[BLANK PAGE] [BLANK PAGE] [BLANK PAGE] [BLANK PAGE] [BLANK PAGE] [BLANK PAGE] [BLANK PAGE] ۱۵۰ با اهتمام دائرة التأليف (سلسله تاریخ) الفاروق حصه دوم اثر شبلی نعمانی ترجمه محمد زمان مدیر کتب خانه ملی (۱۳۰۳) ش در مطبع وزارت جلیله معارف بانتظام حافظ ا عدد طبع [BLANK PAGE] بسم الله الرحمن الرحیم مملکت حمد و ثنا، و سلطنت بی انتها مالک الملکی را سزاست که قانون فمن یعمل مثقال ذرة خیراً یره و من یعمل مثقال ذرة شراً یره نکته از جوامع الکلم عدالت او است جل شانه و طغرای غزای من عمل صالحاً فلنفسه و من اسآء فعلیها حرفی از دیوان سیاست اوعزّ برهانه طایفۀ بنی آدم را بخلعت وجعلناكم فی الارض سرافراز و زمرۀ اسلام را بمنشور و انتم الاعلون ان كنتم مؤمنین ممتاز ساخته غلبه و جهان گیری را بفحوای كم من فئة قلیلة غلبت فئة كثیرة باذن الله مخصوص فضل و انعام و مشروط بشرط اقتفای اصول اسلام گردانیده ؟ چو نیرو فرستد ز تقدیر پاک زموری بماری بر آرد ہلاک چو از ریگذر بر کند دود را خورد پشه مغز نمرود را مغلوبی سلطنته اسلامی را بمدلول ان الله لا یغیر ما بقوم حتی یغیروا ما بانفسهم منوط و سرنگونی دولت دینی را بمضمون وما اصابكم من مصيبة فبما كسبت ایدیکم مشروط گردانیده ؟ آبادی بتخانه ز ویرانی ماست جمعیت کفر از پریشانی ماست اسلام بذات خود ندارد عیبی هر عیب که هست در مسلمانی ماست جهان حمد و صلوات و عالم تحیات بلانهایات مسخر و مسلم بشیر و نذیر یکه تاج لولاکش از افلاک برتر و عظمت خلق عظیمش از ادراک افزونتر است بشارت ما یفتح الله للناس من رحمة فلا ممسک لها در ترقی خلافت خلفاء راشده او صادق و نظارت و ما یمسک فلا مرسل له من بعده در مغلوبی ما کاہلان مدعی اسلام موافق ؟ تعالی پیروان صحابه کرامش را مضمون خبر اصحابی کا لنجوم باتیهم اقتدیتم اهتدیتم در صدر اول دعوی با گواه و تنزل ہوس پسندان ظلوم را کریمه و ما للظالمين من انصار مقدمه مثبته بلا اشتباه ؟ صلی الله عليه وعلى آله واصحابه اجمعين حصه دوم نظر مجملی برفتوحات بسم الله الرحمن الرحیم در حصه اول فتوحات را بتفصیل خوانده و از جوش مسلمانی آنعهد و همت و عزم و استقلالی که داشتند قوی اثری بدلهای شما پیدا شده باشد و چون داستان اسلاف است دشما نیز بهمین عنوان خوانده اید شاید این واقعات بزرگ را بنظر فلسفه تاریخی ندیده باشید اما اگر مورخی نکته سنج این واقعات را بخواند البته فوراً بخاطرش این سؤالات خطور خواهد نمود که آیا چند نفر چادر نشین دفتر سلطنت روم و ایران را چگونه برهم زدند آیا این وقائع از تاریخ عالم مستثنی خواهد بود آخر اسباب این چه بود؟ چراکه این واقعات را با فتوحات اسکندر و چنگیز تشبیه داده نمیتوانیم هرچه بود حصه فرمانروای خلافت چقدر بود؟ درینموقع میخواهیم آن سوالات را جواب دهیم مگر اول بسیار بر ما ضرور است که وسعت فتوحات فاروقی را با حدود اربعه آن نشان بدهیم که از کجا تا بکجا بود. وسعت فتوحات فاروقی رقبه کل ممالک مقبوضه حضرت عمر رض ۲۲۵۱۰۳۰ میل مربع بود بدین تفصیل از مکه معظمه طرف شمال (۱۰۳۶) جانب مشرق ۱۰۸۷ سمت جنوب ۸۳ میل بود و چون غرباً حد حکومت تا جده بو[د؟] چندان قابل ذکر نیست . شام - مصر - عراق - جزیره - خوزستان - عراق عجم - آرمینیه آذر بایجان - فارس - کرمان - خراسان - مکران و یک حصه بلوچیستان در مقبوضه فوق شامل است ایشیای کوچک که عرب آنرا روم میگویند در سنه بران حمله کردند قابل آن نیست که در فهرست فتوحات شمار شود تمام این علاقه ها از فتوحات خاص حضرت عمر رض است و بهمه جهته مدت فتوحات از ده سال چیزی زیاد بود . اسباب فتح موافق رای مورخین اروپا سوال اول را مورخین اروپا جواب داده اند که در انوقت سلطنت روم و فارس هردو از اوج اقبال خود تنزل کرده بود ۳ و در فارس بعد از خسرو پرویز نظام سلطنت برهم شده چرا که یک شخص قابل نبود که حکومت را سررشته میکرد در آئین دربار بنای سازشها گذاشته بودند از همین سازشها تخت نشینان ردو بدل گشته در عرصه چهار سال عنان حکومت بدست شش هفت نفر فرمانروا آمد وجه دیگر اینکه اندکی پیشتر از نوشیروان فرقه مزدکیه قوت گرفته و این مذهب بطرف الحاد و زندقه مایل بود نوشیروان بزور شمشیر این مذهب را خاموش ساخت ولی بالکل از روی دنیا برداشته نتوانست وقتیکه قدم مبارک اسلام بفارس رسید این فرقه اسلام را پشت و پناه خود دانستند چرا که آنها بمذهب و عقاید کس تعرض نمیکردند فرقه نسطوری نصارا که دیگر حکومت را پناه خود نمیگرفتند نیز در سایه اسلام آمده از ظلم و ستم مخالفان بنجات یافتند این دو فرقه کلان از رهگذر همدردی و اعانت مفت بدست مسلمانان آمد . سلطنت روم خود کمزور شده و با این اختلافات مذهب عیسویت بر هر دو یعنی بر مذهب و دولت زور افگنده چرا که تا آنوقت مذهب در نظام حکومت داخل بود ازینجهتة اثر اختلاف تنها بر خیالات مذهبی محدود نه بود بلکه سلطنت نیز کمزور شده میرفت غلطی رای این جواب اگر چه تا یک حدی واقعی است اما تلمیع کاری طرز مورخین استدلال که از خواص اروپا ست دران بیشتر است بی شبهه در انوقت سلطنت فارس و روم بر عروج اصلی خود نمانده و نتیجه محض اینقدر بود که با یک سلطنت قوی مقابله کرده نتواند، نه اینکه مثل عرب قومی بیسرو سامان اور انکه تکه و پرزه پرزه ساز و روم و فارس بهر حالت که بودند مگر در فنون جنگ مهارت تمام داشتند یونان کتابهای قواعد حرب داشت که تا حال موجود و عملیات آن مدتی در روم رواج و جاری بود علاوه بر این در فراوانی رسد و زیادتی سرو سامان و متوع آلات جنگ و بسیاری فوجها هیچ کمی نمی آمد از همه گذشته این دو سلطنت بزرگها بخارج لشکر کشی نکرده بلکه داخل ملک و قلعها و مورچلهای خود نشسته ملک را از حمله مسلمانان حفاظت میکردند، کمی پیشتر در عهد خسرو پرویز که عهد شباب شان و شوکت ایران بود قیصر روم بر ایران حمله و در هر قدم فتوحات حاصل کرده تا اصفهان رسید صوبههای شام را که ایرانیان بزبر دستی گرفته بودند واپس گرفته و سر از نو نظم و نسق قایم کرد . عموماً مسلم است که ایران تا عهد خسرو پرویز نهایت درجه دارای جاه و جلال سلطنت بود، از وفات خسرو پرویز تا حمله اسلام محض چهار سال گذشته بود، درین مدت کم اینچنین سلطنت قدیم قوی اینقدر کمزور کی می شود! البته از جهة رو و بدل شدن تخت نشینان در نظام چیزی فرق آمده باشد، امور اجزای سلطنت یعنی در خزانه و فوج و محصولات هیچ کمی و نقصان نیامده باشد ازینجهة وقتیکه یزدگرد بر تخت نشسته باصلاح در باریان توجه نمود فوراً از سر نو شان و شوکت قایم کرد فرقه مزدکیه در ایران موجود بود اما از هیچ تاریخ برای من معلوم نگشته که مزدکیه مددی بمسلمانان رسانده باشند همچنین معلوم نیست که فرقه نسطوری اعانت کرده باشد اثر اختلافی مذهب عیسویت بکدام واقعه کرده باشد هم معلوم نیست، چرا که خود مورخین اروپا از این حقوش چیزی نگفته اند ۶ اکنون حالت عرب را ببینید! تمام فوجهای که بمصر ایران و روم مصروف جنگ بودند در تعداد به یک لک نمیرسید و در فنون جنگ واقعیت شان این حال داشت که در نخستین مقدمهٔ یرموک که دران عرب بطرز تعبیه صف آرائی کردند از خود و زره چلته جوشن بکتر چار آئینه ستوان اهنی - جهلم - موزه که لباس لازمی هر سپاهی رومی بود هیچ نداشتند بجز از زره که آنهم اکثر چرمی بود بجای رکاب آهنی رکاب چوبی داشتند به آلات جنگ مثل گرز و کمند هیچ آشنا نبود نتیر داشتند ولی چنان خرد و کم حیثیت که در مقدمهٔ قادسیه اول بار که این تیرها را ایرانیان دیدند گمان کردند که (دوک) خواهد بود نه تیر. در جواب این سوال محض همین قدر گفته میتوانیم که از برکت بانی اسلام در آنوقت حس جوش و عزم و استقلال همت و بلند حوصگی و دلیری در مسلمانان پیدا شده و حضرت عمر رض آنرا زیاده و قوی و تیز تر ساخت سلطنت فارس و روم در عین زمانهٔ عروج یک ذره ازین چیزها هم نداشت البته چیزهای دیگر اسباب اصلی فتوحات نیز باین حسیات یکجا شده تنها باعث فتوحات نی بلکه ممد قیام حکومت نیز گردید و از همه پیشتر راست بازی و دیانت داری مسلمانان بود هر ملک که فتح میشد نفری آنجا آنقدر گرویدهٔ مسلمانان میشدند که با وجود اختلاف مذهب زوال سلطنت مسلمانان را نمیخواستند در معرکهٔ یرموک وقتیکه مسلمانان از اضلاع شام برای یک جاشدن برآمدند رعایای عیسوی بآواز بلند میگفتند که خداوند شما را بزودی واپس بیاورد و یهود توریت در دست گرفته میگفتند تا زنده باشیم قیصر درینجا آمده نخواهد توانست. حکومت روما بر شام و مصر بالکل جابرانه بود ازینجهته مقابلهٔ روم با مسلمانان بقوهٔ فوج و سلطنت بود رعایا با آنها شریک نبودند وقتیکه مسلمانان زور سلطنت را بشکستند پیش روی عثمان صاف بود زیرا که از طرف رعایا هیچ قسم مزاحمت پیش نشد البته حالت ایران برخلاف این بود یعنی در تحت حکومت ایران رؤسای بزرگ بسیار بود که هر کدام بر اضلاع بزرگ و صوبه جات وسیع مالک بودند و آنها برای سلطنت نی بلکه برای حفاظت حکومت شخصی خود جنگ میکردند از نیجه تا فتح شدن پای تخت بهر قدم در فارس با مسلمانان مزاحمت پیش می آمد، اما عموم رعایا گرویدۀ مسلمانان شده بعد از فتح برای بقای حکومت بسیار مدد میدادند . یک سبب کلان دیگر این بود که در حلمۀ اول که مسلمانان بر شام و عراق نمودند، در هر دو جا عرب بکثرت آباد بودند در شام حاکم دمشق عرب غسانی و مخمی نام محکوم قیصر بودند، در عراق خاندان لخمّی در اصل مالک ملک بودند کسری بسطوۀ خراج چیزی میدادند این عربها اگر چه نصرانی بوده در اوّل با مسلمانان مقابله کردند اما جذبۀ اتحاد قومی مفت رایگان نمیرود، رئیسهای کلان عراق همه بزودی مسلمان شدند دست و بازوی مسلمانان گردیدند. در شام نیز عربها آخر اسلام را قبول کرده از حکومت روم آزاد شدند . نمودارۀ فتوحات سکندر و غیره درینجا نام سکندر و چنگیز را گرفتن بسیار بیجا است بلی شهر این هر دو فتوحات بزرگی حاصل کرده اند اما چه بود؟ بدولت ظلم ۹ قهر، قتل عام، حال چنگیز خان بهمه معلوم است کیفیت سکندر این است وقتیکه از حدود شام شهر صور را فتح کرد نفری آنجا تا بسیار دقت بجمع بوده جنگ میکردند پس حکم قتل عام در داد یکهزار سر از اهالی بدیوار باره شهر آویخت برعلاوه ۳۰ هزارنفر از اهالی را کنیز و غلام ساخته فروخت از باشندهای قدیم و آزوی پسندان یک نفر را هم زنده نماند همچنین در فارس وقتیکه اصطخر را فتح کرد همه مردها را قتل نمود و دیگر بسیار بیجای کرد که همه در احوال او مسطور است. در بین عام مشهور است که از ظلم و ستم سلطنت بر باد میشود و اگر غور کنیم خیلی صحیح است که ظلم بقا ندارد چرا که سلطنت سکندر و چنگیز نیز دیر نماند اما در فتوحات فوری ثابت است که اینچنین سفاکیها کارگر میباشد چرا تمام ملک به بیم می افتد و دیگر چون بسیار گروه از رعایا هلاک شوند اندیشه بغاوت و فساد باقی نمی ماند از این است که فاتحین بزرگ مثل چنگیز بخت نصر - تیمور - نادر - همه سفاک و بیباک بودند. ۱۰ اما حضرت عمررض در فتوحات خود یک سرمو از قانون انصاف تجاوز نکرده قتل عام کار بسیار بزرگی است کندن درختی را هم اجازه ندادند به پیران و اولاد صغیر بالکل تعرض نمیکردند، بدون از معرکه کارزار هیچکس بقتل نرسیده با دشمن در هیچ جا و هیچ وقت بی عهدی و فریب نکرده اند برای افسران تاکیداً احکام میفرستادند که فان قاتلوکم فلا تعذر واولا تمثلوا و لا تقتلوا ولیدا - یعنی دشمنان که با شما جنگ میکنند با آنها فریب نکنید و کسی را بینی و گوش نبرید و بچها را نکشید. گروهی که یکبار مطیع و باز باغی میشدند از آنها دوباره اقرار گرفته واگذار میشدند تا حدیکه عرب سوس سه بار متواتر اقرار کرده پس گشتند با وجود آن حضرت فاروق همین قدر کرد که ایشان را جلای وطن ساخت و جایداد ایشان را بقیمت خرید خیبر را بجرم سازش و بغاوت اخراج نموده اراضی مقبوضه شانرا عوض دادند و برای حکام اضلاع احکام فرمودند که در هر جا گذر اینها بشود هر قسم اعانت برای شان برسانید عهدنامه شد ۱۱ و اگر بکدام شهری اقامت اختیار کنند یکسال از ایشان جزیه نگیرند کسانیکه فتوحات حیرت انگیز فاروقی را جواب دهند که یعنی در دنیا این جور فاتح دیگر نیز گذشته باید بآنها بگویم که آیا در دنیا یک فاتح باین احتیاط و این قید و این پابندی و این گذشت یک وجب زمین را هم فتح کرده باشد و اگر کرده کیست و کدامست علاوه برین سکندر و چنگیز و غیره در هر موقع و هر جنگ خودشان بالذات حاضر و سپه سالار بوده فوج را می جنگاندند و آن دو فائده داشت یکی بودن فوج بدست سپه سالار ماهر خیلی بقوت دل و ثبات شان میفزود دوم جوش فدای آقای خود گشتن در انها پیدا میکرد حضرت عمر رض در تمام عهد خلافت یک دفعه نیز خودش بجنگ شریک نشده فوجها هر جا بکار مشغول بودند البته عنان همه در دست خودشان میبود دیگر فرق صریح این است که فتوحات سکندر وغیره عمر رض (۲) ۱۴ مثل باران (ثور) گذری و بی‌ثبات بوده و یکدفعه بشدت باریده و رفته است و نتوانستند در ممالک مفتوحۀ خودشان نظم و نسقی قائم نمایند بر خلاف در فتوحات فاروقی آنقدر استواری است که با آنکه از عهد آن تا حال ۱۳۰۰ سال گذشته هنوز در قبضۀ اسلام است و در عهد خود حضرت عمررض هر قسم نظم و نسق دران ممالک قایم شد . اختصاص حضرت عمر رض در فتوحات جواب سؤاال آخر موافق رای عموم این است که خلیفه چندان تخصیص بفتوحات نداشت بلکه جوش آنوقت و رسوخ عزم، ضامن فتوحات بود، اما به نزدیک من صحیح نیست در زمانۀ حضرت عثمانرض و حضرت علیرض نیز همین مسلمانان بودند چه نتیجه بخشید؟ بلی جوش و اثر قوت برقی دارند اما این قوت وقتی کار میدهد که کار فرما نیز دارای همان زور و قوت باشد، قیاس و استدلال چندان ضرور نیست خود واقعات فیصله میکند، از تفصیل فتوحات معلوم می شود که تمام افواج مثل آله باشارۀ حضرت عمررض حرکت میکردند، هر نظم و نسق که در فوج بود همه خاص از دولت سیاست خلیفه ثانی بود (م) ۱۳ و تدبیر او بود، اگر بر بیانات آتی این کتاب مرور نموده بتفصیل به بینید که حضرت عمر رض ترتیب فوج، مشق نظام، تعمیر چونیهای فوجی، پرداخت اسپها، حفاظت قلعها، تعیین حمله ها به لحاظ گرمی و سردی، نقل و حرکت فوج، انتظام اخبار نویسی، انتخاب افسران فوجی، استعمال آلات قلعه شکنی، و نیز دیگر امور متعلقه باین فن را از خود ایجاد کرده و بقوۀ فوق العاده همه اینها را قوام بخشیده خود فیصله خواهید کرد که بجز فاروق اعظم هیچکس مرد این کار نبود . در فتوحات عراق حقیقۀً خود حضرت عمر رض وظیفۀ سپه سالاری را انجام میداد، وقتیکه فوج از مدینه روانه میشد یک یک منزل بلکه راه را نیز خود معین میگردانید و موافق آن احکام تحریری میفرستاد وقتیکه فوج نزدیک بقادسیه رسید نقشه آنجا را خواسته موافق آن هدایات راجع بترتیب وصف آرائی فوج فرستاد، هر قدر افسر که بکار مامور شد خاص بحکم او بود . اگر واقعات عراق را بتفصیل در تاریخ طبری ببینید برای شما آشکار خواهد شد خلیفه شمشیر بدست (۲) ۱۴ که یک سپه سالار بزرگ از راه دور تمام قشون را بجنگ سوق نموده و هر مظفریتی که حاصل شده باشارات خود او بوده. در تمام این واقعات که ده سال طول داشت دو موقع بسیار خطرناک بود یکی جنگ نهاوند و دران ایرانیان نقیب ها بصوبجات فارس فرستاده بتمام ملک آتش فتنه برافروختند و لکها فوج مهیا کرده بطرف مسلمانان هجوم آوردند دوم وقتی که قیصر روم به اعانت اهالی جزیره، دوباره بر حمص لشکر کشید انجام این دو معرکه بمحض حسن تدبیر حضرت عمر رض بود چنانچه از یک طرف طوفان بلند شده را فرونشاند و از دیگر طرف پرنچهای کوه گرا را پراکنده تکه تکه نمود تفصیل این واقعات را در حصه اول نوشته ام . بعد از تفصیل واقعات این دعوا صاف ثابت میشود که از وقت ظهور تاریخ بروی دنیا تا امروز هیچ شخص مثل حضرت عمر رضی الله عنه فاتح و کشورستان نگذشته . ۱۵ نظام حکومت بنیاد خلافت یا حکومت اگرچه در عهد ابوبکر صدیق رضی الله عنه بر پا شده اما نظام آن در عهد فاروق اعظم شروع گردید. بلی در دو سال خلافت حضرت ابوبکر صدیق رض بسیار مهمات فیصله شده یعنی از داخله کار مرتدین عرب انجام و از خارجه امر فتوحات آغاز نمود، مگر نه حکومت نظام خاصی گرفت و نه اینقدر زمانۀ مختصر برای آن کافی بود، حضرت عمر رض از یک طرف فتوحات را به درهم شکستن سلطنتهای بزرگ قیصر و کسری و الحاق آنها با عرب وسعتی داد و از طرف دیگر نظام حکومت و سلطنت را قائم و آنقدر ترقی داد که تا حین وفات او شعبه های مختلف حکومت همه بوجود آمد . پیش از تفصیل قواعد و آئین حکومت لازم است بیان کنیم که ترکیب و ساخت آن چگونه بود؟ یعنی شخصی بود؟ یا جمهوری؟ اگرچه بلحاظ تمدن عرب در انوقت نمیتوان گفت که خلافت حضرت عمر رض ۱۶ جمهوری بود یا شخصی، اما درین موقع محض ایقعدر تفتیش کافی است که آیا طرز حکومت به جمهوری مناسبت داشت یا به شخصی، یعنی میلان سلطنت بر اختیارات ذاتی بود یا بر رای عام . موازنه سلطنت شخصی و جمهوری بزرگترین امتیازیکه در بین حکومت جمهوری و شخصی است همین مداخله عدم مداخله عوام است در ان یعنی هر قدر حق مداخلت رعایا در حکومت بیشتر حاصل شود همانقدر عنصر جمهوریت در ان زیاد خواهد شد، تا جائیکه حد انتهای سلطنت جمهوری این است که اختیارات ذاتی مسند نشین حکومت بالکل نباشد، محض یکی از اعضای هئیت کار پردازان حساب میشود، برخلاف، مدار سلطنت شخصی بر یک شخص بوده و خواه مخواه سلطنت شخصی منتج نتائج ذیل میگردد . (۱) بجای آنکه از قابلیتهای تمام اشخاص قابل ملک کار بگیرند امور مملکت داری محض بقرار عقل و تدبیر چند نفر از ارکان سلطنت جریان می یابد . (۲) بجز عده از کار داران دیگر نفری را در اداره ملکی هیچ سروکار نیست ۱۷ نبوده و از بیجهته قوت و قابلیت اداره اکثر افراد رفته رفته معدوم میشود . (۳) حقوق مختصه جماعتها و فرقه های مختلف خوب حفاظت نمیشود چرا که ارباب همان حقوق را در اداره سلطنت دخلی نبوده و کسانی که داخلند چندان پروای حقوق غیر ندارند ومثل خود ارباب حقوق بآن نمی پردازند . و چون بجز از چند نفر ارکان سلطنت دیگری را در کارهای قومی و ملکی مجال دخل نمیباشد، مذاق سرانجام امور قومی رفته رفته معدوم شده بجز از اغراض شخصی چیزی نمی ماند . این نتائج از لوازم سلطنت شخصی است و گاهی از ان منفک نمی شود، برخلاف سلطنت جمهوری را نتائج بر عکس آن است بنابرین از نتایج سلطنت معلوم می شود که شخصی بوده یا جمهوری گمان نکنند که طریقه جمهوریت مذاق فطری عرب بوده و ازینجهته حکومتی که در عرب قائم میشد خواه نخواه جمهوری میشد مدتی در عرب سه حکومت وسیع که عبارت از لخمی و حمیری ۱۸ و غسانی موجود و هر سه شخصی بودند، البته سردار قبیله را باصول جمهوری انتخاب میکردند اما کدام قسم حکومت ملکی برای او حاصل نبود، بلکه بحیثیت سپه سالار و قاضی می بود، خلافت ابوبکر نیز این بحث را فیصله نکرد انتخاب او بکثرت رای شد اما یک کار روائی فوری بود چنانچه حضرت عمر فرمود- فلا يغترن امرء ان يقول انما كانت بيعة ابى بكر فلتة و تمت الا وانها قد كانت كذلك لكن الله وقى شرها- حکومتهای اطراف و جوانب حضرت عمر نیز کی جمهوری نبودی ایران از ابتدا این مذاق نداشت، البته روم در کدام زمانه بدین شرف ممتاز بود، اما از عهد حضرت عمر بسیار پیشتر در انجا حکومت شخصی قائم گشته چنانکه در عهد او بالکل یک سلطنت جابرانه خود مختاری شده بود، غرض که حضرت عمر حکومت جمهوری را وقتی بنیاد نهاد که هیچ نمونه و مثالی از ان نبود اگر چه بمقتضای وقت تمام اصول و فروع آنرا مرتب نتوانستند باز هم چیزهائی که روح حکومت جمهوری است همه بوجود آمد مجلس شوریٰ که اصل الاصول آنست افتاد یافت وقتیکه مجلس شوریٰ کدام انتظام پیش میشد همیشه مجلس ارباب شوریٰ منعقد میگردید هیچ امر بغیر از مشوره و کثرت رای بعمل نمی آمد ارکان عظام مجلس مرکب از مهاجر و انصار بود که در آنوقت همین دو گروه مقتدای قوم و گویا تمام عرب ایشان را بقایم مقامی خودها تسلیم کرده بودند انصار نیز دو قبیله بود اوس و خزرج از نفری هر دو قبیله در مجلس شوری اشتراک داشت، اگر چه بنده نام تمام ارکان شوری را گرفته نمیتواند باز هم اینقدر معلوم است که حضرت عثمان رض ـ حضرت علی رض ـ عبدالرحمن ابن عوف رض ـ معاذ ابن جبل رض ابی ابن کعب رض ـ زید ابن ثابت رض ـ از هیئت این مجلس بودند طریقه انعقاد مجلس شوریٰ این بود که اول منادی ندا میکرد طرز انعقاد که الصلوة جامعة ـ یعنی تمام مردم برای نماز جمع شوند وقتیکه مجالس شوریٰ مردم جمع میشدند حضرت عمر رض در مسجد نبویٰ رفته دور کعت نماز ادا میکرد و بر منبر بر آمده خطبه میخواند و بعد بحث در مدعا می نمود. در کارهای معمولی روزمره فیصله این مجلس را کافی میدانست هیئت مجلس شوریٰ ۲۰ اما در امر مهم از مهاجر و انصار اجلاس عام می شد و با تفاق همه آن امر طی می گشت مثلاً وقتیکه شام و عراق فتح شد و بعضی اصحاب اصرار داشتند که تمام ممالک مفتوحه را در مجاهد و فوج دهند، یک مجلس بسیار کلان منعقد شد درین مجلس علاوه بر انکه از تمام قدمای مهاجر و انصار نفری عام جمع بود، ده سردار بزرگ ممتاز تمام قوم پنج سردار از قبیلهٔ اوس و پنج از قبیلهٔ خزرج نیز شمول داشتند این مجلس چند روز امتداد یافت هر کس با نهایت بیباکی و آزادی تقریر کرده میتوانست، در نیموقح حضرت عمر (رض) تقریر هاکرد و اند بعض فقرات برجسته آنرا نقل میکنم تا ازان حقیقت منصب خلافت و اختیارات خلیفه وقت اندازه شود انی لم ازعجکم لها لان تشرکوافی امانتی فیما حملت من امورکم فانی واحد کاحد کم، ولست ارید ان تتبعوا هذا الذی هوای وقتیکه در س ۲۱ معرکه سخت نها و ند پیش آمد و عجم با نقد سرو سامان آماده شد و ضرورت افتاد که خود خلیفه بنفس نفیس باین مهم برآید بسیار مجلس بزرگی از شوری منعقد گردید، حضرت عثمان (رض) ۲۱ طلحه ابن عبد الله، زبیر ابن العوام، عبدالرحمن ابن عوف بار بار ایستاده شده تقریرها کردند و گفتند رفتن آنجناب در موقع جنگ مناسب نمی نماید پس ازان حضرت علی کرم الله وجهه ایستاده شده قول آنها را تائید نمود غرض بکثرت رای این سخن فیصله شد که خود حضرت عمر رض در موقع جنگ تشریف فرما نشوند همچنین تنخواه فوج و ترتیب دفتر و تقرر عمال و آزادی تجارت اقوام غیر و تشخیص محصول آن و دیگر این قسم معاملات بسیار است که همه در مجلس شوری عرض و انفصال می یافت قطع و فصل این امور بقرار مجلس شوری و تقریرهای ارکان مجلس همه در تواریخ بتصریح مذکور است . انعقاد مجلس شوری و مشورت اهل رای بقسم استحسان و تبرع نبود بلکه حضرت عمر رض در مواقع مختلف آشکار فرموده که خلافت بدون از مشوره جائز نیست و الفاظ خاص آنحضرت رض این است لا خلا فة الا عن مشورة . اجلاس مجلس شوری اکثر در مهم های خاصی واقع میشد ۲۲ علاوه برین یک مجلس دیگر بود و دران از انتظامات و ضروریات روزمره گفتگو میکردند این مجلس همیشه در مسجد نبوی منعقد میشد اعضای این مجلس خاص از مهاجرین صحابه بود و درین مجلس خبرهای روزمره صوبجات و اضلاع را که دربار خلافت میرسید حضرت عمر بیان کرده در امر بحث طلب از انها استصواب میطلبید مسئله تقرر جزیه مجوسیان اول درین مجلس پیش شد بلاذری مورخ حال این مجلس را در یک تذکره ضمنی باین الفاظ نوشته كان للمهاجرين مجلس في المسجد فكان عمر يجلس معهم فيه ويحدثهم عما ينتهى اليه من امر الافاق فقال يوما ما ادرى كيف اصنع بالمجوس علاوه بر ارکان مجلس شوری عوام رعایا نیز در اداره امور مداخلت داشتند حکام صوبجات و اضلاع اکثر بقراء دائی رعایا مقرر میشد بلکه در بعضی اوقات طریقه انتخاب بعمل می آمد اوقتی که برای کوفه بصره و شام عمال خراج مقرر میکردند انحضرت بهرسه صوبه احکام فرستاد که رعایای آنموضع بخیال خود یک یک شخص را که نزدیک تمام اهالی دیانت دار و قابل باشد انتخاب دروانه کنند ۲۳ چنانچہ اہالی کوفہ عثمان ابن فرقد و از بصرہ حجاج ابن علاط و از شام معن ابن یزید را انتخاب کرده فرستادند و حضرت عمر رض ہر سہ را بجایهایہا حاکم مقرر کردند قاضی ابو یوسف اینواقعه را بدین الفاظ بیان کرده کتب عمر بن الخطاب الى اهل الكوفة يبعثون اليه رجلا من اخيرهم و صلحهم والى اهل البصرة كذلك والى الشام كذلك قال فبعث اليه اهل الكوفة عثمان بن فرقد و بعث اليه اهل الشام معن بن یزید و بعث اليه اهل البصرة الحجاج بن علاط كلهم سلمیون قال فاستعمل كل واحد منهم على خراج ارضه سعد ابن ابی وقاص با آنکه صحابی بسیار بلند مرتبہ و فاتح پایتخت نوشیروان بود و حضرت عمررض او را برکوفه حاکم ساخت وقتیکہ مردم بوه شکایت کرد او را معزول گردانید. از اصول کلان حکومت جمہوری است که هر شخص را برای حفاظت حقوق و اغراض خودش اختیار کامل میدهند در حکومت و خلافت حضرت عمر رض برای هر شخص این موقع به بسیار آزادی حاصل بود ۲۴ مردم بر علانیه اظهار حقوق خود را میکردند و از اضلاع تقریباً هر سال سفارتهامی آمدند که آنرا وفد میگفتند و مقصد خاص وفد این بود که در بار خلافت را از حالات و شکایات خود اطلاع داده دادری بخواهند خود حضرت عمررض بار بار در مواقع مختلف ازین حق اعلان کرده تا حدیکه خاص از برای این در مجمع عام خطبه خوانده و در فرانین تصریح میکرد یکبار تمام عمال سلطنت را در مجمع عام حج طلب و بآنها اعلان نمود تفصیل این پوره در بیان عمال می آید. زیور اصلی حکومت جمهوری این است که پادشاه در تقسیم حقوق با مردم عام مساوی و برابر باشد یعنی از اثر کدام قانون مستثنی نباشد از آمدنی ملک بیش از مایحتاج ضروری نگیرد در معاشرت عام بهیچ لحاظ حیثیت حاکمانه او نباشد اختیارات او محدود باشد هر شخص را بروحق نکته چینی حاصل بود تمام این امورات در خلافت حضرت عمررض بدرجه رسیده بود که زیاده بآن ممکن نیست هر چه شده بود از حالت کار کنی حضرت عمررض شده بود در مواقع متعدد اظهار داشتند که بلحاظ حکومت مرا هیچ حیثیتی نیست مساوات خلیفه با عموم در حقوق ۲۵ و اختیاری ندارم، در یک موقع تقریری راجع باین مقاصد نموده اند که بعض فقرات آن لایق نوشتن است : انما انا و مالكم كولى اليتيم ان استغنيت مرا در مال شما و یعنی در بیت المال بمقدد حق است استعقفت وان افتقرت اکلت بالمعروف که ولی یتیم را است در مال او اگر دارنده باشم چیزی لكم على ايها الناس خصال فخذونی اگر فقیر شوم بقدر حکم قرآن میخورم ای مردمان شمارا بها۔ لکم علی ان لا اجتبی شیئا من بر من حقوقهای متعد دست که می توانید بمطالبه حقوق خراجكم ولا مما افاء الله علیكم الامن مرا بگیرید یکی اینکه چیزی از مال شما برای خود نگیرم وجهه ولكم على اذا وقع في يدی کان لا و نه از غنایم که خدایتعالی برای شما داده مگر بقدر حق خور یخرج منی الا في حقه ولكم علیَّ و بر من است که مالیه شما را که بدست من برسد ان ازید فی اعطیا تکم واسد ثغورکم بیجا خرج نکنم و برمن است که جیره روزیه شما را زیادت ولكم على ان لا القيکم فی المهالك بیت المال زیادکنم دثور شما محکم کنم و شمار در ملک میندازم شخصی در یک موقع چند بار حضرت عُمر را مخاطب کرده گفت اتق الله یا عمر یعنی ای عُمر از خدا بترس، یکی از حاضرین او را منع کرده گفت بس است بسیار شد. حضرت عُمر فرمود بگذار که بگوید اگر این گروه نگویند هیچ خیر است و ما قبول نمیکنیم، ظهور همچنین سخنها ازین بود که حدود اختیارات حکومت ۲۶ و خلافت بتمام مردم ظاهر و آشکارا شده و تصور شوکت و اقتدار شخصی از دلها رفته بود. تقریر معاذ ابن جبل در سفارت روم راجع بخلافت حضرت عمر حقیقتهً تصویر اصلی حکومت جمهوری است و امروزه روز نیز حقیقت حکومت جمهوری را هیچکس ازینواضح تر و صحیح تر بیان کرده نمیتواند. بعد از بیان نوعیت حکومت میخواهم به نظام حکومت حضرت عمر توجه شود . در نظم و نسق حکومت مقدم این است که وجوه تمام صیغه های مختلف منتظم و ممتاز و از هم جدا باشند دلیل بزرگ بر ترقی تمدن همین است در آغاز تمدن فیصله شده بود که یک خانه برای تمام ضروریات کافیست ازان بعد هر قدر تمدن زیاده شده رفت تعداد خانه ها بیشتر شد مثلاً خانه نان خوری، خانه خواب، خانه ملاقات، خانه خواندن و نوشتن، و دیگر ضروریات حال سلطنت بالکل همین است ابتدای تمدن که صیغه های کار بهم آمیخته بود حاکم صوبه در وقت جنگ سپه سالار و در انفصال دعوی قاضی و در تعزیر جرایم پولیس میشد، هر قدر تمدن ترقی کرد هر صیغه علیحده قایم و افسر جداگانه بران مقرر شد ۲۷ از حکومت انگریز صد سال گذشته هنوز اختیارات تا امروز مخلوط است یعنی کلکٹر ضلع هم مالیه را وصول میکند و هم مقدمات را فیصله میدهد و در اضلاع غیر قانون (یعنی خارج از قانون) خیلی بیشتر خلط مبحث است از غرائب کارگذاریهای حضرت عمر رض یکی اینست که با آنکه در انوقت تمدن عرب در حالت نهایت ابتدائی و از آغاز سلسله حکومت محض چند سال گذشته باز هم آنجناب بسیاری از شعبهای مخلوط را از هم جدا و محکمه های جداگانه قایم کردند چنانچه تمام آن شعبها را بتفصیل مینویسم . تقسیم ملک صوبجات و اضلاع عهده داران ملکی سلسله ابتدائی نظام حکومت که بران تمام انتظامات متفرع است تقسیم ملک است بر حصه های مختلف که ازان برصوبه و ضلع و پرگنه تعبیر می شود در اسلام اول شخصی که بنیاد این تقسیم گذاشت حضرت عمر رض است حدود آنرا موافق بآنزمانه نهایت ۲۸ بموزونی و تناسب قایم نمود. تمام مؤرخین تصریح کرده اند که آنجناب ممالک مقبوضه را بر هشت صوبه تقسیم نمود مکه - مدینه منوره شام - جزیره - بصره - کوفه - مصر - فلسطین - مؤرخ یعقوبی بجای هشت هفت صوبه نوشته و میگوید این انتظام را حضرت عمر رض در سنه ۲۰ نمود، بیانی که مؤرخین نموده اند اگر چه حقیقهٔ صحیح اما مجمل است تفصیل آن ضروریباشد. اگر وسعت فتوحات فاروقی را لحاظ کنیم این هشت ضلعه کفیل نمیشود. چرا که فارس - خوزستان - کرمان وغیره نیز از صوبهای اخیر و دارای حیثیت اند . اصل این است ممالک مفتوحه که پیش از فتح تقسیم شده یا بعضی مقامات صوبه و ضلعہ بود اکثر آن جا ها را حضرت عمر رض بهمانقرار گذاشت ازینجهته مؤرخین نام آنرا نگرفتند البته ذکر صوبهائی که خود حضرت عمر رض قائم کرد ضرور و تعداد آنها همین هشت صوبه بود این امر نیز بلحاظ اغلبیست صحیح است وگرنه از تصریحات تاریخی ثابت است که حضرت عمر رض در تقسیمات سابقهٔ ملک نیز تصرفات کرده اند فلسطین بسابق یک صوبه حساب و دران ده ضلع شامل بود ۲۹ در سنه ۱۵ وقتیکه حضرت عمر خود بفلسطین رفته معاهده نامه امن نوشتند این صوبه را دو حصه کرده ایلیا را صدر حصه اول و رمله را صدر حصه دوم قرار دادند در یک صوبه علقمه ابن حکیم و در دیگری علقمه ابن مجزز را مقرر کردند - احوال مصر باین معلوم نیست که پیشتر از فتح چگونه بود اما حضرت عمر او را بر دو صوبه تقسیم کرد حصه بالا را که عرب صعید میگفتند و دارای ۲۰ ضلع بود یک صوبه تنها قرار داده که عبدالله ابن سعد ابن ابی سرح را بران حاکم ساخت در حصه پایان که شامل ۵ اضلاع بود یک افسر دیگر معین کرد و عمر و ابن العاص دران بطور نائب الحکومه بود . در فارس وغیره چونکه حضرت عمر تقریباً تمام انتظامات نوشیروانی را بحال ماند بنا برین همین قدر کافی است که گوئیم این ممالک در عهد نوشیروان بر چند حصه منقسم بود . مؤرخ یعقوبی نوشته که سلطنت نوشیروان علاوه بر عراق برسه حصه بزرگ منقسم بود . خراسان اضلاع آن این است : نیشاپور - هرات ۳۰ مرو - و مرورود - فاریاب - طالقان - بلخ - بخارا - بادغیس - باورد - غرجستان - طوس - سرخس - جرجان آذربایجان اضلاع آن این است : طبرستان - ری قزوین - زنجان - قم - اصفهان - همدان - نهاوند - دینور - حلوان - ماسبندان - مهرجان - قذق - شهر زور - صامغان ازرنجان . فارس اضلاعش این است : اصطخر - شیراز - نوبندجان جور - کازرون - فسا - دارابجرد - اردشیر خره - سابور - اهواز جندیسابور - سوس - نهرتیری - مناذر - تستر - ایذج - رام هرمز - درصوبجات عهده داران بزرگ قرار ذیل مقرر می شدند والی یعنی حاکم صوبہ - کاتب یعنی مدیر تحریر - کاتب دیوان یعنے مدیر محاسبۂ حربیّہ - صاحب الخراج یعنی مستوفی - صاحب احداث یعنی قوماندان - صاحب بیت المال یعنی مدیر خزانه - قاضی یعنی صدر الصدور ومنصف - چنانچه در کوفه عمار ابن یاسر، والی، عثمان ابن حنیف مستوفی - عبد الله ابن مسعود مدیر خزانه، شریح قاضی افسر صوبها ۳۱ عبدالله ابن خلف الخزاعی مدیر محاسبه حربیه بود. در هر صوبه یک افسر فوجی نیز میبود اما در اکثر اوقات عامل صوبه برین خدمت مامور میشد. قرار معلومات من اداره پولیس نیز از هر جا علیحده نبود بلکه مستوفی یا عامل اینخدمت را انجام میداد مثلاً عمار ابن یاسر وقتی که حاکم کوفه بود کار پولیس نیز باو محول بود در بحرین قدامه ابن مظعون هم مستوفی و هم قوماندان بود. مصاحبان والی بتعداد کافی ومستقل مقرر میشد و سرکرده آن از طرف دربار خلافت مامور میگردید وقتیکه عمار را برای حکومت کوفه میفرستاد ده نفر اشخاص معزز همراه او مقرر کرد که یکی قرط خزرجی بود. مدیر تحریر قابل و در تقریر و تحریر یکتا میبود. ابوموسی اشعری که نایب الحکومه بصره بود مدیر تحریر او زیاد ابن سمیه بود که در فصاحت و بلاغت او خود حضرت عمر حیران بود. عمرو ابن العاص میگفت اگر این نوجوان از نسل قریش می بود تمام عرب زیر علم او می آمدند. در اضلاع نیز عامل، و مدیر خزانه، و قاضی و غیره مقرر و همه در تحت نائب الحکومه کار میکردند. در پرگنهها محض تحصیلدار ۳۲ مقرر و عمله با او میبودند . بعد از تقسیم اضلاع وصوبجات چیزی که از همه مقدمتر است انتخاب عهده داران ملکی و تاسیس دستورالعمل شان است هر قدر فرمانروا بیدار مغز و قانون مکمل باشد وقتیکه اعضای حکومت و عهده داران ملکی لایق و قابل و راستباز و متدین نباشند و بهشیاری از ینها کار نگیرند گاهی ملک ترقی پیدا کرده نمیتواند درین باب آنچه حضرت عمر بتدبیر و سیاست و نکته رسی خود کار گرفته انصاف این است که اگر تاریخ عالم ورق ورق شود نظیر دریافت نمیشود درین مرحله این امر خیلی مدد رسانده که طبیعت او از ابتدا جوهر شناس واقع شده بود یعنی هر قابلیتی که بشخصی می بود بکنه آن میرسید. علاوه برین بهمه اشخاص لایق وطن واقفیت بهمرسانده بود، حقیقةً هر شخص را که بکاری مقرر میکرد دیگری بهتر ازو برای انجام همان کار پیدا نمی شد، در عرب چهار کس را دهاة العرب میگفتند در فن سیاست و تدبیر شریک نداشتند یعنی امیر معاویة عمرو ابن العاص ـ مغیره ابن شعبه ـ زیاد ابن سمیه حضرت عمر رض ۳۳ بجزه زیاد هر سه نفر را عهده‌های کلان کلان ملکی داد و چون اشخاص صاحب ادعا بودند طوری آنها را بزیر نگرانی گرفت که گاهی هیچ قسم خودسری نکردند، زیاد در عهد آنجناب نوجوان شانزده ساله بود از پخته او را عهده بزرگ نداد بنابر استعداد و قابلیت او برای ابو موسی اشعری نوشت که در کارو بار حکومت او را مشیر مقرر کند در فن حرب عمرو معدیکرب و طلیحه ابن خالد نهایت ممتاز بودند اما در تدبیر و سیاست چندان بلد نبودند حضرت عمر این هر دو را ماتحتی نعمان ابن مقرن برای فتوحات عراق مامور فرمود و برای نعمان نوشت که آنها را بملک کارداری ندهد چرا که هر کس فن خود را خوب میداند. عبدالله ابن ارقم یک صحابی معزز بود یکبار بحضور حضرت رسول مکتوبی جواب طلب آمد آنجناب فرمودند جواب این را که می نویسد؟ عبدالله ابن ارقم عرض کرد که ”من“ این را گفته بخیال خود جوابی نوشت و بحضور آنحضرت خواند بسیار پسند شد و حضرت عمر حاضر بود و قابلیت او را بخاطر داشت علامه ابن الاثیر وغیره نوشته اند که این فکر بخاطرش می بود تا در عهد خلافت خود ۳۴ او را مدیر تحریر مقرر کرد - در مهم بزرگ باق مجلس شورای عام قائم و حضرت عمریض رأی خواست که برای این مهم که فرستاده شود ؟ همه باتفاق گفتند خود شما قابلیت هر کسی را خوب میدانید هرکدام ما را چنانچه شما اندازه کردید کسی نکرده و چون حضرت عمریض نعمان ابن مقرن را یاد کردند همه یکزبان گفتند این انتخاب بسیار بجاست» عمار ابن یاسر صحابه بلند مرتبه و در زهد و تقوی بینظیر بود اما بتدبیر و سیاست آشنا نبود بنا بر قبولیت عام و بعض مصلحتها ی دیگر اور ا بکوفه حاکم مقرر کرد و چون از عهده آن برنیامد معزولش ساخته طرفداران اور ا تنبیهاً فرمود که عمار برای اینکار موزون نبود باین قسم صد ها مثال است که استقصار نمی شود . اگر کسی شوق داشته باشد بکتاب رجال عرب که تمام اشخاص لائق را بیان میکند به بیند که حضرت عمریض این پرزه ها ر ا در ماشین حکومت بچه جایهای مناسب نصب نموده . باز هم اینقدر کار کلانر ا بعهده یک شخص نمیخو است بگذارد از نیجهة حضرت عمریض مجلس شوری منعقد کرده صحابه را مخاطب نموده گفت ۳۵ "اگر حال مردم مرا در ندهند شما چه خواهید کرد؟ حضرت ابو عبیده رض گفت من بانجناب مدد میدهم" اما در انوقت کارداری را خلاف زهد و تقوی میدانستند چنانچه حضرت ابو عبیده فرمود ای عمر رض تو اصحاب رسول الله را بدنیا آلوده کردی- حضرت عمررض فرمود که من ازین بزرگان مدد نگیرم از که بگیرم" ابو عبیده گفت اگر چنین است تنخواه بسیار مقرر کنید که مردم بطرف خیانت مائل نشوند. غرض حضرت عمررض بمشوره و رای مردم بسیار با دیانت را انتخاب نموده کارهای ملکی را بآنها می سپرد و برای خدمات بسیار مهم شخص از مجلس شورای عام منتخب میگردید هرکرا تمام ارکان مجلس شوری انتخاب میکرد بهمان شخص بهمان خدمت مامور میشد چنانچه مقرری عثمان ابن حنیف باین طریقه شد. بعض اوقات برای مردم صوبه یا ضلعها فرمان میفرستاد که در بین شما شخصی که از همه بیشتر دیانت دار و قابل باشد انتخاب کرده روانه دارید و شخص منتخب را بهمان ضلع عامل میفرمود عثمان ابن فرقد و معن ابن یزید و مجله ابن حلاط موافق این قاعده مقرر شدند چنانچه تفصیل این را پیشتر نوشته ام. مجلس شوری در خصوص مقرری عهده داران ۳۶ وقتی دیگر این بود که مردم پسند نداشتند عوض خدمت تنخواه بگیرند بلکه خلاف زهد و تقوی میدانستند بعینه باینطرح است که اگر امروز واعظان مقدس را گویند خدمتی باقاعده انجام داده تنخواه بگیرید خیلی برایشان ناگوار می آید ولی بنام (نذرونیاز) هر قدر مبلغی که بدست شان بیاید از ان پرهیز نمیکنند- در عهد حضرت عمر رض نیز بسیار مردم بهمین خیال بودند تا خلاف اصول تمدن و نظام بود حضرت عمر رض بسیار کوشش این خیال را رفع کرد تنخواها مقرر فرمود در یک موقع حضرت ابو عبیده رض که صحابی مشهور و سپه سالار است از گرفتن حق الخدمت انکار کرد حضرت عمر رض او را به بسیار سختی رضا ساخت حکیم ابن حزام بجر خود هم گرفتن روزینه یا وظیفه را بر خود گوارا نساخت اگر چه حضرت عمر رض چند بار اصرار نمود . شخصی که عامل مقرر میشد او را فرمانی میداد و در آن مأموریت و اختیارات و تفصیل فرایض خدمت او را به شهادت جمع کثیر از مهاجرین و انصاری نوشت وقتیکه عامل بجای مقر خود میرسید اوّل تمام مردم همانجا را جمع کرده فرمان را میخواند تا همه از تقرر و حدود ۳۷ اختیارات و فرائض خدمت او واقف میگشتند اگر از اختیارات خود یک قدم تجاوز میکرد رعایا را موقع گرفت دست میداد حضرت عمر بسیار اهتمام داشت که از جز و جرء فرائض عاملان خود واقف باشد و درینخصوص بارها در مواقع مختلف خطبه ها خوانده اند وقتی در مجمع عام خطبه خوانده عاملان را مخاطب باین الفاظ نمودند . الا واني لم ابعثكم امراء و لاجبارین ولکن آگاه باشید که من شما را امیر سخت گیر بعثتكم ائمة الهدی یهتدی بكم فادوا علیے مقر کرده نفرستاده ام بلکه امام ساخته فرستادم کماکم المسلمين حقوقهم و لا تضربو هم فتذلهم مردم شما را پيروي کنند و شما حقوق مسلمانانرا ادا كنيد و لا تحمدوهم فتفتنوهم ولا تغلقوا آنها را لت و کوب نکنید که ذلیل شوند و تعریف بیجا نکنید الابواب دونهم فياكل قويهم ضعیفهم تا بغلطی نیفتند و برای شان دروازه خود را نبندید ولا تستاثروا عليهم فتظلموهم تا قويا ضعیفانرا نخورند و خود را بهیچ سخن بر آنها ترجیح مدهیمه ظلم شبا وقتیکه شخصی را بجائی عامل مقرر میکرد بحضور جمعی از صحابه رض فرمان مقرری او را عنایت میکرد و ایشان را برو شاهد میگرفت و مقصدش این بود کلیات و فرائض خدمت شخص مامور اعلان و آشکار شود . ۴۸ در چه باب از هر عامل عهد نامه میگرفتند که بر اسپ ترکی سوار نشود از عاملان جامههای نازک نپوشد. و آرد بیخته نخورد. در بان بدروازه مقرر نکند عهد میگرفت برای ارباب حاجت دروازه را مدام واز بماند. این شروط اکثر در فرمان مقرری درج و در محضر عام خوانده همه را می شنواندند. فهرست وقتیکه کدام عامل مقرر میشد مال و ثروت موجوده اورا جزواً جزواً مال اسباب سیاه مفصل می نمود و در حضور خود نگه میداشت تا اگر در ثروتش افزونی بیبا بید عاملان مؤاخذه‌اش میگردد یکبار اکثر عاملان باین بلا مبتلا شدند خالد بن صق حضرت عمر رابدی اشعار اطلاع داد و او جزو مال سیاه کردگی ایشان را جائزه داده مابقی را نیم و داخل بیت المال گردانید. بعضی از اشعار خالد که دران نام عمال بالتفصیل ذکر شده این است. ابلغ امیرالمؤمنین رسالة فانت امین الله فی المال والامر فلاتدعن اهل الرساتيق والقرى يسيفون مال الله في الادمالوفر فارسل الى الحجاج فاعرف حسابه وارسل الى جزو وارسل الى بشر ولا تنسين النافعين كليهما ولا ابن غلاب من سراة بني نصر وما عاصم منها بصفر عيابه وذاك الذي فى السوق مولى بني بدر ۳۹ و شب لا فصله المال و ابن محدث فقد كان فی اهل الرساتيق ذاذکر تؤوب اذا أبوا و تغزو اذا غزوا فانی لهم وفر ولسنا اولی وفر اذا التاجر الداری جاء بتجارة من المسك راحت فی مفارقهم تجری تمام عمال را حکم نمود که هر سال در موسم حج حاضر شوند مردم تمام اطراف نیز بتقریب حج حاضری بودند حضرت عمر رض برخاسته اعلان میفرمود هر که از کدام عامل شکایتی داشته باشد پیش کند چنانچه ذره ذره شکایتها را عرض میکردند و داد تحقیق و تدارک میفرمود یک دفعه حضرت عمر رض در مجمع بسیار کلانی خطبه خواند که ای صاحبان عمالی را که مقرر کرده میفرستم برای این نمیفرستم که شما را سیلی بزنند یا مال شما را بگیرند، بلکه برای این میفرستم که طریقة رسول الله صلعم بشما بیاموزانند، اگر کدام عامل خلاف کرده باشد بگوئید از او انتقام بگیرم عمرو عاص که نائب الحکومۀ مصر بود برخاسته گفت که اگر کدام عامل برای تادیب کسی را بزند او را نیز سزا میدهید؟ حضرت عمر رض فرمود بخدائیکه جانس به ید اوست که ضرور سزا میدهم چرا که من خود رسول الله صلعم دیده ام که اینچنین میکرد، خبر باشید مسلمانان را نزنید ۴۰ که ذلیل می‌شوند حقوق شان را تلف نکنید ورنه بکفران نعمت مجبور میشوید یک دفعه برحسب معمول تمام عمال حاضر بودند شخصی برخاسته گفت که عامل شما مرا بدون تقصیر صد تازیانه زده حضرت عمر رض آن دادخواه را حکم داد که درهمین مجلس عام او را صد قمچین بزند عمرو عاص برخاسته گفت این امر برعمال گران خواهد شد حضرت عمر رض فرمود من نمیتوانم که از مظلوم انتقام نگیرم عمرو عاص به بسیار زحمت دادخواه را رضا ساخت باین شرط که عوض یک تازیانه دو اشرفی بگیرد و از حق خود دست بردارد شکایتهای هروقته که از دست عمال پیش میشد برای تحقیقات آن ادارهٔ خاصی قائم و محمد ابن سلمهٔ انصاری را برآن مامور نموده بود و او از اکابر صحابه و در تمامی غزوات برکاب نبوی حاضر بود یکبار حضرت صلی الله علیه وسلم بمبی تشریف برده و او را در مدینه نائب مقرر کرده بود بنابرین فاروق اعظم نیز او را بچه کارهای بزرگ انتخاب نموده وقتیکه از کدام عامل شکایتی میرسید او به تحقیقات مامور میگشت و در همانجا رفته در مجمع عام از ان مردم اظهار میگرفت ۴۱ در سالی که حضرت سعد وقاص در مهم قادسیه افسر و در کوفه حاکم بود مردم از دست او بآستان خلافت رفته شکایت کردند این وقتی است که ایرانیان شوریده خیلی بزور آماده جنگ و با یک لک یک و نیم لک قشون نزدیک بنهاوند رسیده بودند و مسلمانان بتردد افتاده و برای مقابله افواج بحر کوفه روانه بودند در هیچ وقت نازک مردم بدادخواهی آمدند حضرت عمر(رض) فرمود اگرچه اینوقت بسیار تنگ و خطرناک یک وقت است ولی این تردد مرا از تحقیقات سعد و قاص باز نمیدارد در این وقت محمد ابن مسلمه را بکوفه فرستاد و او بیک یک مسجد کوفه رفته از مردم اظهار گرفت و سعد وقاص را با خود بمدینه آورد درینجا خود حضرت عمر(رض) اظهار آنها را گرفت . بعضی اوقات چند نفر بطور هیئت تفتیش برای تحقیقات میفرستاد چنانچه باین قسم واقعات متعدد در تواریخ مذکور است بعض اوقات از ابتدا عامل را بمدینه میخواست و براه راست خود تحقیق میکرد و این اکثر وقتی می شد که عامل حاکم صوبه یا افسر معتبر میبود چنانچه ابوموسی اشعری که حاکم بصره بود و از دست او ۴۲ شکایت کردند خود حضرت عمر رض عرض دادخواه را بدست خود نوشته و ابوموسی اشعری را بحضور خواست که تحقیق کند عرض این بود ابوموسی از اسیران جنگ ۶۰ نفر دختران رؤسا را جدا و برای خود نگاهداشته دران با یک کنیز است که دو وقته نهایت غذای عمده بهم میرساند حال آنکه این قسم غذا برای عموم مسلمانان میسر نمیشود - کار و بار حکومت را بزیاد ابن سمیه سپرده و او را مالک سیاه و سفید ساخته ازین فقرات عرض اول غلط برآمد عرض سوم را ابوموسیٰ جواب گفت که زیاد شخص با تدبیر و سیاست است ازینجهته من او را مشیر خود کرده ام، حضرت عمر رض نیا ور اخواسته و امتحان گرفت حقیقه قابل بود ازین جهته خود بحکام بصره هدایت کردند که زیاد ابن سمیه را مشیر کار سازند عرض دوم را ابوموسیٰ جواب داده نتوانست و کنیز را بزور ازو گرفتند . بر خطاهای عاملان بسیار سخت میگرفتند خصوص در بخشهائی که ازان ترفع و امتیاز یا خود نمائی و فخر معلوم میشد سخت مواخذه ۴۳ میفرمود اگر بر کدام عامل ثابت میشد که بعیادت بیمار نمیرود یا ضعیف بدر بار او راه نمییابد فورا موقوف می شد . یکدفعه حضرت عمر ببازار میگشتند از یک طرف صدا آمد که ای عمر آیا برای عمال همین چند قاعده مقرر کردن ترا از عذاب الهی نجات می بخشد ترا خبر هست عیاض ابن غنم که حاکم مصر است رختهای نازک میپوشد و بدروازه دربان دارد - حضرت عمر محمد ابن مسلمه را خواسته گفت از عیاض ابن غنم هیچ خبر بمن رسیده اگر او را همچنان یافتی با خود بیاور - محمد ابن مسلمه بمصر رفته دید که واقعا بر دروازه دربان داشت و جامه باریک پوشیده بهمین هیئت و لباس اورا با خود آورده بمدینه رسید حضرت عمر همان پیراهن نازک را ازو کشیده پیراهن موئی باو پوشاند و رمه بز خواسته حکم کرد که بجنگل برده بچران عیاض را مجال انکار نبود مگر بار بار میگفت مرگ ازینحال بهتر است . حضرت عمر فرمود ترا ازین چه عار است که نام پدر تو غنم از پیجه شهرت یافته که بز میچرانید - غرض عیاض از دل توبه کرد و تا حیات داشت ۴۴ فریضة خدمت خود را نهایت بخوبی انجام میداد . حضرت سعد وقاص در کوفه یک محل برای خود تیار کرده و در ان یک دروازه نیز بود حضرت عمررض بدینخیال که برای ممانعت اہل حاجت ساخته باشد . محمد ابن مسلمہ را مامور کرد که رفته دروازۀ را آتش زند و این حکم کامل با جرا رسید و سعد وقاص هیچ نگفت . اگر چه ظاهر ا ہمچو سخنهامورد اعتراض می شود چرا تعرض بطرز معاشرت و کارهای شخصی مردم خلاف اصول آزادی است اما حقیقت این است که حضرت عمر در تمام ملک روح جمهوریت و مساوات را میدمید و بجز این ممکن نبود که خود و دست و بازویش یعنی ارکان سلطنت بہمین طرز بنظر مردم بیایند، مردم عامہ اختیار دارند هر چه بکنند ولی تاثیر افعال شان بر خودشان محدود است ولی ممتازیت ارکان سلطنت در طرز معاشرت بدلهای خلق خیال حقارت خودشان را پیدا میکند و رفته رفته ازین سخنان سلطنت شخصی و تمام خصوصیات او پیدا می شود که معنیش این است یک شخص آقا و باقی تمام مردم غلام باشند بر علاوه هرکه از فطرت ۵۴ عرب واقف باشد بآسانی میداند که این گونه کار ها از مصالح سیاسی خالی نیست، مساوات و عدم ترجیح که باصطلاح امروزه او را سوسیالیزم میگویند، مذاق اصلی عرب است و در عرب سلطنتی که برهمین اصول برپا شود نسبت بدیگر نوع سلطنت بیشتر کامیاب میباشد از ینجهت این احکام بیشتر در آبادیهای عرب محدود بود، ورنه امیر معاویه در شام به بسیار سامانه میزیست و حضرت عمر باو هیچ تعرض نکرد در سفر شام که خدم و حشم اورا دیدهمین قدر گفت أكسروانية یعنی این جاه و جلال نوشیروانی چیست؟ و چون معاویه در جواب عرض کرد در ینجا از رومیان همین سلیقه مانده و در نظر ایشان رعب سلطنت بجز این سلیقه قائم نمی ماند حضرت عمر باو هیچ تعرض نکرد. برای قوام دیانت در استباز عمال اصول عمده اختیار نمود که عبارت از افزونی تنخواه بود، اروپا بعد از سالها تجربه باین اصول وا رسیده سلطنتهای ایشیا تا امروز این راز را ندانسته اند که غبن و رشوة خاصه ایشان شده در زمانه حضرت عمر با آنکه نرخ ارزان در روپیه کمیاب بود عموما علی قدر مراتبهم تنخواه بسیار بهر کس مقرر بود ۴۶ تنخواه صوبه دار تا پنجهزار می بود علاوه بران که از غنیمت نیز تقسیم داشت چنانچه تنخواه حضرت معاویه فی ماه یکهزار دینار بود که پنجهزار روپیه می شد. حال درین جدول اسامی عمال فاروق اعظم را اجملا درج میکنیم تا قیاس شود که بهار خلافت را از چمن پردازی چگونه اشخاص نگین است. نام | مقام ماموریت | عهده | کیفیت ابو عبیده | شام | والی | صحابی مشهور و در عشرہ مبشره داخل است یزید ابن ابوسفیان | 〃 | 〃 | در تمام بنی امیه از و بهتر شخصی نبود امیر معاویه | 〃 | 〃 | در تدبیر و سیاست مشهور بود عمرو ابن العاص | مصر | 〃 | فاتح مصر او بوده سعد ابن ابی وقاص | کوفه | 〃 | مامای آنحضرت بود. عتبه ابن غزوان | بصره | 〃 | از مهاجرین و بانی بصره است ابو موسی اشعری | 〃 | 〃 | صحابی مشهور جلیل القدر است عتاب ابن اسید | مکه معظمه | 〃 | آنحضرت او را عامل مکه معظمه مقرر کرد ۴۷ نام | مقام ماموریت | عهده | کیفیت نافع ابن عبدالحارث | مکه معظمه | والی | از فضلای صحابه است خالد ابن العاص | " | " | خواهر زاده ابوجهل و شخص معتبر بود عثمان ابن ابی العاص | طائف | " | شخصی است که در ارتداد مردم طائف را هدایت نمود یعلی ابن امیه | یمن | " | از صحابه بود و در فیاضی شهرت عام داشت علاء ابن الحضرمی | " | " | خیلی صاحب اثر بوده و آنحضرت او را در یمن عامل مقرر کرد نعمان | مداین | صاحب الخراج | عثمان بن حنیف | اضلاع فرات | مدیر مساحه | در حساب و کتاب و کاپیمایش نهایت ماهر بود عیاض ابن غنم | جزیره | والی | فاتح جزیره است عمیر ابن سعد | حمص | " | حضرت عمر او را بسیار عزت میکرد حذیفه ابن الیمان | مداین | " | صحابی مشهور و رازدار آنحضرت بود خالد ابن حارث شيباني | اصفهان | خزه اندار | سمره ابن جندب | سوق الاهواز | " | از اکابر صحابه است نافع ابن عبدالحارث | مداین | " | شخصی از خاندان بزرگ بود نعمان ابن عدی | میسان | " | در صحابه نخستین شخصی است که مال میراث گرفته عرفجه ابن هرثمه | موصل | مدیر مالیه | بانی چهاونی در موصل پنجاه و هشتم شعبۀ مالیه یعنی خراج خراج را در عرب فاروق اعظم ایجاد نمود نظم و نسق خراج در تاریخ تمدن عرب یک کار نوی است که اختراع یافت از اسلام بسیار پیشتر اگر چه در عرب خاندانهای مختلف مالک تاج و تخت گشته و تمام کار و بار سلطنت را قوام بخشیدند ولی در امر مالیه قاعدۀ منظمی بروی کار نیاوردند در آغاز اسلام اینقدر شد که بعد از فتح خیبر یهود در خواست کردند که زمین با بما سپرده شود زیرا که ما بکار زمین داری خوب میدانیم جناب رسول الله صلعم در خواست آنها را منظور کرد و خراج بر آنها قرار تقسیم مقرر شد اهالی دیگر جاها که مسلمان شدند بر زمین آنها عشر که نوعی از زکات است مقرر گردید در عهد صدیق که بعضی از عراق فتح شد دام خراج انتظامی نداشت چیزی بطور سرسری مقرر گردید . وقتیکه حضرت عمر رض از مهات غزوات فی الجمله مطمئن گردید یعنی در 16 هـ از یکطرف بر عراق عرب قبضۀ کامل حاصل کرد و از ۴۹ طرفی بفتح یرموک قوت روم را مستاصل ساخت. بنظم و نسق خراج توجیهی نمود. نخستین مشکلی که درین مرحله پیش آمد این بود که عموم امرای فوج اصرار کردند که تمام مقامات مفتوحه بطور صلح بجاگیر و اہالی مقامات مزبور در ربقه غلامی ایشان در آید حضرت عمر رض بعد از فتح عراق سعد ابن وقاص را حکم داد که مردم آبخار انفوس شماری کند و او طومار نفوس را به بسیار تحقیق ترتیب ارسال نمود تعداد اہالی را که سنجیدند بیک نفر مسلمان سه نفر از انها میرسید. رای حضرت عمر رض برین قائم بود که زمین بدست اہالی بوده و در هرچیز آزاد ہم باشند، اما از اکابر صحابه رض مثل عبدالرحمن عوف وغیره با اہل فوج ہمزبان بودند بلال آنقدر گفتگو کرد که حضرت عمر رض دق شده فرمود اللهم اکفنی بلالا یعنی خدایا مرا از بلال نجات بده استدلال حضرت عمر رض این بود اگر ممالک مفتوحه بر فوج تقسیم شود در آتی برای تیاری افواج و حفاظت از حملات خارجه و قوام امن و امان ملک مصارف از کجا شود؟ عبدالرحمن ابن عوف میگفت "فقط اشخاصی که این مملکت را بزور شمشیر گرفته اند مستحق تصرفند اولاد استقبال چرا مفت بگیرند، و چون طریقه حکومت حضرت عمر جمهوری بود و فیصله امور بر کثرت رای میشد یک اجلاس عام ترتیب داد که از تمام قدمای مهاجرین و انصار پنج سردار از قبیله اوس و پنج سردار از قبیله خزرج بطور وکیل در ان مجلس شرکت داشتند اگر چه حضرت عثمان و حضرت علی و حضرت طلحه در رای موافق با حضرت عمر بودند. مگر هنوز امر فیصله نیافته چند روز مجلس امتداد یافت تا دفعه ایه کریمه لِلْفُقَرَاءِ الْمُهَاجِرِينَ الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِكُمْ وَأَمْوَالِهِمْ الخ که درینباب نص قطعی است بیاد فاروق اعظم آمده و بآیه وَالَّذِينَ جَاءُوا مِنْ بَعْدِهِمْ که عقب آن است استدلال جست برینکه اولاد استقبال دارای حقند در فتوحات اگر محض برای فاتحین تقسیم شود برای نسلهای آینده هیچ باقی نمیماند، پس برخاست یک تقریر بسیار پر جوشی نمود و آیه کریمه را بطور استدلال پیش کرد تمام مردم گفتند که بی شبهه رای آنجناب صحیح است، بنابرین استدلال این اصول قائم شد که ممالک مفتوحه در ملک فوج نباشد بلکه ملک حکومت باشد و قابضین پیش نیز بیدخل نشوند، بعد از قرار ۵۱ داد این اصول حضرت عمر رض به بند و بست ممالک مفتوحه توجهی فرمود عراق که بسیار قریب عرب بوده و از سبب آباد شدن بند و بست عرب در انحدود یک صوبه از عرب گردیده بود از همه پیش عراق به بند و بست آن آغاز شد یکی از اصول حضرت عمر رض این بود که از رسم و رواج قدیم هر ملک واقفیت حاصل میکرد و اکثر انتظامات قدیم را قدری اصلاح نموده بر حال میگذاشت در انوقت طریقه مالیه که در عراق جاری بود این بود که بر هر قسم زمین مزروعه نوعی از خراج مقرر بود که بسه قسط ادا میکردند این طریقه را از همه پیشتر قباد گذاشت و نوشیروان تکمیل نمود و این اصول را ملحوظ داشت که خراج بیش از نصف اصل محصول نباشد. اما خسرو پرویز چیزی برین اضافه کرد و در زمانه یزدگرد نیز بعضی تبدلات واقع شد حضرت عمر رض با نهایت تحقیقات حکم پیمایش در داد و چون درین کار علاوه بر دیانت وقوف بر فن مساحت نیز ضرور بوده و تا اینوقت در عرب اینقسم فنون رایج هم نبود ازینجهته دقتی پیش آمد. آخر دو کس را زانکابر صحابه انتخاب کرده فرستاد یعنی عثمان ابن حنیف و حذیفة ابن الیمان ۵۲ و این هر دو بیشتر در عراق سکونت داشتند و بدین گونه کارها واقف بودند ـ خصوصاً عثمان ابن حنیف درین فن مهارت کامل داشت قاضی ابو یوسف صاحب در کتاب الخراج نوشته که آنقدر تحقیق و صحت پیمایش کردند که کسی تکه قیمتی را گر کند - حضرت عمر پیمانه پیمائش را بدست مبارک خود تیار کرد چند ماه به بسیار اهتمام و سعی کار پیمائش جاری بود کل رقبه بطول ۳۷۵ میل و در عرض ۲۴۰ یعنی کل رقبه ۳۰۰۰۰ میل کسر برآمد که کوهها و صحرا و نهرها را کشیده زمین قابل زراعت شصت لک جریب شود جاگیر خاندان شاهی و اوقاف آتشکده ها و زمین لا وارث و جایدادهای مفرورین و باغیان و زمینهائی که برای تیاری سڑکها و مصارف پوسته مخصوص بودند (و مفیض الماء) و جنگل همه این رقم زمینها را حضرت عمر خالصه قرار داد و عائد سالیانه آنرا که هفتاد لک میشد برای مصارف رفاه عام مخصوص گردانید گاهی کدام شخصی را که در صله کوششهای اسلامی او جاگیر میداد ازین زمینها عطا میکرد اما این جاگیرها بهیچ حال از عشر و خراج مستثنی نمیشدند ـ باقی تمام زمین را بمتصرفهای قدیم داده خراج آنرا رقبهٔ عراق عهده دار ۵۳ بر حسب ذیل مقرر کرد گندم فی جریب یعنی پا و کم یک جریب پخته در سال ۲ درهم مالیه جو " " ۱ درهم نیشکر " " ۶ درهم پنبه " " ۵ درهم انگور " " ۱۰ درهم نخلستان " " " کنجد " " ۸ درهم ترکاری " " ۳ درهم در بعض جاها با عتبار قابلیت زمین خراج فوق تفاوت میکرد یعنی گندم فی جریب ۴ درهم و جو فی جریب ۲ درهم مقرر بود بر زمین خرابه بشرط قابل الزراعة در دو جریب یک درهم مقرر شد باینقسم خراج کل عراق ۸ کرور و شصت لک درهم قرار یافت. واز خراج عراق اختلاف لیاقت مدیر پیمایش، در تشخیص جمع نیز فرق ماند باز هم ۵۴ در جائیکه جمع مقرر شد محصول علاوه بر جمع را برای مالکان اراضی واگذار شد- حضرت عمر لحاظ رعایای ذمی خود را آنقدر میکرد که هر دو مدیر را خواسته گفت که شما در تشخیص جمع سخت گیری نکردیابید؟ عثمان ابن حنیف گفت نه خیر بلکه گنجائش اینقدر دیگر را نیز دارد. زمینداران و تعلقداران قدیم و کسانی را که باصطلاح ایرانیان مرزبان و دهقان میگفتند همه را حضرت عمر بر حال خود گذاشته و چیزی حقوق و اختیاراتی که داشتند همه بر قرار ماند ترقی پیداوار حسن اداره مالیه این نتیجه داد که با آنکه خراج مذکور بیشتر و آمدنی از مقرره نوشیروان بود باز هم بسیار زمینهای خرابه آباد گشته و دفعه پیداوار زراعت ترقی کرد چنانچه مقدار خراج که هشت کرور بود در سال دوم به ده کرور و بیست هزار درهم رسید سالهای ما بعد ازین هم اضافه تر شد بر علاوه احتیاط حضرت عمر بحدی بود که هر سال وقتیکه هر سال خراج عراق می آمد ده نفر اشخاص ثقه و معتمد را از کوفه و ده نفر از خصوص مالیه از رعایا قسما بصره میخواست و آنها را چهار دفعه قسم شرعی میداد که درین خراج میگرفت بر کدام مسلمان یا ذمی ظلم نکرده اند . ۵۵ عجب این است که حضرت عمر اگر چه بسیار نرمی خراج ترقی که خراج مقرر کردند باز هم عائدی که در عهد او می آمد بعد از و در هیچ عهدی ننماید در عهد فاروق اعظم کرد حضرت عمر ابن عبد العزیز میفرمود لعنت خدا بر حجاج که بسخت در هیچ عهد نکرد نه لیاقت دین داشت و نه از دنیا عمر ابن الخطاب از خراج عراق ده کرور و ۲ لک در هم تحصیل نمود زیاده کرور و پانزده لک حجاج با وجود ظلم و جبر بسیار صرف ۲ کرور و هشت لک تحصیل کرد مامون الرشید که بعدل و انصاف مشهور بود در عهد او نیز خراج عراق از ه کرور و ۸ لک درهم گاهی زیاده نشد. تا جائیکه بما معلوم است حضرت عمر بجز عراق دیگر جائی را پیمائش نکرده بلکه هر جا را بقرار سررشته سابقه او گذاشت طومار و دفتر مالیه هر جا را همانطور که بود ماند تا حدیکه زبان دفتر را نیز بدل نکرد یعنی چنانکه پیش از اسلام دفتر عراق و ایران فارسی و از شام رومی و از مصر قبطی بود در عهد حضرت عمر نیز بهمان قرار ماند مامورین قدیم اداره های خراج را نیز از رومی و فارسی و قبطی هر که بود بر حال گذاشت ولی خطاهای اداره قدیم را اصلاح نمود و در آن ۵۶ تفصیل آن می آید. سررشته مصر را که از عهد فرعون بود طالومیز (بطاله) برقرار گذاشت و در امپاتر رومن نیز جاری بود. فرعون تمام زمین ها را پیمائش کرده اصول ابتدائی جمع بست و طریق ادای آنرا بدینگونه قرار داد نمود. (۱) خراج را نقد و جنس میگرفت. (۲) از مداخل چند ساله اوسط آنرا جمع می بست. (۳) بندوبست چار ساله میشد. رومیان در عهد حکومت خود تمام قاعده های مصر را بحال گذاشتند مگر یک دستور جدید مقرر نمودند که هر سال علاوه بر خراج مقدار بسیاری از غله مصر بپای تخت قسطنطنیه روانه میکردند و برای آذوقه فوج در هر صوبه ازین غله میرفت و در خراج مجرا نمیشد. حضرت عمر رض این هر دو قاعده ظلم و استبداد را لغو نمود - مؤرخین اروپائی نگارند که در خلافت حضرت عمر رض نیز این رسم جاری بود در قحط سال مدینه غله که از مصر بد انجا برده اند همین غله سیورسات بود. ۵۷ اما این از غلطیهای سخت و قیاس بی اساس ایشان است بی شبهه در عام القحط از مصر غله برده اند و این رسم مدتی جاری هم بود اما خراج سالیانه بود که وصول میشد خراج یا بیورسات جدیدی نبود چنانچه علامه بلاذری در کتاب فتوح البلدان تصریح صریح کرده است این سخن اینست وقتیکه خراج مصر نقدی بسته شد چیزی غله که بحرمین میفرستادند خریداری میکردند چنانچه علامه مقریزی نیز تصریح نموده که در حکومت حضرت معاویۀ تا همچنین بود - حضرت عمرد در هر صوبه برای رسد فوج زمین سر رشته کرد اما این غله نیز از بست مالیه گرفته میشد . طریقه حضرت عمر طریقه وصول مالیه را نیز بسیار نرم و آسان نمود وصول مالیه و بدین لحاظ قواعد سابقه هر دو ملک را ترمیم فرمود مصر مملکتی است مصر که مدار پیداوار آن وابسته بطغیان دریای نیل است و چون در مدارج طغیان نیل تفاوت بسیاری است مقدار پیداوار آن را نمیتوان اندازه خاصی نمود، حساب وسط چند ساله آن مفید نمیتوان شد چرا که کاشتکار جاهل مصارف خود را نمیتواند بقاعده تقسیم کند ۵۸ که درخشک سال با اعتبار حساب اوسط اجرای کار خود نماید . بہر حال طریق تحصیل خراج در عہد فاروق اعظم این بود که وقتیکه قسط پا جاری میشد رئیس و زمیندار و شخص بلد را از تمام پرگنه جا میخواست و آنها خراج کل ملک را با اعتبار پیدا وار حالیہ معین میکردند بعد ازان همین طور برای ہر ضلع و ہر پرگنه تخمیناً خراجی مرتب می شد و درین تخمین زمیندار مقامی و دهقان شرکت داشتند و این رقم تخمینی را بمشورت این اشخاص بر پیدا وار ہر قریه و ہر دہ مقرر میکرد و اوّل مصارف گر جها و حمامها و خرج مہانی مسلمانانرا بر آورده باقی جمع مشخصه را ادا میکردند و حصّهٔ از بست ہر قریه بر پیشه وران ہمانقریہ حوالہ واز ایشان تحصیل می شد . درین طریقہ اگرچہ زحمت بسیار بوده گویا ہر سال بندوبست جدیدی می شد، ولی از نقطهٔ نظر حالات مصر مقتضای عدل و انصاف چنین بود و این طریقہ در مصر با اندکی تغییر مدتی معمول ماند . مالیهٔ جریب بست " نقد یکدینار و غله سه اردب (که پیمانهٔ خود مصر است) قرار داد کرده عہد نامہ نوشتند که پیچ گاه برین افزون نشود . ۵۹ در زمانهٔ حضرت عمر رض با وجود این عدل و انصاف خراجی که خراج کل مصر وصول میشد مبلغ یک کرور و ۲۰ لک دینار بود که تقریباً پنج کرور و شش لک روپیه میشد، علامهٔ مقریزی نوشته این مبلغ محض رقم جزیه بود مبلغ خراج علاوه ازین بود، ابو حوقل بغدادی که در جغرافیهٔ خود قول قاضی ابو حازم را نقل کرده مطابق این است، اما بگمان من هر دو غلط کرده اند، خود علامهٔ مقریزی نوشته که وقتیکه عمر و عاص در سال اوّل یک کرور دینار تحصیل نمود، حضرت عمر رض باین خیال که مقوقس در سال گذشته ۲۰ کرور وصول کرده از عمر و عاص تفتیش کرد، مسلم است که در عهد مقوقس جزیه مقرر نبود، اگر رقم جزیه میبود رقم مقوقس را با او مقابله کردن چه معنی داشت علاوه برین همه مؤرخین و خود مقریزی نیز در جائیکه خراج را از حیث اسلام با زمانهٔ ما قبل و ما بعد مقابله کرده همین مبلغ را نام برده اند . بهر حال در عهد حضرت فاروق اعظم خراج بمقداری رسیده که در زمانهٔ ما بعد گاهی بآن حد نرسیده . در عهد بنی امیه و بنی عباس خراج مصر در عهد بنی امیه و بنی عباس از سی لک زیاده وصول نشد وقتیکه هشام ابن عبد الملک بسیار ۶۰ اهتمام زمین های تمام ملک ها را پیمائش کرد و ۳ کرور قلبه قرار داد نمود محض ۳۰ لک به چهل لک رسید، البته در عهد حضرت عثمان رض عبدالله ابن سعد که نائب الحکومه مصر بود یک کرور و چهل لک دینا وصول نمود، اما وقتیکه حضرت عثمان از روی فخر بعمرو عاص گفت حالا شتر بیشتر شیر داد، عمرو عاص آزادانه گفت که بلی اما چوچه شتر گرسنه ماند، زمانه امیر معاویه رض که یادگار هر قسم ترقیات دنیوی بود در ان عهد خراج مصر ۹۰ لک دینار بود - در عهد سلطنت فاطمتین در نائب الحکومگی خلیفه المعز لدین الله با وجودیکه خراج یک بر دو گردید بود از سی۳۲ لک دینار زیاده وصول نشد . شام در شام تا بعهد اسلام همان قانون جاری بود که یکی از پادشاهان یونان در تمام ممالک مقبوضه جاری کرده بود درین قانون بنابر لحاظ اختلافات پیدا وار درجات زمین و مالیه جریب بست آن مختلف و بر هر گونه زمین مالیه جدا مقرر بود این قانون در آغاز قرن ششم مسیحی از زبان یونانی بزبان شامی ترجمه شد تا فتوحات اسلام همین قانون در تمام ممالک جاری بود - از قیاسات و قراین معلوم میشود ۶۱ که حضرت عمر رض بقرار مصر درینجا نیز همان قانون قدیم را جاری ماند، در زمانه حضرت عمر رض خراجی که از شام وصول میشد یک کرور و چهل لک دینار بود یعنی ۵ کرور و ۸۰ لک روپیه تشخیص خراج دیگر ممالک مفتوحه یعنی فارس و کرمان و آرمینیه وغیره را بسیار کم معلوم کرده توانستم مورخین در حالات فتح این ممالک اینقدر نوشته اند که بر نفری آنجا جزیه و بر زمین های شان خراج مقرر شد بعضاً مبلغی را که بران معاهده شده نوشته اند، مگر در خصوص خراج وغیره چیزی نگفته اند، و چون از همچه تفصیلات جزئی نتائج بزرگی حاصل نمیشود ما نیز توجهی بآن نکردیم. البته محققی ملتفت خواهد شد که ایجاد و اصلاحی که فاروق اعظم در امر خراج نموده چیست و کدامست ما هم میخواهیم که توجه خاصی باین امر نمائیم تغییر و تبدیل بزرگی که فاروق اعظم درین امر نموده و بسبب آن بهبودی و خورسندی حال رعایا دفعةً بانتها درجه ترقی رسیده این است که از قوانین قدیمه اراضی و املاک هر چه بطور ظلم و استبداد بود همه را شکست و نابود ساخت. رومیان وقتیکه بر شام و مصر اصلاحات حضرت عمر رض در قانون مالیه ۶۲ قبضه کردند تمام اراضی را از اهالی بزبردستی گرفته چیزیرا به افسران و اراکین دربار دادند، و چیزیرا برای جاگیر شاهی قرار دادند، و چیزیرا وقف کلیساها و گرجه ها نمودند، در دست مالکان اصلی یک وجب زمین هم نماند و برای آنها محض حق کاشتکاری مانده بود و اگر مالک زمین زراعت او را بشخصی میداد دهقان نیز بهمراه زمین در تصرف همان شخص می آمد مؤخراً باشند هارا چیزی زمینداری رسید اما حفاظت و حصول فائده از ان محض با عانت زمینداران روم وابسته بود باین بهانه خود زمیندار بران زمین متصرف میشد آن کاشتکار بیچاره کاشتکار میماند، این طریقه مخصوص سلطنت روم نبود بلکه تا جائی که بمن معلوم شده تقریباً همین طریقه در تمام دنیا جاری بود که حصهٔ بسیار کلان جاگیر را بافسران فوج یا ارکان دولت میدادند. حضرت عمر رض همین که ممالک را بحوزهٔ تسخیر درآورد این قانون ظالمانه را درهم شکست واکثر روم از ممالک مفتوحه بر آمدند بعضی که باقی ماند زمین از دستش بیرون شد حضرت عمر رض تمام آن اراضی را که جاگیر شاهی یا در تصرف افسران رومی بود به باشندگان ملک مسترد نمود و بجای انکه ۶۳ آنرا بافسران مسلمان یا سرداران فوج عنایت کند قاعده گذاشت که مسلمان هیچ وقت بر این اراضی تصرف نتواند یعنی زمین را از صاحبش خریده هم نمی توانستند این قاعده مدتی جاری بود چنانچه لیث ابن سعد میخو است که چیزی زمین در مصر خریداری کند اکابر پیشوایان مذهب مثل امام مالک و نافع ابن یزید دارابوسعیه سخت بر او اعتراض کردند، حضرت عمر رض برین هم اکتفا نکرد بلکه از اهالی عرب هر که در ان مملکت پراگنده بود او را از زراعت ممانعت فرمود چنانچه بنام تمام افسران فوجی احکام فرستاد اشخاصی که برای شمان تنخواه مقرر شده هیچ زراعت نکنند“ این حکم انقدر سختی صادر شد که شریک غطفی نام شخصی در مصر چیزی زراعت کرده بود حضرت عمر رض او را خواسته سخت مواخذه نمود و فرمود ترا چنان سزا میدهم که دیگران عبرت بگیرند . از یک طرف حضرت عمر رض از ایجاد این قواعد طوری نمونه عدل و انصاف قائم نمود که نظیرش در تمام دنیا موجود نبود . چرا که هیچ فاتح با اقوام مفتوحین خود گاهی اینچنین رعایت نکرده و از طرفی ۶۴ امر زراعت و آبادی را بواسطه باشندهای اصلی که از سالهای سال درین کار مهارت کامل داشتند ترقی داد که عرب خانه بدوش برابری با آنها کرده نمیتوانستند بالا تر از همه این تدبیر برای وسعت فتوحات بسیار کار داد یکی از مصنفین بسیار لایق فرانسوی نوشته "این سخن مسلم است که در فتوحات اسلام امر خراج و مالیه دخل بسیاری داشت، سلطنت روم برا هالی ملک خراج گرانی مقرر نمود و این امر سبب شد که فتوحات اسلامی خیلی بسرعت پیش رفت کند چمان بود که رعایا قرار نشسته حمله مسلمانان محض از طرف حکومت مدافعه می شد، در مصر خود کاشتکاران قبطی بر خلاف یونانیان مسلمانان را مدد دادند، نصارای دمشق و حمص دروازهای شهر را بر روی لشکر هرقل بسته بمسلمانان گفتند که ما حکومت شما را بیشتر از حکومت بیرحمانه روم پسند داریم. گمان نکنند که فاروق اعظم با اقوام غیر شیوه انصاف مرعی داشته و حق تلفی قوم خود نموده یعنی ایشان را از زراعت و فلاحت منع کرد، حقیقته این امر نتیجه عاقبت اندیشی او بود جوهراتی ۶۵ یعنی دلیری و بهادری و جفاکشی و همت و عزم عرب تا وقتی بجال بود که با زراعت سروکاری نداشتند همینکه بزراعت دست زدند این اوصاف حمیده را وداع گفتند. درین معامله دیگر روش منصفانه که اختیار کرد این بود که در در بند و بست تدابیر مالیه همیشه از رعایای ذمی خود از پارسی و نصارا هرکه بود جویای مالیه از اهل ذمه رأی میخواست و عرضداشت‌های شان را رعایت میکرد. در وقتی میخواست که بندوبست عراق میشد پیشتر برای عمال خط فرستاد که دو رئیس از عراق همراه ترجمان بحضور بفرستید، در وقتیکه کار پیمائش جاری ده ده زمیندار کلان را از عراق خواسته از ایشان اظهار گرفت در وقت انتظام مصر برای حاکم آنجا نوشت که در امر خراج از مقوقس (حاکم سابق مصر) رأی بگیرید با این تسلی نشده یک قبطی واقف کار را بمدینه خواست و از و اظهار گرفت، این شیوه که نها. اعلیٰ نمونهٔ عدل و انصاف بود از حیث انتظام سررشته نیز مفید واقع شد. اصلاحات امور خراج باید درینجا ذکری شد ولی در آغاز این بحث بیان گردید. ۶۶ ترقی زراعت در تبین سررشته خراج فاروق اعظم در آبادی زمین و ترقی زراعت نیز توجه نمود، در تمام ملک حکم عام نمود که هر جا زمین خرابه قابل زراعت باشد و شخصی آباد کند ملک او می شود. اما اگر کسی زمین خرابه را برای آباد کردن بقبضه تصرف خود بیاورد و باز تا سه سال آنرا آباد نکند از قبضه تصرف او می براید باینطریقه زمین های خرابه بزودی آباد گردید، برای مردمی که در وقت لشکرکشی خانهای خود را گذاشته فرار کرده بودند اشتهار کرد که پس آمده املاک خود را متصرف شوند، حفاظت و ترقی را که حضرت عمر خیال داشت اندازه آن ازین سخن بخوب معلوم می شود یکبار یک شخص آمده شکایت کرد که در شام چیزی زراعت داشتم فوج شما از راه گذشته آنرا برباد کردند حضرت عمر اداره آب اور اده هزار درهم عوض داد، در تمام ممالک مفتوحه نهرها جاری کرد و بندها بست، و تالابها تیار نمود، برای تقسیم آب دهانه ها بنا نهاد و از نهرها شعبه ها برآورد، و اداره برای این امور مقرر نمود، علامه مقریزی می نویسد که خاص در مصر هر سال روز یک لک و ۲۰ هزار مزدور باین کار مشغول بود و مصارف آن از بیت المال داده میشد 46 در اضلاع خوزستان و اهواز جزء ابن معاویه باجازه حضرت عمر رض بسیار نهرها برآورده بسیار زمینهای خرابه را آباد ساخت. صدها نهر باین قسم آباد گشته که اگر از اوراق تواریخ بجویند معلوم میشود. مالیه زمین را باعتبار فتح دو نوع قسمت نمود که عبارت است عشری و خراجی از خراجی و عشری - زمین خراجی در فوق بیان شد، عشری زمینی است که بقبضه مسلمانان در آمده و اقسام آن حسب ذیل است . (۱) زمین عرب که قابضین آن در اوایل اسلام مسلمان شدند مثل مدینه منوره وغیره . (۲) زمینکه از تصرف ذمی برآمده بقبضه مسلمان درمی آمد یعنی زمین لاوارث، یا فراری، یا باغی، یا زمینیکه خود ذمی ترک میداد. (۳) زمین خرابه قابل الزراعت که بهیچ حیث ملک کسی نبوده و کدام مسلمان او را آباد میکرد . تمام این قسم زمینها را عشری میگویند و چون از مسلمان چیزیکه گرفته می شد بقسم زکوة بود بنا برین بجای خراج بر این زمینها زکوة مقرر بوده ده یک اصل محصول از ان گرفته میشد. واین ده یک راخود ۶۸ حضرت رسول الله مقرر فرموده و تا عهد حضرت عمر رض بر حال بود، محض حضرت عمر رض اینقدر کرد که زمینهای ایران و غیره را که بتصرف مسلمانان در آمد دو نوع ساخت یعنی بر زمینیکه از نهر یا چا های قدیم ذمی ها آب میخورد خراج بست، چنانچه اینقسم زمین بقبضه عبد الله ابن مسعود رض و خباب و غیره بود و بر همه خراج بسته بود و بر زمینیکه خود مسلمانان نهر یا چاه نو کنده آنرا آبیاری میکردند رعایه از ان عشر میگرفت . از تخصیص عشر بر مسلمانان اگر چه ظاهراً یک قسم نا انصافی برهیچ قومی معلوم می شود، اما در واقع اینچنین نیست اولاً بر مسلمانان تکالیف دیگری هم مقرر بود مثل زکوة مواشی - و زکوة وجه نقد - که ذمیان ازینمیمه تکالیف سبکدوش بودند - بنابرین رعایت حشر با مسلمانان در حالی که اندک زمین را هم تصرف کرده باشند بالکل مقتضای انصاف و عدل گفته میشود - ثانیاً عشر کسب رقمیست که در هیچ صورت تخفیف و معافی ندارد و نه کسی معاف کرده میتواند، تا حدیکه خود خلیفه یا پادشاه نیز اگر بخواهند معاف نمیتوانند - برخلاف در خراج که تخفیف ۶۹ و معافی هر دو جائز و هر وقته منفعت نیز دارد - علاوه برین خراج محض سال یک بار گرفته میشود - مگر عشر مالیه ایست که بر جمیع حاصلات فصل ربیعی و خریفی زمین مقرر است . دیگر اقسام مداخل علاوه بر خراج و عشر مداخل دیگر هم بوده که قرار ذیل است یعنی زکوة، عشور، جزیه، خمس مال غنیمت زکوة خاص مسلمانان بود و هیچ قسم جائداد و آمدنی شان از ان مستثنیٰ نه بود تا حدیکه از گوسفند و بز و شتر همه زکوة میگرفتند، تمام احکام متعلق زکوة در عهد جناب رسول الله صلعم مرتب شد - چیزیکه در عهد حضرت عمر رض اضافه گشته زکوة اسپها این بود که بر اسپهای تجارت زکوة مقرر کرد حالانکه آنحضرت صلعم اسپها را از زکوة مستثنیٰ فرموده - عیاذاً بالله این خیال نشود که حضرت عمر رض مخالفت پیغمبر صلی الله علیه و سلم نموده چرا حدیثی که از آنحضرت درین باب وارد است از ان بظاهر اسپ سواری مفهوم میشود و حضرت عمر رض همان مفهوم را دلیل گرفت و در وقت آنحضرت صلعم ۷۰ تجارت اسپ هم نبود- ازینجهت استثنای آن از زکوة وجهی نداشت (عُشور) بهر حال مَمر دیگری در مداخل زکوة افزون شد، عُشور نخستین در عهد حضرت عمر رض ایجاد شد، و ابتدا چنان بود که مسلمانان که بممالک غیر برای تجارت میرفتند اهالی مملکت قرار قاعدۀ خود از مال تجارت ایشان فی صد ده روپیه تکس کرده میگرفتند- ابوموسی اشعری اینواقعه را بحضرت عمر رض اطلاع داد حضرت عمر رض حکم نمود که از تجار همان ممالک که در ملک ما بیایند نیز همین قدر گرفته شود- نصارای مبنج که تا آنوقت محکوم اسلام نبودند از خدمت حضرت عمر رض تحریری درخواست کردند که ما را بشرط ادا کردن عُشر اجازه دهید که در عرب تجارت کنیم و حضرت عمر رض منظور فرمود و بعد ازان این قاعده بر مسلمانان و ذمیان نیز جاری گردید- البته در مبلغ تفاوت بود چنانچه از حربی فیصده ۱۰ روپیه و از ذمی فی صده ۵ روپیه و از مسلمان فی صد دونیم روپیه میگرفتند و رفته رفته حضرت عمر رض اینقاعده را در تمام ممالک مفتوحه جاری کرده مدیریت صحیحی برایش مقرر نمود که مداخل بسیاری داشت، این محصول خاص بمال تجارت بوده و مبدا و در آمد و برآمد را یک سال مانده بود ۷۱ دور نمیدست تاجر بهرجا که میخواست مال ببرد دوباره محصول از کس نمیگرفت و این قاعده نیز بود که مالی که قیمتش از دو صد روپیه کمتر بود هیچ محصول نداشت، و حضرت عمر رض بعمال تاکید کرده بود که از اجناس ظاهر عشر بگیرند اسباب مردم را تلاشی نکنند درجهء تفصیل این کامل می آید ادارهٔ عدالت این شعبه در اسلام از برکت حضرت عمر رض بوجود آمده، دیباچهٔ اول ترقی و تمدن اینست که ادارهٔ عدالت، از دیگر اداره های انتظام جدا شود در تمام دنیا هر جا که سلسلهٔ سلطنت و حکومت قائم شده بعد از مدتها این دو شعبه را از هم تفریق کرده اند اما حضرت عمر رض بعد چند روز از خلافت این شعبه را جدا کرد در عهد صدیق اکبر خود خلیفهٔ وقت و افسران ملکی کار قضا را نیز میکردند حضرت عمر رض نیز در ابتدای خلافت این رواج را قائم ماند و ضرور هم بود تا وقتیکه نظم و نسق حکومت کامل نشود اجرای هر شعبه محتاج برعب و داب میباشد ازینجهته پس فصل قضایا را شخصی اجرا میتواند که اختیار دار باشد از ینجهته ۷۲ بود که حضرت عمرؓ برای ابوموسیٰ اشعری نوشت کسی که بااثر و صاحب عظمت نباشه قاضی مقرر نشود و بنابرین عبدالله ابن مسعود را از فصل قضا منع کرد . اما وقتیکه امور خلافت منتظم شد حضرت عمرؓ اداره قضا را بالکل جدا نموده و در تمام اضلاع عدالتها قائم و قاضی مقرر کرد و همراه ان فرمانی مشتمل بر اصول و آئین قضا بنام ابو موسیٰ اشعری حاکم کوفه نوشت درین فرمان تمام احکام و اصول شعبه قضا درج است و من بعینه او را درین مقام نقل میکنم۳ قواعد ۱۲ گانه رومن امپائر که رومینها ۱ اخبار القضاة لمحمد ابن خلف الوکیع . ۲ این فرمانرا علامه ابو اسحق شیرازی در طبقات الفقها و علامه بیهقی و ماوردی و جاحظ، و ابن عبدربه و نیز اکثر محدثین و مورخین نقل کرده اند . ۳ در ۴۵۱ قبل المسیح رومن امپایر سفرا بیونان فرستاد که از آنجا قانون را تعلیم بگیرند و برای سلطنت یک قانون تیار شود - این سفرا بیونان رفته و از آنجا پس آمده یک دستور العمل تیار کردند که دران برای ۱۲ امر انتظامی ۱۲-۱۲ قاعده بود تمام این قاعده ها بر تخته های مسین کنده و تا مدت مدید ۷۳ بران فخر میکنند و سیسره مقرر مشهور روم نوشته که این قوانین، از تصنیفات تمام سیاحان زیاد است ما هر دو را برای موازنه نوشته ایم که هر کس فیصله کرده بتواند که در کدام ازین هر دو وسعت اصول تمدن بیشتر است . بقیه حاشیه صفحه (۷۲) رومن امپائر را همان قانون شاهی بود مواد قانون امپائر این است . (۱) وقتیکه شما بعدالت طلب شوید فوراً با مدعی حاضر شوید . (۲) اگر مدعی علیه انکار کرد شاهدان انکار او پیش شود تا جبراً حاضر کرده شود . (۳) اگر مدعا علیه خیال گریختن داشته باشد او را بگیرید . (۴) اگر مدعی علیه بیمار یا پیر باشد او را مرکب سواری بدهید ورنه جبراً حاضر کرده نمیتوانید . (۵) مدعا علیه اگر ضامن بدهد شما او را رها کنید . (۶) ضامن دولتمند باید دولتمند باشد . (۷) قاضی باید به اتفاق فریقین فیصله کند . (۸) قاضی از طرف صبح تا چاشت مقدمه ها را گوش کند . (۹) فیصله بعد از چاشت در حضور فریقین بشود . (۱۰) بعد از مغرب عدالت رخصت شود . (۱۱) اگر فریقین میخواستند شخص ثالثی را حاضر کنند باید ضامن بدهند . (۱۲) شخص که گواه آورده نتواند بدروازه مدعا علیه عوای درآید و از بلند بگوید این ست قواعدی که رومیها بواسطه آن بر رومن امپائر ناز میکنند . ۷۴ فرمان حضرت عمر رض عبارةً درج میشود . اما بعد فأن القضاء فريضة محكمة و بعد از حمد خدا قضا یک فرض ضرور یست نفرا سنة متبعة اس بين الناس في وجهك و در حضور خود و در مجلس خود و در انصاف خود مجلسك وعد لك حتى لا ييأس الضعيف برابر بدار تا کم زور از انصاف نا امید نباشد من عدلك لا يطمع الشريف في حيفك درو دار را از روی تو امید رعایت پیدا نشود البنية على من ادعى واليمين على من انکر هر شخص که دعوی میکند بار ثبوت بروست والصلح جايز الاصالحا احل حراما ا وحرم و هر که منکر باشد قسم بروست، صلح جائز است حلالا لا يمنعك قضاء قضيتة بالامس بشر طیکه حلال حرام و حرام حلال نشود در روزگر فراجعت فيه نفسك ان ترجع الى الحق یک فیصلہ کرده باشید امروز بان بعد از غور الفهم الفهم فيما يختلج في صدر ك ممالم رجوع کرده میتوانید اگر در مسئله شبه پیدا د در قرآن يبلغك في الكتاب السنة واعرف الامثال و حدیث ذکر آن نشده باشد بار بار بان غور کنید والاشباه ثم قس الامور عند ذلك و و بر مثالها و نظیرهای آن فکر کرده بعد ازان یکی را اجعل لمن ادعى بيئة امداً ينتهى اليه بر دیگر قیاس کنید هر که مهلت برای ثبوت خود بخواه فان احضر بينة اخذت له بحقه ولا میعاد مقرر شود، اگر ثبوت کرد او را بحق برسانید وجهت لقضاء عليه - والمسلمون عدول واگر نکرد حکم بردی کنید مسلمانها همه عدو لند ۷۵ بعضم على بعض كلاً مجلوداً فى حدّ او مجرباً باستثنای اشخاصی که بسبب حدّ دره خورده باشند في شهادة زور اوظنينا فى ولاء اوورائة یا شاهدی دروغ داده باشند یا دلاور رشتن باشند درین فرمان احکام قانونی که متعلق بقضاست بقرار تفصیل ذیل است . (۱) قاضی با عموم مردم عادلانه رفتار نماید یعنی با مدعی مدعی علیه یک سان باشد . (۲) بار ثبوت عموماً بر مدعی است . (۳) مدعا علیه اگر از کدام قسم ثبوت یا شهادت عاجز آید قسم بخورد. (۴) فریقین بهر حال صلح کرده میتوانند اما در امر خلاف شرع صلح کرده نمیتوانند . (۵) برای پیش کردن مقدمه تعیین تاریخ لازم است . (۶) اگر مدعا علیه در تاریخ معینه حاضر نشد مقدمه را یک طرفه فیصله کنید . (۷) قاضی قرار مرضی خود مقدمه را فیصله کرده میتواند مگر باز نظر ثانی بر ان کرده میتواند . ۷۶ (۸) هر مسلمان قابل شهادتست مگر شخصی که در حد دره خورده باشد یا شاهدی دروغ او باثبات رسیده باشد . عمدگی امر قضا یا بعبارةً دیگر کمال عدل وانصاف در فصل خصومات موقوف بچار چیز است . (۱) قانون عمده و مکمل که مطابق فیصله بالعمل آید . (۲) انتخاب حکام قابل و متدین . (۳) اصول وقواعد یکه حکام را از رشوت یا دیگر وسائل غیر مشروعه بازداشته نماند که در فصل خصومات رعایتی کنند. (۴) قضاة کافی با اعتبار علاقه جات تا در فصل خصومات تاخیر پیش نشود . حضرت عمر رض تمام این امور را بسیار بخوبی انتظام نمود که اضافه بران صورت ندارد، نظامنامه ساختن حاجت نبود، قانون اصلی اسلام قرآن مجید است که موجود بود، البته در قرآن کریم جزئیات نبوده، ازینجهة استمداد از حدیث و اجماع و قیاس ضرور بود حضرت عمر رض قضاة را بطور خاص این هدایت نمود، برای قاضی شریح فرمانی نوشت ۷۷ که در مقدمات باید اول مطابق قرآن مجید فیصلہ شود، و اگر در قرآن همانصورت مذکور نباشد بحدیث و اگر در حدیث نیز نبود باجماع اکثرت رای) رجوع شود و اگر در یکی ازینها یافته نشد، خود اجتهاد کنید. دبرین نیز اکتفا نکرده، بلکه همیشه وقت بوقت برای حکام عدالت فتاوی مسائل مبهم و مشکل را نوشته میفرستاد- امروز اگر همه آنرا ترتیب دهیم مجموعة آن یک نظامنامه مختصر میشود اما درینموقع استقصای آن نمی شود، اگر کسی بخواهد از کنز العمال و ازالة الخفا غیره جمع کرده میتواند و در اخبار القضاهٔ نیز فتاوی متعدد مذکور است احتیاط و تدقیق او را در انتخاب قضاة ازین قیاس میتوان نمود انتخاب قضاة که اشخاص منتخبة او ازین حیث منتخب تمام عرب بود- در پای تخت یعنی مدینهٔ منوره زید ابن ثابت قاضی بود که در زمان حضرت رسول الله کاتب وحی و در زبان سریانی و عبرانی ماهر بوده و از علوم فقهیه در فن فرائض مهارتی داشت که در تمام عرب نظیر نداشت کعب ابن سور الازدی که قاضی بصره بود بسیار نکته رس و فهیم و معامله دان نکته رس بود امام ابن سیرین بسیار فیصله ها و احکام در اننقل کرده ۷۸ قاضی فلسطین عبادة ابن صامت از همان پنجنفر بود که در عهد حضرت سیدالمرسلین حافظ کامل قرآن بودند و ازینجهت او را حضرت رسول به تعلیم اهل صفه امر فرمود، حضرت عمر آنقدر احترام او میکرد که در وقتیکه امیر معاویه در یک موقع با او مخالفت کرد حضرت عمر او را از ماتحتی امیر معاویه کشید . قضات عهد فاروق اعظم قاضی کوفه عبدالله ابن مسعود بود که از فضل و کمال محتاج به بیان نیست و منبع فقه حنفی اوست و بعد از عبدالله ابن مسعود در سنه ۱۹ قاضی شریح در کوفه مقرر شد، و او اگرچه صحابه نبود اما آنقدر ذهین و کاردان بود که در تمام عرب جواب نداشت چنانچه نام او تا امروز ضرب المثل افواه است . حضرت علی کرم الله وجهه او را بنام اقضی العرب یاد میکرد، و نیز جمیل ابن معمر الجحمی ابومریم الحنفی ـ سلمان ابن ربیعة الباهلی عبدالرحمن ابن ربیعة ـ ابوقرة الکندی ـ عمران ابن الحصین ـ که از قضاة عهد فاروق اعظم اند، جلالت و عظمت شان ایشان از کتاب رجال معلوم میتوان شد . اگرچه قاضی ماتحت حاکم صوبه یا حاکم ضلع میبود و آنها ۷۹ اختیار داشتند که خود قاضی مقرر کنند، مگر حضرت عمر از احتیاط زیاد اکثر خود قاضی انتخاب نموده میفرستاد و با آنکه برای انتخاب شهرت آنها کافی بود مگر بدین اکتفا نکرده اکثر امتحان عملی تجربه ذاتی نموده انتخاب میکرد . قضاة بعد از امتحان مقرر میشدند سبب مقرری قاضی شریح این است که حضرت عمر از یک شخص اسپ بشرط پسند خرید و برای کسی جہتة امتحان داد که سوار شود اسپ در سواری ضرب خورده عیبی شد، حضرت عمر میخواست که او را رد کند مالک اسپ انکار نموده در بین نزاع واقع شد شریح حکم مقرر شد و فیصله کرد که اگر از مالک آن اجازه سواری گرفته اید اسپ را رد کرده میتوانید، ورنہ رد نمی شود، حضرت عمر فرمود که حق همین است و همان وقت شریح را قاضی کوفه مقرر کرد و در مقرری کعب ابن سُورا نیز نیز اینچنین واقعه پیش آمده . در انسداد وسائل غیر مشروعه بسیار چاره ها نمود . (۱) بست تنخواه را آنقدر زیاد کرد که بالاتر از ان ضرورت نبود مثلاً تنخواه سلمان ربیعه و قاضی شریح را ما ہواره پنجصد روپیہ مقرر کرد وسائل انسداد رشوه ۸۰ و این مبلغ باعتبار حالات آنزمانه بالکل کافی بود . (۲) قاعده مقرر کرد شخصی که معزز و دولتمند نباشد قاضی نشود در فرمان ابوموسی اشعری حاکم کوفه همین قاعده درج و دلیلش نوشته که دولتمند طرف رشوت رغبت نمیکند و شخص معزز در فیصله خود از کسی بیم و ترس نمیدارد . با اینهمه قواعد قاضی از خرید و فروخت و تجارت منع بود و این اصولی است که ممالک ترقی یافته بعد از تجربههای زیاد آنرا اختیار کردند . یک لازمه کلان در عدل و انصاف لحاظ مساوات است یعنی در ایوان عدالت شاه و گدا، امیر و غریب، شریف و رذیل، همه بیک رتبه باشند، حضرت عمر درین امر آنقدر اهتمام داشت که برای امتحان و تجربه چند دفعه خود بدعوا در محکمه رفته، یک دفعه او را با ابی ابن کعب نزاعی پیش شد ابی دعوی را به پیش زید ابن ثابت برد حضرت عمر بحیثیت مدعاعلیه حاضر شد و زید تعظیم نمود. حضرت عمر فرمود نخستین ظلم شما همین است این را گفته با ابی برابر نشسته ابی ثبوت نداشت ۸۱ و حضرت عمر از دعوی منکر بود ابی موافق حکم شرع میخواست او را قسم دهد زید رتبه خلافت را لحاظ نموده از ابی درخواست کرد که امیرالمومنین را از قسم معاف دار، حضرت عمر از ینطرفداری بسیار رنجیده. زید را مخاطب کرده گفت تا وقتیکه پیش تو یک آدم عام و عمر هر دو برابر نباشد قابل منصب قضائی شوی . اصولی که در خصوص قضاة و امور متعلق بقضا اختیار کرد منتج آن شد که از عهد خلافت تا دوره بنی امیه عموما قضاة از الزام ظلم و بی انصافی بری ماندند - علامه ابوهلال عسکری در کتاب الاوائل که نخستین قاضی که در اسلام خلاف انصاف عمل کرده بلال ابن ابی برد بوده که یکی از قضاة عهد بنی امیه است . تعداد قضاة بلحاظ آبادی کافی بود چرا که هیچ ضلع از قاضی خالی | تعداد قضاة کافی بود نبود. و چون اهل ذمه اجازه داشتند که دعاوی خود را بطور خود فیصله کنند ازینجهته در عدالتهای اسلامی مقدمات آنها کمتر می آمد و در هر ضلع بودن یک قاضی بہرحال کافی بود . از اختراعات محیر العقول فاروق اعظم در صیغه قضا ۸۲ شهادت علی الخصوص در امور متعلقه باصول شهادت (بیان این در ذکر ماهرین فن اجتهادات اومی آید) یعنی در امر مشخص بظن اظهار از شخص ماهر همان فن میگرفت، چنانچه حطیه در هجو زبرقان ابن بدر شعری انشا کرد ولی ہجو روشن از ان ظاهر نمیشد، زبرقان بخدمت حضرت عمر رض مقدمهٔ خود را پیش کرد چونکہ معاملہ شعر و شاعری و اصطلاحات شاعرانه بود و از طرز گفتگوی عام جدا ـ حضرت عمر رض حسان ابن ثابت را که بسیار شاعر مشهور بود خواسته پرسید و مطابق رای او فیصلہ کرد ہمین طور در اشتباه نسب از حلیه شناسان اظهار میگرفت چنانچه در کنز العمال در باب قذف ازین قسم مقدمات بسیار مذکور است. اگرچہ در متعلق فصل خصومات حضرت عمر رض بسیار اصول و آئین مقرر کرد اما آنها تا وقتی بود که در ارزانی و آسانی انصاف هیچ خلل نیفتاده بود، و از هر چه بیشتر همین لحاظ داشت که امر انصاف عام و آسان باشد، امروزه روز در ممالک متمدنہ انصاف و دادرس را بزنجیر قیود پابستہ اند که داد خواهان را دست برداشتن از دعوا بسیار آسانتر است ازینکہ دعوا کنند اما اصول و آئین حضرت عمر رض ۸۳ آنقدر آسان بود که در دادخواهی یک ذره دقت هم پیدا نمیشد. محل اداره و خود خاص متوجه این امر بود ازینجهته برای دوائر عدلیه عمارت خاص قضا تیار نکرد بلکه بمسجد ها اکتفا نمود چرا که تعمیم و اجازتی که در مفهوم مساجد است بدیگر عمارت پیدا نمی شود در رجوع مقدمات که برداشت چیزی ندارد بدروازه محکمه گیر و گرفت نبود، تمام قضاة را تاکید بود که با عجزه و غربا که بدعوی می آیند مدارا و نرمی نمائید تا در اظهار مدعای خود از شما خوف و بیم نکنند . افتا یکی از امور ضروریه متعلق بعدالت افتاست که در آغاز اسلام قائم شد و مثال آن در غیر اسلام گاهی پیدا نمیشود از اصول اولیه قانون یکی این است که برای هر شخص لازم است که از قانون باخبر باشد مثلاً اگر کدام شخص گناهی کند عذر بیخبری از جرم آن گناه بکارش نمی آید این قاعده در تمام دنیا مسلم و حال در ممالک متمدنه برصحت این قاعده خیلی مبالغه دارند اما تعجب درین است که قومهای دیگر درین امر هیچ تدبیر ۸۴ اختیار نکردند در اروپا که تعلیم عام شده باز هم بدرجه نرسیده ونخواهد رسید که هر شخص قانون دان شود، شخص جاهلی را که دانستن کدام مسئله از قانون لازم باشد هم برای آن تدبیری نیست، اما در اسلام برای این یک محکمه خاص بنام افتا بود و طریقش این بود که اشخاص بسیار قانون دان یعنی فقها در هر جا موجود بودند اگر شخصی برای دریافت مسئله نزد آنها میرفت براوشان فرض بود که آن مسئله را خیلی بتدقیق نشان میدادند درینصورت گویا هر کس هر وقت که میخواست از مسائل قانون واقف شده میتوانست و ازینجهته هیچکس عذر کرده نمیتوانست که من از مسئله قانون واقف نمیباشم. این طریقه در آغاز اسلام خود بخود پیدا شد و تا حال قائم ماند، لیکن آنقدر پابندی که در عهد فاروق اعظم برین امر بود بعد ازان بلکه در عهد صدیق اکبر کبی بیشتر است هم نبود . درین امر از همه ضرورتر این بود که برای هر کس اجازه افتا نبود بلکه خاص خاص نفری قابل برای افتا نامزد میشدند تا هر کس و ناکس مفتی عهد فاروق اعظم مسائل غلط را ترویج ندهد، حضرت عمر این تخصیص را همیشه لحاظ داشت وبجز حضرت علی - حضرت عثمان - معاذ ابن جبل - عبد الرحمن ابن عوف رض ۸۵ ابی ابن کعب ـ زید ابن ثابت ـ ابو هریره ـ وابو دردا ـ وامثال اینها را که اجازه داده دیگر هیچکس مجاز نبود، شاه ولی الله در ازاله الخفاء نوشته "سابق وعظ و فتوی موقوف بود بر رای خلیفه، بدون امر خلیفه وعظ نمیگفتند و فتوی نمیدادند" و آخر بغیر توقعه بر رای خلیفه وعظ می گفتند و فتوی می دادند" در تواریخ مثالهای این بسیار موجود است که اشخاصی که مجاز نبوده و فتوا داده اند حضرت عمر آنها را منع فرمود چنانچه بر عبدالله ابن مسعود این مجرا یکبار گذشت. بلکه تا حدی احتیاط داشت که مفتی های مقرر را نیز غربال میکرد از حضرت ابوهریره بار ها میپرسید که تو درین مسئله چه فتوی داده؟ و چون جواب خود را بیان میکرد می فرمود اگر درین مسئله جوابت بدیگر نوع می بود پس ازین بفتوا مجاز نمیبودی". ثانیاً چیزیکه بفتوا ضرور است این است که نام مفتیها اعلان شود و چون درانوقت اخبار نبود، در مجلس عامه که بالاتر ازان ذریعه اعلان عام نبود بار ها اعلان میفرمود خطبه که در مقام جابیه از سفر شام بحضور نفری بسیاری خوانده دران این فقرات را تقریر نموده . من اراد القرآن فلیات ابیا ومن اراد یعنی هر که قرآن خواندن میخواهد نزد ابی ابن کعب برود ۸۶ ان یسال الفرائض فلیسات زیدا و من هر که از فرائض پرسد پیش زید رود. ارادان یسال عن الفقه فلیات معاذ هر که از فقه پرسد از پیش معاذ پرسد فوجداری و پولیس تا جائیکه تحقیق کرده ام، حضرت عمر برای امور حربیه ادارهٔ علیحده مقرر نکرده، بعض اقسام مقدمات مثل زنا و دزدی را در هر جا قاضی ها فیصله میکردند، کار های ابتدائی تعلق پولیس داشت، ادارهٔ پولیس مستقلاً قائم و نامش احداث بود و مدیر پولیس را صاحب الاحداث میگفتند، در بحرین قدامه ابن مظعون و ابو هریره را مقرر کرد، قدامه تحصیل مالگذاری مأمور و ابو هریره با تعیین اختیارات مدیر پولیس بود امور متعلق باحتساب همه سر رشته کافی داشت، مثلاً بترازو کم تول کردن یا بر سر سرک بنای تعمیر کردن یا بر مراکب اضافه بار نمودن یا اشکا شراب فروختن و امثال اینها همه ممنوع و برای بازخواست این امور در هر جا افسری مقرر بود ولی معلوم نیست که احتساب اداره مستقل داشت یا همچه امور متعلق به صاحب الاحداث بود، در کنز العمال در جائیکه ۸۷ از ابن سعد این روایت را نقل کرده که حضرت عمر بنکرانی بازار عبد الله ابن عتبه را مقرر نمود در انجا مینویسد که این فعل حضرت عمر از ماخذ عهدۀ احتساب یکی از ایجادات متعلق باین شعبه بنای بندیخانه است پیشتر ازین ایجاد بندیخانه در عرب نام بندیخانه هم نبود و از پنجہ مجرمین را سزای سخت میدادند ولی حضرت عمر بندیخانه ایجاد نمود، ونخستین جای صفوان ابن امیه را که در مکه معظمه بود به چار هزار درهم خریده بندیخانه ساخت، بعد در اضلاع دیگر نیز بندیخانه بنا یافت، از تصریح علامه بلاذری معلوم می شود که بندیخانۀ کوفه از سل تیار کرده و تا اینوقت محض مجرم در بندیخانه حبس می شد اما بعد از دور خلافت ، قاضی شریح قرضداران را نیز بمحبس حبس می نمود بعد از تعمیر بندیخانه بعض سزا ہا تبدیل هم شده مثلاً ابو مجن ثقفی کہ بار بار بجرم شراب خوری گرفتار آمد، در آخر دفعه حضرت عمر او را بجای حد حبس نمود . سزای جلا نیز ایجاد حضرت عمر رض است چنانچه ابو محن باین سزایم رسیده و فاروق اعظم او را بیک جزیره فرار کرد . ۸۸ بیت المال (یا) خزانه بیت المال پیش ازین نبود این شعبه نیز از خود حضرت عمر بوجود آمده آخرین وجهی که در عهد او تحصیل شده خراج بحرین و مبلغش هشت لک درهم بود اما آنحضرت تمام این مبلغ را در یک مجلس تقسیم نمود، حضرت ابوبکر نیز در خلافت خود خزانه اداره نکرد مال غنیمت که می آمد همان وقت بر دم قسمت میکرد چنانچه سال اوّل ده درهمی و سال دوّم بیست در همی در حصه یک نفر رسید، در کتاب الاوایل و بردایت ابن سعد همچه مذکور است و بروایتی از ابن سعد حضرت ابوبکر صدیق محلی برای بیت المال تخصیص کرده ولی نوبت نرسید که از خزانه چیزی دران بیندازد چنانچه در وقت وفات او از بیت المال علم آوردند محض یک درهم برآمد. تقریباً در سنه ه ابو هریره را حضرت عمر در بحرین عامل مقر کرد و او از محصول سال تمام مبلغ پنج لک درهم با خود آورد، حضرت عمر مجلس شوری عام نموده گفت که این یک مبلغ زیاد است که از بحرین آمده، رضای شما چیست، حضرت علی رائی داد که هر قدر مبلغ در سال بیاید در همانسال ۸۹ تقسیم شود مد خزانه جمع نکنند حضرت عثمان برخلاف این رای داد بیت المال در کدام سنه قائم شد ولید ابن هشام گفت که من سلاطین شام را دیده ام که خزانه و دفتر علیحده دارند اگر امروزه روز میبود از نام غیر مذهب اجتناب میکردند اما حضرت عمرض این رأی را پسندیده بیت المال را اساس نمود از همه پیشتر در دارالخلافه یعنی در مدینه منوره بسیار خزانه کلان برپا کرد و چون برای نگهبانی و حساب و کتاب او آدم بسیار قابل و دیانت دار لازم بود عبدالله ابن ارقم را که صحابی بسیار معزز و در نوشتن و خواندن صاحب کمال بود مدیر خزانه بیت المال و در ماتحتش اشخاص لایق مقرر کرد از انجمله عبدالرحمن ابن عبید القاری و معقیت نیز بود معیت شخصی است که بشرف مهر برداری پیغمبر صلی الله علیه و سلم اختصاص یافته ازینجهته در دیانت و امانت مسلم الثبوت بود . علاوه بر دارالخلافه در تمامی علاقه و صوبجات بیت المال قائم کرد اگرچه حکام اعلای آنجا ها هر گونه اختیارات داشتند اما اداره بیت المال جدا و مدیرش علیحده می بود مثلا در اصفهان خالد ابن حارث و در کوفه عبدالله ابن مسعود خاص مدیر خزانه بودند حضرت عمرض اگرچه در امور تعمیر ۹۰ بسیار کفایت شعاری داشت ولی برای بیت المال عمارتهای باشکوه بنا نهاد، نخستین در کوفه محلی برای بیت المال بمعماری (روزبه) نام مجوس که معمار مشهوری بود بنا کرد و مصالح این تعمیر را از عمارتهای خسروان مجوس می آوردند، و چون از ان خزانه نقب زده دزدی نکردند حضرت عمر رای سعد وقاص نوشت که عمارت مسجد را به بیت المال بچسپاند چرا که مسجد همیشه از وقت آمد نماز گذاران آباد بوده همه وقت مجمع مردم میباشد، پس روز به بحکم سعد وقاص عمارت بیت المال را آنقدر وسیع کرد که بمسجد چسپید و باین وجه از دزدی و غیره اطمینان حاصل شد . معلوم شد که در زمانه ما بعد از احتیاط زیاد بر خزانه پهره مقرر شد بلاذری می نویسد وقتیکه طلحه و زبیر از حضرت علی باغی شده ببصره آمدند و میخواستند که بر خزانه قبضه کنند چهل نفر سپاهی از قوم سیابجه بر خزانه پهره، و طلحه و زبیر از ان اراده مزاحم شدند و نیز در خصوص سیابجه می نویسد که اینها از سند گرفتار شده آمدند و در فوج ایرانی داخل بودند وقتیکه در عهد فاروق اعظم ایران فتح شد این قوم مسلمان شدند و ابو موسی اینها را در بصره جا داده آباد شدند . عبد الله ۹۱ سررشتهٔ خزانه های صوبجات واضلاع چنان بود که مصارف ضروری همان علاقه را در خزانه مانده مبلغ اضافگی را در آخر سال بخزانهٔ دارالخلافه یعنی خزانهٔ بیت المال مدینهٔ منوره میفرستادند، چنانچه فرامین مؤکد بنام عمال راجع باین امر از آستان خلافت میرسید مگر خیلی دشوار است معلوم شود که در خزانهٔ هرجا چقدر وجه برای اخراجات همانجا میگذاشتند، از تصریح مؤرخ یعقوبی اینقدر معلوم می شود که مبلغی خاص برای تنخواه و وظیفه و غیره مصارف اهالی بود سالیانه بسه کرور بالغ می شد. اهتمامی که فاروق اعظم در نگرانی و حفاظت بیت المال نموده در تواریخ مذکور است ولی از تفصیل آن صرف نظر نمودیم. (پبلک ورک) یا نظارت نافعه استقلال این شعبه از ایجاد عصر حاضر است و لہذا در زبان عرب نام اصطلاحی ندارد، در مصر و شام این لفظ را بنظارت نافعه ترجمه کرده اند عمارات سرکاری، نہرها، سرکها، پل ها، شفاخانه ها، درین شعبه داخل است اگرچه در عهد خلافت این شعبه مستقل نبود مگر امور متعلقهٔ آن بجز شفاخانه همه موجود ۹۲ و بنهایت وسعت انتظام داشت. نهر هائیکه فاروق اعظم برای ترقی زراعت کشیده اند بیان آنرا در ذیل داخل مختصراً نگاشتم، درینجا از دیگر نهرها بیان میرود که مخصوص زراعت نبودند. نهر ابی موسیٰ- این نهر ۹ میل دراز بود، سبب حفر آن این است که یکدفعه نفری بصره بطور وفد بحضور حضرت عمر رض حاضر شدند، حضرت عمر رض موافق معمول احوال هر یک را می پرسید، حنیف ابن قیس که ازین جماعہ بود تقریر پر جوشی که در کتابها عبارۃً مسطور است مشتمل ببرین ماجرا نمود که زمین بصره شورستان است و از شش میل مسافه آب می آریم، حضرت عمر رض همان وقت بنام ابوموسی اشعری فرمانی باین مضمون فرستاد که برای مردم بصره نهر بکشد و او از دجله بدرازی نه میل جوی بریده به بصره آورد که بهر خانه آب بسیار شد. نهر معقل نهر مشهوری است که بواسطه آن این مثل در عرب مشهور شده اذا جاء نهر الله بطل نهر معقل این نهر را نیز از دجله جدا کرده اند و چون حفر آن بمعقل ابن یسار که یک صحابی مقدس است محول بود نهر بنام او نهرابی که حضرت عمر ساخته است نهر معقل ۹۳ مشهور شد . نهر سعد : پیشتر اهالی (انبار) در خصوص حفر این نهر بشهنشاه فارس نهر سعد عرض کرده بودند، و در عهد اسلام بخدمت سعد وقاص آمده عارض شدند داو سعد ابن عمر را مامور باین کار فرمود، سعد آغاز باین کار نمود و تاحدی ولی پیش رو کوه آمد دست باز کشید، همچنان ماند، بعد حجاج در عهد خود همان کوه را بریده آب را جاری کرد مگر نهر همچنان بنام سعد مشهور شد . از همه کلان تر و مفیدتر نهریست که خاص بحکم حضرت عمر حفر و بنام نهر امیرالمومنین نهر امیرالمومنین مشهور است و بذریعهٔ همین نهر دریای نیل به بحر قلزم ملحق گردید تاریخ مختصر این چنان است که در سنهٔ ۱۸ وقتیکه در تمام عرب قحط افتاد حضرت عمر برای تمام اضلاع احکام فرستاد که از هر جا غله و غیره حبوبات بکثرت بفرستند، اگرچه این حکم فوراً تعمیل شد مگر از شام و مصر که راه خشکه بسیار دور و دراز بود غله دیر رسید، فاروق اعظم این تکالیف را خیال کرده برای عمرو عاص حاکم مصر خط نوشت که یک جماعت از باشندهای مصر را با خود گرفته بدار الخلافه حاضر شوید، وقتیکه عمرو عاص حاضر شد فرمود که اگر دریای نیل باسمند پیوست شود عرب را گاهی اندیشهٔ قحط و گرانی نخواهد بود و کرایهٔ از راه خشکه ۹۴ آوردن غله خالی از زحمت و وقت نخواهد بود، حضرت عمرو واپس رفته بکار شروع کرد و از فسطاط (که از قاهره ده ۱۲ میل است) تا بحر قلزم نهر کنده باین ذریعه دریای نیل که زیر فسطاط میرفت بدریای قلزم یکجا شد جهازات از نیل روانه شده بقلزم می آمدند و از آنجا به جار رسیده لنگر می انداخت که بندرگاه مدینه منوره بود، این نهر تقریباً ۶۹ میل طول داشت تعجب بسیار درین بود که این نهر باین درازی بشش ماه تیار شد چنانچه در سال اول ۲۰ جهازهای کلان کلان که در هر کدام آن هفت هزار اردب) غله پر بود بذریعه این نهر به بندرگاه مدینه منوره آمد، این نهر تا مدتهای دراز جاری ماند و بواسطه این نهر تجارت مصر در نهایت ترقی بود، بعد از عمر عبدالعزیز بسبب بی پروائی عاملان جابجا کر کرده تا بحدیکه مقام ذنب التمساح بالکل بسته شد در سنه منصور عباسی بنابر یک مصلحت شخصی او را بسته کرد اما بعد باز جاری شده مدتها همچنان ماند. یک سخن عجیب این است که عمرو عاص میخواست که براه راست بحر روم و بحر قلزم را یکی کند چنانچه موقع و جای حفر آنرا نیز معین کرده و میخواست که از حد فرما که فاصله در بین بحر روم و بحر قلزم صرف ۷۰ میل است ۹۵ نهر بکشد و هر دو دریا را یکی کند، مگر وقتیکه حضرت عمررض خبر شد اظهار نارضامندی ظاهر نموده نوشت که اگر اینچنین شد جہاز های یونانی آمده حاجیها را خواهند برد اگر عمرو عاص اجازه می فرمود فخر ایجاد نهر سویز در حقیقت بحصه عرب می آمد. عماراتی که حضرت عمررض تعمیر کرده سه قسم است (۱) مذهبی مثل مساجد وغیره - بیان آنها بتفصیل در شعبۀ مذهبی می آید درینجا همین قدر از قول صاحب روضۃ الاحباب مینویسیم که چهار هزار مسجد تعمیر شده . (۲) فوجی یعنی قلعها، و چھاونیها، بیان اینها در انتظامات فوجی می آید . (۳) ملکی مثلاً دار الاماره وغیره، تفصیل حالات این قسم عمارات معلوم نیست اما تفصیل اقسام آن برحسب ذیل است (۱) دار الاماره، یعنی برای نشستن حکام در صوبجات واضلاع و جاهای دفتر ماندن، طبری و بلاذری قدری بتفصیل حال دارالامارۀ کوفه و بصره را نوشته اند . (۲) دیوان، یعنی جائی که اوراق دفتر مانده میشد دفتر نظام نیز درین مکان ۹۶ می بودند . خزانه (۳) بیت المال، یعنی جائی خزانه این عمارت را مضبوط و مستحکم میساختند، حال بیت المال کوفه در ذکر کوفه گذشت . بندیخانه (۴) بندی خانها، حال بندی خانه مدینه منوره در بیان صیغه پولیس گذشت و بندیخانه بصره در عمارت دارالاماره شامل است . مهمانخانها (۵) مهمان خانها، تعمیر این مکانها برای این بود که مردم بیرون که دوسه روزه بشهری آمدند درین مکانها بمانند در خصوص مهمانخانه کوفه علامه بلاذری می نویسد امر عمران یتخذ لمن یرد من الافاق داراً فکانوا ینزلونها مهمانخانه مدینه منوره در تعمیر شد ابن حبان ذکر او را در کتاب الثقات کرده . درینموقع ضرور است بیان کنیم که این عمارتها دارای شان و شوکت ظاهری و تکلفات رسمی نبود، چرا اسلام تکلفات فضول را اجازت نمیداد، در ما بعد هرچه شد شد اما تا آنوقت اسلام بالکل بصورت ساده و اصلی خود بود، فاروق اعظم نهایت سعی و اهتمام میکرد که این سادگی ۹۲ از اسلام بدر نشود علاوه‌ برین در آنوقت حاکم را اختیارات آزادانه بر بیت المال حاصل نبود بیت المال را سرمایه تمام قوم میدانستند و مردم مصرف اصلیش این میدانستند که ازینکه بجنگ جو نه خرج شود بهتر است که بکار آدم بیاید و مدتی این خیال در دماغها بود و ازین اثر بود وقتیکه ولید ابن عبد الملک در تعمیر مسجد جامع دمشق یک مبلغ کثیر صرف کرد تمام مردم ناراض شده علانیه گفتند که مصرف روپیه بیت المال این نبود بهر حال در عهد حضرت عمر رض هر قدر عمارتی که تیار شد عموماً از خشت و گل ساخته شد ایوان حکومتی بصره نیز باین حیثیت بود البته عمارتهای فوجی نهایت مضبوط و مستحکم ساخته شد . اگرچه انتظام سرکها و پلها نهایت خوب بود اما براه راست انتظام سرکها زیر اهتمام حکومت نبود، معاهده که با قومهای مفتوحه میکرد مشروط باین بود که اهالی تعمیر سرک و پل و غیره را باهتمام گرفته و به پیسه خود تیار کنند وقتیکه ابو عبیده شام را فتح کرد در شرایط صلح این امر نیز داخل بود . مکه معظمه اگرچه از مدتها قبله گاه خلائق بود اما راهای آن بالکلی ویران و بی آب بود حضرت عمر رض در سنه ۱۷ وقتیکه بمکه معظمه رفت باجازهٔ او ۹۸ سراها و پیره دارخانهای راه مکه معظمه تا مدینه منوره از مدینه گرفته تا مکه معظمه در هر منزل پیره دار خانه و سراها و چاه ها تیار نمودند شاه ولی الله در ازالته الخفامی نویسد از ان جمله آنکه سالی بقصد عمره بمکه محترمه توجه فرمود نزدیک مراجعت امر فرمود تا در منازلی که مابین حرمین واقع اند سایه ها و پناها سازند و هر جا هبیکه انباشته شده باشد آنرا پاک کنند و صاف نمایند و در منازل کم آب چاهها احداث کنند تا بر حجاج با ستراحت تمام قطع منازل میتر شود . تعمیر شهر ها هر شهر که در زمانه حضرت عمر آباد شده از پای ضرورت آباد شده و هر کدام با عتبار خصوصیت که پیدا کردند خود در تاریخ اسلام صفحه میخواهد درین شهر ها کوفه و بصره تا یک مدتی منظر آثار اسلامی ماند بنیاد نحو عربی و دارالعلوم اصلی نحو این دو شهر بود، فقه حنفی که امروز روز تمام روی دنیا را گرفته سنگ بنیاد آن در کوفه نهاده شد بنابرین اسباب، حال بنیاد آبادی آن را در اینجا بتفصیل نوشتن ناموزون نخواهد بود . ۹۹ در حصه اول این کتاب نگارش رفت که برای اطمینان از حملهای بحری فارس د هند حضرت عمر در سنہ ۱۴ عتبه ابن غزوان را معین فرمود که در بند را بله قریب جائی که بذریعه خلیج فارس جہازات ہندوستان و فارس لنگر می اندازند یک شهر آباد کند و موقع و منظر زمین آنرا خود حضرت عمر نشان داد، عتبه همراه هشتصد آدم روانه شد و به خروبہ رسید در جائیکه حال آبادی بصره است، در نیجا یک میدان مثل کفدست بصره بود چونکه زمین آن خاک زرد سنگ دار آب و علف بسیار داشت و بالکل موافق مذاق عرب بود، غرض عتبه بنیاد آنرا داغ بیل نمود، و برای هر قبیله جدا جدا احاطه را خط کشید و خانه‌های مختصر از علف ساخت عاصم ابن دلف را مقرر کرد که تا هر قبیله را بجای مناسب شان فرود آرد، آنجا عمارت‌های سرکاری مسجد جامع و ایوان حکومتی که دران عمارات دفتر و بندی خانه نیز شامل بود و زیاده ممتاز بود در سنہ ۱۷ آتش گرفت و بسیاری مکانها سوخت، سعد وقاص که حاکم کوفه بود نزد حضرت عمر قاصد فرستاده اجازت خواست که عمارات پخته بسازد، حضرت عمر منظور فرموده تاکید کرد که هیچکس در یک مکان زیاده بر سه خانه نسازد. ۱۰۰ بصره از دریای دجله ده میل دور افتاده حضرت عمر رض حکم داد که از دجله تا بصره نهر بیاورند چنانچه تفصیل آن در پبلک ورک نگارش یافت آبادی بصره به بسیار زودی ترقی نمود تا حدیکه در زمان حکومت زیاد ابن ابی سفیان محض تعداد فوجی که نام آنها ثبت دفتر بود ۸۰ هزار و آل و اولاد آنها به یک لک ۱۲۰ بیست هزار میرسید. مناسبتی که آب و خاکش با علم و فضل داشت اندازه اش از علم عربیت میتوان نمود که درین سرزمین بنا یافته، در تمام دنیا اوّل کتابی که در علم لغت عربی نوشته شده کتاب العین است که تصنیف خلیل بصری است درینجا نوشته شده، علم عروض و موسیقی نیز ازینجا ابتدا شده نخستین مصنف علم نحو سیبویه تعلیم یافته بصره است، از ائمۀ مجتهدین حسن بصری است که ازین خاک پاک پیدا شده. کوفه شهر دیگر که از بصره مشهورتر است شهر کوفه است وقتیکه مدائن و غیره فتح شد حضرت سعد وقاصّ بحضور فاروق اعظم خط فرستاد که تا ماندن عرب درینجا رنگ و روی شان بالکل بدل شده، حضرت عمر رض در جواب نوشت که آب و هوای آنجا با مزاج عرب موافقت ندارد، پس باید ۱۰۱ عبیدالله جائی تلاش شود که حیثیت بحری و بری هر دو را دانسته باشد حضرت سلمان و حذیفه که خاص برای اینقسم امور مامور بودند رفته زمین کوفه را انتخاب کردند و چون زمینش ریگ زار و سنگ چل داراً نامش کوفه گذاشتند، کوفه پیشتر از اسلام پای تخت خاندان نعمان ابن منذر بود که فرمانروای عراق عرب بودند و عمارات مشهور آنها مثل خورنق و سدیر و غیره در همین جا واقع بود، منظره اش بسیار خوب و از کنار فرات یکنیم تا دو میل فاصله داشت، عرب کوفه را خدالعذراً یعنی عارض محبوب میگفتند، چرا که از اقسام گلهای عمده عربی مثل اقحوان و شقائق و قیصوم و خزامی گلزاری بود؛ بغرض در سنهٔ بنیادش آغاز شد و قرار فرمان فاروق اعظم که بتقسیم نوشت که آبادیش قابل نشستن ۴۰ هزار آدم باشد باهتمام هیلاج ابن مالک برای هر قبیلهٔ عرب محله های جدا جدا آباد شد برای وضع و ساخت شهر حکم تحریری از خود حضرت عمر رض آمد که راهای عام ۴۰ - ۴۰ گز و ده از اول کم کرده ۳۰ - ۳۰ دست و ۲۰ - ۲۰ دست عرض آن ماند و کوچه ها بعرض ۷ - ۷ دست باشد، عمارت مسجد جامع با یک چبوترهٔ بلند مربع ۱۰۲ آنقدر وسیع بود که گنجائش ۴۰ هزار آدم داشت، هر چهار طرف او تا مسافة میدان وسیعی داشت . عمارتهایش از اول علف و نی بست بود وقتیکه واقعه سوختگی پیش آمد حضرت عمر رض اجازت داد که عمارتها از خشت و گل تیار شود پیش روی مسجد جامع سائبانی بدرازی ۲۰۰ گز بر ستونهای رخام بنا یافت و ستونها را از عمارتهای نوشیروانی کشیده آورده بودند در موقع این سخن لازم ذکر است اگر چه عمارتهای نوشیروانی در اصل وارث نداشت و بلحاظ اصول سلطنت اگر وارثی داشت هم خلیفۀ وقت بود اما عدل و انصاف حضرت عمر رض این تقاضا کرد که قیمت ستونها را برعایای مجوس خود برساند قیمت تخمینی آنرا در جزیۀ شان مجرا کرد، از مسجد بفاصلۀ ۵۰ گز ایوان حکومتی تعمیر شد که عمارت بیت المال نیز دران داخل بود، یک مهمانخانۀ عام نیز بنا شد که واردین دران قیام میکردند و خوراکه شان از بیت المال داده میشد. بعد از چند روز بیت المال دزدی شد، حضرت عمر رض که از واقعات جزوی هم خبر می شد برای سعد نوشت که ایوان حکومتی را بمسجد اتصال بده روز به مهار پارسی که استاد مشهور ۱۰۳ و بکار تعمیر مامور بود بنهایت خوبی و موزونی عمارت ایوان حکومتی را کلان کرده بمسجد اتصال داد، سعد روز به را با جمیع کاریگران برای صله این خدمت بدر بار خلافت فرستاد، حضرت عمررض با او بسیار بقدردانی پیش آمده برای همه شان وظیفه مقرر کرد، علاوه بر مسجد جامع برای هر قبیله مسجدهای جداجدا تعمیر یافت، درین قبائل از مردم یمن ۱۲ هزار و از مردم نزار ۸ هزار آدم بودند قبائلی که درینجا آباد گردید، نامهای شان برحسب ذیل است - سلیم ثقیف - همدان - بجیله - تیم اللات - تغلب - بنو اسد - نخع و کنده - ازد - مزینه - تمیم و محارب - اسد و عامر - بجاله - جدیله و اخلاط - جهینه - مذحج - هوازن و غیر اینها . این شهر در عهد خلافت به آنقدر عظمت و شان رسید که حضرت عمررض آنرا راس الاسلام میفرمود و در حقیقت مرکز اصلی قوة عرب گشته بود آبادیش بعد از عهدا و برابر ترقی کرده میرفت اما خصوصیتی داشت که عموماً آباد کننده از نسل عرب میبود در سنه ۶۷ نفوس شماری شد ۵۰ هزار خانه تنها از قبیلهٔ ربیعه و مصر بود و هم ۲۴ هزار از قبائل دیگر بود و علاوه برین ۶ هزار از اهل یمن هم بود . ۱۰۴ اگرچه از تغیرات و ترقیات زمانۀ ما بعد آثار قدیمه قائم نماند باز هم خیلی تعجب است که آثار بعضی عمارتها مدت مدیدی ظاهر ماند ابن بطوطه که در سنۀ هشتصد این مقام مقدس را دیده در سفرنامۀ خود نوشته ایوان حکومتی که سعد وقاص تیار کرده بنیاد آن تا حال قائم است حیثیت علمی این شهر ازین معلوم میشود که فن نحو درینجا ایجاد شده یعنی نخستین ابوالاسود دُئلی درینجا نشسته نحو را ترتیب داد. فقه حنفی درینجا بنیاد شد- امام ابوحنیفه صاحب بشرکت قاضی ابویوسف وغیره مجلس فقه را درینجا قائم کرد از ائمه فن علوم عربیت و حدیث و فقه که درینجا پیدا شدند مثلاً ابراهیم نخعی - حماد- امام ابوحنیفه - امام شعبی است که یادگار زمانه اند. فسطاط وقتیکه عمرو عاص اسکندریه را فتح نمود یونانیان که بکثرت درینجا آباد بودند عموماً شهر را مانده بیرون شدند عمرو عاص خانهای شانرا خالی دیده خواست که آنجا را مستقر حکومت سازد و از دربار خلافت اجازت طلبید حضرت عمر که می ترسید بحر در بین حائل نباشد، در وقت آبادی کوفه و بصره نیز برای افسرها نوشت هر جا که شهری سازید باید در بین او و مدینه هیچ دریا نباشد چون در راه اسکندریه دریای نیل می آمد حضرت عمر آنرا برای ۱۰۵ مستقر ریاست پوشند ففرمود . عمرو عاص از اسکندریه روانه شده بقصرالشمع آمد و درینجا که خیمه ها از وقت فتح اسکندریه تا بحال خالی مانده بود، در همان خیمه ها فرآمد و در همین جا بنیاد آبادی جدید انداخت و برای هر قبیله احاطه جدائی را خط کشید و معاذ ابن خدیج و شریک ابن سمی و عمرو ابن مخزم و حیویل ابن ناشره را معین کرد که هر قبیله جائی را که مناسب بدانند آباد کنند علامۀ مقریزی نام قبائل را بتفصیل نوشته، در تعمیر مسجد جامع اهتمام خاصی نمودند، روایت عام است که هشتاد صحابه جمع شده سمت قبله را معین کردند و درین صحابه زبیر- مقداد-عباده- وابودردا و دیگر اکابر صحابه شریک بودند، درازی مسجد پنجاه و عرض ۳۰ گز بود سه طرف دروازه داشت روی یک دروازه مقابل بدارالحکومه بود و فاصله ما بین هر دو عمارت هفت گز بود . عمرو عاص یک منزل خاص بنام خود حضرت عُمر تعمیر کرد وقتیکه حضرت عمر خط فرستاد که مرا کاری بآن نیست همانجا بازار تیار شد چون آبادی این شهر از خیمه گاه شروع شده نامش فسطاط گذاشتند که بعربی خیمه را میگویند سال ۲۱ هجری این شهر تعمیر یافت . ١٠۶ فسطاط به بسیار زودی ترقی کرد و در عوض اسکندریه پایتخت مصر شد در عهد معاویه نام ۴۰ هزار عرب بدفتر داخل بود. مؤرخ قضاعی بیان میکند که در یک زمانه در فسطاط ۳۶ مسجد ۸ هزار سرک هزار و یکصد و هفتاد حمام بود وسعت و هر قسم سامان آن بکثرت بود، مقریزی چند صفحه بتفصیل نوشته مدتی این شهر پای تخت سلاطین مصر و مرکز ترقی و تمدن بود علامه بشاری که در سته سیاحت تمام دنیا کرده کیفیت این شهر را در جغرافیه خود می نویسد ناسخ بغداد مغز الاسلام - خزانة المغرب ليس في اسلا سلام اكبر مجالس من جامعه ولا احسن تجملا من اهله ولا اكثر مراكب من ساحله یعنی این شهر ناسخ بغداد و خزانه مغرب و فخر اسلام است در تمام اسلام نه از جامع آن بیشتر مجالس علمی است و نه از ساحل آن افزون تر بندرگاه های کشتی". موصل - این مقام پیش از اسلام نیز بود، اما در انوقت طرحش این بود که یک قلعه و بچهار اطراف آن چند معبد نصارا بود، در عهد فاروق اعظم بحیثیت شهر آباد شد، هرثمه ابن عرفجه بنیادش گذاشت و از قبائل عرب محله های بسیار آباد شد یک خاص مسجد جامع نیز تعمیر کرد، از حیثیت ملکی ۱۰۷ این شهر یک حیثیت خاص دارد یعنی بذریعة این شهر بچهار راه های شرق و مغرب میرسد شائیدهمین مناسبت نامش موصل شده، یاقوت حموی می نویسد مشهور است که در دنیا سه شهر کلان است، نیشاپور که دروازه مشرق است، و دمشق که دروازة مغرب میباشد، و موصل که گذرگاه مشرق و مغرب است یعنی بهر طرف خواهد برود باید از موصل بگذرد. این شهر نیز رفته رفته بسیار ترقی کرد عظمت و سعت آن را ازمعجم البلدان و جغرافیة بشاری و غیره بتفصیل پیدا کرده میتوانید . جیزه شهر کوچکی است جانب غربی رود نیل که مقابل فسطاط واقع است عمر و عاص بعد از فتح اسکندریه وقتیکه بفسطاط آمد بسبب اینکه رومی از آنطرف دریا شکر کشیده نیاید کمی فوج برین مقام معین کرد که در ان قبیله حمیرا دان و همدان بودند، بعد از آبادی فسطاط عمر و عاص آنهارا واپس خواست، اما منظرة در یا بسیار پسندشان آمده نخواستند از انجا حرکت کنند حجت پیش کردند که ما برهای درینجا آمده ایم و اینچنین مقصد اعلیٰ را گذاشته بهیچ جا نمیرویم، عمرو عاص این کیفیت را بآستان خلافت عرض نمود اگر چه آنحضرت از نام در یا احتیاط میکرد اما مصلحت دید اجازت ۱۰۸ داده فرمان فرستاد که یک قلعه برای حفاظت شان تیار شود چنانچه در سنه ۲۱ بنیاد آن آغاز و در سنه ۲۲ انجام یافت این سخن قابل یاد داشت است وقتیکه آغاز تعمیر قلعه شد قبیلهٔ همدان گفت که ما مثال نامردان پناه قلعه را منظور نداریم قلعهٔ ما شمشیر ماست چنانچه این قبیله و بعضی از قبائل دیگر از قلعه برآمده بمیدان جا گرفتند و همیشه درهمین جا میبودند. از برکت حضرت عمر رض این مقام کوچک نیز از حیثیت علمی خالی نماند چنانچه نام بعضی از محدثین بزرگ که از اینجا برخاسته در معجم البلدان مذکور است. شعبهٔ فوج اگرچه پیش از اسلام در دنیا سلطنتهای کلان عظیم الشان گذشته که بقیهٔ یادگارهای شان در عهد اسلام موجود بود والی اداره حربیه هرجا که بود غیر منتظم و خلاف وصول سیاست بود، در روم کبیر که یک وقت سلطنت او را تمام دنیا قبول کردند نظام افواج برین طریقه بود جبرنا دار و ناسور که در ملک رومن بود می بود بوجه هر سپه سالاری و لشکر کشی داشت بهر کدام جایز دادهای کلان جاگیرها ۱۰۹ بسیار داده عهداً از آنها میگرفتند که در وقت مهمات جنگ با اینقدر فوج حاضر شوید این نفری در تمام ملک پراگنده شده و بتعداد خاص فوج نگاه میداشتند اما این افواج راه راست با سلطنت نداشتند از نیجه اگر روزی علم بغاوت را بلند میکردند فوج های شان همره شان ایستاده با سلطنت مقابله میکردند این طریقه فیودل سستم و این افسر فوج برن نام داشت ازین طریقه این وسعت حاصل شد که بیرنها نیز بزیر دست خود همین قسم جاگیر دار و علاقه دار نگاه میکردند و در این سلسله بسلسله بسیار طبقها قائم شد در ایران نیز قریبا این دستور بود مرزبان و دهقانی که بفارسی میگفته آنها نظام فوجی فارس همین قسم جاگیردار و زمیندار بودند اصلاً این طریقه سلطنت روم را بر باد کرد و امروز بطور عام مسلم شده که این طریقه بسیار بدبود. در فرانس تا ۱۴۱۵ ع فوج تنخواه یا روزینه نداشت بلکه در فتح مال غارت نظام فوجی فرانس کرده را بقرار قرعه تقسیم میکردند اگر بعد از ان چیزی ترقی شده قیام فیودل ستم روم است که بعد از اسلام تا شهع جاری باند. در عرب شاهان یمن و غیره هر قدر فوج داشتند بند و بست منتظم نبود در آغاز اسلام این ضرورت پیش نشد در عهد حضرت ابوبکر صدیق محض همین قدر شد ۱۱۲ که در سال اول خلافت هر قدر مالی از غنیمت افزودن ماند فی نفر ده روپیه تقسیم فرمود در سال دوم که آمدنی زیاد شد از ده به بیست رسید مگر برای نفری نه تنخواه مقرر شد و نه دفتر نظام ترتیب یافت و نه ادارهٔ حربی قائم گردید در اوائل خلافت حضرت عمر رض نیز حال بدینموال بود اما در سنهٔ ۱۵ حضرت عمر رض این شعبه را آنقدر با قاعده و منظم گردانید که بلحاظ آنوقت تعجب می آید . نظام فوج برای توجه حضرت عمر رض اسباب مختلف بیان کرده اند روایت عامه این است حضرت عمر که چون حضرت ابوهریره رض حاکم بحرین مقرر شد با خود پنج لک روپیه به مدینه منوره آورد و بحضرت عمر رض اطلاع داد در آنزمانه پنج لک روپیه یک چیز بسیار عجیب بود حضرت عمر رض فرمود که چقدر با خود آورده ابوهریره گفت لک لک پنج بار مکرر کرد پس یقین حضرت عمر رض آمده مجلس شوری منعقد نموده رای پرسید که اینقدر زر کثیر را بچه صرف کنیم حضرت علی رض و حضرت عثمان رض و صحابه های دیگر تجاویز مختلف پیش کردند، ولید ابن هشام گفت که من والیان شام را دیده ام که در ملکشان دفتر فوج موجود مرتب میباشد حضرت عمر رض این رای را پسندیده ذیحیل نام نویسی فوج و ترتیب دفتر برای شان پیدا شد و یک روایت این است که شخص رأی ده فوج سلاطین عجم را دلیل گرفت و این روایت قرین قیاس است چرا وقتیکه بصر تسخیر شد ۱۱۱ نام او را دیوان گذاشتند و این لفظ فارسی است، دبستان، دبیر دفتر - دیوان چند الفاظ از یک ماده مشترک ب مأخوذ است که یک لفظ پهلوی و معنی آن نگاشتن است . بهر حال مشارا له حضرت عمر رضی مبنی است که یک ادارۀ مستقل برای فوج ترتیب داد در تمهید که درین باب چیزیکه از همه بیشتر قابل لحاظ بود این بود که تمام ملک را فوج بسازد اگرچه فوج ترتیب نمود باین مسئله که هر مسلمان یک سپاهی فوج اسلام است، میخواست با قاعده عمل شود و چون در ابتدا تعمیم این قاعذه ممکن نبود اول از قریش و انصار آغاز نمود در انوقت در مدینه منوره سه کس بسیار نسّاب و در فن حساب و کتاب اُستاد بودند، مخرمه بن نوفل، جُبَیر بن مطعم، عقیل با بن ابی طالب، در علم الانساب که فن موروثی عرب بود خاصه این سه بزرگوار در تمام عرب ممتاز بودند، حضرت عمر رض کار را بایشان سپرده گفت برای تمام قریش و انصار یک دفتر بسازید که نام و نسب هر شخص مفصلاً در ان درج باشد وایشان دفتری باین گونه ترتیب و بحضور تقدیم کردند که در عنوان اسامی خاندان بنی هاشم و بعد اسامی خاندان ابا بکر صدیق رض باز قبیله حضرت عمر رض بود، یعنی خلافت و حکومت را درین ترتیب لحاظ نمودند و اگر این ترتیب بحال میماند خلافت آله اغراض شخصی میگردید، حضرت عمر رض فرمود باین ترتیب نباشد بلکه اسامی از اقربای ۱۱۲ حضرت خاتم النبیین صلعم آغاز گشته درجه بدرجه نام هرکس بقدر دوری از آنحضرت صلعم آخر نوشته شود تا حدیکه نام خود من هم به ترتیب در ذیل قبیله من بیاید در موقع لازم است بدانیم که در خلفای اربعه نسب حضرت عمر رض از همه آخرتر بآنحضرت رض میرسد، غرض موافق این هدایت دفتر و برحسب ذیل تنخواه مقرر شد . تقسیم مراتب تعداد تنخواه سالانه شرکای جنگ بدر . ۵ هزار درهم مهاجرین حبش و شریک جنگ اُحد . ۴ هزار درهم کسانیکه پیشتر از فتح مکه هجرت کردند . ۳ هزار درهم کسانیکه در فتح مکه ایمان آورده اند . ۲ هزار درهم کسانیکه در جنگ قادسیه و یرموک شریک بودند . ۲ هزار درهم اهل یمن . ۴۰۰ درهم مجاهدین بعد از قادسیه و یرموک . ۳۰۰ درهم مردم عام . ۲۰۰ درهم نامهای کسانیکه ثبت دفتر شد برای عیال و بچهای شان نیز تنخواه مقرر گردید چنانچه برای زنهای مهاجر و انصار از دو صد تا چهار صد درهم و برای اولاد ذکور کلان هیچ ۱۱۳ دو هزار درهمی مقرر شد، برای غلامان اشخاص صاحب تنخواه نیز تنخواه مقرر فرمود و ازین قیاس می شود که غلامها در اسلام چه مرتبه را دارا بودند . اگرچه اشخاصی که نام شان داخل دفتر شد حقیقه همه حیثیت فوج داشتند اما ایشانرا دو تقسیم نمود . (۱) نفری که هر وقت مصروف مهمات جنگی میماندند گویا این فوج نظام یعنی فوج با قاعده بودند . (۲) کسانیکه معمولاً بخانهای خود بوده در حین ضرورت طلب یشدند، این فوج را بعربی مطوعه میگفتند و باصطلاح امروز این قسم فوج والنیٹر میگویند البته اینقدر فرق هست که والنیتر درین عصر تنخواه ندارد . نخستین دیباجه نظم و نسق فوجی این بود و از بنجسته بعضی بی ترتیبها داشت از همه کلانتر خلط مبحث این بود که با تنخواهای فوجی تنخواه پولیٹکل نیز آمیخته و از هر دو یک دفتر بود اما رفته رفته یعنی در سنه ۲۱ حضرت عمر ض این شعبه انقدر مرتب و مستنظم گردانید که غالباً تا این عهد هم گاهی نشده و نخواهد شد در نیموقع میخواهیم جزئیات آن نظم و نسق را یک بیک تفصیل بنویسیم تا آشکار شود که در آغاز تمدن عرب ادارۀ حربی را با نیقدر شعبه ها منشعب ساختن در شعبه ۱۱۴ اینقدر بقاعده برابر نمودن کار شخصی است که فاروق اعظم لقب داشت. درین صیغه با از اصول اولیه انتظام همانا قسمت ملک است از حیث مختلفه مراکز فوجی حصّه‌های مختلف، حضرت عمر رض در سنه ۲۰ ملک را از حیث ملکی و فوجی بدو تقسیم قسمت نمود ملکی و فوجی احوال قسمت ملکی را در انتظامات دیوانی بیان کردم، قسمت فوجی این است که چند مرکز بزرگی را معین نموده نام آنرا جند ماند و این اصطلاح تا حال باقی و تفصیلش این است، مدینه - کوفه - بصره موصل - فسطاط - مصر دمشق حمص - اردن - فلسطین - در زمانه حضرت عمر رض اگر چه حد فتوحات تا بشاخ بلوچستان رسیده بود اما ممالک دارای آئین همین عراق و مصر و جزیره و شام بود و بهمین واسطه صدر مرکز فوجی شدند موصل صدر مقام جزیره بود، شام که وسعت و چند مرکز لازم داشت از نیحه در دمشق و فلسطین و حمص و اردن چار صدر مقام قرار داد، فسطاط سببی که عوض قاهره گشته اثرش بر تمام مصر افتاد، کوفه و بصره، هر دو شهر دروازه فارس و خوزستان بلکه دروازه فتوحات مشرق بودند. امور انتظامیه فوجی این مراکز بر حسب ذیل است (۱) چهاونی فوجی کوفه و بصره و فسطاط این سه شهر در اصل برابی بود باش فوج ۱۱۵ آباد شده بود در موصل بزمانه عجمیان یک قلعه و چند گرجه بود و بعضی محلهای معمولی بود هرثمه ابن عرفجه ازدی حاکم موصل بقرار هدایت حضرت عمر رض داغ بیل نموده صورت شهر را آباد کرد و برای قبیله عرب جدا محله ها آباد شد . (۲) بهر جا طویلهای اسپ بود که چهار هزار اسپ بایر ساز و سامان خود در ان موجود و تیار ایستاده و محض برای این غرض مهیا می بود که اگر دفعتهً ضرورتی پیش بیاید ۳۲ هزار سوار رساله حاضر باشد. چنانچه در مسئله که جزیره دفعهً بغاوت کرد این تدبیر کلید ظفر گردید در پرداخت و تربیت اسپها بسیار اهتمام میکردند، تیمار اسپهای مدینه منوره را در عهده خود گرفته چراگاه چهار منزل از شهر دور تیار کرد و هنی نام غلام خود را برای حفاظت و نگرانی مقرر نمو ران اسپها را داغ کرده و دران این الفاظ نوشته بود (حبیس فی سبیل الله) اهتمام اسپان کوفه تعلق بسلمان ابن ربیعه باهلی بود که در شناخت و پرداخت اسپها بسیار کمال داشت تا حدیکه بنامش این خصوصیت داخل بود او را سلمان الخیل میگفتند، بزمستان این اسپها بطویلهای خود میبودند و تا قرن چهارم این جاها بنام (آری) یعنی طویله مشهور بود عجم این را آخور شاه جهان میگفتند در بهار بر ساحل فرات قریب عاقول که چراگاهای شاداب بود میچریدند سلمان ١١٦ همیشه در تربیت اسپها بسیار کوشش و در سال یکبار اسپ دوانی هم میکرد. سلمان خاصه نسل اسپهای عمده را بسیار ترقی داد پیشتر از و در عرب کسی پروای نسل اسپ را نمیکرد، سلمان این امتیاز را لحاظ نمود هر اسپی که از مادر عربی نبود او را (دورگه) قرار داده و در غنیمت سوار را از حصه محروم می ساخت. اهتمام بصره تعلق به جزء ابن حضرت معاویه داشت که حاکم صوبه اهواز بود. (۳) دفتر نظام وغیره کاغذهای متعلق بفوج در ان مقامات موجود میبود. (۴) گدام غله فوجی در همین مقامات بوده و ازینجا بدیگر جاها میفرستادند. علاوه بر مراکز حضرت عمر بدیگر جایهای مناسب نیز چھاونیهای فوجی بکثرت تعمیر کرد و عرب را در تمام ممالک مفتوحه خود پراگنده ساخت اگر چه از اصول مقرره او بود که چون شهر فتح می شد فوجی بتعداد مناسب در انجا مقرر می نمود که بجای حرکت نمیکردند، چنانچه حضرت ابو عبیده وقتیکه شام را فتح کرد در هر ضلع یک حاکم مقرر نموده و با او یک فوج معتد به گذاشت، اما برای قیام امن وامان هیچ ضلع یا شهر بزرگی نبود که در ان سلسله فوجی قائم نکرده باشد. وقتیکه در ۱۷ ھ حضرت عمر بسفر شام رفت در شهرهائی که بسرحد دشمن اتصال داشت مثل دلوک، منبج، رعیان، قورس، تیزین، انطاکیه وغیره (سرحد را بحری فوج یا ثغور میگویند) بهر کدام دوره نموده هر قسم نظم و نسق فوجی و سائر انتظامات مناسب فرمود و چون در شهرهای کنار دریا که آنرا بلاد ساحلیه میگفتند (مثل عسقلان، یافا، قیساریه، ارسوف، عکا، صور، بیروت، طرطوس صیدا، ایاس، لاذقیه) قوه بحری روم بیشتر بود انتظامات مستقل جداگانه برای آنها نمود و عبدالله ابن قیس را درینجاها افسر کل مقرر کرد، در بالس که ساحل غربی فرات و هم سرحد عراق بود اضافه بر انتظام فوجی عرب شامی که اسلام را قبول کرده بودند آباد شد، در سنه ۱۹ وقتی که یزید ابن ابی سفیان انتقال کرد معاویه برادر او حضرت عمر رض را اطلاع داد که برسواحل شام زیاده قوه ضرور است، حضرت عمر در همان وقت حکم فرستاد که تمام قلعها را سر از نو مرمت نموده و فوج در آنها مرتب سازند با این در تمام مناظر دریائی پهره داران معین کرد و با انتظام افروختن آتش نمود . در اسکندریه این انتظام بود که از فوج ماتحت عمرو عاص ربعی در اسکندریه و ربعی بر مقامات ساحل میماندند و باقی مناصفه با خود او در فسطاط سکونت داشتند این افواج در ایوانهای کلان و وسیع سکونت میکردند در هر ایوان همراه فوج یک عریف از قبیله شان میبود که تنخواه بمعرفت او تقسیم میشد پیش روی ایوانها ۱۱۸ زمینی بقسم صحن وسیع و صاف می بود . در سنه ۱۶ وقتیکه هرقل از راه مدیا میخواست بر مصر حمله کند حضرت عمر رض بر تمام سواحل چهاونیهای فوجی مرتب نمود تا اینکه هر قدر فوجیکه ماتحت عمرو عاص بود ربع آنرا برای این مقامات مخصوص فرمود، در عراق با وجودیکه بصره و کوفه مستحکم بودند چنانکه خاص در کوفه چهل هزار سپاه بوده و از انجمله ده هزار خالص بمهمات خارجه اشتغال داشتند، باز هم در این اضلاع هر قدر چهاونیهائی که از عجم باقی بود همه را از سر نو تعمیر و بقوت فوجی مضبوط ساخت، در خریبه و زابوقه که هفت چهاونی کوچک بود همه از سر نو تعمیر یافت در صوبه خوزستان بنهایت کثرت چونیهای فوجی ترتیب نمود چنانچه نهر تیری، مناذر، سوق الاهواز - سرق، هرمزان، سوس، بنیان، جندی سابور نهر جانقرق، همه این مقامات از فوجها معمور شدند، در چهاونیهای ری و آذربایجان همیشه ده هزار فوج مقیم بود . همین قسم بصدها چهاونی در هر جا قائم و برپا گردید که تفصیل آن چندان ضرورت نیست البته درینموقع لحاظ شود که این سلسله را چرا اینقدر وسعت داد و در انتخاب مقامات فوجی چه اصول ملحوظ بود؟ اصل این است که درینوقت ۱۱۹ اگرچه قوۀ فوجی اسلام بوسعت و ضروری ادابرشده و اما قوۀ بحری هیچ نداشتند از انطرف یونان از مدتی درین فن مشق کرده بودند ازینجهت در شام و مصر اگرچه اندیشه از بغاوت داخله هیچ نبود چرا که اهالی ملک با وجود اختلاف مذهب مسلمانان را از نصارا بیشتر پسند میکردند اما از اندیشه حمله‌های بحری روم پریشان بودند برعلاوه تا اینوقت ایشیای کوچک نیز بدست روم بود و درینجا قوت شانرا هیچ صدمه نرسیده بود و ازین سبب با ضرر بود که مقامات سرحد و بندرگاهها را بنهایت درجه مستحکم نگاه دارند ازینجهت بود که حضرت عمر رض هر قدر چھاونی فوجی که ترتیب داد در مقاماتی بنا کرد که یا بر ساحل واقع بود یا بر سرحد ایشیای کوچک حالت عراق که دیگر گونه بود یعنی بدون تسلط رئیس یا و مرزبانهای ملک برای بقای ریاست خود جنگ میکردند و مطیع و منقاد شده بودند بر اطاعت آنها اعتماد نمیشد و ازینجهت در هر جای این ممالک قیام سلسلۀ فوجی ضرور بود تا بخیال مدعیان ریاست هم بغاوت نگذرد. حضرت عمر رض همراه انتظام این سلسله بر شعبه‌های دیگر نیز توجه نموده وسعت اداره حربیه هرکدام را آنقدر منتظم گردانید که بلحاظ تمدن آنوقت یک معجزه معلوم میشد دفتر نفوس که ابتدا از مهاجرین و انصار آغاز شد آنقدر وسیع گردید که ۱۲۰ تقریباً تمام عرب را محیط شد از مدینه تا عسفان که از مکه معظمه دو منزل اینطرف است هر قدر قبائل آباد بودند یک یک نفر را نفوس شماری نموده دفتر ساخت بحرین که انتها صوبهٔ عرب است بلکه جغرافیه نویسان عرب آنرا از اضلاع عراق شمار میکنند دفتر تمام قبائل آنجا را مرتب نمود در کوفه و بصره و موصل و فسطاط و جیزه و غیره هر قدر عرب آباد شد دفتر همه را مرتب کرد برای این گروه بیشمار علی قدر مراتبهم تنخواه ها مقرر کرد اگرچه شمار همه بهیئت مجموعی از تواریخ معلوم نمیشود باز هم از قراین همین قدر معلوم است که اقلاً از هشت ده لک آدم که بسته شمشیر بند کمتر نبودند به روایت ابن سعد آمده که هر سال سی هزار آدم نو برای فتوحات میفرستاد علامه طبری تصریح کرده که در کوفه یک لک آدم قابل جنگ تیار بود و از یجمله سی هزار فوج با قاعده بود که همیشه حضور شان نوبت به نوبت برای مهمات ری و آذر بایجان ضرور بود این نظام بود که از دولت آن مدتی رعب عرب بر تمام دنیا افتاده سیل فتوحات بر یک وتیره جاری ماند، هر قدر که درین نظام کمی آمد همانقدر طاقت عرب ضعف پیدا کرد از همه پیش امیر معاویه تبدیلی درین سر رشته نمود یعنی تنخواه بچهای شیر خوار را موقوف ساخت عبدالملک ابن مروان از ینهم کاسه ۱۳۱ معتصم بالله یک سر نام عرب را از دفتر کشید و در حقیقت همان روز گویا حکومت نیز از دست مسلمانان بر آمد . بان ! جمله معترضه در میان آمد، اکنون باز میخواهیم نظام فوجی فاروق اعظم را تماشا کنیم حضرت عمر رض دفتر فوجی را بحدی وسعت داد که عجم نیز درین داخل شدند، یزدگرد شاهنشاه فارس که از قوم دیلم یک دسته به تعداد چهار هزار منتخب و نامش جند شاهنشاه مانده بود یعنی فوج خاصه این فوج بعد از معرکهای قادسیه از ایرانیان جدا شده بحلقه در فوج عجمی اسلام در آمدند، سعد وقاص آنها را در فوج داخل کرده و در کوفه جا داده رومی و هندوستانی تنخواه برای شان مقرر کرد چنانچه نام آنها را تواریخ در فتوحات اسلام و یهودی هم داخل بود جابجا ذکر نموده سردار فوج هراوّل یزدگرد که یک افسر نامی و بسیاه ملقب بود وقتیکه در سکه یزدگرد بطرف اصفهان روانه شد سیاه را با سه صد سوار که در آنها هفتاد نفر از پهلوانان نامی بودند طرف اصطخر فرستاد که از شهرهای بهاوران چیره منتخب کرده یکدسته سوار تیار کند، وقتیکه ابو موسی اشعری در سنه شهر سوس را محاصره کرد یزدگرد سیاه را حکم داد که همراه همین رساله منتخب بمقابله ابو موسی اشعری برود، بعد از فتح سوس سیاه با تمام هزاران ۱۲۲ با چند شرطی در خواست امن کرد، ابو موسی باین شرائط راضی نه بود کیفیت واقعه را بحضور فاروق اعظم اطلاع داد حضرت عمر نوشت که تمام شرائط شانرا قبول کنید داد همه را در بصره جا داده نام شان در دفتر فوجی داخل کرد و تنخواه برای شان مقرر گردید، نام شش نفر افسراین بود سیاه، خسرو، شهریار، شیرویه شهرویه، افره وین، تنخواه این شش نفر دونیم هزاری واز صد بهادر دیگر دو هزاری مقرر شد، در مقدمه تستر سیاه حاضر بوده واز تدبیرش فتح حاصل شد : باذان که از طرف نوشیروان حاکم یمن وفوج رکاب او از مردم ایران بوده اکثر این فوج مسلمان و نام شان در دفتر فوج نوشته شد تعجب است که لشکر فاروقی از بهادران هند نیز خالی نبود، قوم جاٹ سند که عرب آنرا زط میگفتند در لشکر یزدگرد شامل بودند و بعد از مقدمه سوس حلقه بگوش اسلام گشته و در فوج داخل شده در بصره جا گرفتند . بهادران یونانی ورومی نیز در فوج شامل و در فتح مصر پنصد نفر ازیشان شریک جنگ بودند وقتیکه عمر و عاص فسطاط را آباد کرد اینها در محله جداگانه آبادی کردند، یهود نیز درین سلسله داخل و در فتح مصر یک هزار نفر از ایشان محمد اللہ ۱۲۳ شریک فوج اسلامی بودند . غرض وسعتی که حضرت عمر در ادارهٔ حربی داد تخصیص ملک یا قوم در ان نبود بلکه قید مذهب و ملت هم در میان نبود، در فوج والنٹیئر ایران مجوس شامل بود که برابر با مسلمانان تنخواه داستند، در فوج نظام نیز چوس داخل و از تواریخ پیدا میشود چنانچه تفصیل آن در ذکر حقوق اقوام غیر می آید دانستنی است که وسعت ادارهٔ حرب باین اندازه که تمام اقوام داخل آن باشد، محض از فیاضی اسلام بود ورنه عرب در فتوحات ملکی باید بجز شمشیر خود ممنون هیچکس نباشد، و نبود البته ازین نیز هیچکس انکار کرده نمیتواند که برای مقابله هر قوم خود قوم را جنگاندن یکی از اصول کلان فن جنگ است. که خرگوش هر مرغزاری شگفت سگ آن ولایت تواند گرفت چنانچه بالا نوشته ایم که در آغاز ادارهٔ شعبهٔ فوجی حیثیت جداگانه نداشت یعنی مردمانی که تنخواه از حیث دیگر داستند هم نام شان داخل دفتر نظام بود و در انوقت همین مصلحت بود، حضرت عمر میخواست که این پرده را از میان بردارد، آغاز کار در کمی و بیشی تنخواه لحاظ قرآن خوانی هم بود و چون این امر را در شعبهٔ فوجی هیچ تعلقی نبود، حضرت عمر او را بشعبهٔ تعلیم تعلق کرده ۱۲۴ از دفتر نظام جدا نمود، چنانچه برای سعد وقاص این الفاظ را نوشته فرستاد لا تقط على القران احداً . ترقی تنخواهها بعد ازین بطرف ترقی تنخواه ها توجه فرمود و چون فوج را از زراعت و تجارت و از هرگونه اشغال بزور باز میداشت ازینجهته ضرور بود که تمام مایحتاج آنها کفالت شود بنا برین تنخواهها را کافی اضافه کرد اقلاً تنخواهی که سالانه ۲۰۰ بود ۳۰۰ کرد و تنخواه افسران از هفت هزار گرفته تا ده هزار زیاده کرد تنخواه بچها پیشتر از روز شیر جدا شدن مقرر میشد الحال حکم شد که از روز ولادت مقرر شود . انتظام رسد رسانی بندو بست غله رسانی در اوّل فقط همین قدر بود که مثلاً فوج وقتیکه در مقادسه برسند از دیهات اطراف حمله کرده جنس و غله را غنیمت بیاورند، البته بند و بست گوشت از دارالخلافه میشد یعنی حضرت عمر رض از مدینه منوره میفرستاد بعد سررشته شد که همراه جزیه فی نفر ۲۵ آثار غله گرفته بمصرف فوج برسانند در مصر همراه غله روغن زیتون و شهد و سرکه وصول میکردند و بکار سالن سپاهی می آمد، در جزیره نیز همین سررشته بود ولی زحمت رعایا می شد آخر حضرت عمر رض عوض آن نقدی مقرر نمود و رعایا بنهایت خوشی قبول کردند ۱۲۵ رفته رفته حضرت عمررض برای گدام یک اداره مستقل مقرر کرد و نامش اهرا بود چنانچه در شام عمرو ابن عنبسة افسر این اداره بود اهرا، جمع هری است که لفظ یونانی و معنیش گدام است چون که یکجا کردن غله وازانجا تقسیم نمودن رسم یونانیان بود نامش را هم یونانی گذاشتند تمام جنس و غله در یک گدام وسیعی جمع بوده و در غره ماه فی سپاهی یک من اثار غله (۲) آثار روغن زیتون و (۲) اثار سرکه میداد بعد ازین ترقی بیشتر شد یعنی بجای غله نان پخته بسپاهی میداد، مورخ یعقوبی در ذکر سفر شام حضرت عمرض تصریح کرده که علاوه بر تنخواه و خوراک جامه پوشاکه نیز از دربار خلافت بفوج میرسید و تفصیلش در بیان دریشی می آید با اینهمه بھتہ نیز مقرر بود که بعربی معونه میگویند، اسپ سواری را خود سوار برابر میکرد ولی شخصی که کم استعداد و تنخواهش کم می بود برای او اسپ از حکومت داده میشد و خاص برای همین غرض بحکم حضرت عمر ض چهار هزار اسپ در دارالخلافه هر وقت موجود می بود. اداره مستقل گدام خوراک و پوشاک تاریخ تقسیم بهته و تنخواه وغیره مختلف بود یعنی تنخو ا ہا بہ غره محرم و بهته در فصل بهار و عائد جاگیرهای خاص در هنگام فصل تقسیم می شد. ۱۲۶ طریقه تقسیم تنخواه این بود که همراه هر قبیله یک عریف یعنی مقدم یا رئیس می بود تنخواه را افسران خورد که بر ده نفر سپاهی افسر بوده و ایشانرا امرا الاعشار میگفتند رسانده و ایشان به عریفها تسلیم و عریفها به سپاهی تقسیم میکردند، بتوسط یک عریف یک لک درهم تقسیم میشد چنانکه در کوفه و بصره صد عریف بودند که بذریعه شان مبلغ یک کرور درهم تقسیم می شد، این انتظام بسیار باحتیاط امر عریف و خبرگیری اجرا میشد امرای اعشار عراق در تقسیم تنخواه بی اعتدالی کردند حضرت عمررض از بزرگان نساب واهل الرای عرب مثل سعید ابن عمران، ومشعله ابن نعیم، وغیره را خواسته بتفتیش آن مقرر کرد آنها همره با نهایت تحقیق عهده ده دهی نفری را مقرر نمود و به عوض ده نفر بر هفت نفر یک افسر مقرر شد، تقرر عریف نیز از ایجادات حضرت فاروق است که مدتی تقلید آن میکردند، در باب الجهاد کنز العمال از بیهقی روایت است اول من دون الدواوين وعرف العرفاء عمر بن الخطاب . ترقی تنخواه در تنخواه قدم و کارکنی لحاظ میشد و هر وقته اضافه میگردید، در قادسیه که زهره، عصمه، ضبتی وغیره که کارهای مردانگی کرده بودند، تنخواهای شان از دو هزاری به دو نیم هزاری ترقی کرد، علاوه بر رقمهای مذکور غنیمتی که گاه بیگاه ١٢٤ بدست می آمد و بقدر رتبه برفوج تقسیم میشد انتها ندارد چنانکه در جلولا نه هزار و در نهاوند شش هزار درهمی بهر سوار رسید . برای حفظ صحت و تندرستی قاعده های آتی مقرر شد . (١) سمت جنگ با اعتبار گرمی و سردی معین میگشت یعنی فوج را در ممالک سردسیر تابستان و در ممالک گرم سیر زمستان میفرستاد تقسیم فوجی و نام این تقسیم شاتیه و صافیه بود و تا امروز این اصطلاح بر حال مانده بلحاظ اختلاف تا حدیکه مؤرخین ما مهمات و فتوحات مغرب را بنام صوایف تعبیر میکنند موسم این سررشته را حضرت عمر رض در سنه ۱۶ه گذاشته طبری مینویسد. وسمى الشواتی والصوائف * وسمى ذالك فی کل کورة (٢) در فصل بهار فوجها را بجایهایی روانه میکرد که آب و هوای شان خوب و سبزه و مرغزار میبود، نخستین این قاعده را در سنه ۱۶ه جاری کرد وقتیکه مداین را فتح کردند و آب و هوایش بصحت افواج نقصان رسانید برای عتبة ابن غزوان نوشت افواج همیشه در موسم بهار قیام فوجها بجایهای شاداب و سرسبز روند . در موسم بهار عمر وعاص حاکم مصر در بهار فوج را بیرون میفرستاد و حکم میداد ١٢٨ که سیر و شکار کرده اسپها را بچرا بگذارید که فربه شود . ملحوظیت آب و ہوا (٣) در تعمیر دیهها و ابنیها همیشه عمدگی آب و هوا را لحاظ میکرد، پیش روی خانها خلاص میبود و صحن خوش فضا میداشت، شهر ہائی که برای فوجها آباد کرد مثلاً کوفه و بصره فسطاط بلحاظ اصول صحت سرکها و کوچها نهایت وسیع میبود و درین باب آنقدر احتیاط داشت که مساحت و وسعت آنرا خود تعین کرده و نوشته آبادی فوج میفرستاد چنانچه تفصیل آن در بیان آبادی شهر ها گذشت . در ایام کوچ (٤) وقتی که فوج بکوچ میبودند حکم بود که همیشه در روز جمعه بمنزل فرامده و یک شبانه روز کامل اتراق کنند، تا فوج دم گرفته و استراحت نموده اسلحه و رخت خود را درست سازند و تاکید اکید نمود که سفر یومیه بقدر طاقت باشد که مانده نشوند و بجائی منزل کنند که جمیع ضروریات مهیا شود، فرمانی که بنام سعد وقاص راجع بهدایات فوج فرستاده غیر ازین دیگر سخنهای اهم را نیز با جزئیات تفصیل نگاشته . قاعده رخصتی قاعده رخصتی فوج نیز با انتظام بود فوجہائی را که بجایهای دور مامور بودند، در سال یکبار و یا دو بار رخصت میداد، بلکه یکوقت اشعار دردناکے ۱۳۹ از یک زن شنید که در جدائی شوہر میخواند بافسران احکام نمود که هیچ سپاہی از چهار ماه علاوه به سفر نباشد. ولی اینہمہ مدارا و سہولت بقد ر ضرورت بود ورنه او ام طلبی کابلی و عیش پرستی سخت ممانعت میکرد، بسیار تاکید برین بود که فوج بتوسط رکاب سوار نشوند جامه نرم و نازک نپوشند، نان را بآفتاب نگذارند حمام نروند. از تواریخ هیچ معلوم نمی شود که حضرت عمر رض برای فوج لباس خاصی که آنرا دریشی میگویند مقرر کرده باشد، در احکامی که از و بنام فوج منقول است همین قدر است که کسی لباس عجمی نپوشد اما معلوم شده که در اجرای این حکم چندان محکم نبوده چرا که وقتیکه در سنه ۲۱ بر ذمیهای مصر جز یه مشور شد پوشاک فوج نیز در جزء آن بوده : آن پوشاکه این چیز ہا بود، جبه پشمی کلاه دراز یا عمامه و پاجامه، موزه، حالانکه نخستین پا جامه و موزه را بتصریح منع کرده بود. در شعبه فوج حضرت عمر رض بسیار ایجاد ہائی کرد که در عرب چود آن بپنج نبود مثلاً در ہر فوج یک افسر خزانه یک محاسب، و یک قاضی و چند ترجمان و چند طبیب ۱۴۰ و جراح میبود چنانچه در جنگ قادسیه عبدالرحمن ابن ربیعه قاضی، زیاد ابن ابی سفیان محاسب، هلال هجری ترجمان بود آغاز محکمه عدالت فوج، سر رشته حساب، مترجمی و داکتر نیز درین زمانه شد. ترقی در فن جنگ در خصوص قواعد فوجی این قدر علم داریم که احکامی که فاروق اعظم برای افسران فوج میفرستاد تأکید بآموختن این چهار چیز میبود شنا کردن اسپ دوانیدن، و نشانه زدن به تیر و پای برهنه دویدن، سوای این بما معلوم نیست که فوج را کدام قسم قواعد تعلیم کرده باشد بازهم شبهه نیست که در عهد حضرت عمرض فن جنگ نسبت بسابق بسیار ترقی کرد در عرب اوّل طریقه جنگ اینچنین بود که نفری انبوهی از طرفین بی ترتیب می ایستادند بعد از طرفین یک یک سپاهی برآمده جنگ میکردند و باقی تمام فوج خاموش ایستاده می ماندند و در اخیر حمله عام میشد در آغاز اسلام طریقه صف بستن جاری و فوج بر حصه‌های مختلف تقسیم شد مثلاً میمنه و میسره وغیره امّا هر حصه بسر خود جنگ میکرد یعنی تمام فوج بمانحتی یک سپه سالار جنگ نمیکردند، نخستین در جنگ یرموک ۱۵ ه از اقبال حضرت خالد بطرز تعبیه جنگ شد یعنی کل فوج که در تعداد قریب چهل هزار بود بر ۳۶ صف ۱۳۱ تقسیم شده و بماتحتی حضرت خالد کار میکردند و او تمام فوج را تنها جنگ میداد. تقسیم فوج در عهد فاروق اعظم بقرار ذیل بود. قلب سپه سالار درین حصه می ایستاد مقدمه پیشدار که پیش روی قلب بفاصله کم می بود میمنه بدست راست قلب می بود میسره بدست چپ قلب جا داشت ساقه دنبال همه طلیعه فوج گزمه که کشف فوجهای دشمن کنند رده دنبال ساقه میباشد که دشمن از عقب حمله نکند رائد فوج آذقه رسان رکبان شتر سوار فرسان سوار راجل پیاده رماة تیر انداران حصه عظم حصه مختلف فوجی ۱۳۲ هر سپاهی را حکم بود که ضروریات جنگ را با خود داشته باشد و فتوح البلدان می نویسد که در فوج کثیر ابن شهاب (یکی از افسران فوج فاروق اعظم) پیش هر سپاهی اشیای ذیل حکمی میبود سوزن جوال دوز قیچی اسباب تار و سوزن توره غربال هر سپاهی استعمال منجنیق در حمله قلعه ها در عهد خود حضرت پیغمبر آغاز به شد چیزهای و نخستین در محاصره طائف سنه در معرض اجرا در آوردند اما در زمان ضروری با خود حضرت عمر بسیار ترقی کرده و قلاع بزرگ بواسطه منجنیق فتح میشد مثلاً در محاصره بهرسیر سنه ۲۰ منجنیق استعمال کردند دبابه نام آله دیگری نیز برای محاصره و عبارت بود از برج چوبی که حصه بالای آن چند درجه داشت و در حصه زیرین عرابه چسبیده بود و سنگ اندازان نقب زنها و تیراندازها در میانش می نشستند و آنرا تیله کرده پیش میبردند که تا زیر قلعه میرسید و دیوار قلعه را بتوسط آلات قلعه شکنی میشکستاند و در محاصره بهرسیر نیز این آله را استعمال کردند. سر مینا پاک کردن راه و تیار کردن سرک و پل بستن و سائر کاری را که امروز فوج سفر مینا میکنند سررشته بسیار معقول بسته و این کار را بخاص ۱۴۳ بذمه اقوام مفتوحه گذاشته بود، عمر و عاص وقتیکه فسطاط را فتح کرد مقوقس والی مصر این شرط را منظور کرد که فوج اسلام هر طرف رخ کند نجاتیکه تعلق سفر مینا دارد، مصریها انجام دهند، و چون عمر و عاص طرف اسکندریه بمقابله رومیها رفت مصریان منزل بمنزل سرکها را تیار و پلها را بسته و بازارها بر پا کردند علامه مقریزی می نویسد از سببی که مسلمانان تمام ملک را گرویده خود ساختند، بدین واسطه قبطی با خود برضا و رغبت این خدمات را انجام میدادند کار جاسوسی و واقعه نگاری را بنهایت خوبی سررشته کرد جاسوسی و خبر رسانی و برای اینکار اسباب قدرتی بدستش آمد، در شام و عراق که عرب بکثرت آباد بود ازین ها یک گروه بزرگی اسلام را قبول کردند، چونکه این نفری از بسیار پیشتر درین ممالک سکونت داشتند هیچ واقعه را ازینها کس پنهان کرده نمیتوانست، و برای شان حکم بود که اسلام خود بپیچکس ظاهر و آشکارا نکنند چونکه اینها بوضع ظاهری خود فارسی یا نصرانی معلوم میشدند از ینجهته در افواج دشمن هر جا که میخواستند رفته میتوانستند در یرموک و قادسیه و تکریت از برکت این جاسوسان کارهای بزرگ انجام یافت. ۱۳۴ رئیس های شام خود از طرف خود بخوشی در هر شهر جاسوسها مقرر کردند که در فوج قیصر رفته اخبار نقل و حرکت و طیاری افواج را بیاورند قاضی ابو یوسف در کتاب الخراج می نویسد فلما رای اهل الذمة وفاء المسلمين لهم وحسن السيرة فيهم صارس وا اشد اء على عدو المسلمين وعونا للمسلمين على اعدائهم فبعث اهل كل مدينة ممن جرى الصلح بينهم و بين المسلمين رجالا من قبلهم يتجسسون الاخبار من الروم وعن ملكهم و ما يريدون ان يصنعوا. در اضلاع اردن و فلسطین یک فرقه از یهود بود که آنرا سامره میگفتند این نفری خاص برای جاسوسی و واقعه نگاری مقرر بودند و در صله زمینهای مقبوضه شانرا معاف کرده بود همچنین قوم جراجمه که بدین خدمت مامور بودند خراج آنها معاف بود. چیزیکه در سلسله انتظام فوجی که از همه بیشتر موجب حیرت است این است که با وجود آنقدر افواج بیشمار و مردمان ممالک مختلف قبائل مختلف و طبایع جداگانه درین سلسله داخل و باز در جایهای دور بود و که از مرکز خلافت بسیار ہزار ہا گروه فاصله دور بودند باز هم تمام افواج چنان بقبضه قدرت حضرت عمر بود که گویا خودشان هر جا همراه فوج حاضر است ۱۳۵ سبب این محض رعب و سطوت او بود و با اینهم یک سبب کلان این بود که فاروق اعظم در هر فوج یک واقعه نگار مقرر کرده و او ذره ذره سخن فوج بحضور انها میکرد، علامه طبری در موقعی ضمناً مینویسد و کانست لعمر العيون في كل جيش فكتب الى عمر بما كان فى تلك الغزاة وبلغه الذي قال عتبه و در موقع دیگر می نویسد و كان عمر لا يخفى عليه شئ في عمله . حضرت عمرؓ ازین سررشته این کار میگرفت که در هر جا فوج بی اعتدالی میکرد فوراً تدارک آن میفرمود تا دیگران ازان عبرت میگرفتند در فتوحات ایران یکبار معد یکرب در حق افسر خود حرف گستاخانه بر زبان رانده بود و فوراً بحضرت عمرؓ خبر رسید و همان وقت برای معدیکرب تحریری عتاب نمود و او بعد ازان گاهی آنچنان جرأت کرده نتوانست همین قسم صدها مثال ست که تمام آنرا درینجا نوشته نمیتوانیم . شعبهٔ تعلیم حضرت عمرؓ اگرچه تعلیم را بنهایت درجه ترقی داد و تمام ممالک مفتوحه مکاتب ابتدائی تاسیس کرد که قرآن مجید اخلاق اشعار و امثال در آنجا ۱۳۶ تعلیم میدادند اکابر علمای صحابه در هر ضلع برای تعلیم فقه و حدیث مقرر و مامور بودند تنخواه معلمین و مدرسین را نیز مقرر کردند اما چونکه تعلیم بیشتر مذهبی بود ازینجهت تفصیلاتش را در بیان شعبۀ مذهبی می آرم . شعبۀ مذهبی کار اصلی که فاروق اعظم از حیث خلافت داشت همین تعلیم و تلقین مذهب بود و درحقیقت طغرای کار پردازیهای او همین بود، اما تعلیم روحانی مذهب که عبارت است از توجه الی الله و استغراق فی العباده و صفای قلب و قطع علائق و خضوع و خشوع از امور ظاهری و حسی نبوده و تحت هیچ شعبه از اداره های ملکی نمی آمد ازینجهت در تفصیل نظام حکومت ما نیز ذکرش نکردیم، بلکه در حالات ذاتی حضرت عمر خواهد آمد البته اشاعت اسلام تعلیم قرآن و حدیث و اجرای احکام مذهبی و امثال آن در تحت انتظام می آمد و آنچه حضرت عمر چیزی درین باب نموده ما همه را بتفصیل درینجا می نویسیم: طریقه اشاعت اسلام بزرگترین کاری درین شعبه یا اشاعت اسلام بود معنی اشاعت اسلام این نیست که مردم را بزور شمشیر مسلمان بگردانند حضرت عمر برخلاف این طریقه ۱۳۷ و هر که میخواهد بدین آیت لا اکراه فی الدین بی تاویل عمل کند باید که نیز برخلاف باشد، حضرت عمر خود در موقعی که غلام او با وجود ترغیب و هدایت، ایمان نیاورد فرمود که لا اكراه في الدین . معنی اشاعت اسلام این است که دعوت اسلام را بتمام دنیا برساند و بمردم اصول و مسائل اسلام را بفهماند و بطرف اسلام راغب گرداند . حضرت عمر بهر ملک که فوج میفرستاد تاکید میکرد که اول آنها را باسلام ترغیب کنید و اصول عقائد اسلام را بفهمانید چنانچه فرمانیکه بنام فاتح ایران سعد وقاص فرستاده در ان می نویسد و قد کنت امرتك ان تدعوا من لقيت الى الاسلام قبل القتال قاضی ابویوسف نوشته که عادت فاروق اعظم بود که بر فوج افسری مقرر میکرد که فقیه و دارای علمی بود، ظاهر است که ضرورت علم بران افسر فوجی از سبب تبلیغ اسلام بود در فتوحات شام و عراق خوانده باشید سفرای اسلامی پیش نصارا و ایرانیان رفته اند چقدر خوبی و صفائی اصول عقائد اسلام را پیش روی آنها بیان کرده اند . ۱۳۸ تدبیر بزرگ در اشاعت اسلام این است که طوری نمونهٔ اسلام را باقوام غیر نشان بدهد که خود بخود دل مردم بطرف اسلام میل کند در عهد حضرت عمر رض اسلام بکثرت وسعت یافت وجه کلانش این بود که تربیت وارشاد خود نمونهٔ اصلی اسلام را بمسلمانان یاد داد فوج اسلامی بهر ملک که میرفتند خواه مخواه مردم را شوق دیدن مسلمانان پیدا میشد چرا که چند نفر بادیه نشین را برای تسخیر تمام دنیا برانگیختن خالی از حیرت و استعجاب نبود باینطرح وقتیکه مردم فوج مسلمانان را میدیدند و اتفاق صحبت می افتاد، در هر فرد مسلمان تصویر راستی و سادگی و پاکیزگی و جوش و اخلاص بنظر می آمد اینچیزها خود بخود دل مردم را بطرف اسلام میکشید و اسلام در انها تاثیر میکرد در واقعات شام خوانده باشید که سفیر جارج وقتیکه نزد ابوعبیده رض آمده و در فوج داخل شد بکدام اثری متاثر می گردید و بکدام طرحی دفعهٔ از قوم و خانواده جدا شده ایمان آورد، شطا که یک رئیس کلان حکومت مصر بود حالات مسلمانانرا شنیده گرویدهٔ اسلام شد و آخر با دو هزار آدم مسلمان شدند . بوالعجبی فتوحات اسلامی نیز این خیال را قوت داد، ازینواقعه ۱۳۹ که در پیش روی چند نفر صحرا نشین قدمهای اقوام بزرگ قدیم و پر زور از اسباب زمین کشیده شد بدلهای اشخاص خوش اعتقاد خود بخود می آمد که با این اشاعت اسلام گروه تائید آسمانی شامل است وقتیکه شاهنشاه فارس یزدگرد سفارتی بجهت استمداد از خاقان چین فرستاد و خاقان چین حالات فوج اسلامی را دریافت نمود و شنید گفت با اینچنین قوم مقابله کردن بیفائده است در معرکه فارس یکی از بهادران ایران گریخته میدوید سردار فوج او را گرفته میخواست سزا بدهد بهادر مذکور یک سنگ را به تیر زد و شکستاند و گفت این تیر نیز برین مردم تاثیر نمیکند خدا همراه اینهاست جنگ با ایشان فائده ندارد، جد ابورجای فارسی بیان میکند که در جنگ قادسیه حاضر بودم و تا آنزمان مجوسی بودم وقتیکه عرب تیر اندازی شروع کردند و ما تیرها را دیدیم گفتیم که دوک است اما همان دوکها سلطنت ما را برباد کرد، وقتیکه بر مصر حمله شد بشپ اسکندریه برای قبطیها نوشت سلطنت رومیان بآخر رسید حال شما با مسلمانان یکی شوید. غیر ازین سخنان دیگر چیزها نیز مسبب سعت اسلام شد: قبائل عرب که در شام و عراق بودند و مذهب عیسوی داشتند آنقدر فطره که ۱۴۰ میلان طبیعت شان بطرف بنی عربی بود بطرف اقوام غیرگاهی نبود چنانچه هر قدر مدت گذشته میرفت همانقدر عرب نصارا در حلقهٔ اسلام می‌درآمد ازین سبب در انوقت همانقدر نو مسلم که از اقوام عرب بود از اقوام غیر نبود وجه دیگر این هم بود که بعضی از پیشوایان بزرگ مذهبی مسلمان شدند مثلاً وقتیکه دمشق فتح شد بشپ بزرگ شان که نام او ادرکون بود بدست حضرت خالد اسلام آورد به ایمان آوردن یک پیشوای مذهبی خواه نخواه پیروان او بطرف اسلام رغبت میکنند. مردم ازین اسباب مختلف بکثرت اسلام آوردند افسوس که مؤرخین ما اینواقعه را بیک عنوان مستقل ننوشته اند وما هم ازینجهته تعداد مسلمانرا نشان داده نمیتوانیم گر اندکی از بیانات ضمنی دریافته درینموقع می نویسیم بزمان حضرت عمر رض مردمی که اسلام آوردند درانیر سنه ۱۶ وقتیکه جلولاء فتح شد بسیار رؤسا و نوابهای کلان کلان بخوشی و رغبت خود اسلام آوردند از انجمله اشخاصی که بیشتر صاحب اختیار و نامور بودند این اسامی است جمیل ابن بصبهری، بسطام ابن نرسی رفیل، فیرز، از مسلمان شدن این رؤسا خود بخود در رعایا اسلام عبد الله ۱۴۱ شیوع یافت. وبعد از جنگ قادسیه چهار هزار فوج دیلم که تربیت یافته خسروپرویز بودند و آنرا امپریلی گارد یعنی رساله شاهی میگفتند همه شان مجموعاً مسلمان شدند. سیاه افسر مقدمة الجیش یزدگرد که شخص مشهور است وقتیکه یزدگرد بطرف اصفهان روانه شد سیاه را نزد خود خواسته صد نفر رؤسای کلان با پهلوانان همراه او کرده بطرف اصطخر روانه ساخت حکم کرد که از هر شهر سپاهی منتخب را با خود ببرد وقتیکه فوجهای اسلامی به تستر رسیدند سیاه همراه سرداران خود در اطراف مقیم بود و یک روز همه سرداران خود را جمع کرده گفت من که بشما میگفتم که این مردم (عرب) بر ملک ما غالب میشوند روز بروز تصدیق آن ظاهر شده میرود، حال بهتر است که ما خود اسلام را قبول کرده ایمان بیاوریم چنانچه در همان وقت تمام شان ایمان آوردند این مردم را اساورة میگفتند و محله ساوره در کوفه بنام شان مشهور است، از ایمان آوردن اساوره سیاهچه وزط، اندغار نیز مسلمان شدند واصل این دو قوم باشندۀ سند بودند که در عهد خسرو پرویز گرفتار شدند و ایشانرا درینجا آورده بفوج داخل ساختند. عبیدالله ۱۳۲ اسلام در مصر نیز به کثرت وسعت پیدا کرد، وقتیکه عمرو عاص نفری بعضی قصبات را از سببی که با مسلمانان میجنگیدند گرفتار کرده همه را کنیز و غلام ساخته فروخت و آنها بتمام عرب پراگنده شدند حضرت عمررض سخت قدغن کرده از هر جا آنها را واپس آورده بمصر فرستاد و نوشت که اینها اختیار دارند که اسلام می آرند یا بمذهب خود میمانند، چنانچه ازینجمله ساکنان قصبۀ بلهیب همه مجموعاً بخواهش خود مسلمان شدند، بعد از فتح دمیاط وقتیکه فوجهای اسلامی پیش رفت کردند از رقارة و راودة گرفته تا عسقلان که داخل شام است در هر جا اسلام شیوع یافت. (شطا) شهریست مشهور در مصر که تکهای بافتۀ کی آن مشهور و بهرجامیرود رئیس آن که پیش از شنیدن حالات مسلمانان مائل اسلام بود، همینکه افواج اسلام بدمیاط رسید با دو هزار آدم از شهر برآمده با اهل اسلام ملحق گشته مسلمان شدند. در (فسطاط) که آنرا عمرو عاص آباد کرده و جائیکه حال قاهره دارالسلطنتۀ مصر است، سه محلۀ کلان و بیشترش نو مسلمان بودند، یک محله بنام حیوة ۱۴۳ آباد بود که از خاندان یونانی و مسلمان شده بودند، در معرکهٔ مصر یکصد نفر ازین خاندان در افواج اسلام شامل بود، محلهٔ دویم را بنو الازرق میگفتند اینمحله نیز از خاندان یونانی و آنقدر کثیرالنسل بود که در مقدمهای مصر ازینها ٤٠٠ صد نفر بها در شریک بودند، سوّم بنام محلهٔ روبیل آباد شد بود این مردم سابق در یرموک و قیساریه سکونت داشتند بعد مسلمان شده همراه عمرو عاص بمصر آمدند و از یک خاندان بسیار کلان یهود بودند در فتح مصر هزار نفر ازین خاندان شامل بود. در فسطاط یک محلهٔ دیگر نیز از نومسلمان مجوسی آباد گشته بود چنانچه این محله را بنام ایشان یاد کرده محله پارسیان میگفتند، این مردم در اصل از فوج باذان بودند که از طرف نوشیروان عامل یمن بود وقتیکه قدم مبارک اسلام در شام رسید اینها مسلمان شده در رکاب عمرو عاص بمصر آمدند. اگر بدین طرح مواقع مختلف را بجوئیم ظاهر می شود که در هر جا بکثرت اسلام شیوع یافته، بلاذری مورخ در ذکر بلاس می نویسد که حضرت ابو عبیده درینجا همان عرب را جا داد که در شام سکونت داشتند و مسلمان ۱۴۴ شده بودند، مورّخ ازدی در حالات یرموک مینویسد که وقتیکه فوج‌های رومیان در یرموک فرآمدند نفری باشندهای اینجا که مسلمان شده بودند جاسوس از طرف خودها مقرر کردند و جاسوسانزا تاکید نمودند که اسلام خود را پنهان داشته روم را نسبت بخود بدگمان نسازند. طبری مورّخ در واقعات سنه ۱۵ مینویسد که درین مقدمه بسیاری از عجم مسلمان درآمد نمودند و بعضی ازیشان پیش از جنگ و بعضی بعد ازان مسلمان شدند. از ینوا قعات صاف و روشن معلوم میشود که در عهد مبارک حضرت عمر رض اسلام بکثرت وسعت یافته مگر نه بزور شمشیر بلکه از فیض و برکت خود او . بعد از اشاعت اسلام ترویج اصول و اعمال مذهبی و دینی حفاظت و ترویج اموریکه مدار اسلام است درین سلسله از همه مقدم تر حفاظت قرآن مجید و تعلیم و ترویج آن بود در خصوص کوششهایی که حضرت عمر رض نسبت بقرآن نموده شاه ولی الله صاحب نهایت صحیح نویسد امروز هر کس که از طوائف مسلمین قرآن مجید را میخواند منت فاروق اعظم در گردن اوست. مسلم است که اصل الاصول اسلام قرآن مجید است و ازین نیز انکار نمیتوان کرد که جمع و ترتیب و حفاظت قرآن مجید بخوبی و نوشتن نسخهٔ آن حضرت عمر رض در جمع و ترتیب قرآن مجید کوشش ها کرد ۱۴۵ بصحت و رواج تعلیمش در تمام دنیا خلاصه هر چه شد بتوجه و اهتمام حضرت عمر رض شد تفصیل مدعا اینکه در عهد پیغمبر صلی الله علیه وسلم قرآن مجید مرتب نشده بلکه اجزای متفرق و در نزد صحابهای متعدد بود بعضی بر استخوانها و برخی بر برگهای خرما و چیزی بر تختهای سنگ نوشته شده بود و پوره بحفظ کسی هم نبود بعضی یک سوره و بعضی دیگر سوره یاد داشت در عهد حضرت ابا بکر صدیق رض که جنگ مسیلمہ کذاب رو داد بصد ہا صحابی شہید شدند که بسیار از انها حافظ قرآن بودند بعد حضرت عمر رض نزد ابوبکر صدیق رض رفته گفت اگر بدینقسم حافظان قرآن برخاسته بروند قرآن نیز از میان خواهد رفت از اینجهته لازم است بجمع و ترتیب قرآن متوجه شویم حضرت ابوبکر صدیق رض فرمود کاریرا که رسول الله صلعم نکرده باشد من چگونه بکنم حضرت عمر رض بدفعات مصلحت و ضرورتش را بیان کرد تا حضرت ابوبکر رض برای او متفق شد و زید ابن ثابت را که در میان صحابہ از ہمہ بیشتر کتابت وحی کرده بود خواسته و برین خدمت مامور شد که از هر جا آیت ها و سورها را بدست آورده جمع کند و حضرت عمر رض در مجمع عام اعلان کرد که هر کس حصه از قرآن مجید را که از حضرت رسول کریم صلعم یاد گرفته باشد پیش من ۱۴۶ گرفته بیاورد و الزام کرد که هرکس آیت را نوشته بیاورد باید دو نفر شاهد هم بگذرد که ما این را در عهد آنحضرت صلعم در نزد او دیده بودیم وقتیکه باین قسم تمام سوریا، جمع شد چند نفر مامور شدند که قرآن در تحت نگرانی آنها در مجموعه جمع و نوشته شود، سعید ابن العاص ر ض میخواند و نشان میداد و زید ابن ثابت مینوشت و بنگر آنها حکم بود که اگر در تلفظ و لهجه کدام لفظ اختلاف پیدا شود باید مطابق لهجه قبیله مضر بنویسند چراکه قرآن مجید خاص بزبان مضر نازل شده . حفاظت در انوقت برای صحت و حفاظت قرآن مجید چند چیز نهایت ضرور قرآن مجید بود اوّل این که بنهایت وسعت تعلیم آن شایع و بهزاران نفر و تدبیر صحت الفاظ حافظ شود که احتمال تحریف و تغییر نماند دوم اینکه در صحت اعراب و اعراب و الفاظ آن خیلی اهتمام و حفاظت نمایند، سوم نسخه‌های آن بسیار نقل و در ممالک بکثرت شایع گردد، حضرت عمـ ر رض هر سه امر را به بسیار کمال انجام داد که زیاده بران غیر ممکن بود . انتظام در تمام ممالک مفتوحه هر جا درس قرآن مجید جاری معلم و قاری تعلیم قرآن مجید منصوب و تنخواه برای شان مقرّر کرد چنانچه این امر را در اولیات حضرت عمررض ۱۴۷ حساب کرده اند که او برای معلمان تنخواه مقرر کرد تنخواه بلحاظ حالات همانوقت کم هم نبود، مثلاً خاص در مدینه منوره برای معلمان بچه های خرد مکاتب خورد که مکتب ها تعلیم میدادند فی ماه ۱۵ درهمی مقرر بود، در بدویان خانه بدوش قرآن تعلیم قرآن را جبراً اجرا کرد، چنانچه ابوسفیان نام شخصی را همراه چند نفر اجبار تعلیم مامور کرد که در قبائل گشته امتحان بگیرند و اگر شخصی چیزی از قرآن مجید را بدوی یا دنداشت سزا بدهند. در مکاتب تعلیم خط نیز بود، بقسم عام بهر اضلاع احکام نمود که بچها را تعلیم کتابت سواری و کتابت را تعلیم بدهند، ابو عامر سلیم که در جملهٔ رواة حدیث است زبانی روایت میکند که من هم در جملهٔ اطفال گرفتار شده بمدینه آمدم مرا در مکتب نشاندند وقتیکه میم مینوشتم خوب نوشته نمیتوانستم بمن گفتند گرد بنویس که مثال چشم گاو باشد. پنج نفر از صحابهٔ کرام در زمان حضرت رسول مقبول قرآن مجید را فرستادن قراء کامل حفظ کرده بودند یععنی معاذ ابن جبل، عبادة ابن الصامت صحابه را بعلاقجات دور دست برای ابی ابن کعب، ابو ایوب، ابوالدردأ. ازین جمله سید القری ابی کعب بود تعلیم قرآن و حضرت رسول معلم درین باب تعریف او را کرده، حضرت عمر بهمه شائزانخواسته ۱۴۸ گفت” که مسلمانان شام به تعلیم قرآن احتیاج دارند شمار رفته بایشان تعلیم بدهید“ ولی ابو ایوب ضعیف و ابی ابن کعب بیمار بوده رفته نتوانستند باقی سه نفر اصحاب کرام بخوشی خود منظور کردند و حضرت عمر ایشان را هدایت کرد که اول بحمص رفته چند روز در انجا قیام کنند همینکه تعلیم وسعت یافت یکنفر درینجا مانده باقی دو نفر یکی بدمشق و دیگری بفلسطین برود چنانچه همه اول بحمص رفتند وقتیکه تعلیم آنجا رونقی یافت عباده در انجا مانده ابو در داء بدمشق و معاذ ابن جبل بفلسطین روانه شد معاذ ابن جبل در وبای عمواس وفات یافت اما ابو در داء تا آخر خلافت حضرت عثمانؓ زنده و در دمشق می بود طریقه تعلیم ابو در داء بطوری که ذهبی در طبقات القری می نویسد چنین بود که نماز صبح را خوانده در مسجد می نشستند و قرآن خوانان دورش حلقه میکردند حضرت ابو در داء ده ده نفر را یک جماعت و بر هر جماعت یک قاری مقرر کرده بود که بر سر آنها قرآن بخواند و خود خاموش نشسته تعداد طلبه بر قرآن خوانان گوش می نهاد وقتیکه کدام طالب علم کامل قرآن را قرآن دمشق یاد میگرفت ابو در داء او را بشاگردی خود قبول میکرد یک روز ابو در دا حساب کرد در جامع دمشق ١٤٩ در حلقه درس او ۱۶۰۰ طالب علم حاضر بود. وسائل اشاعت قرآن حضرت فاروق اعظم برای ازدیاد ترویج قرآن علاوه بر تدابیر فوق بسیار وسائل دیگر نیز اختیار کرد، سورت‌های ضروری یعنی بقر و نساء و مائده و حج و نور بود که همه مردم ضرور یاد داشته چرا که درین سوره‌ها احکام و فرائض بسیار مذکور است ـ برای عمّال خط فرستاد که هر که قرآن را یاد گرفت برای او تنخواه مقرر کنید (وقتیکه ضرورت نماند این احکام را منسوخ کرد) در هدایات ضروری که برای فوج میفرستاد این هم بود که قرآن خواندن را یاد بگیرید هروقت از عمّال سیاهه قرآن خوانا را میخواست نتیجه این تدابیر این شد که نفری بیشمار قرآن را خواندند و ناظره خوان از شمار بیرون بود، اما تعداد حفاظ بصدها و هزارها رسید وقتی فرمانی بنام افسران فوج فرستاد که حافظان قرآن را نزد من بفرستید که ایشانرا برای تعلیم در هر جا تعداد حافظان مقرر میکنم، سعد وقاص در جواب نوشت که تنها در فوج من ۳۰۰ حافظ موجود است" . صحت تلفظ امر سوم صحت اعراب و تلفظ بود، درین باب نیز اهتمام و کوشش ۱۵۰ بسیار کرد، و این در حقیقت از همه مقدم تر بود وقتیکه قرآن مجید مدون و مرتب شده اعراب نداشت، از پنجهة محض شیوع آن مفید نبود اگر در صحت اعراب و تلفظ آن اهتمام نمیکرد، حضرت عمر رض برای این تدابیر مختلف اختیار نمود. نخستین بهر جا موکداً احکام فرستاد که همراه تعلیم قرآن صحت الفاظ و صحت اعراب را نیز تعلیم بدهند قرار روایت ابن الانباری الفاظ خاص شان این است تَعَلَّمُوا اعْرَابَ الْقُرْآنِ کَمَا تَعَلَّمُونَ حِفظه و در مسند دارمی باین الفاظ آمده تَعَلَّمُوا الْفَرَایضَ وَاللَحَنَ وَالسُّنَنَ کَمَا تَعَلَّمُونَ الْقُرْآنَ. دوم اینکه همراه تعلیم قرآن تعلیم ادب و عربیت را نیز لازم ساخت تا خود مردم صحت و خطای اعراب را تمیز کرده بتوانند. ثالثاً حکم کرد که هر شخص عالم لغت نباشد برای تعلیم قرآن مقرر نشود. بعد از قرآن مجید درجة حدیث است، حضرت عمر رض اگر چه در ترویج حدیث کوشش بسیار کرد اما احتیاط را ملحوظ داشت (و این دلیل بزرگی است بر دقیقه سنجی او) و بجز صحابهای مخصوص کسی دیگر را اجازة روایت حدیث نداد شاه ولی الهی نویسد چنانچه فاروق اعظم عبدالله ابن مسعود را با جمعی بکوفه فرستاد و معقل ابن یسار و عبدالله ادب و تعلیم عربیت تعلیم حدیث ۱۵۱ ابن معقل وعمران ابن حصین را به بصره وعباده ابن صامت وابودرداء را بشام وبمعاویه ابن ابی سفیان که امیر شام بود قدغن سخت نوشت که از حدیث ایشان تجاوز نکنند، حقیقۀ اصولی که در خصوص روایت حدیث قائم نمود از بزرگترین کارنامه های نکته سنجی اوست اما موقع تفصیل آن نیست، و در ذیل فضل وکمال او بتفصیل بیان خواهیم نمود؛ بعد از حدیث رتبۀ فقه است، وچون مسائل فقه ازان قبیل است که هر کس را هر روز بان کار می افتد، حضرت عمر رض آنرا آنقدر اشاعت داد که امروز باوجودیکه وسائل جدید پیدا شده ممکن نیست که آنچنان نشر واشاعت کسی داده بتواند امریکه در ترویج مسایل فقه اختیار کرده بر حسب ذیل است. (۱) تا جائیکه وقت وفرصت مساعدت میکرد خود آنجناب بالمشافهه احکام مذهبی را تعلیم میکرد روز های جمعه که خطبه میخواند احکام ضروری، ومسائل کار آمدیومیه را بیان می نمود، در خطبۀ حج احکام ومناسک حج را بیان میفرمود در موطای امام محمد نوشته که حضرت عمر رض خطبه در عرفات خواند و تمام مسائل حج را تعلیم کرد، همچنین در سفر های شام وبیت المقدس وغیره فقه اشاعت مسائل فقه عمر الله ١٥٢ هر وقت که خطبهای پر اثر و مشهور را میخواند تمام مهمات اصول و ارکان را بیان میکرد چونکه در مواقع جمعیت بی انتها میبود از پنجه این مسائل را آنقدر اعلان میکرد که بدیگر تدبیر ممکن نبود، خطبه مشهوری (در دمشق بمقام جابیه خوانده) که فقها در اکثر مسائل فقهیه جا بجا بدان حواله میدهند. (۲) همیشه برای عمال و افسران احکام مسائل مذهبی نوشته میفرستاد، مثلاً در خصوص اوقات نماز پنجگانه که در تعین آن مجتهدین تا امروز اختلاف دارند برای تمام عمال یک هدایت نامه مفصل فرستاد، امام مالک در موطای خود عبارت آنرا بعینه نقل کرده و مسائلی که درین باب اسمی ابوموسی اشعری تحریری فرستاده آنرا نیز لفظاً نقل کرده در خصوص جمع کردن دو نماز بتمام ممالک مفتوحه اطلاع تحریری فرستاد که جائز نیست. در سنه ۱۴ وقتیکه نماز تراویح با جماعت در مسجد نبوی بر پا شد برای تمام افسرهای اضلاع نوشت که در هر جا مطابق این عمل شود احکام متعلق بزکوه را مفصل نوشته برای ابو موسی اشعری و دیگر افسران ملکی فرستاد عنوان این تحریر را شاه ولی الله با مام مالک حواله و چنین نقل میکند. بسم الله الرّحمن الرّحیم هذا کِتابُ الصَّدَقَةِ الخ احکام متعلق بقضا ۱۵۳ و شهادت را که برای ابو موسی اشعری تحریر کرده پیشتر بیان شد علاوه بر مسائل مهمه جزئیات مسائل فقه را نیز برای عمال نوشته میفرستاد یکدفعه برای حضرت ابو عبیده نوشت شنیده ام که زنهای مسلمانان در حمام پیش روی زنهای نصارابی پرده غسل میکنند اما زن مسلمانرا جائز نیست که پیش روی زن غیر مذهب بی پرده شود در احکام متعلق بروزه برای تمام عمال حکم تحریری فرستاد که : لا تکونوا من المسوفین لفظ بكم زید ابن وهب میگوید که فرمان حضرت عمر بما رسید که ان المرئة لا تصوم تطوعاً الا باذن زوجها ۔ ابو وایل روایت میکند که حضرت عمر برای ما نوشته که ان الاهلّة بعضها اكبر من بعض ازین قسم بسیار مثالهای بیشمار است . این سخن نیز قابل لحاظ است که چون احکام فقهی را که حضرت عمر بذریعه فرامین شایع میکرد حیثیت دستورالعمل شاهی داشت ، لہذا همیشه این احتیاط را ملحوظ داشت که باید مسائل اجماعی و متفق علیه باشد چنانچه بسیار مسائل را که در ان اختلاف صحابه میبود اول مجمع اصحاب پیش کرده طی اختلاف می نمود، مثلا در سزای دزدی امام ابو یوسف ۱۵۴ در کتاب الخراج می نویسد اِنّ عُمَرَ اسْتَشَارَ فِي النَّاسِ فِي ذَا جَمَعُوا الخ وقتیکه در غسل جنابت اختلاف پیدا شد تمام مهاجر و انصار را جمع کرد و این مسئله را پیش نموده از همه رای خواست و چون مردم رأی مختلف دادند فرمود انتُم اَصْحَابُ بَدْرٍ وَ قَدِ اخْتَلَفْتُمْ فَمَن بَعْدِكُم اَشَدُّ اخْتِلَافًا یعنی شما که اصحاب بدر هستید و در بین خود اختلاف رای دارید در مسلۂ با آینده اختلاف سخت تر خواهد شد چنانچه این مسئله را از ازواج مطهرات مطهرات تحقیق نمود و رای شان را قطعی قرار داده شایع گردانید و در تکبیر جنازه نهایت اختلاف بود حضرت عمر رض صحابه را جمع کرده و بر یک سخن متفق طی شد یعنی بر چهار تکبیر اتفاق کردند (۳) در افسر و عمالی که بر اضلاع مقرر میکرد این حیثیت ملحوظ بود که باید عالم و فقیه باشند چنانچه در بسیار مواقع مختلف این اعلان کرده یکبار در مجمع عام خطبه خواند و دران این الفاظ بود إِنّي اُشْهِدُكُمْ عَلَى اُمَرَاءِ الْأَمْصَارِ إِنّي لَمْ اَبْعَثْهُمْ إِلا لِيُفَقِّهُوا النَّاسَ فِي دِينِهِمْ یعنی من شمار ا گواه میگیرم که من افسر ها را از ینجهت میفرستم که بمردم احکام و مسائل را نشان بدهند این التزام با فسران ملکی محدود نبود [Marginalia:] عبدالله اجماع مسائل فقه ۱۵۵ بلکه افسران فوجی نیز تحت این قاعده بودند قاضی ابویوسف می نویسید اِنَّ عُمَرَ بن الخطاب كَانَ إِذَا اجْتَمَعَ إِلَيْهِ جَيْشُ مِنْ أَهْلِ الْأَيْمَانِ بَعَثَ عَلَيْهِمْ رَجُلًا مِنْ أَهْلِ الفقه والعلم نکته این است که در افسران ملکی و فوجی عهد فاروق اعظم نامهای ابوعبیده ، سلمان فارسی ، و ابوموسی اشعری ، و معاذ ابن جبل و غیره یافت میشود که علاوه بر قابلیت فوجی و ملکی در علم و فضل نیز ممتاز بودند و در حدیث و فقه اکثر نام ایشان می آید (۴) در تمام ممالک محروسه معلم و فقها معین کرد که بمردم احکام مذهبی را تعلیم بدهند مؤرخین اگر چه این امر را در تحت عنوان خاصی ننوشتند از نتیجه تعداد معلمین صحیح معلوم نمی شود مگر باز جستجو نموده از انتظائم تعلیم فقه تصریحات مؤرخین میتوان اندازه نمود که در هر شهر فقهای متعدد برین میگمارید مامور بودند ، مثلاً در حال عبدالله مغفل صاحب اسدالغابه می نویسد که وی از جمله همان ده بزرگواریست که حضرت عمر به بصره برای تعلیم فقه فرستاد، در خصوص عمران ابن الحصین که از جمله صحابهاء بسیار بلند رتبه است علامه ذهبی در طبقات الحفاظ می نویسد ، ۱۵۶ وگان ممن بعثهم عمر بن الخطاب الى اهل البصرة ليفقههم یعنی وی از انجمله است که حضرت عمر ایشان را به بصره برای تعلیم فقه فرستاد طبقات الحفاظ در بیان حال عبدالرحمن ابن غنم می نویسد که حضرت عمر رض او را بشام جهته تعلیم فقه فرستاده. و صاحب اسد الغابه در حالات او می نویسد که این همان شخص است که تمام تابعین را در شام فقه تعلیم نموده در حال عباده ابن الصامت می نویسد وقتیکه شام فتح شد حضرت عمر رض او را با معاذ ابن جبل و ابو دردا بشام فرستاد که مردم را قرآن خواندن بیاموزند و فقه یاد بدهند جلال الدین سیوطی رحمة الله علیه فی اخبار المصر والقاهره در خصوص حبان ابن ابی جبله می نویسد که حضرت عمر او را در مصر به تعلیم فقه مامور نمود. طریقه درس دادن این فقها چنین بود که در یک طرف صحن مسجد می نشستند و شایقین علم نهایت بکثرت گردشگرشان حلقه وار جمع شده مسائل فقهی را میپرسیدند و آنها جواب میدادند ابو مسلم خولانی بیان میکند که من در مسجد حمص داخل شده دیدم که ۳۰ نفر صحابه بزرگ بزرگ در انجا تشریف دارند و در مسائل گفتگو میکنند و چون در مسائل شک 156 می افتاد بطرف یک شخص نوجوان رجوع میکردند من از مردم نام آن نوجوان را پرسیدم معلوم شد که حضرت معاذ ابن جبل است لیث ابن سعد بنیان میکند وقتیکه ابو دردا بمسجد می آمد همراه او آنقدر هجوم مردم میبود که همراه پادشاهان میباشد و اینهمه از او دریافت مسائل میکردند . از تصریح ابن جوزی معلوم میشود که حضرت عمر برای این فقها [margin: تنخواه فقها] تنخواها نیز مقرر کرده حقیقة قیام سلسله تعلیم بی تنخواه مرتب و منظم نمی شود. این سخن بالاخص قابل ذکر است که این اشخاص را که حضرت عمرض برای تعلیم فقه انتخاب کرده مثل معاذ ابن جبل و ابو دردا و عباده [margin: رفعت شان معلمین فقه] ابن الصامت و عبدالرحمن ابن غنم و عمران ابن الحصین و عبد الله بن مغفل در تمام جماعت اسلام منتخب بودند برای تصدیق این سخن حالات این بزرگواران را در اسدالغابه و اصابه و غیره به بینید یک سخن دیگر نیز قابل لحاظ است که حضرت عمر درین امر بسیار احتیاط می نمود هر شخص عموماً مجاز نبود که تعلیم دهد مضامین درسیه مسائل نیز مخصوص بوده و همان [margin: هر شخص مجاز بتعلیم فقه نبود] مسائل تعلیم می شد که صحابه بران اتفاق رأی داشتند یا مسائلی ١٥٨ که در مجمع صحابه عرض و تنقید می شد، تفصیل آنرا شاه ولی الله تحصیلی بخوبی می نویسد و تعلق ببحث ما دارد درینجا نقل میکنیم. "مهذا بعد عزم خلیفه بر چیزی هیچکس را مجال مخالفت نبود. در جمیع این امور شذر و نذر نمی رفتند، و بدون استطلاع رای خلیفه کاریرا مصمم نمی ساختند، لہذا در ان عصر اختلاف مذاهب و تشتت آرا واقع نشد. همه بر یک مذهب متفق و بر یک رای مجتمع بودند چون ایام خلافت خاصه بالکلیه منقرض شد و خلافت عامه ظهور نمود، علما در هر بلدی مشغول بافاده شدند ابن عباس در مکه فتوی میدهد و عایشه صدیقه و عبدالله ابن عمر در مدینه حدیث را روایت می نمایند. و ابو هریره اوقات خود را بر اکثار روایت حدیث مصروف میسازد، بالجمله درین ایام اختلاف فتاوی پیدا شد. یکی را بر رای دیگری اطلاع نه، و اگر اطلاع شده مذاکره واقع نه، و اگر مذاکره بمیان آمده از احست شبهه و خروج از مضیق اختلاف بفضاى اتفاق میسر نه، اگر تتبع کنی روایت علمای صحابه که پیش از انقراض خلافت خاصه از عالم گذشته اند بغایت کم یابی، و جمعی که بعد ایام خلافت مانده اند ۱۵۹ هر چه روایت کرده اند بعد ایام خلافت خاصه روایت کرده اند. هر چند جمیع صحابه عدول اند و روایت ایشان مقبول و عمل بموجب آنچه بروایت صدوق از ایشان ثابت شود لازم. اما در میان آنچه از حدیث و فقه در زمن فاروق اعظم بود و آنچه بعد وی حادث شده فرق ما بین السموت و الارض است"- این تمام امور که بالا ذکر شد بسلسله علمی تعلق دارد حضرت عمر رض انتظام عملی بشعبه عملی نیز بسیار توجه کرده و هر قسم انتظامات ضروری را قائم نمودند چنانچه در هر شهر و قصبه امام و مؤذن مقرر کرد و از بیت المال تنخواها تقرر امامان و مؤذنان برای شان مقرر فرمود، علامه ابن الجوزی در سیرۃ العمری نویسد ان عمر بن الخطاب و عثمان بن عفان کا نا یرزقان المؤذنين و الائمة از موطای امام محمد آشکار معلوم میشود که در مسجد نبوی برای راست کردن صفوف اشخاص خاص مقرر بودند برای این کار در ایام حج مردم مامور بودند که حاجیانرا از مقام منا بکوه عقبه میرساندند و غرض این بود که اکثر مردم از نا بلدی این طرف عقبه میماندند حال آنکه وقوف درینجا در مناسکس حج محسوب نبود . ۱۶۰ تعمیر مساجد در تمام ممالک مفتوحه مساجد بسیار تیار کرد، برای ابو موسی اشعری وقتیکه حاکم کوفه بود نوشت که در بصره یک مسجد جامع و نیز برای ہر قبیله مسجد های علیحدہ تعمیر کنید، برای سعد وقاص وعمرو عاص نیز بہمین قسم احکام فرستاد، در شام برای تمام عمال خط فرستاد که در ہر شہر یک یک مسجد تعمیر کنید چنانچه این مساجد تا امروز بنام جوامع عمری مشہور است اگرچه عمارت اصلی این مساجد باقی نمانده بنده (مولئنا شبلی) را در یک جامع عمری که واقع بیروت است شرف ادای نماز دست داد، جمال الدین محدث در روضة الاحباب می نویسد کہ در عہد خلافت حضرت عمر چار ہزار مساجد تعمیر شدہ اگرچہ بدین تعداد حکم قطعی نمیشود اما ہیچ شک و شبهه نیست که شمار مساجد فاروقی از هزاران کم نبود . توسعه حرمین حرم محترم حرم محترم را وسعت داده به زیب وزینت آن توجه کرد، تفصیل این اجمال آنکه وسعت اسلام روز افزون شده عمارت حرم محترم کافی آن نبود از پنجه در ۱۷ه منازل دور و پیش او را بقیمت خریده و خراب کرده زمین مسطح ساخته داخل صحن ١٧١ حرم کرد تا اینوقت دور حرم دیوار نداشت و حدش از منازل عام ممتاز نه بود حضرت عمر دیوار احاطه را ساخت و از دیوار این کار هم گرفتند که شبها بر ان چراغ می افروختند اگر چه کعبه مکرمه همیشه جامه داشت چنانچه در جاهلیت جامه نطع داشت اما حضرت عمر از قباطی جامه ساخت که بسیار تکه خوب و در مصر ساخته میشود و بنام قبطیها مشهور است، حد و د حرم را (که بعضی طرف آن سه میل و بعضی هفت میل و بعضی نه میل است) و بسیار احکام شرعی با و تعلق دارد و بنا برین هر طرف سنگها ایستاده کرده بودند دآنها انصاب حرم میگفتند از پنجه حضرت عمر در سنه ١٧ نهایت باهتمام و احتیاط تجدید کرد از صحابه اشخاصی که بر حدود حرم واقفیت کامل داشتند- یعنی مخرمه ابن نوفل، از هر ابن عبد عوف حویطب ابن عبد العزی سعید ابن یربوع را برین کار مامور نمود و بسیار سعی سنگ ها را نصب کردند . مسجد نبوی را بسیار وسعت و رونق داد عمارتی که در عهد آنحضرت صلعم ساخته شده بود برای همان وقت کافی بود اما آبادی مرمت و سعت مسجد نبوی ۱۶۲ مدینه منوره روز بروز ترقی کرد و تعداد نمازخوانان زیاده شد پس در سنه ۱۷ حضرت عمررض خواست که انرا وسیع سازد منازل دور و پیش را قیمت کرده خرید حضرت عباس خانه خود را نمی فروخت و فاروق اعظم اگرچه قیمت را بسیار میداد راضی نشد، اخر این دعوا را به پیش ابی ابن کعب بردند و او حکم کرد که حضرت عمر رض حق ندارد که جبراً بخرد پس حضرت عباس فرمود که حال من بدون قیمت برای عامه مسلمین میدهم غرض خانهای ازواج مطهرات را گذاشته باقی هر قدر عمارت بود خراب کرده مسجد را وسعت داد از اول طول مسجد نبوی صلعم ۱۰۰ گز بود و او ۱۴۰ گز ساخت و همچنین در عرض ۲۰ گز زیاده کرد اما بعمارت مسجد هیچ تکلف نکرد، بلکه ستون و غیره اسباب او را که در عهد نبوی صلعم از چوب بود همانطور بر حال گذاشت و در ین وقت که مسجد را نو ساخت در یک گوشه چبوتره بنا نموده بمردم فرمود اینجا برای حرف زدن و شعر خواندن شماست. پیش از فاروق اعظم سر رشته چراغ روشن کردن در مسجد هم نبود بلکه هیچ اسباب انهم موجود نبود، ابتدای این در خلافت او شد ۱۶۳ یعنی با جازۀ او تمیم داری در مسجد چراغ افروخت، و حضرت عمررض در مسجد سررشتۀ و انتظام بخور و خوشبوئی را نیز کرد و آغاز این امر چنین بود که یکبار در مال غنیمت یک بسته عود آمد حضرت عمررض خواست که بر مسلمانان تقسیم کنند و چون اندک بود و بکس نمی رسید حکم فرمود که در مسجد صرف شود که بکار تمام مسلمانان بیاید و تحویل مؤذن نمود و ا در روزهای جمعه در منقل افروخته پیش روی نماز خوانان میگرداند که جامه های ایشان خوشبو شود فرش مسجد را هم اوّل حضرت عمررض سررشته نموده مگر فرش پرتکلف قالین یا شطرنجی نبود بلکه درینجا هم سادگی اسلام را بعمل آورده فرش بوریا هموار کرد و مقصود این بود که رختهای نماز خوانان بخاک آلوده نگردد . انتظامات متفرق سررشتۀ شعبه های کلیۀ امور حکومت سابق بیان شد اما علاوۀ بران بسیار جزئیات است که نمی شود هر کدام را بعنوان علیحده ذکر نمود ازینجهته همه را یکجا نوشتن خیلی موزون می نماید . ۱۶۴ از انجمله ترتیب یک دفتر و کاغذ ہا ولزوم تعیین سنہ و سال است، پیش از حضرت عمر وجود اینچنین چیز یا نبود، در جاہلیت از بعضی واقعات سنہ را حساب میکردند، مثلاً تا یک وقت حساب سال را از وفات کعب ابن لومی میگرفتند، بعد عام فیل سنہ مقرر شد یعنی سالی کہ ابرهۃ الاشرم بر کعبہ معظمہ حملہ کرد، بعد عام الفجار و پس ازین سنہ ہای مختلف پیدا شد حضرت عمرؓ یک سنہ مستقل معین کرد که تا حال جاریست . مقرر کردن سنہ ہجری ابتدای این چنانست کہ در ۱۶ ہ بحضور حضرت عمرؓ یک سند را پیش کردند که دران محض لفظ شعبان نوشته بود حضرت عمر فرمود کہ این بچہ قسم معلوم خواهد شد که مراد شعبان گذشته است یا شعبان حال، پس در ہما نوقت مجلس شوری منعقد گشت، و صحابیهای بزرگ جمع شده و این مسئلہ را پیش کردند، اکثر رای دادند که تقلید فارسیان شود، چنانچہ ہرمزان پادشاہ خوزستانی که اسلام آورده و مقیم مدینہ منورہ بود خواستند او گفت حساب ما را ( ماه روز) میگویند و دران ماه و تاریخ ہر دو ذکر میشدا ۱۶۵ بعد ازین این بحث پیدا شد که ابتدای سنه را از چه‌روز قرار بدهیم حضرت علی کرم‌الله وجهه هجرت حضرت سیدالمرسلین را رای داد و همه برین اتفاق نمودند و چون آنحضرت صلعم در هشتم ربیع الاول هجرت فرموده یعنی از سال دو ماه و هشت روز گذشته بود باین لحاظ باید از ربیع الاول آغاز میشد اما در عرب ابتدای سال از محرم شروع میشود بنابرین دو ماه و هشت را گذاشته از آغاز سال که محرم است سنه مقرر شد. اگرچه از قدیم در عرب رواج نوشتن و خواندن فی‌الجمله بود و وقتیکه زمانهٔ اسلام آمد در یک قبیلهٔ قریش هفده نفر خواننده و نویسنده بودند اما عموماً از حساب و کتاب بهره نداشتند تا حدیکه در سه‌گاه که اُبُلَّه فتح شد در تمام فوج یک شخص نبود که حساب و کتاب را بداند و مال غنیمت را بقرار قاعده تقسیم کند مجبوراً مردم بطرف زیاد ابن ابی سفیان که بسن چهارده ساله بود رجوع کردند و در صله این برای او روزانه دو درهم تنخواه مقرر شد وقتی این حالت بود و وقتی رسید که از برکت حضرت عمر رض بـنـهایـت خوبـی هـرقسم اوراق و نقشهـای مکمل طیار شـد. ۱۶۶ از همه مشکل در پیچ تو حساب روزینه داران بود که ایشانرا اهل عطا میگفتند و درین همه اقسام فوج که تعداد شان به لکها میرسید شامل بود گروهای مختلف بحیثیتهای جداگانه تنخواه میگرفتند مثلاً بلحاظ بهادری و شرافت و قدم خدمت و کارگزاری با وجود این تفریق قبائل نیز ملحوظ بود یعنی هر قبیله دفتر علحده داشت، و ترتیب دفتر هم با اعتبار وجوه مختلف بود فاروق اعظم اشخاص بزرگ و قابل را برای درستی حساب و کتاب این شعبه ها در هر جا مامور نمود مثلاً در دارالخلافه عقیل ابن ابیطالب و مخزمه ابن نوفل و جبیر ابن مطعم مامور و در بصره مغیره ابن شعبه و در کوفه عبدالله ابن خلف مقرر بودند. چنانکه سابق بیان کردم تمام دفاتر خراج را که بزبان فارسی و شامی و قبطی بود بر حال خود گذاشت، چرا که عرب درین فن آنقدر ترقی نکرده بود که دفترها را بزبان عربی نقل میکرد . حساب بیت المال را بنهایت صحت مرتب کرد، مواشی که در زکوة و صدقه می آمدند تعلق به بیت المال داشت و دفترش نیز نهایت بتفصیل مرتب شد، حتی که چهره جانوران و عمر و رنگ شان حاشیه: اقسام مختلف دفتر دفتر خراج حساب کا غذات بیت المال ۱۶۷ نوشته میشد و در بعض اوقات حضرت عمر بدست مبارک خود مینوشتند. حساب مال غنیمت و مصارف جنگ را همیشه از افسران طلب میکرد. کاغذات مصارف جنگ نخستین سبب عزل حضرت خالد این شد که جوابدهی دفتر حساب را بذمه خود نمیگرفت در سنه ۱۶ بعد از فتح جلولا زیاد ابن ابی سفیان کاغذ های حساب را با خود گرفته بمدینه آورد و حضرت عمر ملاحظه نمود. از سبب تشخیص زکوة هر مقام را نفوس شماری کرد و کاغذ های کاغذات نفوس شماری سیاه آنرا نهایت باهتمام نگه میداشت، چنانچه کیفیت نفوس شماری مصر و عراق را مقریزی و طبری بتفصیل نوشته اند. نقشهای صفات مخصوص را نیز مرتب نمود، مثلاً برای سعد وقاص حکم فرستاد که اسامی نفری قرآن خوان و اسامی شاعران را ارسال نماید و ذکر این در موقع دیگر می آید. ظت عهد نامهای قومهای ممالک مفتوحه و سائر مردم را بنهایت حفا در یک صندوق مانده خاص باهتمام خودش بود. طریقه نوشتن کاغذات حساب در نیموقع باید نشان دهیم که طریق تحریر حساب در انعهد به قسمی بود که در کاغذ درازیهی مانندی که حال تجار دارند نوشته و می پیچاندند ۱۷۸ طریقہ کتاب دفترا در عہد سفاح وزیرش خالد برمکی ایجاد نمود . سکہ درخصوص سکہ اگرچہ عموم مؤرخین می‌نویسند کہ اجرای سکہ را در عرب نخستین عبدالملک ابن مروان نمودہ اما از نوشتہ علامہ مقریزی ثابت میشود کہ موجد سکہ نیز حضرت فاروق اعظم است چنانچہ درینجا عبارت علامہ موصوف را لفظاً ترجمہ کردہ مینویسم . ”وقتیکہ حضرت عمر رض خلیفہ شدند و خدایتعالیٰ بدست او شام و مصر و عراق را فتح کرد، در معاملہ سکہ ہیچ تعرض نکرد بلکہ سکہ ہای کہنہ مروجہ را بر حال گذاشت، وقتیکہ در سنہ ۱۸ از مقامات مختلف سفرا آمدند و از بصرہ نیز سفیر ہا رسیدہ و درینجملہ احنف ابن قیس نیز بود، مشار الیہ ضروریات و احتیاجات باشندہای بصرہ را عرض کرد حضرت عمر رض بنابرخواہش ایشان معقل ابن یسار را فرستاد کہ در بصرہ یک نہر کشید و نام آن نہر معقل است و از مناسبت آن در عرب این فقرہ مشہور است اِذَا جَاءَ نَهْرُ اللّٰهِ بَطَلَ نَهْرُ مَعْقِلٍ، حضرت عمر رض درینوقت سررشتہ نمود کہ برای ہرشخص یک جریب زمین جہتہ غلہ و در ہم ماہوارہ نقد مقررشود، و درینوقت سکۂ خودرا نیز جاری کرد، و مشابہ بسکۂ ۱۶۹ نوشیروانی بود البته همین قدر فرق داشت که بر بعضی سکه های حضرت عمررض الحمد لله و بر بعضی محمد رسول الله و بر بعضی لا اله الا الله وحده نوشته بود در اخیر عهد حضرت عمر رض وزن مجموعی ده در هم برابر شش مقال بود. این سخن را خاص مقریزی روایت میکند، ولی عموماً اینقدر مسلم است که فاروق اعظم ترسیم و اصلاح سکه ها را نموده، علامه ماوردی در احکام السلطانیه می نویسد که در ایران سه قسم در هم بود، بغلی هشت دانگ، طبری هم دانگ، مغربی سه دانگ، حضرت عمررض حکم کرد که چون بغلی و طبری بیشتر چلش دارند هر دو را یکجا کرده نیممچموعه را در هم اسلام قرار بدهند، چنانچه در هم اسلامی ۶ دانگ قرار یافت. حقوق رعایای ذمی حضرت عمر رض رعایای ذمی خود را آنقدر حقوق داد که اگر مقابله آن در انعهد با دیگر سلطنتها شود هیچ تناسب ندارد، همسایه حضرت عمررض سلطنت روم و ایران بود در هر دو حقوق اقوام غیر از غلامها بسیار بدتربو ۱۷۰ سلوک پادشاهی نصارا باقوام غیر نصارای شام با وجودیکه هم مذهب روم بودند برزمین مقبوضه خود بهیچ قسم حق مالکانه نداشتند، بلکه روم این زمین ها را یک قسم جایداد میدانستند چنانچه در انتقال زمین مالکیت نیز انتقال میافت اختیاراتیکه برای مالک سابق بود بقابض حال حاصل می شد و حال یهود بدرجها بدتر بود، بلکه قابل آن نبود که از حیثیتی اطلاق رعیت برانها شود چرا که رعایا را اندک حق داده میشود و آنها از نام حق محروم بودند نصارای که در فارس می بودند حالت آنها قابل رحم بود . وقتیکه این ممالک در زیر نگین فاروق اعظم در آمد دفعةً آن حالت بدل شد حقوقی را که برای شان داده شد اگر لحاظ کنیم گویا از ربقهٔ رعیت گری برآمده و تعلقی در میان پیدا شده که در میان دو معاهد مساوی میباشد معاهده های که در وقت فتح ممالک مختلف نوشته گردیده بعینه درینجا نقل میکنم که این دعوی تصدیق و این سخن موازنه شود که اروپا با اینهمه دعوای تهذیب که دارند این قسم حقوق را هیچ گاه بقوم غیر نمیدهند و ندادند . ۱۷۱ معاهده با اینکه در تواریخ منقولست بعضی مفصل و بعضی مجمل است و چون تفصیل شرائط را بار بار اعاده کردن سبب تطویل و ملال خاطری شود از ینجهة در اکثر معاهده با حواله معاهده مفصل میدهیم معاهده بیت المقدس که بحضور خود فاروق اعظم تحریر یافته بر وجه آتی است هذا ما اعطی عبدالله عمر امیر المومنین این همان امانی ست که غلام خدا امیر المومنین معاهده بیت المقدس اهل ایلیاء من الامان اعطاهم اماناً عمر برای اهل ایلیاء داده، این امان برای لانفسهم و اموالهم و کنایسهم و صلبانهم جان ، و مالها ، و گرجا، و صلیب، و بیمار و سقیمها و بریها و سائر ملتها انه لا و تندرست، و برای تمام اهل مذهب شان یسکن کنایسهم و لا تهدم و لا ینتقص است باین شرط که کنیسه های شان سکونت جا و خراب نخود منها و لا من خیرها و لا من صلیبهم و کنیسه یا احاطه آن ناقص نگردد، و از خیرات کنایین صلبها، نه از لا من شیئی من اموالهم و لا یکرهون و نه هیچ چیز از مالهای شان گرفته شود و نه علی دینهم و لا یضار احد منهم بردین شان جبر شود، و نه یکی از بینها دفعه با خدی از اهالی و لا یسکن بایلیاء معهم احد من الیهود نقصان ضرر رسانده شود، در ایلیا همراه شان یکی از یهود و علی اهل ایلیاء ان یعطوا الجزیة کما سکونت نکند، و بر اهالی ایلیا لازم است یعطی اهل المداین و علیهم مثل دیگر شهرها جزیه دهند، ۱۷۲ ان یخرجوا منها الروم واللصوت فمن خرج و اهل روم ولصوت را از بین خود بیرون کنند منهم فهو امن علی نفسه وماله حتی یبلغوا ازین یونانیان هر که خارج شود جان و مالش ما منهم ومن اقام منهم فهو امن وعلیه با من است تا بمأمن خود برسد و هر که مثل اهل ایلیاء من الجزیة و من احب من از ایشان بایلیا بماند هم اختیار دارد و با من است اهل ایلیاء ان یسیر بنفسه وماله مع الروم ومثل اهالی ایلیا جزیه دبد و از اهالی ایلیا هر که خواهد ویخلی بیعهم وصلبهم فانهم امنون جان و مال خود را گرفته همراه یونانیان برد اگر جا علی انفسهم واموالهم حتی و صلیب‌های خود را خالی بماند خودشان باگرجا یبلغوا ما منهم وعلی ما فی هذا الكتاب وصلیب‌هایشان با من هستند تا بمأمن خود برسند عمر الله وذمة رسوله وذمة الخلفاء و آنچه در ین نامه است بعهده خدا و ذمه رسول او وذمة المؤمنین اذا اعطوا الذی وذمه خلفا و مسلمانان است بشرطی که جزیه مقرره را علیهم من الجزیة شهد علی ذلک ادا کنند شاهدان برین تحریر خالد ابن ولید خالد بن الولید وعمرو بن العاصی و عمر ابن العاص و عبدالرحمن ابن عوف و عبد الرحمن بن عوف ومعا- ومعاویه ابن ابی سفیان است، و در بن ابی سفیان وکتب وحضر سنه ۱۵ هجری تحریر یافت . سنه ۱۵ هـ ۱۷۳ و ازین فرمان صریح و آشکار می شود که جان و مال و مذهب نصارا بهر صورت در حفظ و امان بوده و این نیز ظاهر است که نشان حاصل شدن حقوق قوم تعلق ایشان است، در خصوص گرجا و چرچ بتفصیل نوشته که خراب نشود، در عمارتش هیچصورت نقصان نرسد باحاطه ها آن دست اندازی نه شود، در خصوص آزادی مذهب و بآن تصریح کرده که لا یکرهون علی دینهم چون بخیال نصارا یهود حضرت عیسیٰ را صلب و قتل نموده و این واقعه خاص در بیت المقدس پیش شده نتیجه بنا بخاطر شان این شرط را منظور فرمود که یهود در بیت المقدس نمانند یونانی با وجودیکه همراه مسلمانان جنگ میکردند و در حقیقت دشمن اصلی مسلمانان بودند، بازهم با ایشان این رعایتها ملحوظ شد که اگر میخواهند در بیت المقدس بمانند و اگر میخواهند بدر شده بروند در هر دو حال امان برای شان حاصل است دیگر جها و معابد شان هیچ تعرض نمی شود از همه بالاتر این که اگر نصارا از بیت المقدس بر آمده همراه رومیها یکجا بروند، هم بایشان تعرض نمی شود، بلکه گرجا و غیره چیز های شان که در بیت المقدس میماند همه محفوظ خواهد ماند، کدام کس با قوم ملک ۱۷۴ مفتوحۀ خود اضافه ازین رفتار منصفانه میتواند ؟ از همه پیشتر این امر که جان و مال ذمی را برابر بجان مال مسلمانان قرار داد‘ اگر مسلمان ذمی را میکشت حضرت عمررض مسلمانرانى الفوربقصاص میرساند‘ روایت است از امام شافعیرض که یک شخص مسلمان از قبیله بکر ابن وایل یک عیسائی حیره را کشت‘ حضرت عمررض خط فرستاد که قاتل را بدست ورثۀ مقتول بدهید‘ چنانچه اورا بدست ورثۀ مقتول که حنین نام داشت دادند و او بقتلش رسانید‘ و حفاظت حقوق مال ازین بالاتر چه خواهد بود ؟ هر انقدر زمین که بدست شان بود بهمان حیثیت که پیش از فتح بود بحال و بدست شان ماند‘ تا حدیکه برای مسلمانان خرید این زمینها جواز نداشت‘ چنانچه این بحث را در شعبه داخل ملکی بیان کرده ام . خیال ذمیها در بند و بست مالگذاری تشخیصی که در مالیه شد هم بسیار خفیف و سبک بود‘ اضافه براین همیشه خیال حضرت عمررض برین بود که مبادا بر ذمی ها سخت و گران باشد چنانچه در وقت وفات هم ازین خیال فارغ نبود‘ هر سال که خراج میرسید ده نفر از کوفه و ده نفر از بصره میخواست‘ چار دفعه ایشان را ۱۷۵ بتاکید قسم میداد که در تحصیل مالیه بر کسی سختی و ستم نکرده اند دو سه روز پیش از وفات خود کارداران را خواسته و در باب تشخیص جمع گفتگو کرد و بار بار پرسید که جمع خراج گران مقرر نشده . یک حق بزرگی که برای رعایای خود داده این بود که در اداره های ملکی حصه داشتند و در اداره های ملکی متعلق به ذمیها هیچگاه بدن مشوره و استصواب شان کار نمیکرد وقتیکه ادارهٔ عراق پیش آمد رئیسهای عجم را بمدینه خواست و از ایشان حالات مالیه را دریافت نمود، در سر رشتهٔ امور مصر اکثر از مقوقس رأی میگرفت . حقوقی که برای جان مال و جایداد ذمیها داد محض زبانی نبود بلکه بسیار محکم پای بند آن بود دهقانی از اهالی شام شکایت کرد که فوج زراعت مرا پایمال کرد حضرت عمر رض ده هزار درهم از بیت المال عوض داد فرمان تاکیدی به حکام اضلاع میفرستاد که برای ذمه بهیچ رنگ زیادتی نشود و بالمشافه خود نیز بر مردم بهمین تاکید میکرد، قاضی ابویوسف در باب الجزیه کتاب الخراج روایت میکند وقتیکه حضرت عمر رض از سفر شام می آمد در راه چند نفر را دید که در آفتاب ایستاده اند و بر سرهای شان مشوره با ذمیها در انتظامات ملکی ١٨٦ تیل انداخته میروند از مردم پرسید که این چه ماجرا است؟ و معلوم شد که جزیه را نرسانده و باین سزا گرفتار آمده بودند حضرت عمر رض پرسید که آخر عذر اینها چیست؟ گفتند که ناداری فرمود که بگذارید و بایشان تکلیف نرسانید که من از پیغمبر صلعم شنیده ام که لا تعذبوا الناس فان الذين يعذبون الناس في الدنيا يعذبهم الله يوم القيامة يعنی آنحضرت صلعم فرمود مردما نرا معذب نکنید کسانیکه مردمانرا در دنیا تعذیب میکنند خدا تعا ایشانرا معذب میکند در قیامت فرمانیکه بعد از فتح شام برای ابوعبیده رض نوشته دران این الفاظ است وامنع المسلمين من ظلمهم والاضرار بھم و مسلمانان را منع کنید که برذمیها ظلم نکنند و اكل اموالهم الا بحلھا ووف لهم بالعهد بآنها ضرر نرسانند و مال شانرا نخورند ، مگر الذي شرطت لھم فی جميع ما اعطیتھم بروجه حلال هرشرطی که با آنها کرده اید پخته ناکنید حضرت عمر رض در وقت وفات خود برای شخصی که خلیفه شود یک وصیت مفصل فرمود این وصیت نامه را بخاری و ابوبکر بیهقی و حافظ و بسیاری از مؤرخین نقل میکنند فقرۀ اخیر آن اینست واوصيه بذمة الله وذمة رسوله ان یعنى من در حق کسانیکه ذمه داری خدا و رسول ایفای شرائط ذميها 177 يوفى لهم بعهدهم وان يقاتل من ورائهم برای شان داده شده وصیت میکنم یعنی ذمی، آنچه عهد که با آنها شد و ان لا يكلفوا فوق طاقتهم در حمایت شان جنگ نمائید و بر آنها از طاقت زیاده تکلیف ننمائید ازین بیشتر چه خواهد بود که حضرت عمر در وقت وفات نیز رعایا ی ذمی خود را فراموش نکردند . غرفه یک صحابی بود روبروی او یک نصرانی حضرت رسول الله صلعم را ناسزا گفت، غرفه یک سیلی محکم بروی او زد، نصرانی پیش عمر و عاص رفته شکایت کرد و او از غرفه سوال کرد غرفه واقعه را بیان نمود عمر و عاص گفت که با ذمیها معاهده امن شده، غرفه گفت ” نعوذ بالله بایشان این اجازه نیست که علانیه رسول الله صلعم را ناسزا بگویند این معاهده با ایشان شده که در گرجهای خود هرچه خواهند بکنند و اگر دشمن برایشان لشکر کشد ما از طرف ایشان سینه را سپر کرده جنگ کنیم و برایشان آنچنان بار ننهند که برداشته نتوانند، عمر و عاص فرمود راست است، ازین واقعه معلوم می شود که حفظ حقوق ذمیها را چقدر داشتند . آزادی ذمی ها را در امور مذهبی آزادی کامل حاصل بود، هر قسم رسوم مذهبی خود را در امور مذهبی ادا میکردند علانیه صلیب را می برآوردند، ناقوس می زدند، هر قسم میله ۱۷۸ برپا کرده میتوانستند پیشوایان مذهبی شان هر قسم اختیاراتی که داشتند بالکل برقرار بود در مصر بنیا مین یعنی پیتر یارک اسکندریه ۱۳ سال از بیم رومیان اینطرف و آنطرف سرگردان میگشت وقتیکه عمرو عاص مصر را فتح کرد در سنه ۲۰ خط امان نوشته فرستاد و او بسیار ممنون شده آمد و کرسی پیٹریارک دوباره نصیب او شد علامه مقریزی در جلد اوّل کتاب خود (در صفحه ۴۹۲) این واقعه را بتفصیل می نویسد و در معاهدات راجع بامور دیگر حق آزادی مذهبی التزاماً درج کرده چنانچه بعض الفاظ اصلی معاهدات را درینجا نقل میکنم، در عهد نامهٔ حذیفة ابن الیمان که برای مردم ماه دینار نوشته این الفاظ تحریر میکند لا یغیرون عن ملة ولا یجال بینهم و بین شرایعهم مذهبشان بدل نمیگردد در امور مذهبی شان پیچ دست اندازی نمیشود در وقت فتح جرجان این معاهده نوشته شده لهم الامان علی انفسهم و اموالهم ومللهم و یعنی جان مال مذهب و شریعت شان درامان شرایعهم ولا یغیر من شئ من ذالك است ازینها هیچ چیز را تغییر نخواهیم کرد. در معاهدهٔ آذر بایجان بتصریح نوشته . الامان على انفسهم و اموالهم ومللهم و شرایعهم یعنی جان مال مذهب و شریعتشان در امان است. ۱۷۹ در معاهده نامه موقان این الفاظ است لامان علی اموالهم وانفسهم وملتهم وشرایعهم یعنی مال جان مذهب شریعت امانت. حضرت عمرؓ اگرچه در اشاعت اسلام بنهایت درجه کوشش میکرد و بلحاظ منصب خلافت همین فرض ذمه او بود اما تا بجائی که بوعظ و پند ممکن بود ورنه همیشه این خیال را اظهار میکرد که برای قبول مذهب هیچ کس مجبور نشود اسننق نام نصرانی غلام او بود که اوراهمیشه برقبول اسلام رغبت میفرمود اما در وقتیکه انکار میکرد فرمود لا اكراه فی الدین. یعنی در مذهب زبر دستی نیست. حقیقتاً نتایجی که از واقعات استنباط می شود اینست که حضرت عمرؓ در حقوق ملکی در بین مسلمان و ذمی تمیز نگذاشته بود اگر مسلمان ذمی را میکشت بیدریغ او را بقصاص میرساند اگر مسلمان با ذمی سخن سخت میگفت مستحق پاداش میشد از ذمیان بدون از جزیه و عشور دیگر هیچ قسم محصول گرفته نمیشد در مقابل آن از مسلمان زکوه میگرفتند که در مقدار از جزیه زیاده بود برعلاوه از مسلمان عشور نیز وصول میکرد البته مقدار این بمقابله ذمی با کم بود از بیت المال که والنیط بخانه نشسته تنخواه میخورد همسری مسلمان وذمی با ۱۸۰ ذمی درین تنخواه با مسلمان شراکت داشت، اضافه از همه این بود (و در حقیقت بهمین یک مثال این بحث فیصله می شود) قاعده بود که هر مسلمانیکه ناتوان و ضعیف شود و از مزدوری معاش خود را پیدا کرده نتواند از بیت المال برایش وظیفه مقرر میشد، بهمین قسم بلکه ازین بیشتر با ذمیها رعایت فیاضانه مرعی میداشت، نخستین این قاعده در عهد حضرت ابو بکر صدیق مقرر شد، در معاهده که خالد ولید در فتح حیره نوشته این الفاظ هست. و جعلت لهم اى شيخ ضعف عن العمل او اصابته آفة من الافات اوكان غنياً فافتقر وصار اهل دينه يتصدقون عليه طرحت جزيته وعيل من بيت مال المسلمين وعياله ما اقام بدار الهجرة ودار الاسلام فان خرجوا الى غير دار الهجرة ودار الاسلام فليس على المسلمين النفقة على عيالهم یعنی من آنها را این حق داده ام که اگر کدام شخص از کار کردن معذور باشد و یا کدام آفت باو برسد یا در اول غنی بوده و فقیر شود و اهالی دینش او را صدقه دهند جزیه او موقوف می شود و نفقه او وعیالش از بیت المال مسلمانان داده می شود تا وقتیکه در دارالاسلام باشد و اگر از دار اسلام بملک غیر برود نفقه او بر مسلمانان واجب نمیشود. این قاعده در عهد حضرت عمر رض نیز بر حال و قایم ماند، بلکه او ۱۸۱ این قاعده را بآیات قرآن مجید مستند گردانید یعنی برای داروغه بیت المال این آیت را نوشته فرستاد که درآیۀ إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَ الْمَسَاكِينِ (یعنی صدقه و خیرات برای فقیران و مساکین است) از لفظ فقرا مسلمان و از لفظ مساکین اهل کتاب مراد است، تفصیل اینواقعه این است که حضرت عُمَرُ رض یکبار یک پیر کهن سال را که که گدائی میکرد پرسید که چرا گدائی میکنی؟ پیر گفت که بر من جزیه مقرر است و ادای آن در مقدور من نیست، حضرت عُمَرُ رض او را با خود بخانه آورد و چیزی وجه نقد داد و برای داروغه بیت المال نوشت که برای اینچناین معذورها از بیت المال وظیفه مقرر کند، در ینواقعه آیۀ فوق را دلیل گرفته فرمود که والله سخن انصاف نیست که از جوانی ایشان ما فایده برداشتیم و در پیری ایشان را بدر و بی بهره کنیم . عزت و آبروی ذمیها را آنقدر نگاه میداشت که برابر به عزت خیال عزت و ناموس مسلمان استعمال لفظ تحقیر را برای آنها پسند نداشت، ذمیها عُمَیْر ابن سعد که حاکم حِمْص بوده و در زهد و تقوی و ترک دنیا در تمام عهده داران خلافت کسی همسرش نبود یکبار از دهانش در حق ذمّی ۱۸۲ این لفظ بر آمد که اخزاک الله یعنی خدا ترا رسوا کند بعد ازین سخن آنقدر نادم و پشیمان شد که بخدمت حضرت عمر رض حاضر شده از نوکری استعفا کرد و گفت که از برکت این نوکری بود که چنین حرکت از من صادر شد. سلوک با ذمیها در هر حال سازش و بغاوت سخنی که خاص و از همه بیشتر قابل توجه است این است که اگر گاهی ذمیها سازش و بغاوت هم میکردند بازمورد لحاظ و مراعات بودند امروزه روز حکومتهائی که دعوای تهذیب و ترقی دارند همراه رعایای خود تا وقتی عنایت و مهربانی دارند که از طرف ایشان شبهه پولتیکی پیدا نشود ورنه دفعةً تمام مهربانی و شفقت شان بغضب و قهر مبدل میشود و چنان بخونخواری و غیظ انتقام میگیرند که اقوام وحشی هم ازین زیاده نمی کنند برخلاف قدم فاروق اعظم در هیچ حال از جاده انصاف یک ذره انحراف نکرده در آخر سرحد شام یک شهر بود که نامش عر بسوس و سرحد دیگرش بایشیای کوچک چسپیده وقتیکه شام فتح شد این شهر نیز فتح شده و صلح و معاهده کرده بودند مگر مردمان این شهر در پرده با رومیان سازش داشتند و خبرهای مسلمانان را برای ایشان می رساندند عمیر ابن سعد که حاکم آنشهر بود حضرت عمر رض را ازین کیفیت اطلاع داد ۱۸۳ حضرت عمر انتقامیکه از ایشان در پاداش این خصلت بد گرفت این بود که برای عمیر خط فرستاد که هر قدر جایدا د و مواشی و اسباب که دارند همه را حساب کرده هر چیز را دو چند قیمت بدهید و بانها بگوئید هر جاکه خوش شماست بروید اگر راضی نباشند یک سال مهلت داده بعد ازان جلای وطن کنید، و چون آنها ازین شرارت دست بدار نشدند باین جز، رسیدند، امروزه روز از کدام قوم اینقدر مسامحت عفو و در گذشت کسی دیده . مراعاتی که با اهالی ذمه نمود ثبوتش ازین می شود که در هر جا در مقابل سلطنتهای خودشان همراه مسلمانان بودند ذمیها بود که برای مسلمانان رصد میرساندند و در لشکر گاه اردو بازار بر پا میکردند، اهتمام و خرج سرک ها و پل ها را خود میکردند، از همه بالا تر جاسوسی و خبر رسانی کار اینها بو یعنی هر قسم راز دشمنان را برای مسلمانان با خلاص می آوردند حالانکه همین دشمن اسلام هم مذهب ایشان نصارا یا پارسی بودند اخلاصی که ذمی ها از سبب حسن سلوک بمسلمانان پیدا کرد اندازه اش ازین معلوم می شود که در جنگ یرموک وقتیکه مسلمانان از حمص بدر شدند یهود توریت را ۱۸۴ بدست گرفته میگفتند که تا زنده باشیم رومی را درینجا نمیگذاریم و عیسویها به بسیار افسوس و حسرت میگفتند که قسم بخدا که شما در پیش ما محبوب تر از رومیان هستید. در اخیر میخواهیم حقیقةً همان واقعات را بیان کنیم که از ان ای مردم خیال غلط پیدا شده یا میشود که حضرت عمرض یا خود اسلام همراه اهل ذمه سلوک نا انصافانه کرده اند. اعتراض تقریر از طرف مخالف مخالفین این مسائل را چنین بیان میکنند که حضرت عمر در حق عیسویها حکم نمود که در وضع و لباس وغیره بهیچ صورت تشبه با مسلمانان نکنند، و زنار بکمر بندند و کلاهای دراز بپوشند، بر اسپ زین دار سوار نشوند، عبادتگاه جدید نسازند، شراب و گوشت خوک نفروشند، ناقوس نزنند، صلیب را بیرون نکشند، وبنی تغلب را حکم نمود که اولاد خود را اصطباغ ندهند و این سخنان را باین مستزاد کردند که حضرت عمر در وسعت آباد عرب یک یهودی و عیسوی را نماند خاندانهای قدیمی را که بصدها سال در عرب آباد بودند جلای وطن ساخت. بی شبهه این اعتراضات خیلی قابل توجه است و ما در جواب ۱۸۵ این اعتراضات قدری تفصیل میکنیم چرا مدت مدیدی است که تعصب و تقلید بروی واقعه نفس الامر نقاب خفا انداخته، راست که حضرت عمر رض مسلمانرا از مشابهت اقوام غیر و غیر را از مشابهت مسلمانان بتاکید منع کرد، اما مقصودش ازین قیام خصوصیات قومی بو د نه تحقیر در مبحث لباس امر تحقیق طلب این است که حضرت عمر رض ذمیها را بپابندی لباس تاکید فرمودند، آیا لباس قدیمی شان بود یا فاروق اعظم لباس جدید بقسم علامه تحقیر تجویز نمود، شخصی که تاریخ قدیم عجم را خوانده باشد یقیناً میداند که لباس مذکور لباس قدیم عجم بود از معاهده حضرت عمر رض که در کنز العمال و غیره نقل میکنند با وجود زیاد و کمی که راویان کرده بازهم از طرف ذمیها این سخن مذکور است که ما فلان و فلان لباس رانمیپوشیم درین جا عبارت چنین است و ان نلزم زتینا حیث ما کنا یعنی ما همان لباس را میپوشیم که همیشه میپوشیدیم ازین سخن آشکار میشود که لباسی که حکم بپوشیدن آن کردند همان لباس قدیم عجم بود. در باب زنار که ذکرش در فرمان حضرت عمر رض آمده اکثر فقهای ما غلطیها کرده اند خیال شان این است که زنار یک تار تابیده کلفت برانکش بود ۱۸۶ و مقصود ازان تحقیر ذمیها بود مگر خیلی غلط فاحش است زیرا که زنار بمعنی کمربند است و این لفظ تا امروز در عرب بهمین معنی مستعمل است کمربند را در عرب منطقه نیز میگویند و باین لحاظ زنار و منطقه دو لفظ مرادف اند و مرادف بودن هردو از کتب حدیث ثابت است، در کنزالعمال از بیهقی وغیره روایت است که حضرت عمر رض برای سرداران فوج حکم تحریری فرستاد که وتلزموهم المناطق یعنی الزنانیر، این زنار را کستیج هم میگفتند چنانچه در جامع الصغیر و غیره بجای زنار کستیج می نویسند، و غالب که این لفظ عجمی بوده باشد، بهر حال عجم از قدیم کمر بند می بستند، علامه مسعودی در کتاب التنبیه و الاشراف می نویسد که در خصوص این عادت قدیم عجم در کتاب مروج الذهب نوشته و دیگر دلیل قطعی بر بودن لباس ذمیها همان لباس قدیم این است، که خلیفه منصور لباسی که برای مردم دربار خود قرار داده نزدیک بهمین لباس ذمیها بود کلاهای دراز که از رسل است کلاه عجمی اثست ونمونهٔ آن تا امروز بر سر پارسیان موجود است، درین لباس درباری کمر بند نیز داخل بود و این همان زنار یا منطقه، یا کستیج است که وضع قدیم عجم بود تمام مورخین می نویسند که ۱۸۷ منصور در تجویز لباس تقلید عجم نمود، حال هر کس میداند که همان لباس را که حضرت عمر رض برای ذمیها مقرر نمود اگر لباس جدید و برای تحقیر بوده خلیفه منصور چگونه آن لباس را برای خود و اهالی دربار پسندی کرد. ذمیها را از ساختن عبادتخانهای جدید و فروختن شراب و بر آوردن صلیب و نواختن ناقوس و اصطباغ دادن اولاد منع نمودن بی شبهه تعرض مذهبی است، اما من بیباکانه پرده دری این راز میکنم که این احکام را با قیودی که حضرت ابابکر صدیق و حضرت عمر رض بحث صلیب و ناقوس جاری کردند بالکُل مناسب بود اما در زمانۀ مابعد مؤرخین ذکر همان قیود را ترک داده و ازین جهت در تمام دنیا یک غلطی عالمگیر شائع و پراگنده گردید. قیود که نسبت بصلیب در معاهدۀ ها نوشته اند باین الفاظ است و لا یرفعوا فی نادی اهل الاسلام صلیبا یعنی در مجلس مسلمانان صلیب را بالا نکنند. و در خصوص ناقوس تصریح فرموده اند یضربوا نواقیسهم فی ای ساعة شاؤا من لیل او نهار الا فی اوقات الصلوة یعنی در هر ساعتی از شبانه روز که خواهند ناقوس زنند مگر در اوقات نماز، در باب خوک ۱۸۸ این الفاظ نوشته اند ولا يخرجوا خنزيراً من منازلهم الى افنية المسلمين یعنی خوک را از جاهای خود بطرف احاطهٔ مسلمانان نبرند . بعد ازین تصریحات شبهه نماند که صلیب برآوردن و ناقوس زدن عموماً منع نبود بلکه ممانعتش در اوقات مخصوص بوده و امروز نیز ممانعتش را در اوقات مخصوص خلاف انصاف نمیتوان گفت، بیش از همه قابل لحاظ منع اصطباغ اولاد نصارای بنی تغلب است، قاعده است که نصارا اولاد خود را پیش از بلوغ اصطباغ میدهند، و این گویا برای حفاظت است که در آینده دیگر مذهب را قبول نکنند، و اصطباغ مشابه است بخنتنه ما که اولادهای خود را میکنیم بی شبهه فاروق اعظم حق نداشت که این رسم را بطور عام منع نماید مگر در انوقت کیفیتی نو پیدا شد و آن این بود که هرگاه شخصی از خاندان نصارای مسلمان می شد و ولد صغیری از خود مانده می مرد این صغیر بکدام دین تربیه می یافت ؟ یعنی او را مسلمان میدانستند یا نصار نه چون اصطباغش میدادند این حق ثابت می شد که او ر انصار اسازند حضرت عمررض برای اینصورت خاص قرار داد نمود که خانواده اش او را اصطباغ ندهند و نصارا نسازند و این حکم عین انصاف است ۱۸۹ چرا وقتیکه پدر او مسلمان باشد اولاد صغیرش نیز مسلمان قرار داده میشود علامه طبری در جائیکه واقعهٔ بنی تغلب را بیان میکند در شرایط صلح این عباد را نقل می نماید علی ان لا ينصّروا ولیداً ممن اسلم ابآءُ هم یعنی بنی تغلب اختیار ندارند که اولادی را پدرش مسلمان شود نصرانی کنند، و در عهدنامهٔ دیگر این الفاظ آمده ان لا ينصّروا اولادهم اذا اسلم اباؤهم . درینجا شاید اعتراض کنند که حضرت عمر یک صورت فرضی را قائم گرفته معاهده را دشوار ساختند، ولی جواب این است که اینصورت فرضی نبود چرا که در بنی تغلب بسیار مردم اسلام را قبول کردند ازینجهت نظر بحالت مخصوص ایشان ذکر این شرط ضرور بود، بلکه علامه طبری تصریح کرده که از بنی تغلب خود همان مردم که مسلمان شدند این شرائط را پیش نمودند . حال هر شخص انصاف کرده میتواند که اگر نصارا بسببی که امنیت عمومی خلل پذیر نشود حکم کنند که در مجالس مسلمان صلیب خوک نیارند و در وقت نماز خواندن ناقوس نزنند و اولاد نو مسلم عیسوی را صطباع ند هند کدام شخص این سخن را بر تعصب مذهبی تعبیر میکند، ولی مع الاسف ۱۹۰ مورخین پیش ما قیود و خصوصیت این احکام را ترک دادند بلکه از قدما نیز اشخاصی که طبیعت تعصب آمیز داشتند در روایت این خصوصیات را گذاشتند اگرچه این غلطیها نتایج بد پیدا کرد اما چونکه در ظاهر خفیف بود ابن الاثیر و غیره باینطرف هیچ خیال نکردند و رفته رفته این غلطیها آنقدر شهرت یافت که زبان عربی سراپا باین معمور شد فقهای کرام که از تاریخ واقعیت کم دارند بی تکلف این روایات غلط را قبول کرده گرفتند و مسائل فقهیه را برین تفریع نمودند حقیقت جلای وطن کردن نصارا و یهود این است که یهود از پیشتر همراه مسلمانان خوب نبودند بعد از فتح خیبر باینها گفته بودند که در کدام وقت مناسب شما را ازینجا میکشیم در عهد حضرت عمر رض شرارت شان بیشتر ظاهر شد یکدفعه عبدالله ابن عمر رض را از بالا خانه انداختند و بدست شان زخمی شد ناچار حضرت عمر رض در مجمع عام ایستاده شرارت شانرا بیان کرد بعد ایشان را از عرب کشید چنانچه در کتاب الشروط بخاری اینواقعه قدری بتفصیل مذکور است. نصارای نجران که در یمن و اطراف آن سکونت داشتند معامله جلاوطن نصارا عبیدالله ۱۹۱ هیچ تعرضی بآنها نکرد ولی خودشان پنهانی به تیاری جنگ آغاز نموده اسپهای زیاد و اسلحه بیشمار مهیا کردند ناچار فاروق اعظم حکم داد که از یمن برامده بعراق بروند . غرض این امر بشهادت تمام تاریخ ها قطعاً ثابت شده که یهود و نصارا را محض ضرورت پولیتیک جلای وطن کردند و از نتیجه این امر بهیچ وجه قابل اعتراض نیست ، البته قابل لحاظ این هست که درین حال نیز رعایتی با ایشان ملحوظ داشت، یهود فدک را وقتیکه اخراج میکرد یک شخص واقف کار را فرستاد که باغها و زمین شانزا قیمت کند و قیمت متعینه او را از بیت المال ادا نمود بچنان قیمت زمین یهود حجاز را نیز دادند . نصارای بحران را که از عرب کشید و آنها در شام و عراق جا گرفتند با آنها خیلی برعایت و مدارا سلوک نمود ، و در پروانه امن شامل این الفاظ نوشت، در شام یا عراق هر جا که اینها جا بگیرند حاکم آنجا برای آبادی وزراعت شان زمین بدهد ، واگر پیش کدام مسلمان داد خواهی کنند با ایشان معاونت شود و تا سر ۲ ماه مطلقاً از بینها جزیه مگیرند . ۱۹۲ و برین عهد نامه بنابر احتیاط و تاکید دستخط صحابهای بزرگ بزرگ را نمودند امام ابو یوسف در کتاب الخراج این معاهده را عبارة نقل میکند با چنین فوجی که سازش و بغاوت ایشان به ثبوت رسیده باشد که ازین بیشتر رعایت میکند . حال سخن جزیه ماند اگرچه رساله مستقلی راجع باین بحث نوشته ام و به زبان یعنی (اردو انگریزی وعربی) چاپ شائع شده درینجا بقسم مختصر باز بیان میکنم . بحث جزیه موضوع و مقصد جزیه اگرچه در آغاز اسلام ظاهر گردیده که برای عوض محافظت مقرر شده اما در عهد حضرت عمرض این مسله چنان روشن شد که زیاده برین احتمال گنجایش نماند، اولا جزیه را مثل نوشیروان باقسام مختلف مقرر نمود و از نیجهة گویا واضح نشان داد که جزیه چیز جدیدی نبوده بلکه همان محصول نوشیروانی است، علاوه برین در هر موقع بقسم عملی این سخن را ظاهر کرد که جزیه محض عوض محافظت است، در حصه اول این کتاب خوانده اید وقتیکه جنگ پر خطر یر موک پیش آمد از بنجهه فوجهای اسلامی از حصهای مغربی شام رفتند ۱۹۳ و دانستند که در ینوقت نمیتوانند اهالی این شهرها را حفاظت کنند، هر قدر مبلغی که از حمص و دمشق و غیره بطور جزیه گرفته بودند رد کرده ظاهر گفتند در ینوقت که ما حمایت جان و مال شما را نمی توانیم ، حق جزیه گرفتن را هم نداریم، ازین زیاده شهادت قطعی اینست که بعضی از اهالی ذمه یک وقتی بخدمت فوجی داخل شدند با وجودیکه بر مذهب خود قائم ماندند جزیه شان معاف شد، حضرت عمر رضی الله عنه برای افسرهای عراق خط نوشت . يستعينوا بمن احتاجوا اليه من الاساورة یعنی از سواران فوجی بقدر ضرورت مدد گیرید ويرفعوا عنهم الجزاء و جزيهٔ ایشان را معاف دارید . تا حدیکه اگر کدام قوم یکبار همراه مسلمانها محض شرکت کرده بودند جزیهٔ همان سال از یشان معاف بود، در سنهٔ ۲۲ ه وقتیکه آذربایجان فتح شد برای اهل شهر این فرمان نوشت . و من حشر منهم فی سنة وضع عنه جزاء یعنی مردمانی که کدام سالی در فوج خدمت کرده با شند تلك السنة جزیهٔ همان سالی از آنها گرفته نمی شود. معاهده که در همین سنهٔ ۲۲ ه با شهر بر از رئیس آرمینیه شده ۱۹۴ دران این الفاظ هست وعلی اهل آرمینیة أن ينفروا لكل غارة وينفذ والكل اقر ناب والمرينية اه الوالي صلاحاً علی ان توضع الجزاء در همین سنه جرجان فتح شد و در فرمانش این عبارت نوشته است أن لكم الذمة وعلينا المنعة على أن عليكم یعنی بر ما ذمه داری حفاظت شماست باین شرط من الجزاء في كل سنة على قدر طاقتكم که شما هر سال بقدر طاقت خود جزیه ادا کنید ومن استعنا به منكم فله جزاءه في واگر از شما اعانت گرفتیم در عوض این معونة عوضاً عن جزایه اعانت جزیه شما معاف خواهد شد غرض از اقوال و معاهده ها و طرز عمل فاروق اعظم مثل روز روشن ظاهر می شود که موضوع جزیه چه بوده و برای کدام غرض مقر شده، رقم جزیه بر مصارف فوجی محدود بود یعنی ازین رقم محض خوراک و پوشاک و دیگر ضروریات فوج مهیا می شد چنانچه هر جا که جزیه مقرر کرد همراه آن جنس و غله نیز بود در مصر اصل مبلغ جزيه فی نفر چهار دینار بوده دو دینار نقد و عوض دو دینار گندم و روغن زیتون و شهد و سرکه می آوردند و بمصرف خوراکه فوجی میرسید البته وقتیکه کدام سررشته مستقل شد ۱۹۵ جزیه را نقدی کرده پوره چهار دینار میگرفت . کم کردن رواج غلامی حضرت عمر رض اگر چه رسم غلامی را معدوم نکرد و شاید اگر میخواست معدوم کند هم نمیتوانست، ولی شبهه نیست که بطریقهای مختلف رواجش را بسیار کم کرد، و چیزیکه باقی ماند به بسیار خوبی بوده، و غلام حیثیت غلامی نداشت بلکه حیث همسری و برادری داشت، بلکه از عرب سراسر منع کرد و درین باب آنقدر اهتمام داشت که همین که عنان خلافت بدست گرفت، نخستین کارش این بود که آنچه از قبائل مرتدۂ عرب در عهد صدیق اکبر غلام و کنیز شده بودند همه را آزاد نمود، و همراه او قاعده گذاشت که عرب در هیچوقت غلام نمیشود، درین باب قول مبارک شان این است لا يسترق عربی - یعنی عرب را هیچکس غلام گرفته نمیتواند اگر چه بسیاری از مجتهدین و ائمه فن این قاعده را تسلیم نکردند قول امام احمد حنبل است که لا اذهب الى قول عمر لیس علی عربی ملک - یعنی من این رای حضرت عمر رض را قبول نمیکنم که عرب غلام نمی شود، در میموقع نمیخواهیم ازین مسئله بحث رانیم عرب غلام نمی شود ۱۹۶ صرف اینقدر میگوئیم معامله که فاروق اعظم نسبت با عرب نمود این بود . برای اقوام غیر نتوانست قاعده عامی مقرر کند، هروقت که ملکی فتح میشد فوج اصرار می نمود که همراه ملک تمام رعایا را بغلامی آنها بدهد در خصوص تقسیم ملک طوریکه سابق بیان شد حضرت عمر رض با استدلال قرآن مجید زبان همه را بست، ولی در خصوص غلامی اینچنین یک استدلالی موجود نبود و ازینجهته خلاف تمام فوج را کرده نمیتوانست باز هم عملاً رواج غلامی را کم نمود ممالکی که دران عهد فتح شد وسعتش هزار میل و کرور ها نفوس دران آباد بود مگر رسم غلامی درین ممالک بسیار کم و بر بعض جا محدود بود، در تمام این ممالک کسی غلام می شد که در جنگ شرکت داشت، در عراق و مصر که مملکتهای مستقلند با وجود اصرار فوج یک آدم را کس غلام گرفته نتوانست تا حدیکه بعض دهات مصر که با مسلمانان جنگ کردند و آنها را غلام شمرده بعرب فرستادند، حضرت عمر رض همه را از هر جا جمع کرده واپس بمصر فرستاد و فرمود که اینها را غلام ساختن جائز نبود مقریزی اینواقعه را مفصل با نامهای همان دهات در جلد اوّل کتاب خود آورده. در اهالی شهرهای شام مثل بصریٰ، فحل، طبریه، دمشق، حمص، 197 و حماة و عسقلان و انطاکیه و غیره که نصارای اینحدود بسیار بشدت جنگ ها کردند بازنشان غلام بسیار کم پیدا میشود، شاید در تمام شام محض قیساریه یک جائی است که اسیران جنگ غلام شدند، در عهدنامه فارس، و خوزستان، و کرمان، و جزیره، و غیره این الفاظ نوشتند که بجان و مال مردم تعرض نشود، در عهد نامۀ صامغان و جندی و شیراز، و غیره ازین اوضح تر الفاظ نوشتند که لا یسبوا یعنی اینها که گرفتار شدند کنیز و غلام نشوند. در مناذر با وجودیکه فوج اسیران جنگ را غلام نموده بتصرف خود آوردند، حضرت عمر رض حکم فرستاد که آنها را آزاد نموده جزیه و خراج مقرر دارید، برای ابو موسیٰ اشعری حکم فرستاد که هیچکس دهقان پیشه ور را غلام نگیرد. حضرت عمر رض بیک طریقۀ دیگر این رواج را کم کرد یعنی قاعده مقرر نمود که هر کنیزیکه از بادار خود بزاید خرید و فروختش منع است، مدعاکه از کنیزی می بر آید، و این قاعده را خاص حضرت عمر رض ایجاد نمود و پیش ازو خرید و فروخت این قسم کنیزها جاری بود، چنانچه محدثین و مورخین را ولیاً ۱۹۸ حضرت عمرؓ این قاعده را نوشته اند برای آزادی غلامان یک طریقهٔ دیگر هم بود که مکاتبه میگویند یعنی یک غلام یک خط معاهدهٔ مینوشت که در اینقدر مدت اینقدر روپیه میرسانم وقتیکه همان زر معینه را ادا میکرد بالکل آزاد می شد، این قاعده در قرآن مجید موجود است فکاتبوهُـمْ اِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْراً اما فقها این حکم را وجوبی نمیدانند یعنی اختیار برای آقاست که قبول کند یا نکند و حضرت عمرؓ این حکم را وجوبی قرار داد در کتاب المکاتب صحیح البخاری می نویسد که سیرین غلام حضرت انس درخواست مکاتبت کرد حضرت انس انکار نمود سیرین بخدمت حضرت عمرؓ حاضر شده عرض کرد حضرت عمرؓ انس را دره زده و آیت فوق را سند پیش نمود، آخر حضرت انس مجبور شده قبول کردند . قصه حضرت شهربانو در نیموقع ضر در است حکایت شهر بانو را که بقسم غلط مشهور شده بیان کنیم بطور عام مشهور است وقتیکه فارس فتح شد دختران شاهنشاه فارس یزدگرد گرفتار شدند بمدینه آوردند و حضرت عمرؓ اینها را نیز بمثل کنیزان عامه بزار فرستاد و حکم فروشش داد، اما حضرت علیؓ منع کرد که ۱۹۹ با خاندان شاهی همچه سلوک جائز نیست و قیمت آنها را اندازه نموده بشخصی سپرد و از و قیمت شان را علی گرفت، و حضرت علی آنها را باهتمام خود آورده، یکی را برای امام حسین و یکی را بمحمد ابن ابابکر و یکی را بعبدالله ابن عمر عنایت نمود، حقیقت این قصه غلط چنین است که زمخشری که در فن تاریخ هیچ پایه ندارد در ربیع الابرار این قصه را نوشته و ابن خلکان در احوال امام زین العابدین این روایت را از و نقل نموده اما محض غلط است، اولاً بجز زمخشری دیگر مؤرخین مثل طبری ابن الاثیر، یعقوبی بلاذری ابن قتیبه و غیره هیچکدام این واقعه را نمی نویسد، و پایه که زمخشری در فن تاریخ دارد هم ظاهر است، بر علاوه از قرائین تاریخی هم معلوم میشود که خلاف محض است، در عهد فاروق اعظم مسلمانان بیزد گرد دست نیافتند، در مقدمه مداین یزد گرد همراه تمام اهل عیال خود از دارالسلطنه بر آمده بحلوان رفت، همینکه مسلمانان بحلوان شتافتند وی باصفهان گریخت بعد بکرمان وغیره رفته، مؤخراً بمرو رسید و در سنۀ ۳۰ در عهد خلافت حضرت عثمان کشته شد اگر اهل و عیال او گرفتار شده بعد مرگ او شده باشد و ما را شبهه است که زمخشری از قتل یزد گرد هم خبر عبدالله ۲۰ خواهد بود که در کدام عهد واقع شده بر علاوه در فتح مدائن حضرت امام حسین رضی الله عنه ۱۲ ساله بودند چرا که تولد جناب ممدوحی در س۵ھ و فتح مدائن در س۱۶ھ واقع شد ازینجهته نیز مستبعد معلوم میشود که بهنوز بالغ ناشده حضرت علی او را باینچنین عنایت کرده باشد، دیگر اینکه قیمت اولاد یک شهنشاه نهایت گران میباشد و حضرت اسدالله الغالب ب زندگی بسیار زاهده و فقیرانه بسر میبرد، غرض بهیچ حیث گمان بر صحت این واقعه نمیرود، در تاریخ حضرت عمر واقعه که بظاهر مسلمی و ثابت است آنست که رفتار او بطور تهذیب انسانیت و امروزه روز در تمام ممالک مهذب همان جاری است وقتیکه عمرو عاص بر مصر لشکر کشید اول بر بلیس حمله کرد، بعد از جنگ سخت سلوک با خاندان شاهی که در جنگ اسیر میشدند مسلمانان فتح کرده سه هزار نصارا گرفتار شدند، اتفاقا دختر مقوقس پادشاه مصر ار مانوسه نام در بلیس مقیم بود گرفتار شد، عمرو عاص او را به بسیار عزت و حرمت پیش مقوقس فرستاد و از احتیاط بسیار یک سردار خود را که نام او قیس ابن العاص سهمی بود با ارمانوسه کرد که بمحفاظت او را پیش پدر برساند . ۲۰۱ غرض کارنامهائی که برای انسداد رسم غلامی بروی کار آورد همین چیز ها بود اما کسانی که غلام گشته بودند در حق ایشان آنقدر مراعات نمود که تا درجه همسری رسیدند در شعبه های فوجی خوانده باشید که حضرت عمررض وقتیکه برای مجاهدین بدر وغیره تنخواها مقرر نمود برای غلامان نیز تنخواه برابر آنها مقرر کرد و بعد ازین در هر معامله این اصول را مرعی داشت در تفتیش عمال اضلاع از گذران شان با غلامها نیز میپرسید اگر معلوم می شد که بعیادت غلامها نمیروند محض بهمین جرم معزول و موقوف میشدند اکثر غلامان را خواسته نان بهراه شان یکجا میخوردند و حاضرین را میشواند که لعنت خدا یتعالی بر کسانی باد که از یکجا نان خوردن با غلامان عار داشته باشند برای سرداران فوج کاغذ فرستاد که اگر کدام غلام یک قوم را امان دهد آن امانرا از طرف تمام مسلمانان بدانید و فوج باید پابند آن باشند چنانچه درین باب برای یک سردار باین الفاظ نوشته اِنَّ عَبْدَ المسلِمینَ مِنَ المُسلِمِینَ وَ ذِمَّتَهُ مِنْ ذِمَّتِهِمْ يَجُوزُ اَمَانُهُ تکلیف کلان بر غلامان این سخن بود که از عزیزان واقارب خود جدا میبودند پسر از پدر و ما در از دختر جدا میبود امروزه روز مضامینی مراعات با عموم غلامان غلامان را از عزیزان و اقارب جدا نمیکرد ۲۰۲ که در تکالیف بر غلامان مینویسند اینواقعه را به بسیار صورت درد انگیز نشان میدهند، حضرت عمر رض برای جدا نشدن غلام از اقارب خود قاعده مقرر کرد که اگر بچه در دست کدام کس، و پدر بدست کسی دیگر باشد یکجا شوند، و اگر کسی بسیار غلامها میفروخت، پدر، و پسر، و خواهر، و برادر و مادر و دختران را بر یک کس بفروشد، و اگر برای غلامی خود نگاه میکرد باید یکجا نگاه دارد، احکامی که درین باب در کنز العمال است و از بیهقی، و حاکم، و مستدرک، و مصنف ابن ابی شیبه وغیره نقل میکنند اینست . لَا يُفَرَّق بَيْنَ اَخَوَيْنِ اِذَا بِيْعَا یعنی وقتیکه دو برادر را میفروشید از یکدیگر جدا نشوند لَا تُفَرِّقُوا بَيْنَ الْاُمِّ وَوَلَدِهَا یعنی مادر را جدا از بچه نفروشید . لَا يُفَرَّق بَيْنَ السَّبَايَا وَاَوْلَادِهِنَّ یعنی در بین کنیز و غلام و اولاد ایشان جدائی نشود. حضرت عمر رض درین باب تمام مهاجر و انصار را جمع کرده و باین آیت قرآن مجید استدلال نمود که وَ لَا تَقْطَعُوْا اَرْحَامَكُمْ ، و فرمود که بالاتر ازین چه قطع رحم خواهد بود، چنانچه اینواقعه را به تفصیل حاکم و بیهقی نقل میکنند . ۲۰۳ ولی بنزدیک من سبب اصلی این عزت و قبول همان عمل بود بر طریق حضرت عمر بی شبهه نام (امام زین العابدین وقاسم و سالم را گرفتن در رفتن دقت ایشان برین مسئله از اثر فضل و کمال بوده ترک تعظیم می نماید) ولی اگر فاروق اعظم مادران اولاد را باین رتبه تهذیب نمیرساند موقع تحصیل فضل و کمال بدست این بزرگواران از کجا میرسید . با این همه سخنها در این موقع ضرور است نشان دهیم که فاروق اعظم در بینباب مسئله جدیدی از خود تراش ننموده و نه او را خدا نخواسته این حق بود که رسم غلامی را براندازد یا با غلامها مساویانه رفتار نماید بلکه مقصد خود بانی اسلام همین بود و فاروق اعظم در اجرای همان مقصد کوشید آنچه امام بخاری در کتاب المفرد از افعال و اقوال خاتم النبیین صلعم در خصوص غلامها می نویسد تصدیق کافی دعوی میشود . سیاست و تدبیر عدل و انصاف خلافت فاروقی در بسیط عالم از کجا تا کجا رسید و چقدر ممالک مختلف و مذاهب مختلف و اقوام مختلف بدائرة آن داخل شد اما زین سر تا آن سر ۲۰۵ فرق در طریق سیاست حضرت عمر رض و دیگر سلاطین هر طرف امن و امان و سکوت و اطمینان ظاهر و آشکار بود، در دنیا باین جاه و جلال دیگری نیز گذشته باشد که در قلمرو او کس سرکشی نکرده باشد ولی بدولت سیاستی بوده که اصولش چنین بود که در ذرهٔ احتمال بغاوت دفعهً و بکلی قانون انصاف را وداع گفته بجرم یک شخص یک خاندان را برباد میدادند، در ثبوت واقعات بجای یقین از محض قیاس کار میگرفتند سزاهای وحشیانه میدادند، اقوام را فرار نموده برباد میکردند و این اصول بزمانهٔ قدیم محدود نمانده امروزه روز نیز اروپا با اینقدر تمدن و تهذیب بهمین قواعد عمل میکنند اما در خلافت فاروقی گاهی دبرابر یکسرمو از جادهٔ انصاف تجاوز نمیشد، عربوسس را که بارها عهدشکنی کردند جلای وطن نمود مگر به شروط که مال و جایدادشان را سیاه نموده همه را دوچند قیمت داد نصارای نجران را که بنای سرکشی و خودمختاری گذاشته ۴۰ هزار آدم جمع آوری کردند از عرب بیرون کرده بملک دیگر فرستاد مگر با این رعایت که جایداد وغیره اموالشان را قیمت داد و برای عمال نوشت که در راه هر جا بگذرند اسباب آرام شانرا برسانید و چون بجائی قیام مستقل اختیار کنند ۲۰۶ تا هم ۲ ماه کامل که عبارت از دو سال می شود جزیه از ایشان نگیرند. شاید خیال کنند که بدست حضرت عمر رضی عیسیتی افتاد که ماده انقیاد و اطاعت بیشتر داشتند و از پنجهته ضرورت بسیاست جابرانه هم نشد مگر این خیال صحیح نیست واگر راست بپرسید حقیقه فاروق اعظم را دو گونه مشکلات تصادف نمود اوّل اقوام غیر مثل پارسی و نصارا که در زیر حلقۀ اطاعت در آورد اینها مدتی بلقب شاهنشاهی ممتاز بودند و از پنجهتۀ ایشان را رعیت ساختن بمشکل گوارای طبیعت میشد (۲) احوال داخله چنان بود که در عرب بسیار صاحب ادعا بودند که مشکلات خلافت فاروق اعظم را بنظر رشک میدیدند مثلاً مؤلفۃ القلوب حضرت عمرف میگفتند که خلافت حق بنو هاشم و بنو امیه است و حضرت عمررض ازین در خاندان نیست، عمرو عاص که حاکم مصر بود یکدفعه حضرت عمررض او را در خصوص خراج سخت گرفت و او بنهایت حسرت گفت قدرت خداست !! در جاهلیت پدر من قبای کنجخواب میپوشید و (خطاب که پدر حضرت عمررض بود) بر سر خود بسته های چوب آورده میکشت امروزه روز بچه همان خطاب بر من حکومت میچلاند، بنو هاشم همیشه بنظر استعجاب دیده که برحق یتیمی و تیجری ۲۰۶ بر خلافت قبضه کرده چرا نشسته در وقت حضرت ابو بکر در نقض خلافت علانیه مشورت میکردند چنانچه شاه ولی الله در ازالۀ الخفامی نویسد که زبیر و جمعی از بنو هاشم در خانۀ حضرت بی بی فاطمه جمع شده در نقض خلافت مشوره ها میکردند . سطوت حضرت عمر اگرچه ادعای بنو هاشم را نشاند اما بالكل نمیخواست که کم کند چرا که مذاق فطرتی عرب آزادی و خودسری بود و ازینجهته است که عرب هیچگاه زیر حکومت فرمانروائی نیامده اگر حضرت عمر مثل حضرت معاویه آزادی و خود سری عرب را کم نموده رعب و داب حکومت را قوام داد چندان تعجب نبود ولی فاروق اعظم بهیچ وجه نمیخواست این جوهر ذاتی عرب کم شود بلکه در زیادت آن شش داشت بار بار در مجامع عام بر آنحضرت بسیار نکته چینیهای آزادانه بلکه گستاخانه میکردند و او بر خود گوارا میداشت، در سفر شام وقتیکه در مجمع عام سبب معزولی حضرت خالد و برأت خود را بیان کرد یک شخص برخاسته گفت . والله ما عدلت يا عمر لقد نزعت عاملا استعمله یعنی بخدا قسم که تو انصاف نکردی و عاملی را که ۲۰۸ رَسُولُ اللهِ وَعَذَت سَیفاسلَّهُ رَسُولُ الله رسول الله مقررداشت موقوف کردی در حالیکه شمشیر بود وَلَقَدْ قَطَعَتَ الرّحِمَ وَحَسَدتَ ابْن العَمِ راکه سول الله برکیده و دقع رحم کرد تا برای خود ی سردی فاروق اعظم اینهمه را شنیده همین قدر گفت که ترا از جهت حمایت برادر خود قهر بسیار آمده . با وجود این احوال رعب فاروقی آنقدر بود که حضرت خالد را عین در همان وقت که تمام مردم عراق و شام او را میپرستیدند معزول کرد و هیچکس نفس کشیده نتوانست و در دل خود حضرت خالد هم چیزی نگذشت شان و شوکت امیر معاویه و عمر و عاص محتاج بیان نیست، اما از نام حضرت عمر میلرزیدند عبدالله پسر عمر و عاص شخصی را بی سبب زده بود، حضرت عمر او را پیش روی پدر بدست مضروب او داد تا حق زدن خود را بتازیانه از و بگیرد و پدر و پسر هر دو بچشم عبرت میدیدند سعد وقاص فاتح ایران از برای جوابدهی شکایت جزوی بحضور طلب داد نیز بی عذر حاضر شد . از بوقعات هر کس اندازه کرده میتواند که کمالی که فاروق اعظم در فن تدبیر و سیاست حاصل نمود در حالات هیچ یک از فرمانروایان و مدبران نظیرش پیدا نمیشود . در حکومت آنجناب خصوصیت خاص این بود که در آئین حکومت آنحضرت شاه و گدا شریف و رذیل عزیز و بیگانه همه بیک رتبه و یکسان بود در لحاظ هیچکس تفوق و تفاوت داده نمیشد . جبلة ابن الایهم غسانی که رئیس مشهور بلکه پادشاه شام بود و مسلمان شد خصوصیت حکومت حضرت عمر رض در طواف کعبه گوشه لنگ او بزیر پای شخصی آمد و جبله بر روی او یک سیلی محکم زد او نیز برا بر جواب داد جبله از قهر و غضب بیقرار شده بخدمت حضرت عمر رض آمد و شکایت نمود، حضرت عمر رض شکایتش شنیده گفت "آنچه تو کرده سزایش خواهی یافت" جبله بحیرت فرو رفته گفت که من از اشخاص صاحب رتبه میباشم اصول سادات که اگر اینچنین اشخاص در مقابل من بیک گستاخی پیش بیایند مستحق قتل میشوند حضرت عمر رض فرمود که "بلی شبهه در جاهلیت همچنین بود مگر اسلام پست بلند را یک رنگ گردانید" جبله گفت اگر اسلام اینچنین مذهب است که دران هیچ تمیز شریف و ذلیل نباشد من از اسلام باز میگردم "غرض که او گریخته بقسطنطنیه رفت مگر حضرت عمر رض از خاطر او قانون خود را بدل نکرد . یک بار تمام عهده داران ملکی را در موسم حج خواست و در مجمع عام ۲۱۰ برخاست و فرمود هرکسی که از دست این عاملان شکایت داشته باشد بگوید درین مجمع عمرو عاص و دیگر اکابر عمال و حکام بودند یک شخص برخاسته گفت فلان عامل بی سبب مرا صد دره زده حضرت عمر رض فرمود برخیز همانقدر دره که ترا زده او را بزن حضرت عمرو عاص ایستاده شده گفت ای امیرالمومنین ازین گونه عمل تمام عمال بیدل خواهند شد حضرت عمر رض فرمود ضرور است که اینکار بشود این را گفته بطرف دادخواه متوجه شد که کار خود را تمام کن آخر عمرو عاص دادخواه را طوری راضی کرد که دو صد دینار که طلای آنعصر بود بگیرد و از دعوی دست بردار شود. یکبار سرداران قریش برای ملاقات او آمده و اتفاقاً صهیب بلال و عمار یاسر و غیره نیز حاضر بودند که اکثر اینها غلام آزاد شده بودند از حیث دینوی از مردم عام بشمار میرفتند حضرت عمر رض اول اینها را خواست و سرداران قریش بیرون معطل اجازه بودند این سخن ابوسفیان که در جاهلیت سردار تمام قریش بود بسیار گران آمده بهمرهان خود گفت قدرت خداست که غلامها اجازه دربار رفتن را می یابند ما و شما بیرون بانتظار مانده ایم اگرچه این حسرت ابوسفیان بمذاق اقران مناسب بود ۲۱۱ باز هم درایشان کدام حق شناس نیز بود یکی گفت "برادران! راست اینست که مارا شکایت از عمر لازم نیست بلکه از خود شکایت کنیم چرا که اسلام همه را بیک صدا خواند و ما از شامت خود پس ماندیم امروزه روز نیز مستحق پس ماندن هستیم" . وقتیکه بعد از فتح قادسیه برای صحابه و تمام قبایل عرب تنخواه مقرر نمود موقع بسیار رشک و حسد پیش آمده سرداران قریش و معززین قبایل که هر وقت با ع و از و امتیاز خوگر بودند با دعوی بسیار منتظر بودند که البته در تقرر تنخواه خیال حفظ مراتب خواهد شد و در عنوان جدول نام نویس نام ما جا خواهد داشت. اما حضرت عمر تمام خیالات شان را غلط کشیده خصوصیت دولت و جاه و زور وقوت و ناموری و شهرت و اعواز و امتیاز را از میان برداشت و محض خصوصیت اسلامی را مدنظر داشته و بهمان اعتبار پیشی و کمی تنخواه مقرر شد هر که اول ایمان آورده بود یا در جهاد کارهای نمایان کرده یا با نحضرت صلعم خصوصیتی داشت او را بر دیگران ترجیح داد اشخاصیکه درین خصوصیات برابر بودند تنخواه شان نیز برابر مقرر گردید تا بحد یکه در آقا و غلام هیچ امتیاز نماند حال آنکه ۲۱۲ در عرب از گروه غلام ذلیل تر قومی نبود در نیموقع که تنخواه اسامه ابن زید را از تنخواه عبدالله پسر خود زیاده مقرر کرد عبدالله عذر کرده گفت والله اسامه در هیچ موقع از من پیشتر ایستاده نبود حضرت عمرض فرمود بلی اما رسول الله صلعم اسامه را از تو عزیز تر میداشت. شعار عرب بود که در مقدمه ها برای فخر نام قبیله خود را بآواز بلند میگرفتند، برای استیصال این امر بتمام افسران فوج نوشت که هر کس چنین کرد سزای سخت برایش بدهید یکدفعه شخصی از قبیله ضبه در مقدمه یا آل ضبه نعره زد و خبر بحضرت عمرض رسیده یکسال تنخواه او را معطل فرمود ازین قبیل واقعات بسیاری در تاریخها پیدا میشود. اصول مساوات بنابر اصول مساوات از هیچکس هیچ گونه امتیاز را نپسند میکرد عمرو عاص در مسجد جامع مصر منبری ساخت و او خط برایش فرستاد که تو این را پسند میکنی که دیگر مسلمانان زیر نشته باشند و تو بالا نشینی ہمیشہ برای عمال تأکیداً فرمان میفرستاد که بهیچ قسم امتیاز و خود نمائی را اختیار نکنید. یکدفعه او را با ابی ابن کعب نزاعی پیش شد مقدمه را بحضور زید ابن ثابت ۲۱۳ بروند حضرت عمرؓ نزد او رفت و او بتعظیم جای برایش خالی کرد حضرت عمرؓ فرمود که نا انصافی اول شما همین است که درین مقدمه کردید این را گفته با مدعی خود برابر زانو بزانو نشست قاعده اش در طرز معاشرت بسیار غریبانه و ساده بود در سفر و حضر و خلوت و جلوت و خانه و بازار هیچکس از و علامۀ امتیازی ندیده که ازان دریافت شود که این خلیفۀ وقت است سفرای قیصر و کسری در مسجد نبوی درآمده میجستند که شهنشاه اسلام کجاست؟ حال آنکه شاهنشاه در همانجا با رختهای پینه دار بیک گوشه نشسته بودند در القاب کاغذ میان او و عمالش فرقی نبود یعنی چیزیکه برای عمال می نوشت عمال نیز همانطور برایش می نوشتند. اگر چه این اصول انصاف بشان بعض اشخاص صاحب ادعا صدمه رسانده و دل آزرده بودند اما چون بمذاق اصلی عرب برابر بود ازین جهتۀ بر تمام ملک یک اثر بسیار خوب افتاده با ندک مدتی تمام مردم گرویدۀ او شدند در خواص نیز کسانیکه حق شناس بودند روز بروز معترف می شدند و کسانی که بالکل خود پرست بودند نیز بمقابل میلان عام جرأت اظهار خودرائی کرده نمی توانستند. ۲۱۴ بزرگترین فائده که از اجرای این اصول ظاهر شد این است که رقابت و مفاخرتی که در میان عرب بوده و از پنجه همیشه در بین خود خونریزی داشته و خطهٔ عرب را معرکه رزم ساخته بودند بکلی از میان گم شد. در اینجا ضرور است بیان کنم که حضرت عمر رض با اینهمه پابندی لقب امیرالمومنین را چرا اختیار کرد اصول مساوات چرا لقب امیرالمومنین برای خود گذاشت اصل اینست که در انعهد این لقب را فخریه نمیدانستند بل محض اظهار عهده و خدمت بود افسران فوج را اکثر بلقب امیر صدا میکردند کفار عرب او را امیر مکه میگفتند اول مردم عراق آغاز با میرالمومنین گفتن سعد وقاص نمودند. تا این وقت خیال حضرت عمر رض بطرف این لقب نبود و آغازش چنین است که یکبار لبید بن ربیعه و عدی بن حاتم بمدینه آمدند و میخواستند که بحضور حضرت عمر رض پیش شوند و بقرار قاعده باید اطلاع میدادند و چون هر دو در کوفه بوده و لفظ امیرالمومنین بر زبان شان جاری بود در وقت اطلاع دهی گفتند که از آمدن ما با میرالمومنین اطلاع برسانید عمر و عاص استدعای هر دو را از زبان خودشان بهمین القاب بحضور عرض کرد حضرت عمر رض وجه القاب را پرسید و آنها واقعه را بیان کردند پس این لقب را ۲۱۵ پسند فرمود و از ان تاریخ شهرت عام یافت، درینموقع بخیال کدام کوتاه نظر خواهد گذشت که اگر مقصود حضرت عمر رض در خلافت کدام قسم اعراض بود پس چرا خلافت را قبول کرد؟ زیرا اقتضای بیغرضی این بود که باید باین جان نعمت دست نمیزد، اما این خیال محض خیال عامیانه است، بی شبهه فاروق اعظم از خلافت دست برمی داشت، لیکن کدام شخص این طور سررشته میتوانست؟ حضرت عمر رض یقینی میدانست که بجز خودش هیچکس این بار گرانرا برداشته نمیتواند! وقتیکه دشواری ازین قبیل باشد آیا راستبازی او تقاضا میکرد که دیده و دانسته بمحض بدگمانی مردم از خلافت دست بردار شود اگر چنین میکرد جواب خدا یتعالی را چه میداد؟ روز اول در خطبه چنین گفتند که - لولا رجائی ان اكون خيركم لكم واقواكم یعنی اگر مرا این امید نبود که من برای شما از همه علیکم واشدكم اضطلاعاً بما ينوب من بیشتر خیرخواه و از همه قوی تر و برای مهمات از همه مهم اموركم ما توليت ذلك منكم قوی بازوتر هستم این منصب را قبول نمیکردم، و روشن تر این فقره است که امام محمد در موطا روایت کرده . لو علمت ان احداً اقوى على هذا الامرمنی یعنی اگر میدانستم که شخصی در امر خلافت از من زیاده قوت دارد ۲۱۶ لكان ان اقدم فيضرب عنقی اهون علی کشتن من به پیش من آسانتر بود از اقدام باین کار. برین الفاظ حضرت عمر غور کنید که یک حرفش هم از صحت و واقعیت خالی نیست حضرت عمر باصول سیاست خوب واقف بود و این از خصوصیات اوست که از تمام صحابه علانیه ممتاز بود ممالکی که در دایره خلافت داخل بود در اصل سه تقسیم بود شوب ایران شام و مصر و مناسب حال برای هر یک جدا تدبیری اختیار نمود در ایران و عراق که از مدتی مرزبان و دهقان رواج داشته و بعد از فتح اسلام نیز زورو اقتدار ایشان باقی بود برای شان به پولستیک تنخو اها مقرر کرد تا همه آرام شدند چنانچه در رؤسای عراق برای ابن النخیر جان وبسطام ابن نرسی ورفیل و خالد وجمیل تنخواه معقول مقرر نمود در شام و مصر که از تطاول روم برای باشند های اصلی جایدا د وقوتی نماند از طرف شقایشان چندان اندیشه نبود بلکه آنها در عوض روم حکومت عادلی میخواستند فاروق اعظم با آنها سلوکی ورزید که بار بار میگفتند مسلمانان در نظر ما محبوب تر از روم است اگرچه با اقوام غیرعموماً مدار و مثرت داشت چنانکه در بحث حقوق اهالی ذمه گذشت ولی از تفحص و تدقیق معلوم میشود ۲۱۷ که با رعایای مصر و شام توجه خاصی مبذول داشت مقوقس که از باشندهای مصر و از طرف روم براهالی نائب الحکومه بود از آغاز با او روشی اختیار نمود که مقوقس مفت غلام اسلام گردید و ازین سبب تمام رعایای مصری از دل و جان حلقه بگوش فرمان شدند تنها برین سخنان هم اکتفا نکرد بلکه در تمام مقامات جنگی خاندان عرب را انداخته آباد کرد یا چھاونیهای فوجی قائم وبرپا نمود و ازینجهة تا بصدها میل اثر اسلام رسید و هیچ کس جرأت بغاوت نکرد کوفه و بصره را که مرکز قوه اسلام گردید محض بهمین غرض آباد نمود و بر تمام سواحل شام و مصر چھاونیها فوجی برای همین ضرورت بنا کرد . خاص در عرب به پولتیک و تدابیر مختلف کار میگرفت یهود ونصارا از جزیرة العرب بالکل کشید افسران بزرگ ملکی را همیشه تبدیل میداد بجز عمرو عاص هیچ حاکمی مقرر نشده که بصوبجات مختلف بدل نگردیده باشد از افسران ملکی در دماغ هر که زور بیشتر مییافت او را علٰحده می نمود و کسانیکه بسیار صاحب اثر بودند آنها را از دارالخلافه بیرون نمی فرستاد چنانچه یکبار اینچنین اشخاص اجازه خواستند که جہاد روند فرمود که ” ۲۱۸ حال شما بسیار دولت جمع کرده اید پس فرمود کا تخریجُوانتسللوا یمیناً وشمالاً - یک دفعه عبدالرحمن ابن عوف پرسید که ما را از اجراء از بیرون رفتن منع میکنید فرمود اگر این سوال شما را جواب ندهیم بهتر است مردم قبیله خود را عهدهٔ ملکی نمیداد محض یکبار نعمان ابن عدی را حاکم یک ضلع نمود و بعد بیک وجه معقول معزولش ساخت بنی هاشم را نیز بهمین لحاظ گاهی عهده داری نمیداد . در انوقت بتمام عرب سه شخص بتدبیر و ادعا مشهور بودند یعنی حضرت معاویه و عمر و عاص و مغیره ابن شعبه و چون در انجام مهمات ملکی در تمام عرب بالاتر ازینها کس نبود بنا برین هر کدام را عهدهٔ بزرگی داد اما همیشه این سخن را در خیال داشت و تدبیری کرد که فرصت قابو نیابند بعد از وفات حضرت عمر رض اینچنین شخص نماند که اینها را در زیر حکم بیاورد چنانچه هنگامه ہائیکہ که در عهد حضرت عثمان رض و حضرت علی رض برپا شد همه از برکت همین اشخاص بود . سیاست و پولتیک لازمه حکومت و سلطنت است امتیازی که درین باب حضرت عمر رض بر تمام دنیا دارد این است که پولتیکہائیکه شاهان دیگر ۲۱۹ بنا بر ضرورت نموده نام واقعی هیچ پولتیکها خدع، مکر، فریب، ظاهر داری نفاق نبود بلکه بر پادشاهان موقوف نبوده اکابر دسیاسیون نیز ازین شایبه خالی نبودند و بر خلاف هیچ کار فاروق اعظم چهره اش به نقاب فریب و حکمت عملی پنهان نبود هر چه میکرد علانیه و آشکار میکرد و مردم را بمصلحت واقف میساخت، معزولی حضرت خالد را بتمام اضلاع فرمان فرستاد. انى لم اعزل خالد أ عن سخطة يعنى من خالد را بجرم نارضامندی یا خیانت معزول نکردم ولا خيانه ولكن الناس فتنوا به بلکه از پنجهت که مردم زیادہ باو مایل شده بودند ازین ترسیدم که فخفت ان يوكلوا اليه بر اعتماد کنند (یعنی همه فتوحات را از خالد دانسته از خدا غافل شوند) در وقت معزولی مثنی نیز این خیالات را ظاهر کرده فرمود کہ اعزلھما عن ريبة ولكن الناس عظموها فخشيت ان یوکلوا الیھما بنی هاشم را که بعلتی خدمات ملکی نمیداد سببش را واضح برای حضرت عبداللہ بن عباس بیان کرد چنانچه تفصیلش در موقع مناسب می آید. فاروق اعظم را کار نامهٔ حُسن سیاست و کامیابی امر خلافت ازین رهگذر حاصل شد که در فابریکه نظام حکومت پرزه های موزونی استعمال نمود. ۲۲۰ عموماً مسلم است که صفت جوهر شناسی از همه بیشتر داشت، و از نتیجه باشخاص قابل و قابلیتهای مختلف شان واقفیت مالاکلام پیدا نمود انتخاب عمده عهده داران سلطنت و عهده مناسبی بلحاظ قابلیت بهر کدام داد در فن سیاست و انتظام چهار کس بودند که نظیر نداشتند یعنی امیر معاویه، عمرو عاص و مغیره ابن شعبه و زیاد ابن سمیه، ایشان را بخدمات بزرگ ملکی مامور نمود، حقیقة مصر و شام و کوفه را بجز این اشخاص کس بحوزه ضبط نمی توانست آورد. برای مهمات حربیه عیاض ابن غنم، و سعد وقاص، و خالد و نعمان ابن مقرن و غیره را انتخاب نمود، عمرو معدیکرب، و طلحه ابن خالد اگر چه در سپاهیگری و پهلوانی بسیار کامل بودند اما فوج را جنگانده نمیتوانستند، از نتیجه در خصوص هر دو حکم شد که در هیچ حصه فوج افسر مقرر نشوند، زید ابن ثابت و عبدالله ابن ارقم را که در انشا و تحریر مستثنی بودند مدیر تحریر مقرر نمود قاضی ابن شریح، و کعب ابن سور و سلمان ابن ربیعه و عبدالله ابن مسعود را که در فصل قضایا ممتاز بودند خدمت قضا داد غرض هر کس با هر کاری که مقرر کرد گویا برای همان کار آفریده شده بود، مؤرخین اقوام غیر نیز برین امر اعتراف دارند یک مورخ مشهور عیسوی می نویسد، عمر سرداران فوج ۲۲۱ وگورنران را بدون روی و رعایت انتخاب کرده بود بجز مغیره و عمار تقرر باقی بسیار مناسب و موزون بود. از همه بیشتر چیزی که حکومتش را قبول عام ساخته و برای عرب احکام سختش را نیز گوارا نموده عدل و انصاف او بود که دوست و دشمن را انصاف عادلانه فرق نمیکرد ممکن بود که مردم ازین سخن ناراض شوند که در پاداش جرائم پاس عظمت و شان هیچکس را مطلق ندارد اما وقتیکه میدیدند عبدالله که بر آل و اولاد و عزیز و اقارب خود نیز هیچ رو می داد تسکین می یافتند ابو شحمه پسر خود را در وقتیکه شراب خورد بدست خود هشتاد دره زد و آن بیچاره ازین صدمه وفات یافت قدامه ابن مظعون که صحابی بلند رتبه و خسربرۀ او بود وقتیکه باین جرم گرفتار شد علانیه او را ۸۰ دره زد. یک اصول بزرگ فاروق اعظم در سیاست این بود که بر قواعد و انتظامات سلطنتها و حکمرانان قدیم واقعیت حاصل کرده از حالات و انتظامات چیزهای قابل پسند را از ان اختیار نمود در انتظام خراج، وعشور، و دفتر، سلطنتهای قدیم واقف بود در سد و اوراق حساب بر قواعد قدیم شام و ایران عمل کرد البته در جائی که نقص می یافت آنرا اصلاح میفرمود، وقتیکه اراده نمود ۲۲۲ بندوبست عراق عرب را بنماید بنام حذیفه و عثمان ابن حنیف خط فرستاد که دو نفر زمیندار کلان بحضور بفرستید و آنها زمیندار ها را با ترجمان بحضور حضرت عمرض فرستاد فاروق اعظم از ایشان پرسید که تشخیص مالیه عجم بچه قرار بود اگر چه جزیه را بقرار مذهبی بر ذمیها مقرر کرد باز هم در تشخیص همان اصول نوشیروان را لحاظ نمود و در حکومت خود باقی ماند علامه‌ ابوجعفر محمد ابن جریر طبری در جائیکه انتظامات نوشیروانی و خصوصاً جزیه را ذکر کرده می‌نویسد. وَهِیَ الوَضایِعُ التی اقتدیٰ بِها عمر بن الخطاب این همان قواعد است که فاروق اعظم وقتی که حینَ افتتَحَ بلاد الفرسِ فارس را فتح نمود بان اقتدا کرد. ازین زیاده بیشتر واضح و مصرح، از علامه ابن مسکویه بشنوید که حکیم و فلسفی و معاصر و هم پایۀ ابوعلی سینا بوده و در تاریخ کتابی دارد که نامش تجارب الامم است حکیم مذکور دران کتاب در ذکر انتظامات ملکی فاروق اعظم می‌نویسد. وکان عمر یُکثِرُ الخلوةَ بقومٍ من الفرسِ یعنی حضرت عمرض با چند کس از اهل فارس خلوت یقرؤن علیه سِیاسات الملوکِ خاص میکرد و آنها بحضور او آئین پادشاهانها و لا سیّما ملوک العجمِ الفضلاءُ وسیما انوشیروان میخواندند خصوصاً از شاهان عجم را و بالاخص از نوشیروانرا ۲۲۳ فانه كان معجبا بها كثيرا لا قتدائها چرا که فاروق اعظم این شیوه را خیلی پسند داشت بسیار پیروی میکرد باید بیان علامه را تصدیق نمود ازین که اکثر مورخین می نویسند وقتیکه هرمزان رئیس فارس ایمان آورد حضرت عمر او را در زمره اہالی در بار داخل نمود و در انتظامات ملکی اکثر با او مشوره میکرد کوشش بسیار حضرت عمر برین مبذول بود که هیچ واقعه ملک ازو برای واقفیت حالات ملک هر جا واقعه نگار مقرر بود پوشیده نماند ازینجهة در هر صیغه انتظامات ملکی پارچه نویس و نامه نگاری مقرر بود مقرر نمود که واقعات جزوی ملک بحضور میرسید امام طبری می نویسد و كان عمر لا يخفى عليه شي فى عمله یعنی هیچ چیز از عمر پوشیده نبود مخرجے ہو از عراق كتب اليه من العراق بمخرج من خرج می برآمد و یا نعام ہر کہ در شام انعام می یافت خبری شد و من الشام بجائزة من اجيز فيها و همه بخلوی بحضورش میرسید در یک مقدمه عراق سردار لشکر برای عمر و معدیكرب حصه نداد عمر و معد يكرب سبب پرسید سردار گفت اسپ شما دورگه است خالص عربی نیست از بنجهة حصه اش کم گردید عمر و معد يكرب بنا بر غرور پهلوانی خود گفت که دورگه دورگه را میشناسد فورا این خبر بحضور عمر رسید و عمرو معدیكرب را سخت تنبیه نمود تا در آینده جرات اینچنین گستاخی نتواند ۲۲۴ نعمان ابن عدی که حاکم میسان بود و در ذوق نعمت و دولت افتاده خطی برای عیال خود نوشت که دران این شعر بود. لَعَلَّ امیرَ المؤمنینَ یَسُوءُهُ غالباً امیر المؤمنین را خبر میرسد و بدش می‌آید تَنَادُمنا بالجَوسَقِ المُتَهَدِّمِ که ما مردم در محله‌ها رندانه صحبتها داریم. حضرت عمرؓ فوراً خبر شد و او را معزول کرده نوشت که ما را درینجا این حرکت شما ناگوار افتاد حذیفة ابن الیمان که در صحابه یک شخص بزرگ و نسخه‌ای رازهای مخفی بود و در عهد نبوی شرف اختصاص رازداری او را (صلی الله علیه وسلم) داشت و او را صاحب السر میگفتند حضرت عمرؓ یک روز ازو پرسید که در عاملان من شخصی از گروه منافقین نیز عامل خواهد بود گفت ”بلی یک شخص هست“ حضرت عمرؓ نام او را پرسید و او بلحاظ رازداری نامش نگرفت و نشان نداد حذیفه بیان میکند که بعد ازین واقعه حضرت عمرؓ آن منافق را معزول ساخت و ازین من قیاس کردم که خود او را تفحص دریافت اثر این تفحص و بیداری مغزی بود که تمام افسران و عمال بدون مشورهٔ او هیچ کار را کرده نمیتوانستند علامه طبری می‌نویسد. ۲۲۵ وكانو الا يدعون شيئاً ولا يأتونه الادعوة فيه مردم هیچ کار را بدون امر او نمیکردند. بیت المال یعنی خزانه را بسیار اهتمام میکرد چنانچه هیچ قسم رقم را از احاطه آن بیرون نمیدانست در خانه کعبه تا یک مدتی نذرانه جمع بود در خصوص آن فرمود. لقد هممتُ ان لا ادع فيها صفراء ولا من اراده کرده ام که هرچه در بیخانه از طلا بيضاء الا قسمته و نقره باشد همه را بمردم تقسیم کنم. یکبار مال غنیمت آمد حضرت بی بی حفصه را که دختر او و زوجه مطهره رسول اکبر صلعم بود خبر رسید و بحضور فاروق اعظم آمده گفت که امیرالمؤمنین ! ازین غنیمت حصه حق مرا عنایت کرده بکشید چرا که من از جمله ذوالقربی میباشم. حضرت عمر فرمود که ای جان پدر! حق تو در مال خاص منست این مال غنیمت است، و تو میخواهی که پدر خود را فریب بدهی آن محترمه خفت کشیده رفت. بعد از فتح شام که قیصر روم مراوده دوستی در میان آمده و در بین خط و کتابت جاری شد یک دفعه ام کلثوم (عیال حضرت عمر) برای حرم قیصر ۲۲۶ چند شیشه عطر بطور تحفه فرستاد از انطرف در عوض شیشه ها را از جواهر پر کرده فرستادند، حضرت عمر رض از اینحال واقف شد و فرمود اگرچه عطر از خود شما بود ولی قاصدی که آنرا برده سرکاری و مصارفش از بیت المال بوده، غرض جواهرات را گرفته داخل بیت المال نمود و آن مطهره را چیزی عوض داد، یکبار بیمار بود و مردم برای علاج شان شهد تجویز کردند و در بیت المال شهد موجود بود، مگر بدون اجازه گرفته نمیتوانست، بنا بران بمسجد نبوی رفته بمردم گفت اگر اجازه شما باشد برای علاج چیزی عسل بردارم، درین امر علاوه بر اجازه خواستن این نکته را اظهار نمود که خلیفه وقت را بجز انعام اینقدر اختیار هم نیست، پیشتر از خلافت گذرانش ذریعه تجارت بود، و چون بمهمات خلافت گرفتار شده از شغل تجارت باز ماند، صحابه را جمع کرده احتیاج اصلی خود را بیان نموده گفت که از بیت المال برای مصارف خود چقدر بردارم اکثریه رأی های مختلف دادند، حضرت علی خاموش بود، حضرت عمر رض بطرف او دید و او فرمود بقدر خوراک و پوشاک معمولی، چنانچه برای خودش ۲۲۷ و عیال و اولادش خوراک و پوشاک از بیت المال مقرر گردید وقتی که در تنخواه خوران فوجی (برای اصحاب جنگ بدر) تنخواه ها مقرر می‌شد، بهر کدام ایشان سالی پنج هزار در همی مقرر کرد، مگر از کرورها روپیه آمدنی فاروق اعظم برای خودشان سال تمام همین قدر مقرر شد . در حالات معاشرت او بعد ازین میخوانید که اکثر کالای پینه دار میپوشید و بر زمین خواب میکرد و بها با در خانه اش نان آرد گندم پخته نمیشد، مگر وجهش رهبانیت نبود بلکه در حقیقت آمدنی ملک بیش ازین قسمتش نبود گاهی اگر اتفاقاً کدام رقم کلان می‌آمد بیدریغ خرچ میکرد، چنانچه مهر حضرت ام کلثوم را در وقت نکاح از جهته شرف و تعلقش با خانه دان نبوت ۴۰ هزار درهم گذاشت و رساند : بنی هاشم را که عهده ملکی نمیداد سبب بزرگش این بود که ایشان در خمس حصۀ خود را شرعاً حق میدانستند بنابرین با وجود دولتمندی حصۀ خود را میگرفتند حال آنکه نزدیک حضرت عمر رض مصارف خمس بر رای امام وقت منحصر بود چنانچه تفصیل این بحث بعد ازین خواهد آمد و این سخن را بابنی هاشم اظهار هم نمود وقتیکه عامل حمص وفات کرد و خواست عبد الله ابن عباس را مقرر نماید ۲۲۸ و ازین رهگذر از ومطمین نبوده فرمود نی تغننی منك شئی یعنی در دلم از شما بیمیست عبدالله گفت چگونه؟ گفت انی خشیتُ عَلیك ان تاتی علی الفی الّذی هواك یعنی ترسم که تو بمداخل ملکی تصرف کنی. و این محض بد گمانی نبود بلکه بوقوع نیز آمد حضرت علی در عهد خلافت خود عبدالله را عامل مقرر نمود و او از بیت المال رقم کثیر گرفت و چون شاه ولایت مآب از و باز خواست نمود در جواب نوشت که هنوز من حق خود را پوره نگرفته ام . حقیقه این کفایت شعاری و احتیاط او در بیت المال خیلی سبب کامیابی و ترقی خلافت گردید شورشهائی که در اخیر خلافت حضرت عثمان آغاز شد یک سبب کلانش این بود که جناب موصوف خیلی در وجه بیت المال طریق فیاضی پیش گرفت و برای عزیزان و اقارب بنابر ذوی القربی بودن رقمهای کثیر بخشید . طرفه این که با کارهای بسیاریکه در پیش داشت و با فوجہائیکه در هر طرف پراگنده و از دارالخلافہ بہزاران میل دور و جزوی و جزوی حرکت شان موقوف باشاره او بوده و با شعبه های متعدد و متنوعی که ۲۲۹ انتظام حکومت داشت، و ترتیب فقه و افتا که یک کار مستقل بسیار کلانی بود و بعلاوه اشغال ذاتی خودش باز هم کار با بوقت خود انجام مییافت و در پیچ کاری حرج واقع نمیشد همه کارها در وقت خود انجام مییافت در معرکه سخت نهادند که تمام ایران مثل سیل برخاستند، در عین همین وقت از سعد وقاص حاکم کوفه شکایت رسید، فاروق اعظم فرمود اگر چه وقت بسیار تنگ است باز هم از تحقیقات سعد نمیگذرم، چنانچه انتظام حرکت فوج از کوفه هم انجام یافت تفتیش احوال سعد هم تحقیق شد وقتی که مردم جزیره با قیصر یک جا شده خواستند بشام حمله نمایند چنان بسرعت از تمام اضلاع فوج ها را فرستاد که تمام راههای جزیره را گرفته نماندند اهالی بقیصر پیوست گردند. زیاد ابن حدیر که در عراق بر تحصیل ده یکه مقرر بود اسپ نصرانی را بیست هزار درهم قیمت گذاشته محصول ازو میخواست، نصرانی گفت اسپ از شما باشد، ۱۹ هزار حواله بدهید، دیگر بار آن نصرانی از سرحد او گذشت و او باز محصول خواست، نصرانی خود را بمکه معظمه رسانده بحضور خلیفه شکایت نمود، حضرت عمر رض همین قدر گفت شما مطمئن باشید نصرانی واپس نزد زیاد ابن حدیر آمد و در دل خود اراده کرد که یک هزار دیگر داده اسپ را واپس گیرد، درینجا فرمان حضرت عمر رض از و پیشتر باین مضمون رسیده بود که در سال دو دفعه یک چیز را محصول گرفته نمیتوانید یک نصرانی دیگری را نیز همین واقعه ۲۳۰ پیش آمده او در وقتیکه حضرت عمررض در حرم بر منبر خطبه میخواند حضور شکایت نمود فاروق اعظم فرمود نی دو بار محصول گرفته نمیتوانند نصرانی چند روز در مکه ماند و یک روز بخدمت حضرت عمر رض آمده گفت من همان نصرانی ام که در خصوص محصول عرض کرده بودم، حضرت عمررض فرمود بلی (من همان مسلمان حنیفی) میباشم که کار ترا انجام دادم، نصرانی معلوم نمود که حضرت یک روز پیشتر برای زیاد حکم فرستاده بود . باین سخن بسیار سعی و اهتمام داشتند که در تمام ممالک محروسه یک فرد از افراد رعیت بفقر و فاقه مبتلا نباشد حکم عام بود و اجرا هم می شد که در ملک هر قدر از پا افتاده، ضعیف ، از کار رفته، و مفلوج، وغیره باشند همه از بیت المال تنخواه ببرند، اضافه بر لکها نفر در دفتر فوجی داخل بودند، که در خانه نشسته خوراکه برای شان میرسید، در آغاز این انتظام حکم نمود یک جریب له پیمانهء معین) آرد را نان پخته کنند، سی نفر را خواسته نان داد، برای شام نیز همین قدر آرد پخته کرده همانقدر نفری را خواست و نان خوردند و چون این مقدار را دو وقته کافی دید فرمود برای یک ماه یک شخص مقدار دو جریب آرد کافی است و برای هر شخص رفاه عام فی ماه دو جریب آرد مقرر نمود، و برای اعلان عام پیمانه را بدست گرفته به منبر برآمد و گفت من برای شما مردم فی نفر اینقدر خوراکه مقرر کردم هر شخص که ازین کم کند له جریب قریب ۲۵ سیر مروج کابل و هندوستان است، ۲۳۱ خدا با او خواهد دانست یعنی سزا خواهد داد در یک روایت دیگر هست که پیمانه را بدست گرفته این الفاظ را فرمود . انى قد فرضت لكل نفس مسلمة في شهر یعنی من برای هر فرد مسلمان که در هر شهر باشد در ماهی مدى حنطة وقسطى خل دو مد آرد و دو قسط سرکه مقرر کردم. بر سر این یک شخص گفت که برای غلام نیز اینقدر است گفت بلی روزینه مساکین و غیره برای غلام نیز همین قدر هست برای غربا و مساکین بی تخصیص مذهب حکم بود که جیره برای شان از بیت المال مقرر شود ( سابق در حقوق ذمیها بیان شد ) و برای عامل بیت المال نوشت که درین آیه کریمه انمَا الصَدَقَاتُ للْفُقَرَاءِ والمَسَاکین مراد از فقرا مسلمان و مراد از مساکین اهل کتاب است در اکثر شهر با مهمان خانها آباد کرد که بمسافران از طرف بیت المال نان داده میشد مهمان خانه چنانچه در ذکر آبادی کوفه بیان مهمان خانه او را کرده ام لنگر خانه که در مدینه منوره بود اکثریه خودشان انجا رفته و باهتمام خود مردم را نان میدادند . در خصوص او لا دلقطه یعنی گمنام که آنها را مادران شان در شاهراه ها طفل براه افتاده و غیره می اندازند در سنه ۱۸ سر رشته نمود در هر جا که اینچنین اولاد پیدا شود شیر دادن و باقی مصارفش از بیت المال داده شود چنانچه در اول برای مصارف شان ۲۳۲ در سالی ۱۰۰ در هم مقرر شد و بعد سال بسال ترقی نمود، در پرورش یتیمان حفاظت خبرگیری یتیمان جایدا و شان که مانده میبود بسیار اهتمام می نمود و اکثر بذریعه تجارت ترقی میداد، چنانچه یکبار بحکم ابن العاص گفت که نزد من پیسه های یتیمان جمع شده و از سبب برآوردن زکوة کم شده میرود تو آنرا بتجارت مشغول بدارو هر چه نفع شود مرا بده، ۱۰۰۰ چنانچه ده هزار در هم با و سپرد و او بتجارت نموده به لک در هم رسید . وقتیکه در سئه ۱۸ در عرب قحط افتاد خیلی جراری نمود، اوّل تمام نقد و جنس انتظام قحط بیت المال را بمصرف قحط زدگان رساند، بعد ازان برای تمام افسرهای صوبجات نوشت که از هر جا غلّه روانه کنید چنانچه حضرت ابوعبیده چهار هزار بار اشتر غلّه پی هم فرستاد و حضرت عمرو عاص بیست جهاز غلّه از راه بحرقلزم روانه کرد که در هر جهاز سه هزار اردب غلّه بود (اردب تخمیناً دو من میباشد) و خود حضرت عمر برای ملاحظه جهازها تا بندر (جار) که از مدینه منوره سه منزل مسافه است تشریف برد و در بندرگاه دو جای کلان کلان تیار کرد، و زیدابن ثابت را حکم داد که جدول نام نویس قحط زدها را مفصل بسازد چنانچه جدول باقیدنام ومقدار غلّه تیار شد و به هر شخص برات داد و مطابق آن روزانه غلّه داده میشد، و بر برات مهر خود حضرت عمر ض بود، بر علاوه هر روزه بیست شتر را باهتمام خود ذبح و طبخ نموده ۲۳۳ بقطار دگان میخواراند. درینموقع خاص این سخن قابل غور است که حضرت عمر اگرچه در پرداخت و پرورش ملک و رعیت سعی بسیاری داشت اما فیاضی او مثل فیاضی ایشیا نبوده که در نتیجه مفت خواری و کاهلی رواج می یافت ذکر سلاطین و امرای ایشیا عموماً ذوق بسیاری دارد اما مردم این را فکر نمیکنند که از یک طرف مدح پادشاه بذم منجر می شود و از طرفی مردم دریوزه گر گشته امیدوار بانعام و بخشش میمانند همین فیاضی های ایشیا بود که امروز لکها نفر در ما مردم پیدا میشوند که برای حصول نکته رس حضرت عمر بن معیشت خود دست و پا شوری میدهند و اوقات به نذر و نیاز بسر میبرند. راجع برفاه عام اما حضرت عمر ازین بیخبر نبود و بنهایت درجه کوشش داشت که در مردم مادة کاهلی و مفت خوری پیدا نشود اشخاصیکه برای شان تنخواه و خوراک مقرر شد محض ازان قبیل بودند که یک وقت خدمت فوجی از ایشان توقع میشد یا در سابق خدمت نمایانی کرده بودند یا از جهته ضعف و بیماری کسب معاش کرده نمیتوانستند به سوای این دیگرگونه فیاضی را هیچگاه روا نمیدانستند خدادین جوزی در سیرة العمری نویسد که یکبار سائلی بحضور حضرت عمر رض آمد حضرت عمر رض دید که توبره اش از آرد پر است بزور ازو گرفته پیش اشترا انداخته فرمود که حال حقداری گدائی کن ۲۳۴ آنچه میخواهی بخواه علامه ماوردی در احکام السلطانیه می‌نویسد اشخاصی که قابل کسب هستند و با وجود آن صدقه و خیرات میگیرند بر محتسب فرض است که اینچنین اشخاص را تنبیه و تادیب کنند بعد ازین علامه موصوف در سند قول خود استدلال بفعل فاروق اعظم نموده می‌نویسد قد فعل عمر مثل ذالك بقوم من اهل الصدقة عادتش بود در وقتیکه کدام شخص را بظاهر خوشحال میدید می‌پرسید که پیشه هم دارد؟ اگر میگفتند که نخیر، میفرمود که این شخص از نظر من افتاد مقوله اوست که میگوید مكسَبةٌ فِيهَا دناءَةٌ خَيْرٌ مِنْ مَسْأَلَةِ النَّاسُ يعنی کسب دنی و ذیل هم از سوال کردن از مردم بهتر است، بیشتر موقع مفت خواری را علما و صوفیه گرفته اند در عهد فاروق اعظم صوفی نبود اما علما را علانیه مخاطب کرده گفتند لا تكونُوا عيا لاً عَلَى الْمُسْلِمِينَ يعنی عیال مسلمانها نشوید که بار شما بر آنها افتاده باشد. در سوانح عمری حضرت عمرؓ یک سخن عجیب اینست که اگرچه همیشه توجهش در توجه بر جزئیات امورات اهم می بود باز هم کارهای خورد را نیز خود انجام میداد و از انجام آن وقت و فرصت شان تنگ نمیشد و بعضی کار ازان قبیل بود که اختیارش ظاهر خلافت شان خلافت مینمود اما او از هیچ کار عار نداشت، جیره که برای جیره خوران مقرر بود اکثر خود برای تقسیم میرفت، در قدید و عسفان که از مدینه منوره چند منزل دور و درین دو قصبه ۲۳۵ قبیله خزاعه افتاده خود تشریف میبردند دفتر جیره خورها بدستش می بود و همه از خانها بر آمده خورد و کلانرا دیده جیره را بدست خود تقسیم کرده می آمد اکثر چنین می شد که خود بدارالصدقه رفته پیش یک یک اشتر ایستاده معاینه می نمود و سن و سال و رنگ آنها را ثبت می کرد . محب طبری بروایت حذیفه می نویسد فاروق اعظم عادت داشت که بخانهای مجاهدین رفته بزنهای شان میگفت اگر از بازار چیزی میخواهید من برای شما می آورم و ایشان کنیزان خود را همراه ساخته حضرت عمر خود از بازار خریده بدست کنیز ها میداد و کاغذ های فوجی را که قاصد از میدان حرب می آورد خود آنحضرت بخانهای ایشان میرساند و میگفت فلان تاریخ قاصد واپس میرود شما جواب نوشته بمانید که در انوقت فرستاده شود قلم دوات کاغذ را خود مهیا میکرد و اگر بخانه کسی نویسنده نمیبود خود بر آستان خانه می نشستند و صاحب خانه آنچه میخواست بنویسد برایش می نوشت . از همه بیشتر توجهش برین سخن مبذول بود که شکایت رعایا بحضورش رسیده ممنوع نباشد عادتش بود که بعد از هر نماز در صحن مسجد می نشست هر چه داد خواه میگفت می شنید اگر کسی نمی بود کمی نشسته بعد ازان برمی خاست ۲۳۶ وسائل وقوف شبها بکوچها و بازار میگشت، و در سفر از راه روان حالات میپرسید از قاصد های بر شکایت رعایا اطراف ہر قسم پرس و جو میکرد . طریق عمده در خصوص تفتیش این بود که ہر ساله از تمام اضلاع سفر آمده و ہر گونه کوائف ضرور متعلق بهمان ضلع را عرض آستان خلافت می نمودند این سفارت از قدیم در عرب رواج داشته و او را وفد میگفتند فاروق اعظم در عہد خود از سفارت وفد همان کار میگرفت که امروز سلطنتهای جمہوری انجام میدهند سفرائیکہ در عہد فاروق اعظم از اضلاع مختلف می آمدند هر کدام امور ضروریہ ملک خود را بحضور عرض میکرد کیفیتش در عقدالفرید و غیره بتفصیل مذکور است . با وجود اینچیزها تسلی نمیشد، میفرمود عمال پروای رعایا ندارند ہرکس بمن رسیده نمیتواند“ بنا برین اراده کرد که بشام، و جزیره ، کوفہ ، و بصرہ دوره نموده بقدر دوماه در ہرجا اقامت کند، اما مرگ فرصت نداد، باز ہم در دفعہ اخیر که سفر شام نمود در ہر ضلع اقامت نموده شکایتہا را شنید و داد رسی فرمود، درین سفر واقعہ حیرت انگیزی پیش آمد در حینیکہ بطرف دارالخلافه باز میگشت، در راه یک خیمہ را دیده از سواری پیاده شده نزدیک خیمه آمد دید یک زن پیر نشستہ از و پرسید که از احوال عمر چیزی خبر داری زن گفت بلی از شام روانہ شده مگر خدایش تارج کند، تا امروز از طرف او ۲۳۷ برای من یک حبه هم نرسیده حضرت عمر شتر گفت ازینقدر دور حال تو بعمر رض چه قسم معلوم خواهد شد گفت وقتیکه حال رعایا را معلوم کرده نمیتوانست چرا بار خلافت را بدوش میگرفت ؟ فاروق اعظم سخت رقت گرفته بی اختیار اغاز بگریه نمود. درینجا حکایات و روایات متعدد نقل میکنم تا از ان قیاس شود که در تسلیت ناارامی و با خبری رعایای خود چقدر سرگرمی و همدردی داشت یکبار قافله بمدینه منوره امده بیرون شهر منزل گرفت برای خبرگیری محافظت خود تشریف بردند و چکر پهره بهر طرف میگشتند درین وقت از یک طرف صدای گریه برامد با نطرف متوجه شده دید که یک بچه شیرخوار در بغل مادر خود میگرید مادرش را تاکید کرد که بچه را ارام بساز بعد از اندکی باز بهمان طرف گذشت دید که بچه همچنان میگرید قهرش امده فرمود تو بسیار ما در بیرحم هستی زن گفت حقیقت حال را نمیدانی و مرا بحق عتاب میکنی سخن اینست که حضرت عمر رض حکم کرده تا بچه از شیر جدا نشود وظیفه او از بیت المال داده نشود و من بدین سبب اورا از شیر جدا کرده ام و او گریه میکند فاروق اعظم را رقت امده گفت ای عمر ! خون چقدر بچهای خورد بگردن تو خواهد بود همان روز منادی کرد که برای بچها از روز تولد وظیفه مقرر گردید. اسلم (غلام حضرت عمر رض بود ) بیان میکند که یکبار حضرت عمر رض برای گشت شب ۲۳۸ از مدینه برآمده تا به صرار که جائیست از مدینه منوره سه میل دور رسید دید که یک زن بپختن یک چیزی مشغول است دو سه اولاد او میگریند نزد او رفته حقیقت حال را پرسید آنزن گفت که از چقدر وقتها است که برای اولاد من خوردنی یافت نشده آنها را بازی میدهم و دیگ خالی را براجاق مانده آب انداخته ام حضرت عمررض در همان‌وقت از نزد او برخاسته بمدینه منوره آمده از بیت المال آرد و گوشت و روغن و خرما گرفته باسلم فرمود که بر پشت من بار کن اسلم گفت که من برداشته میبرم فرمود که بلی اما در قیامت بار مرا تو برداشته نمیتوانی غرض همه را خود برداشته و آورده پیش زن ماند آنزن آرد و آنچه لازم بود در دیگ انداخته براجاق بار کرد و حضرت عمررض آتش را خود پف می‌کرد تا پخته شد و بچها خوب سیر خورده و به بازی کردن مشغول شدند حضرت عمر رض دیده خوش شد زن گفت خدا یتعالی ترا جزای خیر بدهد راست این است که قابلیت امیرالمومنی را تو داری نه عمررض. یکبار در شب برای گشت برآمد بدوئی را دید که از خیمه خود بیرون نشسته نزد او رفته نشست و از هر طرف آغاز بسخن گفتن کرد دفعةً از خیمه صدای گریه برآمد، حضرت عمررض پرسید کیست که گریه میکند گفت عیال من است که بدردزه مبتلاست حضرت عمررض از نزد او برخاسته بخانه خود آمده عیال خود ام کلثوم را با خود آورد، ۲۳۹ و از بدوی اجازه گرفته امّ کلثوم را بخیمه فرستاد بعد اندکی پسری تولد شدامّ کلثوم آنحضرت را صدا کرد که ای امیرالمؤمنین ! دوست خود را مبارکبادی بدهید، جین که بدوی نام امیرالمؤمنین را شنیده برجسته مؤدب نشست حضرت عمررض فرمود که هیچ باک نیست فردا پیش من بیا که تنخواه بچۀ ترا مقرر کنم. عبدالرحمن ابن عوف میگوید یکشب حضرت عمررض بخانۀ من تشریف آورد گفتم چرا زحمت کشیدید مرا میخواستید فرمود که همین وقت خبر شده ام که یک قافله بیرون شهر فر آمده نفری قافله همه مانده و هلاک اند بیا که ما و تو برویم پہرہ بدہیم، چنانچه هر دو بزرگوار رفته تمام شب پہرہ دادند . در سال قحط آنحضرت حالت بسیار عجیب داشت، تا وقتیکه قحط بود ، گوشت و روغن و ماهی بلکه هیچ چیز لذیذ نمیخورد و بنہایت خشوع دعا میکرد ای خدا امت حضرت محمد مصطفیصلعم را بشامت اعمال من تباه نسازی، غلام او اسلم میگوید از فکر و ترددی که فاروق اعظم در اوقات قحط داشت قیاس میرود که اگر قحط رفع نمیشد از غمش هلاک میگردید سررشتۀ ہائیکہ در قحط نموده ہمہ پیشتر بیان شد. یکبار یک بدوی بحضورش آمده این اشعار خواند . یا عُمَرَ الخَيرِ جُزيتَ الجَنَّة - اى عمر! خير بهين خير جنّت است همه این روایتها در کنز العمال جلد ٦ صفحه ٣٤٣ باسناد مستند منقول است . ۲۴۰ اكسُ بُنيّاتى وا مُعطَنُهُ بچه های مرا و ما درشان را رخت بپوشان اقسَمتُ بِاللّهِ لتفعَلَنَّهُ بخدا قسم که تو این را حتمآ خواهی کرد حضرت عمر رض فرمود که من گفته ترا نمیکنم تو چه میکنی؟ بدوی گفت . تکون عن حالی لتسئِلَنَّهُ ترا بقیامت از چه من سوال خواهند کرد والواقِفُ المَسئول بَینَنَّهُ و تو حیران و سرگردان خواهی ماند امّا الى نارٍ وَامّاجَنَّة پس یا طرف دوزخ یا طرف جنت خواهی رفت حضرت عمر رض آنقدر گریست که ریش مبارکش تر شد پس بغلام خود فرمود که همین پیراهن مرا باو بده و درین وقت غیرازین نزد من چیزی نیست . یک دفعه در شب میگشت دید که یک زن در بالاخانهٔ خود نشسته این شعر را میخواند تطاول هذا الیل واسری جانبه شب سیاهست و دراز شده میرود ولیس الى جنبى خلیل الاعبه و حالا آنکه در پهلوی من دوست نیست که ملاعبه کنم شوهر این زن بجهاد رفته بود و او در فراق شوهر خود این ابیات درد انگیز را میخواند حضرت عمر رض قلق بسیار گرفته و گفت من بر زنهای عرب ظلم بسیار کرده ام نزد حضرت بی بی حفصه آمد پرسید که زن بی شوهر چقدر طاقت کرده میتواند آن مخدره گفت که چهار ماه همینکه صبح شد بهرجا حُکم فرستاد که سپاهی زیاده از چهار ماه در هیچ جا نماند . سیرة العُمَرین و ازالَةُ الخفاء ۲۴۱ سعید ابن یربوع یک صحابی بود که چشمش نمیدید حضرت عمر باو گفت که چرا برای نماز جمعه نمی آئید گفت آدم ندارم مرا براه راست برابر کند حضرت عمر رض یک آدم مقرر کرد که همیشه با او باشد یک دفعه مردم نان میخورند و یک شخص را دید که بدست چپ نان میخورد فرمود چرا بدست راست نمیخوری گفت دست راست من در مقدمه موته از کار رفته حضرت عمر رض رقت نموده برابر او نشسته و گریه کرده میگفت ترا وضو کدام کس میدهد سر ترا که میشوید؟ جامه که میپوشاند؟ پس یک نوکر مقرر کرد و ضروری مایحتاج او را مهیا نمود. امامت و اجتهاد منصب امامت - در حقیقت یک شمه از نبوت است و فطرت امام قریب بفطرت پیغمبر واقع شده شاه ولی الله می نویسد و از میان امت جمعی هستند که جوهر نفس ایشان قریب بجوهر انبیا مخلوق شده و این جماعت در اصل فطرت خلفای انبیا اند در است . عقاید مذهبی و احکام آن اگر چه بظاهر ساده و صاف اند چرا که اعتقاد ۲۴۲ بر صانع عالم، واعتراف بر صفات کمال او، یقین بر سزا و جزا، زهد و عبادت و محاسن اخلاق، این چیزها اصل اصول و احکام تمام مذاهب اند و همۀ این اصول بظاهر سخنان ساده اند، اما در این مسائل اشتباه و ابهام آنقدر بسیار است که اگر نهایت نکته سنجی و دقیقه رسی را بکار نیارند بالکل حقیقت آن تبدیل میشود، ازین است که با وجود آنکه این مسایل قریباً در تمام مذاهب مشترکند کم و بیش در تمام غلطیها واقع شده، اسلام برای گم کردن همین غلطیها آمده و با نهایت اهتمام و تاکید آنطرف توجه نمود و چون در طبائع عام نکته سنجی نمیباشد ازینجهته در هر زمانه اکثر مردم از اصل حقیقت دور مانده اند ازین سبب احتیاج بائمه و مجتهدین باقی ماند تا بران اسرار پرده نماند، مثلاً اسلام شرک را بچه قدر زور از بیخ بر کند، اما اگر بغور به بینند صرف نظر از عوام خواص نسبت بمزارها واهل قبور چگونه طرز عمل دارند هنوز اثر خفی از شرک باقی است، و از الفاظ خوشنمای استفاده عن القبور و حصول برکت بران پرده انداخته . فاروق اعظم درین مسائل نازک و مشتبه طوریکه حقیقت را دانسته بود چنان بجرأت در حضور اشخاصی اظهار کرد که نظیرشان در عهد صحابه نیز یافت نمیشد . مسئله قضا و قدر در الهیّات از همه باریکتر مسئله قضا و قدر است که در ان عموماً از بسیار ۲۴۴ کرده اند که در انوقت حضرت علی اورا منع نمود و ثابت کرد که حجر اسود نفع و نقصان رسانده میتواند چرا که روز قیامت در حق مردم شهادت میدهد اما این اضافه محض غلط و ساختگی است چنانچه ناقدین فن تصریح نموده اند . یکبار حضرت رسالت صلعم پناه زیر درختی برای جهاد از مردم بیعت گرفتند، و از بخته آن درخت را متبرک دانسته مردم بزیارتش میرفتند فاروق اعظم این را دیده درخت را از بیخ برکند . یکبار از سفر حج باز میگشت، در راه یک مسجد بود که یکدفعه حضرت سید المرسلین صلعم دران نماز خوانده بود بدین جهتہ مردم بطرف آن مسجد دوید نهمیرند، حضرت عمر مردم را مخاطب کرده فرمود که اهل کتاب از همچو سخنها تباه شدند، که یادگار های پیغمبران خود را عبادتگاه ساختند . در حقیقت نبوت مردم عموماً غلط شده اند و در عهد اسلام این سلسله گسیخت اکثر گمان میکنند که هر قول و فعل پیغمبر از طرف خدایتعالی بوده و بعضی جهت زیاد نموده محض سخنان معاشرت را مستثنی کرده اند اما حقیقت اینست هر حکمی که پیغمبر از حیث منصب نبوت داده بی شبهہ همان حکم از طرف خداست، و باقی امور بلحاظ ضرورت و وقت جریان یافته، تشریعی و مذهبی نبودند این مسئله را اقوال افعال نبی تا کدام حد بمنصب نبوت تعلق دارد ۲۲۵ بقدریکہ فاروق اعظم واضح و آشکار نمود ہیچکس ننمود، امام شافعی در کتابهای خود در خصوص تشخیص خراج و تعیین جزیه و بیع ام ولد و غیره امور متعلق باین مسایل بسیار ادعا استدلال با حادیث و درین مسایل ہرجا که طریق عمل حضرت عمررض مخالف است با دلیری بسیار قدح آن نموده، اما امام شافعی ازین نکته صرف نظر نموده که این امور تعلقی بمنصب نبوت ندارد ازینجهته درینمچه مسایل از طرف خود شارع علیہ السلام اجازه اجتهاد داده شده چنانچه تفصیل این بحث بعد می آید . اصول بزرگ فاروق اعظم در احکام شرعی این است که میگوید تمام احکام شریعت غرا بر مصالح عقلی مبنی است افکار در احکام مذهبی از آغاز دو شعبه گردیده: یکی آنکه عقل را در احکام ہیچ دخلی نیست، دوم آنکه تمام احکام بر اصول عقلی مبنی است، فکر دومین اساس علم اسرار الدین است، اگرچه حال این علم یک فن مستقل شده و کتاب مشهور شاہ ولی اللہ رحمۃ اللہ البالغہ) در همین فن است، مگر در هر زمانه جماعه قلیلی تسلیم این اصول میکنند و وجهش اینست که این فن دقیق از فهم طبایع عام برتر است، و دیگر اینکه شان دلداده گی و محویت بمذہب آنست ۲۴۶ که هر سخن را بی چون و چرا قبول کرده رای عقل را دران مداخلت ندهند. اما حضرت عمر رض بهمین فکر دوم قایل بوده و نخستین کسی است بنیاد علم اسرار الدین را حضرت عمر رض نهاد که علم اسرار دین را بنیاد نهاده حضرت شاه ولی الله در کتاب حجة الله البالغه می نویسد که حضرت عمر رض و حضرت علی رض و زید ابن ثابت رض و عبد الله ابن عباس رض و حضرت عایشه رض درین علم بحث کرده اند و وجوه آنرا ظاهر گردانیدند. کسانی را که حضرت شاه ولی الله نام گرفته از انمیان عبدالله ابن عباس رض در وقت وفات آنحضرت صلعم سیزده، و سن حضرت علی رض در وقت بعثت ده یازده، و سن زید ابن ثابت در هجرت آنسرور یازده و عمر حضرت عایشه رض در وقت وفات سید المرسلین صلعم هژده سال بود و ازین ثابت میشود که اگر چه همه این بزرگان ترقی دهنده این علم اند اما منصب اولیه حضرت عمر رض را حاصل است. فاروق اعظم بوجوه و مصالح مسایل شرعی غور میکرد و اگر بمیجالس کدام مسئله خلاف عقل می آمد از حضرت رسول الله صلعم می پرسید قصر نماز در سفر از نیجه حکم شد که راه ها ابتدای اسلام محفوظ نبود و از طرف کافران همیشه خوف پیش رو بود چنانچه قرآن مجید بدان اشاره میکند لیس علیکم جناح ان تقصروا ۲۴۷ مِنَ الصَّلوةِ اِنْ خِفْتُمْ اَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِيْنَ كَفَرُوْا و چون راه ها امن شد و حکم قصر همچنان باقی ماند حضرت عمرض را استعجاب دست داده از آنحضرت صلعم پرسید که حال چرا در سفر قصر میشود حضرت خاتم النبیین صلعم فرمود که این انعامی است از جانب الهی. در ارکان حج رمل یک رکن است که پیش از طواف آهسته سه دوره دویده شانه ها را شور میدهند در ابتدا وقتیکه رسول الله صلعم از مدینه بمکه تشریف آوردند کافران مشهور ساختند که مسلمانان چنان ضعیف و نحیف شده اند که طواف کعبه را نیز کرده نمیتوانند و پیغمبر شنیده حکم رمل داد بعد ازین این فعل معمول به شد چنانچه ائمه اربعه رمل را یک سنت ضروری حج میدانند ولی فاروق اعظم ظاهر گفت مَا لَنَا وَ الرَّمَلِ اِنَّمَا كُنَّا رَائِيَا بِهِ الْمُشْرِكِيْنَ وَ قَدْ اَهْلَكَهُمُ اللهُ یعنی حال ما را با رمل چه حاجت! مقصود از ان رعب مشرکان بود و خدایتعالی آنهارا هلاک گردانیده چنانچه شاه ولی الله در حجۃ الله البالغہ می نویسد اراده ترک رمل نیز کرده بود اما یادگار رسول الله صلعم دانسته برحالی ماند عبدالله بن عباس که خاص تربیت یافتہ حضرت عمررض بود وقتیکه ازو می پرسیدند که مردم ۲۴۸ رمل را سنت دانسته اند میگفت غلط فهمیده اند. مسائل فقه را حضرت عمر رض انقدر بکثرت بیان کرده که یک رساله مستقل جمع میشود، در تمام مسایل این خصوصیت آشکار بنظر می آید که مسائل موافق با مصالح عقلی است، و ازین بداهته ثابت می شود که حضرت عمر رض در علم اسرار الدین بسیار استاد و ماهر بود. نگاه داشتن اخلاق اسلامی و ترقی دادن آن از حیث منصب امامت، کارنامه بزرگ فاروق اعظم این بود، که آنچه اخلاق برگزیده پاکیزه که در دنیا بوده و پیغمبر آنرا تعلیم داده، و مقصد اصلی از بعثت بقرار ارشاد نبوی که فرموده بُعِثْتُ لِاُتَمِّمَ مکارم الاخلاق نیز همین بوده همه از برکت سعی و همت حضرت عمر رض در قوم قایم ماند، و قومهای جدید که در اسلام داخل شدند ازین اثر متاثر گردیدند. خود حضرت عمر رض تصویر مجسم اخلاق اسلامی بود، خلوص انقطاع الی الله، اجتناب از لذایذ دنیا، حفظ لسان حق پرستی، و راستگوئی همه این صفات او خود بخود در دلهای مردم تاثیر میکرد، و هر شخصی که شرف صحبتش می یافت، کم و بیش ازین یا چیزی در قالبش جا می گرفت، مسور ابن مخرمه، بیان میکند که ۲۴۹ من محض بدین غرض همراه حضرت عمر رض میماندم که پرهیزگاری و تقوی را بیاموزم مسعودی مؤرخ در بیان حالات او آغاز باین جمله میکند اوصافی که در آنجناب بود در تمام افسران و عمال او یافت میشد بعد بطور نمونه حضرت سلمان فارسی ابو عبیده جراح و سعید ابن عامر و غیره را نام گرفته و اوصاف هر کدام را نوشته در عرب اخلاق ذمیمه یادگار جاهلیت همین فخر با نساب و غرور عام تحقیر مردم و هجو و بدگوئی و عشق و هوا پرستی و باده نوشی و می پرستی بود استیصال فخر و غرور حضرت عمر رض همه این اخلاق ذمیمه را استیصال نمود چیزهائی که علامت فخر و غرور بود بالکل نیست و نابود کرد قبائل که در معرکه ها نام قبیله خود را بآواز بلند میگرفت حضرت عمر رض حکماً منع نمود تمیزی که در آقا و نوکر بود یک قلم از میان برداشت یکدفعه صفوان ابن امیه او را با اشخاص معزز دعوت کرد و نوکران را بر سفره ننشاند بسیار قهر شده فرمود که خدا تعالی با آنکس میداند که نوکران را بنظر حقارت می بینند یکبار مردم بسیاری بملاقات ابی ابن کعب که صحابی بلند رتبه بود رفتند وقتیکه ابی از مجلس برخاست برای تعظیم مردم بسیار همراه او میرفتند اتفاقاً حضرت عمر رض از انجا میگذشت و اینحال را دیده ابی را یک دره زد ۲۵۰ ابی بسیار تعجب شده گفت خیر است ! جناب چه میکنند ؟ فاروق اعظم گفت او ما تَرى فِتنة المتبوع وَمَذلة للتابع یعنی تو نمیدانی که این برای متبوع فتنه و برای تابع مذلت است . ممانعت هجو ذریعۀ هجو و بدگوئی شعر و شاعری بود، شعرا جابجا هجوهای مردم را مینوشتند، و چون در عرب شعر بسیار رواج داشت، این هجوها به بسیار جلدی مشهور میشد، و ازین سبب صدها مفاسد پیدا میگشت، حضرت عمررض هجو را یک جرم قرار داده سزایران مرتب نمود، و این امر را نیز در اولیات او می نویسند، حُطیه که شاعر مشهور آنزمانه بود و مانند (سودا) در فن هجو کمال بسیار داشت، حضرت عمررض او را خواسته در یک زیرخانه بندی کرد و تا عهد نکرد که من بعد برای هیچکس هجو نگوید، رہائی نیافت، قریش که در عهد آنحضرت صلعم از همه تدابیر عاجز شدند، در شان آنحضرت صلعم و مسلمانان بنا به هجو گفتن ماندند، و پیغمبر صلعم حَسّان را اجازه داد که جواب شانرا بگوید، این اشعار بعد از اسلام آوردن قریش نیز متداول بود، فاروق اعظم در عهد خلافت خود حکم فرمود که آن شعرها خوانده نشود، چرا که رنجش های کهنه تازه میشود. عبدا لله ۲۵۱ ذریعهٔ بزرگ عشق و هوا پرستی نیز شعر و شاعری بود، شعرا بسیارتر اشعار رندانه و اوباشانه مینوشتند، و در اشعار خود نام معشوقهای خود را بتصریح میگرفتند، و ازجهة موافقتش بمذاق عام در دهان اطفال می افتاد، و از پنجهٔ رندی و آوارگی داخل خمیر شان میشد، حضرت عمرقطعا حکم کرد که شعرا برای زنها اشعار عشقیه ننویسند، چنانچه صاحب اسدالغابه در تذکرهٔ حمید ابن ثور راجع باین واقعه این الفاظ را می نویسد . تَقَدَّم عمر بنُ الخَطَابِ إِلَی الشُّعَراءِ ان لاَ يَتَشَبَّبُ اَحَدٌ بِامراةٍ الأجَلِدَهُ. سزای شراب خوردن را که از پیش مقرر بود، سخت و دو چند نمود، یعنی پیشتر چهل دره بود و او چهل درهٔ دیگر زیاده کرده هشتاد دره گردانید. نتیجهٔ این تدابیر این شد که اگر چه از کثرت دولت و وسعت فتوحات سامانهٔ عیش و عشرت بسیار مهیا شد، باز هم مردم بعیش و عشرت مبتلا نگشته همان زندگانی پاک و مقدسی را که بنیادش شارع علیه السلام گذاشت استوار و قائم ماند . سرچشمهٔ اصلی پختگی و استواری اخلاق آزادی و خود داری است، ازینجهت حضرت عمر رض توجه بسیاری بدان نمود، و این همان خصوصیتی است ممانعت هواپرستی ممانعت شرابخوری ۲۵۲ قوام آزادی که بجز حضرت عمر رض در تاریخ دیگر خلفا یافت نمیشود، دشمن اول آزادی بنو امیه بر آمد تا حدیکه عبدالملک حکم قطعی داد که هیچکس برین احکام زبان نکشاید، البته حضرت عثمان حضرت علی با آزادی تعرض نکردند، ولی خطراتش را بکلی منع نتوانستند، چنانچه منجر به شهادت حضرت عثمان شد و جناب امیر را مقدمه جمل و صفین پیش آمد، برخلاف فاروق اعظم با آنکه آزادیرا بنهایت درجه قایم نگهداشت، ولی در جبروت حکومت ذره خلل واقع نشد در مواقع مختلف تقریری و تحریری نطق می نمود که هر شخص از مادر آزاد پیدا شده، و ادنی آدم نیز در پیش کس ذلیل نمی شود، وقتیکه پسر عزیز عمرو عاص یک قبطی را بدون سبب زد و در مجمع عام قبطی را حکم نمود که در عوض او را بزند، بطرف عمرو و پسرش مخاطب گشته این الفاظ بزبان آورد . مذكَم تَعَبَدتُم الناس وقد وَلَدَتهُم یعنی شما مردم را از کی غلام ساختید؟ امَهَا تَهُم أَحْراراً و حال آنکه مادران شان آنها را آزاد زائیده اند در عرب کسانیکه معزز میبودند، ایشان را سید یعنی آقای قبیله میگفتند، و مردم کم رتبه با این الفاظ با ایشان سخن میزدند "جعلنی الله فداءک" ۲۵۳ بابی وامی" یعنی مرا خدایتعالیٰ قربان شما کند و مادر و پدر من فدای تو باد. و چون از این الفاظ بوی غلامی و محکومی می آید در مواقع مختلف ازین گونه سخنها اظهار نارضامندی می نمود، یک شخص برای خود او گفت: که جعلنی الله فداک پس فرمود که اذاً لیفنینک الله یعنی اگر خدا شما اینچنین بکند ترا ذلیل خواهد کرد این گونه رفتار فاروق اعظم تا چه اندازه مردم را بآزادی و صاف گوئی دلیر ساخت اینک قیاسش از واقعات ذیل معلوم می شود . یکبار بر منبر برآمده گفت ای صاحبان اگر من بطرف دنیا برگردم شما چه خواهید کرد یک شخص در انجا برخاست و شمشیر را از غلاف کشیده گفت سرت را از تن جدا خواهم کرد حضرت عمر باز مایلش گفت که تو در شان من اینچنین سخن میگوئی آنشخص گفت بلی بلی در شان تو حضرت عمر فرمود که الحمد لله در قوم اینچنین اشخاص موجودند که اگر کج شوم مرا راست خواهند کرد. بعد از فتح عراق اکثر بزرگان زنان نصرانی را گرفته بودند حضرت عمر برای حذیفه ابن الیمان نوشت که من این امر را نمی پسندم و او در جواب نو[شت] که این حکم شخصی شماست یا کدام حکم شرعی است؟ حضرت عمر نوشت ۲۵۴ که این رای شخصی من است، حذیفه در جواب نوشت که برما مردم پابندی رای ذاتی شما ضرور نیست، چنانچه باوجود ممانعت حضرت عمرض زنها را بکثرت نکاح کردند، مورخ یعقوبی می نویسد، یکبار در وقتیکه حضرت عمررض تمام مال و اسباب عمال را لیلام، و نیمه را داخل بیت المال نمود، یک عامل که نام او ابوبکره بود، آشکارا گفت اگر این مال از خدا بود پس همه داخل بیت المال میگردید و اگر از من بود پس ترا بر گرفتن مال من چه حق است. تقلید و تعلیم و تربیت حضرت عمررض این اثر نمود که در جامعه اسلام هرکدام مجسمۀ پاکیزه نفسی، و نیکوئی، حلم، و تواضع، و جرأت، و آزادی، و حق پرستی، و بی نیازی گردیدند، در مرقع تاریخ نقشه مجالس و محافل آنوقت را به بینید، که از سیمای هرشخص این خط و خال آشکار بنظر می اید. فن حدیث وفقه، حقیقةً تمام ساخته و پرداخته اوست، در صحابه اشخاص دیگر نیز محدث و فقیه بودند که تعدادشان را از ۲۰ متجاوز می نویسند، اما ابتدای این فن و اصول وقواعد آن از فاروق اعظم رض قائم گشته. کاری که فاروق اعظم در خصوص حدیث نمود این بود که بتفحص حیثیت اجتهاد محدث وفقیه شدن منصب اجتهاد حدیث وفقه ۲۵۵ و تلاش روایات توجه فرمود، در زمانه آنحضرت صلعم خیال باستقصای حدیث نکردند، و هرگاه مسئله پیش می‌شد از خود آنحضرت صلعم دریافت میکردند ازینجهة تمام حدیثهای متعلق بابواب فقه را هیچ صحابی یاد نداشت در عهد حضرت ابوبکر رض که ضرورت‌های زیاد پیش آمد، و ضرور شد که از هر صحابه استفسار کنند راه استقرای احادیث برآمد، و چون در عهد فاروق اعظم تفحص احادیث کثرت واقعات از پیش هم بیشتر شد، چراکه از کثرت فتوحات و زیادت مسلمانهای جدید بصدها مسایل جدید پیش آمد جناب تفتش و در تلاش احادیث بیشتر سعی نمود، تا این مسایل موافق باقوال آنحضرت صلعم طی شود، اکثر وقتیکه کدام مسئله جدید پیش می‌آمد، حضرت عمر در مجمع عام که اکثر صحابه حاضر بودی بآواز بلند صدا میکرد که کدام حدیثی درین مسئله کسی یاد دارد، تکبیر جنازه، و غسل جنابت، و جزیه مجوس، و بسیار مسایل دیگر ازین قبیل است که در کتب احادیث بتفصیل مذکور و فاروق اعظم از مجمع صحابه استفسار کرده احادیث متعلق بآنرا دریافت نموده . و چون حدیث هرقدر شایع و مشهور شود همانقدر قوی و موثوق گشته اشاعت احادیث برای آتی قابل استناد می شود ازینجهة درخصوص ۲۵۶ نشر و اشاعت آن تدابیر بسیاری اختیار نمود. (۱) احادیث نبوی را عبارتاً نقل کرده برای حکام اضلاع میفرستاد تا بدین جهتہ اشاعت آن عام میشد، و اکثر این احادیث از متعلقۀ مسایل و احکام میبود. (۲) صحابه را که در فن حدیث ارکان بود بمالک مختلف برای تعلیم حدیث فرستاد، شاه ولی الله می نویسد چنانچه فاروق اعظم عبدالله ابن مسعود را جمعی بکوفه فرستاد و معقل ابن یسار و عبدالله ابن مغفل، و عمران ابن حصین را به بصره، و عباده ابن صامت، و ابودرداء را بشام، و بمعاویه ابن ابی سفیان که امیر شام بود قدغن بلیغ نوشت که از حدیث ایشان تجاوز نکند. یک نکته دقیق درینموقع نکته دقیقی است باید بخیال نگه دارید و آن این است عموم گمان میکنند که فاروق اعظم در اشاعت احادیث بسیار اهتمام نموده اما خود بسیار کم حدیث روایت کرده، چنانچه کل احادیث مرفوع که بروایت صحیح ازو مروی شده از هفتاد زیاده نیست، اگر چه این گمان ظاهر صحیح می نماید ولی در واقع یک غلط فهمی هست، این اصول بنزدیک محدثین مُسَلّم است وقتیکه صحابی مسئله بیان کند که دران اجتهاد و رای را دخل نباشد و نام رسول الله صلعم نگیرد ٢٥٧ مگر مطلب این می باشد که وی از رسول الله صلعم شنیده، و در واقع این اصول بالكل مطابق عقل است، مثلاً حضرت عمر رض بتمام ممالک خط فرستاد که زکوة بر فلان فلان چیزها باین حساب فرض است، پس محل این احتمال نیست که حضرت عمر رض خود شارع بوده و از طرف خود احکام صادر نموده، لا محاله معنیش این است که آنحضرت صلعم در خصوص زکوة این احکام را صادر فرموده، واگر بسیار باشد هم اینقدر موقع احتمال خواهد ماند که حضرت عمر رض مطلب حدیث را صحیح ندانسته و ممکن است که آنحضرت صلعم تعداد این مقدار را فرض نگفته و بلکه حضرت عمر رض آنرا مطابق فهم خود فرض دانسته باشد، ولی هیچ احتمال در احادیثی که صحابه نام پیغمبر ص بتصریح گرفته اند نیز باقی است بنابرین اصول هر چه فاروق اعظم در خطبها، و ہدایات تحریری و فرامین از مسائل اصولی نماز، و روزه، و حج، و زکوة، و غیره بیان کرده‌اند در حقیقت آنهمه احکام آنحضرت است، اگر چه نام آنحضرت ص نگرفته باشند. شاه ولی الله می نویسد هفتم آنکه مضمون احادیث در خطبهای خود ارشاد فرمایند تا اصل احادیث بآن موقوف خلیفه قوت یابد، ۲۵۸ یارانی که بغور سخن نمیرسند در بند آنکه در متفق علیه از حضرت صدیق رض صحیح نشد مگر شش حدیث ، و از فاروق اعظم بصحت نرسید مگر قریب هفتاد حدیث، این را نمی فهمند و نمی دانند که حضرت فاروق رض تمام علم حدیث را اجمالاً تقویت داده و اعلان نموده . در تفحص و جستجو و اشاعت و ترویج حدیث چیزیکه حضرت عمر رض کرد اگرچه خود مهتم کار بود، اما درین باب کارنامه فضیلت اصلی او چیز دیگر یست که مخصوص خود اوست، میلان عامیکه در انوقت بطرف احادیث بود بخود بخود سبب بزرگی در اشاعت احادیث گردید اما نکته سنجیها و فرق مراتبی که حضرت عمر رض در احادیث پیدا کرد فکر کس بران نرفته بود نخستین لحاظ نمود که در احادیث بیشتر قابل اعتنا کدام قسم آن است، چرا که هر قول و فعل حضرت رسول صلم بنزد عقیدت کیشان گنجینه مراد یست، اما ظاهر این است که الاهم فالاهم بنابرین فاروق اعظم توجه کامل به روایت و اشاعت همان احادیث مبذول فرمود که مسایل عبادات، یا معاملات، یا اخلاق از ان مستنبط می شد احادیثیکه دارای این مضامین نبود . عمر الفاروق فرق مراتب احادیث ۲۵۹ در روایت آن چندان اعتنا نکرد، و نکته اهم درین آن بود که همان اقوال و افعال حضرت خاتم النبیین که با منصب رسالت تعلق داشته با چیزهای حیث بشری او مختلط نشود، شاه ولی الله می نویسد "باستقرار تام معلوم شد که فاروق اعظم نظر دقیق در تفریق، میان احادیث که بتبلیغ شرائع و تکمیل افراد بشر تعلق دارد، از غیر آن مصروف می ساخت، لهذا احادیث شمایل آنحضرت صلعم و احادیث سنن زوائد در لباس و عادات را کمتر روایت میکرد، بدو وجه یکی آنکه اینها از علوم تکلیفیه و تشریعیه نیست، یحتمل که چون باتمام بروایت آن بکار برند بعضی اشیا از سنن زوائد بسنن هدی مشتبه گردد". حضرت عمر رض بروایت احادیثی که در آنها بالفاظ مخصوصه بدعاها منقول است نیز اهتمام نفرمود، حال آنکه بروایات بسیار بزرگان خربه ازین قسم احادیث هست، و سبب آن چنانچه شاه ولی الله می نویسد اینست که "حضرت عمر رض این سخن را میدانستند که مدار قبول دعا و عدم قبول آن، محض باخلاص و تضرع است نه برالفاظ". کار بزرگی که درین فن حضرت عمر رض کرده همین است که در فن احادیث ۲۶۰ تحقیق و تنقید و تعدیل و جرح را ایجاد نمود . امروز روز نه بلکه از مدت مدید است که آنچه منسوب بآنحضرت شود اگر صحیح هم نباشد فوراً رواج و قبول حاصل میکند، بنابرین یهود تمام مزخرفات را در مجموعه احادیث نبوی داخل نموده اند، محدثین همین قدر کرده اند که بواسطه جرح و تعدیل تاحدی از هجوم مزخرفات پیش بندی کردند، اما وقتیکه تعدیل راوی به نزدیکش ثابت میشد بعد زیاده پرس و پال نمیکرد، با وجود این، به نسبت قرن اوّل این کلیه عام را قایم نمودند، که در هیچ روایت احتمال ضعف نیست، ولی فاروق اعظم ازین نکته واقف بود که چیزهای خصائص بشری در هیچ عهد مستثنی نیست، و در تحقیقات احادیث جمله همان احتمالات را ملحوظ مانده که محدثین در زمانه بعد یافتند، یعنی در احادیث قرن اوّل نیز تحقیق میکردند یکبار ابو موسیٰ اشعری برای ملاقات آمده سه بار بقسم استیذان گفت که السلام علیکم ابو موسیٰ حاضر هست؟ در اینوقت حضرت عمر رض مشغول بکار بوده متوجه او نشد، وقتیکه از کار فارغ شد، فرمود ابو موسیٰ کجاست؟ ابو موسیٰ آمد وی فرمود چرا پس رفتی؟ ابو موسیٰ گفت از رسول الله صلعم شنیده ام که سه بار اذن بخواهید، تنقید روایات [ILL] ۲۶۱ اگر با آنهم اجازه نیافتید वापस برويد حضرت عمر فرمود این روایت را ثبوت کن وگرنه ترا سزا خواهم داد، ابوموسیٰ پیش صحابه رفته حقیقت حال را بیان کرد، چنانچه ابوسعید آمده شهادت داد که من از رسول الله صلعم اینحدیث را شنیده ام حضرت ابی ابن کعب گفت که ای عمر! تو اصحاب رسول الله صلعم را میخواهی عذاب کنی، فرمود که چون یک روایت بشنوم تصدیقش میخواهم. در فقه این مسأله مختلف فیه است که چون زن را طلاق بائن دهند در مدت عدت جای و نان و نفقه او لازم است یا نه ؟ در قرآن مجید آمده اَسْکِنُوهُنَّ مِن حَيْثُ سَكَنْتُم و ازین ثابت می شود که جای لازم است، و همراه جای نفقه یک چیز لازمی ست، فاطمه بنت قیس را که صحابیه بود شوهرش طلاق باین داد، وی بخدمت آنحضرت صلعم رفته عرض کرد که نان و نفقه حق من است یا نه، فاطمه گوید آنحضرت صلعم فرمود که حق تو نمیشود، وی این روایت را نزد حضرت عمر بیان کرد، حضرت عمر گفت لا نترك كتاب الله بقول امرأة لا ندرى لعلها حفظت او نسیت یعنی ما نمیگذاریم قرآنرا بگفته یک زن که معلوم نیست ۲۶۲ حدیث بیاد اد مانده یابی . مسئله سقط پیش آمد حضرت عمر با صحابها مشورت نمود ، مغیره درین باب یک حدیث روایت کرد، فرمود اگر راست میگوئی گواه بیار وقتیکه محمد ابن مسلمه تصدیق کرد بعد حضرت عمر تسلیم نمود، همچنین در مقدمه حضرت عباس وقتیکه یک حدیث روایت شد حضرت عمر بتائید آن شهادت خواست و چون اشخاص بسیار شهادت دادند فرمود که در حق تو مرا هیچ بدگمانی نبود مگر میخواستم نسبت بحدیث اطمینان حاصل کنم . چونکه یقین حضرت عمر آمده بود خواه مخواه در روایت کمی و بیشی واقع میشود، ازینجهته در باب روایت احتیاط زیاد آغاز نمود و نصحیتی که درین باب کرده امروزه روز بشکل الیقین میشود . ازینجهته در نیموقع از خود هیچ نخواهم نوشت بلکه چیزهیا که اکابر محدثین مى نویسند نقل کرده تحت اللفظ ترجمه میکنم علامه ذهبی که بعد از و هیچ محدث بهتر از و نگذشته و حافظ ابن حجر و سخاوی وغیره که شیخ الشیوخ اند در تذکره الحفاظ در حالات حضرت عمر مى نویسند . ۲۷۳ وَقَدْ كَانَ عمر من وحِله تخطی الصاحب علی فاروق اعظم از بیم آنکه مباد صحابه درروایتی که از پیغمبر منع کردن رسول الله يا عمر مسلم ان يقلوا الرواية میکنندغلط کنند ازپیغمبرخودکم روایت کنند ازکثرت روایت عن نبيَّهُمْ ولئلا يتشاغل بالاحادیث و تا بشغل احادیث ازحفظ قرآن باز نمانند. از قرظ عن حفظ القرآن ، عَنْ قرظة بن كعب ابن کعب روایت است که چون عمر مرا بجانب قَالَ لَمَّا سَيَّرْنا عُمرالى العراق مَشَی معنَا عراق فرستاد بامن مشایعت نمود وگفت میدانی چرا عُمر وَقال اتدْرُونَ لِم شَيَّعْتُكُمْ قَالُوا نَعَمْ همراه تو برآمدم گفتیم بلی برای عزت ما فرمودبلی ولی مُكرَمهُ لَنَا - قالَ وَمَعَ ذلِكَ فَإِنَّكُمْ تَاتُونَ اصل غرض اینست که شما بجائی میروید که آوازاِهاليْ اهْلَ قَرْيَةٍ لَهُم دويُّ بالقرآن كدويِ درقرائت قرآن بمثل آواز زنبور شده است النخل فلا تصدوهُم بالاحادیث فیشتغلوا که مگس میکنند پس شما ایشان را بواسطهٔ شغل احادیث جردوا القُرْآن وَاقلوا الروايَة عَن رَّسُولِ ازقرآن منع نسازید وقرآن را بحدیث نیامیزیدازپیغمبر الله وانا شريلكم فلما قدم قرظَه قالوا کم روایت کنید ومن شریک باشم و چون قرظه بعراق آمد حدّثنا فَقَالَ نَهانَا عُمر، عن ابي سَلمَة عن مردم گفتند برای ما حدیث بیان کن قرظه گفت مِرا عُمَر منع ابی هُرَيْرَةَ - قُلْتُ لَهُ -كُنتَ تُحَدِّثُ نموده است، ابوسلم میگوید که من از ابو هریره پرسیدم فی زَمانِ عُمر هكَذَا فَقَالَ لَو كُنت احاديث كه تو درزمان حضرت عمر نیز بدینقسم حدیث روایت میکردی في زمانِ عُمر مِثْلَ ما اُحَدِّثُكُمْ لَضَرَ بي مَخففَة گفت اگر روایت بدینقسم در زمان عمر میکرد هرآئینه مرا عمر دره میزد ۲۶۴ ان عمر حبس ثلثة - ابن مسعود - و ابا الدرداء و ابا مسعود الانصاری فَقَالَ قَدْ اَكْثَرْتُمُ الْحَدِيثَ عَنْ رَسُولِ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ . عمر عبداللہ ابن مسعود و ابو درداء و ابومسعود انصاری را حبس نموده گفت شما بسیار حدیث از پیغمبر صلعم روایت میکنید . در مسند دارمی از قرظه ابن کعب روایت کرده مینویسد ”مقصود فاروق اعظم از منع روایت احادیث غزا بوده نه فرائض وسنن“ شاہ ولی اللہ صاحب قول دارمی را نقل کردہ مینویسند بنزدیك من مراد حدیثهای عادات و شمایل آنحضرت است، چراکه بمطالب شرعی تعلقی ندارد، یا مقصود احادیثی بوده که در حفظ وضبط آنها اهتمام کافی نکردند . در حقیقت توجیهات نزدیکمن هیچ تاویلات ضرورتی ندارد، مقصودش از قصه بحات خودش معلوم می شود، بلاذری مؤرخ که محدث نیز هست، درانساب الاشراف روایت میکند که هرگاه مردم از فاروق اعظم مسئله می پرسیدند می فرمود. لَوْلا انّي أكرهُ انْ ازيدَ فِي الْحَدِيثِ اوْ أَنْقُصُ یعنی اگر مرا بیم آن نبود که در روایت کردن ۲۶۵ لحدّثتكم به از طرف من کجی و بیشی میشود هرآینه حدیث را بیان میکردم مورخ مذکور این حدیث را بسند متصل روایت کرده، ورواة او این است، محمد ابن سعد، عبدالحمید ابن عبدالرحمن الحمانی، نعمان ابن ثابت (یعنی امام ابوحنیفه) موسی ابن طلحه، ابوالحویریه . بیمی که حضرت عمر درین باب از خود داشت، بایستی از دیگران نیز میداشت، و مؤید تصدیق این خیال است که محدثین در خصوص عبد الله ابن مسعود که در مقامات علمی تربیت یافته خاص حضرت عمر رض هست، می نویسند . یشدّد فی الروایة و یوجر تلامذته عن یعنی در روایت سختی میکرد و شاگردان را توبیخ مینمود التهاون فی ضبط الالفاظ که الفاظ حدیث را ضبط نگهدارند . نیز محدثین می نویسند که در خصوص تقلیل روایت بحدی بود که سالها میگذشت قال رسول الله نمیگفت، اگرچه این احتیاط که فاروق اعظم در باب روایت داشت، دیگر اکابر صحابه پیش ازو نیز داشتند، چنانچه علامه ذهبی در ذکر احوال حضرت ابوبکر صدیق رض در تذکرة الحفاظ می نویسد نخستین شخصی که در باب احادیث احتیاط نمود، ۲۶۶ ابوبکر صدیق رض بود نیز علامه موصوف از حاکم روایت میکند که حضرت ابوبکر صدیق ۵۰۰ حدیث را جمع نمود ولیکن بعد همه را بآتش سوخت و فرمود ممکن است حدیثی را از شخصی که بگمانم ثقه می آید روایت کنم در حالیکه در حقیقت ثقه نباشد. اما در احتیاط حضرت عمر رض و احتیاط صحابهای دیگر فرق است صحابهای دیگر محض ثقه گری و نا ثقه گری راوی را لحاظ نموده اند، ولی حضرت عمر رض با ثقه بودن راوی این احتیاط را نیز ملحوظ داشت که راوی حقیقت واقعه را کامل دانسته یا نه، حضرت بی بی عایشه صدیقه رض بنابرین احتیاط ابوهریره را اکثر مواخذت میکرد وگرنه در ثقه بودن ابوهریره رض هیچ سخن نداشت. اگرچه از منع و ضبط و احتیاط فاروق اعظم نتیجه این شد که روایت احادیث کم گردید، همانقدر احادیث که روایت شده از داغ شبهه و احتمال پاک ماند، بعد از و اگرچه احادیث بسیار وسعت پیدا نمود، اما در قوت و اعتماد آن پایه ندارد، شاه ولی الله بسیار صحیح می نویسد هرچند جمیع صحابه عدولند، دروایت همه مقبول، ۲۶۷ و عمل بموجب آنچه بروایت صدوق از ایشان ثابت شود لازم، اما در میان آنچه از حدیث و فقه در زمن فاروق اعظم بود، و آنچه بعهدی حادث شده فرق ما بَینَ السّمواتِ وَالاَرض است . اگرچه حس تشدّد و احتیاط فاروق اعظم در خصوص احادیث صحابه که کم روایت میکردند رواج عام پیدا نکرد، اما در محققین صحابه این حس بی اثر نماند در حق عبدالله ابن مسعود شهرت عام است و در مسند دارمی وغیره جا بجا تصریح کرده اند که در وقت روایت حدیث رنگ روی او بدل میشد وقتیکه الفاظ آنحضرت صلعم را بیان میکرد میگفت شاید آنحضرت صلعم این الفاظ را فرموده، یا مشابه باین، یا نزدیک این، یا مثل این، ابو درداء، و انس که صحابهای بزرگ بودند نیز حال شان اینچنین بود، امام شعبی بیان میکند که من تمام سال نزد عبداللہ ابن عمر بودم درینمدت صرف یک حدیث از و شنیدم، از ثابت ابن قطبة انصاری مروی است که عبدالله ابن عمر در تمام ماه دو سه حدیث روایت میکرد سائب ابن یزید میگوید که من همراه حضرت سعد وقاص از مکه تا مدینه رفته و باز آمدم، ولی درینمدت یک حدیث هم روایت نکرد، چنانچه تمام اینوا قعات در اینها ۲۶۸ در صحیح دارمی بسند متصل منقول است . اصول اولیه که فاروق اعظم در سند روایت قایم نمود، بطور اجمال این است . (۱) ضرور است که روایت باللفظ باشد . (۲) ثقه بودن راوی در اعتماد روایت کافی نیست . (۳) در خبر واحد حاجت بشهادت تائیدی است که در اصطلاح محدثین تابع و شاهد میگویند . (۴) خبر واحد همیشه قابل حجت نمیشود . (۵) در اعتبار روایت لحاظ خصوصیات موقع و محل شرط است. علم عمرؓ اتمام فن فقه ساخته و پرداخته حضرت عمرؓ است، فضیلت و قابلیتس را درین فن تمام اصحاب اعتراف داشتند ، در مسند دارمی هست که حذیفه ابن الیمان میگفت فتوی دادن کار شخصی است که یا امام باشد یا ناسخ و منسوخ قرآن را بداند، مردم پرسیدند که اینچنین شخص کیست؟ حذیفه گفت، عمر ابن الخطاب، و عبدالله ابن مسعود گفته که اگر علم تمام عرب را در یک پله گذارند، و علم عمرؓ را در پلهٔ دیگر پلهٔ حضرت عمرؓ ۲۶۹ سنگین می برآید علامه ابواسحق شیرازی که مدرس کلان مدرسه نظامیه بغداد است، در حالات فقها کتابی نوشته، و در ان کتاب در ترجمه فاروق اعظم اقوال بسیاری از صحابه و تابعین نقل نموده و مؤخراً می نویسد. ولولا خوف الاطالة لذكرتُ من فقهه اگر بیم تطویل نبود از فتوی و اصول فقه فارق اعظم ما يتحيّر فيه كل فاضل آنقدر مینوشتم که هر فاضل در ان حیران می ماند علامه موصوف اگر چه مجملاً ذکر نموده، ما قدری در آتی تفصیل میکنیم، مرجع، تمام سلسلۀ فقه حضرت عمر است نخستین میگویم آنچه تا امروز از سلسله فقه در اسلام جاری است مرجع همه ذات بابرکات حضرت عمر رض است، شهرهائی را که از بلاد اسلام مرکز فقه دانسته اند مکه معظمه، مدینه منوره، بصره، کوفه، شام است و وجه مرکزیت آنکه شیوخ و بانی فن فقه درین شهرها سکونت داشتند، مثلاً شیوخ مکه عبداللہ ابن عباس، واز مدینه منوره زید ابن ثابت و عبد اللہ ابن عمر، اند کوفه حضرت علی رض و عبداللہ ابن مسعود و ابوموسی اشعری و از شام ابودرداء و معاذ ابن جبل بودند، و سوای حضرت علی رض اکثر بزرگان از صحبت حضرت عمر رض مستفید شدند، خصوص عبداللہ ابن عباس و عبد اللہ ابن عمر، و عبداللہ ابن مسعود، ساخته و پرداخته او بودند ۲۷۰ قول عبدالله ابن مسعود است، که یکساعت نشستن را با حضرت عمر رض بهتر از عبادت یکسال میدانم، عبدالله ابن عباس گویا در دامن تربیت حضرت عمر رض پرورش یافته، تا حدیکه مردم برور شک میبردند در صحیح بخاری از خود عبدالله ابن عباس روایت است، که حضرت عمر رض مرا با شیوخ بدر نشاند، بعض بزرگان باو گفتند که این پسر کم سن را چرا با ما شریک میکنیند، و به بچهای ما که همسر اویند چرا این مرتبه داده نمیشود، حضرت عمر رض فرمود که ”این شخصی است که قابلیتـش بشما نیز معلومت“ . عبدالبر محدث در استیعاب می نویسد كان عمر يحب بن عباس و يقربُهُ. یعنی حضرت عمر رض ابن عباس را دوست میداشت، و او را تقرب میداد اکثر چنین میبود، که در مجلس حضرت عمر رض مسئله پیش میشد، و عبدالله ابن عباس میخواست جواب دهد اما از کمی سن میترسید حضرت عمر رض او را دلداری داده میفرمود ”علم بکمی و زیادتی سن موقوف نیست“ اگر کدام شخصی مجتهدات ابن عباس را با مسایل حضرت عمر رض یکجا کند ظاهری بیند که در بین هر دو تناسب استاد و شاگرد است . عبدالله فرزند حضرت عمر رض بود، و زید ابن ثابت در صحبتش کار تحریر را ۲۷۱ میکرد، امام شعبی بیان میکرد که عمُرض، عبدالله ابن مسعود و زید ابن ثابت از یکدیگر استفاده میکردند، از یخته مسایل شان یک جا و یکرنگ میباشد عموم محدثین بیان میکنند که در اصحاب حضرت رسول مقبول صلعم شش نفر مدار علم فقه بودند، حضرت عمر رض، حضرت علی رض، عبد الله ابن مسعود، در صحابه شش نفر امام فقه بودند ابی ابن کعب، زید ابن ثابت، ابو موسیٰ اشعری، امام محمد در کتاب الآثار روایت میکند سِتَّةٌ مِنْ اَصْحَابِ النَّبِيِ صَلَّی اللّٰهُ عَلَيْهِ وَسَلَّم يَتَذَاكَرُونَ الفِقْهَ بَيْنَهُمْ عَلَى بْنُ اَبِي طَالِبٍ وَابَى وَاَبُومُوسَىٰ عَلٰى حِدَةٍ وَعُمَرُ وَزَيْدٌ وَابْنُ مَسْعُودٍ، یعنی از اصحاب رسول الله صلعم شش نفر بودند که در مسایل فقه باهم بحث و مذاکره میکردند، علی رض، وابی، وابو موسیٰ، علٰحده و حضرت عمر رض، و زید، وابن مسعود، علٰحده، قول صفوان ابن سلیم است، لَمْ يَكُنْ يُفْتِى فِى زَمَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللّٰهُ عَلَيْهِ وَسَلَّم غَيْرُ عُمَرَ وَعَلِيٍ وَمُعَاذٍ وَاَبِي مُوسى یعنی در زمانه آنحضرت صلعم تنها همین چهار نفر فتویٰ میدادند، عمر رض، وعلی رض، ومعاذ، وابوموسیٰ، مقولۂ امام شعبی است كَانَ العِلمُ يُؤخَذُ عَنْ سِتَّةٍ مِن الصَّحَابَةِ یعنی علم را از شش نفر صحابه یاد میگرفتند. ۲۷۲ اگرچه این تحدید بظاهر مستبعد معلوم میشود، چراکه در هزاران صحابه تعداد چهار یا شش نفر مفتی محض خلاف قیاس معلوم میشود، اما حقیقت این است، که بسیار از مسایل اینچنین است، که دران حدیث صحیح، آشکارا و مصرح موجود هست، و حدیث دیگر معارضش هم نیست، درین مسائل محض دانستن احادیث کافیست، بخلاف این بسیار مسائل است که نسبت بآن حکم صریح در احادیث موجود نیست، بلکه بذریعه قواعد استنباط حکم ازان می براید، یا حکم بتصریح شده، اما احادیث دیگر معارض اوست، در اینچنین صور تنها ضرورت باجتهاد و استنباط می افتد، و دراصل نام همین استنباط فقه است، و در صحابه چنین بزرگواران بسیار بودند که مسئله قسم اول را فتوی میدادند، و آنها را مفتی میگفتند، چنانچه تعداد آن به ۲۰ میرسید، اما مسائل قسم دوم را فیصله نمودن کار اشخاصی بود که بانی فن و امام می بودند، و اشخاص این درجه همان شش صحابه بود که ذکرشان پیشتر شد، شاه ولی الله نام این چهار یعنی عمر، علی، ابن مسعود، ابن عباس را گرفته می نویسد. ۲۷۳ وَامَّا غَيْرُ هُؤُلاَءِ الْاَرْبَعَةِ فَكَانُوا يَرَوْنَ دَلَالَةً یعنی سوای این چهار شخصیّتی که بودند مطالب وَلَكِنْ مَا كَانُوا يُمَيِّزُونَ الرُّكْنَ وَالشَّرْطَ مِنَ را میدانستند اما تفریق و امتیاز ارکان و شروط الْادَابِ وَالسُّنَنِ وَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ قَوَاعِدُ و آداب و سنن نکرده تمیز ندانستند، در جائیکه در تعَارُضُ الْاَخْبَارِ وَتَقَابُلُ الدَّلَايِلِ اِلَّا قَلِيْلاً احادیث تعارض و در دلائل تقابل پیدا میشد علاج بعضی كَابْنِ عُمَرَ وَعَائِشَةَ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ مواقع را دخل نمیدادند مثل ابن عمر وعائشه و زید بن ثابت بهر حال مجتهدین صحابه ازین شش زیاده نبودند، و کیفیت آن اینست که همصحبتان حضرت علی کرم الله وجهه اکثر اشخاصی بودند که در فن حدیث و روایت بلند پایه نبودند، در مقدمه صحیح مسلم است که بجز عبد الله ابن مسعود دیگر اشخاص که از حضرت علی روایتها کرده اند بران اعتبار نمی شود، معاذ جبل را حضرت عمر برای تعلیم بشام فرستاد، اما آنجناب در سنه ۱۸ انتقال نمود، ازینجهة چنانچه شاه ولی الله می نویسد حدیث او چندان باقی نماند، عبد الله ابن مسعود، و ابو موسی اشعری از شاگردان خاص حضرت عمر بودند، اکثر ابو موسیٰ اشعری را بذریعه تحریر تعلیم فقه و حدیث میکرد، زید ابن ثابت نیز در اصل مقلد حضرت عمر بود شاه ولی الله می نویسد زید ابن ثابت نیز در اکثر مستتبع اوست، ۲۷۳ ازین واقعات معلوم میشود که در صحابه اشخاصی که علم فقه را رواج داده اند همه آنها تربیت یافته حضرت عمر بودند آنقدر که فاروق اعظم در مسائل فقهیه فکر و خوض نمود هیچکس از صحابه ننمود، از آغاز اسلام مسائل فقه را مطمح نظر گردانید، مسایل فقهیه قرآن مجید را که در ان ابهامی بود از حضور نبوی حل می نمود و تا کامل تسلیش نمی شد بس نمیکرد و این رتبه دیگر اصحابرا حاصل نبود، چرا که هیچکس مثل او بحضور نبوی جرأت گفت و شنید نداشت مسئله کلاله را که بسیار دقیق و یک مسئله مختلف فیه است ، چند بار از حضور نبوی پرسید که تا حضرت مسلم دق شده فرمود ، آیه اخیره سوره نساء برای تو کافی میباشد . هر مسئله که زیاده تر مشکل میبود آنرا بقسم یادداشت نوشته و همیشه غور دران میکرد و هر وقتہ رأی براین قائم می نمود و بتمق فکر محو و اثباتی دران می فرمود در میراث عمه یادداشتی نوشت و در آخر آنرا محو کرد ، کیفیت این را امام محمد در موطا می نویسد ، قسطلانی شرح بخاری بروایت معتمد نقل کرده که در مسئله میراث (نکه) حضرت عمر صد رای مختلف قائم نمود در بعض مسایل تا وقت وفات خود کاوش داشت ولی نتوانست رای قطعی در ان قائم نماید هروقت در مساله یک دقیق خوض میکردند حکم داشته ۲۷۵ در مسند دارمی است که در مسئلۀ میراث تکه ( پدر پدر ) چیزی نوشته بود، اما بوقت وفات آنرا خواسته محو کرد و فرمود که حال خود مردم این را فیصله خواهند کرد“ نیز در مؤطا این روایت است، که چون حضرت عمر رض زخمی شد، صحابه را خواسته گفت که در مسئلۀ میراث نکه رائی قائم کرده ام، اگر شما میخواهید منظور و قبول کنید، حضرت عثمان رض گفت بهتر است رأی شما را همه قبول کنیم، اما اگر رای حضرت ابوبکر قبول شود که او بسیار صاحب رای بود، اکثر میگفت کاش حضرت رسول الله صلعم در خصوص مسئلۀ کلاله، میراثی که بعض اقسام ربا چیزی مینوشتند، اندازه گنج کاویهای او را در مسائل فقهیه از مثال ذیل معلوم میتوان نمود، در اقسام ورثه خدا یتعالیٰ یک وارث را بنام کلاله تعبیر فرموده، و در قرآن مجید تعریف آن مفصل بیان نشده، ازینجهت اصحاب اختلاف داشتند که در کلاله کدام قسم وارث داخل است، حضرت عمر رض از انحضرت صلعم چند بار دریافت کرد و هنوز تسلی کامل برایش حاصل نشده یادداشتی نوشته به بی بی حفصه رض داد که از حضرت رسول ۲۷۶ مقبول صلعم این مسئله را دریافت نماید، باز در عهد خلافت خود تمام اصحاب را جمع کرده این مسئله را پیش فرمود و با اینهمه تسلی برایش حاصل نشده میفرمود اگر حقیقت این مسئله را از حضرت رسول الله صلعم برای ما نشان میداد، برای ما از تمام جهان و مافیها زیاده تر عزیز بود یعنی خلافت و کلاله و ربا چنانچه این واقعات را عماد الدین ابن کثیر محدث در تفسیر قرآن مجید از احادیث صحیح نقل کرده . از سبب وسعت فتوحات پیدا می‌شد چون در عهد خلافت او فتوحات یومیه در زیادست بود، و تمدن ساعت بساعت ترقی میکرد در معاملات از کثرت وقوع شکل های نو نو پیش می آمد، اگرچه در هر جا قاضی و مفتی مقرر و اکثریه از اکابر صحابه بودند، باز هم در بسیار مسایل عاجز آمده رجوع ببارگاه خلافت میکردند، ازینجهتة فاروق اعظم را ضرورت افتاد که در مسائل پیچیده و غیر منصوص غور و فکر کند، فتوا های او که بکثرت در کتابها منقول مردم با ز حضرت عمر استفتا میکردند است بیشتر همان مسائلی است که از ممالک مختلفه بحضورش برای جواب فرستاده اند، چنانچه در مصنف ابن ابی شیبه و غیره این کتاب صدف حصہ دوم ص ۲۰۴ م ۳۰۰ می‌گیرد ۲۷۷ همراه فتویٰ یا نام اشخاصی که پرسیده اند نیز موجودند، مثلاً عبدالله ابن مسعود، و عمار ابن یاسر و ابو موسیٰ اشعری، ابو عبیدة الجراح و مغیره ابن شعبه و امثال ایشان، اگر چه خود فاروق اعظم بسیار فقیه بزرگ بود، تنهایی اورا کافی میدانستند باز هم از احتیاط اکثر مسائل را عموماً در مجلس اصحاب پیش میکرد و بنهایت آزادی و نکته سنجی در خصوص آن مسائل را بمشورهٔ صحابه طی میکرد بحثها میشد، علامه بلاذری در کتاب الاشراف می نویسد که حضرت عمررض هیچ مسئله حل ناشده را بی مشورهٔ صحابه فیصله نکرده شاه ولی الله در حجة الله البالغه می نویسد . کان من سیرة عمرانه کان یشاور الصحابة عادت حضرت عمررض بود که با صحابه مشوره و مناظره ویناظر هم حتی تنکشف الغمة و یأتیه الثلج میکرد، تا پرده بالا شده و یقین حاصل میگردید فصار غالب قضایاه و فتاواه متبعةً فی ازینجهت تمام فتوی های او را از مشرق مشارق الارض و مغاربها تا مغرب پیروی میکنند . مسائلی را که حضرت عمررض در مجمع صحابه عرض و طی نموده، در تعداد کم نیست، در کتب احادیث و آثار به تفصیل مذکور است، مثلاً ۲۷۸ بیهقی روایت میکند که در یکصورت خاص غسل جنابت (بیهقی تصریح آن نموده) صحابه اختلاف داشتند فاروق اعظم حکم نمود که مهاجر و انصار جمع شوند و در مجلس مسئله پیش شد، تمام صحابه بر یک رأی اتفاق کردند، اما رأی حضرت علی رضی و معاذ مخالف بود، حضرت عمر رضی گفت، وقتیکه شما اصحاب بدر مختلف الرأی باشید، بعد از شما چه حال خواهد شد، غرض بفیصلۀ ازواج مطهرات اتفاق شد و فاروق اعظم فیصلۀ آن مخدرات را نافذ و جاری گردانید، همچنین در تکبیرات نماز جنازه صحابه اختلاف داشتند، حضرت عمر رضی مجلس منعقد نمود و فیصله کردند که بر آخرین معمول حضرت رسالت پناهی عمل شود و معلوم کردند که حضرت نبوی صلعم نماز جنازه را بچهار تکبیر خوانده اند، ازینقسم بسیار مسائل است ولی درینجا محل تفصیل نیست. تعداد مسایل فقهیۀ فاروق اعظم تعداد مسایل فقه آنحضرت که بروایت صحیح منقول است بچند هزار میرسد، و از انجمله تقریباً یکهزار مسئله است که اهم و مقدم ابواب فقه بوده و در تمام آن ائمۀ اربعه تقلید خلافت پناهی را کرده اند، شاه ولی الله می نویسد و همچنین مجتهدین در رؤس مسائل فقه ۲۴۹ تابع مذهب فاروق اعظم اند و این قریب هزار مسله باشد تخمیناً ، در مصنفۀ ابی شیبه و غیره این مسائل منقول ، شاه ولی الله از ان اخذا در رسالۀ مستقلی در فقۀ فاروقی نوشته شامل ازالۃ الخفا ساخته مگر تمام این بحث ، حیث تدوین مسائل دارد، و کار نامۀ اصلی فاروق اعظم راجع بفقه چیزی دیگر است ، چرا که وی محض جزئیات را تدوین نکرده بلکه در تفریح و استنباط مسائل اصول و ضوابط قرار داد که امروزه روز بنام اصول فقه از ان تعبیر میکنند. نخستین مرحله این بود، که آیا اقوال و افعال منقولۀ حضرت رسالت کلیتۀ ما خذ مسائل میتوانشد یا در بین آنها تفرقه مهست، شاه ولی الله در حجۃ اللہ البالغہ مضمون بسیار مفیدی راجع باین بحث می نویسد و خلاصۀ اساس این است ، افعال و اقوالیکه از انحضرت صلعم مرویت دو نوع است یکی آنکه تعلق بمنصب نبوت دارد، و در ان باب خدایتعالی ارشاد میفرماید کہ مَا اَتاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا یعنی آنچه پیغمبر صلعم بشما بدید بگیرید و از انچه شما را منع کند از ان منع شوید. دیگر آنکه بمنصب رسالت تعلق ندارد و در باب آن خود آنحضرت صلعم اصول فقه شیران [marginalia on the right edge is mostly illegible / decorative mark?] ۲۸۰ ارشاد فرموده . انما انا بشر اذا امرتكم بشی من دينكم فخذوا به من بشرم از پخته وقتیکه چیزی در باب دین امریم و اذا امرتكم بشی من رایي فانما انا بشر از بگیرید و هرگاه بچیزی از ای خود شمار مارم من بشهستم بعد ازین شاه ولی الله می نویسد که آنچه آنحضرت صلعم راجع بطب فرموده و یا بعضی افعال که عادتاً از او صادر میشد نه عبادة یا اتفاقاً صادر میگردید نه قصداً ، یا سخنانیکه آنحضرت صلعم موافق مرغوبات عرب بیان میکردند، مثلاً حدیث ام زرع ، وحدیث خرافه، یا بعضی سخنان که موافق بمصلحت جزئی اختیار میکردند مثلاً لشکر کشی و از یتیم بسیار احکام دیگر همه آن داخل قسم دوم است . فرقی که شاه ولی الله در مراتب حدیث نشان داده ، و از ان هیچ صاحب بصیرت انکار کرده نمیتواند، دراصل بموجب این تفریق مراتب خود حضرت عمر است شما در کتب سیر و احادیث خوانده باشید که اینچنین مواقع بسیار پیش آمده که جناب رسول الله میخواستند کدام کاری بکنند یا سخنی ارشاد فرمایند، حضرت عمر رض برخلاف آن رای خود را ظاهر میکرد در صحیح بخاری است ۲۸۱ که وقتیکه آنحضرت میخواستند که نماز جنازۀ عبدالله ابن ابی را بخوانند حضرت عمر رض عرض کرد که آنحضرت صلعم بر جنازه منافق نماز میخوانند در معامله بندیهای بدر رای او از رای جناب رسالت ماب بالکل جدا بود، در صلح حدیبیه، بخدمت آنحضرت رض عرض کرد که باین پستی صلح چرا میفرمائید، از تمام این مثالها شما خود قیاس میتوانید، که حضرت عمر رض این سخنان را از منصب نبوت جدا میدانست و اگر میفهمید که این سخنها داخل منصب نبوت است در انوقت دخل نمودن را در ان گناه نی بلکه خروج از دائره اسلام میدانست بنا بر اصول فرق مراتب در بسیار سخنان که بمذهب تعلق نداشت بر رای خود عمل کردند، مثلاً تا زمانه حضرت ابوبکر رض ام ولد یعنی زنی که از بادر خود اولاد میزاید، برابر خرید و فروخت میشد، حضرت عمر رض آنرا بالکل منع نمود، صدیق اکبر در جنگ تبوک مبلغ جزیه را فی نفر یک دینار مقرر فرمود، و فاروق اعظم در ممالک مختلفه مبلغ مختلف مقرر کرد، در عهد نبوی در خوردن شراب حد خاص مقرر نبود حضرت عمر رض هشتاد دره مقرر کرد . ۲۸۲ ظاهر است که اگر درین معاملات افعال و اقوال آنحضرت صلعم از قسم تشریعی میبود، حضرت عمر رض را چه یارا بود که کم و زیاد میکرد و فرضاً اگر او این خیال میکرد صحابه جلوس او را بر مسند خلافت یک لحظه هم گوارا نمیدانستند. برای حضرت عمر رض جرأت امتیاز مراتب ازینجهة پیدا شد که در احکام متعددهٔ نبوی دخل نمود و وی صلی الله علیه وسلم اظهار ناخشنودی نفرمود، بلکه در معاملات متعدد رای حضرت عمر رض را اختیار فرمود، و در بعض مواقع وحی الهی تأئید رای او نمود، چنانچه در باب بندیهای بدر، و حجاب ازواج مطهرات، نماز جنازهٔ عبدالله ابن ابی منافق، که وحی آمد موافق رای او بود. ازین تفریق و امتیاز، اثر بسیاری بر مسایل فقه افتاد، چرا که در چیزهائیکه ارشادات حضرت نبوی صلعم، از حیثیت منصب نبوت نبود، موقع این سخن باقی ماند، که بلحاظ زمانه و حالات موجوده قوانین جدید وضع شود، و فاروق اعظم در معاملات انجهة تفاوت زمانه و حالات بسیار قواعد جدید وضع کرد، چنانچه امروزه روز در فقه حنفی بکثرت موجود است، ۲۸۳ برخلاف این اعتقاد امام شافعی بحدی است که اقوال نبوی را چه در خصوص ترتیب فوج و چه در تعیین شعار و تشخیص مالیه وغیره همه را تشریعی قرار داده و نسبت بافعال فاروق اعظم میگوید که در برابر پیغمبر قول و فعل احدی هیچ اصلی ندارد . بعد از ین بحث مرحله دوم احتجاج است بخبر واحد قابلیت احتجاج بحث (یعنی بحدیثیکه راوی آن یک نفر باشد) بسیاری از اکابر خبر واحد این قسم احادیث را بحدی درجه میدهند، که ازان برمنصوصات قرآنی نیز اثر می افتد، یعنی که اگر حکم قرآن مجید عام باشد از خبر واحد تخصیص می یابد، بلکه بذریعهٔ آن حکم قرآنی منسوخ نیز میشود، مذهب امام شافعی این است ، به نزد حضرت عمررض در هرموقع بخبر واحد احتجاج نمیشود، بنابرین در مسائل اذن ملاقات، و اسقاط جنین و خریداری مکان حضرت عباسرض ابن عبدالمطلب، و تیمم جنابت روایتهای عمار ابن یاسر، و ابوموسیٰ اشعری، و مغیره ابن شعبه، و ابی ابن کعبرض، قابل حجت قراندادند تا شهادت تائیدی نگذشت چنانچه در تذکرة الحفاظ اینواقعات را بتفصیل نوشته است ۲۸۴ و بنا برین نسخ و تخصیص قرآن را بخبر واحد جائز قرار نداده اند، فاطمه بنت قیس وقتیکه در خصوص نفقه و سکونت زن مطلقه بروایت خود از انحضرت صلعم حدیث را بیان کرد، و نزدیک حضرت عمرض حکم این روایت، مخالف نص قرآن مجید بود، فرمود که بروایت یکزن حکم قرآنرا بدل کرده نمیتوانیم . امام شافعی و همخیالان او استدلال میکنند، که خود حضرت عمررض در بسیار واقعات خبر واحد را قبول کرده، اما امام صاحب اینقدر فکر نفرموده اند، که ازین سخن در اصول فاروق اعظم هیچ فرقی نمی آید، مذهب حضرت عمررض این است که هر خبر واحد قابل احتجاج نیست، نه اینکه هیچ خبر واحد قابل احتجاج نیست، وقتیکه درین هر دو صورت است خیلی آشکار است، بسیار واقعات است که دران تنها شهادت یک شخص کافی میباشد، چنانچه در کارهای روزمره هر شخص براین عمل میکند، اما بعضی واقعات چنان اہم و نازک میباشد که در آن شهادت یکدو شخص کافی نمیشود، بلکه این احتمال باقی میماند که ایشان، الفاظ روایت، یا کیفیت واقعه را ندانسته غلط کرده باشند، ۲۸۵ غرض که حالت و حیثیت هر راوی و هر واقعه مختلف است، وازینجهته قاعدهٔ عامی قرار نیافت، بی شبهه حضرت عمر در بسیار مواقع باخبار آحاد استدلال نموده اند، اما در مواقع بسیار از ان خلاف نیز کرده اند، ازینطریق عمل ظاهر میشود که وی در اخبار احاد حالات مخصوص را ملحوظ داشت، در خصوص اخبار آحاد اختلاف آرای محدثین و فقها ست و بسیار بحث های دراز در بین شان پیدا شده، اما تا جائیکه تمام این بحثهارا دیده ایم، نکته سنجی و دقیقه رسی که در مذهب حضرت عمر یافت می شود، در نظیران هیچ نیست، اما در ینموقع ضرورت تنبیه نمائیم، اصولی که فاروق اعظم در قبول و عدم قبول اخبار آحاد گذاشت، بنایش محض بتحقیق حق بود، نه بطور آزاد خیالان این زمان که مقصود شان پیروی نفس بوده هر حدیث را بخواهند صحیح خواهد بود واگر نخواهند غلط،. کار پاکان را قیاس از خود مگیر گرچه ماند در نوشتن شیر شیر توسیع فقه و کافی شدن آن برای تمام ضروریات موقوف قیاس بر قیاس است، و ظاهر است که تمام جزئیات در قرآن مجید و حدیث شریف ۲۸۶ مذکور نیست، انوقت برای فیصله جزئیات ضرور است قیاس شرعی را بروی کار آرند، و از جته این ضرورت همه ائمه اربعه یعنی (ابو حنیفه) و امام مالک، و امام شافعی، و امام احمد حنبل قایل قیاس شده اند و ماخذ کلان مسائل شان قیاس است، اما بنیاد قیاس را نخستین حضرت عمرؓ گذاشته . عموم گمان میکنند که موجد قیاس معاذ ابن جبل است و استدلال شان این است، که وقتیکه آنحضرت معاذ را بیمن می فرستاد ازو استفسار فرمود اگر کدام مسئله پیش تو بیاید چه میکنی، گفت از قرآن مجید جواب میدهم، و اگر در قرآن و حدیث صورت آن مذکور نباشد ”اجتهاد میکنم“ ولی ازین امر استدلال نمیتوان شد باینکه مراد معاذ قیاس بوده باشد زیرا که اجتهاد بر قیاس منحصر نیست ابن حزم و داود ظاهری وغیره بکلی قائل قیاس نیستند حال آنکه درجه اجتهاد دارند و در مسایل شرعیه اجتهاد میکردند، در مسند دارمی بسند مذکور است، که معمول حضرت ابوبکر صدیق بود که هرگاه مسئله پیش میشد، بقرآن مجید رجوع میکرد، اگر در قرآن مجید صورت مسئله مذکور نمیبود، ۲۸۷ بحدیث نبوی رجوع می نمود، واگر در حدیث نیز یافت نمی شد، اکابر صحابه را جمع کرده اتفاق آرای شان بهر امر که قرار میگرفت بآن فیصله میفرمود، ازین هم ثابت میگردد که در زمانه حضرت ابوبکر رض جواب مسائل را از قرآن مجید، واحادیث نبوی، واجماع استنباط میکردند، قیاس جود نداشت . ولی از تحریر فاروق اعظم که در خصوص قضا برای ابو موسی اشعری فرستاده ارشاد قیاس ظاهر است و باین الفاظ تعبیر کرده . الفهم الفهم فيما يختلج في صدرك وما لم يبلغك چیزی را که بمطابقة آن حدیث نیابید، ازان في الكتاب والسنة، واعرف الامثال و در دل تان شبهه باشد خوب یادغور کرده غور نمائید الاشباء- ثم قس الامور عند ذلك وامثال واشباه او را در یافت نموده بعد قیاس کنید. در کتب اصول فقه قیاس را چنین تعریف میکنند . تعدية الحكم من الاصل الى الفرع حكم اصل را بفرع متعدی ساختن از سبب لعلة متحدة علتی که در هر دو مشترک باشد . مثلاً آنحضرت نام گندم وجو وغیره را برده فرموده زیاده گرفتن در برابر این هر دو سود است، در این مسئله قیاس باین قسم جاری میشود ۲۸۸ که آنحضرت چند چیز خاص را نام گرفته اند، اما این حکم در تمام اشیائی که نوعیت و مقدار دارند جاری می شود، مثلاً اگر کسی شخصی را یک سیر چونهٔ خوب بدهد و از شخص پنج چاریک بهمان قسم چونه بگیرد سود است و اگر برابر باشد و از چونهٔ خود بهتر بگیرد نیز سود است. نزد اصولین در قیاس دو شرط است (۱) هر مسئله که بقیاس ثابت می شود باید منصوص نباشد یعنی دربارهٔ او حکم خاصی موجود نباشد (۲) در مقیس و مقیس علیه علت مشترک باشد در تحریر حضرت عمرؓ این هر دو شرط تصریحاً موجود است، شرط اول را باین الفاظ بیان کرده مِمَّا لَمْ يَبْلُغْكَ فِي الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ شرط دوم ازین الفاظ ظاهر می شود، وَاعْرِفِ الْاَمْثَالَ وَالْاَشْبَاهَ ثُمَّ قِسِ الْاُمُورَ. علاوه بر مهات اصول، حضرت عمرؓ استنباط احکام و تفریع مسائل و دیگر بسیار قواعد مقرر کرده که امروزه روز بنیاد اصول علم فقه است، ولی پیش از تفصیل آن فهم این نکته ضرور است. ۲۸۹ مسلم است که امام ابوحنیفه و امام مالک و غیره در مسایل فقهیه بسیار اختلاف رای دارند، و گاهی وجه اختلاف این است که در بعض مسایل یک امام حدیث صحیح یافته و دیگری نیافته، اما عموماً سبب اختلاف اینست که اصول استنباط و اجتهاد این ائمه مختلف بوده، چنانچه در کتابهای اصول فقه این اصولهای مختلف فیه را بتفصیل می نویسند ولی از ان معلوم نمی شود، که این ائمه صراحتاً همان اصول را بیان کرده باشند؟ بی شبهه امام شافعی یک رساله نوشته و در ان چند اصول خود را منضبط کرده اند مگر از امام ابوحنیفه و امام مالک و غیره یک قاعده هم صراحتاً منقول نیست، بلکه از استنباط مسائل این بزرگواران و طرز تقریرشان متعلق بآن ثابت میشود که استنباط ایشان خواه مخواه بنابر اصول مقرره ایشان است، مثلاً یک امام بآیه کریمه اذا قرئ القرآن فاستمعوا له و انصتوا، استدلال میکند که مقتدی دنبال امام فاتحه را قرأت نکند، دیگری میگوید که این آیت در بارۀ خطبه نازل شده، مستدل میگوید آیه در بارۀ هر چیزی ۲۹۰ که نازل شده باشد، حکمش عام است و ازین آشکارا معلوم میشود که ایشان قایل این اصول بودند العبرة لعموم اللفظ لا لخصوص السبب یعنی خصوصیت سبب بر تعمیم حکم هیچ اثر کرده نمیتواند. اصولیکه از امام ابو حنیفه و غیره در اصول فقه مذکور است، استنباطش از هیچو صور می شود، ورنه ازین بزرگواران این قاعده صراحتاً هرگز منقول نیست: دعوی که درباره فاروق اعظم میکنیم و میگوئیم دی اصول استنباط مسایل را قایم نمود بنایش بر همین است اکثر مسائلی را که وی فیصله کرده بعد از بحث مناظره در مجمع صحابه فیصله کرده، و تقریر ہائیکه دران مواقع نموده اند از استقصا آن بسیار اصول قائم گردید، در اکثر مسایل روایات متناقض یا ماخذ استدلال موجود بود، از نیجه در فیصله آن ضرور شد که کدام یک ازان هر دو را ترجیح دهند و کدام را ناسخ قرار دهند، کدام را منسوخ، کدام را عام قرار دهند، کدام یک را خاص، کدام یک موقت منظور شود، و کدام موبد، همچنین در خصوص نسخ ، وتخصیص ، وتطبيق ، وغیره بسیار اصول قایم گردید، و بطور عام در وقت فتوی دادن نیز در تقریر خود ۲۹۱ اکثر بطرف کدام اصول اشاره میفرمود، مثلاً شخصی بحضور عرض نمود، که بغلام من حکم دست بریدن کنید چرا که آئینه عیال مرا که ۶۰ درهم قیمت داشت دزدیده، فرمود که غلام تو بود و مال ترا دزدید دست او بریده نمیشود، ازین اصول مستنبط میشود که در سرقه ضرور است که سارق را در مال مسروقه هیچ قسم حق نباشد، شخصی دیگر از بیت المال چیزی دزدید حضرت عمر رض بنابرین اصول او را نیز رها کرد، که در بیت المال هر شخص چیزی حق دارد، یکبار در سفر قریب تالابی درآمد عمر عاص رض همراه بود و از مردم آنجا پرسید که ازین تالاب درندها آب میخورند یانه؟ حضرت عمر رض مردم را منع کرد که چیزی نگوید، ازین دو اصول ثابت می شود، یکی اینکه اصل در اشیا اباحت است، دوم اینکه اگر ظاهر حالت صحیح باشد بجستجو و تفحص مکلف نیستیم، یکبار در رمضان از جهته ابر در غروب آفتاب غلطی پیش شد، حضرت عمر رض روزه را شکستاند بعد از کمی آفتاب بر آمد، مردم متردد شدند، حضرت عمر رض فرمود الخطب يسير وقد اجتهدنا یعنے معاملہ چندان اہم نیست حال آنکہ ما کوشش کردیم . ۲۹۲ از یتیم مثالهای دیگر بسیار است اگر کسی خواهد از اصواقعة بسیار کلیات را منضبط کرده میتواند. مسائل فقهیة را که فاروق اعظم بیان نموده اکثرش چنانست که دیگر صحابه نیز با او اتفاق دارند، و ایمه مجتهدین تقلید شس کرده اند، مسائل فقیه حضرت عمر رض شاه ولی الله باستقرأ خود تعداد این قسم مسایل را کما بیش ہزار نشان داده اند، اما انچنین مسایل نیز بسیار است، که در ان صحابه ها دیگر اختلاف کرده اند، و در بعضی از انها برحق اند، مثلاً در تیمم جنابت منع تمتع حج، و طلقات ثلث، وغیره نسبت باجتها د فاروق اعظم اجتهاد دیگر اصحاب بیشتر صحیح معلوم میشود، امّا در اکثر مسایل خصوصاً در مسائلی که معرکة الآرا و متمدن و امور ملکی دخلی دارد، اجتهاد حضرت عمر رض بسیار بر نکته سنجی و دقت نظر مبنی است، و از ان مسایل کمال اجتهاد حضرت عمر رض را اندازه میتوان نمود. بعضی از ان مسائل را درینجا ذکر میکنسیم : یک مسئله کلان معرکة الاراً مسئله خمس است در قرآن مجید همین یک آیت است. ولایق ورق حصه دوم اسم محله ۲۸۶ و ۲۸۷ ۲۹۳ وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ بدانید چیزی که شما را از غنیمت بدست میآید وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبىٰ وَالْيَتَامىٰ وَالْمَساكِينِ حصه پنج یک آن از خدا و رسول صلعم و قربان وَابْنِ السَّبِيلِ و یتیمان و غریبان و مسافران است . ازین آیت ثابت میشود که در خمس اقربای حضرت رسول صلعم را حصه خمس نیز حصه هست، چنانچه حضرت عبدالله ابن عباس او را که در صحابه "دریای علم" میگویند، نهایت بزور ازین آیت استدلال بخمس میکند، حضرت علی رض اگرچه مصلحةً بنی هاشم را از خمس حصه نداد، مگر رای او نیز این بود که بنی هاشم بواقعی در خمس حقدارند و این تنها رای حضرت علی رض و عبدالله ابن عباس نی بلکه تمام اهل بیت برین مسئله اتفاق دارند، از ائمه مجتهدین امام شافعی برین مسئله قایل بوده و در کتابهای خود خیلی بقوت استدلال باین نموده . در خصوص فاروق اعظم مردم بیان میکنند که وی قرابت داران حضرت پیغمبر صلعم را مطلقاً در خمس حقدار نمیدانست و گاهی از خمس حصه برای اهل بیت نداد، از ائمه مجتهدین امام ابو حنیفه نیز قایل ۲۹۴ خمس ذوی القربی نیست، ورأیش این است که همچنانکه حصهٔ آنحضرت صلعم بعد از آنحضرت رفت، حصهٔ قرابت داران آنحضرت نیز رفت، حال ما را لازم است که بنظر غور به بینیم که از قرآن مجید چه حکم می برآید، وطریقهٔ عمل حضرت رسول چه بود . از عبارت قرآن مجید محض همینقدر ثابت میشود، که بطور مجموعی مصرف خمس پنج گروه است ، اما این ثابت نمیشود که تقسیم آن بر هر گروه فرداً فرداً فرض است ، در قرآن مجید جائیکه مصرف زکوهٔ را بیان فرموده، در انجا نیز بعینه همین قسم الفاظ است . انَّما الصّدَقاتُ لِلفقراءِ وَالمَساكينَ وَالعامِلينَ عَليَها وَالمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهم وَفِي الرِّقابِ وَالِغارِمينَ وَفي سَبِيلِ اللهِ وَابنِ السَّبيلِ درین آیت مصارف زکوهٔ هشت گروه را مقرر نموده ، فقیر، مسکین، عامل زکوهٔ، مؤلفهٔ قلوب، قیدی، قرضدار، مسافر، و بهر کدام ازینها که زکوهٔ داده شود ادا میگردد، ضرور نیست که بهر هشت گروه را خواه مخواه پیدا کنند، گیرم که پیدا هم شد، از کجا معلوم شود که در وقت حاضر کدام یک زیاده تر محتاج مدد است، و کدام کمتر، و کدام بالکل محتاج نیست ۲۹۵ و بنا برین کدام یک را زیاده دهند، و کدام را کم، و کدام گروه را هیچ ندهند این التزام غیر لازم را محض امام شافعی اختراع نموده که برابر هشت حصه شود، و بهمین هشت گروه بی کم و بیش تقسیم گردد همچنین مصارف خمس را که خدا یتعالی نشان داده ، ازان مفهوم میشود که خمس را بدون این پنج گروه به دیگر کس ندهند ، نه اینکه خواه مخواه به پنج حصه قسمت و باین پنج فرقه برابر داده شود ، حال به بینید که طریق عمل حضرت رسول چه بود، چیزی که از استقرا احادیث و روایات ثابت میشود این است، . (۱) آنحضرت در ذوی القربیٰ محض برای بنی هاشم و بنی المطلب حصه میداد، حال آنکه بنو نوفل و بنو عبدشمس نزد داخل ذوی القربیٰ بوده و وی صلی اللہ علیہ وسلم بایشان با وجود طلب هیچ نداده ، این واقعه را علامه ابن القیم در کتاب زاد المعاد از کتب احادیث بتفصیل نقل کرده . (۲) حصّه که به بنی ہاشم و بنی المطلب میدادند همه را مساویانه نمیدادند، علامه ابن القیم در زاد المعاد می نویسد . عبدالله ۲۹۶ ولكن لم يكن يقسمه بينهم على التسواء بين لیکن دولتمندان و غریبان را برابر تقسیم نمیکرد اغنيائهم وفقرائهم ولا كان يقسمة و نه بقسم ميراث تقسیم میداد، بلکه بصرف شان قسمة الميراث بل كان يصرفه فيهم موافق مصلحت و ضرورت میرساند، یعنی مجردها را بحسب المصلحة والحاجة فيزوج منهم تزويج می نمود، و قرضداران را از قرض خلاص اعزبهم ويقضي منه عن غارمهم میکرد، و غریبان و محتاجان را بقدر حاجت ويعطى منه فقيرهم كفايته . عطا میکرد . ازین واقعات اول این ثابت میشود که در لفظ ذوی القربی تعمیم نیست ، ور نه بنی نوفل و بنی عبدالشمس را نیز آنحضرت صلعم باید حصه میداد، چراکه آنها نیز با حضرت رسول قرابت داشتند دوم اینکه تمام افراد بنی هاشم و بنی عبدالمطلب را حصه مساوی نمیداد . بروایات صحیحه ثابت است که حضرت عمر حق بنی هاشم و بنی عبدالمطلب را بر حال ماند مگر در دو سخن مخالف بود، یکی آنکه قبول نداشت که پنج یک خمس کاملاً حق ذوی القربی است، دیگر اینکه خلیفه وقت می تواند بلحاظ ضرورت و مصلحت وقت در تقسیم کمی و بیشی نماید، ۲۹۷ بر خلاف عبد الله بن عباس و غیره این دعوی داشتند که کامل پنج یک خمس حق ذوی القربی است، و هیچ قسم هیچکس را در این حق تصرف نیست، قاضی ابو یوسف در کتاب الخراج، و نسائی در صحیح خود از عبد الله ابن عباس این قول را نقل کرده اند . عرض علینا عمر بن الخطاب عمر ابن الخطاب این سخن را برای ما پیش کرد ان نزوج من الخمس ایامنا ونقضى که ما از مال خمس نکاح مجردان ادای قرض منه عن مغرمنا فا بينا الا ان يسلمه قرضداران انمائیم ولی ما ابا آورده گفتیم لنا وابي ذلك علینا قبول نداریم بجز اینکه بخود ما تسلم کند و حضرت عمر این روایتهای دیگر نیز باین موافق است، تنها کلبی یک روایتی کرده که حضرت ابو بکر صدیق و حضرت عمر فاروق مطلقا حق ذوی القربى را ساقط گردانیدند، اما کلبی نهایت ضعیف الروایه است، ازینجهته بروایت او اعتبار نمیشود . فحوای قرآن مجید و طریق عمل آنحضرت را تطبیق داده به بینید آشکارا ثابت میشود، که آنچه حضرت عمر کرده بالکل مطابق قرآن مجید و حدیث بوده، امام شافعی و غیره این سخن را بی ثبوت پیش کرده اند ۲۹۸ که آنحضرت همیشه پنجم حصه را پوره میداد، از قرآن مجید این تعیین و تحدید را هرگز ثابت کرده نمیتوانند، باقی از حق غیر معین ذوی القربیٰ حضرت عمرض هرگز انکار نداشت، حال این مسئله را به لحاظ اصول عقلی به بینید، یعنی در خمس حصه برای آنحضرت صلعم و قرابت داران او بنا بر کدام اصول مقرر گردیده، این ظاهر و آشکار است که آنحضرت از جهة انجام تبلیغ احکام و مهمات رسالت به تدابیر معاش مشغول شده نمیتوانستند بنابراین ضرور بود که از آمدنی ملک برای آنحضرت مخصوص شود، در انوقت آمدنیها، مال غنیمت، وفی، و انفال، بود، چنانچه در همۀ آن خدا یتعالیٰ حصه برای او مقرر فرمود، که ذکر آن در قرآن مجید بآیتهای مختلف وارد است، مثال این چنین است که برای مصارف ذاتی پادشاه خالصه مقرر شود، حق ذوی القربیٰ از یجهة مقرر گردید که آنها در ابتدای اسلام همراه آنحضرت صلعم یکجا بودند چنانچه کفار مکه زیاده مجبور کردند که تمام بنی هاشم (اگرچه بعضی از ایشان در انوقت اسلام هم نیاورده بودند) ۲۹۹ همراه آنحضرت یکجا باشند وقتیکه آنحضرت از مکه برآمده در دره کوه (که مشهور بشعب ابی طالب است) پناه گزین شدند تمام بنی هاشم همراه بودند . بنابرین چیزیکه آنحضرت برای ذوی القربیٰ مقرر نمود بلحاظ مصلحت و ضرورت وقت بود اما این قرار داد که تا قیامت برای قرابت داران آنحضرت پنج یک خمس مقرر باشد، اگر چه در نسل ایشان قدری ترقی هم شده باشد، یا هر قدر دولتمند و غنی شوند باز هم باید این رقم بایشان داده شود، همچو یک قاعده ایست، که بالکل خلاف اصول تمدن میباشد، کدام شخص یقین خواهد کرد که یک راستکار بانی شریعت این قاعده بنا کند که اولاد او را تا قیامت یک رقم معیّن داده شود، اگر کدام بانی شریعت همچو یک کار بکند در میان او و برهمنان خود غرض چه فرق خواهد بود، حضرت علی رض و عبد الله ابن عباس که مدعی خمس بودند، مقصد آن هر دو نیز این نبود، که این حق تا قیامت ثابت است، بلکه دعوای شان برای کسانی بود که از زمانهٔ آنحضرت باقی مانده بودند . ۳۰۰ دیگر مسئله مهتم مسئله فے است، یعنی همان زمین و جایدا‌د که مسلمان آنرا فتح کرده باشد، این مسئله آنقدر معرکة الآراست که از عهد اصحاب کرام تا امروز فیصله نشده، بحث عظیم الشان باغ فدک نیز فرعی ازین مسئله است. خلط مبحث درین ازینجهته واقع شده که در نی والفاظ قریب المعنی آن یعنی نفل، و غنیمت، و سلب، مردم تفرقه نکرده اند، ما این بحثرا نهایت بتفصیل می نویسیم حقیقت این است که پیش از اسلام در عرب عادت بود آنچه در فتح بدست شان می آمد، برای تمام اهالی جنگ برا بر تقسیم میکردند، البته سردار قبیله از همه زیاده یعنی چهار یک میگرفت، وقتیکه آنحضرت صلعم مبعوث شد، در ابتدا بسیار رسمهای قدیم را برحال ماند از انجمله این قاعده را نیز با اندک تغییر صورت بر حال ماند و چیزی که در فتح مقدمه بدست می آمد، بر غازیان تقسیم می شد، و چون این طریقه از قدیم جاری بود، در عهد جناب رسول الله صلعم نیز ماند، ازینجهته بخیال مردم رسید که مال غنیمت حق ذاتی غازیانست، ٣٠١ و برای بدست آوردن آن هرگونه دعوی کرده میتوانستند تا اینکه که یکدفعه در بخیوص دعوی شد، وقتیکه جنگ بدر فتح شد، بعضی تا مسافه دور تعاقب کفار نمودند و بعضی بخدمت آنحضرت صلعم حاضر ماندند، تعاقبیان بازگشته دعوی کردند که غنیمت حق ماست چرا که با دشمن جنگ کرده ایم، دیگران گفتند که مانگهبان حضرت رسول صلعم بودیم از پنجهته ما زیاده حقداریم، و بنا برین آیت نازل گردید. يسئلونك عن الانفال قل الانفال لله ترا از مال غنیمت میپرسند بگو که آن یکه والرسول خدایتعالی و رسول است. آیت فوق این اصول را ئم کرد که تمام مال غنیمت حق خاص جنگ کنندگان بوده افسر را هیچ قسم اختیار تصرف دران نیست اما درین آیت مصارف مال غنیمت بیان نشده بود پس این آیت نازل شد واعلموا انما غنمتم من شيئ فان لله خمسه بدانید چیزیکه از غنیمت بدست بیاید وللرسول ولذي القربى واليتامى والمساكين پنجم حصه آن برای خدا و برای پیغبر وابن السبيل ـ و برای اقربا و برای یتمان و برای مساکین بر ای مسافران ٣٠٢ ازین آیت این قاعده بنا شد که مال غنیمت را پنج حصه کنند، چهار حصه را برای غازیان و مجاهدین تقسیم کنند و حصهٔ پنجم را پنج حصه کرده برای مصارف آنحضرت و ذوی القربی و مساکین و غیره مقرر گردانند، اما تمام این احکام به نقد و اسباب تعلق داشت، برای زمین و جایداد قاعده قرار نیافت، غزوه بنی نضیر که در شده واقع شد این آیت بسوره حشر نازل گشت. مَا افَاءَ اللهُ عَلَى رَسُولِهِ مِن اهلِ القری یعنی هرقدر زمین جایدادیکه بدست بیاید از خذ قرا فَلِلهِ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُربى وَالیَتَامى و پیغمبر و یتیمان و مساکین و مسافران است، وَالمَسَاكِينِ وَابنِ السَّبِيلِ... و برای فقرا مهاجرین که از دیار های خود بیرون لِلفُقَراءِ المُهَاجِرِينَ الَّذِينَ اُخرِجُوا مِن دِيَارِهِم.. کرده شده اند و نیز برای کسانی بست درآینده وَالَّذِينَ جَآءُوا مِن بَعدِهِم بعد ازینها بیایند . ازین این نتیجه بر آمد که هر قدر زمین که فتح شده تقسیم نشود، بلکه بقسم وقف محفوظ بماند، تا از منافع آن تمام مسلمانان حال و استقبال متمتع شوند ، این است حقیقت نفل وغنیمت و فئ. [Vertical text on left margin:] خلیفه سراج الدین (الفاروق) حصه دوم صفحه ١٤٣ ٣٠۴ درین احکام چند مغالطه برای مردم پیش آمد، از همه پیشتر اینکه، مردم غنیمت و فی را یکی دانسته، در ائمه مجتهدین رای امام شافعی نیز برین است، و موافق مذهب او تمام زمین مفتوحه در همانوقت لازم است بر مجاهدین تقسیم شود، وقتیکه شام و عراق فتح شد، بنابرین تمام مردم از حضرت عمر رض درخواست کردند که ممالک مفتوحه برایشان تقسیم شود، چنانچه عبدالرحمن ابن عوف، وزبیر ابن عوام، و بلال ابن رباح، سخت اصرار داشتند، اما حضرت عمر رض قبول نکرد (در شعبه مداخل نوشته‌ام) ومجلس بزرگی برپا شد، و تا چند روز بحث امتداد یافت، آخر حضرت عمر رض بآیه فوق استدلال نمود، و این الفاظ آیت را وَالَّذِينَ جَآؤُا مِن بَعْدِهِمْ خوانده فرمود، فكانت هذه عَامَّةً لِمَنْ جَاءَ مِنْ این زمین برای تمام آیندهاست و بنابرین درین ممالک بَعْدِهِمْ فَقَد صَارَ هَذَا الفي‌بَيْنَ هؤُلاَءِ حق تمام آیندها مقرر شده پس ما چگونه میتوانیم که آنرا جَمِيعًا فَكَيْفَ نَقسِمُهُ لِهَؤُلاَءِ وَنَدَعَ مردم موجوده تقسیم کنیم و آن مردم را که در آینده پیدا میشوند محروم مَنْ تَخَلَّفَ بَعْدَهُمْ بگردانیم، ٣٠٤ استدلال بزرگ امام شافعی و هم خیالان او اینست، که آنحضرت صلعم زمین خیبر را بر مجاهدین تقسیم کرده اند ولی این را خیال نمیکنند که بعد از خیبر مقامات دیگر نیز فتح شد تا بحد یکه پیشتر از انتقال آنحضرت بر تمام عرب قبضه کردند اما آنحضرت برابر یک و جب زمین را نیز تقسیم نکرد. درین سلسله معاملهٔ باغ فدک نیز داخلست که از مدت زیاد معرکه الآراء گشته. فرقهٔ را خیال این است که این باغ خالصهٔ خاص آنحضرت بود، چرا که بلشکر کشی بدست نیامده، بلکه مردم آنجا بدست خود سپرد آنحضرت کرده بودند، و ازین جهته در تحت این آیت داخل است. وَ مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْهُمْ فَمَا أَوْجَفْتُمْ یعنی چیزیکه خدا برای پیغمبر از انها مسترد کرده شده عَلَيْهِ مِنْ خَيْلٍ وَلَا رِكَابٍ وَلَكِنَّ اللَّهَ يُسَلِّطُ شما بران اسپ و اشتر ندو انده باشید تاختہ نیز خدا رُسُلَهُ عَلَى مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ بر هر یچه بخواهد مسلط میگرداند و خدا بر هر چیز قادر است، پس وقتیکه مملوکه خاص آنحضرت شد قاعدهٔ عام وراثت که در قرآن مجید مذکور است دران جاری میگردد، و ورثهٔ آنحضرت ۳۰۵ مستحق آن میشوند، اما حضرت عمر با وجود طلب و تقاضای حضرت علی آل بنی را محروم گردانید. درین بحث اگر چه از طرفین طبع آزمائیهای بسیار شده اما حقیقت اینست که این سخن نهایت مختصر بود و اگر با اصول سیاست مدن به بینم مسئله بیشتر روشن و عام فهم میباشد، و قابل بحث نمیماند که او را به دایره بحث در آورند، اصل اینست جایداد و مالی که در قبضه نبی یا امام، یا پادشاه میباشد دو قسم است، یکی مملوکه خاص که در حصول آنمنصب بنوت، و امامت، و پادشاهی را هیچ دخل نباشد مثلا حضرت داؤد زره ساخته معاش خود میکرد، و عالمگیر قرآن مینوشت و گذران می نمود، اینچنین آمدنی آمدنی ذاتی آنها گفته میشود، و هر گونه اختیار در ان دارند، دوم مملوکه حکومت مثلاً ممالک مقبوضه حضرت داؤد که در قبضه حضرت سلیمان در آمد . درین قسم دوم وراثت جاری نمیشود، بلکه هر شخص که بحیثیت ٣٠٦ پیغمبری، یا امامت، یا پادشاهی، جانشین میشود مالک یا متولی آن میشود، این مسئله موافق مذاق امروزه روز بالکل سخن بدیهی است، مثلاً بعد از سلطان عبدالحمیدخان ممالک مقبوضه یا جایداد خالصه او برای بچه، و برادر، و مادر، و خواهر و غیره او تقسیم نشد، بلکه جانشین او قبضه کرد، بحیث ماندنِ تیغ در هر فرقه مسلمان این قاعده همیشه مسلم مانده، کسانیکه در باغ فدک ثُم بثم حق ائمۀ اثنا عشره را میدانستند، آنها نیز قاعدۀ وراثت را دران جاری نکردند، چنانچه حضرت علی رض در زمانۀ خلافت خود مالک آن بود، ولی بعد از وفات آنجناب قاعدۀ وراثت در ان جاری نشد، یعنی بحضرت امام حسین رض، و عباس رض و محمد ابن حنیفه، و زینب، وغیره که وارثین حضرت علی رض بودند و بقرار سهم شرعی بهر کدام چیزی حصه میرسید تقسیم نشد بلکه محض بقبضۀ تصرف امام حسن رض در آمد، چرا که بحیثیت امامت آنجناب جانشین حضرت شاه اولیا بودند. غرض که قاعدۀ عام و امر مسلم است که هر جایداد که بحیثیت ۳۰۶ منصب نبوت یا امامت یا پادشاهی کسی را حاصل شد مملوکه خاص او نمیشود، حال صرف به بینیم که باغ فدک بچه کیف حاصل شده، کیفیتش آنست وقتیکه آنحضرت ص از فتح خیبر بازگشتند، محیصه ابن مسعود انصار یرا نزد فدکیان برای تبلیغ اسلام فرستاد فدک در قبضه یهود بود، و سرار آن یوشع ابن نون یک یهودی بود، یهودیان پیغام صلح فرستاده و معاوضه صلح نصف زمین را منظور کردند، پس از انوقت باغ فدک بقبضه اسلام در آمد. حال هر شخص میداند که اینچنین جایدا د ملک خاص آنحضرت ص چگونه میشود، دعوای ملکیت خاص در فدک بنابرین کرده اند که بذریعه فوج فتح نشده، بلکه مصداق این آیت است فَمَا اَوْجَفْتُمْ عَلَیهِ مِنْ خَیْلٍ وَلَا رِکَابٍ ۔ چرا هر ملکی که بذریعه صلح بدست بیاید ملک خاص امام، یا پادشاه میگردد، دیگر مقامات عرب نیز بیقیم بدست آمده که شکرکشی نکرده اند، چرا آنها را کسی ملک خاص آنحضرت نمیداند؟ البته این امر غور طلب است، که هرگاه ۳۰۸ په نسبت دیگر مقامات گاهی این خیال کسی نکرده در فدک چه خصوصیتی است که ازان این غلط فهمی پیدا شده حقیقت این است که دیگر زمینهای مفتوحه علانیه وقف عام گردید، ولی فدک را آنحضرت برای مصارف خود مخصوص گردانید، و ازیجهه اینخیال پیدا شد که فدک جایداد خاص آنحضرت خواهد بود، و باز موجب تائید این خیال این سخن شد که بر فدک لشکر کشی نکردند و ازیجهت هیچکس را هیچ گونه حقی بران حاصل نگشته ، اما در اصل این خیال صحیح نیست، بی شبهه فدک را آنحضرت صلی الله علیه وسلم برای مصارف ذاتی خود خاص نمود ولی چگونه، در خصوص آن روایتهای مفصله موجود است . فَكَانَ نِصْفُ فَدَكَ خَالِصًا عیسی نیم فدک خاص بود برای رسول الله لِرَسُوْلِ اللهِ وَكَانَ يَصْرِفُ و آنحضرت صلعم ازین صرف میکرد مَا يَا تِيْهِ مِنْهَا ابْنَاءِ السَّبِيْلِ برای مسافران . روایت دیگر اینکه . اَنَّ فَدَكَ كَانَتْ لِلنَّبِيِّ صَلْعَمَ فدک در آمد انحضرت صلعم بود و ازان ۳۰۹ فَكَانَ يَنفِقُ مِنْهَا وَيَأكُلُ وَيَعُودُ عَلَى فُقَرَاءِ خرچ میکردند و بفقراء بنی هاشم میدادند بَنِى هَاشِمِ وَيُزَوِّج اَيْمَهُمُ وزنهائی ایشانرا ازان عروسی میکردند در صحیح بخاری و غیره به تصریح مذکور است، که آنحضرت خرج یک ساله خود را ازان میگرفت ، و باقی آنرا برای مصالح عام مسلمانان میداد ، ازین روایات ظاهر میشود ، که فدک بطوری ملک نبوی گشته بود که برای سلاطین بعض جایداد خالصه می شود و بنابرین با وجود مخصوص شدن حیثیت وقف آن زایل نمی شود. حال به بینیم ، که حضرت عمر نیز ازین وصول واقف بودند یا نه؟ و بنابرین در فدک وراثت را جاری نکرد، یا از نکات بعد الوقوع است ؟ در وقت فتح شام و عراق تقریری که حضرت عمر در مجمع عام صحابه نمود و در ان باب باین آیت استدلال جست که مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى فَلِلَّهِ الخ و آشکارا گفت که مقامات مفتوحه ملک شخص خاص نمیشود، بلکه وقف عام ست، ۳۱۰ چنانچه درطی این بحث گذشت، البته این شبهه وارد خواهد شد که بآیت دیگر ثابت می شود که فدک و غیره باید جایدا خاص آنحضرت گردد و خود فاروق اعظم نیز آیت را بهمین معنی محمول نموده آیت اینست وَمَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْهُمْ فَمَا أَوْجَفْتُمْ یعنی آنچه از ایشان (یعنی یهود بنی نضیر) عَلَيْهِ مِنْ خَيْلٍ وَلَا رِكَابٍ وَلَكِنَّ اللَّهَ برساند خدا تعالی برسول خود و شما بران يُسَلِّطُ رُسُلَهُ عَلَى مَنْ يَشَاءُ لشکر نکشیده باشید بلکه خدا پیغمبران خود را برآنچه بخواهد چنانچه حضرت عمر رض این آیت را خوانده گفت که فَكَانَتْ خَالِصَةً لِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، و این واقعه در صحیح بخاری در باب الخمس و باب المغازی و باب المیراث بتفصیل مذکور است ، هیچ شبهه نیست ، که حضرت عمر رض بنابرین آیت فدک و غیره را خالصهٔ آنحضرت میدانست ، اما چنان خالصه که ملک ذاتی نمیشد، بلکه بقسمیکه سلاطین برای مصارف خود کدام زمین را خالصه می نمایند، و دران قاعدهٔ عام میراث جاری نمی شود، بلکه هر شخص که جانشین سلطنت شود، تنها خود همانشخص ازان تمتع میگیرد ۳۱۱ برین خیال ثبوت قطعی حضرت عمر اینست، وقتیکه بمصداق آیه فوق فدک را خالصه آنحضرت گفت، بهمراه او این الفاظ را فرمود چنانچه در باب الخمس و باب المغازی صحیح البخاری مذکور است، و آن الفاظ اینست، فكان رَسُولُ اللهِ يُنْفِقُ عَلَى أَهْلِهِ نَفَقَةَ یعنی آنحضرت صلعم از ان حصه خروج سَنَتِهِمْ مِنْ هَذَا الْمَالِ ثُمَّ يَأْخُذُ مَا بَقَی سال تمام را میگرفت و باقی آنرا بقسم فَيَجْعَلُهُ مَجْعَلَ مَالِ اللهِ فَعَمِلَ رَسُولُ اللهِ مال خدا خرچ میکرد آنحضرت صلعم بِذلِكَ حَيَاتَه . ثُم توفَی الله نبیه در حیات خود باینقسم عمل میفرمود، بعد از ان صلى الله عليه وسلم فَقالَ ابُو بَكْرِ أَنَا که وفات یافت ابوبکر گفت که من جانشین او وَلِيُّ رَسُولِ اللهِ فَقَبَضَتَهَا ابوبکر فَعَمِلَ میباشم و او را در تصرف آورد و بطور او فِيهَا بِمَا عَمِلَ رَسُولُ اللهِ . . ثُمَّ تَوَفَّى اللهِ صلی الله علیه و سلم عمل کرد در ان وقتیکه ابَا بَكْرِ فَكُنْتُ أَنَا وَلِيُّ اَبِي بَكْرٍ صدیق اکبر وفات یافت و من جانشین او فَقَبَضَتُهَا سَنَتَانِ مِنْ إِمَارَتِی اعْمَلُ شدم، دو سال از امارت خود فيها بِمَا عَمِل رسول الله صَلَّى اللهُ در ان قبضه کردم و عمل کردم دران عَلَيْهِ وَسَلَّم وَبِمَا عَمِل فِيهَا أبوبکر بمثل رسول الله صلعم و ابوبکر. ۳۱۲ ازین تقریر ظاهر و آشکار است، که حضرت عمر رض باوجودیکه فدک و غیره را خالصه میدانست، مگر جایداد ذاتی آنحضرت نمیدانست (که دران وراثت جاری می شد) ازینجهته مستحق بر قبضہ آن کسی را میدانست که جانشین آنحضرت ص میبود، چنانچه وجه قبضه نمودن خود و صدیق اکبر را بیان فرمود . حضرت عمر رض این تقریر را در وقتی نمود، که حضرت عباس رض و حضرت علی رض نزد او برای دعوی فدک آمدند و او فرمود که قاعده وراثت درین جاری نمیشود . حاصل که نزدیک حضرت عمر رض فدک و غیره هم خالصه بود و هم وقف، چنانچه وقت فتح عراق آن آیت را که ازان ثبوت خالصه برای آنحضرت ص میشد خواند، این الفاظ را پس ازان خواند فهذه عامة فی القری کلها یعنی حکمی که درین آیت است بر فدک و غیره محدود نیست بلکه تمام آبادیهارا شامل است . اصل این است که فدک از سببی که ذو جهتین بود منشأ تمام غلطیها گردید، چنانچه حافظ ابن القیم در زاد المعاد به پیرایهٔ ۳۱۳ بسیار لطیفی این سخن را ادا کرده می نویسد فهو ملك يخالف حكم غيره من المالكين ... وَهُذَا النَّوْعُ مِنَ الأَمْوَالِ هُوَ القِسْمِ الَّذِي وَقَعَ بَعْدَهُ فِيهِ مِنَ النّزَاعِ مَا وَقَعَ إِلىَ الْيَوْمِ + + وَلَوْلَا إِشْكَالُ أَمْرِهِ عَلَيْهِمْ لَمَا طَلَبَتْ فَاطِمَةٌ بِنْتُ رَسُولِ الله صلعم ميرائُهَا مِنْ تَرَكَتِهِ وَظَنَّتْ أَنَّهُ يُوَرِثُ عَنْهُ مَا كَانَ مِلْكًا لَهُ كَسَائِرِ الْمَالِكِينَ وَخَفَى عَلَيْهَا رضى اللهُ عَنْهَا حَقِيقَةُ المُلْكِ الَّذِي لَيْسَ مِمَّا يُوَرَتُ عَنْهُ ازین واقعات میتوان اندازه نمود که فاروق اعظم مسائلی را که از ابتدا تا حال معرکة الآرا بوده واکابر صحابه را دران اشتباه دست داده بچقدر خوبی طی کرده، که از یکطرف محل صحیح قرآن و حدیث گردید و از طرفی با اصول سلطنت و نظام تمدن موافقت داشت. حالات ذاتی و اخلاق و عادات فاروقی در عرب آغاز تربیت روحانی اگرچه از اسلام شده، اما پیش از اسلام نیز در عرب بسیار اوصافی بود که تمغای شرافت ۳۱۴ و مایه ناز هر قوم در هر زمانه بوده اگر چه این اوصاف کم و بیش در تمام اقوام یافت می شد ولی بعض اشخاص زیاده است باز میداشت و بچه اشخاص منصب ریاست و حکومت قوم حاصل میکردند، اقدم و اهم این اوصاف، فصاحت، و بلاغت، وقوت تقریر و شاعری، و نسابی، و سپاهگری، و بهادری، و آزادی بود، که در افسری و ریاست لحاظ می شد، حضرت عمررض را قدرت حصه کافے ازین اوصاف داده بود، ملکه تقریر شان خداداد بود، و مجالس عکاظ آنرا بیشتر جلا داد و همین قابلیت داشت که قریش او را منصب سفارت داد ، منصب سفارت مخصوص اشخاصی بود که از همه زیاده زبان آور میبودند او را در محله های معمولی او نیز سلاست بوجود و سخنهای برمحل او روح بلاغت یافت میشد، چون معدی کرب را که پیکر عجیبی داشت وقتیکه اولین دفعه دید متحیر شده فرمود الله! خالق من و او یکی است ؟ یعنی در جسم من و از آنقدر تفاوت است، که هر دو کار یک گاریکر معلوم نمیشود، در واقعه و بای عمواس وقتیکه ابوعبیده بروی اعتراض کرد، ۳۱۵ که شما از قضای الهی میگریزید، بحق در لفظ بلیغ جواب داد که هان از قضای الهی بقضای الهی میگریزم. از خطبهائی که در اوقات مختلف خوانده، و تا امروز موجود است قوه تقریر برجستگی کلام وقوت تقریرش را می توان اندازه نمود خطبه که در حین خطبه جلوس مسند خلافت خوانده، فقره اولش اینست . اَللَّهُمَّ اِنّی غَلِيظٌ فَلَيِنّی اَللَّهُمَّ ای بار خدا من سختم مرا نرم گردان، اِنّی ضَعِيفٌ فَقَوِّنِی اَلْاوَانَ اَلْعَرَبَ ای بار خدا من ضعیفم مرا قوت بده، (خطاب هشما) جَمَلٌ اَنْفٌ وَقَدْاُعْطِيَتْ خِطَامَهُ اَلْاَ هان! عرب شتر سرکشی هست که مهارش بمن وَ اِنّی حَامِلُهُ عَلَی الْمَحَجَّةِ عطا شده، هان! من او را براه راست می برم، بروز دوم یا سوم خلافت در وقتیکه برای لشکر کشی عراق، مردم را جمع کردند، و از نام ایران روح مردم قبض میشد خصوص که خالد را نیز خواسته بود، در نیموقع اثر زور تقریر او بود که بهادر مشهور مثنی شیبانی بی اختیار برخاست و از ان آتشی بجمع در گرفت در سفر شام بمنزل جابیه که نفری ہر قوم و ہر ملت حاضر بود لارڈ بشب عیسائی نیز شرکت داشت و ہمراه از مذاہب مختلف اقوام مختلف ٣١٦ شریک بودند، لازم بود که مضامین و مطالب مختلفه ادا کند یعنی مسلمانانرا تعلیم اخلاق دینی، و با قوام غیره را حقیقت اسلام و اغراض صلح و جنگ اسلام را نشان دهد، و بفوج عذر معزور خالد را بیان نماید، تمام این مطالب را بآنقدر خوبی ادا نمود، که مدت مدیدی فقرهای برجسته تقریر او ورد زبان مردم گشته بود، فقها از او استنباط مسائل فقهی را میکردند، ادبا امثله قواعد فصاحت و بلاغت را پیدا می نمودند، علمای اخلاقیین و صوفیه مضامین فن خویش را ازان می جستند . در سنه ٢٣ وقتیکه حج نمود و این حج اخیر او بود، شخصی از زبان کسی گفت که اگر عمر بمیرد من بدست طلحه بیعت میکنم، درینوقت حضرت عمر در منی مقام داشت، و اینواقعه در همین جا پیش شد، و او واقف گردیده بر افروخت و فرمود من امشب درین مضمون خطبه میخوانم، عبد الرحمن ابن عوف عرض کرد که ای امیر المومنین در مجمع حج هر قسم آدم از خوب و بد جمعند، اگر درینجا تقریر کنید، اکثر مردم بپیرایه صحت آنرا نمیدانند و نه ادا کرده میتوانند، وقتیکه عبد الله ۳۱۷ بمدینه رفتید در مجمع خواص تقریر کنید، آن مردم هر پهلوی سخن را دانسته میشوند، حضرت عمر رض رایش پسندید، در آخر ذی الحجه بمدینه رسید، روز جمعه مردم به بسیار شوق و انتظار پیشتر بمسجد آمده جمع شدند، عبدالله بن عباس بیشتر مشتاق بود بنابرین قریب منبر آمده نشست، و سعید بن زید را مخاطب کرده گفت که حضرت عمر رض امروز چنان تقریر خواهد کرد که گاهی نکرده باشد، سعید تعجب کرده گفت که این سخن نو چه خواهد بود که گاهی نگفته باشد؟ غرض اذان ختم شد، حضرت عمر رض شروع بخطبه کرد، واقعه خطبه هر دو کامل در صحیح بخاری مذکور است، درین خطبه واقعه سقیفه بنی ساعده، خیالات انصار، جواب حضرت ابوبکر رض، و کیفیت بیعت و حقیقت خلافت را آنقدر بخوبی و براهین موثوقه ادا نمود که بالاتر از ان ناممکن بود، این تقریر را خوانده ذهن نشین همه شد که یعنی در ان وقت هر چه لازم بود بجا شد. در مجامعی که اقوام غیر شریک میبودند، خطبه اش در عین قرائت ترجمه میشد، چنانچه در دمشق بمقام جابیه خطبه که خواند، ترجمان برابر ۳۱۸ یاد هر فقره را ترجمه میکرد. اگرچه اکثر خطبه محل و برجسته میخواند، اما خطبهای معرکه را اکثر تیار کرده با خود میبرد، در واقعه سقیفه بنی ساعده خود بیان فرموده، که من خوب خطبه تیار کرده بروم. وقتیکه حضرت عثمان خلیفه شد و بر منبر برآمده میخواست خطبه بخواند دفعه بند شد و زبانش یاری نداد، و در انوقت این عذر نمود که حضرت ابوبکر و عمر خطبه را تیار کرده می آمدند، آینده من نیز اینچنین میکنم. خطبه نکاح را اگرچه هر قسم مضامین خطبه خوانده میتوانست، مگر بیان خود او است چندان خوانده نمیتوانست که خطبه نکاح را خوب خوانده نمیتوانم از عبد الله ابن المقفع که ادیب و فاضل مشهور دولت عباسیه بود، مردم وجه این معذوری حضرت عمر را پرسیدند، گفت در خطبه نکاح هریک از حاضرین در جا برابر دارند، خطیب را حالت ممتازی دست نمیدهد برخلاف خطبهای دیگر وقتیکه خطیب بر منبر بر آید تمام مردم محکوم او می نماید و از پخته خود بخود در تقریرش بلندی و قوتی پیدا میشود، اما نزدیک من جهش ۳۱۹ این است که در خطبه نکاح موضوع سخن تنگ و محدود بوده هر بار همان یک سخن معمولی گفته میشود، این سخن قابل لحاظ است، کسانیکه پیش از حضرت عمر خطبه میخواندند مضمونش پند و موعظت، یا فخر و ادعا، یا بیان واقعات قدرتی، یا اظهار رنج و خوشی میبود، معامله های پر پیچ ملکی را در خطبه ادا نمیتوانستند، حضرت عمر شخص اول است که خطبه پولتیکل خوانده برعلاوه در طی خطبه ها طوری طرز گفتگو را میگرفت که ظاهراً سخنانش معمولی معلوم میشد ولی در حقیقت پهلوی بسیاری میداشت. علاوه بر ملکه تقریر لوازم و تفرعاتی که برای خطبه مناسب است فاروق اعظم همه را دارا بود، آواز بلند پر رعب داشت، قدش آنقدر بلند بود که بر زمین ایستاده میبود گمان میکردند که بر منبر برآمده، در ینموقع مناسب میدانم که بعضی از خطبهای او را نقل کنم، در یک موقع عمال را مخاطب کرده این خطبه را خواند. انی لا اجد هذا المال يُصلحه الاخلال ثلث ـ أن يؤخذ بالحق سخنهای که جهت خطبه در کار است ۳۲۰ و يعطيه بالحق و يمنع من الباطل و لست أدع احداً يظلم احداً حتّى اضع خدّه على الارض واضع قدمي على خده الاخر حتّى يذعن للحق يا ايها الناس ان الله عظم حقه فوق حق خلقه فقال فيما عظم من حقه ولا يامركم ان تتخذوا الملئكة ارباباً - الا و اني لم ابعثكم امراء ولا جبارين و لكن بعثتكم ائمة الهدى يهتدى بكم ولا تغلقوا الابواب دونهم فياكل قويهم ضعيفهم چند جمله یک خطبه دیگر اینست. فانتم مستخلفون في الارض قاهرون لاهلها - قد نصر الله دينكم فلا تصبح امة مخالفة لدينكم الا امتنان - امة مستعبدة للاسلام واهله - يخرون لكم عليهم المئونة ولكم المنفعة وامة ينتظرون وقائع الله وسطواته في كل يوم وليلة قد ملء الله قلوبهم رعباً - قد دهمتهم جنود الله ونزلت بساحتهم - مع رفاهية العيش و استفاضة المال وتتابع البعوث وسد الثغور الخ ۳۲۱ فاروق اعظم خطبه های خود را همیشه بدین فقره باختم می نمود اللهم لا تدعنى فى غرة و لا تاخذنى على غرة ولا تجعلنى مع الغافلين با قوت تقریر کمال تحریر نیز داشت اقسام تحریر او قوت تحریر از قبیل فرامین، خطوط، دستورالعمل، توقیعات تا امروز موجود است، تحریر او در هر مضمون بینظیر است، و ما بعضی از ان را نقل میکنیم. بنام ابو موسی اشعری امّا بَعدُ فانّ للنّاسِ نفرةً عَنْ سُلْطَانِهم فاعوذ بالله اَنْ تدرکنی و ايّاكَ عَمْيَاءُ مَجْهُولَة وضغائن محْمُولةٌ وَ اهْواء مُتَّبَعةٌ كُنْ مِنْ مَالِ الله علی حذر و دحض الفُسّاقِ وَ اجْعَلْهُمُ یَدًا بیدا او رَجُلًا رجلًا و اذا كانت بين القوم نائرة يا لفلان یا لفلان فانما تلک نجوی الشيطان فاضربهم بالسيف حتی یفیؤا الی امر الله و يكونَ دَعوَتهُمُ إلى الاسلام. تحریر دیگر نیز بنام ابو موسی اشعری. الفاروق حصۀ دوم صفحه ۳۲۵ = ۳۲۱ ۳۲۲ اما بعد فان القوة في العمل ان لا تؤخروا عمل اليوم لغدٍ فانكم اذا فعلتم ذالك تداركت عليكم الاعمال فلم تدروا ايّها تاخذون فاضعتم ۔ وقتيكه عمرو عاص را حاکم مصر مقرر کرده فرستاد، وي در فرستادن خراج مصر تاخیري نمود، باز حضرت عمر رض خط تاکید فرستاد، عمرو عاص لیت ولعل نمود، حضرت عمر رض بقهر آمده خط زجر و تهدیدي نوشت و عمرو عاص نیز بنهايت آزادي و دليري جواب داد، این تحریرات را مقریزي در تاریخ مصر بعینه نقل میکند، از دیدن آن زور قلم فاروق اعظم را میتوان اندازه نمود، بعضي فقرات آن اینست، وَقَدْ عَلِمْتُ اَنَّهُ لَمْ يَمْنَعْكَ مِنْ ذلِكَ اِلَّا اَنَّ عُمَّالَكَ عُمَّالُ السَّوْءِ اتَّخَذُوكَ كَهْفًا وَعِنْدِى بِاِذْنِ اللهِ دَوَاءٌ فِيهِ شِفَاءٌ - اِنِّي عَجِبْتُ مِنْ كَثْرَةِ كُتُبِي اِلَيْكَ فِي اِبْطَايِكَ بِالْخَراجِ وَكِتَابِكَ اِلَيَّ بِثَنِيَّاتِ الطُّرُقِ عَمَّا اَسْاَلُكَ فِيهِ - فَلَا تَجْزَعْ اَبَا عَبْدِ اللهِ اَنْ يُوخَذَ مِنْكَ الْحَقُّ وَتُعطَاهُ فَاِنَّ النَّهْرَ يُخْرِجُ الدُّرَّ - ۳۲۳ و بطور عام بشعر و شاعری کمتر شهرت یافته، وشبهه نیست مذاق شاعری که شعرکم میگفت مگر مذاق شعر و شاعری را بطورخی عمده داشت که نمیشود از سوانح عمریش ترک کنیم، اشعار شعرای مشهور عرب را بکثرت یاد داشت و بر کلام تمام شعرا رأی ها میداد، ادبا عموماً تسلیم دارند که در ان عهد هیچکس مثل او شعر را خوانده نمیتوانست، علامه‌ابن رشیق القیروانی در کتاب العمدة که نسخه قلمی آن نزد من موجود است می‌نویسد، وَكَانَ مِنْ انْقَدِ أَهْلِ زَمَانِهِ لِلشِّعْرِ یعنی حضرت عمر رض در زمانه خود از همه بیشتر وَ اَنْفَذِهِمْ فِيْهِ مَعْرِفَةً در شعر نقاد و اداسشناس بود. جاحظ در کتاب البیان والتبیین می‌نویسد . كَانَ عُمَرُ بْنُ الخَطَّابِ أَعْلَمَ النَّاسِ یعنی حضرت عمر رض در عهد خود بِالشِّعرِ سشناساترین مردم در شعر بود. نجاشی شاعر خاندان مقبل را ہجو نمود، چند نفر از خاندان مذکور بخدمت حضرت عمر رض آمده شکایت کردند حضرت عمر رض حسان ابن ثابت را که شاعر مشهور بود حکم مقرر نمود ۳۲۴ تا ہر فیصلہ کند نافذ شود و چون ازینواقعہ احتمال میرفت کہ یعنی خود حضرت عمر رض شعر فہم نبود، بنابران در جائیکہ ادبا اینواقعہ را می نویسند این را نیز می نویسند کہ از حکمتہای عملی حضرت عمر رض بود کہ نمیخواست در بین شعرای بد زبان خود را داخل کند، و گر نہ دقایق شعری را کہ بہتر از و میدانست . حضرت عمر رض اگرچہ بر کلام تمام شعرای مشہور عرب عبور کردہ، ولی از میان ہمہ سہ شاعر را انتخاب نمودہ کہ عبارتست از امرءالقیس ، زہیر، نابغۃ ، و باز ازین سہ نفر کلام زہیر بیشتر پسند داشتہ، او را اشعر الشعرا میگفت، نزدیک اہالی عرب و علمای ادب تا حال این مسئلہ فیصلہ نگشتہ کہ در عرب از ہمہ شاعرتر کیست؟ اما ہمہ برین اتفاق دارند کہ افضلیت درین ہر سہ محدود است، نزدیک حضرت عمر رض زہیر بر ہمہ ترجیح دارد جریر نیز برین قائل است، یکدفعہ بیک غزوه‌ عبداللہ بن عباس رض ہمراہ حضرت عمر رض بود و حضرت عمر رض باو گفت، شعر اشعر الشعرا را بخوان، عبداللہ ابن عباس رض گفت آن کیست؟ فرمود زہیر حضرت عمر رض زہیر را اشعر الشعرا میگفت عبداللہ ۳۲۵ عبدالله ابن عباس رض سبب ترجیحش را پرسید، حضرت عمر رض الفاظیکه در جواب او گفت این است. لانه لا يتبع حوشى الكلام یعنی زہیر تلاش الفاظ نامانوس نمیکند و در کلام او رای حضرت عمر رض نسبت بزہیر و لا يعا ظل من المنطق ولا یقول پیچیدگی نیست و نمیگوید مگر آنچه را کہ میداند الا ما يعرف و لا يمتدح الرجل شخص را بوصفی مدح میکند که در ممدوح الا بما يكون فيه - واقعاً موجود باشد . و برای سند قول خود این اشعار را خواند . اذا بتد رت قيس بن غيلان غايةً من المجد من يسبق اليها يسود ولوكان حمد يخلد الناس لم تمت ولكن حَمد الناس ليس بمخلد ناقدین فن شعر، تمام کلام زہیر را خوانده و خصوصیاتی که در ان نشان میدهند این است ، کہ کلامش صاف است ، و با آنکہ شاعر زمان جاهلیت بوده آنقدر زبانش شسته است که شاعر اسلامی معلوم میشود، بر علاوه مبالغه بیجا نمیکرد، حضرت عمر رض تمام این خصوصیات را با لفاظ مختصر ادا کردند. ممدوح زہیر هرم ابن سنان رئیس عرب بود، اتفاقاً ۳۲۶ اولاد زهیر و هرم هر دو بعهد فاروق اعظم را در یافته و حاضر آستان خلافت شدند، حضرت عمر رض بپسر هرم گفت کلامیکه در مدح پدر تو زهیر گفته چیزی از ان بخوان، وی اشعاری تعمیل نمود، حضرت عمر رض فرمود، که زهیر در شان خاندان شما خوب اشعار گفته، او گفت که ما نیز صله خوب میدادیم حضرت عمر رض فرمود بلی، اما چیزیکه شما داده بودید فنا شد، و داده او تا امروز باقیست، به بچه زهیر گفت خلعتی که هرم بپدر تو داده بود چه شد؟ گفت کهنه شد، حضرت عمر رض فرمود اما پدر تو خلعتی که برای هرم عطا کرده زمانه او را کهنه نمی سازد. بعد از زهیر قائل نابغه بود، و اکثر اشعارش باوداشت امام شعبی بیان میکند که یکبار مردم را مخاطب کرده گفت از همه بهتر کدام شاعر است؟ گفتند از شما بهتر که میداند فرمود این شعر از کیست . الا سليمان إِذْ قَالَ الاله له قمْ فى البرية فاحذها عن الفند مردم گفتند از نابغه، باز پرسید این شعر از کیست ؟ عمر رض بتعریف نابغه ۳۲۷ آتَيْتُكَ عَابِرِياً خَلِقاً ثِيَابِيْ عَلَىٰ خَوْفٍ تُظَنُّ بِيَ الظُّنُونُ گفتند که از نابغه است ، باز پرسید که این شعر از کیست؟ حَلَفْتُ فَلَمْ أُتْرِكْ لِنَفْسِكَ رِيْبَةً وَلَيْسَ وَرَاءَ اللّٰهِ لِلْمَرْءِ مَذْهَبُ مردم گفتند از نابغه است ، فرمود این شخص اشعر العرب است. با اینهمه از استادی و ایجاد مضامین امرء القیس منکر نبود، یکبار حضرت عبدالله ابن عباس در باب شعرا از او رأی خواست ، در خصوص امرء القیس این الفاظ فرمود سَابَقَهُمْ خَسَفَ لَهُمْ عَيْنَ الشِّعْرِ او از همه بیشتر است و از چشمه شعر آب برآورد وَافْتَقَرَ عَنْ مَعَانٍ غُوْرٍ أَصَحٌ بَصَرٍ و مضامین کور را بینا کرد . فقره اخیر اشاره باین است که امرء القیس یمنی بود و اهل یمن در فصاحت و بلاغت بدرجه کم قبول شده اند ، چنانچه علامه ابن رشیق مطلب این قول حضرت عمرؓ را بیان میکند . در ذوق سخن حالتی داشت ، که چون شعر خوب را می‌شنید، از ذوق بار بار تکرارش می‌نمود، یکبار شعر زهیر را می‌شنید این شعر آمد وَإِنَّ الْحَقَّ مَقْطَعُهُ ثَلاَثٌ يَمِينٌ أَوْ نِفَاسٌ أَوْ جِلاءُ ذوق شعر رأی فاروق اعظم نسبت به امرء القیس ۳۲۸ از حسن تقسیمش بسیار محظوظ شده تا دیر همین شعر را بار بار تکرار میفرمود، یکبار قصیدۂ لامیۀ عبدہ ابن الطیب را می شنیدند باین بیت رسیده . وَالمَرُءُ ساعٍ لِاَمرٍ لَیسَ یُدرِکُهُ وَالعَیشُ شُحٌّ وَ اِشْفَاقٌ وَتَأمِیلُ از ذوق خیز زده مصرع دوم را بار بار تکرار میفرمود، همین قسم قصیدۂ ابو قیس ابن الصلت را شنیده بعض اشعار آنرا بسیار دیر تکرار میکرد . اگرچه از مهمات خلافت موقع نمی یافت بهیچ اشغال حفظ اشعار مصروف شود، مگر از ذوق طبیعی که داشت بصد ها و هزار ها شعر یادش بود، علمای ادب میگویند بحدی حفظ اشعار داسشت که هر وقت معامله را فیصله می نمود ضرور مناسب آن شعری میخواند. صرف اشعاری را پسند داشت که مشتمل بمضامین خود داری، و آزادی، و شرافت نفس، و حمیت، وغیرت می بود، بنابراین برای امرای افواج، و عمال اضلاع حکم فرستاد، که مردم را تاکید کنید که اشعار یاد نمایند، ۳۲۹ چنانچه برای ابوموسی اشعری این فرمان فرستاد. مُرْ مَن قِبَلَكَ تَعَلُّمَ الشِّعْرِ فَاِنَّهُ مردم را بفرماکه اشعار تعلیم بگیرند چرا که يَدُلُّ عَلَى مَعَالي الْاَخْلَاقِ وَ صَوَابِ شعر دلالت میکند برمعنی بلند اخلاق الرَّأيِ وَ مَعْرِفَةِ الاَنْسَابِ و صحت رای و معرفت انساب. احکامی که بتمام اضلاع فرستاده بود الفاظش این است. اشعار را در تعلیم داخل عَلِّمُوا اَوْلَادَكُمُ الْعَوْمَ وَالْفُرُوسِيَّةَ اولاد خود را تیر اندازی سوار کاری کردن وَ رَوُّهُمْ مَا سَارَ مِنَ الْمَثَلِ وَ حَسُنَ مِنَ الشِّعْرِ بیاموزید و ضرب المثلها و اشعار خوب بیاد دهید درینموقع این را نیز بخاطر باید داشت، که حضرت عمر رض اصلاح شاعری بسیار عیوب شعر را کم نمود، تا آنوقت در تمام عرب این طریقه جاری بود، که شعرا علانیه نامهای زنهای شریف را در اشعار خود می آورند، و عشق خود را نسبت بآنها اظهار میکردند، حضرت عمر این رسم را بالکل ناپدید کرد، و سزای سخت بران مقرر فرمود، و برای هجو جرم مقرر نمود، و حطیئه که بهجو گوی مشهور بود بهمین جرم بندی گردید. لطیفه. بنو العجلان که یک قبیله بسیار معزز بودند، شاعری لطیفه ایشان را هجو نمود، و آنها بحضور حضرت عمر رض عرض کردند، حضرت عمر رض ٣٣٠ فرمود اشعار هجویه کدام است آنها این شعر را خواندند. إذا اللهُ عادى أهلَ لومٍ وَرِقَّةٍ فَعادَى بَنى العَجْلانِ رَهْطَ ابنِ مُقْبِلِ خدا بتعالی اگر مردم کمینه را دشمن دارد پس قبیلهٔ بنی عجلان را نیز دشمن میدارد حضرت عمر رض فرمود که این هجو نیست، بلکه دعای بد است، و ممکن است که خدا این را قبول نکند، آنها شعر دیگر را خواندند. قُبَيِّلَةٌ لا يَغْدِرُونَ بِذِمَّةٍ وَلا يَظْلِمُونَ النَّاسَ حَبَّةَ خَرْدَلِ این قبیله با کسی بد عهدی نمیکنند و نه بر کسی برابر دانهٔ خردل ظلم میکنند حضرت عمر رض فرمود ای کاش خاندان من اینچنین می بود، حالانکه شاعر باین لحاظ گفته که در عرب این سخنان را علامهٔ کمزوری میدانستند وَلا يَرِدُونَ الماءَ إِلا عَشِيَّةً إِذَا صَدَرَ الوُرَّادُ عَنْ كُلِّ مَنْهَلِ این مردم بر چشمه‌ها یا چاها بوقت شب میروند وقتیکه دیگر مردم از آب گرفتن برمیگردند این سخن را شاعر برای ثبوت بیکسی و کمزوری قبیلهٔ اینها گفته چرا که در عرب مردم کمزور و بیکس چنین میباشند، حضرت عمر رض این شعر را شنیده گفت خیلی خوب است که بوقت فراغت بروند، ایشان آخر این شعر را خواندند. ۳۳۱ وَ مَا سُمّي العَجلانُ اِلَّا لِقَولِهِم خُذِ القَعبَ اِحلَب اَيّهَا العَبدُ اَعجَل نام شان ازینجهته عجلان است که مردم بایشان میگویند که بیا ای غلام! پیاله بگیر و زود شیر دوشیده بیار حضرت عمر رض فرمود ”سَيّدُ القَوم خَادِمُهُم“ علم الانساب، یعنی یاد داشتن نام و نسب قبایل خانه زاد علم الانساب حضرت عمر رض بود، یعنی از چند پشت در خاندانش جاری بود، پدر آنحضرت خطّاب نسّاب مشهور بود، و حضرت عمر رض اکثر معلومات این فن را به پدر خود حواله میداد، و پدر خطّاب نفیل نیز درین فن شهرت داشت، چنانچه اینواقعات را سابقا در حالات ابتدائی حضرت عمر رض نوشته ام، نوشت و خوان را چنانچه در آغاز کتاب نوشته ام پیش از اسلام یاد گرفته بود، از قراین معلوم میشود وقتی که بمدینه منوره رفت واقفیت بر زبان زبان عبرانی را نیز یاد گرفت، از روایات ثابت شده که تا آنوقت عبرانی توریت بعربی ترجمه نشده بود، در زمانه آنحضرت وقتیکه کدام کار به توریت می افتاد، توجه به نسخه عبرانی میکردند، و چون مسلمانان عبرانی خوانده نمیتوانستند یهودی خوانده میخواند و بعربی ترجمه میشد، بروایت ۳۳۲ ابا هریره در صحیح بخاری آمده است : . كانَ اَهْلُ الْكِتابِ يَقْرَؤُنَ التَّورَاتَ بِالْعِبرَانِيَّةِ یعنی اهل کتاب تورات را بزبان عبرانی می‌خواندند وَ يُفَسِّرُونَهَا بِالْعَربِيَّةِ لِاَهْلِ الإِسْلامِ و تفسیر آنرا بزبان عربی برای اهل اسلام می‌کردند در مسند دارمی روایت است ، که یکدفعه حضرت عمر رض یک نسخهٔ تورئت را با خود گرفته بحضور سیدالمرسلین برد ، و آغاز بقرائت نموده خوانده میرفت و چهرهٔ مبارک آنحضرت صلعم متغیر می‌شد و ازین قیاس میشود که حضرت عمر رض عبرانی را یاد داشت که تورئت را خود میخواند . این امر نیز از روایات ثابت شده که حضرت عمر رض در درس تورئت با یهودیان اکثر شریک میشدند قول خود اوست که در روز سبق یهودیان در جائیکه بودند می رفتم ، و یهودیان میگفتند ما شما را از تمام هم مذهبان بیشتر دوست میداریم چرا که شما نزد ما رفت و آمد دارید . نکته سنجی و نقادی حضرت عمر رض درینجا نیز کار دارد ، یعنی هر قدر که از کتابهای یهود واقف شد ، همانقدر از قصه ها و افسانه‌های صدرالدین ۲۹ ، ۳۳۶ اتحادی اھـ ؟ ۳۳۳ بیهوده شان نفرت میکرد، بسیار روایات موجود است، که در شام عراق و غیره تصنیفات یهود بدست مسلمانان آمد، و حضرت عمر مردم را نهایت بشدت از خواندن آنها منع کرد اگر چه ذهن و طباعی او از اجتهاداتش در مسایل فقهی اندازه میشود، و بیانش در کمالات علمی او گذشت مگر در سخن معمولی نیز از ذهن و طباعی خالی نبود و ما چند مثالی بقسم نمونه مینویسیم : وقتیکه آنجناب عمار ابن یاسر را حاکم کوفه مقرر کرد، یکسال هم نگذشت که مردم کوفه بدر بار خلافت شکایت پیش کردند که وی دارای رعب و سیاست نیست، حضرت عمر او را واپس خواسته گفت من خود این سخن را میدانستم، مگر خیال کردم که شاید خدا یتعالی ترا مصداق این آیه بسازد . وَنُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا یعنی ما میخواهیم که بمردم ضعیف احسان کنیم فِي الْأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِينَ و ایشان را امام (و وارث زمین) بگردانیم. یک دفعه یک شخص دعا میکرد که خدایا مرا از فتنه نجات بده فرمود چه ؟ مگر میخواهی که خدا ترا آل و اولاد ندهد (چرا که خدا آل و عیال را صدرالدین ۳۹ م ۳۴۹ الفاروق حصه ۲ ۳۳۴ در قرآن مجید فتنه گفته است انّما اموالکم واولادکم فتنة یک روز یک شخص از آنحضرت پرسید که در سفر دریا نماز قصر میشود یا نه؟ و مدعایش آن بود که سفر دریا سفر شرعی هست یا نه، حضرت عمراً فرمود چرا نمیشود، خدایتعالی میفرماید . هُوَ الّذی یسَیّرُکُم فِی البَرّ خداهمان خداست که شما را بخشکی تری قدرت وَ البَحرِ سیر داده، بواسطه و بیواسطه: اکثر مقولهای حکیمانه او در کتب ادبیات موجود است، بخصوص در اخیر مجمع الامثال میدانی بکثرت نقل شده و ما بعضی مقولها را بقسم نمونه درینجا نقل درج میکنیم . مَن کَتَمَ سِرّه کَانَ الخِیار هر شخصی که راز خود را در دل نگهدارد اختیار خود را فِی یَدِهِ در دست دارد . اتّقُوا مَن تُبغِضُهُ قُلُوبُکُم از چیزیکه شما نفرت دارید ازان بترسید اَعقَل النَّاس اَعذَرُهُم لِلنّاسِ بیشتر عاقل آنست که افعال مردم را بخوبی تاویل کند اخّر عَمَل یَومِکَ اِلی غَدِکَ کار امروز بفردا مگذار ابِتِ الدّراهِم الّا اَن یَخرُجَ اعنَاقَها روپیه نمیگزارد تا سر خود را بالا نکند ۳۴۵ مَا أَدبَرَشَىء فَأَقبَلَ چیزیکه پشت گشتاند باز در پس نمیگرداند مَن لَم يَعرِفِ الشَّرَّ یَقَع فِيهِ کسی که بـ بدی و شر بالکل واقف نباشد در شری افتد مَا سَأَلَنِي رَجُل إِلَّا تَبَیَّنَ لِی وقتیکه شخصی از من سؤال کند اندازه عقلش بمن فِی عَقْلِهِ معلوم می شود . ( واعظ را مخاطب کرده میفرماید ) لَا یُلهِيَنَّكَ النَّاسُ عَنْ نَفْسِكَ باید بفکر مردم از خود غافل نگردی اَقلِل مِنَ الدُّنيَا تَعِش حُرًّا از دنیا کم بگیر و آزادانه بسر کن تَركُ الخَطِيَّةِ اسْهَلُ مِنْ مُعَالَجَةِ التَّوْبَةِ ترک گناه آسانتر است از معالجه توبه لِی عَلَى كُلِ خَائِن أَمِينَانِ بر هر بد دیانت دو داروغه من مقرر است المَاءُ وَالطِّينُ که عبارتست از آب و گل . لَوْ أَنَّ الصَّبْرَ وَالشَّكْرَ بَعِيرَانِ اگر صبر و شکر دو اشتری بود بر هر کدامش سوار مَا بَالَيْتُ عَلَی اَیِّهِمَا رَكِبتُ میشدم باک نداشتم رَحِمَ اللهِ اِمرَءًا أَهْدَي خدایتعالی بر آن شخص رحم کند که عیب مرا إِلَيَّ عُيُوبِی . بمن تحفه آرد یعنی عیب مرا بمن ظاهر کند . رأیش بسیار صایب بود، عبدالله ابن عمر میفرماید ” وقتیکه صائب الرای ۳۳۶ در کدام معامله میفرمود خیال سریع مهاجرین کبار چنین است، همیشه بهمین پیش می آمد که گمانش بود، دلیل بر اصابت رای او ازین بیشتر چه خواهد بود که بسیار رای ہائی که بر احکام مذهبی اقامه نموده تا امروز ثابت ماند، در اعلان نماز وقتیکه میخواستند طریقہ معینی تجویز کنند، مردم رأی بسیار دادند بعضی ناقوس گفت و بعضی کرنا حضرت عمر عرض کرد که چرا یک آدم مقرر نشود که برای نماز منادی کند، آنحضرت صلعم هما نوقت بلال را حکم داد که اذان بده و این نخستین روزی است که طریقہ اذان جاری و حقیقتاً برای یک فرض مذهبی هیچ طریقی پیش ازین موزون و موثر نخواهد بود، در بندیهای بدر وقتیکه اختلاف پیدا شد رائی که حضرت عمر داد موافقش آیت نازل شد، ازواج مطہرات آنرور صلعم پیشتر ستر نمیکردند، حضرت عمر بار ها این خیال داشت و بحضور آنحضرت عرض کرد، کر آن سرور صلعم منتظر دحی بود تا آیت حجاب نازل شد، وقتیکه عبدالله ابن ابی که سرگروه منافقان بود مرد، آنحضرت صلعم بنا بر خلق نبوی میخواستند که نماز جنازہ اش را اذان بقرار رای فاروق اعظم مقرر شد اسیران ستر ازواج مطہرات نماز جنازہ بر منافقان عبد الله ۳۳۷ بخوانند، حضرت عمر رض گستاخانه عرض کرد که آنحضرت بر جنازهٔ منافق نماز میخواند ! و در بخصوص آیت نازل شد و لا تصلّ علیٰ احدٍ منهم تمام اینواقعات در صحیح بخاری و صحیح مسلم وغیره مذکور است . نتیجهٔ رای صائب حضرت عمر رض این بود که قرآن مجید مدّون و مرتب شد، ورنه حضرت ابوبکر رض و زیدابن ثابت (کاتب وحی) هر دو بزرگوار اوّل مخالف این تجویز بودند، در مسائل مهمّه مذهبی و ملکی که دیگر صحابه را با او اختلاف پیش شده باستثنای بعض مواقع عموماً رأی او صائب بر آمده، مثلاً در مسئله ممالک مفتوحه اکثر صحابه متفق الرّای بودند که اراضی بر فوج تقسیم شود یک رای حضرت عمر رض ازین مخالف بود اگر مردم دیگر رای او را قبول نمیکردند، پس مملکت اسلامی امروز از کاشتکاری بدتر میشد، حضرت ابوبکر رض و حضرت علی رض هر دو از آمدنی فتوحات هر شخص را برابر حصّه میدادند حضرت عمر رض بلحاظ فرق مراتب حقوق و کار گذاری درجه های مختلف مقرّ رنمود، حضرت ابوبکر رض و حضرت علی رض هر دو خرید و فروخت ام ولد را جائز دانسته خضرت عمررض مخالفت یعنی منع کرد، در تمام اینواقعات رأی حضرت عمر رض ترجیح دارد ۳۳۸ و محتاج بدلیل نیست . رای فاروق اعظم در باب قابلیت خلافت وقتیکه در خصوص خلافت بحث پیدا میشد که یعنی بعد از حضرت عمر رض این بار گران را که برداشته میتواند ؟ نام شش نفر در صحابه گرفته میشد، حضرت عمر رض در خصوص هر کدام رای خاصی داد و همه راست و صحیح برآمد کفایت عینی عمر رضی هر کار را بفکر و غور بعمل می آورد و اعتماد بر ظاهر اقوال نمیکرد، مقوله اوست : لا یعجبنکم من الرجل طنطنته یعنی بر آوازه شهرت کسی بازی نخورید، در اکثر اوقات میفرمود لا تنظرو ا الی صلوة یعنی بر نماز و روزه کسی نه ببینید بلکه برعقل امری و لاصیامه و لکن انظروا الی عقله وصدقه و صدق او به بینید . یکدفعه شخصی بحضورش کسی را تعریف نمود، فرمود که گاهی با او معامله کرده یا نه ؟ گفت نه ، باز پرسید گاهی در سفر یکجا بوده اید ؟ گفت که نخیر، فرمود پس سخنی میزنی که نمیدانی، در باب احادیث غلطی بزرگی که از مردم پیش شده این بوده که اکثر محدثین هرشخص را که بظاهر پارسا و زاهد میدیدند ثقه دانسته از و روایت میکردند، عبدالکریم ابن ابی المخارق که یکشخص ضعیف الروایه بوده است، امام مالک ازو روایت کرده، مردم تعجب از و پرسیدند که شما از چنین شخص روایت کرده اید ۳۳۹ فرمود، غَرَّنِی بكثرة جلوسه فی المسجد یعنی این سخن مرا فریفته که او در مسجد بسیار می نشست در روز از جهتۀ گرفتاری مهمات خلافت فرصت نمییافت ازین جهتۀ زندگی مذهبی شب ها برای عبادت خود مقرر کرد، عادتش بود که شب نفل میخواند وقتیکه صبح میشد اهل خانه را بیدار کرده و این آیت را میخواند وَ اْمُرْ اَهْلَكَ بِالصَّلوةِ، در نماز صبح سورهای دراز میخواند لیکن همیشه ۱۲۰ آیت میخواند، عبدالله ابن عامر بیان میکند یکبار من عقب او نماز صبح را خواندم، سورۀ یوسف و سورۀ حج را خواند، و خواندن سورۀ یونس و هود و کهف نیز از او مرویست، نماز جماعت را پسند میکرد، و میفرمود من نماز جماعت را بر عبادت تمام شب ترجیح میدهم نماز اگر کدام کار ضروری پیش می آمد، دهیم تا خیر وقت نمیبود اول آنکار را انجام میداد، یکدفعه اقامت شد، وصفها راست گردید یک شخص از صف بر آمده بطرف او پیش رفت و آنحضرت بطرف او متوجه شده تا بسیار دیر با هم سخن میزدند، و میفرمود وقتیکه از خوردن فارغ شوی نماز بخوان، بعضی اوقات آنقدر مصروف اهتمام جهاد وغیره می بود ۳۴۰ که در نماز هم از ان خیال فارغ نبود، قول اوست که نماز خوانده وجوب جهاد را تیار میکنم، و یک روایت دیگر است که یمن در نماز حساب جزیه بحرین را نمودم، یکدفعه نماز میخواند که این آیت آمد فَلْیَعْبُدُوا رَبَّ هَذَا الْبَیْتِ پس انگشت برداشته طرف کعبه اشاره کرد، شاه ولی الله این روایت را نقل کرده می نویسد که در نماز اینقدر اشاره کردن جائز است، بعضی اوقات خطبه جمعه را میخواند و کسی را مخاطب میکرد، در موطای امام مالک است یکدفعه بر حضرت عثمان رض دیر شد روز جمعه ناوقت بمسجد رسید، حضرت عمر رض خطبه را شروع کرده بود، درعین خطبه بطرف او دیده گفت این چه وقتست؟ وی گفت از بازار می آمدم که اذان را شنیدم و فوراً وضو کرده حاضر شدم حضرت عمر رض فرمودکی به وضو اکتفا میشود؟ حضرت پیغمبر صلعم غسل را در روز جمعه حکم فرموده، ابو بکر ابن ابی شیبه روایت کرده است که دو سال پیش رض از وفات خود متصل آغاز بروزه گرفتن نمود، ولی این روایت نیز ازوست که شخصی را شنید که صایم الدهر است برای زدن او دره برداشت، الطّارق حصه دوم ۲۳ محرم الحرام سنۀ ۳۳-۱ اسم ٣٤ هر سال حج میکرد و خودها امیرالحاج میبود، از مواخذه قیامت بسیار میترسید و در هر وقت همین خیال داشت در صحیح بخاریست که یکدفعه ابوموسیٰ اشعری را مخاطب کرده گفت چگونه ابوموسیٰ تو بدین راضی میشوی که ما بر دم اسلام آورده و هجرت کرده و در خدمت رسول صلعم بهر جا موجود بودیم، صله تمام این سخنان مارا این داده شود که برابر به سر خود یله شویم یعنی نه ما را ثواب باشد و نه عذاب ابوموسیٰ گفت من هرگز برین راضی نمیباشم من بسیار نیکی ها کرده ام و امیدم بسیار است، حضرت عمر رض گفت قسم بان ذاتی که جان عمر رض بید اوست که محض همین قدر میخواهم که مرا بی مواخذه بگذارند در وقت مردن این شعر میخواند. ظَلُوْمٌ لِنَفْسِیْ غَیْرُ اَنِّی مُسْلِمُ اُصَلِّی الصَّلوٰةَ كُلَّهَا وَ اَصُوْمُ ظلم کردم بر جان خود مگر اینک مسلمانم همه نمازها را میخوانم و روزه میگیرم حضرت عمر رض اگر چه تصویر مجسم مذهب بود، مگر زاهد خشک بود متعصبی و بیشل مردم مقدس امروز سخت گیر نبود، علمای ما استعمال ظروف عیسویها را از تقدس دور و خلاف میشمارند، اما در خصوص حضرت عمر رض ۳۴۲ امام بخاری و امام شافعی روایت کرده اند، توضاً من ماء جیئ به من عند نصرانیهٔ روایت بغوی خوبر صاف است توضّأ عمر من ماءٍ فی جرّة نصرانیة یعنی حضرت عمر رض از یک کوزهٔ زن نصرانی وضو کرد، و بغوی این قول را از حضرت عمر رض نقل کرده پنیر یکه عیسویها می سازند بخورید، امروزه روز طعام نصرانی را مکروه و ممنوع نشان میدهند، اما حضرت عمر رض در معاهدات این ماده را داخل کرده بود که اگر کدام مسلمان از حدود نصرانی بگذر دسه روز او را مهمان نگاه کند، امروز با اقوام غیر تعلیم عداوت و ضدیت میدهند، ولی حال حضرت عمر رض این بود که در وقت مرگ نیز رعایای عیسوی یهودی را فراموش نکرده و نسبت بآنها وصیت رحم و همدردی نمودند، در صحیح بخاری و کتاب خراج و غیره مذکور است ، شاه ولی الله این امر را در محاسن و فضائل او شمار کرده که فاروق اعظم تاکید نمود که همان اهل ذمه (یعنی همان عیسائی و یهودی که در ملک مسلمانان میباشند) همراه شان احسان ونیکی کنید، و عباره شاه ولی الله این است ” وازان جمله آنکه با حسان اهل ذمه تاکید فرمود“ . ۳۴۳ محب طبری و غیره روایت کرده اند که حضرت عمرض افسرهای خودرا از استخدام نصارا ممانعت بسیار میکرد، افسوس که شاه ولی الله نیز این روایتها را قبول کرده و آورده، اما هر شخص که کتاب ریاض النضرة محب طبری را به بیند باول نظر میداند که روایتهای او چه پایه دارد این بزرگان ازین هم خبر ندارند که دفتر خراج عراق و مصر و شام هر قدر که بود بزبان سریانی و قبطی و غیره بود ازینجهته تمام عمال دفتر خراج مجوسی یا عیسائی بودند ملازمت و خدمت بر طرف حضرت عمررض برای درستی و ترتیب فن فرایض یک عیسائی رومی را بمدینه منوره طلب نمود، چنانچه علامه بلاذری این واقعه را در کتاب الاشراف بتصریح می نویسد و عبارتش این است ابعث الینارُ ومِیًّا يُقَيِّمُ لَنَا حِسَابَ فَرائضِنَا بوش یک رومی را بفرستید که حساب فرایض ما را درک کند امروزه روز هیچ شخص غیر مذهب در مکه معظمه رفته نمیتواند و نمیکند گذارند بلکه این را یک مسئله شرعی گمان کرده اند لیکن در عهد فاروق اعظم مردم غیر مذهب بی تکلف بمکه معظمه رفت و آمد میتوانستند و بهر جائیکه میخواستند اقامت میتوانستند. چنانچه قاضی ابو یوسف در کتاب الخراج ۳۴۴ وقایع متعددی نقل میکند امروزه رو که تمام اروپا برا ہالی اسلام الزام تنگدلی و و هم پرستی را می آرند، فہماندن شان لازم است که امروز تصویر اصلی اسلام نمانده تصویر اسلام را از آئینه حالات خلفای راشدین دیده میتوانیم، صحبتها اکثر در مجلس حضرت عمرؓ بحث مسائل علمی میشد، چنانچه یکروز علمی اصحاب بدر (که در جنگ بدر بخدمت رسول الله صلعم شریک بودند) در مجلس جمع بودند، حضرت عمرؓ مجمع اصحاب را مخاطب کرده گفت كلمة إِذَا جَاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَالْفَتْحُ مراد چیست ؟ بعضی گفتند که خدایتعالی حکم فرموده چون فتح مکه معظمه حاصل شد شکر خدا را بجا بیارید بعضی بالکل خاموش ماندند، حضرت عمرؓ طرف عبدالله ابن عباس دید وی گفت درین آیه اشارت بوفات نبوی است، یعنی ای محمد! وقتیکه فتح و نصرت آمده ختم شد علامه رفتن تست از دنیا ازینجهت حمدخدا را بجا بیار و آمرزش خواه گناهان شو که خدا بسیار قبول کننده تو به است حضرت عمرؓ گفت چیزی که تو گفتی خیال من نیز همین بود، یک روز دیگر نیز مجمع صحابه و عبدالله ابن عباس حاضر بود، ۳۴۵ حضرت عمر رضی معنی این آیت را پرسید اَیَوَدُّ اَحَدُکُم اَن تکُونَ لَهُ جَنَّة ، اصحاب گفتند خدا بهتر میداند، حضرت عمر رض ازین جواب بیحاصل قهر شده گفت اگر نمیدانید آشکارا بگوئید نمیدانیم، عبدالله ابن عباس رض صحیح ترجمه آیت را میدانست اما از جهت کم عمری سکوت نمود، حضرت عمر رض طرف او دیده گفت ای صاحبزاده شما خود را حقیر ندانید چیزیکه بخیال تان میرسد بیان کنید، عبدالله ابن عباس رض گفت که خدای تعالی تمثیل یک آدم کار کننده را تیر میکند، و چون جواب نا تمام بود، حضرت عمر رض بران قناعت نکرد، و عبدالله ابن عباس رض زیاده برین نشان داده نتوانست. حضرت عمر رض فرمود که این تمثیل آن شخص است که خدایتعالی باو دولت و نعمت داده باشد که بندگی خدا را بجا بیارد، اما او از نافرمانی اعمال خوب خود را نیز برباد کند، . یکبار یکی از مهاجرین صحابه شراب خورد و بجرم آن ماخوذ شده بحضور فاروق اعظم حاضر آمد، وی میخواست که سزایش بدهد، او گفت بموجب آیت قرآن ثابت است ۳۳۶ که ما مردم باین گناه مستوجب سزا نمیشویم، بعد بدین آیه که لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ یعنی کسانیکه ایمان قبول کردند و عمل صالح بجا آورده جُنَاحٌ فِيمَا طَعِمُوا ۔ اگر چیزی بخورند و بیاشامند گناه برایشان نیست استدلال نموده گفت که من در بدر و حدیبیه و خندق و غزوات دیگر همراه آنحضرت صلعم حاضر بودم ، از جمله من دران کسان داخلم که عمل صالح کرده اند، حضرت عمرؓ بطرف صحابه دیده عبدالله ابن عباسؓ گفت که این معانی تعلق بزمان پیش دارد یعنی کسانیکه پیش از نازل شدن حرمت شراب خورده باشند و عمل صالح نموده برانها هیچ الزام نیست، بعد ازان این آیت را خواند که دران ممانعت شراب صریحاً ذکر شده يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنصَابُ وَالْأَزْلَامُ رِجْسٌ مِّنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ ۔ ارباب صحبت اشخاصی که با ایشان صحبت میداشت عموماً اهل فضل و علم بودند امتیاز پیر و جوان در همصحبتیانش نبود، در صحیح بخاری آورده وَكَانَ الْقُرَّاء أَصْحَابُ مَجَالِسِ عُمَرَ یعنی اهل مجلس حضرت عمرؓ و اهل مشوره الگر بودند ۳۴۷ وَمُشَاوَرَتِهِ كُهُولاً كَانُوا اَوْ شُبَّانًا اگر جوان علما بود بدین تمیز پیر جوان بود سخن به علم فضل بود آنچه از حصهٔ بزرگ فقه را منقح کرده و مشهور بفقهٔ عمرتی شده از برکت همین مجالس علمی بوجود آمد و ارکان بزرگ این مجلس ابی ابن کعب، وزید ابن ثابت، و عبد الله ابن مسعود، و عبد الله ابن عباس، و عبد الرحمن ابن عوف، وحر ابن قیس بودند، حضرت عمرؓ این حضرات را از جهته فضیلت علمی نهایت بچشم عزت میدید، عادتش بود وقتیکه در مجلس می نشست مردم را بلحاظ مراتب اجازت بار میداد، اول قدمای صحابه می آمدند، بعد اشخاصی که در رتبه با ایشان قریب بودند و علیٰ هذالقیاس، ولی گاهی این ترتیب می شکست مگر خاص از سبب اشخاصی که در فضیلت علم ممتاز می بودند چنانچه عبد الله ابن عباس را با قدمای صحابه شامل نمود اما حکم کرد که در سوال و جواب بآن بزرگواران همسری نکنند، یعنی اگر چیزی گفتنی داشته باشد از همه بعد بگوید، اکثرینچنین میشد که اشخاص کم عمر از رای دادن در خصوص مسائل خموش می ماندند، حضرت عمرؓ آنها را دلداری داده میفرمود که علم بزیادتی و کمی عمر عمده ماند ۳۴۸ تعلق ندارد در انوقت عبدالله ابن عباس بالکل نوجوان بوده و از اشتراک او بعضی از اکابر صحابه شکایت کردند، حضرت عمررض برای اظهار خصوصیت او یک مسئله علمی را پیش نمود و جوابش را بجز عبدالله ابن عباسش دیگر کس صحیح داده نتوانست، و قدر عبدالله ابن مسعود را نیز بسیار میدانست، وقتیکه در سال ۲۱ ه او را بکوفه افسر خزانه و مفتی مقرر کرده فرستاد برای اهالی کوفه نوشت که من او را معلم و وزیر مقرر کرده میفرستم، ومن شما را برخود ترجیح دادم که او را از خود جدا کرده برای شما فرستادم، بارها چنین شده که هر گاه کدام مسئله را عبدالله ابن مسعود حل می نمود در شان او میفرمود . کنِیفٌ مُلِئَ عِلْمًا یعنی یک ظرفیست که پر از علمست اگر چه بلحاظ علم و فضل بدون از حضرت علی کسی همسرش نبود، مگر با اهل کمال آنچنان پیش می آمد که خرد با کلان پیش بیاید، علامه ذهبی در تذکرة الحفاظ می نویسد که حضرت عمر ابی ابن کعب را بسیار تعظیم میکرد، و ازو میترسید، وقتیکه ابی انتقال کرد فرمود امروز سردار مسلمانان برخاسته رفت، واکثر در غیاب خود طیفه ششم مشاورین « دوم » مهم ۳ ۳۳۹ زید ابن ثابت را جانشین خود میفرمودند، وقتیکه پس می آمد چیزی بقسم جای گیر عطا میکرد، و همچنین ابو عبیده، و سلمان فارسی، و عمیر ابن سعد، و ابو موسی اشعری، و سالم، و ابو دردا، و عمران ابن الحصین، و غیره را عزت بسیار میداد، بسیاری از صحابه را محض بسبب امتیاز شان در فضل و کمال تنخواه میداد، ابو ذر غفاری اگرچه از اهل بدر نبود تنخواهش را برابر اصحاب بدر مقرر کرد چرا که در فضل و کمال از دیگران کم نبود؛ قدر دانی حضرت عمر بر هیچ گروه محدود نبود، بلکه در هر شخصی قدردانی جوهر کمالی می یافت همراه او مراعات خاص میکرد؛ برای عمیر ابن عبید البجلی اهل کمال ۲۰۰ صد دینار سالیانه ازینجهت مقرر کرد که دی در معرکه های پر خطر ثابت قدم می بود، خارجه ابن حذافه را بسبب بهادری و عثمان ابن ابو العاص را بسبب فیاضی تنخواه میداد . لطیفه، یکبار برای مغیره ابن شعبه حکم فرستاد که در کوفه هر قدر اشعار که شعرا در عهد اسلام گفته باشند نوشته ارسال دارد مغیره نخستین اغلب عجلی را خواسته و حکم انشاد نمود وی این شعر را خواند؛ نشان صدق و مهر، ۳۳۹ خلیفه شمشیر کشد ۳۵۰ لَقَدْ طَلَبْتَ هَنِيئًا مَوجِدًا أَرَجَزًا تُرِيدُ أَمْ قَصِيدَا چیز آسانی خواسته بگو قصیده میخواهی یا رجز بعد لبید را خواسته حکم فاروق اعظم را بیان کرد و او سوره بقر را نوشته آورد که خدا در عوض شعر این را بمن عنایت کرده، مغیره این کیفیت را بحضور حضرت عمر رض نوشت، جواب آمد که از روزینه اغلب ۵۰۰ کم نمود در تنخواه لبید اضافه کنید، اغلب بآستان خلافت عرض نمود که بجا آوری حکم نیز صله دارد !! حضرت عمر رض با اضافه گی تنخواه لبید تنخواه او را نیز بر حال ساخت. دران عهد هر قدر اهل کمال بوده، مثلاً شعرا، خطباء، نساب، پهلوان، دہقہا در همه بدربار او حاضر شده واز قدر دانیش مشکور میشدند، بزرگترین شعرا در انعهد متمم ابن نویره بود که برادر او را در عهد صدیق اکبر خالد سپاه را بقتل رساند، و ازینواقعه او را آنقدر صدمه رسیده بود که همیشه گریه میکرد و مرثیه میخواند و بہر طرف که میرفت زن و مرد بدور او جمع میشد و او مرثیه میخواند ۳۵۱ و آنها گوش میکردند و در عین مرثیه خوانی گریه میکرد و همه را میگریاند، وقتی بخدمت حضرت عمر رض حاضر آمد وی حکم نمود که مرثیه بخواند متمم چند شعر خواند که اخیر این بود. وَكُنَّا كَنَدْ مَانَى جَدِيْمَةَ حِقْبَةً مِنَ الدَّهْرِ حَتَّى قِيْلَ لَنْ يَتَصَدَّعَا ما هر دو یکوقتی ندیم جذیمه بودیم (نام یک پادشاه است) تا حدیکه مردم میگفتند گاهی از هم جدا نخواهند شد فَلَمَّا تَفَرَّقْنَا كَأَنِّي وَمَالِكاً لِطُوْلِ اجْتِمَاعٍ لَمْ نَبِتْ لَيْلَةً مَعاً بعد وقتیکه هر دو از هم جدا شدیم گویا یک شب با هم بسر نبرده بودیم حضرت عمر رض متمم را مخاطب کرده گفت اگر من اینچنین مرثیه گفته میتوانستم برای برادر خود زید میگفتم، متهم گفت! امیرالمؤمنین! اگر برادر من مثل برادر شما شهید میشد، من هرگز ماتم او را نمیکردم،، حضرت عمر رض مدام میفرمود طوریکه مرا متمم تعزیه نمود هیچکس ننمود : دران عهد خنسا نام یک شاعرهٔ بزرگ دیگر هم بود که دیوانش تا امروز موجوده بجز مرثیه چیزی ندارد، علمای ادب اتفاق دارند که در فن مرثیه تا امروز بمثل (خنسا) پیدا نشده، حضرت عمر رض او را دید که در مکهٔ معظمه گریه میکرد و نعره میزد، ۳۵۲ نزد او رفته او را تعزیت و تسلی داد و چون چهار پسر او در جنگ قادسیه شهید گشته بودند، تنخواه هر چهار را بنام او جاری کرد. طلیحة ابن خالد و عمرو معدیکرب که در پهلوانی و بهادری در تمام عرب ممتاز و هر یک را بہزار سوار برابر میدانستند، هر دو را بدر بار خود بار داد و چون هر دو را بمعرکه قادسیه فرستاد برای سعد وقاص نوشت که دو هزار سوار بمدد تو فرستاده‌ام معدیکرب با پهلوانی خطیب و شاعر هم بود، حضرت عمر رض اکثر در مباحث فنون حرب با او گفتگو میکرد، چنانچه در یک جلسه قبائل عرب سوالات راجع باسلحهٔ جنگ ازو نمود، و معدیکرب هر یک را بفقرات بلیغ و مختصر جواب داد و این فقرات را اهل أدب عموماً و مسعودی در مروج الذهب بتفصیل می نویسد، چنانچه از نیزه پرسید، او گفت . أَخُوكَ رُبَّمَا خَانَكَ یعنی "نیزه برادر است اما گاه گاه دغا میکند" بعد از تیر پرسید گفت . بُرُدِ المَنَا يَا تُخْطِئُ وَ تُصِيبُ یعنی "قاصد مرگ است گاهی بمنزل میرسد و گاهی غلط میکند" ۳۵۳ در خصوص سپر گفت عليه تدور الدوائر همچنین در خصوص هر یک سلاح با فقر های عجیب و بلیغی جواب داده که درینجا محل تفصیل نیست این رفتار فاروق اعظم تمام اشخاص قابل عرب را بدر بار خلافت جمع نمود، و وی از قابلیت شان خیلی کار گرفت. حضرت عمر پاس خاطر تعلقداران حضرت رسول را بسیار میکرد، بس لحاظ متعلقین وقتیکه تنخواه اصحاب را مقرر میکرد عبدالرحمن ابن عوف و غیره جناب رسول الله رای دادند که حضرت عمر از همه سر باشد، اما حضرت عمر انکار نموده گفت باید در ترتیب مدارج از همه بیشتر تعلقداران آنحضرت صلعم بقرار درجه قرب و بعد لحاظ شود، چنانچه قبیله بنی هاشم را در عنوان ثبت و دران نیز از حضرت عباس و حضرت علی آغاز نمود، بعد از بنی هاشم بنی امیه قریب بود و بعد بنی نوفل و بعد عبد الغزی تا حدیه خود بنی عدی را در جه پنجم نوشت، و تنخواه را نیز بقرار همین درجه ترتیاب مقاومت مقرر نمود و چون تنخواه اصحاب بدر از همه افزونتر بود تنخواه حسن را موافق تنخواه ایشان نمود اگر چه حسنين از اصحاب بدر ۳۵۴ نمودند، تنخواه ازواج مطهرات را دوازده هزاری مقرر کرد که از همه تنخواه ها زیاده تر بود، وقتیکه تنخواه زید ابن اسامه را از تنخواه عبد الله پسر خود زیاده تر مقرر کرد و عبد الله عذر نمود، فرمود پیغمبر صلی الله علیه وسلم اسامه را از تو و پدرش را از پدرت زیاده تر عزیز میداشت. در ابتدای خلافت حضرت ابا بکر صدیق رض همراه حضرت علی رض (چنانچه پیشتر نوشته ام) قدری شکر رنجی داشت از پنجهته که شش ماه حضرت علی رض بصدیق اکبر بیعت نکرد، و این در صحیح بخاری در باب غزوهٔ خیبر آمده که تا شش ماه یعنی بعد از وفات بی بی فاطمته الزهرا حضرت علی رض برای مصالحت و بیعت حضرت خلیفه اول را بجای خود خواست مگر پیغام فرستاد که خود شما تنها بیائید، چرا که حضرت شاه ولایت حضور حضرت عمر رض را پسند نمیداشت. ولی وقتیکه رفته رفته ملال خلافت از خاطرش برطرف و صفا در میان آمد، فاروق اعظم هیچ مهم بزرگی را بی مشورهٔ شاه ولایت انجام نمیداد، و حضرت علی رض نیز بسیار دوستانه و مخلصانه مشورت میداد ۳۵۵ و در معرکه نهاوند میخواست او را سپه سالار مقرر کند ولی خود حضرت علی منظور نکرد، در وقت رفتن بیت المقدس کار و بار خلافت را بحضرت علی سپرد، مرتبه اخیر اتحاد و یگانگی این بود که حضرت علی رض جناب ام کلثوم را که از بطن مطهر بی بی فاطمه زهرا بود بعقد حضرت عمرض داد چنانچه تفصیل این می آید. مؤرخین در بحث اخلاق و عادات او تواضع و سادگی را اخلاق و عادات عنوان مستقلی داده اند و حقیقه در افسر عظمت و شان او طره تواضع تواضع و سادگی و سادگی خیلی خوشنما می نمود، یک رخساره تصویر زندگانیش این بود که بر روم و شام لشکر میفرستاد، و معامله سفرای کسری و قیصر پیش میشد و از معاویه و خالد بازخواست میکرد، و بنام سعد و قاص و ابوموسی اشعری و عمرو عاص احکام جاری بود، و رخساره دیگرش اینکه بر بدن مبارک پیراهن دوازده پینه و بر سر عمامه کهنه و در پای کفش پیسته شده داشت و در همین حال بر شانه مبارکش مشک بود که آب برای خانه کشان؟ میرود یا در گوشه مسجد بر فرش خاک افتاده می بود، و از بچه که کار کرده اده می شد خوانده با ساده (و اسلام چنین شخص بوجود نیامده و باز نخواهد آمد) ۳۵۶ بارها از مدینه تا مکه سفر کرده مگر هیچ گاه خیمه یا شامیانه با خود نداشت، بلکه بهر جا که منزل میکرد سایه کدام درخت چادر می‌انداخت و می‌نشست ابن سعد روایت میکند که خرج یومیه عیالداری او دو درهم بود چنانچه کم و بیش ده درهم خرج او بود، یکدفعه احنف ابن قیس با رؤسای عرب برای دیدن او آمد، دید که دامن برزده بهر سو میدود، احنف را دیده گفت تو هم با من بدو که یک شتر بیت المال گریخته، و تو میدانی که در یک شتر چقدر مساکین حق دارند، شخصی گفت ای امیرالمومنین! شما اینقدر تکلیف چرا می‌کشید، یک غلام را حکم کنید که پالیده بیاورد، فرمود، اَیُّ عَبدٍ اَعبَدُ مِنی از من علاوه تر غلام که خواهد بود. در مُوَطای امام مالک روایتی است که در سفر شام غلامش اسلم همراه بود وقتیکه نزدیک بشهر رسید برای قضای حاجت از سواری فرآمد، و بعد از فراغ او (یا بفراموشی یا بکدام مصلحتی) اسلم بر شتر سوار شد، از انطرف اهل شام باستقبال می‌آمدند، و هر که می‌آمد اول بطرف اسلم متوجه می‌شد و اسلم آنجناب را باشارت نشان میداد، مردم از تعجب و حیرت با هم سرگوشیها میکردند الفاروق حصه دوم تیغه - ۳۵۷ حضرت عمر فرمود نگاه این مردم بجستجوی شان و شوکت است (و آن خود درینجا نیست ؟) . یک دفعه در خطبه خواندند! صاحبان من در یک زمانه آنقدر نادار بودم که برای مردم آب می آوردم و آنچه در صلهٔ آب بمن میدادند آنرا خورده روز بسر میبردم، و این را گفته از منبر فر آمد، مردم متعجب شدند که از بهراین سخن بر منبر بر آمدن چه بود، فرمود در طبیعت خود قدری غرور یافتم، و این دواپیش بود، . در سنه ۲۳ که آفتاب زمانه خلافتش به نصف النهار سطوت و جبروت رسیده بود، بسفر حج رفت سعید بن المسیب که یک تابعی مشهور است نیز درین سفر شریک بوده، و میگوید وقتیکه حضرت عمر بابطح رسید سنگریزه ها را جمع کرده و تکه بر سرش انداخته متکا ساخت و بر فرش خاک افتاده و رو بطرف آسمان کرده گفت ای خدا ! حال عمرم زیاده وقوایم کم شده مرا از دنیا بر دار . اگرچه افکار خلافت مزاجش خشک ساخته بود، مگر حالت الفاروق حصه دوم عمر- ۳۵۸ نزول طبعی او نبود، گاهی که موقع می یافت خاطر خود را باشغال زنده دلی بازی میداد، چنانچه یک دفعه تمام شب عبدالله بن عباس بحضور شان اشعار میخواند، وقتیکه صبح شد فرمود حال قرآن بخوان، ابن جوزی محدث در سیرۃ العمرین می نویسد یکدفعه شب بکشت برآمد از یکطرف صدای بیت خواندنرا شنید و بآنطرف متوجه شده تا دیر کوشش میکرد، یکبار در سفر حج حضرت عثمان و عبدالله بن عمررض و عبدالله بن زبیر و غیره با او همراه بودند، حضرت عبدالله بن زبیر با هم سنان خود خیز زده میگردیدند و دانهای حنظل را با هم انداخته میرفتند، حضرت عمررض صرف اینقدر فرمود که اشتر رم میکند مردم، رباح را بحدی خواندن تکلیف نمودند داد از جهة حضرت عمررض نمیتواند، وقتیکه دید فاروق اعظم اظهار ملال ننمود، رباح آغاز بخواندن کرد و او نیز می شنید وقتیکه صبح شد فرمود بس کن حال وقت ذکر است، یکدفعه در سفر حج یک شتر سوار میخواند مردم بحضرت عمررض عرض کردند که او را منع نمیکنید ، فرمود خواندن زاد راه شتر سوارانست، خوایت اران جستجو میکرد ۳۵۹ یکبار در سفر برکاب فاروق اعظم بودم ابو عبیده ، وعبدالرحمن ابن عوف نیز همراه بودند، مردم مرا بخواندن اشعار ضرار تکلیف نمودند فاروق اعظم بهتر اینست که اشعار خود را بخواند چنانچه من بشروع بخواندن کردم و تمام شب میخواندم ، مزاج مبارک قدرتی بنهایت درجه تند و تیز وزود مشتعل واقع شده بود، در عهد جاهلیت یک قهر مجسم بود اما بعد از اسلام نیز مدتی اثرش نمیرفت . در غزوه بدر آنحضرت صلعم فرمود میدانم که بنی هاشم را کافران مجبور کرده با خود آوردند و گرنه خودشان گاهی نمی آمدند، ازینجهة اگر ابوالبختری یا عباس و غیره را ببینید ایشان را بقتل نیارید ابو حذیفه بسخن درآمده گفت که ما پدر و بچه و برادرهای خود را میکشیم، در بنی هاشم کدام خصوصیت است ، والله اگر عباس بدست من بیاید تا مزه شمشیر را با و نچشانم و این گستاخی بر آنحضرت ناگوار گذشت حضرت عمر را مخاطب کرده فرمود ، ابوحفص ! (کنیت حضرت عمر بود) می بینی ! چهره عم رسول الله صلعم قابل تلوار است، حضرت عمر رض ۳۶۰ از حضور برخاسته بیرون شد و گفت مرا اجازه بدهید که سرش را ببرم حذیفه صحابه بلند مرتبه بود و این حرف اتفاقاً از زبانش بر آمد، چنانچه آنحضرت صلعم او را هیچ مواخذه نفرمود . حاطب ابن ابی بلتعه که صحابۀ معتبر، و در غزوۀ بدر شریک بود، یکبار بنا بر ضرورتی برای کفار مکه خط و کتابت نمود و این راز بر ملا افتاد فاروق اعظم برافروخت و بحضور نبوی عرض نمود که وی کافر شده مرا اجازت دهید که قتلش کنم، آنحضرت صلعم فرمود، ای پسر خطاب تو چه میدانی، شاید اهل بدر را خدا فرموده باشد که آنچه دل شما میخواهد بکنید، من همه را معاف میکنم، ذوالخویصره نام شخصی یکدفعه گستاخانه بآنحضرت گفت "محمد! عدل اختیار کن" حضرت عمر رض از غصه و غضب بیتاب شده میخواست او را بکشد، اما حضرت رسالت مآب منع نمود، از ین واقعات اندازه میشود، که بچه قسم در هر موقع شمشیرش از غلاف می برآمد، کافر خود کافر بوده است، همراه مسلمان چه سلوک میکرد، اما برکت اسلام و انحطاط عمر رض، و مهمات خلافت رفته رفته او را نهایت نرم و حلیم ۳۶۱ ساخت ، تا حدیکه در ایام خلافت با کافران طوری برحمالی ولطف رفتار میکرد که امروز مسلمان با مسلمان نمیکند . حالات گذران خانگی او کم معلوم شده و از قرائن اینقدر ثابت می شود که بسیار دلدادۀ ازدواج و اولاد نبود خصوصاً همراه ازواج چندان شغف نداشت و سببش این بود که زنان را بقدر خواهران شان عزت نمیداد، در صحیح بخاری در باب اللباس از قول خودش مروی است ، که ما در زمان جاهلیت زنها را هیچ میدانستیم وقتیکه قرآن نازل و در ان زنها ذکر شد بود دانستیم که ایشان نیز چیزی هستند، باز هم من او را در معاملات بالکل دخل نمیدادم و درین روایت آمده که یکدفعه زوجۀ خود را سخت گفت وی نیز جوابش داد حضرت عمر فرمود حال باین رتبه رسیدی ؟ گفت دختر تو همراه رسول الله صلعم اینچنین سخنان ردو بدل میکند. جمیله نام عیال خود را که عاصم از بطن اوست ، در صغارت عاصم بکدام سببی طلاق داد، و این واقعه در عهد صدیق اکبر اتفاق افتاد و در انوقت فاروق اعظم در قبا که مسکن قدیمش بود سکونت داشت ۳۶۲ و از آنجا طرف مدینه می آمد، روزی از مدینه بقبا میرفت اتفاقاً عاصم را دید که همراه بچها بازی میکند، حضرت عمر او را گرفته پشت سر خود بر اسپ سوار کرد و میخواست با خود ببرد، مادر عاصم خبر شده آمد و مزاحم گردید که بچه از منست من با خود نگاه میدارم، گفتگو طول کشیده حسبیله بحضور صدیق اکبر عرض نمود و وی ازین قضیه برخلاف حضرت عمر فیصله کرد و از یجهة فاروق اعظم مجبور شد، اینواقعه در موطای امام مالک و غیره مذکور است، ازین واقعات معلوم می شود که در سلوک محبت در هم با زنان باندازهٔ بزرگان دیگر نبود، با اولاد و اهل بیت نیز محبت معمولی داشت. البته بازید که برادر حقیقی او بود نهایت الفت داشت، و چون او در جنگ یمامه شهید شد بسیار گریه و قلق و اضطراب میکرد، و میفرمود وقتیکه از طرف یمامه باد می وزد، خوشبوئی زید را بمن میرساند، شاعر مشهور مرثیه گوی عرب یعنی مستمم ابن نویره را وقتیکه بحضورش آمد فرمود که مرثیهٔ زید را بگو اگر من مثل تو مرثیه گفته میتوانستم من خود میگفتم. وقتیکه از مکه هجرت نمود (چنانچه در حصهٔ اوّل نوشته‌ام) ۳۶۳ در عوالی که از مدینه منوره دو سه میل دور بود مقیم شد، مگر بعد از خلافت سکونت آنجا را بالکل ترک نموده در شهر میبود، بجائیکه متصل مسجد نبوی و در مابین باب السلام و باب الرحمه واقع بود، چونکه در وقت وفات وصیت کرده بود که مسکنم را فروخته بقرضدارانم بدهید و امیر معاویه خریده زر قیمتش را بقرض داران او داد، و ازینجهته این مکان تا مدت بسیار بنام دار القضا مشهور بود . ذریعهٔ اصلی معاشش تجارت بود، در صحیح بخاری آمده که عذر لا علمی خود را در حدیث استیذان این گفته که من از جهة گرفتاری بخرید و فروخت بخدمت آنحضرت صلعم کمتر حاضر میشدم اما گاه گاهی فتوحات دیگر نیز برایش حاصل میشد، قاضی ابو یوسف در کتاب الخراج می نویسد، چون حضرت رسول صلعم بمدینه رسیدند ابو بکر و عمر رض را جاگیر ها عطا کردند، خیبر را وقتیکه فتح شد آنحضرت صلعم بتمام اصحاب که در جنگ حاضر بودند تقسیم نمودند، زمینی که بحضرت عمر رض رسیده بود نامش ثمغ و بسیار حاصل خیز زمین بوده، علامه بلاذری می نویسد که آنحضرت صلعم اسامی تمام حصه داران خیبر را در یک کتاب داخل ۳۶۴ و سیاه کرده بودند، از یهود بنی حارثه نیز یک قطعه زمین بدست او آمد و نام آن نیز ثمنغ بود، مگر آنحضرت همین هر دو زمین را وقف کردند واقعه وقف زمین خیبر در صحیح بخاری در باب الشروط فی الوقف مذکور است، شروطی که در وقف گذاشتند این بود، این زمین فروخته نمی شود، هبه کرده نمیشود، به وراثت داخل نمیگردد، آنچه ازان حاصل شود حق فقرا، ذوی القربی، و غلام، و مسافر، و مهمان است، بعد از چند سال خلافت مصارف ضروری خود را از خدمت صحابه در خواست نمود و قرار رأی حضرت علی بقدر کفاف خوراک و پوشاک معمولی برایش تنخواه مقرر شد، در سنه وقتیکه برای تمام صحابه روزینه ها مقرر شد در برابر اکابر صحابه برای او نیز در سالی پنجهزار در هم مقرر گردید . معلوم می شود که چون اوّل بمدینه رسید زراعت میکرد اما طوریکه زمین را بکشت کاری میداد، و گاهی تخم را خود مهیا میکرد و گاهی تخم را بر ذمه دهقان میگذاشت، چنانچه تفصیل این واقعه در باب المزارع صحیح بخاری بتصریح مذکور است . صدرالدین ------------ افغانان حصه دوم صفحه ۶۷ جلد ۴ ۳۶۵ صدر الدین ---- الفاروق حصه دوم صفحه ۲۲۵ و ۲۲۶ غذای آنجناب نهایت ساده بود، معمولاً بر دسترخوان نان و روغن زیتون میبود، نان اکثر از گندم بود مگر آرد را غربال (میده بیزی) نمیکرد، در عام القحط التزاماً نان جو میخورد گاهی بر دسترخوان چیزهای متعدد میبود مثل گوشت، و روغن زیتون، و شیر، و ترکاری و سرکه، و این تکلیف نیز وقتی می شد که سفیر یا مهمان می آمد زیرا که آنها بغذای ساده معمولی عادت نداشتند . لباسش نیز معمولی و اکثر یک پیراهن میپوشید، برنس یک قسم کلاهی بود که درویشان نصارا بسر میکردند، و در مدینه منوره نیز رواج داشت فاروق اعظم نیز گاهی همان کلاه را بسر میکرد، جتی نیز بهمان وضع عربی یعنی (نعلین) تسمه دار می پوشید، اکثر جامهای شان پینه میداشت یکدفعه تا بسیار دیر از خانه برآمد و مردم همه انتظار داشتند معلوم شد که رخت خود را می شست و چون دیگر رخت نداشت که بپوشد در خانه نشسته بود تا رخت را خشک کرده بپوشد و بعد ازان بر آید . ولی ازین سخنان گمان نکنند که رهبانیت و خشونت عیش را ٣٧٦ پسندداشت، در همین باب ازرای خودش اندازه میتوان نمود یکبار عامل یمین لباس فاخره در بر کرده و بروغن موی خود را چرب نموده شرف اندوز آستان خلافت شد ازین وضعش فاروق اعظم ملول گردید و وی تبدیل لباس نموده رخت کهنه درشتی پوشید و بار دیگر با لباس پاره پاره کهنه و موی پریشان حاضر حضور شد درین بار فرمود اینهم مقصود نیست، برای انسان نه موی ژولیده لازم است، و نه آرایش آن" خلاصه نه آرایش و تکلفات بیهوده را پسند داشت، و نه رهبانیت را خوب میدانست. حلیه اش چنین بود، رنگ گندم گون، قد نہایت بلند به حدیکه اگر در میان ہزار ہا آدم می ایستاد قدسش از همه بلندتر می بود، رخسار مبارک کم گوشت، موی ریش گنجان، موی سر از پیش رو ریخته بود بروتها کلفت. آنچه حضرت عمر رض کارهای نو راجه بهر شعبه ایجاد نموده مؤرخین همه را یکجا نوشته، و ازان باولیات تعبیر میکنند و ما نیز احوال او را بتفصیل اولیاتش خاتمه میدهیم، عمر نامه ۳۷۷ چرا که اول بآخر نسبتی دارد : (۱) بیت المال یعنی خزانه اداره نمود. (۲) دوائر عدالت قائم و قاضی مقرر کرد. (۳) تاریخ و سنه وضع کرد که تا امروز جاریست. (۴) لقب امیرالمومنین را اختیار کرد. (۵) دفتر فوجی ترتیب داد. (۶) برای فوج ردیف تنخواه مقرر فرمود. (۷) دفتر مال و مواشی وضع نمود. (۸) مساحه (یعنی جریب کشی) را جاری ساخت. (۹) نفوس شماری کرد. (۱۰) حفرانهار نمود. (۱۱) شهرها آباد کرد یعنی کوفه، بصره، جیزه، فسطاط، موصل. (۱۲) ممالک مفتوحه را بر صوبهہا تقسیم کرد. (۱۳) عشور یعنی ده یکه مقرر نمود تفصیلش در صیغه محاصل گذشت. (۱۴) بر پیداوار دریا مثل عنبر و غیره محصول گذاشت. ۳۶۸ (۱۵) تجار حربی را اجازه دخول و تجارت در قلمرو خود داد. (١٦) بندیخانه وضع نمود. (۱۷) دره استعمال نمود. (۱۸) شبها برای دریافت حال رعایا گشت میکرد. (١٩) اداره پولیس ایجاد نمود. (۲۰) جابجا چونیهای فوجی تیار کرد (۲۱) اسپها را باصیل و مجنس تقسیم و تمیز نمود که تا آنوقت در عرب نبود. (۲۲) واقعه نگار مقرر کرد. (۲۳) از مکه تا مدینه منوره برای آرامی مسافران جایها ساخت. (٢٤) برای پرورش اطفال روزینه مقرر کرد. (٢٥) در هر شهر مهمانخانها تعمیر کرد. (٢٦) قاعده مقرر نمود که عرب (اگر کافر شود) غلام نمی شود. (۲۷) برای نصاری و یهودان مفلوک الحال مستمری مقرر کرد. (۲۸) مکاتب تاسیس نمود. (۲۹) برای معلمان و مدرسان مشاهره مقرر فرمود. ۳۷۹ (۳۰) با صدیق اکبر اصرار بر ترتیب قرآن نموده و باهتمام خود این امر را تکمیل نمود . (۳۱) اصول قیاس را وضع نمود . (۳۲) در فرائض مسئله عول را ایجاد کرد . (۳۳) در اذان فجر الصلوة خیر من النوم را اضافه نمود . (۳۴) تراویح را بجماعت مقرر کرد . (۳۵) سه طلاق را که یک جا داده شود بائن قرار داد. (۳۶) حدّ شرب خمر را هشتاد درّه مقرر فرمود . (۳۷) بر اسپهای تجارت زکوة مقرر کرد . (۳۸) بر نصارای بنی تغلب عوض جزیه زکوة مقرر کرد . (۳۹) طریقهٔ وقف را ایجاد فرمود . (۴۰) تکبیر های نماز جنازه را باجماع تمام صحابه چهار مقرر کرد . (۴۱) در مساجد طریقهٔ وعظ را ترویج داد و باجازه اش تمیم داری وعظ کرد: این اوّل وعظ بود که در اسلام شد . (۴۲) برای امامان و مؤذنان تنخواها مقرر کرد . لعل محمد الفاروقی حصّہ دوّم ۳۷۶ ۳۸۰ (۴۳) سررشته چراغ در مساجد نمود . (۴۴) بر هجو گفتن سزای تعزیر مقرر کرد . (۴۵) در غزلیات منع کرد که نام زنان را تصریح کنند حالانکه این قاعده از بسیار وقت در عرب جاری بود، علاوه برین بسیار چیز های دیگر در اولیات اوست که ما از خوف تطویل ترک نمودیم . ازواج واولاد آنجناب حضرت عمرض در جاهلیت و اسلام نکاح متعدد کرده، و نکاح اولش بزینب خواهر عثمان ابن مظعون بود، عثمان بن مظعون از سابقین صحابه یعنی در اسلام آورندگان نمبر ۱۴ بود، در سنه ۲ وفات یافت و از وفاتش بحضرت رسول صلعم آنقدر صدمه رسید که بر لاشش او بوسه میداد، و بی اختیار میگریست، قدامه برادر دیگر عثمان نیز از اکابر صحابه بود، زینب مسلمان شد و در مکه معظمه وفات یافت، حضرت عبدالله و بی بی حفصه از بطن او بودند. ۳۷۱ و دیگر عیال او قریبة بنت ابی میة مخزومی بوده که خواهر ام سلمة عیال حضرت رسول صلعم می‌شود، چونکه قریبته اسلام نیاورد و نکاح مشرکة با مسلم جایز نبود، بنابرین بعد از صلح حدیبیه در سنۀ ۶ اور ا طلاق داد. عیال سومش ملیکة بنت جرول الخزاعی اورا ام کلثوم نیز می‌گفتند و وی نیز اسلام نیاورد و ازین سبب اور انیز در سنۀ ۶ طلاق داد، عبد الله از بطن او بود. زینب و قریبه از خاندان قریش و ملیکه از قبیله خزاعه بود چون بمدینۀ منوّره آمد با انصار قرابت پیدا کرد، یعنی در سنۀ ۷ دختر عاصم ابن ثابت ابن ابی الافلح را که از معتبرین انصار و در غزوه بدر شریک بود بعقد خویش در آورد، و این دختر در اوّل عاصیه نام داشت وقتیکه اسلام آورد آنحضرت نام او را بدل کرده جمیلة گذاشت، جمیله را نیز چنانچه پیش نوشته ام بکدام سببی طلاق داد. در آخر عمر خیال آنجناب برین قائم شد که با خاندان نبوت نیز تعلّق پیدا کند که سبب مزید شرف و برکت است، چنانچه ۳۷۲ از جناب شاه ولایت مآب حضرت ام کلثوم را درخواست کرد جناب ممدوح بنا بر صغر سن ام کلثوم در اول انکار کرد، لیکن وقتیکه حضرت عمرؓ بسیار تمنا نموده گفت مقصودم ازین رابطه محض حصول شرف است، حضرت شاه ولایت مآب منظور فرمود و در ۱۷ هـ بمہر چهل هزار نکاح کرد . حضرت عمرؓ عیالهای دیگر هم بود، یعنی ام حکیم بنت الحارث ابن ہشام المخزومی، فکیهہ یمنیه، عاتکہ بنت زید ابن عمرو ابن نفیل عاتکہ بنت زید دختر عم حضرت عمرؓ و در نکاح عبدالله فرزند حضرت ابا بکر صدیقؓ بود، چونکہ عاتکہ بسیار خوبصورت بوده عبدالله او را بسیار میخواست، چون حضرت عبدالله در غزوهٔ طائف شہید شد ، عاتکہ در فراق او یک مرثیه دردانگیز نوشت چنانچہ یک شعر آن اینست . فَالَيْتُ لا تَنْفَكُ عَيْنِي حَزِينَةً عَلَيْكَ وَلَا يَنفَكُ جِلْدِی أَغْبَرَا یعنی من قسم خورده ام که چشم من همیشه بر تو غمگین باشد و پیکرم همیشه خاک آلود باشد حضرت عمرؓ عاتکہ را در ۱۲ هـ نکاح کرد، و در دعوت ولیمه اش ۳۷۳ حضرت علیؓ نیز شریک بود . اولاد حضرت عمرؓ بکثرت بود ، و در همه بی بی حفصه را امتیاز خاصی است که در ازواج مطهرات رسول اکرم صلعم داخل بوده نخستین حفصهؓ در نکاح خنیس ابن خدافه بود که از مهاجرین صحابهؓ است وقتیکه خنیس در غزوۀ احد شهید شد در سـ۳ـه بنکاح حضرت رسول‌اللهؐ در آمده ازو حدیثهای بسیاری مروی و صحابۀ بسیاری روایت کرده اند و در سـ۴۵ـه بعمر ۶۳ وفات یافته . اسمای اولاد ذکور او این است ، عبداللهؓ ، وعبیداللهؓ، عاصم ، ابوشحمه ، عبدالرحمن ، زید ، مجیر ، درینها سه نفر اول بیشتر نامورند ، حضرت عبدالله را در فقه و حدیث رکن بزرگی میدانند ، در بخاری و مسلم ازو بسیار مسایل و روایات مذکور است وهمراه حضرت عمرؓ در مکۀ معظمہ ایمان آورده و در اکثر غزوات رکاب نبوی میبود ، علامۀ ذهبی در تذکرۃ الحفاظ و ابن خلکان در وفیات الاعیان حال او را بتفصیل نوشته و ازان علم وفضل و زهد و طهارتش را میتوان اندازه نمود ، علاوه برین حق‌گوئی ۳۴۴ بسیار بیباک بود، یکروز حجاج ابن یوسف در کعبه خطبه میخواند وی در عین این حال برخاسته گفت" این دشمن خدا است چرا که دوستان خدا را بقتل رسانید" و حجاج در صدد انتقام برامده شخصی را برگماشت که بآله زهر آب داده زخمش ساخت و او از ان زخم بیمار گشته وفات یافت، علامه ذهبی می نویسد، وقتیکه حضرت علیؓ و امیر معاویه در معامله خود حکم مقرر کردند، مردم بخدمت عبدالله آمده گفتند که مسلمانان به خلافت شما راضی اند آماده باشید که بر دست شما بیعت میکنیم" وی انکار نموده گفت" من بخون مسلمانان خلافت را نمیخرم " . فرزند حضرت عبدالله سالم و از فقهای سبعه مدینه منوره است که مدار حدیث و فقه بر انها بوده و تا فتوای ایشان نمی بود هیچ قاضی دعوی را فیصله نمیتوانست و نام شش نفر فقیه دیگر این است، خارجه ابن زید، عروه ابن زبیر، سلیمان ابن یسار، عبیدالله ابن عبدالله، سعید ابن المسیب، قاسم ابن محمد . ۳۷۵ این سخن قابل ذکر است ، که نزدیک تمام محدثین در حدیث دو سلسله از همه بیشتر مستند است، محدثین این دو سلسله را زنجیر طلا میگویند، یعنی اول حدیثی که در سلسله اش امام مالک نافع عبدالله ابن عمر باشد، دوم حدیثی که در سلسله اش زہری سالم و عبدالله ابن عمر واقع باشد، سوای مالک وزهری همه از خانوادهٔ حضرت عمر رضی هستند، چنانچه عبدالله پسر سالم نواسه، و نافع غلام فاروق اعظم بود ، پسر دوم حضرت عمر رضی عبیدالله در شجاعت و پهلوانی بسیار مشهور است پسر سومش عاصم نهایت پاکیزه نفس و عالم و فاضل بود و چون در سنہ ٩٠ وفات یافت، برادرش عبیدالله مرثیه اش نوشت که یک بیت آن اینست . فَلَيتَ المَنايَا كُنَّ خَلَّفْنَ عَاصِمًا فَعِشْنَا جَمِيعًا او ذَهَبْنَ بِنَا مَعَا کاش موت عاصم را بگذاشتی تا همه یکجا زندگی میکردیم یا همه را با ما یکجا میبرد. عاصم نهایت بلندقامت و جسیم بود، و شعر بسیار خوب میگفت اہل ادب میگویند کہ ہر شاعر برخی الفاظ در شعر می آورد ۳۷۶ که مقصود نمیباشد، اما عاصم ازین مستثنی است، حضرت عمر ابن عبد العزیز نواسهٔ عاصم بود. ابن قتیبه در کتاب المعارف تعداد اولاد و نواسه و کواسهٔ فاروق اعظم را بتفصیل می نویسد و ما بلحاظ اختصاراً مجملا نوشتیم. مترجم محمد زمان، مدیر کتبخانهٔ ملی. فصل عمر الفاروق حصهٔ دوم ۳۷۶ ۳۷۷ خاتمه ليس من الله بمستنکر ان يجمع العالم في واحد از قدرت خدا دور نيست ؟ که تمام عالم را در يک آدم جمع کند سوانح و حالات فاروق اعظم را بتفصيل نوشته و در صحتش خيلي کوشيدم تا داراي منتها درجه صحت تاريخي گرديد، سوانح عمري ناموران ديگر هم پيش رو موجود همه را به بينيد و با سوانح عمري فاروق اعظم مقابله کنيد البته ميتوانيد فيصله نمائيد که در دنيا شخصي همپايه و همسر فاروق اعظم گذشته است يا ني؟ نکته شناسان قانون فطرت ميدانند که فضايل انساني انواع مختلف، و هر فضيلت راه عليحده دارد، ممکن بلکه کثير الوقوعست که شخصي در يک فضيلت بتمام دنيا همتا نداشته باشد، مگر از فضايل ديگر حصه کمي يافته، مثلاً سکندر فاتح بسيار بزرگ و از همه برتر بود اما حکيم نبود، ارسطو اگر حکيم بود کشورستان نبود، صرف نظر از کمالات بزرگ، جميع فضايل خورد نيز مشکل است ۳۷۸ در یک شخص جمع شود بسیار ناموران گذشته که بهادر بودند مگر پاکیزه اخلاق نبودند، بسیار پاکیزه اخلاق بودند مگر صاحب تدبیر نبودند بسیار اشخاص جامع این دو صفت بوده ولی از علم و فضل بهره نداشتند. اکنون بر حالات فاروق اعظم و حیثیتهای مختلف ب نظر غور به بینید آشکار می شود که وی رضی الله عنه هم سکندر بود و هم ارسطو هم مسیحا بود هم سلیمان، هم تیمور بود هم نوشیروان، هم امام ابو حنیفه بود هم ابراهیم ادهم. نخستین بر حیث کشورستانی غور کنیم، در دنیا هر قدر حکمران گذشته اند هر یک در سلطنت خود مدبر و سپه سالار مشهور مخفی داشته، تا حدیکه اتفاقاً اگر همان مدبر و سپه سالار از میان رفته رفته راه فتوحات مسدود یا نظام سلطنت خلل پذیر شده. سکندر را در هر موقع هدایات ارسطو رهبری میکرد و بارش اداد عمل می نمود، و اکبر در پرده انداز ابوالفضل و ٹوڈرمل کار میگرفت، شان و عظمت عبا سه بدم برا مکه بسته بود، ولی فاروق اعظم ۳۷۹ بدست و بازوی خود کار نموده، معرکه آرائیهای عجیب و غریب حضرت خالد را دیده بخیال مردم رسید که کلید فتح و ظفر بدست اوست، اما وقتیکه فاروق اعظم ویرا معزول نمود هیچکس حس ننمود که از فابریک قوهٔ فتوحات چرخی برآمده باشد؟ و نسبت بفاتح بزرگ ایران سعد وقاص نیز همچه و هم پیدا و او را از انجا خواست و بر گوش کسی چون و چرا هم نرسید راستست که همه کارهارا خود حضرت عمرض نکرده و نه کرده میتوانست ولی از اشخاصی که کار میگرفت پا بندگی از انها نبود، و فابریک خلافت را طوری می چرخاند که هر پرزه اشش را که میخواست از یکجا میکشید و بدیگر جا می نشاند، دهرگاه مصلحت میدید پرزه ٔ اینکلی می کشید یا پرزه ٔ جدیدی می ساخت در دنیا هیچ حکمران نگذشته که از ریگزار ضرورت سیاست از جادهٔ عدل و انصاف عدول نکرده باشد، عهد عدل و انصاف نوشیروان را پیغمبر تسلیم کرده، ولی دامن او نیز ازین داغ پاک نیست، و بر خلاف همه در تمام واقعات فاروق اعظم ذره از بی انصافی هم ۳۸۰ نمی یابید . دیگر سلاطین مشهور دنیا که در هر ممالک بوجود آمده اند در ممالک شان آئین و قواعد سلطنت از پیش وضع بوده و ازینجهته سلاطین مزبور قاعده جدیدی وضع نکرده اند، و بلکه قواعد قدیمه را کافی میدیدند یا چیزی زیاده میکردند، برخلاف فاروق اعظم از سر زمینی نشارت نمود که نام این چیز ها را هم نشنیده بودند و خودش تا چهل سال حکومت و سلطنت را بخواب هم ندیده بود و آغاز جوانیش بشتر چرانی گذشته، و با وجود این یک سلطنت وسیع قایم کردن و هرگونه ادارۀ مملکت را انتظام دادن مثلاً تقسیم صوبجات و اضلاع، اداره داخل شعبۀ عدالت، و فوجداری، و پولیس، و پبلک ورکس، و تعلیمات، و شعبۀ فوج را اینقدر ترقی دادن و اصول و ضوابط برای آنها مقرر نمودن سوای فاروق اعظم که میتواند ؟ . در تاریخ تمام دنیا چنین حکمران که دیده که گذرانش بچه باشد که پیرا هَنش مرقع ده پیوندی بوده و مشک آب بشانه ۳۸۱ بخانهای زنان غریب آب برد، بر فرش خاک بنشیند، در بازارها بگردد، هر جا رود جریده و تنها رود و بر بدن شترهای اشیای بیت المال بدست خود تیل بمالد، در بارش با نقیب و چاوش و حشم، و خدم، آشنا نباشد و باز صولت رعبش بحدی که عرب و عجم از نامش بلرزد و هر طرف رو کند زمین به جنبش درآید سکندر و تیمور بعد از اینکه سی هزار فوج برکاب می بردند صولت شان قائم می ماند، فاروق اعظم در سفر شام بجز یک شتر سواری چیزی با خود ندارد ولی در ششجهته طوری غلغله می افتد که مرکز عالم را به جنبش در آورد. اکنون بر حیث علمی نظر کنیم در صحابه اشخاصی که خاص داری این فن و شب و روز مشغول این کار بودند مثل عبدالله ابن عباس رض، و زید ابن ثابت، و ابو هریره و عبدالله ابن عمر رض، و عبد الله ابن مسعود هرگاه مسائل و اجتهاد آنها را با مسایل و اجتهادات فاروق اعظم موازنه نمائیم در میان فرق مجتهد و مقلد دیده میشود، در تالیف علوم اسلامی خیلی ترقی نمود ۳۸۲ بزرگ بزرگ مجتهدین و ائمه فن پیدا شدند، مثلاً امام ابوحنیفه، امام شافعی، بخاری، امام غزالی، ورازی، مگر بچشم انصاف ببینید که آنچه در هر باب حضرت عمر رض ارشاد کرده، چیزی بران اضافه کرده توانسته اند؟ در مسائل غامضه قضا و قدر تعظیم شعائر الله حیثیت نبوت، رجع احکام شرعی بطرف عقلی و نقلی، درجه اعتبار احادیث، قابلیت احتجاج خبر احاد، احکام خمس و غنیمت اگر بچشم انصاف به بینیم از آغاز اسلام تا حال معرکه آرا بوده و ائمه فن از دقت آفرینهای خویش در ان موشگافیها نموده ظاهر میشود که در جاده تحقیق یکقدم هم از فاروق اعظم پیش نگذشته اند؟ و در حل مسئله اگر پیروی او کرده اند بجائی رسیده اند و اگر از پیروی انحراف جسته اند غلطیهای ظاهر نموده اند. اگر بلحاظ اخلاق به بینید بجز انبیا کیست که عدیلش گردد؟ آنچه از فضائل زهد و قناعت، و تواضع، و انکسار، و خاکساری و سادگی، و راستی، و حق پرستی، و صبر و رضا، و شکر و توکل، که در ذات مبارکش یافت میشود ذرۀ ازان در لقمان، و ابراهیم ادهم، ۳۸۳ و ابوبکر شبلی، و معروف کرخی، یافت نمی شود؟ شاه ولی الله صاحب در باب خصوصیت (جامعیت کمالات) او چه خوب بیان کرده و ما کتاب خود را به بیان شیرین او خاتمه میدهیم. «سینهٔ فاروق اعظم را بمنزلهٔ خانه تصور کن که درهای مختلف دارد، در هر دری صاحب کمالی نشسته، در یک در مثلاً سکندر ذوالقرنین بانهمه‌ سلیقهٔ ملک گیری و جهان ستانی و جمع جیوش و برهم زدن اعداء و در در دیگر نوشیروان با آن همه رفق و لین و رعیت پروری و داد گستری (اگر چه عمر اشد ۳۸۴ ذکر نوشیروان در مبحث فضائل حضرت فاروق سوره ادب است) و در دور دیگر امام ابو حنیفه یا امام مالکی بآن همه قیام به علم فتوی و احکام و در دور دیگر مرشدی مثل سیدی عبدالقادر جیلانی یا خواجه بهاء الدین و در دور دیگر محدثی بروزن ابوهریره و ابن عمر و در دور دیگر حکیمی مانند مولانا جلال الدین رومی یا شیخ فریدالدین عطار، و مردمان گرد اگرد این خانه ایستاده اند و هر محتاجی حاجت خود را از صاحب فن در خواست مینماید و کامیاب می گردد، فهرست مضامین حصهٔ دوم الفاروق مضمون نمبر صفحه مضمون نمبر صفحه نظر مجملی بر فتوحات از صفحه ۱ و فارس از قدیم وجود نداشت تا صفحه ۱۴ از بهر اصلاح امور مملکت از وسعت فتوحاتش اسباب عقاید محفل شورای گذاشت مورخین ارو پا غلط و قاصر ارکان شورایش از اسلوب اسباب اصل فتوحاتش از موازنه مرغوب رشک اعدا با اسکندر و غیره خصایل ظاهر جلسه های شورایش و از نظام حکومت از صفحه ۱۵ غایت اهتمام جلسه دیگر هم برپا تا صفحه ۲۶ مداخلت رعایا به نشستن در این حکومت پر حکمتش اگر چه جمهوری و اختلاطات جائز نبود اما از جمهوری بهتر ذات خلافتش و ادنیٰ موازنه شخصی و جمهوری دیگران رعیت را مساوات فائز بحضورش کمتر از خاکستر تقسیم ملک از صفحه ۲۷ چون حکومت جمهوری در عرب تا صفحه ۳۴ ۲ مضمون مضمون اداره انتظام مملکتیش در قرار داد و عهدنامه هر عامل تعیین صوبجات را دارا جزای جنایتش معلوم صوبه های عهد کسری و پیدا سیاهه جایداد سابقه شان منصب داران دانا بدیوان خلافت محتوم اداره انتظامات ملکی و تعیین جلب مأمورینش همه سال صوبجاتش بحسن تدبیر بجهة ادای حج صوبه های کسری در عهدش تنبیهات هر عاملش چه خرم و دل پذیر همه وقته با فعال کج عاملان صوبه جاتش از روی از بهر تحقیق عمالش هیئت درایت و جوهر شناسی تفتیش در قفا محافل شورای مامورینش بازخواست شدیدش با سلوب حق گذاری از عامل خاین و دغا تنخواه عاملانش افزون از کفایت مقرری بیشتر بعامل دستگاه وظایف هر عاملش درج فرمان منشور سیاهه عاملانش موجود نزد هر شخصا ۳ مضمون مضمون شعبه مالیه از صفحه ۴۸ خراج عهدش بحسن تدبیر تا صفحه ۶۸ از زمان آتیه زیاد بانی خراج عرب از بهر دیوان خراجش بفارسی راستگاری شان در ام القرا و رومی از بهر اهل بلاد با اختلاف اصحابش قواعد مال گذاری مصر را ممالک مفتوحه بسکنا و گذار که فرعونیه و اضافه از روم بود بند و بست عراقش را اصلاح نمود. منصب داران با تدبیر بقوانین قدیمه مال گذاری شانش تعیین رتبه و مالیه و خراجش نیز جبریات مسابقه سدد باصول بی نظیر. از اصلاحاتش اثری شیری شام ظاهرا زمین دار و تعلقدار رأی جوئیش از ذمی ها در مالیه و اقتصادش برای عادلانه از شفقت با هر اظهاری و رضای خود رعایا ترقی زراعتش از محکه میرابی ساله در ادای مالیه پیدا. ۴ مضمون تفریق اراضی عشری خراجیش از عطا باعث تخصیص اراضی عشریش با مسلمانان از راه مروت دیگر اقسام مداخل از صفحه ۶۹ تا صفحه ۷۰ زکوة مواشی و عشوریش باحکام مستقیمه شریعت اداره عدالت از صفحه ۷۰ تا صفحه ۸۲ محکمه قضا و مقایسه قوانین عدالتش با سلاطین روم از کمال حزم. دستور العمل هانی دادگستری و کار گذاریش از انصاف و حلم انتخاب قضاة و حکام عدالتش از روی استحقاق امتحان قضاتش شرط منصب از وفاق مسائل حفظش از رشوه بقانون دانائی . مساوات در قضاش بقواعد آسمانی اندازه قضاتش بلحاظ وسعت اوطان در قضیه شهادت اهل ذمتش از بهر ایقان عدالت خانه او را باب نابود. مضمون افت از صفحه ۸۳ تا صفحه ۸۵ محاکم اقیاسش از اندازه افزو هر کس ناکس مجاز اقا نفرمو فوجداری و پولیس از صفحه ۸۶ تا صفحه ۸۷ فوجدار و پولیسش برنجش مجرم مینمود. محبس خانه و نفی ارضش از بهر ظلمه بیت المال (یا خزانه) از صفحه ۸۸ تا صفحه ۹۰ ذخیره مسلمین رابیت المال از مساعی کامله از بهر قیام بیت المالیش عمال این بود مضمون عمارات عالی مخزنش بهر داک دیا پس افتاد خزانه اش از بهر روز پسین . پبلک ورک (یا نظارت نافعه) از صفحه ۹۱ تا صفحه ۹۷ حفر انهارش چون معقل سعد و امیر المومنین اراده حفر نهر سویز شش از بهر اقتصاد مجاهدین عمارات دار الاماره و دفتر و خزانه اش از بهر دین توقیف خانه ها در باطش برای نجار و مسافر . انتظام سرک های راست مضمون رای رسائیش شامل ترتیب کتاب فوجیش تقویمین رضا و اختیار معسکر نظامی و بیان انتظام ولین پایش از بهر بیکار غمخواری اسپها و دفتر نظامش از بهر غزا غله ستانی و بند و بست معسکرش از برای خدا اصول قیام معسکر و وسعت دیوان نظامش نبی انتظام از نتیجه افکارش سی هزار فوج همه ساله تجدید اماده نظام تا انتظام نظامش در اسلام بود مضمون و درستش از بهر معابر در بین حرمینش تنها نها و رباطها از بهر سالکین تعمیر شهر ها از صفحه ٩٨ تا صفحه ١٠٠ آبادی بصره و کوفه و فسطاطش از سد متین وسعت معموره فسطاطش موجب عداوت اعدا آبادی موصل و جزیره اش متین تر از خارا شعبه فوج از صفحه ١٠٨ تا صفحه ١٣٣ انتظامات غیر مکمله فوج نبوی را بانی انتظام کامل کتی و جزوی ضروریات را ترقی روز افزون حاصل با قواعد رخصتی آشکار هندو و جهود و عجم در ویش لباس و خزانه دار و محاسب همه در نظام داخل و مترجم در فوجیش حاضر ترقی تنخواه شجاع و بانتظام ترقیات و حصص افواجش نمایش محکمه بر پا بهر جا ناظر آذوقه و لباس و سفر خرج اسباب کارآمد هر سپاهی هر کدامش مهیا نزدش موجود اسلوب تقسیم طلب و ترقی تنخواه از آلات قلعه شکنش هر کدامش باندازه خدمت آبادی های اعدا نابود ملاحظه آب و هوایش در تقسیم فجی سفرمهای مبرهایش منظم باندازه مشقت جاده های پیچان قیام فوجیش در فصل بهار نشیب و فرازش از روی تدبیر بلحاظ آب و هوا بسیار هموار و یکسان یوم راحت فوجیش در سفر چوسپس در بوت نویسانش مضمون بہر واقعہ انتظار شعبه تعلیم از صفحه ۱۳۵ تا صفحه ۱۳۶ شعبه مذهبی از صفحه ۱۳۶ تا صفحه ۱۶۲ طریقه اسباب اشاعه اسلامش بهر بقعه بسیار داخلین اسلام در عهوش از حد افزون در جمع و ترتیب قرآن مجید سعیش از حد بیرون تدبیر حفظ و صحت الفاظ و اعراب قرآنش یادگا انتظام تعلیم و مکاتب قرآنيش بهر ملک دیار سر رشته تعلیم جبری پیپش مضمون از برای مدنیت شان تعلیم کتابتش برای تحریر حدیث و قرآن فرستادن قرآنش مقاما بعیده از برای تعلیم ایجاد طرق تعلیم قرآنش از برای تعمیم تعداد طلبه قرآنش در جامع دمشق و حفاظ او افزون انشما وسائل گوناگونش از بهر اشاعه قرآن بسیار تدابیر صحت اعراب اعلم آو و عربیتش از بهر عجم تعلیم حدیث و فقاهتش ۹ نبرشمار صحیفه مضمون نمبرشمار صحیفه مضمون بفنون و اطوار اتم و تجدید حرم محترم شریف تدبیر اول و دوم و سوم را وی معمار . و چهارمش یکی از دیگر بهتر ترمیم و توسیع مسجد نبوی انتظام تعلیم فقه و تنخواه و انتظام فرش و چراغ فقهاش از عدد اکثیر از روی یادگار . و نصت شان معلمین فقهیه انتظامت متفرق از صفحه ۱۶۳ با سلاء علیتین . تا صفحه ۱۶۸ ناکسا نشس در عدد تعیین سنه هجری مجاز تعلیم فقها بتماندگین و کتابهای ثبت از جانبش تعیین امام ها و موزن ها را حاکی . عهدا و بانی دفتر خراج و حساب بیت المال قافله سالار حجاجش در از وی باقی . اهتمام بلاشانی . کاغذات نفوس شماریش تعمیر مساجد و وسعت از تقویت دین . مضمون طرق حساب و ایجاد سکه اش بخشش آئین حقوق رعایای ذمی از صفحه ۱۶۹ تا صفحه ۱۹۴ سلوک سلاطین ماضی و فاروقی را با قوم غیر چیست معاهده بیت المقدسش از حسن فطرت و طینت مسادات جانی و مالی اہل ذمه اش با مسلمین از انصاف ادخال رای شان را در هند و بست مالکذاری از الطاف استشاره شانرا مضمون در انتظام ملکی و رعایت شان از غریب پروری از ادای امورات مذهبی همسری شانرا با مسلمان از رعیت نوازی اراده عزت و مراعات اہل ذمه در صلح و جنگ از رعایت گرمی اثرات این مراعاتش منتج استیناس رعیت گری. اقوام غیر را از جوابی غلط فهمی ہا برطرف لباس مخصوص زنان اشان از تمیز اہل شرف مضمون بر ذمیان قیودش در نوختن ناقوس و آویختن صلیب بحث اصطباغ و جلاوطنی نصارا پیش بلانشک در ریب جزیه ستانیش از کفار بزور شمشیر در قتل و قتال فجار باغی شیر دلیر گم کردن رواج غلامی از صفحه ۱۹۵ تا صفحه ۲۰۳ غلام نساختن عربهاش از شرع شریف تقلیل غلامی در مقبوضاتش از لطف منیف مضمون حکایت حضرت شهر بانو و اسیران خاندان شاہیش سراسر سرور مراعات عدم تفریق غلامانش از اقارب رعایت و مرور غلامان را در عهدش کمال موجب شان سیاست و تدبیر عدل و انصاف از صفحه ۲۰۴ تا صفحه ۲۴۰ تمیز سیاست فاروقی و سلاطین ماضی از روز و شبان مشکلات حضرتش را خالق عقده کشا ۱۲ مضمون مضمون خصوصیات حکومتش رپورت نویس دائمہ در ما بعهد چون عنقا، مخابراتش از بهر اطلاع و خبر اصول مساوات پیش اراده بیت المالیش را انگشت حیرت بر دهان ذخیره فقراء مجاهدین عسکر مختاری لقب امیرالمومنین انجام یافتن همه کارش از اختصا ر و ارشاد ما بو آن در موقع و وقت آن. انتخاب عهده داران سلطنتش امور رفاه عام در زمینه از روی قابلیت و فراخور حالت غربا یسش از احسان نه از قرابته خویشی و شخصیّت مبانخانه و تربیت بچه های و لحاظ کسان لا وارثش جذائی. عدل و انصافش خبرگیری ایتام و سرپرستنه بی نظیر و امثال غطش از مهربانی. وقوف انتظاماست نکته سنجی رفاه عاش سابقه اش از بهر اکمال درنگی و جزوی. مضمون مضمون رسائل اطلاعش برشگایت احکام شرعش باصول مقبولی هر شاکی جاری از چشمهمندی سفارت ها وسفرايش بسنبیاد علم اسرار دین از راه خبرداری ازوی حکایات جهر گیرشین منجمله حفظ ، خلاق وترقی اسلام در زبان ساری بادی امامت واجتهاد از صفحه ۲۱ هیچ کمی غزو غرد رد من جبا تا صفحه ۳۱۲ در زمانش تحقیقات مسائل اعتقادیش قطع هوا پرستی و اصلاح چون مسئله قضا و قدرالهی شاعری از بیانش تعظیم شعائر الله اش قولی منع شراب و آزادی و فعلی و قلبی دعوی گوئی در خلافتش اقوال وافعال نبی را اجتهاد در جستجوی واشاعة مترجم ، مقتضی احادیث از درایتش مضمون نکات تدقیق و تفریق مراتب احادیث از اقوالش تحقیق و امتناع کثرۀ روایات صحا از افعالش باعث تعلیل روایات جنابش و از عدم انضباط قلت روایات خودش و بعض صحابه از روی احتیاط در سند و روایات اصول فاروقی پہنا فقاهت ارجنابش مرجع ہر سلسلہ ہا قلم بندی مسایل مشکله و خوض مسایل دقیقش از تحقیق از باعث فرهاتش حدوث مسایل جدیده از تدقیق مضمون مردم را استفتا از وی از روی فضایل مشوره اش باہمہ صحابه در مسایل مسایل اجماع و تعداد مسئله های فقاهتش از فضیله ترتیب اصول فقاهتش از فضل و درایت در خبر آحادش بحث مرغوب قیاسات علمیش باسلوب مسند اصول استنباط احکام از جبهات مسایل مہمہ اش علمی مسایل خمس و غنایم و بحث قدس نظا حالات ذاتی و اخلاق و عادات فاروقی از صفحہ ۳۱۳ تا صفحه ۳۶۹ اوصاف حمیده را با تمام دارا ۱۵ مضمون در قوه تقریر و خطابه برتر باقصا آماده گی خطابتش موثر اثرات عزیز خطبه نکاح و الفاظ خطبه هایش از فرط تمیز قوه تحریر و مذاق شعرش از قیاس بالا امرئ القیس و زهیر شاعرش اشعرالشعرا در کلام زهیرش پیچیده گی و خلاق مخدوم نابغه استش نیز در حسن اشعار معلوم ذوق شعر و حفظ اشعارش در مزاج عمر شعرش داخل تسلیم و اصلاحاتش مستظهر لطایف علم انساب و عربانی درین بیمثال مضمون ذهانت و طباعی او را بدخواه ملال از اقوال حکیمانه در رسائی رای او خصم اقرار ابلیس از سایه اش بهرکوی و برزن فرار احکام اسلامی بر وفق رأی او بسیار صیانت رای او در اختلاف صحابه آشکار رأی حضرتش در قابلیت خلافت بیعدیل نکته سنجی و غور رسی او ببرهان و دلیل مضمون غذا و لباسش ساده بلا تکلیف حلیه سباہوشش گندم گون شریف بسیار ادنیاتش را چنانچه گفته شد فریات اوصاف حمیده اش رانه حدشمار ازدواج و اولاد آنجناب از صفحه ۳۷۰ تا صفحه ۳۷۶ در ازدواجش حضرة ام کلثوم را فخر اندام عبد الله و سالم و عبیدالله و عاصم اولاد ذکوره ش بنام خاتمه از صفحه ۳۷۷ تا صفحه ۳۸۴ در فضل و کمال او رانه عدیل و ثانی در اہل کمال و شهر یاران نامی مضمون عبادتش در اوقات سعیده بی قصور تعصبش با کسی نه بخواہش خود از عدم تعصب تفویض ترتیب فرایضش بیک نصرانی از استحقاق او در علم حق بحسابخوانی صحبت ہای علمیش را ارباب صحبته عالمان با عمل قدردانی اہل کمال و پاس انرا سورشان شود الفضل اخلاق تواضع و زنده دلی و سخاوت مزاحمیش در مقام صحبت با اہل اولادش از مرحمه در شفاعی تمام مسکن وبال و معاشش از تجارت حلال چاکری و مشاہرہ و زراعتش از جهت عیال [BLANK PAGE] [BLANK PAGE] [BLANK PAGE] [BLANK PAGE]