# Niẓāmnāmah-ʼi makātib-i ibtidāʼīyah نظامنامۀ مکاتب ابتدائية
# adl0661
# Kābul, Dār al-Salṭanah, 1335 [1916] کابل :دار السلطنه،, . ١٣٣٥.
# Transcribed by gemini-3.1-pro-preview, 2026-08-09.
# Roughly two thirds of characters agree with a modern printed edition of the same text. Much of the disagreement is editorial, not misreading. Treat the transcription as a finding aid and read the page image before quoting.
# Text: CC0. Images: New York University Libraries, public domain.


--- page 1 ---

[BLANK PAGE]

--- page 2 ---

[BLANK PAGE]

--- page 3 ---

[BLANK PAGE]

--- page 4 ---

هو الله
مهر الکتریکی

نظامنامه مکاتب ابتدائیه
که باتفاق
آرای اعضای انجمن معارف ترتیب یافته و بمنظوری
حضرت عالی متعالی معين السلطنه صاحب افخم که
نظارت معارف عمومیه دولت یکی از وظایف مهمه
ذات عالی شان است رسیده ، برای دستور العمل
مکاتب ابتدائیه دولت در مطبع حروفی دار السلطنه
کابل طبع نموده شد .
سنه ۱۳۳۵

عدد جهاپ بار اول (۱۰۰۰) یکهزار

--- page 5 ---

(۲)
باسمه سبحانه
چون اساس ترقی تعلیم و تربیت و بنیاد تعالی تهذیب
اخلاق افراد ملت منحصر در اجرای مکاتب ابتدائیه
دولت است که اطفال وطن مقدس ضروریات ابتدائیه
دینیه را در ان آموخته و استعداد شمولیت در مدارس
رشدیه واعدادیه حاصل دارند و درین زمان میمنت
اقتران از میامن وجود مسعود اعلیحضرت شهریار
معازف نثار اشفق ارحم ما ، اعنی قبله اعظم اکرم
و متبوع مقدس افخم اعلیحضرت سراج الملة والدین
روحی و جسمی فداه. سررشته تعلیمیه تا حدی اصلاح شده
و برخلاف سابق مکاتب ابتدائیه علاوه بر مدرسه رشدیه
واعدادیه ملکیه در نفس دار السلطنه جاری کشته
که نفری بسیار یرا از اطفال رعایا بحسن تعلیم ابتدائی
و تربیت اخلاق رسانیده ، و يك نظامنامه عليحده
برای اجرای قواعد عمومیه ان لزوم داشت بنابراین
قواعد نظامنامه مکاتب ابتدائیه که در انجمن معارف
باتفاق آرای اعضای آن تحریر شده از ملاحظه عالی

--- page 6 ---

(۳)
ما گذارش یافته و منظور گشته عامۀ مأمورین مکاتب
ابتدائیه تعمیل آن را از فرایض ذمۀ خودها شمرده و جمیع
انتظامات مکاتب را بر طبق مواد آن اجرا داشته تخلف
وانحراف نورزند . والله الموفق امضا
عنایت الله معین السلطنه

--- page 7 ---

(٤)
بسم الله الرحمن الرحيم

(۱) وظائف مدير مكاتب ابتدائيه
(۱) معاينة مكاتب و نگرانی انتظامات آن در ماه
سه دفعه .
(۲) تجویز کتب تعلیمی و تقدیم آن با نجمن معارف .
(۳) تصديق كار هريك از عمله مکاتب و اظهار
رأی در باب ترقی و تنزل آن .
(٤) وضع تنخواه عمله مكاتب بقرار فقر های
(٦٤) و (٦٥) و (٦٧)
(٥) در صورت صدور امری که مخل انتظام
و خلاف قاعده باشد معطل نمودن یکی از عمله از کار محوله
خود ، وفى الفور اطلاع آن را با کیفیت مفصل آن
بانجمن ارسال کردن .

--- page 8 ---

(ه)
(۶) جهد بلیغ در ترقی کار تعلیم وایجاد تجویز
مفیده ،
(۷) نگرانی حساب جمع وخرج مکاتب .
(۸) در اخیر سنه تدریسیه با معلمان در باب جميع
مطالب وکارهای مکاتب مشوره ومذاکره نموده وتجاویز
مفیده را بانجمن عرض کردن .
(۹) نگرانی امتحانات .
(۱۰)فقرات مهمه را بهر وقتیکه وقوع یابد فی الفور
برای مفتش خبر دادن ، وباقی وقوعات لازم الاطلاع
را در هفته یکروز در کتاب کیفیت نزد مفتش ارسال
کردن ، و کیفیت مفصل ماهانه وسالانه وامتحان
وباقی وقوعات ترقی وتنزّل آن را بانجمن تقدیم نمودن .
(۲) وظائف معلم اول :
(۱۱) انتظام داخلی مکتب .
(۱۲) ساختن جدول تقسیم اوقات معلمين وتقرر
معلمین حاضر برجای معلمین غیر حاضر .
(۱۳) حاضری دو وقته طلبه وعمله مکتب را دیدن

--- page 9 ---

(٦)

و در کتاب حاضری داخل کردن .
(١٤) معاینه و انتظام صفائی مکتب را بطور کمال
نمودن .
(١٥) کیفیت مکتب را در هفته دوبار برای مدیر
ارسال کردن
(١٦) معاینه طرز تعلیم معلمین را نمودن ، و کیفیت
نواقص تعلیم را بارأی خود نزد مدیر ارسال کردن .
(١٧) جدول امتحانات را ترتیب دادن و امتحانات
خصوصی را بقرار تجویز مدیر و باتفاق معلمین گرفتن .
و نتیجه امتحان خصوصی را نزد مدیر ارسال کردن .
(١٨) بحسن اخلاق و تربیت و نماز و تعلیم اطفال متوجه
بودن و کیفیت آن را در کتابچه کیفیت نزد مدیر
ارسال کردن .
(١٩) برآورد عطایای ماهانه اطفال را در کتاب
عطیه داخل کرده برای مدیر ارسال کردن ، بعد
ز تقسیم عطایای ماهانه دستخط طلبه را گرفتن .

--- page 10 ---

(۷)
(۲۰) رخصت معلمین وعمله جزو روز تايك روز
دادن ، وزیاده ازان تصدیق کرده برای مدیر ارسال
کردن .
(۲۱) رخصت طلبه تاسه روز .
(۲۲) منازعات جزوی که در بین طلبه وغیره وقوع
یابد . بازخواست کردن .
(۲۳) جدول غیر حاضران را ترتیب داده برای
مدیر ارسال کردن .
(٢٤)بازخواست غیرحاضری طلبۀ مکتب وتحقیق
آن از پدران واختیار داران اطفال و کلانتران
گذرهای شهر .
(۳) وظایف معلمان :
(٢٥) هر معلم ایفای تعلیم محوله خود بقرار تفصیل
مضامین نصاب تعلیم وجدول تقسیم اوقات مجبور است.
(٢٦) دروقت تعلیم متوجه حسن اخلاق طلبه
بودن ، ودر تهذیب شان کوشیدن .
(۲۷) پابندی حاضری در آغاز تعلیم برای جمیع

--- page 11 ---

(۸)

معلمان ضروری است ولازم است که هریک از معلمان
در ساعت تعلیم حاضر باشند ، و در ساعت خالی معلم
اول اطلاع داده بروند .
(۲۸) در باب کیفیت مجازات معلمان را لازم است
که از طرفین افراط وتفریط اجتناب تام لازم شمارند
وبدون استحقاق کامل هیچ طفل را بمجازات نرساند .
(٤) وظایف طلبه :
(۲۹) هريك از طلبه که در مکتب داخل میشود
اولاً درخواست اختیار دار خود را نزد معلم اول
حاضر کند . و کلانتر گذر نیز تصدیق مسکن او را
نماید و شرط شمولیت در مکتب این است :- که سن
و از ٦ شش سال کمتر ، واز ١٥ پانزده سال زیاده تر
نباشد . شرط ديگر اینکه : - طفل مذکور از
امراض متعدیه سالم باشد .
(٥) مجازات :

مجازات سه درجه دارد :
(۳۰) توبیخ

--- page 12 ---

(۹)
(۳۱) سزای بدنی .
(۳۲) طرد یعنی اخراج از مکتب .
(٦) موجبات سزای بدنی :
(۳۳) غیرحاضری بدون عذر از مکتب و نماز .
(٣٤) غفلت در وظایف خود .
(٣٥) نزاع با اطفال مکتب .
(٣٦) خارج مدرسه در کوچه و بازار اوضاع غیر لایق کردن ، وجنك وجدال واختلاط با اراذل و او باش .
(۳۷) بعد از حاضر شدن مکتب از مکتب فرار کردن .
(۳۸) خلاف ورزی امر معلم در امر تعلیم و تربیه .
(۳۹) خلاف ورزی والدین و سرپرستان خود ، در صورتیکه اطلاع آن در مکتب برسد .
(۷) موجبات طرد واخراج از مکتب
(٤٠) موجب فساد اخلاق شاگردان همجماعت خود گردیدن . در صورت لزوم . اخراج طالب العلم

--- page 13 ---

(۱۰)
از مکتب لازم است که معلم اول کیفیت مفصل لزوم اخراج طفل را تحریر داشته برای مدیر ارسال کند ، و از طرف مدیر برای مفتش ارسال شود . بهر نوع که اخراج او را لازم بدانند اجرا میدارند . و طالب العلمیكه از يك مكتب اخراج كردد ، در ديكر مكتب قبول نمیشود .
(۸) قواعد امتحان :
(٤١) در سال سه دفعه امتحان تقریری اجرا میشود . دو امتحان خصوصی و يك امتحان عمومی .
(٤٢) در امتحان سالانه نمبر هاییکه در امتحانات سه ماهه برای اطفال داده میشود ملاحظه شده و با نمبر های امتحان سالانه سنجیده شده بقرار اوسط مجموع آنها ترفیع و تبدیل جماعت میشود . و عطایای امتیازی داده میشود ، وكسور عدد اوسط صحیح محسوب میکردد .
(٤٣) در امتحانات خصوصی هريك از معلمان امتحان مضامین متعلقه خود را میگیرند . امتحانات

--- page 14 ---

(١١)

خصوصی لازم است که در مدت یکهفته با تمام برسد.
(٤٤) هر يك از دروس (٤٠) چهل نمبر دارد،
مگر نمبر دینیات (٥٠) پنجاه نمبر مقرر شده است.
(٤٥) شرط کامیابی طلبه در امتحان این است
که نصف مجموع نمبرهای کل مضامین را حاصل کند.
و در هريك از دروس از ربع «١/٤» کمتر نباشد ،
وچون در مضمون دينيات سعی وغيرت عمومى لازم
است بنابران در مضمون دینیات اگر از نصف یعنی
٢٥ نمبر کمتر بگیرد کامیاب شمرده نمیشود ، و اگر
یکی از شاگردان در امتحان سالانه نصف مجموع
نمبر كل دروس را حاصل كند و در يك درس يا دو درس
نا کام گردد ، لازم است که در دو ماه تعطیل مکاتب
نقصان خود را رفع نموده در اول سال باز امتحان
بدهد . اگر درین امتحان ثانی نمبر او از ثلث نمبر
درس مذکور کمتر باشد کامیاب شمرده نمیشود ، و در
صنف سابق باقی میماند .

--- page 15 ---

(۱۲)
(٤٦) اگر طالب العلم در وقت امتحان سه ماهه
اول ودوم بدون عذر مقبول غیر حاضر شود ناکام
شمرده میشود . ودر صورت عذر مقبول و اثبات
تحریری آن اگر تامدت پانزده روز بعد از اتمام
امتحان حاضر شود و امتحان بدهد مقبول میگردد.
(٤٧) طالب العلمیکه در امتحان سالانه غیرحاضر
باشد وعذر مقبول نداشته باشد ناکام شمرده میشود،
ودر صورت عذر مقبول در ابتدای سنة تدریسیه
در ظرف پانزده روز امتحان او گرفته میشود . و مدیر
باتفاق معلم اول هر يك از دروس امتحان اورامیکرد .
(٤٨) اگر یکی از طلبه در سه امتحان سالانه متصل
ناکام برآید از مکتب خارج میشود ،
(٤٩) شرط شمولیت در امتحان سالانه این است که ایام
حاضر بودن طالب العلم در مکتب از نصف مدت تحصیلیه
کمتر نباشد .
(٥٠) در وقت امتحان رای معلم در اعطای نمبر
باممتحن شرکت دارد .

--- page 16 ---

(۱۳)
(٥١) نتایج امتحان سالانه بالتفصیل بانجمن ارسال
میشود .
(٥٢) انتخاب ممتحنین سالانه بقرار تجویز انجمن میشود
(٩) قواعد سنددات تعلیمی
(٥٣) برای سند تعلیم ٣ درجه مقرر شده است .
درجه اول اینکه نمبر طالب العلم فی صد از ٨٠ کمتر نباشد .
درجه دوم اینکه نمبر فیصد از (٦٥) کمتر نباشد .
درجه سوم اینکه نمبر فیصد از (٥٠) کمتر نباشد .
(٥٤) در وقت تکمیل درجات چهارگانه ابتدائیه
از طرف انجمن معارف سند تعلیمی داده میشود ،
و بمهر انجمن معارف و دستخط ناظر معارف عمومی
میرسد ، و در جلسه سالانه که برای تقسیم انعامات
منعقد میگردد برای طالب العلم داده میشود .
(١٠) قواعد عطایا و انعامات
(٥٥) عطیه ماهانه و انعام سالانه برای هر درجه
مکتب مقرر است . عطیه امتیازی که در هر جماعت

--- page 17 ---

(١٤)
برای سه نفر اول (١) ودوم (٢) وسوم که در امتحان
سالانه كامیاب شده داده میشود ، بقرار ذیل :
(١١) عطیۀ درجۀ ابتدائیه
سال اول عطیه ندارد
سال دوم
اول پنجروپیه
دوم چهار روپیه
سوم سه روپیه
سال سوم
اول ـ ٦ شش روپیه
دوم ـ ٥ پنج روپیه
سوم ـ ٤ چهار روپیه
سال چهارم
اول ـ ٨ هشت روپیه
دوم ـ ٦ شش روپیه
سوم ـ ٥ پنج روپیه
(١٢) انعامات سالانه
دوقسم انعامات سالانه برای دوشعبه شاگردان
داده میشود .

--- page 18 ---

(١٥)

(٥٦) شاگردانیكه در هريك از مضامین در جماعت
خود درجه اول باشند.
(٥٧) شاگردانیكه در جمیع مضامین در جماعت خود
درجه اول یادوم یاسوم باشند . برای هريك ازنفری
كامياب موصوفین انعام بقرار درجه آنها بعد از
امتحان سالانه داده میشود .
( ١٣ ) قواعد رخصت
(٥٨) مدت تحصیلیه مکاتب ابتدائیه از یازدهم
حوت الی دهم جدی ، یعنی درسال ده ماه مقرر
است . ومدت یكهفته برای امتحان سالانه مقرر
است . واز دهم جدی الی دهم حوت مكاتب معطل
میباشند .
(٥٩) ایام رخصت در مدت تحصیل مكاتب بقرار
قاعده رخصتی باقی ادارات دولت مقرر است . مگر
درعيدين يك يك هفته تعطیل است . ودر ایام ماه
رمضان نصف وقت یومیه مقرر بوده ، روز پنجشنبه
ماه رمضان نیز تعطیل میباشد .

--- page 19 ---

(١٦)
(٦٠) هیچ شاگرد بدون عذر مقبول غیر حاضر
نباید شد، و در صورت عذر مقبول لازم است . که رقعۀ
سر پرست خود را برای معلم اول در فردای همان
روز برساند .
(٦١) رخصت اطفال در صورت عذر مقبول
تا سه روز معلم اول و تا یکهفته بمدیر واضافه ازان
به مفتش تعلق دارد .
(٦٢) معلمین وباقی عمله رخصت جزو روز
یا یکروز کامل را از معلم اول حاصل دارند . وزیاده
ازان تا یکهفته از مدیر و تا دو هفته از مفتش وزیاده
ازان از نظارت معارف رخصت حاصل دارند .
(٦٣) رخصت مرض الی ۲۰ روز بتصدیق داکتر
داده میشود . اگر زیاده از ۲۰ روز الی ٦ ماه مریض
گردد عوض او مقرر شده نصف تنخواه او بوی داده
میشود .
(٦٤) در عوض غیر حاضری یکساعت تعلیم تنخواه
نصف روز ، وغیر حاضری یکروز کامل تنخواه دو

--- page 20 ---

(۱۷)
روزه ، در دو روز تنخواه چهار روزه بهمین قرار الی یکهفته وضع میشود .
(٦٥) اگر معلم بدون عذر مقبول یکهفته متصل غیر حاضر شود ، بتوسط مفتش یکماهه وجه تنخواه او وضع میشود . واگر دو هفته باشد تنخواه ۳ ماهه واگر زیاده از دو هفته باشد ، معزول میشود .
( ١٤ ) وظایف مستخدمین
(٦٦) جمیع مستخدمین مکاتب ابتدایه در ساعتهای تعلیم مکاتب حاضر باشند . وبکارهای محولهٔ خود بدرستی شغل ورزند . هيچ يك از كار كنان مکاتب بدون کارهای سرکاری یکجا از مستخدمین وچپراسیان در خدمات خصوصیهٔ خود مقرر کرده نمیتواند .
(٦٧) در صورت غفلت و کسالت وغیر حاضری وغیره نقصانات برای مستخدمین و چپراسیان مجازات بقرار ذیل مقرر است : دفعه اول ، سزای بدنی . دفعه دوم وضع تنخواه ۳ روزه — دفعه سوم یکماهه . دفعه چهارم عزل .

--- page 21 ---

(١٨)
(١٥) وقت مكاتب ابتدایه
(٦٨) در ٣ ماه بهار ٦ ساعت. در ٣ ماه
تابستان ٧ ساعت . در ٣ ماه خريف
٦ ساعت . در ٣ ماه زمستان ٥
ساعت . موازی (٦٨) فقره
نظام‌نامه مکاتب ابتدایه باتفاق
آرای انجمن معارف
بانجام رسیده
صحیح است .

--- page 22 ---

[BLANK PAGE]

--- page 23 ---

[BLANK PAGE]