[BLANK PAGE]

انبیاء و جعلکم ملوکا واتکم مالم یوت احداً من العا لمین چون موسی علیه السلام بقوم خود فرمود ای قوم من یاد کنید نعمت خدارا که بر شما است که گردانیده در شما انبیاء و پادشاه ساخته شما را، آن نعمت ها داده که در جهان دنیا بکسی داده نشده ، پس در تمام دنیا در آن وقت این نعمت عظمی نصیب مخصوص بنی اسرائیل بود . چون پابندی احکام خداوندی رابنی اسرائیل ترك كردند خواری ، ذلت مسكنت نصيب شان شد، و از پادشاهی جسمانی و روحانی محروم شدند . عهد خداوندی و عهد بنی اسرائیل در کتاب استثناء ( ۲۶ ، ۱۷ ، ۱۸ ، ۱۹ ) باین الفاظ مذکور است : تو امروز اقرار کردی که خداوند خدای من است من براه او خواهم رفت و محافظت شریعت و حقوق و احکام او را خواهم کرد و آواز او را سمع خواهم نمود و خدام امروز بتو عهد کرده چنانچه بتو وعده فرموده که تو خاص كرده او باش وتو محافظت تمام احکام او را بكن و ترا از همه طائفه ها که آن ها را پیدا کرده در صفت و نام وعزت زیاده و بالا خواهد کرد - الخ تا که یهود بر عهد خود پابند بودند فضیلت دنیا و آخرت دو حصه شان بود لئن کفر تم ان عذابی شدید . باقیدارد امضاء : فضل ربی عضو شورای با تباع حضرت موسی علی نبینا وعليهما السلام مستحق نريم چنانچه به تمام مسلمانان اعلان فرمودند که کسانیکه چیزی نخورده باشند تا نان روزه بگیرند و کسانیکه چیزی خورده باشند آنان تا وقت شام هیج نخورند و ثانياً قضائی آن را ادا کنند، بسال دوم هجرت روزه رمضان شریف فرض و فرضیت روزه عاشورا باقی نماند لا کن روزه گرفتن در این روز سنت است ، در سال آخری نیز رسول الله صلى الله عليه وسلم فرموده بودند اگر من تا بسال آینده زنده ماندم روزه ۹ محرم را هم انشاء الله خواهم گرفت تا که به یهود مشابهت نه شود حقیقت این است که حریت و آزادی يك قوم بلندترین نعمتی است چنانچه خدای تعالی می فرماید واذنجينكم من ال فرعون يسوء ونكم سوء العذاب يذبحون ابناءكم ويستحيون نساءكم وفى ذالكم بلاء من ربكم عظيم یاد کنید نعمت نجات را که بشما دادیم ازال فرعون که ضرر می رسانید شمارا به بدترین عذاب ها می کشتند پسران شمارا وزنده نگاه می کردند نسوان شمارا و درین وقایع امتحان بود از طرف خدای شما امتحان بزرگ ای بنی اسرائیل نعمت مر ایاد کنید که بر شما کردم وبه تحقیق فضیلت دادیم شما را بر عالم بشری چون در بنی اسرائیل سلسله انعام جاری بود بمخاطبه مکالمه الهی فقط بهمین مردم مخصوص بودند، باز خدای تعالی میفرماید یابنی اسرائیل اذکرو نعمتى التى انعمت عليكم و اوفو بعهدي

اعزازات و افتخارات زیاد را برای شان جالبم تاهر کدام شان ساعی باشند که بمقدار ممکن رضای اعلحضرت شاه غمخوار وطن دوست عدالت پسند خود را حاصل نموده و داخل وظایف خود ها ابراز لیاقت و صداقت نمایند تاهمه وقت بخدمت گذاریهای صادقانه کسب افتخار ومباهات نموده بتوانند . در اطراف اعدام خائن ارغندی کسانیکه بدور و پیش ولایت مرکزی سکنی دارند و ذواتیکه فجایع عصر انقلاب را برای العین مشاهده کرده اند از شرارت و مفسده جوئی خان محمد ، مشهور به خان ارغندی کاملاً مطلعند و این مجازاتی را که حکومت عادله نادری باو و طوطی نام رفیقش داده تقدیر و تحسین کنان دعا کوئی دارند ولی برای اطلاع آنانیکه از اجمال سوانح ننگین این جانی شرارت قرین معلوماتی ندارند لازم که مختصراً از رذالت کاری وشقاوت پیشگی این خان خاین برای شان اعلام گردد . از ۷ سال اخیر عصر امانی باین طرف این دزد جانی در فن دزدی یدطولی را مالك و در سرگردانی اهالی و پریشانی خلق الله وقتل ونهب وغارت شهرت فوق التوقع را مالك شده و منتظر موقع بروز خیانتش بود ولی حکـ[ـومت؟] هم او را فراموش نا کرده در تعقیبش میبـ[ـود؟] اينك در اثر هدایات صدارت عظمی و تمعـ[ـ؟] امانت کارانه صداقتمند شيخ عبدالله خان ـ پغمان و غیره مامورین ضابطه به توسط ارادتمنـ[ـدان؟] الله نور خان و جمعه خان و ملا محمد میم[؟] و آدینه خان و نادر خان و محمد اسحق[؟] وكيل وعبدالقادر خان ومحـمـد يوسـف تهانه دار خود او و رفیقش قتل وكانه بر شو[؟] جهته عبرت مفسدین تشهیر شد . به نفری صداقتمندی که در قتل و دستگـ[ـیری؟] این دو مکروب شرارت زحمت کشیده [بو؟] وتعقبات نموده اند علاوه بر تحسین و آ[؟] والطاف، انعامات لازمه نیز از طرف حکـ[ـومت؟] کرامت شده است تعدیل پروگرام دارالعلوم روز یکشنبه جمعيت العلماء حـسـب دعـ[ـوت؟] وزارت معارف برای تعیین پرو گرام د[؟] نجم المدارس مشرقی در وزارت معزى اليها[؟] انعقاد نمودند اول بمناسبت تعیین نصوص پرو[گرام؟] مدرسه مذکور پرو گرام درسی در العلوم کـ[ـه؟] را بصورت اساسی مطرح مذاکره کرد[؟] و تعديلات مختصری در آن نمودند پروگـ[ـرام؟] نجم المدارس بجلسه آینده موکول شده اسـ[ـت؟]

رساله اصول تربیه برای ارشاد معلمین ابتدائی که در دارالتالیف وزارت جلیله معارف ترجمه و بتصویب ع. ج سردار حیات الله خان وزیر معارف در مطبع وزارت جلیله معارف بچاپ رسید مترجم فقیر عبدالله ۱۳۰۲ ش عدد طبع (۶۰۰ جلد)

[BLANK PAGE]

بسم الله الرحمن الرحیم ۱- تربیه، و تعلیم (۱) تربیه اساس و بنای ترقی افراد ملت میباشد و عبارت است از سه چیز: تقویم و درست ساختن انواع تربیه قوة جسمیه وقوة عقلیه وقوت خلقیه (۲) تربیه قوای جسمیه به ورزشهای تدریجی روزمره تربیت جسمی و ریاضات مناسبه بدنیه حاصل می شود این تربیه بدن را بانتها درجه دارای صحت و تندرستی میسازد

۲ تربیه عقلی (۳) تربیه قوای عقلیه بمواد و مضامین مرتبه درسیه میشود که منتخب از برای این غرض گردیده مگر در صورتیکه معلمین و معلمه ها در نموی قوای عقلی طلبا احسن طریق درس را پیش گیرند. این تربیه عقول و افکار طلبا را خیلی روشن و تیز می سازد و از تحصیل و اکتساب معلومات گرانمایه و معارف بلند پایه منافع بزرگی عائد حال شان در استقبال میگردد. تربیه قوه خلقی (۴) تربیه قوای خلقیّه بدرس مضمون دینیات و مطالعه و ترجمه و تاریخ مردان و زنان نیکو کردار صالح و دیدن اخلاق حسنه پدران و استادان و سائر اشراف مأمورین دوائر حاصل می شود بواسطۀ این تربیه است که طلبا فضائل

۳ لازمه حیات را اکتساب نموده از رجال استقبال ملت میگردند (۵) اقتصار برتربیه یکی ازین قوا چنانکه بعضی را تربیه [ضرر ترک تربیه بعضی قوا] کنند و بعضی را مهمل گذارند در شمار تربیه نمی آید زیرا بمحض تربیه قوای جسمیه اگرچه پهلوانان شه زور برمیخیزند ولی بمکارم اخلاق متحلی نبوده از ذکا و دانش کافی که موجب نجاح و نجات و شرف زندگانی باشد عاری و محروم میمانند اینچنین اشخاص طبیعت بهائم را گرفته جور و تعدی بر ضعفا را همیشه می پسندند هرگاه بر تربیه قوای عقلیه اقتصار رود شخص معلومات بسیاری تحصیل میکند ولی حصول این معلومات گاهی

۴ سبب ضرر صحی و اخلاقی او میگردد. چونکه وفور علم و اهمال قوای جسمی غالباً موجب ضعف جسم او گشته چاشنی و مزۀ حیات و صحت ازو گم می شود ملکوت و هرگاه در قوا ی اخلاقی اهمال رود طالب علم معلم گشته معلومات او واسطۀ یگانۀ تفنن و تکثر شیطنتش خواهد شد اما اقتصار بر تربیه و نموی قوای خلقی سبب میلان بر عزلت و گوشه نشینی گشته شخص را از کار و بار جهان میکشد و از نوش و نعیم دنیا محروم میگرداند (۶) از بیان فوق ظاهر گردید که همین تربیه میشتر قوای سه گانه نفس را (که عبارت از قوۀ خلقیه و جسمیه و عقلیه) بانتهای نمو و کمال میرساند اما محض تکمیل قوۀ عقلیه را

در عرف «تعلیم» می نامند پس معلوم شد که معنی صحیح و مقصود از لفظ «تربیه» تکمیل و تقویم قوای سه گانه عقلی و جسمی بیان مقصود تربیه و خلقی است بر نظم و نسق درست و در آن واحد بناءً علیه تربیه نسبت به تعلیم عزیزتر و گران بهاتر است حقیقت این امر شیئی بزرگ و معلمین مکاتب ابتدائی باید حتماً و دائماً انرا مد نظر دارند زیرا اکثر طلبه مدارس ابتدائی فقیر، و جای خوش هوا ندارند و نسبت به دیگران به تربیه کامل محتاجترند تا در استقبال فوائدی عائد حال ایشان گردد و بهمه امور کلی و جزئی حیات شان بکار بیاید چون معلمین و معلمه های مدارس ابتدائی طلبه

۶ آمادۀ مکاتب ابتدائی می سازند باید علی الدوام این دو امر را ملحوظ و در جمیع اعمال شعار خود سازند یکی آنکه «تربیه بهتر است از تعلیم» دوم «تهذیب اخلاق بهتر است از کسب معلومات مستنبطه از کتب» . * * *

۷ ۲- تربیه راجع بمدارس ابتدائی و دارالمعلمین ابتدائی (۱) قدما اغریق برین عقیده بودند که هوای خوب در تربیه خیلی تاثیری نماید بلی ظاهر است از هوای خوب را تاثیریست در تربیه امور شامله بر احوال خودمان خیلی متاثر میگردیم - زیرا از منازل پاک و ستره که مشتمل بر منظره های نیکو و مهارت فنیه باشد اطفالی بر می خیزند که ملکه و قوه حُب جمال و میل بفنون جمیله در ایشان بنمو میباشد و ما کلانها خود می بینیم صحبت و آمیزش با اشخاص نیک خیلی ما را مهذب و نیک عمل میسازد (صحبت اینجاست که باش در آب وی تری در آتش داغی)

۸ بناءً علیه حتمی است امکنه مدرسه بقدر امکان جیدالبنا وجامع شروط صحیه بوده اصول فنون جمیله و ذوق سلیم خیلی دران رعایت شود (خارج و داخل مدرسه در حکم همین شروط برابرست) و معلمین بمکارم اخلاق آراسته خیلی دوست و هواخواه جمال و فضیلت و ترتیب و نظام باشند تا انتفاع و استفاده اطفال بوجه صحت صورت پذیر گردد تاثیر امکنه (۲) مدار انتظام بر کثرت و بسیاری تعداد حجره‌ها نیست ــ زیرا مدارس شهرهای بزرگ نسبت بمدرسه های قریه های کوچک خیلی دارای حجره های بسیار میباشد و بسا که مدرسه های قریه های کوچک از سبب خوردی ده مقصور و منحصر بر حجرۀ

۹ واحد باشد - بلکه مدار حسن انتظام بر سترگی مقام و حسن ترتیب و نسق مدرسه است تا عنوان دقت و ذوق سلیم گشته از وسعت یا تنگی جای آن قطع نظر شود لوازمات حجره درس (۳) انکه اگر چه خیلی بسیط باشد باز هم باید دارای حجره های درس و لوازم و تجهیزات آن باشد مانند چوکیهای نشستن و تخته های سیاه و صورت دیوار و تحویلخانه ها و الماریهای کتاب و میدان بازی طریقه تا ممکن است خارج و بیرون مدرسه باشد .

لوازمات مدارس عالیه (۴) مدارس عالی نیز حتماً دارای حجره‌های بندی متعدد برای مدیر و معلمین بوده میدانی برای صف طلبا والماریها و تحویلخانه‌های کافی داشته باشد مدرسه چه قسم لازم است (۵) تربیه مدرسه بروجه جیّد صورت پذیر نمی‌شود مادام که هر جزئی از اجزای امکنه آن دارای کمال ترتیب و سُترگی نباشد لذا برای وصول بدرجهٔ مطلوبه وضع و تقرر قواعد و قانون معینه لازم و اتباع و پیروی آن قواعد واجب است . * * *

۱۱ ۳- ترتیب و نظافت امکنه فریضه های معلم (۱) مدارس کوچک که دخل و عاید آنها اندک باشد نمیتوانند چپراسی یا خدمتگار جداگانه خاص برای خود بگیرند. درینصورت اگر معلمین بذات خود ها با مرتبگی آن قیام ورزند و در صفائی مدرسه خودشان کوشش نمایند چندان عیب و عاری ندارد . تقسیم کار را بچپراسی ها و غیره (۲) هرگاه مدرسه دارای یک چپراسی یا بیشتر باشد حتمی است هرکدام بداند که خدمت و وظیفه یومیه شان چه میباشد و برای هرکدام چه کار مقرر است لذا برای معلم اول واجب است هرکس را بخدمت و وظیفه مقرره اش دانسته سازد تا اهمال و اغفال

١٢ بکارهاي مدرسه راه نیابد خواه کارهاي عمومی مانند جاروب مدرسه و تکاندن گرد و غبار چوکیها (واسباب تحویلخانه ها) باشد یا کارهاي خصوصی مانند خانه تکاندن حجره ها وبیرون کشیدن چوکیها وشستن زمین آنها را هفته یکبار . باید جاروب کشی و پاکی . هرروزه بعد از رخصتی و رفتن طلبا بخانه باشد – و تازمین را بآب پاش آبپاشی نکنند جاروب روانيست - درصورتيكه آب پاش موجود نباشد – بآفتابه وغیره آب پاشی خفیفی لازم است – غسل وشستن زمین مدرسه باید دراوقات معینه منتظمه باشد – واقلاً هفته یکبار شسته شود پایه چوکیها و میزها وغیره را باید بصفاة خوب پاک ستره باید جاروب و پاکی مدرسه هر روزه دیگر بعد از رخصتی طلبا باشد

۱۳ سازند گرد و غبار سقف و دیوار را بتکانند آئینه های در دروزن را صافه نمایند در نیصورت جولاه گک نمیتواند به سقف یا بدیوار حجره ها تار دوانی کرده خانه سازد معلم اول رسماً ازینکارها مسئول است . (۳) چون کار های رفت و روب هر روزه بطرف دیگر یا شام اجرا میشود ، از طرف صبح اقلاً اوقات بر صافه کردن کافی می نماید ـ تا گرد و غباریکه شب بر چوکیها و غیره اسباب نشسته پاک گردد هر گاه طلبا را بگذارند خود آنها چوکی و اسباب را بدستهای خودشان پاک سازند نشان پستی درجه مدرسه و عدم اهتمام است بصحت تربیه .

۱۴ تنظیف مزبله (۴) بسیار شستن مزبله بدرجه که غرق آب شود لازم است -- و این در مزبله های جدید ساخت که نل های آب دارند خیلی آسان است -- هرگاه نل آب بدیوار نباشد حتمی است سنداس وغیره سطح آنرا بمشک یا دول آب بسیار انداخته بشویند حل کردن (حامض فینیک) در محل آب مقصود نیست بلکه هروقت امر مکروهی حادث شود استعمال میگردد و بعباره دیگر فینیک علاج شافی در منع و ازاله تعفن نمیتواند چنانکه در بعض اوقات گمان میرود پس اقتصار بر فینیک در خصوص نظافت نشان جهل یا کسالت است.

۱۵ (۵) باید آب نوشیدنی و توابع آن خیلی از مزبله دور باشد. وضع چاتی آب و غیره در جوار مزبله خیلی شایان تاسف است. ازاله چنین عادات قبیحه از ضروریاتست زیرا منافی قواعد صحیه و مخالف ذوق سلیم است آب نوشیدنی از مزبله دور باشد (۶) حتمی است از بیرون و درون صندوق خبر گرفته اسباب آن را هر وقته بیرون کشند و غبار آنرا پاک سازند صندوقها را خبر گیرند (۷) سطح و پایه‌های چوکیها و الماریها و میزها و خانه‌های میزها نیز بخبرگیری و پاکی خودشان محتاجند اوراق و کتابها را در خانه میز مطلقا تیت و پراگنده نگذارند میز و الماری نیز خبرگیری بکار دارند

حجره معلم اول (۸) حجره معلم اول نمونه خوبی است در خصوص ترتیب و نظافت - مفتشین بنای تنقید است خودشان را در امر راجع بترتیب و نظافت مدرسه بهمین حجره میگذارند - بناءً علیه باید اسباب الماری و میز معلم از اشیای بزرگ گرفته تا بکوچک مانند دوات و قلم و قلمدان و غیره خیلی دارای نظافت بوده - اوراق اخبار و غیره را مانند پرده بر سر آن نیندازند - پرده موم جامه سفید خوب است چرا که شستن آن بآسانی میشود صورت دیوار و تصویر های جغرافیه جماعتیها را بر دیوار حجره معلم از برای زینت آویختن

۱۷ خیلی نامناسب است. (۹) باید ترتیب و نظافت حجرۀ سائر معلمین کمتر از حجرۀ معلم اول نباشد- اگر معلم اوّل وسائر معلمین بدانند حجره های شان آئینۀ قدنمای است که سراپا حقیقت اخلاقِ شان دران جلوه گری می نماید- در صورتیکه بحجره های ناپاک و بی ترتیب قناعت ورزند معلوم است طبعاً بنظافت و ترتیب حجره ها و سائر توابع مدرسه چندان پرداخت نمی نمایند. حجرۀ معلمین (۱۰) تفتیش تبراق (بکس) طلبا هر وقت لازم است تا کتب و اسباب لازمۀ ترتیب کتب و غیره سامان تعلیم از طلبا درخواست و ازان بازخواست می شود

۱۸ درس خودشان را در ان بترتیب بگذارند – نان و کاغذ پاره‌های سیاه و مانند آن را در ان نمانند طالب العلمی که تبراقش بدرجۀ مطلوب دارای نظافت نباشد – نمبر اخلاقش کم میشود . (۱۱) خلاصه سخن چنانچه ریاضه بدنیه سبب سلامت عقل و جسم میگردد همچه عمومیت نظافت و تربیت در امور مدرسه اعتدال خلقی اطفال را بلند ساخته این دو فضیلت را بچشم شان عزیز میگرداند . * * *

۱۹ ۴- اثاث و ادوات مدرسه (۱) یکی از اسباب مهمۂ مدرسه چوکیهای نشستنی است - و حجم آنها با عتبار عمر طلبا مختلف میگردد از اشکال سه گانه ذیل حجم چوکیهای طلبای مدارس ابتدائی ظاهر می شود. (۲) طلبای ابجد خوان که نوشته نمیکنند. باید چوکیهای شان بسیار بطرز بسیط و ساده و سطح آنها افقی و بلندی شان اندک و مانند شکل ۴ باشد. (۳) چوکیهای بسیار بلند، و چوکیهائیکه سطح میز آن از جای نشستن بیشتر از اندازه دور باشد، خیلی باجسام اطفال ضرر دارد - چوکیهای همچو عیب دار چوکیها مناسب بسن طلبا باشد چوکیهای صنوف طلبا چوکیهای بی مناسب ضرر دارد

نجار قابلی میخواهد که اصلاح شان را بکند . (۴) در چوکیهای بسیار نو ساخت عمودیکه از کناره پیش روی جای نشستن نزول کرده از عمود فرود آمده و نزدیک بسطح کتابت داخل متجاوز میباشد پایه پیش روی چوکی از پایه طرف میز که نزدیک به سطح مقرره کتابت است تجاوز و پیش گشته یا بعبارهٔ دیگر عمود مذکور بزیر میز واقع شده و چون بهمراه آن دشوارست طالب بداخل چوکی بنشیند حتماً درین نوع چوکی جای نشستن متحرک و در وقت ایستادن طالب بلند شود ـ و در حالی که رعایت اقتصاد در امور خرج حتمی باشد ساختن چوکی متحرک دشوار و درینصورت نشستگاه را پس بطرف دنبال میسازند و در مکاتب ابتدائی مسافه نشستن گاه از عمود فرامده

۲۱ نزدیک بطرف سطح کتابت بقدر ۱۰ سانتیمتر میباشد (۵) تخته های سیاه نیز مانند چوکیها خیلی اهمیت دارند - حجم تخته سیاه هرقدر کلان باشد خوبست آویختگیش بقدر مناسب بلند از زمین سطحش افقی و بسیار سیاه براق باشد تخته سیاه (۶) در عملهای معمولی تباشیر سفید (چاک) کافی است ، ولی در رسم خریطه و رسم خط کشی که در توضیح دروس اشیا بکار می آید ، و در مشق ، استعمال تباشیر رنگه مناسب است زیرا مشاق بتوسط رنگ نازکیهای پیوند حروف را نشان میدهد تباشیر (۷) تخته سیاه همیشه برای معلم مددی میرساند استعمال تخته سیاه

۲۲ بناءً علیه خلاصه مضمون درس را دران بنویسند بعض معلمین ناقابل نیم بالای تخته را بتاریخ و اسم نام و موضوع درس پر میکنند و این از غلطیهای فاحشی است در درس - هرگاه برای همچه بیانات ضرورت نوشتن پیش آید و در بعض دروس نوشتن تخته اصلا لازم نیست) باید نوشته اندک جای بالای تخته را بگیرد (و باقی تخته برای مطالب دیگر صفا ماند) (۸) اهم اسباب لازمه در امر تعلیم خریطه ها خریطه ها و صورتهای و صورتهائی است مستعمل در توضیح دروس اشیا - قدما که نقشه ها را سبب تشویش و مشغولی ذهن طلبا گمان کرده بدیوار حجره درس رسم و صورتی نمی آویختند

۲۳ امروزه روز مدارس جدیده همچه فکر عقیم را بدرود گفته جمیع اقسام رسوم مناسب بسن و اعمال طلبا را بدیوار درسخانه می آویزند و این را وسیلۀ حفظ طلبا میدانند خریطه ها و صورتهای دیوار هر درسخانه حتماً خاص بمواد طریقهٔ درس مقرره باشد- بدیهی است طلبا در اوقات فراغت و تفریح به خریطه ها و صورتها ــ دیده اً نظر کرده ازان فائده ها برمی گیرند (۹) خریطه ها و صورتها را لازم است به نظام و ترتیب بیاویزند بلندی آنها زیاده بر مدّ نظر طبیعی وضع خریطه ها و صورتها طلبا نباشد و زیر آن دو متر از زمین دور باشد. (۱۰) در هر حجره سبدی لازم است که معلم

۲۴ موضع کاغذ پاره ها و مانند آن و طلبا کاغذ پاره ها و غیره اشیای بیکاره را در ان بیندازند . (۱۱) قلمهای سلیت و قلمهای پنسل قلم پنسل سلیت دسته قلم و قلم آهنی بطول مناسب می باید هرگاه به قلم آهنی کوتاه و یا پنسل کوتاه (که باصطلاح وطن عزیز ما آنرا قلم حرام میگویند) بنویسند دست مانده میشود و خوش خط هم نمی آید. (۱۲) تخته های سلیت و کتابچه های تخته و کتابچه سوالات حساب و کتابچه های املا حتماً بحجم مقرره و صافه تخته پاکی تخته سلیت پارهٔ مخصوصی از اسفنج (ابر) یا از کرباس باشد

۲۵ نصیحت قواعد کتابچه های سوالات و کتابچه های املا و غیره را هیچ گاه قات کرده بر سر میز نگیرند و همیشه در نظافت آنها بکوشند معلم قابل را که در فن خود ماهر باشد هیچ امری از امور سامان تعلیم فوت نمیشود اگر چه بسیار جزئی و خورد هم باشد توجه بسامان تعلیم چنانکه پیشه ور ماهر در تجهیز افزار و آلات پیشه خود حریص بوده همچو معلم حاذق در تجهیز و آمادگی سامان تعلیم طلبا حرص می ورزد.

۲۶ ۶ دفتر و کتابچهای مدرسه کتابچها دفتر چند نوع میباشد (۱) در هر مدرسه ابتدائی چهار کتاب میباشد (۱) کتاب داخل و خارج (۲) کتاب حاضری (۳) کتاب مکتب (نتیجه امتحان ) (۴) کتاب جمع و خرج کتاب داخل و خارج (۲) کتاب داخل و خارج برای کیفیت مفصله دخول و خروج شاگردانست یا کتاب قید برای تفصیل کیفیت هر شاگرد است در وقت دخول او بمدرسه کتاب حاضری (۳) کتاب حاضری برای تفصیل مواظبت و محافظت طلبا است بر حاضری یومیه

۲۷ (۴) کتاب مکتب برای ثبت درجه نمبر طلباسيت درین کتابچه مجموعه نمبر مضامین طلبا و اختلاط درجات خصوص نمبر نتیجه های امتحان تقریری و تحریری ایشان ثبت می شود (۵) کتاب مصارف (جمع و خرج) (۶) - در سیاه و ثبت کتابچه ها منتهی درجه دقت و راستی را واجب دانند مدیر و معلم اوّل درینباب مسؤلند - و ایشان میتوانند سیاه و ثبت کتابچه ها را بمعلمین محول کرده خودشان نگران آنها باشند. کتاب مکتب کتاب جمع و خرج در استعمال کتابچه ها خیلی دقت و صداقت مرعی دارند وظیفه مدیر مدرسه و معلمین

۲۸ عدد حاضر و غیر حاضر به تخته ثبت میشود (۷) هر معلم بساعت اول از طرف صبح و در همه ساعتهای پیشین تعداد حاضر و غیر حاضر طلبا را بطرف چپ بالای تخته بنویسد هر ساعت که یکی از غیر حاضر ها حاضر شود نام او را در جملهٔ حاضرین داخل نموده تخته را محو و اثبات میکند اهمال تحریر کتابچه ها عذرش قبول نمیشود (۸) عذر تغافلی و اهمال راجع به امر تحریر کتابچه ها در هیچ حال قبول نمی شود، زیرا تحریر از مهمترین کار های مدرسه است و قدرت معلمین بر قیام وظائف و کارهائی که پیروی آن اهمیت دارد از همین کتابچه های تحریر معلوم میگردد . وظیفه سر معلم تحریر کتا بچه هامین است

۲۹ ۷- ترتیب و نظام ۱- ترتیب را باین گونه تعریف کرده اند که (ایجاد محل تعریف از برای چیزی. وضع هر چیز بجای خودش) ۲- معنی ترتیب در مدارس آنست که هیچ کار را به تقدیر و تصادف (اتفاقی) حواله و نسبت ندهند بناءً علیه جدول تقسیم اوقات ابتدا و انتهای هر درسی را ترتیب چه اموری را معین میکند نظام معینی در ترتیب چوکیهای نشستن عامت شامل است می شود یا بعبارهٔ دیگر صفوف چوکیها راست و در میان دو قطار بر حسب احوال شان مسافه و خالی جای مینابی از برای تردد باشد تخته سیاه به دیوار یا برپایه در میسان جای و پیش روی درس خانه باشد.

٣٠ روشندانها به پشت سر و دست چپ بود - طلبا در صحن مدرسه صف بندند و پیش از درآمدن بدرس خانه ها مکلف به اجرای بعض حرکات نظامی و قواعد شوند - هیچ یک از طلبا نمیتواند جای معینۀ خود را در درس خانه تبدیل نماید و بجای دیگری نشیند مگر باجازۀ معلم و اینهمه مثالهای ترتیبها است از حیث امور عامه و کلی - اما در مسائل جزئی این هم از جملۀ ترتیب بنظر میرسد که بقرار وضع قد و قامت طلبا قواعد مخصوصه در ایستادن و نشستن و نوشتن و غیره برای شان مقرر نمایند مکتب بی ترتیب آشوب گاه گشته و حواسها پریشان گشته عوض فائده باخلاق طلبا خیلی ضرر میرساند

۳- اما نظام عام تر و نسبت به ترتیب قواعد نظام بیشتری را شمول دارد- زیرا نظام بمحض اتباع قوانین د لوائح (فرامین) که طلبا به بی رغبتی پیوئی کنند قناعت نمی ورزد بلکه طاعتی میخواهد که طلبا از ته دل جمیع اوامر معلمین را منقاد گردند بواسطه نظام است که مجرد آغاز کار طلبا سکون و آرامی محضی را لازم میگیرند و چون اهمال و عصیانی از ایشان سر زند در محل عقاب می آیند و نیز از حیث اعتدال جسم و نشاط و چستی در کار به بعض نظام عسکری (قواعد نظامی) مطیع و آموخته می شوند. چونکه نظام تاثیر آسانی کار جمیع وجوه مدرسه می بخشد

۳۲ پس نظام وسیله یگانه ایست که انسان را بفضیلت ضبط نفس (بحکومیت نفس) عادی و آراسته میسازد و هر قدر شخص بزرگ و کلان سال شود باین فضیلت بیشتر محتاج میگردد. و تا شخص خود مؤدب و عادی باطاعت نباشد - صلاحیت ندارد که جلوگیری غیری نماید بناءً علیه نظام مدرسه از نافع ترین اشیائی است برای حیات او . ۴ - فائده ترتیب و نظام بر حکمت و قوهٔ ارادت معلم منوط میباشد . و درین صورت نمی شاید بی تامل هیچ حکمی نماید . و چون بعد از تامل و فکر حکمی نمود باز مطلقاً لغو یا تخفیف بعضی از ان جائز ندارد . و طلبا را نصح نه نماید ع معلم باید در اوامر که بطلبا میدهد هیچ چیزی را رعایت ننماید

۳۳ بر احترام و اطاعت اوامر حتماً خوگر سازند و در اطاعت بمثابه قوانین حکومت دانند پس حتمی است معلم هیچ حکمی ننماید که طلبا تعمیل آن نمی توانند و به عملی که برای طلبا جائز نیست هم رو بروی آنها اقدام ننماید زیرا طلبا خیلی بتقلید شغف دارند و چون به عملی که از برای آنها روا نیست خود معلمین گرفتار باشند در ینصورت چشم داشت اطاعت از طلبا خیلی دور از صواب می نماید . ۵- در القای جمیع اوامر رعایت ایجاز و آسانی را حتمی داند - بهترین او امر آنست که بالفاظ اندک باشد هرگاه شخصی بجماعت درآید کافیست

۳۴ معلم بدو کلمه آتی نطق کند: "برخیزید- تعظیم کنید" و بعد از توقف مناسب بگوید "بنشینید" و چون معلم بلفظ (تیاری) القای اوامر نماید (و این طریق خوبی است ممتاز از غیر بواسطه کتمان وقت (فرصت) و استعمال اوامر غیر شخصی چونکه استعمال چیز هائیکه در شمار اوامر غیر شخصیه میرود دائماً اطاعت آنها سهولتی دارد) جائز نیست (تیاری) را بکلمه دیگر تفسیر نماید. می بینیم بسیاری از جهلای معلمین نخستین نطق میکنند. و باز آن را بتعلیمات زبانی و اوامر شخصی شرح میدهند هیچ معلمین از سر استعمال (تیارسی) بیخبرند .

۳۵ ۶ - باید در یک وقت دو سه نفر شاگرد را ایستاده نکنند طالب محض مگر بسبب مجبوری این عادت در مدارس رواج و جواب گفتن استیصال آن حتمی است. معلم قاعده بگذارد که شاگرد فوراً بنشیند بمجرد جواب گفتن بنشیند و معطل بامر نشستن نباشد بسیاری از معلمین اوقات طلبا را باین سخن خود که « مهربانی کن بنشین» ضائع می سازند. و این تکلفی است که بآن حاجت نیست ۷ - معلمین خودشان فکر کنند که « نظام نخستین قانون آسمانی است» و از تعلیم قیمتیت آن در طبیعت فتوری راه نمییابد وسیله یگانه ایست که بواسطه آن جماعتها را میتوان خبط و ربط ولی

۳۶ معلم نمونه ایست ۸ـ هیئت و عادات معلم برای طلبا ۱ـ حتمی است معلمین بر دوام نظافت لباس و حسن منظر و قواره خودشان کوشش ورزند . ۲ـ و چون مقرر تعلیم باشند حتمی است یومیه ریش خود را شانه کنند چونکه ریش انبوه خیلی قبیح المنظر می نماید . ۳ـ زن معلمه را اعتدال لباس و اجتناب از لباس زرد و سُرخ و زیور لازم است . ۴ـ حتمی است پوست خود را خوب پاک سازد و در نظافت جمیع رخت و لباسی که شُسته می شود محافظت نماید . طبع شد بحمد الله حلیم بنظم

۳۷ ۵- حتمی است معلم از جمیع عادات قبیحه مانند صدا و جولان بی سبب در میان جماعت و اخ و تُف و از آواز های عجیب و غریب کریه المخرج پرهیز کند چون که هپچه امور ذمیمه حتماً طلبا را بوی تقلید دعوت می نماید . ۶ - باید معلم از خاطر خواهی و فضیلت نهادن یکی از طلبا را بر دیگر اجتناب ورزد بلکه از چیزیکه بوی هپچه کارها می آید دوری گزیند . و در معامله با جمیع ایشان طریق عدل پیش گیرد . و با همه همان شفقت و مرحمت اظهار دارد که با یکی از آنها می نماید . ۷- حتمی است معلم طلبا را از غلغله و چر چر بازدارد

۴۸ و از سستی که بعضی معلمین در خموشی طلبا روا دارند پرهیز نماید ۸- هر معلم یقین بداند که طلبا او را نمونه برای خود می تراشند و در جمیع جزئیات راجع بلباس و قواره و افعال و صفات تقلید او میکنند تعلیم قرآن کریم خیلی دارای اهمیت است ۹- ارشادات مختصه تعلیم مضامین (۱) قرآن کریم ۱- قرآن کریم از اهم مضامین است در مکاتب ابتدائی چونکه جمیع احکام دینی ما ازین کتاب کریم مستنبط می شود. عقائد راسخه بقدرت قادر برحق و خوف پروردگار در جمیع اعمال دینی و دنیوی در انسان از همین قرآن کریم

۳۹ پیدا میگردد چنانکه شخص را برحث اعمال صالحه بامید ثواب و اجتناب افعال قبیحه از خوف عقاب باعث می سازد و بر قصص اولین و سیر متقدمین انسان واقف گشته اخلاق فاضله را از قوم سبیل اکتساب می نماید و از مواعظ آن بالکل وجوه پند میگرد ۲- قرآن کریم بزرگترین وسیله ایست در تربیة ذوق اطفال بحسن خط و اسلوب متین آن خصوص وقتیکه به تحصیل علوم عربیه ترقی نمایند، طلبا اکثر الفاظ لغوی از ان یاد میگیرند - خلاصه قرآن کریم تمرین مفیدی است برای انشای جودت قراءت و درستی زبان عربی اقتصاد بمحض حفظ ۳- بنابراین حتمی است خیلی توجه بتدریس آن خوب نیست

۴۰ در سالهای ابتدائی و عدول از طریقه رائجه الآن در تدریس که مقصود بر محض یاد کردن آنست چه درین طریق اندک توجهی هم باستفاده معانی و احکام و دروس اخلاقی و مواعظ و غیره فوائد قرآنی نمیکنند ۴ ـ خردسالی اطفال سبب عذرمان نمی تواند شد چونکه ممکن است اطفال را بقدر فکر و ادراک شان مجملاً از معانی قرآن شریف تعلیم داد اگرچه حال اطفال مساعد بفهم کلمه کلمه آن نباشد بازهم از معانی احکام و قصص و مواعظ و غیر آن بقدر فهم خودشان یاد میگیرند . ۵ ـ طریقه رائجه خط نویسی بتخته از روی قرآن شریف نوشتن بتخته ها غلط نمبر ۴ روش کار

یا از روی سرخط معلم احسن طریق حفظ میباشد تمرین و خوگر شدن طلبا بر املا و حفظ از همین طریق نشأت میکند بنابرین اتباع این طریق مدت دو سال که عبارت است از سال ۲ و ۳ حتمی است معلمین طریقه مدونه املا را پیروی کنند و طلبا را بتوجه بحسن خط باعث شوند هرگاه ساعت تعلیم مساعد املا و حفظ هر دو نباشد طلبا مکلف اند که در خانه حفظ نمایند. ۶- آیاتی که درک معانی و تدبر مبانی آن نمیتوانند خوب است همه آیات حفظ و فهم مبانی تا بوقت پختگی ملکه نشو و استعداد تعقل واگذار شود. در سنه سوم حفظ از روی مصحف باکی ندارد یاد کردن دعای ملاحظه مصحف

۴۴ در سال اوّل اما در سنۀ اوّل معلمین طریقۀ کنونی را جعه چه گونه حفظ کنند بدروس محفوظات را پیروی نمایند که عبارت است از نوشتن بتختۀ سیاه وبحث در معنی و خواندن برای طلبا و بعد ازان یکه یکه بر سر خود آنها خواندن و چون دانست حفظ کردند نوشته را گل کرده یکی را بگوید از یاد بخواند بعد بدیگری رد آورده بگوید دو نفر یکجا بخوانند و همچنین تا بقدری که معلم میخواهد حفظ کنند. و چون نوشتن برای شان آسان شد در تعلیم طریق سال ۲ و ۳ را مرعی دارد . در قراءت قرآن ۷- در قراءت قرآن شریف حسن اخراج حروف شریف چه چیزی را از مخرج وفکر در معنی و رعایت قواعد تجوید را مد نظر دارند رعایت کنند

۴۳ و درینجا حتمی است طلبا را قواعد تجوید بر حسب لیاقت و بقدر فرصت یاد دهند. و چون طفلی مثلاً بمیمی که بعد ازان (با) می آید غنه نکند قاری غلطی را گرفته حتماً بگوید بهر میم که بعد ازان با می آید در ان غنه بکن و بهمین طریق قراءت طلبا را بتجوید مطابق و از بیان قواعد تجوید که علیحده و مستقل باشد پرهیز نماید ۸- قاری حتماً بعض ساعتهای قراءت را از برای شنودن پس خواندگی معین دارد یا در یک ساعت از هر ساعته چیزی از پس خواندگی طلبا بشنود ۹- حتمی است در حفظ قرآن شریف مانند سائر در تعلیم قرآن شریف مضامین همه طلبای یک جماعت هم سبق باشند جماعت هم سبق باشند

۴۴ هر گاه طالب العلمی یک روز دو روز غیر حاضر بوده بعد ازان حاضر شود سبق پیش را همراه دیگر طلبا حفظ میکند و سبقهای گذشته را مکلف است که در خانه یاد کند و در طریق توحید دروس بر همین وتیره روش نماید عموماً بلی که ۱ - از عیوب آتی اجتناب حتمی است بعضی از انها ( ۱ ) اهتزاز و لرزش صوت ( ب ) بدآوازی واجبست که از اظهار صوت در حفظ پیدا می شود: ( ج ) بهمینجا خواندن ( د ) نوشتهٔ آیات شریف را از تخته بزبان یا بدست گل کردن ، بلکه برای گل کردن صافه کرباس یا اره غیره استعمال شود .

۴۵ (۲) دینیات ۱- تعلیم دینیات باید بر اغراض آتی مشتمل باشد : (أ) نشر و تحریک فضائل اخلاق بطریق پسندیده نصیحت و روش نیک . (ب) نشین شدن عقائد صحیحہ یا بعبارة دیگر خوش عقیده گشتن ! (ج) طلبا را بر احکام دینی و امور تعبدی که در قرآن و سنت نبوی وارد است واقف ساختن و ایشان را بر اتباع و احترام آن احکام مبارک وصیت نمودن، ۲- چونکه غرض اول (تحریک فضائل اخلاق) در استکمال دو غرض باقی معین و مددگار سمجھا شد از تعلیم دینیات چه غرضی مطلوب است سرمؤلفہ یکسو نوشته است

۴۶ حتمی است رتبه آن بلندتر و مقصودتر مضامین باشد خصوص در سالهای اول تا اساس متین تربیه گشته بنای خوف الهی و عزت و احترام پیغمبران و کتب سماوی در دل طلبا بر همین اساس متین قائم گردد ملکه فضائل ۳- طریق واجب الاتباع در غرس این بواسطه تعلیم نهال فضائل آنست که طلبا را قصص و حکایات وطنیه دینیه حکایات ملیه ها راسخ میشود درس دهند چه باحوال اخیار و اشرار هر دو واقف و میدانند اخیار از پیروی صراط المستقیم بدست برضای خداوندی و سعادت دارین فائز گشته اند و اشرار بسبب انحراف از سر جاده انسانیت بصفحت و جحیم و عذاب الیم دوچار شده و اینجه طرز در نفوس طلبا

۴۷ خیلی اثر نموده از افعال سئیه اعراض و باعمال خیراقبال می کنند، و بهتر است از انکه طلبا را خطاباً با تسبلغ فضائل و اجتناب رذائل تلقین نمایند. شرط است این امثال و قصص مودی غرض مقصود بوده از حشو و خرافات لایعنی خالی و بخصوص صحیحهٔ دینیه (خالی از شائبه خلل) منطبق باشد. ۴ - : باید مدرس بروایت امثال قدیمه و تلاوت قصص قدیمه [نور؟] بکو حوادث زمانهٔ خودمان با مثل آرد تا هم بنظر طلبا اقتصار نورند [نصیب؟] و هم بافزونی شوقشان باعث شود. ۵ - حتمی است احکام دینیه و امور تعبدیه را احکام مقدس حتی الامکان بطریق عملی درس دهند مثلاً طریق وضو دینی عملی تعلیم شود

۴۸ و نماز را عملی نشان دهند ، وجوه نفع و اغراض مقصوده از فرضیت احکام تشریح گردد در سهولت عبارت و اجتناب از الفاظ مشکله ( که فهم حقیقت همچه الفاظ بر طلبا دشوار است ) کوشش ورزد . بمحض یاد کردن احکام قناعت نورزد بلکه حتی الپسته طلبا بمعانی آنها تدبر نمایند . ملاحظه در اسباب عقائد خادم شمار ۶ - حتمی است ملاحظه صادقه از مظاهر طبیعیه و بدائع خلقیه را خدمتگار استنباط عقائد دینیه سازند یا بعبارهٔ دیگر از ملاحظه مظاهر طبیعیه و بدائع خلقیه عبرتی که سبب رسوخ عقائد دینیه گردد حاصل کنند . دینیات مسقطاً تعلیم شود ۷ - حتمی است تعلیم دینی در [ILL] و [ILL]

۴۹ قوهٔ طلبا باشد چنانکه متدرجاً در سالهای مختلفه تابع نموی ملکهٔ ایشان گردد . ۸- دین مقدس اسلام درین ایام بخیلی بدعتها و خرافه‌ها که هیچ یک از انها بدین مقدس جوازی ندارد مشوب گشته ؛ حتمی است طلبا را از جهة عمل بحدیث شریف «مَنْ رَأی مِنْکُمْ مُنْکَراً فَلْیُغَیِّرْهُ» (هرکه بیند از شما منکری را باید او را تغییر دهد) بلزوم اجتناب از بدعتها و خرافه‌ها تنبیه نمایند .

۵۰ (۳) مطالعه صورتیها ۱ - هر گاه در کتاب مطالعه صورتی مختصه بدرس باشد حتمی است معلم طلبا را مکلف سازد تا امعان نظر و فکر در ان نموده ملاحظه و رأی خودشان را در ان باب اظهار کنند و اگر در کتاب درس چیزی از ان قبیل نبوده معلم می تواند صورتی مناسب موضوع در سس حاضر سازد و چون صورت را حاضر نمود طلبا در اموریکه بخلاصه و حاصل مضمون آن تعلق دارد بحث و گفتگو نمایند . ۲- ازان بعد معلم از برای طلبا خلاصه و موجز موضوع صورت را بطریقی که جلب شوق آنها گردد بیان نماید .

۵۱ ٣ - بعد کلمات مشکله (بالای درس) را خود خوانده بعض درس بعضی طلبارا باعادة آن امر نماید و این بمثابه تمرینی است کلمات مشکله برای ایشان در صحت و وضوح نطق ۴ - پس از این معلم حصه درس یا همان قطعه را نمونه که مطالعه آن در ان حصه مراد است قرائت میکند و آنرا نمونه قرائت طلبا می سازد . ۵ - و باز کلمات و جملات مشکله را شرح مشرح میدهد و در حین لزوم بر تخته سیاه می نویسد و طلبا را مکلف میدارد خودشان استنباط معنی از سیاق کلام کنند ( زیرا باین گونه استطاعة و توانائی در معظم احوال می یابند) .

۵۲ قرأت طلبا ۶ – و در وقتیکه این مشکلات بر طرف گردد معلم طلبا را مکلف می سازد که هرکدام یکه یکه بخوانند و چون یکی مخواند طلبای باقی همه گی سبق را سمع و غلطی را بحث نمایند مگر مباحثه در خصوص غلطی پیش از فراغ قاری از قرأت روا نیست. باینصورت همه جماعت متوجه بدرس خود شان میگردند . انتقال از یک قطعه ۷ – هرگاه یک قطعه را دو سه نفر صحیح خوانده معنی آن بدیگر قطعه ذهن نشین طلبا گردد معلم انتقال بقطعه دیگر نموده سلوک فوق را همگی جزاً مرعی میدارد . سؤلات ۸ – در انتهای درس معلم بعض سؤلات راجع بمسائل مهمه را ایراد و طلبا را بجواب آن بجمله های تمام

۵۳ که الفاظ را از خود تراشیده باشند تکلف دارد . ۹ - لایق نیست طلبا همه یکجا مطالعه کنند زیرا همه یکجا نخوانند بهیچ طریق بجز اینکه غلطیهای مخصوصه هر طالب علم مخفی و ایشان را برکسالت محمول سازد نتیجه نمی بخشد. ۱۰ - حتمی است قراءة طلبا واضح و آهسته (یکیک) در لهجه تکلف نکنند و آواز شان طبیعی و خالی از تکلف باشد در نطق الفاظ چر چر نکنند . ۱۱ - کتاب مطالعه را بدست چپ و بقدر کتابها را چنان ۳۰ سانتیمتر از چشم دور دارند و درعین درس بدست گیرند همه نشته و باعتدال جسم بکوکی تکیه زنند و کتب مطالعه را مطلقاً پست نکنند . غلطیهایم که پایین بکار (نمی)

۵۴ تهجی ۱۲- در تدریس طلبای طرز کاکا حتمی است از هجا کردن قدیمه اجتناب ورزیده طفل را بضم حرکت بحرف و نخستین هر دو را بیکدفعه ادا کردن مکلف دارند و چون اطفال بتلفظ حروف مفرده اتقان حاصل کنند حتمی است اختلاف شکل حروف را در ابتدا و وسط و آخر کلمات نشان و طلبا را بقرأت وتلفظ شکل کلمه عادت سازند.

۵۵ (۴) محفوظات ۱- حتمی است قطعه مستحبه برای حفظ بقالب ادبی ریخته و در درجه سخنی مناسب فهم طلبا باشد. انتخاب حفظ کردنیها ۲- پیش از اطلاع طلبا بر قطعه معلم قطعه را بر اشان خوانده و موضوع و معانی آن را ملخص وسهل البیان شرح دهد. ۳- بعد از ان حصه مطلوبة الحفظ آن را بتخته در افشا ملخص آن نوشتن آن بتخته درس بنویسد. ۴- بعد معانی کلمات و جملات مشکله و منا نقشه شرح معنی طلبا را در ان باب برای شان شرح دهد. ۵- بعد تمام قطعه را بتانی و یکه یکه میخواند که نمونه برای طبا گرد. نمونه

۵۶ قرائت طلبا ۷ - باز بعض طلبا یکدیگر خوانده غلطی های خود را تصحیح می کنند و در قرائت مانند معلم تاتی می نمایند ۸- بعد ازان قطعه را از پیش روی طلبا بردارد یا از تخته گل کند و ایشانرا مکلف نماید که از یاد بخوانند. ۸- وچون حفظ قطعه نظم ونثر بروجه اکمل تمام شود باز سر از نو بدقت بخوانند تا هیچ مسئله از مسائل مشکله مجمل و بی شرح نماند. درمافوق سال دوم چه چیزی رعایت میشود ۹ - حتمی است جماعتهای ابتدائی مافوق از سال دوم قطعه ہارا بعد از یاد کردن در آخر کتابچه های املای خودشان نوشته معانی کلمات و جملات مشکله آنرا بستون خاص کتابچه تحریه و معلم نوشتهٔ آنها را تصحیح دقیقی نماید.

۵۶ (۵) حسن خط ۱ - از امور اساسیه در تعلیم خط نشستن طالبست بروجه صحیح و چون رقم چوکی با جامع شروط مطلوبه باشد نشستن طلبا بر سر آنها خیلی بروجه لایق و آسان میباشد یا بعبارهٔ دیگر پشتهای شان معتدل سینه های شان بکنارهٔ میز لمس خفیفی مینماید ذراع چپ شان در سر میز مانده و خود دست چپ از پنجه بالای کتابچه محکم میگیرد که شور نخورده جابجا باشد و اجسام طلبا اندک بطرف راست متوجه و بهمین طریق می نویسند. طلبا چگونه بنشینند ۲ - نیز از امور اساسیه قلم گرفتن است بروجه لایق یا بعبارهٔ دیگر قلم را بدست راست در میان قلم چه قسم بگیرد

۵۸ شست و انگشت سبابه باندک فشار انگشت وسطی که بر قلم بیاید بگیرد و انگشتان از نوک قلم بقدر (۳) سانتیمتر دور بود، در نوشتن خط عربی حتمی است که اندک زور قلم بطرف راست باشد در اثنائی که از طرف راست بسوی دست چپ گردش میکند (نوک قلم را بকাغذ یا تخته بسیار پچق نکند بلکه پوک گرفته نویسند چنانکه گویا نوک قلم از کاغذ دور است خصوص در کششها و دامه ها زیرا باینطریق خیلی سریع و صفا نوشته می شود). مشرح اجزاء ۳ - پیش از انکه طلبا بکتابچه نوشتن آغاز حروف نمایند حتمی است منتم اجزا و پیوند ہا ئیکه حرفی)

۵۹ از ان وجود میگیرد یا حروف مطلوبه را بر تخته سیاه نوشته طلبا را نشان دهد . ۴ - سطری که طلبا بنوشتن آن مشغول میگردند سطری باشد حتمی است در گل نفری جماعت ( یکی ) باشد هرگاه درس سابق از کدام طالب فوت شود با او روش خاص مرعی و بنوشتن آن در خانه مکلف گردد . ۵ - حتمی است آغاز نوشتن از بالای صفحه از پائین بطرف بالا بطرف پائین باشد رجوع و ناقل به نمونه دستخطی نویسند که در سر یا ما بین صفحه میباشد ضرور است معلمین در بیان این امر تقصیر ورزند

۶۰ در اروب و امریک بعض مکاتب موجود است که طلبای آن برعکس از طرف پائین صفحه آغاز بنوشتن کرده بالا میروند ولی بچه طریق شاز و ملائم فطر افغانی نیست چه در تابستان سبب حرارت ہوا اکثر دستها عرق و درینصورت سطور یکه اندر دست می آید (بهرگاه ورق جاذب استعمال نکنند) گل شده میرود و در صورت استعمال جاذب اسراف بیجائی می شود تصحیح املا 4 - حتمی است معلم در تصحیح کوشش نماید و غلطی را برنگ سرخ بگیرد خط را بزیر قلم نگیرند

۶۱ (۶) املا ۱ـ املا دو نوع است : انواع املا . (ا) نوعی وسیله است برای تعلیم هجا الف با (ب) نوعی برای امتحان طلباء است در مشق هجا ۲ـ حتمی است معظم اوقات املا برای تمرینات در نوع اوّل چه چیز نوع اوّل مقرّر باشد تمرینات بترتیب سخت گشته رعایت می‌شود موضوع برای تعلیم قواعد مشکله و مشهوره هجائیه باشد معلّم کلمات منتخبه را بر تخته نوشته طلبا در هجای آن مباحثه می‌کنند و بعد ازان معلّم قطعه مشتمل بر شبیه همان کلمات بنویسد . معلّم در وقت املا ۳ـ بعد از انکه معلّم قطعه نوشته اکمل و طلبا را هجا بایستد

۶۴ روجه مناسب از برای نوشتن نشاند خود او بكنج حجره بدست راست طلبای استد، طلبا بطرف معلّم متوجّه واندک بطرف راست ملتفت می شوند . القای معلّم وعدم تسلخ آن محو تغییر بعد ازان معلّم قطعه را سراپا خوانده و باز آن را فقره فقره نوشته هر فقره را یکبار بخواند و کلمات را ابداً نگذارد تغییر و محو نمایند بلکه هر کلمه را که تغییر داده باشند اگر چه تغییر اندک باشد هم غلط بشمارد . طرز تصحیح ۴ - در جماعتهای پائین تر از سال چهارم مکاتب ابتدائی معلّم تصحیح مشق املا را بگردن خود طلبا نگذارد بلکه در تصحیح املای جمیع صنوف بنفس خود قیام ورزد و چون طلبا از مشق فارغ شدند تخته های سلیت را چپه مطبعة سيستم حجريه ماشين

۶۳ یا کتابچه ها را قفل بگذارند تا معلم آمده غلطی شاگردی را که میخواهد بگیرد. و درین دو حال که معلم به تصحیح اشتغال می ورزد حتمی است طلبا بعض نوشته های لازمی را بنویسند و بیکار وقت ضائع نسازند . ۵ - بزیر کلمه که طالب در هجای آن غلط کرده است در جائیکه معلم خط کشیده همان غلطی را نشان میدهد و عدد غلطیها را در آخر قطعه واضح می نویسد هرگاه عدد اغلاط کدام طالب به (۱۰) رسیده باشد جمع آن در حاشیه نمره میدهد و طلبا را مکلف می سازد غلطی های خود شانرا سه بار کرراً صحیح بنویسند و بعد ازان معلم تصحیح همین کلمات را ببیند .

۶۴ املا وسیلهٔ تحلی باخلاق فاضله می شود ۶ - تسهیلات مختصه به املا مانند نوشتن جمله است دو بار یا دو باره خواندن پارچه است در آخر تجویز هیچه تسهیلات در امتحانهای سالانه یا شش ماهه و سه ماهه و امتحانات عمومی رواست تا طلبہ بآسانی غلطی های خود شانرا تصحیح نمایند و باقی در اثنای درس تمام سال از مضمون املا حتمی است طلبا عادات فاضله فراگیرند و این مضمون وسیلهٔ اکتساب عادات حسنه گردد مانند (اكتفا بشنیدن هر جمله یکبار) و نظافت چنانکه (از محو و تغییر و امثال آن اجتناب ورزند) و نظام (کلمه را که طلبا غلط نویسد بعد از تصحیح یا ز سه بار مکرر نوشته کند یا سرا پا همه قطعه را در خارج اوقات

۶۵ دروس دوباره نویسد و این در صورتی است که تقصیر فاحش طالب ظاهر گردد) ۷ - حتمی است معلم طلبا را مکلف سازد که حسن خط در دروس املا بحسن خط خود شان خیلی اهتمام ورزند و نوشته از خط مرسومه تخته یا از خط مسطر کتابچه تجاوز نکند و مضیق ننویسد یا بعبارهٔ دیگر فاصله کافی در بین کلمات باشد حجم کتابچه مناسب بسن طلبا باشد.

۶۶ (۷) قواعد استعمال الفاظ صحیح ۱- حتمی است معلم بداند تعلیم قواعد صرف و نحو بعد از تعلیم زبان میباشد یا بعباره دیگر طفل کلام می آموزد و مطلقاً فکر بقواعد نکرده ازان بیخبر میباشد به هرگاه از اطراف و جوانب خود سخن را صحیح و خالی از خطا بشنود زبانش طبعاً از خطا محفوظ می ماند اگرچه مطلقاً چیزی از قواعد نیاموخته باشد استنباط ۲- در تعلیم قواعد حتمی است طریق استنباطی (جدید) را پیروی نمود یعنی معلم عبارة که از سه مرحله یا سه مثال کمتر نباشد بطالب میدهد و او قاعده که تعلق بآن مطلوبست ازان اخذ میکند .

۶٤ ٣ـ حتمی است طلبا تعریفات را خود انشا و ایجاد نمایند بعد معلم بجز اینکه همان تعریفات را لباس عبارت مناسب بپوشاند کاری ندارد. ۴ـ هر وقت طلبا قاعده بیاموزند حتمی است معلم مکلفشان سازد چند مثال از خود بران قاعده بگذاشند در بخصوص مستحسن است معلم طلبا را مکلف سازد که از کتب درسی و در س منتخبه امثله مطلوبه را استخراج و بحث نمایند ۵ـ در تعلیم مبتدیها حکمروانیست

۶۸ معلم دروس قواعد را مستحفظاً تعلیم دهد و چیزیکه می تواند همانا تنبیه طلباست بکلام صحیح یا تصحیح غلطیهائیکه برای شان واقع می شود. ۶- حتمی است معلمین در جمیع دروس بر تکلم لغت فصیح خیلی شره و حرص ورزند چه کاریکه عمل و روشس نیک درینباب میکند ارشاد قولی نمیتواند. [marginalia text] معلم نباید همیشه متکلم باشد.

۶۹ (۸) حساب ۱ - حتمی است مدار تدریس در جمیع دروس حساب بر امثله حسیه و اشیاء سهل الحصول حسیه باشد مانند دانه باقلا و جواری و قلم پنسل و غیره باشد چه بچه اشیای بسیط خیلی مساعد تعلیم شمردن میباشند . مدار تعلیم بر مثالهای حسیه ۲ - آغاز بامور محسوسه و انتقال از ان بامور نظری خیلی حتمی است . ۳ - هرگاه معلم قاعده جدیدی تعلیم نماید حتمی است که بامثله آسان عقلی آغاز کند . قاعده جدید چگونه تعلیم شود ۴ - وچون طلبا مقصود درس را دانستند. بطریقه که پیشتر گفته شده

معلم اگر لازم دید اتمام هندسه را بتخته می نویسد. زبانى ٥ ـ بعد ازان طلبا را مکلف سازد که عملیاتى مشابه بآن رو بروى معلم حل نمایند. و معلم حل را جزء جزء بتخته بنویسد. تمرینات ٦ ـ سپس معلم طلبا را تمریناتی میدهد که خودشان حل نمایند ولى در ابتدا بهر وقت تمرین بدهد علاوه از یک تمرین نباشد و معلم بسیار بسرعت پیش هر طالب رفته عمل او را تصحیح مینماید. تعلیم جمع ها ٧ ـ در تعلیم جمع حتمی است اعداد مطلوبه الجمع را بستگى محاذیر بنویسند چنانکه آحاد بزیر آحاد و عشرات بزیر عشرات و همچنین هندسه هر مرتبه بآحاد مرتبه خود بیاید تکلیف نوشتن

ا، اعداد در یک خط بعضی را پس از بعض با علامه جمع (+) و علامه تساوی (=) درین سن چندان ضرورتی ندارد ۸- حتمی است طلبا خود بتدریج جدول طلبا بتدریج جدول بسازند ضرب را بسازند و تا رقم ۱۲ برسانند. ۹- حتمی است از غلطیهای فاحش طریق غلطیهای فاحش تعلیم قدیمه پرهیز نمایند مانند آنکه یک یا دو سطر صفر می نوشتند در صورتیکه مضروب فیه یک صفر بیشتر میداشت زیرا وقتیکه طلب علاقه ثابته را در میان قیمت ارقام مضروب فیه و خانه های آن خوب بدانند از وقوع هر گونه خطایا ایمن میباشند. ۱۰- در حل مسائل جمیع اجزای عمل را حتماً جمع نماید در حل مسائل

۷۳ چه چیز رعایت اما عملیات جزئیه در جمع و طرح و ضرب و قسمه که اجرای آن می شود عقلانی شود همه عملیات را بحاشیه تخته سلیت بطرف چپ یا بکتابچه جمع کنند. ۱۱- عملیات ضرب در اعداد ۱۲ و کمتر ازان و نیز قسمه برین اعداد حتمی است بیکدفعه اجرا شود زیرا لازم است طلبا حاصل ضرب این اعداد را از جدول ضرب حفظ کنند. حساب عقلی ۱۲- حتمی است معلم از هر درس ده دقیقه اول را بتمرین حساب عقلی صرف نماید مگر به امثله که موجب انتباه و بیداری طلبا گردد. و نیز حتمی است در اثنای اجرای تمرینات عقلیه مطلقا نگذار و لب شور دهند

۷۳ یا آهسته گفتگو نمایند بهر طریق که باشد زیرا در بچه تمرینات رعایت سکون تام حتمی است . ١٣ - حتمی است معلم بداند غرض از تعلیم حساب آنست که طلبا بسرعت و وضوح فکر روانی و ضبط و نظافت عمل، و دقت تعبیر عادت گیرند . ١٤- وچون حساب از مضامینی است که طلبا خیلی میل دارند از همسایه خودشان نقل بردارند لذا بر معلم محافظت بریقظ کامل در دروس حتمی و منع بچه عمل سفیهانه ضروری است. باید معلم بداند غش و خدا از قبیح ترین رذائل و خبیث ترین قبایح است و استیصال آن ممکن نیست مگر در صورتی که معلم در نظامت درسه و سخت گیری طلبا درین باب حرص ورزد . عذر منع شود تصحیح شد عبد الله

۷۴ (۹) دروس اشیا وسائل تعلیم ۱ - حتمی است بنای این دروس (چنانکه از نامش معلوم می شود) بر اشیای حقیقی باشد اگرچه از ناچاری نمونه ها و صورتها عوض خود اشیا استعمال مییابد در صورتیکه حصول خود شان ممکن یا آوردن شان بجماعت لائق نباشد . غرض از دروس اشیا ۲ - غرض از دروس اشیا تربیۀ هر دو ملکۀ تامل و استنباط در طلبا و نموی مقدرت شان است بر کلام . معلم درین مضمون ۳ - اطلاع معلمین بر کتب مفیدۀ معتد بهای قدری [ILL] دروس الاشیا برای درسس جمیع موضوعات مقررۀ

۷۵ این منبج خیلی ضروریست و در وقتیکه جهل خودشان را بچیزی حس کنند مطلقاً تخمین نزنند و از خود نتراشند (که خیلی از تخمین بدتر است) زیرا اعتراف بان بحران بهتر از تعلیم اشیائی که بصحت آنها خودمان جسم نمیتوانیم. ۴- حتمی است معلم قبل از تعلیم بآمادگی هر درسی ازین دروس توجه تامی نماید و نیز اشیاء نمونه و صورتهای لازمه را حاضر سازد. ۵- حتمی است بگذارد طلبا را هرگونه ایراد بر سوالات او میدانند وارد آرند و نیز رعایت تدریج دروس اشیا ضرور و دروس تجربه های بسیطی را شامل، مگر هر وقتیکه فرصت باشد مثلاً در وقت درس شکر و نمک، قابلیت آمادگی درس خواهش معلومات خاصه از طلاب و ضرورت تجربه حصهء اول تمرین با کار ۴-

۷۶ آب شدن آنها را بآب تجربه ثابت نماید و بر بیان زبانی اقتصار نورزد و هرگاه درس پنبه آید غوزه اش را حاضر و طلبا را بر محتویات آن مطلع سازد تا بعض اوصاف پخته را بطریق مشاهده بدانند. استعمال تخته ۶ - هر بحثی از مباحث اساسی و ابتدائی بجریکه ختم شود حتمی است معلم تخته آنرا بنویسد از جمله های دراز که ملخص را بموضوع انشائی مشابه گرداند اجتناب ورزد بر کتابت فقرات بسیطه و مرتبه بترتیب محکم اقتصار جوید در توضیح مسائل مشکله از رسمهای تقریبی دانش طلبا را افزون سازد بعد ازین طلبا در آخر درس نوشته تخته و رسمهای تخته را صورت العملیں مایتین کار،

۷۷ بکتابچه های خودشان نقل میکنند و این طریق در جماعتهای بالاتر از سوم مکاتب ابتدائی رواج دارد. ۸ ـ و چون اکثری (عباره) دروس اشیا ملخص بمضامین انشائی مناسب و بکار می آید عباره ملخصه و موجزه تخته راجع باین دروس خیلی بهتر است از انکه موضوعش را لباس عباره انشائی کامل بپوشانند و بتقرير مختصه انشا بنویسند چه گاهی از طلبا در درس انشا مضمونی راجع بموضوع اشیا میخواهند در ینصورت آنها عبارة يادي خودشانرا کلمه کلمه اعاده و محتاج باستعمال قوه تعبیر نمیگردند .

۷۸ اجتناب ۸ - هرگاه معلم دروس اشیا را از تعلیم وسیله تحصیل معلومات اعتبار کند و بهمین اقتصار جسته از وسائل ایضاح و تجربه یا د اعمال قوای تامل و استنباط استغنا نماید خیلی با فکار و عقول طلبا مضر میگردد چه نتیجه هیچ دروس مجرد اشتغال است و مانند است بآله که در دست کسی داشته باشد و کار بآن نتواند و نیز حقیقه دروس اشیا نبوده مطابق بهمان اسم موضوع خودش نمی ماند .

۷۹ (۱۰) تامل در مشاهد طبیعیه ۱- حتمی است دروس تامل در مشاهد طبیعیه را عمدة تربیۀ اطفال سازند و از ملاحظه و تفکر و تعبیر افکارشان کار گیرند اما مجرد تلقین معلومات اگرچه هرگونه نافع هم باشد باز در عظمت شان تنزل بدرجۀ دوم میکند . ۲- حتمی است هر قدر معلم میتواند خود شئی را در حین درس بجماعت حاضر سازد - خواه نبات باشد خواه حیوان خواه معدن - هرگاه حاضر آوردن آن بجماعت امکان نداشت حتمی است اطفال را باعث سازد که در غیر اوقات مدرسه دران تامل نمایند خلاصه مدار این دروس بر اعتماد اطفال است مقصد از دروس مشاهد طبیعیه وسائل ایضاح تصحیح ث عبیدالله

در اکتساب معلومات خودشان نه بر کتب یا قول معلم نمونه ها و صورتها در تکمیل ملاحظۀ اطفال اثری دارد ولی بدل کافی از نفس شیء نمیگردد. و بهتر برای طفل آنست که مثلاً چیز را که خود بچشم سر خارج مدرسه در حیوان دیده است بیان کند نه وصف صورت همان حیوان ۳ – باید در آمادگی دروس بر معلومات مدونۀ کتب اقتصار نمایند بلکه حتمی است بنای جمیع دروس بر ملاحظۀ شخصی معلم یا متعلم باشد هرگاه تعلیم طلبا بر مطالعۀ کتب یا نوشتۀ تخته مقصود بود درینصورت بنای درس حقیقتاً بر اسم موضوع له خودش باقی نیست . بنای درس ملاحظه باشد

۸۱ ۴ - تعلیم بقرار ترتیب داده منهج درسی چندان برای هر درس وقت ضرورت ندارد بلکه حتمی است در اوقات مناسبه مناسبی اختیار شود نمونه های لازمه حاضر ساخته درس دهد. ۵ - در درس نبات و حیوان باید بهمان اجزاء درس را بتدریج و صفات و عادات و وظایف آغاز شود که اهتمام اجرا دارند اطفال بآنها از غیر بیشتر است مضامین مشکل که ملاحظه و فهم آن دشوار است در آخر گذاشته می شود حتمی است تعلیم محض را کم کرده اطفال را به سئوالهای مناسب مستعد سازند تا خودشان حقائق مختصه بموضوع درس را کشف نمایند. اصول درس مهمه را بتخته نویسند و از جمله های دراز اجتناب ورزند.

٨٢ علاقه مشاهدات ۶- معلوماتی که اطفال از دروس تأمل در مشاهد با دروس دیگر طبیعیه استفاده میکنند خطی آن معلومات در دروس تعبیر مانند در وس لغت (محاوره وانشا) و رسم و تصویر خطی و جغرافیا نفع میدهد. وچون دروس تأمل در مشاهد طبیعیه با مضامین دیگر مرتبط گردد موجب اتقان در جمیع مضامین درسی می شود. باغ ۷ - هر گاه ممکن باشد در حریم مدرسه باغچه بنا کنند و در صورتیکه جا نباشد نباتات را بگلدانها بکارند. مشاهد طبیعیه ۸- دروس تأمل در مشاهد طبیعیه قوای عقلیه و خلقیه و تربیۀ قوای خلقیه هر دو را نمو می بخشد ملکه میل طلبا را بفنون جمیله قوی می سازد

۸۳ باید این مضمون بتربیه طفل خدمتی نماید و او را بران دارد که به نشانه های طبیعی اطراف خود اهتمام ورزد و بمخلوقات الهی جل ذکره عطوف و مهربان گردد این مضمون در تعلیم رفق و مدارا بر حیوان و ادراک محاسن نباتات و گلها خیلی مساعدت می شود . ۹ - بهترین فائده که ازین درس بطلبا میرسد آن است تشویق که بزیادت تعلیم آن راغب و بتامل در موضوع و اعمال تجربی حریص گردند باید طلبا را برین و ادارد که سؤالها نمایند خصوص سؤالهای مختصه بتكون اشیا و اسباب آن و هر گاه معلم یا معلمه از جواب عاجز آید شرمنده نگردد بلکه حتمی است از معلومات صحیحه مختصه بآن درس بحث نماید معلم باید عملا

۸۴ (۱۱) جغرافیا آمادگی درس ۱- جهد و کوششی که دروس اشیا میخواهد همانقدر جغرافیا هم میخواهد . معلم از معلومات ۲- معلم تا میتواند در دروس اولی این مضمون طلبا انتفاع گیرد از معلومات جغرافیه جهات قریبه طلبا حتماً نفع گیرد . نمونه ها ۳- نمونه های مصنوعی از گل یا صلصال خیلی عملش آسان و فائده عظیمی در تدریس تعریفات پشته ها و غیره اوصاف طبیعی زمین دارد . تفهیم اشیا ۴- حتمی است معلم کلیه تدریس را بحریت صدر چه وسائلی باید اجرا دارد و تا میتواند باین واسطه خود را از خریطه دیوار مستغنی سازد چونکه استعمال خریطه پیش از

۸۵ وقت مناسب سبب غلط فهمی طلبا در حقیقت اشیا میگردد مثلاً تصور خواهند کرد که (شمال) هر جا بالای سر و جنوب آن زیر پایش خواهد بود پس بنا برفع همچه تصورات باطله جهات اصلیه را خیلی بتوضیح کامل بر زمین رسم کنند و درین نقشه بآثار ظاهره طبیعی مانند جایهای آفتاب در نشستن و برآمدن نصف النهار توسل جویند و همچه محل ستاره قطب را دریافت کنند. ه - طلبا نخستین نقشه خود مدرسه بعد ازان نقشه خرائط برای مدرسه را با جاهای نزدیک آن میکشند باز قریه یا چه غرضی پیش بیا شهری را که مدرسه دران واقعست نقشه میکنند و جهات اصلی را واضح دران نشان میدهند و چون این نقشها را

AY خوب دانستند معلم خریطۀ قطعه را آورده بزمین حیات یا حریم مدرسه هموار میکند که شمال و جنوب آن نقطه شمال و جنوب حقیقی باشد باین طریق طلبا مقصود خریطه ها را بمعنی حقیقی آنها می فهمند. خریطه های دیواری ۶ - خریطه های دیواری نامهای بسیار و رنگهای مختلفه داشته فهم آنها آسان نیست و محض کشف مواضع ازان بعض اوقات می شود - خریطه های در سود که معلم در اثنای درس بتختۀ جماعت یا بتختۀ خاص خود نقشه میکشد خیلی بر خریطه های دیواری فضیلت دارد معلم این خریطه را بتدریج پُر و در ان نامهای کوه ها و نهرها و راس ها و خلیجها و شهر ها را رسم میکند.

۸۶ ۷ - حتمی است معلم همیشه فرصتهای مناسب را تشابه و اختلاف غنیمت شمرده وجه تشابه یا اختلاف دو مملکت یا دو شهر یا دو رود یا غیر آنرا توضیح دهد هرچه در اسباب ظاهره طبیعیه و نتایج آنها (هر وقت که امثال آنها لعنا سبب ارتباط در یابد) با طلبا بحث راند . ۸ - معلم در تعلیم طول نهرها و ارتفاعات کوه ها مقایسه و عدد ساکنین شهرها و مانند آن محض تعلیم ارقام صحیحه قناعت نورزد بلکه هرچه ارقام را بقرین بمقایسه معلوم میکند که طلبا آنرا بخیر در سر میمانند . ۹ - حوادث مشهوره تاریخیه را با مواضعی که دران حوادث تاریخی وقوع یافته ارتباط می بخشد .

۸۸ بر حفظ اقتصار نشاید ١٠- هرگاه طلبا حقایق و معلومات فردیه را تنها و سرسری حفظ نمایند چندان دارای اهمیت نمیباشد معلم حتماً برای همچه معلومات موضوعی ایجاد و بآن ربط میدهد مانند سیاحت از بندرگاه بجای دیگر یا سیاحت در نهر یا براه آهن . وصف بلدان ١١- آثار قلمیۀ سیاحان و مستکشفان متعلق بوصف بلدان اجنبی را هروقت معلم دستیاب نماید حتماً آنرا بر طلبا بعبارتی عرض کند که حقیقت بذہن آنها خوب متمثل و صورت پذیر گردد . مشق طلبا بر خط کشی ١٢- حتماً طلبا را بر نقشه ہائیکه خود رسم کنند و دارای اشکال و مواقع جغرافیه باشد و نیز برسم خرائط آموخته سازند

۸۹ (۱۲) رسم ۱- معلم طریق قلم گرفتن طلبارا نشان میدهد زیرا اکثر قلم ها در بر انگشتان را بنوشتن هم نزدیک بنوک سر کردگی قلم میدانند و نظافت پس معلم حتماً تنبیه نماید که ضر در قلم را خفیف گرفته دست را از نوک قلم دور دارند تا تحریک انگشتان و بند دست بهر طرف که خواهند بآسانی شود- و لازم است معلم تدقیق نماید که درازی و سر کردگی قلم مناسب بمقصود باشد حتماً رسم خطوط باریک و استعمال (رابر) برای محواندک در رسم ستره و خوب بیاید. ۲- همیشه در رسم اشیا حتمی است خود اشیا را استحضار اشیا حاضر و در رسم ازان استقامت جویند. هرگاه عضو شیعی

۹۰ دشوار باشد چنانکه صورت کبوتر یا خر یا مانند آنرا نقشه میکنند در ینصورت حتماً طلبا را پیش از درس تنبیه سازند تا نخستین تاملی در حیوان نموده صورت آنرا از ذهن خود بکشند طلبا بصورت حیوان یا بشکل تقریبی آن که معلم بتخته رسم کرده نظر، و رسم خودشان را تصحیح میکنند . در دروس رسم محض تقلید معلم کردن و مانند رسم او بعینه رسمی کشیدن چندان اهمیت ندارد پس طلبا را لائق که استنباط و استخراجی از خود نمایند ) . تدریج ۳ - همیشه در رسم اشیا حتمی است چیزی اختیار شود که از حیثت بسیط تر و ساده تر باشد نقشه لنگوته خامک دوزی و شال کشمیری از جهتہ گلهای حاشیه حاشیه نبرت نمایند

۹۱ و غوری و پیاله گلدار و مانند آن برای اطفال مناسب نمی نماید چه درین سن نمیتوان هیچ جزئیات را ادراک نمود. کلانی رسم حتمی است چه درینصورت هم مناسبت بین الاجزای آن ظاهر میگردد و هم زور بچشم نمی آید. و بر عکس اگر خرد و ریزه کار باشد نه اظهار مناسبت اجزا می شود و نه چشم از تکلیف در میآید. مهم- در رسم اشیای رنگین استعمال رنگهای طبیعی رنگهای طبیعی اشیا حتمی است و چون رنگ طبیعی موجود نشود رسم با قلم پنسل بر کاغذ سفید یا بقلم طباشیر بر کاغذ سیاه خوب می نماید . اگر معلم اشیا را برنگهای غیر طبیعی رنگ دهد مطلقاً روا نیست. مثلاً تصویر گنجشک خانگی را سرخ کردن یا نقشه خیار را

۹۲ کبود نمودن جائز نیست . از تعلیم رسم ۵ ـ باید همیشه ملاحظه دارند که در تعلیم مضمون این درس برای چه غرضی مقصود اطفال کوچک همین نموی قوای تامل صفائی کار دست شان غرض نیست است بلکه غرض اهم تر ازین عبارتست از وسیله که بر تعبیر زبانی الاذهان شان مگشته قوة خیالی ایشان را نمو دهد. و چون در سنہ اول نمو اطفال از حیث قوه عقلیه و جسمانیه غیر تمام بوده عمل رسمهای دقیق ریزه کار تاخیر و از آنها امید همه اعمال نمیتوان نمود. مگر در خصوص نظافت سهل انگاری با ایشان را نیست. چه توجه لزوم آن در جمیع اطوار حیات حتمی است، علاوه برین هرگاه قوه تامل نمو و مهارت دست صافی طفل در کار زیادت پذیرد تکلیفش بزیادت اتقان وقت حتمی است مهمترین ۶ ـ مهمترین اغراض مقصوره از رسم در مکاتب ابتدائی آنست اغراض رسم که بدیدن اشیا کما هی، و به تعبیر از دیدگی خودشان بعبارت صحیح و دقیق خو گیرند

۹۳ (۱۳) اشغال روضة الاطفال غرض از شغل روضة الاطفال ۱- غرض از اشغال روضة الاطفال ایجاد وسائل مناسبی است برای نموی قوای جسمی و عقلی و خلقی اطفال سن طفلی چند چیز مهم ۲- قیمت و رتبۀ دروس این مضمون موقوف بچند چیز مهم است که اهمتر آنها معلم است هرگاه معلم قابل نباشد از قیمتش کاسته آنرا بی فائده و خالی از دواعی شوق میسازد ولی بواسطۀ معلّم ماهر این مضمون در نظر طلبا از بهترین دروس امروزه آمده در تربیۀ شان تاثیری قوی تر و در جلب انتباه و حس بیداری شان خدمتی بسزا تر می نماید . هرگاه معلّم در تعلیم این مضمون احراز ظفر میخواهد حتمی است در آمادگی آن کمال توجه مرعی دارد لذا از محسنات است

۹۴ برای هر دوره درسی از سال قسم خاصی ازین دروس آماده و آنرا بقدر امکان با دیگر مضامین مقرره پروگرام مانند تامل در مشاهد طبیعیه و حکایات و بازیچه ها و رسم و حساب و گفتگو مرتبط سازد و علاوه بر آمادگی مجموعه این دروس برای هر دوره درسی حتماً هر درس علیحده را هم بکتابچه علی دوروس آماده سازد. اعمال مبتدياً ٣- اگر چه از فرایض معلم است با رشاد طلبا دائماً مستعد و بلکه اجرا دارند بمعاونت آنها فعلاً هر وقته آماده باشد مگر بهترین وسیله تعلیم آنست که خودشان بعمل قیام ورزند بناءً علیه حتمی است متدرجاً خودشانرا باعمال مکلف سازد چه در نیصورت بمعاونت معلم کم محتاج میگردند چه بهترین کارهای دست آنست که جامع شغل دائمی اطفال و موجب انبساط و فائده ایشان گردد. اکثر معلمین و معلمات طبقه سیمیوم تدریس کارها

۹۵ خوش دارند درین دروس خودشان بسیار سخن زنند طلبها را همانطور خاموش و بیکار میگذارند که هیچ نکنند. ۴- در تعلیم اطفال خورد حتماً معلم رعایت نماید که عادات ظهور عادات حسنه در آنها پیدا شود و اهمیت آن از محض تلقین معلومات بیشتر است اشغال روضة الاطفال بهترین وسیله ایست که اطفال را بنظافت و ترتیب نشاط و توجه بآنچه در حوضهٔ شان است و غیره عادی می‌سازد. ادوات در وقت درس لطلبها تقسیم و بعد از فراغ واپس جمع می‌شود طلبها بمحافظت نظافت صندوقچه‌های ادوات مکلفند که بذات خود قیام نمایند و ترتیب تام را در آن رعایت دانند چنانکه اشغالی را که طلبها عمل آن میکنند نمونه و مثالی گردد برای انتهای درجه رسانیدن به نظافت و اتقان وقت صنع یا بعبارهٔ دیگر اشغال معمولهٔ طلبها نمونه گردد

۹۶ که در استقبال بانتهاد درجه نظافت و اتقان و دقت صنع واصل گردند. اقتصاد ه - حرب عالمگیر عائق بزرگی در راه ادوات مطلوبه روضه الاطفال گردیده که هیچ پیدا نمیشود، بناء علیه اقتصاد تامی درین امر حتمی است و میتوان ملکات اختراع و حسن تصرف و وسعت حیله را در طلب انمود اد چنانکه باصناف و ادوات زیاده و بیکاره آن مانند صندوقهای مقوای کاغذ و قظی گوگرد و تخم خربوزه و تری و گوٹ تار و تکمه و امثال آن انتفاع گیرند و در بازی و غیره اعمال روضته الاطفال بکار دارند غلط شتر ط با شین کار ط

٩٧ (١٤) شغل سوزن ١- شغل سوزن بتعلیم مستقلی محتاج و متدرجاً شغل سوزن انتقال را از عمل سهل بعمل دشوار باین مضمون نیز میتوان بتدریج می شود تطبیق داد . ٢- از اطلاع راجع باشغال سوزن در مدارس ابتدائی در عمل اتقان واضحست که معظم غلطیهای طلبا ناشی از سهل انگاری حتمی است است که با ایشان از ابتدای دخول مدرسه در اتقان عمل میکنند بناءً علیه از مبادی حال التفات تامی باین اشغال حتمی و با طلبای سال دوم مانند طلبای سال چهارم اهتمام در خصوص عمل لازمی است تعلیم یکجا داده میشود ٣- طلبا در خیاطی هم سبق و انواع دوخت جدید تصمیمات کارها و غیره

۹۸ همه یکجا یاد داده میشود بعضی را علیحده درس میدهند معلم تکه کلانی را گرفته (اگر کاغذ لک باشد بهتر است زیرا کاغذ نسبت بتکه بانکی بسیار تر و آسان تر دستگیری میکند) و با تار لک نخی یا پشمی که خوب بروی تکه معلوم شود کوکهای کته کته میزند که طلبای دور کوکها را بآسانی دیده بتوانند هرگاه در بعضی احوال تکه را بکارگاه سوار کنند خوب، و مانند استعمال تخته سیاه وسیله ایضاح میگردد . در مبادی خیاطی ۳ – طلبا انواع خیاطی جدید را بتکه های خورد خورد چه چیزی رعایت بیکاره هم مشق میتوانند نمود ولی باید مدیت مدیدی میشود بشغل همه نمونه ها نمانده بمحض یاد گرفتن نوعی از خیاطت حاشیه سمت چپ: عقیده پشتر کار بکن - (۱۵)

۹۹ جامه دوخت تعلیم خودش را بآن تطبیق دہد ۵- در اوائل طلبا بتکۂ یک رنگ نازکی با تار و سوزنی که کوک تار خوب بتکه ظاہر و سوزن بدرجۂ مناسب لک بود شغل خیاطی را یاد میگیرند و غرض از ہمچو اسباب دوخت آنست که چشم و دست تعب و تکلیفی نہ ببینند. کوک اگر کته کته باشد پروا ندارد ولی برابری و انتظام آن ضرورت حتمی است طلبا در شکستن و قات کردن اطراف جامه یا دوخت حروف نظافت و دقت و اتقان را از ابتدای عمل تا انتہا مرعی دارند و چون درین اعمال مہارست حاصل کردند تکۂ نازک و سوزن

۱۰۰ و تارسپینی مناسب بآن بایشان میدهند . ۶ - در تعلیم انواع خیاطی مختلفه مانند دوزره و شکستاندن لبهای ددامن و بخیه حتماً معلمه با اسلوبی اجرا دارند که خودشان بدار المعلمین تعلیم یافته اند طریقه های بر طریقه های غیر صحیحی که دائماً در بعض مکاتب پیژی آن غیر صحیح میکنند اعتماد نمیتوان نمود . ۷ - اکثری طلبا اوقات خودشان را ضائع ساخته درز دوخته گی خود را وا میکنند و رفته رفته این عمل عادت و شوق در غبت شان دران بسیار می شود . و این دلیلی است بر اهمال معلمه زیرا اگر در شغل رعایت تدریج شود بطلبا دوختی نمیدهد که بیش از طاقت باشد و چون طریقه غیر صحیح پیژی آن

۱۰۱ از یکی در خیاطت خطائی سر زد و یا توته پاره رخت خیاطی را بهم چسپانده چنگک نموده بخیله بیدار مغز بود فی الحال خطائی او را گرفته باصلاح قیام می ورزد ۸ - معلم حتماً از آغاز تدریس باشد و طلبا را عادت سازد که بحسن ذوق فائدہ هر دو جامع گردند و در رنگها مناسبت را رعایت کند و طلبا جامه یا چیزی را که میدوزند بدوخت ساده خوشنود سازند حاشه دوزی مطلقاً جاز نیست طلبا بهترین تکه های مناسب هر قسم لباس را حتماً بدانند و مقدار لازمه لباس و قیمت

۱۰۲ او را حساب کنند . ۹ - در اصلاح لباس اکثرا اهمال می ورزند و بسیار زنانست که مطلقاً لباس خود شان را پینه و پاره نمیکنند و بلکه لباس را همانطور جنده و کهنه می پوشند تا که آخر بیک طرف می اندازند بناءً علیه در سر درس در دو هفته یا سه هفته بعد یک روز خاصی را برای اصلاح جامه ها مقرر و طلبا را بآوردن جامه ها از خانه های خود شان برای اصلاح مکلف سازند زیرا در امثال همچه دروس فائده عملی بیشتر و از اصلاحی که مقصور بر تکه های خورد خورد جدید باشد بهتر است حتمی است طلبا

۱۰۳ جامه‌هائی را که برای پینه می آرند شسته و پاک باشد. ۱۰- از طلبای سال سوم و چهارم تعمی که از خانه اکثر برخت جنده یا ناپاک می آیند همچه طلبا را در اوقات تفریح حتماً باصلاح جامه خودشان مکلف سازند چه باینطریق ملکه اقتصاد رسوخ ملکه و محافظت بر عزت نفس در طلبا راسخ و فائده اقتصاد عملی شغل سوزن ظاهر میگردد. خلیفه پیشتر سوزن دادن - (۱۰)

۱۰۴ (۱۵) تدبیر الصحه ۱ـ تدبیر صحت از مضامینی است که حیات شخصی و منزلی احتیاجی بزرگ بآن دارد و چون تعلیم آن بوجه مرضی اجرا کردو فائده اش بصحت و قوام طلبا عائد و راحت شان را زیاده می سازد ۲ـ معظم دروس تدبیر الصحه در سال دوم شامل بنظافت شخصیه و راجع بقواعد سهل مختصه بماکولات و مشروبات میباشد پس بر معلم لازم قصد خودش را بر محض تلقین این قواعد مقصو نداشته بر عمل طلبا همت برگماشته خود بآن تحقیق

۱۰۵ سازد، بلی در اکثر مکاتب بنظافت شخصی و حُسن اندام تا درجه میکوشند ولی حسن حال خیلی میدان وسیعی ازین قبیل دارد. بلکه اگر زائری در وقت نانخوردن بجميع مکاتب ابتدائی گردش نماید خواهد گفت :- دروس آداب مائده هنوز ثمری نه بخشیده و غیر ازین مجال سخن ندارد . ۳ – باید دروس تدبیر الصحه بمثابه دروس مطالعه نبوده عملی و مبنی بر تجربه ها و لازم حیات و منزل طلبها باشد زیرا باینطریق معلم می تواند بر احوال معیشت طلبا واقف شود و عادات قبیحه شان را مستاصل گرداند – معلم ملخص درس را بر تخته بنویسد

۱۰۶ و از حمله های دراز اجتناب ورزد . سیرت حسنه ۴ - چونکه طلبا خیلی بتقلید حارص میباشند باید معلم خود بجميع قواعد حفظ الصحة عمل و خیلی تن و لباس خود صفا و ستره و خوش قواره و نیک منظر و نشست و برخاست او لائق تقلید طلبا باشد . جماعتها حتماً كامل النظافة و با نظم و نسق و باعث بر نشاط و انشراح طبیعت بقدر مساعده احوال باشند و از حیث هوا و ضیا جامع اصول صحیه بود . ۵ - مسئله تحلّی به عادات حسنه راجع به خوراک و پوشاک و نظافت و امثال آن نصیحت نمایند

١٠٤ از مسائلی است که باید توکیل امر آن پیش از همه بمنزل واگذار باشد (غیری بآن مداخله ننماید) ولی چون اکثر طلبائئ مکاتب ابتدائی درخانه‌هائئ نشو و نما می‌یابند که چندان سررشتهٔ خوبی ندارند و معظم اهل خانه باحسن نیت بقواعد بسیط حفظ الصحه هم نمیدانند حتمی است بتعلیم حفظ الصحه در همچه مکاتب خیلی بذل مساعی نمایند و بر محض تلقین قواعد بسیط و شفاهی قناعت نورزیده طلبا را باجرای عمل در خود مدرسه مکلف و محمول دارند . (سال ٣) هفتهٔ یک درس میباشد

۱۰۸ حفظ الصحه شخصیه - عادات . درسهای بسیط در خصوص حسن ترتیب، و نظافت و غمخواری موی و ناخن گرفتن و دندان پاک کردن و غمخواری چشم هوای صاف .

شفاخانه مرکزی استاخان‌جان خباز نان پخته‌خاصه آرد للمی اعلا را از [؟] قول دار شده بشرط وجه پیشه کی که بجهته ثورا که می[؟] میدهم بنابران به اعلان هذا مرقوم نموده شد که از تاریخ [؟] که بیست یوم شود موعد گذاشته شد اگر دیگر شخصی [؟] بمدیریت مستقله طبیه که بجای معین السلطنه صاحب میباشد رفته [؟] درصورت لا قبولی قرار دادی اول البته برایش داده خواهد شد[؟] اعلان از شفاخانه مرکزی ملکی برادان عزیزم آهالی کابل! عبدالعزیز قصاب ولد عبدالقادر ساکن سرآسیاب چهار دهی گوشت مصارف یومی شفاخانه را از تاریخ ۲۷ ثور الی آخر برج حوت هذ لسنه ۱۳۰۹ قرار داد نموده است که از نرخ بلدیه فی سیر بیست پول کمتر میدهم بشرط وجه پیشه کی بنابران از تاریخ ٤ جوزا الی ٢٤ برج مذکور موعد گذاشته شد اگر دیگر شخصی از قرار داد نامبرده کمتر مینماید بمدیریت مستقله طبیه که بجای معین السلطنه صاحب میباشد رفته در خواست خود را تقدیم نماید در صورت الا قبولی قرار دادی اول البته برایش داده خواهد شد و اگر بعد از موعد اعلان هذا حاضر شود تعلق به عبدالعزیز مذکور دارد .

خویش را خوارو ذلیل مردم ناکس مکن از برای قرص نانی منت دونان مبر ذلت و بدبختیت از سستی و بیکار گیست ناتوانی باش ازین دو در زمانه بر حذر علم و صنعت پیشه کن گر جاه و رفعت طالبی غیر ازین راه از ترقی کس نگردد بهره ور بی نیازی و مناعت از هنر پیدا شود ای برادر ناتوانی کوش در کسب هنر حرص باشد آتشی خود را بدان آتش مسوز از طمع بگذر که ذلتهاست در آن مستتر آرمیده حق عزیزت بهر خود دولت مخواه طایر عرش آشیانی جانب پستی مپر راستی کن پیشه پس اندیشه از عالم مکن راستی بنویس این سرمشق را باب زر هر چه خواهی در جهان از همت عالی طلب بر در هر کس مکن بهر خود خواری مخر آدمی گردد زنخل سعی و کوشش کامجو شاخ سستی را نباشد غیر ناکامی ثمر مردمی از مردم خود بین مجو زیرا تمام غرق دریای مجازند از حقیقت بیخبر کنگره نگاران ایران کدام لزوم بعقیده خود يك اخیر که وارد شد يك نظر را راجع مطبوعات انتشار داده باز و که ذیل مدتهاست که تشکیل کنگره مطبوعات در بین ارباب قلم و متفکرین ایران مورد بحث بوده و گاه گاه صفحات مجلات و جراید را اشغال نموده است اخیراً نیز جراید ولایات این نظر را تعقیب کرده مقالاتی نگاشته اند . هر قدر که در اطراف این موضوع مهم قلم فرسائی گردد بعقیدۀ اینجانب بجا و بموقع است چه مسئله مطبوعات و نشریات بقدری در ممالك راقيه امروزه اهمیت دارد که بیشتر سیاست مداران و رجال اولیه اولین شغل اجتماعی آنها روز نامه نگاری و خدمت در راه مطبوعات بوده است .