[BLANK PAGE] [BLANK PAGE] [BLANK PAGE] AMIRI BOOKSHOP کتابخانه و قرطاسیه فروشی امیری مرکز پل باغ عمومی کابل تلیفون: ۲۴۰۱۱-۷۰ [BLANK PAGE] وزارت معارف سلسله ٢ ریاست دارالتالیف تواریخ ٢ لَقَد كَانَ فِي قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِأُولِي الْأَلْبَابِ تاریخ اسلامیه (برای صنف چهارم ابتدائی) بقرار پروگرام افغانستان بتصویب ع ج فیض محمد خان وزیر معارف در مطبع شرکت رفیق طبع گردید ١٣٠٦ تعداد طبع (٥٠٠٠) [BLANK PAGE] ۳ 0000028 بسم الله الرحمن الرحیم مشتملبر احوال حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و سلم و خلفای راشدین و برخی خلفای مشهورهٔ بنی امیه و بنی عباس منقسم بشش فصل فصل اوّل در ذکر ولادت آنحضرت و زمان قبل از بعثت شان ولادت با شرافت رسول الله بتاریخ یوم دوشنبه ۱۲ - ربیع الاول ۵۷۰ عیسوی بعد از ٤ وفات پدر ایشان عبدالله واقع شده است- اولاً در بنی سعد و بعد ازان در بینی نضیر شیر حلیمه سعدیه را نوشیدند - و عبدالمطلب جد آنحضرت سر پرستی شان را می نمود - پس از سن چهار سالگی که و ائف غریبه از ایشان ظاهر شده تغییری در وجه مبارک شان مشاهده گشته دایۀ آنجناب وجود مبارک شان را بوالدۀ شان آمنه آورده تسلیم نمود - به سن هشت سالگی جد شان وفات یافت - ابو طالب عم ایشان محافظ و غم خواری آنحضرت را بدوش خود گرفت - اخلاق حمیده و صفات حسنه که از آن جناب در چنین خوردی سن به ظهور می رسید حقیقتاً محیّر عقول بود - بسن سیزده سالگی همراه عم خود بجانب شام رفتند - چون تاجران عرب بیک ضیافت مدعو شدند - آنحضرت با وصف کسنی که به سیر و تماشا زیاد تر مائل می سازد - نگهبانی اموال و خیمه ها را بعوض رفتن دعوت برذمۀ خود گرفتند. در بصره را ہبی بحیرا نام آنحضرت را دید و چون حالات و علامات پیغمبر آخر الزمان را در انجیل خوانده بود - پس از دیدن رسول اکرم برایش یقین شد که همان پیغمبر آخرالزمانی که در انجیل بشارت رفته است. همین ذات مبارک است - پس قافله قریش را ازین خبر ہدایت اثر مژده داده محافظه وجود مبارک آنحضرت را وصیت نمود . باز بسن ۲۳ سالگی آنحضرت ہمراہ غلام خدیجہ بنت خویلد بطرف شام برای تجارت رفتند و شخص دیگر مسمی به نسطورا نیز از مشاهده بعضی علامات آنحضرت را شناخته به غلام مذکور ۶ پیغمبری شان را بشارت داد- درین سفر چون بہمت و تدبیر مثلاً راه کوتاه و پر خطر پیموده منفعت بیشتر از دیگر تجار حاصل کردند و بایثار و خلق نیکو رفیق طریق را گرویده خود ساختند- بعزت و منزلت شان معروف گشت پس از عودت شان خدیجه بازدواج آنحضرت رغبت زیاد نمود- ابو طالب خدیجه را از عمش عمرو بن اسد خواستگاری نموده بازدواج آن حضرت مشرف گردانید- درین وقت عمر مبارک شان ۲۵ بود- زمانی که سن آنحضرت به ۳۰ رسید قبیله قریش به بنای بیت العتیق مشغول گردیدند-آنحضرت نیز مانند دیگران برای تعمیر بیت موصوف سنگ وغیره اسباب لازمه می بردند که در وقت برداشتن یک سنگ که کاکای آنحضرت بدامن جامه شان گذاشته بود جسم مبارک شان ظاهر شد از بسیاری شرم و حیا بر زمین افتیدند۔ روزی برای نهادن حجر اسود را بجای معینۀ اش در اعیان و اشراف قریش قیل و قال واقع شده نزدیک بجدل رسیده بود۔ که آیا کدام کس حق مقدم گذاشتن حجر موضوع را دارد؟ آخر الامر اتفاق نمودند۔ که حکم درین قضیه آن گردد۔ که به مسجد حرام داخل شود۔ ناگاه محمّد از دروازۀ کعبه وارد شدند۔ همه گفتند که اینک امین ما رسید۔ (باین لقب اهالی مکه خطاب شان می کردند) پس دعوی شان چنین فیصله فرمودند۔ که آنحضرت چند نفر از اشراف قریش مثل عقبه اسود۔ ابو خدیفه و قیس را انتخاب نموده بدست هرکدام یک گوشۀ چادر را داده حجر اسود را در میان آن بجای معینه اش برده بدستِ مبارک خود گذاشتند۔ همچنین در همه امور قبیلۀ قریش آنحضرت را مقتدای خود پنداشته ۸ کاری را بدون اشاره و اجازه آنجناب نمی کردند و همه وقته رسول اکرم را امین قولاً و فعلاً می دانستند . فصل دوم در بیان مبدأ ظهور وحی به مصطفی صلّی الله علیه وسلّم محمّد بذکر خدا اکثر اوقات خود را صرف می کردند چنانچه اکثریه در غار کوه حرا رفته عبادت می نمودند. امور غیب در خواب می دیدند. و تعبیر آن عیناً در بیداری بظهور می رسید. چون سّن مبارک شان به چهل رسید بوحی نبوّت مشرّف گردیدند. بوقت نزول وحی آنحضرت بیهوش شده. حضرت ۹ جبرئیل را گاہے بہ شکل بشر دیدہ تلقی وحی مے نمودند ۔ بحال غشی وجود مبارک آنحضرت از نہایت مشقت عرق مے کرد ۔ اولین آیات قرآن کہ نازل شدہ این است (اِقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ خَلَقَ الْإِنْسَانَ مِنْ عَلَقٍ اِقْرَأْ وَ رَبُّكَ الْأَكْرَمُ الَّذِي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ عَلَّمَ الْإِنْسَانَ مَا لَمْ يَعْلَمْ) پس از نزول وحی آنحضرت آن ہمہ کیفیت را بزوجۀ خود خدیجہ بنت خویلد بیان کردند۔ ایشان ہم فوراً تصدیق کردہ ایمان آوردند۔ زیرا در خاندان شان علم کتاب و نشانہاے پیغمبری مروّج و معلوم بود و نیز کسانیکہ از احوال رسول زیادہ تر مطلع بودند بلا تردد اسلام قبول کردند ۔ چنانچه از جمله رجال احرار حضرت ابوبکر صدّیقؓ و از جمله صبیان حضرت ۱۰ علی مرتضی و از زمره موالی حضرت زید بن حارثه و از غلامان حضرت بلال بشرف ایمان مشرف شدند - چنان حال سعادت مآل جاری ماند و آیات بینات قرآن در میان قوم عرب منتشر شدن گرفت - رفته رفته بعض مردم باختیار خود و برخی بدیدن معجزات نبوی ایمان آوردند که روز بروز دایره اسلام وسیع تر شده رفت - چون ابوجهل و دیگر اشراف عرب ترقی اسلام را ملاحظه کردند - بر مسلمانان و هواخواهان حضرت رسالت پناهی ضرر رساندن شروع نموده بنظر تمسخر و استهزا می دیدند - و چندی از اشراف و بزرگان قبیله قریش جمع شده شکایت بر ابوطالب عم آنحضرت بردند - که محمد بت های ما را که معبودان ما اند دشنام داده ما را از پرستش آنها منع می کند - اگر ازین خیالها در نگذرد - ١١ به وی آسیبی خواهیم رسانید. ابوطالب آنحضرت را در میان مردم طلبیده گفت که آئنده از بد گوئی بت ها زبان خود را نگهدارید - آنحضرت پنداشتند که البته ابوطالب بعد ازین حمایتم را نخواهد کرد - از آن رو مغموم گردیده فرمودند یا دین حق را اشاعت خواهم داد. یا برای آن جان خود را فدا خواهم ساخت. اگر آفتاب و مهتاب از آسمان فرو آمده منعم کنند - ترک عزم نخواهم کرد - این فرموده رسول اکرم بر ابوطالب تاثیر عجبی کرده بیان نمود که ای محمد آزاد هستید - هر چه می خواهید بکنید تا من زنده ام کسی بر شما ضرر رسانده نمی تواند رؤسای عرب که برای شکایت آمده بودند بیک حالت نا امیدی مراجعت کردند چون دست کفار مکه از اذیت رسول مبارک کوتاه (٥٠٠) ولدی در اصل طبع ۱۲ بواسطهٔ حمایت عم شان کوتاه گردید - پس ضرر رسانی خود ها را در بارهٔ مسلمین بے حد و عاجز بدرحه رسانیدند - که آنها به هجرت مجبور گردیدند - چنانچه بقدر هشتاد و سه نفر از ذکور و بسیاری از طائفه اناث برائے هجرت بطرف حبشه إذن گرفتند - که حضرت عثمان ابن عفان و زوجه اش رقیّه بنت رسول الله نیز از زمرهٔ همین مهاجرین بودند - نجاشی پادشاه حبشه که مذهب نصرانیت داشت اعتقاد مسلمانان را با نصرانیت موافق یافته مهاجران را محافظه و توقیر و مأمورین قریش را که برائے اعادهٔ ایشان آمده بودند مواخذه و تحقیر نموده باز گردانید - درین وقت عمر بن الخطاب و حمزه بن عبد المطلب نیز به دائرهٔ اسلام در آمدند - بسبب ایمان آوردن این دو دلیران صاحب حسب و نسب از یک طرف مسلمانان کلام بتول مرکز الکلام ۵۵۴ مھر در نشر دین اسلام بصورت علانیه مقتدر گردیدند۔ و از طرف دیگر کفار نابکار در ایذا رسانیدن مسلمانان ظاهراً جرأت نتوانستند از آن رو خفیهً حیلها برپا نموده شیطنت ها می کردند۔ چنانچه پیش مردم عرب که برای حج بیت الله می آمدند رفته رسول مبارک را گاهی شاعر و گاهی ساحر می گفتند۔ و از آن قسم افتراها نموده مزاحم نشر دین اسلام می گردیدند۔ اما رسول الله قبائل زائرین را ملاقات نموده رد سخنان باطل مشرکین را بواسطۀ آیات قرآنی و معجزات نبوی می فرمودند۔ که آنها خود بخود مسلمان می شدند در هیچ خانۀ عرب نبود که ذکر پیغمبر و قرآن و دین اسلام نمی شد۔ آتش کین و حسد کفار مشتعل گردیده قرار بدان دادند۔ که همراه اهل اسلام سلام و کلام را بکلی قطع کنند۔ چنانچه کلام بآن نمانید احکامی می نماید ١٤ برائے نگهداشت قرار داد خود یک عهد نامه نوشته در بیت العتیق آویزان نمودند. این حال تا سه سال جاری ماند. چون اکثر از خویشاوندان مسلمانان با اهل کفار و از کفار با اهل اسلام بودند. لهذا خیال اکثر مردم بنقض این عهد نامه شد. لهذا صحیفهٔ مسطور را از جائے خودش فرود آوردند. و بآن سبب نقض عهد بوقوع آمد. درین وقت در میان مسلمانان که در حبشه هجرت کرده بودند خبر ایمان آوردن قبیله خویش شهرت یافت. اکثر شان از حبشه به مکه مکرمه عودت نمودند. چون خبر مذکور باطل و بے اساس بود. لهذا بعض از آنها مجبور گردیدند. تا مخفی شده زندگی کنند. در اوائل سنهٔ ١٠ بعثت زوجهٔ آنحضرت خدیجه بنت خویلد و ابو طالب وفات نمودند. اهل قریش از ۱۵ وفات عم آنحضرت مستقید گردیده باز بنای اذیت و ضرر رسانی مسلمین و ذات مبارک سیدالمرسلین را آغاز نموده برای اخفای دین حق می کوشیدند- اما جناب رسول خدا برای مردمی که جهت زیارت بیت الله می آمدند تبلیغ دین اسلام را می کردند - چنانچه آنها از شنیدن آیات قرآن و دیدن معجزات مصطفوی مسلمان می شدند. در کرتِ اوّل از قبیله اوس و خزرج بعض اشراف عرب مثل اسعد بن زراره و اسید بن حضیر و غیره مسلمان گردیدند- و بار دوم نیز بقدبر ۷۳ نفر مرد و دو نفر زن اسلام را قبول کردند- کسانیکه از مدینه منوره جهت زیارت مکه آمده بدین اسلام مشرف شده بودند- همراه مسلمانان چنین عهد و پیمان نمودند- که اگر اهل اسلام بجانب مدینه هجرت کنند- مسلمانان ۱۶ مدینه منوره در حمایه و محافظه شان سعی تمام بجا خواهند آورد- چون کفار از تعهد مسلمانان مکه معظمه و مدینه منوره خبر گردیدند- کمر اتفاق باستیصال اسلام بسته چنان ضررها و اذیت‌ها می رسانیدند- که مسلمانان مجبور گردیده برائے هجرت مدینه از رسول الله اجازه گرفتند- و فوج فوج بطرف مدینه مهاجرت کردند- حضرت علی کرم الله وجهه می فرماید- که هیچ کدام از ما علانیه هجرت ننمودیم- از ترس کفار نا بکار پنهان از مکه بر آمدیم- مگر حضرت عمر فاروق که شمشیر بدست گرفته زیارت بیت الله بجا آورده بسوئے مدینه روان گشت و باهل قریش چنین خطاب فرمود- که اگر کسی می خواهد که مادرش بی پسر و عیالش بی شوهر و دخترش بی پدر گردد البته مرا تعقیب نماید- هیچکس جرأت پس ۱۷ گردانیدن حضرت عمرؓ را نتوانست - اهل اسلام یگان یگان بطرف مدینه هجرت کردند - بغیر از حضرت ابوبکر صدیقؓ و حضرت علیؓ با آنحضرتؐ کسی باقی نماند . چون کفار مکه دیدند - که مصطفیٰؐ بدون قبیله و اقربای خود اعوان دیگر هم یافته اند و روز بروز اقتدار شان در ترقی است و به یقین دانستند که ذات مبارک شان نیز بزودی بطرف مدینه هجرت خواهند فرمود - پس یک مجلس مشوره (دار الندوه) بر پا نموده بعد از گفت و شنید بسیار بقتل سید ابرار اتفاق نمودند - و برای ارتکاب این امر نالائق اشخاص بر گزیده و نامدار هر طائفه را انتخاب کردند - نتیجه مشوره شان بواسطه وحی بر رسول خدا ظاهر شد - آنحضرتؐ جناب علی کرم الله ۱۸ وجه را به بستر خود خوابانیده وصیت فرمودند که بعد از رسانیدن و تسلیم نمودن امانات مردم را بصاحبانش در عقب ما بیا - ذات مقدس جناب پیغمبر بخانه حضرت ابوبکر رض رفته بهمراه آنها بجانب مدینه روان گشته در غار (جبل ثور) که بطرف پائین مکه هست با یار غار قرار گرفتند چون دشمنان آنحضرت یقین کردند که محمد ص از مکه بر آمده خفیه راه مدینه را گرفته اند - پس برائی پیدا کردن شتاب نموده بهرسو تجسس کردند تا بدین همان غاری که رسول بدان مخفی شده بودند رسیدند - اما از دیدن تار ہائی عنکبوت بافته شده بدہن غار و تخم ہائی کبوتر گروه بد اندیشان چنان گمان کردند . از مدت مدید بدرون این غار کسی در آمده است (سبحان اللہ! حفاظت خیر بشر و اعظم ۱۹ بنی آدم بواسطۀ چنان اشیائ حقیر و بے قیمت فرمود!) چنان یقین کرده بطرف دیگر شتافتند. حضرت علی کرم الله وجهه موافق امر پیغمبر امانات مردم را بصاحبانش داده روانۀ مدینه گردیده و بمقام (قبا) با رسولِ خدا ملاقی شد. در راه مدینه معجزات بسیار از آنحضرت واقع شد که باعث تباهی مخالفین و آبادی موافقین گشته اسلام را رونق مزید بخشید. وقتیکه رسول الله نزدیک مدینه رسیدند بسیاری از اهلِ مدینه که مسلمان شده بودند باستقبالِ آنحضرت آمده ایشان را بعزتِ تمام بشهر بردند. و یک جائے از دو نفر یتیم خریده مسجدے بنا فرمودند. که تا امروز رشک افزای بهشتِ برین است. درین وقت بسیاری از آیاتِ قرآنیه نازل شد و از مردم اطرافِ مدینه نیز اشخاص متعدّد بشرفِ اسلام ۲۰ مشرف گردیدند - خاطر مبارک آنحضرت از طرف کفار مکه فراغت حاصل نموده رشتۀ اتحاد را مابین اشراف مهاجرین و انصار استوار گردانیدند - چنانچه حضرت ابوبکر صدیق با خارجه - و حضرت عمر بن الخطاب با عثمان بن مالک و عثمان بن عفان با اوس بن ثابت رضی الله عنهم اجمعین و دیگر چندین ذوات محترم از طرفین عقد مواخات نمودند - هجرت آنحضرت در اخیر سال سیزدهم بعثت ۶۲۲ء واقع شده است. فصل سوم در شروع غزوات پیغمبر علیه السّلام (۱) غزوۀ ابواء چون جمعیت اسلام فراوان گردید و از اتفاق مهاجر و انصار اسلام قوت یافت - از اندیشۀ ۲۱ حمله های معاندین مطیع نمودن کفار بر اهل اسلام فرض گردید - پیغمبر علیه السّلام با دو صد نفر بمحل ابوا رفته با قریش جنگ نمودن خواستند - امّا کار زار واقع نشده مراجعت فرمودند - هرچند عسکر اسلام بمقام (بواط) و (العشیره) و (بدر) رفتند - امّا جنگ واقع نگردیده عودت کردند. غزوه دوم (بدر) حضرت رسول اکرم در مدینهٔ منوره برای قوی ساختن دین مبین مشغول گردیدند - به هفدهم ماه هجرت قرار امر الهی قبله را از بیت المقدس بکعبهٔ معظّمه تحویل نمودند - در سال دوم هجرت در ماه رمضان المبارک بقدر ۳۱۳ نفر از اهل اسلام بجای بدر رفته با دشمنان دین جنگ کردند - که در این حرب اهل اسلام فتحیاب و اکثر اشراف قریش مقتول و اسیر گردیدند - چنانچه ابو جهل که درین وقت از ۲۲ کلانترین معاندین اسلامی بود در اثنائے جنگ زخم کاری خورده بر زمین افتیده بود که حضرت عبداللہ بن مسعود رضی اللہ عنہ در حالت جان کندنش رسیده سرش را بریده بحضور آنحضرت برد. حضرت رسالت پناهی نماز دوگانه ادا کرده شکرانہ ایزدی بجا آوردند. فتوحاتِ عظیمه اہل اسلام که بعد ازین غزوہ بوقوع آمده و نیز اینکه لوائے دین احمدی تا امروز در اطراف عالم بلند است از برکتِ اتفاق و جانفشانی همین سه صد و سیزده نفر است که در جنگِ بدر ابراز ہمّت فرموده اند . سوم غزوۀ (کدر و سویق) بعد از غزوۀ بدر اہل اسلام بغزائے کدر و سویق برآمدند . لیکن کفار از دیدن مسلمانان بہراس افتیده مال و اسباب خود را گذاشته رو بگریز نہادند و لشکر اسلام بدونِ جنگ پس گردیدند تاریخ اسلام حصه (دوم) کا نغمد محمد اللہ خان ۲۳ اگرچه اہل اسلام کفار را تا بہ (ذی امر) و (بحران) تعاقب نمودند ۔ لیکن آنها را نیافته ۔ تا ماہ جمادی الثانی سال سوم ہجرت در بحران اقامت کردند ۔ چهارم ۔ غزوۀ بنی قینقاع طائفۀ یهود بنی قینقاع غزوۀ بدر و فتح آنجا را بنظر حقارت دیده در بارۀ خودها بسیار لاف و گزاف می زدند ۔ پس رسول الله با لشکر اسلام بدان صوب متوجه شده بعد از محاصرۀ پانزده روز اہل آنجا تسلیم گردیدند . سريۀ زيد برائے تاراج نمودن قافلۀ قریش کہ بطرف شام رفت و آمد داشت زید بن حارث مامور شد ۔ و نزدیک قردہ قافلۀ قریش را یافته اموال شان را غنیمت گرفتند . ٢٤ (٥) غزوۀ احد و دیگر وقائع در ماه شوال سنۀ سوم هجرت بسمع رسول خدا رسید که قبیلۀ قریش بقدر هفت صد سوار و دو هزار و سه صد پیاده بسرکردگی ابو سفیان عازم می باشد. آنحضرت مهاجرین و انصار را طلبیده جهت دفع این امر وخیم مشوره فرمودند - عبدالله بن ابی بن سلول رائے داد - که لشکر اسلام از مدینه خارج نگردیده - اگر کفار داخل مدینه شوند صرف در خود شهر دفع مقاتله شان را می نمایند - اما اشراف مهاجرین و انصار معروض داشتند که خارج مدینۀ منوره با دشمن مقابله کردن مناسب است - آنحضرت رائے آخرین را منظور فرموده سلاح در بر نمودند - اگرچه اصحاب در باب توقف نمودن آنحضرت در مدینه بحضور شان عرض کردند - اما جناب پیغمبر خدا منظور نفرموده با تاریخ ۱ سلخ شیر (۵۰۰۰) کاغذ - کلهیر الله خان ٢٥ هزار مرد جنگی روانهٔ اُحد گردیدند . عبدالله بن اُبی چنین وضع را مخالف رای خود یافته و منفعل گشته با مقدار سه صد نفر از لشکر واپس گردید. هفت صد نفر مسلمان با سه هزار نفر لشکر مشرکان آغاز جنگ و کارزار نمودند. در حملهٔ نخستین اهل قریش شکست خوردند. تیراندازان اسلام که قرار فرمودهٔ آنحضرت در کمین گاه لشکر مامور بودند، بخیال آنکه جنگ ختم شد از جای خود برخاسته در پی غنیمت بی ترتیب گردیدند درین وقت لشکر قریش بسرکردگی خالد از طرف کمین راه یافته دوباره حمله نموده جنگ سخت واقع گردید - بقدر شصت و پنج نفر از اصحاب کبار شهید شدند. درین گیر و دار حضرت حمزه بن عبدالمطلب عم آنحضرت در وقتیکه با سباع بن عبدالعزی مشغول کارزار بود از دست وحشی نام شخصی از ۲۶ بندگان خبیر بدرجه شهادت رسید . در حین جنگ بر آنحضرت نیز از هر طرف حمله هائی بی شمار واقع گردیده بسیار زخمی شدند. و خبر شهادت شان انتشار یافت - از دلاوران اسلام نصر بن انس نعره بر آورد ـ که گروه مسلمین توقف و درنگ برائی چیست ـ بر کفار حمله کنید ـ تا هر کدام ما نیز مانند مصطفیٰ شهید گردیم ـ زیرا که زندگی بے وجود مبارک شان چه لذت خواهد داشت باین گفتار مردانه وار بر کفار حمله نمود ـ و بعد از جنگ سخت بسیار زخم خورده بدولت شهادت فائز گردید ـ بعد از زمان کمی باز خبر حیات پیغمبر منتشر شده جمله اصحاب ـ دل شاد گشته بطرف کوهی که دران حدود بود روانه شدند ـ درین جنگ ظاهراً غلبه بطرف قریش ماند ـ ابوسفیان بر پشته آن کوه بر آمده فریاد کشیده گفت ـ که بسال آینده باز ۲۷ ملاقات خواهم کرد اصحاب کبار نیز قرار فرمودهٔ رسول خدا جواب دادند که ما نیز بهمه وجوه مهیا و آماده می باشیم بتاریخ ١٤- ماه شوال بجانب مدینه عودت نمودند بوقت رسیدن مدینه شنیدند- که طائفه قریش نیز بجانب مدینه می آیند- لہذا آنحضرت با لشکر اسلام که در احد همراه داشتند بطرف حمراء لاسد که از مدینه بقدر هشت میل دور است - توجه فرمودند- چون دشمنان دانستند- که رسول خدا نیز جهت مقابله شان می آید - لہذا بجانب مکه رفتند- آنحضرت سه روز در انجا استراحت نموده بمدینه رجعت نمودند- ہرچند ذات مقدس پیغمبر و عساکر اسلام از زخمها و تکالیف جنگ به زحمت بودند- اما بجهت اعلائے کلمۃ اللہ لحظہ آرام ننموده شب و روز تبلیغ دین اسلام را می نمودند- در ماه صفر آخرین ۲۸ سنه سوم هجرت بعض اشخاص از طرف عضل و قاره بخدمت رسول الله آمده بیان کردند که در بین ما بعض کسان مسلمان شده اند. می خواهیم که برائے تلقین اصول دین و تعلیم کتاب مبین چند نفر را بدان صوب روانه فرمائید. جناب پیغمبر از اصحاب کرام مرثد ابن ابی مرثد. و خالد بن البکیر و عاصم بن ثابت و حبیب بن عدی و زید بن دثنه و عبدالله بن طارق را همراه شان ارسال داشتند. چون به لب آب رجیع رسیدند. خائنان غدار از بنی هذیل که دران نزدیکی بود. امداد خواسته ب قدر صد نفر جمع آوری کرده بر خلاف آن شش نفر اصحاب قیام نموده خواستند که آنها را اسیر کنند. لیکن مشار الیهم از قصد شان واقف گردیده برائے مدافعه بمقاتله آغاز کردند. مرثد و خالد و عاصم در جنگ شهید شدند و باقی سه نفر را گرفتار ۲۹ کرده بجانب مکه می بردند که در اثنای راه عبدالله نیز بند را گسسته بر غداران نابکار حمله آورده شهید گردیده و باقی دو نفر را بمکه رسانید به کسانی که خویشاوندان شان در جنگ اُحد کشته شده بودند ـ فروخته بقتل شان رسانیدند (۶) غزوهٔ بئر معونه بعد ازین واقعه بتاریخ ۲۰ ماه صفر رئیس قبیلهٔ عامر بن صعصعه که ابو براء بن مالک نام داشت با چیزی تحفه بخدمتِ رسول الله مشرف گردید پیغمبر فرمودند ـ که من هدیهٔ مشرک را قبول نمی کنم او را بدین اسلام دعوت کردند ـ اگر چه او فرمان پیغمبر را قبول نکرد ـ اما چندان سرکشی هم ننموده گفت که اگر بعضی اصحاب از طرف نجد روانه فرمائید ـ که مردم را بدین اسلام دعوت نماید ـ گمان می کنم که بسیار اشخاص دین اسلام ٣٠ را قبول خواهند کرد. رسول الله گفتند ـ مے ترسم که ایشان خیانت نکنند ـ ابو براء گفت من ایشان را حمایت و محافظه مے کنم ـ بنابرین منذر بن عمرو انصاری را با چهل نفر روانه فرمودند ـ چون به بئر معونه رسیدند ـ حرام بن ملحان را با نامه رسول خدا بنزد عامر بن طفیل روانه کردند ـ لاکن عامر مکتوب را نخوانده حرام را بقتل رسانید و برائے گرفتن و بقتل رسانیدن رفیقانش از بنی عامر امداد طلبیدند ـ لاکن بنی عامر بنا بسبب ذمّه‌داری ابو براء دعوتش را اجابت ننمود ـ اما اشخاصے را که از بنی سلیم و رعل و ذکوان جهت گرفتاری صحابه کرام خواسته بود بزودی آمده همه را بقتل رسانیدند ـ از اصحاب تنها عمرو بن امیه اسیر شده زنده ماند ـ چون او از قبیلهء مضر بود و با عامر قرابت داشت ـ از آن رو تاریخ اسلام حصہ دوم صفحه ٣٠ ۳۱ رہائی یافتہ بجانب مدینہ بشتافت. و در راه دو نفر از بنی سلیم را دیده آنها را گشت - اما ندانست که ایشان با رسول الله معاهده کرده اند پس بحضور پیغمبر مشرف گردیده واقعه گذشته را بیان نمود و در میان سخن قتل آن دو کس را نیز گفت - آنحضرت فرمودند که چون با بنی سلیم معاهده کرده ایم. باید که دیت این دو مقتول را ادا کنیم . (۷) غزوۀ بنی نضیر رسول الله برائے دیت آن دو نفر مقتول جهت طلب اعانه بجانب بنی نضیر رفتند - و حضرت ابوبکر و عمر و علی با بعض صحابه بانتظار رسول مقبول بپائے دیوار کدام خانه قرار گرفتند بنی نضیر تکلیف را قبول نمودند - رسول الله از آنجا رجعت فرمودند. چون در عودت آنحضرت کمی تاخیر ۳۲ واقع گردید - صحابه کرام متردد گردیده در دنبال ایشان بشتافته با مصطفی در مدینه منوره ملاقات کردند - اصحاب سبب تاخیر را از آنحضرت سوال نمودند - پیغمبر بیان فرمودند - که وحی رسید که یهودیان بنی نضیر بانداختن یک پله سنگ آسیا را از بام کدام خانه عمر و بن جحاشی را معین نموده اند از راه دیگر آمدم - پس ازان بجنگ بنی نضیر امر فرموده بسال چهارم هجریه در ماه ربیع الاول عسکر اسلام بقدر شش روز یهودیان را محاصره نموده مغلوب شان نمودند و بشفاعت بعض اصحاب بفرار نمودن شان کفایت کردند (۸) غزوه ذات الرقاع آنحضرت بعد از غزوه بنی نضیر بقدر دو ماه در مدینه منوره اقامت نمودند بعد از آن باعساکر اسلام بطرف نجد توجه کردند - اما بی مقاتله ۳۳ واپس گردیدند. (۹) غزوۀ بدر الموعد در جنگ احد چون صحابۀ کرام با ذن پیغمبر بجواب ابوسفیان سردار قبیلۀ قریش گفته بودند که بسال آینده باز ملاقات خواهیم کرد بنا بر آن در سال چهارم هجریه در ماه شعبان حضرت رسول خدا با صحابۀ کبار برآمده بطرف بدر رفتند و مدت هشت یوم اقامت نمودند - اگرچه ابوسفیان هم با لشکریان قریش از مکه برآمد اما به بهانۀ قحط باز گشت. (۱۰) غزوۀ دومة الجندل بسمع حبیب خدا رسید که لشکر دشمنان بمقام دومة الجندل جمع شده اند- ایشان بسال پنجم هجرت در ماه ربیع الاول بمقابلۀ دشمنان توجه فرمودند- اما بجای مذکور نرسیدند که لشکر بد خواهان خود به خود ٣٤ پراگنده و پریشان شده رو بگریز نهادند - و رسول علیه السّلام بی و قوع کار زار عودت کردند . (۱۱) غزوه خندق یا احزاب چون بنی نضیر قرار خواهش خود شان بطرف خیبر و شام فرار کرده شده بودند - اما بغض و عداوت را در حق اسلام بدرجه رسانیدند - که بزرگان آنها و کلان شوندگان بنی وائل بمکه رفته قبیله قریش را بجنگ مسلمانان بتحریک آوردند و برائے وسعت دادن دائره غدارانه خود ها بنی غطفان را نیز با خود متفق ساختند - آنحضرت اتفاق این اقوام را شنیده از طریق حزم و دور اندیشی برائے کندن خندق باطراف مدینه منوره امر فرمودند - و ذات مبارک ایشان در کندن خندق با صحابه خود یاری و معاونت می فرمودند از سلمان فارسی که تجربه محاربات ایران داشت تاریخ اسلامی شماره ٥٠ غره رجب ۳۵ در حظریات استداد فرمودند - زنان و اطفال را بجاهای مستحکم برده در پناه گذاشتند - از طرف اسلام سه هزار نفر جرّار برای مقابله دشمن تهیه نموده شد - اما قبائل متفقه باده هزار مرد جنگی بسرداری ابوسفیان بحرکت آمده مدینه را محاصره کردند - درین وقت خبر نقض عهد بنی قریظه بگوش مبارک آنحضرت رسید - و چند نفر از اصحاب رفته صحت آن را تحقیق کردند - چون کار جنگ سخت و دشوار گردید - آنحضرت برای تفریق دشمنان همراه صحابه کرام مشوره کردند - که ثلث محصول خرمای مدینه را به قبیله بنی غطفان بدهیم اما از انصار سعد بن معاذ بپا خاسته عرض نمود که یا رسول الله اما درین باب امر الهی صادر گردیده و یا اینکه صرف خیر ما را ملاحظه فرموده بفکر خود چنان ۳۶ تجویز کرده اید- آنحضرت فرمودند- که می بینم که بسیاری از قبائل عرب بر خلاف شما اتفاق کرده اند- صرف برائے بهبودی شما خواستم که قبیله بنی غطفان جدا گردند- سعد موصوف گفت که ایشان در زمان جاهلیت یک دانه خرما را از ما بدون قیمت گرفته نمی توانستند- حال در زمان اسلام چه گونه بدیشان بدهیم- بجز از ضرب شمشیر چیزی برائے شان نخواهیم داد- بنا بر آن کار به جنگ قرار یافت- بعضی از دلاوران قریش بجانب عسکر اسلام آمدند- اما در میان راه خندق حائل گردیده مراجعت کردند و گفتند که این اولین بار است که در میان عرب اجرائے چنین تجویز بعمل آمده است اگر چه بار دوم از لشکر دشمن چند نفر دیگر از یک طرف خندق گذشته برائے جنگ آمدند اما از عسکر اسلام حضرت علی بمیدان محاربه بر آمده ۳۷ عمرو بن عبدود که با هزار نفر می جنگید با خاک او بار برابر ساخت. دیگران از مشاهدة این حال بهراس اندر شده پس گشتند. در وقت یکی از بزرگان بنی غطفان مسمی به نعیم بن مسعود به نزد رسول الله آمده ایمان آوردند. اما میان قوم خود رفته ایمان خود را پنهان داشت و کوشش می نمود که در میان قبائل متفقه (احزاب متفقه) نفاق انداخته ایشان را پراگنده نماید که ناگاه باد شدید و سرد چند روز متواتر وزیدن گرفت که باعث شکست خوردن گروه متفقه گردیده بیک حالت ادبار بطرف قبائل خود مجبوراً پس گردیدند جنگ مزبور قبل از غزوه (دومة الجندل) بسال چهارم هجریه وقوع یافته است (۱۳) غزوۀ بنی قریظه روزی که رسول الله از غزوۀ خندق به مدینة ۳۸ منوره مراجعت کردند بوقت ظهر همان روز برائے جنگ بنی قریظه از طرف الهی مامور گردیدند. (چرا که قبیله مذکور در حین غزوه خندق همراه اسلام عهد شکنی کرده بودند) فی الفور عسکر اسلام بدان طرف متوجه گشته اهل آن قبیله را محاصره نمودند که بقدر ۲۵ روز دوام نمود. چون بنی قریظه بمرافق طائفه اوس دوستی داشتند و مابین خودها حلیف بودند. و در وقت زحمت و جنگ یکدیگر خود را معاونت می کردند. از آن رو طائفه اوس بحضور رسول الله شفاعت و عذر خواهی طائفه بنی قریظه را نمودند. آنحضرت فیصله این امر را بحضرت سعد بن معاذ رض که سردار طائفه اوس بود محول فرمودند. وبنی اوس نیز راضی گردیدند. حضرت سعد موصوف بیان کرد که چون طائفه بنی قریظه عهد شکنی کردند با قریش متفق شده برائے خرابی دین اسلام کوشیدند. لہذا لازم ۳۹ است که جزائے اعمال ناشائسته خود را به بینند و من رائے داده حکم می کنم - که مردان بنی قریظه قتل و زنان و اولاد شان کنیز و غلام - و اموال شان تقسیم گردد - رسول الله فرمودند که ای سعد حکمی کردی که خداوند کریم مطابق آن امر فرموده است - پس بقدر شش صد نفر مرد و یک نفر زن مسماة به نبانه بقتل رسیده باقی مانده ہائے شان عفو گردیدند - بعد از اجزائے این واقعه جراحتی که به بازوی سعد بن معاذ در جنگ خندق رسیده بود باز گردیده شهید شد. (۱۳) غزوهٔ غابه چند روز بعد از واقعه بنی قریظه شیخ غطفان که عیینه نام داشت شتران رسول را که بمقام غابه می چریدند - تاراج و چوپان را کشته و زنش را اسیر نموده می برد که سلمه بن اکوع تاریخ اسلامی .... صنف پنجم حبیبیه آن حال را دیده و بر پشته ثنیة الوداع بر آمده بآواز بلند اهل مدینه را خبر داده خود عقب غارتگران را نگذاشت - درین اثنا حضرت رسول مقبول با چند نفر از اصحاب رسیده عیینه و اعوانش را شکست داده اموال خود را پس گرفتند - درین جنگ یک نفر از اصحاب محرز بن نضله شهید شد . (١٤) غزوه بنی المصطلق بسمع رسول خدا رسید که حرث بن ابوضرار و بنی المصطلق با لشکری بطرف مدینه متوجّه اند - بنا بر آن آنحضرت نیز سال ششم هجریه با عسکر اسلامی بطرف بنی المصطلق روانه گردیدند و به موضع مریسیع با هم ملاقات نموده مشغول جنگ شدند - بنی المصطلق مغلوب گردیده بسیاری از ایشان اسیر دست اسلام ٤١ گردیدند- چنانچه دختر حارث بن ابوضرار به حصه ثابت بن قیس رسید- آنحضرت مذکوره را خریده آزاد نموده بعقد ازدواج خود مشرف گردانیدند صحابه کرام رضی الله عنهم از روی تعظیم و تکریم حضرت رسول کریم کسانی را که از قبیله مذکور اسیر گرفته بودند آزاد نمودند- چنانچه زیاده بر صد نفر حریت یافتند . درین اثنا به میان دو نفر از مهاجر و انصار نزاعی واقع شد- عبد الله بن أبی بن سلول بعض سخنان نالایق گفت- که ازان رو پسرش بحضور آنحضرت عرض کرد- که پدرم خود را معزز و رسول را ذلیل گفته- لہذا نشانش می دهم که عزت مر خدا و رسول و مسلمانان راست- چون پدرش بدروازه مدینه داخل می شد- جلو اسپش را گرفته گفت- که تا آنحضرت اذن ٤٢ نفرمایند نمی گذارمت که قدم پیش نهی تا آشکار گردد که ذلت حصه تست . بعد از آن بحضور نبوت مآبی عرض کرد که اگر اراده قتل پدرم رفته باشد خودم را امر فرمائید که بکشمش ـ زیرا که می اندیشم که اگر دیگری اقدام نماید عرقِ فرزندی جنبیده بحکم بانتقام بسازد- آنحضرت از روی شفقت او را تسلی داده پدرش را مورد عفو فرمودند . عمرة حدیبیه آنحضرت در ماه ذیقعد بسالِ ششم ہجرت بقه یک هزار و پنج صد نفر از اهلِ اسلام را با خود گرفته جہتِ زیارت بیت الله بجانبِ مکہ معظمہ روانہ شدند ـ طائفہ قریش از عزم رسول اللہ شنیدہ خالد بن ولید را با عسکرِ زیاد جہتِ ممانعتِ شان در مکہ مقرّر کردند ـ آنحضرت از علام جان تاریخ کلان (٠٠٠) سه ٤٣ استماع این بمقام حدیبیه اقامت نموده حضرت عثمان بن عفان را بطریق سفارت بمکه فرستادند چون مدت اقامت اهل اسلام درینجا دراز شد از شدت تشنگی و بے آبی بیتاب گردیدند آنحضرت تیرے را گرفته بزمین نصب نمودند آنقدر آب جاری شد که همگی سیراب گردیدند درین اثنا خبرے در میان اسلام شائع گردید که طائفه قریش سفیر اسلام حضرت عثمان بن عفان را شهید کرده اند. دلاوران اسلام از شنیدن آن خبر وحشت اثر چنان بیقرار گردیدند که همگی بآنحضرت بیعت نموده گفتند. که تا دم آخرین همراه طائفه قریش جنگ خواهیم گرفت و این بیعت را بیعة الرضوان نام دادند . اما کمی نگذشت که خبر مذکور غلط ثابت گردیده از طرف قریش سهیل بن عمرو نیز بقسم سفارت ٤٤ رسید. سهیل واپس رفته بقریش گفت ۔ واللہ دربارهای قیصر و کسری را دیده ام۔ اما غلامان تعظیم شاهان را بچنان تمام و کمال نمی کنند که سرداران عرب تکریم محمد را بجا میآرند۔ که آن سرداران که پیش شاهان جهان خم نمی شوند) مابین رسول الله و سهیل مذاکره واقع شده عہد نامه بدین تفصیل امضا گردید :— (۱) کسانی که از اسلام بطرف قریش بیایند قریش ایشان را به اسلام پس نمی دهند . (۲) اشخاصی که از قریش به اسلام پناه آرند آنها را بقریش واپس تسلیم کنند . (۳) اہل اسلام در سال آینده ہمہ سلاح خود را گذاشته تنها با یک شمشیر برای زیارت مکه بیایند . پیغمبر تحریر عهد نامه را بحضرت علی رض امر ٤٥ فرمودند - ایشان بعنوان عہد نامہ نوشتند - که قرار دادی کہ فیما بین محمد رسول اللہ و سہیل بن عمرو شده است - چنین است - مگر سهیل مذکور بطرف آنحضرت متوجہ شده گفت - که اگر رسول اللہ بودن شما را تصدیق می کردیم چرا مابین ما اختلاف واقع می شد. بنا بر آن جناب رسول خدا برائے برداشتن لفظ (رسول اللہ) بحضرت علی اشارہ کردند - اما حضرت علی قبول نموده خود آنحضرت آن لفظ را محو نموده بجائے آن محمد بن عبداللہ تحریر فرمودند - چونکہ رسول اللہ امی بودند - این دوم دفعہ بود که بقلم خود چیزی نوشتند - اول بار بر دیوار کعبه ( و ربک فکبّر ) رقم فرموده بودند که از فصاحت و بلاغت این آیه شعرائے عرب دنگ مانده بودند - اگرچه اہل اسلام خصوصاً ٤٦ حضرت عمر فاروق از وقوع چنین عهد نامه بسیار اندوهناک گردیدند - اما حضرت صدیق اکبر ایشان را بدلائل تسلی داده گفت که رسول مبارک از ما و شما همه بهتر می دانند. البته درین عهد نامه خیر ما هست - چنانچه یک فائده این بود که کفار از پس ندیدن مسلمان اوضاع حقانی او را ملاحظه می کردند. و کافر چون پس می رفت اطوار نیکوئی مسلمانان را مشاهده کرده با یشان بیان می کرد - و بهر دو صورت ترقی اسلام بود . فصل چهارم فرستادن ایلچیان بجانب ملوک برای دعوت دین اسلام رسول الله از روز صلح حدیبیه تا زمان وفات خود بهر هر طرف برای پادشاهان ایلچیان ٤٧ را با نامه ها فرستاده هر کدام شان را باسلام دعوت می کردند - مضمون مکتوب بنوی چنین می بود که از طرف محمد رسول الله بفلان عظیم فلان پادشاه فلان ملک اگر مسلمان شوی با قوم خود نجات می یابی - ورنه عذاب رعایائی تو نیز بتو عاید می شود - از جمله ملوک هرقل حکمران قسطنطنیه و مقوقس پادشاه مصر نامه پیغمبر را با عزاز و اکرام گرفته و جوابی مودبانه نوشته سفرا را با عزاز و اکرام رخصت نمودند - مقوقس تحفه و هدیه هم بخدمت آنحضرت فرستاد و پادشاه حبش دین اسلام را قبول کرد- اما پرویز شاه ایران نامه آنحضرت را پاره کرده - چندی نگذشت که بکیفر اعمال زشت خود گرفتار گردیده مثل آن مکافات یافت- و شیرویه پسرش شکم او را بهمراه شمشیر دریده سهام حال پرویز کلاه (٠٠٠) که ٤٨ خود بر تخت ایران نشست ـ چند مدّت بعد مسلمانان یمن را فتح کرده والی آن بازان که از طرف شیرویه بر یمن حاکم بود ـ و سابقاً ایمان آورده بود ـ از طرف مسلمانان حاکم بالاستقلال یمن گردید . شمر الغسانی فرمانفرمای شام نیز نامهٔ مبارک رسول الله صلی الله علیه وسلم را جواب مخالف داد مملکت او هم بعد از زمانی بقبضهٔ اسلام در آمد . فصل پنجم در بیان باقی غزوات (١٥) غزوهٔ خیبر رسول الله در آخر محرّم سنهٔ هجری نمیله بن عبدالله را در مدینه وکیل خود گذاشته ٤٩ خود با دو صد سوار و یک هزار و چهار صد پیاده بطرف خیبر رفتند ( هر وقت که ذات محترم آنحضرت از مدینه می برآمدند شخصی را در شهر وکیل خود می گماشتند ) اگرچه قبیله بنی غطفان برای کمک جهودان خیبر می آمدند اما چون عسکر اسلام بمقام رجیعه میان خیبر و غطفان قرار گرفتند ـ آنها از ترس دلاوران اسلام خوفناک گردیده واپس گردیدند ـ لشکر اسلام استحکامات خیبر را یگان یگان فتح کردند ـ و حضرت علی رض نیز بعسکر اسلام رسیده بسیاری از قلعهائ خیبر را مفتوح نمود ـ اکثر مردم خیبر باجگزار اسلام گردیده سالیانه مبلغ گزاف بخزانه بیت المال اسلام بقسم خراج روانه می کردند ـ درین غزوه آنحضرت با جعفر رض بن ابی طالب که با مهاجرین حبشه ٥٠ مراجعت نموده بود - ملاقات کرده بسیار اظهار خوشی و فرحت نموده فرمودند که نمی دانم که بکدامی ازین دو امر شاد گردم بفتح خیبر یا بقدوم جعفر (۱۶) فتح فدک و وادی القرا بوقت فتح خیبر اهل فدک امان خواسته بودند و استدعای شان منظور شده بود - لہذا حاصلات آن قریه که بذات مقدس پیغمبر می رسید برای مسافرخانه مخصوص می فرمودند و محصولات وادی القرا را که بضرب شمشیر فتح کرده بودند - میان غازیان اسلام تقسیم کرده بماه صفر بمدینه پس گشتند عمرة قضا رسول الله بعد از فتح خیبر ب قدر نه ماه در مدینه اقامت کردند - و در ماه ذیقعده قرار اه عہد نامۂ حدیبیہ برائے زیارت بیت اللہ عزم نموده بجانب مکۂ مکرمہ روانہ گردیدند۔ بعد از ادائے مراسم حج صرف بقدر سه روز در مکۂ شریفہ اقامت فرموده بسبب تعجیل قریش بجانب مدینۂ منوره رجعت کردند. (۱۷) غزوۂ جیش الامراء در سنہ ہشتم ہجری عمرو بن عاص و خالد بن الولید و عثمان بن طلحه مسلمان شدند۔ اہلِ اسلام از ایمان آوردن این سه نفر که از بزرگان و اشراف قریش بودند بسیار مسرور گردیدند. درین سنہ حضرت پیغمبر صلّی اللہ علیہ و سلم خواستند که چیزی از عسکرِ اسلام را بجنگ رومیان بجانب شام بفرستند۔ زیرا که آنها یک ایلچی رسول خدا را بقتل رسانیده بودند ٥٦ حضرت رسول مقبول همه اهالی مدینه را در روز جنگ مذکور طلبیده حالات جنگ و شهید شدن امرا و اصحاب را برای شان یگان یگان بیان کرده برای شهدا طلب آمرزش و مغفرت می فرمودند چون عسکر اسلام نزدیک مدینه رسیدند آنحضرت باستقبال شان بر آمده بر مردانگی و شجاعت شان آفرین گفته در حق شان دعا کردند ـ و باز ماندگان شهدا را با الطاف پیغمبرانه بنواختند. (١٨) فتح مکه معظمه بعد از صلح حدیبیه قبیله بنی خزاعه بدائره اتفاق اسلام درآمده قبیله بنی بکر با قریش ملحق شد ـ در زمان جاهلیت طائفه بنی خزاعه سه نفر از اشراف بنی بکر را ۵۳ که از مستملکات خود نیز همان قدر عسکر دیگر جمع کرده بمقابلهٔ اسلام روانه دارد. اهل اسلام از شنیدن این خبر بوقت شب جمع شده مشوره نمودند - که کثرت و قوت لشکر دشمن را برائی آنحضرت خبر داده کمک بطلبند - اما از میان شان عبدالله بن ابی رواحه بپا خاسته بیان نمود که ای عسکر اسلام بدانید - آیا کدام وقت که شما با کفار جنگ کرده اید طاقت و سلاح شما با آنها برابر بوده - البته حالا نیز بهیچ صورت قوّتِ خود را با آنها برابر کرده نمی توانیم - سلاح شما ایمان است برائی چه آمده اید - برائی نشر دین اسلام بفدا کردن جانهای خود آمده ایم - پس چرا می ترسید و تاخیر می کنید؟ تاریخ اسلامی جزء ۱۶ ضمیمه شماره ۵ مجله ٥٤ ازین تقریر جوش و خروشی در اسلام پیدا گردیده صف آرائی نمودند. و لوای سعادت التوا را قرار امر پیغمبر زید بن حارثہ گرفته شروع به کار زار نمودند و در اثنای جنگ زید موصوف بزخم تیر جانشگاف دشمن شهید گردید . بعد از آن حضرت جعفر بن ابی طالب رایت سعادت را گرفته پس از کشت و خون زیادی که دران زخمهای بسیار خورده بود شربت شهادت نوشید . ثالثاً حضرت عبداللہ بن ابی رواحه بیرق اسلامی را برداشته بمیدان کار زار پیش شد. و پس از جد و جہد تمام بدار البقا رحلت نمود . اگرچه بعد از شہید شدن امیر سوم علم ٥٥ اسلامی را ثابت بن الاقرم برداشته مشغول جنگ گردید ـ امّا مهاجرین و انصار حضرت خالد بن ولید را امیر لشکر قبول کرده رایت سعادت را بدو دادند ـ اگرچه حضرت خالد نیز مقاتلۀ عظیم نمود ـ امّا چون شب درآمد ـ بسبب تاریکی دست از قتال باز کشیدند ـ علی الصباح حضرت خالد علم برداشته صفوف لشکر را از سر نو ترتیب داد ـ مشرکان خیال کردند که برائے اسلام کمک رسیده است ـ رعبی در دلِ شان پیدا شده رُو بگریز نهادند ـ اگرچه حضرت خالد با لشکر اسلام آنها را تعقیب نموده بسیاری شان را کُشت ـ امّا مشوره کرده اتفاق بر آن دادند که از میدان جنگ برآمده بطرف مدینه عودت کنند. حضرت رسول مقبول همه اهالی مدینه را در روز جنگ مذکور طلبیده حالات جنگ و شهید شدن امرا و اصحاب را برای شان یگان یگان بیان کرده برائی شهدا طلب آمرزش و مغفرت می فرمودند چون عسکر اسلام نزدیک مدینه رسیدند آنحضرت باستقبال شان بر آمده بر مردانگی و شجاعت شان آفرین گفته در حق شان دعا کردند. و باز ماندگان شهدا را با الطاف پیغمبرانه بنواختند. (۱۸) فتح مکه معظمه بعد از صلح حدیبیه قبیله بنی خزاعه بدائره اتفاق اسلام در آمده قبیله بنی بکر با قریش ملحق شد. در زمان جاهلیت طائفه بنی خزاعه سه نفر از اشراف بنی بکر را ٥٧ گشته بودند - مگر بسبب ظهور اسلام وقت انتقام را نمی یافتند - بعد از صلح حدیبیه که برای قریش و متفقین شان منیتی حاصل شد - فرصت یافته بر قبیله خزاعه که قریب آب و نیز مسکن داشتند - حمله آور گردیدند - و اشراف قریش مثل صفوان بن امیه و عکرمه بن ابوجهل و سهیل بن عمرو نیز پنهانی کمک شان را می نمودند طائفه خزاعه از رفتار قریش شکایت نزد رسول الله کردند - آنحضرت علیه السلام برای کمک و انتقام شان از قریش وعده فرمودند . آورده اند - که چون این حرکت شنیع از قریش ظاهر شد - نادم و پشیمان گشته برای اصلاح آن چندی از بزرگان شان ۵۸ مثل حارث بن هشام و عبد الله بن ابی ربیعه نزد سفیان سردار طایفه خود رفته ماجرا را بیان کرده گفتند که چنین فسادی واقع شد- اصلاح آن از جمله ضروریات است ورنه محمد برای انتقام بنی خزاعه بجنگ ما خواهند آمد و در آن وقت مشکل خواهد شد - علاج واقعه قبل از وقوع باید کرد . ابو سفیان گفت که من خبر ندارم - اهل اسلام محرک مرا خواهند دانست - درین صورت لازم شد که فوراً بمدینه رفته با محمد در باب امتداد مدت صلح سخن زده تجدید عهد نمائیم - پس بطرف مدینه منوره عزیمت کرده بخانه دختر خویش ام حبیبه زوجه آن حضرت رفت و خواست که بر فراش رسول ۵۹ بنشیند ـ اما حضرت امّ حبیبه فراش مذکور را برداشته گفت که تو مشرک و نجس هستی ـ نباید که بر فراش بهترین پاکان بنشینی ـ پس از نزد دختر خود بر آمده نزد حضرت رسالت پناهی رفته هر چند در باب تجدید عهد سخن زد اما هیچ جواب نشنید ـ اگرچه ابوسفیان نزد هر یک از صحابۀ کرام جداگانه رفته میخواست که خیالات شان را معلوم کند اما از هیچکدام جواب صاف و تسلّی بخش نشنید ـ پس قرار پیش گوئی حضرت پیغمبر آخر الزمان ابوسفیان خوار و ذلیل بطرف ل وقتیکه طائفۀ خزاعه از دست بنی بکر و قبیلۀ قریش نزد آنحضرت شکایت کرده بودند جناب رسول خدا صلی الله علیه و سلم فرموده بودند که ابوسفیان از مکه برای تجدید مدت صلح خواهد آمد اما خائب و خاسر بطرف مکه باز خواهد گشت : ۶۰ مکه مراجعت کرده با قوم خود ملاقات نمود - و همه سر گذشت را از سر تا پا حکایت کرد یارانش گفتند که ازین سخنان هیچ معلوم نشد - صاف بگو که خبر جنگ آورده تا آماده شویم - و پر حذر باشیم و یا مژده صلح که ایمن گردیم و بآسودگی زیست کنیم - ابو سفیان جواب داد که هیچ نمی دانم - از طرف دیگر حضرت رسول الله در مدینه منوره بقدر ده هزار نفر از مهاجر و انصار را تدارک فرموده بطرف مکه حرکت کردن خواستند - و گفتند - که از اراده ما باید که اهل قریش خبردار نگردد - اگر چه حاطب بن ابی بلتعه رضی الله عنه برای آگاه ساختن قریش مکتوبی تحریر داشته بواسطه زنی که بجانب مکه می رفت روان کرده بود - اما آنحضرت واقف شده حضرت ۶۱ علی مرتضی زبیر و مقداد را عقب آن فرستادند و در بین راه مکه خط مزبور را بعد از تجسس بسیار از میان مویهای مذکوره برآورده بحضور حضرت رسول حاضر ساختند- پیغامبر حاطب را طلبیده گفتند- آیا چه چیز ترا بر ارتکاب این امر داشت- حاطب جواب داد- که یا رسول الله قسم بخدا است که من مؤمنم تبدیل دین خود نکرده ام- اما بخلاف دیگر صحابه در مکه از خود کسی ندارم تا حمایه اهل و عیال مرا در انجا بنماید- و هر وقت از ایشان در هراسم- لہٰذا باین واسطه خواستم که حق بر آنها ثابت نمایم تا بسبب آن اہل و عیال مرا ضرر نرسانند- اگر چه درین وقت بعضی از اصحاب مثل حضرت عمر رض بر پا خاسته گفت یا رسول اللہ حاطب ۶۲ بر خلاف امر شما که در کتمان آن حکم کرده بودید ۔ کار کرده است ۔ پس مرا اجازه بدهید که گردنِ این منافق را بزنم آنحضرت فرمودند که آهسته باش ای عمر! و تندی منما! زیرا که حاطب با ما است ۔ و او مردی است که در غزوهٔ بدر بود و خدائی تعالیٰ گناهان او آمرزیده است چون عمرؓ این سخن شنید ۔ اشکش سرازیر شده گفت خدا و رسول داناتر است . دو سال بعد از صلح حدیبیه یعنے در سال هشتم ہجرت بروز دہم ماہِ رمضان لشکر اسلام بفتح بیت الحرام متوجه گشته بعد از طے منازل بمقام مَرّ الظَّهران رسیدند۔ حضرت عباسؓ با خود گفت ۔ که چون قبیلهٔ قریش از حرکت رسول الله خبر ندارند ۔ اگر ہمراہِ ۶۳ اسلام مقابله کنند هر آینه بخت شان سیاه خواهد شد. پس بلحاظ قرابت قریش بطرف مکه روان گشته خواست که کسی را پیدا کرده بطرف قریش روانه دارد. تا بزودی هرچه تمام تر آمده امان بخواهند و سر تسلیم بگذارند. اتفاقاً در راه ابوسفیان و بدیل بن ورقا و حکیم بن هزامه را دیده از ماجرا خبر داده گفت که بزودی امان بخواهید ورنه کار شان دشوار خواهد شد. ابوسفیان را با خود گرفته بحضور رسول خدا آمده کیفیت را عرض کرد. آنحضرت فرمودند که ابوسفیان امشب مهمان تو باشد. فردا همراه خود بازش بیارید. چون روز دیگر بحضور پیغمبر مشرف شد آنحضرت او را باسلام دعوت فرمودند. ابوسفیان از شنیدن سخنان ٦٤ نبوی خیالی در دلش پیدا شده مسلمان شد و از اشراف عرب بدیل بن ورقا و حکیم بن حزام که همرایش بودند نیز اسلام آوردند - آنحضرت برائے امتیاز ابوسفیان فرمودند - که هرکه بخانه او در آید در امان خواهد بود - و در حق دیگر مردم عرب نیز گفتند که اگر او شان در خانه خود را بسته و یا در مسجد حرام در آمده بوقت دخول عسکر اسلام بیرون نیایند نیز امان خواهند یافت . ابو سفیان با حضرت عباس رض بوقت داخل شدن عساکر اسلامی در مکه بر سر راه ایستاده سیر می کردند - که از قوت جیوش اسلام متحیر گردیده گفت که این مثل قوت پادشاهی است - حضرت عباس رض جواب داد ٦٥ که قوت پادشاهی نیست بلکه قوّت نبوت است ابوسفیان گفت بلی چنین است . بعد از آن حضرت عبّاس باد گفت که زود بمکه رفته قوم خود را ازین واقعه بدرستی بفهمان. ابوسفیان بزودی بمکه رفته بآواز بلند گفت که ای ساکنان مکه محمّد بقوّتی می آید- که مقابله کردن باوی از قوهٔ امکان خارج است - هر که در بیت الحرام و یا بخانهٔ من در آید و یا بوقت داخل شدن عساکر اسلام در خانهٔ خود بوده بیرون نیاید البته در امان خواهد ماند . القصّه رسول الله عساکر اسلامی را ترتیب داده رایت سعادت را بسعد بن عباده تسلیم کردند- و او از فرط مسرّت شعری خواند که امروز روز خونخواریست- امروز حرام هم حلال است ۶۶ حضرت پیغمبر از شنیدن این سخن سعد دل آزرده شده بیرق اسلامی را به زبیر داده فرمودند که دلاوران اسلام دو حصه شده خالد بن ولید از طرف پائین و زبیر از جانب بالا بمکه داخل شوند تا کفار حمله نه کنند اهل اسلام استعمال اسلحه ننمایند اهل قریش از دیدن خالد را باین وضعیت بسیار متحیر گردیده چندی از اشراف شان مثل عکرمه بن ابوجهل و صفوان بن امیه و سهیل بن عمرو مقداری لشکر جمع آوری نموده تنها بمقابله وی برآمدند. اما از طرفین چند نفر مقتول گشته مخالفان رو بگریز نهادند و لشکر اسلام بتاریخ بیستم ماه رمضان بمکه داخل شده فتح نمودند. و با اهالی آنجا امان دادند. و بسیاری شان بشفاعت اصحاب ۶۷ عفو گردیدند- از آنجمله یکے عکرمہ بن ابی جہل بود-کہ بآبِ عفو پیغمبری شاداب گردیدہ بحضورِ آنحضرت حاضر شدہ مسلمان شد و باعثِ مسرت خاص و عام گردید بعد از آن حضرتِ پیغمبر در مسجد شریف در آمدہ بُت ہا را بیرون کشیدہ بیک طرف انداختہ بحضرت بلالؓ فرمودند کہ بآواز بلند اذان بدہد و تبلیغ دین را بہم نموده بسخنان حقانیت ہدایاتِ شان فرمودند- و از کار ہائے باطلہ کہ سابقاً در بین شان رواج داشت منع فرمودند روزه دوم فتح مکه پیغمبر علیہ السّلام بر دروازۀ کعبه ایستاده ذکور شہر آمدہ بیعت کردند- و آنحضرتؐ فرمودند کہ طائفۀ اناث نیز با عمر بن الخطاب رضی اللہ تعالٰے عنہ بیعت نمایند . ۶۸ (۱۹) غزوه حنین چون رسول الله برای فتح مکه تیاری می کردند. قبیله هوازن بخیال آنکه عسکر اسلام بجانب ایشان حرکت می کند. از متفقان خود مانند مالک بن عوف و بنی نصر و بنی حشم و بنی سعد و بنی ہلال و بنی مالک بن ثقیف امداد خواسته لشکری منظم ترتیب داده برای مقابله اسلام بمقام حنین جمع آمدند. اما در اندک زمان واقف گردیدند که عسکر اسلامی بجانب مکه رفته آن را فتح و تسخیر کرده اند. لہذا قرار بدان دادند که با فوج متفقه خود بطرف مکه حرکت کرده با اسلام جنگ نموده شهر موصوف را از دست شان خلاص کنند. حضرت رسول الله از خیال ایشان خبر تاریخ اسلامی از جیم ... طبع شد ۶۹ یافته مقاتله را در دیار خودشان بهتر پنداشتند و عتاب بن امیه را در مکه حاکم مقرر کرده با دوازده هزار لشکر بجانب حنین توجه فرمودند . در سنه هشتم هجرت بوقت صبح صادق عسکر اسلام از میان دره حنین میگذشتند که ناگهان طائفه هوازن از کمین بر فوج اسلام حمله آور گردیده ایشان را به عقب نشستن مجبور ساختند - حضرت پیغمبر برائے گشتاندن عسکر اسلامی بعم محترم خود حضرت عباس (که بلند آواز بودند) امر فرمودند. درین وقت طائفه هوازن بر حضرت پیغمبر که بغیر از چند نفر مثل ابوبکر و عمر رض و علی رض و عباس رض و ابوسفیان رضی الله عنهم دیگر کسی نزدیک شان نبود- بشدت تمام تاریخ اسلامی ... ۵ بایکجلد ۷۰ حمله آوردند ـ مگر رسول الله مدافعه شان را بخوبی و درستی نمودند ـ درین وقت لشکر اسلام از صدای حضرت عباس بزودی رسیده گروه دشمن را پراگنده و پریشان ساختند ـ دیگر متفقین شان هم تاب مقاومت نیاورده رو بگریز نهادند ـ و بقدر شش هزار نفر از گروه متفقه اسیر شده اموال بسیار بدست مجاهدین اسلام غنیمت افتید ـ ذوالحمار سردار بنی مالک و برادرش عثمان کشته شدند ـ و سردار هوازن (دريد) نام نیز مقتول گردید ـ از طرف اسلام تنها عامر الاشهری شهید گردید (۲۰) محاصره و فتح طائف در محاربه حنین بنی ثقیف با سائر قبائل شکست خورده در قلعه طوائف متحصن شدند ۷۱ حضرت پیغامبر ایشان را تعقیب کرده قلعه را محاصره کردند. بعد از چند روز بر آنحضرت وحی رسید که حصار طائف را گذاشته بطرف مدینه منوره کوچ کنند. پس اصحاب بفرموده آنحضرت دست از محاصره قلعه مذکور کشیده از راه جعرانه بطرف مدینه عودت کردند. قبائل طائف در مدینه منوره بحضور آنحضرت حاضر شده مسلمان گردیدند. و طائف خود بخود داخل مملکت اسلامی گردید. در جنگ طائف هشت نفر مهاجر و چهار نفر انصار شهید گردیدند. بوقت عزیمت آنحضرت از راه جعرانه قبیله هوازن بخدمت پیغمبر آمده دین اسلام را قبول کردند. اهل اسلام اسیران شان را آزاد کرده هر کدام را بقبیله اش فرستادند. ۷۲ آنحضرت در حق خواهر شیری خود که درمیان شان بود بسیار مرحمت فرموده باعزاز و اکرام تمام بقبیله اش روانه فرمودند . رسول الله از خمس غنائم که بحصه خود شان می رسید برائے چهل نفر از قبیله قریش صد صد شتر عطا فرموده گفتند که چون ایشان نو مسلمان شده اند و ہمراہ شتر و گوسفند و غیره بوطن خود می روند لہذا برائے تالیف خاطر شان بدیشان بیشتر دادم - و آن چهل نفر به مؤلفته القلوب مسمی شدند . رسول الله علیه السلام از موضع جعرانه به نیت زیارت بیت الله بمکه رفته عتاب بن اسید را که در زهد و تقوی و کیاست مانندش کمتر یافت می شد و سنش ہنوز ۷۳ از بیست سالگی تجاوز نکرده بود - والی بالاستقلال مقرّر داشتند - در سنه هشتم ہجری داخل مدینه منوره شدند - معاذ بن جبل را برائے تعلیم قرآن کریم در مکه مکرمه مقرّر داشته عمرو بن العاص را بعمان ارسال نمودند و مالک بن عوف را بر قبیلهٔ ثقیف و بلدهٔ طائف و اطراف آن والی گردانیدند. کعب بن زہیر نیز از افعال ذمیمهٔ سابقهٔ خود نادم گشته قصیدهٔ غرائی در مدح آنحضرت ساخته بحضور شان قرأت نموده نائل الطاف پیغمبری گردید - رسول اکرم بُردهٔ ۱ ۱۔ حضرت معاویه بن ابوسفیان برائے بدست آوردن بردهٔ شریفه کوشش بسیار نمود - که بهر قیمتی که شود از نزد کعب بخرد - امّا در حین حیاتش فائز المرام نگردید بعد از وفات کعب بردهٔ شریفه را از والده اش هدیه نموده شادکام گردید ہر کدام از خلفائے بنی امیه و عباسیه باین تحفهٔ مبارکه افتخار می نمودند. ٧٤ سعادت را که از لمس وجود مبارک متبرک شده بود بکعبہ پوشانیدہ در بین خلایق مفتخر و سر افرازش فرمودند در سنہ نہم ہجرت طائفہ بنی اسد آمدہ بخود بخود مسلمان شدند و باسلام خود ها منت گذاشتہ ہمیشہ مے گفتند کہ در چنین سال قحط راہ دور و دراز را طے کردہ اکثر شب ہا گرسنہ صبح کردہ برضا و رغبت خود بدون آنکہ لشکرے برما حملہ آرد اسلام آوردہ ایم منت گذاری شان محض از نادانی و جہالت بود زیرا کہ خدا و رسول را از اسلام ایشان نفعے حاصل نیست ۔ فوائد آن بخورشان عائد است. ۷۰ (۲۱) غزوۀ تبوک رسول الله صلی الله علیه و سلم تا رجب سال نهم هجرت در مدینۀ منوره اقامت ورزیده بعد از آن غزای رومیان را اعلان فرمودند - تا اهل اسلام طول سفر و بُعد مسافت و قوّت رومیان و شدّت حرارت تابستان و گذشتن فصل میوه همه را ملاحظه کرده مطابق سفر خود تهیّه و آمادگی کنند - درین وقت بعضی از منافقان برای انداختن نفاق در بین اهل اسلام در خانۀ یهودی فراهم آمده مشورت می نمودند - که پیغمبر علیه السّلام بواسطۀ وحی دانسته طلحه بن عبدالله را فرمودند - تا خانۀ مذکور را از بیخ و بن براندازد. ۷۶ ہر یک از اہل اسلام قرار اہمیت این غزوہ تیاری نمودند۔ برائے کسانی که لوازم جنگ مثل اسپ و شتر و سفیر خرچ وغیره نداشتند. دادند - چنانچه حضرت عثمان بن عفان زیاده از صد راس اسپ و نه صد شتر و هزار دینار بذل و ایثار نمود . بعض اشخاصے بسبب عذر معقول بحضو حضرت رسول مقبول حاضر شده اعتذار نموده در مدینۀ منوّره ماندند بعد از آن آنحضرت بجانب تبوک متوجّه گشته بعد از طے منازل چون به آنجا رسیدند صاحب ایله مستمے به عیینه بن روبه و ساکنان جربا و از درح آمده جزیه را قبول کردند۔ و هر کدام را وثیقه که مبنی بر صلح بود عطا فرمودند - پس ازان حضرت خالد تاریخ اسلام حصہ [؟] ثمر [؟] ۷۷ بن ولید را بجانب اکیدر پادشاه دومة الجندل که عقیده نصرانی داشت - روانه داشتند - اکیدر مذکور در صحرا بشکار مشغول بود - که حضرت خالد مانند شیر رسیده او را صید کرده بحضور آنحضرت حاضر ساخت - اکیدر نیز جزیه را قبول نموده مرخص گردید - رسول الله بقدر بیست یوم در تبوک اقامت کرده پس از آن بجانب مدینه روانه شدند - هنوز بقدر یک فرسخ تا مدینه راه مانده بود - که مالک بن دغشم و معن بن عدی را پیش فرستادند تا مسجد ضرار را که منافقان برائے نفاق و فساد در غیاب حضرت پیغمبر ساخته بودند خراب و ویران سازند - آنحضرت در ماه رمضان سنه نهم هجرت داخل مدینه شدند - و بقدر سی و چند نفر از اهل اسلام که برائے ۷۸ جنگ که رفته رفته در مدینه بودند بحضور فایض النور حضرت رسالت پناهی حاضر شده عذر نمودند و رسول علیه السلام نیز از خطای شان در گذشته عذر شان را قبول کردند. داخل شدن قبیله بنی ثقیف بدین اسلام بوقت مراجعت آنحضرت از محاصره طایف شیخ قبیله ثقیف عروه بن مسعود در راه بخدمت شان آمده ایمان آورد. و بجانب قوم خود رفته آنها را نیز باسلام دعوت می کرد. که مردمان بی شعور شر و شور کرده شیخ خود شان را بزخمهای جانشکار نیم جان ساخته بر زمین انداخته گفتند اگر بمیرد ـ دیّتش را چه ادا کنیم شیخ ۷۹ موصوف بحالت نزع سر بر آورده گفت شهیدان دیت ندارند - اما آرزوئی آن دارم که بعد از وفاتم مرا در مقبره مسلمانانیکه در غزائ طائف شهید شده اند مدفون سازید و بعد از مردن وصیتش را بجا آوردند . بعد از آن از یک طرف فرزندش ابوملیح و قارب بن الاسود مسلمان شدند و از طرف دیگر والی طائف مالک بن عوف بجهت اخذ انتقام فعل شنیع شان برخاست ۔ لہذا قبیله ثقیف به یقین دانستند که کار شان سخت و دشوار خواهد شد ۔ پس در ماه رمضان بخدمت پیغمبر علیه السّلام آمده مسلمان شدند و التجا نمودند که نماز را عفو کرده بت ها را تا به سه سال خراب نکنند - رسول الله فرمودند که بی نمازان از دین فائدہ نمیگیرند و برای ۸۰ خراب کردن اصنام نیز اشخاص چالاک را روانه داشته به ابو سفیان فرمودند - که زر و زیور آنها را فروخته دیّت مقتولین (عروه و اسود) را ادا نماید . داخل شدن قبائل عرب فوج فوج در دین اسلام چونکه مکه فتح گردیده بود ـ و قبیلهٔ قریش که بحسب و نسب از همه اقوام عرب برتر است نیز مسلمان شده بودند ـ بنابران زیاده تر باعث تقویت اسلام گشته سائر قبائل عرب نیز نجات خود را در اتحاد اسلام پنداشته مردم از هر طرف عرب فوج فوج آمده مسلمان شدن آغاز کردند ـ چنانچه نخستین بزرگان بنی تمیم با خطیبان و شاعران خود آمده مسلمان شدند ـ ۸۱ از خطیبان شان عطارد و اقرع خطبه ہائے بلیغ و از شاعران شان زبرقان قصیدۀ غرائی قرأت نموده مظہر تحسین حضرت سید المرسلین گردیدند. بعد از آن از خطیبان اسلام حضرت ثابت بن قیس خطبۀ فصیح خواند۔ و حسّان بن ثابت رضی اللہ عنہ نیز چنان قصیدۀ بلیغہ را انشا و قرأت نمود۔ کہ ہمگنان آفرین خوان شده گفتند کہ خطیب و شاعر اسلامی از ہمہ برتر و اعلیٰ تر اند۔ بعد از آن حضرت پیغمبر فرا خور ہر کدام شان اکرام و احسان نموده رخصت شان فرمودند . پس از آن ملوکِ یمن و نصرانیان و بُت پرستان عربستان جوق جوق آمده اسلام آوردند وائل کہ یکی از ملوک بود نیز باشتیاقِ ۸۲ تمام بحضور آنحضرت آمده مسلمان شد. رسول الله بسیار مسرور شده دست مبارک بر سر وائل کشیده دعای خیر در حق وی کردند. رئیس قبیلۀ طی عدی بن حاتم که عقیدۀ نصرانی داشت - نیز بمدینۀ منوّره آمده مسلمان گردیده بالطاف بی پایان آنحضرت مفتخر و شادمان گردید . درین سال عامر بن طفیل با مبعوثان نجد بخدمت رسول الله آمده گفت ـ اگر خلافت را بمن بگذارید - مسلمان می شوم ـ گفتند ـ تو مستحق آن نیستی ـ گفت در آن صورت حکم قراد این را بخود و ادارۀ بادیه را بمن بسپارید. فرمودند که ممکن نیست - چون تو عسکر هستی پس سرداری عسکر سواره را بتو می دهم - عامر ازین سخن آزرده و منفعل شده گفت خواهید دید که در اندک م، م ص، عبدالرحیم تاریخ اسلام - صـ ۸۲...ـ ۸۳ ۸۳ زمان من هم این مملکت را چگونه به سوار و پیاده پُر خواهم ساخت ـ پیغمبر علیه السّلام دُعا کردند ـ که خدایا از شرّ عامر ما را نگهدار در اثناء راه عامر بمرضِ طاعون گرفتار گردیده مُرد و بر سرِ برادرش نیز صاعقه افتاد هلاک گردید و مسلمانان از شرّ آن اشرار نابکار نجات یافتند . درین وقت مسیلمۀ کذّاب که دعویٰ نبّوت می کرد نامه به رسول الله فرستاد مضمون اینکه :ـ از جانبِ شریکِ نبوّت مسیلمه به محمّد رسول الله اعلام می گردد ـ که من در رسالت با شما شریک شده ام ـ بنا بر آن نصف ممالک بمن و نصف دیگر بقریش تعلّق دارد ـ و لیکن قریش عدالت نمی کنند . ٨٤ از طرف حضرت پیغمبر چنین جواب تحریر نموده شد که از جانب رسول الله بمسیلمه کذاب معلوم باد که ملک از خدا تعالیٰ است- هرکه را از بندگانِ خود بخواهد-عطا می فرماید- و حسنِ عاقبت برائے کسانی است که در تحصیل رضائے او تعالیٰ می کوشند- آنحضرت مکتوبی به نصاریٰ نجران نوشته ایشان را باسلام دعوت نمود- طائفهٔ مذکور بعد از مشورت زیادی بتقدیر چهارده نفر از دانایان و بزرگانِ خود را بمدینه فرستادند- تا در باب دینِ اسلام و احوالات حضرت سید الانام تحقیقات بهم رسانند- نفری مذکور بعد از رسیدن مدینهٔ منوره بحضور آنحضرت حاضر گردیده پس از مکالمهٔ بسیار آن سرور ایشان را باسلام دعوت نمودند- ۸۵ ابا کردند۔ مباهله خواستند که اہل باطل هلاک شوند۔ از ان هم انکار نمودند۔ پس از ان فرمودند که برائے محاربه آماده شوید۔ جواب دادند که ما را طاقت و قوت جنگ عرب نیست۔ و لیکن مصالحه کرده جزیه را قبول نموده سالیانه دو ہزار حله (قیمت ہر حله چہل درم) می دهیم۔ و ہر وقت که رسولان اہلِ اسلام از دیار ما بگذرند۔ شرط آداب و مہانداری شان را بخوب وجہ بجا می آریم۔ پس از طرفین بدین قسم مصالحه واقع شد صلح نامه مبنی بر شرائط فوق نوشتند و گواہی چند نفر از صحابه را دران ثبت کرده بدیشان تسلیم کردند۔ فقط۔ ۸۶ فصل ششم در ذکر اواخر حالات حضرت افضل کائنات الیٰ یوم الوفات حجة الوداع رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم در سنۀ دهم ہجرت برائے زیارت بیت اللہ بر آمدہ بمکۀ مکرمہ رسیدند- حضرت علی کرم اللہ وجہہ، کہ برائے جمع کردن جزیہ رفتہ بود کار خود را تمام کردہ در راہ با پیغمبرِ خدا ملاقات نموده باہم بمکہ رفتہ حج نمودند- حضرت پیغمبر در عرفہ بعد از حمد و ثنای جناب باری تعالیٰ خطبۀ بلیغی ۸۷ قرأت نموده عموم مردم را خطاب نموده فرمودند که کلام مرا بشنوید - احتمال دارد که بعد از امسال درینجا ملاقات ما و شما نشود - ای مردم! برای شما کتاب الله و سنت رسول الله گذاشتم - اگر بدان عمل کنید خطا نخواهید کرد . و نیز در باب حلال و حرام و امانت و صداقت و حکومت و عدل و غیره وغیره اهل اسلام را هدایت داده نصائح کافی فرمودند - چون از نطق آنحضرت خبر ارتحال شان مفهوم می شد - پس اهل اسلام عموماً و صحابه کرام خصوصاً خیلی اندوهگین شده زار زار بگریستند - و این حج را حجة الوداع یا حجة البلاغ نام نهادند . چون رسول الله از حجة الوداع بجهت حرف تاریخ صد ساله کریم تاریخ اسلام... صفحه ۶۵ ۸۸ کردند - خبر ارتحال بازان حاکم یمن را شنیدند و پسرش شهر بن بازان را تنها والی صنعا مقرر کرده بر اضلاع دیگر از اصحاب کرام عاملان نصب نمودند - بعد از حجة الوداع مزاج شریف رسول الله علیہ السّلام منحرف گشتہ خبر شدّت مرض شان بہر طرف شائع شد - از آنرو کار و بار اسود عنسی و مسیلمۀ کذّاب و طلیحہ کہ دو سہ ماہ پیشترک دریمن و یمامہ و دیار بنی اسد دعوائے نبوت کردہ بودند - قوّت گرفتہ بسیاری مردمان را کہ نو مسلمان شده بودند بہ حیلہائے رنگا رنگ از راه راست کشیدہ جمعیت خود ہا را چنان قوّت دادند که اکثر والیان اسلام از مقاومت شان عاجز گشتہ بمدینہ منورہ بحضور آنحضرت آمدند . ۸۹ رسول اکرم با وجود شدت بیماری برائے رہانیدن اسلام از چنگ حیله و فریب دروغ گویان سعی بلیغ فرموده برائے حاکمان ہدایات و اوامر حسب حال ہر یک ارسال داشتند. اسود عنسی که جمعیت بسیار داشت. و بجنگ و کار زار مغلوب گردانیدن او قدرے دشوار بود او را به تدبیر پیغمبرانه بقتل رسانیده اسلام را از شر آن شریر رستگاری دادند. برائے سرزنش قبیلهٔ قراءه که از نصرانیان عرب بود و در ملک شام سکونت داشتند. اسامه بن زید بن الحارثه را بر لشکری جرّار امیر الجیش ساخته نامور و مقرّر فرمودند. آنحضرت در وقت مرض هم باصحاب نصیحتها فرموده مهاجر و انصار را دلداریها می نمودند چنانچه یکبار در حین شدّتِ بیماری خود از حجره ۹۰ مبارکه بر آمده وصایای نافعه برائے اصحاب کرام فرمودند. و از جواهر موعظه صدفهای گوشهای حضار را پر ساخته گفتند که بمن رسیده است که شما از موتِ من می ترسید آیا انکار مرگ پیغمبر می نمائید! آیا بارها شما را از مرگِ خود و از مرگِ خودتان آگاه نساخته ام- آیا پیغمبری در قوم خود جاوید مانده است- تا من بمانم. بعد از آن رو بطرف مهاجران نموده فرمودند ای گروه مهاجرین در حق یکدیگر خود خوبی کنید و نیز وصیّت می کنم شما را در شان انصاربه نیکوئی چه ایشان کسانی اند که مستعد و آماده داشتند مدینه را برائے شما و سبقت گرفتند بایمان پیش ازان که شما بایشان هجرت نمائید و ثمار و میوه های بُستانهای خودرا عبدالله نادان تاریخ اسلام صفحه ۵۳ ۹۱ با شما مناصفه کردند ـ و در منازلِ خود شما را جائی دادند هر کس که از شما بر ایشان حاکم شود باید حقوق ایشان را مرعی و بخاطر داشته باشد . پس از آن بطرف انصار متوجه شده فرمودند ای انصار بعد از من جماعتی را بر شما ترجیح خواهند داد ـ انصار گفتند ـ یا رسول الله ما با ایشان چکُنیم ؟ فرمودند صبر کنید البته اجرتان در بهشت به لب حوض کوثر داده خواهد شد. بعد از آن وصیت فرمودند ـ که خلافت مر قریش راست (الائمة من القريش) مردمان پیروانِ قریش اند ـ پس ای قریش وصیّتِ مرا قبول کرده در حق مردم نیکی کنید . ازین قبیل نصائح دربار فرموده و از رحلتِ خود مردم را آگاه گردانیدند صحابۀ کرام ۹۲ بگریه در آمدند. آنحضرت تاب بیقراری شان را نیاورده پس بحجرهٔ شریفه در آمدند و بتاریخ ۱۲- ربیع الاول سنه هجرت سنیه در خانهٔ عایشه صدیقه رضی الله تعالی عنها بعمر ۶۳ سالگی بدار البقاء رحلت نمودند (اِنَّا لِلهِ وَ اِنَّا اِلَیْهِ رَاجِعُوْنَ) شعر گر بقدرِ سوزشِ دل چشم من بگریستی بر دلِ من جُمله مرغانِ چمن بگریستی صد هزاران دیده بایستی دلِ ریشِ مرا تا بهر یک خویشتن بر خویشتن بگریستی دیده ہائے بختِ من بیدار بایستی کنون تا بدیدی حالِ من بر حالِ من بگریستی آنچه از من گم شده گیرانه سلیمان گم شدی بر سلیمان هم پری هم اهرمن بگریستی ۹۳ کاشکی بودی مرا هر موئی بر تن دیدۀ تا برین چشم و چراغ انجمن بگریستی بعد از فوت رسول الله صلی الله علیه و سلم حضرت ابوبکر صدیق در میان مجمع مردم رفته پس از حمد و ثنائی باری تعالی آیۀ کریمه ذیل را قرأت نمود که (وَ مَا مُحَمَّدٌ اِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ اَفَاِنْ مَّاتَ اَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلٰی اَعْقَابِکُمْ وَ مَنْ یَّنْقَلِبْ عَلٰی عَقِبَیْهِ فَلَنْ یَّضُرَّ اللّٰهَ شَیْئاً وَ سَیَجْزِی اللّٰهُ الشَّاکِرِیْنَ) یعنی محمد نه تنها پیغمبر است پیش ازو هم پیغمبران بدنیا گذشته اند ـ اگر او بمیرد یا قتل شود آیا باز بدین قدیم خود بر می گردید ـ و اگر کسی بر گردد هر آینه بخدای تعالی زیانی نمی تواند رسانید ـ و جناب ٩٤ یزدان بندگان شکر گذار را جزائی خیر عطا می فرماید. بعد ازان مردم را مخاطب نموده گفت که حضرت محمد از دنیا رحلت کرده است. اما اگر پرستاران خدا هستید خدایتعالیٰ تا ابد باقی است. چون خبر ارتحال رسول الله بمکه رسید. در میان اهالی آن نیز قیل و قال بسیار بظهور رسیده علامتهای ارتداد مشاهده شدن گرفت. مگر سهیل بن عمرو که در وقت تحریر عهد نامه حدیبیه فقره محمد رسول الله قبول نمی کرد درین وقت بر در کعبه ایستاده اهل مکه را جمع کرده چنین نطق نمود. که ای ساکنان مکه شما از واپسین ایمان آوران هستید. نخست ترین مرتدان مشوید. خدایتعالیٰ این دین مبارک را قرار فرموده رسول الله ۹۰ بمرتبۀ عالی کمال و ترقی خواهد رسانید. زیرا که آنحضرت درین جائی که اکنون من ایستاده ام بر پا ایستاده گفته بودند که ای اهالی مکه شما هم مانند من لا اله الا الله بگوئید طائفۀ عرب به شما مطیع خواهد شد و امم دیگر بشما جزیه خواهند داد و خزاین کسری و قیصر نیز به تصرف شما خواهد در آمد امروز می بینیم که بسیاری از کلام معجز بیان شان بعرضۀ ظهور در آمده چنانکه گفته بودند بعمل آمده است. و وعده هائی که هنوز باقی است البته پوره خواهند شد آیا شما را چه شده است که از چنین دین که سراسر براستی و حقیقت آن روز بروز به ثبوت رسیده است انحراف نموده راه ضلالت و جهالت قدیمۀ خودتان را قبول و اختیار کرده از سعادت دو جهانی و رضای عبدالله طارق تاریخ اسلام صفحه ۵۳ ۹۲ حضرت رسول یزدانی خود ها را بی بهره و بی نصیب می سازید. و ازین قبیل سخنان دیگر نیز ایراد نمود - که اهالی مکه از خواب غفلت بیدار شده از ارتداد باز ماندند روز دوم ارتحال آنحضرت اهل بیت نبوّت مثل حضرت عباس رض و حضرت علی رض و فضل رض بن عباس رض و قثم رض بن عباس رض و اسامه رض بن زید رض و صالح حبشی (غلام آزاد کرده آنحضرت) تجهیز و تکفین شان را بجا آورده فرا خور وصیّت شان نعش مطهر را در خانه مانده اهل اسلام فوج فوج در آمده هر یک جداگانه نماز گذاردند - زیرا که حضرت علی رض گفت - که هیچکس امامت نکند- چرا که وی امام شما است هم در حیات و هم در ممات. ۹۷ بعد از ان در هجرة حضرت عائشہ صدیقہؓ که محل فوت شان بود مدفون گردیدند۔ صلوات الله و سلامه حضرت رسول الله صلی الله علیه و سلم در حین حیات خود خلافت را به هیچکس وصیت نکردند مگر بوقت شدت مرض خود بحضرت ابوبکرؓ صدیق امر فرمودند - که پیش شده امامت نماز کند - حضرت صدیق اکبرؓ در حین حیات حضرت پیغامبر هفده بار پیش نماز شده است - که یک سبب بیعت عامتہ الناس با ابوبکرؓ نیز همین بوده است . ۹۸ فصل هفتم بیان اجمالی از صفات صوری و معنوی آنحضرت علیه الصلوة والسلام صفات صوری رسول الله عبارت از کیفیت شکل هیئت و اعضا و جوارح شان است. قد مبارک شان میانه بود اما با هر بلند قامتی که می رفتند. بسر و گردن ازو بلند تر می نمودند. و در هر مجلسی که می نشستند از اهل آن محفل بزرگتر می بودند. سرشان بزرگ می نمود اگر چه بحقیقت چندان بزرگ نبودند. موی سیاه. گیسوی شان گاهی به نصف گوش و گاهی به نرمه گوش ۹۹ و گاہے تا سر دوش مے رسید۔ و گاہ گاہ چہار گیسوے بافتہ مے گذاشتند۔ جبین شان کشادہ و ابروان پیوستہ معلوم مے شد اما حقیقته پیوسته نبود در میان آن دو رگ بود۔ که بوقت غضب نمودار مے گشت۔ چشم ہائے بادامی۔ سفیدی آنہا بغایت سفید و سیاہی آنہا نہایت سیاہ۔ و در میان سفیدی و سیاہی رگہای سرخ معلوم مے شد۔ قوہ باصره شان بمرتبه بود کہ در تاریکی چنان مے دیدند که در روشنی۔ رخسارہا با استخوان روئے برابر - بینی بلند۔ دہان کشاده۔ اما بغایت ملیح ۔ دندانها سفید و براق و کشاده و اطراف آنہا باریک و تیز روئے منور و مدور چون ماہ شب چہاردہ مے درخشید۔ رنگ روے سفید۔ اما اندک سرخی ہم داشت۔ ۱۰۰ رنگ بدن سفید و نورانی مانند نقره- محاسن مطهر شان انبوه- گردن بلند- میان دو شانه از یکدیگر دور سینه پهن و شکم هموار و با سینه برابر- از سینه تا ناف خطی باریک از موی کشیده و باقی اجزای شکم بی موی مگر طرف بالای سینه و شانه و بازوی شان موی داشت- کف شان کشاده و نرم تر از حریر- انگشتان دست و پای شان غلیظ و پشت پای صاف و نرم بود . خلاصه آنکه جمیع جوارح و اعضای آنحضرت متناسب و باعتدال بود . از جابر بن سمره مرویست که گفت در شب مهتاب گاهی بر روی مبارک رسول خدا نظر می کردم و گاهی بطرف ماه می دیدم بخدا سوگند که از ماه خوبتر حرام سینه تاریخ اسلام صفحه ۱۰۰ جلد ۱ معلوم می‌شد. ایشان در میان دو شانه گوشت پارهٔ بود که بر اطراف خود خالها بقدر نخود داشت. و آن مُهر نبوّت بود که در کتب سلف هم این علامۀ پیغمبری شان مذکور گردیده است. صفات معنوی آنحضرت که مدعا از خلق شان باشد. در آن باب خداوند کریم در قرآن عظیم فرموده که اِنّکَ لَعلی خُلقٍ عَظیم اگر هر قدر توصیف کرده شود البته قطره از دریا نخواهد بود. جمیع اوصاف حمیده و اخلاق ستوده در ایشان جمع بود. هر کدام از پیغمبران علیهم السلام بیکی از صفات حسنه متصف بودند. چنانچه نوح بشکر و ابراهیم به حلم و موسیٰ به اخلاص و اسمعیل به صدق و یعقوب بوعد و ایوب به صبر و داؤد باعتذار و سلیمان خاتم پیغمبران علیهم السلام محمد ۱۰۲ بتواضع و عیسیٰ به زہد ۔ مگر چون جناب آنحضرت باقتدای همه شان مامور بودند ۔ پس خلق هر یک را فرا گرفته مکارم اخلاق در ایشان مجتمع گشت ۔ الغرض همه اخلاق جلالی و جمالی در ایشان موجود بود . حُسن یوسف دمِ عیسیٰ ید بیضا داری آنچه خوبان همه دارند تو تنها داری آنحضرت وقت خود را سه قسمت کرده بودند حصّۀ را بکار امت و قسمتی را به نفقۀ اهل خویش و بهره را بطاعت می گذاشتند ۔ در خانه مانند نفری دیگر کار های خانگی را سر انجام می دادند ۔ چنانچه جامه و نعلین خود را می دوختند ۔ شتر را آب می دادند گوسپند را می دوشیدند ۔ و خادم را در هر خدمت مدد می کردند و سودا از ١٠٣ بازار بخانه می آوردند - و با نوکر یک جا نان می خوردند وقتی مردمان در سرائے آنحضرت چندان جمع شدند که جریر بن عبدالله در بیرون خانه بر سر خاک نشست - پیغمبر علیه السلام ردائے خود را پیچیده بطرف او انداخته فرمودند که این را هموار کرده بنشین - عبدالله تاب گستردن قطیفه مبارک را نیاورده بوسید و بپوشید شکر نعمت می گفتند اگرچه اندک می بود و در مشقت صبر می کردند اگرچه بسیار می بود و هرگز سه روز پیاپی نان سیر نمی خوردند اکثر شب ها گرسنه خفته روز روزه می گرفتند در هفته ها بمطبخ شان آتش افروخته نشده صرف باب و خرما اکل و شرب می فرمودند کردار نیک را بستوده از افعال بد متوقع ۱۰۶ منع می کردند. به چنان محبت و شفقت و کشاده روئی در مجلس با مردم تکلم می نمودند. که هر یک از حاضران خود را نزد آنحضرت از دیگران گرامی تر می دانستند. حاجت سائل را روا می فرمودند. ورنه با روئی کشاده سخن شیرین جواب داده تدارک آنها می کردند گاهی ظرافت هم می نمودند اما شائبه و دروغ در آن نمی بود. بر مردم از پدر مهربان تر بودند. در مجلس آنحضرت غیبت و عیب کسی گفته نمی شد. و جو دآنجناب و جماعتی که بحضورشان مشرف می بودند کم گوئی و با وقار و با هیبت و کم خنده و بسیار متبسم و کشاده ابرو بودند. بیرون احکام قرآن هیچ کار نمی کردند. ۱۰۵ فصل هشتم در بیان خلفائی راشدین و سلاطین مشهور بنی امیه و بنی عباسیه خلافت حضرت ابوبکر صدیق رضی الله تعالی عنه مسلمانان بعد از وفات حضرت محمد رسول الله حضرت ابو بکر صدیق را که صحابی عاقل و پرهیزگار و مدبر و متصف باوصاف حمیده بود برگزیده جانشین رسول خدا ساختند و او اول خلیفه اسلام گردید. جناب او بعض مردم عربستان را که بعد از وفات پیغمبر مرتد شده بودند پس مسلمان کرده ۱۰۶ بملک شام نیز لشکر کشیده بعض علاقه ها و سرحدات آن را فتح نمود. وفاتِ او در سنه ۱۳ هجریه بعمر ۶۳ سالگی پس از خلافت ۲ سال و ۳ ماه واقع شده است . خلافتِ حضرتِ عمر فاروق رضی الله تعالی عنه بعد از وفاتِ جناب صدیق اکثر مسلمانان حضرت عمر فاروق رض را خلیفه گردانیده به امیر المومنین مُلقبش ساختند. خلیفۀ دوم یک شخص بسیار عادل و حق شناس و دلاور و ضابط و جرار و شکسته نفس بود. و دشمنانِ اسلامی از جناب او خیلی می ترسیدند. مسلمانان در زمان خلافتِ حضرت عمر رض مملکت های شام و مصر و ایران را قوی ترین و معمورترین ممالک ۱۰۷ آن نه مان بودند - فتح کردند - و دولتِ اسلام بسیار ترقی کرد - جناب او از دست یک کافر بعمر ۶۳ سالگی بعد از خلافت ده سال و چند ماه در آخر سنه ۲۳ هجری بدرجهٔ شهادت رسید خلافتِ حضرت عثمان رضی الله عنه بعد از شهادت خلیفهٔ دوم حضرت عثمانرض بن عفان داماد پیغمبر خدا باتفاق آرائے صحابا خلیفهٔ مسلمانان شد - حضرت خلیفهٔ سوم یک شخص بسیار نرم دل و جوّاد و متخلّم و صاحب حیا و دارای اخلاق پسندیده بود - در زمان خلافت شان مسلمانان بعض جاهای دور را فتح کردند - چنانچه شهر کابل در وقت ایشان بدست اسلام آمده است - مگر در آخر بعض مردم بغاوت کرده آنجناب را در سنه ۳۵ ( تارخ اسلام کلان گوتهـ ) ۱۰۸ هجری شهید کردند - مدت خلافت او ۱۲ سال عمر مبارک شان ۸۲ سال . خلافت حضرت علی رضی الله عنه بعد از شهادت خلیفه سوم در میان مسلمانان اختلاف پیدا شده در مکه و مدینه حضرت علی پسر عم و دامادِ رسول الله صلی الله علیه وسلم خلافت می کرد - و در مملکت شام حضرت معاویة بن ابوسفیان که از طرف خلیفه سوم حاکم آن ولایت بود - حکومت می نمود - اگر چه در میان حضرت علی رضی الله عنه و حضرت معاویه جنگ بسیار سخت واقع شد - مگر مسئله خلافت فیصله نگشته حضرت علی کرم الله وجهه تا آخر عمر در شهر کوفه خلیفه ماند . ۱۰۹ جناب علی رضی اللہ عنہ یک شخص بسیار عالم وسخی و پرهیزگار و شجاع بود. بعمر ۷۳ سالگی در سنۂ هجری بعد از خلافت ۴ سال و ۹ ماه از دستِ عبدالرحمٰن ابن ملجم شهید گردید. خلافتِ حضرت امام حسن رضی اللہ عنہ بعد از حضرت علیّ حضرت امام حسن رض در کوفه خلیفه شد. مگر بعد از شش ماه برائے دفع فتنه و فسادی که در بین مسلمانان پیدا شده بود. از خلافت استعفا نمود. وفات او در سنہ هجری بعمر ۴۷ سالگی وقوع یافته است. امارتِ حضرت معاویہ رض بعد از امام حسن رضی اللہ عنہ پادشاهی مسلمانان بخاندان جناب معاویه رسید که تا مدت ۸۴ سال باقی ماند. درین مدت ۱۴ نفر از بنی امیه پادشاهی کردند- اول شان حضرت معاویه و آخر شان مروان است. چونکه جناب معاویه رضی الله عنه از قوم بنی امیه بود- لهذا تمام پادشاهان خاندانش را خلفای بنی امیه می گویند: در زمان حضرت معاویه دولت اسلامی بدرجه اعلی ترقی نائل گردیده بسیار شان و شوکت پیدا کرد. برای با خبری ممالک و ارسال و مرسول ڈاک مقرر کرده و کشتیهای جنگی برای مقابله بحری تهیه نمودند. حضرت معاویه در سنه ۶۰ بعمر ۶۷ سالگی پس از حکومت ۱۹ سال و چند ماه وفات یافت. بعد از حضرت معاویه پسرش یزید زمام حکومت را بدست خود گرفت (حضرت امام حسین رضی الله عنه) پسر حضرت علیؓ از دست افسران فوج او شهید شده است. بعد از ۳ سال و ۹ ماه حکومت در سنه ۶۴ هجری بعمر ۳۹ سالگی مُرد . حکومت ولید بن عبدالملک از خلفائے مشہور بنی اُمیہ پادشاه ششم شان ولید بن عبدالملک است. که شخصی صاحب فراست و عاقل در زمان او مملکت اسلامی بسیار وسعت یافته عساکر مسلمین در ترکستان و ہسپانیہ و توابع خراسان فتوحات نموده اند. در سنه ۹۶ ہجری وفات یافت. عمرش ۴۹ سال ۔ حکومتش ۹ سال و چند ماہ . حکومت عمر بن عبدالعزیز پادشاہ ہشتم خلفائے بنی اُمیہ و از ۱۱۲ مشهورترین اوشان است وجود این پادشاه عالی قدر بحلیۀ زهد و علم آراسته بود با مردم بوضع خلفای راشدین سلوک می کرد چنان بعدالت حکومت می نمود که اوشان را عمر ثانی می گویند در سنه ۱۰۱ هجری پس از حکومت دو نیم سال وفات یافت بنی عباسیه بعد از خلفای بنی اُمیه پادشاهی مسلمانان بخاندان حضرت عبّاس کاکای رسول خدا رسید. اهل اسلام از سبب ظلم و بیباکی بعضی از پادشاهان بنی اُمیه از ایشان منحرف و بیزار گشته بطرف اولاد حضرت علی و حضرت عبّاس که باوصاف حمیده عدالت و علم و تقوی متّصف بودند رجوع نمودند ۱۱۳ لہذا از خاندانِ حضرت عباس رضی اللہ عنہ سفاح نامی مردم بمدد ابو مسلم خراسانی کہ بسیار تعلق بہ افغانستان دارد بہ پادشاہی خود قبول کردہ با امیر بنی اُمیّہ کہ مروان نام داشت جنگیدند - سفاح در جنگ غالب آمده سلطنت اسلامی بخاندان او رسید چنانچہ ۳۷ نفر از اولادش پادشاہ شدہ تا مدّت ۵۲۴ سال حکومت کردند - اوّلِ شان سفاح و آخرین شان مستعصم باللّٰہ است . پائے تختِ حکومتِ شان شہر بغداد بود - سفاح در ۱۳۶ ہ ہجری وفات یافت. حکومت ہارون الرشید پادشاہ پنجم بنی عبّاسیّہ است ۔ و از مشہور ترین پادشاہان اسلامی است ۔ در زمانِ سلطنتِ او دولتِ اسلامی بسیار ترقّی کرد۔ با رومیان و یونانیان جنگ کردہ بر آنہا غالب آمد بیت ١١٤ العلوم ها - شفا خانه ها - کتاب خانه ها تاسیس نمودند کتاب ہائے ہر علم تصنیف و ترجمہ کرد . ساعت در عهد او اختراع شد - هارون الرشید در ١٩٣ ھ بعد از حکومت ٢٣ سال بعمر ٤٥ سالگی وفات یافت . حکومت مامون الرشید دیگر از پادشاهان مشہور این سلسلہ مامون الرشید پسر هارون الرشید است که مثل پدر در توسیع و ترقّی دولت اسلامی کوشیده علوم و معارف در عصر او بپایہ بلند ترقی رسید و مملکت آرام و آباد گردید زمان سلطنت این دو پادشاه عظیم الشان بلحاظ ترقّی و تعالی از نیکو ترین اوقات اسلام است ۔ پس از ایشان مسلمانان بباعث نفاق خودشان ضعیف گردیده ۔ بدماغ ہر حاکم ۱۱۵ و نائب الحکومه خیال پادشاهی پیدا شده در هر گوشه و کنار مابین خود جنگیده خون هزارها مسلمانان را ریختند. و سلطنت های جداگانه در تمام دنیا قائم کردند. که بعد از انقلابات بسیار تا حال باقی اند. انشاء الله تعالی روز بروز بترقی شده می روند. وَعَدَ اللهُ الَّذینَ امَنُو مِنْكُمْ وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْاَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ - یعنی خدای تعالی وعده فرموده است. که ایمان داران و آنان را که کارهای خوب می کنند در دنیا حکومت خواهد داد مثلی که قبل از آنها عطا فرموده است. [BLANK PAGE] [BLANK PAGE] [BLANK PAGE] [BLANK PAGE] [BLANK PAGE]