Niẓāmnāmah-ʼi maḥṣūl-i mawāshī نظامنامۀ محصول مواشى

۱ بسم الله الرحمن الرحیم (نظامنامۀ محصول مواشی) مقدمه چون در افغانستان محصول مواشی بانواع مختلفه واقسام متعدد گرفته می شد مثلاً محصول :- زکوة ، طرق ، علف چر ، باج سیخ ، شاہی گی ، تکت زکوه ، سر رمه گی سرگله گی ، روغن ، قروت معمولی ، سرکانه ، چکانه ، باوجود محصولات دیگر تکالیف هم بمثل حوالۀ خرید جوال ، گلیم ، جل ، نوار ، پشم ، ریشه توبره ، با سلیق ، اسپ ، شتر ، مرکب ، که دولت بکار میداشت و بالای زکوة و مال رعایا ریزش گردیده و از قرار ریزش گرفته می شد و نیز محصولا تیکه برای مواشی گذاشته شده بود ، بالای

یک قوم بیک قرار و بالای دیگر قوم بدیگر قرار محصول کم و زیاد مقرر بعضی از حکام و کارداران خدانترس بلکه نوکران شخصی شان که از یکجا بدیگر جای حرکت مینمودند مصارف خود را باسم سیورسات و بارگیری و سواری خود را باسم ذلو از رعایا میگرفتند و برای هرکدام وجوه عامل و ضابط علحده و برای تحصیل آن محصلان متعدد مقرر گردیده باعث تکالیف و زحمت مالداران می شد. لہٰذا بنا بر آسوده حالی رعایای صادقۀ شاہانہ ام ہٰذہ این تکالیف و زحمات را رفع نموده یک محصول باسم (محصول مواشی) بالای تمامی مالداران افغانستان بدون استثنای قومیت و شخصیت وضع نمودم تا مطابق نظامنامۀ ہٰذا از ہمہ مالداران در جمیع ممالک محروسه شاہانہ ہم محصول مذکور بقسم مساوات و برابری گرفته شود تا احدی از محصول موصوف مرفوع القلم شده نتواند. قاعدۀ ۱ - بست محصول حیه انعام که از قرار ده را یک و یا ده را دو عهده داران و قریه داران و یا قبیله داران بدون شُمار بدفاتر پادشاهی قبولدار شده از رعایا افزونتر از بدون شمار میگرفتند موقوف فرموده شد که بعد ازین بدون قواعد نظامنامه ہٰذا محصولی گرفته نشود

(۲) :ـ قریه داران و یا قبیله دارانیکه سابق ملک ، کندید، و میر هزار، ایل بیگی، ارباب، اقسقال ، در هر مملکت باصطلاح قوم آن بنامهای متعدد و مختلف یاد میشدند ازین پس برأ اقوام کوچی باسم (قبیله دار) ، برآنغیر قرایی کوچی (قریه دار) موسوم گردیدند. بنابران قریه دار و قبیله دار را لازم که باتفاق علاقه دار و وکلائیکه در مجلس علاقه دار از طرف اهالی انتخاب گردیده اند، سیاهه جزو مواشی تباعهٔ خود را بتفصیل اسم دونده ساکن و شخص ، و نوع حیوان در تعداد آن بدفتری محال یا مدیر مالیه بدهد. و اگر شخصی در دادن جزو مواشی خود اطاعت نمیکرد بموجب قاعدهٔ (۱۷۱) نظامنامه تشکیلات اساسیته محاکم با علاقه دار با دست خود مراجعت نموده معاونیت طلبی کند. (۳) :ـ در جائیکه راست تعاق حکام باشد تا درجه حاکم (۳) خود بهر قریه دار و قبیله دار در شمار یابی حاضر باشید، جا هائیکه رأساً تعلق حاکم کلان و حاکم اعلی و نائب حکومه باشد نائب الحکومه و حکام مذکور از طرف خود شخصی امین را مقرر میدارند که بهمراه قریه دار و قبیله دار و وکیل ها ی منتخبه همان محال که در مجلس مشورتی آن

٤ ولایت و یا حکومتی اعلیٰ و یا حکومتی کلان میباشند شمار نمایند ( ٤ ) : -- وقت شماره مواشی از ابتدای ماه حوت الی اخیر ماه ثور بمناسب موسم زای مواشی همان مملکت مقرر شد که بموجب مذکور بتفصیل قاعدهٔ ( ۱ ) سیاهه ساخته بدفتر محال و یا اداره مالیه بسپرند . ( ٥ ) : -- دفتری محال و یا مدیر مالیه سیاهه که از قریه داران و کلان میگیرند بدفتر و یا اداره مالیه به ترتیب قریه و جمع قریه دار تفصیل اسامی و نوع مواشی داخل دفتر نماید تا جمع نوع حیوانات و محصول سالیانه معین باشد . ( ٦ ) : -- دفتری محال و یا مدیر مالیه بقراریکه جزو میگیرد برای هر فرد محصول ده مواشی بذریعه قریه داران و قبیله داران تکت‌های محصول را رسانه کند که اسامی از نوع مالداری و تعداد مواشی و محصول سالیانه خود بدانند . ( ٧ ) : -- چون تمام مواشی همه‌ساله میشود در هر سال که شمار مال مواشی شود محصول دولت از مالدار گرفته میشود ، اگر در بین سال مال محصول ده سقط شد یا مفقود گردید و یا بفقرا رسید مجرای داده نمیشود و در سال آینده البته جدید شمار

۵ می شود. (۸) — از دفتر عمال و یا اداره مالیه تکت قریه داری برای قریه دار و قبیله دار داده میشود که اسامی محصول ده جمع قریه داری و قبیله داری خود را بدانند. (۹) — محصولات مال مواشی از رعایای دولت بانواع مختلف و اقسام متعدده گرفته میشد، لهذا حال محصول مال مواشی بقرار ذیل مقرر گردید :— اشتر — چهار روپیه . اسپ و قاطر — دو روپیه . گوسفند و بز — پانزده پیسه . گاو و گاومیش هر کدام — یکروپیه . مرکب — یکروپیه . (۱۰) — موعد رسانیدن محصول مواشی یک قسطه قرار گردید که موعد قسطه آن دو ماه است یعنی از ابتدای ماه عقرب الی اخیر ماه قوس. (۱۱) — اسامی اگر محصول مقرره را بموعد قسط نرسانید از قراریکه باقی بماند از باقیمانده آن ده روپیه را یازده روپیه گرفته

میشود . (١٢) -- قريه داران و یا قبیله داران را لازم است که در (١٥) میزان برای رعیتی مالدار اطلاع بدهند که سررشته تو وجه قسط خود ها را بموعد آن بنمایند . (١٣) -- قريه داران و یا قبیله داران محصول المواشی متعلقه خو بموعد قسط از رعیتی تحصیل داشته رسید چهاپی برای بدهند هر گاه خود مالدار با بوانچی قریه دار و یا قبیله دار تحویل خزانه نماید هم جائز است . (١٤) -- قریه داران و قبیله داران وجه محصول را که از رعیت مالدار میگیرند و رسید چهاپی میدهند وجه مذکو قسط تحویل خزانه کرده رسید حاصلی دارند. (١٥) -- قریه دار و یا قبیله دار رسید خزانه را بدفتر محال و ی دفتری محال و یا مدیر ماینته رسید خزانه را ضبط که برای سند قریه دار و یا قبیله دار عوض رسید بدید (١٦) -- دفتری محال و یا مدیر ماینته پس از انقضا ے ہوا قسط قریه داران و یا قبیله داران را خواست د حت محصول مواشی را به ایشان نماید هر قدر که رسید بود یکا

باقیمانده انرا معین کرده در ده روپیه یکروپیه دیگر بلمحفظ جزای نقدی بسته وافزود نمایند، و از قریه‌دار وقبیله دار اشخاصی‌که وجه را نرسانیده‌اند جوز گیرند و محصل شدید مقرر دارند که وجه را حصول کنند (۱۷):- هنگامیکه محصل بتحصیل مقرر شد اگر اسامی قبولدار بود وجه را بخزانه برساند، اگر قبولدار نبوده بدفتر محال ویا ادارۀ مالیته حاضر گردیده بمواجهه قریه دار گفتگوے خود را نمایند در حالیکه بقرار حسابی ثابت شود از نامبرده حصول تحصیل بذریعۀ محصل میشود، و اگر ثبوت نشد جواب باقی را قریه دار و یا قبیله دار به ثبوت بگوید. (۱۸):- اگر قریه دار وقبیله دار باقی را بذمۀ اسامی قلمداد کرد و محصل مقرر شد اسامی را حاضر نموده در رسید قریه دار و یا قبیله دار را ظاهر کرد این وجه را که نام باقی قلمداد کرده بود باقی وجزای نقدی اسماے از قریه دار به علاوه بیسیت را بیسیت و پنجروپیه گرفته شود. (۱۹):- اگر اسامی وجه باقی و جزای نقدی را با وجود محصلی الی موعد نوروز نرسانید دفتری محال ویا مدبرمالیه ملکان

مالداری اورا باندازه باقی او بفروشد و وجه محصول را حصول کرده تحویل خزانه نماید . (۲۰):- جزو یکه قریه داران و یا قبیله داران بدفتر محال بیاد میدهند لازم بسیار غور نمایند که چیزی از نماند، اگر مانده بود و ثانی بظهور رسید از دو خالی نخواهد بود . ١٠ - یا قریه دار و یا قبیله دار و و کلادانسته بدعا نفعی خود با اسامی ساخته کی کرده قلمداد نکردی درینصورت دفتری محال و یا مدیر مالیه تحقیق نمایی از ثبوت از صاحب مال بره و گرفته میشود، و نیزاز دار و قبیله دار از قریه داري و وکلا از وکالت مزارع میشود اصلی محصول تحویل خزانه و نصف جریمهان بمخبر انعام داده می شود . ۰۲- یا از اسامی قریه دار و یا قبیله داراز محصول را گرفته بدفتر سیاهه نداده درینصورت اسالی از جریمه معاف است و از قریه دار و یا قبیله دار یکه بره و محصول گرفته شده از قریه داری و یا قبیل

۹ دارے موقوف است. (۲۰) - هرگاه اسامی در وقت شمار مال خود را پنهان کرده بود از شخص مذکور محصول یک بر دو قسم جزای نقدی گرفته میشود: و از قریه دار و یا قبیله دار پنج یک (۵/۱) اصل محصول بسبب غفلت جریمه گرفته میشود. (۲۱):- بسال اول که جزو شمار مالی مواشی که قریه داران و یا قبیله داران دو کلا قلمداد میکنند اگر نسبت بسال گذشته وجه محصول آن زیاده بوده صداقت شان بدولت مقدسه شان ظاهر گردید از وجه افزود که بسته شود ده یک آن بطریق انعام بحسابش مجری داده میشود. (۲۲):- جزویکه قریه داران و یا قبیله داران دو کلا میدهند اگر نسبت به محصول سال گذشته کسر کنی کرد از طرف حکومتی کلان یا حکومتی اعلی یا نائب الحکومدگی بموجب عرضداشت دفتری یا سررشته دار یا مستوفی همان حکومتی کلان یا حکومتی اعلی یا نائب الحکومدگی

۱۰ نفری برای تفتیش شمار مقرر میشود، هر قدر که از شمار باقیمانده و داخل سیاهه قلمداد قریه دار و یا قریه دار دو کلا نگردیده باشد مطابق قاعده (۲۰) معمول آشته می شود. (۲۳) :— اگر جمع محصول مواشی نسبت بسالهای گذشته کسر زیاد کرد بهر تجویزی که دولت لازم بداند برای آن مقتدر است . (٢٤) :— حواله جات بل ، جوال، پشم گوسفند، اسپ خریداری روغن معمولی ، قروت ، گلیم ، نمد، مردوز، ریشمه ، توبره ، با سلیق ، اشتر مرکب موقوف است، دولت کار آمد خود را بخوش رضا و قیمت روز خریداری میکند هیچکسی را اجازه نیست که به حواله چیزی بگیرد و یا جبراً خریداری کند اگر کرده بود بطوری رسید بقرار نظامنامه جزا جزای بیند . (۲۵) :— دفتری عمال و یا مدیر مالیه همه ساله صورت حساب سالیانه خود را بمرکز مالیه که تعلق دارد بفرستد

تحصیل محصول بنزد دولت مسئول است. (٢٦):— اشیائیکه خریداری آن در هنگام محاربه ضرور باشد بموجب فرمان دستخطی همایونی جنساً دولت میگیرد و قیمت آنرا در حین حساب مجری میدهد. (٢٧):— برای خدماته قریه داران و علاقه داران از حصص محصول از چهل روپیه پخته یکروپیه بحساب نامبرده مجری داده شود، از وجهیکه داخل جریمه آمده باشد خدمانه داده نمیشود. (٢٨):— شمار مال مواشی که برای سنه ١٣٠ میشود بهر بالا که در هر موضع باشد سیاهه آن در همان موضع که اقامه دارد میشود مثلاً مالدار فراه و پشت رود که بسته بفراه و پشت رود است و مالداری شان بقطغن میرود حال از جمع فراه و پشت رود کم شده بقطغن بسته میشود. (٢٩):— بست قدیم که قواعد قدیمه آن بدفاتر سرکاری مانده است از ابتدای سنۀ ١٣٠ موقوف و شمار مواشی در هر موضع که اقامه دارد میشود.

۱۲ (۳۰):-- اگر بعضے رمه دار که تعداد رمهٔ آن از پنجاه رأس اضافه باشد در سنه ۱۳۰ در یک موضع سیاهه مواشی آن آمده باشد و در سالهای آینده خیال رفتن دائمی بدیگر موضع داشته باشد باید برای مدیر مالیه خود اطلاع داده خط بگیرد. (۳۱):-- مالدار یکه دائمی بدیگر موضع میرود خط مدیر مستـ ـمالیه موضع سابقه خود را برای مدیر مالیه موضعیکه جدید آمده میرساند. (۳۲):-- هر مالدار که از یک موضع بدیگر موضع بطور دائمی میرود لازم که برای مدیر مالیه موضع سابقه خود اطلاع بدهد تا مدیر مالیه موضع سابقه او برای مدیر مالیه موضعیکه حال میرود اطلاع دهی کند که مستحضر باشد. (۳۳):-- هر مالدار که از مدیر مالیه خود خط رفتن دیگر موضع خود را میگیرد اگر برای مدیر مالیه موضع جدید خود نرساند و یا خود را در بین راه پنهان کرد بعد از دستیابی و تحقیق حصّوای مواشی آن مضاعف

۱۳ گرفته میشود. (۳۴):- در خصوص الو که کاره دارها در بین راه جبراً میگرفتند قطعاً موقوف گردید فقط در وقتیکه کدام جہی که در ان فائده عمومی باشد بموجب فرمان خطی مبارک اعلیحضرت همایونی حواله واجرا خواهد شد. (۳۵):- چونکه زکوهٔ امر شرعی است، بنابران مالدارانیکه مستوجب زکوهٔ باشند در رسانیدن آن کوشش ورزیده تمام احتیاط بکار برند. (تشریح مقدمه) کسیکه یک مال مواشی داشته باشد هم مالدار گفته میشود، و در محصول می آید و محصول مالِمواشی از نر و ماده خورد و کلان حیوان بلا استثنا یکسان گرفته میشود. چون اکثر اقوام و قبائل سمت مشرقی، و سمت جنوبی در موقع جہاد در راه حفظ وطن و ناموس افغانیت خدمات قیمت داری ایفا نموده اند. بنابر قدردانی و قیمت شناسی این قبیل خدماتیکه

١٤ دائماً منظور حضور من است ، تا میعاد ده سال یعنی تا اخیر سنه ١٣١٠ شمسی در تأدیه محصول مال مواشی که بموجب نظامنامه فوق بر عموم قبائل و عشائر افغانستان یکسان نافذ و جاری است بصورت رعایت خاص تخفیفی که در ذیل نشان داده شده است منظور گردیده بدینموجب . گوسفند، بز، گدی ............ ۵۰ پیسه اسپ، قاطر، یابو ............ (١) روپیه اشتر ................... (٢) روپیه گاو، گاومیش .............. (١) قران مرکب .................... (١) عباسی ادخال و اجرای این نظامنامه را در نظامات دولت امروز اراده می نمایم

۱۵ ضمیمه نظامنامه محصول مال مواشی از گوسفند برۀ قره قلی که بواسطۀ پوست کشته میشوند محصول مال مواشی گرفته نمیشود ، ومعاف است . تحریر چهار شنبه ۹ اسد ۱۳۰۲ (۱):- اشخاصی که شمار مال مواشی را مینمایند در موضعيکه محصول سر خانه بدولت میدهند بعد از انجام شمار مال مواشی بقرار مادۀ ( ۲ و ۳ ) نظامنامه محصول مال مواشی سیاه جزو سرخانه و اضافی و شیا بی و جواز تعلقه خود را نیز میدهند . (۲) :- محصول سر خانه واضافی و شیا بی و جواز هر موضع بقرار بست مقرری همان موضع گرفته میشود . (۳) :- دفتری محال و یا مدیر مالیه بر طبق موادیکه در نظامنامه محصول مال مواشی ایضاح گردیده با ستثنای مادۀ ( ۳ ۲ - ۲۶ - ۳ ۳ - ۴ ۳ ) که مخصوص مال مواشی است در باره شمار سرخانه و اضافی

١٦ و آسیابی و جواز مراعات و اجرا نمایند . (٤) - کسانیکه از یک موضع بدیگر موضع بقسم دائمی میروند اگر در همان موضع سرخانه مقرری داشته باشد موافق بست مقرری بآن محلیکه جدید وارد میشود محصول سرخانه از او گرفته شود. هر گاه در محل وارده او محصول سرخانه مقرری نباشد از تادیه محصول سرخانه معاف است . (٥) :- اشخاص متفرقه که اصلاً از جمله ساکنین قریه جاتیکه مال شان شمار میشود نباشند در حین شمار محصول مال مواشی خودها را نقداً تادیه کنند و یا ضا وجه بدهند که بهنگام بـسـر رسیدن قسط محصول مال مواشی محصول مالداری خود را برسانند. (٦) :- توضیح ماده اوّل قاعده (٢٠) محصول قلم اندازی مال مواشی که بر دو گرفته میشود نصف جریمه بنجیر انعام داد اصل محصول با نیم چند آن تحویل خزینه میشود بسه حصه بوجه مساوی