[BLANK PAGE] [BLANK PAGE] [BLANK PAGE] [BLANK PAGE] [BLANK PAGE] وزارت معارف سلسله ۱۳۱ ریاست دارالتألیف تواریخ ۱۱ تاریخ افغانستان مطابق پروغرام چهارم رشدیه بتحریر سردار حبیب الله معلم مکتب حبیبیه و تصویب ع ج فیض محمد خان وزیر معارف طبع اوّل ـــ (۱۵۰۰) جلد ۱۳۰۶ مفید عام پریس لاهور [BLANK PAGE] وزارت معارف سلسله ۱۳۱ بست دار التالیف تواریخ ۱۱ تاریخ افغانستان مطابق پروغرام چهارم رشدیه بتحریر سردار حبیب الله معلم مکتب حبیبیه وتصویب ع ، ج فیض محمد خان وزیر معارف طبع اوّل —— (۱۵۰۰) جلد ۱۳۰۶ مطبع مفید عام واقع لاہور ۱۹۹/۱۳۵۷ A 372.581 H3 [ILL] ٣ 0000020 تاریخ افغانستان بسم الله الرحمن الرحيم دیباجه ثنا و صفت خدایرا که بحقیقت تاریخ صفحهٔ کائنات و حقائق مبدء و منتهای موجودات دانا است و صلواة بی نهایت مر محمد مصطفی را که سروری و سردارئی کافهٔ انبیا و امم را سزاوار است و علی آله و اصحابه و اتباعه وسلم۔ و باید دانست که این بی بضاعت احقر حبیب الله ولد سردار میر افضل خان مرحوم حسب فرمائش (ع ج) فیض محمد خان وزیر صاحب معارف به تسوید اوراقی چند در حالات تاریخی سلاطین و رجال مشهورهٔ افغانستان و جنگ ہائے داخلی و خارجی در بین خود و بیگانه برای شاگردان صنف ۴ رشدیه پرداختم و حتی الامکان در ایجاز و اختصار کوشیدم و چون غرض از مطالعهٔ تاریخ دانستن اعمال زشت و زیبای گذشتگانست اختصار را ازین زیاده جائز ندیدم - تا خواننده را اطلاعی کافی و عبرت تمام حاصل گردد. و وقوف یابد بر حالات اردو های مملکت خود و شجاعت تاریخ افغانستان ٤ و جلدی بکار بردن ایشان برای وسعت مملکت در حالت تعرض بر عسکر غنیم و صبر و ثبات قدم ورزیدن عساکر ملت در حالت دفاع حمله دشمن از وطن مقدس خود و برای محافظت یک بدست خاک وطن خون خود را بها شمردن و شناختن نام نیک دلاوران و لذایذی که سامعین را از حالات رجال مردانه ملت حاصل است و دانستن بدنامی نامردان و مخنثان که دین خود را به عوض زندگانی عاریتی دنیا و متاع دنیا فروختند و یا از جبن محض پشت داده دین و وطن و ناموس را برائے دشمن گذاشتند - موافق حال شان است خَسِرَ الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةَ ذَلِكَ هُوَ الْخُسْرَانُ الْمُبِينُ) بنام نکو مردنم آرزو ست کزین جمله مقصود نام نکوست و میتوان گفت که حالات اردوهای مملکت ما و کثرت و قلت عسکر و شهامت رجال مشهوره افغان که در حالت جنگ های داخلی و خارجی از ایشان به ظهور رسیده قبل از جلوس اعلیحضرت احمد شاه بر وجه اتم و اکمل معلوم ما نیست . و شروع حالاتیر اکه مفید خیال کرده ایم از زمان سلطنت وی خواهد بود فقط * ۴۵ تاریخ افغانستان ۵ هو المستعان تاریخ افغانستان واضح است که اعلیحضرت نادر شاه بعد از فتح قندها احمد خان و ذو الفقار خان پسران محمد زمان خان ابدالی که از حبس شاه حسین غلجائی بر آورده احمد خان را به سر کردگی ۳ هزار اسوار درانی و ملازمتی رکاب خود سرافراز فرموده و احمد خان از نجابت و مردانگی که داشت قرب و رضای نادر را حاصل نمود همواره ملازم با رکاب می بود ! تا بتاریخ شب یکشنبه ۱۱ جمادی الآخر ۱۱۶۰ ه در موضع فتح آباد مشهد چند نفر از خوانین نمک بحرام بمعاونت کیشک چیان به خیمه نادر درآمده مقتولش نمودند و متوجه غارت اموال و حرم شاهی شدند . چون حرم نادر به نمک حلالی و غیرت احمد خان وثوق تمام داشت وی را خبر داده بمحافظت خود و خزانه شاهی دعوت نمود احمد خان از نجابت و مردانگیی که داشت بلا تعطیل با ۳ هزار سوار تاریخ افغانستان 4 درانی باطراف حرم و اموال نادری در آمده بطریق محافظت قیام نمود:- گروهی از افشار و جماعتی از اوباش عسکر نادری باوی در آویختند - و آواز غیرت و مردانگئی که داشت - از تنهائی و غربت و قلت رجال خود و بسیاری اردوی دشمن اندیشه نه نموده به مقابله همه اردوی نادری بایستاد و بکار فرمودن تیغ و تفنگ شروع نمود - روباه بازان اردوی نادری چون صید را بزیر پنجه شیر دیدند تاب مقاومت نیاورده رمیده متفرق شدند و خزانه و حرم که به حمایت افاغنه واگذاشتند - احمد خان خزانه و حرم را تا مشهد رسانیده خود را با ۳ هزار سوار درانی رهسپار قندهار گردید و به مجرد رسیدن قندهار خوانین درانی وغیره سران افغان که با انسانیت و خلق نیکوی احمد خان مستظهر بودند بیک بار اتفاق نموده زمام سلطنت افغانستان را بوی تفویض نمودند - و او در زمان حکومت خود با اردوی مکمل هفت مرتبه بهند و دو دفعه به خراسان و یک نوبت به بخارا تاخته هر دفعه مظفر و منصور مراجعت نمود و در زمان حکومت خود افغانستان را یک مملکت وسیع مستقل با عرض وطول تاریخ افغانستان ۷ تشکیل داد - چنانچه از دریای سنده تا پل ابریشم که از جمله خراسان و نهایت خاک طوس است مملکت را امتداد داده و شهر موجهۀ قندهار تعمیر کردۀ او است و خرقۀ متبرکه حضرت رسول مقبول را وی از ترکستان به قندهار آورد و سخت دیندار و پرهیزگار و صاحب عفت و باخبر و عادل و سخی و شجاع بود - از جملۀ وقات هند دفعۀ دوم با ۳۰ هزار سوار بقصد گرفتن لاہور حرکت نمود از پشاور و دریای اٹک گذشت و شهنواز خان که از مرزبان هند والی لاهور بود خبر یافته از شاه هند کمک گرفته با لشکر انبوهی بمقابله برآمده کنار نهر چناب را باشکرگاه ساخت و اعلیحضرت احمد شاه ازین روی آب فرود آمده چشم لشکر غنیم را بسواد اردو بردوخت و بعد از دو پاس شب باہده ہزار سوار جرار بقسم ایلغار ۲ فرسنگ منحرف از اردو جای عبور از نهر یافته شهر لاهور را تصرف نمود - شاه نواز خان از شنیدن این خبر دست حیرت بدندان گزیده پای ثباتش از جادۀ استقامت لغزیده شبا شب اردو را برجا گذاشته خود راه فرار پیش گرفت چون لشکرش از گریختن بروی خبر یافتند از هم پاشیده شکست در ایشان افتاد و به جانب دهلی ره برگرفتند - و همۀ توپ خانه و ساز و سامان جنگ اردو غنیمت افاغنه تاریخ افغانستان ۸ شد :- بیت به شمشیر یکی تا صد توان کشت به فکری لشکری را بشکنی پشت دفعه ششم رفتن احمد شاه به هند برای گوشمالی طائفه مرہتہ : - و این جنگ حقیقتاً سه جنگ است ما بطور اختصار حاصل آن که در یک جنگ مدغم نمودیم ! صاحب تاریخ گوید که طائفه مرہتہ از قوم ہنود علم بغاوت بر افراشته اکثر مسلمانان اطراف هند را قتل و تاراج می کردند و سلطنت ہند از بی خبری و عیاشی به درجه ضعیف شده بود که مغلوب مرہتہ شمرده می شد تا اینکہ سران ہند از جمله مسلمانان اعلحضرت احمد شاه کہ برای دفع مرہتہ به هند طلب نمودند غیرت مسلمانی و حمیت برادری وی را دامنگیر شده با اردوی آراسته بدیار ہند کشید و از سبب استیلای آب ازین روی نہر جمنا لشکرگاه ساخته مترصد فرصت نشسته با دو سرکرده مرہتہ از آن روی آب سرگرم غارت بود تا متوجه قلعه گنج پور گردید که عبد الصمد خان درانی و نجابت خان و قطب الدین خان در ان سکونت داشتند و آذوقہ باردوی اعلحضرت احمد شاه میرسائیدند از خوف عسکر مرہتہ در قلعه مذکور حصاری شده در بروی خود بستند - باردوی هیجیا تاریخ افغانستان ۹ توپ های قلعه کوپ را متوجۀ حصار نموده رخنه ها در اطراف قلعه افگند و هرسه سردار نامدار را بدولت شهادت سرافراز گردانید. چون این خبر باعلحضرت احمد شاه رسید- از غیرتیکه در طبعیت وی مرکوز بود اگرچه نهرجمنا از سبب استیلای آب هنوز قابل عبور نبود- مسلمانان را حکم گذشتن آب داده بخواندن تکبیر امرنمود و خود تکبیر گویان توسن جهنده را در آب افگنده گویند اول کسی که از سر گذشته خود را در آب افگند احمد خان خیبری بود- از برکت نام خدای و همت بلند وی اکثریه بسلامت از آب گذشتند. چون سرعسکر مرهته خبر یافت در وادی پانی پت سنگریتنی باطراف خود کشیده به توپ های آتش بار استحکام داد و اعلحضرت احمدشاه لشکر مسلمانان را بجا ہائی مناسب در اطراف سنگر حکم فرود آمدن کرد- و فرمان داد که چابک سواران درانی از هر طرف راه آذوقه آمد و رفت را بر اهل سنگر مسدود نمایند- چنانچه بعد از گذشتن چند روز از عدم آذوقه و جمع آمدن فضله آدمی و نعش های آدم و دواب زندگاندنی بر اهل سنگر تلخ شد. تاریخ افغانستان ۱۰ و با دو سر عسکر هنود و سائر سرداران سپاه صلاح دران دیدند که بیک بار بیرون آمده بر غنیم حمله نمایند. چنانچه افواج خود را بساز جنگ آراسته با توپخانه مکمل از سنگر برآمده متوجه لشکر اسلام شدند - چون اعلیحضرت احمد شاه لشکر سپاه روی هنود را متوجه حمله دید صفوف را گذاشته سردار سپه جهان خان فوفل زائی را با شاه پسند خان و نجیب الدوله در قلب لشکر از پیش روی مقرر فرمود و از عقب شجاع الدوله و احمد خان بنگس و حافظ رحمت خان و فیض الله خان را مقرر داشت. و مسلمانان را به صبر و ثبات قدم که جالب نصرت الهی است اندرز نمود و به حمایت قرآن کریم و اعلاء كلمته الله دعوت کرد و بکار فرمودن تیغ و تفنگ فرمان داد. و خود اعلیحضرت با دو از ده هزار اسوار انتخابی و وزیر شاه ولی خان به این رائے بر پشته که بساقه عسکر واقع بود بالا رفت و دل به نصرت الهی بسته چشم متوجه تلاقی فریقین داشت تا چه بظهور آید - مسلمانان پای ثبات فشرده سینه را سپر توپ های آتش بار مرهته نمودند و تکبیر گویان پای جلادت پیش نهادند :- مورخ انگلیس گوید که لشکر هنود سه لک سوار و تاریخ افغانستان ۱۱ پیاده بودند افاغنه شصت هزار سوار و بیست هزار پیاده و هم گوید که چون تنور محاربه گرم شد و آتش توپ دود تفنگ دلها را تیره و چشمها را خیره نمود منصبداران فرانسوی در اردوی هنود حاضر بودند و به تنظیم توپ خانه قیام می نمودند - چنانچه قلب لشکر شاه درانی را تزلزل نمودند و سردار جهان خان فوفل زائی بعضی از نفری خود را به تیغ زده از گریختن و بی ثباتی منع می فرمود - اعلحضرت احمد شاه از فراز پشته چون ملاحظه این حال نمود روی بدوازده هزار اسوار درانی آورده خطاب نمود که وقت در یافتن خشنودی خدای و رسول وی است و وقت یاری برادران دین دست برآورده از حضرت خدای سوال نصرت نمود: و آیه کریمه (کم من فئة قليلة غلبت فئة كثيرة باذن الله) را خوانده چون سیل بهار از بالای پشته روی بصوب کفار نهادند: و چون اجل ناگهان با تیغ های بران به توپ خانه مرهته رسیده توپ خانه را قبضه نمودند! راوی گوید که چون تیغ های سواران درانی به فرق توپچیان فرو رفت آتش توپ و صدای خم پاره را فرو نشانید که دیگر کسی صدای توپ مرهته را نه شنید. تاریخ افغانستان ۱۴ نظم از سر گذشته اند و بمیدان نهاده پای صاجدلان که گوی سعادت ربوده اند از صدمۀ شمشیر شاه درانی زلزله در صفوف هنود افتاده سروپای گم کردند - مسلمانان تیغ در ایشان نهاده اکثرشان را کشتند و بیست و دو هزار را زنده بزنجیر کشیدند - و اموال و غنایم بی نهایت بدست اهل اسلام افتاد و از انجمله پنج صد زنجیر فیل و دو لک گاو و پنجاه هزار اسپ و هزاران اشتر و بسی نقود و جواهر و اجناس و توپ و تفنگ و تیغ و تبر که غنیمت مسلمانان شد و اعلحضرت احمد شاه بعد از فتح مرہتہ بہ نظم و نسق ہند پرداخته ہمہ امورات سلطنتی را انتظام داد. و خود بسیج قندهار نمود و در ۱۱۸۶ھ در شب جمعه ۲۰ ماہ رجب وفات یافت و در شهر قندهار در پهلوی مسجد خرقہ مبارکه در گنبدی که خود ساخته مدفون شد. ح سعدیا مرد نیکو نام نه میرد ہرگز مرده آنست که نامش بہ نکوئی نہ براند تاریخ افغانستان ۱۳ سلطنت اعلیحضرت تیمور شاه بعد از وفات اعلیحضرت احمد شاه پسر ارشدش شهزاده تیمور بر اورنگ شاهی جلوس نمود و بعوض قندهار کابل را دارالسلطنت نمود - بلحاظ آنکه در وسط مملکت است تا بهر جانب بزودی رسیده بتواند و او در زمان حکومت خود متواتر برای دفع بغاوت سکهان از پشاور به ملتان رفت گویند که بعد از وفات اعلیحضرت احمد شاه طائفه سکه علم بغاوت برافراشته شهر ملتان را تصرف نموده گروه شان به شصت هزار سوار رسید و شاه در پشاور خبر اجتماع مردم سکه را شنیده در صدد استیصال شان شد - و حکم داد تا عسکر تیاری دیده فردا را بعرض حضور شاه در آیند و علی الصبح خود حاضری جنود دیده هژده هزار سوار جرار برگزیده در تحت رایت زنگی خان جارچی باشی مقرر داشت و عسکر را به خموشی وصیت نموده از فحش و دشنام که مبطل ثواب غزا ست - منع نمود - و زنگی خان سه مرتبه باطراف فیل سواری شاه طواف نموده پا بر رکاب نهاد و وقت عصر رو براه آورد - و خود اعلیحضرت تیمور شاه بمعه اردو از عقب وی تاریخ افغانستان ۱۴ روانه شد. زنگی خان از رود اٹک گذشته آن شب را تا فردا عصر راه رفت و بفاصلۀ هشت کروه از غنیم فرود آمده اسپان را آب و علف داده مرد و مرکب بیارمیدند و حکم کرد که هیچ رونده را نگذارند که از اردو گذشته خبر به عسکر غنیم رسانند تا بے خبر و ناگاه بر دشمن زنند چون دو ثلث از شب بگذشت و خستگی سواران بر طرف شد حکم سواری داده رو براه آوردند و بفاصلۀ دو کروه از خصم نماز صبح را ادا نموده خود بقلب لشکر جائی گرفت حکم یورش بر سپاه هنود نمود - طائفه سکهه بخیال بعد پشاور و طغیان آب اٹک خاطر جمع راحت داشتند. تا سواران اسلام بفاصلۀ صد گام قریب شان رسیده سراسیمه برخواسته خود را بزیر تیغ غازیان اسلام کشیدند زنگی خان درین حالت دست دعا برداشته سر نیاز بقبولوس زمین نهاد و نصرت اسلام را از حضرت عزت مسئلت نمود و مسلمانان را به صبر و نیروی بازو بکار بردن ترغیب کرد و بعد از کوشش و کشش فراوان پیروان بر همن هزیمت یافته رو بگریز نهادند و باقی لشکر هنود را برای عبور بر آب زدند - مسلمانان از لب دریا به طریق ۱۵ تاریخ افغانستان صید مرغابی اکثریا غریق بحر لجه فنا نمودند - چنانچه از ۶۰ هزار دو هزار جان بسلامت بردند - باشارۀ زنگی خان سرهای کشتگان را بریده ۳۰ هزار سر را بر اشتران بار کردند - مراجعت نموده شرف یاب حضور شاه شدند - و سی هزار سر را بخاک پای شاه ریختند و هر کدام از خوانین و سواران به اندازۀ دلاوری بخلعت ها سرافراز شدند و شاه کوچیده به محاصرۀ ملتان پرداخت سکهان تاب مقاومت در خود ندیده امان خواسته شهر را تسلیم نمودند. صاحب تاریخ گوید که در حالت توجه شاه به تنظیم ولایت پنجاب شاه مراد بی حکمران بخارا فرصت یافته اراضی خراسان متعلقۀ افغانستان را در زیر غارت گرفته مرو را متصرف شد. شاه درانی ازین واقعه خبر یافته مکتوب مشتمل بر هدایات شاه مراد بی و پای واپس کشیدن از حصۀ اراضی متعلقۀ افغانستان روانه نمود شاه بخارا التفاتی بمکتوب شاه نه کرد - اعلیحضرت تیمور شاه را بی اعتنائی شاه بخارا بعزیمت آن صوب و ادار نمود چنانچه بتاریخ ۵ ماه ذی الحج با لشکر منتظم وارد آقچه شد - و از آن تاریخ افغانستان ۱۶ روی شاه مراد پی خبر یافته با پنجاه هزار سوار به مدافعه اردوی افغان برآمد و روزانه جنگ قراول رفی همیداد و یکدیگر را به تیغ و تبر همی خستند . تا اینکه شاه مراد پی بطریق نهانی سی هزار سوار انتخابی را به سالاری برادر خویش امر زدن شبیخون برعسکر شاه درانی نمود . قضای حضرت لطیف‘ لما یشا شاه درانی را ازین نیرنگ خبر نمود تا عسکر بیدار و مهیای کار داشت و جاهائی مناسب و معابر را به مردان کار دیده استحکام داده منتظر فرصت ایستادند . چون شب پردۀ ظلام بر چهرۀ بوقلمون کرۀ ارض فرو هشت سواران ازبکیه ازین شعبده غافل یا سرگل گل یا مبش بربر گفته . پای جلادت بمیدان جرئت نهادند و به شغف تمام سرهای افاغنه را بهای کامل تصور نموده پیش رفتند تا سواد شان به نظر افغانان در آمد . بیک بار از بلندی ها و کمین گاه ها بیک حکم اوربل گلولۀ توپ و تفنگ چون تگرگ بر خیل ازبک فرو ریخت و لولۀ صدای توپ و غرش خم پاره بر بیداری گروۀ ازبک افزوده بوحشت انجامید و رسیدن شان به شکست منجر شده شش هزار سر را تاریخ افغانستان ۱۷ در سر سودای شب خون نمودند. و این شکست سبب دل شکنی و رعب گروهی ازبک شده شاه مراد بی را بران داشت که یکی از اجل علماء بخارا را برای تمهید معذرت و اظهار ندامت و طلب صلح بحضور شاه درانی فرستاد و شاه بواسطه که جنگ در بین دو گروه مسلمین سبب ضعف مسلمانی است مسئول شاه مراد بی را قبول فرموده صلح نامه مشروط بر اینکه شاه بخارا عجالتهً پای از اراضی متعلقه افغانستان واپس کشد - نسبت بافغانستان و افغانیان هیچ وقت حرکت نه کند که ملائم طبع و مناسب وقت نباشد و اقدام نه کند بکاری که تصور ضرری برائے ملک و ملت افغان دران باشد و صلح نامه بقرار شرائط فوق مبادله گردید و شاه مراد بی پیش کشی لائق که معادل سفر خرچ عسکر شاهی تواند بود بحضور کشید و اردوی افغان کوچیده روی بمرکز خود نهادند و در وقت عبور هندوکش جماعتی از عسکر شاه درانی و پاره از دواب مقتول دست برد شدند - غرض آنکه تیمور شاه بادشاهی خوش خوبی مهربان و عیش طلب و راحت جوی بود ـ و باینهمه در داد رسی بیدار - چنانچه عرض رعایا را بگوش تاریخ افغانستان ۱۸ خود شنیده دادرسی میکرد - و در اغلب جنگها بنفس نفیس خود حاضر شده خصم را گوشمال میداد و در ۱۲۰۷هـ بقرار همه ساله زمستان را به پشاور رفته در آنجا مریض شده و بکابل مراجعت نمود و در روز یکشنبه ۷ ماه شوال بعد از سلطنت ۲۲ سال وفات یافت و در چار باغ کابل که حالا مشهور به باغ عمومی است مدفون شد. سلطنت اولاد تیمور شاه ۱- سلطنت شاه زمان:- بعد از وفات اعلیحضرت تیمور شاه پسرش محمد زمان که ولیعهد او بتاریخ ۱۲۰۷هـ بر تخت سلطنت جلوس نمود و زمان سلطنت وی بجنگ و مخالفت اخوان گذشت - چنانچه اعلیحضرت تیمورشاه در زمان حیات خود همایون را به قندهار و محمود را به هرات مقرر نموده بود و شاه زمان بعد از جلوس به همایون نوشت ویرا به اطاعت خود دعوت نمود وی از اطاعت سر اباز زده چنانچه ۲ دفعه شاه زمان به لشکر کشیدن بمقابله وی ناچار شد در دفعه دوم از روی هزیمت بدیار سند در آمد و محمد خان بلوچ که از جمله هوا خواهان شاه بود دستگیرش نموده خبر بشاه فرستاد و وی حسن خان تاریخ افغانستان ۱۹ پیش خدمت باشی را فرستاد تا همایون را از غلبه بصر عاری نموده بحضور رسانید . و محمود برادر اعیانی همایون از هرات بکین چشم برادر خویش لشکر آراسته روی بقندهار نهاد و شاه از عزیمت وی خبر یافته بمدافعه وی روی بدان صوب نهاد و چون وارد قندهار شد شنید که محمود از هیرمند گذشت ـ شاه با سپاه پیش رفته در موضع میمند بادی مصاف داد ـ در اول لشکر محمود غالب شده پیش قراول لشکر شاه را شکست داده توپ های پیش رو را تصرف نمود شاه از برگشت روزگار ترسیده فریاد ( هَلْ مِنْ نَاصِرٍ يَنْصُرُنِي ) بر آورده طائفه غلام خانه که بیست هزار سوار بودند و خوانین درانی ( سَمْعاً وَطَاعَةً ) گفته بر سپاه محمود حمله سختی نموده لشکر محمود هزیمت یافته والده اش را از راه عذر بحضور شاه فرستاد ـ شاه بلحاظ مادری قبول عذر وی نموده محمود را واپس به حکومت هرات مقرر داشت . صاحب تاریخ گوید که محمود تا بتاریخ ۱۲۱۱ هـ به حکومت هرات قناعت نموده حرکتی که مخالف سیاست سلطنت باشد نه نمود . و در حالتیکه شاه جانب پنجاب تاریخ افغانستان ۲۰ رفته بود عطا محمد خان علی زائی پنج هزار خانه دار قوم خود را از قندهار جانب هرات حرکت داده ابلیس روزگار محمود شده وی را بطلب سلطنت بر انگیخت - چنانچه خود عطا محمد خان را برای پیش رفت کار خود با گروهی جانب قندهار فرستاد و خود بر تهیهٔ لشکر پرداخت شاه خبر یافته با عسکر از دیار پنجاب جانب کابل حرکت نمود و دلک خان افغان را که شخصی شجاع و خونریز بود - برای سزای عطا محمد خان مقرر داشت وی خود را به لشکر گاه عطا محمد خان رسانیده نیم شبی آتش بغی وی را بآب خنجر فرو نشانید - صبح از خبر قتل وی جمعیت وی پراگنده شده بقندهار رسیده و محمود از هرات حرکت نموده در موضع فراه تلاقی فریقین روی داده جنگ های صعب و متواتر روی نمود بالآخره جمعیت محمود ضعیف شده بقصد پناه گرفتن روی بحصار هرات نهاد . و قلیچ خان تیموری را که در حالت حرکت خویش به نیابت خود به حکومت هرات مقرر نموده بود از راه بی وفائی که شیوهٔ ابنای دنیاست دروب شهر را بروی محمود مسدود نمود - محمود راه چاره را بر خود بسته دیده با برادر خود فیروز الدین و پسر خود کامران روی امید تاریخ افغانستان ۲۱ جانب فتح علی شاه قاچار شاه ایران نهاد و شاه مجد از تصرف و تنظیم هرات روی بمرکز نهاد. صاحب تاریخ گوید که باعث زوال سلطنت شاه زمان قتل خوانین درانی بود . و آن قضیه چنان بود که رحمت الله خان بن فتح الله خان سدوزائی بواسطه سردار پاینده خان ملقب به سردار سر افراز خان که پدر مردم محمد زائی است به حضور شاه راه یافته بدرجه بقرب شاه اختصاص یافت که در خلوتیکه وی راه داشت - هیچ یکی از خوانین درانی نداشت - ازان سبب دل آزردگی خوانین از شاه وحسد و کینه رحمت الله خان گردید . در حالتیکه شاه به جهت مهمی به قندهار رفته بود خوانین درانی مجلسی نموده بر عزل شاه و قتل رحمت الله خان عهد و اتفاق نمودند . مخبری این خبر را برحمت الله خان رسانید. و وی فی الحال بشاه رسانید و شاه بدون اینکه فکر دیگر کند تیشه بپای خویش زده باحضار خوانین فرمان داد و یکی بعد دیگری بحضور رسیده بفرمان شاه به قتل رسیدند و هم سردار سر افراز خان که خدمت ها نموده و در همه جنگ ها ملازم رکاب شاه می بود و مردم درانی تاریخ افغانستان ۲۲ بوی استظهار تمام داشتند در وقت شام بفرمان شاه به قتل رسید . و پسر بزرگ وی فتح خان که جواں رشید دلاور بود با ۲۱ برادر خود از ترس قتل خویش جانب ایران فرار نمود ـ و در آن جا به محمود پیوسته وی را به تسخیر مملکت افغانستان بر انگیخت و مردم سرحد و بارک زائی که بسته به فتح خان بودند . بر محمود گرد آمده شهر قندهار را تصرف نمودند و اجتماعی بزرگی بهم رسانیده روی به کابل نهادند و شاه زمان به مدافعه برخاسته سردار احمد خان نور زائی را با ده هزار سوار حکم پیش رفتن کرد و سردار احمد خان که بواسطهٔ قرب رحمت اللہ خان و قتل خوانین درانی از شاہ دل آزرده بود با ده ہزار سوار به محمود پیوست و پیوستن وی به محمود سبب شکست عسکر شاهی شده با رحمت اللہ خان به جانب کابل گریخت ـ و در آنجا روی اقامت ندیده بقصد استمداد از شاهزاده شجاع الملک جانب پشاور توجه نمود و در حدود جلال آباد به جهة رفع خستگی در قلعه عاشق خان شینواری فرود آمد و او به طمع جیفهٔ دنیا و طلب ریاست شاه را دستگیر نموده خبر به محمود فرستاد و محمودش به کابل طلبیده میل تاریخ افغانستان ۲۳ در چشمش کشید و رحمت الله خان را بعوض خوانین درانی به قتل رسانید و این واقعه بتاریخ ۱۲۱۷ه بوقوع پیوست و شاه زمان در مدت ده سال سلطنت خویش متواتر برای دفع بغاوت سکهان به پنجاب رفته و آن طائفه هر بار به جبال و جنگل ها پناه می بردند و بعد از مراجعت شاه شیوۀ بغی و عناد سپرده تا اینکه شاه از ناچاری رنجیت سنگھ نامی که ازان قوم بر ایشان حاکم و فرمان روا نمود. و او از بی اتفاقی و جنگ های خانگی ملت افغان استفاده نموده تاج سلطنت بر سر نهاد و نفاق سبب ضعف ملت افغان شده دیگر کسی از رحال افغان بر رنجیت سنگھ دست نیافت فقط ۲ - سلطنت شاه محمود - دفعۀ اول و بتاریخ مذکور شاه محمود بر تخت سلطنت جلوس نمود - و کامران را بقندهار و فیروز الدین را به هرات فرستاد تا هرات را از حکام شاه زمانی تخلیه نموده خود بحکومت پردازد - ۳ سال بعد از سلطنت وی اختلافی در بین سنی و شیعه پیدا شد مردم سنی اجتماع نموده بر چنداول یورش بردند و مردم اطراف خبر یافته ۲۰ هزار نفر بر تاریخ افغانستان ۲۴ شورشیان افزوده مردم چنداول را در تنگنای محاصره افگندند - و روزانه مبلغ از جانبین بقتل می رسید و نزدیک بود که مردم چنداول را مستاصل نمایند - و شاه هر چند در اطفای این نائره کوشید فائده نداد - تا وزیر فتح خان و برادرانش بطریق میانجی در بین فریقین درآمده بلکه بروی بعض تیغ کشیده تا این آتش را خموش نمودند - و مردم اهل سنت از شاه و وزیر دل آزرده شده کینه وزیر و شاه را در دل گرفتند - تا اینکه شاه فتح خان را برای تحصیل مالیات به هزاره جات فرستاد - مردم سنی فرصت را غنیمت دانسته بر محمود بشوریدند وی در بالا حصار از ترس مردم بلوائی محصور شده شاه شجاع الملک که در محال زامت بود ازین حادثه وقوف یافته روی به کابل نهاد - و تا رسیدن کابل ۱۵۰ هزار آدمی بر وی گرد آمدند و او بمحاصره بالا حصار پرداخته محاصره را بر محمود اشتداد داد - فتح خان خبر یافته با پاره از لشکر که با وی همراه بود بقصد نجات ولی نعمی خود روی بکابل نهاد و شاهزاده شجاع الملک پاره از لشکر باطراف بالا حصار گذاشته و خود باگروهی روی بدفع وزیر نهاد و در موضع ارغندی با وی مصاف داده ۲۵ تاریخ افغانستان فتح خان از قلت عسکر شکست یافته در قندهار به کامران پیوست - و محمود کار خود را خراب دیده قرآن شریف را بشفاعت جان بخشی به شجاع الملک فرستاد و خود را تسلیم وی نمود - شاه جانش را بخشیده در بالا حصار محبوسش کرد . سلطنت شاه شجاع الملک و خود بتاریخ ۱۲۲۱ هـ بر تخت فرمانروائی نشست و ۳ سال سلطنتش بجنگ های داخلی با برادر و برادر زاده ها گذشت - چنانچه ۲ دفعه با شاهزاده قیصر پسر شاه زمان و یک دفعه با کامران پسر محمود و ۲ دفعه با محمود مصاف داد . در حالتیکه شاه بعد از سلطنت ۲ سال و چندی بقندهار رفته بود - محمود بواسطه یک خیاط از مجلس گریخته مفقود الاثر شد شاه را ازین واقعه خبر دادند - اعتنائی نه نمود و شاهزاده یونس را بقندهار باز داشته بکابل مراجعت کرد - و محمود که خود را به سرحد سیستان رسانیده بود وزیر فتح خان بوی پیوسته پارۀ مردم را با خود گرد آورد و قندهار را از شاهزاده تاریخ افغانستان ۲۶ یونس تصرف نمودند شاه خبر یافته روی بمدافعه وی نهاد و بواسطهٔ مراسلات خوانین درانی و سران سپاه محمود را بمتابعت خود دعوت نمود - و در موضع قلات هر دو لشکر با هم تلاقی نمود - خوانین درانی و سران سپاه محمود به عسکر شاه پیوست - محمود و وزیر فتح خان جانب سرحدات بدر رفتند و شاه وارد قندهار شده از ان جا بقصد هرات حرکت کرد و فیروز الدین خبر یافته عریضه مشتمل بر متابعت و فرمانبرداری خود بحضور شاه فرستاد و شاه دریا دل عفوش نموده به حکومت هراتش باز داشت و شهزاده یوسف را به نیابت میر علم خان و محمد اعظم خان به حکومت قندهار مقرر داشت و خود بسیچ کابل نمود در حالتیکه شاه بدیار پنجاب رفته بود - در بین میر علم خان و محمد اعظم خان در قندهار بی التفاتی و نفاق پدید آمده و میر علم خان از غایت غیظ و حسد محمود و فتح خان را بگرفتن قندهار دعوت نمود و بتسلیم نمودن شهر بدیشان اطمینان داد لاجرم محمود مردم را بر خود گرد آورده روی به قندهار نهاد و میر علم خان با شش هزار سوار به بهانهٔ مدافعهٔ خود را پیش افگنده به محمود پیوست - محمد اعظم خان و تاریخ افغانستان ۲۷ شاهزاده یوسف قوت مدافعه در خود ندیده روی بحضور شاه نهادند و محمود را از گرفتن قندهار آپلی بروی کار آمده اجتماعی بزرگی برانگیخته روی به کابل نهادند - و پیش از حرکت شاه از پنجاب آمده کابل را تصرف نمودند و شاه از پشاور روی به کابل نهاد و پیش از رسیدن جلال آباد سردار مدد خان اسحق زائی را با ۴ هزار سوار حکم پیش رفتن کرد - و سردار مدد خان که بوسیله از وسائل از شاه خائف بود دو منزل را یکی نموده در موضع جکدلک به محمود پیوست - شاه از فرستادن سردار مدد خان اندیشه ناک شده محمد اکرم خان امین الملک را با سردار عبدالغفور خان و جزو اعظم اردو از عقب سردار مدد خان روانه داشت - ایشان در موضع نمله با وزیر فتح خان در آویختند - تا اینکه سردار محمد اکرم خان و سردار عبدالغفور خان و اغلب رجال عسکر شاه بقتل رسید و ما بقی هزیمت یافتند - و شاه از وقوع این حادثه خود را نتوانست فراهم نموده عنان عزیمت جانب لاهور پندی که حرم محترمش بود معطوف گردانید. تاریخ افغانستان ۲۸ حکومت دوم اعلیحضرت شاه محمود و محمود را دفعه دوم بتاریخ ۱۲۲۴ھ سلطنت افغانستان مسلم شد ـ وزیر فتح خان را به منصب وزارت و اختیار امورات ملکی و نظامی باز داشت ـ و وی از اقتدار خود استفاده نموده اغلب برادران خود را به حکومت ها و کار ها ملکی مقرر داشت. و چون محمود بر اریکه سلطنت قرار گرفت وزیر فتح خان را با لشکر جانب کشمیر فرستاد ـ تا آن ولایت را از عطا محمد خان ولد شیر محمد خان مختار الدوله انتزاع نماید وی رفته کشمیر را به قهر و غلبه از عطا محمد خان گرفته برادر خود سردار محمد اعظم خان را حاکم آنولا نمود ـ و بتاریخ ۱۲۳۲ھ خود شاه محمود با لشکر منتظم و وزیر فتح خان بقصد تسخیر پنجاب از رنجیت سنگھ توجه نمود و رنجیت سنگھ خبر یافته در موضع مناسب آن دیار سنگر سدیدی بر افراخته و با قوم خود یا جوج وار در پس سد قرار گرفت ـ و شاه محمود از پشاور گذاشته در برابر سنگر روی فرود آمد و مدتی را به تعرضات جانبین بسر برده از پانداری قوم سکھ شاه را کاری از دست بر نیامده ۲۹ تاریخ افغانستان به تحصیل مالیه سند و ڈیرہ جات قناعت نمود و هم در همین تاریخ حسن علی میرزائی شجاع السلطنت که والی خراسان بود به استیذان شاه ایران بقصد تسخیر هرات لشکر آراسته روی بدان دیار نهاد و حاجی فیروزالدین تاب مقابله و مواجهه در خود ندیده در حصار هرات حصاری شد و شجاع السلطنت به حصار داری پرداخت . حاجی فیروز الدین از ضعف خود بر فتح شهر ترسیده ولایت غوریان را باولیای دولت ایران باز گذاشت و سال دو لک روپیه بذمه خود گرفت که بکار گذاران دولت ایران بدهد و سکه و خطبه بنام وی کند - بدین وثیقه شجاع السلطنت را از اطراف هرات کوچانیده متوجه ایرانش گردانید و او حاکمی به غوریان گذاشته خود جانب طوس مراجعت نمود :- و فیروز الدین بامید آنکه دو لک روپیه در کیسه وی باقی بماند و بر استرداد غوریان قدرت یابد به شاه محمود نوشت و از وی طلب معاونت نمود تا باستظهار وی ایرانیان را جواب دهد و محمود که از دیر باز بفکر تسخیر هرات بود این بهانه را غنیمت شمرده وزیر فتح خان را با بعضی از برادرانش و سی هزار سوار تاریخ افغانستان ۳۰ جرار به تسخیر هرات مقرر داشت چون وزیر فتح خان نزدیک هرات رسید حاجی فیروز الدین اندیشه مند شده وزیر خود حاجی آقا خان را به نزد فتح خان فرستاد تا بملاطفت از دخول هراتش مانع آمده از گرد راه به تسخیر غوریان وادارش نماید - فتح خان در ظاهر سریلی جنبانیده فیروز الدین را جهت مصلحت به اردوی خود طلبیده با بعضی از خواصش دستگیر نمود و دوست محمد خان و کهندل خان برادران خویش را به شهر فرستاد که اموال فیروز الدین را ضبط نموده به دولت خانه وزیر رسانیدند و فیروز الدین را با متعلقینش تحت الحفظ روانه قندهار نمود و بدل جوئی مردم هرات پرداخته حشر عظیمی بر انگیخته قصد توجه ایران نمود - این خبر منتشر شده به شاه ایران رسید و او حسن علی میرزائی فوق الذکر را به معاونت رجال کاری از اطراف و جوانب ایران مستظهر نموده به مدافعه وزیر مقرر داشت و هر دو لشکر در دشت کافر قلعه که خط تقسیم ایران و افغانستان است تصادف نموده بهم در آویختند و رزم بزرگی روی داده خون بسی رجال را به خاک میا میختند گویند سردار شیر دل خان که اسم با مسمی تاریخ افغانستان ۳۱ بود با گروهی از سواران بر توپ خانه ایرانیان تاخته دهن توپ بزرگ ایرانیان را به ضرب شمشیر داغدار نمود و نشان مردی خود را بیادگار گذاشت و بآب شمشیر توپ خانه را خموش نموده اغلب پیادگان ایرانیان از ضرب شمشیر وی رسیده هزیمت یافتند مگر خود شجاع السلطنت که با بعضی از خواص و غلام خانه خویش استوار بود - سلطان محمد خان کاکڑی که مردی بود مردانه بود با تیغ برهنه به شهزاده حسن علی میرزا حمله کرده شمشیر حواله تارکش نمود وی سر دزدیده تیغ بر اسپش آمد و سلطان محمد خان بگلوله یکی از غلامان شربت شهادت نوشیده بروضه جنت شتافت - درین حال که شکست ایرانیان به تحقیق پیوسته بود - گلوله بدهن وزیر فتح خان خورده از صدمه آن بیهوش شد و برادران و سران سپاه بروی گرد آمدند - ایرانیان فرصت را غنیمت شمرده خود را بکنار کشیدند و اردوی افغان باشارت وزیر کوچیده روی بهرات نهادند. و شاه محمود از شنیدن فتح هرات روی بدان دیار نهاد و چون بفراه رسید خود بانتظام فراه و سیستان پرداخته کامران را بهرات فرستاد و کامران بعد از دخول تاریخ افغانستان ۳۲ هرات شنیده شاه ایران در صدد انتقام جنگ کافر قلعه است کامران ترسیده عذر نامه که دران جنگ را بایرانیان بدون اجازه بوزیر فتح خان نسبت داده بود ـ بحضور شاه ایران فرستاد و شاه جواب نوشت که اگر گفته شما راست باشد وزیر فتح خان را بما تسلیم کن و یا از مکه بصر عاریش نما و کامران که بوزیر کینه دیرینه داشت در روز از روزها که وزیر بقرار مستمره حاضر حضور شد وی را گرفته کور کرد. و برادران وزیر خبر یافته روی گریز جانب قندهار نهادند ـ و دوست محمد خان پیش ازین واقعه از هرات به کشمیر به نزد سردار محمد عظیم خان رفته بود چون این خبر منتشر شد و برادران وزیر در هر جاکه بودند در صدد خرابئ خاندان سدوزائی برآمده علم شورش بر افراختند ـ چنانچه سردار محمد عظیم خان حاکم کشمیر و دوست محمد خان را با بعضی از دیگر برادران خویش به تسخیر پشاور و کابل مقرر داشت ـ و دوست محمد خان که شخص کار دیده و با تدبیر بود پشاور را تصرف نموده باجتماعی بزرگی روی به کابل نهاد ـ و شهزاده جهانگیر که به نیابت تاریخ افغانستان ۳۳ عطا محمد خان به حکومت کابل مقرر بود - سردار دوست محمد خان به مخطوط ملاطفت آمیز به عطا محمد خان به معاونت خود را دعوت نمود ـ شاهزاده جهانگیر کار خود را خراب دیده نیم شب فرار نمود دوست محمد خان کابل را تصرف نمود و عطا محمد خان را که مزاجش بیک قرار نبود از مخالفتش ترسیده میلی در چشمش کشید و خود به استمالت سنی و قزلباش کابل پرداخته مردم را گرد آورده منتظر فرصت نشت . و از این روی محمود وکامران خبر یافته لشکر بزرگی از اطراف هرات فراهم نموده روی بکابل نهادند - و بعد از گذشتن غزنی خوانین درانی را جمع نموده وزیر فتح خان را بهیئت اجتماعی بقتل رسانیدند - تا قبائل افغان به مخالفت برادران وزیر یک جهت باشند. چون محمود به چار آسیاب رسید و دوست محمد خان برای مدافعه پیش رفته موضع چهل ستون را لشکر گاه ساخت و در شبی که فردا یش جنگ سخت واقع شود دوست محمد خان عطا محمد خان مکفوف البصر را نزد خود طلبیده فرمود که یا بکشتن خود رضا میدهی یا اینکه تاریخ افغانستان ۳۴ به محمود نوشته میکنی که سران سپاه تو به دوست محمد خان نوشته اند که چون فردا تنور محاربه گرم شود محمود و کامران را دست بسته بتو تسلیم میکنیم و به نشانی هائیکه در بین تو و محمود است خط گوشزد گردان و بعد از گرفتن خط بدو ست محمد خان تسلیم میکنیم بقاصدی که لایق این کارش می دانستند تسلیم نمودند و او در همان شب خط را به محمود رسانید. و محمود از دیدن خط بدرجهٔ خوف ناک شد که راه چاره را از هر طرف مسدود دیده اردو را با همه سامانش بر جا گذاشته با پسر خود کامران رهسپار قندهار گردید. چون بقندهار رسید شنید که قندهار را نیز برادران وزیر تصرف نموده اند از راه کوهستان خود را به هرات رسانیدند. و تا بتاریخ ۱۲۴۲ ه‍ پدر و پسر به حکومت هرات قناعت نموده بالآخر مخالفتی در بین پدر و پسر پدید آمده کار شان به جنگ کشید و محمود شکست خورد و جانب سرحدات گریخت و بعد از مدت اندک از غم و غصه بمرد. تاریخ افغانستان ۳۵ انقلاب افغانستان و بعد از گریختن محمود و کامران از چار آسیاب سردار محمد عظیم خان حکومت کشمیر را بدیگر برادران گذاشته خود بکابل آمده بتاریخ سنه بر مسند حکومت قرار گرفت و بغیر از هرات همه مملکت افغانستان بتصرف برادران وزیر در آمد . و بتاریخ ۱۲۳۸ سنه سردار محمد عظیم خان وفات یافته بتاریخ ۱۲۴۲ سنه یار محمد خان و سلطان محمد خان بر تخت کابل نشست ـ و در همین تاریخ سردار دوست محمد خان کابل را از سردار سلطان محمد خان تصرف نمود و خود با مر حکومت پرداخت و بتاریخ ۱۲۴۹ ہری سنگھ سپہ سالار رنجیت سنگھ بفرمان وی روی به تسخیر پشاور نهاد و سردار سلطان محمد خان که حاکم پشاور بود ـ با وی از در ستیز بر آمده ہری سنگھ که دارای توپ خانه و شکر منظم بود پشاور را به غلبه تصرف نمود و سردار دوست محمد خان خبر یافته نواب عبد الجبار خان برادر خویش را با محمد اکبر خان و محمد افضل خان پسران خویش با عسکر جرار به مقابله ہری سنگھ روانه داشت و در تاریخ افغانستان ۳۶ منزل لوارگ هر دو لشکر به مقابل هم فرود آمدند گویند ۱۲ روز جنگ در بین هندو مسلمان جاری بود و در روز آخر جنگ سختی واقع شده بعضی از ارکان مسلمانان شکست یافتند و هری سنگه چیره دست شده با گروهی از لی هزیمتیان بتاخت و سردار محمد اکبر خان با جمعیتی از دلاوران اسلام سد راه هری سنگه شده با وی در آویختند . سردار محمد اکبر خان با خود آن پلید روبرو شده شمشیری بدہن وی زده تا گوش ہایش بشگافت ۔ آن خبیث از اسپ در گشته بدوزخ شتافت ۔ و شکست صبوری مسلمانان سبب بے نظمی لشکر ہنود شده مسلمانان باز گشته در هر کنار آتش کارزار برافروخت د عدد کثیری از ہنود به قتل رسیده باقی روی بگریز نهادند و مسلمانان تا قلعه جمرود تعاقب شان نمودند و هندوان در شب به جنگ گریز خود را به پشاور رسانیدند و سرداران به قصد گرفتن پشاور از سردار دوست محمد خان اجازه خواستند وی اجازه پیش رفتن نداده به کابل شان طلبید . تاریخ افغانستان ۳۷ امارت سردار دوست محمد خان گویند چون مردم از رفتار و سیاست سردار دوست محمد خان راضی بودند - علماء و مشاهیر کابل گرد آمده بتاریخ ۱۲۵۴ نام امارت بر وی گذاشتند و سکه و خطبه بنام وی کردند و هم در همین تاریخ امیر دوست محمد خان و سردار کہندل خان مرزبان قندہار بواسطهٔ عداوت شاہزادہ کامران محمد شاہ قاجار شاہ ایران را بہ تسخیر ہرات دعوت نمودند و شاہ ایران که به سبب سرباز زدن کامران از سکه و خطبهٔ وی دل آزرده بود - لشکر عظیمی از همه طوائف ایران فراهم نموده روی بہ تسخیر هرات نهاد - و از وقوع این حادثه انگلیسیان کہ برای واقعات آینده سخت بیدارند - از اتفاق روس و ایران و افغان و قصد کشور ہند ہراسیدہ مکینی نامی را برسم سفارت به شاه ایران فرستادند تا بوعدہ و وعید شاہ ایران را ازین حرکت باز دارد شاه ایران چون جانب ہرات حرکت نمودہ و مراحل چند پیمودہ بود بازگشت خود را کسر حشمت تاریخ افغانستان ۳۸ شاهی دانسته به سخن مکینل التفاتی ننمود - همچنان الکسندر بارنس نام را به کابل فرستادند تا امیر کبیر را به دوستی شان و مخالفت شاه ایران دعوت نماید تا اجراء سیاست خویش را مایه بدست داشته باشند امیر کبیر سر از خواهش شان باز زده مخالفت شاه ایران را قبول نه فرمود . گویند در حالتیکه لشکر ایران باطراف شهر هرات در آمده و بامر محاصره قیام نمودند و بارنس از کابل بے یافتن مقصد بطرف هند مراجعت نمود - انگلیسیان از روی دور بینی برای اینکه پیش بندی در افغانستان برای جلو گیری روس و ایران داشته باشند- شاه شجاع الملک را روی کش کار خود نموده مکناتن نامی نامی را که منصبدار بزرگ و صاحب تدبیر بود - با ١٠ هزار فوج نظام و پنج هزار نفر خدمتگار مصحوب شاه از شکار پور حرکت داده روانه قندهار نمود و بتاریخ ۱۲۵۵ در موضع کندلی ۴ منزلی قندهار فرود آمد مهند نعل واقعه نگار اردوی مکناتن می نویسد که ماتلانسو نامی را که مشاور و همراز کهندل خان بود - روپیه ها فرستاد - ایمان و دیانت وی را بوجه نقد ۳۹ تاریخ افغانستان خریداری نموده او را بران داشتیم که کهندل خان را بدون جنگ بگریزاند ملای موصوف شب و روز بهمت مصروف این امر نموده تا کهندل خان را بران داشت که راه چاره را از هر طرف مسدود تصور نموده با اهل و عیال به جانب ایران فرار نمود و شاه شجاع الملک بتاریخ ۱۲۵۵ بیے مانع بقندهار آمده بر تخت سلطنت جلوس نمود و بر طبق استرضای صاحبان انگلیس بکار حکومت پرداخت و پسر خود فتح جنگ را حاکم قندهار مقرر نموده خود بتاریخ ۱۲ ربیع الثانی جانب کابل حرکت کرد و بعد از شش روز به اطراف غزنی فرده آمده لشکرگاه ساخت و سردار غلام حیدر خان پسر امیر دوست محمد خان که حاکم غزنی بود در نهر حصاری شده مکناتن بامر محاصره پرداخته نقب چیان را مامور داشت تا نقب را بزیر دروازۀ بهلول علیہ الرحمته رسانیدند ـ انگلیسیان متوجہ قلعه شده توپ ها را بفرش در آوردند ـ نقبی را که در زیر دروازه در آورده بودند ـ آتش داده دروازه را از بیخ برکندند و افواج برطانیہ شهر را تصرف نموده دست بغارت اموال و قتل رجال کشوده و سردار غلام حیدر خان تاریخ افغانستان ۴۰ را اسیر نمودند امیر دوست محمد خان خبر یافته در موضع ارغندی سنگر محکم بر افراشته با مردان کاری مهیای کار زار نشست - مندلعل واقع نگار می نویسد که غلام خان نوفل زائی را با نبیره میرواعظ بدادن پول از جاده دیانت منحرف نموده تا رفته مردم کوهستان را به هوا خواهی شاه شجاع و مخالفت امیر کبیر بر انگیزد اند - چنانچه ایشان رفته مردم کوهستان را اغوا نموده فتنه عظیمی بر پا نمودند و بلوائیان روی به کابل نهاده دست بقتل و غارت هوا خواهان امیر کبیر بشودند - امیر کبیر از وقوع این حادثه کار خود را بر هم دیده دانست که در حالت مقابله فرنگیان هیچ کسی معاونت وی نخواهد نمود با اهل و عیال و فرزندان و برادران روی جانب ترکستان نهاد و اهل و عیال را به تاشقرغان گذاشته خود روی امید جانب بخارا نهاد و در آنجا از شاه بخارا بسی تکالیف دیده مدت یک سال محبوس ماند . و بعد از فرار امیر کبیر شاه شجاع الملک با روی انگلیس وارد کابل شده اندک اندک اختیار آتش به تحلیل رفت - چنانچه نام سلطنت از وی و حقیقت تاریخ افغانستان ۴۱ فرمانروائی از مکنائن حکومت شاه شجاع و مکنائن گویند که بعد از یک سال اقامت فرنگیان در کابل میر مسجدی خان مردم کوهستان و کوه دامن را به غزا بر انگیخته بر دسته های فوج انگلیس که بجهة اخذ مالیه و کدام باطراف می رفتند حمله نموده قتل و غارت می کردند و جنگ در بین مجاهدین و فرنگیان جاری بود که امیر دوست محمد خان از حبس شاه بخارا گریخته با پنجصد سوار در جبل السراج با مجاهدین پیوست در اول جنگ سختی با فرنگیان نموده شکست شان داد - در آخر فرنگیان بسیار نفری را بدادن روپیه از معاونت باز داشتند - چنانچه امیر دوست محمد خان از گرفتاری خود ترسیده خود را بمکنائن تسلیم نمود و ادبا متعلقین بهندش فرستاد . گویند فرنگیان بعد از اقامت ۲ سال ملک ما را از خود دانسته عیال و اطفال خود را به کابل طلبیدند - مهند لعل واقع نگار می نویسد که چند چیز باعث خرابی فرنگیان د شورش مسلمانان بر ایشان شد چنانچه تاریخ افغانستان ۴۲ بسیاری مردم را که بوعده های چرب و شیرین از راه دین کشیده و بخود موافق نموده بودند بیکی ازان وعده ها وفا نکردند و دیگر آنکه ر زنان فاحشه بواسطه بعضی قوادان بی ایمان به چھاونی فرنگیان رفته بفواحش اقدام می نمودند - بلکه بعضی زنان شوی دار به منصب داران انگلیس پیوسته در موضع شان ساکن شدند - و آن بی حیایان از وضاحت این کار اندیشه نه نموده این را هم از جمله اخلاق ) و تمدن می دانستند - مردم در این خصوص بار ها بشاه شجاع عرض نموده او که بجز خبر دادن به مگناٹن دیگر اختیاری نداشت مکناٹن می گفت که اگر فوجی سرکار ازین فعل باز دارم مریض می شوند و این قانون ما نیست ـ و دیگر اینکه چون مردم دانستند که شاه شجاع را از حکومت بجز نام دیگر چیزی نیست و اختیار ناموس و سرھای ما بفرنگیان تعلق گرفت - هر فرد را غیرت دامنگیر شده بخیال و سودائی افتادند و هم هرکس را از سران را مسلمانان که مکناٹن بیم شورش از وی داشت فرار هندش مینمود چنانچه یک مرتبه بر فرار چند نفر از خوانین حکم نموده بشاه پیغام داد که باید این اشخاص فرار هند شوند تاریخ افغانستان ۴۳ چون غلام محمد خان مختار الدولہ و سردار عبد اللہ خان اچک زائی و عطا محمد خان ولد سمندر خان و سردار عبد السلام خان بن محمد اکرم خان امین الملک و نائب امین اللہ خان لوگروی و بعضی دیگر از سران افغان چون این خبر بشاه رسید خوانین موصوف را طلب داشته ازین واقعہ خبر داد ایشان عرض کردند کہ ہر کدام ما عیالدار و صاحب اموال و اراضی می باشیم آیا بکدام گناه این ستم را بر ما روا می دارند - شاہ مکناتن را ازین واقعہ واقف نمود او بخیال اینکہ شاہ شفاعت این گروه می کند - بر آشفته حکم داد کہ خوانین مذکور از سه روز اضافه در کابل نباشند - سرداران چون از ہمہ جوانب نا امید شدند پی چاره بر آمده تدبیری بهتر از شوریدن بر اردوی انگلیس و خود را پروانه وار بر آتش کارزار زدن نیافتند ه در بحر محیط غوطہ خواہم خوردن * یا غرقہ شدن یا گہری آوردن * گویند در همین شب ہر کس کہ در کابل نام و نشانی داشت یک خط بر دروازه خود یافت کہ تاکے تاریخ افغانستان ۴۴ بر پی ناموس کفار صبر خواهیم نمود ـ ازین گذشته همه تان خود را فرار هند و تارک دین و وطن حساب کنید ـ لهذا همه مشاهیر کابل عهد و میثاق بستند که تا دم آخر خود را از مجاهدهٔ فرنگیان معاف ندارند ـ گویند که فردای همین روز ۱۷ ماه رمضان المبارک ۱۲۵۷ه بوقت نماز صبح خاص و عام کابل مجتمع شده حویلی بارنس و جانشین خزانه دار انگلیس را بداخل کابل محاصره نمودند چنانچه بارنس و برادرش را با جانشین خزانه دار مقتول نمودند و نقد و جنس شانرا بغارت بردند . گویند که هنوز شاه شجاع و مگناٹن برای دفع این واقعه کاری نپرداخته بودند ـ که این خبر را لطف کردگار پراگنده نموده مردم از اطراف و جوانب کابل (الصلواة السلام عليك) يا رسول اللہ گفته روی به شہر نهادند ـ اوّل کاریکه مجاهدین پرداختند . باطراف و جوانب کابل هر جای که فرنگیان کدام و آذوقه فراهم نموده بودند مستحفظان آن را کشته ارزاق و جبه خانه را به غارت بردند . و در ۲۵ ماه رمضان گروهی بزرگی از مردم غلجائی بمجاهدین پیوستند و باطراف چهاونی فرنگیان در آمدند و در هر کنار آتش کار زار افروختند ـ چنانچه فرنگیان ۴۵ تاریخ افغانستان بزور آتش توپ و پایه داری نظام مسلمانان را از یک طرف شکست داده و از دیگر جانب هجوم می کردند . الغرض که مجاهدین شب و روز آرام نه نموده بارها دسته های فوجی انگلیس که با جبهه خانه و توپ خانه به مدافعه از چھاونی بر آمده اکثر نفری شان را مقتول و جبهه خانه را اہل اسلام تصرف می نمودند . گویند که در روز ۲۷ ماه رمضان سردار محمد اکبر خان پسر امیر دوست محمد خان و سردار سلطان احمد خان پسر سردار محمد عظیم خان بشفاعت یکی از حضرات از حبس شاہ بخارا نجات یافته به سروقت غازیان رسیدند و ہم در همین روز فرنگیان از چھاونی بقصد گرفتن تپه پی پی ماه رو و قلعه مذکور و بدست آوردن آذوقه بر آمدند و ہمین روز و همین شب جنگ سختی واقعه شده - سردار عبدالله خان اچکزائی که سر حلقه مجاهدین بود و شب و روز حاضر مجاهده بود - شربت شهادت نوشیده به سلسبیل بهشت افطار نمود و در همین شب فرنگیان را شکست سخت داده به چھاونی در آوردند . گویند فردای آن روز را صدای دیگر از چھاونی تاریخ افغانستان ۴۷ فرنگیان بجز ناله زخمی شنیده نمی شد و فرنگیان از خسارات شب گذشته طالب صلح شدند . و در باب مصالحه با سردار محمد اکبر خان سخن راندند. بقرار خواهش سردار موصوف به مصالح رضا دادند و عهد نامه امضا یافت و چون فرنگیان خود را فراهم نموده چیزی از آذوقه بدست آوردند و آبی بگلؤنشان رسید و کارهای شان که بسته به غرض و وقت است از عهد خود پشیمان شده به قسم دیگر طالب صلح شدند. سردار محمد اکبر خان با مسلمانان رای زده قرار بران دادند که مکناتن را با سران سپاه انگلیس به بهانه صلح جدید از چهاونی بیرون کشیده علف تیغ بیدریغ نمایند. و باقی اردوی برطانوی به زخم تیغ و تبر آواره بادیگم نامی کنند. چنانچه تقدیر با تدبیر شان موافقت نموده مکناتن را با چندی از سران سپاه انگلیس به بهانه مصالح از چهاونی بیرون کشیده بعذر نم و برف پاره دور نموده سرآن افغان هر کدام با یکی از منصبداران انگلیس در آویخته نصرت خدای هر یک را بر حریفش غالب نموده و خود سردار محمد اکبر خان با مکناتن مشت و گریبان شده مکناتن دی کارویکه در موزه داشت کشید که بر سردار غازی زند تاریخ افغانستان ۴۷ سردار کارد را از وی گرفته دور افگند در اول خیال زنده بردنش را داشت آخر از فوت فرصت ترسیده بضرب گلولهٔ تفنگ چه می ار از پای در آورد - و دیگر سران انگلیس از دست برد دیگر سران افغان به پاداش عمل خود رسیده کشته شدند و لشکر انگلیس پاٹینجر نامی را به عوض مگناتن وزیر مختار نموده التماس عهد جدید از سردار غازی نمودند تا ایشان را راه دهد - که سر خود گیرند و سردار مجاهد چند فقرهٔ دیگر را به عهد نامهٔ اول مگناتن افزوده بر فرنگیان عرضه نمود - اگرچه فرنگیان عهد نامه را مشکل دیده لاکن چون چاره نداشتند قبول نمودند که بعضی از فقرات عهد نامه این است - چنانچه توپ خانه را کامل بر جا گذاشته هر چه نقدیکه در اردو داشتند به سردار موصوف تسلیم نمودند - و چند نفر از بزرگان خود را به قسم گروگان به سردار غازی سپرده خود به تهیهٔ سفر پردازند و در روز نهم ذی القعده که فردایش کوچ انگلیسان بود برف عظیمی باریده بر مشقت فرنگیان افزوده از بسیاری برف و مشکلاتیکه در راه خود میدیدند اکثر زنان و اطفال و زخمیان را به سردار محمد اکبر خان تسلیم نمودند - و خود روی به تاریخ افغانستان ۴۸ جلال آباد نهاده و در عرصه هر منزل جماعتی را از سرما و گروهی را از دستبرد مجاهدین سپرد مرگ می نمودند۔ اگر چه سردار محمد اکبر خان از پیش روی فرنگیان تا موضع به تیزین رفته ۔ و مردم را از تعرض شان منع می نمودند لاکن فائده نه بخشیده بجز یک نفر داکثر کسی از زمرهٔ فرنگیان زنده به جلال آباد نه رسید۔ مورخ انگلیس گوید که در ملک آسیا هیچ جا چنان خسارتی به دولت برطانیه نه رسیده ۔ چنانچه ۱۲ هزار فوج منتظم و یک صد و چهار ده تن از بزرگان انگلیس تلف شدند و بیست کرور روپیه نقد درین واقعه دولت برطانیه خسارت کشید. آمدن جنرال پالک به کابل گویند در حالتیکه فرنگیان جنرال پالک را با ۲۰ هزار فوجی نظام به انتقام اردوی کسانتن فرستادند وارد جلال آباد شدند سردار محمد اکبر خان در موضع تیزین به فراهم نمودند اسباب غزا مشغول بود به بزرگان کابل نوشت که اگر شاه شجاع خیر خواه مسلمانان است اورا بغزای فرنگیان دعوت کنید چنانچه مردم شاه را بارها تکلیف نمود و وی تعلل می نمود و از امروز به فردا میکرد ۴۹ تاریخ افغانستان و منتظر رسیدن اردوی انگلیس می بود ـ بلکه بارها به پالک نوشته او را بآمدن کابل ترغیب می کرد و جنرال پالک که از واقعه مکناتن هراسیده بود ـ بدون گذشتن زمستان و فرصت مستعد حرکت را از احتیاط دور می داشت ـ و مردم شاه را به تنگ آوردند تا از ملوای مجاهدین بر خود ترسیده سرا پردهٔ شاهی را بنام جهاد بسیاه سنگ کشید گویند ـ در شبی که فردا مجاهدین و شاه قصد جلال آبا داشتند ـ شاه شب مهمی را به بالا حصار رفته وقتی سحر در محفه نشسته با چند نفر کهاران روی بارود نهاد ـ و شجاع الدوله پسر نواب محمد زمان خان برادر زادهٔ امیر دوست محمد خان که از حرکت شاه واقف و در موضع سیاه سنگ از اول شب با چند نفر کمین کرده بود ـ چون محفه شاه بحد کمین گاه رسید با جماعت خود شلک فیر تفنگ به اجتماع نمود ـ شاه را در محفه هدف کله های آتشین نموده مقتولش نمودند و در گنبد باغ عمومی بجوار پدرش مدفون شد رفت چندین آرزو در خاک برد . تاریخ افغانستان ۵۰ امارت فتح جنگ گویند بعد از وفات شاه فتح جنگ پسرش به حکومت کابل نامزد شد برادران امیر دوست محمد خان بر وی شوریدند و سردار محمد اکبر خان رسیده فتح جنگ را مغلوب نموده محبوس کردند و وی از حبس گریخته خود را به جلال آباد رسانید و واسطه حرکت جنرال پالک جانب کابل شد - گویند بواسطه تحریک فرنگیان امیر دوست محمد خان به سردار محمد اکبر خان نوشت که گردکان انگلیسان را به اردوی پالک فرست و خود جانب ترکستان فرار نمای که اردوی انگلیس برای رفع بد نامی دولت وارد کابل خواهد شد و بزودی مملکت افغانستان را خالی خواهند نمود و سردار موصوف بترکستان رفته جنرال پالک وارد کابل شد و مجاهدین که در موضع استالف اجتماع نموده بودند - پالک با لشکر منظم روی بدان طرف نهاده غازیان را پراگنده نمود و آتش به حجره های فقیرانه استالف زده دودش را به فلک رسانید و شاپور پسر شاه شجاع را بحکومت کابل نشانید - خود روی بهندوستان نهاد و شاه پور تاریخ افغانستان ۵۱ از آمدن امیر دوست محمد خان شنیده از غضب اردوی پالک بهند رفت . سلطنت دوم امیر دوست محمد خان بعد از رسیدن اردوی پالک به هند فرنگیان با امیر کبیر معاهده نموده با عزاز تمام روانه افغانستانش نمودند و بتاریخ سنه ۱۲۵۸ بر تخت سلطنت جلوس نمود و چون از عطای خداوند پسران کارکن داشت - به زمان اندک هزاره جات و ترکستان صغیر را تصرف نمود . و بعضی از رعایای داخلی مملکت که علم بغاوت بر افراخته سر از ادای مالیات باز زدند بواسطه سردار محمد اکبر خان گوشمال شان داده محرکان فساد را به قتل رسانیدند و بعد از وفات سردار کهندل خان قندهار نیز در تصرف میر کبیر در آمد و گویند بتاریخ سنه ۱۲۷۸ سردار سلطان احمد خان از حکومت هرات تجاوز نموده فراه را از نزد سردار سیف الله خان پسر امیر کبیر تصرف نمود این معنی امیر کبیر را به گرفتن هرات بر انگیخت - چنانچه فراه را تصرف نمود و در اطراف شهر هرات درآمده و مقابل ارکان اربعه سنگر ها بر افراشته بامر محاصره قیام تاریخ افغانستان ۵۲ نمود و سردار سلطان احمد خان که مرد مردانه بود . و اسباب مدافعه را از پیش مهیا کرده تا مدت یک سال امیر کبیر بر فتح هرات دست نه یافت و سلطان احمد خان بعد از مدت ۸ ماه وفات یافته پسرش شهنواز خان مدت ۴ ماه دیگر بقلعه داری قیام نمود ـ چون مدت یک سال محاصره بانجام رسید نقب هائیکه از اطراف و جوانب شهر بزیر برج و باره در آورده بودند با تمام رسید ـ خود را برای یورش آماده نموده نقب ها را آتش دادند و رخنه ها در اطراف قلعه افگنده شهر را تصرف نمودند و امیر کبیر که از پیش مریض بود ـ بعد از فتح هرات مرضش اشتداد یافته در روز ۳ شنبه ۲۱ ماه ذی الحج وفات یافت ـ و در مزار حضرت خواجه عبد الله انصاری مدفون شد ـ مردانه دار گرفت . ۱۲۷۹ امارت امیر شیر علی خان بعد از وفات امیر کبیر امیر شیر علی خان بقرار وصیت پدر بر تخت سلطنت جلوس نمود ـ دفعه اول سلطنتش مدت سه سال در جنگ برادران گذشت تاریخ افغانستان ۵۳ چنانچه امیر کبیر در حالت حیات خود سردار محمد افضل خان را بترکستان و سردار محمد امین خان را بقندہار مقرر نموده بود ۔ گویند که اول کسیکه دست بیعت به امیر شیر علی خان داده سردار محمد اعظم خان بود و اوّل کسیکه رای مخالفت پیمود هم وی بود . و امیر شیر علی خان در وقت حرکت خود از هرات پسر خود محمد یعقوب خان را به هرات باز داشته خود روی به کابل نهاد و سردار محمد اعظم خان بخیال اینکه اغتشاش در کابل بهم رساند - پیش از رسیدن امیر صاحب خود را در کابل رسانید - لاکن سردار محمد علیخان پسر امیر شیر علی خان که جوان رشید دلاور بود - ویرا از دخول کابل مانع آمده سردار محمد اعظم خان جانب زرمت رفت و امیر شیر علی خان بعد از ورود کابل سردار محمد علی خان را برای استیصال سردار محمد اعظم خان مقرر نمود - سردار موصوف توان مقالہ در خود ندیده جانب هندوستان شتافت - چون سردار محمد افضل خان برادر اعیانی سردار محمد اعظم خان بود - لاجرم تخم کینه در سینه برادران پراگنده گشت - تا اینکه بعضی از شیطانان انسی برادر محمد افضل خان را به برانگیختن تاریخ افغانستان ۵۴ لشکر جانب کابل دادار نمودند - چنانچه پسر خود سردار عبد الرحمن خان را برای حل و عقد امور ترکستان گذاشته خود با لشکر هزار روی بکابل نهاد - و همان ابلیسان که وی را باین امر ترغیب نموده بودند - امیر شیر علینخان را ازین واقعه آگاه گردانیدند- چنانچه وی نیز با رجنگ بر فرس کینه نهاده به مدافعه پیش رفت و پیش قراول هر دو لشکر در موضع باجگاه تلاقی نموده بعد از جنگ شدید و قتل بسیار پیش آهنگ سردار محمد افضل خان شکست یافته بوی پیوست و هم منافقان و دورویان اردوی محمد افضل خان به امیر شیر علی خان نوشتند که شکر عظیمی به سردار محمد افضل خان همراه است مبادا چشم زخمی باردوی شاہی رسد اگر او را بعهد ساختگی به خود جلب نموده از توسن ریاست فرود آری این امر بآسانی فیصله خواهد شد- امیر شیر علی خان که درین قضیه حق را جانب خود میدانست - در حاشیه قرآن مجید به سردار محمد افضل خان نوشت که ترا برادر بزرگ دانسته بجز نکوئی در حق تو نخواهم اندیشید باید ترک خونریزی نمود از مخالفت به موافقت گرائی - چون قران شریف به سردار محمد افضل خان رسید قرآن را بوسیده لشکر خود را واپس فرستاده خود وارد اردوی امیر شیر علی خان تاریخ افغانستان ۵۵ نشد - امیر شیر علی خان ورود وی را بشلک توپها معزز داشت - بیرون سراپرده باستقبال وی شتافت - به عزت تمامش فرود آورد و - و بعد از چند روز از وی خواهش زیارت مزار شریف نمود - با تفاق روی جانب ترکستان نهادند و بعد از فیض یابی مزار پُر انوار امیر صاحب بعضی سخنها را بهانه نموده - سردار محمد افضل خان را محبوس نمود و سردار عبدالرحمن خان جانب بخارا گریخت و امیر شیر علی خان حاکمی به ترکستان گذاشته خود به کابل آمد و شنید که سردار محمد امین خان از قندهار تجاوز نموده به قلات تاخته امیر شیر علی خان روی بدفع وی نهاد و در روز نهم محرم در موضع کج باز که در بین قلات و قندهار واقع است - هر دو لشکر بهم در آویخته جنگ شدید واقع شد - راوی گوید که چندان مردم از کابلی و قندهاری مرده افتاده بودند که در نظر بیننده رمه های گوسفند خوابیده می نمود - و سردار محمد علی خان که سخت دلاور و شجاع بود برسنگر عمومی خود یورش برده یا همراهان خود به سنگر داخل شده کابلی و قندهاری بـریش و گریبان به هم درآویختند و محمد علی خان به محمد امین خان رسید و شمشیر حواله تاریخ افغانستان ۵۶ کا کا نمود و کا کا تفنگچه که حاضر داشت بمقتل محمد علی خان زد و یکی از همراهان محمد علی خان به شکم محمد امین خان تفنگ زده کا کا و برادر زاده هر دو کشته شدند ـ و لشکر قندهار شکست یافت و امیر از مرگ برادر و پسر خود خبر یافته ماتم در گرفت و روز ها و شب ها به آه و ناله در گذشتند تا بحدیکه از امورات حکومتی غافل شده در قندهار رحل اقامت انداخته به ماتم بسر میبرد و سردار عبد الرحمن خان در بخارا ازین واقعه خبر یافته جانب ترکستان صغیر حرکت نمود و سردار محمد اعظم خان بوی پیوسته ترکستان را تصرف نموده روی به کابل نهادند و تدبیر محافظان کابل با عزم متین سردار عبد الرحمن خان بر نیامده کابل را نیز تصرف نمودند . و امیر شیر علی خان روی به کابل نهاد ـ و سردار عبد الرحمن خان موضع سید آباد وردک را لشکرگاه ساخته مترصد ورود خصم به نشست و امیر شیر علی خان برادر محمد افضل خان محبوس را که همراه داشت در غزنین گذاشته روی به مقابلهٔ دشمن نهاد و در وقت سحری برسنگر سردار عبد الرحمن خان یورش برده اهل سنگر که سالار شان بیدار و مهیای کار بودند ـ سینهٔ یورشیان را هدف گلوله های تاریخ افغانستان ۵۷ توپ و تفنگ نموده خسارت عظیمی به لشکر امیر شیر علی خان رسانیدند وی شکست یافته تا قندهار عنان گرفت و سردار موصوف کسان خود را فرستاد تا سردار محمد افضل خان را از غزنی به کابل آورده بتاریخ ۱۲۸۳ بر تخت سلطنت بنشانید جلوس نمود و در مدت سلطنتش که یک سال و ده ماه بود سه دفعه امیر شیر علی خان با لشکر آراسته بقصد گرفتن تخت کابل توجه نمود و از تدبیر و سیاست سردار عبدالرحمن خان هر نوبت شکست فاحش یافته و بتاریخ ۱۲۸۴ امیر محمد افضل خان وفات یافته سردار محمد اعظم خان بر تخت کابل نشست و سردار عبدالرحمن خان را به ترکستان فرستاد تا انتظام ملک نماید - امیر شیر علی خان چون ازین واقعه خبر یافت و میدان را از سردار عبدالرحمن خان خالی دید از هرات و قندهار لشکر فراهم نموده روی به کابل نهادند و امیر محمد اعظم خان تا حدود غزنی پیش رفته لاکن بدون جنگ لشکرش از هم پاشیده راه فرار جانب ترکستان برگرفت و امیر شیر علی خان را دفعه دوم بتاریخ ۱۲۸۴ سلطنت افغانستان مسلم شد و سردار محمد اعظم خان از ترکستان بیاری سردار عبدالرحمن لشکر آراسته در موضع شش گاؤ تاریخ افغانستان ۵۸ غزنین به امیر شیر علی خان مصاف داده سردار محمد اعظم خان و سردار عبد الرحمن خان شکست کلی یافته محمد اعظم خان بایران و عبد الرحمن خان به بخارا رفته قرار گرفت و تا بتاریخ ۱۲۹۳ امیر شیر علی خان را در امر حکومت به داخل و خارج کسی مزاحم نه شد – لاکن به سبب عبد الله جان ولیعهد پسر خویش از سردار محمد یعقوب خان بسی تکالیف دیده ویرا محبوس نموده مدت ها محبوس ماند و هم در همین تاریخ کار در بین مملکت افغانستان و دولت انگلیس پیچش پیدا شد و آن چنان بود – که امیر شیر علی خان را سبب خوفی که از سردار عبد الرحمن خان داشت با دولت روس باب مکالمه و دوستی را باز نموده که سردار موصوف را بوی تسلیم کنند و یا او را محبوس نگهدارند تا قصد افغانستان ننماید و آوازه دوستی امیر شیر علی خان و روس در افواه افتاده بلکه در صفحات اخبار و جراید نگارش یافت و از شنیدن این خبر رشته دوستی دولت انگلیس و افغانستان روی بگسیختن نهاد و بتاریخ ۱۲۹۴ دولت روس استلاطوف نامی را برسم سفارت به کابل فرستاد تا رشته اتحاد را امیر شیر علی خان استحکام دهد - و تاریخ افغانستان ۵۹ بعد از مراجعت ستلا طوف دولت روس بنابر پولتیکل حرکت عسکر خود را بجانب افغانستان بقصد کشور هند شهرت داد و از شنیدن این خبر بتاریخ ۱۲۹۵ بعد از وفات عبد الله جان ولیعهد اعلان جنگ فرنگیان به کابل رسید - و از سه جانب روی به کابل نهادند و امیر شیر علی خان خود را مغلوب دیده محمد یعقوب خان را از حبس برآورده به حکومت کابل مقرر نمود و خود روی جانب بلخ نهاد تا دران جا با دولت روس ملاقات نماید - چون وارد بلخ شد - رفتن خود را به مملکت روس صلاح ندیده چند نفر از خواص خود را به سفارت بسمرقند فرستاد - و تا بدین وسیلهٔ از روس طلب معاونت نماید - و آن طائفه که هیچ وقت راست نه گفته و بدون غرض خود کاری نکرده اند - گوش بسخنان سفیر های ما ندادند و مقارن این حال مرض نقرس امیر شیر علی خان شدت نمود - بتاریخ ۱۲۹۶ به عمر ۵۸ سالگی بعد از سلطنت ۱۲ سال وفات یافته در مزار فیض آثار مدفون شد . تاریخ افغانستان ۶۰ امارت محمد یعقوب خان بعد از وفات امیر شیر علی خان پسرش محمد یعقوب خان نام امارت بر خود گذاشت و فرنگیان سردار یحیی خان را از کشمیر به جلال آباد خواسته بواسطه وی امیر محمد یعقوب خان را به مصالح دعوت نمودند و امیر محمد یعقوب خان تا موضع گندمک رفته با سرداران اردوی فرنگ ملاقات نموده همان عهد نامه قدیم در بین دولتین قبول شد و اضافه بر ۱۲ لک روپیه ۶ لک دیگر فرنگیان بگردن گرفتند اما بشرطیکه دره خیبر و زرمرت و کوه کوژک و شالکوت بلوچستان و فوشنج را بفرنگیان واگذار شوند و چون ما مردم افغانستان را بی التفاتی و سوء تدبیر مدام زبون دارد - ناچار محمد یعقوب خان شروط مقرره مافوق را قبول دار شد - و فرنگیان کوچیده کیو ناری نامی را به رسم سفارت به کابل فرستادند و بعد از گذشتن ۳ ماه داؤد شاه خان سپه سالار که از امیر محمد یعقوب خان دل آزده بود - گویند واسطه آزار وی فقط حساب خواستن بود - که امیر محمد یعقوب خان از وی مطالبه داشت - و او تاریخ افغانستان ۶۱ برای غرض نفسی خود تمام مملکت افغان را گویا به آتش افگند - در حالت اجتماع فوج و دادن تنخواه فوج طلب زیادت کردند - و به تحریک سپه سالار افسران بجواب شان گفتند - که اضافه را از کیوناری باید طلب کرد - نظام بی علم و بی تربیت ما روی به موضع کیوناری نهادند. کیوناری چون هجوم و غوغای خلق را دید خوفش بران داشت که درب حویلی را بسته با متعلقین خود بکشاد دادن تفنگ پرداخت - و چندی را هدف گلوله نموده بر خاک هلاک افگندند - و ازین عمل آتش فتنه افروخته تر شده بلوائیان بر بام حویلی بر آمدند - کیوناری چون کار خود را آخر دید خانه سکونت خود را آتش داده با بعض از همراهان خود بسوخت و چون این خبر پراگنده شد و به جنرال سرفریدرک برطس رسید که ما را تپش می خوانیم با افواجیکه در تحت قوماندانی وی بود از زرمت روی بکابل نهاده وارد خوشی لوگر شد و محمد یعقوب خان بی تاب شده چندی را از راه عذر خواهی به نزد رایت فرستاد که مردم بی تربیت افغانستان به عدم رضای من به بلوا و قتل کیوناری پرداخته اند البته اولیای دولت برطانیه درین امر مرا تاریخ افغانستان ۶۲ معذور دانسته رشته مودت را نخواهند گسیخت و از جانب دیگر سردار محمد ولی خان که خیال سلطنت و هوای جیفه در سر داشت بار دوی انگلیس رفته با قسام دسائس و نیرنگ راپٹ را بر امیر محمد یعقوب خان بدگمان نمود - و امیر محمد یعقوب خان از فکر وی خبر یافته بذات خود باردوی انگلیس رفت تا بیگناهی خود را به خوب ترین وجه روشن نماید جنرال راپت آمدن وی را غنیمت دانسته محبوسش نموده روی به کابل نهاد و مردم از گرفتاری محمد یعقوب خان خبر یافته کمر جهاد بر بستند و حشر عظیمی بر انگیخته در موضع تنگ نوشته با فرنگیان مصاف دادند - و از کثرت گله باری فرنگیان پای ثبات مجاهدین لغزیده از طریق اسر انهزام واردند کابل شدند - شورش اهالی وطن بر انگلیسان - و فرنگیان بینی حصار را لشکر گاه ساختند درین حال جنرال محمد جان وردک با سه فوج پیاده و توپ خانه از چاریکار آمده وارد شیر پور گردید و روز دیگر به کوه آسمائی برشده انگلیسان نیز بر کوه شیر دروازه برآمده یک دیگر را هدف گلوله توپ و تفنگ نموده روز را بروز خورد بسر بردند و محمد خان غازی به سبب قلت تاریخ افغانستان ۶۳ مجاهدین شب را از کوه آسمائی فرود آمده روی به جانب غزنین نهاد تا طوائف افغان را به معاونت خود خوانده باجتماع بزرگی روی به مدافعه فرنگیان نهند و فردا را فرنگیان از خبر رفتن وی گروهی از عسکر را به عقب وی فرستادند ـ و در دامنه مرغگیر ان کوه قرغ با جنرال غازی در آویخته مسلمانان ثبات ورزیده فرنگیان را شکست فاحش داده تا نزدیک کابل تعقیب شان نمودند و محمد جان خان غازی بغزنین رفته و از انجا حشر عظیمی از طوائف غلجائی و سائر افاغنه بر انگیخته با ملاء مشکی علم صاحب و ملا عبدالغفور صاحب روی به دفع فرنگیان نهادند ـ و فرنگیان از توجه مجاهدین خبر یافته جزو اعظم اردوی خویش را به سه تقسیم نموده پارهٔ را از راه کاریز میر و پارهٔ را از راه آب بازک تا از پشت مجاهدین در آیند ـ و پارهٔ را از مقابل تا به حدود قلعه قاض مسلمانان را از سه جانب فراگیرند ـ چون تدبیر اغلب موافق تقدیر نیست پارهٔ عسکریه را که از راه کاریز میر فرستاده بودند ـ مجاهدین شکر دره و فرزه و پغمان به سرکردگی برادر پرویز شاه خان سر راه شان را گرفته دست تاریخ افغانستان ۶۴ بقتل و خون ریزی فرنگیان کشودند و پاره عسکری را که از راه آب بازک فرستاده بودند - آنها نیز تکابل ورزیده بوقت مقصد مقصود از عقب مجاهدین نرسیدند و گروهی مقابل را محمد جان خان غازی و سائر مجاهدین بزیر تیغ و تبر گرفته اکثرشان را بقتل رسانیدند و محدودی با خود راپٹ نیم جانی بد همرنگ رسانیدند و نیم شبی به شیر پور داخل شده به ما بقای عسکر انگلیس پیوستند و مجاهدین از هر طرف هجوم آورده انگلیسانرا از زرده جبال به شیر پور در آوردند - و گویند در همین روز بعضی از زنان سالخورده به برقه ها راست نموده پیش پیش مجاهدین ندروه کوها بالا می رفتند - چنانچه از دیدن شان مجاهدین را غیرت می افزود و بعد از غزه ای امروزی کسی از فرنگیان در بیرون شیر پور اقامت کرده نتوانستند و فردای امروز غلام حیدر خان چرخی با گروهی از مجاهدین بمعاونت مسلمانان رسید فرنگیان را نکبت قرین حال شده مترصد مرگ نشستند گویند در روزیکه فردا شبش را علما و بزرگان قوم عهد و اتفاق نموده قصد یورش بر شیر پور داشتند و آلات یورشیانه را از هر باب تهیه نموده انگلیسان بعضی از مردم بی دینان را روپیه داده پیش تاریخ افغانستان ۶۵ از وقوع این حادثه بهزاره جات فرستاده بودند - آن مردوان خدا و رسول رفته آن طائفه بی خبر از حقائق مسلمانی را اغوا نموده تا بقلعه های وردک و اندر و سائر طوائف افغانان تاخته تاراج نمودند و در روزیکه شبش را خیال یورش در شیرپور داشتند این خبر به رجال افغان رسید - کوتاهی دست هزاره را از مساکن و نوامیس خویش از استیصال فرنگیان مهم تر دانسته شکست در طوائف مجاهدین افتاد - هم گویند که یکی از خوانین لوگردی احمد زائی را که پادشاه خان نام داشت روپیه ها داده واسطه شکست رکن از ارکان مسلمانان گردید - راوی گوید که از استیلای مجاهدین و سختی محاصره بر ما فرنگیان و نرسیدن آذوقه بدیشان هرکس را یقین بود که حال اردوی رایت بهوار درجه از اردوی مکناقن بدتر خواهد شد و یک نفر از شیر پور بیرون نخواهد رفت از حال گذشتگان عبرت باید گرفت و روپیه انگلیس را مخرب دین و اکاله ایمان تصور باید نمود - و انگلیسان بعد از تفریق مجاهدین حیات تازه یافته به معاونت مسلمانان روپیه خوار بکار حکومت پرداختند و مورخیکه گرفتن روپیه را به جنرال محمد جان خان نسبت تاریخ افغانستان ۶۶ میدهد ـ صرف غلط و محض خطا است ........ امارت امیر عبدالرحمن خان و سردار عبد الرحمن خان از خبر فرستادن امیر محمد یعقوب خان به هند از سمرقند روی بدیار بدخشان نهاد و بعد از بعضی تصرفات در ولایت بدخشان وارد قطغن شد و مردم گروه گروه بوی پیوسته کارش بالا گرفت و نظام مقیمه ترکستان منصبداران خویش را از پیش برداشته بوی پیوستند و سردار محمد اسحاق خان پسر محمد اعظم خان کاکای خود را برای حل و عقد امور ترکستان گذاشته اردوی مکمل و جیش منتظم تشکیل داده روی به کابل نهاد و چون وارد چاریکار شد ـ سه لک آدمی بوی گرد آمده بودند و همه مردم بوی گرد آمده بیعت نموده سلطنتش را قبول کردند و افسر اردوی انگلیس پیغام بوی فرستاده سلطنت وی را مبارکباد گفت و اظهار دوستی خویش را نسبت به اعللحضرت و رضا دادن دولت برطانیه به سلطنت وی بر مملکت افغانستان را اعلان نمودند و افسران اردوی انگلیس تا موضع (زرمه) کوه دامن با حضرت ضیاء الملة و تاریخ افغانستان ۶۴ الدین ملاقات نموده از هر باب گفت و شنید درمیان رفت و ۱۹ لک روپیه که از جمله مالیات ملک ما تصرف نموده بودند و از جنس اسلحه چون توپ و تفنگ هر چه گرفته بودند - واپس دادند و مقارن دخول اعلیحضرت به کابل کوچیدن جانب هند را بگردن گرفتند و اعلیحضرت وارد کابل شد و فرنگیان اردوی خود را دو تقسیم نموده گروهی طریق پشاور پیمودند و گروهی روی بقندهار نهادند تا عسکر خود را که از دست مجاهدین قندهار به نفس آخر رسیده بودند نجات دهند . جنگ میوند با چگونگی آن و در خلال این احوال سردار محمد ایوب خان پسر امیر شیر علی خان از هرات رایت جهاد بر افراخته با ۱۱ فوجی پیاده و ۸۰۰ سوار نظام و ۳۲ عراده توپ روئے بقندهار نهاد تا وادی پشت رود مردم بسیاری بوی پیوسته فرنگیان سردار شیر علی خان را به صواب دید خودش با سه کندک نظام رکه از مردم قندهار فراهم نموده بود و شش کندک نظام گوره با تفنگ های پناه پر و گروهی از سواران نظام و توپ خانه تاریخ افغانستان ۶۸ مکمل روی بموضع میمند که مناسب حرب میدانستند نهادند و سردار محمد ایوب خان با مسلمانان از هیرمند گذشته در موضع مذکور تلاقی فریقین روی نمود و سواره و پیاده مردم قندهار که بواسطه سردار شیر علی خان قندهاری با لشکر انگلیس همدستان بودند چون میدان راستی ظاهر شد روی از یاری کفر بر تافته به لشکر اسلام پیوستند و مسلمانان کسیکه تفنگ داشتند قلیله و غیر نظام شان اکثر تفنگ نداشتند - و فرنگیان که توپ های دنباله پر و قورخانه کافی دارا بودند از از اول بة موضع مذکور نزول نموده کاریزیکه دران سرزمین بود دهن آن مسدود نموده تا آب بتصرف ایشان باشد و مسلمانان از بی آبی تلف شوند چنانچه تا شکست فرنگیان مسلمانان آب کافی نداشتند گویند که زمان محاربه پنج ساعت طول کشید و درین مدت مسلمانان ثبات قدم ورزیده جماکه از توپ های آتش بار فرنگیان و تفنگهای گلوله فشان آن طائفه کشیدند حضرت الهی استقامت نصیب اهل اسلام گردیده نصرت روزی شان نمود و فرنگیان شکست یافته مسلمانان ترک تعاقب نه کرده هری را از هزیمتیان بضرب تیغ بیدریغ برخاک افگندند - و سنجان منصبدار اردوی انگلیس دید - که زندگی یک تن از دست تاریخ افغانستان ۶۹ مسلمانان محال است - روی به لشکر کرد و گفت کسی هست که به لحاظ حفاظت ناموس سرکار برطانوی خود را فدای دیگران کند - گویند از گفته وی دو کمپنی از گروه گوره جدا شده دیوار باغی را سنگر نموده سد راه متعاقبین شده مجاهدین را به ضرب گلۀ تفنگ متوجه خود نموده از تعاقب باز داشتند تا شکستیان جانی بکنار کشید- غازیان روی بباغ مذکور نهاده همه آن جماعت را به قتل رسانیدند و روی به تعاقب نهاده چنانچه اغلب نظام انگلیس تلف شدند - مگر اندکی که به شهر در آمده به فرنگیان دیگر ملحق شدند و سردار محمد ایوب خان و سائر اهل اسلام باطرف شهر در آمده بامر محاصره قیام نمود - و اردوی انگلیس به هندوستان خبر دادند که اگر کمک به ما نرسد از دست برد مسلمانان هلاک خواهیم شد - چنانچه بذریعه تیلفون از هند به کابل خبر دادند که بقرار معاهده که با امیر عبدالرحمن خان نموده آمده نصف اردو روی به پشاور نهد و نصف دیگر بجهت نجات محصورین قندهار بآن صوب رود - چنانچه خود رابرت با نصف اردو روی بقندهار نهاد - و در روز ۲۴ ماه رمضان المبارک بقصد تعرض بر اهل مسلمانان حمله تاریخ افغانستان ۶۰ نمودند ـ و تا نصف روز بس جانها از جانبین به باد فنا رفته اهل اسلام شکست یافتند و سردار محمد ایوب خان جانب هرات بدر رفت و انگلیسان قندهار را تسلیم حکام امیر عبدالرحمن خان نموده خود راه هند بر گرفتند و سردار محمد ایوب خان از شنیدن این خبر از هرات روی بقندهار نهاده قندهار را از مامورین امیر عبدالرحمن خان تصرف نمود ـ و امیر صاحب لشکر بزرگی از اطراف و جوانب کابل فراهم نموده گروهی از عسکر را به سالاری سردار عبدالقدوس خان صدر اعظم از راه هزاره جات جانب هرات فرستاد ـ تا آن دیار را از هواخواهان محمد ایوب خان بپردازد و خود با جزو اعظم اردو روی بدفع محمد ایوب خان به قندهار نهاد و داخل آن دیار شده با سردار محمد ایوب خان و اعوانش مصاف سختی داده چون طالع یاور وی بود غالب آمده سردار موصوف شکست یافته جانب هرات رفت و چون دانست که آن مملکت را سردار عبدالقدوس از کارکشان وی گرفته جانب ایران بیرون رفت . و دیگر از کارهای داخلی اعلیحضرت انطفای آتش بغی مردم غلجائی است و مهم دیگر دفع و شکست سردار ۷۱ تاریخ افغانستان محمد اسحق خان است که از حکومت ترکستان تجاوز نموده با گروهی عظیمی روی به تسخیر کابل نهاد و شومی بدعهدی بروزگارش سرایت کرده از دستبرد رجال کاری و سیاست ضیاء الملته والدین بعد از شکست جانب بخارا گریخت و دیگر تسخیر هزاره جات است که تفصیل آن تطویلی دارد و مسخر نمودن مردم اسمار و نورستان و مسلمان شدن همه آن طائفه از غرابتی خالی نیست ـ و و هم مردم منگلی و جدران بدون جنگ از هیبت و سیاست وی بمحض فرستادن پاره از نظام و رجال کافی برای نمایندن و از سیاست با خبر نمودن گردن اطاعت نهادند و از جنگ های خارجی اعلیحضرت جنگ پنجده است با روس ـ چنانچه یک کمپو لشکر روس روی به تسخیر آن دیار نهادند و مستحفظین ما که کم و بیش چهار هزار نفر بودند با ایشان در آویخته بعد ازان که دو نیم هزار شان شربت شهادت نوشیدند ـ یک نیم هزار شان شکست یافته روسها پنجده را تصرف نمودند و اعلیحضرت ضیا الملته والدین در زمان بیست و دو (۲۲) سال حکومت خویش افغانستان را از دست نواقص پاک نموده آبادی هرگونه ترتیب نمود و دوائر حکومتی و دفاتر حساب را تاریخ افغانستان ۷۲ تغییر کلی داده بوجه نیکو ترتیب نمود ـ و ادارۀ گمرک را که در زمان گذشته بجز نامی ازان نبود از سر نو تشکیل داد و ادارۀ راهداری را بران افزود و مملکت افغانستان را که پیش از جلوس وی دزد خانه بود از برکت سیاست وی بحدی رسید که اگر یک شخص عاجز بدون اسلحه یک بار روپیه نقد را از هرات به کابل می آورد هیچ کس نبود که سد راه وی شود ـ و ارگ مبارکه و عمارت شهر آرا و باغ بالا و ماشین خانه اسلحه سازی و بعضی دیگر عمارات آباد کردۀ اوست و بتاریخ ۱۳۱۹ در باغ بالا بعد از سلطنت ۲۲ سال وفات یافته در باغ بستان سرای کابل که تعمیر کرده خود وی است ـ مدفون شد . امارت اعلحضرت امیر حبیب الله خان بعد از وفات ضیاء الملة والدین پسر ارشدش حضرت سراج الملة والدین امیر حبیب الله خان در روز دفن پدر بزرگوار خود بر تخت سلطنت جلوس نمود از برکت سیاست ضیاء الملة والدین سلطنت آرام و آراسته با همۀ لوازم پادشاهی بدست اعلحضرت امیر حبیب الله تاریخ افغانستان ۷۳ خان افتاد و وی این گنج باد آورد را غنیمت دانسته بمضمون اینکه ـ ساقیا عشرت امروز بفردا مفگن ـ یا ز دیوان قضا خط امانی بمن آر ـ عمل نموده عمر بخوبی گذرانید و با سپاه و رعیت بوضع مهربانی بسر برد و یک نوبت بدوره برآمده همه اطراف مملکت را سیاحت نمود و از دارالسلطنت بمه طرق سلطنت در هر ۲۶ گروه یک رباط برای آرامی اینده و رونده بنا کرد ـ و در سال دوم سلطنت خویش بکشور هند رفته بافرنگیان تجدید معاهده نمود و فرنگیان بسی اعزازش نمود ـ و پنج لک روپیه بر اعانه مستمره که بسلاطین افغانستان میدادند بر تنخواه وی افزوده باکرامش مراجعت دادند ـ و هم در سلطنت وی مردم منگل و احمدزائی رایت مخالفت جنبانیده از حضور جنرال محمد نادرخان برای اطفای نائره فساد آن قوم رفته بتدبیر درست آتش بالاگرفته را خموش گردانید و بعضی از عمارات عالی در کابل و پغمان و جلال آباد و لغمان بیادگار گذاشته در هر زمستان به جلال آباد رفته در هوای خوش بسیر نرگس و بهار نارنج بسر برده و بتاریخ ۱۳۳۶ بقرار همه ساله به جلال آباد رفته در اخیر زمستان اول ماه حوت بدره کله گوش برای شکار پرتو نزول افگنده در ثلث اخیر شب بضرب گلوله تفنگچه یکی از مخالفین که به بناگوش بناگوش تاریخ افغانستان ٤٤ نازکش زده رخت بسرای جاودانی کشیده بمعراج شهادت بعالم بالاشتافت و بعد از حکومت (١٨) سال راه آن سرای گرفت و اعلیحضرت شهیده در زمان حکومت خود در افغانستان مکتبی که تعلیم آن نظم جدید دنیا باشد بنا نمود و مکتب حبیبیه که حال جاریست تأسیس کرده او است و ایجاد مکتب حربیه را در ملک او ی بنا نهادند و کارخانه برق و کشمیره بافی را بیادگار گذاشت و اخباری بنام سراج الاخبار را هوار جاری نمود . . . . . . . . ر می ٣ رید ر ٦ تاریخ اعاده [BLANK PAGE] [BLANK PAGE] [BLANK PAGE] [BLANK PAGE] [BLANK PAGE]