# Jughrāfīyā-yi ʻaskarī ‏جغرافياى عسكرى :‏‏جغرافياى عسكرى :‏ # adl0607 # Kābul, Maṭbʻa-ʾi Maktab-i Funūn-i Ḥarbīyah, 1302 [1923] ‏كابل :‏‏مطبعۀ مكتب فنون حربية،‏, . ‏١٣٠٢. # Transcribed by gemini-3.1-pro-preview, 2026-08-09. # Roughly two thirds of characters agree with a modern printed edition of the same text. Much of the disagreement is editorial, not misreading. Treat the transcription as a finding aid and read the page image before quoting. # Text: CC0. Images: New York University Libraries, public domain. --- page 1 --- جغرافیای عسکری ترتیب دهنده : باهتمام لوا مشران مکاتب عسکریه السید محمود سامی در مطبعه مکتب فنون حربیه طبع گردید طبع اول کابل ـ سرطان ـ ۱۳۳۴ --- page 2 --- کتابخوانه محمد اکبر عشيق کارته سه کابل افغانستان عبدالاحد جغرافیای عسکری از کتب عثمانیه مأخوذ است لوا مشر مکاتب عسکریه السید محمود سامی در مطبعهٔ مکتب فنون حربیه طبع گردید . طبع اول کابل - سرطان - ۱۳۰۲ --- page 3 --- - مدخل - چنانکه فن طبوغرافيا : چوکات تعبيه است همچنان ساحهٔ تطبیق و جریان حرکات سوق الجيشيه نیز : جغرافیای عسکری است . در تعبیه ؛ چنانکه اراضی : معاون حرکات است در صفحات سوق الجیش نیز : اقسام مما لك : همچنان معاون است . حتی نسبت به تعبيه : استعانهٔ حركات جسيمه از اقسام مملکت : بیشتر و بزرگتر است . چونکه تنها اراضی نی ؛ بلكه شمند وفرها طرق مادیه و نهریه ، ابحار و غیره ( وسائط اجرا و حرکت ) نیز ؛ به مدلول جغرافیای عسکری ؛ داخل وحتى نسبت به احوال طبیعیه : زیاده تر حائز تأثیر و قیمت است . --- page 4 --- ۲ –(جغرافیای عسکری)– قسم اول معلومات مختصره در باب سوق الجیش [و یا مناسبت و ارتباط ما بین حرکات و احوال جغرافیه] حرب: برای تأمین و استحصال يك منفعت و یا حق سیاسی، عبارت از دوام نمودن مناسبت دو دولت به واسطه قوت سلاح است . حرب، به واسطه اعلان رسمی و یا به واسطۀ يك اخطار که معادل آنست شروع میکند و به واسطه عقد صلح، خلاص میشود. سیر از اعلان حرب، --- page 5 --- اردو های طرفین و قوای بحریه آنها خصم همدیگر یعنی دشمن همدیگر شمرده میشوند . حرکات عسکریه که اینها بمقابل همدیگر اجرا میدارند حرکات حربیه نامیده میشود . يك حرب را به دو نوع افاده کرده میتوان شد : ۱ - نسبت به سنه که حرب دران واقع شد . مثلا : حرب ۱۲۹۹ . ۲ - نسبت به اسم مشترك دول محاربه . درین حال مناسب آن دولتها را اول نوشته کرده در میان نام آنها يك خط فاصل نهاده میشود . مثلا : حرب (ژاپون - روس) . جریان يك حرب هرگاه در ظرف زیاده تر --- page 6 --- علی الاحمد کهوگردی از يك سال ؛ واقع شود سالهای مبدا و منتهای حرب را تحریر نموده در میان آنها باز يك خط وصل ؛ کشیده میشود . مثلا : حرب ۱۸۷۷ – ۷۸ ۰ نظر به اصطلاحات غرب ؛ مابین « حرب » و « سفر » ؛ تفاوت میباشد . فی الحقیقه ؛ «سفر » به واسطۀ امر سفر بری که على الاثرا پیشتر از اعلان حرب داده میشود آغاز میکند و به واسطۀ عودت اردوها به حالت « حضربری » ختام میشود و لهذا عمر سفر ؛ درازترست . و نیز حرب ؛ هرگاه بيك علاقه که حرب مذکور دران ؛ واقع شده باشد و يا بيك بلده مهمه که حرب مذکور ؛ به بلده مذکوره ؛ معطوف و راجع باشد نسبت کرده یاد شود تعبیر « سفر » ؛ مرغوبتر میباشد . --- page 7 --- مثلا : سفر قريم ، سفر ويانه . آن حركات حربيه كه بداخل منزل اسلحهٔ ناريه طرفين مخاصمين اجرا مي يابد « محاربه » ناميده ميشود و هر گاه يك قسم عظيم قواى اصليه طرفين ، اشتراك كرده محاربه شود يعنى بيك مقياس واسع ، محاربه شود آن محاربه را « محاربه ميدان و يا معركه » مينامند . محاربه ها به نقطه مهمترين اراضى كه محاربه دران ، واقع شده است و يا به محال مسكونه كه به محل محاربه ، مجاورند نسبت كرده ياد ميشوند . مثلا : محاربه دكه ، محاربه اسپينسوكى . تعبیرات ( حرب ) و ( محاربه ) را بعوض يكديگر ، استعمال نمودن ، غلط است . حال سفر برى : قوت و تجهيزات قطعات مجاهدين --- page 8 --- عسکریه را علاوه بر وقت حضر ؛ تزیید نمودن است اعلان حرب شود یا نشود . دار الحرب : آن حصۀ مملکت دشمن ؛ که اردو های طرفین مخاصمین در اثنای حرکات حربیه ؛ دران حصه ؛ اجرای حرکات کرده بتوانند آن را برای طرفین ؛ « دارالحرب » مینامند . بحرها نیز درین دارالحرب ؛ داخل است . دار الحرکات : بنا بر اجبار احوال جغرافیه ؛ يك اردوی مستقل ؛ برای حصول يك دور مخصوص حرب ؛ در يك حصۀ دار الحرب ؛ مستقلاً اجرای حرکات میکند . آن حصه را « دارا لحرکات » مینامند . درین حال ؛ بعضاً در يك دار الحرب ؛ يك چند دارالحرکات میباشد . بالفرض در وقوع يك حرب با دولت روسیه ؛ در دارالحرب سمت شمالی ؛ ( دارالحرکات قطغن ) و --- page 9 --- ( دارالحرکات هرات ) . ١ . تعبیرات و قواعد سوق الجیشیه ب ـ ١ سوق الجیش ، تجمع سوق الجیشی ، اجتماع نخستین سوق الجیش : فن و یا صنعتیست که برای استحصال مقصد حرب [ یعنی برای زبون کردن دشمن به درجه که دیگر مقاومت کرده نتواند ] صورت استعمال وسائط حربیه را در سفر ؛ می آموزاند . وسائط حربیه : وسائط حربیه یك دولت ؛ عبارت از اینهاست : ١ ـ اردو و دوننمای آن یعنی اردو و قوه بحریه ، ٢ ـ وسائط اتصالیه آن دولت [ طرق ، --- page 10 --- عبدالاحد شمندوفرها ، بالعموم آلات ثابته مخابره ، اسباب نقلیه ] ، ۳ - استحكامات آن دولت . احضار نمودن وسائط مذکوره به درجه كه به مقصد ، كفايت كرده بتواند عائد بوقت حضر است . آثار فعليه سوق الجيش ؛ بواسطة امر سفربری ؛ شروع ميكند . موضوع سوق الجيش ؛ در سفر ؛ احوال را دیده تدابیر مناسبترین را دریافت نمودن است . و موضوع مذكور ؛ در خصوص تعیین هدف و استقامت اردوی سفر و نیز در خصوص تأمين حركات تعبيه به شرائطیكه برای ما موافقترین باشد ميكوشد . حال آنكه احوال حربیه‌ ؛ متبدل میباشد لهذا نهادن اصول های قطعی برای سوق الجيش ؛ ممکن نیست . مع مافيه ؛ قسم اعظمترین تبدلات ؛ --- page 11 --- حرب فرق مابین حرب محاربه چیست ؟ محاربه یکمیدان کلان جنک که از زخمی وخونی جای پای ماندن نباشد . حرب چند جایی که محاربه باشد حرب نامیده میشود . علی محمد --- page 12 --- عبدالاحد - لوگردی اردوی دوم [۲ قول اردو] اردوی سوم [٤ قول اردو] اردوی اول [۱ قول اردو] قطعه حدود قراول دشمن جغرافیای عسکری: صحیفه / ۱۱ اسید محمد شاہ عبد الاحد محمود --- page 13 --- ۱۰ خلاصه خاصه به ادوات حربیه و به وسائط اتصالیه : تعلق دارد . و قواعد سوق الجیشیه که در باب عنصر اصلی که عبارت از انسان باشد تقریباً لا یتغیر است . تجمع سوق الجیشی : قطعات عسکریه که به حال سفر بری : داخل میشوند لا علی التعیین یعنی بدون ملاحظات عسکریه : به هر طرف حدود : سوق کرده نمیشوند . بلکه اردو برای اینکه با اردوی دشمن : به داخل شرطهای مساعد ترین : محاربه کرده بتواند اولا تجمع سوق الجیشی : اجرا میدارد اردو ییکه سفر بر است اقسام مختلفه آن را به جمعیت‌های مناسب (که هر جمعیت : يك و یا چند قول اردو باشد ) بالافراز : آنها را یا در محل‌های مجاور حدود : و یا در محل‌هائیکه به حرکات --- page 14 --- خصمانه ، مساعدترند مقرر میکنند . که این را مجمع سوق الجیشی مینا مند در زمان قدیم ، اقسام اردو را در يك منطقة حدود و حتی دريك نقطه آن ، جمع میکردند که این را «تحشید اردو» می نامیدند . حال آنکه درین زمان ، اردوها نسبت به زمان قدیم ، خیلی جسیمتر گردیده است لهذا کافه قوت را در يك جای ، جمع نمودن ، هم درخصوص سوق و اداره و هم در خصوص اعاشه ، باعث مشکلات عظیمه میبا شد . ازین سبب ، اقسام اردو در مناطق مناسبه دارالحرکات ، از همدیگر به فاصله کمابیش میباشند . يك اردوی سفربز ، بدینگونه برای رفتن بمقابل اردوی خصم خود ، از راه های زیاده تر ، استفاده کرده میباشد [ قزوکی 1 ] . صورت اجرای مجمع سوق الجیش ، به : 1 ـ راه ها وعدد شمند وفرها ووضعیت --- page 15 --- ١٢ ١ ـ شمند وفرها ؛ وبه ٢ ـ مقصد حرب [ تعرض و يا مدافعه ] ؛ وبه ٣ ـ حال دشمن ؛ وبه ٤ ـ وضعیت جغرافیه ، تابع است . آن اتصالات ؛ که داخل مملکت را به سرحد ، ربط میکند هر گاه بسیار باشد به حركات حربيه سریعاً شروع نمودن ؛ میسر میشود ؛ بعد از تجمع ؛ هرگاه پیشرفت نکرده به اردوی دشمن ؛ انتظار شود يك منطقه تنك تر ؛ انتخاب نمودن مناسب میشود . در مقابل يك خصم ؛ كه عجول و يا زود حاضر میشود در خصوص تأمین اکمال همین تجمع فوق ؛ به بعض تدابیر مخصوصه ، مراجعت نمودن و در خصوص محافظه حدود ، عليحده مقت کردن لازم است . --- page 16 --- ۱۳ در مملکتهائیکه وسائط اتصالیۀ آن : قلیل و اراضی آن : کوهی باشد تجمع : به احوال اراضی : زیاده تر تابع گردیده نهایت : به اصول تحشید که در زمان قدیم بود نیز : میگردد . اجتماع : آن اردو : که تجمع کرده است خاص برای اینکه با دشمن : محاربه کرده بتواند اجتماع میکند . این را ( اجتماع ) مینامند . اجرا نمودن اجتماع نخستین در زمین و زمان مناسب : خیلی اهمیتدار است . خطائیکه درین خصوص : واقع شود تصحیح آن : خیلی مشکل وعلى الاکثر : محال است . محل اجتماع اردوهای زمان حال که موجود آنها بسیار است تبدیل نمودن : به واسطۀ رفتار ها و توقفهای عدید و مدید : ممکن الاجرا میشود . آن اردو : که دريك نقطه : اجتماع کرده شد خواه سوق و --- page 17 --- ١٤ اداره وخواه اعاشه آن ؛ خیلی مشکل است لهذا قطعات جسیمه عسکریه را بی وقت یعنی دشمن ؛ وقتیکه هنوز خیلی دور باشد اجتماع کردن ؛ غلط است . برای تکرار سوق و تحريك نمودن چنین اردوی مجتمع ؛ مجبوریت حاصل میشود که مجدداً به اقسام ؛ منقسم گردد . ۲ ) اس الحركات ، جبهه ؛ اس الحركات : يك اردو ؛ در خصوص خوراك و غیره ؛ اگرچه از منا بعیکه در دا رالحرکاتند استفاده کرده می تواند اما خیلی لوازم هست که اقسام اردو ؛ لوازم مذکوره را در داخل دارالحرکات ؛ پیدا کرده و بعض لوازم را نیز به همراه خود برده نخواهد توانست . حال آنکه آنها را احضار نمودن ؛ و به درجه که پوزه در وقت لازم ؛ به اردو ها رسانیده شوند به اردوهای مذکور ؛ --- page 18 --- خبری که در حسن باروت، بم هکذا نزديك بودن ؛ لازم است . نواقص حیوانات را در دارالحرب ها قسماً اکمال نمودن ــ آن هم اندك استفاده دار ـ ممکن است . برای نواقص جبخانه ، مهمات ، اسلحه ، افراد و ضابطان : تنها به منابع مملکت ؛ مراجعت کرده میشود : اينك ؛ آن قطعة اراضی را ، كه يك اردو در انجا گدامهای ارزاق و مهمات خودرا تأسیس میکند و از انجا قوای امدادیۀ خود را میگیرد و در انجا مریضان سخت خود را نگاه میدارد « اس الحركات » مینا مند . در مملکتهائيكه شمندر فر هـــا بسیار باشـــد يك قطعة ارا ضی را ، يك ولایت را ، يك منطقه را به عنوان اس الحركات , تفریق نمودن ؛ حاجت نیست . در چنین جا ها کافۀ مملکت اساس الحرکات میباشد . اردو وقتیکه پیشرفت میکنند در ممالك دشمن --- page 19 --- ١٦ نیز : متعدد و کافی : شمند وفر ها می یابد . اینها را هرگاه استعمال کرده بتواند ( يك اس الحركات متحرك ) به دست آورده میباشد . مكر عدد شمند وفرها در يك مملكت هرقدر که قلیل کردد به تأسیس نمودن چند نقاط ثابته : احتیاج حاصل میشود . وسعت اس الحركات : به جسامت اردو تابع است . مثلا : ان اردو که قوتش ١٠٠ هزار نفر باشد نواقص خودرا تنها ازيك نقطه : اکمال کرده نمیتواند . اس الحركات يك اردوى بزرك : بايد كه يك قطعة اراضی واسعه باشد. يك شمند وفر که راه آهن آن : فرد باشد برای يك : و نهایت برای دو قول اردو : وظیفه اس الحركات ديده میتواند . نقاط مختلفة اس الحرکات هر گاه به شمند و فریکه از داخل --- page 20 --- ۱۷ مملکت می آید مربوط باشد قیمت آن ؛ زیاده تر می افزاید . هرگاه تجاوز دشمن به اس الحركات ؛ ملحوظ باشد اس الحركات بايد كه به واسطة يك ويا يك چند موقع مستحکم ؛ تقویه کرده شود . اس الحركات هر گاه يك قطعة معينة اراضى باشد اردو مربوط آن میباشد . مسافة كه اردو از قطعة مذكوره ؛ دور شده بتواند محدود است . جهتیکه به نظر دقت آورده می شود اینست که اردو دائما در وقت لازم ؛ ازین ؛ استفاده کرده بتواند . در جایهای بی شمند و فر ؛ مسافة مذكوره ؛ پنج الى هفت منزل است . اردو هر گاه دور تر شود مجدداً به تأسيس يك اس الحركات ؛ مجبور است . --- page 21 --- ۱۸ [در ۱۸۹۷ در تسالیا ؛ اس الحركات اردوی عثمانی ؛ علاوه برشمدوفر استانبول ـ سلانيك ؛ سلانيك ـ مناستر ؛ ونقاط سلانيك ، صوروويچ ، مناستر ؛ شده بود .] جبهه : آن اردو ؛ که تجمع سوق الجيش خود را اکمال کرده است خط موهومیکه قطعات پیشینه اقسام مختلفه اردوی مذکور را وصل میکند جبهه آن اردو را می نماید . استقامت جبهه نخستین اردو ؛ نظر به تجمع اردوی دشمن ، به شکل و وضعیت خط حدود ، به مقصد حرب ؛ بدل میشود . جبهه هائیکه موازی به اس الحرکات باشند از نقطه نظر اعاشه ؛ فائده مند میباشند . جبهه هرگاه برای احاطه نمودن اردوی دشمن ؛ مساعد باشد يك وضعيت موافقترين سوق الجیشیه به دست آمده میباشد . --- page 22 --- ۱۸ عرض جبهه هرگاه زیاده باشد اقسام اردو ؛ در هر نقطه به همان نسبت ؛ ضعیف میباشند : و در جبهه های تنك ؛ قابلیت حركت ؛ اندك میباشد : بناءً علیه ؛ عرض جبهه ؛ با قوت باید که متناسب باشد . برای اینکه جبهه بی خطا باشد لازمست كه اول به اول ؛ تجمع سوق الجیشی ؛ صحیحاً یعنی بی خطا اجرا یافته باشد . ٣) خط الحرکات ، اتصالات ، خط منزل : خطوط سوق الجیشیه : اردویكه تجمع سوق الجیشی خود را اکمال نموده به حرکات حربیه ؛ شروع کرده است اقسام آن اردو ؛ از اس الحركات خود ها به سوی اردوی دشمن و یا به سوی نقطه که به دست آوردنش مطلوبه --- page 23 --- است راه ها تعقیب میدارند ؛ هیئت مجموعاً طرق مذکوره را «خطوط سوق الجیشیه» مینامند . خط الحركات : اردو ؛ از منطقه تجمع ؛ به سوی دشمن و یا به سوی نقطه که بدست اوردنش ملتزم است که میرود آن راه هائیکه تعقیب میدارد «خط الحرکات» نامیده میشود . اتصالات : راه هائیکه اقسام اردو را با اس الحرکات خود ؛ در مناسبت میدارند «اتصالات» نامیده میشوند . خطوط ارتباط : راه هائیکه در خصوص تأسیس مناسبات ؛ ما بین اقسام اردو خادمند «خط ارتباط» نامیده میشود . از بیان فوق ؛ چنین فهمیده میشود ؛ که موجودیت خط الحركات ؛ به حرکت اردوها وابسته است . حال آنکه خطهای اتصال و ارتباط ؛ خواه در حال سکون --- page 24 --- ۲۱ و خواه در حال حرکت اردو ها موجود میباشند . هرگاه يك محاربه میدان ، مأمـول نباشـد اعاشه اردو و سهولت سوق آن را مدنظر داشته خط الحركات ، عبارت از چنین راه ها که تقریباً بهم موازی باشند انتخاب میشود . و تدابیر لازمه ، اتخاذ کرده میشود تا قطار هائیکه ازین راه ها میروند در حین ایجاب ، به همدیگر : معاونت نمایند و یا یکی از آنها به توقفهای بی لزوم ؛ دو چار نشود . و هر وقتیکه تماس با اردوی دشمن ؛ ملحوظ گردد خط الحركات اردو ، عبارت از راه هائیکه بهم نزديك شــده میروند میباشد . درین اثنا برای اینکـه يك فكر عمومی داده باشیم چنین بگویم که : قطار های جناح چپ و راست يك اردو هرگاه از همدیگر : اعظمی ۵۰ کیلومتر. دور باشند روزیکه قطارهای --- page 25 --- ۲۲ مابین ، به محاربه می چسپند تقریباً کافه قطار های اردو ، همان روز ، به همین محاربه ، اشتراک کرده می توانند . خطوط خارجه و خطوط داخله : استطراد ـ دو و یا زیاده ار دو هرگاه ( خط الحركات ) های آنها اردوی دشمن را به صورتیکه احاطه میکنند بهم نزديك شده بروند مذکور اردو ها بر « خطوط الحركات خارجه » ، و اردوی خصم بر « خطوط الحركات داخله » میباشند . در اسفار سالفه ، بعض اردوها ئیکه برخطوط الحرکات داخله بوده اند ابراز فعالیت نموده چنین فوائد ، استحصال کرده توانسته اند که خصمیکه عدداً فائق است قطار های متفرق آن را علیحده علیحده مغلوب کرده اند . لهذا ازطرف ارباب نظریات اگرچه درخصوص خطوط --- page 26 --- ۲۳ داخله ؛ اهمیت زیاده اسناد میشود اما در حربهای این زمانه : جسامت اردوها ، تقريباً بيك سویه بودن تربیه و صورت سوق و اداره نمودن آنها ، وسعت و مكامليت وسائط استكشافيه ، استعداد و امکان يك چند روز دوام کرده توانستن يك محاربة میدان ؛ آن فرصتها را نادر ساخته و مباحث « داخله » و « خارجه » را از اهمیت سابقه اش انداخته است . خط منزل : خطهای اتصالات ؛ هر گاه تنها از نقطۀ نظر اعاشه و اکمال نواقص آن ، تلقى و مطالعه کرده شوند «خط منزل » یاد میشوند . درین حال ، بقراریکه در بحث اس الحركات : بیان شد طول خطوط اتصاليه بيك حد معين : داخل میشود . اردو ييكه به سوی دشمن ؛ بيك جبهة --- page 27 --- ٢٤ واقعه ، و برخط الحركاتی که به افق الحركات ؛ تقريباً عمود باشند حركت میکنند اگرچه اتصالات آن اردو ؛ امین میباشد اما اینها اعتباراً از زمانیکه بعنوان خط منزل ؛ استعمال میشوند برای تنظیم نمودن نقلیات بر آنها ؛ عليحده قوماندان و هیئت اداره ؛ تعیین میشود [ خدمات منزل ] . هرگاه از طرف قطعات خصم و یا از اهالی محلیه ؛ رسیدن ضرر به همین خطهای منزل ؛ محتمل باشد برای محافظه نمودن آنها ؛ نسبت به تهلکه ؛ يك قوت مناسبه از اصل اردو و یا از قطعات عسکريه که از عقب خواهند آمد تفریق و تخصیص کرده میشود . شمندوفر ها از کافه طرق اتصالیه ؛ زیاده تر سریع التأثر میباشند لهذا محتاجند که به تحت يك امنيت مكمله باشند . --- page 28 --- ٢٥ ٤ ) نقاط سوق الجيشيه ، قیمت نقاط ، هدف ، هدف اصلى ، لا يحه حرکات حربيه . عبد الاحد آن نقاط جغرافیه ا که ضبط نمودن آنها حركات حربیه را تسهیل میدارد و یا محا فظه نمودن آنها وظایف اردو را تأمین میکند نقاط سوق الجيش و یا نقاط سوق الجيشيه نا ميده میشوند . شهرها تقریبا دائما خیلی احتیا جات ( وسائط اعاشه ) را و مواد حربيه را محتوی ٤٠ و عقدۀ طبیعیۀ اتصالات را تشکیل میدارند . ا ينها نقاط سوق الجيش اند . هكذا مواقع مستحكمه ، پلهای انهار جسيمه ، تنگی های مشهور سلسلة جبال ، هر كدام يك يك نقطه سوق الجيش است . --- page 29 --- ( قیمت جغرافية ) يك نقطه ، عبارت از آن قیمت است که نقطۀ مذکوره ؛ نظر به منابع ثروتش وعدد و نوع اتصالاتش و . . . الخ دارد میباشد . ونیز نظر به تأثیریکه بالفعل بر حرکات حربیه داشته باشد عليحده ( يك قیمت حربيه ) ، اكتساب کرده میتواند . [ به تاریخ ۱۸۹۷ ، یکیشهر ( يعنی شهرنو ) که به خط الحركات اردوی عثمانی ، مصادف بود هر دو قیمت را حائز بود ] . در حرب ، قیمت نقاط سوق الجيشيه ، بواسطة جسامت آنها نی ، بلکه به واسطۀ تأثیر آنها بر حرکات ، تقدیر میشود . [ به تاریخ ۱۸۷۷ ، اردوی روس ، بعد از عبورش از نهر طونه ، پلونه که در جناح راستش بود از قلاع اربعه [ يعنى سلستره ، روسچق ، وارنه ، شمنى ] واز ادرنه ، قیمت زیاده تر داشت . ] نقاط سوق الجيشيه ، در داخل يك دار الحركات --- page 30 --- هرگاه به استقامت خطوط سوق الجيشيه ؛ تصادف کنند برای طرف مقابل ؛ يكيك هدف ميشوند. آن نقطه که در حرب ؛ برای اردوی دشمن و یا برای اقسام این اردو ؛ محل اجتماع و یا ممر يعنی گذر نباشد هدف شده نمی تواند . پایتخت ها سابق گفته شده بود که نقاط سوق الجيشيه ؛ در خصوص تسهيل و تأمين حركات حربيه ؛ خادمند . مركز اداره اکثر حكومات ؛ چنانچه يك جزو مهم از اس الحركات اردوهای سیار خودها ؛ تشکیل میدارند همچنان بر قوای مادیه و معنویه همه مملكت ؛ يك اهميت مخصوصه را حائز میباشند . بعضاً اردوهای يك حکومت ؛ با وجودیکه تماماً پریشان نشده باشند ضبط نمودن و حق تضييق نمودن مقر اداره آنها در خصوص استحصال مقصد حرب ؛ معاونت --- page 31 --- میکند. در بعض احوال ، برای اینکه دشمن را به سوی خود ما جلب و به يك محاربه ، اجبار کنیم حرکات را به استقامت پایتخت دشمن ، توجیه نمودن ، يك تشبث فائده مند میباشد . بناءً علیه پایتخت ها نسبت به نقاط سائره ، هدفهای اهمیتدار ترند . هدف اصلی هنوز دروقت حضر ، تشکیلات قوای عسکریة دشمن را و وضع الجيش آن را ، اتصا لات آن را ، خصوصاً شمندوفرهای آن را و تقریباً مدت اکمال کرده توانستن سفر بری آن را .... تدقیق نموده به واسطۀ حسا باتیکه حتى الامکان ، قریب حقیقت اند تخمین این را میکنیم که دشمن ، اردوی خود را آیا در کدام منطقۀ دارالحرکات و در کدام نقطه ، تجمع خواهد. --- page 32 --- علی الاحمد لوگری ٢٩٦ کرد ، و تسلیق میکنیم به اینکه بمجرد ختام سفر بری ، اردوی های خود را به همین منطقه : از راه های قطعی تر و سریعتر ، سوق نمایم : همین منطقه اراضی و همین نقاط سوق الجيشيه ت بسبیکه قوای اصلیه دشمن را احتوا میکنند و خواهند کرد ــ هدف ما میشوند ، لكن هدفيكه حرکات به آن ، توجیه میشود منطقه و نقاط نمیباشند بلکه هدف اصلی ، اول به اول ، اردوی دشمن است در هر جای که باشد . پلان سفر بری : به واسطه تدقيقات فوق ، هنوز در وقت حضر : قوت ومنطقة مجمع اردوی يك دولت كه يك روز ، خصم شدن آن ملحوظت حساب نموده مقابلة در باب طرز سفر بری اردوی ما ، و جاهائیکه به آنها سوق خواهد --- page 33 --- ۳۶ شد ؛ و نظام حرب آن ؛ و خطوط الحركاتیكه بعد از تجمع سوق الجیش ؛ تعقیب خواهد كرد و یا جاهائیكه در آنجا منتظر دشمن خواهد شد ؛ ومنطقة اجتماع نخستین . . . . و الحاصل در باب هیئت مجموعه حركات الی زمان مصادمه نخستین ؛ از نظرات ؛ صرف نظر نموده يك قرار عمومی داده میشود . همین ملاحظات و مقررات ؛ در يك لایحه مخصوصه ؛ درج و مهیا كرده میشود تا در حین شروع به مخاصمات ؛ فوراً تطبیق نموده شود . حصه آن كه عائد به سفربری است « پلان سفربری » ؛ و حصه دیگر آن كه از احوال بعد از تجمع مباحث باشد « لایحه حركات حربیه » نامیده میشود از محتویات آن ؛ تنها وظیفه داران ؛ با خبر --- page 34 --- ٣٢ مهیا شدند . هر گاه به واسطه بعض اسباب مثلاً يك تشکیل جدید ویا يك شمندوفر جـدید ، تبدلات واقع شود پلان ولایحه ها نیز ؛ تبعیة به تبدلات مذكوره : مظهر تعديلات میشوند . ه – حرکات ١ – عمق رفتار ونتايج آن . چنانکه نگاهداشتن يك نسبت مابين قطعات سفربری وعرض دارالحركات ؛ لازم است همچنان برای اینکه اقسام اردو آزادانه اجرای حرکات کرده بتوانند عدد راه ها نیز ؛ باید که به نظر دقت آورده شود . عدد راه ها هرگاه قلیل ؛ وقوتیکه سوق وتحريك میشود زیاده باشد عمق قطعا تیکه ازيك راه برده میشوند البته می افزاید . آن نسبت که مابین عمق قطار ها و مدتی که --- page 35 --- برای تبدیل موقع و یا توسیع جبهۀ قطار های مذکور ، مقتضی باشد چیزیست که در باب سوق و اداره ، دانستن آن ، الزم است و نتایج آتیه ، يك فكر خوب داده می تواند برای اینکه قطعات جسیمه ، بی تکلف و سهل الحركته نمیباشند . [ در اردوی عثمانی ، عمق يك فرقه ، تنها با سنگینبار های خود ، ١٦ کیلومتره ؛ و از يك قول اردو ٣٤ كيلومتره قرار داده شده است . عمق قول اردو با قطار نقلیه اش بقدر ٥٠ كیلومتره است ] . أ ـ يك فرقه و يا يك قول اردو ، هر گاه از يك محل اجتماع ، روان شده به واسطة يك راه بيك نقطۀ که بیست کیلومتره ( مسافة يك رفتار ) دور باشد برود ،