[BLANK PAGE] [BLANK PAGE] [BLANK PAGE] [BLANK PAGE] [BLANK PAGE] [ILL] کتابفروشی امیری پخش و فروش هر نوع کتب [ILL] [ILL] ادرس [ILL] بسم الله الرحمن الرحیم ادبیات مروارید بلکه کاموس صحیفه دارال ناگهان سیل طوفان نیل بخشایشگری پیکر علوم و فنون اسلامی بود که در طراز افکار طوفان عظیمی هویدا شد و شیرازه دنیا را از هم گسیخت و دنیای اسلام را سر تا سر زیر و زبر نمود* درخت سبز خراسان از تاتار بحمله چنگیز خان بشعله و از خراسان گرفته تا شام قریب یک و نیم میلیون نفوس که بود و نبود که را فنا آتش در گرفت و خاکسترش تا خوارزم رفت [ILL] مدارس و مساجد و مکاتب مبارک تخت و طاقهای بی حد و مدارس تماما س بر هم خورد، و خزاین علمی مشرق زمین بباد رفت، ایوان و کنابخانه ها همه سر بتا راج و یغما [ILL] که با مخزن گنجش و حیاتش در این جا دختر [ILL] بلکه بعد از فرورفتنش آن طوفان موحش 1000 پابرجابود وقتیکه در رفتن شد این مخمد است، اخگرهائی عاملان بودند باز درخشیدن گرفت روشن شده بطورے مشتعل گرد ند کے که دوباره ربع ـ عالمی را مطلع الانوار ساخت . چنگیز خان بیخداونر غارت گری مقلی برای نجات سرکرد. فوری و سرسری خود قواعدی را تا یکدام اصول که باسم نوزده چنگیز خانی مستماست انکر ایک سلطنت جلال و لای یافت و ونق شاہانه ضرورت افتاد و تا تاریان بیش دغام که ازان مردم و همیا چنبر بنگی کو معلوم است که چونی کند او از مسلمانان ماجه بهداشتند کاری ضرری نپذیرفت چیزی نکشید و عجز امانت مسلمان ناچاره نداشته بعداز چنگیز خان گاهی پسرش وکنائے قاآن و نبیره اش 800 هلاکو بن تولے بن چنگیز خان برتخت نشست هلاکو محقق طو را مسلمانان مغربی بے عادت بگی و رفته رفته دربار شاہی بصو صور امتداد اور مسلمانان تا اینکه نکو دار چهار پسر منس به ترغیب د انتیجه شمس الدین محمد و نماسجه بدین سلام مشرف شده باسم خود احمدگذاشت. ترکها ازین واقعه بر افروختند و در غزه ای دست دادند بنیره دیگر هلا کو خان را متابعت کرده بلد. (۳) محبوس نموده در سنہ ۶۸۰ بقتل رسانیدند. لیکن در سنہ ۶۹۴ ہمینکہ غازان ولی ارغوخان بر تخت سلطنت متمکن گردید دین مبین اسلام را قبول کرده و ترکان نیز پس از او پیروی نمودند قبول اسلام کرده و شصت هزار نفر از مردم تراکمه بهمراه شان او مسلمان شدند. در سنہ ۷۰۲ هجری غازان حا جهان فانی را پدرود نموده گفت بعد ازان برادرش خدا بنده و بعداً و پسرش سلطان ابوسعید پادشاه شد. حقا که این سلاطین نهایت عادل با تدبیر و متدین عادل انصاف پسند مدبر و دیندار بودند بالخصوص سلطان ابوسعید که قواعد نظم و نسق و عدل و انصاف و برلوایح نوروز مساجد و مدارس نقش بر سنگ نموده آثار احمال با دوام گذاشت انام است که صوفی مشهور اوحد کرمان در مثنوی جام جم خود ابوسعید را باین نوع مدح فرموده اند دو جهان را صلای عید زدند سکه بر نام ابوسعید زدند در چمن گفته بلبل و قمری مدح این گلبن ابوالامری سلطان ابو سعید در سنہ ۷۳۶ هجری وفات نمود عموماً اهالی مملکت درین غم مغموم بودند بجدیکه منار های مساجد را به پارچه های (٤) سیاه پوشیده در هر شهر و دیار و هر کوچه و بازار تا چهل و نظام از حد بگذارد اری تا او خاک غم میبارید، اینکه سلطان محمد لا ولد بود، بدینموجب از هر طرف بزرگان مملکت خود سری اختیار کردند، آذر بائیجان را امیر چوپان و شیخ حسن جلایر در تصرف خود آوردند و بر فارس عراق آل مظفر قابض شد، مقصد اینکه از ٧٣٦ الی ٧٨١ قوای مملکت پریشان بوده همین کوچک کوچک بلکہ اس فرمان روایان با هم جنگ و جدال داشتند، و همین زمانیست که در تواریخ بنام طوائف الملوک مشهور است آخر الامر تیمور بر خا و عموم دعوی داران را از پا انداخت و کوس شہنشاہی بنام خوزت و از همین دودمان کاسلسله حکومت بر اقامت کرد، انجام آن باغاز سلاطین صفویه می رسد حصۀ سوم کتاب حاضر است که از انجا شروع شود و الاتقبات، بر قرم بالا سخنهای کار آمد ما در ذیل مرقوم است. در حصۀ سوم ا. شجاعت و دلیری تا اندازه نفوس بیشمار - غصب کالات و شقاوت و نجابت و آنان خاکم داد و اران روایات جذبات شجاعانه اہل اسلام بقائے ساحہء اونیا * این جمله واقعات از ابتدا تا انتها از مجالس المومنین و دولت شاه اخذ شده. در یکجا شود شاعر اثری که (۵۶) بخشد آن است که روح حاکمه گرانی و نظا دری برای همیشه از بین رفت چنانچه که دایماً محید و مد شد مثنوی های بانجام اوسط سخن از طی ازین شود گفته و نوشته شده کا هر چند برای بحال اوردن نواقص شاعری مثنویها متعدده در تمام از قلم برآمد مثلاً همای همایون خواجوی کرمانی آئینه سکندری امیر خسرو اسکندرنامه جامی تیمور نامه هاتفی شاه نامه قاسم گونابادی اکبر نامۀ فیضی ، اما بخوبی معلوم است که سخنان آنان اثری در م اشخاص پر آنزمان ندارد و بخاطر نمی آرد چنانچه قوم در دل و خلاصه انست که از د[ا] بقدرت انتقام افسرده دل شده بود که از گشایش و ترویج بر قاطبه سلسلۀ بیرون آوردنند در چه زبان ها و انواع با هم ندهند انجمن -۲- قاعده عمومیت که در پایان مصایب خدار شیر با یاد میکند و از ان است که درین عهد تصوف ترقی کرده عطار م[و]لینای روم اوحدی عراقی سعدی مغربی تخمیناً زاده همین عوامل یچ سباب شخصی نی بواسطه عدم حس تخمینی - از غناسی جذبات روحی بر طبایع اثر انفعال ظاهر شد که سرمایه تصوف رنگ دیگری بظهور آورد یعنی غزل که عبارت از تغزل و غزل خوانی اس[ت] درین گمان مسلم است که غزل نام جادقیت و اعتباره بربر بخود پیدا کرده ا از شیخ سعدی و معاصرین او بصورت کامل ان شروع بود (٦) و آن تولد و تعامل و اقبیانی بسیار یافتیم. قتل عام چنگیز تاتاریان و تیمور اقوام بزرگی را نیست و نابود ساخت و بساتین و تخت و گنج کلانی و اورنگ نشینان را بخاک انداخت، که از خراسان تا شام زمین و آسمان سکوت بود، امّ الدنیا بغداد خست بخت بریم خورد و پای تخت های عظیم خاک بر سر شدند، کم از کم پنجاه شصت لک نفوس فدا و برباد رفت، واقعات این امریقین انقلاب و بی ثباتی دنیا را بصورتی ظاهر ساخت که مدتها مدنظر بود و انسان بیشتر مضامین کوتاهی و بی ثباتی دنیا بصورت اشعار اظهار یافت، شیخ سعدی این خواجه حافظ و غلیت مضامین را بر همین بنا گذاشتند. اشخاص موصوف این زمان را بچشم خود دیده و در بیان آورده و بعد از ان ملکی قرار داده بهمین راه میرفتند و میگفتند. -: اگرچه پادشاهان ترکی مغل نهایت عادل و مدبر بودند و در حکومت شان امن و امان عمومی برقرار بود لیکن که شعر و شاعری مذاقی نداشتند و شعرا را قدرتی و منزلتی نبود بدینموجب شعرای مشهور این دوره مثلا سعدی خواجه حافظ مولینای روم اوحدی این یمین را نه از سلاطین خطابی و نه با سلطنت سروکار بود در این سبب حالا این نتیجه بخشید که روح شاعری فی الجمله آزادی و استقلال در از قید ستایش گران دربار و تکلفات بیجا غلامی یافت چنانکه ارادی خواهد در حاصل نمود چنانچه از قصاید و قطعات سعدی شود بخوبی دیده شود و ابن یمین عیوب جوی خویش مشاهده میشود بعضی خویش عیوب جوی خویش مشاهده میشود را از انتقاد و تنبه و اندرز و نصیحت مداحی بود است سلطان حسین بایقرا که آخرین پادشاه تیموری پادشاهی بود دادگستر و رعیه پرور ۱۴- خاندان تیموریه که در ایران دوام کرچون خاتمه یافتن و علاقه خاصی شعر و ادب در طبعیت او راسخ و ابتر و پیروی نهایت درجه قدردانی بر سلطان حسین میرزا مستحصل دل و تبریز و غیره بود و علاوه بر ان فریفته شعر و شاعری شد مقدر حیطه بناء برین در عهد او فن شاعری وسعت و کثرت بسیار یافت که خورد و بزرگ شاعر شدند چنانچه واله داغستانی در ریاض الشعرا مینویسند که در رعایت ( ٨ ) نیست فضلا و شعرا سعی بلیغ فرموده است و در ترقّی شعر آنقدر مبالغه کرده است که فن شاعری که فضیلت علوم را لازمه داشته از علم جدا شده و هر بی‌مایه بمحض طبیعت موزون ارادهٔ شاعری کرده رفته رفته فن شاعری که الطف فنون بود از درجهٔ اعتبار افتاده بمضحکه انجامید. » خانه این صفوی کمال ویرانکند انجاد سلطان حسین باغاز صفویه پیوسته است و همگی‌اش و اینکه در دور صفویه جز زمانه هچگونه از حصه حصه ایران شعر اسیر افراسیاب پسرا روزها تازه در خواب بود اثره بیاید در است که آهنگ گرز او در ان سگلان بود سماست فیض همان سلطان حسین میرزاست ، و الّا دوغبانی تا تخم ازین است که ہر عاقل بے توادی بنایی طبع از مابل اسم انو خیرین تا ابد است که بوجه این شرعامی ساخت و مهملات و ایجاز فضل از بی‌نصوبت به ابراز قصه ها را همین فرتنه که در را که شوخی از قید بیرون امده ایام نمره و بابها این شعر و شاعری تا ہزار ایق داده و آن را بما نه ارزوی اساسی علم روزید بخشید. البته سابق از ین برای معلومات علم درین شک نیست که خوای از ایل تحصیل اقسام علوم را لازم مدانند ولی تخیّل مقبولی عزیزترین چیزی است گوی از نفس این یعنی محصلات خود یک قابلی بود که غراثر دوش و جذبات اصلی و طبیعی كباثبات جذبات اصلی مخفی میبود بوجہ مصاحب نه شاعر ار تستجر ساخته و اغلب بواسطه متانت و وقار و نشه رعایت اظهار میان عوام و استعداد بتناسی اثر خیالات ازا بین میبود احساسات درونی شاعر انطور یکه می‌بایست نمیتوانست بپابرده میرسید و بخاطر ها میماند. بدینجه در این معاشقه شعرا با توسطین و آزادانه عرض وجود کند بدین جهت است که ترانه‌های شعرای متوسطین ( ٩ ) ومتاخرین از جذبات اصلی آنقدر لبریز است که در همازم قریبا اثری از ان نمی یابیم . درین دوره شاعری اصناف ذیل الترقی حاصل :- تصوف : عطار ، مولانا جلال الدین رومی ، عراقی و مغربی اخلاق و موعظت : شیخ سعدی . امیرخسرو ، حسن ، خواجه حافظ، قصیده : کمال اسمعیل ، سلمان ساوجی ، در قصیده گوئی انچه پیشتر رفت تفصیل آن بقرار ذیل است :- (۱) - صاف بیانی بیشتر شد ، و در نمایان قدریکه خطوط دلبری صاف بیانی رایجانی رسانیده بود که البته تا سرحد اخیر این تمایل بدست کمال اسمعیل در صاف زبانی حصه جمعیت گرفت . (۲) - در مضمون آفرینی ترقی مزید حاصل شد که کمال ابتدا کرد و سلمان بجائی رساند که سرحد خیال متاخرین است (٣) - خاقانی و انوری و غیره که از اصطلاحات علمی کلام زیر بار خاموشی میداشتند این رویه برطرف گردید که اگر (۱۰) این عمر اگر بر حسب ما یکفرهایی هم داده شود از حیث اصطلاح و قصاید لحن زمان با یک غامضی بدستند از جنس اصطلاحات باکم و بیش پیشرفت میکند . قرن دوم قریبا بشرح احوال شعرای آن دوره محفوظ بدارد بعد از تمهید این مقدمه اکنون احوال شعرای این زمان را مینویسیم و بموقع بپایه گلهای تازه میرسیم اینکه میگوئیم حالا یکی از ارکان یا قرن دوم ادب اینقدر روشن و واضح است که تذکره رکن حسین دوره شیر آن دوره یعنی جلال الدین رومی لطافت نسیم از قلم افتاده ازین جهت خاستیم مایه مولنا رومی در قید قلم امده و ما بوالف حالات که ما در شرح حالات و سرگذشت و مقام بله و کتابی جدا گانه نوشته و شاعری او را بطور یک صحيفه مستقل مثابه سوانح عمری طبع و نشر بوده ایم مولینای روم نوشته بخیر خواهم رساندیم سه و گیر بیانت بمضمون نگین لطفیست کی زبار رنگ او کسی بند دستجات را (قرن دوم) خواجه فریدالدین عطار (ولادت شعبان ۵۱۳ هجری وفات ۶۲۷) نام حقیقی ایشان محمد بود و فریدالدین لقب پور ابوبکر نیشاپوری نیشابور کد کن نام دهی است که مسکن آنجا بودند و پدر ایشان ابراهیم بن اسحق پیشه عطاری و روزگار خوبی داشتند ، بعد از وفات پدر بکار خود رونق بیشتر دادند جدریاض العارفین مرقوم است که کارخانه های نیشابور تا مادر ید اهتمام حضرت خواجه صاحب بود ، ارباب تذکره متفقا مینویسند که خواجه صاحب (11) در داروخانه اش بود از جلو دکان ایستاد روزی بدکان نشسته ، از یک طرفی فقیری نزدیک دکان آمد در این و کاسکان آن را تا مدلی مجوسه گن متوجه ساز و سامان دکان و آرایش آن میبود و تا یکی مانی نماشا بنا نموده نظف به او گفت داری برود یا آن شغل مینمود خواجه صاحب ناراض شده فرمودند چرا اوقات از بینی کاری که دارد خود را بیفائده ضایع میکنی براه خود برو، فقیر بجواب گفت که شما بفکر خود باشید رفتن من مشکلی ندارد و اینک میروم گفته از گفت و روی به او و وقتیکه نگاه در انجا افتاد، خواجه صاحب بر خاسته دید که فقیر بدار بقا خود نراه بے ثبات رسانده بود . ازین واقعه بس متاثر شده ایستاده با همه کالا کار دیگر نه نبود و و امتعۀ دکان را ببر باد داده ترک روز گار نموده فقر اختیار کردند شایفانی که او یک این قصایضا خواجه داشته اند ایناست م لیکن افسوس است که تذکره نویس های ما شخص خود تصنیفا به به روز کار یکارهای بی کام خواجه صاحب را نخوانده اما چنانچه از ان کتب ثابت میشود که خواجه پنج روز را اشتغال به فن و تصوف، به بیش از بقیه خود مجوس بعد از نمد ر کوچه فقر و تصوف هم به کسب سابقه خود شغلی داشتند کمال و شوف و بهمان ذوق بدر حقایق اسرار و عرفان تصنیف ها می کردند . رسم ها که تألیف سنتی و حته نوید اشتهار می روند الهی نامه و مصیبت نامه که در زمره تصانیف با قدرشان میآ حالی که خصم معلوم میشود که در همان زمان تصنیف شده و خودشان مینویسند مصیبت نامه کاندوه جهان است الهی نامه اسرار عیان است (۱۲) بداروخانه هردو کردم آغاز چه گویم زود رستم زین آن باز از تصریحات خواجه صاحب می یابیم که محضر عطار نمی بلکه طبیب یتم بودند و مطب پر زور و شوری داشتند که روزانه پنصد نفر برای مداوا می آمدند چنانکه در خسرو نامه نوشته اند . بداروخانه پانصد شخص بودند که در هر روز نبضم می نمودند میان آنهمه گفت و شنیدم سخن را به ازین روی ندیدم و در موقع دیگر باز نوشته اند بمن گفت ای بمعنی عالم افروز چنین مشغول طعشتی شب و روز سه سال است این زمان را بسته بزهری خشک در کنجی نشستی حقیقت اینست که خواجه صاحب از طفولیت درویش نا بودند پدرشان مرید قطب الدین حیدر مجذوب مشهور بود و تا شنه حیات داشتند و در آن زمان خواجه صاحب بسن هشتاد و چهار سال بودند و خواجه صاحب در کودکی از انها تحصیل فیض کرده بودند اما اینکه اسلام رهبانیت را گوارا نمی کند بدان وجه زنان دولت شاهی (۱۳) حضرات صوفیه را حضرات صوفیه را مجاهدات و ریاضات آنها از مشاغل دنیوی مانع نمی آید، از انست که خواجه صاحب با وجود فقر و تصوف باعطار خانه و طبابت تعلقی داشتند. و کتب متعددی درین زمان تصنیف کردند. ولی ممکن است که در اواخر انیکه غلبه محبت عروج کرد البته که از بعضی امور دل بر داشتند، واقعه فقر بهمین دوره گذشته بو و بهمین زمانست که برش شان سوق دامان زد، و از تحریرات خواجه صاحب مظهر است که اندری عالم مدتی سیاحت کردند. در لسان الغیب می نویسند چهار اقلیم جهان گردیده ام الخ سر بر آورده بکعبه بی عشق سیر کرده مکه و مصر و دمشق کوفه و ری تا خراسان گشته ام سیحون جیحونش را ببریده ام ملک هندوستان و ترکستان چین رفته چون بخطا از سوی چین عاقبت کردم بنیشاپور جای اوفتاد از من بعالم این صدای در نشاپورم بکنج خلوتی با خدای خویش کردم وحدتی خواجه صاحب از بسی بزرگان تحصیل فیض کرده بودند بیلی (١٤١) دولت شاهی می نویسد که خرقه فقر از مجدالدین بغدادی گرفته اند . مجدالدین بغدادی طبیب خاص قطب الدین خوارزم شاه بودند ، در زمانیکه چنگیز خان بهر نوع بخارا نه پرو نه بر کوه و بیابان تاخت میکرد خواجه قدس سره در نشاپور بودند. در تاراج نیشاپور یک مغلی خواجه را دستگیر کرد. چون شمشیر کشید که بقتل بکشد - مغل دیگر پیش شد و گفت دلبر من بیک هزار روپیه بفروش خواجه غلام به نفر اول گفت که بهای من بسیار هست باین قیمت هرگز نفروش نفروشی! مغل دیگر پیش آمده خواهش نمود که این غلام را از من بیک جوال کاه بفروش خواجه صاحب به شخص دستگیر کننده با خود گفت که مرا ببعض بهمین مقدار کاه بفروش که قیمت من کمتر از ین هست بالاختلاف بیان خواجه صاحبی تمسخر دانسته بقتل رساند و این نکته نمیدانستند که ملعون از مرتبه شده در بایستی کمالی ندارد و نیز از و ارزان تر چیزی نیست، لقد خلقنا الانسان في احسن تقويم ثم رددناه اسفل سافلين (١) رياض العارفين . (۱۵) اله خالصا او بحمدک گر مغل خون خواجه صاحب ریخت ولی زبانی از اثر نبود، انتها کل بعظمت حال شکان واقف شداشب گردیدند من تا هدم حیات مزدوران مجاور ماند. (۲) لا تصنیفات خواجه صاحب باین تفصیل است. اسرار نامه الهی نامه مصیبت نامه جوہر الذات وصیت نامه منطق الطیر بلبل نامه حیدر نامه گل و هرمز سیاه نامه شترنامه مختار نامه و علاوه از ان دیوان غزلیات و رباعیات دارند که مجموعه اشعار شان بیش از صد هزار است و نیز یکی تذکره ندارد که نثر التصنیف کرده اند که مشهور به تذکره اولیا است که مستر براؤن در حال آنرا شایع نموده، عجب الویا یکی شاگرد مستر براؤن بہت دیباچه نگاشته، برای هر کلام؟ 2 شعرای صوفیه از چهار ارکان است سنائی اوحدی مولنای روم خواجه فریدالدین عطار، و خود مولینا ! و خود ہم رنگی میفرمایند - ع - ما در پی سنائی و عطار آمدیم ) هفت شهر عشق را عطار گشت ما همان اندر خم یک کوچه ایم در اثنای خود انکار وخالت صوفی و معارف اسلام دکر است در تصوف که خواجه صاحب اظهار خیالات کرده است، سبق تزايد 7 ۱۶ حکیم سنائی نیست اما زبانی دارنا که خاتمه این اوصاف فیض بذات ایشان است. هر خیال را بیک طرز آسان و صاف و روان بیان کرده اند که بعبارت نثر هم نوشتر ازان مخمصن مشکل است پیش از ان قوه متخیلہ بلامد و چنان داشتند کہ تجدید مضامین نموده اند چنانچه سابق از ان هر انچہ نا گفته بود به عنوانی بیان کردند کہ مطلق رنگ تازگی می بخشد مثلاً این مضمون که به عنو فهم شد که تاریخ معلوم شده سقراط بو علی سینا فاریا بی هر یک بطریق مخصوصی طبع از مایی کرده اند اما خواجہ صاحب کہ جو ہر را قطعا تبدیل داده میفرماید کامی گفته است میباید عقل و حکمت تا شود گویا کسی باز باید عقل بحد و قیاس تا شود خاموشر یک حکمت شناس یعنی قول یک مکاملی است که برای گفتن و تقریر کردن عقل و حکمت بسیار در کار است و لی برای خاموش بودن بیشتر ازان عقل دانش میباید. مقصد اینست که چون انسان بانتهای مراتب کمال میرسد باز میداند کہ هیچ نمیدانم و بدان (۱۷) سبب فراموش میشود، چنانچه بیک رباعی اثبات در یک رباعی این حقیقت کرده شده ~ می پنداری که جان توانی دید اسرار همه جهان توانی دیدن هرگاه که پیش تو گردد یکسال کوری خود آن زمان توانی دیدن ضیاء درین مشکل ها مضامین وحدت وجود پاکمال بسا گوینده بود با آنهمه از نقصان را خواجه صائب به پیرایه های تازه عرض میکند . ه پرشد از دوست هر گوی ولیک سوی او زهره اشاره نیست فغانی نیر همین مضمون را اینکر ده میگوید ه مشکل حکایتیست که هر ذره عین اوست اما نمیتوان که اشارت باو کنند بوسیله حسن حوب ادای کنند نوائی طرز خیالات مختلفه خوب میگنجانید ه از بر اغریب خود بخود گشت جلوه در قد و قدم رفتار تاب در زلف و و سمه بر ابرو سرمه در چشم و غازه بر رخسار رنگ در شتاب در یاقوت بوی در مشک و مسک در تاتار قم باذن و قم باذن الله هر دو یک نغمه اند از لب یار تو از دریا جدا گوی عجب بین زتو یک لحظه این دریا جدا نیست (۱۸) در عشق چو من تو ام تو من باش یک پیرہن است گو دوتن باش فلسفہ نیا لاخواجہ صاحب از مضامین ابیات ذیل مید انیند عبادت وحقیقت روحانیت روزه حفظ دل است از خطرات پس بود با مشاهده افطار حج چه باشد ز خود سفر کردن به کجا جانب هدایت یار وحی چه بود هرانچه در دل تو سرزند از نتایج اسرار انسان که باصل حقیقت نمیتواند برسد قرب سی سال بود تا که میکنم جان که ببان بره برم راه نبردم به نیم گرچه بسیار برین بازی فکربت کردم پیش ازین چیزی نمیدانم که سرچیزم بیگانه شدم ز هردو عالم واگه نه که اشنای من کیست وصل تو گنج است هم پنهان نخود هر که گوید یافتم دیوانه کیست چندین دربسته بی کلید است سیود کس رام کشادن نشنید است چه سود پیرابن یوسف است یک کفی است یوسف زمیانه ناپدید است چه سود نقش تو در خیال خیال تو بی بصر نام تو بر زبان زبان از تو بیخبر در حقیقت کر قدم خواهی زدن مجو کر دی تا که دم خواهی زدن پران هستی که بشناسد سر از پا از و دعوی هستی ناپسند است (14) اگر در عشق از عشقت خبر نیست ترا این عشق عشق سود مند است عشق بستان و خویشتن بفروش که نکو تر ازین تجارت نیست درین دریا که من هستم نه من هستم نه در یا هم نداند هیچکس این سر مگمر آن کو چنین باشد برادر راه یک پایم چو مغروری مه آجو زیک یکپایه بر میگذر چند انکه بتوانی گرفتم در بهشت نسینه نتوان رسید ار هیچ ولی خود را درین نرخ که نقد تست عرفانی مؤلف در شعر اخیر جنگی کسانی را که از بهشت منکر میستند میگوید که آنان را نسبه باید پنداشت نه مرد شگرفته خواجه صاحب میفرمایند که بهشت را تکیه بنما یاید اما اینقدر ضرور است که از دو نرخ نقد یعنی (تفکرات دنیوی) نجات یا بید، ع تو چوان در بند جسد چیز خوانی بنده چوان گردی که تو در بند هر چیزی که هستی بنده آنی عالم حقیقت از اسلام و کفر بالا تر ست دین یا همه کفرست دریا جمله در نها ری ولیکن گوهر دریا ور آکفر و دین باشد هر انچه هست در ضمیرانسان ست آنچه می جویند بیرون دو عالم بگان ست خویش را مبند چون این بر دانتم که درمند به همین دیده منگر می ظاهر صورت خویش را بصورت یار (۲۰) هر که اینجا ندید محروم است در قیامت ز لذت دیدار انا لیلے بگو اگر مردی ورنه چون ابلهان مرمی میخار وحدت وجود جهان از تو پر و تو در جهان نه همه در تو گم و تو در میان نه خاموشی از تو گویا ئی تست پنهانی از تو پیدائی تست ترا ما ذره ذره راه بینم دو عالم ثم وجه الله ببینم دوئی را نیست ره در حضرت تو همه عالم توئی و قدرت تو نگو گوئی نکو گفته ست در ذات که التوحید اسقاط الاضافات خدا را جز خدا یکدوست کس نیست که در خورد خدا هم اوست کس نیست درین معنی که من گفتم شکے نیست تو میپنداری عالم سبز یکی نیست خلاق المعانی کمال اسمعیل اصفهانی اسم حقیق آن اسمعیل، کمال تخلص، و پدرش وفات ۶۳۵ هجری - اسمعیل خلقی و کمال تخلص شان و پدر شان جمال الدین عبدالرزاق شاعر نامداری بودند که دیوان مکمل ایشان امروزه موجود است و در آتشکده بی شمار اشعار منقول است، دو پسر داشتند، عبدالکریم و اسمعیل باشند. (۲۱) عبدالکریم عالم فقه شریف و اسمعیل با آنکه در علوم میدانست که رتبه بلندے بدست لیکن مذاق شاعری که دوستای در وے خلقت بود بهمان طرف توجه داشتن تا با وج کمال رسید و با خانه صاعدیہ [۱] تعلقی داسختند، و قصیده در مدح جلال الدین خوارزم شاه گفته است که در دیوان مرقوم است با آنهمه دربارها قدومنزلی نداشتند یکبار مردم از ایشان سوال کردند که مداح خاندان صاعدیه میباشید و از مدح سلاطین اعراض میفرمائید بجواب فرمودند که صاعدیان سخن سنج اند و داد سخن را بخوبی میدهند که من انرا از صله بیشتر میدانم، ولی خواه مخواه سلاطین را هم مدح میکردند، چنانچه در بهارستان بنویسید که امیر سلطان سنجر سلجوقی گرجستان را فتح کرده بجانب صفهان آمد کمال در آمد او قصیده پرداخت، که این یک بیتی از ان قصیده میباشد (حجاب ظلم تو بر داشتی زچهره عدل نقاب کفر تو بکشادی از رخ ایمان) بالاخر افسرده خاطر شده ترک تعلق کرده بحضرت شهاب الدین [۱] خاندان شاہ نبودند و از قضاه اصفہان بودند [۲] بہارستان از شانزائیان مصنف ماثر الامراء (۲۶) سهروردی بیعت کردند و قصیده در دیوان خود در مدح ایشان دارند و نیز روزی از اهل دیار ناراض شده بزبان شعر دعای بد کردند ای خداوند هفت سیاره پادشاهی فرست خون خواره تا در و کوه را چو دشت کند جوی خون آورد زجو باره عده مردمان بيفزاید هر یکی را کند بص پاره اوکنای قاآن که در سنه هجری باصفهان سید فضل علی حاکم گردید از اوان حضرت گوشه نشینی اختیار کرد بیرون شهر بیک زاویه مسکن داشتند چونکه پاس داب نگهدید گشتند و کسی از ایشان تعرضی نمیکرد اکثر مردم اموال خود را امانتاً بمسکن شان میماند تا اینکه چاهیکه بخانه شان بود مخزن امانات میبود در حین تاخت و تاراج شهر ترکی تیر اوری بعزم شکار بدان طرف رو نموده میخواست پرنده را صید کند با کلازه گیر کمان پرید و در چاه افتاد او ترک تیر چاه رفتن دشت که نظرش به ذخیره زر و جوهر افتاد پنداشت که خزاین بسیار در اینجا مدفون ا (۲۳) کمال اسمعیل را گرفته و گفت که بگو دینار حضرت از کجاست بیان کردند ترک بغضب گردیده و کارش تمام کرده و در وقت وداع چشم در ورزاین رباعی را گفته با خون خود بدیوار خانه خود نوشت ۵ دل خون شد و شرط جانگدازی اینست در حضرت تو کینه بازی نیست با این همه هیچ دم نمی باید زد شاید که ترا بنده نوازی نیست و در ریاض الشعرا رباعی دیگر می است این کشته نگر کمال اسمعیل است قربان شدنش از ره تجلیل است قربان تو شد کمال اندر ره عشق قربان شدن زکمال اسمعیل است در یده بیضا مرقوم است که انگشتر ترک بچاه افتاده بود نخواسست تا بچاه فرو رفت انگشتر خود را برآورد اما در ید بیضا سال این واقعه ۶۳۵ نوشته شده. شاعری کمال بس حد ندارد قدما و متاخرین یعنی پختگی و متانت و استواری قدما، و مضمون بندی و حیا آفرینی و نزاکت های مضامین همه را مجموعه ساخته و بهمین است که (٢٤) استفتاء با یکی از متوسطین و متاخرین لحا قا بایشان اعتراف دارند خواجه حافظ میفرماید گر باورت نمیشود از بنده این بند از گفته کمال دلیلی بیاورم گر کنم دل باز تو و بر دارم از تو مهر آن مهر بر که فگنم و دل کجا برم عرفی میگوید در انست همرتبۀ کمال غم است و گرنه شعر به شیر دارد از غلط خوانی طبع عالی در زمان تحریر مباحثه شد که از کمال و جمال کدام یک را ترجیح باید داد مدعوم از حرمین استفسار کردند حرمین بجواب نوشت سه در سخن جمال درجه عالیه بکمال است اما نه به زیبائی افکار کمال است لفظی است بصفا آئینه سکندر صیقلی است یعنی بشکوهی است که طغرای ملال است صد بار ز سر تا سر دیوانش گذشتم لیلی است که سر تا بقدم غنج و دلال است در پوزۀ محرر شد او نیز حواله بان الحق که کمال قرمش سحر نوال است کمال و محقق طوسی محصر اند بلندی پایۀ کمال را بهتر ازین چه دلیلی است که محقق طوسی به عظمت ذکر کمال را بکنایه عیار الاشعار خون ناطقه دیده خود میات کمال را شیث که متمسکیم (٢٥) مضمون از ابداعاتست مضمون آفرینی ۱- بسا مضامین خاصه تجدید کرده اوست که اساس آفرینش مضامین متاخرین هم بر آن تمکین دارد، مثلاً چون صبح باز کرد درین ابوسعف چرخش در سمت مغربی اندر دهان نهاد افگند چار نعل هلال آسمان دوبار تا بار کاب خواجه عنان برعنان نهاد بیرون فگند چرم تر از و زبان بکام از بسکه بار جود بر دیگران نهاد ۲- بطرزهای مشکله ترین تازه تازه مضامین پروی کارمی ارتقاید مثلاً در گرد عزم او نرسد برق گرم رو در آتش بود مثل چون شرار پای از یمن همت تو بر آرم چو مویر پر از فرط عجز اگر چه ندارم چومار پای ترسم که چون در ارزش این شعر هیچکس در گوش خویش جاند هد چون هزار پای و نیز یک قصیده کثیر حاصلی به ردیف برف نگاشته اند. ه هر گز کسی ندید بدینسان نشان برف گوئی که نقره ییست زمین در میان برف مانند غنچه دانه که در پنبه تعبیه است اجرام کوه گشته نهان در میان برف ۳- جزالت و سلاست که خاصه کلام ظهیر فاریابی بود، درین ببارد بکمال نیز انطابق سبقت نموده مثلاً. ه سپیده دم که نسیم بهار می آید نگاه کردم و دیدم که یار می آید معنی اظهریست (٢٦) شراب سرخ و زشرم رنگ آمیز چنین میانه شهر عقار می آید زخشک جمع شاخ درخت بهت بهر کلان و که می بچیدم و دیگر بهار می آید ز بسکه دشمنے دل خسته بسته در فتراک چنان نمود مرا کز شکار می آید گرفتمت بیچ ده در حدیث واوگرا بقدر حاجت پاسخ گذار می آید بران فریبے از عشوه بست در کارم مرا زساده دلی استوار می آید مرا غرور که تشریف میرسد بذات خود بر آنخدمت صدر کبار می آید در قصیدهٔ دیگر که از لیت ولعل ممدوح خویش شکایت دارد مقصدی را آسان وروان به ردیف ــ هیچ ادا میکند : هیچکر میكند صدر او مدار کزان پیش مرا محروم مانده دار و ان بهانه هیچ هر روز بامداد کنم رو به درگهش یکدل پر از امید و پس آنگه شبانه هیچ چندین هزار تیر معانی ترکش طبع کروم کشاد و تا عدا ز و بر نشانه هیچ پنجاه سال خدمت اینخانه کرده ام وامروز نیست بهرهٔ من در فسانه هیچ گر مستحق هیچ نیم من بدین هنر پس کیست مستحق عطا در زمانه هیچ از طالعت اینکہ من آفتاب چرخ مشهور عالمیم و بران آستانه هیچ رانم نمیدهی که ترا در خزانه نیست یعنی کریم را نبود در زمانه هیچ (۲۷) برجهی میدمن از وعده یی تو دامیست برش گرفتم در ادام دانم بعد ازین در تحت عبارات اشعاریکه می آیند بر لطافت و صفای بیان لحاظ مخصوصی می آید . احسان بزرگی که کابل کمال ابر فن شاعری احسان بزرگی دارد انیست که هجو و شاعری یعنی هجو و ظرافتی که باصطلاح انوری و سوزنی درو زبان بیگان شده بود، آمال کمال این طور را با نتهای لطافت چاشنی و ذائقه بخشی و گرچه نوشتر آلوده دگر این صنف بیهوده گچی محو می شد. ولے چونکہ ایک ہنر نزدہ شعرا بوده باصول معاش شان تعلقی گردید. ازینکه نمی خواستند که ازین شیوه ترک کلی کنند چنانچه ارسلان و امراء که در اوای صله لیت و لعلی بظهور می آمد، در آن اثنا کمال هجو و ظرافت را بروی کار تا آورد و بران ظرافت هجوی ظریفانه مینوشت و که شخص هجو شده را مخطوط و متأثر میساخت یعنی بر پیرایه ظریفانه برگانی از ممدوح خویش در خواست زین و لجام و بخود را که اسب می نمود یک پیرایه ظریفانه ادای مطلب بود . ؎ دوش خرمنده کرد پیشم یاد کارشیک خواجه زندگی تو داد (۲۸) تنگدل گشتم از خبرش که جوان بود و زیرک و استاد گرچه نمکین شدم زواقعه اش گفتم الحق از ان یکی دلشاد که شنیدم که او بوقت وفات بوصیت لب و دهان بکشاد از جو و کاه و از جل و فتار هرچه بد در وجوه خیر نهاد در چنان وقت اینچنین توفیق همه جا نور خدا بهاد وجهیم گشت تعزیت نامه بتوان سر و کریم نهاد بر تو فرض است حق گذاری او زانکه در خدمتت بسی ایستاد مستحقتر زاسپ من نبود گر وصیت همی کنی افتاد هیچ تاخیر برنتابد خیر زود تعجیل کن که خیرت باد و همچنان بخیلی را هجو میکند دی مرا گفت دوستی که مرا با فلان خواجه از پی دو سه کار سخنی چند هست و از پی ان خلوتی میبایدم ناچار خلوتی آنچنان که اندر وی هیچ مخلوق را نباشد بار گفتم این فرصت ار توانی یافت وقت نان خوردنش نگه میدار باز در هجو بخیلی مینویسد * (٢٩) ز مرد فائی باو رکنه اگر گوید که من بخانه خود میخورم طعام حلال نه آنکه مال حلال است مرد فائی را کدام مال که او دارد و کدام حلال ولی بپاسکی آنگاه مال خویش خورد که اضطرار مر او را شود حرام حلال در هجو بخیل دیگر ؎ بدهیمن نان خواجه چون یی دم خواجه گفت که آه من مردم گفتمش خواه میر و خواه ممیر من که این لقمه را فرو بردم شخصی کمالی را ذم کرده بود بجواب او میگوید ؎ شخصی بمدعای خلق میگفت ما از بد او نمیخراشیم ما نیکی او بخلق گفتیم تا هر دو دروغ گفته باشیم و این قطعه مشهور از محقق طوسی است ؎ نظام بی نظام ار کافرم خواند چراغ کذبیلی نبود فروغی مسلمان خوانمش زیرا که نبود سزاوار دروغی جز دروغی مأخذ همین قطعه است سه شعر رسم بود شاعران طامع را یکی مدیح ،، دوم قطعه تقاضائی اگر نداد، سوم شکر ور نداد هجا ازین سه بیت،، دو گفتم دگر چہ فرمائی (۱) این قطعات را بانوری هم نسبت میدهند ۱۲ یکبر با یزد بخدا (٣٠) در غزل سرائی نسبت بغزلیات مسلم است که اساس ان بقیاس را خیال کمال غزل رو پیش ازیم خُسن قیام و دوام بخشید، و بعد ازان شیخ سعدی بخش را به مراج بعروج رسانند که موجد گفته میشودط، در خان آرزو مجمع النفایس در شروع تذکره فغانی مینویسند: قدما را در غزل طرزی بود بسیار ساده چون نوبت بکمال الدین اسمعیل رسید، او رنگی دیگر داد، بعد از و شیخ سعدی و خواجه نمکی دیگر ریختند . کمال در غزلیات با وجود صفائی و سادگی جدت و رنگینی در مضامین نظم بکار آورده که ازین شامل میدانیم : حدش بگذشتم و دشنام نمیدا مرا مدتش گردم و پندار که من نشنیدم گرچه پیش بسزا خوشی بنها میگفت : من ازان خوشتر از و پیچ سخن نشنیدم دست ارسلطنته ز می ندانم کس هرگز گوشت که چون نهمدست ناوک بترز ندی چواندازد بمن تیری کنم در سینه پنهانیش : بدان تا از پی هر تیر تیری دیگر اندازد از چشم بخواب تو امروز روشن است : ان ناله ها که درسم تو دوش کرده ایم بود همیشه جان من بیم تو میکند کشی هیچ نمیکشی مرا من چه گناه کرده ام و لطافت بیان و متانت روزین اشعار عیان کنید: (۳۱) رویی از ناخفه بترقما ند بود نان بگوئید اکر تو اند بود انچنان نازک نه چنان شیرین لب نباشد شکر تو اند بود دل جو و طلب چو کردم برگز تو گفتا بروای فلان بهمان مهیچ کار دا چوبس بگفتم اور ابگریه گفت بامن گفتگو ندارم که مرا حما ر دارد چه دهی صداع میتاچه کنی طمع چیزی که کمینه چاکر من بازین هزار دارد نخستم بدام اندر کشیدى پس آنکا هم بستم بر سر کشیدى بقصد جان چوان من ناتوانى ز روم و هند و چین شکر کشیدى پراگنده همه غمنا ى عالم زهر من بیکدیگر کشید ى اگر چه استین بر من فشاندى و گرچه دامن از من در کشیدى نخواهد رفت از یادم که با من شبى تا صبحدم ساغر کشیدى خوشتر از کلم در مزین حسن جمال رباعی از مساعی بکمال تیمتعالی باشی که در کلام قدما نظیر هر یک از دو مصرع و متوسطین تماثیلی از ان نداریم گل خویست که چون خوی نکو باش و چون دلبر من بنگ خویو باشدت صدی فرهم آورد در سایه باشد که یکی چوری او باشدت گلاف زنم که یار خوش خوست با ما بوفا و عهد نیکوست نہ (۳۲) زین نادره تر که از برای تو مرا شهری همه دشمن اند و تو دوستتی در دیدهٔ روزگار نم بایستی یا باغم او صبر بهم بایستی یا مایه غم چو عمر کم بایستی یا عمر باندازه غم بایستی یار آمد و دوش گیر دوشش منما هرچش گفتم نگه دنا فرمانی می خورد و بخفت مست در استام وانگاه باو چه کرده باشم دانی س شیخ مصلح الدین سعدی شیرازی لقبش مصلح الدین و مخلص و سعدی تخلص شان بوده، پدرشان بحضور اتابک سعد بن زنگی پادشاه شیر از مأموریتی داشت و این تخلص بدان تعلق اختیار کرد هنج. سال ولادت شان نامعلوم وسنه وفات باتفاق عموم سنه ۶۹۱ هـ است زمان حیات شانرا تذکره ها عموماً ۱۰۲ سال مینویسید ازین حساب سال ولادت برسنه ۵۸۹ هجری خواند بود که حضرت شیخ تصا بنے تصریح کرده اند که ایشان شاگرد ابو الفرج جوزی هستند و اغلباً در وند سال ہجری کہ شیخ بعزم تحصیل علم ببغداد آمده اند، در سنه که آن جوزی بورسنه ۵۹۷ هجری وفات یافته اند، اگر ولادت شیخ را هنر (۳۳) ۶۹۱ هجری قبول کنیم پس اکر ایام عمر شانرا تا وفات ابن جوزی نه سال می یابیم و این سخن بهیچ روایت صحتی ندارد چنانچه در بعضی تذکره ها عمر شیخ را (۱۲۰) سال نوشته اند، واگر این عمر خارج از قیاس را تسلیم کنیم البته سلاسل واقعات دیگر پیوند مناسبت بهم میرسانند ولی کشایش عقده سخت باز هم در کدیکه باقی میماند اینست که شیخ در گلستان خود رقم طراز است و میگوید وقتیکه بجنگ سلطان محمود خوارزم شاه با خطائی ها مصالحت کرد من به کاشغر آمدم ، سلطان محمود در ۶۹۸ هجری وفات کرد ازان رو باین زمان عمر (۱۸) سال داشتند، لیکن از واقعات و قراین متواتر تاریخ است که کمالات و شاعری شیخ کمتر از کم به سن (۳۰ یا ۴۰) سالکی حسن شهرت یافته و یا اینکه شیخ سهوا بنام ابن جوزی علاء الدین تکش اسم محمود خوارزم شاه را نگاشته اند و یا در سن شباب شهرت شاعری را تکمیل کرده اند رویداد کودکی شیخ را در هیچ تذکره در قید قلم نیاورده، اما از بیانات خود شیخ بیشتر در باره دوره طفلی آو میدانیم مضامین چنین بظهور میرسد پدر شیخ در زمانیکه شیخ را داخل (٣٤) مکتب میساخت کاغذ، ولوحه، و نیز انگشتر زرینی برایش خرید باوسپردیا باقتضای کمی سن کسی بآنشیخ لابه هدیهٔ شیرینی فریفته، انگشتر زرین را برد، چنانچه خود میفرمایند . ؎ ز عهد پدر یاد دارم همی که باران رحمت بران سردهی که درطفلیم لوح و دفترخرید ز بهرم یکی خاتم زر خرید بدر کرد ناگه یکی مشتری بشیرینی از دستم انگشتری پدر شیخ بفکر مزید جمعیت و تربیت شیخ را همواره با خود میداشت، و زمانی شیخ را با خود بعید گاه برده گوشهٔ عباء خود را بدستش داده مهر از همرابھی جدا نشويد بچه ناببازی مشغول بود ندشيخ دامان پدر را به طفلان کوچه گرد رها کرده بآنجمله یک جا شداز همراهی پدر باز مانده از وقعه ازدحام مردم هجوم پدر را ندیده متحیر شد و گریستن گرفت که پدرش او را تا درک دید و از گوشش کشید و گفت ای احمق نگفته بودم که دامن مرا نگذاری، البته اینچنین واقعات بر هرکودکی واقع شده ومیشود خوان میکند و میشمارد لیکن ازینواقعه نتیجه نیک حاصل درکستن بکار شیخ است کلا تو طفل راهی به سعی لفقیر بر و دامن پیر دانا بگیر، پدر شیخ را (٣٥) طوری بصورتی تربیه میکردند که عارف سالک مرید خود را به تزکیه نفس طی منازل مینماید چنانچه بر هر کلام شان غور کرده و بر انتقاد میکرد نقائص شان تنبیه مینمودند. تا آنکه از حسن توجه پدر بمان کوچکی در ایام طفلی بذوق طاعت و عبادت افتاد. بیدار نقل است که گهی حسب معمول شب همه شب بصحبت پدر مانده به تلاوت قرآن کریم مشغول بود و اهل خانه را یکسر خوابیده دیده بخیال آورده پدر را گفت شما می بینید که اینها چقدر بیخبر خوابیده اند که یکی از اینها را توفیقی نیست تا برخواسته دو رکعت نمازی بخواند، پدرش گفت ای جان پدر ! بهتر آن بود که تو نیز بخواب می بودی که غیبت مردم نمیکردی. یقین در کودکی به ترتیب وضو نمیدانستند. از ملا صاحب محله بخود بانو آغاز کرد نماز و روزه ابتدا کردند مولویصاحب وضو ساخته تعلیم آداب و سنن پرداخته نکته گفتند که بعد انقضای نصف روز در ایام نمی کنند شخصی که این فرائض را روزه عمل مسواک منع گفته شده و بعد از ان گفتند که با کسی بهتر و پرهیزگار من کسی نمیباند. رئیس قریه که بکا پر و فرسوده (۳۶) شده بود. ازین مذاکره آگه شده، این پیغام فرستاد. ه نه مسواک در روزه گفتی خطاست بنی آدم مرده خوردن رواست در ایام صباوت پدر شیخ که در عصر کودکی شیخ وفات کرد، ناز و نعمیکه صرف پرورش شیخ میشد از میان رفت، چنانچه خود میفرماید. ه من آنگه سر تاجوری داشتم که سر در کنار پدر داشتم اگر بر وجودم نشستی مگس پریشان شدی خاطر چند کس کنون دشمنان گر برندم باسیر نباشد کس از دوستانم نصیر مرا با از درد طفلان خبر که در طفلی از سر برفتم پدر لیکن والده محترمه شیخ که تا سن جوانی شیخ باله سرش زندگانی بسر برده به تربیه اخلاقی فرزند خود شاغل بودند که حضرت شیخ در گلستان بیان کرده، : - وقتی از جهل جوانی بانگ بر ما در زدم، به کنجی نشست و گریان میگفت مگر خوردی فراموش کردی که درشتی میکنی، (باب ششم) اینکه در مکاتب و مدارس اگر چه در شیراز بوای تحصیل علم از هر گونه ضروریات مهیا بود و بصدها علما و فضلا بمشغول بتدریس و تدریس بودند و عالیه و و اگر ... کنم بچه سان سهو تعبیر کنم. (۳۷) گمان مدرسۀ اتابک مظفر الدین تکلہ بن زنگی المتوفی در ۵۹۱ هجری آباد و قیام داشت، امادران زمانها بندوق تحصیل علم و کمال بدر سگاهای مشہور ممالک دور و دراز رفتن را امر لازم تصور میشد درین دور بزرگترین مدرسہ کہ انرا دارالعلوم گفتہ میتوانیم نظامیہ بغداد بود شیخ در نظامیه بتحصیل علم پرداخت و به آئین مروجه مدرسه وظیفه نیز حاصل داشت، ولی خبری نداریم کہ در نظامیه از شخصیکه تحصیل علم کرده انه که خواهد بود ازین قرینہ کہ شیخ شاگردی ابن جوزی را کرده ہند ابن جوزی در بغداد بخو و سد شیخ را در نظامیه علم حدیث میخواند موهوم از این نتیجہ بر آورده اند کہ در انجا نظامیہ حضرت شیخ زانوی شاگردی بحضور ابن جوزی خم کرده داشته ولی در فهرست مدرسین نظامیه از نام ابن جوزی نشانی نمی یابیم، بی شبهه که ابن جوزی در بغداد درس حدیث سلفه میگفتند البته از مسکن خاص خودشان خواهد بود چرا که اثبات تعلق شان بالنظامیہ میشود اند ستد یا عجب تر اینکه بر علم شیخ پر توے اثراتخرا بن جوزی نیفتاده و ابن جوزی در زمره (٣٨) معلمین و محدثینی محسوب میشد که از حدیث و روایات بنهایت احتیاط کار میگرفتند و روایات ضعیفه و مشتبه را بکلی ترک میدادند و شیخ اتفاقا حدیثی را که ذکر میکند عموما ضعیف بلکه مصنوعی میباشد مثلاً. ؎ سزد گر بدورنش بنازم چنان که سید بدور انوشیروان یا مثلاً لی مع الله وقت لا یسعه ملك مقرب الخ یا مثلاً حدیث حضرت ابو هریره (رض) زرنی غبا الخ یا مثلاً حدیث طبیب فارس و غیره . ؎ تحصیل شیخ در وقتیست که از سلاله اتابکان فارس سعد زنگی بر تخت حکومت متمکن بود با جبروت و نهایت عادلانه حکومت میکرد اما نمیدانیم که به سبب چه بود که شیخ را در شیراز بود و باش با امن و آسایش نصیب نشد چنانچه میفرمائید سعدی حب وطن گرچه حدیثیست صحیح نتوان مرد بسختی که من اینجا زادم غرض اینست که حضرت شیخ از تحصیل علم فارغ شده بسیر و سیاحت مبتلای سفر بودند و این دوره را (۳۹) در تذکره ها عموماً ۷۰، سال مینویسند البته اغراض سیر و سیاحت مختلف است ولی مقصدی که مد نظر باشد سیاح همه اشیاء را بهمان حیثیت می بیند، بلکه اشیاء بخود بخود بهمان حیثیت در نظر جلوه گر میشوند و در خاطر شیخ حیثیات کثیر با اختلاف مجتمع بود، که زیر جناب شان، شاعر، وصوفی، وفقیه، بویند، و هم واعظ، و حسن پرست، رند، وشوخ طبع بودند که تماشگاه عالم را از هر جانب دیدند، گهی عالم زهد و ریاضت بعزم حج و زیارت مقامات متبرکه بسفر های بزرگی بحر بر درگند دریا بانه های پر خوف دشوار گذار پیاده با صد ها فرسخ میگذرند شب های بیخواب متصل از پیاده روی خسته و کسل شده در حین راه بر زمین سنگ لاخ افتاده میخوابیدند و گاهی بخواهش کشتن نفس در بیت المقدس مشکی بر دوش گرفته سقائی اختیار کرده بمردم آب داده گشت وگذار میکردند، وقتی از درویش صاحبدلی حدیثی شنیده بذوق زیارتی بملک روم میرسیدند روزهائی بر مزارات انبیا علیهم السلام اعتکاف میورزیدند، بروز جمعه آرزوی (٤٠) شیخ (علم) باش را خود ده داد ادای نماز ده هستند اما از نپاپوشش مأیوسی داشت بخاطر شکایت میطریدند تا که بشخصی نظرشان (افتاد که مطلقاً پای نداشت خوب دیده و سنجیده بصبر قناعت کرده دانست که این واقعه درک (یاران) علم صبر و رضاست . - حکمدیکه از صحبت مردم بتنگ آمده در صحرای بیت المقدس بادیه نوردی اختیار کردند یکه اتفاقا بچنگ مسیحیان گرفتار شده (او را) در طرابلش (طره پولی) بخریدند (بلهریق) (شیخ) مشغول ساختند نهایت مشوش شدند ولی مجبور بودند (اندک شبان) (میگذرانید) از حسن اتفاق سبزواریه سلمان را گذاری با طرف شان : (شیخ) پرسید که خبر باشد ؟ بجواب دوست فرمودند : - هیکگر نمیشم از مردمان کوه و دشت که از خدای نبودم بدیگری پردا قیاس کن که بر حالت بود درین (ساعت) که با طویله نامرد هم بیابد ساخت (بحال شیخ) دوست رحم کرده فدیه داد (او را) و از ظلم ایشان بدر آورده شیخ را همراه بسبز (خدمت) یاب شدند مزید عنایتی کرده دختر خود را به مهرتعین صداشرفی به شیخ داد ولی دخترک که خیلی شان و شوخ بود با شیخ همواره ناسازگاری مینمود چنانکه (شیخ) و گفت که تو حیثیت خود را فراموش (٤١) کردی تو بمائی که ترا پدرم بده دینار از بیگار برآورد شیخ بجو ابگفت که بلی ده دینار داده از بیگارم برآورد اما بعوض صد دینار باز گرفتارم ساخت . شیخ تعلیم تصوف و سلوک از شیخ شهاب الدین سهروردی حاصل کردند المتوفی بسنه هجری حاصل داشتند پوشیده که این سیاحت بسفر بحر همراه شان بوده از فیض صحبت شان طی مراتب تزکیه نفس نمود چنانچه خود میفرمایند . مرا پیر دانای فرخ شهاب دو اندرز فرمود در روای آب یکی آنکه بر خویشتن بین مباش دگر اینکه بر غیر بدبین مباش میگفتند روزی بجامع مسجد بعلبک وعظ میگفتند و معنی آیه کریمه نحن اقرب الیه من حبل الورید را بیان میفرمودند و بر کسی تاثیر نمی بخشید یا آن همه مستغرق خیال خود بوده این اشعار را میخواندند دوست نزدیکتر از من بمنست وین عجبتر که من از وی دورم چکنم با که توان گفت که او در کنار من و من مهجورم اتفاقاً صاحب دلی بمیان آمده بی ساخته نعره زد که از تاثیر آن، (٤٢) مجلسیان متاثر شدند بی اختیار از زبان شیخ برآمد که « دوران با بصر نزدیک و نزدیکان بی بصر دور» باری لباس کهنه و فرسوده پوشیده بدربار قاضی شهر رفتند و بصف بلند ترین نشستند، میر دربار که حسب مدارج و رتبه بود اخراجن مجلسی مامور بود نزدیک آمده گفت: ندانی که برتر مقام تو نیست. فرو تر نشین یا برو یا بایست ، بیچاره شده از انجا برخاسته در صف پائین نشست بعد ساعتی از هر سو غلغله و آواز های مختلف بلند شد و کسی ازینها سخن سخے بخش و فیصله کن نمیگفت که سر تسلیم بدان خم شود، شیخ را که موقع اظهار کمال بدست آمد از صف پائین بآواز بلند گفت. که برهان تو باید و معنوی نه رگهای گردن بحجت قوی توجه مردم را بخود جلب کرده صورت مسئله را بنهایت زیبائی بروی اظهار آوردند که مجملة قبول کردند تا اینکه خود قاضی [١] بر مسئلة فقهی. (٤٣) صاحب از صدر مجلس برخاسته سلهٔ خود را برداشته بر سر ایشان نهاده (مصنف) در آن زمان که اینقدر انصاف باقی بود، اگر معامله امروز می‌بود کسی بسوی شاه نظری نمی انداخت . - مصنف) در زمان قحط مشهور اسکندریه که مردم مردم را زنده میخور دند یک دولت مند مخنثی خوان کرم خود را بقدرے وسعت داده بود که کسی کسی را از ان منع نمی نمود، درین ایام حضرت در اسکندریه قیام داشته از دوستان شخصی گفت که بدعوت مخنث رفتن باید، خود کاسری شیخ این امر را ناپسندیده و ناگوار پنداشت جواب داد، . ه نخورد شیر نیمخوردهٔ سگ ور بسختی بمیرد اندر غار از روش آزادانه و تجرد شیخ ظاهراً قیاس میشود که از ماجرای اہل و عیال تارک بودند ولی از شهادت‌های تاریخی که موجود است می‌یابیم که درین تجربه گاه نیز سیر و صفا کرده اند، یکدفعه همان است که بتعلق مجبوری اختیار کرده بودند که در گذشته بیان کردیم، دفعهٔ ثانی در صنعا (صن صنعا یمن) (٤٤) اتفاق نکاح افتاد و اولادی تولد شد که طفولیت تلف گردید گردید با وجود بی پروائی شیخ را صدمه بخشید که دوستان خود میفرماید در ضمادرم طفلی اندر گذشت چه گویم کزانم چه بر سر گذشت بحدی حواسش باخته بودند که تخته قبر را برطرف کرده میخواستند جگر پاره را ببینند لیکن منظره هولناکی دیده و لرزیده غشی کردند وقتیکه بهوش آمد علی فرزند دلبند شان بزبان حال میگفت.. شب گور خواهی منور چوروز ازینجا چراغ عمل بر فروز در زمانیکه سلطان خوارزم شاه با اهل خطا صلاحیت کرد شیخ به کاشغر آمدند در مسجد جامع یک مدرسه بود که حسب قاعده کتب ابتدائی و حساب تعلیم داده می شد حضرت اکبر کبیر در وقتی که در مدرسه آمد پسر خوش جمالی کتابی محتشری که (غالباً مفصل خواهد بود) در دست داشته میخواند. ضرب زید عمراً شیخ جواب داد که خوارزم و خطا با هم صلح کردند و دعوی عمروزید هنوز با قیست پسر را خنده آمد و از نام و نشان او پرسید. فرمودند شیراز از انجا که شهرت شیخ عالمگیر (٤٥) شده بود، نام شیراز را شنیده گفت که از اشعار سعدی چیزی بیاد دارید، شیخ دو شعر عربی را که موزون وقت و دلپذیر بود بر خواند ولی بفهم پسر نیامد و بجواب گفت که در دیار ما اشعار فارسی شان مشهور است که اگر فارسی میخواندید من فهمیده میتوانستم، شیخ حسب حال این گفت : ای دل عشاق بدام تو صید ما بتو مشغول تو با عمر و زید روز دوم شخصی بپسر گفت که حضرت سعدی همین است دوید و نزدیک شیخ آمد و اخلاص و عقیدت مزید ی بعرض رساند و گفت که چرا نام خود را ظاهر نفرمودید که من سعادت خدمتگذاری حاصل میکردم، شیخ بجواب گفت که مصرع با وجودت زمن اواز نیامد که منم پسر التجا کرد که هر گاه چند روزی قیام میفرمودید با همه از شما استفاده میکردیم، شیخ فرمود که بلی من میتوانم که باشم، و بعد از ان این اشعار را خواند. بزرگی دیدم اندر کوهساری قناعت کرده از دنیا بغاری (٤٦) بدو گفتم بشہر اندر نیائی ؟ کہ بارے بندی از دل بر کشائی بگفتا انجا پری رویان لغزند چوگل بسیار شد پیلان بلغزند بہ تقاضا و تہذیب زمانے نظری باید کہ بہیچ مقدسی و صوفی منشی شخصی مانند شیخ امردی را در بغل گرفتہ از وفور محبت روی او بوسیدہ دلیرانہ میگوید کہ این بگفتیم و بوسہ چند بر سر و روی یکدیگر دادیم و و داع کردیم . بوسہ دادن بر وی یار چہ سود ہم در ان لحظہ کہ دلش پدرود ہمدرین ایام عالم سیاحت حضرت شیخ بہ ہندستان آمدہ عموم تذکره نویسان مینویسند که شیخ با امیر خسرو رابطۂ تامی شد ولی در تواریخ مستندہ شخص نقد رنشان میدهند کہ خان شہید یعنی محمد و رح امیر خسرو دو بار شیخ را از شیراز طلب کرد لیکن شیخ به عذر ضعف پیری جواب دادہ نسخہ ہای بوستان و گلستان بقلم خود نوشتہ فرستاد ، خان شہید کہ اثاری از طبع امیر خسرو برای شان نیز فرستادہ بود ، و شیخ انرا مزید تحسین فرمودہ جواب نوشتند کہ این جوہر قابل قابل قدر دانیست ۔- (٤٧) وقوع سفر هندوستان را بارهٔ شیخ در بوستان مینویسند اما بیان واقعه اختلافات بسیار دارد که اصل واقعه را از مبدأ مشتبه میسازد، شیخ میفرمایند که در سومنات آمدم در انجا بتخانه با پرستاران بود که برستاران بت خانه راه و رسمی بهم رسانیدم و روزی برهمنی را گفتم جای بسیار تعجب است که یک مقدار سنگی را مردم چرا سوال نداری همه بر من تلاقی اول کرد میپرستند، برهمن ازین سخن بر هم خورده کفتر مرا افشای کعبه بتان کرد چنانچه جملگی بر من ریختند و هنگامهٔ بزرگی بر پا شد گفتم مگویی و حریطی هری بتی است که من هم اعتراف دارم ولی میخواهم بدانم کمال مندی ازان مجسمه که در غوری چه کمالی دارد؟ برهمن گفت بلی درین باب حق دارید که بپرسید ، بیقین که من هم مسافرت بسیاری امام کمال که دران است کرده، هزار ها بت دیدم ، چیزی که باین دست می بینم بدیگر بتی ندیدم زرد بتی دیگر ندیده‌ام . دران که مسطور است و چنان است که این بت هر روز صبح برای دعا دست خودرا . بت بلند میکند . روز دیگر این شعبده را شیخ بچشم خود می بیند و نها ی الله در متحیر شده بمیزی تفکر افتاد که حقیقت این راز چه خواهد بود، از روی تقیه تقیته به دست و پای وی بوسه داده بکمال خشوع و خضوع در بتخانه (٤٨) بکمال عقیده آن است رهایش با عقیده اختیار کردند، براهمه را کلا ازین طرف اطمینان حاصل شد روزی دروازه رفت و آمد را بسته بهر طرف نظر بازی داشتند دید که در پشت بت پرده مغرقیست و در گوشه پرده شخصی نشسته رسنی در دست دارد و بدان رسن دست های بت را بسته به ترتیبی رسن را میکشد که دست های بت بلند میشود اینکه نظر رسن دار بشیخ افتاد بگریختن گرفت شیخ او را تعاقب کرده دستگیر نمود خود در چاه انداخت و خود شان بدر گریختند، در بیان این واقعات اشتباه مغالطه عمومیه که هست اینست که بت را گفته اند که از دندان عاج فیل ساخته شده بود و حال آنکه دندان پیل را اهل هنود ناپاک میدانند بدانوجہ بتی ازان ساخته نمیشود، و در باب براهمه نوشته اند که پاژند میخواندند . فتادند گبران پاژند خوان چو سگان بران برهمن استخوان پاژند که کتاب اهل ہنود نیست بلکه صحیفه آتش پرستان است و براہمه را در جای گبر و در جای مطران گفته اند . پس (٤٩) پرده مطران آذرپرست ـ درصورتیکه مطران پیشوای مسیحیان را میگویند، مطران را آذرپرست گفتن بیشتر اظهار لغویت است و غیراین جزئیات واقعات اصلی هم خیلی دور از قیاس است که در اینچنین بتخانه عظیم الشان یکشیخ اگر فوق العاده بت‌پرستی میکرد ناممکن بود که مجتمعا براهمه و پرستاران مهم بتخانه را واگذاشته بیکمرید میرفتند و شیخ را موقع میدادند در نظامی را که هر چهار طرف دروازه ها را بر هم بسته آنچه میخواستند میکردند در زمان ملاء حقیقت اگر ابتدا ولایت بود خدا داناست که چه چیز را چه دانستند در بالن و کدام واقعه را بچه طور نوشتند، اکثر یه سیاحان انگلیز نیز همچنان حالی دارند که چند روزی در هندوستان مانده سفرنامه مینویسند که آنرا خوانده اهالی هند بتصریح حقیقت می افتند که درستان کدام محکمات است شیخ در خاتمه این حکایت مینویسد که از سومنات به هندوستان آمدم شاید دران زمان خاص دهلی و نواحی آنرا هندوستان میگفتند چرا که شیخ بیش ازین تصریح نکرده اند که مقدر معلوم ! و نه هندوستان به بعد اسم دانسته می شد و نه از جای دیگر سراغی داریم که تا بکار رسیده آخر کدام نقطه هندوستان بود در ایامیکه شیخ سیاحت شروع کرد بلاد فارس حکومت اتابکان سلغری بود، و این سلسله نیز بمثل سلسله‌های دیگر دست پرورد سلجوقیان بود، و درین سلسله حکمران پنجم سعد زنگی نام داشت که همعصر شیخ سعدی بود و سعدی تا اتمام این عصر بوطن نیامد. تکه و تاریخ دلیل روشن نیست که باعث چه بود، لیکن از بعض رموزات شیخ معلوم میشود که دران زمان بخار امین سماج اطمینانی نداشته، سعد زنگی را در سنه هجری وفا یافت بعد از ان پسرش اتابک ابوبکر بن سعد زنگی تخت نشین شد بنهایت پادشاه با شان و شوکت بود، وحکومت فارس که از عرصه دو صد سال تاراج گاه مغول بود در عهد او عروس زیبا کردید. نظم و نسق اطرافش برعنائی قیام و قوام گرفت که بر جای مدارس و درسگاهی منتظمی انتظام شد که علماء و فضلاء از هر جانب جمع آمدند و شیخ که همواره به شوق وطن بیتاب میبود و دعا میکردند که بوطن برسند چنانچه در یک قصیده مینویسند. (۵۱) چه خوش سپیده دمی باشد آنکه بنیم باز رسیده بر سرالله کبر بشیراز نه لایق ظلمات است ببدین اقلیم که تختگاه سلیمانست و حضرت راز [دستور در عمارت فاصفه با بود] درین زمان که اطمینان امان تسلی بخش بود شیخ شام را گذاشته از راه عراق عجم بشیراز آمد محمد و اقعیست که در قطعه بموجب [روب تقطیع میشد و در] غربت و مراجعت را بتصریح مینگارند و به قطعه دیگر واضح تر ازان مینویسند. ندانی که من درا قالیم غربت چرا روزگاری ببردم در نگی برون رفتم از تنگتر کان کجا دید جهان در هم افتاد چون موی زنگی همه آدمی زاده بودند لیکن چو گرگان بخونخوارگی تیز چنگی چو باز آمدم کشور آسوده دیدم پلنگان رها کرده خوی پلنگی چنان بود در عهد ابدال که دیدم جهان پر زآشوب تشویش و تنگی چنین شد در ایام سلطان عادل اتابک ابوبکر بن سعد زنگی [چون شیخ] [شیراز امده اینهمه از تعلق حکومت بکلی ازاد بودن ظاهر مشکل بود] لاجرم در جمله درباریان سعد زنگی شامل شد. [در قصاید مکان ] به معاصر ان [*] الله اکبر در شیراز نام یک چشمه ایست. (۵۲) قصاید مدحیه نوشت معمول ساخت پرداختند و عنوان کتب گلستان بوستان را بنام او ساختند و یقیناً که ( بلا مطالبہ) صله ہا یافتند و حقیقت اینست که بموجب بدر بار کرده نتوانست در برب اینم آزادی طبع قابل پابندی دربار نبودند و باعث همین بود که از او بجا میارند ابوبکر بن سعد قدر دانی نکرد و شیخ در یک قصیده خفیفه بر شکایتی حکایت کرده . ؎ بدو لتت همه افتادگان بلند شدند چو آفتاب که بر آسمان پر تو شبنم مگر کمینه آحاد بندگان سعدی که سعیش از همه بیش است چظنش از برکم بعد انقراض خاندان اتابک انکیا نو که از طرف ابا قا ان خا (پسر ہلاکو خان) حکمران شیراز مقرر شد نیز و در مدحیه او قصیده گفته اند : که دو بیت آن اینست . ؎ سعد یا چندانکه میدانی بگو حق نباید گفتن الا آشکار ہر که ا خوف طمع در بار نیست از خطا باکش نباشد و ز تتار بقول چا محمودی ازین اشعاری قیاس میتوان شد که پراز خیالات شیخ در باری حصه شاہی پیشیانی جا گرفتن دشوار بو د و مدعا اینکه ابوبکر بن سعد در حضر واقف و احترام شیخ را بر طبق مراتب شان بجا نیا ور د ولے امراے ۵۳ باعلم و فضل حضرت را پرستش میکردند. و درین زمان نتیجه کار حقیقی علاء الدین شمس الدین صاحب دیوان علاء الدین بودند، خواجه شمس الدین وزیر اعظم ہلاکو خان و در عہد ہلاکو خان با وجود اختلاف مذہب بے سفاکی تاتاریان بقاے نام و نشان اسلام محض بواسطه نیت و عمل خیر خواجه شمس الدین بود و نور اسلام کہ قلوب تاریک عقیدہ تا تاریان را منور ساخت همه از برکات خواجه موصوف است در سلسله او تر نکو دار پسر ہلاکو خان مشرف باسلام شد و بلقب سلطان احمد ملقب گردید و نکو دار خاصه به اثر غیب و ہدایت خواجہ شمس الدین قبول اسلام نمود برادر دوم خواجہ شمس الدین علاء الدین با مخد از طرف ہلاکو خان حاکم بغداد بود و در فضل و کمال سرمایه زیاد داشت که تاریخ مفصل و مستند تا تاریان یعنی جهان کشا از تصانیف اوست، و این هر دو برادر معتقد و مرید خاص شیخ سعدی بودند. شیخ باری از سفر حج به تبریز کہ پای پایتخت ہلاکو خان بود باز آمد و در اثنا سواری اباقاآن خان پسر ہلاکو خان بآنطرف روان بود، خواجہ شمس الدین علاء الدین (٥٤) نیز همراهی داشتند شیخ را بخیالیکه که این موقع تعارف نیست تا معرقت کرده بر طرف شوند اتفاقا نظر هردو نفر بر شیخ افتاد متصل از اسپ فرو در آمده بوسه بر دست و پای او دادند آقاآن خا میدید وبس متحیر شد که اینها از سالهای متخاصی در باره نگاهداران من اندو هیچ گاه بدین اخلاص مر ا تعظیم و احترام نکردند که این پیر مرد را بجا می آرند. برادران از شیخ رخصت یافته باز شامل جلوش گردیدند اباقا آن خان جویان شد که این شخصی است که شما او را اینقدر تعظیم و تکریم کردید گفتند پدر ماست آبا قا آن خا گفت پدر شما که مرده است گفتند که پدر طریقت ماست و نام او سعدی است که نظم و نشر او درین زمان ورد زبان جهانهیا و بسمع مبارک رسیده باشد بغیا نند ا با قا آن را شتیاق صحبت شد روز دیگر هر دو نفر خدمت شیخ حاضر شده از پیغام پادشاه آگاهی دادند. شیخ انکار گر آنها بلا نهایه عذر والتجا کرده که برای شیخ رد قبول نماند و بسلام رفت و زمانی با پادشاه همصحبت بود وقت مرخصی اباقا آن گفت نصیحتی فرموده برود (٥٥) شیخ زبان کشاد که بعد وفات صرف اعمال نیکست که همراه خواهد بود و بر شما سزاست که اعمال نیک همراه میدارید، یا بد؟ اباقاآن اعمال همراه گفت که این مضمون را بقلم میخواهم، شیخ حاضرأ جواب داد سه شهی که حفظ رعیت نگاه میدارد حلال باد خراجش که مزد چوپانی است است وگرنه راعی خلق است زهر مارش باد که هرچه میخورد او جزیت مسلمانی است اباقاآن بی اختیار گریست و پرسید که من راعیم یانه؟ شیخ گفت که اگر راعی باشید بیت المال حلال شماست والا دوم، اباقاآن بار بار پرسید که من راعیم یانه؟ لیکن همین جواب شرطیه پیش میکرد و در وقت رفتن این اشعار خواند. سه پادشه سایه خدا باشد سایه باذات آشنا باشد نشود نفس عامه قابل خیر گرنه شمشیر پادشاه باشد ملکت او صلاح نپذیرد گر همه رای او خطا باشد هر صلاحی که در جهان آید اثر عدل پادشاه باشد اباقاآن ازین اشعار نهایت متأثر شد. وقتیکه خواجه شمس الدین مجد سؤال نوشته با پانصد اشرفی و عمامه برای شیخ فرستاد، امجد (٥۶) میان بربود قاصد یکصد و پنجاه اشرفی را از میان نابود کرد، شیخ جواب سوالات و رسید تعداد اشرفی را بظرافت و رندی نگاشته اوت کلمه خیانت قاصد را بظهور میرساند. ۵ چونکہ تشریفم فرستادی ما مالت افزون بادخصمت پائمال ہر مدینایت سالی عمر باد تا با نصد و پنجاہ سال خواجہ شمس الدین در صدد بازخواست شد خواجہ علاء الدین برا در خواجہ شمس الدین برای جلال الدین کہ در شیراز بعہدهٔ معززی مأموریت بزرگ داشت نگاشت که ده هزار اشرفی بخدمت شیخ بفرستید بر سوء اتفاق شش روز پیشتر از ورود خط جلال الدین وفات انتقال کرده بود، حامل خط سهمی جلال الدین را به شیخ نشان داد شیخ بجواب علاء الدین این قطعه را فرستاد. ۵ پیام صاحبدولت علاءدین کہ دین دہر با یام او ہمی ناز د رسید پایه دولت فزود سعدی را بسی نماند کہ سر بر فلک برافراز د مثال داد کہ صدر ختن جلال الدین قبول حدّ او را تعہدی سازد ولیک بر سر وخیل مرگ تاخته بود چنانکہ بر سر ابنای دہر می تازد (٥٧) جلال زنده نخواهد شدن در دنیا که بندگان خدا وندگار سزوارند طمع ندارم ازو در سرای عقبی نیز که از مظالم مردم بها سپر دارد خواجه شمس الدین قطعه را خوانده حکم کرد که بلا درگاه پنجاه اشرفی بخد مت شیخ فرستاده شود، اگر چه شیخ قبول نمیکرد ولی خواجه پافشاری میکند تا که زار آن را قبول بیش مقبوله اید (*) و شیخ از ان مبلغ کار وان سرائی تعمیر کرد. - خواجه شمس الدین را کار غون نبیره بلاکو خان به ٦٨٣ هجری بقتل رساند، اما بعد از ان نیز دیگر امرا و حکام همچنان شیخ را مخترم میکردند ، در زمانه ملکی عادل شمس الدین تازی عمال رویه اختیار کرده بودند که میوه جات با غبانهای سرکاری را بردکانداران بقیمت گران میفروختند و بیچارگان خواه مخواه بخریدن مجبور بودند ، برادر شیخ که پیشه بقالی داشت و مقابل محل اتابک دکان گرفته بود چند با ر باین آفت بحال ایشان واقع شد بالاخر به تنگ آمده برادر خود یعنی شیخ را از حادثه آگاه نمود شیخ این قطعه را تحریر داشته برای ملک عادل فرستاد . ے (*) این واقعه را ابن میمون در دیباچه کلیات شیخ مفصل نوشته است . ۵۸ ز احوال برادرم به تحقیق دانم که ترا خبر نباشد خرمای بطرح میدهندت بخت بد ازین بتر نباشد اطفال پراند و مرد درویش خرما بخرند و زر نباشد آنکه تو محصلی فرستی شخصی که از و بتر نباشد چندان بزندش بخداوند کز خانه رهش بدر نباشد ایصاحب من بگو را و رس لطفی با ازین دگر نباشد ملک شمس الدین که قطعه را خواند منادی کرد که با کسانیکه اینچنین گرفتار شده باشند مجموعا حاضر دربار شوند چنانچه هرا دا درسی که قاضی قضاوت شیخ شد و به معذرت بسیار علامه هزار اشرفی پیش کش کرده گفت که این تاوان نقصان برادر شماست * شیخ در اواخر حیات بیرون شهر زاوایه بهم رسانده شب و روز را در انجا میگذشتند و سلاطین و امرا هم بر آن آستانه حاضر شده مراتب اخلاص بجا میکردند و انتظام طعام بطوری بود که امراء از خود خورشها میبردند یا میفرستادند شیخ بقدر کفایت [*] دیباچه کلیات . (٥٤) صرف خوراک خود کرده باز مانده را بظرفی انداخته از دیوار می آویخت که مصرع - (برین خوان یغما چه دشمن چه دو)ست زمان بازگشت شیخ در شیراز عهد حکومت ابوبکر بن سعد بود و بعد ازان نبیره او محمد بن سعد پادشاه شد و اینکه خیلی کوچک سال بود امورات حکومت را والده اش انجام مینمود ، بعد دو سال و هفت ماه وفات کرد و بعد ازان محمد شاه بن سلغری بن اتابک سعد پادشاهی یافت از آنجا که بطبع سفاک و خونخوار بود اراکین بعد هشت ماه او را از پا انداخته به ہلاکو خان فرستاند و بعد او برادرش چندی برای نام حکومت میکرد ۶۶۳ هجری بقتل رسید و قتیست که ازان خاندان مردی باقی نماند ، آبش خاتون دختر اتابک سعد برمسند حکومت نشست و با منگو تیمور پسر ہلاکو خان عروسی کرد در ۶۶ ه از دار فانی رحلت نمود، و فارس و غیر از عهد در تحت حکومت تا تاریان آمد و این زمان ارغو خان بن اباقا خان بن ہلاکو خان بود، شیخ در عهد این حکومت در ۶۹۱ هجری ترک جہان فانی نمود و تاریخ وفاتش این (۶۰) از لفظ (خاص) بر می آید وکسی بس موزون گفته مصرع ز خاصان بود زان تاریخ شد خاص. - مزار شیخ به فاصله از مقام دلکشا بداءند کوهی است و بنام سعدیه شهرت دارد هفته یک روز مردم برای زیارت اوقات تعطیلی شان رفته از چای نوشی و هواخوری حظ گرفته تا شام بوده باز می آیند. - در انجا میگذارنند اخلاق و حالات و عادات یومیه شیخ اگرچه شیخ سوانح عمری خود را ننوشته ولی در گلستان و بوستان در اوقات ضمنی شان آنقدر برحسته برجسته حالات و حکایات می یابیم که ازان بصورت تصویر اخلاق و عادات شان کاملا بنظر می اریم که حضرت شیخ به صوفیه کبار در شمار میرود و الحق پاکیزه باطن و صاحب حال بودند و خاصه حال شان این بود که بعد مجاهده و ریاضت طی این رتبه میکردند. و حقیقتاً سرشتی داشت که طفولیت تا شباب بلکه در هر زمان با و صاف موصوف بوده اند در ایام سرما هم میروند (۶۱) که خاصۀ مولویان است یعنی خود بینی، خرده گیری، مشاجره مخاصمت. اگرچه از کودکی بوسیلۀ صحبت پدر ذوق عبادت مهیا داشته به شب بیداری و ورد وظائف عادی بود، لیکن بر دیگران نکته چینی و خرده گیری هم مرعی داشتند و میگفتند به بینید که کسی را توفیق نماز گذاری نیست. در نظامیه که علم حدیث میخواندند شخصی برخلاف خاطرشان سخنی گفت به شنیدن آن از خود دا ری برآمده گفتند: چو من داد معنی دهم در حدیث برآید بهم اندرون خبیث واقعه ایست که با درویشی بباب دولتمندی و درویشی بحثی درمیان آمد سخن بجائی رسید که دست و گریبان شده به زد و کوب انجام یافت، دشنامم داد سقطش گفتم گریبانم درید زنخدانش شکستم. سفر حج است و بذوق و شوق تمام احرام بسته باپای روان هستند و بهمین مقام به کلمات ناسزا کلام میکنند و خود میفرمایند بر سر و روی همدیگر فتادیم و داد فسق و جدال دادیم (۶۳) حسن پسندی تا امرد پرستی رسید و آنقدر بیباکانه رفتار داشته که اظهار آن دشوار ست بی شبهه این اوضاع بر عارض کمال شان داغی می آرد، ولی یک مرد مصلح و سازگار را از تمام این مراحل گذر کردن میباید، به مولانا روم کسی نسبت بزرگی چیزی گفت که «شاهد باز بود اما پاکباز بود» مولینا فرمودند «کاویش کردی و گذشتی»... شیخ چونکه بامرا ضمناً مبتلا شده باز صحت یاب گردیده بود بدان موجب مہارتی که شیخ بطریق علاج امراض اخلاقی ، حقیقت ماهیت، علامات حاصل کرده بود دیگری را قدرت نبود ، در بیماریہائیکہ اکثریه مغالطه واقع میشود که مرض را مرض نمیدانند. -- مثلاً یک فقیه بوجه بد نفسی فطری مخالف خود را بد گوئی میکند و او را ضرری میرساند و اینست مغالطه انفسی که این شخن قابل مخالفت بدان سبب بدعتی و کافر ست پس بد گفتن و تکفیر او اقتضای غیرت مذہب است ، یا مثلاً یک صوفی امرد پرستی میکند و میداند که مجاز نردبان حقیقت است شیخ (۶۳) ازین تناقض مبراست که نسبت امرد پرستی صوفیان ظرباز را پرده میکند ــ گر در می نشینند با خوبرو پسر گر ناپاکباز بیم اهل نظر زمن پرس فرسوده روزگار که بر سفر حسرت خورد روزه دا چرا طفل گیرد زہ ہوشت ببرد که در صنع دیدن چه بالغ چه خورد طبیعت شیخ از ظرافت مملو بود ، گهی میخواستند مقامی بگرایہ بگیر محمد یهودی همسایه داشت پیش رشد گفت عزاست که بخرید و من چه قیمت این خانه بخوبی میدانم که عیبی ندارد شیخ جواب گفت بجز اینکه شما همسایه میباشید. خواجه همام شاعر مشهوری بود و به محقق طوسی نسبت شاگردی داشت شیخ را با او در تبریز به حمام صحبتی اتفاق فتاً شیخ دانسته با همام طر ز ظرافت بنا کرد همام که از شیخ نمیدانست جویای نام و نشان شد شیخ گفت شیراز یم همام جواب داد که عجب است که در شهر ما شیرازیان از سگان بیشتر اند، شیخ گفت بلی اما در شیراز تبریزیان را از سگان کمتر شمارند، اتفاقاً جوان خوش گلی همام را یکه میکرد و شیخ میخواست از و لطف نظر (٦٤) در حمام حاصل کند و بمام همایل بود، در سلسله سخن همام پرسید که در شیراز آیا اشعار همام شهرتی دارد شیخ گفت بلی بین شعر اکثرا میخوانند در میان من دلدار حجابست همام : وقت آنست که این پردیک سو فکنم همام گمان برد که این سعدی است سوگند پیش کرده پرسید که اسم شما چیست شیخ مجبور شده گفت سعدی است. همام برخاسته سر بر پای شان نهاد او را بخانه خود برده بانتهای گرمجوشی مهمان نوازیها کرد ... مجدالدین هگر معاصر شیخ بوده با و شیخ را تعلقی بوده او نیز تعلقی داشت و امروز کسی با نام او در آن لقب آشنائی نیست ولی بآن زمان در فارس منصب ملك الشعراء که حق شیخ بود قسمت با و بخشیده بود، سعد بن ابو بکر سعد زنگی بیشتر از شیخ او را احترام وتکریم میکرد و نیز در آن عصر اما می نام شاعر دیگری بود که بی بصری زمانه او را نیز حریف و همسر شیخ ساخته سخن بجائی رسید که خواجه شمس الدین محمد و ملک معین الدین پروانه و نورالدین و افتخار الدین قطعه ذیل را نوشته به مجدالدین هیچ فرستادند. (۶۵) ز شمع فارس مجدالدین سوالی میکند پروانه روم ز شاگردان تو هستند حاضر رهی و افتخار و نور و مظلوم تو از اشعار سعدی و امامی کدامی پسندی اندرین بوم — مجدالدین بجواب نوشت — ما گرچه بنطق طوطی خوش نفسیم بر شکر گفته های سعدی مگسیم در شیوه شاعری با جماع امم هرگز من و سعدی به امامی نرسیم شیخ نیز ازین بی امتیازی رنجیده باین رباعی پرداخت — هر کس که بکار گاه سامانی نرسید از بخت سیاه و بد کلامی نرسید هاکو که به عمر خود نکردست نماز شک نیست که هرگز با مامی نرسید واقعات سیر و سفر شیخ را که پیش ازین گفته امدیم و درین موقع دوباره میخوانیم تا تصدیرا خلاق و عادات شیخ را کاملاً در نظر اریم .— ( فهرست تصانیف شیخ ) نسخه قلمی مقدستر کلیات شیخ در کتبخانه دیوان هند موجود است (۶۶) که نمره (۱۱۷) دارد و تاریخ استنساخ از اول رجب ۷۳۸ هجری یعنی بعد وفات شیخ ۳۲ سال پس از ان کاتبی مسمی به ابوبکر بن علی بن محمد از نسخه اصلی شیخ نقل کرده «منقول بخط الشيخ العارف السعدي و ازین نسخه نام شیخ را شرف الدین بن مصلح الدین می یابیم و نسخه مذکوره دارای کتب ذیل است :- (۱) قصیدۀ عربی قافیه میم | (۱۰) ملمعات . (۲) رساله دوّم | (۱۱) مثلثات بسه زبان عربی (۳) بوستان که درینجا سعدی | فارسی ، ترکی ، نامه گفته و نوشته شده است | (۱۲) قصائد عربیه . (۴) گلستان . | (۱۳) ترجیعات . (۵) طیّبات . | (۱۴) مقطعات . (۶) بدایع . | (۱۵) مجلس هزل، هزلیّات. (۷) خواتیم . | (۱۶) مطایبات . (۸) قصائد فارسی. | (۱۷) رباعیات . (۹) مراثی. | (۱۸) مفردات . حصه دوم شیخ مصلح الدین سعدی رحمه الله عليه و کتبی که درین نسخه داخل نمیباشد اینست :- رسائل ۱، ۳، ۴، ۵، ۶، غزلیات قدیم، صاحبیه، مضحکات، اہل یورپ آنچه از کلام شیخ ترجمه و طبع کرده شایع داشته اند جزو مختصرش اینست. مأخوذ از فهرست قلمی فارسی موجوده دیوانہند مرتبه ڈاکٹر ایتھے رساله دوم اپنچ مجلس مجلس سوم و چهارم، ایم کو پڈمان صنایع ترجمه بشرح در مقام بریلا شایع کرد بوستانا با ساعات با بخوبی مع شرح فارسی بمقام و اینا بطبع رسیده مطبوعهٔ در المان ایچ گراف متن مع اطلاعات مرتبه، اے راجرس __________ اسم کتاب اسم مترجم مقام سنہ تراجم بن باجرمن - ایچ گراف - جینا ۱۸۵۰ء " " شلینٹا ویسرو میزبک " " روکرٹ ، لیپزیک " " فرنچ بار بیرڈی مینار ڈ گلپاریس ۱۸۸۱ء (٦٨) اسم کتاب اسم مترجم مقام سنه تراجم انگریزی ۔ ایچ ولبرفورس کلارک - لندن ، ١٨٨٩ع " " ، جی - ایس - ڈیوی ، " ، ١٨٨٢ء منتخبات " - رابن سن ، " ، ١٨٨٣ع گلستان ادیشن بمع متن انگریزی، کلباڈو کلکتہ ، ١٨٠٦ع " " ، ای ، بی ، ایسٹ وک مع فرهنگ، ہرٹ فرڈ ، ١٨٥٠ع " " ، جانس مع فرهنگ ، " ، ١٨٦٣ع " " ، جی ، ٹی ، پلاٹس ، لندن ، ١٨٧٤ع تراجم در فرینچ ، اے ، ڈیو رائٹر ، " ، ١٦٣٤ع " " ، ڈالیگر ، " ، ١٧٠٤ع " " ، گان ڈان ، " ، ١٨٧٩ع " " ، سیمیلیٹے ، " ، پارس ١٨٥٨ع " " ، لاطینی جنیٹس اڈیشن ، " ، ١٦٥١ع \ ١٦٥٥ع " در جرمن ، آدم اولیا رس ، شلیگو ، ١٨٥٤ع " نائبرگ ، بی ڈارن ، " ، ١٨٢٢ع ۶۹ مترجم شتگارت، وولف ، . ، ۱۸۵۱ ع لیپزک ، کے ، ایچ ،گراف ، . ، ۱۸۴۶ ع " در انگریزی ، مکلیا ڈون ، لندن ، ۱۸۰۶ ع تراجم در انگریزی ، دیو کوسن ، . ، ۱۸۰۶ ع " " ، جیمس راس ، لندن ، ۱۸۲۳ ع " " ، ای ، بی ، یسگور ، ہرٹفورڈ ، ۱۸۵۶ ع " " ، جی ، ٹی ، پلاٹس ، " ، ۱۸۷۳ ع " بزبان روسی ، . اس سٹر مینیز ، ماسکو ، ۱۸۵۴ ع در پولیش ، آٹو نوسکی ، وارسا ، ۱۸۷۹ ع در ترکی مع تراجم شرح سودی . . قسطنطنیه ، ۱۸۷۶ ع تراجم " " ، " ، ۱۲۹۳ در عربی ، . بولاق ، ۱۲۶۳ بزبان ہندوستانی ، . میر شیر علی افسوس ، گلماں ، کلکته ، ۱۸۵۲ غزلیات منتخب طیبات ، گراف جان کلارسٹ ، جرمن ، . ، بدایع دس " " " " " " " خواتیم ۷ ، گراف ، جرمن ، ۱۸۵۶ قصاید فارسی نوزده قصیده ، ۱۹ ، ، ، ، ، مراثی، چند مراثی ، ، ، ، ، ، رباعیات، چند رباعیات ، ، ، ، ، ، مفردات ، كولافوس ، ، ، ، صاحبیہ، مع ترجمه ، بیچر ، پٹرسبرگ، ۱۸۷۹ء (شاعری شیخ) در شریعت شاعری کہ سه‌ پیمبر گفته میشوند کہ یکی از آنها شیخ است شناخته شده اند در شعر سه تن پیمبرانند هر چند که لا نبیَّ بعدی ابیات و قصیده غزل را فردوسی و انوری و سعدی به هر یک شریعت جداگانه را پیغمبر است، شیخ در صحیفهٔ غزل همیرا در آورده بود می‌نمودم خواجه حافظ که او در غزل اعجاز کرده با آنچه می‌گوید مصراع استاد غزل سعدیست پیش همه کس اما و حضرت امیر خسرو وغیره الخ چنانکه دیباچه مینویسند که در غزل پیرو (۷۱) سعدی هستم و نیز در مثنوی نه سپهر مینگاردند. تا بجائیکه حد پارسیان اندرین عهد دوت گشت عیان زان یکی سعدیئی ثانیش همام هر دو را در غزل آئین تمام لیکن در دیگر اصناف سخن شاعری شیخ آنقدر متابعت نمیکند و امیرخسرو اشعار شیخ را تعریف کرده مینویسند. لیک اگر سوی دگر یازمی دست شعر شان هست بدانگونه که هست و نیز در عصر زمانه خود شیخ خیالات اکثر بد همین نهج بود تا اینکه آوازه شیخ رسید چنانچه شخصی میگفت که در موعظه و اخلاق طرفه مضامینی مینویسند و از عرضه رزم هیچ ندارند. که فکرش مطیع است و رایش بلند درین شیوه زهد و طامات و پند نه در خشتی کوپال و گرز گران که این کار ختم است بر دیگران شیخ را این مفکوره ناگوار افتاده داستان رزمیه نظم داده و در شامل در بوستان عمده کرده مزید تر اظهار قوه طبع را بروی کار آوردند و مضامین مخصوص مشهور نظامی را جواب گفته خواستند که سبقت کنند مثلاً شعر نظامی است. حصه دوم شیر کیم غریقین معطوفه ( ۷۲ ) کمند از دہانی مسلسل شکنج دهن باز کرده بتاراج گنج و شیخ این تشبیه را بیشتر صادق و صورت نگار ساخته اند. ؎ بصید هژبران پر خاش ساز کمند اژدہا ی د ہن کرده باز جای انصاف است که شیخ این بگنز اند میتوانست قدمی چند آراسته شده سینه پیش میروند لیکن باز هم طبعاً از ضعف پیری فتتا خمیده میخوانند روزه گا تیر بقوت آواز بلند آغاز کرده بندہ مصرع بر انگیختم گرد کین را چو دود . ولی بقدم دوم لرزیده و می افتند با چو دولت نباشد تهور چه سود با اینهمه چون از کمال شیخ است باین چند اشعار رزمیه استدعاد میکنیم . ؎ بماندم که دیدیم گرد سپاه زره جامه گردیم و مغفر کلاه چو ابر شتازی بر انگیختیم چو باران بلکه در دوختیم دوشکر بهم برزدند از کمین توگفتی زدند آسمان بر زمین زبار ان تیر پچھوں تگرگ زہر گوشه برخاست طوفان مرگ بصید هژبران پرخاش ساز کمند از دہا دہن کرده با زمین آسمان شده از گرد کبود چو نجم درو برق شمشیر و خود غرض اینکه یہ دین عهدی شیخ مسلم است که با فردوسی نظار طبع دوش بودند (۷۳) و نه این خیال امیرخسرو را تائید میکنیم که شیخ بجر غزل وگیر مضامین استعداد و همآهنگی نداشت بلی در مثنوی و قصائد کسی از بلندی خیال وافكار شیخ انکار نمیتواند، در ایران سه صد سال مردم بزوق شاعری مشغول بودند لیکن نتیجه این رویش را بجاده حقیقی مستقیم نشان بنای حقیقت شاعری انجاست که در خاطر شاعر می جذباتی تولید گردد و او آن جذبات را بهمان تاثیر و جوش خروش نشو و نما بدهد در لذتی که در ابتدا پیدا شده بود، در کمال شاعری فردوسی نظامی، انوری جای سخن نیست ولی ازین اشخاص بهمان جذبات را کدامین شخص بنموید اثبات او برو؟ فردوسی که قدرت الادا طبع شعرا کشیده و بدین صفت جذبات خاطر دیگران را طورے بیان میکند که گویا تمنای خاطر خود را عیان میسازد، در موقع طعن و تحقیر عرب بخود نیز دگر میشود در واقعه نوحه کردن مادر سهراب آنقدر بدرد مینویسد که گوئی زبان مادر سهراب را بدست دارد، آیا اگر این واقعات بر شخص فردوسی واقع میشد مگر شراره این شعله ها سوزان تر از ان نمي بود البته در قصائد و ما جتیه که یکجا صنعت میکرد و غزل که دران زمانی بصورت تانسیب قصیده خوانده میشد و جذبات عشق و محبت را دران صویت بهیچ مدخلت و راهی نبود اما تناسبت حتید و قصائد که ممدوح خویش را بشجاعت و سخاوت جو د و قدرت در معکوس مدح میگرید ند همچنان بوصف حسن و جمال معشوقه میپرداختند. شیخ شخص عالی است که شاعری را بصحت و درستی استعمال کرده که انرا در صفحه بیان می اریم. چنانچه بهترین چکامی که در خصوصیات شیخ بود ایست که آنرا دانه شعر میگفت و روح حقیقی شاعری اهل عرب همین بود که در عجم آمده ناپدید شده بود. شعرای عرب در باب سلاطین و امرا خیالات خود را بهر طر ز یکه میخواستند به انتها ی آزادی بیان میکردند چنانچه متنبی سیف الدوله را مدحی نوشته پیش کرده هم به نهایت بی باکی و گستاخی و آزادانه کیان با کف ، کنایات و الى ذالك هم نفصه . فردوسی نیز در باره محمود جو جو تصنیف کرد ولی خفیه نه رو بر و بلکه بعد از ان همه عمر گریزان سرگردان ماند شیخ را (٧٥) که با چندین دربارها سروکار بود، وابوبکر سعد زنگی در آمده مدح خاص خود میدانست، انکجا تو که بعد اختتام سلسله اتأبکیه از طرف جانشین هلاکوخان حکمران شیراز شد و شیخ را با او نیز تعلقی می بایست آتا دو محول هر یکی از آنها طرز آزادانه خود را حفاظت میکرد، چنانچه ابوبکر بن سعد اطاعت هلاکوخان را قبول کرده بود، تا جائیکه در تسخیر هلاکوخان بر بغداد استیلا میبرد ابوبکر پسر خود مستعصم سعد را با دسته لشگری به اعانت فرستاد و اینکه بغداد تاراج شد ابوبکر ایلچی بعزم تهنیت روانه نمود با اینکه شیخ در باره تباهی بغداد و قتل مستعصم مرثیه پردرد باتاثیر که تحریر آورد که قلب عالمی را تحریک داد و حقیقت این مرثیه هجو ابوبکر بن سعد زنگی بود که در موقع تباهی و بر بادی اسلام هلاکوخان را همراهی نمود، و شیخ درین مرثیه بطرز هجو ملیح ابوبکر را نیز یاد کرده بپیرایه مدحیه ضربی رساند. ه خسر و صاحقرا غوث زمان ابو بکر سعد آنکه اخلاقش پسندیده اوصاف کشین مصلحت بود اختیار را روشن باری زیر دستانراسخن گفتن نشاید جز چنین یعنی در اعانت هلاکو مصلحتی سنجیده باشند. (٧٦) شیخ در مدح انکیا تو قصاید متعددی نوشته ولی در هر قصیده بانتهای دلیری و ازادی او را نصیحت گفته صاف تر بیان کرده که هر کسی را حرص در بار نباشد بدنیا از کسی خوف و عار ندارد . ؎ سعدیا چند انکه میدانی بگو حق نباید گفتن الا آشکار هر که را خوف وطمع در بار نیست از خطا باکش نباشد وز تتار خسرو عادل امیر نامور انکیا نو خسرو عالی تبار و باز در قصیده دیگر مینویسند . ؎ حرامش باد ملک پادشاهی که پیشش مدح گویند و قفا ذم جهان سالار عادل انکیا نو سپهدار عراق و ترک و دیلم چنین پند از پدر بشنید بابی الا گر هوشیار شنو از غم نه هر کس حق تواند گفتن گستاخ سخن ملکی است سعدی را مسلم و در بوستان مینویسد . ؎ دلیر آمدی سعدیا در سخن چو تیغت بدست است فتح بکن بگو انچه دانی که حق گفته به نه رشوت ستانی ونی عشوه ده طمع بند دفتر حکمت بشوی طمع بگسل و هر چه خواهی بگوی حصه دوم سراج الاخبار از صفحه ۶۰ تا ۶۴ غلط شد (۷۷) درین زمان که قوۀ قومی شاعری مداحی بود و شعرا باین وسیله روز گاری بسر میبردند، و اصلاح حقیقی طرز شاعری بهمین شیوه وابسته بود که این داغ از چهره شعرا برطرف شود ، شیخ این فریضه را بگشتن نفس و در یا ادا ساخت با آنکه شیخ همواره تنگدست و مفلس الحال میبود و مردم او را ترغیب میکردند که قصائد مدحیه بنویس تا خوشگذرانی جواب میداد که گردن آزادگان بکسی خم شدن نمیخواهد . گویند سعد یا بچه بطال مانده سختی مبر که وجه کفافت معین است پيچند اگر مدیح کنی کامران شوی صاحبی که ما اندار و تغابن است بی زر میسرت نشود کام دوستان چون کام دوستان بچی کام دشمن است آری شل کرگس مردار خوره هند سیمرغ را که قاف قناعت نشیمن است از من نیاید اینکه بدهقان و کدخدا حاجت برم که فعل کدا با خرسن است معنی مدح در عرب این بود که یا شخص در قبیله قابل مدح کاری میکرد یوه شخص شاعر از کسی منت داری میداشت مدحیه می نگاشت کسی را بانعام و صله دخلی نمیداشت . زهیر بن ابی سلمی که بدر بار هرم بن سنان داخل شد و سلام داد، هرم حکم فرمود که زهیر هر زمانیکه بدر با ز آید و حصه دوم شعر العجم صفحه از رشید ۶۳۰۰ ۶۴ عد (۷۸) سلامی بجا آرد صله با و بدهند بعد ازان زبیر شیوه اختیار کرد که در هر زمانی داخل در بار میشد تمام مجمع را هدیه سلام و اکرام میگفت و هرم را هیچ . در عرب پیش از همه شاعر یکه از قصیده صله گرفته همانا نابغه ذبیانی بود که اعراب او را بیشتر بنگاه تحقیر میدیدند. شیخ را تمنا می بود که قصاید مدحیه را باصول قدیمه عرب جریان در پذیر کند واز انست که در مدح سلاطین و امرا قصیده ها گفته و اوصاف حسنه شان بیان داشته خیالات مبالغه آمیز را که عنصر مدحیه و شامل قصیده یافتند در لغوتش اثبات کردند مثلا شعراء ر خاتمه قصاید ممدوح خویش را بدعای حیات هزار ها سال باو کرده خوش میساز د چنانچه میرزا غالب قصیده را مختصر گفته المصرع تا خدا باشد بهادر شه بود ـ ولی شیخ که بدعای هزار سال هم رضا نداده اند. ے ہزار سال بگویم بقای عمر تو باد که این مبالغه دانم ز عقل نشماری همین سعادت و توفیق بهر مزید تست که حق گذار می ناحق کسی نیا زاری نکاہد آنچه نوشته ست عمر ونفزاید پس این چه فائده گفتن که تا بختیاری (۷۹) شخص ممدوح را گوهر فشان و دریای بیکران نسبت داده اند، ولی شیخ میگوید . نگویدت چوزبان آوران رنگ آمیز گاهی مشک فشانی و بحر گوهر زای و باز در قصیده دیگر آورده . من این غلط نپسندم ز رأی روشن خویش که دست طبع تو گویم به بحر و کان ماند و این تعرض بر این شعر انوری واقع است . گر دل و دست بحر و کان باشد دل و دست خدایگان باشد در مدح مجدالدین رومی میگوید . نگویدت بتکلف فلان دولت و دین سپهر مجد و معالیجهان دانش و داد تمام دنیای اسلام گوشت گذار خواجه شمس الدین محمد و علاء الدین بودند که در عهد پر فساد تاتاریان قوام ملت اسلام از همت و غیرت آنها بوده و شیخ باخلاص تمام بآن دو برادر بلا پایگاه پناه میبرد بطوریکه با امروز بیانت بگوید ما حاکم صوبۀ فارس سپاس نامه چنین کند. مثلاً در مدح خواجه علاءالدین میگوید . خدای خوبست که اسلام در حمایت او ز شر حادثه در باره امان ماند ( ۸۰ ) وگر نه فتنه چنان کرده بود دندان تیز کزین دیار نه مرغ و نه آشیان ماند تو آن جوان بالغز انه وحام رمان درت بمشرب شیرین کاروان ماند جامع خاطر شیخ که از جذبات عمومی لبریز بوده بهیچ یک شیوه اصناف شاعرانه را بحیثیت رسم و تقلید بروی کار نیاورده و میدانت که جذبات عین اساس حقیقت حیات شعر میتوانند بود و بدان سبب وقتی بشعر می پرداختند که جذبه بدل واصل میشد، غزل را که در ان اوقات محض مدح معشوق میگفتند شیخ این سلسله را بمناسبت جذبه حقیقت عشق بهم میرساند و مرثیه کسانی را که گفته اشخاصی بودند که از ممات شان شیخ را صدمات شدیدی وارد شده، و مضامین اخلاقیه را نیز بوقتی تقییه کرده اند که بوقوع واقعه موثر بیشتر اثر همی بخاطر داشته اند . مثلاً . ه تنم می بلرزد چو یاد آورم مناجات شوریده در حرم یکم روز بر بنده دل بسوخت که میگفت و فرماندیش میفروخت مرا رقتی در دل آمد برین که پاکست و خرم بهشت برین در ان جای پاکان امیدوار گل آلوده معصیت را چه کار (۸۱) در صنف امرا بیشتر محبتی که داشت با آقا محمد بن ابی بکر بن سعد زنگی است که شهزاده با شوکت و شان بلکه شخص هنرور همه دانی بود در عالم سفر از الم شدت بیماری پدر با خبر شده سراسیمه و مضطرب پایگاه سمت شیراز بود مکر در عرضراه بر خلقی از حادثه فوتش شنود با اینکه رتبه ولیعهدی داشت جمعیت امرا انتظار داشتند که تشریف فرما شده تخت و تاج پدر را مالک میشود، بدین باعث عموماً به سوگواری و ماتم داری او مصروف شدند و شیخ را که از ین واقعه تالم و تاسف بسیاری بود در ین اوقات مرثیه نگاشتند که از هر بیت آن، بوی از خون جگر می آید. بزرگان چشم و دل در انتظار عزیزان عبث ساعت میشمارند غلامان در و گوهر می فشانند کنیزان ست ساعد می نگارند ملاظمان سیاق و بدرقه فان بر هواران تازه ی بر سوارند که شاهنشاه عادل سعد بو بکر به ایوان شهنشاهی در آرند حرم شادی کنان بر طاق ایوان که مروارید بر تاجش ببارند امید تاج و تخت خسروی بود از ین غافل که تا بوتش در آرند (٨٧) چشمه پاکیزه رویان جسدم را که بر سرکاه وبرزیو رغبارند نمیدانم حدیث نامه چون است همیندا نم که عنوانش بخون است تا این زمان عموماً شیوه مرثیه نویسی چنین بود که تأسف بسیار در با میتوفی شخصی مینوشتند ولی مرثیه ملکی و ملتی مطلق رواج نداشت، درین یکت شیخ شخص اولی است که نوحه نگاری ملکی و ملت را مروج ساخت، چنانچه از سلطنت عباسیان بجز نام و نشانی بیش نبود اما انیکه یادگار پنجصد ساله اسلامیه و بغداد مرکز عموم دنیای اسلام گفت می شد وبر بادی او را تباهی قومی می پنداشتند بدینموجب شیخ بنسبت خلیفه وسلطنت و بغداد مرثیه نوشت و خیالات بهم رساند که شخصی خود از هر فرد متعارفین کلش میدا آسمانرا حق بود گر خون ببارد برزمین بر زوال ملک مستعصم امیرالمومنین ای محمد گرقیامت سر برآری ز خاک سر برآر و قیامت در میان خلق بین نازنینان حرم را موج خون بیغ زآستان بگذشت ما را خون دل از آستین دیده بردار که دید شوکت عبدالحرام قیصر روم سر بر خاک و خاقان بر زمین خون فرزندان عم مصطفی شد ریخته هم برانجا نیکه سلطانان نهادند جبین (۸۳) باش تا فردا ببینی روز داد و رستخیز كز لحد با تخم خون آلوده برخيزد دفین بعد ازین خصوصیات اجمالی و سرسری از ان انواع شاعری مفصل بحث میکنیم که شیخ اگر شعر را ترقی داده باشد یا از رنگی برنگی آورده باشد، اشعار اخلاقیه اشعار اخلاقی پیشتر از شیخ بوجود صفحه بیان آمده تا لحه که حکیم سنائی، عمر خیام، اوحدی و عطار رخش این سو یه آن بالای بآسمان رسانده بودند ولی شیخ این پایه ان مسئله را از همه بلندتر برد چنانچه اشعار اخلاقیه را بر دو حیثیت نور دو جهت نظر غور دیده رساله پرور میوم (اول) اینکه بکدام پیرایه تسلیم میکنند و در ان پیرایه استعداد فلسفی و نکته سنجی را بکدام سرمایه می یابیم . (دوم) می بینیم که فلسفه اخلاق را بچه طرز ادا کرده اند، و باید دانست که مسائل اخلاقیه اگر صاف و ساده بصورت نظم در صفحه بیان آید باز هم فلسفه گفته میشود نه شاعری ، مضامین اخلاقیه (٨٤) که شیخ تعبیه کرده اند ازین قرار است:- عدل و تدبیر، احسان، عشق و محبت، تواضع، رضا بالقضا، قناعت، تربیت، شکر، توبه، مناجات، عدل و تدبیر که حقیقتاً به سیاست و حکمت عملی تعلقی دارند و بی اینکه با اخلاق پیشتر پیوند مناسبت میکنند شیخ این شیوه ها را با خلاق کاملاً لاحق ساخته، در ممالک ایشیائی که بنیاد سلطنت بر پادشاه بر سختی قایم شده سلطانرا حاکم علی الاطلاق می شناسند، اگر عدل و انصافی بهم رسانید محض مرحمت و عنایت او میدانند و هرگاه مخالف آن بود کسی را مجال چون و چرا نیست... اگر شه روز را گوید شب است این بباید گفت اینک ماه و پروین اما شیخ به پیرایه حکایات جداگانه مظهر دهشته که هر کسی آزادانه هر یک دخله حق نکته چینی را دارد البته به همچو بی پروائی پیرایه اعتراض را پهلوی بی توجیه کردن از اوصاف شیخ است، گاهی تعلیم دلیری بی باکی و جانبازی برتر از ان نیست. چنانکه بادشاه ظالمی را حکایت میکند که مواشی مردم را جبراً حصه دوم صفحه (٢) سطر (١٢) باید که (۸۵) مخاطب غو بیکار خود می آورد اتفاقاً روزی بشکار رفته از عمله و حفاظ روان مودت اقتدار جدا مانده شب را بقریه سحر کردن و بسر بردن ضرور افتاد را دید که مزدوران دید که شخصی خر خود را با تازیانه میزد زخمی ساخت که از کار ماند بر چهار دست و پالنگ بیکار شد . پادشاه منع کرد و از او سبب پرسید بجواب گفت که گیر فردا از بیکار پادشاه نجات علاوه بر ان سخنان زشتی که لایق کیشه در حق شاه گفت یابم کلر علاوه آن این الفاظ ناشایسته تکرار داشت ، کوی این نید سحاب؟ چون صبح شد جمعیت خدام بجهرم سراغ به قریه رسیدند یافتم؟ چون برگشت و پادشاه با ایشان بتخت گاه خود رفت آن شخص شخص را مغر خود کا و خواست که مزد میکنت ۱۱ را ز خود بروش کند دلسارت طلب کرد و بستاخی های شبینه اش زجر و سزا عرض و بدل خواست مرد خر کار عذر داشت ، ه نه تنها منت گفتم ای شهریار که برگشته بختی و بد روز گار چرا خشم بر من گرفتی وبس منت پیش گفتم همه خلق پس چوبیداد کردی توقع مدار که نامت به نیکی رود در دیار ترا چاره از ظلم برگشتن ست به بیچاره بی گنه کشتن است زنامهربانی که در دور تست همه عالم آوا ازه جور تست عجب کز منت در دل آمد درست بخش گز توانی بهر خلق گشت حصه دوم شجره سیم علاء بطول - ۵۲-۲ عرض (٨٦) بدان کی ستوده شود بادشا که خلقش ستایند در بارگاه چه سود آفرین بر سرانجمن پس پرده نفرین کنان مردوزن بمیگفت شمشیر بالای سر سپر کرده جان پیش تیرو تبر و دیگر حاکایت میکند که پادشاهی بموجب حق کوئی بر درویشی غضب شده او را حبس کرد، دوستانش نصیحت کرد که بحضور پادشاه این چنین آزادی خلاف مصلحت بود، درویش جواب رسانید! مرحق طاعت ست ززندان بترسم که یک ساعت است کسی صورت وقوع مذاکره را بپادشاه رسانید پادشاه گفت که این از حماقت اوست یک ساعت نیست بلکه همه عمر در قید خانه خواهد بود، درویش باز جواب داد . ه که دنیا همه ساعتی بیش نیست غم و خرمی پیش درویش نیست پادشاه حکم کرد که زبانش را بکام بار بر آرند، درویش گفت ازین زجرهم با کم نیست و با آنکه گفت و شنید دارم بی گفته سخن مرا میباشد من از بی زبانی ندارم غمی چو دانم که ناگفته داند همی بدین پیرایه حکایات متعدده ی بطریق مناسبت بنهایت بلاغت نگاشته (۸۷) برخلاف ابنای زمان خود عوام را بحق گوئی و آزادی تعلیم میکند و چون باثبات میرسد که اینهمه محض قول نبود بلکه شیخ این اوصاف را فعلاً بر ادعای حبیلی زبان بحدود پر ارباب فهم و ذوق ارجح اجرا داشته بی شبهه اثرات این تعلیم را خاطر با به انتهای ذوق تکریم تسلیم میکند، و شیخ این مسئله را نیز بخوبی حل کرده و نشان داده که از واردات ملکی پادشاه بقدری مستحق است که خصر باندازه ضرورت خویش تمتعی بر دارد و بیشتر از ان هیچ حقوقی ندارد. پادشاهی رو که بکمال سادگی زندگی میکرد حکایت میکند حکایت پادشاه ساده وضعی را بقلم آورده که شخصی بپشاه بصداد عرض کرد که اگر حضور قبای دیبای چینی زیب تن میفرمودند موزون تر میبود، پادشاه میگوید. نه از بهر آن میستانم خراج که زینت کنم بر خود و تخت و تاج مرا هم ز صدگونه آز و هواست ولیکن نه تنها خزینه مراست خزائن پر از بهر شکر بود نه از بهر آئین و زیور بود چو دشمن طرو روستائی برد ملک باج و ده یک چرا میخورد این صوره از این جمله از خیالات شخصه شیخ است ولی بلحاظ اصول بلاغت (۸۸) از زبان پادشاه میگوید تا اثر آن بر شاہان تا شیر گیربخشید. احسان و سخاوت احسان عام احسان و سخاوت مضمون احسان عامه در الاشیار مخوز خاطر عموم ست و شیخ این مضمون را با صول پسند عامه که پیوسته طبایع مخدوم به تحریر آورد چنانچه حکایات مختصر فیاضی ہای حاتم طائی را به نهایت آب و تاب نوشت . ٥ بیا به ملک قناعت که در دهر نه کشی زقصه ها که بیست فروش لبسند و نیز ہدایت کرده اند که ضرورتی به امتیاز مستحق و غیر مستحق نیست گره بر سر بند احسان مزن کہ این بگر و بید بست آن رزق زن لیکن در خاتمه برای دلداری بقدری در تفریق آن تمیز میگذراند کہ با ظالمان مروت و احسان لازم نیست، و درین باب شیخ بعضی نکته های بلند تراز سطح عامه زمانه خود نوشته است حالا که پوزند مردم دیندار عموم محاسن اخلاق انچه باشد مثلاً عفو حلم مروت جو د وکرم مخصوصاً با مسلمانان باشد و با مردم غیر مجرد رسمی (۸۹) حكماء روش أَشِدّاءُ عَلَى الكُفّار لازم لیکن باران حسان شيخ بر ویرانه و چمن کیساں بارید. و حکایت میکند که حضرت ابراهیم علیه السلام گبری را مؤمن پنداشته مهمان ساخت چون بظهور امد که گبر است از دسترخوان خود برطرفش کردند برین بود که وحی آمد. ع منش دادم صد سال روزی بجان ترا نفرت آمد ازو یک زمان - عشق - در عصر شیخ قومی اسلامی را ایام زوال بود و بدان سبب جز عشق و محبت بهیچ شغلی بحال خویش بقائی نداشت شیخ خدارا به لحاظ مذاق مروج وقت زمزمهٔ این ترانه را بگوش عموم رسانید چنانکه رومی در نقش این طرز لا نیز اصلاحاتی لحس آورد یعنی عشق مجازی را مذموم دانسته در محاسن عشق حقیقی دستان ها بیان کرد، و حقیقت اینست که اگر امیر صحیفهٔ اخلاق ابتداءً ازین مضامین فتنه انگیز پرهیز کرد و پاک میماند خیلی خوب میشد ع - اهل زکام را مده این گل که بو کنند - (٩٠) در باب قناعت تواضع و مضامین سحر آفرینی ها نوشته اند، ولے در حقیقت تاثیر این ها بسحر رسم ان مضامین را افکار بکاهلی، افسردگی، بیکاری، پستی تولید میشود بدین سبب تا آنکه و تراخلاقیہ موقتًا دور نکرده ایم خود این مضامین را موقتاً دور کردن دانستیم، قناعت ظاهراً نام دوم پست همتی است و هیچ شبهه نیست که بیجاه عموماً تعالٰی عوامل قناعت را بهم تنقیده اند و بر غلط قناعت را عموماً زناد و علما بخاطر ها جا داده اند و در ست و در تنبل ساختن قومی خیلی امداد کرده اند، لیکن جای انصاف یا معمول کرده اند در شعر قناعت معنی شده که شیخ برای پیش برد انسانیت و عزت نفس اینہرا ولتر مرحله پنداشت، در حکومت های ایشیائی ہر گونہ اخلاق بیهوده مثلاً خوش آمد، ذلت نفس، نفاق، ریا، کہ کسی جو بدی کو تنبل زمانه سازی رواج دارد و علت اینست که بجز این حیل کسی بنا بران نعمت و عزتی بدست آورده نمیتواند بلکه بموجب بی نیازی استغنا فرموده اللہ ــے بودن از اینچنین عزت و دولت نخستین شرطے است برا نجات از عیوب مذکوره و مقصد شیخ از تعلیم نیست. ھ قناعت کن ای نفس پر اندکی کہ سلطان درویش بینی یکی چرا پیش سلطان بخواهش روی چوکیسو نہادی طمع خسروی (91) پوگر خود پرستی شکم طبله کن در خانه این آن قبله کن قناعت سرافراز دارمی مرد هوش سر طمع بر نیا مذ ز دوش کسی را که درج طمع در نوشت نیاید بکس عبد و چاکر نوشت کند مرد را نفس اماره خوار اگر هوشمندی عزیزش مدار گر آزاده بر زمین خربی پس مکن بهر قالی زمین بوس کس جوینی که از سعی باز و خرم به از میده بر خوان اهل کرم ظاهر است که اگر قیام به عزت نفس دولت ثروت نام و شهرت ونمود رتبه و جاه حاصل نمی شد شیخ تعلیم قناعت ترغیب میکرد و در یک حکایتی شیخ این نکته را اصلا واضح ساخته تلقی میکند که جبهد کسب و هنر لا بر توکل ترجیح است ، و حکایت اینست شخصی رو باهی بیدست و پائی را دید و متعجب شد که خوراکه این از کجا و چه خول د بود اتفاقاً شیری بدانجا رسید شکاری در دهن داشت انچه میتوانست خورد و باقی آن را گذاشته رفت و روباه پهلو خزیده خد را به باز مانده شیر رساند و خورد از مشاهده این واقعه شخص مذکور باین خیال افتاد که ۹۲ من بعد تحرک دست و پا غلط است و بتلاش معاش بودن احتیاج و بزدلی هیچ ضرور نیست، من هم همچنان بیدست و پا شده می‌افتم خدا بهر وسیله که میداند روزی مرا میرساند، و بے چندی روز بسر برد و اوقات بفاقه گذشت تا هاتفی از غیب ندائی کر دیه برو شیر درنده باش ایدغل مینداز خود را چو روباه شل بچنگی رو باد گیران خورش کن زیر فضله دیگران گوش کن چو مردان به تن رنج و راحت رسان مخنث خورد دست رنج کسان بگیر ایجوان دست درویش پیر نه خود را بیفکن که دستم بگیر ـ تربیت ـ شیخ سعدی در شعر خود در تربیت گفتگو ی پر تفصیل است و بسی نکته های بغرنج گفته است کندیل تربیت ا که از سطح تربیت زمانه حال بلند تر مینماید ، مثلاً در آنقدیم که زجر و توبیخ بلکه سزای جسمانی کودکان را بی نهایت ضروری می شمردند و تا امروز بهمان خیال هستند و خود شیخ از زبان استادی میگوید (ع) جور استاد به ز مهر پدر حصة دوم سراج الاطفال ۱۲ ساله ۶۲ (۹۳) ولی شیخ چنین توصیه و تلقین میفرماید : ولی تعلیم شخص آن نبود ، و این هست که . نوآموز را ذکر تحسین وزه زتوبیخ و تهدید استاد به تعلیم صنعت و حرفت را که بر ای امرا زادگان لازم قرارداده و ما امروز مثال های تربیون پورپ را دیده در ان مضمون گفت شنید می نداریم . بیاموز پرورده دست رنج وگر دست داری چوقارون گنج بپایان رسد کیسه سیم وزر نگردد تهی کیسه پیشه ور چه دانی که گردد بدین روزگار به غربت بگرداندش در دیار عقیقه عالم اگر یک پاس است بخیا ل عامه به خوراک کمتر داده و رخت خشن و بد بپوشانند تا آرام طلب عیش پسند نشوند. اما شیخ میفرمایند . پسر را نکو دار و راحت رسان که چشمش نماند بدست کسان توسعه عمومیه است مبتلا و هم در آن زمان مرض امرد پرستی بر عموم نازل بود کی صنف صوفیه و اهل نظر آنرا منزل اول عشق حقیقی قرار داده بودند، ندار کار و خود نداشته است . و بخاطر ارباب ذوق هیچ تفریحی بجز این مطلب باقی نبود ، له دست رنج یعنی صنعت . حصه دوم سراجیہ قران ۱۴۰۰ کاند (٩٤) و شیخ که درین بانک مارگزیده بود از مضرتهای این مرض واقعه نامه داشت از نهایتهای بشدت ضر نقصان و ضرر پای آن بیان دارد . سه سر از مغز و دست از درم تهی چو خاطر بفرزند مردم نهی مکن بد بفرزند مردم نگاه که فرزند خویشت برآید تباه و نیز صوفیان را پرده دری میکند . ه گروهی نشینند با خوش پسر که ما پاکبازیم و اہل نظر ز من پرس فرسوده روزگار که بر سفره حسرت خورد روزه دار از ان برگ خرما خورد گوسفند که قفل است بر تنگ خرما و بند و این دعوی صوفیه را که از جمال مشاهدۀ صنعت ایزدی مقصود داریم مسترد میکند . سه چرا طفل یک روزه پوشش نبرد که در صنع دیدن چه بالغ چه خورد محقق همان بیند اندر ابل که در خوبرویان چین و چگل شیخ که از خون منع میکند با مصرف صحیحه آنرا مینماید. ه زن خوب خوشروی اراسته چه ماند به نادان نوخاسته سر خود را بدست تو دهد بزبان مردمیگوید سر من سر تو است (۹۵) در و دم چو غنچه دمی از وفا که از خنده افتد چو گل بر قفا خرابت کند شاهد خانه کن برو خانه آباد گردان بزن افسوس است که در زمانه شیخ قصید زنان کمتر از شبهای مردان بود و از انست که هر کس با زن خود بیشتر محبت میکرد زن پرست گفته می شد و مردم او را طعن یا دیگر دند. کسی را که بینی گرفتار زن مکن سعد یا طعنه بر وی مزن تو هم جور بینی و بارش کشی اگر یک شبی در کنارش کشی زنان شوخ و فرمانده و سُخنراند ولیکن بدیدم که در بر خوشراند ولی تاسف بسیار است که اغراض و تعلق این پیکر قدسیه را مردم محض نفس پرستی قرار دادند و ندانستند که این جنس لطیف اثبات آب و رنگ چهره کائنات است و باز از اشعارتی که شیخ در باره زنان شهپرستی پرانده است بطریقی مرقوم داشته اند، ازان فقره ثابت میشود که در آن زمان معیار اخلاق چقدر پست بود. زن نو کن ایدوست در هر بهار که تقویم پاریت ناید بکار اما اگر فرقه زنان باین فلسفه عمل پیرا شوند چه جواب خواهد گرفت؟ (٩٦) شیخ همچه تن شخص مذهب پرستی بود و بدان سبب بنیاد اخلاق بر طبق مذهب گذاشته و در علو مذهبی و حقیقت شناسی کمر نطعتی میرسد چنانچه در یک شهر چه هزارها مسجد و بیشتر از ضروریا غرو؟ اهل صلواة موجود باشد و هر شخصی همین بخواهد که جدید مسجدی ان اندازی جدیدی تعمیر کنند شش مذهب پرست هیچکاه با جماعت و نماند قرن اول اسلام نمیگوید حالا که در قرون اولی این امور را علنا منع میکردند چنانچه حضرت عمر (رض) حکم عام فرموده بودند که بجز کوفه و بصره بدیگر جاها بیشتر از یک مسجد نباید ساخت، اما ولید که تعمیر مبذول داشت مسجد جامع مسجد حوصده شاهانه بکار بود، ولے مردم قوم علایه میگفتند که پول بیت المال باینمنوال ضایع نباید شد. فرض کنید که در یک شهر مسجدهای بسیار میباشد در یکجا لیکن از تعلیم جدید (که ذریعه تحصیل معاش گفته میشود) هیچ اثر و سر رشته در آنجا نباشد ، و گاهی باز یک مسجدی دیگر مکتبی و شخصی مدینه بساز و خود شما کدام اثر ابتر میدانید. کامل الخطاط شد بزرگت سبخنی های شیخ جگهی حیرت است و در هر (۹۷) با وصف ذوق و استعداد مذھبی موقع می بینیم که بپوشش استعداد مذھب پرستی گاہی حقیقت از شناسى كناره جوئی نكرده ، و حکایتی میگوید که پادشاهی چنانچه حکایت میکند روزه گرفت بطباخی داشت بزن طباخ بشوهرش گفت کہ شاه ازین روزه داشتن چه ثواب خواهد یافت که ما همه از گرسنگی میمریم بیت که سلطان ازین روزه کوئی بیاد که افطار او عید طفلان ماست روشن ساخته و شیخ برای روشن تر ساختن این مسئله بزبان خود واضح تر بیان میکند . ے خورنده که خیرش برآید زدست به از صائم الدهر دنیا پرست مسلم کسی را بود روزه داشت که درمانده را دهد نان چاشت وگر نه چه حاجت که زحمت بری ز خود باز داری هم خود خوری خیالات نادان خلوت نشین بهم بر کند عاقبت کفر و دین چنانچه در آخر شعر ظاهر نموده که خلوت نشین ساده دل مذہب را چنانچه در بیت آخر اظهار میکند خراب و باطل میکند. و نیز حکایت دارد که درویشی بفرنگ رفته و در هر قدم کیفیت دورکعت ( ٩٨ ) نماز میخواند ، ازین ریاضت شاقہ غروری بخاطرش یافت راه‌ اینست که با تف از غیب گفتش که خوش ساختن دلی از هزار در ہر منزلی رکعت نماز بهر منزلے بہتر و خوشتر باشد .ہ باحسانی آسوده کردن دلی باز الف رکعت بہر منزل‌ اف کرده اند. حقیقی ریا کار می علمای ریا کار را نیز اظہار در شقّہ ندار محلی گروه صوفیہ کہ مجموعاً ریا کاراند و کسی او را در باره ایشان بپیروان آن گمان ریا کار نمی میرفت و اگر باشد از خوف عوام توان بیا حدود کردند و قوف امر درشرع ندارند و شیخ که ازین راز بمدّقیت تامه بود دلیرانه بہ شکستن این طلسم اقدام کرده باشعار غزلیہ و پیرایه های موزون ادای مضمون میکند . ہ برون نمیرود از خانقہ یکی هشیار که پیش شحنه بگوید کہ صوفیا مستند محتسبے قضای زمان است غافل از صوفیان شاید باز زمان صوفیان رو و نیز در بوستان از بیان شخصی کاملاً تصویر صوفیہ نظر اندیکہ کننده اند عامہ ساخته . ه کہ زنہار ازین مردمان خموش پلنگان در نده صوف پوش‌ حصہ دوم سراج الحکم باجرۀ ١٣٣٢ کامله (۹۹) که چون گربه زانو بهم بر زنند و گر صید افتد چو سگ در جهند سوی مسجد آورده دکان شید که در خانه کمتر توان یافت صید سپید و سیه جامه برد و خته بسا یوسفان در در اندخته زهی جو فروشان گندم نمای جهان گرد و سالوس و خرمن گدای مبین در عبادت که پیرند و ست که در رقص و حالت جوانند و چست عصای کلیم اند بسیار خوار به ظاهر چنین زرد رویی نزار زسنت نبینی در ایشان اثر بجز خواب پیشین و نان سحر بهترین شعر ائیست که شیخ بنیاد اخلاق را طاقی نصر بسته‌ بآب در کرده و با اختلاف مختلف در افی تفقد و تعلیم میکند و می فهماند که بغز تعصب بهترین مایه لطفی نداکست که پایه دار حسن اخلاق است بی قرار نمی باند و چنا نچه حضرت ابراهیم علیه السلام سلوکی که با یک گبر کرده بود خدای عزوجل او را بوحی خبر داد و آگه ساخت که این شیوهٔ شما پسندیده و حامیه است و شیخ در آن حکایت خاصهٔ همین مقصد داشت که در حسن اخلاق و معاشرت کافر و مسلم تفاوتی ندارد و شیخ که همواره بزرگان دشت (١٠٠) نوشتانه ومذهب را بیاد میآرند بهر یک طعانه با طعانه میگیرند میتیک چنانکه دار که آتش پرست بود، ولی شیخ میگوید : - شنیدم که دارای فرخ تبار زلشکر جدا ماند روز شکار ثابت میکند که حضرت رسول الله صلی الله علیه وسلم به نسبت پیشه در عهد سه افتخار خود بزمان نوشیروان افتخار نموده اند . سزد گر بدورنت ننازم چنان که سید بدور ان نوشیروان تیره چرخ مجی شیخ اگر بشخص خود سنی و پنجه سنی بود علی الرغم قاضی باشی قرار معلومات من ولی فردوسی راد که بکلی شیعه بود باین سلیقه نام میگیرد سعدی و شافعی مذهب بود چه خوش گفت فردوسی پاکزاد که رحمت بران تربت پاکباد آیا امروزه یک روشن خیال غلطی سنی تربت کدامین در بران یک شیعه را به نسبت پاکیزگی یاد کرده رحمت میفرستد ؟ شیخ اگر چه فلسفه اخلاق را باندازه شاعرانه الخلق کبیره میگوید اما بسی دلائل پر نزاکت و دقیق و لطیف در مسائل اخلاقیه شامل ساخته و سب آن را بصورت بیان کرده که هیچی بطور کا نظر نمیورد از تصنیفات فلسفیانه هم گیر است و نظر نمی آید، کبر، حقد، (١٠١) اخلاق انسانها غیبت و غیره خبائث نفسانی را که کتب مقبوله الم در جمله مضرت نکاتی در تصانیف کرده ایم دانسته و بدعت نوشته شیخ درین باب دقیق شکافی و سحابی حالی که در ماده عایب جوی کرده امسحبت بدی بدگوئی میگوید : - بداند روی مردم نیک و بد گواهی جو انمرد صاحب خرد که بد مرد را خصم خود میکنی و گر نیک مردست بد میکنی (سعدی) ظاهر ست که آدم بد هر شخص کسی دشمنی میکند حالا به جائزه ناجائز اگرچه سخن حق باشد توجه ندارد از غیبت آدم بد را دشمن خود ساختن خود را در بله لائق ملامت آن مدام همان را نداند اگر کند انداختن بست این فصحر و استدلال کے سفیا نه در رای همان انداوه در خوی وعمل آمیز پیوسته ز در پایان آنها تقدیر بوقوع آمده پیش پیوسته - * خصلت خاموشی لوحتر راد غصب از کلم ایجاب کرده میکن شیخ که در همه کتب اخلاقی بمضامین علیحده مذکورست به بروش جداگانه و طرز فلسفیانه اثبات شرایط میکند و میگوید. اخرت تلقین و تلقن خاموشی تراخامشی ای خداوند هوش وقار سید نا با اهل راز پوش اگر عالمی هیبت خود مبہر وگر جاهلی پرده خود مدر بیدی منکر دل زد جای قند با مجر اغراض و نکتہ چینی دیگران هیوا نگمودن میزود گران و بختن شیخ این فقره را دلچسپ و پسندیده بیان میکند شخص من نشست روز باید به اعتراف میکنه حق دیگران راستی قابل انشهر باید کند دیگری دلبندی ادا میکند: (۱۰۲) کرانی که دشمنت گوید مرنج ویران نیستی گو برو باد سنج پدیر کار او را انتقاد میکند بلیو میله نهاد بد خویی و بعد اخلاقی بیانی دارد. ح نه خورد از عبادت برآن خرد که با حق نکو بود و با خلق بد درین عبارت بنکته دقیقی اشارت شده که عابدان کو خلق بمقتضای اخلاص و نیکی عبا دت نمیکنند کا عبادت میکنند از اخلاص دل و اقتضای نیکی نیست عادت کنند. بلکہ از تو حجر و عقاب خونی دارند و به اثبات پیوسته که ابہال بند گان خدا سلوک بداخلاقی و دل آزاری را با آن بندگان خدا توحشی گیرند که از ان با بیم و اندیشه ندارند. پیرو افادات درس وصول شیخ از بغایت کم عمری و عمولی واقعات شباروزی مر توجہ خلق بسی نکته های دقیق بهم میرساند ، مثلا بچه های خورد سالے را ہ ایام معید مقرره برای تفریح دنجو شوقتی ہمراہ گرفته در عرض راه دامن خود را بدستش داده تا در مجمع كثیر انیم جدا نشوند و شیخ را که این واقعه در کودکی و پیش آمده بود ل از ان سرگذشت نیز تجربه حاصل داشته مینویسد. ح ہمی یاد دارم زعبد صفر که عید سے بیرون آمدم با پدر (١٠٣) ببازيچه مشغول مردم شدم در آشوب خلق از پدر گم شدم بر آوردم از بیقراری خروش پدر ناگهانم بمالید گوش که ای شوخ چشم آخرت چند با نگفتم که دستم ز دامن مدار تو هم طفل راهی بسعی الفقیه برو دامن نیکمردان بگیر یعنی شخصی که بمنازل ابتدائی طریقه سلوک است مثل کودکی است پس بدیهی است که دامن مرشد را از دست نباید داد. دیده خواهد بود گربه که فضله پیش را بخاک می پوشاند و پنهان می سازد ولے بسبب این عمل را عادت دانسته و بهیچ بخیال نیاوردہ آثار شنیع ازین واقعه مبتذل خیلی برائی نتیجه اخلاقیه استنباط کرده میگوید پلیدی کند گر به بر جای پا چوزشتش نماید بپوشد بخاک تو آزادی از ناپسندیده ها نترسی که بر وی فتد دیده ها یعنی گر به بیقدر اندیشه نگاهدار که فضله بدنمایش را بخاک میپوشد و تو هزاران کردار بد داری و مردم می بینند و هیچ شرم و عبرتی بر نمیداری. شخصی سگآلوده میخواست داخل مسجد شود کلمة مؤذن (١٠٤) بر او عتاب کرده گفت که باین نجاست بچنان جای پاک میروی این کلمه بر شیخ خیلی اثر بخشید و نتیجه تاثیر آن اینست .. * سگی آلوده ره مسجدی گرفت ز بخت نگون طالع اندر شگفت یکی زجر کردش که تبت یداک مرد دامن آلوده در جای پاک مرا رقتی در دل آمد برین که پاک است و محترم عیشت برین در آن جای پاکان امیدوار سگی آلوده معصیت را چه کار پیش از گفته آمدیم که در کودکی پدر شیخ برای او انگشتری خریده پسر کو عیاری بخواهش شیرینی انگشتری را که بنزد شیخ قدری نداشت بعوض شیرینی از میلان بر داشت بلکه بچه واقعات اکثر ا بوقوع میرسد و شیخ کا ازین وقعه نیز تجربه و نتیجه علیه گرفته میگوید . * بدر کرد ناگه یکی مشتری بشیرینی از دستم انگشتری چونشناسد انگشتری طفل خرد بشیرینی از وی تواند ببرد تو هم قیمت عمر نشناختی که در عیش شیرین برانداختی بوقوعات لطف احسان را باین شیوه مرغوبی اثبات کرده (١٥) تمثیل میکند * برہ در یکی پیشم آمد جوان بہ سگ در پیش گوسفند دوان بدو گفتم این ریسمان بر سپید که می آید اندر پسیت گوسفند سبک طوق و زنجیر از و باز کرد چپ راست پونیدن آغاز کرد چو باز آمد از عیش و شاد می بگا مرادید و گفت ای خدا و ندمان نه این ریسمان میبرد با غش که احسان کند یسیت در گردنش پامی در ویشی را سگی گزید شب تا سحر بنالید دخترک صغیری با خود دشت دختر گفت ای پدر باید شما ہم سگی میگزیدید که او نیز مبتلای بلایے شود می شد درویش گفت جان پدر ! من مثل سنگ دندانی ندارم - شیخ از دریاست این مذاکره به صورتی بهم میرساند که اگر عمامابی نقد بد گوئی کند و تو ہم او را بدگوئیے چہ کنی میان شما کی بالا بماند سگ اگر گزیدت مبادرت کند کہ سگ بگزیدن سگ نیاید * محال است اگر تیغ بر سر خورم که دندان بپای سگ اندورم توان کرد با ناکسان بدرگے ولیکن نیاید ز مردم سگی (١٠٦) اندازۀ انتهائی قوۀ تخیلۀ شیخ را ازین حکایات مختصره دریافته میتوانیم که نتیجۀ قوۀ خیال گفته میشوند و شیخ این مثال ها که ادنی را واقعیت داده مجموعه حُسن استدلال ساخته مثلاً . یکی قطره باران زابری چکید خجل شد چو پهنای دریا بدید که جائیکه دریاست من کیستم اگر اوست حقا که من نیستم چو خود را بچشم حقارت بدید صدف در کنارش بجان پرورید سپهرش بجائی رسانید کار که شد نامور لولؤ شاهوار (٢) مثل یا مثلاً گلے خوشبوی در حمام روزے فتاد از دست محبوبی بدستم بدو گفتم که مشکی یا عبیری که از بوی دلاویز تو مستم بگفتا من گلی ناچیز بودم ولیکن مدتی با گل نشستم جمال ہمنشین در من اثر کرد وگرنه من همان خاکم که هستم (٢) و یا مثلاً له دم تیشه یکر وز بر تاخاک بگوش آمدن ناله دردناک که زنہار اگر مردی آهسته تر که چشم و بنا گوش و روی است و سر شماره (١) پښتو ( نجمه پنجم ) (۱۰۷) یعنی این خاک امروزه پیش ازین اعضای انسانی بود که پوسیده و خاک شده تمثیل دیگر . * مگر دیده باشی که در باغ و(۴) کُرمَک چراغ تباید بشب کرمکی چون چراغ یکی گفتش ای مرغک شب فروز چه بودت که بیرون نیایی بروز به بین کاتشین کرمک خاکزاد جواب از سر روشنایی چه داد که من روز و شب جز بصحرا نیم ولی پیش خورشید پیدا نیم (۵) سؤال مرغزار شبی یاد دارم که چشمم نخفت شنیدم که پروانه باشمع گفت که من عاشقم گر بسوزم رواست ترا گریه بسوز باری چه است بگفت ای هوادار مسکین من برفت از برم یار شیرین سخن تو بگریزی از پیش یک شعله خام من استاده ام تا بسوزم تمام ترا آتش عشق اگر پر بسوخت مرا بین که از پای تا سر بسوخت معیار حقیقت کمال شاعری شیخ اظهار پیرایه خیال اوست و بیشتر ازین کسی نمیتواند این شیوه را باین اندازه پیشراندترقی بدان که مضمونی را مؤثر ساختن خوشتر ازین بدیگر اصولی موزون و مؤثر نساخته (۱۰۸) اردو آن شد در کمال سازد و چنانچه مضامین را که پسند خاطر ویستلند که پیرایه زیبائی حسنی ادا کرده اند که از متقدمین و متأخرین باین رنگینی خیال مثالی نمی یابیم و این منتجه آنست که داخلی جنایات کنی و وعظ اخلاق وحد با نیگه هزار ها کتب و صحايف الماثیر حال خود نگاشته بطلب روزگار داشته اند و محض بطرز مخزن الا نوشته شده نظامی و مثنوی بروی کار آمده و تماما در باره اخلاق بحث میکنند معمول این میسر آین و تصوف نیتان بیان دائرند. اما بدید بوستان و گلستان رولق شده اند سعدی فضایی ندارد چنانچه از منایل آتیه احیانی ولز این نکته را بفهمد از افشای شان را میتوانید. یعنی تنقیص دولت و حکومت ، که پست که تبدیل و شر با افتاده آب و بارها ترین مضمونی ست و عموما بد عهد ها بار بصورت مختلف مفت در سینی در این موضوع در هم اسکار گمراد و بیان شده. اما مخصوص بشتی از نظم شیخ پروین و بانگینی رنگون جنگی آنها سنگین تر بوده .. گدا پراکند یک درم سیم سیر فریدون بک حجم نیم سیر و شیخ این نکته را از روی فلسفه باثبات مشهور و که دولتمندی در حقیقت محتاجی ست . (۱۰۹) خبر ده بدرویش سلطان پرست که سلطان ز درویش مسکین تر است نگهبانی مکرو دولت بلاست گدا پادشاه است نامش گداست بخور د خروش روستائی چفت بدوقی که سلطان بالایوان خفت این مضمون را یکجا مصرع ختم کرد (ع) آنا که غنی تراند محتاج ترند ظاهر است اینکه انسان هر قدر متمول میشود ضرورت و حاجتش روز افزون میباشد میافزاید ازین جا است که حقیقت دار ندگی سبب ازدیاد محتاجی است ، مبتلایان بگردون بشکند که دارندگان مضمون کو راست زینیم الدوا مسحوق بر ناداران رحم آورند ای بر پیر حکایتی ادا میکند : ملک صالح از پادشاهان شام برون آمدی صبحدم با غلام بگشتی در اطراف بازار و کوی برسم عرب نیمه بر بسته بروی دو درویش در مسجدی خفته یافت پریشان دل و خاطر آشفته یافت یکی زان دو میگفت با دیگری که هم روز محشر بود داوری که این پادشاهان گردن فراز که با لهو و عیش اند و با کام و ناز در آیند با عاجزان در بهشت من از گور سر بر نگیرم نخست (۱۱۰) بهشت برین مکانی مأوای تست که بند غمم امروز در پای بست اگر صالح آنجا بدیوار باغ برآمد نگینش بدرم دماغ سوموثر طریقه و وسیله مخلصور کی متمولین بر مساکین اینست که چون غرابا را بر پوشش و نعمت امرا رشک آمده بسوز و گداز چشم برشک میشود و باید اظهار آن شود که حقیقت حال پوشیده نماند شیخ باینها راستی و در تصویر اصلی این کیفیت را بظهور آورده. اگر چه شعر او اغراقها بیشتر از حد تهذیب قدم پیشرفته اما تصویر واقعیت و اصلیت را در بر گرفت ولی به آنهم اکتفا نکرده در صفت فیاضی شاهان نیز بیانی دارد ٭ روان هر دو کسان فرستاد و خواند بهیبت نفرت بحرمت نشاند برایشان ببارید باران جود فرو شست شان گرد ذل از وجود شنشه ز شادی چو گل بشکفت بخندید و در روی درویش گفت من آنکس نیم کز غرور و حشم ز بیچارگان روی در هم کشم من امروز که دم بصلح باز تو فردا بکن در برویم فراز اثره ی که بر شنونده از غم و رحمت فقرا پیدا بود از طرز اعمال شفقان (۱۱۱) و جواب پرصواب حکیمانه شاه و بالا شد که اگر با دل دردمند خوانده شود ممکن نیست تا از دیده اشک نبارد . - مثال دیگر غیبت در شهر ولایتی شخص تافتاده بر جبال مثلاً مظهر ست که غیبت را جهانی باختلاف خیال و هرکس شخصی دانشمند بود خصلتی در قضا بری شخصی بو ولایتی میرفت آمدی در منزل بطریحی ذم و قدحت گفته و شیخ از همه انها مختصرتر و نها- یت بماثر حکایتی باین پیرایه و روایت بیان میکند. ه طریقت شناسان بت قدم بخلوت نشستند چندی بهم یکی زان میان غیبت آغاز کرد در ذکر بیچاره باز کرد کسی گفتش ای یار شوریده رنگ تو هرگز غزا کرده در فرنگ بگفت نه پس چار دیوار خویش همه عمر ننهاده ام پای پیش چنین گفت درویش صادق نفس ندیدم چنان بخت برگشته کس که کافر ز پیکارش ایمن نشست مسلمان زجور زبانش برست و باز بصورت دیگری همین مضمون را میگوید . ه زبان کرد شخصی بغیبت دراز بدو گفت داننده سرفراز که یاد کسان پیش من بد مکن مرا بد گمان در حق خود مکن کنایه بر گفتن که از عادات ذمیمه است شیخ شرح آنرا بطرز شیخ الشیخان روان ۱۱۲ باین اسلوب نصيحت میکند : بهم رسانده و باسلوب خوبی مینویسد . ه کمالیست در نفس انسان سخن تو خود را بگفتار ناقص مکن کم آواز هرگز نه بينی خجل جوی مشک بهتر که یک توده گل حذر کن زنادان ده مرده گوی چو دانایکی گوی و پرورده گوی صد انداختی تير و هرصد خطاست اگر هوشمندی یک انداز و راست ثای مناجات، تضرع، استغفار و تو به که قطعه مضامين پر تأثیر و بانمکین شرت و شیخ آن باینصورت حکایت چشمد و مؤثرتر می سازد : ه شنیدم که مستی زتاب نبید بمقصوره عابدی بر دوید بنالید بر آستان کرم که يا رب بفرده اعلی برم موذن گریبان گرفتش که هان سگ و مسجد ای فارغ از عقل و دین چه شایسته کردی که خواهی بهشت نمی زیبندت ناز با روی زشت بگفت این سخن پیرو بگریست که مستم عذر از من اینخواجه دست عجب نداری از لطف پروردگار که باشد گنهکاری امیدوار که توبه گوی بینی لغوی ... ... ... ... ... ... ... ... ... (۱۱۳) ترا می نگویم که عذرم پذیر در توبه بازست حق دستگیر همی شرم دارم ز لطف کریم که خوانم گنه پیش عفوش عظیم بنظر غور باید دید که شیخ برای مؤثر ساختن این مضمون کدامین نکاتی را حفظ بخاطر داشته، اول تر اینکه در مناجات مستقیما در مناجات مستقیماً حضرت حق جل شانه را مخاطب نساخته چرا که اگر انسان به مدح او بپردازد کما شخصی را بحسن ظن مخاطب کرده بکشخصی درباره او میگوید احتمال شائبه خوش آمد وظاهر داری میرود، ازین جهت که در سورۀ الحمد شریف حمد و سپاس خداوندی در صیغه غائب ادا شده، از ظهور قهر مؤذن، در بارۀ مناجات کننده بر دلها اثار ترحم تولید می کند و سبب آنست که ازین رفتار ظاهر مینماید مظلومی گنهگار و بیرحمی مؤذن بروی کار می اید وجواب مؤذن دستگیر ولی در جواب ان این است که من از تو خواستگار عفو و رحم نمباشم و بدان امید عفو از تو نیست پروردگارم اکرم کجا امید وارم آن ذات کریم النفس دستگیری است، بلی که این نکته با قبول مناجات خیلی تأثیر می بخشد و بدینجهت انکون در غیاب که اگر کسی شخصی را بعالم غیاب باوصاف ترحم و مهربانی یاد (١١٤) میکند و از دو متوقع لطف بخشش میباشد ساخته باو توقع و امیدے ظاهر میکند ضروریست که شخص ممدوح پاس خاطر او را خواهد نمود و البته که ترتیب مجموعی این اشارات طلب مغفرت و تاثیر مناجات را رتبه میئیشا افزود ما از خوف طوالت کلام محض بچند مثالے قناعت کردیم و هسو با مضامینی را که شیخ شرح داده هرگاه باد یکر مصفین و شعرا آن بلا مقابله کنید خواهید دانید که چه مراتب دارد بنافرت دارت، در آنجنین مضامین مضمون بهاریه که اشر بست ترین است و تا حال پامال شخصی اید، درین حکایه سرخو به قصیده که شیخ بجواب بوی جوی کارتیگان میگویند. با مدادان که تفاوت کند الیل نهار خوش بود دامن صحرا و تماشای بهار آدمی زاده اگر در طرب آید عجیبت سرو در باغ بر قص آمده و بید و چنار باش تا غنچه سیراب دهن باز کند با مدادان چو سر نافه آهوی تتار با و گیسوی عروسان چمن شانه کند بوی نسرین قرنفل برود در اقطار ژاله بر لاله فرو آمده هنگام سحر راست چون عرق گلوی سمن فکر دیار ارغوان ریخته بر درکه خضرا چمن همچنان است که بر تخته دیبا و دنیار (۱۱٥) این نمونه اولاً ثار جهان افروزیست باز تا خیمه نه زد والانیسان و ایار شاخها دختر دوشیزه باغند هنوز باز تا حاطه گردند به الوان ثمار تا نه تاریک بشود سایه انبوه درخت زیر هر برگ چراغی نهند از گل نار کو نظیر از که ز خلعت زنان رخ پین ایکه باور نکنی فی الشجر الاخضر نار سبز هر طرفی داده طبیعت بیگی هم بادا گونه گلگونه کند روی نگار آب پاتر رخ و په و بادام روان همجو در زیر درختان بهشتی انهار غزل مسلم است که شیخ ابو الا باء غزل بود، وقدما ملحه از ابتدا غزل نمیگفتند تشبیه کردن قصاید که بطرز عشقیه تشبیب بهم میرساندند همانا در آن زمان غزل گفته میشد ، وقد ما متاخر مثلاً ظهیر و انوری و بعضی کسان دیگر خارج از قصیده غزلها نوشته اند. اما از رنگینی خیال و نکات شیرین اثری نداشت. البته در امتداد هر زمان که قدر تا زبانها تیز تر و صاف تر شده اور حت حس مضامین و خوشنمائی طرز مثل آنان غزلیات کمال الدین که الله غزل افزون تر شد چنانچه مثلی از غزلیات کمال الدین که لله گذشته ملاحظه کرده اید و نیز از شعرای دیگر آن زمان ذیلاً حمد به رسم عبد الله چان باشم کاغد (۱۱۹) چند اشعار می نگاریم که طرز روش شان را بدانند :- غزل از طبع (محمد بن نصیر) ه گل که شایان باده بود رسید آمدن وعده داده بود رسید جنگ لاله گذشت با شکر گل گر چه پس تر فتاده بود رسید سرو از اد بهر سوسن راست منتظر ایستاده بود رسید. لاله رفت ارچه پادر گل بود گل اگر چه پیاده بود رسید منکلام (صفی) چه در دیست اینکه عشقش نام کردند در و آشوب خاص و عام کردند هر انچه در زمانه درد دل بود یکی کردند و عشقش نام کردند خرا با شیست اندر عشق کاینجا زخون دل می اندر جام کردند یک ساغر در آن میخانه ما را چنین سر مست و بی آرام کردند وله ایضاً فتنه با بر دلم انبار مکن گو نکنیم بار با کرده این کار مکن گونه کنم شیخ کلا در صفائی و سادگی شعر زحمتی نکشیده و زبان بیانیکه مروج وقت بود مصفا تر شده بود ولی مضامینیکه در علوم اسمیم مجله الله جان ۱۲۰۰ باشه (۱۱۷) شیخ در ج غزل ساخت انیست که مینویسیم ، اول شعراے که قبل از نظام شیخ گذشته بودند از در دعشق اثری نداشتند نبرده بودند و بعضی ازان ها که ابتداء باین سلسله دستی نمردند و چند این شیوه را حسن سخن دانسته بکار آوردند ولی آنہم ظاہراً الفاظی بود که بیش ازان چیزی نداشت ، در عهد شیخ دلیرانہ کہ جذبات شجاعانہ ملے بغنا رسیده و شیخ که فطره از حسن اتفاق فطرۃ داراے این صفت بود همه دورہ حیات را از تعلق دیو به آزاد می بسر برده بدان سبب شجاع و گرمی و تیزے این جذبه همچنان مشتعل مانده حالا شعلہ ہاے همان تتش است کہ از زبان بیانش سر میزند گر اینکه از جور و ستم و ہجری و بیوفائے معشوقان صدمات جان گداز ہی را متحمل شده جھد و از تبجهت سینه شان را تشکدہ سوز و گداز گفته اند ابیات ذل دریں ابواب این گداز کند در را تشخیص کیفیت و اندازه رانه شان میدانید . ہ خبر ما برسانید بمرغان چمن که هم آواز شما در قفسی افتادا گر دلے داری بدلدار سپا ضایع آن کشور که سلطانانیست (۱۱۸) ماجرا عقل پرسیدم ز عشق گفت معزول است فرمانش نیست گفتم که عشق را بصبوری دوا کنم هر روز عشق بیشتر و صبر کمتر است حریف رقته ما را که میبرد پیغام بیا که ما سپر انداختیم اگر جنگ است همه از دست غیر ناله کنند سعدی از دست خویشتن بفریاد در سوخته پنهان نتوان داشت تنش ایچ نگفتیم و حکایت بدیر افتاد گفتی اسیر بیفکنم گر از دل برود انچنان جای گرفت که مشکل برود دلی از سنگ بباید به سر راه وداع که تحمل کند آن لحظه که محمل برود ندانمت ز کجا آن سپر بدست است که تیراه مرا ریسمان بگردانی حدیث عشق چه داند کسی که در همه عمر بنکو فته باشد در سرائے را سعد یا اینهمه فریاد تو بیخبر نیست آتشی هست که دود از سر آن میآید سعد یا نوبتی امشبت بل صبح نگو یا مگر صبح نباشد شب تنہائی را دو دوست قدر شناشند عهد صحبت را که مدتی بریدند باز پیوستند ای که گفتی مرو اندر پی خونخوار خویش با کسی گو که در دست عنانی دارد (۲) ایکه قبلاً گفتیم امریسم که الشیخ بیخیر کسی واردات و معاملات معاشقه را شرع و بیانی نیکو و شیخ نطق الاست (۱۱۹) اول شب که باظهار بجهلا این سوز و گداز پرداخت و خسرو و شرف جهان مرد استخوانه آن را بلندتر کردند و بر وحشی هندی خاتمه یافت . ه بوسه زلب جان بخش بده یا بستان کاین متاعیست که بخشند و بها نیز کنند امشب کمی بوقت نمیخواند این خروس عشاق را نگین دگر از کنار و بوس تا نشنوی زمسجد ادینه بانگ صبح یا از در سرا اتابک غریو کوس لابے اجتے بچشم خروس ابلهی بود بر داشتن بگفتن بیهوده خروس مرا راحت از زندگی دوش بود که ماه رویم در اغوش بود ند انستم از غایت لطف و حُسن که سیم و سمن یا بر و دوش بود بدیدار و گفتار جان پرورش سراپای من دیده و گوش بود مؤذن غلط گفت بانگ نماز مگر همچو من مست مدهوش بود سر مست بتی لطیف و ساده در دست گرفته جام باده در مجلس بزم باده نوشان بسته کمر و قبا کشاده لعلش چو عقیق گوهر اگین زلفش چو کمند تاب داده بنشسته زمین بحضرت وی گردونش سجده بند یفتاده دل و جانم بود مشغول نظر در چپ و راست تا ندانند حریفانکه تو منظور منی (۱۲۰) (۳) موجب حقیقی حسن قبول کلام غرایه شیخ اینست که خیالات لغرض او در نها و خاصه افکاریست که عموماً بخاطر عشاق و بلهوسان جا دارد بنا برین وجوه در هر آن و زمانیکه اهالی این مشرب را باین پیرایه اشعار وی بگوش هوش میرسد حس میکند که گویا شخصی به پیرایه نقش تصویر خیال خود شان متوجه کار بوده باصول پسندیده و خاطر خواه انها را رهنمائی دارد که از توان ایشان بیرون است مثلاً در وقت ملامت ساختن عشق اکثر عشاق جابجا خیالی هستند و از روی که این بدعت نو پیدا نیست بلکه عالمی باین مرض مبتلا است و ممکن نیست که دلها بجهره دلبر با آشنا نباشد، شیخ این مضمون را خیلی آراسته و پیراسته مینویسد: عشق بازی من آخر بجهان آوردند با گناهی که اول من مسکین کردم گر کند میل بخوبان دل من خورده مگیر کین گناهیست که در شهر شما نیز کنند رفیق مهربان و یار همدم بمه کس دوست میدارند بیغم نظر بر نیکوان رسمی است معهود نه این بدعت من آوردم بعالم (١٢١) تو که دعوی کنی پرهیزگاری مصدق دانمت والله اعلم و گر گوئی که میل خاطرم نیست من این دعوی نمیدارم مسلم حدیث عشق اگر گوئی گناه است گناه اول زحوا بود و آدم دوستان منع کنندم که چرا دل بتو دادم باید اول بتو گفتن که چنین خوب چرائی (٤) شیخ اول شخضی است که در غزل و اعطای زاهدان را پرده دری کرده و پیوندهای دقیق و پوشیده ریاکاری شانرا از هم جدا ساخته و همچنان عمر خیام نیز همین مضامین را برباعیات انیق بیان نموده بلکه بالفاظ بسی صاف و واضح تشریح داده نه همچو شیخ که دزدیده بمرموزات ادای خیال کرده باشد . ه . محتسب در قفا رندان است غافل از صوفیان شاهد باز برون نمیرود از خانقاه یکی هشیار که پیش شحنه بگوید که صوفیان مستند گرکند میل بخوبان دل من خرده مگیر کین گناهیست که در شهر شما نیز کنند و خواجه حافظ این مضامین را تا جائی وسعت داد که گوئی از خود ساخته: لی اصلی اساس سخن گذاری (١٣٢) بیا یافته افکار شیخ قایم ماند . ۵ ای محتسب از جوان چه پرسی من توبه نمیکنم که پیرم در بیت مذکورہ بجای دیگران شخص خود را گنه کار قرار داد اما این رویه خاصه نزاکت و صفت بلاغت گفته میشود .۵ هیچ کس بیدل من نیست تا ما دگیرم باز پوشند مرا در آفتاب افگنده ایم (۵) مدحیه ذم رزمیه مرثیه غرض هر قطعه را انواع مضامین شیشه پر از روان بخشند و هزاران بلکه مزید تر از ان اشعار متفرقه را بخیال و طرز روش همین است که با هم طرح مناسبت و موافقت مگذر من ال دارند لیکن در حقیقت اساس مضامین چند قطعات متعدده از رو که هر شاعر علیحده علیحده همان خیالات ته و بالا کرده دیکر هیچ انکاره بالفاظ دیگر ادبی لفظ اظهار نموده اند صد صد بار بگر و خوانشے جزو کاره میارند ولے حقیقتاً حقیقی شاعر با حقوق کسی گفته میشود که بنیاد حقیقت این شیوه را قایم طرح بخشند اگر چه بعد از شیخ در غزلیات رنگینی خیال و و سعت ال در غزل بیشتر شد و خواجه حافظ این عمارت را تا جائے بلند برد که طایر پرواز باال افکار از رسائے عاجز آمد با اینهمه هرگاه بنظر غور و انصاف (۱۲۳) دیده شود اکثر مضامین طرز خیال و رفتار شیخ را تعقیب میکند مثلاً سعدی خواجه حافظ ای بلبل اگر نالی من با تو هم آوازم بنال بلبل اگر با منت سر یاریست تو عشق گلی داری من عشق گل اندامی که ما دو عاشق زاریم و کار ما زاریست فریاد و فغانها همه ز دست دشمن است من از بیگانگان هرگز ننالم فریاد سعد از دل نامهربان دوست که با من هر چه کرد آن آشنا کرد گر کند میل بخوبان دل من خرده مگیر مزاج چه کنم و رند میکش و قلاش که این گناهیست که در شهر شما نیز کنند هزار شکر که یاران شهر بی گنه اند خواجه حافظ که نهایت لطف و خوبی ارای مضمون کرده اما در اصل بنا و خیال همان شیوه شیخ است . ای قافله سالار چنین تند چه رانی تو دستگیر شو ای خضر پی خجسته من آهسته که در کوه دگر باز بماند پیاده میروم و همرهان سوارند مصرع مصرع مسجد کایشه را بود گو مسجد و در میخانه باش همه جا جلوه یارست چه مسجد چه کنشت ای رنج نوش داروی جفا پیشگان گذر کن چه عذر از بخت خود گویم که عیار شهر خودکام (۱۲۴) سعدی امراهم بدست پيکارا مجروح میگذارد شبی و جمعی و گوينده و زيبایی ندارم از همه عالم جز این تمنائی ای برادر ما بگرداب اندریم دانکه شست میزند بر ساحل است ولی از سنگ بیا يد بسبراه وداع که تحمل کند آن لحظه که محمل برود اگر تو خواهی که بجوئی دلم امروز بجوی ورنہ بسیار بجوی و نیابی بازم حافظ تجلی گشت حافظ را و شکر در دهان دانها دو یار زیرک و از باده کهن دومنی فراغتی و کتابی و گوشه چمنی من انمقام بدنیا و اخرت ندهم اگرچه در پسیم افتاد خلق انجمنی شب تاریک بیم موج و گردابی چنین حائل کجا دانند حال ما سبکباران ساحل ها قی آن صبر و تحمل که باد مینازی می نمایم بتو چون کبد و مه شنزانی (6) سابقا بس در شیخ مضامین غزلیات پیچیدگی نداشت و صاف صاف بیان میشد شیخ کہ طرز ادا جدیدا کند مجدد کتی در نگینی با می تازه به اسلوب جدید مهیا میکند. یعنی یک نکتہ خفیفہ را بمطرد بسته و طرآواسی آن خاطر ها را متعجب میسازد مثلا شیخ میخواست کہ خلقی گنه کار است. و نقاهت انجاست کہ (١٢٥) مردم بمحضر در پرده بچه کارها میکنند و ما از خوف ریا کاری گناه خود را نمی پوشیم، طرح ادای مضمون شیخ اینست . هیچ کس بی دامن تر نیست با ایان باز میپوشند و ما بر آفتاب افگندایم محاوره دامن تر و بر آفتاب افگندن در طر ز بیان حسنے بہم رسانده که پرتو آفتاب شیاء تر را خشک میکند، و این کنایه است که از ریا کار ی دور شدن گناه نا کها ہے مزاهر از گناه مجتنب ساز د گویا اینکه خدایتعالی این گنه را می بخشد، ولی معصیت ریا کاری گنه بپوشند ن دارد و نه قابل عفوت کس نبیندم و قاتل شناسد که کیست کین خدنگ از نظر خلق نهان میآید خوشتم تا نظری افگنم و باز آیم گفت از کوی چه با داد بادر می نود جمال در نظر و شوق همچنان باقی گدا اگر همه عالم با و دهند گداست در بعضی جابجا واقعات و حالات معموله را به پیرایه اظهار میکند که بالضرور باید متعجب شد، چنانچه بو فای معشوق که شهرۀ عام است درین باب طرزی بیان میکند. فریاد دوستان همه از دست دشمنست فریاد سعدی از دل نامهربان دوست (۱۳۶) هرکس از دست غیر ناله کند سعدی از دست خویشتن فریاد مبارز احبا قلب دشمنان شکند ترا چه شد که همه قلوب ستا شکنی در بعضی مضامین دعوی دارد که از تفکر دور می افتد و باز به پیروی توجیهات شاعرانه واقعه را خیلی سرسری و معمولی ثابت میکند مثلاً یادت نمیکنم همه عصر زانکه یاد آن کس کند که دلبرش از یاد میرود در مصرع اول دعوی بی نیازی ست که من گاهی معشوق را بیاد نمی آرم و این امر از منصب عشاق بمجهد یست ولی از ان به اثبات میرساند که یاد انکسی کند که فراموش کرده باشد و منکه هرگز فراموش نکرده ام چه یاد کنم، بسا گاه گاه یگان واقعه معمولی و حکمیه را بتخیل شاعرانه بعید و نا ممکن تصویر میکند مثلاً خلق را بیدار باید بود زان چشم من وین عجب کلان دهم که میگویم کسی بیدار نیست من از دست تو در عالم هم روی ولیکن چون تو در عالم نباشد بلطف ببر من در جهان نبینی کس که دوستی کند و دشمنی میعرا بدارد گفته بودم چو بیائی غم دل با تو بگویم چه بگویم که غم از دل میرود چون تو بیائی (۱۲۷) زیبا و عجبی ادا میکند همچنان نکات عجیبه مرغوب را بچندین اسلوب بزیب خیال سخن ساخته میگویند که تقرر آن درین مکان بعید است بالجمله خطابیات ذیل چیزی بیتیست دنبال تو بودن گنه از جانب ما نیست با غمزه بگو تا دل مردم نرباید زمن مپرس که از دست او دلم چون است از و بپرس که انگشتهاش در خون است تو میکند از گناه خلق در شعبان در رمضان نیز چشمهای تو مست است یک غزلی از امیر خسرو است که ای مسلمانان کسی در دین سان دارد دیده ها !! این خیال را از کجا گرفته .. من آن نیم که حلال از حرام نشناسم شراب با تو حلال است و آب بی تو حرام چشم رفتار که میبرد پیغام بیا که ما سپر انداختیم گر جنگ است دمی ز ما بر سعدی سگ نشست فتنه بنشست و چو برخاست قیامت برخاست ما نامه بپا سپرده بودیم او نافه مشک در فراز آورد ای تماشاگاه عالم روی تو تو کجا بهر تماشا میروی ای مسلمانان بفریادم رسید کان فلانی میوفا میکند بار من اوباش و قلاش است و رند لیک بر من پارسائی میکند (١٢٨) قاضی شهر عاشقان باید که بیک شاہد اختصار کند شاهد معشوق را گویند و نیز گواه معامله را دور اثبات واقعه دو شاهد ضرور یست و شاعر میگوید که حسب قاعدۀ عمومی برای ثبوت واقعه دو تن شاهد داشتن لازم است لیکن در مملکت عشاق باید قاضی بیک شاهد که (معشوق) شخصی شود اکتفا نموده راضی بشود دو معنی دارد که درین بیست لطف قوی ذو معنیین شدن لفظ شاهد چه لطفی و محظی بهم میرساند که مخفی نمی ماند . ح برخیز که چشم های مستت خفته است هزار فتنه بیدار ای محتسب از جوان چه پرسی من تو به نمیکنم که پیرم (۱۲۹) حضرت امیر خسرو دہلوی در تیہ کہ قبیلہ بہ لقب لاچین شہرت دارد امیر خسرو امیر خسرو بر قبیله لاچین ترالد تعلق داشتند کستان مردمی است از ان قبیله، پدر شان سیف الدین محمود در ترک رئیس قبیله خود و باشنده شهر کش بود، فرشته و دولت شاہ مینویسند که از امراء بلخ بوده در زمان فتنہ چنگیز خانی سیف الدین صدا داده به هندوستان هجرت کرد. مبتلا اء و دبه هندوستان بگریبان ہندستان آمده در جمله در باریان سلطان تغلق بعهده بزرگی مأمور شد و محمد تغلق بقدر و منزلتش میکوشید تا اینکه در مهمی بمقابله کفار لباس شہادت پوشید لیکن صاحب بہارستان سخن بہ استدلال تاریخی نفی اثبات این واقعه را باین عبارت مینویسد، روسیہ: پس آنچه دولت شاہ در تذکرہ خود نوشته کہ پدر امیر خسرو در عہد سلطان محمد تغلق شہید شدہ و امیر خسرو را در حق وے قصائد غرا است خلاف صریح و محض غلط است ، غالباً شہزادہ سلطان محمد شہید را که حاکم ملتان بود به علت اشتراک اسم (۱۳۰) کسی سلطان محمد تغلق خیال کرده . بهر حال سیف الدین سکه پسر داشت . اعزالدین ، حسام الدین ، امیر خسرو ، بعد وفات سیف الدین ، امیر خسرو بسن هفت ساله بود، والده امیر خسرو دختر عماد الملک است که در امراء شاهی مشهور و بر ده هزار مرد نظام افسری داشت ، تولد امیر خسرو به سنه هجری و بمقام پتیالی است عقائد خویش قدیمه روایتی میکنند که امیر خسرو بوجود آمد پدرش سیف الدین او را بخرقه مجیده پیش مجذوبی برد، مجذوب از دور نگاهی بسوی او کرده گفت شخصی می آید که از خاقانی دو قدم پیشتر خواهد رفت ، البته در کمالات معنوی حضرت مجذوب انکار نداریم و لکن مذاق شاعرانه او لمقبول تسلیم کردن هم مشکل است ، چرا که خاقانی را با امیر خسرو نسبتی نیست چونکه امیر خسرو قدری بخود بالید پدرش او را بمکتبی داخل ساخته برای مشق خوش نویسی او مولینا سعد الدین خطاط را مقرر کرد اما امیر خوشنویسی ننوشت (۱۳۱) در بسته خوان شیر، ذوق و فکر شعر گوئی بیشتر بود انچه از موزون و نا موزون گفته میتوانستند میگفتند و بر همنشینان تکرار و تذکار شهر میگردند . خواجه اصیل نائب کوتوال وقت بود که بگاه گاه سعدالدین خطاط را بغرض خطوط نویسی میخواست . روزی باز او را بخواست اتفاقاً امیر خسرو همراهش رفته دید که خواجه عزیزالدین نیز بخانه خواجه اصیل تشریف فرماست، سعدالدین بخواجه صاحب گفت که این پسرک نوبه گفتار آدم گفت به این موزون چیزی میگوید ولی معلوم نیست که بموز و غیبی دارد یا نه ؟ قدری از کلام او بشنوید بدست خواجه عزیزالدین بیاض اشعار بود او را با میر خسرو داده گفت که شعری بخوان امیر چون اور رقعه طلا با رسید به لهجه خوش شعری خواند اینکه قدرت بآواز شش تاثیری یعنی بخشیده بود مردمی را متأثر ساخت که بچشم تر بی اختیار امیر بخواجه تحسین ها کردند، استاد سخن برگفت که از شاعری او امتحان گیرید خواجه عزیزالدین . مو . بیضه ، تیر ، خربوزه ، بچه اشیاء پراگنده و نا ساخته را نام گرفته گفت این جمله را با هم مو الدينه خطاط قدس سره (١٣٢) رسول نموده شعری بساز و بگو امیر خسرو فی البدیهه گفت . هر موی که در دو زلف الدنیم است صد بیضه عنبرین بران نمو ضمیمه است چون تیر بداراس پیشواز برا که چون خربوزه در مدینه منع و بین کلکم خواجه عزیرالدین بس متحیر شد و پرسید که چه نام داری گفت خسرو باز پرسید که نام پدرت چیست. نام قبیله را اظهار کرد گفت، لاچین، خواجه صاحب بخندید و ظرافت گفت لاچین یعنی در چین ندارد، باز گفتند ترک خطا است یعنی ترک گفتن خطاست . امیر همان الفاظ را مقدم و مؤخر ساخته گفت، بی خطا ترک است یعنی قطعا ترک است وبس، خواجه صاحب گفت چون ترا با سلاطین رابطه ایست باید بسلطانی متخلص باشی چنانچه در غزلیات تحفة الصغر اکثریه تخلص شان (x) نسبت طوری به یکی از آنها سلطانی بوده ـ از کلام امیر مطهر است که در عربی تحصیل تام بودید نویسدگ لیکن تا که بنویسند درین باب چیزی ننوشتند. با انهمه این روایـست صحیح است حقیقتیست که تا سن ١٥ و ٧٠، از جمله علوم و فنون درسیه فراغت یافتند. (*) از کتابی که این رباعی نقل شده غلط بود نقل بالقل نوشته شد. (x) پہلے احوالی را خود امیر خسرو به تحفة الصغر نوشته اند. بقیه ۱۲۶ چون پیشم که [ILL] (۱۳۳) وابستگی حکومت چون امیر خسرو کلان شد و رسید در سنۀ ۶۶۴ هجری سلطان غیاث الدین بلبن صدر نشین تخت دهلی بود، در زمرۀ اُمرای دربار کشلو خان معروف بچجو (*) رتبۀ عالی سرداری داشت و نیز برادرزادۀ سلطان و بعُهدۀ ولایتی مأمور بود، فرشته مینویسد که «در دیوان مجلس آرائی وجود و کرم بچجو حاتم شهرتی بهم رسانده بود چنانچه از مصر، شام روم بغداد، عراق، خراسان، ترکستان شعرا و اهل کمال بحضور او پیش آمده کامیاب بر میگشتند بارها اتفاق افتاده که نقدینه و اسباب و سامان بانضمام آنچه میدانست هم را که می‌بخشید تا جائیکه انگد در دادن بجز پیراهن چیزی باقی نمیماند مؤلف امیر خسرو در بقبول خود چنانکه در دیباچۀ غرة الکمال نوشته معلوم است که اولتر تعلق برسائی بهمین دربار اتفاق افتاد (*) نام چجوخان باکثر تواریخ بخطاط مختلف آمده، ریشته میسازد که کنم است تا چند نفر بودند. شه این شرح در پاورقی صفحه ١٣٤ – آمده آنجا بخوانید. (١٣٤) موظف بدر و با جمعیتی و تا مدت دو سال بأموریتی متکلف بود با جمعیت اهالی بمدیح او پرداخته اند درباریان بسر میبرد که در اکثر قصائد مدحیه او را نگاشته چنانچه تمهید یک قصیده تمنیه اینست : بود پنهان آفتاب آندم که صبح همدمی با بادعنبر بو نمود صبح را گفتم که خورشیدت کجات تا آسمان روی رنگ مجو نمود و امیرخسرو در مثنوی نه سپهر مینویسد زشاهان کسی کا وّلم کرد یاد معز الدنیا بو دت کیقباد لیکن ازین بیان اوّلیت کشلوخان مطلب نیست چرا که کشلوخان از جمله امرا بود نه پادشاه و از پادشاهان اوّل تر کسی که امیر را قدر دانی و نوازش فرموده معز الدین کیقباد است ، امیر خسرو همواره قصائدی نوشته بدربار کشلو خان برده رو نقاج فزا که امیرخسرو بد یباچه غرة الکمال نوشته که بعد وفات جد مادری خود اربعه اوّل تر بدربار خان معظم کشلو خان عرف چجو خان رسائی یافتم، ازین فقره معلوم است که چجو خان وکشلو خان یکی است، در بدایونی جلد اول صفحه ١٥١ مرقوم است که در آخر چجو خانمرای کشروها مانک پنے حاکم سمانا مقر ر شد ومعز الدین کیقباد با دختر او نکاح کرد. موالف گوید که کلو خان (١٣٥) او گردید مجلس میکرد اتفاقاً روزی بغرا خان (پسر سلطان غیاث الدین بلبن) حاضر بود واز فقرات شعر و شاعری جوش و خروش بهم میرسید وشمس الدین دبیر و قاضی اثیر که از شعرای مشهور بودند شامل مجلس شده خطی بهم میرساندند که در مرثیه سنجی امیر خسرو دلها از خود کرده بغرا خانرا خیلی متاثر ساخت که بطور صله لگنی پولاد روپیه به امیر بخشید کتلو خان را ناگوار آمد که شخص وابسته دربارش علائق احسان مند دیگر می شود آثار ملال از چهره و جبینش رونما شد که بعد آن امیر خسرو بار بار باوقات مختلفه در تلافی آن کوشید ولی آن غبار را از خاطر کتلو خان نتوانست کشید بغراخان که حاکم سامانه بود امیر خسرو از همچو خان مأیوس شده نزد او رفت، بغراخان بانتها ی قدر وعزت او را نواخته ندیم خود ساخت، و درین زمان به هجری در لکھنوتی (بنگال) طغرل یاغی شد و عساکر شاهی را چندین بار شکست داد بالآخر غیاث الدین بلبن شخصاً بدان مهم اوا دو رفت کرد و بغراخان را همراه گرفت و (۱۳۶) و امیر خسرو نیز همسفر بود، سلطان غیاث الدین بغاوت را فرو نشانده و پس به دهلی آمده حکومت بنگال را تفویض بغرا خان فرمود امیر خسرو را بیشتر موقع امن و اطمینان بود و دیگر شعرای دربار یعنی شمس الدین دبیر و قاضی اثیر نیز به قیام حکومت آنجا اصرار داشتند لیکن حضرت حاکم دهلی را به بنگاله عوض کرده نتوانست چنانچه رخصت گرفته دهلی آمدند و اتفاقاً در ان ایام پسر بزرگ سلطان غیاث الدین بلبین مسمی ملک محمد قاآن (مشهور بخان شهید) وارد دهلی شده بود که شخص نهایت فاضل صاحب علم و فیاض قدر شناس علم و فن بود تهذیب و متانت بجای رسیده که درین دربار می شد که روز بآخر میرسید اما از سخن حرکتی نمی افتاد و هر محفل اکثر شاهنامه دیوان خاقانی انوری خمسه نظامی خوانده میشد. بیاضی تهیه کرده که بر وفق مذاق خودش بیست هزار اشعار منتخبه در ان بود که در تاریخ فرشته مرقوم است که در حسن انتخاب اشعار امیر خسرو و حسن دهلوی هم وا درسی میکرده اند این بیاض (۱۳۷) تحفه عجیبی بود که بعد انتقال شهزاده سلطان غیاث الدین او را به امیر علی خادم خاص خود سپرد و بعد از امیر علی بدست امیر خسرو افتاد که ارباب ذوق از و سواد ها گرفتند و در بیاضهای دیگر درج کردند . اوقاتیکه شهرت شاعری امیر خسرو شایع بود که سلطان محمد ایشانرا طلبیده بشعرای خاص خود شامل ساخت و اینکهر فقر حکمران ملتان مقرر شده میرفت امیر را با حسن دهلوی با خود یکجا همراه برد که تا مدت پنجسال به دربارش نوکر کار داشتند. و در ان زمان ارغو خان نبیره هلاکو خان حکمران ایران بود که از امرای او مسمی بتیمور خان با جمعیت بیست هزار سوار لاهور و دیبال پور را فتح و غارت کرده بسوی ملتان شتافت. سلطان محمد قاآن بعزم رزم از ملتان بدر شده تیمور را شکست داد اینککه نماز ظهر را عصر نخوانده بودند به یک غدیری رسیده با پنصد نفر مشغول نمازشند تاتاریان فرصت را غنیمت یافته با جمعیت دو هزار سپاه (۱۳۸) حمله آور شدند، سلطان محمد و همراهان نماز گذارش از ادای فرایض فارغ شده بمجادله و مقابله تاتاریان رفته دشمن را شکست دادند اما اتفاقاً از قضا تیری آمده او را زخمی ساخت ه بالاخره که باثر همین زخم در صفحه‌ی سـ ۳ و از عالم حیاتش ببدل برد، امیر خسرو و حسن دهلوی که شریک این معرکه بودند اسیر تاتاریان شده و جیش دشمن ببلخ رفتند وقوع این وقعه به ۶۸۳ هجری است، و امیر خسرو از بلخ مرثیه‌ای پر درد با تاثیر نوشته به دهلی فرستاد که مدت اشعار مرثیه در هر خانه بتکرار خوانده میشد و مردم دهلی در عزای عزیزان مقتول خود نوحه و گریه میکردند اینست که اینک از اوراق آن از ابیات مرثیه شعری چند در ذیل مینویسیم .ه واقعست این یا بلا از آسمان آمد پدید آفتست این یا قیامت در جهان آمد پدید راه در میاد عالم داد سیل فتنه را زنده کا مسال در هندوستان آمد پدید مجلسی ایل آن پریشان شد چو برگ گل ز باد برگ و برمی گوئی اندر بوستان آمد پدید بسکہ آب چشم خلقی شد روان در چارسو پنج آب دیگری اندر ملتان آمد پدید جمع شد ستاره در هم گر طوفان شود چون برج آب انجم را قران آمد پدید ان تاریخ فرشته علی بلا یری صفحہ ۱۳۱ ( ١٣٩ ) من نخواهم جزبها جمعیت این کیشو خود محال است این ا العنون بیرون شود تا چه ساعت بد که شاه از مولتان لشکر کشید تیغ کافرکش برای کشتن کافر کشید انچه حاضر بود شکر لشکر دیگر نجسیت زانکه رستم را نشاید منت لشکر کشید چون خبر کردیدش از دشمن ملتان قوت گردایی بی محابا خشم در برگر دو رایت در کشید یک کشش از مولتانش تا به لاهو را وفاد یعنے اندر عهد من کافر تواند سر کشید آنچنان رنگین کنم امسال خاک از خون شان گز زمین باید شفق را گو نه احمر کشید او درین تدبیر و اگه نی که تدبیر فلک صفحه تدبیر را خط مشیت در کشید. تا چه ساعت بد که کافر بر شکر سید جوق جوق از آب گذشتند ناله در رسید مرثیه بسیار مطولی است که همه واقعات جنگ وجدال را مفصل (١٤٠) پایان که خیلی محزن و بکار دان است میگوید و در خاتمه که شهادت شهزاده را شرح میدهد پر تاثیری است امیر بعد از دو سال بیک طرف با تاتاریان رتائی یافته ببلبن به دهلی آمد و مرثیه وفات خان شهید را بدر بار غیاث الدین بر د و خواند که اهل دربار را مبهوت ساخت که کسی بهوش نماند و سلطان انقدر گریست که تب گرفتاد شد و بالاخر انمان صدمه ترک حیات کرد. اقامتی برگزید امیر از دهلی بریتیالی آمده بکنار دریا سے گنگا قیام پذیرش تاريخ 686 مجرى شد مجری است که سلطان غیاث الدین وفات یافت و امنای مملکت برخلاف وصیت او نبیره اش کیقبا د را که پسر بغراخان بود به سریر سلطنت بر قرار داشتند، کیقباد اخیر برو بحضور خود طلب فرمود انکه عنان انتظام ملک به دست نظام الدین بود و او با امیر ضمیر خوشی نداشت امیر از ان تعلق در بار برآمده همان جهان که از شجر من امرا و امنای شاهی بود با خواهش ملازمت کرده بود و باش اختیار کرده خان جهان صوبه دار علاقه او ده مقرر شد امیر را همراه برد و اینست که (١٤١) در قران السعدین خود میفرمایند . ٥ خان جهان حاتم مفلس نواز گشت با قطاع او ده سرفراز منکه بدم چاکر او پیش از ان کرد کرم آنچه که بد بیش از ان؟ تا نه چنان بخشش خاطر فریب نبده شده لازمۀ آن کتیب در او دهم برد ز لطف چنان کیست که از لطف بتابد عنان در او ده از بخشش او تا دو سال هیچ غم و ناله نبود از مثال و مدت دو سال در او ده ماند در اینکه والده اش با او بیش از حد محبتی داشت و در دهلی سکونت میکرد و در هر مکتوبیکه بامیر میفرستاد مینوشت که از تو دور بودن مرا از حیات دور شدن ست و همچنان امیر هم والده اش را بیلی انتها قدر و محبت میکرد از انست که بکلی ترک تعلق کرده روانه دهلی شده نزد ما در آمد و اینکه با هم رو برو شدند ما در برخاسته سر و رویش را بوسید و از جوش محبت دریای اشک از چشمش جریان داشت . ٥ ما در آن خسته تیمار من چون نظر افگند بدیدار من (١٤٢) به رده ز روی شفقت بر گرفت شکافتا نان سرم در گرفت ح کیقباد کلابر تخت سلطنت تمکن یافت بر ندیم و عیاشی نگاه کرد، پدرش بغرا خان که در بنگال میبود ازین عمل پسر آگاهی یافته اراده با طن از بنگال روانه شد کیقباد با طغان بمقابل پدر برخاست چنانچه عسکر با عظمتی بهم آورده از دِہلّی بر آمد و در عرض راه در میان میان هر دو رسید نامه و پیام بهم بفرستادند تا اینکه کار شان به صلح انجام گرفت و کیقباد بسوی دہلّی برگشت ، امیر خسرو بموضوع اتحاد و ممصا[؟] پدر و پسر قصیده نوشت که اینک چند شعر می ازان مینویسیم : زہی ملک خوش چون دو سلطان یکی شد زہی عہد خوش چون دو تنما یکی شد پسر پادشا ہے پدر نیز سلطان کنون ملک بین چون دو سلطان یکی شد ز بهر جہانداری و پادشاهی جهان را دو شاه جهانبان یکی شد یکی ناصر عہد محمود سلطان که فرمانش در چار ارکان یکی شد دگر شه معزّ جهان کیقبادی که در بطش ایران و توران یکی شد چون کیقباد تمنا داشت که این همه واقعات رزم به پیرایه نظم تحریر شود بدان لحاظ امیر خسرو را خواسته خواہش خود را اظهار کرد (١٤٣) در کلیک و امیر بفرصت شش ماه قران السعدین را نوشت که در آن کتاب سوال و جواب تحریری پدر و پسر با تمام مذکورات ہنگام دید و شنید شان مفصل مرقوم است که در آن زمان سن امیر ۳۶ سال و سنہ هجری ٨٩٨ بود که خود میفرمایند . ـ ساخته گشت از روشن خامه از پس شش ماه چنین نامۀ در رمضان شد بسعادت تمام یافت قران نامه سعدین نام آنچه بتاریخ ز هجرت گذشت بود سنه شش صد و هشتاد و هشت سال من امروز اگر بر رسی راست بگویم همه شش بود و سی کیقباد بامراض عیاشی بیمار شده بجد حکومت سه سال در جوانی سنه هجری مرد یا کشته شد، پس ازان پسر خرد سالش مسمی شمس الدین کیکاوس بر تخت پدر جانشین شد کینکه خیلی کوچک بود امرای مملکت او را عزل و حبس کردند، حالا زمانیست که ازین دودمان کسی دعویدار سلطنت باقی نماند بنابران آنرا بقرار بی در بار تر کی ملک فیروز شائستہ خان که از جلالت خواہی که خوانده شده در صفت و شجاعت بی نظیر. (١٤٤) خلجی که به عمر (۷۰) ساله بود و در حکومتی اقتدار می حاصل داشت بر تخت سلطنت نشست و باسم جلال الدین خلجی مشهور شد. و اینگه پادشاه با عظمت و جلال و با قدرت و فی جاه بود و با اینهمہ بے انتہا صاحب ذوق و رنگین طبع و بخوبی خوش صحبت و شعر هم میگفت چنانچه بدایونی این دو شعر او را نقل کرده مینویسد... آن زلف پریشانت ژولیده نمیخواهم وان روی چو گلنارت تفسیده نمیخواهم بی پیرهنت خواهم کشم بکنار آن بان رنگ بدنت این پو شید نمیخوام احباب شرکاء صحبت آنچه بودند همه قابل اهل فن موزون طبع و رنگین خیال بودند مثلا ملک تاج الدین کرجی ملک فخر الدین ملک عزالدین ملک قرابیگ ملک نصیرت ملک حسیب ملک کمال الدین ابوالمعالی ملک نصیر الدین کمرانی ملک سعد الدین، که با این اشخاص انس مصاحبتی داشت، و همچنان اکژ یه از اہل کمال را ندیم منتخب کرده بود که تاج الدین ، عراقی، موید دیوانه خواجہ حسن دہلوی (١٤٥) مؤید جاجرمی امیر ارسلان اختیار الدین بگتھ در جمله ندامای خاص بودند، ساقی ومغنی ومطرب شان نیز کسانی بودند که زمانه در انتخاب شان حیله وبهانه نداشت، یعنی امیر خاصه حمید راجه نظام محمد شاه نصیر خان بهروز و از اینچنین شخص با ذوق به مذاق گوناگون خیال همچو امیر خسرو لایق و موزون تر برای ندیمی حضور پادشاه که میتواند بود که هم عالم و فاضل و هم ادیب و شاعر و هم مغنی و مطرب باشد، ایضاً در عهد معز الدین کیقباد وقتیکه سلطان جلال الدین عرضی داشت در ان ایام امیر خسرو را بنگاه قدر دانی دیده بود که مشاهره معقولی برایش مقرر کرده به تن پوش مخصوص خود او را خشنود ساخته بود، اینکه پادشاه شد امیر را ندیم خاص خود گزیده منصب امارت و مصحف داری را باو مرحمت کرد و جامه و کمر که البسه مخصوص امراء کبار بود عنایت فرمود و ازان سبب که تا حال امیر خسرو بخطاب امارت یاد میشود، بر فتوحات جلال الدین خلجی را امیر خسرو بنظم کتاب منظمی بساخت در لباس منظومی اشعر ، و تاج الفتوح نام نهاد که کوائف مفصل آن در اتیه می آید ه فرشته. (١٤٦) جلال الدین خلجی کا برادر زاده اش سلطان علاء الدین خلجی در ٦٩٤ هجری بمکر و فریب بقتل رساند و خودش بر تخت نشست سلطان علاء الدین اگرچه تخت سلطنت را به اس بی رحمی و مکاری حاصل کرده بود ولی سنگ دل و سفاکی همدین طینت جو ہر خصلت او بود با آنهمه عزم ہو لاگے داشته فرہان روای باشان و شوکتی گذشته که از فتوحات تعجب انگیز سلطنت و نظم و نسق اموراتش چشم پوشیده میگوئیم که در فیاضی ها برقاب علمی مخلے ہمت خیرت افزاد داشت گویم ولیه در بارش ان عید مرس و مسعود بود است علما و فقرا و فضلا و شعرا معمور میگرد اینک نام بعضی از یشانرا مینویسیم ۔ فهرست اسامی علما و فقرا و غیره قاضی فخر الدین ناقله | قاضی فخر الدین کوفی | مولینا نصیر الدین عثنی | مولینا تاج الدین مقدمات قاضی ضیا والدین | مولینا ظہیر الدین لنگ | مولینا ظهیر الدین بھکری | قاضی زین الدین ناقله مولینا شمر کتنے | مولینا نصیر الدین دانے | مولینا علاء الدین | شریف مولینا میرا با یک سکھ | مولینا نجم الدین کا تو مولینا شمس الدین | مولینا صدر الدین این فهرست از بدایونی اخذ شده . (١٤٧) مولینا علاء الدین لاہوری قاضی شرف الدین زرونی مولینا شمس الدین بخشی مولینا شمس الدین مولینا صدر الدین پاو مولینا معین الدین لوری مولینا افتخار الدین بری مولینا معز الدین اندپتی مولینا نجم الدین مولینا حمید الدین بلوری مولینا علاؤ الدین سمبی مولینا حسام الدین اندی محی الدین کاشانی مولینا کمال الدین کوتوی مولینا وحید الدین کابلی مولینا منهاج الدین مولینا نظام الدین کلاتے مولینا نصیر الدین بولی مولینا علاء الدین لاہوری مولینا کریم الدین جوہری مولینا محب ملتانی مولینا حمید الدین مولینا برہان الدین بیکری مولینا افتخار الدین مولینا حمید الدین ملتانی مولینا کمال محمد شیرازی مولینا حسام الدین شخسیر مولینا شہاب الدین ملتانی مولینا نصیر الدین کری مولینا فخر الدین نسوی مولینا فخر الدین سفاہانی مولینا علیم الدین قراء مولینا تاجی علی مولینا علاؤ الدین سمبی خواجہ زکی واعظین مولینا حسام الدین دردی مولینا شہاب الدین مولینا کریم شعراء خواجہ حسن دہلوی صدر الدین عالی فخر الدین قواس حمید الدین راجہ مولینا عارف عبدالحکیم شہاب الدین حصہ دوم سراجیہ صفحہ ۱۳۰ ملاحظہ ولی آفتاب کمال امیر خسرو آنہمہ کواکب را از نور و جمال اندا اشعاع فروزاں کہ حقیقت و اینک در بالا نومد میکند چنانچہ درین مرقع وسیع محض تصویر امیر موصوف نمایان و نظر (١٤٨) نظر آید گرفته است و اگر بعد از ان دیگر خط و خالی بنظر در آید از حسن کمال خواجه حسن خواهد بود که او نیز از فیض صحبت امیر مستفید شده بود علاء الدین برای امیر خسرو سالیانه هزار تنگه مقرر کرده بود که امیر که تمام فتوحات او را امیر بتفصیل نگاشته و خزائن الفتوح نام مانده است که بعد ازین ملاحظه میکنید، در سنه هجری والده امیر و برادرش حسام الدین وفات کردند چنانچه ازین واقعه در نسخه لیلی و مجنون بصورت مرثیه حکایت پر درد نوشته اند ، و پنج گنج نظامی را نیز در همین زمان جواب گفته اند که عنوان هر نسخه آن بنام سلطان علاء الدین است و از همه آخر تر مثنوی هشت بهشت است که در سنه هجری بختم رسید و هم درین عهد امیر بدست حضرت نظام الدین اولیا بیعت کرد که تفصیل آن بعد ازین می آید. سلطان علاء الدین بعد حکومت ۲۱ سال در سنه هجری وفا یافت بعدا و پسرش شهاب الدین سه ماه حکومت کرده بعد از ان در ۷۱۶ هجری قطب الدین مبارک بن علاء الدین خلجی پادشاه شد. * احتمال میرود که سکه طلا بود تاریخ فرشته مقرر کرده بودم مجبو عه کلان ۱۲۰۰ تنگانه شد. (١٤٩) اگر چه شخص عیاش و بیخرد و سبک سار بود ولی امیر را از همه بیشتر قدر میکرد چنانچه در سنه ٧١٨ هجری که امیر مثنوی نه سپهر را بنام او نوشت بوزن یک پیل روپیه بصله داد و انیست که امیر از بزبان قطب الدین مینویسد. بتاریخ هچون من سکندری کند هر که آرایش دفتری ز گنج گران مایه بی‌شمار دهم باز بخشش نه آن پیلبار مرا خود درین ره پدر شد دلیل که میداد از هم ترازو می پیل شناسد کسی کش خرد رهنمون که از پیلبار است وزنش فزون چو میراث شد پیل زر دادنم نه زیباست زین پهل تر دادنم شها گنج بخشا کرم گسترا معانی شناسا سخن داورا چنین بخشی کز تو جم یافتم در ایام پیشینه کم یافتم کنون لابد از سحر سنجی چومن باندازه بخشش آید سخن قطب الدین خلجی یک نو مسلم غلام خود را بخطاب خسرو خان ملک بفهم علم خود که تازه بدین اسم مشرف شده بود مرحمت کرده قلمدان وزارت باو عطا فرموده بود که در سنه ٧٢١ باو دلانید که اعطا کرد هجری قطب الدین را بقتل رساند و خودش بر تخت حکومت مصرعه دوم هم بخوابی عبد بخل میخواند کاننه (۱۵۰) در پای تخت دهلی جلوس کرد، و ایضاً در بار را از اهل هنود پر ساخت و بر خاندان شاهی ظلم های گوناگون روا میداشت امرا با و بدست مخالفت کردند و بعد حکومت چار ماه پر ۷۲ هجری از دست ملک غازی بقتل رسید، انجبت که حکومت خلجی خاتمه یافت، و از امرای ملکی دیپالپور ملک غازی که پدرش یکی از غلامان ترکیه سلطان غیاث الدین بلبن و مادرش ہندوستانی بود بدربار بوده بآواز بلند گفت که خودم آرزوی تخت سلطنت را ندارم شما از دودمان شاهی کسی را منتخب کرده بر تخت بنشانید ، از انجا که از خاندان خلجی کسی باقی نبود و عموم امرا و در بار با خدمات شخص ملک غازی را عموماً امرا و در باریان اعتبار میکردند بدان سبب بالاتفاق محمد او را پادشاه قبول داشتند که بنام سلطان غیاث الدین تغلق مشہور شد و بسیار بعدل بعد او شد و انصاف حکومت کرد فتوحات تازه حاصل نمود که قلعه ، مشہور تغلق آباد یادگار اوست، امیر خسرو را خیلی مینو آخت و او را از مال و نعمت بی نیاز ساخت، و امیر نیز حقوق احسان حصہ دوم سراجیہ صفحہ ۳۰ ملاحظہ شود (١٥١) اورا ادا کرد یعنی تغلق نامه را بنام او تصنیف نموده تحریر نمود که حالات تاریخ مفصل عهد تغلق نامه هیتو در تغلق که عزم سفر بنگال نمود امیر خسرو همراه او رفت ، تغلق که باز گشت امیر در انحا توقف کرد درین اثنا خبرت یافت که حضرت خواجه نظام الدین اولیا بر حمت حق پیوست از شنیدن آن امیر خبر را بشنیده بطیور بلغار خود را به دهلی رساند و مال و متاعیکه داشت بنام حضرت خواجه صاحب مرحوم نثار کرد و رخت سیاه ماتمی در بر کرد پوشیده بر مزار خواجه صاحب مجاورت اختیار نمود و بخا بنشست تا اینکه بعد شش ماه در ذیقعده ٧٢٥ هجری خلعتی فا کرد نایل گشت پوشیده خود نیز بوصال یاران پیوست، و اینکه خواجه صاحب در حال حیات خود وصیتی کرده بود که خسرو را به پہلوی من دفن نکنید کنند تا مردم به تعمیل وصیت آماده بودند لکن خواجه سرائیکہ منصب وزارت داشت در پای مرحوم امیر زور ان را گفت که اهالی زوار را در استیالی مهر و خیس اسلی قبور فتور می افتد در قلعه رحیکه امیر خسرو غرض اینکه پایان تر از خواجہ صاب مدفون یافت تدفین یابی که که خوش قسمتی بیشتر ازین محشور قسمت چه خواهد بود و مقبره امیر خسرو ١٥٢ خواجه مهدی که یکی از امرا سلطان بابر بود تعمیر نمود و ملا شهاب معما تاریخ وفات او را ساخته بر لوحه مزارش نوشت . شد عدیم المثل یک تاریخ او وان دگر شد طوطی شکر مقال امیر را حضرت خداوند ی علاوه از فرزندان معنوی اولاد ظاهری حقیقی نیز عنایت فرموده بود که یکی از انها ملک احمد نام داشت که هم شاعر و هم ندیم سلطان فیروز شاه بود اگر چه شاعری شان چندان شهرتی نیافت ولی از اصول و دقایق شعر و شاعری واقفیت کلی و بخوب با خبری داشت که عیوب به غزل و قوالب و هنر اشعار را بخوبی میرسید و دران خیال نکته های بعضی نازک و دقیق هم میرساند چنانچه بر اشعار اکثر اساتذه خورده گیری ها عیناً این هم روخی به دین صفحه گیرا را و حرف چینی ها کرده است عموماً اهل فنون و علوم انها را تسلیم کرده اند، شعر ظهیر است . کلاه کوشه حکم تو از طریق نفاذ ربوده از سر گردون کلاه جباری ملک موصوف لفظ ربوده را به فکنده مبدل کرد که ترتیب مصرع ازان خیلی استوار تر شد . (١٥٣) در هجو بخیل شمسہ مشہورے ست این سهل سهل بود که گوهر در بحر خواست گرنان خواجه خواستی آنرا چه کردے ملک صاحب اینچنین اصلاح کردند این سهل سهل بود که آب حیات حیات گرمان خواجه خواستی آنرا چه کردے بالتأمل زمان آب حیات حسن مناسبت بخشید و شعر دیگر که در کورہ گر سنگ خواند خاک درت فلک مریخ ندارد گهر بطعن خریدار مشکند ملک موصوف مصرع اول را این چنین تغییر داد که مصرع گر لعل خواند سنگ درت مشتری مریخ ولی حقیقت اینست که از یادگار امیر خسرو بس بیشتر ازین توقعات داشتیم ، و بدایونی نقل این اصلاحات کرده راست میگوید که ملک احمد چون یادگار خسرو بود پادشاه وا عالی در بار او را وجود عزت و قیمت می کردند . محرک گفته علیمیه بشمار می اوردند ، امیر خسرو ایک دخترے داشت و جای بسیار افسوس است که دران زمان زنها بے مقدار وان بودند، چنانچه امیر را بنسبت وجود او غمی بود و اینکه دختر بعمر ٧ سال رسید امیر او را خطاب کرده در نسخه لیلی و مجنون مینویسد ای ز عفت نگت در برقع نور هم عفیفه بنام و هم مستور کاش ماه تو هم بچه بودے در رحم طفل مشیمہ بر بودے لیک چون داده خدا روہت با خدا دادگان بستیزه خطاست من پذیرفتم انچه یزدان داد کانچه او داد باز نتوان داد پدرم هم نما در است آخہ ما درم نیز دختر ست آخر در اول آرزو کرده دختر را میگوید که کاش بوجود نمی آمدی و اگر شدی بجاے دختر پسر میبودی و باز به تاویل ہاے رنگارنگ خود را تسلی میدہد که داده خدا رد نمیشود و در آخر میگوید که پدرم نیز اولاد زنی بود و مادرم نیز دخترے، واز نصایحیکه بدختر میفرماید چنان معلوم میشود که در آن ایام احترامات زنان خیلی پست بود چنانچه امیر خسرو دولت و ثروت بے اندازه داشت و دختر خود را میگفت که زنہار چرخه رشتن را ترک نکنی و نگاہی از روزنه بہر طرفے نبینی، (شعر) دوک وسوزن گزشتن زیبان است کالت پرده پوشی بدن است پا بدامان عافیت سر کن رو بدیوار و پشت بر در کن (۱۵۰) در تماشای رویت هوش روزنت چشم سوزن نولیس است امیر را با مادر خودش خیلی محبت بود که درسن بزرگی هم مادرش دیده از حب و اخلاص خودداری نتوانسته بچون کودکی بدست در همین ایام العه و دامانش می افتاد : امیر است که ماموریت معقولی علاقه و بپاس محبتی مادر اندل رسید اوده با ترک داده بمحبت مادرش که بآ دہلی بیمه دیوانه گزاش استا د است یا د و خاطرش ز در نمیشد به دهلی آمد به احوال و قت دو بومئی او را به کیفیتی نوشته که از هر حرف و لفظش شراب محبت میچکد، و در موقعی دیگر که با مادرش ملاقی شد. با مادرش اور را او را در بغل گرفته و که بپوشانۂ بے اختیار شد و ہم شعری خواند و که که دران سینه ما در را به بهشت تشبیه کرده و دو نهری از شیر در و جاری حول اثبات نموده اینکه در شده هجری مادرش بقضای الهی شهرتی سواری وفات کرد الیتون پور و برادر کوچکش حسام الدین بجو از حق پیوست مرثیه پیرو من و کما در تسلی و جنون یکجا نوشت . امسال دو نور ز اختر رفت ہم مادر و هم برادرم رفت یک ہفتہ زبخت خفته من گم شد دو مہ دو ہفتہ من مقام اکبر آباد ۱۲۰۰ هجری عمل احمد (١٥٦) بخت از دو شکنجه داد پیچم چرخ از دو طمانچه کرد هیچم ماتم دو شد و غمم دو افتاد فریاد که با قسم دو افتاد حیف است دو داغ چون مئی را یک شعله بس است خرمنی را یک سینه دو بار برنگیرد یک سر دو خمار برنگیرد چون مادر من بزیر خاک است گر خاک بسر کنم چه باک است ای مادر من کجائی آخر روئی از چه نمی نمائی آخر خندان ز دل زمین برون آ بر گریه زار من ببخشای هر جا که ز پای تو غباریست ما را ز بهشت یادگاریست ذات تو که حفظ جان من بود پشت من و پشت بان من بود روزی که لبی در سخن بود پند تو صلاح کار من بود امروز منم بمهر پیوند خاموشی تو همیدهد پند سن چهل و هشت سالگی مادر را بطوری یاد میکند مثلیکه اشخاص خورد سال برای مادر خود می طپند. و بعد ازین کلام مرثیه برادرش می آید و آن اشعار سحر آسا از خون جگر رنگین است. امیر خسرو اگر چه از تاثیر خواندنی حصه دوم صفحه الم ٠٠ از کارخانه ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مجد ... مج (١٥٧) در باره‌های مشابھی تعلقی پیدا نشت و بھمین وضعیت حياتی بسر میگرد که اوضاع عموم اهل دنیا ست لیکن این رو خلاف اصل فطرتش بود، بلکه از در بار داری، خوشامد، وشخص پرستی طبعاً نفرت داشت که در اکثر واقعات بے نظیر درین خیالات بیانی کرده و نوشته هجری که لیلی و مجنون تحریر است دران زمان با سلطان علاوالدین خلجی پادشاه جبّار ے سروکار داشت با اینهمه در اختتام عبارات خود نگاشتہ شب تا سحر و صبح تا شام در گوشہ غم نگیرم آرام باشم نه برای نفس خود رای پیش چو خودی ستاده بر پای و علاوه ازان این بود که پدر بزرگوارش امیر شصت سالگی بقدوم حضرت نظام الدین اولیا انداخته کا تلقین معیت کرده بود و اثرات روحانیت حضرت خواجه صاحب موصوف بر امیر خاموشانه حُسن شرافت و سعادت بخشید و امیر خسرو از ازل طبیعتی داشت که از عشق و محبّت مملو بود بلکہ سر تا پا برق تجلی عشق بگردا گرد نفینہ اش پرتو ے انداخته سخن (۱۵۸) بجای رسید که در ۷۱۳ هجری بکلی قول خودشان که در افضل الفوائد مرقوم است دوباره بحضرت خواجه صاحب بیعت کردند و خواجه صاحب کلاه چهار گوشه که نشان ارادت کیشان آن سلسله بود به امیر مرحمت فرمودند او را در جمله مریدان خاص خودش محسوب نموده قدرش بقدری در طبقات الشعرا میکارد چون امیر بحضرت خواجه صاحب بیعت کرد آنچه از نقد و جنس با خود داشت همه را بمردم بخشید و پا بدامن حجرۀ آرام نشست ، و ارادت و عقیدت امیر بحضرت خواجه همراه او بمرتبه عشق رسید چنانچه در هر اوقات و هر جا همراه میبود اگر امیر حیات خود را وابستۀ جمال خواجه صاحب میدانست و خواجه صاحب نیز با او محبت و تعلقی بود که میفرمودند اگر در قیامت سوال شود که نظام الدین چه آوردی من خسروا پیش خواهم کرد، و اکثر بگاه دعائی میکردند اشاره بطرف خسرو نموده میفرمودند الهی بسوز سینۀ این تک مرا ببخش، روزی خواجه صاحب در لب دریا بر بام یک حجره (154) شست غسل و عبادت اهل هنود را مشاهده میفرمود و امیر خسرو همراه بود خواجه صاحب فرمودند که می بینی مصرع (هر قوم راست راهی دینی قبله گاهی) و هم در آنوقت حضرت خواجه صاحب کلاه خود را بکجی بر سر خود کج مانده بود، امیر اشاره بآنطرف کرده فی البدیهه گفت مصرع (ما قبله راست کردیم بر طرف کج کلاهی) جهانگیر زه ترک جهانگیری مینویسد که در مجلس ما قوالها قوالان این شعر را میخواندند بنای نزول الا را از ملا علی احمد مهرکن پرسیدم ملا واقعه را بیان واقعه را نموده بختم مصرع آخر احوالش تغییر یافت تا جائیکه غش کرد و افتاد چون دریافتیم دیدیم که نبود . خواجه صاحب امیر را خطاب ترک الله بخشید بهمین لقب یاد میفرمود و امیر جا بجا ازین عزت تفتخر کرده در قصیده که بمدح خواجه صاحب گفته میفرماید . بر زبانت چون خطا بند ترک رفت دست تر کانه گیرم با لنفس سپاه خواجه صاحب وصیت کرده بود که خسرو را بپهلوی قبر من مثال (۱۶۰) نعش دفن کنید و نیز فرموده بودند که اگر در یک قبر دفن کردن داران از روی جایز می بود او را با خود یکجا دفن میکند استم ، در تصنیف درا ار در اصل کار گذاشته اند کرده مقبره اونم در رده بطال که امیر حاصل داشته فی اندازه او را میدانیم و نی بیان او را میتوانیم لیکن اینقدر بنظر می آید که تجلی برق اشعار امیر شرر بیانی طری همان وادی ایمن است . دو را اور که یکی از بزرگترین واقعه حیات صوفیانه امیر تعلق داشتن با حسن دہلوی است حسن بے انتہا صاحب جمال بود و روزگار و مکتب خباز می داشت شهر در عین شباب اتفاقا روزی امیر از روی دکان او میگذشت که شعشعه آفتاب حسن حسن بر ایشان افتاد و در انجا استاد و پرسید که بکدام نرخ نان میفرو حسن گفت در یک کفه ترازو نانی گذاشته خریدار میگویم که یکفه دیگر زرسرخ بگذارد و قتیکه کفه پر زرسنگین تر شدنان را با ومید ہم امیر گفت که اگر خریدار مفلس باشد ؟ حرکت بعوض در بدل طلا نیاز و دردمندی میخواهم. از طرز مکالمه امیر بیشتر بے اختیار شده فوراً خود را بخدمت حضرت نظام الدین اولیا (١٦١) رسانده بعرض حال کرد، در آن که خود دحصتی در آن صیادی کرده بود از دل و جان صید شده هماندم در دکان داشته بآستان خواجه صاحب حاضر آمد و در انجا دلداده خود امیرخسرو را دیده با او طلاقی شد و از ان تعلق اکثر اوقات بخدمت حضرت خواجه قدس سره میبودند، و با امیر انقدر الفت گرفت که معین هر دو دمی از یکدیگر دور نمیشدند، امیر یکه ملانسبت خان شهید را اختیار کرد باود حسن همراه بود چنا نچہ ملان شهید را بلکه تاتاریان در ملتان ہلاک ساختند دران موقع حسن با امیر احوال شهرت خسرو در انجا موجود بود اسیر و از و یکجانگی جانبین بیشتر شد مردم به خان شہید شکایت اسیر کردند خسرو برآ واقعه مرثیه جانسوز نوشته * این واقعه در اکثر تواریخ و تذکره ها مرقوم است لیکن بہارستان سخن و نسائس مغول تردید آن را میکند و تکذیب کرده این عبارت شیخ عبدالحق محدث دهلوی را منقول و سند آورده بقیاس چنان می آید که حسن ملانسبت امیر خسرو سے تقدم باشد، چہ حسن را در مدح سلطان غیاث الدین بلبن قصائد غراست ، و در کلام امیر خسرو از مدح سلطان کمتر چیزی بتوان یافت ، (١۶٢) زین دل خودکام کام من برنوانیشید خسرو افرمان ل بکروه مبین مارا دزد خان شهید بصوبیت ضلیمه نام حسن را از بند وبگی امیر منع کرد لیکن اثری نه بخشید باری بغضب شده بدست های حسن چوب زد و حسن از انجا براه راست نزد امیر رفته عرض حال نمود خان شهید که از حقیقت اطلاع یافت متحیر شده امیر را طلبید و اینک امیر رسید از و پرسید که چه حال داری ؟ امیر دست از استین بر آورده و گفت . مصرع گواه عاشق صادق در استین باشد :- چون ملاحظه کرد دید که داغ های چوب که بر دست حسن افتاده بود همه ان بر دست های امیر ملحون طبع نمود صاحب تذکره حسن را جدا گانه نمی نویسیم و از انکه بر صنف غزل جان خاص دارد بنا برین در تذکره امیر خسرو که شیدائی او بود اشعار او را ترتیب وتسویه میکنیم خلق گویند دل از صبر بیاور با ابدلی زصبر نشاده اگر جائی هست ایکه نظاره دیوانه نکردی هرگز قدمی رنجه کن این سو که سیوالی هست * همه واقعات با فرشته در تذکرۂ امیر خسرو داشته لیکن اثره اقضیا امروز که قبول خواهد کرد ( ۱٩٣ ) پیرچوان تو کسی گر گزیند کارد گر استنکار نیست گفتی که چرا جدا ئی از من این از فلک است از حسینت باز این دلم بسوی دلارام میرود از دام جسته باز سوی دام میرود ایام در نیامده با ما بدوستی وان شوخ هم بسیرت ایام میرود ای خواجه در محله تقوی قیام کن در کوی عاشقی نتوان نیکنام شد غافلم که زبین برابلق ایام می نهاد آخربتا زیانه عشق تو رام شد طرز سرو قامتت که بای عبدالمعشوق صابر نتوان بود و تقاضا نتوان کرد از حسن انمچه سوال است که محلش بدست این سخن با چه جواب است توهم میدانی دو سه بار با تو گفتم که مرا بهیچ لبنات نتوانتفاق شاید که در این کرانم تلخ کرد جهانبان را خواب زان دعائیکه مستجاب نبود ای حسن یار گر خطائی کرد هم شکایت از و صواب نبود به تقوی نام نیکو برده بودم نکو رویان مرا بدنام کردند گفتی که چوا حال دلم خوش نگویی من خود کنم آغاز بیأ تا که ساند ازین اشعار دانسته میتوانیم که سوز دگداز و جذبه و اثریکه در کلام او موجود است در بیگان اسیر محبتش (امیرخسرو) هم نیست . (١٦٤) جامعیت وکمالات در هندوستان بمدت شش صد سال تا امروز شخصی باین مرتبه که جامع الکمالات باشد بوجود نیامده و اگر در آت پورسید [؟] باین اوصاف مخلفه و گوناگون در خاک ایران و روم نیز از عرصه هزارها سال سه چهار فردی بظهور پیوسته باشد اگر سخن در شاعری توجیه کنید بازهم جامعیت امیر حیرت افزاست و فردوسی ، سعدی، انوری، حافظ، عرفی و نظیری کلانیر سلاطین اقلیم سخن گفته میشوند ولی مدو طیرانی شان از اقلیمی پیشتر نمیرود فردوسی از مثنوی بیشتر نگفت ، سعدی به قصائد دستی نبرد انوری به غزل و مثنوی دخلی نکرد، حافظ ، عرفی و نظیری پا از وادی غزل بیرون نتوانستند، اینک عزم جهانگیری خسرو است که قصائد غزل مثنوی، قصیده رباعی همه را در پای تصرف آورده بلکه کوچک کوچک خطه های سخن پیمائی را یعنی (١٦٥) تضمین مستزاد صنایع و بدایع که از حساب بیرون است حکمرانی میکند و بلحاظ تعداد اگر چه هم درین خصوصیات کسی را با او دعوی همسری نمی زیبد چنانچه تعداد اشعار فردوسی کم وبیش یکصد هفتاد هزار است و صائب از صد هزار پیش تر میگوید لیکن کلام امیر خسرو از چندین لک کمتر نیست و در اکثر تذکرها از قول خود امیر نوشته اند که تعداد اشمار او از سه صد هزار افزون تر است اما درین روایت یقینا غلط فهمی است کا زیرام لفظ ابیات نوشته در محاوره قدماء بیت یکسطر را میگویند در عموم کتب و عبارات نشر همکجا همین تصریحات بنظر آمده و می آید که درین نسخه اینقدر ابیات هست و نه یاده از عجایب است که اوحدی در تذکرۀ عرفات مینویسد که امیر هر قدر تصانیف که بزبان فارسی دارد و همانقدر در برج بها دارد ولی تاسف بجای است که امروز ازان مجموعه نام و نشانی نیست کیفیت بسته مختلف ازین رو که ترکی و فارسی زبان (١٦٦) طول نیز میدانسته و حقیقی دانسته در عربی با ادبای عرب کامل همسری میکرد در در سنسکرت خیلی ماهر بود که در مثنوی سپهر سپهر لواقع نکته انان بیان داشته، مصراع من قدری بر سهراب کنا شدم و بعد از کمال نظم و شاعری نو سره نگاری را بروی کار آورده کاتا انوقت کسی اصول و قواعد نثر نویسی را ترتیبی هم نداده بود کتاب تکمیلی اعجاز خسروی را به جلد نوشت، اگر چه میباید تأسف داریم که بیشتر قوه خود را به صنایع و بدا بیجا صرف کرد اما با انهمه از استعداد طبع و ذکاوت و جوش افکارش کسی انکار نمیتواند. موسیقی را بجایی رساند سرافراز که بعد او بهیچکس خطاب نایک حاصل نشد چیزی تصنیفات در زمره من قوال نیستی اور ابعض ارباب هذا از ملاحظه میگذرانید، با این همه مشغله ها کوه کمال مختلف الحيثيات حقیقت فقر و تصوف اینج که گویا بجمه فلوس نه داشته عالم قدس دنیای فانی را نگاهی ننموده چنانه شرح الجوان ان بقولن علیحده بیان میشود، با این همه امور چون نظر میکنیم چه قدر وقت و فرصت بوقرش اوله که برای هیچ مشغله ها فرصت اوقات چه داشت، به هشتم مردم شهر اله ، چید چرام (١۶٧) به حیرت هیچ کس نمی آمد که در ابتدا پیشه ملازمت داشته روزها و اوقات کارنامۀ حاضری در بار میگذاشت و خدمات وظایف سرکاری که حواله اش بود بشکال پراکنده داشت که شاعر نبود گر در خامه لیلی و مجنون مینویسد . ه مسکین من مستمند مدهوش از سوختگی چو دیگ در جوش شب تا سحر و زصبح تا شام در گوشه غم نگیرم آرام باشم زبرای نفس خودر پی پیش چو خودی ستاده بر پای تاخون نرود زپای تاسر دستم نشود زآب کس تر با این اوضاع اگر صانع قدرت بر صنعت وجود او نام مینماد ناموزون نخواهد بود. ( موسیقی ) طبع همه دان حضرت امیر برین فن نازک و لطیف ، بر تو توجه انداخته بحالی رساند که در وسعت زمان ششصد سال کسی جواب آنرا نگفت . و همچنین عهدی جلگت ایستاد که در آن زمان (168) اوستاد ہمہ ہندوستا بود نایک گوپال گفتہ میشد که انراہر دو دو صد شاگرد داشت وسنگهاسن یعنی تخت او را بردوش بر داشته میبردند سلطان علاء الدین خلجی که شهرت کمال او را شنید اورا بدر بار خود طلبید امیرخسرو به سلطان عرض کرد که من در زیر تخت خفیه و خاموش می نشینم و سلطان نایک گوپال را بخواندن امر فرمائیش بدهند چنانچه در شش در بار و جلسه ہاے مختلفہ نایک گوپال اظہار کمال نمود در ہفتمین روز امیر خسرو نیز با جمعیت شاگردان خود حاضر دربار شد اینکه گوپال اوصاف امیر را شنیده بود تمنا کرد که چیزی بخوانید امیر گفت من یک شخص مغلّیه میباشم و اصول ہندوستانی را کمتر میدانم اوّل شما بخوانید تا بشنویم تا ببینم ہم چیزی عرضه میدارم گوپال شروع کرد و خواند امیر گفت که این راگ را از مدتی خودم تصنیف کرده و ترتیب داده ام که خواند و او انکرد، گوپال راگ دیگری را بصورت علیحده نغمه پرداز شد امیر آنرا نیز اساس داده خود گفته و خوانده الغرض انچه از راگ و راگنی (۱۶۹) آن را از ابدایت و تصنعات معا خواندند و شیر و هند گوپال بنا کرده خواند امیر او را از ایجاد خود فرمود به اثبات میرسانند و در اخر کار گفت که این محمود النعمه ورا اسمولی پاے اوسناے بازاری بود حا لا من چیزی از ایجارات مخصوصه خود میخوانم انیست که خواند و گوپال از شنیدن آن مبهوت ماند. امیر خسرو که علاوه از هندی به راگها فارسی نیز واقفیت و مهارت داشته و هر دو صنف موسیقی را با همدیگر ترکیب و ترتیب دادند که از ان بانگی را بوجود آوردند. عالم جدیدے پدید آمد. چنانچه راگہا سے مرتبۂ امیر تیمور قرار ذیل است که در صفحه آینده می آید:- در عبار عالمگیری فقیر اللہ ملقب بسیف خان میرنو بود که تا هتر درستان و میوسلیقه گفتگوی طوطی از آینه میخیزد علی کرنیا شیر سیف خان ما العرض بحاسیت در موسیقی بزرگ با هبری بود و در فن موسیقی راگ هیویل کتابی بود فقیراله آمر ابقایسی ترجمه کرده خوانداد را مضاعف نمود و راگ در پن نام نهاد، در جلد دوم ما ثرالامر صفحه ۴۷۹ مطبوعہ کلکتہ شرح آن تفصیل مذکور است. (۱۷۰) نام راگهای مخترعه امیر خسرو از کدام راگها مرکب است مجیر .......... تار راگ با یک فارسی ترکیب شده سازگری .......... پوربی، گورا، کنگلی و یک راگ فارسی زمنور سازگر و برقان .. { در قران السعدین ذکر او را کرده میگوید ع کرده به گلبانگ عراق اتفاق . ایمن .......... هندول و نیریز عشاق .......... سارنگ بسنت و نوا موافق .......... توری، مالوی، دوگاه، حسینی غنم .......... در پوربی قدر تغیر اورده شده زیلف .......... شهناز را با راگ گهت یکجا کردند فرغنه .......... فرغانه را با گوارا و کنگلی امیختند . سرا پرده .......... سارنگ پلول و راست را ترکیب کردند باخرز .......... یک راگ فارسی را با دیسکار یکجا کردند هر دو نسخه های راگ درپن که در تحت نظر است غلطی ها دارند نمایان که نام راگها صحیح خوانده نمیشوند اکثر به صورت نویسی شده (۱۷۱) فردوست (یا) پیر دو کانهرا گوری و پوربی بایک راگ فارسی کشید صنم کلیانرا بایک راگ فارسی شامل کردید در راگ درین مرقوم است که نگبین راگ ہاے سازہ گری با خرد عشاق وموافق کمال موسیقی را بانتها رساند و بقیه راگہا را چیزی تغیر و تبدیل داده و نامی نهاده ترانه خیال نقش، نگار بسیط، تلا نه، سوهله از ایجایات امیر خسرو اند کہ بعضی از ان ایجا د کشیدہ خود امیر ست و بعضی از اول در ہند در فارسی نام سندن بودنه امیر در این تصرف به هندی نامی داد بود که امیر اور التصرف کرده و نامشی تغیر دادند تصانیف حامی در نفحات الانس مینویسد که امیرخسرو نود و دو کتاب بتصنیف آورده و نیز خود امیر تصریح نموده که اشعاره از چهار صد هزار بیشتر و از تیصد ہزار کمتر است، واوحدی در عرفات می آرد که کلام امیر خسرو است که در فارسی داو در هندی افزون تر از انست بلی از کثرت تصانیف (۱۷۲) امیر کسی انکار کرده نمیتواند ولی بیانات مذکوره فوق را خالی از مبالغه نیز گفته نمیتوانیم چراکه چهار پنج لک اشعار چنانچه کیفیت دارد چنانچه در زمان قدیم اسطر را میگفتند و استعمال نیست آن بغایت کثرت مروج بود ازین رو اگر اقسام قصا امیر را چهار پنج لک بدانیم عجبی ندارد و اینست که عموماً بیت و شعر را مرادف دانسته بجای بیت شعر نوشته اند علاوه برین و عذری نیز دارد که چون کلام هندی امیر مدون نیست برای مبالغه بسی اتفاقات واقع میشود بهر حال از تصانیف امیر انچه پیدا امروز موجود میشود آنهم بسیار است و ازین قرار است * دیوان تحفة الصغر در دیباچۀ نگاشته اند که از مهله و لتر بین دیواناست * محدود و مقید . * امیر در دیباچه های هریچهار دیوان خود در خصوص تصنیفات چیزی چیزی نوشته اند چنانچه دیباچۀ تحفة الصّغر وغرّة الکمال را فی الحال در نظر دارم و از دیوان های دیگر خوانده ام ولی بعین ساخت حاضر نیست و در این باب هر انچه مینویسم از ملاحظات داکتر ریو (آر آئی ای وی) ماخوذ شده که او به کتب خانه برتش میوزیم فهرست آنرا نوشته و تسلیم کرده و ازین اخبار احسان مند و منت دار مولوی عبد القادر پروفیسو کالیج پونه بوده ام. (۱۷۳) دیوان اوسط الحیاتی که در سن ۱۶ الی ۱۹ سالگی تصنیف شده که از ۲۰ الی ۳۳ و ۳۴ سالگی بختم رسیده قصا در ان درج الا مت در مدح سلطان شهید کی کو کا بیست غرة الکمال دیوان بخواهش برا درش علاء الدین خطاط مرتب شده یعنی بعد ۳۴ سالگی از ششه هجری الی ده هجری تصنیف رسیده و در دیباچه آن مختصراً از سوانح عمری چیزی نوشته اند و هم در قصاید سلان معز الدین کیقباد جلال الدین خلجی مدحی دارد که در دو هفته مرتب شده واز دیباچه بر آمد بقیه نقیه تصنیف یام پر ایست که تاریخ ندارد مگر مرثیه بقیه نقیه سلان علاء الدین خلجی در ان سال ا و عبارتست که بعد از اه هجری معلوم میشود . نهایته الکمال دیوان پنجم است که علاوه از غزلیات مرثیه قطب الدین مبارک خلجی المتوفی هجری و مدحیه ولیعهد او را د ا ل است در یک قصیده واقعات ششه هجری را مرقوم داشته دہم درین سال گفته میشود که امیر خسرو وفات یافته . x (١٧٤) قران السعدین از جمله بحر تر مثنوی است که در سنۀ ٦٨٨ هجری که مصنف ٣٦ ساله بود نوشته است و مکتوب است کیقاد و بغرا خان را تسوید کرده که از ملاقات و صلح ایشان حکایت میکند. مطلع الانوار بجواب مخزن الاسرار است که بنام سلطان علاء الدین خلجی تحریر شد ٣٣١٠ شعر دارد به ده هفته تمام شده که سال اختتامش به سنه ٦٩٨ هجری است کلا مضامین تصوف دارد و مسئله اول پنج گنج را بیان میکند. شیرین خسرو که در سنۀ ٦٩٨ هجری بختم رسیده ٤١٢٤ شعر موجود دارد آئینه سکندری بجواب سکندر نامه گفته شده تعداد شعارش ٤٤٥٠ سال ختمش سنۀ ٦٩٩ هجری است. لیلی مجنون تعداد شعر ٢٦٦٠ سال ختمش سنۀ ٦٩٨ هجری است. هشت بهشت مثنوی آخرین سلسله پنج گنج و جواب هفت پیکر نظامی است تعداد شعر ٣٣٨٢ و سال ختم آن سنه ٧٠١ هجری است. (۱۷۵) تاج الفتوح خزائن بعنوان سلطان علاءالدین خلجی است که در هزار شعر دارد و خمسه نظامی ۲۸ هزار شعر را داراست این هر دو کتاب در مدت دو سال به تمام رسید در سال اول تخت نشینی سلطان جلال الدین فیروز شاه یعنی از ۶۸۹ الی جمادی الاخر ۶۹۰ هجری در دیباچه در ان بیت به ده مرقوم مسطور اما سال این پیشتر بخشم رسید مطلع آن کذا نیست (سخن بر نام شاهی کردم آغاز بنام قطب الدین خلجی نگاشته و در باب او د هر بابت جداگانه بحر یست که باین مثابه نه سپهر گفته میشود در ان زمان امیر خسرو ۶۵ ساله بود تصنیف و در سال هجری بخشم رسید دول رانی و خضر خان دول رانی دختر راجه گجرات و خضر خان پسر سلطان علاء الدین بود که بر دول رانی عاشق شده با او ازدواج کرد گو خضر خان بخط خود یادداشت گذشته چیزی از ان معامله نوشته و امیر او را لباس نظم پوشانده (۱۷۶) دران عشقیه نام کرد و بهشت چهار ماه بختم رساند ۳۶۰۰ شعر داشت و بعد از وفات خضرحان برای بغداد واقعا تیکه بر دول رانی واقع شد ۳۱۶ بیان و بر شعرها گفته ۳ افزوده شد شعر دیگر مزید از ان در طبع بر امده شامل آن گردید سند اتمام ۷۱۵ هجریه است افضل الفوائد { ملفوظا خواجه نظام الدین اولیاست اصول و قواعد نثر نویسی را خبط آورده اعجاز خسروی { اختراع صدای با صفات است که به سه جلد در ۷۱۹ هجری خاتمه یافت تغلق نامه { حالات و فتوحات غیاث الدین تغلق را دار است . خزائن الفتوح { مخصوص فتوحا سلطان علاؤ الدین است مناقب هند تاریخ دہلی { در باب این کتب دولت شاه ذکر میکند دولت شاه مینویسد که علاوه ازین تصنیفات در فن حساب و علم موسیقی نیز تصانیفی دارند. (۱۷۷) شاعری امیر خسرو اگرچه هندی نژاد بودند لیکن شعرای ایرانی از رتبه کمال شاعری و زبان دانی شان را اعتراف دارند جامی در بهارستان مینویسد که جواب خمسه نظامی را بهتر از خسرو کسی ننوشته هر طوطی هند که خطاب شان بود اهل ایران نیز امیر را به ایران زبان خطاب یاد میکند. عرفی بروح خسرو ازین پایه می شکر دام که کام طوطی هند و شکر شود شیرین خواجه حافظ شکر شکن شوند همه طوطیان هند زین قند پارسی که ببنگاله میرود آذری در جواهر الاسرار می نویسد که شیخ سعدی برای دیدن خسرو از شیراز به دهلی آمد اگرچه این روایت قرین قیاس نیست وبعض تذکره نویسان تصریحاً بتکذیب این واقعه را مینویسند ولی از اشاره آذری اینقدر اثبات میکنیم که رتبه شخصیت خسرو (۱۷۸) مانند زره کند بود همچو بلندی داشت که سعدی از شیراز تمنای صحبت او را داشت، بلکه همه مورخین و اکثر تذکره نویس باین حقیقت اعتراف کرده اند تسلیم شده اند که سلطان شهید سعدی را از شیراز بتکلیف را عذر آورده برآمدن فرمود و سعدی بعذر پیری و ناتوانی نپروخته نوشت که خسرو جوهر قابلی است و تربیت او ضرور نیست، و دران زمان عمر خسرو از ۳۲ سال بیشتر نبود. - ولی با همه محسنا بعض بعض شعرای ایرانی تعصب قومی را نتوانستند که بپوشانند چنانچه عبید که شخص شاعر همعصر امیر خسرو گفته میشود میگوید غلط افتاد خسرو را ز خامی که سگ با پخت در دیگ نظامی عمر مادر زاد بود امیر قدرتاً شاعر بود و از بطن مادر شاعر بوجود آمده که جد و آبایش را با فن شاعری هیچ سروکارے نبود و بجای قلم از تیغ کار میگرفتند ولی امیر که هنوز دندان شیر نمیداخته بود روز باش در طفلی بطفولیت بی اختیار زبانش بکلمات شعر اسرار میداد چنانچه در دیباچه غرة الکمال خود مینویسند. در آن صغر سن که دندان املی فشان سخن میگفتم و گوهر از دهانم میریخت حصه دوم صفحه ۱۰۰ سطر ۶ قربان و باز در دیباچه تحفة الصغر مینگارد، که چون مرا اوستادی سرآمد بر سر نیامده بود که بر سر دقایق دال شدی و آهوی مشکبار ? سواد را قلم را از سواد خطا باز آوردی. مدتی خود سر آنچه میخواست و میگفت و بجای اینکه اوستادی بخواهد دیوان ہاتفی را خوانده تتبع میکرد و نیز دیوانی را که میخواند پیروی مینمود کلام خاقانی را که مطالعه کرد معلق دانسته در حل نقاط او کوشید و در تحفة الصغر که تتبع او برا تو است. چنانچه مولفش که بی اصلاح بود امیر او را مرتب کردن ہم نخواست ولی از پاس لحاظ برادر خود به ترتیب آن مجبور شد و بالآخر کلام خود را با پیش کردن مناسب ندانست که خاتمه هشت بهشت تصریح میکند که این کتاب اصلاح یافته شهاب است و شهاب را در اول توصیف کرده بعد از ان اینچنین مینویسد. * من بدو عرضه کرده نامه خویش او به اصلاح راند خامه خویش دید ہر نکته داشتم به رقم پنج بر خود نهاد و منت هم (۱۸۰) بگذافی نظری تیز کرد و موی شگاف فی به عمیا نظاره بگذاف این قافیتی که شد ز مغزش پوت سو بو شعر بز کرده اوست شمع من یافته ضیا از وی مس من گشته کیمیا از وی هر چه او گفت من نهادم گوش بر کشیدم مگس ز شربت نوش آنچه نبود و من بخستم پی عیب آن بر من است نه بر وی یا رب او چون به پنج نامه من برد بیرون خطای خامه من نامه او که حرز جانش باد در قیامت خط امانش باد از اشعار آخرش هویدا است که هر پنج مثنوی اصلاح کرده شہاب است و این مکوره نیز به اثبات رسید که امیر خاضع مقلد نبود و در جائیکه وجود اصلاح غلط نگذاشت را ملی استاد تسلیم نمیکرد با انکه پاس آداب ملحوظ بود باز هم نوشت که ع (عیب آن بر من است نی بر وی) و غر بی سخن نیست که استاد که خسرو بدامان تربیتش پرورش یافته بود باشد امروز از و نام و نشانی بظهور نرسد، امیر خسرو علاوه تر از اوستاد اساتذه قدیم نیز کسب فیض کرده مهیمن بالشر که در نظر داشته و بیدلگی داشته میگفت و بهمان شیوه استفاده میکرد که گویا شاگردی در ان مذکوره را طرز حیات او استادی بهره میگیرد و آلتنست که ازان خیالی در در لیلی و مجنون به نسبت نظامی مینویسد. ۵ زنده است بمعنی اوستادم در مسیت عشق حیات دادم و نیز از استفاده شیخ سعدی مینویسد. ۵ خسرو سر مستانه در ساغر معانی بریز شیرا از خمخانه مستی که در شیراز بود و تاریخ فرشته مینویسد که خسرو در آغاز جوانی با اکثر اساتذه گستاخی نوشت میکرد چنانچه در وقتیکه بتصنیف مطلع الانوار مشغول بود این شعر را کوکبه خسرویم شد بلند زلزله در گور نظامی فگند تیغی از غیب بر آمده بسوی خسرو پیش میشد و خسرو نام خواجه نظام الدین اولیا را بیاد آورده دفتاد سستی نمودار گشت و آستین خود را بدم تیغ پیش کرد تیغ آستین را بریده بر در سپر برخورد، و واقعه هذا به اندازه که از عقل بعید است همانقدر نقلا بخطا از تواریخ نیز مخالف گفته میشود خسرو به عمر ٤٧ بود و در مطلع الانوار این عبارات را در ٦٩٨ هجری به تحریر آورده کا از عهد شباب در گذشته بود بلکه در زمان شیبان بعرة الکمال ترتیب و تکمیل کرده و در دیباچه آن مفصلاً شرح داده که در روش مثنوی شاگرد و پیرو نظامی میباشم ، و هم دران زمان قرآن السعدین را تصنیف کرده و مینویسند . سه نظم نظامی بلطافت چو دُر وز دُرِ او سر بسر آفاق پُر پخته از او شد چو معانی تمام خام بود پختن سودای خام بگذر ازین خانه که جای تو نیست وین رۀ باریک بپای تو نیست کالبدے داری و جان اندرهر چه تو داری بآن اندرونست تا بود این سکه بعالم درست بر تن تو کے شود این شقّه پست مثنوی او راست ثنائے بگوی بشنو ش ز دور و دعائے بگوی اینهمه ز انصاف نگر زور نیست گر تو نه بینی دگرے کور نیست و نیز در لیلی مجنون بنسبت نظامی مینویسند . سه زنده هست بمعنی اوستادم ور نیست غمش حیات دادم مدعا اینکه امیر خسرو هیچگاه از فضائل اساتذه انکار نداشت بلکه همه اُدبا و فضلا را اِدامِ ادب میکرد ، و آنچه در مطلع الانوار (۱۸۳) نگاشته تحقیر نظامی را بخاطر نداشت اتفاقا جوشی بضمیرش پیدا شد و فخریه عبارتی نوشت ، و در مرقع شاعری امیر عجب تر سخنی که می یا بیم اینست که اکثر به کلام خود را خود نگرانی کرده و اصلاح میکند. و همچنان بی تقیه را می میدهد. که قوی ترین دشمنش گر باشد اینچنین آزادانه گفته نمیتواند چنانچه در قرآن السعدین کیفیت واقعات کیقباد و بغراخانرا مینویسد و لے حقیقتاً اصل رویداد را ترک کرده نکات مخصوصة القدر توصیف میکند که سلسلة واقعات از هم گسیخته روئیت کلام را از ارتباط می اندازد و باز عجیب خود رسیدند اظهار میکند. وصف بران گونه فرو رانده ام کز عرض قصه فرو مانده ام عیب چنان نیست که بنهفته ام کا نچه بگو بیند همه گفته ام جون منم اندر قلب گاه خویش معترف عجز به نقصان خویش عیب یکی نیست که جویند باز چون همه عیبت بچه گویند باز و در دیباچه غرة الکمال مینویسد که شاعری بے قسم است (١٨٤) عنوان [in a circle] اوستاد تمام، اوستاد نیم تمام، سارق. اوستاد تمام که موجد رویۀ مخصوصی باشد مثلاً حکیم سنائی، انوری، ظهیری، نظامی، نیم اوستاد که خودش موجد شیوهٔ خاصی نیست، ولی طرز مخصوصی را پیروی میکند و آنرا بدرجهٔ کمال میرساند. سارق که مضامین دیگران را میدزدد. باید شعر و باز مینویسند که اوستادی را چهار شرط دارد، که موجد شیوهٔ مخصوصی باشد، و نیز کلامش موافق رفتار شعرا باشد و واعظین و صوفیه را تعقیب نکند، و از لغزش مُبرا باشد این شرائط را بدست داده میگوید که حقیقتاً خودم اوستاد نیستم چرا که ازین چار شرط دو شرط هی پا می لغزد نمیکنم و رفتار واعظین و صوفیه را تعقیب نداریم، و دو شرط دیگر را بخود نمی بینم، اوّل اینکه شیوۀ مخصوصی را موجد نیستم و دوّم آنکه کلام من خالی از لغزش نیست، والفاظیکه درین باب بشخص خود گفته و نوشته اند اینست:- بنده را ازان چهار شرط اُستادی که گفته شد، [margin:] مضمون شوال ١٣٠٠ کاغذ فرمایش (۱۸۵) که عبارت از روش ارغوانی است این دعوی دارند اول شرط یکہ کلک طرز بہت بر حکم ماجرا نیکه در مجرای قلم جریان یافت که چندین و ستاد را متابع کلما بوده ام ٥٠ چون پس رو طرز ہر سوادم پیشا گہ دانہ او ستادم و شرط دوم آنکه در نافہ سواد بوی خطا نباشد انیان نیز دم نتوانم زد کہ نظم بنده اگر چه بیشتر روان است اما جا بجائی غزل و نغز لغزیدنی ہم است ، و این دو شرط معترفم کہ از لحاظ و ستادی قرعه بر فال نتوانم غلطانید. آیا بیش ازین تمثال شکسته نفسی انصاف پرستی را خواهیم یافت، و بر کلام امیر بر تر ازین توجه و اصلاحی است کہ دلیل راه خیال شود، و نیز امیر ظاہر میکند کہ در صناف سخن و ہر صنف آن کدام اشخاص را پیروی کرده اند کہ تفصیل آن نیست، در غزل سعدی، در مثنوی نظامی در مواعظ و حکم سنائی و خاقانی در قصاید رضی الدین نیشاپورے و کمال اسمعیل و بی بیان لغزش با را که میتواند ؟ و زبا کیست که بگوید، ما آهسته تر صرف نقد ر گفته میتوانیم که حد (۱۸۶) بعضی از عبارات قران السعدین و اعجاز خسرو ی رعایات لفظی بسیار است که چیزی از ان بمقام مضحکه میرسد و د ر بعض جاها خیلی تکلف اورده است. خود امیر در باب شعر و شاعری در دیباچه بر دیوان خود نکات بسیار مرقوم داشته که به نسبت این فن نتایج بافایده از ان حاصل میشود نمود. در دیباچه غرة الکمال باین موضوع مبحثی است که از شاعری عربی و فارسی بهتر کدام است و در حق فارسی فیصله یافته و باین دلائل تمسک گشته که : اول ـ در عربی زحافاتی است که اگر در فارسی باشد کلام را ناموزون می سازد ازین نکته به اثبات میرسد که اوزان فارسی انچنان منضبط و لطیف اند که برداشته اند که اندکی و بیشی را نمیتوانند . ۲ ـ در زبان عربی برای هر یک اشیاء الفاظ متعدد و مترادف موجود است ازین وجه فن شاعری را بسی سهل واسان داشته که اگر یک لفظی در وزن حصۀ دوم سفر الیمن کاغد ۱۲۳۰ قلم اعلا (۱۸۷) با بحر می نگنجد فوراً لفظ دیگر مهیا است وقادر قافیه بخلاف این مجله الفاظ بنهات محدود است و با وجود آن میدان شاعری برامی شعرای فارسی صل وضعا وسعت دارد. ٣- زبان عربی که صرف قافیه ، و ردیف ندارد. ولے اگر بغور ملاحظه کنید زبان عربی برای وسعت و کا سائل متعدد حاصل می دارد، و آن باندازه وسیع است تصرفات متواله کند در زحافات بقدر خواهش اجرا آت میتوان شد لفظ دیگر و کثرت الفاظ بحدیست که بجای یکی لفظ دیگرے بهای دیگر دیگري بلا توقف موجود یا فتاد، و بر ردیف که ابداً ضرورتی نیست و مدار سخن محض بر قافیه مدار نیست استفاده ممکن باشد در شعر وزن و قافیه بل می آید که هر قدر از قافیه بهره بدست ارند در بیانات اجرا دارند تا انکی خاطر با انهمه وسعت شاعری عرب با بر شاعری فارسی غلیبت برنمی ندارد و مزید بر آن اگر شاعر عرب ملک ایران سالها بگذرد در ایران اقامت کند باز هم بزبان فارسی شعر گفته نمیتواند و شاعر ایران بلا زحمت (١٨٨) شئو گونه میتواند که بعربی شاعری کند چنانچه زمخشری و سیبویه عجم بودند و در زبان دانی بعربها تندرمی میکردند. دلایل الضاح محمود ترجیح فارسی را عیان داشته مینویسند و نیز بسی اسناد ادعا از ذکر الله برای اثبات این مبحث بدست است ما بدان سبب قلم اندار میکنیم که کسی در پرده تعصب بمخالفت ناندیشد . خصوصیا امیرخسرو که در فن شاعری بموجب خصوصیاتی که ممتاز است بالتفصیل آن را میگاریم . اوّل - شعرائیکه در ایران گذشته اند هر یک خاص خالص خاص توجه پرداخته در اصناف شاعری را تحصیل کرده بودند مثلا فردوسی قصيدة و نظامی در مثنوی طبعت را نوری و کمال در مصنفة ، از این حد است سعدی و حافظ در غزلیات ، و حضرات موصوف که از شیوه صنف اختصاص خود به صنف دیگر دست بید کی زده اند حاصلی نگرفتند و بر خلاف آنها امیر در قصیده و مثنوی و غزل یکسان رتبه داشت : در مثنوی بعد از نظامی تا امروز ریگر کسی جواب او را نگفت و در غزل باسعدی دوش بدوش (۱۸۹) رفته در قصائد خود را مشهور نساخت ولی آثار بسیار از کلام شان موجود است که از مقابله آن می بینید و میدانید که از کمال و ظهیر باز نمانده که در صفحات آینده تفصیل آن می آید، ۲- در شاعری اشیا اعتراض عمومی اینست که در اشیاء خاصه و جداگانه نظم ها نوشته اند که مثلا قلم، کاغذ، کشتی، دریا، شمع، صراحی، جام، یا میوها و گل های خاصه خاصه را بخیال درشته نظم با هم مسلسل و مطولی میداشتیم که از تصور آن تصویر انرا بنظر می آوردیم، امیر خسرو است که این نقائص شاعری اشیائی را مکمل کرده و در قران السعدین اکثر نظم ها این مضامین بهم رسانده و از تصنیف کتاب مذکور بزرگ مقصدی که داشت همانا بهر حال داشتن همین شیوه شاعری بود چنانچه میفرماید. بود در اندیشه من چند گا . کز دل ذهنم ز حکمت پنا (۱۹۰) چند صفت گویم و لبش دهم مجمع اوصاف خطابش دهم طرز سخن را روشی نو دهم سکه این ملک بخسرو دهم سکه خود زین فن اندیشه زا تازه نشانم بنشینم زپا وصف ترا گوشه از دل برون کان دگر یرا بدل آید که چون اسیر طرز این گونه شاعری را اسیر وصف نگار می نامد گر چقد نام بسیار موزونست ولی مزیدی تاسف در اینستکه نظر بمقصد دیگر بلحاظ رفتار زمانه درین مضمونها از رنگ آمیزیهای قدرت بیان کاملی بهم نرسانده بلکه تکلف مضمون آفرینی را بلند تر برده بازهم هر چه هست غنیمت است. ... (در صفت کاغذا) ... کاغذ شامی نسب صبح دام آنکه شد آرایش صحن شام ساده حریری ولی اصلش زخویش با قصب خزشده پیوند و خویش تا می حریر آمده اندر نورد طرفه حریر یکه توان خرد کرد ۱ ظاهر میکند که در ان زمان بهندوستان کاغذ از شام می آمد. (۱۹۱) آمده اجزاش فراهم ز آب لیک پراگندگیش هم ز آب بسکه شد از کوبش بسیار پست پشت دو تا گرد و شواند بیک دست گه بود از دسته تیغش گذر گه دید از تیغ بمقراض سر گر خله سوزن مسطر کشد گر کشش رشته دفتر کشد حرف بحرف از قلم آرد سخن لیک بپیچد همه بر خویشتن درین باب اشعار بسیار است که از تحریر آن صرف نظر کردیم. در صفت کشتی ساخته از حکمت کار آگهان خانه گردنده بگرد جهان نادره حکم خدای حکیم خانه روان خانگیانش مقیم اهل سفر را همه بروی گذر همره او ساکن او در سفر بار به بندد با نشش سلیم حامل چندین بچه لیکن عقیم بیشتر از مرغ پرد در گشاد پیشتر از باد رود روز باد ه بثبوت میرسد که سابق ازین کاغذ همچنین ساخته میشد که پارچه های کهنه و پنبه را در آب گذاشته سیال می ساختند که بعد از آن خشک شده کاغذ می حصه دوم سراجیہ پیدا شد کاغذ قرطاسیے (۱۹۲) رفته دو منزل سبک بال دو چند بارسن سلسله و تخت بند همچو کلنکان بهوا سرفراز پر چو حواصل زدو سو کرده باز هر طرفش رو بشتاب دگر هر قدمش بر سر آب دگر گرچه بدریا گذرد بیش و کم آب نباشد مکرش تا شکم دست چو در آب فراز افگند آب بدست آرد و باز افگند لطمه زند بر رخ دریا بزور آب از ان لطمه فسبریاد و شور در ره بی آب نداند شدن کیست که بی آب تواند شدن ۳- تشبیه که زینت چهره شاعری است از تقلید پرستی بجائی رسیده بود که تشبیهات همان اشیائیکه یک بار از قلم قدماء بظهور پیوسته بغیر آن همه اشیای دنیا را از کدم تصویر میگردند امیر کا بی تشبیهات جدید از خیال خود تجدید کرده چنانچه در غزة الکمال این عبارت را نوشته ایم که تشبیهات نو بسیار است این مجمل جمله را تحمل نتواند کرد اما دو سه نظیر برای یاد کردن گرد شده، و بعد از آن دو سه تمثالی بتحریر آورد. (۱۹۳) ز انتظار دو ماهی ساق تقویم بزیر ہر مو دارم چو دام ماہی گیر مژہ ہاے کثر دلا ویزت کثر ہاے دکان قصابست رہی زہی خرامش آن نازنین عیار کبوتر بی نشاط آمدست بپندار امیرانه یگانه باز بان ہندی آشنا بود بدین سبب در تشبیہات استفاده صیغه جمع از سرمایہ برج بها اید اخله ز یا د حاصل داشت، مگر می شود بجا در بیت سوم اثبات خوشہ چینی آن خرمن نماید، چنانچه شعرای فارس خرام معشوق را به رفتار کبک تشبیه می دهند و در ہندی رقص مور طاؤس تشبیه عام است لیکن کبوتر در وقت مستی آنچنان مستانہ می خرامد که از ہمہ خوشنا تر تصویرے بظہور می آرد در قصیده غزل و مثنوی تجدیداتی که امیر بهم رسانیده تفصیل آن در عنوانهای مفصل جدا گانه در صفحات آتیه بیان میشود . مثنوی در مثنوی کما خود اعتراف پیروی نظامی را کرده اند الا در پنج گنج نظامی مثنوی به سه طرز منقسم شده رزمیہ (١٩٤) عشقیه صوفیانه و خسرو هم از هر سه مضامین اخذ کرده هر طرز آن را بکمال نظامی اندازه بخشیده و هر هر مثنوی را بمشابهه کردن مخصوص سوانح نگاری امیر است و مثنوی‌های عامه را یاد کردن چه ضرور، قرآن السعدین که مثنوی اولترین است و در سن ٣٦ سالگی نگاشته شده تکلفات بسیاری دارد لکن با وجود آن اکثر مضامین خیلی برجسته و بلند و روان است و اصل قصص مثنوی یعنی خط و کتابت مخالفانه پدر و پسر و آمادگی حمله با بر یکدیگر حسنتی که پسر یعنی کیقبا د بسی گستاخ و بی تمیز بود و مشگتر ازان این بود که پادشاهی و دارای حکومت بود که بفرمایش او این مثنوی تصنیف رسید. پسر خیل بود که سرکشی و گستاخی با که دلیری جنگ و جدت کامی خود می پنداشت مفصلا با آن با بگی تعلیمات جوت برسد که در حیات پدر پسر وارث و مستحق تاج و تخت است (195) ازان بود که این قصه را حضرت امیر حتی الوسع بمضامین رنگین بخوبی آراسته از زبان پدر مینویسد. ؎ گر بمگهر تاج ستان قوام عیب مکن گو بهر کان توام در هوس تاج ترا در سرست من گهرم تاج مراد رخورست چون سرم از تخت سرافراز گشت تاج تو بر تارک من باز گشت تخت جهان بهر تو برپای کرد لیک بران تخت مرا جای کرد ملک بمیراث نیابد کسی تا نزند تیغ دو دستی بسی از تو اگر نام پدر روشن است خطبه حبه بین که بنام من است هر دو جوانیم من و بخت من با دو جوان پنجه بهم در مزن گرچه برویت نگشم در ستیز از پی تعظیم تو شمشیر تیز لیک تو دانی که چو کین آورم شیر فلک را بز مین آورم جز تو کسی گر دهم از ین درزی سرزنش تیغ منش سر زدی لیک توئی چون به پی این بگیری من ندهم گر تو توانی بگیر و جواب این را که پدرش می نویسد بغور باید د یـد که حرف بحرف از نشاء محبت پدرانه سرشار هست . ؎ (١٩٣) ای زنسب گشته سر آسریر وز پسری همچو پدر بی نظیر گر چه غبار رهت از کار توام سرمه چشم است غبار قوام تا تو ندانی که درین گفتگوے از پی ملک است مرا گفتگوی گر چه توانم زتو این پایه برد از تو ستانم به که خواهم سپرد شکر که شد زنده در ایام تو من ز تو و نام من از نام تو باش بکامم که بکام توام زنده و نازنده بنام توام خوابمت از جان که پناهی مرا ورتو بخواهی و نخواهی مرا جز به تمنای تو سودام نیست بهتر ازین هیچ تمنا م نیست گرچه که سلطان جهانم بملک تاج ده و تخت ستانم بملک لیک چو دورم ز تو ای نیکبخت بی خوشم از تاج و نینا دم زتخت بخت من ار پا بر افلاک سود با تو جو یکدم ننشینم چه سود ازین الفاظ خار گذار خاطر پسر متاثر شده تغیر لهجه میکند و از روی اخلاص فرزندیگی مینویسد. من که گلی رسته باغ توام پرتو از نور چراغ توام گر همه بر ماه رسد افسرم هم به ته پای تو باشد سرم (۱۹۷) زا بروی خودکر تو اشارت بچین من سر خاقان فگنم بر زمین تاج زمن سرز تو افراختن عاج ز تو تخت زمین ساختن ور به ملاقات رهی راک تست افسر من خدمتی پای تست غیرت مرا آن محل آن شکوه کز سر خود سایه فشانم بکوه پدر که برای دیدن پسر رفت، دران وقت پسر بر تخت شاهی تمکین داشت پدر را دیده بے اختیار از تخت فرو شده بسوی او شتافت پدر او را در بغل گرفت و از جوش محبت مدّتے از هم نمیخواسنتد جدا شوند اخرالامر پسر پدر را برده بر تخت نشاند . گرم فرو جست زتخت بلند کرده آغوش تن ارجمند داشت بآغوش خودش تا بدیر سیر نشد چون شود از عمر سیر با خودشان فرش و رنگ برز تخت کیان باز کیانرا سپرد گاه زدیده به نثارش گرفت گاه دوباره بکنارش گرفت گاه نظر بر رخ زیباش کرد گاه دل از مهر شکیباش کرد بوسه ترانه اندازه ز غایت گذشت حد نوازش ز عنایت گذشت (۱۹۵) خصوصیت قرآن السعدین اینست که با وجود نظم و لطایف نظم اول بخات حیثیات تاریخی را تماماً ملحوظ داشته که اگر واقعات بعبارت نثر نوشته میشد توجیهی بیشتر ازان درباره این نکات ممکن نداشت. - خمسه - خمسه به مثنوی های پنجگانه ترتیب شده یعنے مطلع الانوار، شیرین خسرو، لیلی مجنون، آئینه اسکندری هشت بهشت. و بهمین ترتیب که ما اسم این کتب را نوشتیم ترتیب تصنیف این نسخه جات همین است چنانچه در هشت بهشت خود امیر خسرو تصریح نموده که زمان تصنیف هر پنج کتاب مذکوره همه به دو سال و سه ماه میرسد و این فقره از استعداد طبع و کلام روان اوالی اعجاز حیرت انگیز است، و بے شبهه هر قدر خمسه هائیکه بجواب نظامی گفته شده خمسه امیر از همه بهتر شمرده میشود (۱۹۹) اما حقیقت اینست که بعضی ازین کتب به تصانیف نظامی نسبتی ندارد، در مطلع الانوار خامی های بسیار بنظر می آید و آئینه اسکندری سستی های زیاد دارد که در ضمیر امیر نیز تأثری داشت که در آئینه اسکندر مینویسد. ۵ دگر بازگیری تو پیوند خویش نه از خود عزیر است فرزند خویش سپید کارا سزد گرچه آواز خرخنده را بودار شنون گوش خر بنده را بروباد بخشایش دادگر که بر من بخشش گمارد نظر هنر جوی و در عیب جویی مکوش ترا نیز عیبی است بر خود بپوش و در مقابل معرکه های پر زور رزمیه نظامی نمونه از استعدا و روشنی طبع امیر اینست که تحریر شده. ۵ بگردون شد از ناو دین خروش بدریا یی لشکر در افتاد جوش هزابر درآمد بهر دو سپاه روارو درآمد بخورشید و ماه علم سر ز عیوق برتر کشید سنان چشم سیاره برتر کشید بیابان همه بیشه شیر گشت جهانی پر از شیر شمشیر گشت غبار زمین کله بر ماه بست نفس در درون گلو راه بست (۲۱۰) چنان گشت روی هوا گردناک که سیاره گم کرد خود را بخاک سپاه از ره موج زن تا بوج چو دریا که بادش در آرد بموج بدریا ی آهن جهان گشت غرق هوا پر زمیغ و زمین پر ز برق زبانگ هبونان گیتی نورد شده پرصدا گنبد لاجورد عرق کردن توسنان در شتاب نه دریای آتش برانگیخت آب شراره که زد نعل بر سنگام راه ستاره برون ریخت از ماه چاه نفیر زه از چاشنی کمان شده چاشنی بخش جان بر زیان گره بر گره دشت پیکار زان شده بر زره پشت روئین تنان بزیر سپر تیغ رخشان ز تاب چنان کز ته برگ نیلو فر آب این مختصر سباب مختلفه را داراست و در اصل که ندارای طبع امیر به مثنوی نویسی نبود ولی بفرمایش سلاطین بنوشت و روز میگذرانید چنانچه همه خمسه را کم و بیش دو سال و مطلع الانوار را که صرف به دو هفته تحریر داشته و در زمان تصنیف این کتب مشغول دربار و خدمات حکومتی بود که برای شغل شاعری نهایت کمتر فرصتی بهمر میرسانند داد (۲۰۱) خاتمه لیلی و مجنون بنویسد که نظامی را بجز شاعری مشغله و روز گاری نبود در ان هیچ گونه سوء اطمینان نمیشود و مرا حالی است که تا عرق پا بسر سرایت نکند لب تانی قوت حاتم نمیشود. شعر. مسکین من مستمند مدهوش از سوختگی چو دیگ در جوش شب تا بسحر ز صبح تا شام در گوشه نعمتم نگیرم آرام باشم ز برای نفس خود رای پیش چو خودی ستاده بر پای تا خون نرود ز پای تا سر دستم نشود ز آب کس تر در خمسه هر کتابی را که امیر بمذاق خاص خود و جمعیت طبع نگاشته همانا نسخه لیلی و مجنون ست و هم درین کتاب از نهایت خاکساری شخص خود را بمقابل نظامی هیچ گفته میفرماید، بیت میداد چو نظم نامه را پیچ باقی نگذاشت بهر ما هیچ اما انصافا گفته میشود که اگر چه لیلی و مجنون امیر خسرو ولیلی مجنون نظامی یک حصه فرق و تفاوت داشته باشد بقدری خواهد بود که خودشان میدانند درین کتاب از هر گونه خیالات شاعرانه و واقعات (۷۰۳) بهم پیوسته اظهار کمال مینماید ، مثلا در یک موقع از شدت آفتاب و حرارت ایام بیان میکند . ه آتش زده گشته کوه و کان هم تفتیده زماین آسمان هم جائیکه ندیده را بر د خواب ابری نه که تشنه را دهد آب مرغان چمن خزیده در شاخ در رفته چرندگان بسوراخ ریگی ز تف پخته در گرانی چون تا به روز میهمانی از گرمی ریگهای گردان پر ابله پای ره نوردان برای اظهار جذبات عشق و محبت که دستر از این موقعی میسر شدن مشکل بود ، بدان لحاظ هر شعری ازین مثنوی گویا یک غزل پر درد با اثرست ، و حکایت سگ لیلی عموماً واقعه مشهوری است که اکثر شعرا این روایت ، پسندیده را با قسام رنگین بیانی ها تضمین کرده اند و امیر خسرو بیشتر از همه این واقعه دلچسپ را موثرتر ادا نموده که مجنون به سگ لیلی میگوید . ه هستیم من و تو هر دو شب گرد لیکن تو بناله و من از درد (۲۰۳) چون باز گذر کنی دران کو بر خاک درش ز من نهی روی هر سنگ که بر گذاشت سگی از من برسانش سلامی هر جا که نهاد پای روشن زنهار ببوسی از لب من خواهد چو ترا درون دهلیز یادش دهی از سگی که نیز زنجیر خودت نهد چو بر دوش از گردن من مکن فراموش اظهار این پیرایه قابل قدر است، میگوید که چون لیلی ترا بدهلیز نخواهد از دیگر سگی در گهیش بیادش آری و اگر طوقی بگردنت می انداخت زنهار که گردن مرا فراموش نکنی. سلام و پیغام عاشق را عالمی مینویسد، اما معشوق بعاشق چه مینویسد و بکدام عنوان مینویسد، نهایت مقام نزاکت است که غور باید کرد و امیر خسرو این موقع طرفه ناز را بچه زیب و انداز کاشف ازان شده لیلی بمجنون مینویسد ای عاشق دور مانده چونی وی شمع ز نور مانده چونی روزت دانم که چون شب است شبهای سیاه بر چه سان است (٣٠٤) از من بکه می بری حکایت با خود ز که میکنی شکایت درگوش که ناله میرسانی در پای که قطره می فشانی بازار تو در کدام کوی است سیلاب تو درکدام جوی است مدعا اینکه معشوق اینقدر نمیداند که عاشق از کریه و زاری در ذل و بیقراری چاره ندارد اینجا غرور معشوقانه سوالاتی بهم میرساند که تو پیش که میگریی و بکه درد دل میگوئی و بنالی و نام مرا به نزد که بزبان می آری البته این شیوه خلاف راز داری و معشوق پرستی است امیر خسرو بود که این خیالات صحیح و جذبات حقه را بکمال خوبی ادا کرده آئینه اسکندری کارکتر موثر معلوم میشود ولی درین کتاب نیز مذاق خود در اوقات طبع آزمائی با نظامی دوش بدوش میرود، چنانچه نظامی قصه بزم آرائی سکندر و بت چینی را بآب و تاب زیاد ایجاد میکند و خصوصاً در موقعیکه دلها با بر هر نکته و گفته سکندر ترجیح خود را باثبات میرساند استعداد و رنگینی طبع را بکار برده. (۲۰۵) خسرو نیز درین معرکه زبانی دارد و بهمین شیوه فخریه بابت بت چینی را در صفحه بیان می آرد که عبارات به تقابل وسقط و تقابل لیلی هر دوی شان با سانی دیدنی می‌تواند معشوق چینی از خود صفت میکند در جمال میگوید و مقابل هر پر اوصاف سکندر ترجیح خود را به اثبات میرساند. ۵ مشعید که داند جهان سوختن ، ز من بایدش باز آموختن همه خون خوبان کز پیش میخورم ، ولی نوش بادش که خوش میخورم رخ ضنهم تا پدید از من است ، صنم خانه را کلید از من است سپهر آفتابی زمین خواندم ، وگرماه بیند بمین خواندم سکندر که کرد آب حیوان هوس ، نظیر مش بود مقصود وبس گر او هست کیخسرو و جام جوی ، مرا جام گیتی نمای ست روی گر از مجلس او سمن میدمد ، مرا لاله و گل زتن میدمد گر او راست بر تخت نشستی پای ، مرا در دل دست جامی ست گر او تاج خواهد زشاهان خراج ، من از سروران میستانم بتاج گر اقبال دولت و را یاورند ، مرا برد چون کمترین نوکرند له کفش نام هندو ایست . شیرین میگوید سه ۱۱۲ ۱ ۱۱ ۲۱۲ (۲۰۶) گراو دشمنانرا بخون حج رواست مرا خون صد رو در گردن است گراور یک آئینه برکف نشست دو آئینه دارم من از پشت دست کمان وی ار صد شکار افگند یک ابروی من صد هزار افگند کمند وی ار صید بند و مدام من آنم که صیاد گیرم بدام گراو را کلاهی است بر آسمان مراهم کلاه است بر آسمان هشت بهشت دران این آخرین مثنوی است که حسن شاعری پختگی و پرکاری امیر را بدرجه کمال رسانده خصوصا عبارات درون مثنوی اعلی صفات واقعه نگاری را رتبه عالی بخشیده از خیالی و افتخاری است و هر کتاب بلکه حکایات خیالی گفته امیر تحریر نیست ان نوشته امروزه کارهای تمام که چون بهر واقعه به مواد امیز انتهای جزئیات تخیل فکری بسط آن که زبان از بیان آن قاصر می افتد باید بخوبی ادا شود، کتاب مذکور از ابتدا تا انتها بهمین صفت موصوف است در رویت لحاظ بهندو مهندس دیگار که بلحاظ این خصوصیت جمله مثنویات فارسی با او مقابله حصہ دوم شعر العجم ۱۰۰ حاشیه گل اندام (۲۰۷) رسک و براثر گروه میتوانند. مثلاً قصه میگویند که حسن نام زرگر بودی پادشاه وقت او را بعلت جرمی سزاداد که برمناره بلندی محبوس باشد، خانم حسن جستجو کرده بنزدیک مناره رفت، حسن از بالا دید، گفت که برواز بازار چیزی ابریشم بگونه سگ و قند بیار، آنگاه فرمایش او بجا شد گفت که برسرکلاوه ابریشم و آنرا نزدیکم درآی صد یکی که ممتد بقدر دوگز قند رقیق بچسبان و مورچه که بطرف بالای مناره رو تار کلاوه ابریشم سفارش باشد آن نزدیک دهانش بگیر آنگاه رشته را بدیان گرفت، بسوی بالا آمد تو زود سررشته ابریشم را بویز بول بدول درتار به باز بون در تار مشغول شو همچنان کرد و مورچه سررشته را گرفته بالا بر تا قریب حسن رسید حسن رشته را ریسمانی ساخته به وسیله و تدبیری که میدانست خود را به جای رساند. قصه مطولی است ولی چند شعر ابتدائی او را نقل میکنیم. ع چون نگه کرد خواجه از بالا که زنش بر رسید باکالا دادش آواز گفت بر سر تار پاره قند کن بزودی یار ده بموریکه میرود برسیل تا به بالاش میبرد تعجیل (۲۰۸) رشته را زود زود میکن باز کز نشیب آور و بسوی فراز همچنان کرد زن که او فرمود و در رشته بجر و مجور ربود راند بالای میل تارکشان رسن خفته بر حصار کشان چون به نزدیک خه رفت بزور ریسمانرا ربود خواجه بزور قصاید امیر در قصیده گوئی شخصا طرز مخصوصی نداشته کمال اسمعیل ، خاقانی ، انوری را پیروی میکند و بجواب هر فردی که قصیده میکوید خیال انها را تتبع مینماید ، قصیده مشهور خاقانی اینست ، : مجلس بر اتش داده بر این از شجر وان از حجر این کرده منقل را مقر و ان جام را جا داشته بجواب این قصیده غرا و مطو لی امیر قصیدۀ که بهمین وزن و ترکیبات و استعارات مزین است انیست که عقیده مسابقه و مقابله با خاقانی بود ۱۰۷ بیت گفته و (۲۰۹) روش ختم سخن کرده و درین جاده نیز مخصوصاً انداز واقعه نگاری را بر قرار داشته که در بیان رسوم عید گاه اوضاع اوقات عید را نمایان ساخته . ۲ هر سو جوانان نوسلب هر سوی عروسان قصب طفلان نخفته از طرب دیده بفردا داشته : از شیر و خرما مرد و زن در شیر خواری تن بتن چون شیر خوران در دهن پستان خرما داشته خورشید چون سر بر زده هر کس براهی شده این رو بسوی میکده او در مصلی داشته فاسق که می ناخورده که در عید گه بیهوده ره سر بر بساط سجده گه دل سوی صهبا داشته دارو می معلول است می بل تا محلول است خورشید منحل است می در طاس مینا داشته در قصائد امیر مضامین درجیه دائماً با واقعه در شما نبوده و سبب اینست که مدرج بیجا را پسند خاطر و گوارا خوان داشته . ۲۴۰ کل (۲۱۰) برای تحصیل نمیدانست اما بوجہ ضرورت معاش این ذلت را برداشت مینمود و بدان موجب در قصاید مضامین متفرقه را شامل کرده اظهار استعداد طبع میکند مثلاً زمان بہار و حسن تراوش بارش ، و کیفیت صبح و شام و در یک قصیده تمهید آغانه باران را مجمل بان مجسم کر ده دارد تصویر میکند داده تا آخر مطلع ہمہ اوصاف آنرا تمام مینماید . ح ابر بارید و همه روی زمین را تر کرد خبر آرید که سبزه چقدر سر بر کرد سپیده دم که صبا گشت بوستان فرمود بپا خاک ز دیبا و پرنیان فرمود چو روی نازک گل تاب آفتاب نداشت زمانه بر سر شوان را بر سایبان فرمود زلاله خوست چمن ساغر و بو بخشد ز ابر خواسته این شیر در وافرمود ر غنچه در وز خویش غنچه مشکل را بهفت گوش نهاد صبانیاں فرمود کیفیت صبح سپیده دم که فلک روشنی بکیهان داد نسیم غالیه در دامن گلستان داد (۲۱۱) چو چرخ پیر رخ زرد سپیده دو سر زد بپیش آینه دار آفتاب خنده در داد درست مغربی آفتاب که فلک نهاد در ته زمین باه تا بباد داد ستاره راز چه شد دید خیر از خورشید چوشب بحقه میناش سر در تنگاد داد غلام با صبا ام که با مدا دو پکا صلا عیش بعشرت سراستاد داد انست بطرف نوبهارا و چمن جلوه چو حورا کرد ابر با ریختنی لؤ لؤ لا لا کرده گرہ طره سنبل که صبا باز شد دامن لاله پر از عنبر سارا کرد بر سر لاله و گل میرود آنکه قمری پای آلوده بخون باغچه بالا کرد عاشقا رفته بگلزار دل سوخته را بتکلف گل و لاله شکیبا کرده نوبهار امسال را روزه فر باید ید گل حیا تردامن می لبالا بید بر دهان غنچه گوگه میزند بوسه نسیم کان شکر لب بهو روزه گشاید باد در کهسار جام لاله را بر سنگ زد گل بخنده گفت آری اینچنین باید ید نرگس رعنا قدح بر دست چشم اندر گونیا میخواره ماه عید را باید ید موسم باران هوا خرم در و هرطر باران همی با نگویم قطره کز بالا گل مرجان همی با ہ یعنی شراب خور ماه عید را بجوید . (۲۱۴) بنگون سرشاخهای سبز کوئی در همی چیند زبرگ بر در افشان لولوی غلطان همی با چکان قطره از روی انار تر تو پنداری که هر دانه که بود بستاند را و پنهان همی بارد خوشا آن وقتی که مطرب سماع نیکوان سرخوش خرامان درمیان سبزه و سامان همی بارد بعض قصائد که سراپا در موعظت و اخلاق گفته شده انز از ا نجمله قصیده بحر الابرار مسی سیر حاصل است که در هر فر د دعوای که پیش میکند دلیل و اثبات او را مینماید : کوس شه خالی و بانگ غلغلش در دسر است هر که قانع شد بخشک و ترشه بحرو بر است عاشقی رنج است و مردانیرا بسینه رحمت است سلسله بند است شیران را بگردن ریوراست مرد پنهان در گلیم پادشاهی عالم است تیغ خفته در نیام پاسبان کشور است (۲۱۳) راهرو چون در ریا کوشد مرید شهوت است بیوه زن چون رخ بیاراید بذوق شوهر است فخر خاک تست هرگاه نور بالا بر تو تافت سایه نه بر پا شود هرگه که بر تارک خور است کار اینجا کن که تشویش است در محشر بسی آب زمین را پر که در دریا بسا شور و شر است پاکری کیسین که حرص مال دارد دور نیست عود و سرگین هر چه در تپش فتند خاکستر است ای برادر ما در د هر از خود و خونت مرنج چون ترا خون برادر به ز شیر ما در است دیر خاکی را نمونه میکند کین آدم است بحرآبی را غلوله میکند کین گوهر است البته اهل سخن در قصیده اندازه جودت طبع شاعر را از مخلص یعنی گریز او میدانند، به لحاظ این معیار امیر خسرو از همه معاصرین خود ممتاز بنظر، (٢١٤) در انجا چند می آیند کاشا لی چند از مخالص شان اے نگاریم بعد از بیان موسم باران ۔ برآمد ابر در بخشش و گر ز را پایه در غلطه نگیر د هیچکس دستش مگر شاہ جہان گیرد بعد تمهید بهار گل ار کم عمر شد گو باش دانی که در خور کیست عمر جاو د انرا نهال باغ شاہی کن جو آنکه زبزم اور ونق بوستانرا کشا ده چهره که تا خندم بر و زمین در فلک نبودم که آسمان است بیان طلوع صبح صبح را گفتم که خورشیدت کجاست آسمان روی ملک چھو ۔ نمود ندارد روی آن نازک زگر ما هیچ آسیبی مگر در سایه رایات شاہ کامکار آمد (٢١٥) طلوع آفتاب خورشید جهانگیر مپندار که در بزم شمشیر کشید ملک الشرق برآمد اگر در قصاید بقدری تعبیر مضامین جدیده و استعارات لطیف، تشبیهات تازه، و اسلوب های مرغوب مهیا ساخته اندازه آن نمیتوان شد ولی درین موقع صرف از تمهید بهاریه چند اشعار به اینخیال نقل میکنیم که میدان بهار دائماً پامال شعرا بوده ، اما امیرخسرو درین بادیه هم از همه جدا بوده . سه بوستان بشگفت دور لاله خندان گشت باز بر رخ گل طره سنبل پریشان گشت باز سبزه خطی چند بهر خواندن بلبل نوشت بلبل آنگه از خط خوبان غزلخوان گشت باز خون لاله گوئیا خواهد چکید از تیغ کوه یا چکید آن خون که کوه آلوده دامان گشت باز (۲۱۶) قبل برین شمع دایره شعر غزل در فوق خوانده میائید که غزل در زمانه قدما مستقلا قدری نداشت، شیخ سعدی غزل را رتبه مستقل و حیتی جدا گانه بخشید . اثر بخواهیم رتبة تقدیم بخشید ، اگر غزلیات امیر خسرو را توصیف اوصاف کنیم پس همین قدر کافی است که همان در غزلیات امیر شراب خمخانه سعدی دوباره بجوش آمده سرمایه افکار را دو بالا میکند محمود او غزل از همان حیات غزل چسیت ؟ درد، سوز و گداز، جذبات ، معاملات عشق، عجز و نیاز ، با آن همه دانشیم که این هم ضروریست که جذبات و معاملات بهر زبانیکه بیان شوند زبانی باشد که عاشق و معشوق بهمان لسان ادای راز و نیاز کرده باشند زبان باید یعنی ساده و نرم بی تکلف و لطیف باشد و برای سوز و گداز را اثرباشد . غلاوه بران باید اظهار نیاز کند ولازم است که بحرهای بیانش خفیف بوده ترکیبات هر جمله بهم معلوم و خیالات قریب الفهم باشند تا اینجا امیر خسرو (۲۱۷) در شیخ سعدی با هم دوش بیدوش میروند و امیر در بنجا قدم پیش قدمی میکند که علاوه از اصلیت غزل در حقیقت کمال شاعری بکشی چیز ها اضافه کرده چندین ایجادات و اختراعات تازگی می بخشد که اجمالاً گفتہ شده که تفصیل آن در ذیل گفته می شود . موزونیت بحرهای بیانیه امیر اکثر ابجر ہای روشن و مختصر اختیار میکند کہ خواہ مخواہ عبارات بصفائی و سادگی و اختصار متصف باشند ، مثلاً . سری دارم که سامان نیست او را بلبل دردی که در مان نیست او را فراموش عمرم کردند یاران که شبی دارم که پایان نیست او را براه انتظارم پیست چشمی که خوابی هم پریشان نیست او را یار من پل ز دوستان بر داشت مہر دیرینه از میانه بر داشت در دل او نکرده کار ارچہ سنگ از ناله ام فغان بر داشت (۲۱۴) دمی به تندی بلند کر دابرو از پی کشتنم کمان برداشت آن دوست که بود بر کران وان صبر که داشتم نهان شد گفتم که اسیر کردری ایدل دیدی که بعاقبت همان شد دل برد که بی هستم لیکن عاشق هستم نمیتوان شد عاشقی را چو نامه باز کنید نام من بر سرش طرا کنید گر شما دین عاشقان دارید بعد ازین پیش بت نماز کنید گاه مردن شنیده ام محمود گفت رویم سوئی ایاز کنید داد من آن بت فراز نداد پاسخی نیز دلنواز نداد خواب ما را به بست و باز نکرد دل ما را ببر دو باز نداد تو چه دانی نیازمندی چیست چون خدایت کبرینیاز نداد سوز و گداز وقتیکه باظهار خیالات سوز و گداز می آمیزد چنان معلوم میشود که دود از آتش می برآید و هم درین فرصت گهی بمعشوق عرض حال میکند و گاهی (٢١٩) تصویر حقیقت خود رانمایان میسازد و دلرا بعضی اوقات خود را واجب الرحم دانسته بر بیچارگی خود ترحم مینماید. ه ماجرای دوست پرسید که چون بگذشت کار ای سرت گردم چه میپرسی بدشواری گذشت در اکثر واقعات که عاشق پیش معشوق بیان سر گذشت و احوال خود را میکند اندکی گفتہ گریه آلود شده می ایستد و میگرید و باز بگفتن آغاز میکند، حضرت امیر این معامله را معاینه میسازد. ه خسرو است نشسته افسرده با رو سپر بار قدرسی گریید و بس بر سر افسانه رو زانویش خسرو بزیر سر بنیات سر نهاده بر سر زانو بخفت ای اشنا که گریه کنا پند سیدی آب از برو مریز که اتش گرفته ان دل عاشق میگوید که در مواقعی که از صبر هم استفاده کردن لازم است و باز بر دل خود قهر میکند و میگوید ای بدنصیب از خیال امر نا ممکن چه سود میکنی جناب (٢٣٠) افکار اوست امیر این اوراق را دلکشتر ازه بنده می میکند. غصه ام میکشد اما سخن جبرگو وه چرا گوئے انرا کار که نتوانی کرد حسد میبرد ایدمن بعقل و دانش خسرو بیا تا بر مراد خاطر خود طعنه ای کنیمش در قیدک امیر تصویر عبرت مصور رنج والم دلستانه این بهتر که خواهد کشید، عاشق، که مسلماً با عقل و فهم و فضل و کمال است، و در عالم عاشقی همه صفات را از دست داده بحال خود می بیند و می پندارد که دشمنانم بکام خود رسیدند، ملاحظه کنید که این مفکوره را بچه سلیقه موثر ادا کرده اند . ۵ جان من دیدی در جانی هنوز درد با دادی درمانی هنوز گفتی اندر خواب گو رو خود نمائی این سخن بیجار گو کاشانه خواب نیست غمزۀ تو بر دل سلطان زند ورنه رنجی بر دل درویش اینجا کشیده ور نه رنجی ، بجهاندازه خشوع وخضوع عاشقانه را اظهار میکند . ۵ (۷۲۱) کشتم از تیغ جفائیش خویش را بر تو آسان کردم و برخویش هم من کجا خسبم که از فریاد من شب نخسبد کسی در کوی تو صبر طلب میکنند از دل عاشق همچو خرابی که بر خراب نویسند یعنی مشوقه از دل عاشق صبر میخواهد این یک محال است کانه زمین خرابه مالیه میخواهند . سه این دیده چو ریزی از بروان است کاین شعله بجان گرفت ما را ای خواب برو که باز امشب سودای فلان گرفت ما را ای عشق کار تو بچو من با کسی فتاد گویا کسی نماند جهان خراب را کس چه داند که چه رفت از غم تو دوش من از شب تیره خبر پرس کی محرم بوده است دل ندارم غم جانا بچه بتوانم خورد پیش ازین گرچه غمی بود ولی هم بود است بیا بر دوستان جانان قضا کن همان تیر یکه بر دشمن خطا شد دل باز سوی آن بت بدخو چه میرود آن خو گرفت باز در ان کوچه میرود جان میرود ز تن چو گره میزند زلف مردن مراست از گره او چه میرود گر بینی دل ویران مرا گوئیا هیچ گه آباد نبود کافری رخت دلم غارت کرد شهر اسلام و مرا داد نبود (۲۲۲) کرشمه چند کنی بر من آخر این جا نیست نمیدمد ز زمین و صبا نمی آرد که صد سال بعد اهلی برین مضمون بعد سه صد سال اهلی باین گونه دست درازی کرده: کرشمه چند کنی بر من آخر این جانست نمیدمد ز زمین آسمان نمی بارد پیام رسینه جانم تو بیا که زنده مانم پس از انکه من نمانم بقه کار خوابی آید جدّت اسلوب نوروز ترقی غزل لطف ادا و جدت اسلوب است که موجد آن شیخ سعدی گفته میشوند با آنکه توصیف نقش اولین بودند اما رنگ آمیزی های طبیعت امیر در جدت اسلوب صدها پیرایه های تازه بروی کار آورد که در خواب و خیال گذشتگان گذری نداشت. مثلاً این مضمون که معشوقه با روادشتن ظلم و ستم محبوب است . ه جان تن بردی و در جانی هنوز دردها دادی و درمانی هنوز هر دو عالم قیمت خود گفت نرخ بالا کن که ارزانی هنوز چشم معشوقه را هر کسی مخمور و می آلود وصف کرده حالا ببینید که (۲۲۳) امیر چہ صفت این مضمون را آدا میکند . ہ می حاجت نیست سرمه کشیدن را در چشم تو تا خمار باشد معشوقه بلا از رنج و غمی که بر عاشقان عائد باشد بے خبر بود رسم و مروج است ملاحظہ کنید که امیر این نکته را چقدر لطیف و مرغوب بیان کرده . ہ گل چہ داند کہ درد بلبل چیست اوہمین کار رنگ بو داند معشوقه میخواهد که اداہای معشوقانہ را ترک گفته و اورا از اینچنین باز میدارند کہ . ہ ہنوز ایمان دل بسیار غارت کردنی مسلمانی میاموز این دو چشم مسلمانرا وقت وداع معشوق را معطل میکنند تا آب دیده ہا بستہ و بعد ازان رفتن او . ہ میروی و گریہ می آید مرا ساعتی بنشین کہ باران بگذرد تأثیر نگاہ لطف قہر را تفریق میکند . ہ گفتم چگونه میکشی و زنده میکنی از یک نگاه کشت و نگاه دگر نکرد خیال و شعر سعدیست . ہ (٢٢٤) دوستان منع کنندم که چرا دل دادم باید اول بتو گفتن که چنین خوب چرائے این مضمون اگر چه حیثیت طبعی بقدرے بلند و درجه عالی داشت بود که این را ترقی دادن بسے مشکل بود اما امیر اسلوب تازه درین باره بهم رساند . جراحتی جگر خستگان چه میپرسے ز غمزه پرس که این شوخی از کجا اموخت غالب نیز همین خیال را پخته تر متعجب تر و شوختر ساخت . نظر که بینه لگے انکے دست بازو کو یہ لوگ کیوں میرے زخم جگر کو دیکھتے ہیں آمد آمد دلفریب معشوقه را باین طرز بیان میکند . بتی افت تقوای آخر این نمیڈانے که در شهر مسلمانان نباید اینچنین آمد مقصد اظهار نمودن این مضمون محتملاتی است بر اینکه از آمدن معشوقه در زهد و تقوای بسے از مردمان کسر و نقص واقع میشود . لہذا شخص معشوقه را خطاب کرده میگوید که در شهر مسلمانان باین انداز نباید آمد، سخن اینجاست که فتنه انگیزی معشوقانه او را به اندازه بلند ساخت که از حال خود فراموش کرده متفکر شد که احوال اسلام خراب نشود . مزید نزاکت و لطافت معشوق را باز (٢٢٥) بطرز دیگر بیان میکند . ه جان نظاره خراب ناز اور زندان پیش ما به کوسست ساقی پر دید پیمانه را و وحشی یزدی ازین خیال طرفه و لطیف تر خیالی بظهور میرساند. شراب لطف بر در جام میر یزمی بینم که زود آخر شود این با ده دراین خمارا البته عموماً در تقدم و تاخر الفاظ نزاکت و لطافت عبارات خوشتر و بیشتر میشوند . ه چشم بد دور انچنان روئے که از چشم دور نتوان کرد مردمان بر من بیهوشی من حیرتند من برانکس که ترا بیند و حیران نشود گفتنش ناخوشس چرائی خسرو! چون کنم؟ آن قد و بالا خوش است گفتم که ببین تر اسلام گویست گناه من همین است دهنت ذره کم از ذره است رخ ز خورشید ذره کم نیست ایهام یعنی از الفاظ ذو معنیین نکته آمجینی بهم میرساند زبان شوخ من ترکی و من ترکی نمیدانم چه خوش طعم دیا اگر او گون بانش دردمانم پیش ازین بر خودم یقینی بود که دلم هیچ دلستان نبرد تو ببردی مه یقین مرا بطریقی که کس گمان نبرد (۲۳۳) دیدی روی تو دیدم و نمردم شرمنده بمانده ام ز رویت دیگر نتوان زیست که من زبدخویم ساقی قدح باده که بر روی تو نوشم در اکثر مقامات از جمله های معترضه یا جمله شرطیه لطیفه های عجیب عجیب استخراج میکنند و این مذاق مخصوصه خودشان است . بر و ای باد لبی بوسه زان بلبانم وگر چیزی نگوید بر دندان قسم غمزه تو بر صف سلطان زند ور نه رنجی بر دل درویش هم نام تو برمن رشکم آید که برم پیش تو نام دگران وگر انصاف بود پیش تو هم نتوان گفت کشتم از تیغ جفایت خویش را بر تو آسان کردم و بر خویش هم غمی دارم که با دانه دوستادور بحق دوستی کز دشمنان دور عنوان واقعه گوئی و معامله بندی را مولوی غلام علی آزاد در خزانه عامره مینویسد مخفی نماند که هنگام امای سخن طرازی شیخ سعدی شیرازی که مروج طرز غزل است . خالقان وقوع گوئی هم دارد مثل این بیت دان جانم تو مشغول نظر در چپ و راست تا ندانند رقیبان که تو منظور منی اما ناسخ نقوش مانوی امیر خسرو دهلوی که معاصر شیخ سعدیست بانی وقوع گوئی گردید و اساس آنرا بلند ساخت . (۲۲۷) بیان واقعات را که در عشق و هوسبازی واقعاتیکه بظهور میرسد ادا و بیان او را وقوع گوئی میگویند، در رنگین خیالات لکهنوی آنرا معامله بندی نام نهادند، بهرحال موجد این طرز علیٰ قول آزاد موصوف امیرخسرو است، شرف قزوینی، ولی دشت بیاض، وحشی یزدی کار حتی الوسع این شیوه را بمدارج عالی رساندند. امّا آزاد درین موقع تمثال وقوع گوئی این اشعار امیرخسرو را تعارف میکند ؎ خوش آن زمان که بر ویش نظر نهفته کنیم چوسوی من نگرد او نظر بگردانم غلام آن نفسم کا مدم بخانه او بخشم گفت که از در کشید بیرونش چو رفتم بر درش بسیار در گفت این مسکین گرفتار است شایداین و بسیا میآید کلام امیرخسرو را از تفحص بسیار معلوم کرده میتوانیم که از هرگونه نازک و لطیف و شوخی آمیز معاملاتی که در معاشقه معاینه میشود نه بغایتی خوبی ادا کرده اند . ؎ چند گویند که گرگه بدش میگذری این حدیثیست که بهر دل ما نیز کنند یعنی مردم میگویند که ای خسرو، ترا دوست تو بعض اوقات یاد میفرمایند، لیکن او میگوید که انچنین سخنان برای تسلی هم گفته میشود (۲۲۸) ? سند اعتبار چيست .ه /ا کیست جانا اگر شبیست همین بر د من نهم خود را نجوا بیا نه و بگو کاین فغانان دل من مست بود و قصه بدست گهی ز انجام و که ز آغاز می گفت ست اندک اند ک گهی با یار بودن خوش بود و ریگر درد بسیار بودن هم خوش آ ست تو شبیته مینمائی به بر که بودی دیشب که هنوز چشم مستت اثر خمار دارد مست آن دو غم که شبی کوی شم دیدی گفت کیست این گفتند سکیں گذر میکنید جان با دنداند مکن بدرد و سه بود گویم که یکی دیگر بگوئی تو که نتوانم وعدہ بخواهم و در بند و فانیز نیم غرض آنست که باری بتقاضا باشم مكالمه عمومى يوميّه محاصله صوص مولا مده شعرا و اہل فن عموماً رتبۀ کلام خود را از مکالمۀ معمول برتر میشمارند و این خیال نتجه بخشید که یک جدگانه زبانی هم رسیدہ که بنام زبان علمی یاد شد چنانچه اگر مذاکرات روزمره سعدی و نظامی بقید قلم می آمد یقیناً کلا نه عبارات بوستان و سکندرنامه ظاهراً بطرز جدا گانه می بود، گرچه در این زمان نسخه از گفتگوی (۲۳۹) روز مره آنها بدست آید خواندن و فهمیدن آن دشوار مینماید و این یک نقص بزرگ شاعریست، بلاشبهه در شاعری و تصنیفات عمومی بسی خیالات و مضامینی ادا کرد میشود که در مکالمات مخلوط نمیتواند شد ازین جهت که برای آنها وضع نمودن الفاظ علمی ضرورت می افتد و لی هیچ حاجت ندارد که بیشتر از ضرورت در هر موقع بهمین زبان مصنوعی سخن گفته شود علی الخصوص زبان غزل پسندیده و مقبول تر خواهد بود که به مایه کرات یومیه عمومیه مستعمل شود. چرا که بیان معاشقه عاشق و معشوقه بزبان مصنوعی علمی هیچ دخلی ندارد و آن ماجرا را نزاکت و کیفیت دیگر یست از قدما فرخی و از متوسطین شیخ سعدی و امیر خسرو مخصوصاً خیالی داشتند که مذاکرات عمومیه یومیه را مزید وسعت بدهند چنانچه روانی و شستگی و صفائی که در کلام سعدی و خسرو می یابیم بزرگتر مدار حسن کلام شانها از ان می بینیم. غزلیات امیر خسرو زباناً آمالیش بیان یافته که گویا دو انسانی با هم نشسته بکلی بی تکلفاً با یکدیگر سخن میگویند و هم در ان عبارات جاه بجاهئی نیگان محاو رات (۲۳۰) دوران که عصر خصوصا بهم پیوسته می یابیم که درین اوان قدری نامانوس معلوم میشوند ولی سبب اینست که از محاورات روزمرهٔ آن دانسته نمیکنیم زمان بخوبی واقعیتی نداریم . ؎ دل بسی بردهٔ نکو بشناس آنکه مجروح ترا زان من است صبح روی تو بدینسان که برآمدامرو نیست امکان که چوصبح خرد تا شام کشد لبی دنام رخت ہر یکی بلای دلیست یکی دلم چه کند جانب کدام شود گفتم ایدل مرو انجا که گرفتار شوی عاقبت رفت بهمان گفته من پیش آمد خلقی براه منتظر جان سپردن اند ای ترک نیم مست عما نر اکشیده بوسه گفت و زبان گردانید خود میگوید وی می گرداند بوی خوشم آید از تو در جیب گل داری و یا همین است بویت خشک سالیست درین عهد وفار استگی زان جواگر تو میآئی باران چون است ای کلامت بنمک صد تنگ شکر چیزی کل با تو نیماند در حُسن مگر چیزی گویم غم و دردم بین گوئی که بترخواهم بسم الله اگر خواهی بن هر دو بترچیزی می باشد چوسبزه خویش با خط تو خواند جانان که کل ز خنده برخاک و فندغنچه شکم گیرد دلم میخواستی برهم عنای بهر چنان دیدی مرا میخواستی رسوا بحمدالله که آنهم شد (۲۳۱) ای صبا دی که فلانی بچمن می چمد هیچ یاد من گمگشته ز بندا نی کرد از کجا آمدی ای باد که دیوانه شدم بوی گل نیست که می یابم این بوی کسیست دل من دور برفتست نگوئید زانم باز جوئید بهمین جا که در کوی کسیست مشتبه میشودم قبله ز رویت چکنم گر از ابروی تو بستم بدو محراب افتاد رخ جمله را نمو د و سر زلف تو مین زین ذوق مست و بخیرم کین بچه بود ساکنان سرکوی تو نباشند بهوش مکان زمینی است که یکجا همه مجنون خیزد خشم کار را در بین تا ارج کا فرق مسلما ناکسی در بده کاند رشه راه افتد ببازی سوی من آمد بشوخی دل زمن بستان بد و گفتم چه خواهی کرد گفتا کار می آید محاوره عمومی بکار می آید است ، کار می آید، مخصوص کلام امیر خسرو است که از غیر او تا حال بنظر نیا مده . حسن تو عالمی بخواهد سوخت هم در آغاز میتوان دانست نرخ کر دی به بوسه جانی بنده بخرید و رایگان است از بهر آنکه لاف جمال تو میزنند صد بار لاله برد میں پاسبان داغ و ما جان فدای خنجر تسلیم کرده ایم خواهی بخش و خواه بکش پای را نیست ساقی بیار می که چنان خون عشوقین کز سوز این کباب بهمه خانه بو گرفت ه راه افتادن یعنی هجوم زنان (۲۳۲) راست که دی زابروان محرابی می نماید نماز خوابی کرد من آن ترک طناز را میشناسم من آن مایه ناز را میشناسم شم تازه شد جان بآوازه مستی تو بودی من آواز را میشناسم باد صبا جو از رخ او زلف در ربود ابر پاره شد و آفتاب کرد نو حال من چو ازین رو زرد بیرون که من بروی تو پیدا نمیتوانم کرد سالها شد که نیابم خبر در کویت داغ یران شده را نیم آواز کنم من از سر تو ندگردم، گروی از یک من تو میدانم نگوئی، لیک من گفتار میگویم دعوای خون بها دل خویشتن میکنم یکبوسه بر لبم زن و ما لاکلام کن امیر از طبع خویش چنان عبارات و نکاتی هم ایجاد کرده اند که غیراز گفته وران خودش در بیان دیگری از سخن وران نمییابیم، مثلاً از گروه او چه میرود، آواز کردن، گفتار میگویم، یعنی یک معمولی و ساده سخن میگویم مالا کلام کردن یعنی خاموش ساختن، اما این خیال اشخاص بدگمان را موقع آن بخشید که تا بگویند اثر سکونت هندوستان است که بسا آثار محاورات هندی از بیانا شان له پیدا کردن مراد از عرض حال کردن است (۲۳۳) هويدا ميشود ممکن است که همچنان باشد ليکن ازینکه مارا به تنقيع و استقراء خوبان تمادی نیست، لهذا باين بدگمانی شرکت نمیشویم . تسلسل مضامين قصیده ها و مثنویات بیشتر مجرد میباشند و هیچ یک خیال را مسلسل ادانيک دند موضع قصائد مدحیه و ثنویات ، برای حکایات و مجادله های اخلاقی مخصوص اند، و قطعات هم از خود موضوع علیحده دارند، حال در معاملات عشق و محبت یک حالات که شده به تفصیل بیان کرده شود پس معلوم باید ادا کرده شود تفصیل بیان گردانے است چگونه بان بشود، درینجا صرف غزل مسلسل بکار می آید ولی قدما ، و متاخرین کلا این شیوه را کمتر رواج دادند امیر خسرو كاكثراً غزلیات مسلسله نوشته و نقشه کیفیات مخصوصه انرا با نهای زیبای در نظم برو در اورده که نظیر آنرا نمی یابیم .. مثلا عاشق از قاصد یا کتاب این را ز دار خود پیغام را خوا مفقود را میکند که کجاست؟ و با کیست؟ چه میکند؟ آیا گاهی از او من هم (٢٣٤) یاد میکند یا نی! و به یه ویژه از گیس مسائل کارنکر بیادش بوده بذاکرات می آیم یا نه و از همچنین بسی مسائل میپرسد حالا ملاحظه کنید که بچه اندازه و چه اشتیاق و حسرت از همان حالات جویا میشود . ؎ ای صبا باز بین گوی کی جانان چون است آن گل تازه و آن غنچه خندان چون است باکه می‌میخورد آن ظالم و در می خوردن آن رخ بر خوئی آن زلف پریشان چون است چشم بدخوش که بیمار نباشد یا رب چشم میگونش که دیوانه کند ان چون است روئی زلف عبیرا که تا بر دو خوش است دل دیوانه من پهلو ایشان چون است روزها شد که دلم رفت در تار زلف بند یارب آن یوسف گم گشته بزندان چون است در عین جستجو دفعة بخیال آورد که در جملة استفساریه معشوقه تذکر در شخصیه خودش خلاف مسلک عاشقی است لهذا فورا ترک آن کرده بکمال محبوبیت میگوید هم نجا و سر جانان که کم و بیش مگوی گو همین یک سخن را که جانا چون است معشوق روزه دارست ، در ان اندیشه خطراتی که بدل عاشق خطور میکنند ببینید که انرا بچه پیرایه ادا کرده . ؎ ماه من روزه لبها شکرستان دارد ای خوش آن روزه که جا در لب جانان دارد لبی آلوده بآبشکر و مگس مست ای مسلمانان کسی روزه بدینسان دارد (٢٣٥) خطر گر یشبان مید شکند روزه خویش کمان بپروردئه لبستن بچه جوان دارد خون بنخورد آخر زنش نهان است من گرفتم که خود اورونه پنهان دارد جان من گر تو قدم رنجه کنی بنده تو قدرے آیئه چشم و دل بریان دارد بمولی که معشوق بکمال تجمل و سرو سامان می آید عاشق متحیر است که آیا ماه از آسمان فروآمده ؟ این بوی کل از کجاست که عالمی را فراگرفته مگر در عالم گل بوده و از آنجا برخاسته می آید؟ با خیال میکند که نے نے آمد آمد معشوق است، و با این دلربائی با گیسوی مالسلات خواهد برد؟ در دیار سلاسلیان کجاین اندازه میباید آمد باین خیالا مسلسل را باین ترتیب بیان میکند . که می آید به چنین یارب که مه برزمین آید چه گردست اینکه میخیزد که با جانشین آید که می آید به بیبیت بلا که میدا عبر آگین شد کدامین باد میجنبد که بوی یاسمن آمد بتی وافت تقوی و آخراین نمیدانی که در شهر مسلمانان نباید اینچنین آمد عاشق موسم بهارست به باغ میرود ولوازمات مجلس آرائے را کاملاً مہیا دارد، قاصد را با این پیغام نزد معشوق میفرستد که درین ایام باغ روین و باغ رونق بهار پر عوج و بیقرار بوده عجب نظاره دارد که سبزه (۲۳۶) و جویبار و چمن را و آبشار ها که قابل مشاهده است، و نیز قاصد میگوید که اگر ترا سخن های دردناک غافل ماهرانه از مقصد باز دارد زنهار قبول نکنی و هر نهری که میدانی و توانی او را با خود بیاور گل، هرگاه در عالم مستی باشد همچنان باستی اش همراه آر چنانچه این همه خیالات را مفصلاً در یک غزل حسناً ادا میکند. آمد بهار و شد چمن لاله زار خوش وقتی است خوش بهار که وقت بهار خوش در باغ با ترانه بلبل درین هوا مستی خوش است و باده خوش و گلذار خوش مانم و مطربی و نظرانی و محرمی جامی زیر سایه شاخ چنار خوش ای باد کاهلی مکن وسوی دوست ما را بکن بآمدن آن نگار خوش چیزی دگر مگوی همین گو که در چمن سبزه خوش است و آب خوش جویبار خوش گر جوش کند مرا بحدیگه باز گرد پیشش مکن بیار شوی زنهار خوش و بینش که مست بود خلعتش مده هم همچنان مست بیار در بار خویش من مست خوش مریضی و هم که آن نظر سر خوش مست و دست خوش در بخو بیار خوش با او در آن زمان که مش راه میداد بازی خوش است و بوسه خوش است و کنار خوش (۲۳۷) سرو بیار چو مرغ نداند پر تمر دیک آن سرو من بیارد قدس و سوانچوی دیگر گوید که در موسم بیار چه چه میباید داشت این بالتفصیل مینویسد .هـ هنگام گل است باده باید ساقی و حریف ساده باید گرفته گره در ابر و افگند پیشانی گل کشاده باید ساقی بنشیند و باربشان کاین نشسته و آن ستاده باید و انگاه حریف ساده دست در چنگ من افتاده باید سامان بهاریه بوستان جلوه دیگر فت اینک گل نرخ بر ده بر گرفت اینک آتش لاله بر فروخت زباد دامن کوه در گرفت اینک بلبل اما و نشست بر سر گل هینوا بو د و ر در گرفت اینک غنچه در پیش فاخته ز اصول سبق تازه بر گرفت اینک ورق غنچه را که تر شده بود ور فش نیکہ ہر گرفت اینک آب را گو چه چشم نا پاک است بوستان را بہ بر گرفت اینک خار چون تیر گیر د پیکان را گل بصد تو سپر گرفت اینک ه پرده موسیقی (۲۳۸) طوطی آغاز شعر خرد کرد روی گل در شکر گرفت نمک قبل برون آمد بیمار دستم ار خرد دعوای شعر بیدل زیبا در فوق سابق از ین بقلم اور دیم که دعو پدا لاحدت میرسیت که بصد ها تشبیها جدید ایجاد کرده و این دعوای دعوا کی بدیهی ست کاپیچ یکا زغزلها ی شانرا ایچنین نمی یا بيم که تشبیهی حد یدسی بلا برای ثبوت این مدعا تکلف نباشد، چنانکه مثالی چند در ذیل منویسیم :- ه زلف او پهلوی خال لب او گوئی از شهد مگس میراند ترود مه در اوج در شب تا تا ز زلف تو نردبان نبرد ان شهید در خون آلگود خویش بدل منمباش کاین برقی هم مست هراز و همی برد و وان دست هما چون کف تو بر و از لاله خام خونر کف دستی که چندین بام صهبا بر گرفت به پیرا یه مضمون مذکوره را دانش مشهدی تعجیپ تر و لطیف تر پيدا تبدیل کرده میگوید . ع دیده ام شاخ گلی بر خویان سیه رو کا میتوانستم بیدستان نقد ساغر گرفت غلام نرکس بستم که با مد دو پگاه قدح بدست گرفته از خواب برخیزد گلستان نسیم سحر یافته است صبا غنچه را خسته دریافته است چنان خواب دیدست نرگس بخواب کر کویا یکی جام زر یافته است (۲۳۹) شکل نرگس پیالۀ زر دی که دارد آنرا به جام زر تشبیه میدهند و این تشبیه عمومی است اما این طرز بیان که نرگس خوابی دیده که او را جام زرین بدست آمده لطف و خصوصیتی بهم میرساند چنانچه اکثر شعر نرگس را مخمور و خواب آلود مینویسند از ان توجیه تعبیر رویا حسن می آید . ؎ میروی و گریه می آیدم را ساعتی شبر گیر باران بگذرد ابر اشک را عموماً به باران تشبیه کرده اند ولیکن اینک بیکلی یک این سبک اسلوب جدیدیست که معشوق را مخاطب کرده میگوید که بموجب رفتن تو میگریم قدری توقف نما که باران بایستد لطافت و نزاکت مزید یگدی در همین نکته میتوان یافت چه علت باران جدا شدن یاران است که اگر معشوق خواهش رفتن کند و باران زبان حال او میگویا . پس در باران وصل ببارد و در وقت باران بیکلی رفتن مشکل میشود . ؎ می میان شیشۀ ساقی نگر آتشی گویا بآب آلوده اند ابر آمد و بسکه غرااله شراب کرد در گوشه های باغ بسی در ناب کرد فرش بنفش باغ بارگه خود بباغ زد وانگه بر آب حخر که سلم حباب کرد (٢٤٠) مگر منکه شب جفت فریاد بلبلان بنهاد سر ببالش گل میان خواب نکرد مضمون آفرینی موجد خیال بندي و مضمون آفرینی کمال اسمعیل گفته میشود اما جدت کمال مخصوص قصائد است، و در غزلیاتش آنقدر این رنگینی با نیست، امیر خسرو است که در غزلها مضامین جدید و اسلوب هاي تازه ایجاد میکند و باین صفات موصوف است البته متاخرین هم عرصه مضمون آفرینی را بسی وسعت دادند، ولي طرز هاي عمده وسلسله هاي ديگري دارند که در بیانات آتیه حقیقت آنرا ملاحظه کرده میدانید. و مضمون آفرینی هاي امیر خسرو بعنوا نها مختلفه منقسم است که از تمثال هايش اندازه میکنید. _ بخانه تو همه روز با مداد بود که آفتاب نیا ر د شد بلند آنجا زلف تو چرا سیه ست جانا بسیار در آفتاب گشتت مشتبه میشودم قبله زرویت چکنم که از ابروی توشمم بد و محراب افتاد (٢٤١) ٢٢ چشم مست تو که دی بر من بیا فتاد ز بهر انچنان تاریک باشد خانه چشیم پیر تو آفتاب نتوان جست میروی و گریه می آید مرا داغ بی لطفی رویت شده اس خون کرد زهی عمر در از عاشقان گر زلف ترا میبرد انشوخ که شب های غم راهی است برای بردن د زلف سر و پا شکسته زان است یکشب برخ خویش چراغیم کرم کن خانه چشم من خراب شده است کسی نماند که دیگر تیغ ناز کشی شکرین لعل تو کان نمک است آب روی تو ملاحت فزود خواهی اینجا برو و خواهی بانترک من نو فگندی را کودگی خواب افتاد که هر گز آفتاب در آن پیش زن نمی آید روزه روشن چراغ نتوان کرد ساعتی بنشین که باران بگذرد شربت تا بیفندی که بخانه در آید شب هجران حساب عمر گیرند گر شود کوتاه آنجا همہ مویه میکند ابروی تو کز میان کشاده است کز سرو بلند افتاده است تا قصه اندوه تو هم پیش تو خوانیم که به بنیاد خانه غم رفته است مگر که زنده کنی خلق را و باز کشی گر چہ شکر نہ مکان نمک است گرچه از آب نه یان نمک است مردنی نیستم امروز که جانا اینجاست (٢٤٢) آئینه کر زحسرت روئی تو آسمان ہوا برخاست آفتاب بزانو جوامدو سرا بروٹی نکردم که تبریک کمانت نه باندازه بازوی کسر ست هر چند که زلفت سپاهیست جهانگیر زین گونه پریشان نتوانکرد سپا بسیا خته بودم مکن یار آمد و گفت چه خفته که رسید افتاب در سایه اکثریه اجتماع النقیضین شاعرانه را به ثبات میرسانند که بر طبایع اثر استعجاب می بخشد، مصرع درد ما دادی و درمانی هنوز // یاد باد آنکه همه عمر نکردی یادم صنایع امیر در اعجاز خسروی بر صنایع و بدایع همت بلی اندازه بمصرف رساند که ما مخوف بودیم ازینکه بحلقه های این دام خودش گرفتار نه آید از حسن اتفاق است چنانچه آنانکه صنایع و بدایع را فن قرار داده و بران خیال کتب مستقل تصنیف کرده اند مثلاً فرخی و ابن المعتر و غیره ازین بدعت محفوظ ماندند، اگرچه امیر خسرو بنسبت دیگران قدرے آلودگی دارد و بے (٢٤٣) با آنکه با انکه صنایع بسیار بی تکلفانه بهم دارد و بجائی نمیرسد که در سن او در صفحه انکه چینی آید صنعت طباق یعنی اضداد مرغوب ترین شیوه امیرست که بنهایت زیبائی انرا بهم میرساند، مصرع درد ما داد سر درمانی هنوز ز بند دو جهان آزاد گردم اگر تو همنشین بنده باشی من درویش را کشتی بغمزه کرم کردی الهی زنده باشی گفتیم ناخوش چرائی خسوا! چون کنم با آن سروآن بالاخوبست بنده را در غم تو نیست خبر همه یاران بنده را خبر است خردسالی بمن کند بیداد ای بزرگان شهر داد دهید عربیت ادبیات ازین فقره انکار نمیشود که یعنی امیر در علم ادب عربی تخصص باکمالی بود و درین فن کتب نادره در مخزن حافظه خود بشت داشت و با وجود آن در فن مذکوره خود را دعویدار میندا، بدیباچه غره الکمال چند اشعار عربی نوشته اند و از ظاهر (٢٤٤) در انجا ادبیات نوشته که امیر با اعتراف عجز در بیان غزل اظهار این سخن مقصود اند که با اعتراف عجز این علم درین زبان چقدر مقتدر است. ذاب الفواد وسال من عينى الدم وحكى المدامع كلها انا اكتم ترجمۀ فوق دل اب شده از دیده خون میبچکد وهجوم اشکهای راز های اظهار حسرتهای من پنهان میدارد واذا انتحبت لدى الورى، كربة تبكى الاحبة والاعادى ترحم ترجمۀ فوق و در وقتیکه پیش مردم از ترحما ستافریان میکنیم دوستان میگریند ودشمنان ترحم میکنند يا عاذل العشاق، دعنى باكيا ان السكوت على المحب محرم ترجمۀ فوق ای ناصح ! بگذار تا بگریم که خاموشی بر عاشق حرام است من بات يخلى خلوته بخليلى طول الليالى كيف بات متيم ترجمۀ فوق شخصیکه شبی بیجوش بسر برد البته میداند که شبهای عشاق چسان میگذرد در اعجاز خسروی مکتوبات عربی هم نوشته اند، که از روی عمل دالى انشواك آن رتبۀ استعداد عربیت شان باندازه منعکست میشد اگر چه بلحاظ قافیه پروایی تکلفات لغویه را نکرده اند ولی دران زمان همین روش همان در قمار مروج بود که التزام آن تنها بر شخص ایشان نمی آید «ان انا الا من غزية ، إن غوت غويت، وإن ترشد غزية أرشد من بهر حال شخصتی از قبیلۀ غزنیه میباشم ، غزیه اگر گمراه است من هم گمراهیم اگر براه راست پیدا شد من هم مثل او. (٢٤٥) صنایع و بدایع روز و قوتیکه امیرخسرو و بیدل و قوتیکه در صنایع و بدایع صرف کرده اند شبیه بانست که کوه کندن و کاه برآوردن است اما به لحاظ اینکه زحمات شان رایگان پهلو نرود تذکره های اجمالی شانرا بیاد آوردن ضروریست، اینجا بسی صنعت هایی است که در عربی موجود بود، و لی در فارسی بیان کردن آن مشکل نمود چراکه کم وسعتی زبان فارسی متحمل آن نمی شد، مثلاً صنعت منقوطها یعنی در عبارت الفاظی مستعمل شدن که هر حرف آن نقطه داشته باشد، امیرخسرو صنایع صفحات لا تعدادی تصنیف کرده اند که بعضی از این در فارسی بودند، لیکن از یک دو سطر بیشتر آنرا کسی دیگر نوشته نتوا خود امیر اوراق در اوراق آنرا به تحریر آورد، و در بعضی صنایع تصرفاتی هم نمود و اکثر انها خاص الخاص از ایجاد خود شان است چنانچه ما از آنها بطور مختصری بنویسیم. (٢٤٦) دوروی یعنی عبارتی نوشتن که به تبدیل نقاط به دو السنه مختلفه خوانده شود و با معنی باشد. امیر درین صنعت تحریرات مزید دارد. ولی بموجب غلط نویسی کاتبان پی بردن به صحت خواندن ان مستی آن ناممکن است. بنا بران محض به تمثال یک سطر اکتفا میکنیم رسیدی بدیدی مرادی بخانے زمانی بناشی بیاری بشائی لفظاً معنی اینست که تو دیروز آمدی و مرا در خانه دیدی کمی به ایست که دوستی است. لکن این را به عربی بخوانیم اینچنین خوانده میشود: رشید ندیه مرادی بخانے زمانی ییاس بتار تسائی یعنی تو هدایت یافته منی و بی نظیر است و مراد من است و نجات سخن است و مرا این سخن مایوس ساخته که زنهای من با هم میجنگند. مقلوب اللسانین: بسی اشعاری نوشته اند که بزبان فارسی است و اگر او را مقلوب بخوانند عبارت عربی ساخته میشود مثلاً مصرع بسی با کامرانی در جهان باش / مبادش بکار شادمانی (٢٤٧) بای یار ما که کار میکنیم بهم دوست با بار منی به یار ما آبی بکن داد و بکشور کامران باش از همه مصرع بخو اندن منقلب عبارت عمربی خوانده می شود . وصل الحرفین این ان صنعت و عبارتست که هر قدر د الفاظ در قلم زبان و زبان قلم آید از آنها در هیچ جا حروفی هم از هم جدا نباشد بلکه هر نقطه آن مشتمل بر دو و یا سه حرفها باشند مثلا ، چاکره خاه حاجی شر قانی ، سر خدمت بر پایت میمالد، و میگوید ، که بد نیجا خاطر ما با فرحت قرین میباشد باید که گه گه جانب ، نامه فرما یائی تا هر خوشی که بر ماست فرحی کامل یا بد ، و این نقیض آن صنعت است که هر لفظ او به حروف جدا گانه نوشته میشود ، مثلاً دَر دَوز و داد آورد ، دارای دراوی دوآر ، راست داور دوسران را ، الخ . امیر درین صنعت عبارات بسیاری نوشته اند . اصل سیوم (٢٤٨) اربعة الاحرف ازین صنعت آمیز نخود بسیار مینازد، و بسی سطور با معنی باین عبارت تحریر داشته، و لازم چیست که صرف چهار حرف یعنی الف، ه، واو، ی، باشد و غیر این باد یگر هیچ حرفی شامل آن نباشد، و تمام الفاظ به حروف مذکوره مبنی باشند ولی عبارتی که مرقوم است بکلی سهل مینماید اما در قرأت مشکلات زیادی دارد. معجزة الالسنة والشفا و درین صنعت بیشتر از ان نازان است و درین هنر همچنان الفاظی بهم پیوسته که سطر در سطر را بآسانی خوانده باشید و هیچ جا جنبش لب منظور نشود که محض از حلق همه الفاظ بدر آید. ...... (٢٤٩) ترجمة اللفظ این صنعت هم مخصوصا ایجاد خود امیر است و شارب آن دارد چنانکه هر لفظی بمد می آید لفظ دویم آن بلحاظ زبان دیگر ترجمه لفظ اول میشود، مثلا ، سودای رخ تو کشت مارا، اگرچه مصرع بزبان فارسی است لکن اگر لفظ کشت را به اردو ترجمه کنیم ما را خواهد بود و لفظ مارا و کشت هر کدام بزبانچه ومعنی آن دارند، وامیر باین صنعت عبارت زیاد بر صفحا بیشماری نوشته . محتمل المعانی در یک شعر یک لفظی می آرند که ہفت معنی بخشد واز ہرمعنی او مانجا مراد گرفته شود . موقوف الاخر : یک رباعی نوشته که ہر قافیه آن بآغاز مصرع دویم محتاج است، مثلا درجشن نرا ، کسی نماند الا خورشید که هر صبح برون آید، تا تمدمت کند و، پای تو بوسد، اما بینی تو بسوی او، چو پا بوسد ، تا بهمین معتیا دوکاو شبهای جمالیه با اند قلم کشیده اند . هرگاه میشراز امیرخسروکسی را ذوق ومقصد کاوش مانع باشد مجاز خسروی حاضرست مطالعه فرما نیند (٢٥٠) سلمان ساوجی وفات ٧٧٩ یا ٧٧٨ هجری، در ساوه در عراق عجم یکی از صوبه مشهورے بود صاحب آتشکده مینویسد که حالا ازان آبادکا قصبه چند باقی مانده، سلمان باشندهٔ همین جا بودند، باصطلاح عرب بوقت نسبت ه ب ج ، مبدل میشود ازان است که ساوجی گفته میشود، و خانوادهٔ شان از همیشه معزز بودند و سلاطین وقت ایشانرا محترم میداشتند، پدر شان که خواجه علاءالدین محمد نام داشت به دربار شاهی ماموریت داشت و تعلیم ابتدائی سلمان بهمان حیثت میت که چنانچه در علم سیاق و امور دفتر مهارت کامله داشتند در آن زمان که حکومت نامے طوایف الملوکی جابجا تشکیل یافته بود یکی از آنها خاندان جلایر است که بغداد را پای تخت داشتند و حکومت این خاندان ٨٦ سال حکومت کردند که چهار نفر از آنها بر مسند حکومت حکمرانی کرده بود. (۲۵۱) و در آن سلسله فرمان روایی اول حسن ایلکانی بود، و فرزند حسن ایلکانی یعنی سلطان اویس جلایر در اقتدار و بلندی عزت و جا ترقی کرد که در سنه ۷۶۰ آذربایجان، اران، موغان، شیروان، موصل فتح نمود همه بد خلد و دات حکومتی خود شامل ساخت و مدت ۱۹ سال بکمال اقدار و عظمت و جلال پادشاهی کرد، در علوم و فنون مختلفه تصرف کامل داشت، رسام خجسته بود و تصویر بر میات سید که مصوران ماهر را مبهوت مینمود، و تربیت یافته خواجه عبدالحی مصور مشهور عالم بود، از حسن و جمال سخن بجائی رسیده که هنگام سواری بسبب هوانخوری راه از هجوم تماشائیان مسدود میشد در سنه ۷۶ وفات کرد، خواجه سلمان که ملک الشعراے دربار سلطان اویس جلایر بود بار بدان ترکیه صورت دوستت بودند، خواجه سلمان، و مجموع قرب ابتدائی خلقت است که از فیاضی های حسن ایلکانی شنیده قصد رفتن بغداد بنمود و به دربار رسید، روزی حسن مشق تیراندازی میکرد و سلمان در بموقع حاضر بود فی الحال این اشعار برجسته را بتقدیم رساندہ ۱؎ مجمع الفصحا و تذکره دولت شاهی (۲۵۳) چو در بار چاچی کمان رفت شاہ تو گفتی کہ در برج قوس است ماہ دو نزع کمان باعقاب سہ پر بدیدم بیک گوشه اورده سر نہادند سر بر سرگوش شاہ ندانم چہ گفتند در گوش شاہ چو از شست بکشاد خسروگره برامد ز ہر گوشه اواز زه شہاتیری در بند تدبیر تست سعادت دوان در پی تیر تست به عهدت زکس ناله برنخاست بغیر از کمان کو بنالد رواست که در عهد سلطان صاحب قرآن نکردست کس زور در بر کمان را در شاعری توسن ممتدو حسن که سلمان طاقوق العاده قادر الکلام یافت و مقربان خاص شمولیت فرمود دلشاد خاتون یعنی محرم سلطان حسن کو کزن عاقله و لایقه بود که سلطان بنام پادشاه گفته میشد بلکه نظم نسق امور سلطنت از هر جهت وابسته و موقوف دستیاری خاتون موصوفه بود ( شعر و سخن را هم قدردانی مینمود در بدان سسلمانرا بنظر قدردانی و مهربانی میدید و هم سلطان او را با خلاص دل وقوت طبع وصف و مدح میکر دو سلطان اویس که مذاق شاعرانه و ذوق مخصوصی داشت و بعضی اوقات شعر هم میگفت و به سلمان (٣٥٣) مینمود که بدان واسطه در بارا و تقرب بسیار حاصل کرد. در یک موقع شبی سلمان در مجلس انس سلطان اویس شریک بود و جلسه محفل بر ختم رسید و سلمان بر خاسته روانه خانه خود شد، سلطان از نفر می حاضر باش یکی را با چراغی فرمود با او همراه ساخت که با روشنی و بی‌زحمت برود، چنانچه بخانه رسید و شمعدانرا همراه‌اش همانجا گذاشت و صبح برای بردن آن حاضر شد چون باشمعدان اینکه شمع سوز قاب طلای بود نشست با خود را از دادن ان خواجه صاحب سنجید که این فائده از دست میرود فوراً این بیت را نوشته بدست نفر داد که بحضور سلطان پیش کند ه شمع خود سوخت برار کشت منم چون کر لگن می‌طلبد شاه زمین میسوزم سلطان تبسم کرده فرمود که از شعر اکسیست که چیزی را واپس بخواهد سلمانک بسیار ضعیف شده خواست که از ملازمت استعفا کند بلایق نیا بنا بران چهار قطعه مسدسی نوشته تقدیم حضور نمود . قطعه اول پادشانا بنده در حضرت به شصت عقده انبساطی مینماید بومید رحمتت (٢٥٤) قرب چهل سالست تاسيکان قانى عزيز طبع سلمان ميكند در كوشه عزل جست در قفای حضرت عمر جوانی گشت مضر نوبت پیری رسید اکنون با حضرت نيست گوشه خواهم گرفتن تا اگر عمری بود چند روزی بگذارنم در دعادولتت علت پیری در دا و ضعف چشم و گوشم میبرد در دسترن بنده را از خدمتت گفته ام در باغی فصلی دو سه نزار جا چشم دارند بنده اند در خاکه دون حشمتت قطعه دوم اولا انست که چون نیت عزت داد بنده زین دائره جمع جدا خواهد بود مدتی مالک ملک شعرا بوده بحق زین زمان خادم جمع فقرا خواهد بود چند ازین در پی مخلوق بسر میگردید بعد ازین بر در معبود بپا خواهد بود بنده تا زنده بود و جه معاش بند هیچ شک نیست که از شما خواهد بود لیک دارم طمع آن که معین باشد که مرا وجه معیشت زکجا خواهد بود قطعه سوم دیگر انهست که محبوب جهانمقری شاه آمد از بندگی شاه که میفرماید رو بگو بندۀ دیرینۀ ما سلمان را که بخواه از کرمم هر چه ترا میباید بنده بر حسب اشارت طلبی کرد درو داشت مبذول چنانکز کرم شاه آید وعده دین است که دین من گر زانجه ذمۀ همت خود شاه بر می می شاید (٢٥٥) قطعه چهارم دیگر از خرج تر و دخل کشی چندست غرضی هست قرضی غربا بازد بنده را غیر در شاه در دیگر نیست قرض باید که زانعام شما باز دهد وجه این قرض که از من غر با میخواند گر نخواهد ز تو سلمان زکجا باز دهد سلطان قطعه اول فی البدیهه این بیت را فرمود ۰ ره ابریشم که در مد و دریمی است بدهندش که التماس غریبی است غرض اینکه با وجود برحالی جایدا دو تنخواه قرضداری که داشت ادا کرده شد، و سلمان گوشه نشینی اختیار کرده تا زمان حیا از هر گونه تعلق آزاد بود، حسب روایت دولت شاه بحد مجرد وفات کرد، ولی مولوی غلام علی آزاد مینویسد که من نسخه دیوان سلمان را که در ۷۹۱ هجری نوشته شده بود دیدم که در خاتمه آن قطعه مرقوم بود، و از قرائن ظاهر است که صاحب قطعه معصر سلمان بود، قطعه بنیست ه محل آیت اعجاز پارسی سلمان که کرد ناطقه پیش سن معجز اقرار ندید بر سر شاخ گل سخن اصلاً بها مرطبع جوا و عندلیب خوش گفتار (٢٥٤) نماز شام دوشنبه شب رجب بود که نقد عمر به یکدم چو صبح کرد نثار بساط دار قرار ست سال تاریخش چو کرد میل بسوی بقاء دار قرار در این زمان ناصر بخاری شاعر مشهوری بود و اوضاع درویشانه داشت در اثنای سفر حج به بغداد آمد آنگه شهرت سلمان عالمگیر شده بود ذوق مصاحبه او دامنگیر شد، چنانچه سلمان روزی بر کناره دجله به سیر عالم آب مشغول بود که ناصر را فرصت و موقع بدست آمده خود را بدانجا رساند سلمان بعد از ادای سلام و علیک نام و نشان پرسید ناصر گفت شاعری هستم سلمان فی البداهة این مصرع را خواند دجله را امسال رفتار عجیب مستانه ایست ناصر بلا توقف باین مصرع جواب گفت . مصرع پای در زنجیر و کف بر لب مگر دیوانه است سلمان او را در بغل گرفت و تا چند روز مهمان خود داشت . ناصر با وجود کمال استادی دم از شاگردی سلمان میزد . عبید زاکانی یعنی پیشوای هجوگویان شیراز رجال همان له تفصیلات آن در طراز عامره تحریر است ۷۷ گفته میشود . (٢٥٧) زمانه بود، نقل است که باری خواجه سلمان در سفری فرود آمد و با ساز و سرود امیرانه بر کنار یک چشمه فروکش بعد اتفاقاً عبید در سفر که روزگار مراکرید زکانی از گوشه رُونما شد، سلمان چُون دید که از ندیم سوء که می آید عبید گفت از قزوین برسان کرد که اگر از کلام سلمان چیزی بخاطر دارید بفرمائید عبید این اشعار را خواند . من خراباتیم و باده پرست در خرابات مغان عاشق و مست می کشندم چو سبو دوش بدوش می برندم چو قدح دست بدست سبویی از باده بر دوش و سینه چاکی بخود می گفت که سلمان شخص بلند رتبه است که این اشعار از او شان گفته میشود و عجب نیست که این کلام خانمان شان باشد، سلمان خیلی آشفته و بر هم شد ولی قیافتاً شناخت که عبید است، سوگند داده و پرسید و عبید اقرار کرده باز گفت که شما بلا مشاهده مردم را هجو میکنید و این مناسب نیست من محض باین غرض به بغداد آمدم که شما را از ذایقه هجو گوئی بچشانم اما بسی خوش بخت مینمائید که قصداً ازین خیال در گذشتم، سلمان تشکر بسیاری بجا آورده از نقدیه و البسه با و بخشیده (٢٥٨) اورا از بازو گرفته بر اسپ سوار کرده روانه ساخت، با اینهمه لگزه از بجو گوئی عبید اندیشه بخاطر میداشت . تصدیق کلام عموم اساتذه بر کمال شاعری سلمان اعتراف کرده اند و خواجه حافظ که همعصر شان بود میفرمایند . ه سرآمد فضلای زمانه دانی کیست زراه صدق و یقین نے زراه کذب و گما[ن] شهنشه فضلا پادشاه ملک سخن جمال ملت و دین خواجه جهان سلما[ن] سلمان تعمیر شاعری را براساس کمال اسمعیل و ظهیر فاریابی قایم ساخت و اکثر قصائد را بهمان روش و جواب همان ایام پرداخت، چنانچه مولینا جامی در بهارستان مینویسند که عم[؟] مضامین مجموعه سلمان از اساتذه قدیم خصوصاً کمال اسمعیل گرفته شده ولی آنرا باندازه ترقی بخشیده که زبان اعتراض ببسته و مثال آن اینست . ه معنی نیک بدن شاهد پاکیزه است که بهرچند در و جامه دگرگون پوشند (٢٥٩) کسوت عاریه بود باز پسین خلعت او گر نه در خویشتن اندیشه افزون پوشند بهتر است اینکه کهن خرقه نشینان ریا بدرآرند و در و طلسون کبودان پوشند سلمان که در فن شاعری رتبه مخصوصی داشت یعنی دور قدما و متوسطین برزخ خوانده میشود، چنانچه کلام شانرا انجام دور قدما و آغاز زمان متوسطین میدانیم که صافی و شستگی شانرا از کمال اسمعیل و ظهیر اخذ کرده برنگ آمیزی مضامین موزون او را ایجاد داد، فراهم کردن مضمون که جوهر ما به الامتیاز متأخرین و متوسطین است و بانی این خیال کمال گفته میشود سلمان آن هو را بکمال رساند. سلمان در قصیده، و مثنوی، و غزل هرگونه طبع آزمائی بخوبی پرداخته چنانچه مثنوی جمشید و خورشید یک مثنوی معروف شان است که انداز اشعارش را در ذیل ملاحظه میکنید شکوفه چو نازک تنی سیم بر ز صندوق چوبین برآورده سر بنفشه چو مشکین سر زلف یار بریده ز یار خودش روزگار بر آنم که سوسن پریزاده است زبان آوری خوب آزاده است (٢٦) شنیدم که پروانه با بلبلی همی کرد در عشق گل غلغلی همیگفت با این بانگ و فریاد چیست زبیداد معشوق این داد چیست زمن عاشقی باید آموختن که هرگز نمی نالم از سوختن برو ز من حال من کس مباد که یارم رود پیش چشمم بباد بباید همان زنده بگریستن که بی یار خود بایدش زیستن سلمان اگرچه در مثنوی، و قصیده، وغزل و هر فن شاعری آثار تحریرات بسیاری دارد لیکن خواهش روش اصول بیانی قصیده گوئی وی اصل کتب این ایشون که بسیار نشان قصیده گوئی است و خصوصیات آن برحسب ذیل:- (١) جدت و صفائی زبان و استواری ترکیبات که سابقا آنا موجود شعریکه نداشت و مخصوص روش متوسطین است بدان متوصف است میباشد مثلاً :- خنده زد در دهنت تنگ شکر پیدا کرد سخنی گفت لبت لولوی تر پیدا کرد بود نایاب میان تو و لیکن کمرت جست بر بست میانرا و بزبر پیدا کرد پرده از چهره برانداز که آن زلف سیاه در سپیدی عذار تو اثر پیدا کرد باد نوروز نسیم گل چین آورد گرد مشک ختن از دامن صحرا آورد (۲۶۱) شاخ را باغ نقشبش دم طاوس شکا غنچه را باد بشکل سر بغبغا آورد لاله را در دامن کوہ آتش موسی نمود شاخ بیرون زگریبان ید بیضا آورد از بی خشم گل بلبل شیرین گفتار نغمه باربد و صوت نکیسا آورد سر و را باد صبا منصب بالا بخشید لاله را لطف ہوا خلعت والا آورد صبح گاهی که صبا مجمره گردان باشد گل فرو کرده دران مجمره دهمان باشد جامه سرو ز استبرق و سندس با فند کمر کوه زپیروزه و مرجان باشد میکند باد صبا لطف چمن را در خواب ور نه مهد شجرش بهر چه جنبان باشد آبی رود نوایای ترو تازه زند مرغ بر عود سحر ساخته الحان باشد (۲) آفرینش مضامین دقیق و تر سخنهای لطیفی که از کلام نامه های متقدمین و متأخرین است مثالی چند بنویسیم. ۵ در درج و عقیق لبت نقد جان نهان جز نفس بود بکجای نهان نهان قفلی زلعل بر در آن درج زد است خالت زغنبر آمد و مهری بران نهان باریک ترزمو کمرت را دقیقه ناگاه در دل آمد و آستش میان نهان یعنی بخیال کربند مضمونی بالا آمد که از مو باریک تر بود و کمربند ان را نام میان یاد کرد و اصل مقصد اینست که کمر معشوق در حقیقت نام طوطی (٢٦٢) یک خیال باریکیست . ه بعد ازین از گره زلف معنار تسریع پلنه ین از خم ابرو بتان کن محراب خوش براهی چہالی می گلگون منه کا ہیچ بنیاد برین گنبد گردون چو حباب مدتی گردش این دائره ما را از بیم همچو پرکار جلا کرده بهم باز آورد غنچه پیش بار صبح صبا خندان یافت تیم آنچنان برد نشک که دهن پرخون شد پا ازین دائره بیرون بنهم یک سر موی ها گر سرا پای چو پر کار کنندم بد ونیم دامن ایمن مکش ای سرو که چون آب روان من سر در قدمت مینهم و میگذرم (۳) مخلص یعنی گریز که در ان یکتوصی پیرایه نامی تازه تازه بهم پیوسته ، یک قصیده ایست که ردیف آن دست بهت وقافیه ہا ی ہزار ، و نگار ، وبہار دارو و گریز ہای نظمیه گفته میشود . ه سودائی است ورنہ چرا میکند در آز زلفت بعہد معدلت شہر یار دست و نیز در قصیدہ دیگربعد از تشبیب میگوید . ه بعد از ین غم مخورا بدل که غم امروز ہمی روزی دشمن دارای مظفر شدہ است و در ستایش رقص سرود افته رقہ مینویسند . ه (٢٦٣) مطربا راه طربچه ش بزن امروز نست جفر تو در عهد شہنشاه جہان راه زنی نیست پیدا درہنت بر رخ دولتی شاہ فتنہ آن بچه وجه که پنهان باشد دور نیست این دوره نه ببد که بود بجز از بخت خداوند جهان کس بیدا سایہ زلف تو بر چشمه خوررشید فتاد ختم زلف تو مگر چشمه دادگر است (٤) ردیف های بسیار مشکلی ایجاد کرده و باز در همان مشکلات به لطف و حسن الفاط و پیچیدگی با یه صفایی و آسانی خود را بجای مطلوب میرساند که گویا آن ردیف معمولی است بان آنهمه در ہر موقع حسن صورت ردیف را بخوبی نمایان میسازد : مثلاً - - منهم امروز بلای شب ہجران بر سر کرده در کار تو چون شمع دل و جان بر سر دست انم نه که در دامن تا ویزم دست تا مگر گستر دم لطف تو دامان بر سر سرو بر پا تو سمیرد و مرغان چمن میکنند پیش همه شبناله و افغان بر سر ماه تا با تو تا بد شب مشکین بر دوش سرو رعنا می تو دارد گل خندان بر سر بر گرفت آفتاب تو اگر سایه زمن بازگر باد پاینده مرا سایه سلطان بر سر و بعد مدحیہ فخریہ میگویند ط راه در مصرع اول بمعنی نغمه ایست، و در دوم جاده مدعا است. (٢٦٤) شعرم از تربیت لطف تو جائی برسید که نهندیش همه اشراف خراسان برسر قابل سطر اولست و همچنان از لباس دعائیه هم خلع ملاحظه الاداری تا زند خسرو گل تخت زمرد در باغ تاج یاقوت نهد لاله نعمان برسر تیر باران کند از روی ہوا قوس قزح هردم آرد سپر لعل گلستان برسر شجر روضه بخت تو چنان مشمر باد که فلک پی فگند سایه احسان برسر و بهمین ترتیب در صنعت دست و پا ور که قصائد مرد فی نوشته اند. قطعات صورت قصائد باندازه بد نما بود که دران صفحه بجز مدای معشوق و ممدوح دیگر سخنی گفته نمیشد و هر شاعر که میخواست افکار و خیالات متفرقه خود را نمایان کند وسیله آن تنها سلسله قطعات بود، سلمان بهر که قطعات بسیاری نوشته را در اکلک جا داده و انواع انواع مضامین عجبیه و مغربیه داخل ان ساخته، اما افسوس است که دیوان موجوده سلمان که مطبوع بمبئی است قطعات موصوفه داخل ان نیست و حقیقتاً همان قطعات است که عجیب نسخها طبع دوم نوالکشو ۲۰۰۱ کا نیز همین حالت را دارد. (۲۶۵) نوشته او را روح روان دیوان گفته میشوند در مجموعه قلمی که نزد خود داریم از ان جا بعضی نمونه ها را درج میکنیم در نقل است که پادشاه سلمانرا اسپ سیاهی بخشیده بود سلمان انرا واپس کرد تا اسپی تغییر رنگ انکه سفید است ارد نا ئیب کند امر آنرا نگهداشت و عوض آن داده سلیمان نداد ، لہذا حسان در معامله میگوید : سه شاها مرا به اسپی موعود کرده بودی در قول پادشاهان قیلی دگر نباشد اسپی سیاه پیرم دادند و من براندم کاندر جهان سیاهی زان پیرتر نباشد آن اسپ باز دادم تا دیگری ستانم بر صورتی که گردش زین سر خبر نباشد اسپ سیاه دادم رنگی کند ندانم آری پس از سیاهی رنگی دگر نباشد و در قطعه دیگر در هجو اسپ مینویسد : سه شاها امید بود که خواهم بدولتت بر مرکبی بلند و جوان روان نشست اسپیم پیر و کاہل و کوتاه میدهند اسپی نه انچنان که توانم بران نشست چون کلک مرکبی سیه سست لاغر جهل مرکب است بر اسپی چنان نشست از بنده خسته است بسی سال رنج گستاخی است بر ز بر مهتران نشست بموجب فلک بینائی از رفتن دربار باز مانده در عذریه آن قطعه نوشتند . هـ خسروا خاک درگه تو مراست از غبار زر تواتر نیکوتر لیک در عین حالتی که مراست غیبتم از حضور نیکوتر حال چشمم بدست دور از تو چشم بد از تو دور نیکوتر باز از عدم لباس شکایتاً قطعهٔ نوشته ای نه مستخفی و نه استمال ما بر شما احوال ما پوشیده نیست بر تنم پوشیدنی نیست ملبس بنده را هیچ از شما پوشیده نیست پادشاه البسهٔ مخصوصه خود را برایش فرستاد، و نیز این بیت هم مرقوم فرمود. هـ هر چند ترا جامه ما پوشیدن عیبیست ولیک این عیب بپوش همچنان بعلت، عارضه درد پا از شمولیت حضور در بار لا چار مانده قطعه به عذریه مینویسد. هـ باستقبال شاه از فرق سر کردم قدم خواستم تارو بدرگاه همایون آورم درد پایم گشت تا مانع گذارم در سر من که درد پا دارم در دسر خواورم (٢٦٧) ابداعات سلمان سلمان اول ترین شخصی است که صنعت ایهام را به نهایت کثرت مروج ساخت و در این مجال بسی پیرایه های تازه ولطیف بر روی کار آورد مثلاً ،، با قد تو صنوبر در چشم من نیاید او کیست تا قدت را قایم مقام باشد کی تواند دلم از موی میان تو گذشت که شب تیره و تاریک همی گمرا[ه] است چشم سرمست ترا عین بلای میبینم لیک ابروی تو خیریست که بالایست فتنه در دور تو بیمار و ضعیف افتاده آنچنان نیست که تا حشر تواند برخاست با چنین عارضه و ضعف تمنا بیجا دارم اما همه موقوف اشارات شماست سرو را باد صبا منصب بالا بخشید لاله را لطف هوا خلعت والا آورد دل بست با دلبری این تنگدست بهیچ او اینچنین مضایقه بسیار میکند نیست سودا سر زلف تو کاری سرسری کان طریقیست خم اندر خم و درگیر دار البته باندازه بی اعتدالی بکار برده شده که سخن بحد مطائبه و مضحکه رسیده و بصدها ابیات اینچنین است که حروف زرینها (٢٦٨) لفظی کار گرفته اند که این بدهت مقبول عام شد ورنه در ایوان هم امانت بسیار باقی میماند. غزلیات غزلیات سلمان چندانی خاطر پسند عمومی نبود، چرا که پیش ازان سخن سعدی عالمی را مسخر کرده و رفته بود و سلمان با آن آواز گفته نتوانست با آنهمه در اجتماع خیال و آفرینش مضامین تقصیر نکرد، ولی نوای سعدی سامعه عمومه را هنوز مأثر میداشت که صدای سلمان بجایی نرسید، اینکه خواجه حافظ روش سعدی را اختیار کرد ونشه این می را دو بالا ساخت همان است که مصرح:- حریفانرا نه سر ماند و نه دستار لهذا نمونه گویا یک دو غزل و بعض اشعار متفرقه سلمانر ابقلم میآریم بر سر کوی تو سوگند که تا سردارم نیست محکم که من از حکم تو سربردارم ای که در خواب عزو برخبریت من هر شبی خاک درت باشک ستردارم ساغر در می جی در سرو سر در کف د تو چه دانی که من مرد بچه در سر دارم (۲۶۹) گفته در قدم من گہر اندازہ بچشم دلبری و دلبر و در دام بلایش انداز چشم فتان تو هر جا که بلا انگیزد هر کجا مرغ دلی بال کشاید از حال خوش کمند بست زلف شکن در شکنش عاقل آنست که در پا تو اندازد سر بوی گیسوی تو هر جا که جگر سوخته ایست هر کر اور دبینداخت دو ا چاره کند یکشب خیال چشم تو نه دیدیم با نخواب غمزه است دل میبرد چشم توام خون میخورد زا هد دیدم تو به زر و تو روی روی من خراباتیم و باده پرست می کشندم چو سبو دوش بدوش طاهر نمیشود اثر صبح گویا اینک از بهر قدم ها تو گو هر دانم دل ما برد کنون تا بکجایش اندازد ای بسا کس که در عرصه بلایش اندا زد به کمانخانه ابرو ز هواش اندازد وه چه خوش باشد اگر بخت عاشر اندازد پیشتر زانکه فراق تو بپاش اندازد در پی قافله باد صباش اندازد که کند چاره سلمان که دو اش اندازد زان شب بگر چشم ندیدیم خواب است روز و شب در شکار این شرابی قتله است هیچشون خدا شرم و زر و تو حیا است در خرابات مغان عاشق و مست می برندم چو قدح دست بدست دود دلم دریچه خاور گرفته است (۲۷۰) خواجه حافظ شیراز در تذکره و تاریخ شاعری پیش ازین واقعه تاسف افزاترین نمی‌توان کشد که یعنى از سوانح حیات حضرت خواجه انقدر کمتر معلومات داریم که تشنگان ذوق آیات شان ببهانه تمنئ شوق خود شانرا ازان قطرات تر نمیتوانند کرد بلی اگر این رتبه شاعری در اروپا میبود البته از مقدمات ایام زندگی او را چنان که مبسوط و مفصل ولطایف و معنویات سوانح عمری پیش از بیان بکثرت و تفصیل می نوشتند که کمترین نقشی از خط و خالش بهترین صورتی در چشم و خیال عالم می بود. اما مؤرخین ما هر قدر که نگاشته اند و ما هم آنرا جمع کنیم با آنچه از حاشیهٔ نسایخ اوقات شان گوشه بدست آورده میتوانیم. درین باب هر چیز تذکره هائیکه موجود است یکی از دیگری ماخوذ و همان واقعات هم قوم است که باختلاف الفاط یکی از دیگری منقول شده (۲۷۱) میر، از انجمله عبد النبی فخر الزمانی در تذکره میخانه خود که در عهد جهانگیر به هجری بترتیب در آورده، از اوائل روزگار شمس حیات خواجه به نسبت دیگران بیشتر و خوشتر اطلاعاتی بهم رسانیده، و نیز از حبیب السیر چندین واقعات شسته و برجسته می یابیم و هم در کلام خود خواجه جابجا اشاراتی بوقوعات می بینیم و هر مرتب کرده بتصویر سوانح حیات نشان می پردازیم لیکن حقیقتاً الا این را تصویر گفته نمیتوانیم باید گرده بگوئیم و نه در انحالت حقیقت اینست که گرده هم گفته نمیشود بلکه چند سطری میتوانیم گفت ، نام و نسب جد حضرت خواجه که در مضافات اصفهان سکونتی داشتند در عهد حکومت اتابکان به شیراز آمده سکونت اختیار کردند، نام پدر خواجه صاحب بهاء الدین بود که به شیراز به کسب تجارت می پرداختند و این کار و زگار را باندازه ترقی دادند که باندک زمانی در زمره متمولین نامدار بشمار میرفتند، بعد از وفات (۲۷۲) بهاء الدین از ایشان سه پسر ماند با آنکه هر کدام شانرا از موروثه پدر مال و منال بسیار ے رسید امّا باینکه در انتظام ان سلیقه نداشتند بکمتر زمانی اندوخته پدر را بر باد داده پریشان پراکنده شدند شده هر یکے بیک طرفے گریخت دو لی خواجه صاحب بموجب صغر سن با والده خود به شیراز میبود تا آنکه بلای فاقه مبتلا شد آنها را نیز مبتلاے خود ساخت، و والده اش او را به شخصی از روشناسان محله حواله نمود که بخدمت خود نگهدارد و کفیل تکفل خوراکه و پوشاکه او باشد، از آنجا که شخص غمخواره در حقیقت سوء اطوار داشت خواجه بآغاز سن شعور همصحبتی او را ناگوارا دیده او را واگذاشت و بشغل خمیر کردن آرد مشغول گردید و از نصف شب برخاسته تا صبح سر گرم کار خود مے بود، و روان قریب مسکنش مکتبی بود که کودکان اهل محله درس میخواندند و اکثر اوقات که خواجه صاحب بدان گوشه می رسیدند میشد خاطر شان بذوق تعلیم تحریک میکرد، تا اینکه مایه شوق از حد افزود و داخل مکتب شدند و از ماحصل خمیر انچه (۲۷۳) بدست می آند سه حصه کرده یک ثلث آنرا با وستاد و یکی را بمادر داده بقیه آنرا صرف ضروریات خود مینمودند و در اندک چند روزی چه قرآن کریم را حفظ شده که الله لیاقت از سواد خوانی هم حاصل داشتند و این زمانی است که از شغل شعر و شاعری درسره جابجا غلغله برپاست، در وسط کوچه پارچه فروشی میشود که فهم سخن و طبع موزونی داشت بدان نسبت کثری از ارباب ذوق بر دکانش که کان مایه شوق گفته میشد می آمدند و باهم نشسته بعالم شعر و سخن خیال آرائی و طبع آزمائی میکردند تا آنکه آثار افکار آن مجمع بر خواجه صاحب پرتوی افگند و او را بسلسله شعر و شاعری پابند ساخت، در اوایل کار طبع شان ناموزون بود کذا اشعار و گفتار شان همی از قاعده و اصول مخالفت مینمود، در آن صورت هم آزادگان و قر و جو و در اسامان تسریع طبع میشد و آوازه عجایب ناموزون سرائی گوئی شان در شهرت یافت کذا مالی که حضرت را بصحبت و جمعیت خود شامل نموده از همنشینی شان بکلی محظوظ میشدند (٢٧٤) و تا عرصه دو سال همین احوال بود و چنانچه مسئله شیراز رخ داد بلکه سخن باے میر و پا اندازه بالا رفت و حضرت بکمال خود حس کرده خیلی رنجید و بسی دلگیر شد و بلاخره بر مزار بابا کوهی رفته زار زار گریست، شب بخواب می بیند که یکی بزرگی او را لقمه از نعمتی میخوراند و میگوید، برو که اکنون در بای همه علوم بر روی تو باز است ، خواجه آنرا هم شان جویا شده دانست که امیر المؤمنین علیه السلام هستند علی الصباح که از خواب بر خاست این غزل را نوشت ۰ دوش وقت سحر از غصه نجاتم دادند و ندران ظلمت شب آب حیاتم دادند و بشهر آمدند رفقا حسب معمول یکجا شده بخواندن اشعار فرمایش کردند جناب خواجه همین غزل را خواند و حریفان جمله کلی بحیرت رفته تصور کردند که این غزل از کسی است و بنام خود نوشته اند برای رفع اشتباه امتحانا طرحی بمیان آوردند حضرت بهمان طرح غزل دیگر نوشت علی الفور ازین کیفیت عالجا مجلس و مذاکرات بسیار بوقوع آمد و سحرا سحر (۲۷۰) شهرت عمومی یافت، این همه واقعات را عبد النبی بن فخرالدین در تذکره میخانه مفصل تحریر داشته اگر چه بسبب خوش اعتقادی و وهم بطبعی خوش عقیدت تقریر در اورده است پرستی در بعضی الفاظ کمی و بیشی شده باشد اما اصل صورت بغداد است واقعه را تبدیل کرده باشند با وجود انهمه حقیقت واقعه همچنان معلوم می شود، دفعة اوازه شاعری و کمالات حضرت خواجه، عالمگیر شد اکثر سلاطین دور و نزدیک طبیعی از امر مشتاق لقای به غایه فریفته و مشتاق را بیدار بود که پیکی را به حضرت شده مکتوبات طلب کاری فرستادند تا اینکه در عهد جوانی خواجه صاحب به علاقه شیراز حکومتهایی متعدد بر پا بود و از حسن اتفاق که اینهمه فرمانروایان عموماً شخص اشخاص خواه نا عالم و فاضل بلکه نهایت دوستدار و قدردان علما رسیدن و شعرا بودند، در زمان حکومت غازان خان نبیره چنگیز خا محمد شاه نجو بحکم غازانخا در فارس و شیراز فرمانفرما مقرر شده آمده بود این زمان بود تا از زمان و دوران محدود و موقتی که در شاه ابو اسحق و و ایام خروج خواجه حافظ طراز می میبکر د که شخصی قابل و فاضل بوده مندرج حال صوفی شعر میگفت و هم شعرا را مربی شده بسیار قدردانی مینمود پیوسته با وصفا ده سو (۲۷۶) بسته یکبار حایش پسند و دلداده بو اسحق شد و آنست که انتظاما کشوری باصول شای مقاومت نمیکرد و با وجود ان در هر جا ما خروش عیش و نشاط بر پا بود و همه کا تیتر از ان اتباع او نمینمود چنانچه در خمر ایام مباحثه خواجگان عزار تاری به میرسید عیش پسندی شاه ابو اسحق از حد و اندازه گذشت و بسا ۷۴۰ هجری محمد مظفر بر وی لشکر کشید کذا فواج او به پناه شهر رسید لیکن شاہ ابواسحق بکلی ازین واقعه چیزی گفته نمیتوانست امین الدین که از مقربان خاصش بود از روی صدق و دل تحفنی را بو اسحق عاطلا نه عرضی کرد که جوشش بهار شهر و دیار را ۲۸۰ ص امیر چمنستان ساخته هرگاه حضور والا بر قصر معلی بالا رفته از تما لالانشو و نمای جهان تازه و موسم و هوا را بهرا بینا مید است که تخمیر شمرده اوقات مبارک ساعتی خوشتر بگذرد چه شده انگله ابو اسحق قبول عرض فرمود : به ایوان قصته بر نشت دید که اثر مهر دو باطراف شهر جمعیت ای کثیر میے و انوال در چاره دانواع خشم با کرکناره وجهان عالم را بر گرفته ، پرسید که این محو غو حریت این است از چیست دارد؟ حضار بالاتفاق عرض کردند که این عساکر شما به خواست (۲۷۷) ابو اسحاق تبسم کرده فرمود عجبا احمقی است که جلادت در موسم بهار آلوده بصرف اوقات در جنگ میکند و این بیت را برخوانده از قصر فرود آمد. سه بیا تا یک امشب تماشا کنیم چو فردا شود فکر فردا کنیم غرض اینست که شاه مظفر شیراز را فتح و تصرف کرد و شاه ابواسحق بقتل رسید حضرت خواجه ازین حادثه بسی متألم شده در یک قطعه تذکرهٔ ارباب کمال آن عهد را مینمایند. سه به عهد سلطنت شاه شیخ ابو اسحق به پنج شخص عجب ملک فارس آباد بود نخست پادشه همچو او ولایت بخش که گوئی فضل بود او بعدل بخشش داد دوم بقیه ابدال شیخ امین الدین که بود داخل اقطاب و مجمع اوتاد سوم چو قاضی عادل اصیل ملت و دین که قاضی باندازه آسمان ندارد یاد دگر چو قاضی فاضل عضد که در تصنیف بنای شرح مواقف بنام شاه نهاد دگر کریم چو حاجی قوام دریا دل که او بجود چو حاتم همی صله در داد نظیر خویشت بگذشتند و بگذشتند خدای عزوجل جمله را بیامرزاد بلی از صدمه موت شاه ابو اسحق حضرت خواجه مدتها غمگین بودند و در غزلیات هم بی اختیار نام ابو اسحق را شامل حال و خیال خود ۲۷۸ داشته فراموشش نکردند . هستی بنام فیروزه بواسحقی خویش درخشیده و دولت مستعجل شد بعد از ابواسحق محمد بن مظفر مبارز الدین حکمران فارس شیراز شد که در حقیقت باشندهٔ خراسان بود ، در زمانیکه سلطان ابوسعید وفات یافت ، بسنه طوائف الملوکی بظهور آمد در سنه ۷۵۴ هجری چهار سالگی امروزه ارکاکی افواج منظم فراهم که ده به هند و دلیت نزدیک دور استیلا نمود بود و اول از همه یزد را بقبضه تصرف آورد و همچنان حدودات حکومت بونانجوا تا رسید و سعت بخشید ، محمد بن مظفر بسی متعسف بود که در بدو سلطنت خود بهر موضع محتسبی مقرر کرده میخانه ها را بستند در تذکره تقی الدین حسینی مرقوم است که خواجه صاحب حسب این واقعه این غزل را نوشتند . می بزن ) اگرچه باده فرح بخش و باد گل بیز است بیانگ چنگ مخور می که محتسب تیز است در ستین مرقع پیاله پنهان کن که همچو چشم صراحی زمانه خونریز است زرنگ باده بشوئید خرقه ها از اشک که موسم ورع و روزگار پرهیز است و در دیوان خواجه غزل دیگریست که شبیه به تاثیرات اینزمانها گفته میشود ! مجریه ۱۹۰۰ مطابق ۱۳۱۰ (۲۷۹) بود آیا که در میکده را بکشایند گره از کار فرو بسته ما بکشایند گیسوی چنگ بریدند بمرگ می ناب تا همه غنچه نا زلف دو تا بکشایند نامۂ تعزیت دختر رز بنویسید تا حریفان همه خون از مژه ها بکشایند در میخانه ببستند خدایا مپسند که در خانۀ تزویر و ریا بکشایند اگر از بهر دل زاهد خود بین بستند دل قوی دار که از بهر خدا بکشایند پسر امیر مبارزالدین یعنی شاه شجاع که خیر سے پیشرفته مرقعه خاش بطهور میرسد هم برین اوضاع رباعی گفته تمامی بسیار خوب نوشته رباعی در مجلس دهر ساز مستی پست است نی چنگ به قانون نه دف در دست است رندان همه ترک می پرستی کردند جز محتسب شهر که بی می مست است بعد امیر مبارز الدین بپسرش شاه شجاع فرمان روا شد که یکی از مفاخر این سلسله و حامی علم و فن گفته میشدلاً واقعاً پرورشی یافته در آغوش علم و فن بود چنانچه به سن ۷ سالگی شروع بتعلیم آموزش کرد و به سال نهم حافظ قرآن شریف شده و هم از قاضی عضد شرح مفصل خوانده و دیگر علوم نیز دست پیدا کرد، و (۲۸۰) به کرات و مستعده و حافظه یتصدیتان پر ور چنانچه به محض شنیدن و توجه چندین ابیات عربی را بیاد می آورد کاه اکنون مکاتبات فارسی و عربی و آثار قلقش عموماً مقبول خاطر چند اهل ادب است علی الخصوص در درک بشرف علم و فضل و حسن قدر دانی دیباجش را علما و فضلا بلکه کعبه قبله حاجات و تمنا میگفتند و نیز طبع شعر هم داشت تقی الدین حسینی پوند کره خود بنیتز تخم اشعار شانرا بقلم آورده که یکی ازانی این رباعی ست . احوال بدم ز خلق پنهان میکن و اهوال جهان بر دلم آسان میکن امروز خشم بدار و فردا با من آنچه از کرم تو می سزد آن میکن مظه است که سابق از زمان شاه شجاع الدوله دولت میکنده مدوده شده بود از لحاظ اسیری نبورده آنو بظهور رسیده بود شاه به لحاظ جریان نجارت همه را بر طرف کرد از ان است که در دیوان خواجه غزل منتخبی است که اشارات بر همین قصه می نماید ، غزل اینیست . سحر هاتف غیبم رسید مژده بگوش که دور شاه شجاع استی دلیر بنوش شد انکه اهل نظر بر کناره میرفتند هزار گونه سخن بر دهان و اباموش (۲۸۱) ببانگ چنگ بگویم آن حکایتها که از شنیدن آن چنگ سینه میزد جوش رموز مملکت خویش خسروان دانند گدا گوشه‌نشینی تو حافظا مخروش پوشیده نیست که الحق خیالات افاده‌اش شاه شجاع می پرستنا تسهیلات نماید چنانچه حضرت خواجه ازین گرفتار بسیار متشکر بوده در غزلیات خود شاه را مدح گفته و در هر موقع از بلاد اسم است و مزید اخلاص بجا اورده مثلا قسم بحشمت جاه و جلال شاه شجاع که نیست با کسم از بهر مال و جاه نزاع به بین که رقص کنان میرود بناله چنگ کسیکه اذن نمیداد استماع سماع باز در غزل دیگر میفرمایند: چنگ در غلغله آمد که کجا شد منکر جام در قهقهه آمد که کجا شد مناع عمر خسرو طلب ار نفع جهان میطلبی که وجودیست عطا بخش و کریمی نفاع مظهر لطف ازل روشنی چشم امل جامع علم و عمل جان جهان شاه شجاع حضرت با وجود آنکه در کلام خود بموضوع اسم شاه شجاع را به احترام و انذار مدحیه یاد کرده در یک غزل میفرمایند : خیال آب خضر بست و جام کیخسرو بجرعه نوشی سلطان ابوالفوارس شد (۲۸۲) ولی شاه شجاع خواجه عماد را حقیقتاً خوب نمیدید و دران عصر خواجه عماد فقیه که شهرت صوفی داشت شاه خود را معتقد او میپنداشت، خواجه گربه داشت ہم تعلیم یافته بود چنانچه در اوقات ادای نماز که خواجه عماد نیت نماز میکرد گربه نیز حاضر شده ہمان انداز نماز خوانی سر خود را ته و بالا میکرد خواجه حافظ در یک غزل اشاره با وضاع آن زمان فرموده اند. صوفی بجلوه آمد و آغاز ناز کرد بنیاد مکر با فلک حقه باز کرد و در این غزل معلوم میشود که خواجه حافظ از روی ظرافت، خواجه عماد را ریا کار دانسته این بیت را نوشته اند. ای کبک خوش خرام که میوی بره بنماز غره مشو که گربه عابد نماز کرد یقیناً که بولتر حبیب اراضی شاه شجاع از خواجه صاحب ہمین بیت بوده و بعد از ان رفته رفته رنجیدگی بیشتر شد، منقول ست که روزی بخواجه صاحب گفت هیچ یکی از غزلیات شما در یک نسق یکسان و یک رنگ سروده نشده چنانچه در یک بیت تصوف شروع شده باز گه جا مستی و بعد آن شاہد بازی و همچنان در هر ابیات تبدل در بیت دیگر مطلب میباشید. فکر در معقول تنزیر میکند ۲۸۳ خیالات بهم میرسد ، خواجه صاحب گفتند بلی برخلاف کسانیکه قدمی از احاطه شهر بیرون رفته نمیتوانند اشعار ناچیز من با آنهمه عیوب از زبان بیان بیرون شده به مکتبان صبیان قائلات جهان میگردد، شاه شجاع این جواب آزادانه و دلیرانه را گستاخی دانسته متغیر طول شد ، میگویند که همدرین اوان حضرت خواجه بار یک غزلی تصنیف کردند که مقطع آن این بیت بود :- گر مسلمانی همین است که حافظ دارد وای اگر از پی امروز بود فردائی چون شاه شجاع که این غزل را خواند بهانه جوئی را گذاشت که ازین مضمون انکار قیامت بلکه ازان اشتباه ظاهر میشود ، بر آزار خواجه حافظ اقدام کرد مگر خواجه صاحب پریشان ساخت از حُسن اتفاق که مولینا زین الدین ابوبکر تائب باد می بعزم حج روانه مکه معظمه بوده در رباط شیراز متوقف بودند خواجه صاحب نزدشان رفته از ماجرا بیان کردند مولینای موصوف بد آ فرمودند که پیش از مقطع یک بیت دیگر بنویس که این مکتب موصوله دیگری خوانده شود، حضرت خواجه ملا توقف فی البدایه (۲٨٤) این بیت را نوشتند . دی دیدمتم چو خوش آمد که سحرگه میگفت با دف و بربط و نی غنچه تر سائی گر مسلمانی ازین است که حافظ دارد وای اگر از پی امروز بود فردائی صحبت اهل اند کہ بے شبھہ وسیله نجات ست موجب رفع پریشانی گردید شاه شجاع به ۷۵۸ هجری ترک حیات نمود، و بعد او شاه منصور بن محمد مظفر پاد شاه شد و بجهت با شوکت میکال ژن درپ شک کرد و شان یک پادشاهی بود، حضرت خواجه به تبریک سلطنتش این غزل را نوشت به رنگ ولید خط او رنگ : بیا که رایت منصور پادشاه رسید نوید فتح و ظفر تا به مهر و ماه رسید و عین زمان عروج اقبال منصور بود که تیمور بر شیراز حمله آور شد با آنکه منصور خیلی دلیر و شخص صاحب عزم بود، امّا ولوله عظمت و سطوت تیمور عالمی را متزلزل کرده منصور خواست که از شیراز بیرون رود چون بدروازه شهر رسید کلپیره زنی عرض کرد که مدتی سلطنت کرده ای کلپوره اکنون رعایا را مصیبت گذاشته کجا میروید؟ از همانجا برگشته صرف دو هزار سوار را همراه گرفته بر تیمور افتاد و پیا پی لشکر تیمور (۲۸۰) آن شکست ها داده تا قلب کلاہ رسید و بر شخص تیمور شمشیر آزمائی کرده بارهار جمله ها میکرد، و تمامی ابتاق خود را بہر ماه سپر تیمور میساخت و او را نجات میداد، تا آنکه از هر جانب لشکرتیم جمعیت کرده منصور را هلاک کردند و تیمور متاسفانه بیانهار مود میکرد که در عمر خود باین معرکه ها هیچ کسی را بهمینو نیا بم ، بعد از فتح شیراز تیمور خواجه را طلب فرمود، گفت که عالمی را خراب و ویران کردم تا وطن خود یعنی سمرقند و بخارا را آبا کنم، تو آن را بیک خال می بخشی . ــــــه اگر آن ترک شیرازی بدست آرد دلال بخال هندویش بخشم سمرقند و بخارا را حضرت خواجه عرض کردند که بلی همین فضول خرچی هاست که روزگار احوالم بفقر و فاق کشیده، حالا زمانی است که اشعار و غزلیات گرفت عالم خواجه بعالم رسیده ہر چہار گوشہ دنیا را از خود ساخته علی قول خودشان میفرمایندہ بشعر حافظ شیراز میگویند میرقند سیه چشمان کشمیری ترکان سمرقندی دران زمان همه سلاطین و امرای وقت بد و غیر آرزو از کلام (٢٨٩) حضرت خواجه محفوظ و مسرور میشدند، و از ممالک بعیده بعضی عراق، عرب، و هند، بلکه اطراف متفرقه خطوط شوقیه اوردند ۲ می فرستادند، و سلطان احمد بن اویس که فرمان روآ بغداد و مجموعه کمالات یعی در فن مصوری، زرنگاری، کمان سازی و خاتم بندی و غیره فنون مروجه آنچنان مهارتی داشت که بزرگترین صنعت گران وقت فخر از شاگردی او میزدند و نیز علم موسیقی را بپایۀ کمال رسانده بود خواجه عبدالقادر از ارادت شاگردی او اختیار کرد، و درین علم تصنیفات متعدد دارد که تا زمان بسیار دستورالعمل مغنیان گفته میشد با اینهمه اوصاف، شاعر و سخن سنج بود، خواجه را بار بار نزد خود خواست و خواجه صاحب هم این مسئله را بخاطر میداشت چنانچه در بعضی غزلیات شان بدان نکته اشاراتی هست، اما خاک رکناباد بسی دامن گیر بود که خود میفرمایند. ح نمیدهند اجازت مرا به سیر سفر نسیم باد مصلی و آب رکناباد اخرالامر حضرت غزل را نوشته بسلطان احمد فرستاد. ه ۱ه دولت شاه ۲ه دولت شاه. (۲۸۷) الحمد علی معدلۃ السلطان احمد شیخ اویس حسن ایلخانی خان بن جان شہنشا ہنشاہ نزاً آنکه میز یبارگر جان انش خوانی از گل نسیم غنچہ عیشی شگفت حبذا و جای بغداد دمی روحانی بر شکن کاکل ترکانه که در طالع تست دولت خسروشی منصب چنگه خانی اگر چه خواجہ صاحب ببغداد رفته نتوانستند اما ذوق آن تمنا اکثریہ خارخار خاطر میبود و جابجا ازان آرزو اشاراتی دارند رہ نبردیم بمقصود خود اندر شیراز خرم آنروز کہ حافظ رہ بغداد کند در دکن دو بطن سلاطین بہمنی و سلطان شاہ محمود بہمنی ملکه کہ جاپوری که داس مطلب بود کہ شخص نهایت قابل و صاحب کمال گفتہ میشد در فارسی و عربی بہر دو زبان به انتہا فصاحت و بلاغت شعر میگفت و فرمان ناطق داده که از عرب و عجم عموماً اگر شاعری بیاید صادر فرمودہ او گفت بیک التو قصیده که پیش کند ہزار تنکہ کہ عبارت از ہزار توله طلا ی باشد بی صله و انعام باو داده شود شهری و آوازه این قدر دانی تا حضرت خواجہ رسید و حضرت را خیال سفر دکن بخاطر افتاد اما بنمض خیال بود ولے زمزمه (۲۸۸) این نیاز خواجه به گوش میر فضل الله که در دربار محمود بمنصب صدارت ممتاز بود رسید . در حال مکتوب دعوت نامه بشوق طلبگاری و زاد راه برایش فرستاد ، حضرت خواجه انان وجه چیزی بادای قرض و چیزی را بصرف خودریائی پرداختند و مابقی انرا توشه و لوازم سفریه کرده از شیراز تا لاهور آمدند و در انجا دوستی داشتند که با او ملاقی شدند وجهت ادا وجه مهمان ایام چند توقف شهر زندان نموده بود خبر حکم گیرده توشه باقیمانده را با دسپرد و خود تهی دست ماند. اتفاقاً خواجه زین الدین همدانی و خواجه محمد کازرونی که تاجران مشهور بودند و اراده رفتن هندوستان داشتند ازین سرگذشت واقعه سحیه مصارفات خواجه را کفیل شدند بیکباد و بار و برداشت امانه بردباری های شاه نازک مزاج معامله خلافی مسالک چرخ پیوست و حضرت خواجه باندازه رنجیده متحمل کردد و بر جهاز شاه محمود شاهی که از دکن به بندر گاه هرمز می آمد برگشته عازم (۲۸۹) در همانجا چو هند میرفت سواری از سوء اتفاق که منسوب جهاز بسنگر قف داشت که طوفان هوا برخاست و خواجه صاحب بلاتو انزجار کرده از جهاز فرود آمده و این غزل را تجیه کرده برای میرفضل الله فرستاد . ؎ دمی با غم بسر بردن جهان یکسر نمی ارزد به می بفروش دلق ما کزین بهتر نمی ارزد شکوه تاج سلطانی که بیم جان درو باشد کلاه دلکشی است اما بدردسر نمی ارزد بکوی میفروشانش بجامی در نمیگیرند زهی سجاده تقوی که یکساغر نمی ارزد بزسانی بنمود اول غم دریا ببوی درّ غلط کردم که یکجوش بصد شیون نمی ارزد فضل الله غزل را بحضور سلطان محمود بهمنی پیش نموده همه واقعات مفصّل عرض کرد سلطان به ملا محمّد قاسم مشهدی از زمرۀ فضلای دربار بود هزار تنکه طلا مرحمت فرموده گفت که این مبلغ را از مصنوعات عمده هندی خریداری کرده ببرد و بخدمت خواجه صاحب برساند درین اثنا سلطان غیاث الدین بن سلطان سکندر فرمان روای بنگاله که در ۷۷۰ هجری زینت افزای تخت و تاج عله تاریخ فرشته . (۲۹۰) شده بود تمنا داشت که از کلام حضرت خواجه مقرات با استفاد کند ، طرح این مصرع را بخدمت شان فرستاد مصرع ساقی حدیث سرو گل و لاله میرود حضرت مقطع این غزل را تمکین و الدیان نوشته ارسال کرد. سه ساقی حدیث سرو گل لاله میرود این بحث باثلاثه غساله میرود شکر شکن شوند همه طوطیان هند زین قند پارسی که به بنگاله میرد حافظ ز شوق مجلس سلطان غیاث غافل مشو که کار تو از ناله میرود ۲۶صل و این است که حضرت خواجه علیه الرحمه به سال ۷۹۲ هجری از عالم فانی در گذشت که ماده تاریخ وفات شان مصلی است ما یک عدد کمی دارد. خواجه در مصلی را که یک مقام محبوب میداست همانجا مدفن یافت در حیات خود ان رابهر حصه دولتی اوقی دن به پر در عهد سلطان بابر بهادر محمد معمائی که به منصب صدارت ممتاز بو د مقبرہ حضرت را به صرف کثیر آباد ساخت که تا اکنون اباد ست موجب وبنا سبت نام حضرت خواجه باسم حافظیه شهرت دارد و در نهفته روز معین است که عموم برای زیارت میروند و روز را بیجا (۲۹۱) طوم بسر میزند خرویش با میزنند، و چای با مینوشند. البته جا بجاي دوره می چشتی هم باسم میرسند و بعضی از رنگین خیالان قد مے حقه خواجه گفته بر مزارش میرند و بلکه حضرت خواجه قبل از پانصد سال گفته بود بر سر تربت ما میگذری ہمت خُون که زیارت که رندان جَهَا خُوهَا بِد بُود آل و اولاد عش عش چهارم ے از رندی و سلک آزادی حضرت قیاس میشود کہ آوردند از علایق زن و فرزند بر کنار باشند. ولی حقیقت انست که نکاح کردند و اولاد داشتند و اسم خواجه زاده شاه نعمان بود که در هند آمده بمقام برہان پور وفات کردند چنانچہ مزار شان متصل قلعہ اسیر لِہَست ، در دیوان خواجه قطعه مروّام یقین میرود که در وفات خواجه بانو گفته شده، صباح جمعه بدو سادس ربیع اول گذشت فرقت آن کشتیم حاصل بسال مقصره شد شصت چهار از ہجرت جواب حل بشدم این دقیقہ مشکل ه خرابات نمره بحوالہ مراۃ الصفا (۲۹۳) و قطعه دیگر نیست ممکن که اشکال میرود دارد و که در شأن وفات کدام جوانی باشد اما بیشتر قیاس میشود که در باره خواجه زاده گفته باشند که در آغاز شباب ترک حیات کرده . دلا دیدی که آن فرزانه فرزند چو دریداند زخم این طاق رنگین بجای لوح سیمین در نمایش فلک بر سر نهاده لوح سنگین تحصیل علم و صرف مبالغ حضرت خواجه را یکی از تذکره نگاران ننوشتند نسخه اینجا نه که شرح آن در فوق مذکور شد . مقر همین قدر خبر میدهند که مکتبی در گذر محله بود و در آنجا تعلیم گیرند اما از حسن کلام شان صاف ظاهر است که علوم درسیه را مستعدانه تحصیل نموده اند که در اکثر غزلیات در مصرعهای شسته و برجسته عربی کار آورده اند امتیاز و استعداد شعریت نشان بخوبی میتوان شد ، و بعض غزل ها را با شعار متحده مخصوص عربی آنقدر حکیم و فصیح بیان میکنند که پر خود نظیری ندارند . الا ای ساربان محمل دوست الی کیا نكم طال اشتیاقی (۲۹۳) درونم خون شد از نادیدن یا الا فقیاً الايام الفراقی بيا ساقی بده رطل گرانم سقاک الله من کاس الدهاق بها الشي من وصل العذار سوى تقبيل وجه اعتناق سلام الله ماكر الليالي على ملك المكارم والمعالي فبك احتى في كل حين وذكرك مونسی فی کل حال سبت سلمى بصدغيها فؤادى وروحى كل يوم فى يناب گرتیغ بار در کوی آشنا گردن بنهاديم الحكم لید الصبر مرّ والعمر فانى يا ليت شعری حتم اللقا و در هر موضع جمله ها را انقدر پیوند خوشنما میدهد که کو یا نگین بر انگشتری است . چو مهرت آب حیاتست بر ضمیر فلا تمت و من ماء کل شئی بخیل بومی خدا نشود بیا حافظ پیاله گیر و سخن ورز و الضمان علی به علم قرآن کریم و تفسیر مخطوطات دلچسپی داشته و بدیباچه دیوان خواجه مرقوم است که تفسیر کشاف را بحاشیه نوشته و بخود میفرمائید. ز حافظان جهان کس چو بند جمع نکرد الطائف حکما با کتاب قرآنی (٢٩٤) ازین نکته به اثبات میرسد که حضرت خواجه تفسیر معقول قرآن حمید را با منقول تطبیق میدادند و در فن قرأت بدرجه کمال سید احمد جلالی مهارت داشتند و با ائمه خوش الحان بودند که معمو لا هموار بمسجد مقصوره شب های جمعه را بخوش الحانی و تلاوت سنه هجریه قرآن مجید بسر میبردند قرآن کریم را حافظ بودند و هم بدان تغلیب تخلص خود را حافظ گفتند و از خواندن و دانستن قرآن بسری که ما و چرت همین لبا مسرت داشته میبر خود مینازید چنانکه از اشارات اشعار واضحست : چنانکه میفرمایند : شان همچنان می یابیم ندیدم خوشتر از شعر تو حافظ بقرآنی که اندر سینه داری صبح خیزی و سلامت طلبی چون حافظ انچه کردم همه از دولت قرآن کردم آزادی و تجرد عموماً در تذکر ها مینویسند که خواجه صاحب از تعلقات دنیوی آزاد بودند و طر به سلاطین و امراء اعتنائی نداشتند بلکه تا بند واسه الی الله الرزامی بده ز کلام خود شان تصدیق این امر را میکنند چنانچه در عهد خلج لله به جنت اعلی جای دادی (٢٩٥) فرمان روایانیکه در شیراز حکومت کردند در مدحیه آنها قصاید متعددی موجود دارد و بطرزیست که عموم مداحان داشتند در انحصار مدح شاه شجاع قصیده با گفته و مینویسند! دارا دهر شاه شجاع آفتاب ملک خاقان کامکار و شهنشاه نوجوان حکمش روان چو باد بر اطراف بحر و بر مهرش روان چو روح در اعضای انس و جان بی طلعت تو جان نگردید به کالبد بی نعمت تو مغز نه بندد در استخوان در مدح سلطان ابواسحق قصیده غرائی مینگارد که مطلعش اینست سپیده دم که صبا بوی بوستان گیرد چمن ز لطف هوا نکته بر خزان گیرد و مدحیه سلطان محمود را در مثنوی می آرند که بعد ازین می آید از وزرای منصور بدبختی رای داد که وظائف علماء و فضلا که عبارت از (٧٠) تومان باشد مسدود شود ولی منصور منظور نفرمود و خواجه صاحب بر این موقع قصیده نوشت! جو زاسحر نهاد حمایل برابرم یعنی غلام شاهم سوگند میخورم منصور بن محمد غازیست حرز من و ز این خجسته نام بر اعدا مظفرم ای شاه شیر گیر چه گردد اگر شود در سایه تو ملک فراغت میسرم اه حبیب السیر (۲۹۶) یعنی از صورت کلام شان کاملاً به اثبات میرسد که سلاطین وامراء را بموجب حصول صله مدحیه و قصاید میفرستادند ، چنانچه در یک قصیده بلیغ جیده میفرمایند ! شاه برمونزه ندید و سخن چنان نکرد شأنیزدم دید و مدحش گفتم هیچم نداد کارشنا با چنین باشد تو ایرا فظ سریع داد بروز رستا توفیق خصت نشاد باد مدعا این حکایات غلطیست که حضرت خواجه دست و پا بسته بگوشه نشسته در کسب معاش فکری نداشتند و در قطعه دیگر مینویسند ! خسرو دادگرا شیر دلا بحر کفا ای کمال تو به انواع هنر ارزانی در دوران آنچه بید و ستم از شاه وز همه بر بود یکیدم فلک جو گانے ولی حسن روز کار ازینجا ست که معاصرین شان رخصت وذلت کار میگرفتند و حضرت خواجه از نعمت و عزت بهره میبرد انوری، ظهیر فاریابی ، سلمان ساوجی که از رجال نامور بودند ولی هر یک بجائی و خیالی یعنی هر کرا مدح میگفتند و اینکه صله کمتر و دبرتر میدیدند به هجو پرداخته سخن بجائے میرسید که از تهذین و شایستگی چشم پوشی میشد ، در کلام ظهیر و غیره شعر ا بیشتر بچه قطعات کمی که حصه ادم سراپا ، .. باشد (۲۹۷) و قصاید می یابیم که ابرام گدایانه شان انسان را از ذوق خواندن وا داشته و از مطالعه شرمساری می بخشد، حضرت خواجه گل ازین رویه مبراست، البته مدحیه مینویسند هرگاه صله میرسد بهتر خوب و الّا حواله به تقدیر کرده خاموش میباشند اگر چه گاه گاهی امروزه آقا حمال خفیف تقاضائی میکنند اما رویه و پیرایه بس لطیف دارند و در یک قطعه میفرمایند: ۲۹ ص بسمع خواجه رسان ای رفیق وقت نشان بخلوتی که در آن اجنبی صبا باشد لطیفه بیان آر و خوش بخنداندش به نکته که دلش را در آن رضا باشد پس آنگهی زکرم اینقدر بپرس الطف که گر وظیفه تقاضا کنم روا باشد و در قطعه دیگر بجه لطف و نزاکت کنایته می آرند: دوش در خواب چنان دید خیالم که سحر گذر افتاد بر اصطبل شهیم پنهانی بسته بر آخور او بستر من جو میخورد تو بره افشاند و بمن گفت مرا میدانی هیچ تعبیر نمیدانمش این خواب که چیست تو بفرمای که در فهم نداری ثانی طرز معاش وگذرانشان از مضامین و اشعار و کلام و واقعات صورت حیات نشان خواهم اه قاهر (٢٩٨) مبرهن است که بسی بی تکلف و آزادانه بسر میبردند و با هم قرآن کریم حفظ داشته حقایق و نکات او را درس میگفتند، ولی با آنهمه از اظهار تقدس زیاد نفرت داشتند دائماً متوکل بوده به صفای باطن هرانچه در دل می آمد همانرا بزبان اظهار میشد و در معاملات هرگاه بدعتی بظهور میرسید به پرده ریا کاری نمیشد رکنآباد که در شیراز یک چشمه و سیرگاه مشهور است و شاید در عهد حضرت خواجه چشمه وسیعی بوده که درین زمان هر کوچکی دیده میشود بر کنار آن نشسته از لطف آب و هوای آن حظ میگرفتند و اکثر که با احباب و رفقا جمعیت نگاه داشته از صحبت دوستان استفاده ها کرده و از حلاوت الفاظ و سخن های پیر دلیقه اوقا [ILL] خویش ساخته ازان ایام و صیغه تذکراتی دارند ! ؎ بده ساقی می با که در جنت نخواهی کنار آب رکنا باد و گلگشت مصلی را و نیز منبع رکناباد بنام الله اکبر یاد میشود که ازان ناحیه نیز یاد آوریها دارند ! ؎ فرق است ما بیخضر که ظلما جای او تا آب که منبعش الله اکبر است (۲۹۹) و روش مخصوصی داشتند که هرکدام از باب کرم با حضرت داد با او حسن سلوک و احترامی داشت در غزلیات خود ایشان را به لطف و حسان رفتار خوبی میدیدند یاد آور هستند مثلاً ! بخواه جام صبوحی بیاد آصف عهد وزیر ملک سلیمان عماد بن محمود مصرع چه غم دارم چو در عالم قوام الدین حسن دارم دریای اخضر و فلک و کشتی هلال هستند غرق نعمت حاجی قوام ما مطرب پرده ساگرشاید اگر بخواهد از طرز شعر حافظ در بزم شاهنبزاد توباین ناز کی و سرکشی ای شمع چو گل لایق بزم گه خواجه جلال الدینی با نوکر زمین سپر فلک خواری کند با نه گو در حضرت دارای ری خسرو آفاق بخشش کر عطا نامه حاتم ز نامش گشت طی از بهر اصید دل در گردنم زنجیر زلف چون کمند خسرو مالک رقاب بنده ختنی نصرت الدین شاه یحیی آنکه تاج آفتاب از سر تعظیم و قدرت در تراب بنده ختنی ای در رخ تو پیدا انوار پادشاهی در فکرت تو پنهان صد حکمت الهی عمریست پادشاها کز می تهی است جامم اینک بنده دعوی و محتسب گواهی (۳۰۰) در غزل پیروان حضرت خواجه رتبه و شخصیتی داشتند که شعرای همعصر شانرا در شعر و غزل بحضرت او هیچ نسبتی نیست ولی با اینهمه برکات معاصران خود را بانتهاے فضل و ادب پیاد می دارند و شخص خود را پیرو چنانکه در باره آنها میشمارند و بنجاست خواجو می کرمانی میگویند ـ استاد غزل سعدیست پیش همه کس اما دارد غزل حافظ طرز روش خواجو می فرمایند و گاه گاهی که طبیعت شان اوج میکند فخریه هم میفرمایند سه چه جای گفته خواجو و شعر سلمان است که شعر حافظ شیراز به از شعر ظهیر از روی انصاف گفته میتوانیم که سخن ظهیر را با کلام خواجه نسبتی درین عهد کمال خجند شاعریست که شهرت تام دارد و نیز با حضرت روابط دوستی قلم میزدند خواجه سلسله راه و رسم مستحکم داشته از غزلیات شان بهجوایدی بخواند و از نظم کلام خودش برای او میفرستد باری این غزل میفرستاده خود را فرستاد ـ گفت یارا زیر ابرو شانظر گفتم بچشم وانگهی دزدید در ما مینه گفته بخشم گفت اگر بر در بیا با هم خواهی نهاد تشنگان را مژده از ما بر گفته بخشم حضرت چون خواجه صاحب که بیت دوم را برخواندست و مدهوش شد بعد از (٣٠١) افاقہ تصدیق نمود که الکبته این شخص رتبه عالی دارد، در تذکره میخا می آرد که دیوان خواجه محض در مدت دو سال تکمیل یافته از روی تحقیق این روایت را قطعاً غلط میگدانیم و بیشتر از عدم قبول آن اشخاصی را که در غزلیات بیداد می آرند عهد و زمان هر یک بسال نامی و باز از هم مؤخر و مقدم تر است، حضرت خواجه که صرف در غزلیات مشہور میدانند اما مسلم است که قصائد و مثنویات بسیار هم نوشته اند اگر چه به تعداد کمتر باشند لے بکلی اثبات آن میتوان شد که حضرت را بر جمله اصناف شاعری عقیده انه می قدرت تامه و مهارت کلی حاصل بود. بلی اکثریه باین خیال مید و میرند که شعرای خوش غزل را قصیده و مثنوی کا با شدت او ناپسندیده می پندارند لیکن قصائد حضرت بگوشمار کمتر آید خیر طرز ادا ولی در متانت حسن و معانی و خوش بیانی با غزلیات شأ دوش بدوش میرود، و در مثنوی ظاہراً نظافت و لطافت و جذ به کلام را محلی رسانده که سعدی و نظامی با مقام را پذیرفته دارد و گر روزگار سن و دستی و قته چشم با . کے دولت شاه تذکره بمال محمیند (۳۰۲) فریب جهان قصه روشن است به باین بازیچه نباید شب بستن است همان مرحله است این بیابان دور که گم شد در و لشکر سلم و تور همان منزل است این جهان خراب که دید است ایوان افراسیاب چه خوش گفت جمشید با تاج و گنج که یک جو نیر زد سرای سپنج مغنی کجائی به گلبانگ رود بیا یاد آور آن خسروانی سرود مغنی بزن چنگ بر ارغنون ببر از دلم فکر دنیای دون چنان برکش آهنگ این داودی که ناهید چنگی برقص آوری مغنی دف و چنگ سازده بیاران خوش نغمه آواز ده مغنی کجائی نوائی بزن به یکنالی او دوتائی بزن بیا ساقی این نکته بشنو ز نی که یک جرعه می به زدیهیم کی بیا ساقی آن آب اندیشه سوز اگر شیر نوشد شود بیشه سوز بیا ساقی آن آتش تابناک که زردشت میجو یدش بر خاک بده تا بگویم ز آواز نی که جمشید کی بود و کاؤس کی می ده که بد نام خواهم شدن خراب می و جام خواهم شدن بیا ساقی می که تا دم زنیم قلم بر سر هر دو عالم زنیم ح د وم سراج الا خبار ۲۱۴ عقرب (۳۰۳) سبک باش رطل گرانم بده دگر فاشس نتوان نهانم بده که این چرخ و این انجم و آبنوس بسی یاد دارد ز بهرام و طوس بده ساقی آن آب افسرده را بیا زنده ساز این دل مرده را که هر پاره خشتی که بر منظریست سر کیقبادی و اسکندریست هران گل که در گلستانی بود مه عارض دلستانی بود هران شاخ سروی که در گلشنی است قد دلبر و زلف سیمین تنیست حضرت خواجه اگر چه در مثنوی و قصیده از اساتذه باز نمانده ولی حقیقتاً در طرز غزل خاطر خواه اعجاز نمائی دارند و محققی که در عالم وجدان امروز کسی را با او درین مرحله قوه دعویٰ همسری نیست، اگرچه در متوسطین و متاخرین بزم آرا بان غزل هستند، اما بحسن قبول و دلبری این سخن اند که از روش حضرت خواجه دیگران بهره نبرده اند! رواست صائب اگر نیست از روی تتبع غزل خواجه گرچه بی ادبیست صائبی توان کرد به تکلیف عزیزان و در ظرف خواجه شدن بی بصری بود چو شعر حافظ شیراز انتخاب ندارد (٣٠٤) سلیم معتقد نظم خواجه حافظ است کرشمه بیش بود در شراب شیرازی عرفی که در کلام خود هیچ یکی از اساتذه را یاد نمیکند با اینهمه خواه مخواه میگوید ! ه بران تتبع حافظ رو است چون عرفی که دل بکاو و و در سخنوری داند غزل بنیاد داده سعدی است، و امیر خسرو وحسن آنرا ترقی دادند که چمنستان صد ہفتمین بخلاصه انه در خرد روزنامه آن عندلیبان خوش نوا سرسبز و مسرّت افزا بود، که سلمان ساوجی ، و خواجو ی کرمانی در خیال به نغمه پردازی پرداختند، اگر چه بمقابل سعدی و خسرو فروغی نداشتند امّا این هر دو بطرز سخن خود یعنی کی قصیده و مثنوی بی ممتاز و نام آور شدند که آثار سخن شان رونق بخشیده سرمایهٔ غزل را رونق افزود تا پیوسته بآن سرائی و ابتکار ان مسلک در غزل گو ئی جدت ہائے بہم رسید که خیال و رفتار اهل سنن را (۳۰۵) میشود. سبب بران موافقت می نمود، و بخبر از ان اینست که قدر شناسی ارباب حکومت باعث تشجیع و تقویت شعرا گردید از روی ذوق و صدق خیلی همراهی داشت چنانچه سلمان در بغداد ملک الشعرا بود و خواجو را ابواسحق فرمان روای شیراز رتبه عالی بخشیده ممتاز میدانست و استادان با اراده ی مدعا اینکه حضرت خواجه در اوایل تا چشم می کشود آثار کلام که در مسیر خیال بود سعدی و خواجو نویسان مرحوم و خواجه صاحب از زمانه آنها بخوبی از اتفاقات استفاده کرد و اتفاقا اینکه خواجو بسال (۷۵۳) هجری وفات نموده بمقام الله اکبر متصل شیراز مدفن یافت و آن ماواست تفرجگاهست گاه مخصوص و موضع دلپسند حضرت خواجه بوده که در توصیف او میفرمایند . فرق هست زاب خضر که ظلمات جای او تا آب رکناباد که منبعش الله اکبر است در ابتدا که حضرت خواجه به شعر و سخن آغاز کردند البته کلام خواجو را غزل میگفته مدنظر داشته میگفتند از انست که خود میفرمایند - مصرع - - دارد سخن حافظ طرز روش خواجو - اقتباس دلالت و غزل های مطنطشان که مصرع مصرع با هم یگانگی دارد بموجب صفحه سیوم نمبر (۲) مجله [ILL] (۳۰۶) آثار وجود دارد بسا غزلهای خواجه که در ترکیبات و مضامین یکه چنگی توارد بمدیگر انند غزلیاتیکه به کلام از نوشته کی اردوی تتبع سلمان گفته شده جابجا کثرت توارد واقع دارد که به یکلام ایشان را به اشتباه می اندازد، ولی شان صورت اشتباه آورده تا حد یکه بعضی بعضی غزلها را بهر دو دیوان می بینیم و فرق در یک نقطه هم نمی یابیم، و بسیار مناسب که در بعض تذکره ها مذکور است که دیوان حافظ و خواجو و سلما نویسندگان انجا با یک دیگر خلط کرده اند، کلام حضرت خواجه را با خواجو و دیگر شخاص موازنه کردن ضرورت نیست که بگویم که به تقابل خواجه کسی را زبان بیان نبوده بلکه ظاهر است که کلام سلمان و خواجو بنسبت کلام خواجه نام و نشانی ندارند، ایا تاریخ شاعری یک بار جوره می میداند که مدارج ترقی تدریجی شاعری آشکارا باشد اینکه واقعه است که خاکه سعدی و خواجو و سلمان را نقش خیال حافظ پردا وارایش نمود لہذا شعر العجم این امر را فریضه خود دانشت که امتیاز باهمی و تدریجی و ترقی شانرا کاملا واضح سازد، از عصر سعدی تا خسرو و حسن در غزلیات بیشتر جذبات و معاملات عشق و غاشیه (۳۰۷) در غزل او را میگویند پیش در دل شاہ رویت میداوند، خواجه دبیثباتی دنیا، وسعت مشرب ، ورندی و مستی بهتر اظهار خیال مینماید ، واکثر غزلیاتش کاملاً مبنی بر بیاباں دنیاست مثلاً : پیش صاحبنظران ملک سلیمان با دست بلکہ آنست سلیمان که زملک از او است اینکه گویند که بر آب نهاده است جهان منشنو ای خواجه که چون در نگری بر باد است یا مثلاً مطلع این غزل مشو بملک سلیمان و مال قارون شاد کہ مال ملک بود در ره حقیقیت با حضرت خواجه نیز بنیاد شاعری را بر همین مضامین گذاشتند ، اما بالا سلمان مخصوصاً بگر آفرینش مضمون ، جدت تشبیہ ، و صنایع لفظی توجه کامل بکار انداخته گرچه خواجه صاحب هم ازین خیالات بهره میگیرند ولی شیوه و اندانه خاص خودشان نیست ، بکلام سعدی و خسرو و حسن ہمچنان بر سوز عشق سوز و گداز، بیان شوق ، نا امیدی و حسرت مبنی است ، و حضرت خواجہ کہ سعدی را تا تیر پیروی دارند و اکثر غزل ها را بهمان طرز مینویسند لیکن از انکہ فطرة طبع ولولہ خیز و خیال شور انگیز داشتند مرثیه های درد و غم را بطرح اللزوم ادا نتوانستند. خواجہ صاحب (٣٠٨) بعضی غزلیاتی را که خواجو جواب سعدی و خواجو و سلمان گفته اند از انجا بعضی را باین لحاظ در ذیل نقل میکنیم که اندازهٔ فرق مراتب اوستا و شاگرد را بدانیم: ه خواجو حافظ خرقه رهن خانه خمار دارد پیر ما دوش از مسجد سوی میخانه آمد پیر ما ای همه رندان مرید پیر ساغر گیر ما چیست یاران طریقت بعد ازین تدبیر ما مطلع کلام حضرت خواجه از همه جهت بر مطلع خواجو فوقیتی دارد که محتاج بیان نیست. ه خواجو حافظ گر شدیم از باده بد نام جہان تدبیر ما در خرابات مغان ما نیز هم دستان شدیم همچنین رفت از روز ازل تقدیر ما کاین چنین رفت از روز ازل تقدیر ما حضرت خواجه در همان الفاظ و مضمون خواجو را ته و بالا کرده و قدری هم پیشتر رفته که مصرع دوم حرف بحرف مصرع خواجو گفته میشود بلکه در تمام مصرع اول خواجو برجسته تر مینماید که مقابله تدبیر و تقدیر را خیلی صاف و بی تکلف بیان میکند، و خواجه طراحری اینجا (٣٠٩) کلام خود را بیشتر آرایشی نداده، مقصد از مصرع خواجو اینست که شراب ما را رسوا ساخت و چاره چیست که مقدر همین بود، و حضرت خواجه نیز مینویسند که به همصحبتی مجبور شدم و از ازل نقدر با نیت موله همین رفته بود، مدعا اینکه بلحاظ مضمون هم برترگفته نمیشود خواجو حافظ {تا دل دیوانه در زنجیر زلفت بسته‌ایم}{عقل اگر دانا کزین بند زلفت چون خوش است} {ای بسا عاقل که شد دیوانه زنجیر ما }{عاقلان دیوانه داند پی زنجیر ما } همان مضمون خواجو است، ولی خواجه صاحب حقیقت این نکته را خوشنماتر بیان میکنند که سبب دیوانه شدن عاقلان بران زنجیر چیست، یعنی اینکه بقید زلف بودن چه لطفی دارد و علاوه ازا مصرع اول حضرت خواجه موزون و برجسته‌تر است، اما در مصرع خواجو مخصوص نکته‌ایست که فرمودۀ خواجه ازان تهی است جهة انکه خواجو میگوید که دل دیوانۀ من به زنجیر زلف گرفتار آمد و در زنجیر است که عاقل هم دیوانۀ اوست گویا معذرت دارد که چون عقلابا زنجیر گرفتار میشوند پابندی دیوانگان به انزنجیر بنسبت مسلم است (٣١٠) که عموماً دیوانه را بزنجیر می بندند پس گرفتاری دل به زلف سنبلات عمومی است و جناب خواجه صاحب که از دیوانگی دل بیانی ندارند ازان است که اینجا برای گرفتاری عذر معقولی در میان نیست، و در بیان خواجو تقابل لفظی عاقل و دیوانه حُسن نزاکت و ملاحت کلام را آشکارا ساخته شعر خواجه اندین هم حصه نبرده ایم. خواجو حافظ از خدنگ آه عالم سوز ما غافل مشو تیره ما رگر دون بگذر دجانا خموش گر کمان بزم چمش سخت باشد تیر آہ رحم کن بر جان خود پرهیز کن از تیرما خلاصه باز همان مضمون خواجو را، خواجه صاحب باز تکرار میکنند و جلو تر نمیروند بلکه بمقابله سخن را کمتر ساختند چرا که خواجو صرف بهمین قدر گفته که معشوق غافل نشود، و خواجه صاحب معشوق را خطاب کرده میگویند خاموش بوده بر جان خود رحم کن، اینچنین کلمات خلاف اداب عشق شمرده میشود. خواجو حافظ ایا صبا گذر کن مر از ان که تو دانی نسیم سعاد بران نشان که تو دانی (۳۱) خواجو بدین زمین گذری کن بدار با که تو دانی چو مرغ در طیر آئي وچون اوج رسی نزول ساز در ان آشیان که تو دانی چنان مرو که غباري بدور سدر گذارد بدان طرف که رسیدي چنان بدار که تو دانی حافظ گذر بکوي فلان کن درین زمان که تو دانی توپیک حضرت شاهی بمرده دیده براهست بمردمي نه بفرما هر هر انکه تو دانی بگو که جان ضعیفم زدست رفت خدا را زلعل روح فزایت بخش زانکه تو دانی از هردو جانب صبا را قاصد خطاب نسبت من این دو حرف نوشتم چنانکه غیر نداند میدهند، واینکه خواجو صبا را به مرغ توهم زروي کرامت چنانخوان که تو دانی وفانه معشوقه را به آشیانه تشبیه داده سخن را از حسن انداخته، ولی بیت آخر تمرین آن لطفی بهم میرساند یعنی الصبا اینچنین اهسته و مؤدبانه درگذر بیاید که گرد و غباري هم برنخیزد آیا بیش ازین هدایتی میباید؟ البته تو خود آداب میدانی آنچه مناسب باشد همچنان کن۔ مطلع حضرت خواجہ خیلی بر جسته و زیبا مینماید گو لفظ صبا را به نسیم تبدیل و کنده و نیز قطعه، چکته صبح سعادت چنین سخن را دو بالا ساخته و در مصرع خواجو تناسب لفظی زمین و آسمان هم رونق اخبار ۳۱۲ دارد بدشت و خواجه صاحب زان در گذشت چنانچه عوض بدان زمین بکویمی فلان » کنایه را لطیف تر ساخت. و شعر آخر شعر اول این واقعه سوم تر ان بیشتر ازین حسن و لطافتی دارد که میگوید تو یک قاصد شاء ت مباشی و من مستحق آن نیستم که ترا بفیمانم بلکه توقع وابسته بمرو و انسانیت خودتست . — شیرینی و لطافتی اضافه تر و بیت آخر این قطعه سخن را بسعی بر مزید ساخته که بمعشوق میگویند که من این بطور را پنهان پوشیده دوستم که غیره از ان خبر بی تردد آگاه بشنود نباشد تو نیز اینچنین بخوان که کسی را تصدی یفقد و مناسب ہم ہمیں است که دیگری آگاه نشود خواجه حافظ دل درین پیره زن عشوه گر دور میز محمود ستی عهد از جهانست بنام کدین عروسی است که عقد بستی بادی که این عجوزه عروس ہزار دامادا زیبا تر مضمون یکی است اما ترتیب کلام حضرت خواجہ خوشنما ته گفته شد که معلوم میشود، ا در مصرع اول محض همین قدر گفتن لازمه بود برای اثبات این ادعا بدنیا دل بستن خطاست بعد از ان دلیل میبدی آن محبوب جمله مردم اسر شوم منم (۳۱۶) (۳۱۳) می آلود دینی دنیا ر نفر از دواج یعنی عجوزه ایست که با هزارها شوهر نکاح کرده، و خواجه از اول گفت دنیا که با عجوزه دهر دل مبندید چون در ابتدا با عجوزه گفته شد چه جای اثبات و دلائل دیگر باقی ماند چرا که از پیره زن طبعاً ہر انسان گریزان است حضرت خواجه اولا حیثیت و مائیت مطلق دنیا را بیان بیان کرده پیوسته بآن دو دلیل اسباب نفرت آنرا اظہار و متصل بآن کثیر الازواج میدارند کلاً یعنی انهم پیره زن است و هم کثیر الازواج است، دنیا خواجو حافظ منزل و یا ر قرین است چه دوزخ چه بهشت سجده گر به نیاز است چه مسجد چه کنشت همه مطلب لب یارند چه هشیار چه مست ہمہ جا خانه عشق است چه مسجد چه کنشت نیروی دو شعر خواجو بر شعر خواجه صاحب ترجیح است چنانچه در مطلع که پابندی قافیه دارد الزاماً ضرور نمی نوز زیباست مضمون را وسیع و خوشنما ادا ساخته کرده که عبارت از آن و همچنان از هر دو عالم هر دو مقام را در ضبط بیان آورده یعنی روزخ و بهشت، و مسجد و کنشت یافته (و در قید حال آورده) علاوه از همه قید نیاز رونق جان الله روه و تکبر تعمیم مسجد این کلام را اینجا آنچنان رونق بخشید که گفته بہ رتبہ اعلی برده خواجه صاحب را مطلقا بانداخت چرا که خواجه صاحب میگویند که (٣١٤) مسجد و کنشت هر دو خانهٔ عاشق اند و یک چیز گفته میشوند و خواجو آن هر دو خانه را مخالف تسلیم کرده میگوید که سجدهٔ نیاز بمقام مخا لف و موافق ادا میتوان شد و بدین نکته اشاره ایست که اگر سجدهٔ نیاز در کنشت هم ادا شود آنرا مسجد میسازد . ه خواجو حافظ کی برکنم دل از رخ جانانکه جهل بود عشق تو در وجودم و مهر تو در دلم با شیر در در آمد و با جان بدر شود با شیر اندرون شد و با جان بدر شود اینکه حضرت خواجه در طوریکه مضمون را اینجا رتبه بلندی بخشیده محتاج دلیل نیست باری اکثر یہ غزلیات خواجو و خواجه بمطرح گفته میشوند و بلحاظ اختصار ما بهمین قدر اکتفا میکنیم . خواجه صاحب غزلهای سلمان هم غزلهای بسیاری نوشته اند که در بعضی مواضع سلمان را تقلید کرده و در بسیاری اوضاع همان مضمون سلمان را اخذ کرده باز به پیرایه های دل کش و تر خوشنما ادا مینمایند و آئینهٔ سلمانی را جلا میدهند . - (۳۱۵) سلمان حافظ آوازه جمالت تا در جهان فتاده عید است و موسم گل ساقی بیار باده خلقی جستجویت سر در جهان نهاده هنگام گل که دید است بی قدح نهاده مطلع های حضرات بکلی از هم جدا است که موازنه آن نمیتوان شد. سودای زلف مشکم بر باد داده حاصل گل رفت ای حریفان غافل چرا نشیند مطرب بزن ترانه ساقی بیار باده بی بانگ رود چنگی بی یار و جام و باده اینجا مصرع دوم سلمان برجسته و مستانه تر مینماید مائیم بسته دل در لعل دلگشایت زین زهد و پارسائی بگرفت خاطر من آن لب بخنده بکشا تا دل شود کشاده ساقی پیاله ده تا دل شود گشاده صنعت اضداد را هر دو جانب لحاظ میکنند اما عبارت سلمان مصفا تر است یعنی در بستن و کشادن. و گرفتن و کشادن همین صنعت با همی است ولی معنی حقیقی گرفتن اینچنین نیست بلکه از محاوره این معنی لحاظا هم میسازد و علاوه از ان توجیه کشاد نا دل بکه برد و پهلو لفظا و معناً کلام سلمانرا روشن تر ساخته یعنی لب بکشا که مرا گشایش دل حاصل شود چرا که ٣١٦ دل من بسته به لب‌های تست، دکشایش دل از پیاله این نزاکت را دارا نیست. سلمان حافظ [سودائیان زلفت گرد تو حلقه بسته] [مجلس صبوحی دانی چه خوش نماید] [شوریدگان مویت در یگدگر فتاده] [عکس عذار ساقی بر جام می فتاده] بلحاظ مضمون هر دو بیت از هم جدائی دارند، مگر در قافیه مشترک گفته میشوند و ارتباط الفاظ سلمان خوشنما تر است که شعرا و هم خوبترا فتاده اگرچه در جواب شیخ سعدی غزل‌های بسیاری نوشته اند. (بنا بر آن میتوانم گفت که) لیکن روش جانبین جداگانه معلوم میشود و انحراف مو از نه آن نمی‌توان شد. باز گفت می‌توانیم که حضرت خواجه مضامین متعددی از شیخ سعدی مؤاخذه نموده و اسلوب آن را بطرحی تبدیل می‌نماید که هیچ جوهری بالغیانه آن نمی‌رسد (طوری) (بر سر تشخیص) که بگوید این گوهر با بدان سلک مناسبتی دارد نه چنانچه تمثال آن بعد ازین تحت عنوان حدت اسلوب (نشان داده) نمایان می‌شود. (در حاشیه) می‌نمایند البته کسی را بر کسی سهوی نمیماند (۳۱۷) خصوصیّات حضرت خواجه طوریکه در سطر کریم شما می بینید که خواجه صاحب به غزل ہاے ہمطرح از سلف یا حریفان خود چندان سبقت نکرده و مختصاً باین جهته شاعری ذاتاً سرمایه وافی ندارند بلکہ نفحات آبد قلم خیام گفته و دانسته میشوند با آنهمه غلغله غزلیاتش روی زمین را فرا گرفته صدای سعدی و خسرو و خواجو و سلمان را سراسر پست ساخته و یکرنگ عجیبی [نکته ای؟] در دار البته همین خصوصیات شاعری حضرت است و حقیقتاً این خصوصیات وابسته ذوق و وجدان اوست که مخصوصاً بخیال بغر سلیم او تعلق دارند و حتی الوسع از ان جمله هر انچه در قید تحریر آمدنی باشد در ذیل مینویسیم :- جناب حقیقت اینست که در بیان حضرت خواجه انحض افکا و اسرار متعددی با هم جمع و متفق اند که اند که مجموع آنرا بجز منظر اعجاز دیگر چیز نمیتوانیم گفت و میشود که از انها یک یک نکته را طور جداگانه از کلام دیگران دریابیم اما بمصداق کلام خواجه همین شما می بینید که خواجه صاحب به غزل ہاے ہمطرح از سلف (۳۱۸) مصرع تسلی داریم که ؛ آنچه خوبان همه دارند تو تنها داری؛ بلی در کلام حضرت خواجه خوبی ہائے است که در بیان دیگر حضرات ہمان جو مہتابان اندازہ ہیں، مثلاً روانی، برجستگی، و روشنی، اگرچه این اوصاف در افکار سعدی، و خسرو را مابه الامتیاز است ولی مدارج خیال خواجه بحدی نیست ممکن است که یک بیت نهایت روان و دل پذیر واقع شود، امّا اینجا یکجا بنمود گیرد دیگر بی بنمود بلکه همچنان برتولید گیرد نیز از برنج میروند گویا بصفتی حسن او از خویش با تمیز اصول ان ساخته که امتیاز مدارج و ترقی آن افتاده، و یک صنعت دیگر که اوصاف ظاہری و کمال شاعری حضرت خواجه را آئینہ دیدار افکار ساخته همانا جوش بیان است و همچنین تنوع مضامین نیز کما حق ازین بلقدر سنگین نبود چنانچه بصفاتی کلام شان را بعنوان ہای جداگانه در ذیل می نویسیم:- جوش بیان شاعری فارسی با وجود ہزار ہا کو ناگون صفات (٣١٩) مجالات از جوش بیان مبراست البته فردوسی و نظامی بعضی اوقات در واقعات خصوصی بیانات پر جوش دارند ولی او را بجمله واردات خیالات دیگری می بینیم نه از جذبات و خیالات شخص شاعر، و بر خلاف آن در کلام حضرت خواجه هر انچه از جذبات می یابیم همه را از واردات و حالات حقیقی خودشان میدانیم زیرا که انچه بیان میفرمایند باندازه پر جوش است که تاثیر آن عالمی را تسخیر میکند، مسلم است که جوش بیان موقوف و وابسته بخیال و مضمون مخصوصی نیست بلکه هر مضمون و خیالی را بجوش ظاهر میتوان نمود بلی اما بموجب اختلاف نوعیت در اشکال تبدلاتی واقع شدنیست، مثلا شاعری جوش در بیان مسرت می ارد سخن را بطرزی میگوید که گویا از خود بیخبر است، و اگر از قهر و غضب بیانی دارد ظاهر میشود که صفحه دنیا را برهم میزند و هرگاه از بی ثباتی دنیا ذکری دارد آشکار میکند که تمام عالم هیچ است و اگر مضمون غم و غصه مد نظر باشد معلوم میشود که (٣٢٠) از انفاسش شعله های اتش سر میزند، حضرت خواجه بسی ازین گونه مضامین را بته ترین ادا کرده اند و بهر خیالی را که در نظر می آرند بآن جذبه و جوش می نگارند که بر بیننده و خواننده همان تاثیر و رقت ساعتی می بخشد که در ان زمان بر ضمیر شخص خود شان اثری بخشیده باشد . ــــ در بی اعتباری زمانه اعتمادی نیست بر دو بجهان بلکه بر گردون گردان نیز هم سرود مجلس جمشید گفته اند این بود که جام باده بیاور که جم نخواهد ماند استقلال و ثبات قدم حلقه پیر مغانم ز ازل در گوش است ما همانیم که بودیم و همان خواهد بود وجه ذوق در نمازم خم ابروی تو در یاد آمد حالتی رفت که محراب بفریاد آمد دلاویزی افسانه عشق از حدیث سخن عشق ندیدم خوشتر یادگاری که درین گنبد دوار بماند (۳۲۱) در تحقیر وعظ و پند واعظان باده خورغم مخور و پند مقلد مشنو اعتبار سخن عام چه خواهد بودن دلفریبی معشوق میترسم از خرابی ایمان که میبرد محراب ابروی تو حضور نماز من تمنای مستی زان پیشتر که عالم فانیشود خراب ما را بجام باده گلگون خراب کن کمال محدود بکسی نیست فیض روح القدس ار باز مدد فرماید دیگران هم بکنند انچه مسیحا میکرد همه تن وفا و محبت شدن ما قصه سکندر و دارا نخوانده ایم از ما بجز حکایت مهر و وفا مپرس اعلان راز داستان در پرده میگویم ولی گفته خواهد شد بدستان نیزهم محتسب داند که حافظ می خورد آصف ملک سلیمان نیزهم یکسان بودن ظاهر و باطن رنگ تزویر پیش ما نبود شیر سرحسیم واقعی سپهیم (۳۲۴) روح افزای معشوق گرچه پیرم تو شبی تنگ در آغوشم کش تاسحر گه زکنار تو جوان برخیزم ترغیب جود و کرم ای نخویشم من سخنی هست بگوی ترکن تا ساغرت پر است بنوشان و بنوشان کن انجام غریب آزاری پس تجربه کردیم درین دیر مکافات با در دکشان هر که در افتاد بر افتاد اثر سوختن دلها سوز آه سینه سوزان من سوخت این افسردگان خام را موقع حقیقی جوشش بیان در لسان مؤلفان بدست می افتد که ذوق اظهار جذبات و خیالات مخصوصی مد نظر باشد مثلاً رنج و غم، فخر و ناز، غیظ و غضب، عشق و محبت و صوفیگری که بر حضرت خواجه جذبات مستی و رندی غالب بود از انست که عموماً کلام شانرا آنقدر پر جوش و مست میابیم که در حیات هزار ساله شاعری فارسی خیالی بمقابل او نمی بینیم تصور افکار او را وقتی کرده میتوانیم که اول جوش (۳۲۳) یک رند پیر مستی را بخود معلوم نموده بعد از ان جوشش و خروش مستی او را به پیمانه عقل سنجید، ببنیم که در دل و دماغ خود چه آرزوها و تمنا دارد ، که بر اظهار آن مستعد شده بے پروا ومستانه وار ندا میکند که مرا از ننگ نام خیالی نیست و ای بسا قدح بر قدح و جام بر جام بنوشان و خوف کسی را بر خاطر مگذران چرا که تا بد نمی دانند که در آئینۀ جام چه عالم به نظر می آید ، و مطربت بگو که ترانه نغمه حكومت مرا بر تمام عالم بخواند ، اینکه امشیر با خاک یکسان شده است امروز چرا غلغله را بدنیا نیندازیم و اینکه تو مرا حقیر می پنداری به میخانه آئی تا ببینی ، بدانی که چه شان و شرف دارم ؟ جامیکه در دست ماست بصور جمشید هم نمیرسد ، آن باده روز پشته این شراب نیست منم بلکه از مدتیست که فلک هم با من غلغله ما دوار است ، واعظان و زاهدان که اندرز دانی با خود نمائی کرده غوغا را سوگند است که هر چه میگویند از من مسکین شنیده اند خوب است اگر این عالم را برای خیال خود کافی نمیدانیم بیا تا آسمان را (٣٦٤) سقف بشکافیم و یک جهان نوی بکار وى کار آریم بالین حضرت خواجه این جمله خیالات را بهر موقعش به انچنان نشاطی و آراستگی و جوش و خروشی جلوه بیان مینمایند چنانچه حقیقتاً هوهو در دل و دماغ یک ازاده و شیر مستی تولید میکند، بلی دلا، ازین مبحث میگذریم که آیا بیانات خواجه در بارهٔ می محبت و معرفت حضورست یا آب انگور بلکه در هر دو نکته هستی و مستی آشکارست و اینجا مقصد ما تنها به لفظ مستی ست ، . ۰ بیا تا گل برافشانیم و می در ساغر اندازیم فلک را سقف بشکافیم و طرح نو در اندازیم اگر غم لشکر انگیزد که خون عاشقان ریزد من و ساقی بهم سازیم و بنیادش براندازیم چو در دست است خوتونیم ن مطرب یک ده و بی که د افشان غزل خوانیم و پاکوبا سر اندازیم نگاهی آن زمانیکه رندی بوجد آمده با ین خیال زمزمه ها میکند و بهر طرف دست ها می افشاند و زمین را بار بار بپای می کوبد و بپ و راست سر و گردن را حرکت ها میدهد، بی گمان که شعار فوق تصویر همان عالم مستی و ذوق را به تصور می آرد، ... ساقی بنور باده برافروز جام ما مطرب بگو که کار جهان شد بکام ما کلیات حصۀ دوم صفحه الخ ۱۳۰۰ مجیدیه (٣٢٥) ما در پیاله عکس رخ یار دیده ایم ای بیخبر ز لذت شرب مدام ما ساقیا برخیز و در ده جام را خاک بر سر کن غم ایام را گرچه بد نامیست نزد عاقلان ما نمیخواهیم ننگ و نام را تا ز میخانه و می نام و نشان خواهد بود سر ما خاک ره پیر مغان خواهد بود حلقه پیر مغانم ز ازل در گوش است ما همانیم که بودیم و همان خواهد بود بر سر تربت ما چون گذری همت خواه که زیارت گه رندان جهان خواهد بود عاقبت منزل ما وادی خاموشان است حالیا غلغله در گنبد افلاک انداز حاصل کار گه کون مکان اینهمه نیست باده پیش آر که اسباب جهان اینهمه نیست ساقی بیار باده و با مدعی بگو انکار ما مکن که چنین جام جم نداشت خوش وقت رند و مست که دنیا و آخرت از دست داد و هیچ غم بیش و کم نداشت ما می به بانگ چنگ و مرو نی مخوریم بس دیر شد که گنبد چرخ این صدا نداشت سر خدا که عارف سالک بکس نگفت در حیرتم که باده فروش از کجا شنید ساقی بیا که عشق ندا میکند بلند کان کس که گفت قصه ما هم زما شنید من ترک عشق و بازی ساغر نمیکنم صد بار توبه کردم و دیگر نمیکنم من رند و عاشق و انگاه توبه استغفر الله استغفر الله گل دوم حصه دوم تحفه اکبری ۱۲۰۰ چشم (٣٢٦) ما زهد و تقوی کمتر شناسیم یا جام باده یا قصه کوتا ه شراب عیش نهان چیست بی بنیادا زدیم بر صف رندان هرانچه باداباد سخن درست بگویم نمیتوانم دید که میخورند حریفان من نظارە کنم گدائی مکده ام لیک وقت مستی بین که ناز بر فلک و حکم برستاره کنم نه قاضیم نه مدرس نه محتسبم نه فقیہ مرا چکار که منع شراب خوارہ کنم با من دلنشین خیز سوی میکده آی تا به بینی که در آن حلقه چه صاحب جائیم ای خوشا حالت آنمست که تا حشر حریف سر و دستار نداند که کدام اندازد خوشتر انکر می جام چه خواهد بودن چون خبر نیست که انجام چه خواهد بودن پیر میخانه چه خوش گفت معما دوش از خط جام که فرجام چه خواهد بودن باده خود غم مخور و پند مقلد مشنو، اعتبار سخن عام چه خواهد بودن غم دنیای دنی چند خوری باده مخور حیف باشد دل دانا که مشوش باشد ساقی بیا که شد قدح لاله پر زمی طامات تا بچند و خرافات تا بکی شیخم به طنز گفت حرامست می مخور گفتم برو که گوش بهر خر نمیکنم که برد ها به نزد شاهان زمن گدا پیام که بکوی میفروشان دو ہزار جم بکجا صبح است ژاله میچکد از ابر بهمنی برگ صبوح ساز و بده جام کمینی س ح سس ( ۳۲۷ ) ساقی بهوش باش که غم در کمین است مطرب نگاهدار همین ره که میزنی بیا که رونق این کارخانه کم نشود ز زهد همچو تو نی یا زرند همچو منی ما مرد زهد و تو به وطامات نیستیم با ما بجام بادۀ صافی خطاب کن زان پیشتر که عالم فانی شود خراب ما را بجام بادۀ گلگون خراب کن در حرف باران باین اشاره که دنیا را بجز جلوهٔ چند روزه فروغ و اساسی بیش نیست، درین مذاکرات و مباحثات کوشیدن بحاصل است بلکه خروشیدن است، بخور و بنوش ببخش و بپوش و ازین گذرگاه بگذر، بی شبهه مضامین بحسابے درین حساب روایت و حکایت کرده اند که تمام کائنات شاعری خیام بر همین ے مضامین نهج است الجاهل دليله، امّا حقیقتاً جوش و خروشی که از بیان حضرت دگر خواجه هویدا و عیان است شهرستان شاعری و ادلستان پهلوی را ازان آثار خالی می یابیم ، ه شراب تلخ ده ساقی که مرد افگن بود زو که تا لختی بیاسایم ز دنیا و شر و شور کمند صید بهرامی بیفگن جام می بپیمای که من پیمودم این صحرا نه بهرام است و سال نی گورش می دو ساله و محبوب چهارده همین بس است مرا صحبت صغیر و کبیر (۳۲۸) دو یار زیرک و از باده کهن دومنی فراغتی و کتابی و گوشه چمنی من این مقام بدنیا و آخرت ندهم اگرچه در پی ام افتند خلق انجمنی بی‌گمان که شان و شوکت و جاه و جلال و دبدبه و طنطنه دنیا دار می‌افکار شانرا بخود مائل میسازد، ولی اینست که از نه دل شان این صدا می‌آید، که تاکی ؟ و این نیرنگی تا کجا ؟ پس حیات بی‌حاصل را بطومار این طلسم باطل حیات بی‌حاصل را نباید پیچید. بس کن تکبر و ناز که دیده است روزگاری چین قبای قیصر و طرف کلاه کی حاصل کار گه کون و مکان اینهمه نیست باده پیش آر که اسباب جهان اینهمه نیست بیش از خرده خاک حال دل شوکت این که از جمشید و کیخسرو بهزار باداستاداری گره بباد مزن گرچه بر مراد وزد که این سخن بتمثل باد با سلیمان گفت و این مسلک انقدر پسندیدۀ حضرت خواجه بود که بوریای فقر را از مسند جمشید عالی و خوشتر میدید و بشخص خود در این خیال مستر بوده میخواستند کافه ازین جهان ستی محظوظ و مستفید گردند، چنانچه ذاتا از مناظر قدرت یعنی بهار و سبزه و آب روان و چمن و مرغزار بهره‌ها می بردند و میدانستند که برای آنک (۳۲۱) ازین عالم عیش و خوشی بهره میرسد بدین سبب جهانی را فلسفهٔ عیش و نوش تسلیم میدهند، و در یونان تعلیم اپیکورس هم همین بود، از آنجا که طبعاً شخص فاسقی بوده بیان و تعلیمش نیز صورت فلسفیانه داشت و حضرت خواجه که فطرتناً شاهر و از حقایق آگاهی داشتند کیفیت و ذیقهٔ عیش و خوشی را بجلی بر نگاشتند لا دنیا و ما فیها را بمسیر جوی مسرت در نظر آورده ند وفن شاعری را برتبه کمال بخشیدند، ه عیش است ساقیا قدح پر شراب کن دور فلک درنگے ندارد شتاب کن نوش دہ که ایام غم نخواهد ماند چنان نماند و چنین نیز هم نخواهد ماند بے غم بسربر در جهان بکر نی ارزد می بفر ونوش تو با که بن بخر نمی ارزد شکوه تاج سلطانی که بیم جان درو باشد کلاه دلکش است اما بدردسرار زد غم دنیا دنی چه خوری باده بخور حیف باشد دل دانا که مشوش باشد خوشتر زفکر می باموجه خوارباران جوان خضمرست که انجام نخواهد شد از موسم بهار حظوظی شوند نفس باد صبا مشکفشان خواهد شد عالم پیردگر با ره جوان خواهد شد ( ٣٣٠ ) ارغوان جام عقیقی بسمن خواهد داد چشم نرگس به شقایق نگران خواهد شد مطربا مجلس پس است غزل خوان و سرود چنگونی که چنین است و چنان خواهد شد بلبل از شاخ سر و با گلبا نگ پهلوی میخواند روشن سر مقامات معنوی مرغ باغ قافيه سنجند و بمله گو تا خواجه می خورد بغزلها پهلوی در پیشم و گدا و برابر نمی کنم پشمین کلاه خویش بتیغ خسروی خوشتر قماش بوریا و گدا و خواب امن کاین عیش نیست در خور اورنگ قیصری اخر الامر گل کوزه گران خواهی شد حالیا فکر سبو کن که پر از باده کنی اینکه در کوی خرابات مقامی داری جم وقت خودی ار دست بجامى داری اینکه با زلف رخ یار گذاری شب و روز فرصتت باد که خوش صبخی و شامی داری میخواه گل افشان کن از دہر چه میجوئے این گفت سحر که گل بلبل تو چه میگوئے من مگلان شاه بر هم شاهد و ساقی را لب گیر می رخ بوسی میتود گل بوئی قدرت و کمال مخصوصه حضرت خواجه حبیب تاثیرات کلام وجود امین بیان شانرا در صورتے بخوبی اندازه کرده میتوانیم که در مقام مذکوره انه کلام دیگر اساتده بمجالسے بمقابله اورده بموازنه کنیم بنا بر این بعرض مثال شا [ILL] اشعار می اكتفا می کنیم .هـ * جمله مسلم الثبوت شرکاست پیش طبعم شرکه اسرار است (۱۲۰) * (۳۳۱) سلمان حافظ رندی و عاشقی و قلاشی عاشق و رند و نظربازم و میگویم فاش هیچ شک نیست که در ما همه نیست تا بدانی که بچندین هنر آراسته ام درون صافی از اهل صلاح مجو راز درون پرده زرندان مست پرس که این نشانه رندان دردی آشام است کاین حال نیست صوفی عالی مقام را مکن ملامت رندانه گر به بدنامی گرچه بدنامیست نزد عاقلان که هر چه پیش تو ننگ است نزد ما نامست ما نمیخواهیم ننگ و نام را غرض ز کعبه و بتخانه توئی سلمانرا جلوه بر من مفروش ای ملک الحاج که تو بکعبه خانه بخانه خدا با ما در هست خانه می بینی و من خانه خدا می بینیم من آنکارونه که در بند تو ام آزادم فاش میگویم و از گفته خود دلشادم پادشاهم چو بدست تو اسیر افتادم بنده عشقم و از هر دو جهان آزادم ای گنج نوشدارو خستگان نظر کن یارب این پاکدلانرا که گفت ای سلمان مرهم بدست دار مجروح میگذاری کشت ما را و دم عیسی مریم با اوست بدیع الاسلوبی که بحدی جدت و خوبی ادا اکثرم مضامینی هست که از مدتها ترتیب یافته می آید و ناگفته (۳۳۲) آورده شده حقیقه دانسته شده اند دلربائی نقطه که به تصویر نیاورده الاغیر مرتب مانده حسن اسلوب جدت ادای حضرت خواجه آن را دلفریبی ولطافت بخشیده بصفحه ظهور آورده مثلاً چشم معشوق را هر زبان مخمور ومست و سرشار گفته می سنجد و حضرت خواجه هم بهمین آئین و اندزه بیان میکنند . ه هر کس که بدید چشم او گفت کو محتسبی که مست گیرد الحق زلف محبوبه را بر بنفشه ترجیح دادن سخن سهلی است اما خواجه صاحب این نکته را با چنین نزاکت ولطافت مخصوصی ادا و بیان میفرمایند . ۵ بنفشه طره مفتول خود گره میزد صبا حکایت زلف تو در میان انداخت البته این مضمون به ترتیبی تزیین یافته که وقتیکه به کامل تصویر ملکی تصویر گلزار در این امور ما زنهال خود دارد که تأمین نماید گفته که لا بغس خود پیکر حسینه تاریک و طاق مسیند وجمیلی است که زلفین پر پیچ وزیبائی دار دلر با ز و انداز نشسته برطره خود بخش گره میزند در این اثنا صبا از گوشه سر بر آورده بمدا خلت کرده از زلف معشوقه حکایتی در میان می آورد (۳۳۴) که یگانه در عالم ناز وتکبر از ان مبحث به تحیر میماند (نزاکت کلام را کمال میرساند) این وجد ت بموجبه بودن حق وراستی مضمون که حقیقت طریقه رندانه است نگهداشته و از درین البت که نتیجه شرمساری بنخشه را پوشیده از ضرورت اظهار مفصل آن صرف نظر میکند. ونسبت را بدر و داشتن این خیال بمقصدی مثال دیگر نزاکت که ان با شراب و غیره مسقیات عادی نیست و در حصول مقصد برای از زورو کار میگیرد و تحصیل مطالب خودرا بزورو قوه ریا بجا میرساند بس این شیوه را از حرام کمتر نباید دانست همین مضمون را به این خواجه عبارت موزون بیان میکند . ٥ بیت ترسم که صرفه نبرد روز بازخوا نان حلال شیخ زآب حرام ما در جدت اسلوب هر لفظ آن لطف و نزاکت مخصوصی بهم میرساند، یعنی خوف دارم که روز قیامت نان حلال شیخ از آب حرام من که مراد از می باشد مقصدی نخواهد برد و صرفا لفظ این معلوم را بر می دارد ترسم ظاہرا چون است که من این سخن را بطور شماتت نمیگویم، بلکه از روی همدردی مضطربب هستم که اینچنین بشود و این واقعه پیش نیاید وحشره که بروز بازخواست تعبیر میکنند مقصد اطباً (٣٣٤) لعل می کند آن اینست که در آن روز فی الواقع امتیاز نیکی و بدی شدنی است در اینجا تقابل نان حلال و آب حرام در اینجا علاوه از صنعت اضداد که موزون و خوشنما افتاده اصل مضمون را نیز بدرجه انتها بلاغت بخشیده یعنی اگر نان زاهد با وجود صفت حلال بودن گران است مایه تاسف واحرای بران زاهد ست حرام با پست تر شو دوم گرا مقصد را نبرد برای زاهد تاسف بسیار است فقیه مدرسه دی مست بود فتوی داد که می حرام ولی به زمال اوقاف است در بلاغت حسن طرز ادای اینطور عبارت خاصه لحاظ ضروریست اولاً اعتراف باین امر که گوچه شراب حرام نکنه هم بد و بیست اماد بعد ازان میگوید بهر حال از مال وقف اوقاف بهر حال بهتر است و خوبتر اینکه وقتی اینگونه در افکار کلمات از زبان شخص ان هم واز زبان مدرس و علاوه بر ان فتوای او درها فقیه بیان و اثبات نماید و نقیر انسان بعالم مستی ادعا مقید بدون فکری میسازد و مرا حسن سخن اینست که فقیه اظهار حقیقت یک بیجاست هم میکند ، بی سمت بود و خیال چون و چرا از خاطرش یکطرف شده بود بانچه در دل داشت بر زبان آورد زانیکه تصورات سیئه اعمال شان بنده غضب ایزدی را بد لها ارائه و قایم میکند بر سر چشمه کار را فهم و حضرت او سبحانه کاره است، که ذره ذره اعمال جمیعه (۳۳۵) لنعوذ بالله توب توب از حق بیگا نه تنزل بشود و نغوذ بالله ناراضی او را مینمایند و بنهایت بی رحمی سزاهای بزرک و قوی مقرر میدارند اما به نزد اهل نظر نعمت های خداوندی د عالم سرا سر لطف و رحمت است که شرح این مضمون را باین طرح بیان کرده اند : پیر دردی کش ما گر چه ندارد زر و زور خوش عطا بخش و خطا پوش خطائی دارد اینجا نکته ئینز خدائے ، چه لطف و نزاکتی بمیرساند که گویا خدای باین اوصاف بلا غیر معروف است و زاهدان ملا مطلقا با او شناسائی ندارند. مضمون دیگر اینکه من به دلیری و بی باکانه معشوقه انتخاب کردم و محل تحسین عامه شدم شرح انرا باین نظم ادا میکند : هر کس که دید روی تو بوسید چشم من کاری که کرد دیده من بی ابصر نکرد بوسه روی تو دید چشم مرا بوسید و حق کسی او را یعنی دیدن روی تو و بو سیدن چشم من جای تحسین و آفرین است چه معشوقه که بسیار یاره و مقبول انتخاب کرده ام و کاری که چشم من کرده یا سنجیده نبود بلکه دیده و دانسته کرده است ، استغفار بد ندار ہے نسبت شاید بازی که دیگران هم میکنند مضمون روانی است و حضرت شیخ سعدی هم میفرمایند : هر صباحی شرم از شر مستی امروزم (۱۴۸) (۳۳۶) گر کنند میل بخوبان دلمن خرده مگیر کاین گناهیست که در شهر شما نیز کنند ولی حضرت خواجه حافظ همین مضمون را باین اسلوب جدید ولطیفی بیان میدارند . ه من ارچه عاشقم ورند ومست و نامه سیاه هزار شکر که یاران شهر بیگنه اند ظاهراً مقصد از شعر اینست که اگرچه من گنه گار وبد کردارم ولے شکر خدایرا که مردم شهر پاکیزه ونیکوکار اند که از یمن برکات آنها آنگیست اعمال من بردیگران تاثیر نکند . وحقیقتاً دیگران را بکمال و ہنر لفظے رمزا ًپوشیده حقارت میکند چنانچه شیخ سعدی به عبارت روان بیان نمود و خواجه علیه الرحمه همان مضمون را به نزاکت کنایه و اشاره ادا فرمود . و نیز باین پیرایه با مید عفو ورحمت خداوند ی بعمل می نوشي دلیری میدہد . ه بیار باده بیور زانکه پیر میکده دوش بسی حدیث مغفور رحیم و رحمن گفت محل تحسین است که در این موقع عدد ہمان اسماء الله را که توقع تائید رحمت و مغفرت بدان میتوان شد به مناسبت و حُسن بلاغت اظهار نمود. و بعد ازان آمدن بثباتے دنیا را باین پیرایه (۳۳۷) ادا میفرمایند . سرود مجلس جمشید گفته اند این بود که جام باده بیاور که جم نخواهد ماند و مقصد ازین بیت اینست که بر دنیا هیچ اعتبار و اعتماد ی نیست و بدان سبب این حیات چند روزه را به عیش و عشرت بسرکن که معامله فردا با خدا ست ، در ادای این مضمون چه پیرایه بلیغ کامرانی و پسندیده بهم میرساند ، که یعنی در کامیابی و عیاشی جمشید سربرآور نام او در ان دنیا است با آنهمه در مجلس او این ترانه میخوانند. بس بیشتر ازین ثبوت بیثباتی دنیا چه خواهد بود، و البته باین حقیقتی که القاب و خطاب جمشید را صرف نظر داشته نامش را به تحقیر تصغیر مؤثر و یاد می آرد حقا که پیشتر و بهتر مضمون را بسی مؤثر و موزون تر میسازد شعر از ان چشم سیه با دشن مژگان دراز هر که دل بردن او دید در انکار من است کمترک مقصد ندان از مضمون فوق نیست که هر که بر من اعتراضی دارد هرگاه معشوق را میدید از اعتراض باز میماند ، و این عبارت را به این نزاکت بیان میکند که هر که بر دل باختگی من اعتراض میکند مگه از چشم و مژگان معشوق شرمی ندارد یعنی بر من اعتراض کردن گویا (۳۳۸) از دلربائی چشم دلبر امن منکر شدن است، ؎ یا ربی که بتوان گفت این که در عالم خمار که پس نمود آن شاهد هر جائی این مضمون را که جلوۀ شاهد مطلق یعنی (خالق بر حق) اگرچه از هر بر ذره درخشان است و به حقیقت و علم عالمی نارساست، باسلوب بدیع اظهار میکند، که یعنی بسیار جای تعجب است که بهم هر جائی است و هم کسی او را ندیده، وصالی نیز بدین مضمون کلامی دارد بیت ای که در هیچ جاندار ی جا بوالعجب مانده ام که هر جائی حقیقت نیست که کلام حضرت خواجه علاوه از طرز ادا و لطافت اسلوب هم خیلی پر معنی است، برای دانستن بدایع اسلوب چند مثالی مینویسیم تا ظاهر شود که مضمونی را که سابقاً استادی استعمال کرده و میاد داده بود حضرت خواجه صاحب بحسن اندازه و خیال خود همان عبارت را بچه اندازه رسیده رتبه عالی بخشیده. ؎ سعدی حافظ تو گرچه امیر و ما فقیریم { در راه عشق فرق غنی و فقیر نیست} دلدارسی دوستان ثوابست { ای پادشاه حُسن سخن با گدا بگو} (۳۳۹) سعدی ای بلبل اگر نالی من با تو هم آوازم تو عشق گلی داری من عشق گل اندام حافظ بنال بلبل اگر با منت سر یاریست که ما دو عاشق زاریم و کار ما زاریست حضرت شیخ میفرمایند که ای بلبل اگر ذوق نالیدن داری من هم با تو همراهی دارم و همدرد تو میباشم چرا که تو بر گل عاشقی و معشوق من هم گل اندامی هست غرض اینست که شیخ علیه الرحمه باشتراک معشوق موجب همدردی قرار میدهند ولی این نکته از پهلوی غیرت میکاهد و بیجا مینماید . و حضرت خواجه بیگانگی محض قطع شرکت عشق با ها همدردی میدانند و باشتراک معشوق دخلی ندارند و با آن همه خود را پیرو بلبل نمیخوانند بلکه بر لفظ (دو) عبارت را ساس و تقویت میدهند ازین اشاره بی شبهه ظاهر میشود که حقیقتاً دعوی را دو کس حق دارد دعوی را عشق و عاشقی کند مسئله عشق صرف دو کس گفته میشود یعنی (عاشق و ـ بلبل) و با وجود این نزاکت با اجتماع و مطلع شدن گلاب زار و ـ زاری ،، رتبه کلام و حسن افکار شاعر عالیتر ساخت . (٣٤٠) سعدی حافظ ای گنج نوشدار و خستگان نظرا چه عذر از بخت خود گویم که آن عیار شهر آشوب مرهم بدست و ما را مجروح میگذاری بتلخی کشت حافظ را و شکر در دهان دارد خواجه صاحب الصنف کلا پیرایه مضمون شیخ را بلطافتی خوشنما تر میسازد . ه کے فقرہ سلمان حافظ رندی و عاشقی و قلاشی عاشق و رند و نظر بازم و میگویم فاش هیچ شک نیست که در ما همه هست تا بدانی که بچندین هنر آراسته ام علاوه از چستی و ارتباط و جوش بیان سلمان کلمین قدر میگویند که من ندیمه این اوصاف را دارم اما شوه تی ندارد که باین دو افتخار میکند یا ندامت میکند . بدون صنایع مقر است تا نادم ، و حضرت خواجه باستخدام این رباعی و دیگران را باید قناعت نداشته چیزی کمالعقیف ناز قرار داده میفرمایند ع تا بدانی که بچندین هنر آراسته ام سلمان حافظ نکونامیست رندان دگر به بد نامی گرچه بدنامیست نزد عاقلان مرا نچه پیش تو ننگست فخره با نام است ما نمیخواهیم ننگ و نام را (٣٤١) رزان آقای سلمان میگویند که مرا ملامت نکنید چه انلین چیزی که شما بننگ داده اید به نزد ما مایه نام آوری است، و این خیال صریحا نقص مضمون گفته میشود که بر خود شخص جرح هم ونشانر ا ثابت و عیان میدارند و بین شیوه ایست که نام آوران هم از ان ننگ دارند، و حضرت خواجه میفرمایند که مرا کلی با ننگ و نام تعلق و غرضی نیست و هیئت و همین که بنشان و نشان رندان خوانده میشود. سلمان حافظ شاهد آن نیست که دارد خط سبز وب شاهد آن نیست که موی و میانی دارد شاهد انست که این دارد و آندارد بنده طلعت آن باش که آنی دانه این بدنیقه من از پی آن مبکرده دیده ام طلعت زیبا شر که آنی دارد اصل مدعا اینجا هست که معشوقی شدن صحران به تناسب اعضا هیچ دخلی ندارد، بلکه صفات حقیقی دلبری ناز ملحوظ و ادا گونه پیداست سلمان در ادای این مضمون رونق لفظی در مقابله این و آن را بمیان آورده. بی شایستگی اصل مضمونرا بر همه عبارت ساخته اند (٣٤٢) در این مورد حضرت خواجه حقیقت عبارت را از صنعت لفظی دیباچه جامع بکلی علیحده در صفحه بیان آورده و در موضع دیگر حُسن و لطف مقابله کلمهٔ این و آن را نیز مد نظر داشته به پیرایهٔ حسین تر از ان میفرمایند سه اینکه میگویند آن بهتر ز حُسن یار ما این دارد و آن نیز هم مثل طبله بلکه ازین گونه صدها مثال موزون بظهور میرسد ولی مقصود ما بیاں هستوی ما فعل که هی ر بطور آوردیم در اینجا که این چند بیت نمونه بود، قطع نظر از اسالیب جزئی یک اسلوب با کلی که غور کردن است چنانچه حضرت خواجه بیشتر مضامینی را که خوشتر دانسته و نوشته اند همانا اوصاف شراب ، و ترغیب به رندی و مستی ، و بیثباتی دنیا ست، و نیز افشای راز واعظان ر گوشه سنه و پیرایی شگر در ادا عمل و ز هاد گفته میشود، در ادای مضمون هر مسلک پیرایه هاییکه ترتیب داده و اختیار کرده اند بهتر ازان شیوه های خیال خطو نکرده ، در ادای پیرایی نسبت در ان صاحب حالی نپیوسته ، و همین است که بر مضامین نمکیه اثر کلام میں هرگز و ابداب رق از اکثرا ساتذه بعد بآ بل هزار ها اشعار با طبع آزمایی ها گوارا بسیاری از نظر ها گذشته و میگذرد اما اهل دانش و بینش حقیقتاً ذایقهٔ حوله را از حرف گروه مبتدی نشند ترانه های کلام حضرت را از کام و زبان نمیندازند... (٣٤٣) واردات عشق انواع گفته های انرا. که در بیشه خیال آفرین مشق حضرت خواجه در فن شاعری انواع مختلفه این فن را تخته در بردارد خیال گرفته و هر نوعی را به اعلی ترین رتبه میرسانند ولی کلیتاً بلکه یکی از ادعای که می تواند این که مدار ذوق خاطر شان، عشق و عاشقی و رندی و مستی است لیکن نزاکت و لطافت نامی مضامین رندانه را باین آزادی می آورده و رنگینی و جذبه و جوشش بحسن بیان آوردن خاصیه و صف زبان او میدانند که تفصیل ان پیشتر ازین بعوان جوش بیان مرقوم است ، لا در هر صفحه دیوان شان هزاران نکته و رموز ۴ عشقیه مضمر، لیکن این نقطه را ملحوظ باید داشت و از بد و معامله در کلام در شه باید. عله نگاشته می آئیم که جذبات عشقیه حضرت ، با درد و غم کمتر تعلقی دار در احوال چرا که فطرتاً شگفته مزاج و رنگین طبع بودند و ازان رو بآئینِ علاقه وافر در درد معاشقه هم تا جای دخل و تعلقی دارند که آرایش لطف طبع و رونقی و آسایش خاطر باشد ، و گر چه گاه گاهی از نا امیدی و یاس، وحسرت و امثال آن چیزی بخیال آورده نویسند (٣٤٤) مطلبی را میخواستند دل محض قلب میکنند چنانچه مثلاً چهره انگین محجوبند بگویند اما انه خاطر شان آثار شگفتگی با ظهامر میرسد و از ان است که پکران اخبار درین مسائل شوقیه، ناز و نیاز، بوس و کنار، و جذبات مجلس آرائی خوب نیز شد مد عاسان واضح و خوشتر مینویسند، و عشقی را خاطر نها د ندارند که برای دیگرے حیات خود را بر باد دهند، یعنی به روش معاشقہ شان لطفے بکھوئی دارد ہر گه در زن تیر لطفے بنظر می آید، از گذر تا را افتادن و خیزان گذشتن ، چہرۀ دیدار محجوبے را زیبائے بنظر آوردن و دیدن و دل را تسلی بخشیدن ، انجم نشینی و مکالمہ ، ہمزبانے او محظوظ شدن بهتر از ان سینه گرفتن بدست در آغوش انداختن و در ہمۀ امور از خیال داشتن بد پرہیز کردن، بهمت پاکبازی و نیک بینی را بر قرار دا رقدت نگاه دلال شوق خبط است چنانچه میفرمایند منم که شهرہ شہرم بعشق ورزیدن منم کہ دیده نیالوده ام به بد دیدن با این ہمہ واردات و روایات که از عشق و محبت بظہور میرسد از یکان بیجان اسرار آن با خبر بودند و اینمحو جذبات را بصدق در اینی انکور مستن و به ذوق حقیقت اظهار داشتن یعنی بصو رتیکه (٣٤٥) در هر موقع بر تو حالی بدل متصور شود در صفحه بیان می آرند و همین است که صفات حقایق شیوه شاعری گفته میشود. و هرگز چیزی نمیگویند تا جذبه او اثر بدل و خاطر پر تو نیندازد. مثلاً وصف معشوقه را که وظیفه صبح و شام شعر است میخواهند بگویند ولی در زمانی میگویند که از ناز و ادای تازه طرفی معشوقانه در دتازه و غوصی بر دل بر دارند درین چیزی گفته و میگذارند چنانچه میفرمایند . ه نکته ناسنجیده گفتم دلبرا معذور دار عشوه فرما تا من سنج را موزون کنم غنی همین نکته را بانداز خیال خود میگوید . ە جلوه حسن تو آورد مرا بر سرکار تو حسابستی و من معنی رنگین بستم حضرت خواجه خاکسار واقف این سر است که عشق محض از حسن و جمال ظاهر می بظهور نمی آید و اگر پدید آید آنرا عشق نمی نامند بلکه هوس پرستی میگویند . در قانون عشق معشوقه را غر حسن و جمال بسا اوضاع و داد و کمال دلبری ضرور است کما یعلم بدین نکته سلمان ساؤجی نیز متفق بوده میگوید . ە (٣٤٦) شاهد آن نیست که دارد لب لعل و خط سبز شاهد آن نیست که این دارد و آنی دارد و سلمان این مسئله را حسن تخصیص بخشید که حضرت خواجه اعم و اشمل نموده شاهد آن نیست که موئی و میانی دارد بنده طلعت آن باش که آنی دارد بلکه تا این حدود قناعت نداشته خوشتر و شسته تر میروند. بیت هزار نکته درین کار و بار دلداریست که نام آن نه لب و لعل و خط زنگاریست البته عاشقی که از معاشقه شخصاً حظ اوقات و لطفی بهم میرساند عموماً پاکانه فطرت انسانیت دیگران را به اخذ لذت آن ترغیب میدهد این شیوه را اینک به پیرایه لطیفه و عجیبه اظهار میدارد. مصلحت دید من آنست که یاران همه بگذارند و سر زلف نگاری گیرند شهری از بهر نگار و ز هر طرف نگاری یار اصلای عشق است گر میکند کاری و این جذبه سخن قابل غور است که میگوید ای یاران کار می اگر لایق کردن باشد همین عشق است و بس ، و چون عاشق بتصور وصل بخاطر میرسد جذبات و خوشیها علیحده بخیال خود می آرد اینست که میخواهد معشوقه را بطرح طرح آراسته پابیند یعنی گل فشان و زیور پوش بر تختی (٣٤٧) نشسته باشد و این عاشق باریاب شده بعرض رسانم که بی از ناز و انداز معشوقانه که تشریف دادی تماشائیان را از برق جلوه ات دل دوزم بسوز و بگذار بهانا تحریرات تصویر این جذبات چون تصویر بپرداز میکند . ه بتخت گل بنشانم بتی چو سلطانی ز سنبل و سمنش ساز و طوق و یاره کنم کرشمه کن و اسرار ساحری بشکن بغمزه رونق بازار سامری بشکن بباد ده سرو دستار عالمی یعنی کلاه گوشه بآئین دلبری بشکن چو عطر سای شود زلف سنبل از باد نو قیمتش به سر زلف عنبری بشکن بزلف گوی که آئین دلبری مگذار بغمزه گوی که قلب ستمگری بشکن برو خرام و ببر گوی چو از هر کس سزای حور بده رونق پری بشکن عموما خیال میکنند که در عالم وصل خلش خارهای دل با تسکین میرسد ولی صاحب ذوق میدانند که در لحظه طپش وصل شعله های اتش شوق تیز تر میگردد و طپش دل را صبر و قراری حاصل نمی آید، و اندرین اثنا شاعر میگوید باره بكل بلاء بينا فلم يشف مابنا على ان قرب الدار خير من البعد (٣٤٨) یعنی ما همه مقامات را طی کرده و دیدیم و از هیچ یک تسلی نشدیم، اما باز هم وصل از هجر بهتر است و حضرت خواجه درین باب چنین میفرمایند. ؂ بلبلی برگ گلی خوشرنگ در منقار داشت و ندران برگ و نوا خوش نالها زار داشت گفتمش در عین وصل این ناله و فریاد چیست گفت ما را جلوهٔ معشوق در این کار داشت معشوق چندی بیوفائی بسر برده بعد آن از بی پروائی چشم نظر کرده می بخشد، و عاشق بیچاره از ایام گذشته حکایاتی که بخاطر دارد قصد آفرینش میکند، معشوق را اطمینان میدهد که هرگز ندارد شکایتی نیست اوضاع اتفاقیه پیش شد، بگذشت خوب آنچه گذشت، حالا این ماجرا را باین نوعت رویت میدهد. ؂ مگر ز دست زلف مشکینت خطا رفت ورزمند شما بر من جفا رفت اینجا لطیفه که در رسم بلاغت را بی انتها پایه رفعت میدهد که ظلم و ستم را اینطرف معشوق نیکو بد و سلسله زلف نسبت داده یاد میکند و او را بند و یعنی ظالم و راه زن میگفت که گر پیش آمد از روزگار واقعه این کار بعید نیست. ؂ (٣٤٩) برق عشق از خرمنشین بے سوخت سو جور شاہ کامرا گر بر گذار رفتہ نیست گرد لم از غمزهٔ دلدار تابی برد برد در میا جان جانان تا مزار رفتہ نیست گهی از دل عاشق جذبه بر می آید که معشوقه را د یگران هم دوست خواهند داشت ولی همچو من دل باخته ناز و جان بخش و مربا که خواهد بود، میخواهد که این حقیقت را بصفو صدق و محبت اتحاد را بلب کند ساخته بوسیله نیاز ند رانه نظر معشوق نماید، وحضرت خواجہ عالیجاه این کیفیت را این گونه بمعرضه میرساند، . ه شبی مجنون بیلی گفت کای محبوب پی پروا ترا عاشق شود پیدا ولی مجنون نخواهد شد افزون درین موقع لفظ مجنون جسن بلاغت را بسلی فزون ساخت که کا گریم دران بسیار جا همین مضمون بشمار طبع آزمائی شده اما پیرایہ باین سرمایه موزون دیگری کسی را حاصل نشد. بعضی اوقات که ناز و تمکین معشوق از حد تجاوز میکند عاشق شیفته بی تحمل شده میگوید که انداره باید گذشت ، دلبردارد در دنیا هزارها محبوبه کاملے با حسن و جمال میباشند، معشوق ہم او صید میداند که همچنین است اما اظهار این خیال از کمال بیعشق بیقرار (۳۵۰) اینست که حضرت خواجه رموز این جذبات صحیحه را باین زمزمه ترشح مینمایند . . ؎ صبحدم مرغ چمن با گل نو خاسته گفت ناز کم کن که درین باغ بسی چو تو شگفت گل بخندید که از راست نرنجیم ولی هیچ عاشق سخن سخت بمعشوق نگفت تابش جذبات آفتاب عشق اگر چه سزاوار و خاصه عالم شباب است ولی مسلّم شد که از پاش سایه پیری شدت شعله های این آتش فرو ننشست ، و درین زمان بر عاشق ناتوان واقعات و حالات مختلف میگذرد که گهی میگوید ، و ندعی هوسنا در عهد شباب او و گاهی خیال میکند که حرارت عشق خاصیّتاً قوّت جوانی بخشد و بدین امید معشوق را مخاطب ساخته تمنا دارد که . . ؎ گر چه پیرم تو شبی تنگ در آغوشم گیر که سحرگه ز کنار تو جوان برخیزم و باز میگوید هر چند پیر خسته دل ناتوان شدم هرگز خیال روی تو کردم جوان شدم رگهای کاشی نیز بدین سودا سری دارد و میگوید ، مصرع عشق در ایام پیری جوان تر است (٢٥١) تحسین است و با وجود اینهمه تخیلہ بحقیقت این مسئلہ میداند کہ زمان پیری ایام عبرت و زجری ہست و بر حال خود تأسف کردە بلہجہ میگوید دیدی دلا کہ آخر پیری زہدسلم با من چہ کرد دیدە معشوق باہین اینک جملہ جذبات واردات حقیقی عشق گفت میشود کہ بر عاشق میگذر و حضرت خواجہ آن ہمہ را بے کم و کاست بموضع و موقع لازم بحسن تناسب اکمل ادا مینماید . بلے در صورتیکہ معشوق بلند پایہ و صاحب جاہ، وعاشق مفلس علاقی ندارد عاشق بدو تآسف می کند و کم پایہ باشد البتہ معشوق را بالالتفات عاشق عارمی اید ولے بگذر آن مکن عاشق بہ امتیاز این لحاظ نمی پردازد و قاصد را خطاب کردە میگوید : گر دیگرت بران در دولت گذر بو بعد از ادآ خدمت و عرض عامبگو در راه عشق فرق غنی و فقیرنیست ای پادشاە حسن سخن باگدا بگو بصدہ جذبات کہ در موقع رنجان مقصد اینست کہ ازین گونہ صدہا جذبہ رنجنا میتو ند کہ حضرت خواجہ اینہمہ را بحسن ترتیب تو ضیح و تشریح مید ہند کہ مثال آن را اِلا در کلام دیگر اساتذہ نمی یابیم ولے اجمالاً بصورت سرسری بذکر چند مثال می پردازیم : باظہار مضر چند اشعار بر می ایم : (٣٥٢) بر معشوق بدگمان نشد خواب آن نرگس بی خمار بی چیزی نیست تاب آن زلف پریشان تو بی چیزی نیست بعد از ظلم و ستم صفت لطف و ترحم آفرین بر دل نرم تو که از بهر خدا کشته غمزه خود را به نماز آمده سرگوشی پنهان از رقیب خدارا ای رقیب امشب زمانی دیده برهم نه که من با لعل جان بخشش نهانی سخنی دارم شکایت از وفور آمیزش زلف در صبا گوش من پیغام رقیب اینهمه با همه در ساخته یعنی چه بیم و خوف آنکه از عشق بدامن پارسا داغی نه افتد میترسم از خرابی این کار میبرد محراب ابروی تو حضور نماز من معشوق با وجود استعداد چاره ساز بنده نوازی نکرد چه عذر از بخت کج گویم کز آن عیار شهر آشوب بتلخی کشت جان حظ را و شکر در دهان دارد باک از این نتوان گفت که آن سنگین دل کشت ما را و دم عیسی مریم با اوست ذائقه بوسه به اتفاق دشنام قند آمیخته با کل نه علاج دل ماست بوسه چند بیا میز بدشنامی چند نمبر ١٠/ حجم / در ماه / جدی ۵ افغانی ( ٣٥٣ ) تمثال معشوقان باوفا را بحضور محبوبه خود پیش نموده خواهش التفاتی میکند . شمع و گل و پروانه و بلبل همه جمع اند ای دوست بیا رحم بتنهایی ما کن موجب فشار از شدن حیا و گریه ترا حیا و مرا آب دیده شد غماز وگرنه عاشق و معشوق راز دارانند بر کامروائی دیگران حسرت بردن چو با حبیب نشینی و باده پیمایی بیاد آر حریفان باده پیما را در استاد دلچسپی عشق یک قصه بیش نیست غم عشق و این عجب از هر که هر چه می شنوم نا مکرر است انتظار محبوبه بر فدای معشوق و هم برا و عرض کردن است که در اندل در راه عشق میسوختم که پیش اندر قدم چو شمع او خود گذر بمن چو نسیم سحر نکرد حظ گرفتن از شب بیدار و بیاد معشوق بودن از صبا پرس که ما را همه شب تا در صبح بوی زلف تو هما مونس جانست که بوست مقام حیرت که بوسیله زر و زور از معشوقانها میتواندند و خود التفاتی نمیکند از بهر بوسه لبش جان همی دهم اینم نمی ستاند و آنم نمیدهد (ص ٥٤) از شاهد پرستی گذشتن بیست اهل تقوی نگاه بد بدان نمیکنند ترا لعل شرع روی مه جبینان بین خلاف مذهب انان جمال اینان بین فلسفه در فلسفه حضرت خواجه و خیام متخیال یکدیگر دیده میشوند و حضرت خواجه همان مسایل را بیشتر تفصیل و مزید تر توضیح داده داشته اکبر جوشش مینویسند که پیش ازین بدفعات بیان نموده‌ام میاییم: (١) آغاز فلسفه حضرت ازین مسئله دراز ست که انسان ناتوان اند دانش حقیقت کائنات و اسرار او بپز ندارد، و این مضمونی ست که سقراط، فاریا بی، ابن سینا، خیام از اول تا انجام گفته و رفتند، اما حضرت خواجه بلیغ بندی آهنگ و جوشش او عاجز و بی درنگ شرح این مینمایند که گویا خاصه حصه او باشد . . بروای زاهد خود بین که چشم من و تو راز این پرده نهانست نهان خواهد بود استعمار د بلاغت را ملاحظه کنید، که مبتدای کلام را از لفظی (٣٥٥) ابتدا مینمایند که از شروع سخن دعوی را نادانی زاهد را محقر و فانی اثبات میکند، و مقصد از ظاهر ساختن لفظ خود بین اینست که مدار دعوی نگاشته بر افکار خود بینی بر قرار است، و باز با زاهد [که بزودز] خود را شریک کار ساخته لتعمیم دعوی و خاطر داری طلاقی او مقصودی دارد، که یعنی درین معرکه زاهد و عارف، عالم و جاهل علی السویه حصه دارند، و در مصرع دوم بکار ان ماضی و مستقبل را باهم پیوست نموده تعمیم دعوی را بسی قوی ساخته است . عنقا شکار کس نشود دام باز چین کاین جا همیشه باد بدست است دام را حدیث از مطرب و می گو و راز دهر کمتر جوی که کس نگشود و نگشاید بحکمت این معما را دانا چو دید بازی این چرخ حقه باز هنگامه با چید و در گفتگو ببست کس ندانست که منزلگه مقصود کجاست اینقدر هست که بانگ جرسی میآید ساقیا جام میم ده که نگارنده غیب نیست معلوم که در پرده اسرار چه کرد آنکه بر نقش و این دائره مینائی کس ندانست که در گردش پرگار چه کرد نشوی واقف یکنکته ز اسرار وجود گر تو سرگشته شوی دائره دوارا در کارخانه که ره عقل سلیم نیست و هم ضعیف رای فضولی چرا کند (۳۰۶) ما از برون در شده مغرور صد فریب تا خود در و پرده چه تدبیر می کنند جنگ هفتاد و دو ملت همه را عذر بنه چون ندیدند ره افسانه زدند راز درون پرده چه داند فلک خموش ای مدعی نزاع تو با پرده دار چیست بان هیچ کس نشانی زان دلستان ندید یا من خبر ندارم یا او نشان ندارد مردم در انتظار و درین پرده راه نیست یا هست پرده دار نشانم نمیدهد (۲) اگر چه شاهد مطلق در هر موضع حاضر گفته میشود ، و از هر ذرة تجلی دارد اما هر کس او را نمی شناسد. (۳) اسرار کائنات که حقیقتاً دریافت آن بسی دشوار است ، و هرگاه پیرامون سالکی و درک هم شود از تحصیل علوم درسیه و بحث و مباحثه چیزی بدست نمی آید، ولی از مجاهده ریاضت و وجدان انکشاف میتوان نمود، حضرت خواجه ارباب ذوق و مشاهده بنام ساقی، و میخانه ، و باده فروش، یاد میکند و از نیست که در هر موقع بخوشش خاطر بندگی پیرمغان و باده فروش را دعوی دارند، بلکه در مقابل بدین تناسب زهاد و علما ظاهری را بی حقیقت می شمارند. (٣٥٧) ابیات راز درون پرده زرندان مست پرس کاین حال نیست صوفی عالی مقام را سرخدا که عارف سالک بکس نگفت در حیرتم که باده فروش از کجا شنید مصلحتیست که از پرده برون افتد راز ورنه در مجلس رندان خبری نیست که نیست ایکه از دفتر عقل آیت عشق اموزی ترسم این نکته بتحقیق ندانی دانست سر بحیرت بدر میکده ها بر کردم چون شناسأ تو در صومعه یک پیر نبود حلاج بر سر دار این نکته خوش سرائید از شافعی مپرسید امثال این مسائل را و همچنان میرزا غالب مرحوم ازین سلسله بلند تر نوائی دارد ٠ سه آسزا را که در سینه نهان است تو نطقش بر دار توان گفت بـ منبر نتوان گفت (٤) صوفیه در مسلک خود مطالعه اشیاء متفرقه را ذریعه تحصیل علم نمیدانند بلکه خاصتاً توجه بـ دل و ساختن و تازه مالی این ذوق را مواظبت کردن میگویند که البته صفای قلب و تزکیه خیال خاطر را سر چشمه ادراکات و معلومات مینماید چنانچه علم انبیا از مشاهدات ظاهری نیست، فواره ئیست که از باطن پاک سر میکشد و حضرت خواجه این مسئله را به فصاحت (۳۵۸) کمال زیبایی و بلاغت چه خوش نما شرح میدهند. سه دیدمش خرم و خندان قدح باده بدست و ندران آینه صد گونه تماشا میکرد گفتم این جام جهان بین بتو کی داد حکیم گفت آن روز که این گنبد مینا میکرد میلان طبیعت حضرت خواجه در بعضی اصعده بسوی مسائل بیشتر دیده میشود، که یعنی انسانرا بکلی خود مختار گفته نمیتوانیم بلکه قداً قوهٔ حس میشود که او را بهر سر کای می می آرد، و همچنان در بعضی اوقات بر خلاف مسائل مذکور مینویسند مثلاً مصراع هر عمل اجری هر کرده جزا دارد اما طبعاً رجحان خیال شان بسوی جبر دیده میشود، و اگرچه ظاهراً این مسئله را مخالف عقل میدانیم لیکن منزل انتهای فلسفهٔ شانرا همین مقام می یابیم، بلکه اکثریه ارباب فنا را سرشار همین فقر می بینیم، و در هر زمانیکه حضرت خواجه باین عالم در می آیند بی انتها سرمست شده جوش و خروش بلا از اندازه بر تر میبرند. سه نقش مستوری و مستی نه بدست من است انچه استاد ازل گفت بکن آن کردم حصص نمبر ایزده - ۱۳ صفر ۵۰-هـ (٣٥٩) بارها گفته ام و بار دگر میگویم که من دل شده این ره نه بخود میپویم برو ای ناصح و بر درد کشان خرده مگیر کار فرما قدر میکند این من چه کنم برق غیرت که چنین میجهد از پرده غیب تو بفرما که من سوخته خرمن چه کنم مرغ هر کوریتی از سر بیرون نخواهد شد قضا اسمانت دیگر گون نخواهد شد مرا روز ازل کایم بجز رندی نفرمودند هر قسمت که آنجا شد کم و افزون نخواهد شد مستور و مست هر دو چواز یک قبیله اند ماد دل بعشوه که دهیم اختیار چیست؟ در پس آئینه طوطی صفتم داشته اند انچه استاد ازل گفت همان میگویم (٦) کمال و ترقی بزمانۀ مخصوصی تعلق ندارد بلکه این خیال غلطی است ، مصرع که حریفان باده ها خوردند و رفتند فیض روح القدس ار باز مدد فرماید دیگران هم بکنند انچه مسیحا میکرد (٧) بندگان خاص فطرت علیحده دارند که هر شخصی از ان نصیب بهره حاصل نیست . ٠ سه گوهر جام جم از طینت خاک دگریست تو توقع ز گل کوزه گران میداری فلسفه اخلاق تعلیم اخلاقی حضرت خواجه اعلیٰ ترین تصویر فلسفۀ انسانیت (٣٦٠) مصرعیکه خواهش امدن گفته میشود که بیان خود را شاهد روزگار نشان میدهیم بیت مباش در پی ازار و هرچه خواهی کن که در شریعت ما غیر ازین گناهی نیست ع فرض ایزد بگذاریم و بکس بد نکنیم ما نگویم بد و میل بناحق نکنیم جامه کس سیه و دلق خود ارزق نکنیم نه تنها بدا نیکان بلکه بدکاران را نیز بد گفتن نه پسندیدند ، چرا که بدانرا بد گفتن چندان گناهی نیست تا در عیب جوئی و بدگوئی داخل است و ازان رو بهتر این است که به هیچ اعمالی از او مداخلت نباید کرد . ے عیب دروغ و فروغ تو انگر بیکم و بیش ابد کار مصلحت است که مطلق مکنیم و ما از مخالفان و نکته چینان خود شکایتی نداریم چنانچه اگر بر حقیقت میگوئید از حق گوئی ناراض شدن خلاف انصاف است ، و هرگاه غلط و ناحق بگوید پس از غلط گویان گله و شکوه نباید کرد حافظ ار خصم خطا گفت نگیریم برا هر که حق گفت جدل با سخن حق نکنیم مجلس ما از برای عموم است که تخصیصی ندارد هر که میخواهد بیاید با هر گروه سلوک ما از یک جهتی مساوی است اگر اخلاق با ماهمجه سازند (٦١) اندرون (اخلاف واعظان و زاهدان بموجب تفریق یک فرد مسلمان پر ابطہ دوستی و دشمنی و عزیزی و بیگانگی تغیر و تبد یلی نیاورد : ن نیست هر که خواهد گو بیاد هر که خواهد گوبو گیر و دار و حاجب در با درین گاه نیست بنده پیر خرا بانم که لطفش دایم است و نه لطف شیخ زاہد گاہست و گاہ و ما که مخصو صاً به مهر و محبت سر و کار می داریم با دشمنی و بغض و کینه ما را تعلقی نیست . ٥ س ما قصه سکندر و دارا نخوانده ایم از ما بجز حکایت مهر و وفا مپر تنها خو به یم و ملامت کشیم و خوشی باشیم که در طریقت ما کافریست رنجیدن به پیر میکده گفتم که چیست راه نجات بخواست جام میں گفت عیب جی نپوشید بر عرض اعمال و عن عذاب و پاداشها صورت میگیرد با بجا آوردن فرایض و عبادات در حوص بهشت و معاوضات نباید کرد بلکه اداے آن را فرض انسانیت باید دانست و پیچ شبهه نیست که در بدر اعمال نیک بهشت می بخشند اما این نکته را در نظر و خاطر نباید داشت ، سه داند تو بندگی چو گدایان بشرط مزد مکن که خواجه خود روش بنده پروری بدید من ان نگین سلیمان پیچ نستانم که گاه گاه برو و بست مهر من با (۶۲ س) روایت است که حضرت سلیمان علیه السّلام نگینی داشتند که از تأثیر آن کاملاً جن و انسان تابع و فرمان او بودند، دفعتاً اتفاقاً شیطانی بحیله نگین را بتصرّف خود آورد و سلطنت و شوکت حضرت سلیمان علیه السّلام محو گردید و سخن بجائی رسید که بماهی فروشی روزگار بسر میکردند، حضرت خواجه میفرمایند که من آن نگینی را که گاه گاه بقبضهٔ شیطان در افتد بهیچ نمیخرم و بدیناری نمی خرم . ؎ گرچه گرد آلود فقرم شرم باد از همّتم گر بآب چشمهٔ خورشید دامن تر کنم به خرمن دون همّتان سر فرونمی آرند دماغ کبر گدایان خوشه چین را بین مالک عافیت نه بشکر گرفتہ ایم تا تخت سلطنت نه بیازه کشاده ایم چون سرمایه دایم حسن لیاقت و شرافت نیستی، با بزرگان همسری مکن، که زبان خطاست . ؎ کیه بر جای بزرگان بتواند زد بگزاف مگر اسباب بزرگی همه آماده کنی بلکہ لیاقت ذاتی در کار است چرا که شرافت نامی نسبی کفایت نیست . ؎ (ص ۳۶) تاج شاهی طلبی گوهر ذاتی بنما ور خودار گوهر جمشید و فریدون باشی البته در تحصیل مقصد جد و جهد ضرور و الزم است. ؎ در ره منزل لیلی که خطر هاست بجان شرط اول قدم آنست که مجنون باشی ترغیب عمل ای دل بکوی عشق گذاری نمیکنی اسباب جمع داری و کاری نمیکنی چوگان بدست داری و میگوئی اِنْتَظِرْ بازي چنین بدست و شکاری نمیکنی در پرده دری نظام و اعظمین تعلیم اخلاق موقوف بر این است که شاعر فطرت شناس نکات انسانیت باشد چرا که برای عیور ظاهری چشم هر بیننده باز است که می بیند و میداند اما بعیوب دقیق و مخفی ، و سربسته نگاهِ فکر هرکسی نمیتواند رسید ، ازینجاست که چون شاعری بتعلیم فلسفه اخلاق اقدام میکند موافقت فطرت شناس فطرت بودن از همه امور مقدم تر ست ، و بآنهمه الزم است که به اشارات لطیف خاطر پسند ازان عیوب بیانی بزبان آرد تا بر طبع عوام گرانی نکند بلکه از سمع آن (٣٦٤) الفاظ ظریفانه آن خود آنان بخندند و خطی بر دارنده عیوب دقیق ومستور و مخفی آنچه در زهاد، وعماء، و واعظین می یابیم در فرقه دیگران کمتر می بینیم چنانچه امام غزالی (رح) در احیاء العلوم این عبارت را بفصیل مینویسند، ولی در صورتی که این فرقه دائماً قدر ومقدرت را بهم رسانیده اند، عجیب آنست که اظهار عیوب ایشان سخن آسان نه بود حضرت امام غزالی که از گفته خود نتیجه بر گرفتند اینست که در معرض خطرات جسمانی در افتادند و دیگران درین باره همتی بهم نرساندند، بزیان نظم خیام پیشتر از همه خیام درین مرحله اقدام وجرأتی بهم رسانده، وبعد آن شیخ سعدی بزمزمه های خوشنوا چیزی چیزی میگوید مثلاً. ؎ محتسب در قفای رندان است غافل از صوفیان شاهد باز برو نمیرود از خانقه یکی هشیار که تا شحنه بگوید که صوفیان مستند گرکند میل بخو بان دلمن خُرد مگیر کاین گناهیست که در شهر شما نیز کنند ولی بآن دلیری و آزادگی باکی که حضرت خواجه این مسئله را بیان علان میفرمایند، امروز دیگر برا قدرت و جرأت نبوده. ؎ (۳۶۵) واعظان کین جلوه در محراب و منبر میکنند چون بخلوت میروند آن کار دیگر میکنند مشکلی دارم ز دانشمند مجلس بازپرس تو به فرمایان چرا خود تو به کمتر میکنند گوئیا باور نمیدارند روز داوری کین همه قلب و دغل در کار داور میکنند دی پیر میفروش که خوش آهنگی بر در میکده با دف و نی ترسائی گر مسلمانی ازین است که حافظ دارد وای اگر از پی امروز بود فردائی البته پیرایه این اشعار خیلی بلند و بلیغ مینماید ، چنانچه آنچه گفتن میخواهد بگونه از زبان نصرانی بیان میکند. خاصه مقصد از احتیاط اینست که بر سؤاعمال اغیار هم ترحم باید نمود، و انه شمولیت مسله بساز و سرود مکرمان آن بود که خیالات عموم را با دف و نی شوق و ذوق بهتر است و دلداده شنیدن بودند و نیز نکته تشهیر قوی تر میشد. و از یاد نام خودش علاوه بر احتیاط مقصد اینست که از عیب جوئی دیگران توجه عامه کمتر شود . - بزرگترین عیب علما و واعظان عبارت از ( ریا کاریست) که نمونه بد نمائی و نتایج و خیم بدی آن را بنهایت دلبری بیان دارند. ۰ گرچه بر واعظ شهر این سخن آسان نشود تا ریا ورزد و سالوس مسلمان نشود حضور انور الجرء (۲۰) از حرفه ۸ (٣٦٦) غلام همت دردی کشان یکرنگم نه آن گروه که از قبا لباسش دلرایند من از پیر مغان دیدم کرامتها اش کین لئق ریا ئی را بجا می ندگیر د باده نوشی که در هیچ ریائی نبود بهتر از زهد فروشی که در د رؤیا می خور که صد گناه زا غیار در حجاب بهتر ز طاعتی که بروی ریا کنند بیت ترسم که صرفه نه بر د روز باز خواست نان حلال شیخ ز آب حرام ما بیا میکده و چهره ارغوانی کن مرو بصیومعه کانجا سیاه کارانند نقد با را بود آیا که عیاری گیرند تا همه صومعه کاران پی کار گیرند رعا نیال سازد افتخار میکنند وعاظ و علما خود را با کبر و کمال مکملی می شمارند که در پرده تقدس پرورش نفس میکند و اغراض خود را بطوری بجا می آزارند که از گمان و شبه دیگران بر کران بمانند. اما حضرت خواجه رمز این نکته را باین لطیفه افتا میکند . ای دل بطریق مستی از شهر نیاز مست او در حق او کس این گمان ندارد بگذشت خرقه پوشا گی مست که استند. قصه ماست که در کوچه و بازار بها ند ان صوفیاد استه نداز گروه می خبر دلقی مابود که در خانه خمار بماند داشتم دلقعی د صد عیب مرا میپوشید خرقه رهن می مطر بشد و زنار ماند در عهده شد المع در ۱۷۲ امر محمدی ( ۹۷) عمدتا بان تو به نگارد مهارت کلی در عیب پوشی پایه ست این هنه است که اگر شخصی را عیبی که خود دارند محسوب به بیند به جهت و شدت تامه او را ملامت و تحقیر میکند حضرت خواجه این راز را باین پیرایه فاش می سازند که ۰ ح باده با محتسب شهر ننویش ها رگز که خورد باده می و سنگ بجام اندازد واعظان و ملایان علامه ریاکار با کثرار بنظر می آیند و اکثریا گروه صوفیان مذهب پر سدت نیز از اثر این بلا عایتی نمی نمایند هم برین مضمون حضرت خواجه میفرمایند . ح می خور که شیخ و حافظ و قاضی ومحتسب چون نیک بنگری همه تزویر میکنند صوفیان جمله حریفند و نظر باز ولی زان میان حافظ سو دازده بد نام فتاد هرگاه اعمال و اخلاق علما را به نظر غور بیبنم ظاهر امیداشیم که از عقیدت و نیازمندی که عوام باریشان است مغرور و متکبر میشوند و این شیوه را بخدا پسند تر میشمارند و انرا بلباس تقدس و تجرید از علایق بحساب می بارند چنانچه اگر کسی را بد گویائی کند نهی بالمعروف محسوب میدارند یا در بارداری سلاطین و حکام را بضروریتی اجرای اوامر شرعی منظرات عُه وم جلوه میدهند. (۳۶۸) شخص وعذرکشی خود با دیگران صفحه ننویس سیه سندو و با کسانی که بموجب عناد شخصی دشمنی و خصومتی کند آنرا البغض لله میگویند. و افتخار و غرور را عزت نفس می شمارند و همچنین حیل تمامی عیوب بصفات خود را جمع می سازند، ولی حضرت خواجه باین جمله عیوب و قباحات کلا باشاره و نکات بلیغ و لطیف پرده دری کرده میگوید. اگر از پرده برون شد دل من عیب مکن شکر ایزد که نه در پرده پندار بماند در راه ما شکسته دلی میخرند و بس بازار خودفروشی از ان راه دیگر است زاهد شهر چو مهر ملک و شحنه گزید من هم ار مهر نگار بگزینم چه شود یعنی چون زاهد یکپادشاه پرستی اختیار کند اگر من هم دلداده جوانی بتواری شم عیبی نخواهد بود بلکه شاهد پرستی از پادشاه پرستی بسی خوبتر است. عیب می جمله بگفتی هنرش نیز بگو نفی حکمت مکن از بهر دل عامی چند حقیقتا علما عادتی دارند که امر حق را از نظر عوام پوشیده میگذارند و هرگاه شمه در آن پیرایه خلاف فایده یابند از ان نقطه در آنها میسازند چنانچه درین ایام بعضی بلکه بیشتر سلسله مآ تعیلیم خوبی (۳۶۹) خیلی مفید ست شراب در برای زندگی جسمی شرط اکسی عموماً مقید ضروریت که گویا شرط زندگی خوانده میشود اما بجه اینکه عوام الناس را بموجب نا بلدی ازین پیرایه وحشتی بخاطرها پیدا است هیچ عالم و فاضلی ابداً مردم را بآن سبقاً تشویق و ترغیب داده نمیتواند بلکه علاوه بران مخالفت آن میکوشند و حضرت خواجه ابوالحاظ مو ترا ایشان را بدان عیب ملامت کرده میگویند که بپاس خاطر عوام از پوشیدن حکمت و حقیقت انکار نکنید، چناچه شراب نافع بوده و مضرت دارد ولی ضررش از نفعش بیشتر است کما حضرت حق جل علی شأنه در قرآن مجید فرموده اند فیها منافع للناس و اثمهما اکبر من نفعهما یعنی در قمار و شراب فایده و نقصان موجود لیکن نقصانش بیشتر و پیدا است از انجا که شراب بد ترین چیزها با وجود آن خدایتعالی فائده آن را اخفا و نهفتن نخواسته البته بظهور رساند که ضررش از فائده اش بیشتر است و بدان موجب از شراب پرهیز کردن است اکنون امر حق را از خاطر عوام پوشیدن چگونه جائز دانستن است؟ (۳۷۰) حضرت خواجه جابجا این نکات را بعبارات بلیغ و لطیف برقم و جاؤتے دل میارند که خواننده دانشبان و حقایق بیان میگذر د افاده میکنند که کسر نے وعاظ و علماء چون بر اغراض شخصی و فوائد ذاتی بنابران شان مبنی است بدین علتی که دارند در پیشگاه حضرت الهی نیز درجه قبولی نمی یابند، ۲ در میخانه ببستند خدایا مپسند که در خانه تزویر و ریا بکشایند ترسم که صرفه نبرد روز بازخواست نان حلال شیخ زآب حرام ما این خرقه که من دارم در رهن شراب اولی وین دفتر بی معنی غرق می ناب اولی محاورات یومیه بهترین سبب فصاحت کلام حضرت خواجه این است رو در کلام که یومیه اودا رتباط کلام شان محاورات تازه بکثرت می یابیم و اگر به ترکیبات سلیل و الفاظ روزمره یک سو کمد در لطافت وی کمال پیدا اند و ترکیبات الفاظ شبانروزی چنان است که مستعمل میشوند ترک کند و ازان الفاظ لطافت و بیانات یومیه در تراند شده عموماً فصیح ، سلیس ، نرم و روان شده میروند و هرگاه شخص قدرے تغسل شود اسمی تامل کنند، با استعمال الفاظ روزمره از زبان می افتد گوش چرا که از شنیدن بسیار معلوف به الفاظ محبوب مانوس (٣٧١) میشود، و در محاورات نیز همین قواعد جاریست محاوره بوقتى مرتب میگردد که کلام یک گونه عباراتی را بمعنی مخصوصى مستعمل کند البته ضروریست که جمله ها بیار فصیح و سلیس و روان باشند ورنه اثر و رخومی حاصلی نیست. حالا این خصوصیت را بطوری باید دید که در زبان فارسی بنسبت السنه های غیر آن الفاظ مفرد کمتر میباشند و تلافی این قلت را زبان محاورات و مصطلحات بجا می اورد در فن شاعری تناسب کلام و حسن بیان دسترس داشتن الزم ترین شرط ها ست حالا اثبات دلایل قدر الکلام بودن حضرت خواجه حافظ اینجاست که انچه از محاورات و مصطلحات در صفحه ظهور بکار برده اند از شعرای فارس یقینا کسی را قدرت اظهار ان نبوده و اینست که بزرگترین دلیل صنعت و قدرت کلام نشان گفته میشود، اگرچه عموماً و تماماً کلام روزمره خواجه صاحب از مصطلحات و محاورات لبریز اما مالاً به چند اشعاری میپردازیم: ؎ (۳۷۲) ابیات ترسم که صرفه نبرد روز باز خواست نان حلال شیخ زآب حرام ما صلاح کار کجا و من خراب کجا ببین تفاوت راه از کجاست تا بکجا عنقا شکار کس نشود دام باز چین کاین جا همیشه باد بدست است دام را ای صبا گر بجوانان چمن باز رسی خدمت ما برسان سرو گل و ریحان را ترسم القوم که بر دردکشان میخندند در سر کار خرابات کنند ایمان را بر و بکار خود ای واعظ اینچه فریاد است مرا فتاده دل از کف ترا چه افتاد است روی خوب است و کمال هنر و دامن پاک لاجرم همت پاکان دو عالم با اوست هر چه هست از قامت ناساز بی اندام ما است ورنه تشریف تو بر بالای کس کوتا نیست بنده پیر خراباتم که لطفش دایم است ورنه لطف شیخ و زاهد گاه هست و گاه نیست دانا چو دید باز این چرخ حقه باز هنگامه باز چید و در گفتگو ببست در راه ما شکسته دلی میخرند و بس بازار خودفروشی از راه دیگر است اگر چه باده فرح بخش و باد گل بیز است ببانگ چنگ مخور می که محتسب تیز است میخواست گل که دم زند از رنگ بوی دوست از غیرت صبا نفسش در دهان گرفت آسوده بر کنار چو پرگار میشدم دوران چو نقطه عاقبتم در میان گرفت در شب [ILL] ۱۳۱۸ [ILL] ۱۳۱۱ [ILL] ۲۷ [ILL] [ILL] [BLANK PAGE] (۳۷۳) فرصت نگر که فتنه در عالم اوفتاد عارف بجامی ز دوار غم کران گرفت حافظ چو آب لطف نظم تو میچکد غیری چگونه نکته تواند بران گرفت مستم کن آنچنانکه ندانم ز بیخودی در عرصه خیال که آمد کدام رفت در حق من لبت آن لطف که میفرما سخت خوبست و لیکن قدری بهتر ازین همای همتم عمریست کز جان هوای آن قد و بالا گرفت است دلم جز مهر مهرویان طریقی بر نمیگیرد ز هر در میدهم پندش و لیکن در نمیگیرد رخ و چشمی باین خوبی تو کو کل زو برگیر برو کینج وعظ بمعنی مرا در سر نمیگیرد میان گریه میخندم چو شمع اندرین مجلس زبان آتشینم هست لیکن در نمی گیرد بدین شعر تر و شیرین ز شاهنشه عجب دارم که سر تا پای حافظ را چرا در زر نمیگیرد یا وفا یا خبر وصل تو یا مرگ رقیب بازی چرخ ازین یکدو کله در نکند نقد ها را بود آیا که عیاری گیرند تا همه صومعه داران پی کاری گیرند خرقه پوشان همگی مست گذشتند و کند قصه ماست که در کوچه و بازار بماند مطرب عشق عجب سازی و نوائی دارد نقش هر پرده که زد راه بجائی دارد در راه نظر مرغ دلم گشت هو اگیر ای دیده نظر کن که بدام که در افتاد بس تجربه کردیم درین دیر مکافات با درد کشان هر که در افتاد برافتاد (٣٧٤) چیستی هست ندانم که رو بما آورد رسید گل و نسرین بخیر و خوبی باد از دیده خون دل همه بر رو مارود موج انکار شراب این حکایت با آن شد اینخوابه که در صومعه بازم رطل گرانم ده ای مرید خرابا شراب عیش نهانیست کاری بی بنیاد یارب بوقت گل گنه بنده عفو کن حاشا که من ببوسم گل ترک می کنم ای مگس عرصه سیمرغ نه جولانگه تست دردمندان بلا زهر هلاهل نوشند که بود ساقی و این باده از کجا آورد بنفشه شاد و خوش آمد سمن صفا آورد بر رو ما ز دیده ندانم چها رود غالباً اینقدرم عقل کفایت با کار ما با رخ ساقی و لب جام افتاد شادی شیخی که خانقاه ندارد زدیم بر صف رندان هرانچه بادا باد وین ماجرا به سرو لب جویبار بخش من لاف عقل نیزم این کار کی کنم عرض خود میبری زحمت ما میدار قتل این قوم خطا باشد تا آن تا نکنی اکثریه محاورات چنان مینمایند که محض در گفتگو و بی تکلفی باستعمال می آیند و غیراه اهل قلم باینخیال که این روش اخلاف متانت گفته خواهد در تصنیفات مستعمل نمیکنند، در زبان اردو این محاورات مثلاً جا و یهی،، ،، نمی یهی یه کجئی ، دکھیه لیا،، وهمچنان غیره الفاظ بذاکرا و ابروی که میگذاری که باشم تا انچه دیدنی بود دیدیم. (٣٧٥) مستعمده رفیض شوار باند در کلام یومیه می آیند لیکن تاریخ ، خواجه درد ، سودا ، وغیره اینها را خلاف متانت نظم میدانند و میگویند که باستعمال این الفاظ وسعت زبا مانند داغ وغیره کمتر میشود، و بعضی از شعرا این شیوه را تحرک وسعت بیان میشمارند و کو شیده اند مثلاً داغ، وغیره که کوشیده کوشیده این جمله محاورات را در بیانات و عبارات خود محلی آرند ، و همچنان است حضرت خواجه در فارسی محاورات یومیه را وسعت بخشیدند ، و در کلام شان بسی سلو محا از این عبادات همچو محاورات خوانده میشوند که در کلام دیگران دیده نمیشود و حضرت خواجه خاص گفتگوی یومیه را ملحوظ داشته محاوراتی را که محض محتاج لہجہ بودند و بدون صحت لہجہ بفہم نمی آیند شامل بیان خود ساخته اند ، مثلاً . ناصحم گفت که جز غم چه هنر دارد عشق گفتم ای خواجه غافل هنری بهتر ازین ہنری بہتر از ین را به لہجۂ مخصوصی باید ادا نمود که تا معنی استفهام ببخشد ، یعنی ای عزیز آیا ہنری بہتر از ین خواهد بود ، یا مثلاً این شعر - مصرع :- کنار و بوسه و وصلش چگونه چون نخواهد یعنی چون این کار شد نی نیست مذکور نباید شد، و ازین گونه (٣٧٦) شاید جلد دوم بسی مشکل بهم میرسانند. خوش نوائی ارباب ذوق بی تکلف میدانند که در کلام حضرت خواجه ذائقه خاصه و خوشگواری محسوس میشود اگر در فن شعر موسیقی هم آمیزش دارد مسلم است اگر اشعاری که از موسیقی و خوشنوائی چاشنی نداشته باشد در رتبه شاعری پست کد میشود اما در کلام حضرت خواجه این اوصاف باشارات مختلفه بدست می افتد و اکثر قد برای غزلیات خود بجرہائی قرار داده اند که با موسیقی بهتر مناسبت و اشنائی دارند و علاوه اسمان ارکان و پرزه های شعر را بطوری ترتیب میدهند که با تال و ستم بکار می ایند و بلحاظ همین مقصد پی در پی آمدن الفاظ هموزن موجب ایاد ان میشوند و بلاشبهه چنان مینماید که گویا اوج نوا بار بار از بلندی پست شده یک بر دیگر می تکیه میکنند ، مثلاً :- چو در دست است رودی خوش بزن مطرب سرود خوش که دست افشان غزل خوانیم و پاکوبان سراندازیم (۳۷۷) یکی از کفر میلافد دگر طامات میبافد بیا کین داوریها را به پیش داور اندازیم اگر غم لشکر انگیزد که خون عاشقان ریزد من و ساقی بهم سازیم و بنیادش براندازیم شراب ارغوانی را گلاب اندر قدح ریزیم نسیم عطر گردانرا شکر در مجمر اندازیم سرود و رقص و حمیل چمن نمیکند همه مرغان بخود یاد وطن نمیکند در دم انهیار هست و درمانیز هم دل فدای او شد و جانیز هم گر از زلف مشکینش خطائی رفت در هند و خطا بر من خطای رفت اینجا نکته هست مخصوصا لحاظ آن ضروریست و این است که در کلام قدما صنایع لفظی یعنی صنعت اشتقاق، ترصیع، و ایهام بکثرت بسیار می یابیم، مراعات النظیر را (به تناسب لفظی) که از حد گذشته مضحکه میرسد، سلمان ساوجی مروج ساخت، و چند زمانی بنهایت زور و شور ترویج داشت بلکه این صنایع را شعرای وقت عموماً محض بحیثیت صنعت مستعمل نمودند، یعنی بدین لحاظ که وقت شناسی و موقع دانی الزم تر است و البته آفرینش وقت است کمالی است لهذا ازین روکش عمومی حضرت خواجه نیز کناره خویی نتوانستند (۳۷۸) چنانچه مراعات النظیر، ایهام وطباق جابجا از کلام شان چهره کشا مینماید، مثلاً . سه تادل هرزه گرد فتنه بچین زلف او زاسفر دراز خود عزم وطن نمیکند سخا نماند و سخن طی کنم شرابی بست بده بشادی روح روان حاتم طی (مصرع) نان حلال شیخ زآب حرام ما امّا خواجه صاحب بیشتر از همه همان صنایع لفظی را بکار میآرد می بیند که بحسن آهنگ نوا جلوه افزا باشد، مثلاً . سه اینکه میگویند آن بهتر زحسن یار ما آن دارد و این نیزهم از محاکو نگو وان ست که بسته نماید بین وان که چهرا نگیر دران درین بیت مقابله مثلا اینم اخراجی النظریه خواهند گفت چرا که دو بکار رفته خلاصه مراعات النظیر یا صنعت اضداد خوانده میشود، ولی صاحب ذوقی بخوبی میداند که تناسب آوا ز این هر دو الفاظ خود بخود سماعث را فرحت می بخشد، و هرگاه حیثیت بدون شک موسیقی دیده شود بیگان اجزای نغمه شمرده میآید، مثلاً قاصد حضرت سلما که سلامت بادا چه شود گر بسلامی دل ما شاد کند درین بیت از اختلاط الفاظ سلما سلامت : سلام عوام الناس (حاشیه) این همه الفاظ در یک بیت از برای طعن و تعریضی آمده است (۳۷۹) ظاهراً بخیال صنعت اشتقاق ظاهراً بخاطر میرسد، اما حقیقتاً تناسب در رابط این الفاظ پیوسته پیوسته و بار بار بگوش هوش خوشنما و پسندیده می اوفتد. مثلاً . ؎ ای صبا گر بجوانان چمن باز رسی خدمت از ما برسان سرو و گل و ریحانا در این شعر الفاظ سرو و گل و ریحان را مردم عام مراعات النظیر یا صنعت اعداد نام خواهند نهاد ، لیکن بحر این شعر و مخصوص الفاظ تناسب اوزان اور دن تا اخر بیت طرز خوشنوائی بهم میرساند که بصورت غیر ان ناممکن الادا بوده حسن صنعت شاعری و زینت معنوی الفاظ پوشیده میماند ، در کلام حضرت خواجه هر جا باین صنایع نظر می افتد هر گاه بغور دید شود همانا وصف اهنگ خوشنوائی ملحوظ هست چنانچه) اعتمادی نیست بر دور جهان بلکه بر گردون گردان نیز هم از بهر بوسه زلبت جان همیدهم اینم نمی ستاند و انم نمیدهد شیوه باز تو شیرین خط و خال وتو ملیح چشم و ابروی تو زیبا قد و بالا تو خو بده ساقی با که در جنت نخواهی یافت کنار اب رکناباد و گلگشت مصلی را (۳۸۰) گر ز زلف مشکینت خطار فتاری وز من رو شما بمن جفار فتاری برق عشق از خرمنی سینه بو سوخته جورشان کامرا که بر گذار فتاری گر دلم از غمزه دلدار تابی بر دبری در میان جان بان جرا رفتاری ملاحظه شود که در هر جا تکرار الفاظ بگوش دل چقدر خوشگوار می آید، و ظاهر بین این شیوه را صنعت تکرار خوانده، و در هر موضع توارد تکرار لفظی حسن کلام را زینت تازه می افزاید کار و با رفت تو در خوابیا با در پیش کی روی؟ ره به که پی؟ چکنی؟ چون باشی؟ در مصرع آخر خیال میکنید که خوبی کلام از ترتیب سوالات بیانه ظاهر میشود که بجر صنعت استفهام را با ظهار میرساند، قطعی نظر ازین نکته به غور ملاحظه کنید که این الفاظ خاص الخاص طرح تناسبی دارند که بی تامل خاطر خواه دجوش نما مینمایند ۵ غذا جوئی بی غم که در ویش سرکوی دری دیگر نمیداند ره دیگر نمیگیرد چستی بندش چستی بندش یک سرمایه و جدانیست که تحدید و تعریف آن از بیان بیرون است، اما ذوق صحیحه آنرا بآسانی (۳۸۱) احساس میکند مثلا در اشعار ذیل با وجود اتحاد مضمون فرقی که از چستی روابط الفاظ و تفکر بهم میرسد بخوبی محسوس میتوان شد سلیم مشاطه را جمال تو دیوانه میکند کا یئنه را خیال پریخانه میکند صائب دل را نگاه گرم تو دیوانه میکند آئینه را رخ تو پریخانه میکند غنی هرکس که دید روی تو دیوانه میشود آئینه از رخ تو پریخانه میشود صائب سرچشمه حیات لب می چکان اوست عمر دوباره سایه سروروان اوست فطرت عیش ابد بکام دل دردمندت عمر دوباره سایه سرو بلندتست صائب همیشه صاحب طوال امل غمین باشد که چین بقدر بلندی در آستین باشد در نگا بیت مرقد ریشه است کلفت بیشه در خور طول است همین جائیکه دارد استین (۳۸۲) خواجه صاحب چنانچه خودشان بر واقعات متعددہ تصریح جیر نمودہ بر غزلیات، سلمان و خواجه غزلها نوشته اند، البته از تقابل کلام شقاوت مضمون بندے و تفاوت چستی سخن ہویدا میگردد سلمان همچنان مهر توام مونس جان که بود همچنان فکر توام ورد زبانست که بود حافظ گوہر مخزن اسرار ہمان است که بود حقه مهر بدان مهر و نشانست که بود ایجواب قافیه مونس جان حضرت خواجه میفرمایند . از صبا پرس که ما را همه شب تا در صبج بوی زلف تو ہمان مونس جان است که بود سلمان شوقم افزون شد و آرام کم و صبر نما در فراق تو بی عهد همانست که بود حافظ عاشقان بنده زار با امانت باشند لاجرم چشم گهربار همان است که بود در بیت مذکوره سلمان سستی سخن سبک یی صاف مظهر است دو موقعه در فراق تو،، ۲ ابتداء مصرع اول است از انجا جدا ساخته با ولی ترکیب دادہ کثافته کلام را دفع نمودہ . . . (۳۸۳) سلمان حافظ کی بود کی که بگوید سراسر غنایم طالب لعل گهر نیست گیتی خورشید که فلان یار شما یار فلانیست که بو اینچنین در عمل معدن کانیست که بود در ازل عکس می لعل تو در جام افتاد عکس روی تو چو در آینه جام افتاد عاشق سوخته دل در طمع خام افتاد عارف از پرتو می در طمع خام افتاد در قافیه جام شعر دیگر حافظ در مقابل خودرا آن شد ایخواجه که در صومعه بازم بینی کارمن بارخ ساقی لب جام افتاد سلمان حافظ عشق بکشتن عشاق تفاءل میگیرد صوفیان جمله حریفانند و نظرباز ولی اولین قرعه که زد بر من بیدل افتاد زان میان حافظ سودازده بدنام افتاد خال مشکین تو در عارض گندم گون دید در خم زلف تو آویخت دل از چاه زنخ آدم آمد پی دانه و در دام افتاد آه کز چاه برآمد و در دام افتاد از مقابله اشعار آخری چستی های بندش کلام برائے هما واضح میشود که شعر سلمان بلحاظ معنی هیج ناموزون است زیرا که چهره را بادام نسبتی نیست و برخلاف آن حضرت خواجه (٣٨٤) ذقن را چاه و زلف را دام خطاب داده اند که تشبیه صحصاحست اما در اینجا بر جستگی و چستی ترکیب سخن کلام سلمان را از خواجه صاحب سبقت دارد، مصرع آدم آمد پی دانه و در دام افتاد آدم، دانه، دام، این الفاظ بدان حسن ترتیب روان باهم جمعیت میکنند که مصرع را خیلی برجسته و خوشنما بنظر در می ارند و مصرع خواجه صاحب در این موضع گر نگی بهم میرساند و مخصوصا لفظ آه که سخن را بکلی از وزن انداخته سلمان حافظ دام زلف تو بهر حلقه طناب دارد آنکه از سنبل او غالیه تابی دارم چشم مست تو بهر گوشه خرابی دارد باز بادل شدگان ناز و عتاب دار خون چشم من از ان ریخت که ناظن بند چشم من کرد بهر گوشه روان سیل سرشک که بر یش مردم صاحبنظر ابی دارد تا سهی سرو ترا تازه بابی دارد رسن زلف تو سرشته چا من دو شمع ماه خورشید نمایش پس پرده زلف هر یک از تابش رخسار تو تابی دارد آفتابیست که پیش سحابی دارد (٣٨٥) سلمان حافظ آنکه زبر و و مژه تیر و کمانی دارد شاهد آن نیست که مو و میانی دارد چشمها کرده سیاه قصد جهانی دارد بنده طلعت آن باشم که آنی دارد ازین مسابقه و مقابله کا قوه روابط کلام و برجسته گی مضمون را بخوبی حس کرده باشید و دلیلا اشعار حضرت خواجه را با ان نیز از همین نقطه نظر باید دید. آن شمع سر گرفته دگر چهره بر فروخت وین پیر سالخورده جوانی سر گرفت آن عشوه داد عشق که مفتی ز ره برفت وان لطف کرد دوست که دشمن خند گرفت زنهار ز ا عبارت شیرین دلفریب گوئی که پسته تو سخن در شکر گرفت من ایستاده تا کنمشن جان فدا چو شمع او خود گذر بمن چو نسیم سحر نکرد ما هی مرغ دوش نخفت از فغان من وانشوخ دیده بین که سر از خواب بر نکرد بالا بلند عشوه گر سر و ناز من کوتاه کرد قصه دور و دراز من در پیش خرم و خندان قدح باده بدست و ندر آینه صد گونه تماشا میکرد گفتم این جام جهان بین بتو کی داد حکیم گفت آنروز که این گنبد مینا میکرد زلفین سیه خم بخم اندر زده باز بخت من شوریده بهم بر زده باز (٣٨٦) بر شیشه صبرم زده سنگے لیکن با تو چه توان گفت که ساغر زدهٔ باز بزرگترین جوهر حسن کلام به نزد ما پیوند و حسن روابط الفاظ گفته میشود، بلی قبول حافظ که پر تو مضمون بر خاص عام می افتد اما هر امتیاز و تفاوتیکه هست در پیوند های سخن و لطف ادا پیداست، بسی تمثیلات مثالهابدست داریم که یک مضمونی را شاعری بخاطر رسیده و ظاهر کرده دیگری نیز بعینه همان خیال را بروی کار آورده و اکثر یا در الفاظ اشتراک داشته ولی به ته و بالا کردن همان حروف به ترتیب جدید رتبهٔ مضمون از جائی بجائی رسیده ملندرقه . ظرافت و شوخی در کلام حضرت خواجه شوخی و ظرافت بسیار معلوم می شود گوتاه به انتها لطافت و نزاکت، شیخ سعدی و خیام نیز ظرافت ها دارند و لی از جاده بیرون رفته اند، اینحکایت لطافت و شوخی طبع خواجه صاحب را می بینید . در این لباس نور حفظ کنید:ه واعظ شهر که مردم ملکش میخوانند قول ما نیز همین است اگر او آدم نیست (۳۸۷) یعنی محافظ را کلو فرشته میگویند، تا اینجا با هم شکیلم هستم که آدم نیست بیش از ان با ایم کلیم و اقرار میکنم که یا ملک است ! یا شیطان ! باشد که تا این فضولی با بنها برسد . ه خدا دادے اول کند بگوی میفر و شانش بجامی زر گیر نزی سجاده تقوی که یکساغر نمی ارزد ان شد گر بمسجد بخرابات شدم عیب مگیر مجلس وعظ درازست زمان خواهد و همین مضمون را قا ئم بزبان اردو ادا میکند مجلس وعظ تو نا دیر رہے گی قائم یہ ہے میخانہ ابھی پی کے چلے آتےہیں حافظ محتسب خم شکست و من سر او سن بالسن و لجروح قصاص در حضر یک قرآن کریم با یت (قصاص مذکوره است که وجه بعض زحم در قر آنست عوض زخمهای جسم باید زد مثلاً اگر کسی دندان کسی را بشکند دندان او را خواهند شکست خواجه صاحب یانہ میفرمایند که محتسب خم شراب را شکسته من با تباع حکم قصاص سرش شکستم . ه خت پدرم روضه رضوان بد و گندم فرو نا خلف باشم اگر من بجو نفروشم من انکار شراب ا نیچه حکایت باشد غالبا اینقدر معمل کفایت با (۳۸۸) نه من ز بیعملی در جهان ملولم وبس ملامت علما هم زعلم بیعمل است نقد دمی که بود مرا صرف باده شد قلب سیا بود بجای حرام رفت قلب مال و نیز سکه مغشوش را میگویند با این بنا میفرمایند که اگر قلب من صرف شراب شد باید بمخمان میشد ، مصرع — مال حرام بود بجای حرام رفت — تسلسل مضامین در غزلیات ایشیای بزرگتر عیبی که بیان میکنند. اینست که کسی یک خیالی را تا انتها تسلسل اظهار نتوانسته و هر غزلی مجموعه مضامین متعدده مختلف بلکه متناقض همدیگر میباشند و آنچه مهمات مضامین غزل گفته میشوند مثلاً حسن، عشق، سراپای معشوق وصل، هجر، هزارها بار گفته شده‌اند اما ازین جمله بنسبت مضمونی هیچ گاه یک مسلسل مفصلی بنظر نیاوردیم ، و اگرچه حقیقتاً محلی نیست که محل اعتراض باشد چراکه برای اظهار سلسله خیالات طرز مثنویات را تعیین کرده‌اند، بلکه در قصائد و قطعات هم (۳۸۹) داده و بیان میگردد مضامین مسلسل حصه میگیرند، وغزل را محض برای همین کار تسکین داده اند تا جایکه مقدور نظر غریه خیالات مخصوص کرده اند که خیالات مفرده و مختصری که از ضمیر شاعر بظهور میرسد ضایع و عبث از یاد و بر باد نرود. نه حفظ این شیوه نهایت اقتدار کلام در کار است در بانگال ترکیه اظهار سکند یعنی کسانیکه در فن شاعری خود تازان هستند ، با الاوجه خیالی در کمتر از سه چهار شعر با یتنی اظهار کرده نمیتوانند و برخلاف آن شعرای ما نه صرف سخنان مختصر م بلکه مضامین نهایت پره وسعت را بیک فرد بیتی ادا میکنند، که بموجب حسن اختصار آناً فان حفظ ورد زبان میگردد، بلی ازین سخن انکار کرده نمیتوانیم که بعض مضامین بنچنین واقع میشوند که نه آنقدر مطول که مرغوب وسعت مثنوی یا قصائد راستیال گردد حصه باشد، و نه ایقدر مختصر که در یک یا دو بیت بگنجند بلکه حیثیت شایان برای اظهار مجموعه خیالات است و مضامین زبان غزل مناسب به افضلتر مینماید. درین صورت تجویز آنست که غزل مسلسل با یعنی غزل کاملاً یا یک حصه چند بیات غزل بمایے کہ (۹۰) اشخاص دارالحاج مضمون های مخصوص باشند ، مگر چه انچنین غزلیات مروج هم عصر [ILL] دسته اول نیست ولی آخریس بسیار بدست می آیند چنانچه از همه پیشتر حضرت خواجه این رویه را ترقی بخشیده اند بگو اکثر غزلیات شان از واقعات مخصوص یا خیالات منتخبه وانکه در پنج غزلیا ب و اوقات معینه حکایت میکند و این سرت از همچنین چند غزلیات مطلع ها را اخذ نموده مطلع میداریم . دوش وقت سحر از غصه نجاتم دادند و ندران ظلمت شب آب حیاتم دادند بود آیا که در میکده ها بکشایند گره از کار فرو بسته ما بکشایند بامدادا که بخلوت گه کارخ ابداع شمع خاور فکند بر هم اطراف شعاع ای پیک پی خجسته پیام فی لک هرگز سیاه چهره ندیدم باین نمک گزرودست زلف مشکینت خطا رفت ورز هند و شما بر من جفا رفت کنون که در چمن آمد گل از عدم بوجود بنفشه در قدم او نهاد سر بسجود در یاد بهار یاد باد آنکه نهانت نظری با ما بود رقم مهر تو بر چهره ما پیدا بود در غزلیات مکمل اول الکال دلدادگی ما را بیاد ماده و هر ۳۹۱ بیت را به عبارت یا با د ابتدا میکند، در وصف شیراز ۰ خوشا شیراز و وضع بیثالش خداوندانگهدار از زوالش به قاصدی پیغام میگوید نسیم صبح سعادت بدانشان که تو دانی خبر بگوی فلانرا بدان نشان که تو دانی ابن یمین فریومد ی اسم پدرش محمود و از قوم ترک بوده. و هم در ترکستان توطن داشتند در زمان سلطان محمد خدا بنده بخراسان آمده در یک قصبہ که فریومد نام داشت اقامت اختیار در انجا این و نموده در اینجا زمین و جایدا د ی خریداری نمود، وا در عهد حکومت الجای تو سلطان بود که علاء الدین محمد ? ال تو از محمد و زیر تسلطنت بودنہ، علاء الدین ایشانرا بسیار قدر دانی مینمود، و شوق شاعری داشتہ شعر میگفتند که این رباعی نمونه ای از کلام شان گفته میشود . ۰ دارم ز خاب کلک بوقلمون و ز گردش روزگار خس پروردن چشمی چو کناره صراحی همه اشک جانی چو میا پیاله ہمہ خون (۳۹۲) ابن یمین در فریومد تولد شدند که شخصا نزد آتا پدر خطابت شتا پر این علم شاعری برای شان تعلیم میکرد . و آنکه ایوب طرز پای که خود بر طبع آزمایی دداشتند پسر را نیز بر نوسرایی میکرد در حالیکه ترغیب گویا پیلی میبودید . که بر شنیده و خیال رباعی فوق این رباعی را گفته اند . ه دارم زجفا فلک یا مینه گون بر آه دلی که سنگ را روگرد نخون روزی بهزار غم بشبی و ر آیم تا خود فلک از پرده چه آرد بیرون میکرد. در اوایل اوقات سربداران مداحی میکردند ، بالا خسر فقر و قناعت را پسندیده از تعلق و معاملات شاہی کنارہ گیششی کردہ کمیتر کی زمینے بزراعت به اشتغال ورزید محدودی که در قبضه خود داشتند بکاشتکاری آن بسر میبردند. در بکر جماد می الثانی ۷۶۹ ترک دنیای فانی نمود و اندک وقتی نز دیک تر بوقت مرگ این رباعی را گفته بر کون منکه که دل ابن یمین پر خون شکر بگر که از این سرای فانی چون شته مصحف بکف و چشم برو روی مدوست با پیک اجل غمزه زنان بیرون ستد. (۳۹۳) دیوان شکلی بهنگامۀ سرمباران ضایع گردید غلام آقا در ید بیضا مینویسد که من دیوان او را تا ردیف دال دیده ام، لیکن شاید دیوان قطعات بوده باشد از تذکره ها معلوم میشود که از ابتداء ذوق غزل گوئی و قصاید وغیره اصناف شاعری را داشته چنانچه در ید بیضا بعض ابیات از غزل های او نقل منقول است بیت سرمه ایدیده مردم شکسته غماز تا نسازد فاش پیش مردمان راز مرا زخود بیگانه بودن در راه عشق بآن معشوق طرح آشنائی است عشق تا در دلی آمد نه در آمد نه نمود باده پر شور نشد تا که بمستان رسید میتوان گفته [؟] کرد اگرچه ازین اشعار اندا زه میتوان شد که در غزل گوئی سرمایه وافی داشتند اما مخصوصا ذوق شیرۀ اشعار اخلاقی بیشتر داشته و ازان جمله خودداری و قناعت را پسندیده و این مضامین را او ادراک وه تا امروز کسی خوشتر ازینها بطرز او نیاورده و انیکه (٣٩٤) دولو که قال شان تصویر حال دایمه می شود بنا بران در کلام شان خاصه تاثیری می یابیم که انه کلام دیگران نایداست دو قرص نان گر از گندم ایا از جو دو تا جامه گر کهنه است یا خولنو بچار گوشه دیوار خود بخاطر جمع که کس نگوید ازینجا بخیز و آنجا رو هزار بار فزون تر بنزد آیین ز فر مملکت کیقباد و کی خسرو اگر دو گاه بدست آوری و مزدی یکی امیر و یکی را وزیر نام کنی بدان قدر چو کفاف معاشی تو نشود روی بنان جوین اریو و وام کنی هزار بار ازان به که از پی خدمت کمر به بندگی بر مرد سلام کنی ز دیوانه کرد روزی سوال سلیمان مرسل علیه السلام که چون مینی این سلطنت که پید مرا مانده با این همه احتشام چه خوش گفت دیوانه او را جواب که چون نیست این مملکت مستدام بدرد آهنی سرد کوفت تو در باد پیمودنی صبح و شام ترد آزاده در میان گروه گرچه خوش گویی عاقل و داناست له حضرت داؤد علیه السلام زره می ساختند و به نسبت حضرت سلیمان علیه السلام مشهور است که تخت شان بر هوا رفتار میکرد به اصطلاح فارسی آهن سرد کوفتن و باد پیمودن کنایه بود و کرد. این همت دیوانه نکته را همان اشاره تکیه داده . (۳۹۵) محترم آنکہی تواند بود که از ایشان بمالش استغناست آنکه محتاج خلق شد خوارست گرچه در علم بو علی سیناست ايضاً شنیده ام که یکی عقربی ز خانه خویش برون دوید و همیز د هر انچه آمد پیش به پیشش آمده سنگی عظیم و بس منکر بزد بسنگ در صد نیش تا بگرد لیش ز سنگ نعره برآمد که خویش رنجه مکن که ضرر نیش رقم ما را نه کم کند و نه میش جواب داد بنوع گفتش که راست میگوئی ولی پدید کند هر که هست جو هر خویش ايضاً شاعری نیست پیشه که ازان رسدت نان و نیز تره بدوغ رستی سخت زشت و بیمعنی است اجرتی خواستن برای دروغ زان بود کار شاعران بی نور که ندارد چراغ کذب فروغ با وجود سرمایه دار ی قناعت و تو کل با ین نکته هم ابن یمین یقین کامل داشت که اطمنیان خاطر به اصول حصول زر وابسته است چنانچه میفر مایند ( بیت ) ٢٩٦ لاله را گفتم ای پری پیکر سیرتت خوب‌صوتت نیکوست راست گوی این سیه‌دلی از چیست گرت زحمتی رسید از دوست گفت زیرا که هم‌دمند از زر زر که باشد به کام در پوست غنچه را بین که خردهٔ دارد می‌نگنجد ز خرمی در پوست البته گاه گاهی به فلسفه هم تطرقی اندازید زدم از کتم عدم خیمه بصحرای وجود از جمادی به نباتی سفری کردم و رفت بعد از آنم کشش نفس بحیوانی برد چون رسیدم بوی اندی گذری کردم و رفت بعد ازان در صدف سینه انسان بصفا قطره هستی خود را گهری کردم و رفت با ملائک پس از ان صومعه قدسی را گرد بگشتم و نیکو نظری کردم و رفت بعد از ان ره بسوی او بردم و چو این و ان یقین همگی گشتم و ترک دگری کردم و رفت تمت الکتاب بعون الله الملک الوهاب فی تاریخ ۲ جوزا – ۱۳۰۷ – [BLANK PAGE] [BLANK PAGE] [BLANK PAGE] [BLANK PAGE]