراهه کشان تعلل می نمود و میگفت که تا وقتیکه انگلیس ها تمام قلعه ها را تخلیه نه نمایند به ذمۀ من ایفاء عهد تعاون تهیۀ کراهه کشان لازم نمیشود. قوۀ سفید فضائی زمستان کابل بتاریخ ۱۸ رمضان که برف باریدن شروع نمود مصائب و مشکلات انگلیس دو چند گردیده برای تخلیۀ غزنین و انتظار عساکر آنجا در تشویش افتادند. به ۲۰ رمضان برای انفصال کار خود با افغانها جرگه کردند افغانها نیمۀ ذخائر حربی از قبیل توپ ها و جبه خانه که انگلیس ها داشتند خواهش کردند انگلیسها بادل ناخواسته این خواهش افغانها را پذیرفتند کپطان کیلی و کپطان ایری را بطور گروی حسب خواهش افغانها با افغانها سپردند تا زمانیکه عهد خود را اکمال نمایند. به تاریخ ۲۲ رمضان مستر اسکنیر که نزد سردار محمد اکبرخان اسیر بود بحضور وزیر مختار آمده اظهار کرد که محمد اکبرخان يك امر دشوار را از حضرت وزیر درخواست می نماید که شما با ضابطان نامدار خویش به حضور سردار حاضر شوید تا معامله را باشما دفعةً فیصله نماید. وزیر بدون قبول این درخواست چارۀ نمی توانست کرد اما خوف و هراس بر او مستولی بوده به عساکر خود امر تیاری و آمادگی داد تا بیرون استحکامات اردوگاه ۱۳۹ آماده جنگ باشند و خودش با ضابطان ار دوسوی پشته هار فته قدوم سردار محمد اکبرخان را منتظر بود ساعتی نگذشته بود که سردار محمد اکبر خان با جمعی از خوانین افغان حاضر گردیدند . سردار باشخص وزیر و خوانین با ضابطان عسگری رو برو شدند سواران افغان یکه یکه دودو میرسیدند بعد از ساعتی سردار قوم خود را آواز داده گفت هر کس مقابل خود را بگیرد دست وزیر مختار را بریده کشان کشان او را میبردند وزیر واویلا واغوثا فریاد میکرد و پناه وامان میخواست بعد ازان سرش را از تن جدا کرده در کوچه های کابل تشهیر کردند و مستر تروار را سر راهی بدار کشیدند و لفتنت بری که بدست محی الدین افغان اسیر افتاده بود در روز نامچه خود سخافت عقول انگلیس ها و بزدلی منصبداران انگلیس وضعف آراء شان را می نگارد وقتیکه او را به حضور سردار محمد اکبرخان حاضر کردند سردار با دید های شعله انگیز خود بسوی او نگریسته گفت : ای انگلیسها شما بودید که طمع مملکت ما را بدل خود پرورانیدید ! جزای اعمال خود را به چشم سر دیدید !! کنون هم به کشتن تو ضرورت ندارم ترا بخشیدم رنگهمالی ترا به ملا مؤمن خان سپردم میجر پا تنجر که زمام وزارت مختاری را بعد از سرولیم مگناتن گرفته بود دوباره مراوده صلح خواهی با افغانها نمود و گفتند صلح بشرائط ذیل پذیرفته خواهد شد . ۱ : - عساکر انگلیس تمام توپ های را که دارد بما وا گذار شوند مگر شش ضرب عراده توپ که برای حفاظت خویش با خود برداشته می توانند . ۲ : - مال گرانبار و آلات متعلقه خزانه را بما بسپارند . ۳ - سرکردگان انگلیس را با آل و اولاد بما بسپارند . ٤ - ١٤ لك روپیه را که وزیر مختار بما وعده داده بود آن را بپردازند . ١٤٠ چون این شرائط را شنیدند دانستند که این مقام مقام حیله بازی ها و رو باه بازی ها نمی باشد . بلکه قوهٔ جنگ و شعلهٔ شمشیر و سر نیزه نیز از برای قبول آن شروط مجال نمی دهد و وجدان شخص حر آزاد هم بآن راضی نمیگردد ) . بلی ! جنرال الفستون هر چند اراده نمود که شجاعت و حماست خود را اظهار نموده مانند گربه خود را بدماند لا کن انتفاخ او در خون انگلیس حرارتی تولید ننموده بلکه جذبات عسکری شان در ۲۹ رمضان بکرو دادن ( کپطان درمند) و کپطان والن وکپطان واربرتن وکپطان (دپ) بهمراه زن ها و اولاد شان نتیجه بخشید و بعد ازان مجروحین را در جای یکی از افغانها با برخی از اطباء گذاشته پنج ضرب توپ شاهی را هم با فغانها تسلیم نمودند . اخراج اجانب یا حرکت اردوی انگلیس در روز ٦ شوال آمادهٔ سفر گردیده با ٩ ضرب توپ و ١٢ هزار اشتر بغرض سواری مردها و زن ها و اطفال و بدنیال آن عساکر انگلیسی حرکت نمودند پس در حد دریائی رسیدند که مرور شان ازان لازم بود حال اینکه بالای دریای مذکور بدون يك پل بیش وجود نداشت بناءً بعد از زحمت ها و صعوبات و تلفات عدهٔ کثیری از نهر مذکور گذشتند و يك قدری مسافت را طی کرده تا بگرام رسیدند افغانها بمانند گرگهای گرسنه دنبال شان را نگذاشته در هر جا آن ها را لخت و تاراج نموده يك توپ دیگر را هم گرفته بمحمد اکبر خان تقدیم کردند . ١٤١ ( هیجان افغان‌ها از عهد شکنی انگلیس ) بعد ازان محمداکبر خان بالای شان شرط گذاشت که شش نفر دیگر از کبرآی خود را نیز گرو بدهند انگلیس‌ها قبول کردند و با او عهد نمودند که بالای هيچيك افغانان تازمانیکه بتاراج و ایذای جانی انگلیس‌ها دست درازی ننمایند انگلیس‌ها فیر‌های تفنگ و استعمال سلاح نمیکنند و الحاصل انگلیس‌ها باین ذلت و مسکنت بعد از زمان اندکی به بتخاك رسيدند . روز ۸ شوال افغانها فیر‌های خود را بالای شان دوباره آغاز نمودند و (ميجر شتوين) بمدافعهٔ شان همت گماشت لاكن نتوانست با افغانها مقابله کند بعد ازان محمداکبر خان يك گروه دیگر را علاوه بر نفری سابق از آنها بعنوان گروی طلب نمود آنها قبول کرده و نفری را تسلیم نمودند و براه خوردکابل بقیة السيف روان بودند . خوردکابل عبارت از شیله هائیست که چند میل طول داشته و راهی که مرور ازان لازم است در دامنهٔ کوه واقع و يك طرف آن را نهریکه ٦٠ گز یا یا نتر از دامنهٔ کوه میباشد احاطه کرده قلۀ کوه از طرف دیگر بآن مشرف است در همچو يك موضع مدهش افغانها برایشان باز هجوم آورده محصور شان کردند توپ دیگری هم از آنها غنیمت گرفتند و تا خوردکابل سه هزار نفر (تلفات) داده غالب قسمت ذخایر شان بدست افغانهای چور افتاد . روز ۹ شوال که زنده ها بر مرده ها حسد می بردند قشون انگلیس ادارۀ تهیهٔ کوچ و حرکت داشتند در ین اثناء از جانب محمداکبر خان نسبت بصيانت زن ها و اطفال و زخمی‌ها اطلاع اطمینان بخشی رسیده فی الجمله از رسیدن خبر مذکور قدری مطمئن شدند . روز ١٠ شوال در حالیکه انگلیس‌ها در شرف حرکت و قطع مسافت بودند ناگاه افغان‌ها بر آن‌ها هجوم آورده راه گریز را از هر طرف بر انگلیس‌ها ١٤٢ مسدود نمودند و همه را بته شمشیر قرار دادند انگلیس ها قوت حرکت نداشته حتی عساکر هندی ها سلحه خود را می انداختند و فرار میکردند مگر از پنجه مرگ راه گریز و نجات را بدست آورده نمی توانستند بلکه تا قبر جبار نرسیده بودند که شمشیر افغانها ریشه حیات شان را از بیخ و بن برکنده اموال و متاع و ذخایر حربی آنها را چور و تاراج کردند و برای نفری باقیمانده باستثنای يك ضرب توپ بیش نماند معبر "هفت کوتل" از کثرت نعش مقتولین مسدود گردید والحاصل از تاریخ بر آمدن قشون انگلیس تا روز رسیدن بکته سنگ ۱۲ هزار عسکر منظم شان بقتل رسیدند اما تعداد مقتولین عسکر غیر منظم شان را بجز خدا دیگر کس نمیداند در آن شبی که وارد "کته سنگ" گردیدنديك جماعت شان اسير ويكدانه توپ با قیمانده شان هم بتاراج رفت . در روز ۱۱ شوال از کته سنگ بطرف جكدلك روان شده عصر روز بجكدلك رسيدند در ان جا بالای تلی بر آمده استقامت و جلادت و رعب خود ربه افغانها نشان میدادند ازین رو غضب افغان ها . بجوش آمده بر بلندی های انجا بالا شده و آن ها را سخت محل گلوله باری قرار دادند بعدازان محمد اکبر خان (اسکینز) را طلب نموده برای او گفت که بدون اینکه (شلتان) و (جانسن) را هم بما گرو ندهی چاره نداری درین گفتگو از يك طرف نامعلوم گلوله آمده اسکینز را هلاك نموده وقتا که انگلیس ها واقعه مذکور را ملاحظه کردند بطرف جلال آباد عزیمت کردند افغانها با شمشیر های برهنه از هر طرف بالای شان هجوم آورده بقتل آنها آغاز نمودند در نتیجه عسکر انگلیس درین موقع بیشتر از خورد کابل تلف گردید . فردا روز ۱۳ شوال افغانها ملاحظه نمودند که تعداد اردوی انگلیس خیلی کم است ١٤٣ بناء آن ها را احاطه نموده بعضی را قتل و حصۀ را اسیر کرده بدون دکتور (بریدون) احدی از دست افغانها نجات نیافت و فقط دکتور مذکور بحیلۀ فرار نموده بجلال آباد رفته خبر واقعه را بانگلیس های آنجا رسانید. چون افغانها میدانستند که کثافت فریب حیله گران و مکاران و خادعان بدون جریان خون آن ها پاك و چشم طامعین و حرص پرستان بدون خاك قبور سیر نمی گردد بناءً خون های انگلیس ها را ریختانده چقوریهای جبال خود را گودال های مقتولین شان ساخته تلخی پیمان شکنی را بآن ها فهمانده و خوب چشانیدند. تلطف محمد اکبر خان برضعفاء و اسیران بعد از ان محمد اکبر خان اسراء و زنها واطفال ومجروحین و بعضی ضباط انگلیسی را باخود گرفته بکابل آورد این بود انتهای احوال قشون انگلیسی که در کابل بوقوع پیوست. اما قشون انگلیسی که در شهر غزنی توقف داشت از اسیبیکه باردوی اول رسیده بود آنها هم حصه گرفتند. حتی بعضی شان از خنکی و گرسنگی هلاك و برخی هم در ته تیغ افغانها جان دادند و باقیمانده اسیر گردیدند چنانچه اسیرها را چندماه نگاه کرده بعد از ان بکابل فرستاده در کابل اسیر های مذکور را محمد اکبر خان بملاطفت استقبال نموده باکرام وعزت برای آن ها جای داده همه نزد میجر پاتینجر جمع شدند. بعد ازان محمد اکبر خان به ضابطان انگلیس شمشیر های شان را پس داده و هم بعضی را به بخشش طلا نوازش نموده با زنها مرحمت و با اطفال ملاطفت فرمودند. ١٤٤ قتل شاه شجاع درین بین شجاع الدوله خان بارکزائی شاه شجاع را بقتل رسانيده يك هرج و مرج مدهشی در افغانها تولید گردید. باحزاب و تفرقه ها و منازعه ها دچار آمده جمعیت شان پراگنده و مملکت را خوانین در بین خود تقسیم نمودند محمد اکبر خان در بیرون شهر ترتیبات عسکری گرفته و ( فتح جنگ ) پسر شاه شجاع هم بآن شامل شد آمدن اردوی انگلیس بکابل در اثنای این فتنه ها اردوی انگلیس کلرستان در قندهار محصور بودند بکابل آمده بعضی قوای امدادیه دیگری بآن ها پیوست درین وقت اولا در مابین لشکر انگلیس و سردار محمد اکبر خان بعضی مناقشات رخ داد و لی در نتیجه مسئله به مصالحه انجامید محمد اکبر خان اسیران انگلیس رارها داد و جنرال ( پولوک ) بر فرستادن امیر دوست محمد خان و عائله او تا خاك افغانستان متعهد گردید وقتاً که عساکر انگلیس تشتت و تفرقه افغانها را ملاحظه نمودند و نیز دانستند که قائدیکه آن رها را برای مقاومت و جنگ و فعالیت سوق دهد درین وقت در بین شان وجود ندارد بنا بران دست تطاول را دران بلاد دراز نموده چهارچته شهر کابل را که از زمان اورنگ زیب تیموری در انجا وجود دارد دارای چوکهای زیبایی که طول آن به ٦٠٠ قدم و عرض آن ۳۰ قدم بوده و بدیوارهای آن تصاویر نیکو و نقوش مزین مشاهده میشد ند بگناه اینکه افغانها دران جا نعش وزیر مختار انگلیس ( سرولیم مگنا تن ) را آویخته اند آن را آتش زدند و بر قریه استا الف چپاو برده مجروحین وزنها واطفال و کسانی را که انجا یافتند قتل عام نمودند ( درین فرصت محمد اکبر خان و تابعین او بكو ها بالا شدند ) بعد از آنکه بزعم خود عساکر انگلیس از افغانها انتقام گرفتند بصورت فوری از خوف انتقام و جمع آوری افغانها بطرف هند کوچیده و فرار نمودند ١٤٥ والحاصل طمع سلطنت شاه شجاع را به کاوش قبر خودش وادار ساخت وحرص و شغف فرمانفرمائی در بلادافغان انگلیس هارا به این درجه رسانید که خانه های خود را قبرهای خویش بسازند. اگر چه افغانها مجروحین و زن ها واطفال انگلیس ها را صیانت نمودند بالمقابل انگلیس ها مریض ها و زخمی ها و زن ها واطفال قریه استالف را قتل عام کردند تا بانظار عالم ظاهر شود که شهامت افغان هائیکه در کوه ها و دشت ها زندگانی بسر میبرند واز تعلیم وتربیه ونعمت علم ومعارف هم محروم میباشند با سجایای مدنیت انگلیس تاچه اندازه متفاوت ومتمایز است ؟ رهائی امیر دوست محمد خان از قید انگلیس وقتیکه امیر دوست محمد خان را انگلیس ها رها داده وارد کابل شد متعاقباً برجلال آباد وولایت کابل ومضافات آن استیلا نمود اما کندل خان برادر امیر دوست محمد خان ( که سابق بیان کردیم ) با برادران خود به ایران پناه گزین بوده زمانیکه از تخلیه انگلیس ها نسبت به قندهار واقف شدند به معانت شاه ایران يك اردوی مختصری تشکیل داده بقندهار آمد در قندهار بعد از منا قشات اندکیکه ما بین او و بعضی سدوزائیها واقع شد قندهار را تصرف نموده نفوذاودر قندهار قائم گردید بعد ازان در مابین او وامیر دوست محمد خان محاربات واقع شد که در تمام آن ها غلبه بجانب امیر دوست محمد خان بو د و بر هرات هم لشکر کشی کرد اما ناکام شده و اپس رجعت نمود . هجوم رنجیت سنگه پس از چند سال سلطنت امیر دوست محمد خان رنجیت سنگه بر قشون پشاور هجوم آورده جنگیکه در مابین هردو لشکر چند بار واقع گردید طور (سجالی) بود (یعنی هر واحد از متخاصمین گاه غالب گاه مغلوب می شدند) وقتیکه زمان محاربه بطول ١٤٦ انجامید و تعداد مقتولین زیاد گردید و انگلیسها ملاحظه نمودند که گرفتن شهری مانند پشاور که کلید پنجاب است در تصرف افغانها دال بر قوة امیر دوست محمدخان و موجب تزلزل ممالک هندیه انگلیسه میباشد طوری در مابین شان مصالحه نمود که شهر مذکور در تصرف رنجیت سنگه باشد و درین مصالحه حکومت انگلیس نه تنها مدافعه خلل را از بلاد هند در نظر گرفته بود بلکه اراده داشت که بغرض گرفتن واستیلای پشاور اساس و طریقی کشاده باشد زیرا میدانست که حکومت سکها قسمیکه رنجیت سنگه تشکیل داده بود اساس ندارد و يك نمونه واهیات است چنانچه باندك فرصت بعد از مصالحه بر شهر مذکور حکومت برطانیه استیلا نمود . مرگ کندل خان به تعقیب این وقائع مرگ کندل خان اتفاق افتاد تا اینکه در بین برادرها و پسران مذکور نزاع افتاده سرانجام کار شان به مقاتله و سفاکی و هرج و مرج انجامید. در آخر کار امیر دوست محمدخان را در بین خود حکم مقرر کرد پس امیر باقشون خود بطرف قندهار رفته هر کدام از ورثه کندل خان را بغرض دفع شرارت شان بمعاشی راضی ساخته خود امیر هم بر قندهار مستولی گردید و به سبب تصرف آن بر غالب بلاد افغانستان سلطة او تکمیل شد محمداکرم خان پسر خود را بطرف بلخ فرستاده تا مردمان آنجا را که در زمان استیلای انگلیس از حکومت افغانی سر برداشته در کار خود مستقل شده بودند مطیع نماید همان بود که اهالی آن سامان را واپس تحت تسلط آورد اکنون هم موضعی از بلاد اصلیه افغانیه خارج حکم امیر دوست محمدخان نماندالا شهر هرات که در تصرف کامران بود . خاتمه کار سدوزائیها کامران همان جوانمردیست که مدت بیست ماه با وجود کمی عدد و قلت سامان حربی در مقابل عساکر ایران به نهایت ثبات و متانت و مقاومت مقابله نمود و در انجام کار شهر قندهار ١٤٧ بر و غالب آمده به مسکرات مشغول و یار محمد خان بامی زائی وزیرش او را آله پیش برد مقاصد و بازیچهٔ ساعت تیری خود قرار داده بود با الآخره او را در يك قريهٔ خارج شهر خفه نموده و بجای او نشست و بعبارهٔ دیگر بمرگ او رسوخ خانوادهٔ سدوزائی بکلی سقوط نمود ، خلاصه آنکه احمد شاه سدوزائی بوسیلهٔ شجاعت و تدبیر و عدالت و اقتصاد آنچه را اندوخته مملکت وسیعی را که تحت تصرف خود آورده بود اولاد و احفاد او بسبب جبن و حماقت و ظلم و عیاشی و غلو در شهوه به فنا و ضیاع رسانیده با لاخره چراغ حکمرانی شان خاموش گردید . یار محمد خان پیوسته با شاه ایران طرح مکاتبه ریخته بواسطهٔ حمایت او هرات را از دست برد دیگر امراء افغان صیانت می نمود . ( سید محمد خان ) پسر یار محمد خان بمعاونت شاه ایران بعد از پدر حکمران هرات گردید لا کن چونکه سید محمد خان بد خلق احمق و ظالم بود اهالی از او ناراضی گردیده بشورش و ریدند و شهزاده یوسف سدوزائی بدون مانع وارد هرات گردیده سید محمد خان را بقتل رسانید . سقوط هرات از دست ایرانیها بعد ازان در هرات فتنه های چندی واقع گردیده ناصر الدین شاه فرصت را غنیمت شمرده تحت قیادت سلطان مراد میرزا بر شهر هرات قشون کشی نمود چنانچه بعد از محاربهٔ چند روزه شهر مذکور را مفتوح ساخته ولایت هرات تحت تصرف ایران درآمد : انگلیس ها از فتح هرات بدست ایرانی ها بسببیکه شهر هرات را کلید دروازهٔ هند میدانستند بغضب درآمده جهازات جنگی خود را بخلیج فارس سوق داده بندر بوشهر و جزیرهٔ خارق را بغرض تهدید ناصر الدین شاه و سد خللیکه وقوع آن مهلك ثابت میگردید و دفع انقلابیکه از اشاعت قشون ایرانی بطرف بلاد ١٤٨ افغانی در هند بظهور رسیده بود مواضع فوق را تصرف نمود بعد ازمدت یکسال از این واقعه در بین انگلیس وایران ( بشرط اینکه شاه ایرا ن يك افغا ن را بهرات حاکم گماشته عساکر آنجا هم افغان باشد ) مصالحه بوقوع آمده مواضع مذکور را انگلیس تخلیه نموده با حکومت ایران سپردوشاه ایران به تصویب انگلیس سلطان احمد خان پسر کاکا و خسر امیر دوست محمد خان را بر هرات والی مقرر نموده بر مشارالیه شرط نمود که سکه و خطبه را بنام شاه ایران اجرا نماید. با وجود آن خوف انگلیس برطرف نگردیده بعد از چند سال امیر دوست محمد خان را بر شهر هرات ترغیب داده متعهد شدکه برای امیر و جانشینان او يك رقم کا فی سالانه جهت اعاشه قشون و ساختن استحکامات حربی تسلیم می نماید تا حکومت ( افغان يك سد محکمی در آسیای وسطی بین روسیه وایران و حکومت هند باشد ) پس امیردوست محمد خان لشکری آراسته بر هرات هجوم برد ه شهر را يك مدت دراز محاصره نمود در اثنای مهاجمه ومدافعه عساکر طرفین بداخل شهر مرگ سلطان احمد خان اتفاق افتاده بعد از مدت اندك امير دوست محمد خان هم در معسکر خود فوت نمود سپس رؤسای عساکر به مهاجمه امرداده در اثر مهاجمات متعدده شهر مذکور در ١٢٨٠ مفتوح گردید . امیر دوست محمد خان شخص عاقل ومتحمل و نرم طبیعت بود وبظلم و اجحاف میل نداشت چنانچه بحسن استعمالت و سلوك خویش دلهای برادران خودرا بدست گرفته تا اینکه باو تابع گردیدند با وجود انیکه در بین برادران او کسانی وجودا شتند که از وکلا نتر بودند.امیر به تدبیر و حکمت خود اساس سلطنت را نهاد . و نیز پسران زیاد داشت که رشید ترین و عاقل ترین آن ها محمد اکبر خان بود ( هما ن محمد اکبر خانی را که بلاد افغانی را از پنجه طمع انگلیس نجات داده بود ولی عهد خود مقرر نمود ؛ وقتاً که مشارالیه در زمان حیات او فوت شد برادر اعیانی او شیر علیخان ١٤٩ را ولی عهد تعین نمود زیرا امیر حقوق محمد اکبر خان را که بروی خصوصاً و بر تمام افغانستان عموماً اثبات نموده بود نسبت به برادر اورعایت کردلاکن مشارالیه حقوق دیگر مردمان را رعایت نکرده ملاحظۀ ضررهائی را که باین امر مترتب میگردید هرگز در نظر نیاورد بعضی برادران کلانش که باطاعت او راضی نمیگردیدند بروشوریدند و از انقلاب شان خون ریزی و خرابی مملکت و تاراج اموال مستلزم گردید بلکه امیر دوست محمد خان هم که در حیات خود بهر ولایت یکی از پسران خود را والی گماشت نهایت خطا ورزیده بود زیرا مملکت افغان مملکت قانونی نیست گویا بدست خود دروازۀ فتنه و فساد را در بین بلاد کشاده هر کدام را به طغیان و عصیان قوت و قدرت عطا کرد . حکومت اعلیحضرت شیر علی خان زمانیکه امیر در حین محاصرۀ هرات چنانچه بیان کردیم فوت نمود در معسکر او از پسرانش شیرعلیخان ولی عهد و محمد اعظم خان و محمد امین خان و محمد اسلم خان حاضر بودند محمد رفیق خان وزیر شیرعلی خان که از طائفۀ غلجائی و يك شخص خائن بود بشیر علیخان پیشنهاد نمود که تا برادران تو حکمرا نان مطلق العنان باشند رسوخ تو بدون اینکه برادران خود را هم گرفتار نمائی تکمیل نمیگردد خصوصاً کسانیکه از شما کلان تر هستند پس این خبر در عوام شائع گردیده برادرانیکه در معسکر وجود داشتند از شنیدن این خبر از معسکر فرار نموده بولایتی که در زمان پدر خود بران حکومت داشتند خود را رسانیدند اما شیر علیخان وقتیکه از گریختن شان واقف شد به تنظیم شهر هرات عجله نموده محمد یعقوبخان پسر خود را بر ان والی گذاشت و خود راه بلخ را پیش گرفته بولایاتی که در عرض راه واقع و همان برادرانش که از معسکر گریخته بر آن ها استیلا نموده بودند هیچ تعرض نکرده تصمیم گرفته بود که محمدا فضل خان برادر کلان خود را که در قوۀ عسکری از تمام برادران ۱۵۰ موفقیت دارد و در نزد اهالی بارسوخ تر است فریب بدهد و او را گرفتار کند. وقتیکه بحدود بلخ رسید به محمد افضل خان مکتوب نوشت که شما برادر بزرگتر ما میباشید بر شما لازم است که در اصلاح مملکت و رفع فساد و اتحاد برادران کوشش نمائید من عهد میکنم که هیچگاه از امر شما تجاوز و از نصیحت شما مخالفت و از حلقه اطاعت شما خارج نشوم وقتیکه مکتوب او را محمد افضل خان بهمین مضمون ملاحظه کرد بازی خورده بپای خود نزد شیر علیخان رفت بناءً او را گرفتار ساخت عبدالرحمن خان پسر محمد افضل خان به بخارا فرار نمود و ولایت بلخ را شیر علیخان متصرف و فیض محمد خان برادر خود را بر ان والی گذاشته بکابل مراجعه نموده بعدا زان اردوئی تشکیل داده بریاست محمد رفیق خان وزیر خودش به محاربه محمد اعظم خان در کرم سوق داد محمد اعظم خان در اول واقعه شکست خورده بهند فرار نمود . قتل کاکا و برادرزاده وقتیکه از کار خود فراغت یافتند ابراهیم خان نام فرزند ضعیف الرای خود را بشهر کابل حکمران ساخت و خودش به نفس خود بغرض گرفتاری برادر حقیقی ( محمد امین خان ) بقندهار رفت . محمد امین خان با عساکر قندهاری بمقام قلات بمدافعه وی بر آمده هر دو برادر با هم در آویختند. در این محاربه محمد علیخان پسر امیر شیر علیخان و محمد امین خان برادر حقیقی امیر از طرفین کشته شدند . در اثر اینواقعه بر شیر علیخان وسوسه ها مستولی شده و عموم کارهای حکومت و اداره عسکری را پس پشت انداخته در قندهار گوشه نشین گشت. چون عبدالرحمن خان از گوشه نشینی و تغیر احوال امیر خبر گشت از بخارا بطرف بلخ مراجعت کرده بمعاونت فیض محمد خان بعد از جنگ اندك بر بلخ مستولی گشت ١٥١ محمد اعظم خان از بد معامله گی انگلیسها ناراض گشته هندوستان را وداع نموده با عبدالرحمن خان در بلخ ملحق شد . ازین اتحاد اعتبار شان بلند گشته يك فوج جرار آراسته کرده بشهر کابل هجوم بردند و قبل از رسیدن لشکر ابراهیم خان پسر شیر علیخان با عساکر سرداران مذکور مقابله نمودند ابراهیم خان در جنگ باجگاه شکست خورده کابل را از خوف و بزدلی گذاشته بطرف قندهار گریخته رفت . حکومت محمد افضل خان در ینوقت محمد رفیق خان وزیر شیر علیخان که در کابل بود بکمال بشاشت باستقبال سرداران از کابل بر آمده خود را تسلیم نمود سرداران بسلامتی و سرور در شهر داخل شدند بعد ازان برای تسخیر جلال آباد يك دسته عسکری را فرستاده فتح کردند ، چون کار بشدت و وخامت انجامید شیر علیخان از خواب غفلت بیدار شده از اثر قتل برادر و پسر اندوه گین گشت، ولشکر تهیه کرده بطرف کابل حرکت کرد چون از غزنی گذشت در مقام شیخ آباد بمدافعهٔ و ا سردار محمد اعظم خان و سردار عبدالرحمن خان با يك فوج جرار مقابل آمدند و آتش جنگ مشتعل گشت، در نتیجه محمد اعظم خان و عبدالرحمن خان غالب آمدند و شیر علیخان مغلوب گشته بطرف قندهار مراجعت کرد . و محمد اعظم خان وارد غزنی شد . محمد افضل خان برادر بزرگش را که اینجا اسیر بود از اسارت رها نموده محمد اعظم خان باسائر عسکر سلامی پادشاهی باو گرفته بپادشاهی قبول نمودند. قتل محمد رفیق خان وقتاً که برای آن ها غلبه حاصل شده بکابل مراجعه نمودند محمد اعظم خان که ملاحظه نمود محمد رفیق خان در انقلاب و فتنه و انداختن شقاق ما بین خوانین کوشش ١٥٢ نمود بناءاً بکیفر خیانت سابقه خودش که در مقابل منافع پادار خود مرتکب شده بود و هم او را ترک کرده اخیراً بازار فساد دست بردار نگردید امر بکشتن و خفه کردن او نمود بعداز ان لشکر خودرا محمد اعظم خان جمع کرده بطرف قندهار حرکت نمود و با امیر شیر علیخان در حدود قلات غلجائی ملاقی شده از مصادمه هر دو لشکر مقاتله سختی واقع شده امیر شیر علیخان در واقعه مذکور نهایت درجه شجاعت و بسالت خود را نشان داد اماچون لشکر او بمناسبت شکست های متوالی خوف و بزدلی بران ها غالب بود در مقابل اردوی محمد اعظم خان تاب نیاورده امیر شیر علیخان هم به ترک قندهار مضطر شده جانب هرات رفت و بعد از چند ماه با یک فرقه سوار بطرف بلخ رفته در انجا بسیار نفری از محاربین افغان و ازبک را با خود گرفته بهمراه فیض محمد خان از راه کوهستان برکابل حمله برده در حدود پنجشیر با عبدالرحمن خان مقابل گردید فیض محمد خان کشته شد گویا اقبال و ادبار و فاق و نفاق او اسباب سکرات موتس گردید بناءاً شیر علیخان شکست خورده توپهای خودرا سرکوهها گذاشته خودرا به چالاکی در بلخ رسانید از انجا بهرات رفت چونکه میدانست عبدالرحمن خان او را تعقیب خواهد نمود بعد از اینواقعه محمد افضل خان در کابل وفات نمود ومحمد افضل خان یک شخص عالم و فاضل جواد بود علم و علما را خیلی دوست داشت وظلم را بسیار بد میدید حکومت محمد اعظم خان بعد از وفاتش برادر اعیانی او امیر محمد اعظم خان جانشین او گردید عبدالرحمن پسر برادر متوفی خود را والی بلخ مقرر نمود محمد اسماعیل خان پسر محمد امین خان مقتول را تحت اثر او گماشت تا عبدالرحمن خوبتر با طفای نائره که در ان حدود ما بین افغان و ازبک مشتعل گردید بود موفق گردد. ١٥٣ مضرات خود سری محمد سرور خان پسر خود را والی قندهار مقرر ساخت و نیز عبدالعزیز خان پسر دیگر خود را که عمر او از ١٦ متجاوز نبود بقوماندانی عسکری قندهار مقرر نمود : این قوماندان جوان را غرور و خودنمائی بجمع آوری قشون مجبور ساخته بدون علم پدرش اردوی خود را بطرف هرات سوق داد وقتیکه بقریه گرشك رسيد با محمد یعقوبخان پسر امیر شیر علیخان مصادم گردید ؛ قوماندان جوان قندهار با دوصد نفر پیاده دفعةً بر قلب اردوی و خصم هجوم بر ده توپچی دشمن را کشته توپ آن را استیلا نمود وقتاً که لشکر محمد یعقوبخان قطع مدد را از و ملاحظه کردند فی الفور او را احاطه نموده دستگیرش نمودند چون خبر اسارت قوماندان قندهار به اردوی او رسید برعایه عادت شرقی خود که از فقدان رئیس خود متشتت میگردد شکست نمودند محمد یعقوبخان بصورت فوری اردوی خود را امر حرکت داده شهر قندهار را بدون مانع در تصرف آورد بعد از ان شیرعلیخان قوی دل شده از فتح قندهار در وجودش روح عزم واراده دمیده شهر قندهار را به محافظت سوارهای جمشیدی و فیروز کوهی گذاشته خودش با محمد یعقوبخان پسر خود و بعداز جمع آوری قوه بطرف کابل حرکت نموده در وادی مقر که بفاصله شش فرسخ از غزنی واقع است با محمد اعظم خان مقابله شد درین اثنا هر دو عسکر باستحکامات وسنگرها و خندقهای خوداخذ موقع نمودند ؛ زمانیکه محمد اعظم خان از عزم هجوم شیرعلیخان واقف گردید به محمد اسمعیل خان خائن خط فرستاده او را باقوه معیت او بگمان اینکه شیرعلیخان پدر او را کشته و او را خیلی اهانت نموده بکابل خواست مشارالیه از بلخ باقشون معیت خودش حرکت نموده در حدود کوهستان تازمانیکه هر دو لشکر در دشت مقر با هم مقابل گردیدند توقف نموده در همین اثنا بر شهر کابل هجوم آورده شهر کابل را بامید اینکه اورا شیرعلیخان مانند پدرش والی قندهار مقرر نماید بنام شیرعلیخان فتح آن را اعلان نمود وقتیکه این خبر به عساکر محمد اعظم خان رسیدنا امیدی ایشان را فرا گرفته فتور و تفرقه در جمعیت ایشان ظاهر شده و در وحدت آرای آنها تشتت و اختلاف بروی کار آمد. ١٥٤ زیرا خودها را بین دو اردو محصور می دیدند و از رسیدن اذوقه پریشان بودند. محمد اعظم خان ملاحظه نمود که بر این فوج بزدل و ترس خورده که حواس خود را باخته اند اعتماد نمودن درست نیست خصوصاً در وقتیکه سواران جمشیدی بر اردو گاه یورش آوردند و تهاجمات خود را ادامه دادند. محمد اعظم خان از انجا پای خود را کشیده نزد سردار عبدالرحمن خان به مزار شریف پناه برد شیر علی خان بعد از مفارقت مطولی به کابل وارد گردیده از طرف اهالی شهر به کمال خورسندی و بشاشت پذیرائی کرده شد. شیر علی خان از روی همت عالی و اخلاق پسندیده و خودداری از ظلم در دل اهالی محبوبیت داشت پس محمد اعظم خان و عبدالرحمن خان در تجمع افواج از بك و افغان مساعیات خود را به صرف رسانیده از راه هزاره جات به غزنی حمله بردند بعد از جنگ خونینی که بین ایشان بوقوع پیوست محمد اعظم خان و عبدالرحمن خان هزیمت نموده بسوی مشهد فرار شدند در این شکست عبدالرحمن خان از کاکای خود جدا شده جانب بخارا رفت و سمر قند را اقامت گاه خود ساخت و تا حال در آنجا است حکومت اعلیحضرت شیرعلی خان بار دوم و محمد اعظم خان در حالیکه عازم طهران بود در عرض راه بمقام نیشاپور وفات شد محمد اعظم خان عدل دوست و دانای مدیر بوده لیکن ایجابات وقت او را به جور و ستم ناچار ساخته بود. انتخاب او پسر جوان بی تجربه خود را به امور مملکتداری سبب ناکامی وزوال حکومت او شد لیکن انتساب او به قوماندانی عسکر قندهار از جهت بی اعتمادی بر خوانین و سرداران افغان بوده زیرا محمد اعظم خان در دورهٔ زندگانی خود خوی نا ستوده که از سرکردگان افغان مشاهده می نمود این سرکردگان خیانت را رذالت نمی شمردند از اموریکه موجب ننگ و عار باشد دست نمیکشیدند اکثریهٔ ایشان که به دو فریق جنگی منقسم گردیده بودند ۲۰ بار مسلك خود را نسبت به جنبهٔ خود تبدیل داده گاهی در يك جنبه و گاهی در جنبهٔ دیگر در آمده بودند. ١٥٥ محمد اعظم خان عقیده وحدة الوجود داشته به صوفیان از روی مسلک تقلید و اعتقاد مذهبی داشت خلاصه اینکه تا ١٢٨٥ حکومت افغانستان بر امیر شیر علی خان بدون رقیب جنگ و جدل باقی ماند. امیر شیر علی خان دعوت حکومت انگلیس را پذیرفته بمقام انباله هند رفته همان معاهده فریب آمیز دوست محمد خان را که با انگلیسی ها عقد نموده بود تجدید نموده با پیمان های که در اصل محض تمویهات دانسته میشد موثق ساخت. عودت امیر شیر علی خان از هند و اقدامات در داخل بعد از انکه امیر شیر علی خان از هندوستان بوطن خود باز گشت مجدا اسمعیل خان را بابرا در انش بسوی هند جلاء وطن گردانید سپس پسر مردانه خود امیر محمد یعقوب خان را از ولایت عهد خلع نموده عوض او سردار عبدالله خان پسر خورد سال خود را به ولایت عهد مقرر نمود تا مادرش خورسند گردد ( شهوتیکه چشمها را کور و عقل ها را تیره میسازد بداست ) محمد یعقوب خان در ولایت هرات بناء سرکشی گذاشته چندی بعد با عساکر پدر خود جنگید. ظفر یافت پس دعوت پدر را اجابت نموده فرمانبردارانه به کابل وارد گردید امیر بجای اینکه او را دلداری نماید به زندانش نمود با وجود این اقدامات چون ولی عهد جدید فوت نمود آرزو های او بسر نرسید. سال ١٢٩٥ رجال کاری دولت انگلیس را اوهام و وساوس فرا گرفته سفارت روسیه را در افغانستان خار چشم خود می دانست چند نفر مهندس را با يك هزار سوار نزد امیر افغانستان فرستاد. از پذیرفتن این سفارت انکار آورد زیرا پولیکه از سالها به حکومت افغانستان می دادند بی موجب قطع نموده بود. انگلیس ها از این خود داری و منع حکومت افغانستان بر آشفته عساکر خود را تنظیم داده جانب افغانستان متجاوزانه سوق داد. فصل چهارم در بیان قبائل متعدده که در افغانستان سکونت دارند و اخلاق وعادات ومذاهب و توضیح طرز حکومت ایشان اخلاق حماسی افغانها عنصر غالب ملت افغان از روی تعداد قوم پښتون است که در حصص جنوب و شرق جنوبی سکونت پذیر اند جذبهٔ هجوم و اقدام، غریزهٔ انتقام، و شجاعت و حماست در محاربات و تهور در مخاصمات و منازعات، که به کوچکترین سبب ها بوجود می آرند، خاصهٔ جبلی و طبعی ایشان میباشند . هیکل های با صلابت ایشان که با چین های جبین توأم گردند قوای جسمانی و شوکت حماسی آنها را ترجمانی مینمایند . با وجود عمومیت این احساسات و جذبات رعب افزا، در بین شان چهره های بشاش پیدا میشود در بعضی معاملات کمال بردباری و شکیبائی دارند باز هم درشتی زبان پښتو و کللفتی آوازهای آنها به سختی مزاج شان گواهی میدهند . چور و چپاو و هیجانات را دوست داشته، از جهت همین ملکات که نمایندهٔ شجاعت و مردانگی میباشند به غزوات و محاربات عشق ارثی دارند . ترتیبات قشونی از صد ها سال به این طرف چون در طبائع آنها دلاوری و میل طبیعی بسوی محاربات جا گرفته است لهذا عموم رجال افغان همچو نظام تربیت یافته عالم طبعاً ١٥٧ تربیۀ عسکری را فرا گرفته اند در تشکیلات عسکری این قوم منصبداران عالی رتبه و ضابطان كوچك وجود دارند در درستی صفوف و قطارهای سپاه و استحکامات حربی و تعبیه های فوجی اهتمام تام میورزند ضابطان عسکری در هنگام سوقیات جنگی از قطارهای عسکری پیش پیش به قیادت عساکر قدم میزنند زمانیکه امر هجوم داده میشود و محاربین داخل خط آتش گردیده در سنگر ها و مورچه ها موقع خود را اشغال می نمایند و امر آتش داده شود ضابطان از خط آتش برآمده به ساحۀ عمومی میدان جنگ فرود میآیند و ضابطان نسبت به امر نقل و حرکت از راست به چپ و از چپ به راست و سوق دادن و توقف دادن و ترتیب تهاجمات و اقدامات قطعات عسکری مصروف میگردند علاوه بر اجراءات فوق در میدان جنگ نسبت به تکفین و تجهیز وتدفین کشته گان محاربه صدور اوامر و نواهی از وظائف منصبداران بشمار می آید تا از توهین دشمن محفوظ بمانند و نعش شان بدست دشمن نیفتد. مجازات فرار از جنگ فرار از جنگ را افغانها بحدی بد می بینند که فراری را سزای قتل میدهند و در حال گریز اگر کسی از دست دشمن کشته شد نعش او را کور کردن هرگز روا نمیدانند، و اگر گریزی از دشمن سر به سلامت برد او را اعدام مینمایند در وقت محاربۀ افغان در اصفهان يك نفر سپاهی را ضابطی دید که از خط آتش رجعت قهقری مینمود ضابط باعدامش اقدام نمود، سپاهی دست راست خود را از آستین بیرون کرده نشان داد که دستم در محاربه قطع شده نمیتوانم اسلحه را استعمال نمایم ضابط افغان از اعدام او صرف نظر نمود اما رجعتش را نپسندید و گفت ای نامرد! پس بگرد و جنگ بنما! اگر دست راستت بریده شد دست چپ داری! اگر ١٥٨ آنهم بریده شد پس دندانها رازی گوشت دشمن را بدندان بکن و تا نفس پسین با دشمن مصروف کار زار باش . اطاعت و فرمانبرداری سر بازان عسکر افغانی در انقیاد و فرمان بر داری به آمر ما فوق بحدی راستکار اند که مانند ایشان « در هیچ يك عسکری از عساکر سلاطین متمدنه » اطاعت و فرمان برداری دیده نشده به حالیکه در دشت ها و بیابان ها کوها و جنگل ها فوج افغان پراگنده گردیده یکه یکه میشوند چون دعوت منصبدار را می شنوند به کمال شتاب دویده دویده بدو ر ضابطان و قوماندان خویش فراهم میکردند . همچنان در حالت مخمصه اگر خوراك پیدا شود ولی امر قوماندان به احضار اوشان صادر گردد فی الحال خوراك را گذاشته به تعمیل امر حاضر میگردند. حسن اطاعت عسکر افغان بحدی است که در وقت تسخیر کدام شهر پرثروت اگر امر خود داری از چور و تاراج از طرف قائد فوج برسد فوری از یغما و چپاول خود داری می نمایند در این حال اگر زنها با تاج های مرصع و چیغه های دانه نشان واوراق های طلائی و جواهرات بیش بها از پیشروی شان گشت و گذار نمایند اصلا به آن التفات نمی نمایند و ذرة زحمت به راحت احدی از متنو حین نمی رسانند . میگویند در وقت جلوس شاه اشرف در اصفهان بین دو طائفه افغان نزاع تولید گردید و خصومت شان به مقاتله انجامید دکانداران شهر دکانها را بسته کرده از خوف مرگ هرج و مرج بخانه ها مراجعت نمودند از حضور شاه اشرف اعلان صادر گردید که دکانها را بگشایند در اثناء هرج و مرج مقاتله اگر مال کسی تلف شد تاوان آنرا شاه می پردازد محاربه مذکور چند روز متوالی در شهر جریان داشت لیکن به احدی از اهالی اصفهان کوچکتر بن زبان جانی و مالی نه رسید . ١٥٩ فنون حربی عموم افراد افغان در تیراندازی، شمشیر بازی، نشان زنی و نیزه زنی کمال مهارت دارند و بسواری میل ونشاط مفرط دارند . بعد از عمومیت آلات ناریه در استعمال توپ وتفنگ وغیره آلات ناریه لیاقت خوبی حاصل کرده اند از عصر امیر دوست محمد خان ترتیبات و تربیه عسکری در افغانستان باصول تازه عصری آغاز میشود از نقطه نظر عملی نه علمی تمام افغانها باستعمال آلات جدیده مهارت خوبی دارند تعداد نظام تربیت یافته فوج عصری امیر دوست محمدخان به شصت هزار بالغ بود. رفاهیت و تمدن با وجود که تمام طبقات ملت افغان بسوی تمدن مائل اند و به رفاهیت تمدن مرفه اند مثل پښتونهای ولایات قندهار، غزنین، جلال آباد اما بعضی صحرا نشینان در ملت افغان پیدا میشوند که راه آسائش وحیات ترفه را تا حال نه پیموده زندگانی ساده و بسیط دارند درشتی در لباس و سادگی در خوراك عادت گرفته به کمترین لذائذ حیات قانع میباشند حتی اینکه چون گوسفند را میکشند، پشم گوسفند را توسط آب گرم کنده و به آتش گرفته پوست از موها صاف کرده به لطافت وصفائی شسته پوست سفید آنرا با گوشت پارچه پارچه کرده خشك ساخته ذخیره می سازند (١) نان را بالای زمین سردسترخوان می چینند وبدون قاشق و پنجه و میزها به زمین متفقانه بدست می خورند به لطافت توجه نمی کنند به صفائی ونظافت خانه ها واطاق ها و شهرها اعتنا نمی نمایند از این جهت اکثر شهرها از فضله ها خالی نمی باشند و در قشله های عسکری لاش های حیوانات دیده میشوند و به دور کردن آن زحمت نمی کشند (۱) واین گوشت خشك را لاندی میگویند (٢) از زمان اعلیحضرت شیرعلی خان مسئله نظافت درعسکر وبعداز محاربه دوم افغان وانگلیس صفائی شهرها از وظائف کوتوالی وبعد ازان از وظائف بلدی تحت اهتمام است. ١٦٠ وصحراء نشينان پوشاك درشت می پوشند در كوهستانی ها رجالی پيدا میشوند (١) كه بعد از خوراك دست ها را به ريش خود و دسترخوان می مالند و به آب نمی شويند و اشخاصی در اين كوهستانی ها ديده ميشوند كه اگر لباس نو بپوشند به آن اهميت نميدهند بعضی ها بحدی علو می نمايند كه آستين را قصداً به روغن چرب نگاه ميدارند تا دانسته شود كه در خانه آنها روغن بحدی زياد صرف ميشود كه به لباس او هم سرايت می نمايد و با اينكه به لباس اعتناء ندارند و كوچی ها و ديهاتی ها لباس را در مدتها آلش نمی كنند سادگی و مساوات خوانين ملكی، ومنصبداران نظامی افغان در مجالس خويش بر كرسی ها و ميز ها نمی نشينند مجالس خود را به قالين های ايرانی فرش می نمايند و نمد های وطنی را نيز برای فرش استعمال می نمايند و همچوا مراء و رؤسا اقوام ديگر تظاهر جاه و جلال را در تحقير غربا نمی پسندند با ملازمين خود و غرباء يكجا نان می خورند واز شموليت او شان استنكاف ندارند . لباس صحراء نشينان باديه نشين ها لباس را به وضعيت عجيبی برش می پوشند كوشتی نام لباسی كه از (١) مثلیكه در شرق اروپا، عموم بلاد دنياهمان حال به بادث اشخاصی ميباشد است اين چنين كوه نشينان در افغا نستان نيز پيدا ميشوند در بی پروائی از تفاخر لباس استغناء خود را نشان ميدهند از اين نقطه نظر كه اين اشياء به نزد مردانها اهميت ندارد كار مردان شجاعت و كارزار است آرائش وزيبائی از خصائص زنها ميباشد و در عدم ازاله چربی تظاهرات ثروت و عدم اعتناء و مظاهرة مروت در صرفيات منزل مدنظر داشته می باشند . خلاصه اينكه كوهستانی تظاهرات خزفی و مالی را دوست دارند و استغناء از غير واتكاء به نفس را می پسندند سادگی لباس وخوراك را خوش دارند در افغانها ضرب المثل است كه (جنگ به وسله كيزی او ننگ به غله كيزی ) جنگ و ننگ از مفاخر افغان است برای اين امر سادگی خوراک و لباس و مظاهر ثروت وبی مبالاتی به امور تعيش لازم است موافق عقول واسعه لال عیدی كوهستانی خودبه آن رفتار دارند (مترجم) ١٦١ قمد می سازند که آستین های دراز آن مثل خرطوم های فیل به زمین سرازیر می باشد و صدره نام يك لباس دیگر از این نوع است که قد آن تار انوا و آستین های آن کوتاه می باشند. شهری ها کرتی ها و بالاپوش ها را از برك می سازند که دارای آستین های تنگ می باشند و چین ها را از پارچه های رنگدار چیت می دوزند. و پوستین های زمستانی از پوست بره های وطنی می سازند و این پوست ها را طوری بخوبی آش میدهند که در نرمی مانند ابریشم معلوم میشود بازاین پوست ها را رنگ زرد روشن داده حواشی آنرا ابریشم کاری می نمایند بعده مثل چپن های دراز دامنه دار برش می نمایند پوستینچه های غریب گاران تا به آرنج دست آستین دار می باشند و قد آن ها تا به زانو میرسند. پوستین های طبقات اوسط و ارباب صنعت دارای قد دراز و آستین های کشال و تنگ می باشد و پوستین گفته میشود امراء و خوانین از ابره کشمیری و کرك چین ها می سازند و پوستین های سمور و سنجاب را می پوشند و اکثر افغانها لنگی های نیلی را بر می بندند و سردار ها واکابر شالهای رنگارنگ کشمیری را سر می کنند واهالی گرمسیر چپلی پا می نمایند و صدرئی ها و قمیص های که تا نیمۀ ساق می رسند با آستین های فراخ می پوشند و اکثر ایشان کمربندهای پزدار را به کمر می بندند که از زیر سینه الی رانها می پوشاند این کمربند ها از پارچه می باشند (۱) لباس زنهای صحراء نشین زنهای افغان لباس های دراز می پوشند وسینه بندها را بحدی قریب پستانها می بندند که پستانها نمودار می گردند و در گوش ها گوشواره های نقره و بلور و آهن (۱) که در افغانی ملا وستی و در فارسی لنگی کمر می گویند ١٦٢ وپس بصورت حلقه های کلفت می اندازند اغلب زنهای کوهستانی موی اسپ وپره را به يك اندازه معین بریده زیر موی اصلی خویش می بافندوبر پیشانی همچو گل ها قطار کرده پیوند می نمایند و این را آرایش و زیبائی می دانند در لغت افغانی این را پرکی و در فارسی پیچه پرك ميگويند زنهای قبائل غلجائی موهای پیشانی را به شکل مدور و قرص نما می بافند و اطراف آن را فروهشته بر پیشانی کشال میگذارند و این موها به درازی از حدود ابروها گذشته تا به بینی میرسد وعرض آن باستقامت پیشانی تاشقیقه ها می باشد این احاطه موی همچو برقع سیاه مدور چهره را احاطه می نماید حفظ شرف ابناء بشر در افغان افغانها بیع بندی های را جائز نمیدانند اگرچه غیرمسلم باشند غریبان و مسافران را قدر دانی مینمایند و دزدی را غالباً بدمیدانند اگرچه به چور و تاراج فخر مینمایند. ازین مسئله پروا ندارند که مابین چور و دزدی فرقی نیست الا اینکه تفاوت ضعف و قوت است چون اخلاق بدویت در ایشان متمکن اند ازان رو منکراتی که نتائج ترفه میباشند در آنها کمتر دیده میشوند وازجهت استیلای فقر اغلب شان از طمع خالی نمیباشند . حجاب نسوان افغانها در شهرها روهای خود را بپوشانده ستر مینمایند و در قراء وصحرا روی برهنه می گردند و با مردان آمیزش دارند و در مصافحه همه ایشان دست های مردان همدگر را میگیرند و در محافل خوشی بصورت دائره رقص مینمایند و گاهی مردان انفراداً در میله ها و اعیاد به صورت دائره رقص مینمایند. و این رقص را در عرف خود آتن میگویند. ١٦٣ کسب و معیشت افغان های ده نشین اغلب صحرانشینان و کوهستانی های افغان به مالداری گذاره می نمایند برخی از ایشان زراعت پیشه می باشند و تجارت کمتر می کنند مگر تجار لوهانی (نوحانی) و به اصول عجیب تجارت دارند اینها مال التجارة خود را بر شترها بار کرده تا حدود چین و سایبریا، و اناطول، می رسانند و در اقطار هند گشت و گذار می نمایند این قبیله از دیگر افاغنه در پوشاک امتیاز کلی دارند مثل ارناوُدها و آذر بائیجانی هاقباهای طرزمعینی می پوشند دستارهای چهارگوشه که دارای گوشه های متقابل می باشند بسر می نمایند قباها در حد و دسینه تنگ و در کمر چیندار و در دامن فراخ و کشاده میباشند عموم افغانهای غیر لوحانی تجارت کمتر می نمایند مگر اهالی قندهار که نسبت به برادران دیگر خویش اضافه تر میل تجارت دارند خصوصاً طلبۀ علوم در قندهار از تجارت حظ وافر دارند اهالی قریه جات و شهرنشین به زراعت و فلاحت و سبزی کاری مشغول می باشند به صنایع کمتر تمایل دارند کارهای صنعتی از قبیل آهنگری و نجاری و بافندگی و امثالهم در ایشان خیلی کم است. مذهب سائر افغانها سنی حنفی المذهب اند، مرد و زن دهاتی و صحرانشین پابند روزه و نماز اند الا قبیلۀ نوری که در تشیع بحدی توغل دارند که با همسایه های سنی خویش مصروف پیکار می باشند از نماز و روزه غافل مگر به ماتم امام حسین (رض) در ده اول محرم اهتمام میورزند پشت و شانه برهنه به زنجیرها می زنند در برخی از قبیله کاکر (که در حواشی ایران اند) با جودیکه مسلمان اند اثار اصول مزدکی دیده میشود مزدک در زمان قباد شاه ایران مزدک نامی دعوی نبوت کرد شاه ایران و چهل ١٦٤ هزار ایرانی متابعت او نمودند مزدك از روی شرع خویش زن و مال را از ملکیت شخصی خارج ساخته حقوق مشترکه جامعه قرارداد و علت این را چنان ظاهر میکرد که زن و مال موجبات شقاق و نفاق اند اگر ملکیت آن از افراد سلب شد جنگ و نزاع از بین مرتفع خواهند گردید امن و آسایش عمومی روی کار خواهند آمد چون قباد وفات کرد تخت کیان را نوشیروان مشرف گردید بزر جمهر وزیر به شاه مشوره داد که حکومت بدون مال و نسب قوام نمی پذیرد و این شارع جدید میخواهد که هر دو را محو سازد تا اساس حکومت از روی زمین برداشته شود . نوشیروان برای استیصال او تدبیری اندیشیده مزدك را نزد خود خواسته گفت که میخواهیم پابند شرع شما باشم زیرا خوشم آمده که اصول شرع شما را شایع کنم ولی خوف اهالی دامنگیرم گردیده است اگر جمعیت خود را در يك مجلس بمن معرفی نمودید باعث دل بستگی و موجب قوت الظهر من خواهد گردید مزدك سائر اتباع خود را در يك محفل بحضور پادشاه حاضر آورد شاه باعدام شأن حکم صادر نمود سه نفر از اتباع او فرار شده و باقی همه کی ته تیغ واقع در آن سه نفر یکنفر زن مزدك هم بود نظام الملك در تاریخ خود نگاشته که اباحین ایران از اتباع مزدك اند و اصول مزدکی را از ان سه نفر آموخته اند که از دم شمشیر نوشیروان نجات یافته بودند. خوارج در اهالی خوست و کرم بعض عادات خوارج دیده میشوند و ایشان مجسمه ها را تیار کرده در غره محرم زیر زمین دفن می نمایند و روز عاشورا از زمین کشیده با هلهله و شادمانی گردن مجسمه را میشگنا نند این فرقه از ختنه نفرت می نمایند (۱) (۱) یکی از علل شورشی که در اواسط حکومت سراجی در جنوبی بوقوع پیوسته و بدست بابرکت اعلیحضرت شهید رفع کرده شد مسئله ختنه بوده است این علاوه بر عوامل سوء اراده ایست که در کتاب نادر افغان مشرح ذکر گردیده بواسطة توهم داخل شدن زهر در جراحت ختنه وسایط ناپاك از ختنه خود داری میکردند و حاکم میخواست که آن را در بین ایشان اجرا نماید لذا مردم شوریدند . ١٦٥ واگر چه اثاری ازاین عادات در زمان حاضر وجود ندارد لیکن گمان میرود که در زمان خلافت بنی عباس که خوارج باین نواحی پناه آورده بود تبار اولادشان تا عصر مؤلف وجود داشتند. روا داری واحساسات ملی افغانها باشدت تعصب دینی مذهبی و جنسی در حقوق کسی معارض نمی شوند اگر شیعی یا غیر مسلم مراسم دینی و مذهبی خویش را در ملك ایشان اجراء نمایند پروا نمیکنند ـ از نیل مراتب عالیه در حکومت خویش با کسی مزاحم نمی شوند ازاین رو در حکومت افغانی شیعی ها بمناصب عالیه مقرر میگردند هر افغان گمان میکند که اشرف ترین اقوام قوم افغان است اگرچه فقیر باشد واسلام خالص را بدون عرب و افغان در دیگران یقین ندارند هر قبیله که ارادۀ اجرای يك امر مهم را می نماید ازاکابر و خوانین وامراء وسرکرده گان جرگه (مجلس موقتی مشوره) تشکیل میدهند و در جرگه از او شان رأی می گیرند. چون یکی از افراد قبایل را فرد قبیلهٔ دیگری بکشد هر فرد از قبیلهٔ مقتول قتل یک نفر از قبیلهٔ قاتل را بر خود لازم میدانند و بقصاص گرفتن حکومت قناعت نمی نمایند واز قصاص گیری بشخص خودنمیگذرند اگرچه سالها بگذرد (١) الااینکه بایشان پناه ببرند هم چنان دوخاندان مقاتل باهم انتقام میگیرند در افغانها مثال مشهور است پښتون سل کاله پس پلار ارگانه خپلو از ویل چه بیړه می وکړه یعنی حس انتقام در افغان ها بحدی زیاد است که انتقام بعد از صد سال برایش بسیار معجل معلوم می شود . ١٦٦ افغانها پناه گزينان را حمايت نموده به خون ها و مال های خود از او معاونت و توجه مینمایند. اهالی قراء ودهاتها با شمشیرها و اسلحه های خورد خود و دیگر که عرفاً سیلاوه (چاره) وخنجر ها و تفنگ ها و تفنکچه ها شهرت دارند میکردند و غالباً تفنگ های اهالی کوهستان پلته ئی میباشند محاربات در بین قبائل و عائلات شان قطع نمیشود چنانچه بسیار واقع شده که پدر پسر و برادر را قتل کرده اند. در بین دو قبيله دشمن صلاحیت بجز خویشی (رشته نکاح) صورت ندارد اكثر ساکنین کو هاودشت ها به پادشاه بدون قوة جبريه اطاعت ندا رند بلکه همیشه منتظر فرصت بوده میخواهند کدام وقت شلاق شاهی از گردن شان رفع شود (جذبه حریت در افغانها بحدیست که مالیات را خلاف حریت میدانند با اینکه حکومت عصر های سابق بطور استبداد گذاره می نمودند). غذای افغان بعضی از قبائل بجوا ری برخی به ارزن چندی بجوعده بگندم قوت خود را بدست می آرند غالباً نان خورش شان پنیر و گوشت است در فصل زمستان آن ها را پخته میکنند نان خود را اکثر بتاوه می پزند در سفر ها سنگ را بآتش حرارت داده بعد از آن آن را در خمیر گرفته بآتش انداخته می پزند و این قسم نان را كاك میگویند برخی قبائل مانند قبیلة یوسفزائی واچکزائی پیاز را عزیز می پندارند وقتیکه شخص را مروی را دیدند نیز داور فته رجاء میکنند که مریض داریم اگر کدام دانه پیاز مرحمت فرمائید شاید مریض ما بآن شفایاب گردد: قبيله اچکزئی در بسی اوقات قافله ها را تاراج و غارت مینمایند اگر بعد از سعی و کوشش موفق بغارت قافله شده نتوانند به يك دو کلچه پیاز مصالحه مینمایند محمد اعظم خان وقتی که بلاد هندی را ترک کرده در قبیلة یوسف زائی بخانه یکی از خان ها پایان شد خان چالاك بر خواسته ١٦٧ در حالی که بر روی او آثار خوشی ظاهر بود اتفاقا پیاز را آورده بخدمت محمد اعظم خان تقدیم نمود ( زیرا در دشتهای خشك زندگی دارند ) میله ها اکثر قبائل و باشندگان دره ها و قریه ها بمیله ها و بازی ها مائل اند در روز های بیکاری دائره اتن میکنند شمشیر بازی اسپ دوانی می نمایند ساکنان کوهستانات سرد سیر همچو خوست (یعنی جنوبی) کرم سفید چهره و ساکنین بلاد گرمسیر همچو قندهار و جلال آباد گندم رنگ اند. مراسم ماتم نسوان ختک در ماتم رویهای خود را زعفرانی مینمایند بفقاق ها می زنند و بناخن ها می کنند. عادت افغانهاست که تا ۳ روز پس ماندگان مرده و مهمانان شان را نان میدهند این کفاله را همسایگان و قریه جات قریبه ادا میکنند و در بعض قبایل ورثه میت باین امر از مال خود قیام می ورزند. اعتقادات افغانها قبور اولیاء را متبرك میدانند و بزیارت ایشان می روند در مزارات قربانی ها و کشتار میکنند بعض قبائل بحدی غلو می نمایند. که روزی یکی از قبیله افریدی که بدراهزنی و چور و تاراج مشهوراند نزد شخصی باراده چور کردن نزد او خود را رسانید مسافر عذر و الحاح آغاز کرد و خدا و رسول را شفیع می آورد لیکن از تجاوز افریدی ایمن نمیشد بالاخره خاك ملا یار محمد ( شیخ مشهور ) را شفیع آورده نجات خواست افریدی گفت جل جلاله مرا به کفر رسانیدی راه او را گذاشته رفت . از عوائد جاریه دینی آنها یکی این است که چون ١٦٨ مردی می میرد از مال او قبل از تقسیم پیسه و پولی گرفته آنرا بفقراء ومساکین علماء به نام اسقاط صلواة میدهند. علم علماء اهالی شهرها ودهات به سوی تحصیل علم میلان خوبی دارند ، علوم ادبی از قبیل صرف ونحو، معانی، بیان ، بدیع ، واز علوم شرعیه اصول ، تفسیر ، حدیث ، وازعلوم عقلیه منطق ، فلسفه ، حساب هیئت هندسه میاموزند و بعضی طلبه طب را نیز بران می افزایند برخی از اهالی دهات به تحصیل فقه محض بدون تحصیل عربیت اکتفاء می نمایند وعوام ایشان تازمان اکمال تحصیل کفالت ارزاق طلبه را بذمهٔ خود می گیرند هر خانه حصه از ماحضر خود را از طرف صبح و شام برای ایشان جدای می کنند طلبهٔ خردسال به خانه ها میگردند و حصه معینهٔ طلبه را فراهم می نمایند در بعض حصص مملکت اگر حصه طلبه از بی پروائی موکل در خانه ها بماند صرف نمودن آن راجائز نمیدانند . نفوذ علماء در بلاد افغانی شئونات علماء بی بزرگ است سلطهٔ تامهٔ روحانی ونفوذ کاملی در اهالی دارند ، تا بحدیکه اکابر قوم و بزرگان مملکت وامراء از ایشان می ترسند زیرا دلهای عوام بدست ایشان است چون اراده کنند اقوام را به مخالفت هر امیریکه بخواهند برانگیزانیده می توانند اکثریه ایشان از ملاقات امراء خود داری می نمایند با وجودیکه هدایای مردم را می پذیرند از تحف امراء خود داری می نمایند واز دیدار رجال حکومت استکبارا پرهیز می کنند واگرحاكم يك منطقه بدیدن ایشان بیاید از طرف ایشان بدیدن حاکم فروتنی به عمل نمی آید به سبب این سلطه چنان مضراتی ازایشان سرمی زند که به عقل وشرع برابر نمی آید زیرا ایشان وقتیکه خلاف خواهشات خود را از مردم سه بینند به فسق ١٦٩ و کفر شان فتوی میدهند بلکه برخی از ایشان دیگران را در ذات البین خود به غرض انحصار ریاست در دست خود نسبت کفر میدهند؛ خصوصاً درین زمان اخیر، که مذهب وهابیه در هندوستان نشر شد پس هر که سلطهٔ خودرا انفاذ میدهد و میخواهد که میدان را از اثرات مقابل خود خالی کند، بجانب مقابل خویش برای منفور ساختن او حکم و ها بیت مینمایند ؛ حتی که حکام را باجرای مجازات بزرگ تکلیف میکنند! تا فتوای ایشان بر محکوم جریان یابد : در قندهار یکی از علماء به کفر شیعه حکم کرد دل های اهالی را بمقابل ایشان برافروختانده جنگ را بین شان بروی کار آورد خون ریزی های بسیاری دوام کشید، وهم چنان در کابل یکی از علما بکفر شیعه فتوا داده بود و بدا نسب ماه ها بین سنی و شیعه جنگ امتداد یافت . نفوذ مشایخ بعضی از طبقه علماء به جادهٔ مشیخت روان بوده و برو ساده طریقت و ارشاد تکیه می نمایند بمصلای رهنمائی می نشینند این جماعت خانقاها ومنازل را برای اقامت زائرین و عابرین تهیه نموده وقت بوقت بایشان خورا ك میدهند منزلت و نفوذ و مقدار مصارف ایشان باندازهٔ هدایا و نذوریست که عقیدت مندان به آنها تقدیم میکنند و ازایشان رجالی وجود دارند که بواسطهٔ حسن سلوك وصلاح ظاهری در دلهای عوام اثری قوی و نفوذ تامی را تولید می نمایند. و صاحب نام بلند و نفوذ کامل میگردند و از هر طرف هزار هانفر بقصد زیارت اوشان وارد میشوند پس عالم یا شیخ موصوف تازمان اقامت زایرین طعام ومایحتاج شانرا تهیه میدارد طوریکه در تمام اوقات مهمان خانه اواز نان و آب والبسه صدها نفر مهمان خالی نمیباشد . حکومت مشائخ علماء بعضی از علما بر يك حصهٔ از بلاد افغانیه اختیار تامه داشته واز صو به جات ۱۷۰ متعلقه خودشان متمتع گردیده متصرفات خود را محافظت و از مهاجمة همسایگان خویش آنرا حمایت میکنند بلکه گاهی هم بالای همسایگان خود بدلیلی از دلایل دینی هجوم میبرند. خدمات عسکری آخوند صاحب صوات و ساده گی او در حیات چنانچه از جملة همین قسم علما (شیخ) عبدالغفور مشهور (باخند صاحب سوات) متسلط بر (صوات و بنیر) بوده و در نزد عموم افغانها بل در هند و بخارا هم معتقد و صاحب نفوذ است. فقیه مشارالیه و زاهد ریاضت کش و در معیشت زنده گانی خود ساده و در شت پوش، بجواری و گال و ارزن کوهی و شیر بزی که در کوه ها بذریعه گیاه خودرو پرورده میشود قوت مینماید و بحضور او علی الدوام به تعداد ده ده از هزار ها نفر از مریدها و بسیار کسانیکه بغرض و هجوم و چپاول برانگلیس ها جمعیت و ترتیبات گرفته می روند و آخند صاحب موصوف توسط ایشان اعلانات و خطوط را در بلاد انتشار میدهد تا بسبب آن اهالی را برای جهاد دعوت نماید پس هزارها نفر نزد او جمع میشوند و معظم الیه را درین مسلک اتباع سید احمد وهابی که از خوف مسلمانان سنی از هند هجرت نموده به (سوات) و بنیر توطن گرفته اند تأئید و مساعده مینماید. آخند صاحب صوات و منع مسکرات این شیخ یعنی آخند صاحب (سوات) که بحضورش از زایرین و مسافرین وارد میگردند هرکدام را نظر باحوالیکه و رتبه و ثروت و راحت فقریکه و خدایتعالی نصیب شان گردانیده باشد عزت نموده و بانها تقرب می جویند چنانچه نزد معتبرین مطابق شان و حیثیت آنها و بفقر ادوغ و نان خشك و پیاز تقدیم مینماید. ۱۷۱ وقتاً که دانست که در اطراف و اکناف بلاد افغانیه اوازهٔ اعتبار کدام شیخ بلند میگردید یا بغرض اشغال منصب ارشاد مستعد بوده و آماده کی دارد دفعهٔ بوهایت او حکم مینماید تا در قلوب اهالی نسبت تولید نفرت به او نموده به هیئت وصورت نهایت فجیع تشهیر کرده شود . تمام علما شرب دخانیات را با تمام اقسام آن مانند علمای بخارا حرام میدانند لکن به منع عامه از ان تعرض نمی کنند الا (آخند صاحب سوات) که مشارالیه از پیش خود شیخانرا باطراف وا کناف بلادافغانیه (۱) ارسال مینماید تا مردمان را از استعمال دخان منع وچلم ها و قلیانهای شان را بدست آرند و بشکنند . علماء افغان با وجودیکه مذبوحهٔ یهود و نصارا میخورند ذبیحه مردمان شیعه را حرام میدانند گمان میکنند مردمان شیعه مرتد شده اند و ذبیحه مرتد حلال نیست اما خوردن ذبیحهٔ اهل کتاب شرعاً جواز دارد . (۲) تمام شان بر شانه های خود جای نماز های نازک و درشت را برطبق مواسم و فصول از برای ادای نماز می بردارند بلکه این عادت عمومی تمام افغانها است از طرف تمام آنها در راه دین تعصب خود را ظاهر نموده و براحکام شریعت واعتقادات غیرت می نمایند مگر تسامح واغماض درین امور اگر در بین شان موجود شود راجع به مرشد خواهد بود و بس . طلاب لنگرهار چون احترام عوام را نسبت بخود بسیارتر می بینند لهذا بواسطه غرور این قوه برا هالی جور می نمایند : جنبه ، جنبه با قر بونه ها و تفنگچه ها مسلح میکردند از اهالی چون کمی اهانت به بینند بر قریه های شان یورش می آرند و تاز مانیکه ناغهٔ توهین طلبه را نگیرند از تجاوزات بازنمی آیند چنین طلبهٔ این سمت پا بند نماز (۱) آخند صاحب سوات برای حفظ بیضهٔ اسلام در افعانستان خدمات بزرگی نموده از کوته الی کشمیر در هر قوم بزرگ یک نفر مأذون مقررنموده بود که مدافعه انگلیسها را می نمودند و اصلاح عوام میکردند (۲) این مسئله را نمیدانم سید کجا دیده است آثار آن در وطن وجود ندارد؟ ۱۷۲ و روزه نمیباشند (این طبقه را طبقه جت میگویند و طبقه سییفی ماوراء ایشان است که پابند تحصیل و عمل اند) در بعض مواسم سال بنام صحبت مجالس تشکیل میدهند و هزارها نفر طلبه را به این صحبتها دعوت میدهند و اهالی را به تهیه خوراك با تکلف برای ایشان مکلف میسازند - يك امرد خوش اندام را لنگی به سر می بندند و چوری بدست او میکنند و خطاب پادشاهی را به او داده سر چوکی صدارت می نشانند و تا زمانیکه مجلس دوام دارد حکمرانی او جاری میباشد هر کرا بخواهد جرم نماید میتواند و هر که را بخواهد بزند زده میتواند هرگاه خواستند که مجلس را اختتام دهند وزیر او حاضر میشود و بحضور پادشاه عرض مینماید : " شاها برای عسکر تنخواه نرسیده بناءً شورش و بلوا دارند " آن امرد خوش قیافه نقاب را از روی خود برداشته نسوار را در کف دست انداخته بطرف مجلس دست دراز مینماید اهل مجلس نزديك میشوند و هر فرد از این نسوار چیزی برداشته صرف مینماید و این کنایه از اختتام مجلس است . تا جك از جمله قبائلیکه در بلاد افغانی سکونت دارند یکی قبیله تاجك است که در شهر هرات و توابع آن و در شهر کابل و نواحی آن و در شهر غزنی و اطراف آن و در دهات بلخ و بین کابل و بلخ و در لغمان و مرکز آن سکونت دارند . این قبیله بسوی صنعت و حرفت میلان داشته در کار و کسب کمال جدت دارند در حیاکت و تجارت آهنگری و معماری و غیره صنایع مصروف بوده در فن زراعت و درخت شانی و تاك داری اهتمام تمام میورزند و تجارت دوست اند از جمله ایشان اهالی کوهستان کابل اند طبعاً بسوی شر و فساد جنگ و خون ریزی مائل اند از این جهت جنگ و فساد و نزاع و مخاصمات همواره در دهات شان جریان دارد يك ده با دیگر اختلاف داشته میباشند غالب رجال آنجا را مسلح در برجها نشسته خواهید دید که ۱۷۳ از خوف دشمن پاسبانی مینمایند و ایشان قسمی از خنجرهای دراز را حمائل مینمایند بن قبائل در هدف زدن کمال مهارت دارند کمتر کسی وجود داشته با شد که تیرا به هدف نرسد قبیله تاجک در امور منزلی و تنظیم لباس و آرا ئش و نظا فت ازا فغانها دانا تراند در ذهن و ذکاوت افهم و درایت نیز از ایشان مختار اند و لی نسبت با فغانها علم کمتر دارند و در ایشان عالم چندان وجود ندارد عموم قوم تاجك سنی حنفی مذهب اند طوری که در بین ایشان امرا وجود ندارد تعصب مذهبی مشاهده میشود کثر شان وسفید چهره اند همچو افغانها دستار های طرز مخصوصی را به سر می بندند . هزاره این قبایل بطرف شمال غزنی در کوهستا نیکه تا شمال هراة امتداد دارند سکونت پذیر و از سیمای شان استنباط میشود که از جنس منگول اند چشمان ایشان تنگ و سر بالا کجی دارد و بدون چند تار موی که به زنخ شان می روید ریش ندارند خلا صه اینکه در سا ختمان جمجمه و چهره شان شباهت به چینی ها و تا تاری های اصلی دارند بعضی مورخین میگویند که این قبائل از بقایای عساکر چنگیز خان می باشند بلکه تا سه صد سال بزبان مغولی گفتگو میکردند لیکن کسانیکه زبان شان را دور ازا متزاج لغات مغولی بفارسی شنیده باشند با آنکه در جوار تر کمانها واز بك ها تو طن دارند یقین میکنند که قبل از چنگیز خان بمدتها در این جا سکونت پذیر بودند. قبائل هزاره حیات درشت خویش را بابدا وت ممزوج بو حشت میگذرانند با این همه صنعت برك با فی ایشان بحدی متر قی است که مثل آن در اروپا هم رخت کمتر دستیاب می گردد سایر قبایل هزاره قبا های چاك دار می پوشند و بدور آن کمر بندی می پیچانند ١٧٤ آستینهای بالاپوشهای شان که از برك میسازند تا به آرنج می باشد و گاهی تا به بند دست نیز میرسد چینهای ابریشمی ونخی دربر میکنند درزمستان کلاههای گوش پوشک بسر میکشند زلفهایشان دائماً دستار می بندند وچینها همچو رجال به بر میکنند. قبائل جمشیدی چون مجاورین ترکمانى وايماق خوش لباساند جبههای دراز تا شتالنگ با آستینهای کوتاه وتنگ می پوشند. کلاههای پوستی که پاپاق میگویند بسرمیکنند در سوار کاری مشهوراند چورو تاراج را دوستدارند هزاره مانند برادران دیگر نسبی خود به شجاعت واقدام وتیراندازی شهرت دارند مذهب هزاره ماورای طائفه شیخ علی جمشیدی تمام هزارهها شیعی مذهباند بدون محبت حضرت علی (رض) و بغض خلفاء دیگر وبیاداشتن مجالسی ماتم در عاشور ه وزدن پشت وسینه به زنجیرهای آهنی از مسلك شيعيت دیگر چیزی یاد ندارند. با وجوديكه تقيه از واجبات مذهب اهل تشیع است لیکن از ایشان اگر پرسیده شود بی پروا مذهب خود را ظاهر میسازند و غالباً میگویند که " بندۀ على می باشیم" و به عقیده خود اهتمام زیاد دارند . میگویند که روزی يك سنی مذهب به كنيز هزاره خود مذهب سنت را تکلیف نمود دختر انکار آورده شوهر به تعزیر وسرزنش اغاز نمود دختر برآشفته گفت سگ شدن برایم از سنی شدن گوارا تر است . هزاره مردههای خود را تلقین میکنند که نکیر ومنکر و قتیکه بیایند پر وامكن على مولای شما حاضر میشود آنها را بدر می سازد و کلاههای خود را سر قبر مرده پاره کرده می گذارند . ۱۷۰ هزاره ها کم استعداد اند پول نقد کمتر دارند لهذا اجناس را به اجناس مبادله می نمایند حکومت از ایشان عوض مالیات نقدی به تعداد نفر بزها میگیرند اگر در تادیه آن کمی اهمال نماید با قیات آن همه جمع میشود . شرفاء وعلویون را بسیار احترام میکنند وامتیاز سید از دیگران به ریاست وکلان کار یست که عندالورود به محافل سلام نمی اندازند عامة الناس را در مجالس دشنام میدهند واهانت می کنند هزاره ها این اوضاع سادات را تأویل کرده میگویند که سادات شاهان اند و به شاهان بدون این رفتار دیگری نمی زیبد . عجیب ترین عادات زنان هزاره این است که در وقت نزاع دو نفر زن به توکیل مراجعت می نمایند وهر يك از این دو نفر زن يك يك نفر زنی که به زشت گوئی شهرت داشته باشد بوكالت انتخاب نموده بمیدان بدگوئی می آرند از يك طرف زن وکیله به شور دادن دست یا و ابروهای خودآغاز می نماید و به مقابل و کیله دیگری حرکت می نماید و دشنام را آغاز میکند بالمقابل وکیله دیگر هم چنان او ضاع و حرکات را روی کار می آرد و مقابله دشنامی افتتاح میشود وقتیکه یکی از وکیله دشنامی ندهد که وکیله مقابل از جواب عاجز ماند موکله او ملزم شناخته می شود و نزاع فیصله می شود . اگر قبل از اختتام جنگ شام شد یکی از دو وکیله سیدی را بمیدان آورده روی دیگری میگذارد وخودش پشت داده می رود واعلان التواء جنگ میکند واین سید را قائم مقام خود دانسته می گذارد واینر از می دارد که محاربه تمام نشده فردا سید خودرا برداشته بمقابله می درآید ازبك وتركمان هر دو قبیله از نژاد تاتاری اند و بزبان ترکی گفتگو می نمایند . قبیله اول الذکر در بلخ و آخرالذکر در میمنه و هرات سکنی دارند و هر دو قبیله ١٧٦ سنی حنفی مذهب اند ازبك ها (به یکی از نواحی های چنگیز خان منسوب اند) غالباً به زراعت و باغبانی و تاکداری و مالداری و درخت داری گذاره می نمایند لباس تركمنی دستار های خورد خورد میبندند و شف آن را بر گوشهای خود شان می آویزند نیز چین های حریر و غیره را بقماش درشت و پنبه استر میدهند و برکنار های آن فیته مانند قیطان می بافند بعض شان سه و چهار از همین قبیل چین ها یکی بالای دیگر می پوشند؛ در سوار کاری و نیزه بازی مهارت تامه دارند وقتآ که یکی شان بغرض زیارت دیگری وارد شود دستهای خود را بطرف آسمان برداشته فاتحه میخواند سپس میزبان پارچه نانی بوی تقدیم نموده مهمان آنرا باحترام تمام برداشته بعد از کورنش و بوسه در جیب میگذارد. در نوشیدن چای رغبت زیاد دارند و از خوردن گوشت اسپ هم خودداری نمی کنند بعض علماء هم در بین شان پیدا میشود. اما ترکمانها جبه های برك می پوشند و کلاه پاپاق سر می کشند در تربیه اسپان اهتمام و کوشش زیاد مینمایند اسپهای شان از نسل همان اسپان عربی است که نادر شاه از نجد آورده بود. غالبا این قبیله وحشی و بربری به حالت لخت و تاراج گذاره دارند و بر بلاد ایران و اطراف هرات چپاول انداخته مردها و زن ها را اسیر می آورند و بنام غلام و کنیز آن را میفروشند و برای خود دلیل میتراشند که فروش اسیران قبایل شیعه بسببیکه از دیانت اسلامی خروج نموده اند جایز است بلکه بسیار کسانی را که آنها اسیر میآرند از طوائف سنی میباشد بعد به ضرب و زدن و داغ بالای همان اسیرها به شیعه بودن شان اقرار مینمایند تا که اتقيای بخارا از خریدن شان ابا نورزند حتی اتفاق افتاده که يك جنيه شان يك عالم سنی را از اطراف هرات اسیر آورده پس ۱۷۷ از این خوف که مبادا بگریزد او را بزنجیرها بسته نمودند با این زمانیکه وقت نماز میرسید او را رها مینمودند که جماعت را امامت کند و بعد ادای نماز دوباره او را حبس میکردند وقتیکه عالم از ان ها این رعایه را ملاحظه نمود به ایشان گفت شما میدانید که من سنی میباشم پس بچه وسیله حبس مرا گوارا و بیع مرا جائز میدانید ؟ در جوابش گفتند که شما از قرآن بیشتر شرف ندارید مثلیکه برای من هبه قرآن جائز است هم چنان هبه تو هم بروا می باشد کلا و حاشا ترا نمیفروشم . والحاصل این دو قبیله بظلم و شرارت موصوف بوده و نهایت شهرت دارند خصوصاً قبیله آخرالذکر لاکن تعداد آبادی شان در بلاد افغان کم است سادات از طوائف موجوده در بلاد افغان یکی طائفه شرفاء ( اولاد علی ابن ابی طالب رض ) موسوم بسادات میباشند برخی ازین طوائف درپشنك از نواحی قندهار و بعضی در کنر جلال آباد سکونت دارند ؛ چنانچه شرفاء کنر از عهد بابر شاه تا امر وز کبر اء وعظماء بوده است وا فغانها باین طائفه نهایت عقیده دارند عادات واخلاق و لباس این طائفه مانند افغانها است . قزلباش از ساکنین بلاد افغان طائفه قزلباش است این لفظ ترکی و معنی آن سر سرخ است باین لقب تمام عساکر شیعه صفوی ها شهرت داشتند زیرا آنها بامر سلاطین صفویه دستارهای سرخ بسر میکردند عده کثیر شان در کابل و باقی در غزنی و قندهار بود وباش دارند ؛ اصل این طائفه را نادر شاه از بلاد ایران درین جا آورده بود این طائفه در اداب و صنایع ۱۷۸ و اعمال دیوانی مهارت و شهرت دارند بلکه غالب موظفین در بار پادشاهی افغان ازین طائفه میباشند واکثر امرا آن‌ها را برای تربیه و تعلیم اولاد خود اختیار میکنند. و آن‌ها در ذکاوت و نظافت و فهمیده گی از اکثر ساکنین بلاد افغانی امتیاز دارند بشجاعت و جرائت هم موصوف میباشند تمام شان شیعی مذهب اند و همه آن‌ها درده محرم برای سوگواری شهادت حسین بن علی (رض) ماتم خانه‌ها بر پا میدارند. بلوچ در جنوب قندهار بقرب پشنگ بعضی از طوائف بلوچ وجود دارند این طائفه در اصل فارسی میباشند از عادات آن‌ها یکی آنست که موهای سر خود را بسیار دراز و چرب میکنند چيلی یا می کنند شمشیر را با بند بگردن می اندازند آن‌ها بقوت و بسالت معروف و بسرقت وغارت شهرت دارند ضمناً به سخا هم معروف میباشند از اسلام بجز نام خدا ورسول دیگر چیز نمی دانند و بعضی حضرت علی را هم میشناسند وقتیکه بیکی آن‌ها گفته شود ای بلوچ روزه میگیری جواب میدهد ما بر لیبی را ندزدیده‌ایم بلکه خان‌ها دزدیده بناء لیبی او را زجراً ۳۰ روز از خوردن باز داشته همچنان اگر از نماز پرسان کنی میگوید خان نماز میخواند وقتی که کسی بیکی از ایشان برخورد خواه از خود بلوچ باشد یا بیگانه قبل از همه از خان میپرسند بعد از يك سلسله مرحبا و تحیات زیاد می پرسد که طاقت مرا ملاحظه کرده برای انجام مقصد هر چه بتوانم بخوا و الحاصل این طائفه در نهایت جهل و وحشت و بربریت بوده به غلظت قلب معروف میباشند. یکی از شعبات این طائفه بنام (مری) یاد شده و کار آن‌ها چورو چپاو قافله‌ها بوده رجال آن‌ها را میکشند و بعد مال آن‌ها را میگیرند و این عقیده دارند که تازمانیکه صاحبان مال کشته نشوند مال آن‌ها حلال نمیباشد. ۱۷۹ هنود در بلاد افغانستان مردمان بت پرست هندو هم وجود دارند که نام معابد شان را در مسال میخوانند در خارج شهر کابل هندو سوزانی دارند که به مقتضیات دیانت خودشان جثه مرده های خود را در میدهند و خاکستر آن را نگاه کرده بدریای گنگ میفرستند اکثر شان بمذهب بابا نانک که ما سابقاً ذکر کردیم مطیع میباشند در تجارت و صرافی صرف اوقات می نمایند و از تماس با تابع غیر دین خود شان نهایت اجتناب می ورزند و از دست غیر آب و نان نمی خورند و اشیائیکه رجال غیر دینی شان مس کرده می باشند به آن دست نمی زنند. حکومت افغانی طرز حکومت افغانی چون حکومت استبدادی مطلق است لکن قدری مشابهت با حکومت مشروطه دارد زیرا بدون مشورهٔ رؤسای قبائل انفصال امور مهم نا ممکن است این حکومت مرکب است از یك فریاد شاه که سلطان بلاد است و وزیر که به منزله صدراعظم است و مستوفی الممالک که به منزلهٔ ناظر مالیه و داخله حکومت افغانی است و یکنفر خزانه دار که محافظت نقود حکومت افغانیه را مینماید و یك نفر شاغاسی که عرائض مردم را با و میرساند و با جازهٔ امیر مابین دومدعی انفصال دعوی مینماید . والیان که غالباً از خاندان شاهی بوده بنام سردار ها یـاد می شوند جنرال ها قوماندانان عساکراند بعضی از این قوماندانها از جمله سردار ها می باشند و کوتوالها قوماندان های امنیه میباشند و در هر شهر يك مستوفی نائب مستوفی الممالك برای تحصیل مالیات حکومت و حوالهٔ معاشات مأمورین تحصیل گمرك و دیگر مالیات موجود میباشند امیر افغان هم چو شاهان شرقی تظاهر جاه و جلال نمی کنند در دیوان حکومت که آن ۱۸۰ را در بار مینامند بالای قالین های ایرانی با اعیان حکومت خویش بلا امتیازی نشینند يك متکای زائد در پهلوی پادشاه وجود داشته میباشد حاجب و در بان هیچ کس را از در بار منع نمی کند هر کس از اهالی بلا دا گرچه بسیار غریب باشد حقدارد که شکایت خود را بحضور پادشاه تقدیم کند و بالمشافهه بآواز بلند بی پروا و بی حجاب عرض خود را میکند ؛ این چنین است حالت رعیت با والیان ولایت بلی بحضور امیر نوکری والا یعنی اردلیهای مسلح با شمشیر ها و خنجر ها آماده اجرای اوامر ونوا هی ایستاده میباشند پادشاه بر تخت روان می نشیند و بر حوزه های فیل سوار می شواند و در دربار یا پاد شاه خانملا خان بعنوان قاضی القضات برای انفصال دعاوی شرعیه می نشیند و هم چنان باهر وا لی يك نفر قاضی مقرر میباشد پادشاه و والیان بلکه هیچ کس در امور شرعیه حق مداخلت ندارد و حکومت افغانی دارای قانون سیاسی نیست حل وعقد وانفصال قضايا وتعيين مجازات و عقاب وجریمه ( جزای نقدی ) حبس ، زدن، طرد به فکر امیر موقوف است و سائر والیان باندازۀ رتبۀ خویش کار میکنند" شك ایست که این طریقه از غدر و ظلم خالی نمیباشد، قطعه قطعه نمودن و دست و پا بریدن در این مملکت کمتر واقع می شود. و به قتل مجرم سیاسی امیر جهراً اقدام کرده نمی تواند مگر اینکه با کابر قوم متحدالفکر باشد نادر قبیله مجرم بواسطۀ تعصب و فساد فتنه بر پانشود امیر با بزرگان خانه دان شاهی بسختی پیش می آید افعال شنیعه چون قتل وكور ساختن وغيره فضائح را برایشان اجرا میدارد زیرا که ایشان ناصر ومددگار و منتقمی ندارند. ضبط اموال و امور مالی اغلباً امیر در وقت غضب و بد گمانی اموال وزراء را ضبط می نماید و هم چنان سرداران حکمران در اطراف بالای ملازمین وزیر دست ها این معامله را اجرا میکنند و ۱۸۱ ارباب ثروت از تجاران و زارعان نیز برین بلا مبتلا میبا شند : امیر از مال خزا نه سلطنتی آنرا دانه تصرف مینماید هیچ کس حق ممانعت و مخالفت ندارد چون حکومت افغانیه پا بند واجبات اداری و قوانین ملکی نیست که آنرا به اصلاح مملکت مجبور بسازد ازین رهگذر باهتمام راه‌ها و اصلاح سرکها وممانعت قطاع الطريق ومحافظت قافله‌ها ونگاه داشت راءها اهتمام نمی ورزند حتی اگر قافله از يك شهر بدیگر شهر میرود تا وقتیکه دسته های عسکری مسلح به تفنگ ها و شمشیر ها در بین نباشند و آماده حرب و ضرب نگردند ممکن نیست از يك شهر بشهر دیگری بروند و ازین جهت تجارت درین بلاد کمترست در بعضی بلاد افغانی محتسب هم مقرر میباشند حکومت افغانیه بحکومت عسکری شباهت تامه دارد زیرا همه ارباب مناصب ملکی وعلمی وهمه مستخدمین از وزیر الی کاتب نزد مردم بنام میرزا یاد میشوند و نام آنها ازقاضی القضاة الى محرر در دفاتر عسکری قلم بند میباشند معاشات این ها ازروی سوارانیکه در روز جنگ حاضر کرده می توانند معین میگردد : مثلا برای قاضي القضاة معاش صد سوار معین است برو فرض است که در روز جنگ صد سوار مسلح حاضر نماید وحکومت برمشایخ قریه‌ها وقصبه ها رجال جنگی حواله مینماید ملکان سپاهیان را ازجایداد داران وزمین داران باندازه قوه ایشان فراهم مینمایند این فراهمی اشخاص قانون معین عسکری داشته نمیباشند چون سپاهی تحت سلاح باشد شش روپیه ماهوار بلا خوراکه روزانه برای معاش میگیرد و در اجرای آن گاهی تعطیل رو میدهد و حکومت حق دارد که در وقت جنگ از مردم قریه‌ها باندازه کثرت و قلت نفوس شان پیاد گان خاصه دار و سواران بنام ( او پره سوار ) بگیرد آنها دروقت محاربه مصروف کار بوده واکثر سواران از مردم جمشیدی وازبك ميباشد ۱۸۲ اموال مملکت بدوقسم منقسم میگردد قسم اول مالیست که از زراعت پیشه گان و فلاحین حصول میشود این رقم از قبیل زکوة شرعی است . وقسم دوم مالیست که از دکانداران و کسبه تحصیل می‌نمایند و جریمه مجرمین ومحصول تجار که ازمال وارده باسم كمرك گرفته میشود وهم دران شامل است . قبائل کوهستانی همه‌وقت در تمردوسركشی می‌باشند تحصیل مالیات از ایشان بدون قوة عسکری دشوار می باشدلهذا دروقت حصول مالیات قطعات عسكری به قبائل اعزام میگردند . از جهت توالی فتنه و شورش قبائل میزانیه صحیح واردات حكومت تعيين نمیشود گمان می کنم ازيك ونیم ملیون پونداضافه وازيك مليون ٢٥ لك كمتر واردات حکومت نخواهد بود . قبیله غلجائی در دوره ابدالی هاعوض ایلجاری برای مصارف عسگری بنام سرمرده به اندازه نفوس قبیله که به سن بلوغ رسیده باشند رقمی را به حکومت می‌پردازند . ولایت عهد وتوارث پادشاهی در توارث پادشاهی شرط نیست که خواه مخواه بزرگترین پسران پادشاه وارث تخت و تاج باشدپادشاه اختیار داردکه در فرزندان خودش هر یکی راسزاوار داند ولیعهد گرداند باوجـود ولايت عهد وتوارث حكومت مملکت ازاضطرابات خالی نمی‌ماند چون طمع وحرص در زمامداری بسیا راست مفسدینیکه موقع می یابند از مداخله بازنمی آیند معاهـده دولتی در بین این حکومت و سایر حکومات دیده نمی شود . این حکومت بـاحکومت هنـد بر طاقوى معا هده دارد . زبان رسمی حکومت زبان فارسی است از عادات پادشاهـان است که در روزهای عیدین باموکب شاهانه برای ادای نماز می‌برآیند . بعداز ادای نماز فیر توپ ها و تفنگ‌ها بطور شادیا نه میشود و سواران بحضور پادشاه با اسب های خوب مسابقه مینمایند٬ بعدا زین پادشاه در در بار می نشیند ودستر خوانها هموار میشوند٬ مردم گروه گروه برای تبر يك ميآيند . ۱۸۳ خاتمه کتاب ( در ذکر اجمال احوال بلاد افغانیه از حیث عمارات و آب هوا، زراعت، صنعت تجارت، معادن مملکت افغانستان بسببیکه از خط استواخیلی دور بوده و هم مشتمل بکوه های بلند ودشت های پست است لذا بحیث عمومی آب وهوای آن در گرمی وسردی با هم اختلاف دارد وبر حسب نقاط ومواقع وتبدل مواسم واوقات دارای تغیرات وتحولاتی میباشد اما آب و هوای آن از بابت پاکیزگی وصفائی خیلی صحت بخش بوده امراض وبائیه که از فساد هوا نشئت میکنند در انجا بسیار کم حادث میگردند. آبادی : شهر ها و قریه جات بحالت مجموعى بيك اسلوب و غالباً از خشت خام بدون نقش وزینت آباد کرد شده اما شهر کابل دارای بزركترين عمارات خشت پخته بوده واز چوبها معماری شدهاست در بعض حویلی ها باغچه ها وجویچه ها و حوضها وجود دارد سرك های داخل شهر وبازار ها و کوچه های آن بدون شهر قندهار که فراخ ومستقیم میباشند نهایت تنگ وکج وپیچ ساخته شده اند. مساجد جامع محكم ومزين در زمانهای قدیم دران بلاد آباد کردیده بودند اما اکنون بواسطه محاربات ومهاجمات پیهم دشمنان باستثنای حصۀ اندکی اکثر به خراب و ویران شده اند مگر جوامعیکه درین اوقات انجا وجود دارد از متانت ومضبوطیت و زیب زینت خالی میباشد. شهر ها و قصبه ها را دیوارهائی که دارای برجهای طرز قدیم میباشد احاطه نموده اند اما قابلیت مقاومت الات حربی را ندارند بلکه برای دفع تهاجمات سواران فی الجمله سدی شده میتوانند. بلی هر کدام از شهر هرات و کابل دارای دیوار ها میباشند چنانچه شهر هرات بدیوار گلی طوری احاط شده که تاثیرات ضربه های آلات ناریه را برداشته میتواند وشهر کابل در بین کوهها واقع در سر کوها بر جها واستحكامات ساخته شده که بواسط ١٨٤ آن تايك زمان درازی از دشمن مدافعه ممكن است . زراعت : زمين های افغانستان قابل اقسام مختلف كشتمندی است كه از جويها ونهرها آبياری ميگردند لاكن از كثرة فتنه ها وعدم مهارت اهالی در فنون زراعت نبودن پل ها وجويچه ها غالب زمين های آن خاره مانده درياها در دشت های ريك زار بدون فائده جريان دارد باو جود آن اهالی آنجا جلوس ١٢٩٦ گندم ، جو ، جوار ، مشنگ ، باقلی ، نخود ، سبزی جات وسبز برگ وغيره چيزهائيكه قوام زندگانی شان ميباشد زراعت مينمايند همچنان از كاشت اندكی پنبه وتنباكو ترياك ودیگر گياه ها بغرض تجارت خود داری نميكنند ودر شاندن وتربيت نمودن درخت ها مانند تاك انگور ، ناك ، زردالو ، شفتالو سيب ، بهی ، انار ، بادام ، عناب ، پسته ، توت وغيره اشجار ديگر كوشش ميكنند : اهالی هرات كرم پيله را تربيه مينمايند در جلال آباد نیشكر زراعت ميشود در بعض ١٨٥ کوهای افغانیه جلغوزه ، پسته ، انجیر کوهی بکثرت یافت میشود بعبارۀ دیگر اقسام میوه جات بنهایت جودت و نزاکت دران مملکت وجود دارد . این بیانیه را در کیفیت سلطنت افغانها و وضعیت جغرافیائی بلاد شان و طریق زندگی و نظام قبائل انها ایراد نمودیم . صنایع صنایع در بلاد افغان نهایت کم است انچه از پدارهای خود بمیراث گرفته اند اجرا نموده بخوبی و بهتری آن بژ همت نمی گمارند از انجمله پارچه ابریشمی می بافند یکی از صنعت های سادۀ کشمیری در نزدشان به پتو بافی شهرت دارد در کابل از پوستهای بره پوستین می سازند در هرات قالین ها و فرش های اعلی هر رنگ در هزاره برک کرک ساخته میشود. همچنان در کابل و قندهار برخی صنائع جزئی دیگر از قبیل ساختن توپ و تفنگ سیلاوه، پیش قبض، کارد، چاقو، تفنگ، شمشیر هم مشاهده میشود . تجارت معاملات تجاریه افغانستان غالباً به هندو بخارا و ایران منحصر است صادرات آن بهندوستان پشم و پنبه و هر نوع میوه جات است . بار ها بذریعۀ اشتر حمل میگردد بایران برک ، کرک ، و پوستین ها قسمی از پای زار صادر میکنند . از کشمیر و امرتسر شالها از بخارا و هند پارچه های پشمی و نخی و سندی ، چای ، قند ، شیشه ، ظروف چینی ، کاغذ ، فولاد ، آهن ، قلعی ، سیماب ، تخم کرم پیله ، ادویه طبی و دیگر چیز ها از ایران اقمشه و اسلحه وارد میگردد . معادن : معادن زیادی در افغانستان وجود دارد متأسفانه اهالی آن سامان باستخراج و کار انداختن آن قدرت ندارند از آنجمله معدن طلا در قندهار ومعدن آهن در خوست و کرم ، معدن یاقوت در کابل معدن آهن و گوگرد و یاقوت ولاجورد در بدخشان یافت میشود. برعلاوه این معادن سر زمین افغان معادن زیاد دیگری را در آغوش جبال و تل ها و وادی های خود همچنان مستور و عاطل می پرورد . ١٨٦ [ نصیحت امیر عبدالرحمن افغان به ولی عهد خود ] فرزند عزیزم ! پوشیده مباد آنکه من در حیات خود زمام حکومت را بتو سپردم میدانم که این حرکت بلاشک از نظام حکومت های دول غربی و شرقی مخالف است لاکن غرض من درین محل آنست که ترا از طرز حکومت و اجراآت آن باخبر گردانم و هم فرصتیکه مملکت را مالك و باریکه سلطنت جلوس نمائی صاحب تجربه و بلدیت باشی . جلوس ۱۲۹۷ وفات ۱۳۱۹ بعمر ٥٨ سالگی بعلاوه مقصدم اینست که مقام و رتبه ترارؤسای قبائل افغانستان دانسته از قوهٔ تو خائف و به پیروی ارأو افکار تو مطیع و منقاد باشند . اکنون من اراده دارم که آخرین کلمات نصیحت آمیز خود را برایت بگویم یقین نمااگر بخط مشی من رفتار نمودی مملکت به أمن و سلامت خواهد بود ۱۸۷ و نیز اینطور خطائی را در حکومت خود مرتکب نخواهی شد که ضیاع نفوذت را نتیجه دهد وصایای من اینست : ۱ : ای فرزند بر تو واجب است که بر مبادی دین شریف خود متمسك بوده مقام اول و مهم را قبل از مشاغل و سیاست خود منصب مذهبی تعیین نموده بواجبات مخصوص آن جداً پابند باشی و بعبارت دیگر لازم است که در دیانت و تقوا نظر بعموم رعایا تقدم نموده جمیع حسنات را اجرا نمائی . جلوس ۱۳۱۹ وفات ۱۳۳۷ ۲ : لازم است که بغرض سعادت قوم و استراحت رعیت و ثبات پایه امنیت و آرامی در اطراف مملکت نهایت کوشش و اهتمام نمائی و باید بدانی که کامیابی و نجات بلاد بثروت موقوف است و ثروت و نفوذ بدون زراعت و تجارت و صنعت میسر نمیشود و ترقیات این ها به تعلیم و تربیه عمومی احتیاج دارد . ۱۸۸ فرزند من ! قوم ما تا کنون در ابتدای درجات مدنیت میباشند و افراد شان بجانب تحصیل علوم و تنویر افکار همت و توجه نمیگمارند من از دل خواهشمندم که بغرض تاسیس مکاتب عرفانی و انتشار انوار آن در تمام اطراف افغانستان با صولیکه در بلاد غربیه وجود دارد اقدامات نمایم لاکن امثال هم چه مطالب بلند بمجرد اراده در اندك زمان میسر نمیگردد زیرا این مقصد به نمو و ترقیات تدریجی محتاج است بر شما لازم است که در زمان حکومت خود عطف توجه تامه خود را باین موضوع مهم گماشته یقین نمائی که احیای این مطلب بزرگ از مقدس ترین فرایض شماست زنهار در ملت خود حس شوق و رغبت تعلیم و تربیه را تولید نموده دروازه این مقصد و آرزوی مقدس ما را بکشائی . ٣ : چون بعد از مدت قلیلی زمام مهام حکومت بتو تسلیم شدنی است آن وقت بهترین و عاقل ترین و بزرگترین و معتبر ترین رجال ملت خواهی بود پس در حسن گذاره و اخلاق مأمورین و منسوبین خود نهایت غور و خوض نموده با رعیت خود بلطف و محبت پدرانه رویه کشی ! تا آنها از شفقت و محبت تو به سعادت و راحت خود یقین کنند زیرا این محبت موجب بزرگی منزلت تو گردیده وقارت را بانظار آنها می افزاید . لاكن با اجانب با این وضعیت و معامله پدرانه را معمول مدار تا جسارت و بیباکی آنها اضافه تر نگردد . ٤ : بر تو لازم است که کار روائی های اشخاص خود را تقدیر نمائی و هم فضیلت افراد برجسته مملکت را فراموش نکرده آنها را با عزم و خوشوقت ساخته حوصله ایشان را بیفزائی تا بخدمت تو به نهایت دقت و اخلاص و استقامت بیشتر اقدامات نمایند . ٥ : از لحاظ و خاطر داری و رعایت سابقه پرهیز نموده در غور رسی مظلوم از ظالم و باز خواست از مجرم اگر چه مجرم پسر و یار ؛ جگر تو با شد هیچ مضایقه ۱۸۹ نکنی زیرا باین شیوه دلهای عموم آنها را شکار و مطیع و منقاد خود خواهی ساخت. ۶ : اجانب را بدریافت هر گونه حقوق و امتیازات فرصت مده و اگر آنها را بتحصیل ادنی امتیازی نایل سازی گویا بدست خود برای خرابی و بر بادی مملکت خود تمهید می گذاری . ۷ :طوریکه حکومت برطانیه با من تا کنون با اوضاع مسالمت کارانه و مصالحه آمیز پیش آمده تو هم با آنها چون من روش نما لاکن بهر حال نصب العین خود را باید با منیت و استقلال افغانستان دوخته باشی . ۸ : از نخستین واجباتیکه نفس خود را بآن باید مکلف بنمائی هما نا حمایت مصالح رعیت باید باشد . ۹ : آن موادیکه بمسایل سیاسی تعلق میگیرد لازم است که در حل و فصل آن به وزرا و اعوان خود اعتبار نکرده بر مسایل جزوی و کلی آن شخصاً اهتمام و غور نمائی. ۱۰: لازم است که قوای حربی تو طوری مستعد و آماده باشد که گویا فردا بمیدان جنگ يك عسكر قوی را در مقابل آنها سوق میدهی . ای فرزند ! تجارب عصری ما را خوب دانسته ساخته باید که از فرصت استفاده نمود یقین نمائیم که قشون ما هميشه بيك پيمانه کاملی مستعد و حاضر باشد. سپس در اوقات سلم وراحت تزئید آلات جنگ و ذخایر حربی را فراموش نکنی زیرا در زمان جنگ قشون توعندا لضرورة بآذوقه وذخائر والات مكفيه حربی محتاج بوده و تهیه آن در آن زمان دشوار است. ۱۱ : بر سلاطین لازم است که در تولید محبت و دلجوئی قشون کوشش کنند یعنی عساکر خود را چنان خیر شوقت و سعادت مند نگاه دارند که نسبت به حقوق و دوستی آنها در موقع لزوم پشت نگردانند و بکمال شوق حیات خودرا در و قایه شئونات ایشان از روی محبتی که نسبت به آنها دارند نثار کنند . ۱۹۰ دانسته باش که عساکر جان عزیز خود را در مقابل مراقب و معاش که به آنها داده میشود میفروشند اگر در اوقات سلم با انها در رعایت این موضوع مراعات کرده نشود بایام سختی در فروش جانهای خودشان ولو بقیمت گران تر و سنگین تر هم تمام شود با شما بخل خواهند ورزید : فرزند من بدان بیت المال حکومت ملك و مال ملت است سلطان یا امیر در پول بیت المال بدون امانت و محافظت دیگر حقی ندارد هرگاه حاکمی در مصالح شخصی خصوصی بصرف مالی که در نزدا و امانت گذاشته شده اقدامات نماید در مقابل حقوق ملیون ها اما نت دهنده که به امانت داری و صداقت او اعتماد او عتقاد نموده اند خائن بشمار می رود. پر واضح است که خائن در انظار ملت هیچ قیمت و اعتبار ندارد و در نزد خداوند تعالی و خلق مبغوض شناخته میشود باید که بیت المال همیشه پر و مملو باشد زیرا نسبت بندا شتن دیگر چیزها در قلت بیت المال ضعف و ناتوانی حکومت زودتر و بیشتر ظاهر میگردد. همچنان بر تو لازم است که در اقسام واردات و مصارفات غور و خوض نموده آنچه مقدور و ممکن باشد در تزئید و تولید ثروت بیت المال وسایل بهتری را اتخاذ نمائی تا در اوقات مناسب به تجهیز آلات حربی و وسائل سیاسی و تجارتی و صناعتی و تعلیمی موفق شده بتوانی زیرا عصر و ضرورت انسان را به تمام این امور محتاج می سازد پس باین اسلوب محکم و نظام صحیح رفتار و عمل نما تا به دولت و قوه و عزت خویش در حیات موفق شده بتوانی تالیف تتمه البیان (١٢٥٦) بقلم سید جمال الدین افغان در زبان عربی اتمام یافته و الحاق نصیحت نامه امیر عبدالرحمن خان بزبان عربی در وقت طبع بار اول از طرف علی یوسف کریدلی صاحب امتیاز جریده العلم العثمانی ۱۳۱۸ بعمل آمده (و کتاب را بنام امیر موصوف اهداء نموده است .) ۱۹۱ شغل خاندانی سید علی ومسقط الرأس او سید جمال الدین افغان که از احفاد سید علی ترمذی پیر بابای پنیری است بمناسبت ترجمۀ کتاب وسوانح سید جناب پیر بابا اينك ضمیمۀ کتاب میشود ( مترجم ) درویزه حکایه می نماید که سید علی ترمذی میفرمود . "پدر مشفقم قنبر علی نام داشت که اهل دربار مغولی او را امیر ظفر بهادر گفتندی ( ۱ ) و " پدر کلان من سید احمد نور صاحب علم فضل بوده و اوقات عزیز خود را به درس وتدریس وزهد وریاضت صرف میفرمود از متاع دنیا و ما فیها بی پروا بوده الا اینکه نظر مرحمت به این بنده معطوف میداشت وسلسله کبرویه در خاندان ما نسلاً بعد نسل از شیخ نجم الدین کبری تا این وقت جاری آمده وجدا مجد من در وقت وفات خویش به من عاجز اجازه آن را داده دعا فرمود . مسکن ما قندز است امیر تیمور کورگان مامای ایشان میشد پدرم قنبر علی دربار ودربار داری را دوست میداشت وجد امجدم زاهد گوشه نشینی بوده که اوقات عزیز خود را به مشاغل علمی وعبادات خالق می گذاشتند. دوره طفولیت درویزه از سید علی نقل می کند که در هنگام خورد سالی طبیعت من خیلی آزاده بوده از مال ومتاع دنیا بی پروا می بودم بنابر این مردم دیوانه ام خیال نموده در خانه هم مرا به این لفظ خطاب میکردند . بنا بر عادت جاریه ارکان خاندان ما اطفال خرد سال خاندانی ها را برای تربیه و دوستی انتخاب می نمودند مرا هیچ کس نه پسندیده و میگفتند که این دیوانه است ( ۱ ) امیر تیمور کورگان در قرن هفتم گذشته و سید ترمزی از قرن دهم است بنابر آن همشیره زاده حقیقی امیر تیمور کورگان شده نمی تواند ممکن است از احفاد همشیره اوشان باشد . ۱۹۲ جدا مجدم ( سیداحمد نور ) فرمودند که این دیوانه از آن من باشد من استعداد این دیوانه را می شناسم بعد ازان عواطف پدری خود را در حق من روز افزون مبذول میفرمودند . دورۀ تحصیل ابتدائی جدا مجدم مرا تحت مراقبت مخصوص پدری گرفته بودند و به نفس نفیس خویش مرا درس میدادند زمانیکه شرح جامی را می خواندم عمر جدمبارك من خاتمه یافته در وقت احتضار مرا بحضور انور خویش خواسته فرمودند که از اجزاء قرآن کریم تا هر اندازۀ که یاد داشته باشی به حضورم قرائت نما !! من سورۀ ملك را به حضورشان قرائت نمودم در خاتمۀ آن فرمودند که دو باره بخوان سه مرتبه بحضورشان قرائت نمودم در حق من دعا فرموده بیان کردند آن برکاتی که ارثاً به من خداوند روزی گردانیده و یا از طریقه سلسله محترمه کبرویه بما از روی ریاضت رسید از خداوند رجاء می کنم که این برکات را بشما هم ارزانی فرماید. (۱) (۱) درویژه نگبهاری در صفحه (١٣٨٥الی ١٨٦رشام) مینگارد که شیخ علی در طریقت سلسلۀ کبرویه شاگرد جد خود سید یوسف نور است و او شاگر پدر خود سید احمد نور بخش است و اوشاگرد ابو اسحاق ختلانی است و اوشاگرد سید علی همدانی ( که مزارش در پکهلی می باشد) واوشاگرد شیخ محمود قرقانی و او شاگردعلاء الدوله واوشاگرد نورالدین عبدالرحمن نسوانی واوشاگرد شیخ احمد سرقانی واوشاگرد شیخ مجدالدین بغدادی واوشاگرد سید علی لالا ( مدفون غرتین) واوشاگرد شیخ نجم الدین کبیر ( که این سلسله به او منسوب است ) واوشا گرد شیخ عماد الدین بادیوسی واوشاگردابوالنجیب وردی واوشاگردامام احمدغزالی واوشاگرد ابوبکر نساج و او شاگردابوقاسم کرمانی شاگردعثمان مغربی شاگردابوعلی کاتب شاگرد ابوعلی رودباری شاگرد جنیدبغدادی شاگرد سری سقطی شاگردشیخ معروف شاگرد موسی رضاء شاگرد ابوعلی شاگرد کناه کناوی خود موسی کاظم واو شاگرد پدر خود امام جعفر صادق واوشاگرد پدر خود امام محمد باقر واوشاگرد پدر خود ( زین العابدین ) وا و از پدر خود امام حسین و او شاگرد پدرخود حضرت مرتضی واوشاگرد حضرت عثمان واوشاگرد حضرت فاروق واوشاگرد حضرت ابوبکر واوشاگرد محمد مصطفی صلی الله عليه واله وسلم . ۱۹۳ وقفه تحصیل واغاز زهد سیدعلی میفرمود که غم خور مشفق ومربی محقق من جدا مجدم چون رخت اقامت را ازین جهان فانی بربست من منفرد ماندم نه از مردم خودداری و نه به آنها اطمینان کرده میتوانستم دائماً غرق تفکر میبودم وخلوت وزهد را دوست میداشتم اما تفکر دراین زهد بی مربی واین تقوی بی اساس علمی موجب گمراهی انسان میگردد مثلیکه فرموده اند . خیالات نادان خلوت نشین بهم بر بر زند عاقبت کفر و دین فتح هند ونقل سیدعلی ازقندوز به هند زمانیکه محمد همایون پادشاه را خداوند متعال فتح کشور هند روزی گردانید پدر مشفقم را تیمناً و تبرکاً باخود به هندوستان برد پدر محترم مرا لباس درباری پوشانیده باخود به دربار پادشاهی حاضر میکرد لیکن دروجود من استعداد حیات پر تکلف دربار وآداب حضوری وجود نداشت . در مواقع لازمه لباس درباری را کشیده به صحبت علماء داخل میشدم و تحصیل علم میکردم . تحصیل وطریقت درهند روزی از روزها با ملازمان خویش به مزار منور شیخ شرف الدین پانی پتی رفتم ملازمان خود را بیرون احاطه مزار استاده کرده منفرداً داخل احاطه مزار گردیدم همانجا خداوند متعال در فکر من این مفکوره را الهام نمود که ازاین جاه و جلال مادی صرف نظر نموده اوقات خود را به تحصیل علم صرف نمایم فی الحال به عملی نمودن آن اقدام کرده از دروازه دیگر مزار برآمدم ودر تجسس مربی میگشتم پدر مشفقم نیز در جستجوی من بود و مرا پیدا کرده ١٩٤ نصایح پدرانه فرموده و ترغیبات دلربائی به من دادند اما بعد لیمن اثر نمی کرد اخیراً برای مصارف سفر نقودی به من مرحمت فرمودند عرض نمودم که ای پدر مهربان دلم از مال دنیوی سیر گشته پول را نمیگیرم اما آرزوی دعا دارم که به فرزند خویش مرحمت فرمائی تا به تحصیل علم کامیاب شوم . تحصیل علم نزد شیخ سیلونه در نواحی مانکپور به حلقه درس جناب شیخ سیلونه که مدرس و محقق بوده داخل شده کافیه را تکراراً و وقایه و هدایه کتب (فقه) را از جناب ایشان تحصیل کردم تنها پدر عزیزم بدر بار علاقه داشت ابا و اجداد تا جد امجدم (سید احمد نور ) مصروف علم عمل و زهد و ریاضت بودند مرا نیز پدر کلانم بر جاده علم و زهد تربیه میفرمودند و میل طبیعی من نیز به این امر اضافه تر بوده پس سخنان استاد محترم خود را گوش میدادم و هر کلمه که از زبان اوشان بیرون میشد بدلم اثر میکرد و هر کرداری که از جناب ایشان میدیدم مرا بسوی خود جذب می نمود اخیراً عرض نمودم که مرا اذن طریقت فرمایند فرمودند که این بار گران را بر داشتن و آداب آن را محافظه کردن يك امر سرسری ندانید در این جاده پرخطر خود سری را گنجائش نیست این امر مهم از مشکوه نبوی سینه بسینه اقتباس شده به اهل آن انتقال یافته اما در این هنگام بسی از زنادقه و ملاحده در لباس مشیخت داخل شده فرش بدعت را هموار نموده بر بوریاى الحاد نشسته بسوی گمراهی وضلالت مردم را سوق مینمایند از چنین سالوسان مکار و گمراهان غیدا ر خود داری باید نمود مثلیکه فرموده اند . مكن با صوفیان خام بتاری که باشد کار خامان خام کاری طريق پخته کاری را ندانند به خامی میوه باغت فشانند ز اصل خویش آن میوه سر بیده بماند تا قیا مت نا رسیده ١٩٥ ز کار خام کس سودی ندارد چو حلوا خام باشد غبنت آرد ايضاً ای بسا ابلیس آدم روی هست پس بهر دستی نباید داد دست این عالم باعمل و این زاهد با معرفت چون شوق مرا اضافه تر می دید میفرمود که از جانب مربیم برای من اجازه نیست که کسی را اذن بدهم لهذا مرا معذور پنداشته صرف نظر فرمایحق مرا خویش امدادی تصور نمائید و بسوی اهل این کار گرائید . شیخ سالار رومی شیخ سالار رومی برادر طریقت و پیر من است ( شیخ بهاء الدین صامت ) که مربی ما و حضرت سالار رومی بوده شما را بحضور او شان معرفی می نمایم مرا بحضور ایشان در مقام اجمیر با بیان حسب و نسب من و سفارش مشفقانه استادانه معرفی گردانیدند . وقتیکه حضرت سالار رومی حسب و نسب مرا پرسیدند و از احوال من آگاه شدند فرمودند که ای سیدا سادات سنی لائق مخدومیت اند نه خادمیت اما این امر از راه خدمت و ریاضت حاصل میشود پس به ذمهٔ من خدمت مصلای خود را تعیین فرمودند من این خدمت را به کمال اخلاص انجام می دادم زمانیکه خلوص و صداقت مرا مشاهده فرمودند به تحصیل تصوفم گماشتند وقتاً فوقتاً شرح بعض نکات تصوف را برایم توضیح می نمودند و مشکلات را بصورت خوبی حل میفرمودند لحظه از لحظات فراق از مربی خود را گوارا نمی دیدم اخیراً مرا به طریقت امر فرمودند . دورهٔ طریقت طریقت دارای دوره های سه گانه است دورهٔ شهرت دوره کشف و کرامت دورهٔ رضای محض الله تعالی . ١٩٦ کسانیکه به دوره اول و دوم قناعت کردند و این امر را معراج خود دانستند لائق حصول رضاء خداوندی نمی باشند. دوره اول من آغاز شده و مرجع خاص و عام گردیدم. حاجی سیف الله وملک گدای گنگیا نوی بعضی مردم از من ارادتمندی را در متابعت شریعت غراء که مرتبۀ اول تصوف است آرزو می نمودند مثل حاجی سیف الله و ملک گدای گکيانوی که همایون پادشاه او را با خود از سرحدبه هندوستان آورده بود اخيراً از این شهرت و علاقه‌مندی مردم به ستوه آمده به شیخ خود شکوه بردم که این مردم مرا به عبادت نمیگذارند اقامت گجرات و توصیه شیخ حضرت شیخ را خداوند فراست کامل روزی گردانیده بود مرا توصیه فرمودند که بسوی کوهستان بروید خودم از حضورشان رخصت گرفته به اراده رفتن بسوی کشمیر روان شدم وقتيكه به يك دهی از مضافات گجرات نوی رسیدم گیلاس نامی که جهت دیدن من متصل در مردم آوازه افگنده و میگفت آن شخصی را که من در خواب دیده و میگفتم که به این راه خواهد آمد و پیشوای مردم خواهد شد همین شخص نو وارد است من به این دعوی ازو گواه خواستم تا بدانم که این خواب را قبل از ورود من به حضور کدام شخصی بیان کرده است یا حالا میگوید جمعی از حاضرین به صدق مقال او گواهی دادندحتی این را نیز گفتند که از حلیه شما نیز برای ما بیانات کرده و از خال پیشانی شماهم ذکر نموده بود واينك بوجود شما آن خواب کاملاً تطبیق می نماید در وقت شکست همایون از شیر شاه ملاقات سید علی با پدر هجوم مردم بطرف من زیاد شد مدتی آنجا اقامت نمودم تا که همایون پادشاه از شیر ۱۹۷ شاه افغان شکست خورده با لشکر شکست یافته که در تصرف داشت روبكابل روان بود در این جمله پدر من نیز شامل بوده و در گجرات با او ملاقی شدم به آغوش شفقتم گرفته مراحم زیادی نموده فرمودند که از من سهوی سرزده بود اما جاده آباء و اجداد را که علم و ریاضت است شما محافظه نموده اید . هديه پدر پدرم در وقت رخصتی دو همیانی یکی از طلا و دیگری از نقره پیشم گذاشته فرمودند که این را به مصرف برسان عرض نمودم ای پدر مهربان به مال حاجت ندارم فرمودند نذر کرده ام تا بر فقراء صرف نمائی ناچار شده به خادم اشاره کردم که آنرا بردارد و با یکدیگر وداع نمودیم . سید مصطفی فرزند ارشد سید علی پنیری میفرمود که بعد از زیارت شیخ شرف الدین پانی پتی پدر محترمم با جدا مجدم ملاقات نکرده بودند و این اولین ملاقات آنها بود او شان میفرمودند بعد از انکه از مزار جناب شیخ شرف الدین برآمدند اسپ و اسلحه را بدست بقالی به حضور پدر خویش تقدیم نمودند گویا پس از فراق این اولین ملاقات آنها دانسته میشد . پښتو در عسکر افغانان هند سید علی میفرماید که دلم از بار گران تصوف کز و ر شده تاب تحمل آنرا برداشته نمیتوانستم باراده ملاقات مربی خود سالار رومی از گجرات عازم اجمیر گردیدم تا خود را ازین بار طاقت فرسا برهانم چند روز سفر می نمودم و در عرض راه با لشکر شیر شاه افغان که تعاقب همایون پادشاه را میکردند برخوردم در افغانها درشتی مزاج و بی علمی از دیگر اقوام اضافه تر است لهذا کسا نیکه در فارسی گفتگو میکردند اوشانرا دشمن خود میدانستند از همین جهت سواران شیر شاه ۱۹۸ در خصوص قتل من با هم مشوره می نمودند و من به قضاء الهی راضی بودم اخیراً از من پرسیدند که از مال دنیا چیزی داری گفتم دو همیانی طلا و نقره دارم گفتند بده از آن ماست خادم را اشاره کردم و به ایشان تسلیم نمود. وفات شیخ سالار رومی از قضاء خدا وند قبل از رسیدن من به اجمیر حضرت شیخ از این دنیا رحلت فرموده بودند همینکه به دولت خانه شان رسیدم پسر ارشد او شان شیخ حسین در مراقبه بوده حینیکه سر خود را از مراقبه بالا کردند مرادیده فرمودند: پدرم در حال به من بیان کرد که من دو چین داشتم یکی را به شخص نووارد بسپار و دومی را پارچه پارچه کرده بر ارادت مندانم تقسیم کن فوری هر دو را خواسته ملاحظه نمود که بر یکی از ان دو چین نام من نوشته بود فوراً در برم نمودند و چندی انجا اقامت نمودم. عزیمت قندز بعد از چند روز مخدوم زاده ام فرمودند: وصیت حضرت پدر بزرگوارم در حق شما آنست که در کوهستان اقامت نمائید حالا اختیار بشما است که بکدام یك از کوهستانات اقامت می نمائید یا اینکه به وطن خود مراجعت می فرمائید زیرا وطن خود شما هم کوهستان است. من به این اراده رفته بودم که این بار گران را از دوش خود بیندازم لیکن اضافه تر سنگین شد به ارادهٔ وطن خود از انجا عزیمت نمودم اقامت در قوم گگیانی و ابهہ شغر هنگامیکه به پشاور رسیدم حاجی سیف الله و ملک گدای گگیانی آنجا با من ملاقی شدند بعد از سلام و ملاقات نسبت به ارادتمندی سابقه که در اجمیر با من پیدا کرده بودند عرض کردند که وطن ما قریب است برای چند روز بهمراه ما تشریف ۱۹۹ ببرید تا آل و اولاد اطفال و وطن داران ما از صحبت و مواعظ شما پندها بدست آرند و از بدعت ها دست بردار شوند دعوت ایشان را قبول نموده با آنها به علاقه « دوابه » رفتم بسیاری از اهالی آنجا اجازه طریقت گرفتند و خلائق زیادی پندو موعظت شنیدند و از بدعت هارو گردان گشته براه راست سائق شدند و تازمانی به آن راه روان بودند لیکن در این روزها دوباره بطرف بدعت ها مائل شده اند عادت افغانهاست که سخن را در موضوع خیر و شرگوش می نهند اما سخن های خیر را پایندی کمتر می نمایند زیرا بی علمی در افغانها بسیار زیاد است اکثر افاغنه این آوان از شنیدن سخن های خیر گریزان می باشند و به شنیدن سخن های شر بسیار مائل هستند موجب این امرطوری که دیده می شود کثرت فساد عناد در ایشان است وقاحدی این مسئله عمومیت گرفته است که پندو نصیحت و پابندی شریعت مطهر در آنها خیلی دشوار میباشد . عزیمت بوطن و معاودت به یوسف زئی بعداز یکسال که در دوابه اقامت کردم اراده رفتن بوطن خودقندز نمودم اما دوستان ومخلصان گگیانر رفتنم را به بهانه مانع آمده عرض کردند که درعلاقه یو سف زئی دو ملحد پیدا شده که ازراه راست محمدی منحرف گشته و شهرت زیادی راحاصل کرده اندیکی پیرطیب نام دارد که از قبیله افاغنه غلجای است و دوم پیرولی نام دارد نژاداً افغان بریخی است وا کثراهالی یوسف زئی را از راه مستقیم شرع انور گشتانده منحرف ساخته می روند . مسلک پیر طیب وپیر ولی پیرولی و پیرطیب مذکور سرودرا حلال دانسته دائم آنرا می شنوند مرد وزن خورد و کلان را به دور خود فراهم نموده سخن های بیهوده و خارج از شرع انور می گویند و از حدود شریعت باندازه دوری جسته اند که پیر ولی دعوی خدائی دارد (نعوذ باالله منها) سزاوار است که بآن حدود تشریف ارزانی داشته عوام آنها را از کفر وضلالت ایشان نجات بخشید هنگامیکه از خرابی دین محمدی شنیدم عزم رفتن را به آن سرزمین برخود واجب دانسته عزیمت نمودم . اخلاق و عادات یوسف زئی وقتیکه به آن علاقه رسیدم دیدم که مردم ساده لوح اند و جوانان ایشان از پیران ایشان در دیانت استوار تراند ـ وزنان این مردم از مردان ایشان در اسلام قائم تر واطفال ایشان در عین خورد سالی دین طلب و دیانت پسند می باشند خدمتگاران وغلامان ایشان از امور نامشروع روگردان هستند . اسباب بی عامی لیکن مدرسه علم و علماء پرهیز گارندارند لهذا تمام این مردم بی علم اند و از سبب کثرت شیخان باطل و پیران بی حاصل که ایشان را براه مخالف شرع دعوت می نمودند برخی پیرو ایشان شده و بدعت های بسیاری را بنام دیانت قبول کرده بودند و مسلمانان ضعیف الاعتقاد را اغلباً به جاده گمراهی سوق داده بودند . عادت افغانها در خصوص روحانیون از اصول افغانها است که در هنگام پیداشدن یک شخص نوی که از جمله علماء یا صلحاء یا مشائخ یا زهاد باشد به مجرد شنیدن ورود این چنین رجال براو گرد می آیند و گروه گروه به صحبت او می رسند تا چیزی بشنوند . امتیاز شخص صحیح از فاسد افغانها فقط شائق شنیدن پند و نصیحت اند نه از عمل یعنی گفتار پسند می باشند ٢٠١ واز کردار غافل اند وعوام ایشان از جهت بی علمی فرق شخص صحیح وفاسد را کرده نمی توانند اهل حق را از اهل باطل جدا نکرده اقتدار علمی ایشان آنقدر نیست تا شخص نووارد را بشناسند که برجاده حق استوار است یا از راه صحیح گمراه گردیده مگر دانایان وارباب ذکاوت ایشان اهل حق واهل باطل را به خوبی امتیاز داده می توانند . دخول در ولایت یوسف زئی و تبلیغ علم و معارف بنا بر گفتار فوق اول اول در ولایت ایشان داخل شدم وتفاعلا قه ( سدوم ) رفتم مردم اطراف و جوانب گروه گروه به صحبت من میر سیدند و مواعظ می شنیدند در امور دینی باندازه که معلومات داشتم برای ایشان بیان میکردم وایشان را می گفتم که در راه علم وعرفان هر قدر که میتوانید کوشش خود را بکار اندازید وبه شرع انور مستقیم و پابند باشید از صحبت اهل هواء واهل بدعت خود را نگاهدارید هم چه مظاهرات را دوام دادم عند الموقع بیانات می نمودم چون ایشان دین طلب وحق جوی بودند بدل ایشان اثر میکرد به پند های من گوش می دادند از اهل هواء واهل بدعت بیزاری می نمودند حتی که بدعت ها و ضلالت ها به فحوای ( جاء الحق وزهق الباطل ان الباطل كان زهوقا ) محو شد . مناظره با پیران مبتدع بعد از ان که اهالی قدری دانسته شدند عزم مناظره با آن دو پیر مبتدع کردم تا اثبات مذهب سنت والجماعه ورد مذهب هوا و بدعت را در مناظره اوشان بنمایم وعوام زمانه را از راه باطل آنها باخبر گردانم . پیرولی پیرولی بیریخی هیچ وقت با من رو برو نمیشد تا مناظره به عمل آید . ۲۰۲ پیر طیب پیر طیب غلجائی چون از ساکنین هند بوده همین که از اراده من خبر شد شبانشب بسوی هزاره گریخت زیرا ( خفاش ) طاقت دیدن نور افتاب را ندارد و شب می پرد و ازان جهت ( شب پره ) نامیده شد این خفاش هم طاقت دیدار نور حق را نداشت که شبانه فرار شد بالحق به این عمل اوسزا وار بود. در افغانها پیرانی پیدا میشوند که سخن های جن را می شنوند و بنام غیب گوئی خود آنرا شهرت می دهند وایشان نمیدانند که این چنین اعمال موجب کفر است زیرا غیب دانی خاصه ذات باری تعالی است ( لایعلم الغیب الا الله ). پیر طیب چون میدانست که خودم از قندوز می باشم واراده وطن دارم در مردم اوازه انداخت که ( سید علی ) را از این ولایت کشیدم و به قندز انداختم ( نعوذ بالله من هذا الكفر الصریح ( دوستان ورفقاء من به اثر این دعوی او عذر والحاج بسیاری نموده عرض کردند که تايك سال عزم قندوز را فسخ کرده در این ولایتوقف فرمائید تا دعوی پیرطبیب به دروغ انجامد وضعفاء این قوم به این گفته او از جاده حق منحرف نشوند من هم مشوره ایشان را قبول نموده عزم رفتن وطن را فسخ نموده دران ولاتوقف نمودم. تأهل واقامت از اصول جاريه افغانها است که كدام عالم یا صالحی که از قبیلهٔ ایشان نباشد واو را به پسندند اکابر وكلا نتران ایشان بدون مهر معجل خواهر یا دختر خود را به نکاح او میدهند برای اینکه دلبستگی آن عالم وصالح با او شان زیاد گردیده در وطن شان سكونت اختيار نماید واز صحبت او فیض گیرند بنابر این عادت جاريه ملك دولت ملی زئی که از قبيله ۲۰۳ پادشاه زئی این طائفه است خواهر خود (بی بی مریم) را به نکاح من داد خودم هر چند از پایبندی عیالداری خود داری می نمودم زیرا این علائق برای ارباب شغل امور ناموافقی تولید می نماید لیکن مراعات دل يك مسلمان هم از لوازم بود از مروت دور است كه يك مسلمان را از خود آزرده بسازد ناچار قبول نمودم در این وقت فهمیدم که اشاره مرشد من شیخ سالار رومی (رح) به این علاقه بوده که توقف نمایم و مراد از کوهستانی که مرا توصیه اقامت میفرمود همین اماکن است فرزندان و دخترانم در این ولا تولد یافتند اخیراً اراده کردم که به وطن مالوف خود رفته زیارت والدین را بجا آرم و به لقاء ایشان خود را مشرف گردانم مراجعت به قندز آل و عیال را در یوسف زئی گذاشته تنها به قندوز رفتم پدر بزرگوارم رحل اقامت را ازین دار نا پایدار برکنده بود اما بخدمت والده عفیفه خویش مشرف شدم بعد از چندی والده ام از گذارشات عمر گذشته پرسیدند عرض کردم که در علاقه یوسف زئی عیالدار گردیده ام از روی شفقت و مهربانی کامله حضرت والده ام فی الحال تهیه سفر مرا نموده امر فرمودند که ای فرزند حالا بروید و اگر بتوانید آل و عیال را با خود گرفته بیارید و اگر میسر نشود من حق خود را بتو بخشیده ام همانجا سکونت اختیار نما که حق اوشان بذمه ما نماند توطن در یوسف زئی به اجازه مادر مهربانم در یوسف زئی توقف اختیار نمودم و تمام مردم را به راه حق ترغیب می دادم و ایشان دائما به طریق حق روان بودند تاز مانیکه پیر تاریك ملعون و جمال الدین کلال نادان در این ولا پیدا شدند و برخی ۲۰۴ از اهالی بدعوت این طاغیان از دین محمدی اعراض نموده پیروی ایشان را اختیار نمودند و از جهت شومیت ایشان خداوند این طائفه را به غضب اکبر شاه مغولی گرفتار نمود اکثر اهالی به تاراج رفتند و مملکت از دست شان بیرون شد حضرت فرموده که هر قومیکه رفض و بدعت در ایشان رائج گردد مملکت ایشان به قهر فرما فرمای جابر گرفتار میشود . دوره اصلاحات درویزه مینگارد : شیخ ما عادت داشت که در اطراف و جوانب این علاقه ( یوسف زائی ) برای امر معروف دوره ها میفرمود . جائیکه کدام مبتدع پیدا میشد برای حصول رضای خداوند تعالی نه برای وصول به عز و جاه با او مناظره میفرمود تا که او را ملزم میساخت و در عوام و خواص به آواز بلند اعلان الزام او را ابلاغ میداشت و میفرمود که از متابعت این مبتدع دست بر داشته دائما خود را از او نگه دارید تاهلاک ابدی بشما متوجه نگردد . نفوذ و اثر سید علی ترمذی در آن ولا درویزه میگوید: افغانهای آن زمان عادت داشتند که کدام شیخ یا عالم نوی اگر در علاقه ایشان ظهور مینمود تازمانیکه از نظر شیخ ما (سید علی ترمذی) یا خود این فقیر ( درویزه ) آنرا نمیگذشتاندند اقوال و اعمال او را اعتبار نمیدادند رؤسای قوم فراهم میشدند و آن عالم یا شیخ نوی را با ما مواجهه می نمودند تا با او جهت اظهار حقیقت مناظره نمائیم . مناظره سید علی ترمذی با عمر و چالاک شیخ عمر و پیر چالاک دو برادر پیشوایان ختك بودند و به این ولا آمدند ٢٠٥ اهالی یوسف زائی باهم مفاهمه کردند تا ایشان را با مار و برو سازند شیخ ما دانست که این پیران جاهل از روی استناد علمی بحث نخواهند نمود لذا کاغذ پاره را بدستاری پیچانیده و بیکی از تعلقداران خود داده امر نمود در هنگامیکه بشما اشاره شد آن را در بین مجلس بگذارید . زمانیکه مجلس تشکیل یافت و ما مقابل همدیگر نشستیم شیخ ما از آن پیران جاهل استفسار مسائل علمی را مناسب ندانسته بخاموشی انتظار کشیدند ساعتی بعد پیر چالاك پوتیره دروغ گویان و جن گرفته گان به دوزانو نشسته گفت : " امروز از آسمان هفتم بلائی فرود آمده كه يك سر آن در مشرق است و سر دیگر آن بمغرب آیا شما از این واقعه خبر دارید ؟ " شیخ ما از گمراهی و بیعقلی او تبسم نموده فرمود که نه آمده و نه دیده اید . در این وقت به تعلق دار خود اشاره نمود که دستار پیچانده را در مجلس بگذارد . از چالاك پرسید : از زمین تا آسمان اول پنجصد ساله راه است و قطر آسمان اول هم همین قدر میباشد باین حساب تا آسمان هفتم هفت هزار ساله راه میباشد در صورتيكه چشم شما در مسافه هفت هزار ساله راه کار کرده میتواند پس بگوئید که در میان این چه چیز است ؟ " گفت : " میوه از میوه های دنیاست " شیخ ما فرمود تابکشایند . حضار پارچه کاغذی را ملاحظه نمودند . آن جاهل گمراه بهر دو جهان خجل گردید . مناظرهٔ سعید علی بشیری با بایزید انصاری درویزه میگوید اگر شیخ ما درین ولا تشریف نمیداشت معلوم نبود که ایا کسی ازین مردم مسلمان باقی میماند یا نه زیرا بایزید انصاری ملحد بحدی ترقی نموده بود و به اندازه در دلائل عقلی مهارت داشت که عالمی از علمای زمانه با او تا به آخر مباحثه نموده نمیتوانست ـ شیخ ما به ارادهٔ مناظرهٔ او بايك جمعیت اهالی سوی هشتنغر روان شده و در آنجا با او مقابل شد این مرتد شکوه آغاز نموده ٢٠٦ گفت که درعلاقهٔ شما مبتدعان و گمراهان بسیار است مثل پیر پهلوان و پیر طبیب و پیر ولی و امثالهم . تازمانیکه ایشان را هلاك ننموده‌اید توجه شما بسوی من سزاوار نیست شیخ ما فرمود : هلاك صوری و ظاهری وظیفهٔ حکومت اسلامیت است که درین ولا وجود ندارد . و هلاك باطنی و معنوی وظیفه علماست معنّا و شاناً هلاك گردانیده و در اهالی فساد و عناد ایشان را شهرت داده‌ام تا اهل دین و اهل دیانت دامن خود را از ایشان به چینند اگر شما هم بفساد خود قائل میباشید من قبول دارم که بر گردم زیرا حق اعدام صوری شما از وظائف من نیست . عناد و فساد شما را در اهالی ابلاغ خواهم نمود مثلیکه عادت اهل هوا و اهل بدعت بوده گاهی بنرمی و گاهی بدرشتی و دشمنی پیش می‌آیند این ملحد بهمان اصول بهزبان گفتن شروع کرد سخنان فساد و عناد را باوضاع الحاد و اتحاد شروع کرد . من ( درویزه ) بتوجه شیخ خویش و لطف و مراحم خداوندی تا حدی با او سؤال و جواب نمودم که این ملحد و حضار متحیر ماندند و آن ملحد به عجز خود معترف گشته در بین اهالی رسوا گردید لیکن از سعادت نصیبی نداشت هوای نفسانی بر او غالب آمده و اغوای شیطانی بر او مسلط گشته تا آخر تائب نگشت . مناظرهٔ دوم چندی بعد خودم باسیادت مآب سید هارون به مناظرهٔ آن ملحد حاضر شدیم در خصوص انکاری که از حقیقت شفاعت داشت به دلائل عقلی و نقلی او را شرمسار نمودم مناظرهٔ سوم بار سوم باز مسلمانان یوسف زائی را با خود متفق ساخته عقب این ملحد روان شدیم مگر آن ملحد چون از خجالت میترسید حاضر نشد شیخ ما هدایت داده بود که این بیدین خود را و پیروان خود را برتبهٔ منصور به حلاج موافق میداند پس این شعر ۲۰۷ حلاج را که نوشته ام باو پیش نهاد ساخته وحل آن را از او پرسیدم . ولدت امی ابا ها وزا من عجبا تی انا طفل صغیر فی حجور مرضعاتی چون این شعر از نظر او گذشت به اندازه مرعوب شد که از خواندن آن فروماند مقصد این کلام را ندانست . علاوه براین شیخ ما فرموده بود اگر طلب کرامت می نماید عندالضرورة اظهار آن از واجبات است دست خود را بیرون کرده بمالشان دهد اگر قطع شده بزمین افتاد از حق منکر نگردد چون این ملحد از تصرفات اولیاء با خبر بود از این مظاهرات ممانعت نموده خجل گردید . در این وقت استاد محترم ما مشهور به ملا زنگی پایینی حضور داشتند مثل من او نیز اورا پیر تاريك خواندند . مقوله ها سنی بودن سید وسخی بودن ملا ونماز گذاری قلندر . سیدعلی بنیری هرسال ارادۀ عودت کردن بوطن اصلی داشت لیکن نصیب او بود در خاك بنیر مدفون گردد . در سال ۹۹۱ درآن ولا وفات یافت ومزارایشان در بنیر وجود دارد و اسم سامی شان در قبائل افغانها به "پیر بابا" معروف است . درویزه میگوید زمانیکه استاد محترم مرا به اراده بیعت کردن بحضور جناب سیدعلی بنیری حاضر فرمود ایشان از سوانح روز گارمن پرسیدند استاد محترمم فرمود : از طفولیت شوق زهد وریاضت داشت و در زمانه تحصیل نیز به آن پابند بود و ازغیب گوئیهائی که مینمودم مردم باو شان عرض نمود جناب ایشان تبسم نموده فرمودند : پیرا فغانها چنان میباشد لیکن رفتار خوب ننمودۀ عبادت آنست که موافق فرمودۀ خدا ورسول باشد زیادت و قلت در اوصاف و کمیت عبادت بدعت و باعث ونار ضائی ایشان است از خداوند خواسته ام تا شما را براه شریعت مستقیم بدارد . میفرمودند موی گرفتن اطفال وزنهارا پیران افغانها رواج داده است و برای بیعت اهلیت بلندتر از این بکار است . مرید شدن نااهلان موجب الحاد ایشان است ۲۰۸ شیخ دائما می‌فرمودند که سه چیز از عجائب دنیاست و آنها عبارت اند : سنی بودن سید، سخی بودن ملا و نماز گذاری قلندر. درویزه ننگرهاری ارشاد الطالبین را حسب درخواست پسرش تالیف نموده و دران می نگارد مسائلی را که از جناب میان سید علی ترمذی شنیده‌ام و از مطالعات و تحصیلات خود بیاد دارم در اداب طریقت بیان می‌نمایم در همین کتاب می‌نگارد که باری حضرت شیخ ما در نهری وضو گرفته دانه به پای مبارک او شان بر آمده بود من آن دانه را فشار دادم حضرت فرمود که وضوء شکست عرض نمودم نه خیر زیرا فساد طبعاً خارج نشده بود بسوی جوی روان شد تا وضوء را تجدید نماید چون وضوء نشکسته بود پس مراجعت نمود. بار سوم بسوی جوی به این اراده رفت در حین تفکر پس گشت اخیراً گفت که بهتر است دو رکعت نماز را بخوانم بعد ازان وضوء تجدید نمایم زیرا (اداءالوضوء على الوضوء نور) وقتی که بيك وضوء عبادت نموده باز وضوء دیگر بنماید ، گویا عبادت جدیدی نموده است و در همین کتاب آورده است که روزی حضرت شیخ از مسجد سوی خانه تشریف می‌برد سر راه دو گاو مست را دید که با هم جنگ دارند میان مصطفی پسرش کوشید تا جنگ آنها را دفع نماید چون کوچه تنگ بود نتوانست شاخ گاو به رخسار مبارك حضرت شیخ رسید چشمش زخمی شد چون به خانه تشریف برد به جناب میان مصطفی فرمود که امشب من تهجد را نخوانده بودم این اثر همان غفلت بود که برایم رسید .وهم دراین کتاب تحریر داشته که روزی حضرت شیخ سر از مراقبه برداشته فرمود بعضی کسانرا بعضا حالت منصور دست میدهد و باز بمراقبه رفت خواستم در جنب سیر آن ملکوت را بینم در حال سر بالا کرد و اعراض بنمود که در دیده هیچ نیست و این حاصل نمیشود مگر به نفی وجود ونفى وجود حاصل نشود مگر به چهار سیر و این چهار سیر تعلق به هفت قدم دارد و این همه تعلق به جذبه الهی دارد و اگر جذبه در رسید و او را از خود ۲۰۹ و ما سوی الله بر بود فهوا لمراد ! و گر در دنیا دست ندهد در وقت نزع دست خواهد داد و هم در این کتاب مسطور است که حضرت شیخ اجازه خلافت را به پسر خود نداد و به این فقیر مرحمت فرمود زیرا شرط خلافت اهلیت است چون در خانواده خود اهل مرشدی نیافت فقیر را سرفراز نمود و هم در این کتاب است که سید پیرزادگی را و شیخ زاده شیخی را سزاوار نمی باشد مگر به اهلیت . و هم در ین کتاب است که چون در مسئله از مسائل سید علی ترمذی از جواب خاموش می ماند در حال بر می خاست و وضوء می ساخت و بعد از دو رکعت نافله تقریر او جاری میشد زیرا وضوء نور می افزاید درویزه میگوید که حضرت شیخنا را مریدی بود که در قیام و قعودومشی و اقدام ورکوب سر را می جنبانید و گاه جلی گاه خفی ذکر میکردچون پیک اجل در رسید شنیدم که جان می داد و می گفت بغیر ازدو چیز در دنیا آرزو ندارم یکی آنکه در این حالت بلقاء شریف حضرت شیخ مشرف میشدم زیرا از مهجوری متأسفم . دوم اینکه حیف از ان عمر ماضی که بی ذکر و فکر گذرانیده ام در ویزه میگوید از حضرت شیخ پرسیدم که شیطان را در حقیقت چه گناه بود گفت بلکه در حقیقت گناهکار بود زیرا که چون کاتب عزم کتابت کند الف اقتضاء این می کند که بصورت بلا کسری نوشته شود و ذال اقتضاء برین می نماید که بهر دو طرف کجی داشته باشد پس اگر کاتب ذال را دراز کند دالیت ازو میرود گویا در حق او ظلم کرده است و بر این بد بخت عزیز تر از همه تصدیق رسل بود که انکار نمود . این بود خلاصه معلومات بنده که بقلم ناتوان خویش نگاشتم خداوندا ما را توفیق بختا تا آینده خدمتی برای ملت اسلامی افغانی خود کرده بتوانم و این اوراق محدود را مفید گردان انك ولى التوفيق و بيدك ازمة التحقيق مورخه ۲۷ شوال المکرم سنه ١٣٥٨ مطابق شب ١٦ قوس ١٣١٨ محمد امین خوگیانی مدیر وصاحب امتیاز جریده ملی انیس اعتذار و تشکر چون نشر این کتاب برای محفل سالگره صدمین سال ولادت حضرت سید جمال الدین افغان در نظر بود، بنابران بکمال عجله در طبع آن اقدام شده از این روطوریکه مؤلف آرزو داشت در تکمیل تصاویر و ملحقات آن موفق نگردید. و هم در تصحیح طباعتی آن شکی نیست که نواقصی موجود خواهد بود. لهذا باین وسیله از خوانندگان محترم معذرت خواسته امیدوار است در آینده اصلاحات لازمه را علیحده نشر نماید. ضمناً چند غلطی طباعتی که عبارت از چاپ نشدن اسامی بعض سلاطین است، ذیلاً تصحیح میشود: صفحه ١٨٤ تصویر اعلیحضرت امیر محمد یعقوب خان « ١٨٦ « « « عبدالرحمن خان « ١٨٧ « « « حبیب الله خان از ارباب فضل و ادب مصر تشکر دارم زیرا حالات سید را بسیار به تفصیل برای معلومات ما یادگار گذاشته اند خصوصاً محمد سلام مذکور که در این موضوع آخرین مؤلفات نگارشات اوست. هکذا از جناب زیدان بدران افندی منشی باشی سفارت مصر و ادباء محترم وطن عزیزم جناب سید قاسم خان رشتیا و جناب خلیل الله خان و جناب هاشم شائق افندی و رفقاء اداریم جناب عزیز الرحمن خان و جناب سید علی اصغر خان آقا و جناب سید محمد ایشان خان وکیل ریاست عمومی مطابع که به این عجله در رسانیدن کتب و معلومات امداد فرموده اند، خیلی متشکرم. [BLANK PAGE] ۸۷ ص ق ۱۶ [BLANK PAGE] کامل سه حصه حصه اول از اول الی ص ۶۰ حصه دوم از ص ۶۱ الی ص ۱۹۰ حصه سوم از ص ۱۹۱ الی ص ۲۱۰ آخر کتاب