[ILL] كتابخانه عدد (۸) عارف (۸) مطبعه عنايت پراكنده مجموعۀ اشعار محمود طرزي در جاه و تاریخهای مختلف نظم و انشاد گردیده ، و در دارالسلطنه کابل جمع و تدوین شده ، و در مطبعه مبارکه عنایت زیور طبع آراسته گردیده ۱۳۳۲ [BLANK PAGE] [BLANK PAGE] [BLANK PAGE] [BLANK PAGE] صاحب و مالك مطبعه عنايت شهزاده جوانبخت معظم معين السلطنه سردار عنايت الله خان عدد کتبخانه عدد ( ۸ ) ( ۸ ) مطبعه عنایت پراکنده مجموعۀ اشعار محمود طرزی در جاها و تاریخهای مختلف نظم و انشاد گردیده ، و در دار السلطنه کابل جمع و تدوین شده ، و در مطبعۀ مبارکۀ عنایت بزیور طبع آراسته گردیده سنه ۱۳۳۳ = ٤ = هو بسم الله الرحمن الرحيم یکدو سخن در باب طبع کتاب بفکر خود من ، نثر فایده مندتر است از نظم . زیرا میدان نثر مانند نظم محصور و محدود نی ، بلکه خیلی واسع و فراخ افتاده است . اما شعر هم یک چیزیست که از ارکان مهمه فن ادبیات شمرده میشود . هیچ قوم وملتی نیست که شعر ، و شاعری در ان نباشد . همه اقوام و مللی که در جهان آمده و گذشته اند یکنوعی از شعر که مخصوص خود شان بوده گفته و سروده اند. در زبان شیرین بیان فارسی ، شعرهای بسیار خوب و مرغوبی گفته شده ، و شاعرهای نامدار و با اقتدار عمده ظهور نموده است که فضل و عرفان و کلامهای سحر بیان شان چیزی نیست که انکار شدنی باشد . باز هم بفکر خود من توغل بسیار در شعر و شاعری يك چیز ثمره داری شمرده نمیشود. مثلا چنانچه در اصول طرز قدیمه تحصیل و تدریس اولاد وطن ماعادت شده بود که اول از شعر به تحصیل ابتدایی آغاز میشد ، و باز بصنف منتهی رسیدن نیز بشعر انجام مییافت – یعنی يك پسری که با پنج کتاب آغاز تحصیل = ٥ = ابتدائی میکرد ، منتهی شد نش بخواندن و حل نمودن خمسة نظامی انجام میگرفت . حال آنکه این آغاز و انجام ، کم از کم پانزده شانزده سال از عمر گرانمایۀ اولاد ر ا برایگان ضایع و تلف میساخت . نتیجه هم برین قرار میگرفت که يك نوجوان شعر خوان شعر فهم بسیار اعلایی بمیدان میبرامد . آنهم در میان صد یکی میبود که از عهدۀ فهمیدن و حل کردن مخزن الاسرار و سکندر نامۀ خمسه برامده میتوانستند . حیف برین عمر! حیف برین ضیاع وقت! . در وقت حاضر ، تحصیل پانزده سالۀ يك نوجوان ، يا يك داکتر بسیار قابل ، يايك مهندس وانجینیر بسیار عاقل ، يا يك ديپلومات دانا ، يا يك مخترع باذکا وغیره غیره بسر میرساند که هم خودش ، هم خاندانش ، هم دولتش ، هم ملت و وطنش از ان مستفید میشود ، و بر میخورد . بهر صورت ؛ مقصد ما از اجازه دادن بطبع و نشر « پراکنده » نام مجموعۀ اشعار عزیزی بنیان (محمود طرزی) در (مطبعه عنایت) ، یکی این است که اشعار مجموعۀ مذکوره را يك رقم شعر طرز جدیدی یافتم ، و بحال و احوال استفادۀ زمان حاضر موافق دیدم ، و از استعارات و پیچیدگیهای معما مانندش خالی ، و با بعضی تخیلات و تصورات ساده و بسیط نو اسلوبش مالی دیدم . دیگر اینکه چون عزیزی بنیان مشارالیه از ادبای عصر جدید وطن عزیز خود ما شمرده میشود ، و در تحریرات نثر و نظمش يك نوی و تازه گی پیداست ؛ نخواستم که این اثر او در گوشۀ نسیان مانده ضایع گردد . ذاتاً «مطبعه عنایت» همین خط حرکت را پیش گرفته که تا میتواند بطبع و نشر آثار جدیده که موافق حال و مفید استقبال باشد کوشش ورزد . از بارگاه خداوند متعال جل شانه توفیقات صمدانی را نیاز میکنم که = ٦ = بسایه عرفان پیرایه قبله امجد اعظم اقدسم ذات اعلحضرت ( سراج الملة والدین ) روحی و جسمی فداه مرا بر نشر انوار معارف در وطن عزیزم موفق و کامیاب گرداند . آمین . ومن الله التوفيق . في غره رجب المرجب سنه ١٣٣٣ امضا محمد عنایت مصطفی معینی (امضا) [ILL] = ٧ = ترجیع بند - ۱ - اینکار گاه صنع عجب در س خانه ایست هر نقش از کتاب لدنی نشانه ایست گردون چو آسیاب فلاکت مدار دان اندر میانه آدم آواره دانه ایست صد ها هزار قیصر و دارا بباد داشت کهنه رباط دهر عجب آشیانه ایست تحقیق اگر شود به تماثیل روز کار یا خواب یا خیال و یا خود فسانه ایست منجر بود امور جهان با نهایتی آهنگ چار فصل شنوخوش ترانه ایست یا رب ز چیست کشمکش درد احتیاج کرم بر لقمه نان همه این دام و دانه ایست نبود سپر بزیر سپهر کبود رنگ ذرات جمله تیر قضا را نشانه ایست اصل مراد حکم خدا بود در ازل ظاهر خطا صواب همه يك بهانه ایست هر خوب و بد مأثر يك فاعل است و بس نی ز قضاء چرخ نه حکم زمانه ایست سبحان من تحير في صنعه العقول سبحان من بقدرته يعجز الفحول - ۲ - زجرام بی نهایه که پر گشته آسمان نسبت چو ذره ایست بد و جرم خاکدان صدشمس تابدار و هزاران مه منیر صد ها هزار ثابت و سیاره شد عیان هر شمس با توابع خود دور می کند هر تا بعی به لاحق دیگر کند قران = ٨ = هر کرّه را به محور خود سیر بخیر هر قطعه را ز مرکز خود فیض جاودان هر کرّه وسیعه در و صدهزار وجود هر قطعه فسیحه در و صد جهان جهان هر يك وجود مصدر صد ها هزار وجود هر يك جهان هزار جهانرا دهد نشان هر ذرّه ز راه دگر کرده کسب فیض هر جسم در طبیعت مخصوص یافت جان هر عالمی سنین و تواریخ شان جدا در هر زمین حساب دگر یافته زمان فهم و خرد غریق بگرداب حیرتست بحریست حکمتش که نباشد و راکران سبحان من تحير في صنعه العقول سبحان من بقدرته يعجز الفحول -- ٣ -- یکذره ایست ارض که آبست وکوه وخاك ذرات او نکرده برون از وی انفكاك جوفش زلهب نار چويك كوى آتشين قشرش مجارى يم ونم كرده چاك چاك نسبت به قشر حجم دل آتشين او مانند قبه ایست که پوشی به برك تاك این قشر نازکی که نیاری در احتساب وین پوست پاره که نیرزد بهیچ خاك بهر حیات جملۀ حیوان بروز و شب دارد برای ساختن رزق انهماك گاهی که میکشد نفسش از در زمین کوه شرر فشان کند این قشر لرزه ناك این کرۀ زمین تو بمانند شمع دان فانوس وار کشته محیطش نسيم پاك از این نسیم و سفرۀ عالم شمول او هر نفس رزق خویش گرفته به اشتراك ذرات ارض یافته زان نشأۀ حيات هم کرده نوش خلق ازان جرعۀ هلاك گشته فراش امن همه ذیحیات را بیقید و وهم و باك همين جسم شعله ناك سبحان من تحير في صنعه العقول سبحان من بقدرته يعجز الفحول = ۹ = - ٤ - دندان شیر لقمه آهوان زار شد گوسفند طعمه آن گرگ جان شکار بی جرم شد غذای عناکب مگس ببین معصوم بد کبوتر و شاهین زدش شکار تیهو که عاجز ست عقابش کشد بچنگ غوك ضعیف گشته غذا بهر قوت مار بی جنحه ماکیان بچه را بچه ز دزغن بی سابقه دو پاره کند موش موشخار گنجشك کرده باشه پران و را هلاک در پنجه ستم بکشیده است باز سار مرغ هوا بباز زمین طعمه می شود شد طعمه هم بمرغ هوا ماهی بحار غواص شد بحرص گهر طعمه نهنگ كبك از امید دانه شده در تله شکار قلب صدف ز بهر گهر چاکچاك شد بهر نوای خوش شده اندر قفس هزار آهوز بهر نافه بخاك هلاک خفت قتل سمور زینت جلدش شده مدار غالب تلف نموده زبونرا چه حکمتست در بحر و در زمین و هوا شد همین قرار سبحان من تحیر فی صنعه العقول سبحان من بقدرته يعجز الفحول - ٥ - که آفتاب و گاه کواکب گهی جماد گشته خدا بمعتقد زمره عباد که عجل و گاه آتش و یزدان و اهرمن که نور و ظلمت ست قضایای اعتقاد عقل و جهال و عشق خدا بود یکزمان پر بود با بتان چه زمانها همه بلاد آخر رسید نوبت توحید ذات حق هم اندران ظهور نموده بسی فساد که عین و گاه غیر شمردند خلق و حق دادند که به اصل بسی اصل اتحاد اشخاص وعقلها چقدر مختلف که بود در عالم آنقدر متخالف شد اعتقاد هر كس بنفس عنصر خود نسبتی کند وا نکه يكى اله مشخص کند مراد مقصود جمله گشت ازین اختلافها یعنی که هست خالق واحد كن انقیاد = ١٠ = حکمت نگر که بادگران خصم جان شود هر کس که کرده مسلك خود مندرج سداد سبحان من تحير فى صنعه العقول سبحان من بقدرته يعجز الفحول - ٦ - گل خنده زن فغان و محن کار عندليب بیمار حال موتس و اجرت طلب طبيب مانند لاشه نعش توا نگر ذلیل و خوار کرکس مثال وارث و عمال ناشکيب برتو فروز بزم طرب شمع خنده ریز پروانه شکسته پر افتاده در لهيب ثوم و بصل چو نرگس و لاله کشاده لب محبوس كنج طبله عطاره مشك و طيب بستر نواز عز و صفا احمق خسيس گلخن نشین ذل و هوان عاقل حسيب که جهل میشود ز جهان بهره یاب فیض که عقل میشود ز يکی لقمه بی نصيب گردد قبول خاص گهی مفسد لئيم منفور طبع گشت گهی ناصح مصيب گاهی محقر جهلا شاعر بلیغ گاهی مسخر حمقا فاضل اديب در احتیاج امر معیشت شکسته گان ظالم امورا وهمه کی کسب فروزیب سبحان من تحير فى صنعه العقول سبحان من بقدرته يعجز الفحول - ٧ - یارب بدهر چیست که هر مرد ذوفنون مبتلای عقل زراحت شده برون يارب چرا بدهر بهر شخصی عارفی دردش نقد و فضل شود دایما فزون هر سو که کرد عطف نظر دست رد بخورد در هر چه فکر کرد شدش عقل پست و دون گویا که این همه غم و محنت کمش نبود بازش بزیر حکم جهل دل نمودش خون در حیرتم که مقتضی دور چرخ بود کو جاهلان همیشه بود مسعدت نمون = ۱۱ = تا شد جهان جهان شده جاری همین اصول کز احمق د نی دل دانا شود ز بون نادا ن به اوج عز و سعادت بفخر و ناز داناست در حضیض مذلت بسرنگون نا دان بکام گردد و را طالع بلند شد اهل دل محقر این بخت واژگون سبحان من تحير في صنعه العقول سبحان من بقدرته يعجز الفحول - ۸ - افتاد از نعیم جهان دور ابوالبشر بهر خلیل تحجر به که کردن پسر يعقوب شد ز فرقت فرزند اشکبار یوسف نمود چاه بلا را بغم مقر ایوب علت بدنش کرد زار زار با اره کرد هم زکریا فدای سر ببرید تیغ جور و ستم هم سر حصور از ظلم کشت حضرت عیسی بچرخ بر طايف ز خون نعل مبارك چو لعل سرخ کوه احد عزيز چو در شد از ان گهر تأثير زهر مار بصديق آشکار آخر شهید گشت زتیغ قضا عمر هم شد شهید جامع قر آن ز تیغ جور آخر نمود تیغ به حیدر همان اثر مسموم کرد روی عادم هم حسن خرام مظلوم گشت شاه شهیدان بریده سر هرکس که غالبست برو عشق قرب او زینگونه شد و را الم و درد بیشتر سبحان من تحير في صنعه العقول سبحان من بقدرته يعجز الفحول - ۹ - کیست آنکه عجز کر د مخصص به آدمش و انکه شرف بداد بر انواع عالمش شیطان و نفس آلت شر شد نه گرد عجب کرده که جای اهل هوا در جهنمش کیست آنکه او شراب بمستان حرام کرد و انکه که جام و باده بیاموخت مرجمش = ۱۲ = قوم يهود منکر اعجاز حق که کرد روح مسيح را که دميده بمريمش کيست آنکه او بشر و فصاحت نمود سوق سفيان و شمر و بولهب و ابن ملجمش طوسی نصير را به هلاکو که کرد پيش مستعصم را ۵ کرد قرين ابن علقمش کيست آنکه داد عجز تداوی بهر مرض کيست آنکه داد خاصيت نفع مرهمش زنبور از که يافت چنين علم هندسه هم بلبل از که يافته تعليم زمزمه ش کيست آنکه کارگاه چنين زير پرده کرد وانگه نهاد حس تفقد در آدمش سبحان من تحير فی صنعه العقول سبحان من بقدرته يعجز الفحول — ۱۱ — کرد آن يکی ز بهر سعادت سرش فدا و انديگری بدون تعب يافت گنج را بود آن يکی توانگر دوزان و شد فقير رشوت شده ز بهر دگر مايه غنا کبريت احمر ست يکی بهر آن کباب پر ريکيست موجب افلاس کيميا در بند جمع مال يکی بهر وارثش در صرف زر نموده يکی عمر را هبا گشته يکی مسخر افسون چشم يار و انديگری مقيد گيسوی دلربا بر فراق خوانده يکی جادو و فسون تعويذ وصل يار نويسد دگر بيا گشته زبهر لاله يکی داغدار غم همرد گر شده گل و نسرين هم و بلا شد آن يکی شهير بر ند پياله کش و انديگری بحرص شد افتاده ريا والحاصل آنکه هريکی از فرد نوع انس گشته بقيد يك امل خاص مبتلا سبحان من تحير فی صنعه العقول سبحان من بقدرته يعجز الفحول = ١٣ = — ١١ — هر کس که میکند بکسی غدر وظلم و آل اموال خلق گیرد و کوید نه سارقم یکوجه حق بیان کند البت بفعل خود يك مملکت کنند در و صلب دزد را در يك بلد حجاب زنان عیب بوده است شو محرم مسام الا طوار عاقلی و انکه نکرچه فعل غرییش کند ظهور افعال هر کسی بخیالش شده مطیع عقل و جنون وباطل وحق را برای فرق در ظلم خویش می نکند اثم را خیال قاتل گناه قتل نه پنداشته و بال هر کس که یکی تو جداگانه اش سوال و اندیگران شرف شمرند این قبیح حال و یحال شد به شهر دگر باعث جهال خاك قدوم او بنظر سرمه وار مال کو هر یکی جدا بمجنون گشته است دال کس کی کند بعقل خودش نسبت ضلال حيفا که در جهان نبود سنک اعتدال سبحان من تحير في صنعه العقول سبحان من بقدرته يعجز الفحول — ١٢ — آنکو صباح را شب و شب را نهار کرد نزع حیات حی کند و حی مردگان شیرین نمود جلوۀ لیلای حسن را ده ها ز بهر يك طمعی کرده محصور ملکی ز بهر حرص یکی از بر افکند صد سال پرورید یکی را بعز و ناز در ملک خود تصرف حق كيف ما يشاست دیرا تموز و فصل خزا نرا بهار کرد کرد از غبار آدم و بازش غبار کرد فرهاد سان هزار چو مجنون زار کرد جانهاز بهر يك اهلى بيقرار كرد با يك منافقی مللی تار و مار کرد آخر به پنجه اجلش سردو چار کرد خواهد که هست یا که فن هر دو کار کرد = ١٤ = عارفشداو که معترف عجز شد (ضیا) وز حادثات جاریه اش اعتبار کرد در پیش قدرت حکم صانع قدیم «محمود» چون ضیابه تحیر قرار کرد سبحان من تحير فى صنعه العقول سبحان من بقدرته يعجز الفحول § در شام شریف ١٣١٥ این ترجیع بند مذکور را بزبان ترکی عثمانی «ضیا» پاشا که یکی از مشاهیر ادبای عثمانیه است نظم و انشاد کرده . عاجز حقیر درسنه ١٣١٥ هنگامیکه در سرایستان جنت نشان صالحیة دمشق شام سکونت داشتم ترجیع بند مافوق رابی آنکه در وزن و قافیه ومعانی آن تغییر و تبدیلی واقع شود بزبان پارسی عیناً ترجمه کرده ام که اینهم از صنایع بسیار دشوار فن ترجمه میباشد. بعد از ترجمۀ این ترجیع بند طبیعت حقیرانه را در همین بحر سرشاری حاصل آمده بعضی اشعار پراکنده درهم و برهم از زادۀ طبع عجز توأم سرزده است ازان جمله منظومۀ سیاحت نامه ایست که در سنه ١٣١٨ بعد از رحلت قبله گاه دل آگاه مرحوم ( سردار غلام محمد خان طـرزی صـاحب افغان ) رحمة الله علیه از شام بسوی در سعادة استانبول وقوع یافته است این سیاحت نامۀ منظوم تقریباً پنچصد بیت است که بنام ( سفر بعد از وفات پدر ) موسوم شده است یکدو نسخۀ این سیاحت نامه را بخط خود نوشته يك نسخه را بوزير داخلية دولت عثمانیه و یکی دیگر از ان را بوزیر معارف دولت مشار الیها عرض و تقدیم نموده ام که از طرف وزارت جلیلة معارف در باب طبع و نشر آن با تحسین و آفرین یکقطعه رخصتنامه رسمی نیز عطا فرموده = ۱۵ = شده بود . ولی بنابر بعضی غوايل بر طبع آن در استانبول موفق نشدم و چون بعد از چندی عزیمت خاك پاك وطن عزیزم افغانستان را کرده بهندو ستان آمدم يك نسخة باقی ماندۀ سیاحت نامۀ مذکور را با رخصتنامه رسمی آن در لاهور بنابر خواهش محبوب عالم صاحب مدیر پیسه اخبار بقصد چاپ شدن گذاشته بودم . بعد از شرفیابی دارالسلطنۀ کابل اگرچه چند بار نسخۀ مذکور را از نزد محبوب عالم صاحب طلب کردم ، ولی وااسفا که نسخۀ مذکور تا بحال دستگیری نکرد . دیگر نسخۀ هم از ان باقی نمانده از مقدمۀ سیاحت نامۀ مذکور اینچند فرد آتی را که بخاطر مانده بود ثبت دفتر یادگار نمودم : سفر بعد از وفات پدر مقدمه بعد از ثنا و حمد خداوند لایزال گویم تر از قصۀ احوال پر ملال چرخ فلك بعاسر نیرنگ کرد باز محروم ساخت دیده ز دیدار دلنواز یعنی که بد مرا پدری مهر پروری مشفق بدور حیم بدو لطف گستری هم شاعر و ادیب و حکیم و دبیر بود اندر وطن و زیر بد و با امیر بود آخر ز بازی فلك چرخ کجمدار آواره وطن شده از راه قندهار سه سال بعد از انکه بهندو ستان نشست بر خاست با عیال و بهجرت کمر به بست آورد او پناه بدر گاه پادشاه آن پادشه که هست مر اسلام را پناه ( عبدالحمید خان ) به تلطف قبول کرد او را و هر مرام و را هم مثول کرد تنخواه ماهواره و احسان شاه وار الطاف کرد بهروی آن شاه با وقار فرمود تا بشام نشیند ازان سبب آمد بشام ورفت ازو محنت و تعب = ١٦ = شد سالها که بود مقیم دمشق شام مشغول با عبادت و مقبول خاص و عام سال گذشته رفت برای ادای حج فرض خدا بجای نمود از ادای حج آمد چو سوی خانه سه مه بعد از قضا افتاد او بيك مرض صعب بیدوا عاجز شد از علاج حکیمان با کمال هیچ فائده نکرد تداوی و صرف مال در لیله برات و شب جمعه از سنین بدیکهزار و سه صد و هجده که شد قرین با رحمت اله رحیم کریم خویش رفت از جهان بسوی جنان نعیم خویش صد ها هزار رحمت حق بر روان او بادا ز فیض رحمت حق تازه جان او تصویر قبله گاه مرحوم سردار غلام محمد خان حضرت طرزی صاحب افغان رحمة الله علیه = 17 = بعد از وفات آن پدر مهربان خویش کردم سفر ز «شام» بغمهای جان خویش یاراه آهنی که کشیده شده ز شام اندر جبال عال که « لبنان» ور است نام تا بندریکه اسم علم گشته بهر آن «بیروت» در لسان همه مردم جهان زانجا به بحر گشت سفر چون نصیب من واپور شد نشیمن من با حبیب من واپور ما که نام و راهست ( قونغو ) مال فرانسه است و بسی هست تیز پو در استانبول ۱۳۱۸ در اثنای این سیاحت ( محمود طرزی ) به این قیافت بود = ١٨ = از الهامات الهامه ( توحید حضرت خالق وحید بلسان فن هیئت جدید ) وسعت سما آنخا لقیكه كون و مکان آشکار کرد صيف وشتا نمود خزان و بهار کرد از هيچ و نیست هست نموده بسی وجود اما بسی ، بلی ! چه بسی ؟ حد ورا نبود افلا ك را نظر کن وانجم در و ببين انجم در و ببین و تو مردم در و ببین تعداد این نجوم نه کار منجم است علم حساب لال و قلم از کفش گم است هیئت شناس هند سه را ساخت آلتی خطین مستقیم کشیده به حکمتی برلوح این سما که تو بینی کبود رنگ بی آنکه قطع همدگر آز د سرش بسنگ خطين مستقيم بلا انتها رود علم خدا بود که به بی منتها رود کهکشان در کهکشان نظر کن و در بعد او خیال تحديد بعد او بود امری بسی محال تعداد این نجوم چو یکپاره های نور مخصوص علم خالق یکتاست ای غیور هر پاره ز نور که بینی به کهکشان باشد شموس و نیز جهان ها چواین جهان از بس بعید و دور و در ازست و بیقیاس فكر و خيال و وهم از و مانده در هراس = ۱۹ = آن يك فضای ديگر و يكعالمیست ژرف گویند بس شموس بمانند شمس ما اين شمس ما بجملۀ سیاره اش بجد ابعاد بی نهایۀ این دورها ببین تحدید بعد او نشود حل بلفظ و حرف در آسمان بدایره دور مبتلا اطراف آفتاب دگر دور میکند خود را بعجز و عظمت وعزدر خدا ببین منظومۀ شمس ای جان شنو ز مرکز شمسی تو قصۀ آن صانع قدیم درین جو مر تقی بر گرد آن بدور بیاورد بس نجوم سیاره آن بود که ز خود نور می نداشت دورش بگرد شمس بود مرکزش هم اوست مرکز که گفته شد تو بدان کو قرار داشت سیاره هفتگانه اگر چه شمرده اند اول عطارد است و دوم زهره و سوم: مریخ و مشتری و زحل را عیان ببین هر شل دگر ستارۀ سیارۀ بود نام حکیم هرشل و او کشف آن نمود نپتون بود اخیر ترین ستاره ها آری شراره هاست همینها که ذکر شد بعد از مرور سرد شد و یافت حد خویش ذکر خدا کند همه اشیای کائنات تا یابی آگهی و بگیری تو حصۀ بر پا نمود شمس منیری بمرکزی سیاره نام جملۀ آن گشته در علوم نورش ز آفتاب جهانتاب بر ضیاست نور و حیات و جاذبه و گرمیش از وست او نیز دور میکند و نیستش ثبات لیکن از ان گذشته دگر نیز دیده اند این ارض ما بود تو مکن عقل خویش کم اسرار های خالق کون و مکان ببین بر گرد شمس شعلۀ جوالۀ بود سلطان علم بین بکجاها علم کشود کو دور تر ز شمس بود زین شراره ها کز شمس شد جدا و بدورش بذكر شد هر يك بمحوری شده پویان مدخویش بیطوف در گهش نبود دور بی ثبات = ٢٠ = ابعاد سیارات سیاره ها دو دور خداشان عطا نمود یک دور مرکزی و دگر محوری فزود سیاره سایر است و بود مرکز آفتاب این دور مرکزیست بکن قطر او حساب گر میکنی حساب تو این قطر دایره افتی بحیرت و نبری پی بسا پره از شمس تا عطارد منشی آسمان کوشد قریب از همه سیاره ها بدان گویند بعد او ست ز امیال سی و هفت ملیون و نیست خیلی درین بعد او شگفت از بعد ارض و شمس اگر آورم سخن شد نه کرور و هفت لك از میلهای فن چون آمدیم بر سر پنتون و بعد او شد آنقد ر بعید که کردیم سر فرو این بعد با عدد نشود عد بمجزه شال بشنو مثالك عجبی ای خرد خیال ممکن اگر شدی که ز پنتون سفر کنی تا شمس یک سیاحت سرعت گذر کنی لیل و نهار قطع مراحل کنی بجان لیکن بسرعتیکه ز برقت دهد نشان یعنی بساعتی تو روی سی و هفت میل بیمکث و بیدرنگ شب و روز در رحیل در ده هزار و نیصد پنجاه و دو سنین شاید رسی به شمس ز پنتون خوش زمین این بعد ر انظر کن و ایند وررا ببین پرکار صنع و حکمت پرغور را ببین در قطر این مدار نظر کن ز هر طرف بنگر عظیم دایره را وه شو طرف بگذار سر بعجز بدرگاه خالقی در پیش عظمتش بنما عجز عاشقی این دایره که شمه از کبر قطر او مذکوشد مدان که تمام سماست او مانند ایند و ایر و این شمس مرکزی اندر سما هزار هزاران بود مضی این شمس ما بمجمله سیاره اش بجود اطراف آفتاب دگر دور میکند محمود پیش عظمت خلاق کائنات تمثلنها سماست چو یک قطره در فرات درالهامه شام شریف ۱۳۲۱ = ۲۱ = - § - الهامه الهامه قریه ایست از قریه های دمشق شام که از شهر سه میل بسوی شمال غربی در وادی لطافت تمادی پر اشجار ثمر دار سایه دار جویبار دار پر آبشار طراوت نثار ی واقعه شده است. سرك پهنای پخته عرابه رو که قبل ازین برای عرابۀ شش اسپۀ ( دلیژانس ) ساخته شده بود و عرابۀ مذکور در روز دوبار مسافران را از شام به بیروت واز بیروت بشام نقل میداد با سرك مارپیچ راه آهن ریل توأم تا به قریۀ الهامه در میان درۀ پر اشجار بسیار جویبار و افر آبشار با هم میرود . قصر ها و سرا بستان های اکابر و تو انگران دمشق که برای صیفیه درین قریه ساخته شده با منظرۀ طبیعی که دست خلقت وقدرت به او بخشیده منظم آمده قریه را الحق که نمونۀ فردوس برین گردانیده است. در خصوص لذت وحلاوت اثمار وخوشگواری آبهای چشمه سار و جیادت ولطافت هوای حیات نثار، الهامۀ صفوت علامه مشاربالبنان است بعد از انکه باارادۀ مراحم عادۀ اعلحضرت پادشاهی برای آوردن عیال وتعلقات خود از دار السلطنۀ کابل (در بلد شام مسمی دمشق + کز لب سنگش دمد آواز عشق) آمدم بمناسبت ظهور یافتن مرض وبا ، در یکی از سرا بستا نهای صیفیۀ این قریۀ باصفا شد رحل اقامت انداختم: يك شبی بود که خواب از چشمم وداع نموده بود از نیم شب یکساعت گذشته بر بام قصر برآمدم سبحان الله چه منظره! مهتاب جهانتاب؛ کوهها با غهاتپه ها جنگلها خانه ها را به انوار صفانثار خویش چنان مستغرق نموده که گویا سیلاب محلول الماسی عالم را فرا گرفته باشد شاخهای درختان سرافراز عر عر وشمشاد بوزش نسیم حیات بخش لطیفی = ۲۲ = ۵ میوزید به اهتزار آمده و صداهای شلاشل آبشارهائیکه از چشمه سار های سرتپه ها و دامنه کوهها بر سر سنگها و روی سبزه و لاله ها تا به آخر وادی جریان مینمود با آوازهای نغمه هزار و سار و اصوات حزين عود و پیانونوا زان سرشار که از بعضی قصرهای گوشه و کنار بر می آمد با همدیگر مزج و دم ساز گردیده درین سکوت و سكونت شب تنهایی قوه سامعه را به اهتزار و پرواز می آورد. من هنوز در مصنوعات بدیعه گوناگون عالم ارضی که بحکمت بالغه صانع حي قديم لايزال بروی کار آمده غوطه خوار گرداب حيرت مانده بودم که بناگهان قوه نظرم راسهای وسعت انتهای خوشنما و نجوم زاهرة درخشنده متلالا و کهکشان عظمت نشان نورانی ادا بسوی خود جلب نمود، و خوانده گیهای فن هیئت که بخاطر مانده بود در نظرم تجسم ورزیده، در پیش عظمت و کبریا ئی حضرت خلاق ذوالجلال لاشريك بمثال بي اختيار جبین عجز و انکسار بر روی خاك نهاده زار نالیهای بندگی پر شرمنده گی نمودم و توحید ما فوق مذکور را در همین شب نظم و انشاد کرده مقطع آخرین آنرا بعد از ادای نماز صبح برقم آوردم. در همین قریه الهامه بودم که ولادت ولدم عبدالوهاب وقوعیافت. تاریخ ولادت آنرا به نظم آورد ما گرچه نوشتن آن عین گستا خیست ولی چون در ین پراکنده جمله اشعار موجوده حقیرانه را نوشتن خواسته ام لهذا به تحریر آن جسارت ورزیده شد . - § - تاریخ ولادت فرزندم عبد الوهاب چارم ماه بود از رمضان فیضرس ليله سرور رسان سنه هجری بعد الف سنه سه صد و بيست و يك بدان توسنه = ۲۳ = شب سه شنبه ساعت چاری من نشسته بفکر بسیاری باز شد در یکی مسیحا دم آمد و گفت مژده آور دم گفتمش چیست مژده ات ای یار کو مرا وارهان زاستنظار گفت و هاب ذو المنن بتو داد ولدی جمله حسن وفضل و سداد زین بشارت جبین حمد و ثنا بر نهادم بسجده پیش خدا باز با عجز و صدق و استغفار کردم از پیر نامش استفسار گفت وهاب اوست بخشنده بخشش اوکرده این بود بنده «عبدوهاب» يحفظك مولا از همه آفت و اذا و جفا حقتعالی ترا برای وطن جوهر قابلی کند نه چو من ملت و دولت و وطن از تو منفعتها برد به فن از تو آری هريك ولد که می آید بهر او این دعا همی شاید ولدی کو بدولت و ملت نرساند نکوئی و خدمت آنولدکر نیاید اولی تر فایده از درخت چیست ثمر هست امیدم از خدای احد که ثمرهای خدمت توخورد ملت و دولت و وطن جمله ما درو خواهران ومن جمله در شام شریف ۱۳۲۱ - § - = ٢٤ = عشق وطن این نشیدۀ عاشقانه در دارالسلطنۀ کابل برای مدافعهٔ نفس از ملامت خلق دربارهٔ آمدنم بوطن گفته شده زیرا بعضی از رفقا رجعتم را بوطن بر دیوانگی حمل نموده ملامت میکردند : § هر کس که دل بعشق وطن کرد مبتلا ایمان و عقل و دین نشود هیچ از و جدا قول رسول بر حق ما این چنین بود حب وطن اساس به ایمان و دین بود حب وطن بخاك و گل و چوب و سنگ نیست زیرا بخاك و سنگ قرار و درنگ نیست حب وطن بمیوه و گلزار و باغ نیست حب وطن بکوه و بصحرا و راغ نیست حب وطن بشهر و به انهار و مزرعه نبود چرا که پر شده دنیا به این همه اینها عوارضست و محبت نه عارضیست آن جوهریست خاص که از فیض معنویست حب وطن معانی دیگر بود و را كز حب خاك و سنگ و درخت آمده جدا اینچند چیز باعث حب وطن بود گویم ترا که تجربهٔ اهل فن بود تشکیل جسم و جان بشر زاب نطفه شد آن آب هم ز جوهر خون آب بسته شد خون از غذا و آب و هوا حاصل آمده از امتزاج این همه آن کامل آمده = ٢٥ = خاك وطن بود که پدید آورد غذا خاك وطن بدایت تشکیل هر وجود خاك وطن به حکمت حی قدیم فرد حس بصر که نعمت عظمای خالق است سمعست قوه ئی که سمیع علیم حی اول صدا بگوش ز حب وطن رسید نطقست خاصه ئی که خداوند لایزال اول کلام چون ز دهان میشود برون اول مشام هم ز وطن بوی عشق یافت اول قدم بمشی چو آغاز میکند اول نفس که باعث مدّ حیات بود پس گر مراجعت سوی وجدان کنی بجد یابی ز بهر عشق وطن خویش را مطیع ای خاك پاك عاشق افتاده توام مجبور حب تست حواس و قوای من بشنو که عشق از چه به انسان شود یلا هر نقطه ئی که جمع در و شد حواس خمس معشوق نام مجمع این پنجگانه است معشوق من وطن بود از این سبب که او عاشق ازان منم که جمیع حواس را عشق وطن حواس و دل و جسم و جان من خاك وطن بود که شدش آب و هم هوا کردست با هزار جد و جهد و تار و پود از بدء جسم و جان بشر ابتدار کرد اول بخاك پاك وطن در تعلق است احسان نموده است به انسان نيك پی صوتی که بشنود همه زاهل وطن شنید فرق بشر نمود ز حیوان باین کمال نطق زبان اهل وطن گشته ره نمون ذوق از وطن بدایت لذات رزق یافت از لمس خاك پاك وطن ناز میکند از آن هواست کان وطنت را محاط بود وانگاه فکر این همه اسباب بیعدد مجبور حب اوست شریفست گر وضیع با جسم و جان فدائی دلداده توام عشقت ز بهر هر مرض من دوای من تا گویمت ز قول حکیمان پردها سمع و بصر مشام و دگر حس ذوق و لمس عاشق همان که جمع حواسش بهانه است مجمع ز بهر جمله حواسم شده است او کردم بخاك پاك وطن جمع و پابجا مربوط کرده است بخود با هزار فن = ٢٦ = چون اصل و فطرت و نسب وقوم وملتم چون جسم وجان ورنك وزبان شكل وهيئتم چون آب و جدوجده و ما در ز هفت پشت از تست و در تو بوده و در خاك تو مخفت چون جمله حواس من از جمله وجود کردست با تو رابطه از جمله تار و پود پس عشق توچسان زسر من بدر شود باشير اندرون شد و باجان بدر شود شدسا لها که داغ جدائی وفرقتت میدوخت همچو شمع دل و جان عاشقت شبها بياد وصل تو بخواب مانده ام در روزها بفکر تو در تاب مانده ام هر علم وفن که خوانده و تحصیل کرده ام نیت برای خدمت و نفع تو بوده ام نیت به از عمل چوبنی کریم گفت امیدم آن بود که همان نیتم برفت جمله گناه ورو سيه ئى و بدی من پوشد خطا وجمله صفات ردى من الله ذوالجلال كه علام غيبها ست داندکه فکر ونيت من خالص وصفاست نيت چو جان فشانى وخد متگذارى بود حرمان از ان مدان که ز من اختیاری بود با صد هوس هزار تصور زملك شام آن شام كوز صبح سعادت شده بکام آ نشام کو ز خلدبرین میدهد نشان قدسیتش ز روح بزرگان و قد سيان هر گونه عیش و عشرت و راحت گذاشتم از عشق تو دو یده زسربای ساختم از جذب عشق بود که سویت بیامدم نی بهر جاه و ثروت وحشمت بیامدم هر زحمت ومشقت و خواری و ذل تو بر من گوار میشود از فیض عشق تو کر صدهزارسنگ ملامت بسر خورم گرصد هزا رطعنه و تو بخها برم گرصد هزار بار بد یوا نکی مرا تهمت نهند وعقل بدانند ز من جدا من جمله را قبول كنم باهم که هست این آرزو که شهره کنندم وطن پرست اى خاك پاك اى وطن خوش زمين من معشوق من حبيب من و دل نشين من مسعود باش و شاد بزی تا ابد بمان در حفظ و در ترقی و معموری و امان از شر دشمنان شرير قوى بد محفوظ باد خاك تو در حضرت احد = ۲۷ = در مسلك تمدن و عمران و برتری در علم و در صنایع و در هر هنروزی رشك آور بلاد تمدن نشان شوی در شرق همچو شمس درخشان عیان شوی ابنا و اهل تو زفیوضات اتفاق گردند بهره یاب و بر ایند از نفاق گردند يك وجود و نمایند دست يك بندند جمله کی کمر همت و كمك از بهر دفع دشمن وجذب علوم وفن از بهر اخذ صنعت و هم عسکری شدن خلاق ذو الجلال عنایت کند ترا انواع عزت و شرف و نعمت وبنا امنیت عمومی وحق و حقوق عدل آسایش ورفاه ومساوات وعلم وعقل خیریت وسعادت و ثروت نظام و نظم قانون حرب و نظم سیاسی و چندرزم آزادی وتجارت و صنعت زراعتت مال کثیر و راه وسیع و عمارتت از این همه توانگر وهم بهره ورشوی درکره زمین به ترقی سمر شوی ( محمود ) بینوا بشب و روز ایندعا میکرده است و باد اجابت زکبریا در دارالسلطنه کابل ۱۳۲۰ = ۲۸ = هیئت اجتماعیه هنگامیکه به ترجمه کتاب ( تلخیص حقوق بین الدول ) مشغول بودم در سنه هزار و سه صد و چارده در دمشق شام جنت مشام گفته شده . ترجیع بند - ۱ - حضرت کردگار از حکمت داده نظمی عجیب در خلقت کره ارض را چو خلق نمود بود جسمی ز نار پر هیبت این نسیم حیات بخش برو بد بخاری کثیف پر غلظت چون بود قاعده که هر مایع سرد چون میشود کند جمدت نار سیال را احاطه نمود ورقی همچو روی شیر صفت قشر شد بسته و بخار کثیف رفع گردید و کرد مائیت ریخت آن آب بر رخ این قشر بحر ها شد پدید ازان حالت قوه نامیه پدید آمد برهمین سطح قشر با فسحت بعد ازان شد ظهور حیوانات تا که آمد ظهور انسیت = ۲۹ = شد مکرم چو نوع انسانی بسرش ماند تاج جمعیت هیئت اجتماعی ملت نام او سلطنت شد و دولت - ۲ - نوع انسان شریف و برتر شد برهمه ذیحیات افسر شد عوض چنگ تیز شیر و پلنگ مالك تیغ و تیر و خنجر شد فیل و اشتر فرس و حوش وطیور جمله اورا مطیع و چاکر شد كره ارض با همه مخلوق زیر فرمان او مسخر شد ذیحیات و جماد و نوع نبات دایره گشت و او چو محور شد در اوایل چو پوست میپوشید رفته رفته چنان توانگر شد: كه زد دیبا و اطلس و مخمل ساخت پوشاك و زینت آور شد گوشت میخورد خام و گشت چنان كه طعامش ز شیر و شکر شد عوض جمله قوت و قدرت كه دگر نوع را میسر شد بهر انسان که بود نوع ضعیف قوه عقل یار و یاور شد عقل او را برای جمعیت كرد ارشاد و حكم كستر شد هیئت اجتماعی ملت نام او سلطنت شد و دولت - ۳ - هیئت اجتماع گر نبود شخصى واحد معیشتی نکند چونکه انسان بچیزهای کثیر هست محتاج و دفع آن باید = ۳۰ = بی نشیمنگه و لباس و طعام زنده گانی کجا بسر آید دفع اینها بدون جمعیت گر بود پاد شاه نتواند پادشاهان مستبد خود را گر چه بر هرچه مقتدر دانند: ليك يك گرده نان زگندم و جو بسر خود بدست کی آرد بیل از بهر کندن ته دای سعی ملیون نفوس میباید هست محتاج لطف جمعیت مستبد ان چه شد که کبر کند گر نباشد مراحم ملت هم گرسنه برهنه میماند شدولی نعمت کریم بزرگ هیئت اجتماعی بی بد شاه نوع بشر همین باشد دعوی مستبد نمی شاید هیئت اجتماعی ملت نام اوسلطنت شد و دولت نوع انسان شریف گشت از ان که تمدن بطبع اوست نهان مدنی طبعیش از ان باشد که بجمعیت است زنده روان فیض جمعیت و تعاون هم غالبش ساخت بر همه حیوان به تعاون کشید معدنرا ساخت تیغ وتفنگ و توپ وسنان فیض جمعیت و تعاون بود که شدش ریل و تلگراف آسان شد شناور به بحر همچو نهنگ بحر را زیر حکم کرد روان بحرو برنی ؛ که بر هوای نسیم کرد چون مرغ تیز پرطیران خبر شرق را بغرب آورد بیکی لمحه بی مرور زمان کوه ها را شگافت و صحرا را در نور دید و کرد طی مکان = ٣١ = این همه شد ز فیض جمعیت که تمدن بشد نتیجه آن هیئت اجتماع را نازم که تفضل نمود بر انسان هیئت اجتماعی ملت نام او سلطنت شد و دولت هیئت اجتماع را بنگر که چه احسانها کند به بشر اتفاق و تعاون و امداد شفقت مرحمت بیکدیگر علم و عرفان و صنعت و ثروت ادب و فضل و هم کمال و هنر فابريك و مكاتب و او تل هم شفا خانه های بحری وبر هم آکادمی تیاترو او په را کافه شانتی ترا موای موتر اکسپوزیسیون و شرکتها بانک و بانکنوط و بانگر پرزر وضع قانون و نظم پولیٹکل قوت حرب و قرعة عسكر هم منسپل و هیئت اعیان پارلمنت و عدالت کشور دار شورا و دار مبعوثان داخلی خارجی و بحری و بر امپراطور و پادشاه و قرال هم وزیران علم و مال و دگر جمله از فیض ملت و هیئت گشت پیدا برای نوع بشر هیئت اجتماعی ملت نام او سلطنت شد و دولت – ٦ – شد حکومت سه گونه در عالم مستقل نیم مستقل مدغم مستقل آنکه حکم هیچ کسی نبود بروی و ندارد غم = ۳۲ = داخلاً خارجاً به استقلال سلطنت می کند چه بیش و چه کم باد کر دولتش مساوات است هم مقابل بمثل شد باهم در حق حاکمیت و عزت از کسی هیچ پا نیارد کم با دول با شدش حقوق کثیر چون تجارت سفارت اعظم در حق صلح و حرب و آمد و رفت هست با همدگر مرابط و ضم چون شود پیش در میان دعوا یکدگر را همی کنند حکم پوسته و تلگراف در پهلوی شان عهد با انتظام بسته بهم که رود آید و قبول شود تکت داک و یا نفنوط و درم دولت مستقل شد آن ملت که بود حمرو حاکم و خرم هیئت اجتماعی ملت نام او سلطنت شد و دولت ملت و هیئتیکه نیست و را حق احکام خارجش بر جا یعنی در داخل ممالک خویش مستقل هست و نیستش پروا هر چه خواهد کند نگوید کس که چه کردی و میکنی شاها گر بيك روز صد نفر بکشد کس نیارد که گفت چون و چرا ليك در هر معاملات برون دست غیری بود به او همپا دولتی دیگری دران بابت شده حامی او بدولتها باد گر کس معاهدات نداشت غیر آنکس که حامیست او را گشته محروم از حقوق دول هست مختار و مانده تنها = ۳۳ = گرچه ضرب طلاه و نقره ونوط باشدش ليك هست شاه روا تکت داك او قبول نشد پیش دیگر دول بهيچ كجا دولت نیم مستقل اینست كه بخارج نباشدش سروپا هیئت اجتماعی ملت نام اوسلطنت شدودولت — 8 — مدغم آن دولتیست بیقدرت که بود تابع دگر دولت چون نوابان و راجگان باشد زیر قانون و حکم پر شدّت نی بخارج معامله دارد نه بداخل و راست مالکیت ليك نامش حکومتیست جدا دبدبه دارد و بسی حشمت چونکه او تابعی قبول نمود کرده متبوع او ورا عزت فیل ها قصرها و جاریه ها همه سامان زیور و زینت عسكرو توپ هم اگرچه وراست نیست ليكن وراز خودقدرت حیف بر ملتيکه شد محروم از تمام حقوق حریت هیئت اجتماعی که بران حکم راند برو دگر هیئت گرچه با ثروت ست و خیل وحشم نیست در وی شرف چوهست اسرت شد بخارا و هند و خیوه و مصر مدغمی را نمونه عبرت هیئت اجتماعی ملت نام اوسلطنت شدودولت درشام ١٣١٤ = ٣٤ = جغرافیای مختصر ممالك افغانستان المقدمه آن شهسوار حسن که نامش ( تمدن ) است اورابخاك قطعه (اوروپ) توطن است پیش از زمانه‌های دررازی در (آسیا) میبود پاد شاه و همیراند حکمها از علم وصنعت و ادب و حکمت و کمال از ثروت و سعادت و عمران و نقد و مال آن قطعه را چنان بکمال آوریده بود کواوروپ خراب ورا غبطه مینمود تاثير حسن ليلى شر قی مثال ما مجنون نمود خسروغرب و شمال را لکن بكفر نعمت و بیباکی و بدی عشاق او نمود بسی بدعت و ردی زانرو بغرب تخت حکومت نهاد شاه اوروپ زحسن روی (تمدن) بشدچوماه انوار شمس حسن ز مغرب طلوع کرد مشرق زبون گشت وقیامت شروع کرد ای (شرق) شادباش که خلاق ذوالجلال تبدیل میدهد همه دم حالرا بحال حالا زمان آن برسیده که دور چرخ باز آورد برون مه غراى تو ز سلخ § افغانستان در وسط آسیاست یکی خاك چون بهشت در شرق هر که دید و را غرب را بهشت = ٣٥ = آن خاک پاک قطعهٔ (افغانستان) بود از غیر خالی پر همه زافغانیان بود خاک و هوا و آب وی از حسن ذات شد اخلاق اهل او همه گی خوش صفات شد از بهر آب جاری چون سلسبیل او گردیده اهل غرب همه خود قتیل او از بهر میوه های لذیذش دل فرنگ گردیده همچو شیشه پر از باده شرنگ از حسن قابلیت خاکش چه گویمت وز فیض خوشگواری آبش چه گویمت کهسار پر زبرف بر اطراف آن محاط انهار و چشمه سار ز ذیلش در انبساط - § - تحدید حدود اول بیان کنم بتو از چار حد او باز آورم سخن بسر بند و سد او از سوی غرب هست به (ایران) حدود او از سوی شرق (هند) شده همحدود او سوی شمال اوست به (پامیر و روس و) چین سوی جنوب (سند و بلوچش) بود کمین از چار سو بجار ولایت متین شده حد بندیش بقوت مردم امین شده - § - ولایت غربی در غرب شد ولایت معمورهٔ (هرات) در آب و خاک بهره ربوده بهر صفات از قابلیتی که بخاکش خدا نهاد از نوع زرع هر چه که خواهی تر ابداد بادام و پسته جوز و عنب آلو و انار انجیر و سیب و به بود و توت شهد دار اقوام بس عجیب و غریب است در هرات هر يك جدا بفكر و بعادات و اصل و ذات لکن همه جسور بود صاحب ذکا در پیش روی خصم چو سدیست پابجا آن قلعهٔ متین صنع چه خوش بود وان سنگر رصین مربع چه خوش بود از توپ های صدفی بس بزرگ و خوب و زسایر سلاح زفا بر یكه گروپ آماده گشته بهر دفاع وطن در و تا روس و فرس را نبود مکر و فن در و = ٣٦ = ولایت شرقی در شرق شد ولایت زرد یزه ننگهار * شهر (جلال آباد) شده مرکزش قرار خوش آب و خوشه واست همه سر زمین او غرباً بسوی شرق روان (نهر سین) او چون این ولایت بکا فرستان قرین از وقت فتح خطهٔ مذکور شد متین منظرهٔ یک قسمی از باغ شاهی جلال آباد = ۳۷ = اطراف اینولایت زر بار ننگنهار گشته محاط جمله به انواع کو هسار ( خیبر ) که دره ایست مخوف و بلند و تنگ از بهر هند سد متینیست پر زسنگ لیکن بجای سنگ در ان سخت کوهسار انسان پر سلاح بيا بى درخت وار صد ها قلاع جمله پر از مر دم شجاع دشمن به پیش هر یکی شان کمتر از متاع — § — ولایت شمالی اندر شمال هست زمینهای پر نمو ترك است اهل آن و بود ( بلخ ) نام او افغان و ترك گشته بهم ممتزج در ان يك قوم دیگری شده پیدا از ان میان از هر دو ـ و شجاعت فطری بذات شان فضل و کرم اطاعت و خوبی صفات شان جرار و تيزکار و مجاهد بکار زار هم مالدار جمله و هم جملگی سوار صحر است اینولایت و عالی زمین او جود و سخاست عادت خیمه نشین او اسپان بس قوی و شتر های بس بلند باشد مدار ثروت این قوم هوشمند پس شهر های عمده و خوبی درین ولایت زان يك (مزار) حیدر كرار با صفاست اندر مزار بلخ بیا وصفا ببین در وی عیان کرامت شیر خدا ببین شاه ولایت آنکه «علی مرتضی» بود او را مقام معنوی با صفابو د هر سال در بهار یکی معر ضی عظیم اندر مزار بلخ بپا گشته از قدیم جای دعا و بیع و شرا و صفا بود از بهر خاص و عام فواید نما بود بلخست و قندز است و بدخشان و میمنه شغان و طاشقرغان بود و دشت ارزنه دریای آمو آنکه بعالم بود علم جاری بود به آ خر این ملك پر حشم این نهر فا صلست میان حدود ما با ملك روس پر حیل قوت آزما = ۳۸ = مزار فیوضات آثار حضرت شاه اولیا = ۳۹ = معرض ميله کل سرخ در مزار شریف ولایت جنوبی سوی جنوب آی و خبر گیر ای دبیر خوش آب و خوش هو او لطافت نثار شد در این ولایتست دو فضل بسی عظیم اول بدانکه منشا قوم جلیل ماست عنو ان قوم قوم ( محمد زئی ) بود بانی قند هار بود « شاه احمدی » تاسیس داد دولت افغان به قندهار اول حکومتی که زافغان بپا شده افغان خاندان واصیل و پدرشناس از فضل دیگرش بتو گویم حکایتی فخر رسل محمد مختار کز شرف بینی ولایتیکه نیا بی ورا نظیر شیرین بود که نام خوشش (قندهار) شد هر يك بیان کنم که شوی واقف و علیم قو میکه قوم پاد شه بیعد یل ما ست عصر یست بیشتر که بفرماند هی بود کو بود پادشاه بزرگی و بی بدی از هندو سند نیز گرفته بسی دیار پا یتخت درهمین بلد جانفزا شده در این ولا یتست بکن فضل او قیاس اما حکایتیکه ندارد شکایتی عالم بنور او شده از جهل بر طرف = ٤٠ = يك خرقه مقدس از ثوب پاك خويش بهر اويس كرده عطا در زمان پيش مقبرۀ ( احمد شاه غازی ) در قندهار = ٤١ = آن خرقهء قدس پاك اين زمان كجاست پرسی کجا بگوی که در قندهار ماست مقام عالی خرقه مبارکۀ حضرت رسولکریم صلی الله علیه وسلم در قندهار اینست فضل تأنی این شهر بی نظیر قدسیتش قیاس کن ای ذات خوش ضمیر = ٤٢ = در این ولایتست اراضی پر شرف انهار بس بزرگ در ان جاری هر طرف (ارغندآب) نهر جسیمیست و آبقرو اطراف آن ز بوده ز فردوس صد کرو نهر دگر که سیرسفاین درو شود (هیرمند) نام آن و به صحرا همیرود انگلیزوروس حسرت این ملك رابجان دارند و میدوند بسویش دوان دوان لكن ز فضل حضرت خلاق ذوالمنن وز فیض همت شه بادین و علم و فن اقوام پرسلاح اصیل و دلاوری در روی شان ستاده چوشیران غاوری — § — تعریف پای تخت وگریز بمدح صاحب تاج و تخت حالا بیان کنم بتو از سر کرهه‌ تا یابی آگهی تو ازين پاك دايره مرکز بود یگانه نقط بهردایره بی نقطه کی تو یابی سرو پای دایره ارض و قمر عطار دو مریخ وزهره را پشاون و همشل و همه سیارسبعه را از شمس پر شعاع بود دورو روشنی مرکز قرار داده ورا خالق غنی در ارض چون نظر کنی ای مرد پر خرد در هر دول بیابی تو این دوره طرد «افغانستان» که دولت مختار بافر است (کابل) ور است مرکز و از جمله بر ترت جانست کابل و همه افغان ستان جسد خوابست هر چه هست در وکمتر است بد در لفظ نام خوب وی از آوری نظر یابی میان گل تو یکی آب چون گهر = ٤٣ = کابل بخوبی رشک گلستان جنت است ترکش اگر کنی عملت کار جنت (۱) است برج شمالی و يك قسمی از گلخانه در داخل ارگ مبارك كابل (۱) جنت بکسر جیم دیوانگی را گویند . = ٤٤ = کابل قدیم و کهنه و شهریست خورده مال تذکارها دهد بتو از رستم وز زال يك منظره از باغ ارگ مبارك در کابل کابل ایالتیست جسیم و بسی فراخ ندنام شهر عام بران جمله گی مناخ کابلستان بنام بود جمله گی زمین کابل شده است شهر و دگر ملحقش بین در موقعش نظر فکن و وضع شهر او بر کوه او گذر کن، سهل و نهر او = ٤٥ = اطراف شهر و جمله ولایت بکوهسار گشته محاط و دامن شان پر ز چشمه سار کابل بود که تختگه دولتست او کابل بود که منبع هر عزت است او کابل بود که هست به اسلام ازو امید زیرا که هر زمان زترقی دهد نوید کابل بود که جمله افغانستان بدو مربوط گشته و بودش فخرچون (یدو) شهر یدو که مرکز ژاپونیا بود از بهر شرق مسطره خوشنما بود سی سال پیش ازین بجهان نام هم نداشت یکبارگی بجمله عالم علم فراشت آن قادر حکیم علیم عظیم فرد چون میکند اراده گرمی نه بینی سرد اسباب بس عجیب فراهم بیاورد تا برد را برد بهوا گرمی آورد شمس بزرگرا چو تنوری بتافت کرد از بهر ارض تابش او را حیات کرد گاهی سوی شمال کشد شمس را خدا سوی جنوب سردشود ارض و هم هوا بازش سوی جنوب روان آورد دوان سوی شمال شد همه افسردگی عیان امرش شده مسبب اسباب کائنات صیف و شتا بپاست به ایندور باثبات چون خواست امر او که بژاپون دهد مراد اسباب ساخت بهر وی آن مردخوش نهاد (میکادو) نام پادشهی شد عطا بدو از فهم و عقل او شده پاریس نو (یدو) کابل هم از فیوض عمیم حبیب او بیمار بد «حبیب خدا» شد طبیب او = ٤٦ = ما راست وقت شکر و ستایش کردگار یکبار نی هزار بصدها هزار بار خلاق ذوالجلال عنایت بما نمود يك پادشاه عادل با عقل و دین وجود روز جلوس او بسر تخت سلطنت شد روز اول شرف و بخت مملکت آنروز پرسرور همایون بروز شد بر جمله مومنین زمین شام روز شد فضل خدا وهم مدد روح مصطفى كرد استوار دین خودش را به او بپا برپا نمود رایت دین را بدست خویش اغیار را بقوت دین کرد پست خویش شاهیست كز صفات خداوند ذو الجلال كردست اتصاف به اخلاق و هر کمال الله را چو دوست بود شد حبیب او افغانیان مریض بدوشد طبیب او آن خاك فخرها کند به کرۀ زمین کو را بود (حبیب خدا) صاحب امین ظل خدا حبيب خدا پرورسول در قلب خاص و عام شده مظهر قبول ملت چوریشه باشد و سلطان بود شجر آرد درخت هم بهمان ریشه هاثمر بنگر تو فضل حضرت رب قدیم را بنگر تو ياوری نبی کریم را چون خواست فضل او که کند پاره ور شجر بخشيد اتحاد عناصر بیکدگر از جمله اصله های شجر این صدا بود تو ( سراج ملت و دين ) باضيا بود يارب چه روز بود هماروز دلفروز كريك كرور مرده مسلمان كفرسوز = ٤٧ = بايك لسان و قلب برامد همين ندا باشد (سراج ملت ودين) اين اميرما پادشاه خود مختار دولت عليه مستقله افغانستان اعليحضرت (سراج الملة والدين امير حبيب الله خان) = ٤٨ = زانروز جمله ملت و قوم از بزرگ و خورد از دین علم و بخت و شرف حصه ها ببرد بگشاد گنج و کرد کرم بر عموم عام از فیض آن سپاه و رعیت گرفت کام اعلان نمود عفو و سخا را بخاص و عام زیرا که عفو و جود بود عدل را مرام املاك وهم عقار و بسی مال هم منال بخشید و عفو کرد گناهان ببین کمال اوصاف بر محامد این شاه خوشخصال کی میشود بیان بدعا ختم کن مقال یارب بواحدیت ذات قدیم خویش یارب بخاتمی نبی کریم خویش یارب بحق عظمت قرآن بر حقت یارب به اهل بیت و به اصحاب خوش صفت این پادشه که سایه ذات قدیم تست این نعمت عظیم که لطف عمیم تست پاینده دار ساز موفق بخیرها از بهرمات و وطن پاک با صفا از طول عمر و صحت و شوکت جلال و جاه وز بخت و تخت و اهل ولد تبعه و سپاه کن بهرمند و دارنشانش ابد نشان عفو و سخا و مرحمتش را بمار سان فی کابل ١٣٢٣ = ٤٩ = در مدح حضرت نائب السلطنه صاحب افخم ... نائب السلطنه آن سرور فرخنده خصال که خدا داده و راعزت و فیض و اقبال ذات فخامت سمات جناب نائب السلطنه سردار نصر الله خان افخم = ۵۰ = حضرت حق بوجود شرف آمود شریف کر ده تخصیص صلاح و ورع و جودوکمال حامی علم وادب سرور خوش اصل ونسب سرور اهل حسب ماحی کفر و اضلال دولت و ملت و ملك ووطن واهل وطن از تدابیر تو شد از همه غم فار غبال با برا در که بود پاد شه داد شیم هم نصیری و ظهیری و صدا قت اعمال بو جود توو را راحت و امنست و امید از فیوضات وی آمد بتو عز و اجلال محفل بزم تو گلزار سر و ز است و جور لطف و خلق حسنت فصل بهار ست بسال هر که در مجلس انس تو شرفیاب شود گل و اثمار طرب گیرد و انواع نوال به شمیم کرم عاطفت خلق خوشت دل پژمرده « محمود » رهاشد زملال گرچه در شعر مرا بهره کا فی نبود ليك از فیض پدر مانده وراثت اینحال چند اشعار پرا کنده نمودم تقدیم تا که تذ کار بماند بحضورت مه وسال مدح اوصاف جمیل تو کجا من زکجا بهتر آنست که آرم بدعا ختم مقال حضرت حق که بود خالق علام علیم باد ناصر بتو ای نصر ا له متعال حسن تو فیق کرا مت کندت در هرکار تا ز سعی تور سد دولت و ملت بکمال حق چو کرد ست تر ا حافظ قرآن مجید داردت حافظ ناموس وطن در همه حال پادشاه و وطن و قوم ز صدق تو برد راحت وعزت وامنیت دایم احوال في كابل ۱۳۲۵ [BLANK PAGE] [BLANK PAGE] = ٥٣ = ماه صفر که خیر است عنوان آن بهر سال در بیست و چارم آن پیدا شده است آنماه از هجرت محمد صلو علیه و آله با الف و سه صد و بیست بدهشت از همر اه کا مد بدید آن در از صلب پاک ذاتی کش هست خرمن زر در بخشش برکاه از خاندان شاهی يك نونهال اقبال برجست و داد اول بازنكوى دلخواه از حضرت الهی خواهم بعجز و زاری کای ذات پاك باری وی خالق سحر گاه ز عمر و فیض و اقبال وزعز و ناز اجلال كن بهره ور نهالم یعنی ( خلیل الله ) هم جد و اب و امش محفوظ دارز آفات دایم نگاهدارش با عز و شوکت و جاه در کابل ١٣٢٨ تاریخ ولادت فرزندم عبد التواب رمضان شهر فیوضات رحیم تواب هست مقبول در آن تو به وطاعات صواب در چنین ماه مبارک که در فیض کریم باز گشته است بروی همه کس از هر باب آمد از كتم عدم ماه جبین يك ولدی که زیبای لطیفش خجل آمد مهتاب روز پنجشنبه نهم بود ز ماه رمضان بیست و پنج و سه صد از الف فزون بود حساب طالعش سعد بود مقدم او خیر عظیم جبهه اش صاف و رخش لمعه نور پر تاب خواستم نام وی از حضرت سردار کریم نائب السلطنه آن سرور فرخنده جناب رتبه سلطنتی منصب سردار يرا مفتخر ساخته با حفظ کلام وهاب نام بنهاد و را حضرت عالی زکرم ابن محمود بود نام وی (عبدالتواب) در کابل ١٣٢٥ = ٥٤ = تاریخ ولادت فرزندم عبد الفتاح خالق کون و مکان رب علیم فتاح کرد احسان ولدی صاف چونورمصباح در شب جمعه و از ماه محرم پنجم خیرمقدم شده و فیض بیاوردونجاح بیست وهفت وسه صد از الف فزون بودسنه که شد آن گوهر تابنده سرور ارواح گفت در گوش دلم هاتف غیبی نامش موجب سعدوفتوح آمده (عبدالفتاح) در کابل ۱۳۲۷ قطعه تاریخ تاسیس مکتب حربیه سراجیه ( در دارالسلطنه کابل ) «سراج الملة و الدین» شه عرفان پناه ما که در تاریخ افغان (محیشی ملت) شدش عنوان حیات نوع انسان از کمال و علم وعرفانشد چونبودعلم وعرفان پس جمادش دان جمادش ۲۰ از انرو (محیشی ملت) و راخوانم که ازلطفش در علم و هنر بگشود بهر مردم افغان اساس (مکتب حربیه) را بنهاد درکابل در انجمع آوریدازهرگروه اصناف شاگردان هزارو سه صدوهم بیست وهفت افزون بد ازهجری که شد تأسیس این مکتب ز فیض شاه با عرفان کابل ۱۳۲۷ - § - = ۵۵ = مكتب مکتب بود که باعث فیض و سعادت است مکتب بود که ماحی جهل و غباوتست مکتب بود که کرده ترقی بدان دول مکتب بود که فیض ربوده ازان ملل علم است جان و جسم بود دولت و وطن بجان چسان توزنده شماری تن و بدن مکتب بود که منبع علم است و جان جسم مکتب بود که زنده کی آیداز و به اسم مکتب بود که هست روان بهر جان قوم مکتب بود که دور کند غافلی و نوم عقل و ذکاوهوش به انسان چوشد عطا با آن بشد ز فرقۀ حیوانیان جدا علم است بهر عقل و ذکا صیقل جلا بیعلم عقل مانده چويك كنگ بيصدا مکتب بود که موجد علم است و عقل و هوش مکتب بود که باز کند چشم و فکر و هوش مکتب بود که تربیه و عقل ازو بود مکتب بود که برتری و فضل ازو بود در کابل ۱۳۲۷ = ٥٦ = توحید خالق یگانه بزبان موالیدثلاثه نباتات الله که خالق جهان است درکون ومکان عیان نهان است هر ذره و جزء فرد ذرات شد بهر تجلیش چومرآت هر ذرۀ این عجیب اشیا شد مظهر صنع ربّ یکتا در برگ نظر کن و گل او در تاك نظر كن و مل او در ریشه و میوه شاخ وساقش در تخم و نمو و هم مذاقش غوری کن و صنع حق نظرکن یگانگی از دلت بدركن بنگر که چگونه صانع فرد از تخم جماد رنگ بر کرد آن ریشه نرم و نازك و خورد در خاك یگان یگان فرو برد از سوی دگر نمود با لا يك ساق لطيف سبز زیبا در خاك هر آنقدر که ریشه رفتار و دوش نمود پیشه در ساق همانقدر بلندی پیدا شود و چه شوق مندی شاخ آورد و زبرگ پوشد دیبای لطیف سبز بی بد گلهای لطیف و بس ظریفی اثمار لذیذ و بس لطیفی بازآورد و دهد حلاوت می آورد و دهـد شطـارت - § - جمادات حالا بسوی جماد بنگر کوشکل دگر دهد به منظر اشکال حجار مختلف را سنگی نهاده در سراپا درکوه ببین و سختی او در زروه و اوج پستی او = ۵۷ = رخام و سماق زرد و ازرق الوان عجیب مختلف شکل از سبزۀ مخملین زمین هر قطرۀ آبشار سرشار کردست چنان گهر فشانی در نوع جماد اگر ببینی نقره به سفیدی زر بزردی کرد است بحکم خالق فرد یاقوت و زمرّد است و نیلم هر پارۀ آن ز فیض یزدان از جمله گذر زغال را گیر انوار فیوض حضرت حق با این سیه زغال سنگی از نور و حرارتش جهانرا آن غاز هوا که کرد روشن از سنگ زغال شد پدیدار آن سرعت سیر و دود تاريك از این سیۀ ثقیل آمد بیکاره شود زدور افتد آرام و سکون شود هویدا يك سردی و ظلمت مدیدی بنگر که به تیرگی چه نور است بخشیده بکوهها چه رونق آرد بنظر محیر عقل پوشیده قبای خیلی رنگین بر سبزۀ سنگ رنگ زنگار حیران بنموده نقش مانی کانهای عجیب جمع بینی در جوف زمین نگار بندی خلاق جماد و سبزه و ورد الماس و زغال سنگ وقورم (۱) در رنگ دگر شده است غلطان آنروی سیاه نور تخمیر اسرار عجیب کرد ملصق وه ، وه ! چه غریب شوخ و شنگی نور آمد و زنده کرده جانرا هم کوچه و شهر و کوی و برزن روشن بود این بیار و اغیار در ریل و به آگبوط وفابريك گر او نه بود عطالت آید چرخ همه‌ انجن معدّد در جملۀ کار گاه دنیا تاريك کند رود سفیدی در نوع جماد نور طور است (۱) یکنوعی از معدنست = ۵۸ = ظاهر سیه است و تیره و تار باطن همه کر میست و انوار از جمله عجب تر اینکه الماس از فحم بود، بگیر مقیاس یک انجره میکند تمیع در کان زغال بر توسع زان انجره شد پدید الماس بنگر حکم حکیم و بشناس — § — حیوانات غوری تو بکن بنوع حیوان اسرار خدا به بین نمایان در بیضه سخت کلس مانند کز جان اثری نداشت ای رند بنگر که چسان حکیم مطلق زآثار حیات داد رونق آن زردی مایع درونش جوجه شد و شد سفیدی خونش از زردی تخم و هم سفیدی مرغی شد و رفت در بلندی يك حس عجیب عشق و لذت از بهر حیات کرد خلقت مجلوب شده است نوع حیوان از بهر همان لذائذ جان تفریق نمود برد و فرقه يك فرقه نرود گرچه ؟ ماده ! وه ماده ! مواد روح با تو عشق از تو و لذت تو هر سو در طایر و وحش و ماهی و مور عشق بنها دو لذت و نور نوری و چه نور ؟ نور اسرار تخلیق نمور بهر اینکار کاریکه حیات را ثمر داد کاریکه هزار نوع ایجاد زان کار بروی کار آمد جان آمد و عشق یار آمد عشقست مدار زندگانی بی عشق کجاست کامرانی از عشق بپاست کائناتش از عشق قوام و هم ثباتش در (جاذبه عمومی) بنگر کو عشق بود نه چیز دیگر زان جاذبه عالم است برپا زان عشق حیات شد هویدا = ٥٩ = درطایر و چارپاو انسان شد جو هر نور عشق سوزان زان سوزش وشوق و لذت و نور گردید عیان چه شورش و شور يك قطره آب گرم مایع با قوت بمبۀ طبایع از منبع صلب و الترائب اجرا بمجاری العذائب آن آب عذوب شد گوارا بر طبع لطیف نطفه پیرا بلعش بنمود و در رحم برد بد آب و ویش جنین آورد شد طفل و قدم نهاد برخاك مادر پدرش خوش وصفا ناك از لفظ شجر مراد عشقت نز دیکی آن و داد عشقت نز ديك شدی شجر ثمر داد زان میوه ترا هزار غم زاد یکسر بدی خالی از غم و دهر سرهاشدی غم شدت فزونتر دنیا غم و بیغمیست جنت آزادی بهشت و ناز اسارت چون گشتی اسیر دام عشقش خوردی می وصل جام عشقش گشتی بغم جهان گرفتار غمهای فراق و وصل دلدار يك لحظه اگر فراق آید جان بر تو گران و شاق آید - § - - احوال انسان - تورات چنین بیان نموده در خلقت آدم ستوده خلقش چو نمود زاب و از طین روحش بدمید و کرد تلقین حوا چو نبود کار آدم بد سجده و طاعت دمادم جز بنده کی همدمی نبودش از جمله جهان غمی نبودش این کرۀ ارض خانه اش بود صحرا و جبال لانه اش بود در پیشه و آبشار و جنگل آزاد بد و نبود کلکل از نعمت رنگ رنگ جنت محظوظ بد و نداشت ثقلت = ٦٠ = هر گوشه ارض مسكنش بود دنيا همه دار ماهمنش بود آزادی و بيغمی بهشت است آزادی بخلقت و سرشت است آزادی آدم خدا خواه يكسو شد. و عشق گشت همراه در دام لذائذ تناسل افتاد و نمود او تكامل عشق آمد و گشت نام او مار شيطان هيجان شوق آنكار چون دانه عشق خورد آدم بيرون شد ازان سرای بيغم زان دانه نمو نمود از واج هر زوج به تير عشق آماج آن واقعه فجيع قابيل بديك شوری ز عشق بی قيل - § - حاكميت انسان برديگر حيوانات خلاق عظيم واحد حى در جمله كائنات و هر شی اسرار صنايع عجيبى تخليق نمود بس غريبى اسباب بسى فراهم آورد چون كرد اراده كويـسازد اين نوع شريف آدمى را بركره ارض حكم فرما اسباب زعقل بهر او ساخت جوهر شد و درد ماغش انداخت زان جوهر تاب ناك روشن آورد بكف عنان تو سن دانست كه فرد فرد واحد نتوان كه شود زخود مجاهد در راه معيشت حياتش نتوان كه بيارد آب و آتش يك گرده نان زگندم وجو : يك البسه زكهنه و نو : يك مسكن وجاى خواب كردن : يك مشر به بهر آب خوردن : تنها نتوان تدارك آن هر چند كه ديو باشد انسان با قوت عقل يار گرديد جمعيت و زيست را يكى ديد زانرو به تعاون و تناصر محكوم نمود هر عناصر = ٦١ = آهن بكشيد و آتش افروخت نقره بكشيد و زر بیندوخت بیل و تبر و سنان و پيكان حاضر بنمود و ماند اركان حالا تو ببین به پیل و اشتر وان گاو دو شاخ از غضب پر آن پنجه شیر مست غران وان دهشت گرگ تیز دندان انسان ضعیف عاجز فرد آیا بچه گونه دفع آن کرد ؟ لاکن چو خدای حی سبحان بگزید و را ز جمله حیوان : دادش بمقابل همه شان جمعیت و سعی و عقل و اذعان آلات عجیب کرد ایجاد غالب شد و کرد جمله منقاد با دام و کمند و تیر و خنجر بنمود جمیع را مسخر باقوت و زور پوست شانرا بركند و بدوش کرد و هم پا شیرش بكشيد و ساخت روغن در روغن او نمود خرمن آن گوشت و را زپهلو و ران در روغن خود نمودش بریان -- § -- حکایت برسبیل تمثیل از بهر مثال و فرحت مغز تمثیل کنم حکایت نغز در جنگل پر شکوه و شانی مرغابی داشت آشیانی جنگل ز درختهاي عالی انبوه بد و نبود خالی سبزه بزمین فگنده دیبا اشجار بسایه گشته هم پا گلهای طبیعی ملون جنگل شده زان چو صحن گلشن يك آب لطیف بس درخشان جویی شده است و کرده جریان : در يکطرفی زبيشه ژرف آن بیشه که میلهاست بحرف در بیشه این چنین که گفتم انواع وحوش و طیر و ضیغم : = ٦٢ = بودند به بیغمی و شادی مرغابی به بیشه آشیا نداشت در ساحل نهر آب جاری میزیست و نبودیش غم هیچ میرفتی و مینمودی عشرت يك شب که غنوده بود بیغم ماتم چه ؟ مصیبت عظیمی او دید که آمده است انسان در دام حیل وحوش و انعام او را بگرفته و بجا قور افروخته آتش ، و کبابش از دهشت این منام مدهش پرواز نمود و بر هوا شد از جای و مقام خود سفر کرد در هیچ مکان و هیچ مأوا فریاد همی کشید و گریان ای طایر و وحش و چارپایان يك شير بزرگ پر مهابه بشنید چو های و هوی او را این شور و فغان و ناله ات چیست بط گفت : که ای تو شاه حیوان انسان تو مگو ، بلای مدهش یا بد چو مرا کشد پزد زود غافل که بشر بود فسادی ! در زیر درختی خوش مکا نداشت بر سبزه و گل بعیش کاری : در آب و بخشکه باخم و پیچ : خسبیدی و کردی خواب راحت در خواب بدید روز ماتم انسان بمنامش داده بیمی ! در جنگل شان فریح و شادان آورده و او نشسته خود کام سر کنده و پر ربوده یکسو کرده است و ربوده آب و تابش برخاست ز خواب و بس موحش با شور و فغان به ناله ها شد ذوق وطن از دلش بدر کرد آرام نمیگرفت یکجا از بهر خدا بیامد انسان : بگریز که خواهد آمد انسان در زیر درختی او فتاده بر جست بقهر و گفت آیا ؟ : انسان چه و خوف و بیمت از کیست؟ هستی و ولی ندیدی انسان افتا ده ز بهر ما به پیچش بریان کندم بر آتش و دود = ٦٣ = پس آتش جوع خود نشاند دندان بعظام من بر اند بگریز ز من شنو تو ای شیر ترسم که بیاید و کند زیر : هم ما و تر او دیگران را یا بدرۀ بیشه را کند جا زین خواب که دیده ام به بیمم شد آب ز غم دل دو نیمم بر شیر غضب بشد پدیدار ازین سخن بط نکو نسار غرید و بگفت ای هراسان ناکی تو سرائی ژاژ و هزیان بنشین و مرو ببین که شا هم بر جمله تان سر و کلاهم در سایۀ لطف من بیاسا از ترس بر او ژاژ کم خا بیچاره بط ضعیف لرزان بنشست و سکوت کرد ترسان يك لحظه گذشته بود کزدور يك گرد و غبار گشت منظور شد شیر به انتظار و هوشیار کز گرد برون چه آید اسرار؟ باشد اگر آدمی هماندم او را بکشم غمش کنم کم نزديك چو شد زگرد پیدا گردید ؛ خری بتاخت همپا در عین دو یدن بخر بط چشمش بپز بر خورد و آن بط لرزید و به ایستاد ترسان غرید هژبر و گفت برخوان: احوال خودت که کیستی تو از بهر چه میدوی بهر سو خر گفت: که من فدات کردم قربان تو خوش صفات گردم من کهنه غلام تان خر هستم امروز زچنگ انس رستم بگریخته ام زظلم انسان انسان نه ؛ بلای جمله حیوان بشنید چو شیر قول بدکو پرسید چه ظلم کرده برتو بر من تو بگو یکان یگانش تا من نکشم به رایگانش خرگفت: که بر من هراسان صد ها ستمی کند نمایان يك چیز که نام اوست پالان برپشت نهد مرا و بر جان = ٦٤ = در زیر دمم چو ده چی آورد زیر شکمم چو تنگ بفشرد : آنگاه زند بچوب سختم از زور زدن بدن کرختم سنگ و گل و چوب و خاک و پارو با رم کند و کشد بهر سو امروز چوداد فرصتم دست بگریختم و شدم سوی دشت این ست که آمدم گریزان تا وازهم از جفای انسان چون شیر شنید منطق او گفتش بنشین و هرزه کم کو در سایة قوتم بیاسا نتوان که کسی زند ترا پا خر پهلوی بط نشست ساکت لیکن ز هراس بود صامت بعد از کمی باز شد پدیدار : یک گرد و غبار ظلمت آثار زان گردو غبار اسپ چالاک پیدا شد و میدوید غمناک : چون شیر بدیدش گفت با خویش انسان بود اینکه آمد از پیش حاضر شد و خواست حمله بر آن بط گفت : که باش نیست انسان انسان که منش بخواب دیدم چار پای ندارد ، و نه دم هم پس شیر سکون نمود و آرام رسید زاسپ تند خود کام ترسان و دوان کجا روی تو استاد، شو و ، ز ما چرا کو تعظیم نمود اسپ و استاد گفتا که مراست دا دو بیداد از دست بنی بشر که با جور کرده است مرا زبون و نا جور آزاد بدم بدشت و صحرا بگرفت مرا و داد غمها يك چیز که نام او بود زین بر پشت منش نهاد از کین از چرم دو تنگ سخت محکم بر بست مرا بزیر اشکم يك آهن سخت خار داری اندر دهنم کند چو ماری آنرا بلجام سخت چرمین کش کرد و دهن مر است خونین از آهن سخت چار نعلی در چار سمم بمیخ لخلی : = ٦٥ = کوبد به چکش بسختی و قهر شیرینی زنده کی کند زهر گویم اگرت زوصف مهمیز آن خنجر کافر ستم ریز ای شیر توهم شوی هراسان بگریزی نگیری نام انسان مهمیز که چرخ تیز دارد پهلوی مرا به آن شکافد در کوه دواند و به صحرا در آتش و آب و جنگ و غوغا میپویدم و زند به مهمیز مهمیز که کله اش بود تیز امروز چو بخت یار گردید بگریختنم قرار گردید این ست مرا وقایع حال از دست بشر شدیم پا مال بر طبع هزبر پر مهابت دشوار بیامد این حکایت نادیده بقهر شد بر انسان شد منتظر ورود انسان تاباز پدید گشت گردی پیدا شد ازان غبار دردی يك اشتر دردمند پر غم افتان و دوان بترس منظم چون شیر بدید بنیه او وان گردن و پا و سینه او باخویش بگفت کاین سروشان نبود مکر آنکه باشد انسان غرید و بحمله گشت چالاك مرغابی فغان کشید غمناك کای شیر نگا هدار حمله کاین نیست بشر بود زجمله انسان که منش بخواب دیدم آن بود بلا و من رمیدم گر دید سکون بشیر پیدا زاحوال شتر بگشت جویا اشتر بزبان بیزبانی تذکار نمود درد جانی گفتا که خدا نگاهدارد از شر بشرکه ظلم بارد برجمله وحوش و مرغ و ماهی حاکم شده و نموده شاهی ظلم و ستمی که کرده بامن جانم شده زار وکار شیون سوراخ نمود بینیم مرد يك چوبی ازان برون بر آورد = ٦٦ = آنرا به مهار بند بنمود کش کرد شد آن مهاره شدود گشتم چو اسیر آن مهارش شد معده و جودم ازمتا رش کت نام بالای چوبی او پشتم شده زا رو زخمی او در کوه و صحاری و براری پویان کندم به بار داری راه های درا زوسخت پر سنگ طی کرد ببار های بازنگ این است حکایت من زار گفتم بتو اندکی ز بسیار شد شیر بقهر و از غضب پر از این سخن عجیب اشتر : گفتاکه اگر بیابم انسان محوش کنم و کشم و راجان بط گفت که هان !بخوان تولا حول از شر بشر که هست پر هول بهتر که خدا او را نیارد گر آور دش بلا ببارد مرغابی و شیر در همین گپ بودندکه گرد خواست و تپ تپ از تپ تپ پای فیل لرزه آمد بزمین و شیر شرزه يك فیل جسیم پر شکوهی کوئیکه بود دونده کوهی از گرد برامد ، و دوان بود گوش و دم و خرطمش پر ان بود چون شیر بدید هیئت فیل گفتا که بشر هم اینست بی قیل مرغابی بگفت این نبا شد انسان دگرو چنین نباشد پر سید هژبر حال از فیل کای فیل کجاروی توچون سیل گفتا كه زدست آدمی زاد فریاد و هزار دادو بیداد گوش و سرو مغزو پهلوی من از چنگک تیزی کج ز آهن: سوراخ شده است وجمله پرخون غمها بدلم ازان شد افزون يك چنگک آن اگر تو ای شیر بر فرق خوری ز جان شوی سیر ما کرده تمام فیل احوال بط کرد فغان و قال و ما قال از شور و فغان و آه و کلکل انداخت قیامتی بجنگل = ٦٧ = میکرد فغان که آمد انسان یارب بکجا شویم پنهان هم اشترو گاو خر بفریاد گفتند که وای آدمی زاد: آمد؛ بد وید و چاره جوئید بهتر که بمرگ خود نپوئید چون شیر شنیدهای و هوشان از قهر بشد چو سیل جوشان گفتا که کجاست آدمی زاد بنما تو بمن که من شوم شاد با پنجه تیز و زور دندان پاره کنمش کشم و را جان گفتند ببین بزیر اشجار آن جسم ضعیف وزار پرکار: آن جسم ضعیف باشد انسان بگریز که تا نه بیندت ، هان ! چون شیر نظر بغور بنمود از دور بدید انس را زود اما چه ضعیف وخورد چیزی آمد بهزبر چون پشیزی يك آدم لاغر و زبونی بیقوت عجز رهنمونی يك توبره به پشت و چوب در دست ریشش به سفیدی گشته پیوست میزد قدمی بسوی اشجار معلوم شدیکه هست نجار نزد يك چوشد هزبر غرید نجار بهوش گشت و لرزید حیران شد و واله ماندوگریان آیا چه کند بچاره جان يك نعرهٔ مدهشی مهیبی زد شیر برو که بد لهیبی بر جان بشر شرر بیفتاد زان نعره و عجز کرد و استاد پرسید هزبر کای جفا کار این ظلم وستم چرا شدت کار بر این همه فیل و اسپ و اشتر ظلمت زچه می کند تواتر انسان چو شنید این سخن را با گریه و ناله گفت شاها : من بنده عاجزم بسی خوار اولادو عیالدار بسیار نی اسپ شناسم و نه این خر با فیل و شتر نباشم همسر نجارم و نان خورم ز صنعت امر و ز پیامدم بخدمت : = ٦٨ = خدمت بود اینکه خانه سازم از بهر پلنگ پنجه بازم من عاجز و آن پلنگ بدمست چون حکم کند چه چاره ام هست؟ اینست که آمدم به امرش تا خانه بنا کنم به نمرش در شیر حسد بشد پدیدار از این سخنان و کار نجار بگشود دهن بقهر بر وی کای آدم بی وقوف تاکی: از نمر به پیش من حکایت گوئی و همیکنی روایت من شاه همه وحوش باشم گوئی به پلنگ خانه سازم اول تو بیا بساز خانه از بهر من و مزن ترانه من لایق خانه ام که شاهم نمر است ز جملهٔ سپاهم نجار بعجز گفت ای شاه من تابع امرم و توئی شاه گر امر کنی بیکد و ساعت سازم بتو خانه بهر راحت امرش بنمود شیر و نجار از توبره برون نمود اوزار در توبره چه بود؟ اره تیشه ببرید بآن خشب ز پیشه اخشاب متین و سخت و محکم ببرید، قفس بساخت بیغم يك تلك محكم و متينى کو بود چو قلعهٔ رصینی آباد نمود و گفت شاها خانه شد ولطف کن درون آ تا بنگرمش که بر وجودت راست ست و همیدهد نمودت یا هست و را نقایصی چند اصلاح کنم که کردی خورسند شد شیر درون آن قفس زود نجار نمود زود مسدود دروازه آن قفس بحکمت شد شیر اسیر دام غفلت عقل آمد و شیر شد زبونش علم آمد و جهل شد زبونش چون شیر اسیر گشت در دام مرغابی بمزح گفت کای خام: این خانه و قصر نو مبارك شه بودی و اسر نو مبارك = ٦٩ = ای خام طمع غرور پرور ای وحشی تند خوی خودسر گفتم که بخوان بجان تولاحول از شر بشر که هست پر هول نشنیدی سخن شدی اسیرش افتادی بدام دار و گیرش چون شیر شنید این تمسخر گردید بقهر و از غضب پر با قوّت و زور پنجه و پا میخواست که بشکند قفس را ليكن ز صلابت و متانت كان چوب ز عقل یافت قوّت ممكن نشدش که بشکند چوب هرچند که کرد هم لت و كوب نجار بخنده گفت کای شیر آرام نشين که نبودت خیر آسوده نشین و گیر راحت تامن بکنم بجموع خدمت این گفت ودراز کرد دستش بگرفت گلوی بط بكشتش پرکند و را و پوست كردش در چوب کشید و (روست) كردش (۱) آتش بفروخت جز پز ش کرد از آتش تيز قر مزش كرد گرديد كباب بط بخواری خوابیکه بديد گشت جاری نجار بخورد بط بلذت شد گشنگی دفع و کردراحت برخواست وبرید چوب بسیار بر اشتر و اسپ کرد او بار پس فیل گرفت و خواب دادش آورد قفس برو نهادش گردید سوار خود بمرکب در پیش براند جمله بی گپ در شهر رسيد و برد آن شير در پیش ملك ز پيسه شد سیر آن اشتر و اسپ نيز بفروخت وان چوب تیار کرد و هم سوخت بنگر که بشر به عقل و حکمت بنمود چسان عجیب صنعت انسان بکمال گشت انسان گر نیست کمال و فضل و عرفان : حیوان بود و نباشدش فرق زانعام و بهایم است بیفرق این نکته زشرق وغرب بشمار شير آمده شرق و غرب نجار (۱) روست یکنوع کباب را گویند = ۷۰ = در هند ببین و حشمت او انگلیس ببین و حکمت او با صنعت و علم و فن و حکمت با پولیٹکل و بسی سیاست بنموده بنوعی شرق را رام زانسان که شد است شیر در دام در جلال آباد ۱۳۲۹ لوحة متعلق این حکایة : - شیر بلقفص میدراید = ۷۱ = (تنهائی) من مایل این و آن نباشم مایل شده ام بیار خاموش من جاهل عالمان نباشم تنهائی و علم میزند جوش تنهائی مرا صفای جان است تنهائی مرا غذا توان است مفتون شده ام به آنچنان یار خاموش نشیند و دهد در آن یار کتاب و من گرفتار چون گنج شدم زمعنیش پر در عالم و حسد تست کارم گیرم قلم و گهر نگارم يك نوسخن لطیف مشرب گوید چه سخن به ییز با نان يك تازه زبان عشق یارب مگذار شود جدا زجانان تنهائی و وصل یار از من قصر عظمت ترا نشیمن یارب چه غم است اینکه انسان گردیده به زنده گی گرفتار از بهر حیات خود بسی جان کرده تلف و زعيش بیزار دنیا همه آکلست و مأكول تنهائی گزین که هست معقول مؤنس ز کتاب چیست بهتر گوید سخن و ضرر نیارد گوید سخنی چو آب گوهر خاموشی او ملال آرد تنهائی گزین که مردم دهر از شهد سخن ترا دهد زهر = ۷۲ = داغ غم عشق تا که بر دل زد مهر ختام کار خود را عقل و خردم بماند در گل جویم همه دم نگار خود را تنهائی و وصل یار توأم از روز ازل شدند باهم گر دست دهد کتاب و شاهد با يك می کهنه صفا ناك گاهی نروم به پیش زاهد آن زاهد خشك پر خطر ناك تنهائی و با رو شیشه می بهتر ز قصور خسرو و کی جلال آباد ۱۳۲۹ = ٧٣ = - ۱ - - مرثیۀ مینا - مرغکان اینچه خوش نوائیها اینچه پرواز و پر فشانیها اینجه جمعیت سرود آئین اینچه چرجر همه - روز آکین حال تان ساده شکل تان چه ظریف صوت تان خوش مقام تان چه لطیف ليك ترسم که دهر خانه خراب محو سازد مجالس احباب چپ شوین مرغکان من چپ شین - ۲ - ا - ی - ن - - ! آمد شکاری با صد پیچ نیست در تو برۀ شکارش هیچ نیست تنها دو میله در دستست چیرۀ پر بهر قتل تان مستست رحم در دل نباشدش هرگز چون به بیند کشد کند جز و بز چپ شو مینا که هستی مینا کار کشدت آن شکاری زار و نزار شان نباشد که شین انسان است اینچه کاری قساوت افشان است چپ شوین مرغکان من چپ شین - ۳ - از برای خدا سکوت کنید چونکه دیدم که آن جفا تمهید راست کرد آن تفنگ آتشبار بهر قتل شما بنام شکار یا خدا دست ظالمش را ده لرزۀ تا کمان نکرده بزه یا الهی کن آتشش خاموش تا تفنگش بماند اندر دوش آه! صد آه ! بکدعای حزین کارگر نا مد و نمود کمین : = ٧٤ = چون صدای تفنگ بالا شد مرغکان با سکوت بر پا شد دود بيسود آن ظلوم جهول چونکه پس شد، پدید گشت نزول چه نزولی! زفوق يك شاخی جسد مرغكى صفا کاخی آشیانی چو کاخ شاهی داشت زندگی داشت و فکر شاهی داشت نوجوان بودو وقت دامادی شده نزديك و جمله در شادی ناگهان این شکاری ظالم که بجور و ستم بود عالم کرد ویران وجود مینا را ریخت مینای دل تمنا را گفتم ای مرغکان سکوت کنید نشنیدید قول من دیدید باز گویم نصیحت خود را گوش دارید چپ کنید نوا چپ شوین مرغکان من چپ شین - ٤ - فخر ها و ستايش ياران بهر صیاد شد غرور عیان باز پرکردو روی دست آورد آن تفنگ بلاو ماشه فشرد تك همان بود : جسم مینائی : اوفتادن همان ! به ایمانی این مگر مادر شفیقی بود که دو اولاد داشت و بس مسعود شاخهای بلند کاخش بود چوچه میدادو نوع می افزود ليك از آتش شكار سقيم از جهان رفت ؛ چوچه ماند یتیم چوچه در آشیان به افغان شد فخرو مغروری زان به انسان شد واه انسان ! ترا ظلوم جهول خوانده خلاق جسمها وعقول چپ شوین مرغکان من چپ شین - ٥ - ظلم و عدوان تو بنوع خودت : بس نه بد ؛ تا بمرغکان بدعت : ميكنى و ز فخر لاف زنی که منم در شكار لا ثانى واه قاتل ! بقتل فخر كنی صد عجبتر که شرع بانه کنی = ٧٥ = هیچ آگه نه که شرع چه گفت صید را گرچه او حلال بگفت ليك از بهر آنکه سدّ رمق : شو د و گشنگی شود من حق تو که سیری بگوشت و نان و پلو بر سر آن بود ین و میوه نو چیست حاجت که خان و مان سوزی مرغکانرا در آشیان سوزی چپ شوین مرغکان من چپ شین — ٦ — چپ شوین بشنوین سکوت کنین که کنم وصف مرد مان زمین آدمی زاده طرفه معجون است که عجینش زجوره شحون است گاه جلاد نوع خود گردد گاه صیادو مرغکان بزند مرغکان عفو کن من بد را که قدم میزنم بقتل شما من بچشمان خود همی بینم که ترا میکشند و غمگینم ليك مجبو ریست این دیدن دیدن و هیچگاه دم نزدن پاد شاه رحیم عادل ما منع فرموده قتل مینا را تو چه مخلوق عاجزی و زبون ه ترا میکشند بی حق خون گوشت تو خوردنی نمیباشد قتل تو کردنی نمیبا شد کشتنت محض قتل و خونریزیست نیست نفعی دران چه انسانیست صوتتان خوش بود وجود ظریف نول تان زرد و چشمتان چه لطیف باز گویم که چپ کنید نوا که مبادا شود بقتل شما چپ شوین مرغکان من چپ شین — ٧ — ای جوان رحم بر جوانی خویش بکن و قاتل را مگیر به پیش قتل حیوان مفترس شاید گر نکشتی ترا بقتل آرد بهر دفع گرسنگی گر صید بکنی میشود حیات مدید فرق در بین قتل و صید بکن صید كن ، ليك قتل و شید مکن = ٧٦ = صید مینا و غچی و بلبل نیست مقبول و قتل شد بالكل از برای خدا شکار مکن کرکشی قتل را شعار مکن حیف کارطوس تان که صرف شود بر چنان مرغکی که قنزف بود ای جوان عیش و عشرتت کامل هست و از چه همیشوی قاتل مرغکان چپ شوین که باز آمد نیست تا تیر بر دلش شاید باز آتش کند بقتل شما بهتر آنست که چپ کنید صدا چپ شوین مرغکان من چپ شین سلطان پر جلال آباد ١٣٢٩ غزل بدام غم کرفتارم نمودی رفیق یار و اغیارم نمودی مرا با عیش و با عشرت چه کارست جدا از صحبت یا رم نمودی نه خواهشمند جاه و حشمتم من چرا با این و آن کا رم نمودی مرا با اسپ و با اشتر چکارست که با اینها کیر فتارم نمودی من عاجز بكوه و کوه و صحرا چو اسپ باد رفتارم نمودی به تنهایی و عزلت الفتم بود بيكعالم سرو کارم نمودی قلم بود و من و یارو کتابم مرا محروم زآثا رم نمودی غذای جان من باشد و صالش بزهر فرقتش زارم نمودی — § — در شهر یانه ١٣٢٨ = ٧٧ = -- باغ شاهی -- من شنيدم زيك بزرگ منش كه بدش عدل و رحم آموزش عالم هر علوم و هر احكام ما لك ملكها نفو س و نظام گفت خلاق عالم ايجاد بهر اشيا نمو نه ها بنهاد بهر مجهولها بسی معلوم خلق كرد و نمونه كرد رقوم مثلا : از جحيم و جنت وحور وزا نارو عنب قصور و سرور: بنده‌گانرا وعيد و وعده بداد تا اطاعت كنند و رفق و وداد اين همه وصفهای جنت حق ليك مجهول مانده و مغلق گر نبا شد انا رو انجیری كه بدنيا تو لذتش كيرى توز عناب وتين فردو سش چون كنی فهم لذت و ذوقش ؟ هست معقول اين كلام حكيم جز نمو نه چسان شود تعليم ! مقصد من بود ازین سخنا که کنم وصف ( باغ شاهی) را = ۷۸ = باغ شاهی نمونه جنت شده و نیست اصل او جنت يك منظره از باغ شاهی جلال آباد پیش ازین شاعران خوش اقوال چون نمودندی بحثی از احوال = ۷۹ = بس مضامین عالی رنگین هر چه گفتی مبالغه گفتی من عاجز که نثر و نظم مرا ساده گویم سخن ولی پرکار نیست مضمون بکر و شیرینم نثر و نظمی که میکنم تقریر هرچه دیدم بباغ شاهی شاه باغ و شهر و ممالك است جسد خرد و علم و دانش و هم دین شد حبیب خدا و ظلّ الله عدل او تازه ساخت عالم را رزم و بزمش چو نار و نور بود قهر و رحمش بود چو آتش و آب قهر او میکند ادب را عام یا الهی تو عزّ و شوکت او روز افزون کن و رحیم کنش من بجان بنده صفات او هر صفاتش اگر کنم تحریر در سخا و کرم چه بیش چه کم بخشش و احسان نموده بر مردم پیر و طفل و شباب و مرد و زن او نشسته به تخت لطف و کرم آنچه دیدم بچشم آن گویم بهر هر غنچه گفتی بس شیرین هر چه سفتی گهر همی سفتی قدر و قیمت نباشدش برجا هر چه دیدم همان کنم اظهار نی عبارات نغز و رنگینم خالی زاغراق و ساده چون تصویر میکنم وصف تا شوی آگاه روح آنها شه بزرگ خرد هست نور ( سراج ملت و دین ) هست و محبوب جمله خلق الله کرمش شست نام حاتم را رزم نارا ست و بزم نور بود ليك رحمش بقهر غالب یاب رحم او زنده کی دهد به انام صحت و جاه و ملك و ملت او دل چون آب صاف بیغل و غش من بدل داعی حیات او میشود تنگ وسعت تقریر ذهب و فضه مال و ملك و درم کرمش ابر و خلق چون کندم صف کشیده به پیش شاه زمن کرده شادان یگان یگان بدرم نه دروغی به رایگان گویم = ٨٠ = فکر او در ترقی ملك است زانسبب راه ساخت هم پل بست نهر های بزرگ باز نمود آبیاری بملك جان بنمود از عمارات و قصر خوش تمكين کرده هر سوی ملك را تز ئین از (سهيل و) (ستاره) و (استور) كابل ما شده نظر گه حور از ( سراج العما رت ) عالى (كوكب) و(عين) وباغ جان (شاهی) نور افزوده در جلال آباد بود تنها جلا ل و شد آ باد پل چون کوه آهنی بدو کوه بسته بر نهر بس عميق ستوه شد معلق ميا ن چو هوا این پل پر صنا يعش بدو پا موتر و گادی و فرس اشتر گزرد بر سرش چه خالی چه پر اینچه عصر تر فی الحصر است جمله علم و مجهل در قصر است حال ما را اگر به ما ضی ما بدهی نسبتی شود پیدا : فرقها ی عظیم در ما بین خوب اینها و آ نهمه پرشین شین آ نوقت وخو بی اینعصر شد هويدا زفعل و هم ز اثر يك پل معتبر بملك نبود از سرک نام هم بملك نبود فابر يك بخار هم بر قی مو تر بر قی رو بجا لا کی تلفون و دگر بسی اشیا ء گشت در کار و یافت رونقها : ملك وملت زفيض همت شاه عمرش افزون شود بحق اله تخت خوش بخت ملك افغان را دار پا يند ه تا ابد بر جا آمين ثم آمين درۀ کاسی گرلغمان ١٣٢٩ = ۸۱ = قطعهٔ جوابیه در جواب قطعهٔ برفی میرزای دار الترجمه برف بر دست و فرد در خنکی دیدنش لرزهٔ ممات آرد آتش و شیر چای و خانهٔ کرم دل و جان را صفا حیات آرد چند روپیه ز بهر آتش و چای قاصدم بهر آن ذوات آرد نیست در دست حبهٔ دیگر ورنه صدها چنین برات آرد نوش جان باد چای بر احباب کر بشغل خودش ثبات آرد فی البدیهه سرودم این ابیات برف باری چنین نکات آرد در کابل ۱۳۲۸ يك حكايت متعلق محاربهٔ طرابلس غرب یکی از افسران نظامی عثمانی که در (جبانه) نام موقع بود برای یکی از رفقای خود چنین نوشته است : (در نزدهم کانون اول گذشته کشتیهای جنگئی زره پوش ایتالیا آهسته آهسته بساحل نزدیک میشدند. از طرف قوماندان ما امر و بولئی جمع و رجعت داده شد. عسکر ما آهسته بعقب کشیدن آغاز نهاد. منهم اسپ خودم = ۸۲ = را حاضر کردم. در اثنای که قهوۀ خود م را نوشیده سگرتم را در دادم طوپ اول کشتیها فیر نمود . هما ندم براسبها سوار شده خود را پس کشیدیم . دشمن غدار ما با وجودیکه بر شفاخانه بیرق هلال احمر برافراشته شده بود با زهم بران بسی گله ها بارانیدند. و بچپ و راست و تپه و صحرا گله ریزی کردند ولی به هیچ نفری از ما ضرر نرسانیدند. آهسته آهسته از منزل توپ بیرون برآمدیم . تمام بیست گله های بسیار بزرگ بیهوده و بی ثمره بر ان اطراف و نواحی ریختند ! آخر الامر میدانید که چه کردند : خنده مکنید ؛ يك موش بیچاره را کشتند!. زیرا چون بعد از گله بازی واپس آمدیم مردۀ آنرا در میان ریگها یافتیم .) حکایۀ مافوق را از قرار ذیل بنظم تصویر کرده ام در زمین « جبانه » موشی بود دور اندیش و تیز هوشی بود گفت با زوجۀ عجوزۀ خویش که زسوراخ سر میار به پیش هست ایتالیا بسی غدار گله اندازیش بود بسیار بیم دارم که بر وجود خوشت چشم زخمی رسد بکن دقت گفت ای شوهر شفیق من انچه ترس است و انچه لغو سخن جنگ انیالیا بموشان نیست موش از گله اش هراسان نیست گفت شوهر که ای شکر قندی اینسخن را مگر تو نشنیدی هر که زورش بشیر نر نرسد از بزو موش انتقام کشد بود در حسب حال خود موشان که بیامد گلوله غران کرد برخواست شد جهان تیره چشم بیچاره موش شد خیره چون که شد گرد بر طرف از پیش دید نعش عجوزه یار خویش صدمۀ گلۀ زرهپوشی کرده بودش بمرگ هم دوشی گفت هیهات پند نشنیدی عاقبت دیدی آنچه میدیدی = ٨٣ = زور ظالم بعاجزان ضعیف میرسد چونکه نیست ظلم شریف نیست ایتالیا شجاع و شریف پست و دونست و وحشیست و کثیف انتقام هز بر های جوان میکشد از عجوزهء دوشان کابل: فی ١٥ ربیع الثانی ١٣٣٠ يك تبريك بمناسبت لیلهٔ مسعودهٔ جشن مولودئی ذات اعلحضرت « سراج الملت و الدین » — ١ — صبح عید سعادت ملت شب جشن ولادتت باشد روشنی بخش دیدهٔ امت چهرهٔ با سعادتت باشد شب جشن ترا کنم بتريك باد بر دشمنت جهان تاریک — ٢ — بوجود ( سراج و ملت و دین ) ملك افغان نموده كسب حيات باد شاه بزرگ عدل قرین رحم و عفو و سخا وراست صفات شب جشن ولادتش بر قوم روز بیداری بود شان از نوم — ٣ — ملك و ملت ز فیض همت تو به ترقی امید ها دارد بدعای دوام دولت تو پیش حق ملتت رجا دارد شاه محبوب خوب بی بدما باد پاینده شوکتش برجا کابل : فی ١٥ جمادی الاول سنه ١٣٣٠ = ٨٤ = قطعه بمناسبت صلح عمومی از صلح عمومی چه کنی هرزه سرایی ای نوع بشر صلح نباشد به نهادت از جنگ عمومی سخنی گوی چو (محمود) تا آجیاتی بشناسند مدادت کابل : ١٥ رجب سنه ١٣٣٠ قطعه دعائیهٔ ذات اعلحضرت خدا یا تو این شاه بیدار مارا که رهبر بود بهر ملت بهر هر کار بدین میکند خدمت و هم بدنیا بملت چويك اب مشفق بود یار نگهدار ز آفات او را و ملكش سرد شمنان وطن کن نگونسار كابل : فى ١٥ رمضان ١٣٣٠ ايضاً زنده بادا باد شاه معرفت پرور که او حامی علم است و عرفان عاقل است و نکته دان بهر ملك و ملت خود نشر عرفان میکند زنده بادا شاد بادا باد شاه مهربان كابل : فى ١٥ شوال ـ سنه ١٣٣٠ دعا و استدعا از لسان حال زینگوگراف زینگوگراف گوید؛ بايك لسان حالی پاینده دار يارب ؛ این شاه ملك افغان در عصر بادشاهی ، من آمدم بكابل کش نیست مثل و مانند؛ در عدل و علم و عرفان = ٨٥ = يكپاره معدنی ام ، بی قیمت و وليكن از فیض پادشاهی ، گویم سخن چوسلمان ای پاد شاه اعظم ، خواهم ز لطف عامت زینگو گراف گردد، يك صنعتی نمايان کابل : فی ١ ذيقعده سنه ١٣٣٠ قطعه بمناسبت مظالم اوروپا ، و ملحوظ بودن جنگ عمومی «محمود» چون بشر شده سفاك خون خويش وز راه حق برون شده اند و بنا حق اند لابد كه مالك احد بىمثيل كون بردارد این گروه که گمراه مطلق اند اوروپ بحرص و كبر و طمع شد چنان بجوش كز آتش خودش همه محروق مطلق اند يارب تو محو ساز گروهی كه در فجور غرق اند و دور از حق و بالخش ملصق اند يارب تو مالك ملكوتی و ارض و خلق محفوظ دار قومی که بر دین بر حق اند آمين کابل : ١ ربيع الاول سنه ١٣٣١ قطعه تاریخ ولادت «حسين راغب» فرزند عزتمند محترم [حسن حلمی ] افندی که ماده تاریخش از نامش ميبرايد حلمی ! مباركت باد ، نو زاد خوش نهادت باقی بماند تا مت ، گاهی نگشت غايب = ٨٦ = مسعود باد یارب ، در هر زمان و هر آن ارواح قدسیانش، بادا و را مصاحب عمرش دراز بادا ، تا از کمال و فضلت گیرد فیوض عرفان ، نبود ورا متاعب از فن وعلم وصنعت ، از خلق خوب ورأفت وزهر کمال و حکمت ، با بهره بادو صاحب آمد بدهر جسمش ، تاریخ شد ز اسمش نقش نگین رسمش ، باشد «حسین راغب» ١٣٣١ کابل : ١ ربیع الثانی سنه ١٣٣١ چاربیتی در موسم های اول بهار که دامانهای کهسار لاله زار ، وتپه ها سبزه زار میگردد ؛ مردمان شهر عزیزما که چار بچه ها را در زیر صندلیها از دستبرد سرما به افسرده گی بسر میآورند ، دفعتهً مانند مرغان درقفس مانده که پروبال بکشایند، برکوههای «خواجه صفا» و«آسامایی» ، وتپه های «مرنجان»، و «بی بی ماهرو» برآمده هواهای تازۀ وطن را فرومیبرند، وبر سبزه زارهامی چمند، و بپای درختان ارغوان میغلطند، و آبهای خوشگوار چشمه سارها را مینوشند، و گلهای شکوفه را میبویند، وبرنعمت آزادی واستقلال وطن خود شکرانه ها میسرایند . بعضی خوش آوازهای كوچك وبزرگ وطنی نوا، بنغمه های حجازی ادای صفاهانی صدا، به آهنگهای مخالف راستی پیما ، مانند بازید نهاوندی = 87 = مأوا در هر دو گاه پگاه و مسا ، ، بلکه در هر روز سه گاه و چهار گاه در مقامهای لطیفتر از نسیم صبا ، بقانون محبت وطن با صفا چنگ اتحاد و امتزاج را به او تار بر بط دلها زده ، و بشهباز شهنازی صدق و صفا رباب و داد را نواخته « چار بیتی » نام نشیده های عاشقانه وطنیه را میسرایند که این « چار بیتی » ها در اصل مرکب از چار مصرع است ولی « چار بیتی » زبانزد شده است . برای نمونه يك دو چار بیتی وطنی ملکی خود ما ثرا درینجا لطیفه گویا عرض میکنیم : مسلمانان ببینین شب چه وقتست که بلبل مست و شیدای درختست که بلبل میپرد شاخی بشاخی جدایی مادر و فرزند چه سختست دیگر مسلمانان درین شهر شمایم غریب و بیکس و بی آشنایم چلم پر کن بده بهر مسافر که امشب این جه و فردا کجایم § يك صباح پر انشراح لطیفی بود ! خواستم یکقدری صحرایی شوم . با نسیم صبحدم همدم شده راه دامانرا گرفتم . دامان مرابچمنزاری رسانید که از یکطرف کهسار ، از یکسو آبشار ، از دیگر جهت چمزار، از دیگر سمت درختان شگوفه باری پدیدار بود . آسمان صاف ، هوا لطافت اوصاف بود . نوکهای اشجار بلند چنار و سفیدار را که نفس مسیحادم فصل ربیعی بيك رنگ پسته ئی دلفریبی مزین ساخته بود ، قلم زرین رقم شعاعات نخستین شمس خاوری نوبطلا کاری ابتدا نموده بود ! غنچه های شگوفه ها مانند دهنهای اطفال شیر خواره بخوابرفته مینمود که برای مکیدن شیر ضیای حیات بخشای دایه زندگی مایه آفتاب جهانتاب اقول به اتول به باز شدن رخ نهاده بود ! سبزه های نورسته کنار جویبار آنقدر پر طراوت بود، و چنان يك رنگ سراسر لطافتی داشت که جویبار نیز بران لطافت حیران مانده ، و آب خود را به آئینه عکاسی تحویل = ۸۸ = داده متصل بگرفتن عکس آنها کوشش میورزید! گلهای خود روی لاله و ختمی و خبازی و غیره برگهای مختلفهٔ بسیار خوش قماش خودشان اطراف را میناکاری عجیبی نموده بود! قطره‌های شبنم روی گلها و سبزه‌هارا، شعاعات شمس نو طلوع بهاری، برنگهای بوقلمون جواهرنمون قوس قزحی، چنان یک درخشندگیئی بخشیده بود که پروانه‌های رنگارنگ، و مرغکان کوچک خوش آهنگ؛ بیتابانه و مشتاقانه برانها طوافهای عاشقانه مینمودند، و باده‌های ژاله را از پیاله‌های لاله بسر میکشیدند، و سرمست نشأه سرور گردیده نغمه‌سرای مدایح حضرت سلطان بهار میگردیدند! درینموقع روح افزا، در پای یک نو نهال یکه و تنها، تک تنها نشستم؛ و در لوحه‌های مناظر مختلفهٔ عالم طبیعت نظر بستم. یکپاره زمینی دیدم که از یک آب آبیاری میشود. تابش آفتاب بیکسان بران میتابد. هوای نسیمی بیک مساوات بران میوزد. باغبان بیک وتیره به‌تربیهٔ آن میکوشد. ولی یکدرخت سیب، دیگری ناک، آن یکی آلو، و آندیگری آلو بالو بار میدهد! بلی، بلی! قلم ابداع رقم صنع صانع بیچون، هیچ یک دو نقشی را بیک رنگ، و هیچ دو صورتی را بیک اورنگ نمیکشد! تجرد امثال آن شاهد پیرنگ بیمثال، از تمثیل دو تمثال را بیک مثال ناز استغنا دارد! عظیم تو یی! جلیل تو یی الله!!!... لحظهٔ در گرداب حیرت بودم: که دفعتاً حال اسف اشتمال (عالم اسلام) در پیشگاه نظرم مصور گردیده ازان استغراقم در ربود، و در یک بحر حسرت و المی غرقابم نمود. افکارهای چه بودیم، و چه شدیمها؟ و تصورهای آیا چه باید کرد، و چه خواهد شدها؟ حواس خمسه‌ام را در محفظهٔ دماغم در زیر چنان تضییق و فشاری درآورد که مانند تضییق یافتن دیگهای بخار انجنها که از یک تنگنای توله آسا صفیرها بر آرد: = ۸۹ = آه اسلام ! گفته فغانها برکشیدم . عکس صدای ولوله انگیز حسرت اشمام این چند « چار بیتی » ذیل را تشکیل نمود . این است که بیاد گار احباب گذاشتم : — ۱ — مسلمانان شما بیدار بودید به بیداری جهانی را گرفتید بعلم وصنعت وعدل ومساوات همه روی زمین احیا نمودید — ۲ — مسلمانان کجا شد اخوت تان پریشان شد چرا جمعیت تان شما بودید همچون جسم واحد نفاق و تفرقه شد صنعت تان — ۳ — مسلمانان بیابیدار گردیم بکار خویشتن هشیار گردیم بدور و پیش خود چشمی کشائیم ز غفلتها بعبرت یار گردیم — ٤ — مسلمانان زمین و كان وهم آب شما را هم عطا کردست و هاب چرا آن دیگران زین نعمت حق فواید ها گرفتند و شما خواب — ٥ — مسلمانان خدا باران ببارد طلا و نقره هرگز حق نیارد طلا و نقره و هم آهن و فحم شما را هست لیکن سود نارد — ٦ — مسلمانان اگر دنیا جحیم است : ز بهر کافران دار نعیم است : گزاریدش به آنها و بگوئید طلا معبود کفار لئیم است — ۷ — مسلمانان اسف بر حال مایان که بهر زر دهیم هر چیز ارزان ولی گوئیم دنیا نیست از ما بود مخصوص دیگر نوع حیوان = ٩٠ = — ٨ — مسلمانان شما قرآن بخوانید به رمز سر آن قرآن بدانید که وارث کرد او مردان صالح : زمین را : ـ ازچه بهر کفر مانید؟ — ٩ — مسلمانان عباد صالحین کیست بغیر از مؤمن خالص دگر چیست چسان اهل صلیب و بت پرستان شود وارث شما را غیرتی نیست؟ — ١٠ — مسلمانان بیا موزید عرفان گذارید اینهمه بطلان و حرمان بپا سازید یکدم زود پوئید پی علم و هنر تا چین و ژاپان خاتمه را بر قول ( صایب ) کرده میگویم : من نمیگویم زیان کن یا بفکر سود باش ای ز فرصت بیخبر در هر چه هستی زودباش باز با این قول خود خود تأکید کرده میگویم : « ریل » زا بنگر تو ای ( محمود ) و عبرت گیر زود زود باش و زود باش و زود باش و زود باش در افغانان کابل : ١٥ ربیع الثانی سنه ١٣٣١ = ۹۱ = لوحهٔ حکمت جاروب کش - ۱ - دهر جاروب کش و مردم دهر خاك جاروب بود ای دانا لحظه و ثانیه و هفته و شهر برده و رفته و کرده صفا تومشو غره به این عمر دو روز هست جارو بکف دهر چو یوز = ٩٢ = — ۲ — پیری و مرگ و غم و بیماری لازم زندگی انسانست تو اگر بابی اگر ناداری فقرومال تو بلای جانست فقرگر موجب نالش باشد مال هم موجب مالش باشد — ۳ — فقر و پیری و ضعیفی کم بود که بجاروب کشی گشته زبون صبح تا شام بغم همدم بود زنده گی کرده دلش را پرخون ثمر زنده گی غم باشد و بس زنده گی جمله الم باشد و بس — ٤ — «مرده هم فکر قیامت دارد آرمیدن چقدر دشوار است» زندگان فکر سعادت دارد چقدر فکر محال آثار است نیست مسعود حقیقی بجهان گر بود زود بمن ده تو نشان — ٥ — گر تو جاروب کشی ور تو وزیر بیکی نوع غمی پابندی غم جاروب کشی و تزویر هر دو غم باشدو هم پابندی نیست بیغم بجهان شاه و گدا معدن غصه و غم شد دنیا — ٦ — نظری کن تو به این پیر چو چوب که بجاروب کشی قسمت اوست کرده میکروپ غبار جاروب همه اعضای ورا پرتاپوست توهمیگویی مرض میکروپست بین و جودی که همه میکروپست = ٩٣ = — ٧ — همه مخلوق خدا و ند بود بحقارت منگر ای (محمود) همه با پیشۀ خود بند بود «کل حزب» تو بخوان روبسجود کیست مردود و که مقبول بود؟ خاتمه غایب و مجهول بود حرم باغ کابل : فی ٢٠ ذیقعده سنه ١٣٣١ مشاعره جناب قاآنی میگوید بنفشه رسته از زمین ؛ بطرف جویبارها و یا گسسته حور عین ؛ ززلف خویش تارها زسنگ اگر ندیدۀ ؛ چسان جهد شرارها ببرگهای لاله بین ؛ میان لاله زار ها که چون شراره میجهد ؛ زسنگ کوهسارها ( الی آخره ) محمود طرزی عاجز میگوید — ١ بیا ببین که در جهان ؛ چگونه گشته کار ها جهان جهان ریل شد ؛ زمان زمان تار ها چه بحر ها که برشده ؛ چه خشکه ها بحارها چه کوهها شکاف شد؛ گذشت از ان قطارها جهان جهان علم وفن ؛ زمان زمان کارها بس است صید بودنه ؛ میان کشتزار ها = ٩٤ = ـ ۲ ـ مکن تو عمر خویش را ؛ عبث بلهو و لعب صرف که وقت همچو شمس شد ؛ گذار عمر همچو برف مذاب میکند ترا ؛ تو خوش بمدح خود بحرف شمال ما و شرق ما ؛ زدشمنان چو بحر ژرف که موج آب چرك شان ؛ گذشته از کنار ظرف همان بریختن بود ؛ چو سیل کوهسارها ـ ٣ ـ ندامما که همتت ؛ جوان بد از چه پیر شد نبودی غافل از جهان ؛ جهان ترا اسیر شد گمان برم قرین بد ؛ بحیله دستگیر شد که غافل از جهان شدی ؛ دلت زملك سیر شد مشو تو غافل از خودت ؛ که دشمنان دلیر شد مرو بقول بد منش ؛ که ذلتست بار ها ـ ٤ ـ درین زمانه هر طرف ؛ بفن سراغ دار دا ز بهر راغ ملك خود ؛ هوای باغ داردا پی ترقی خودش ؛ بکف چراغ داردا برای ضبط ملك ها ؛ چه در دماغ داردا خورند روم و فرس را ؛ بمان لاغ داردا تو وقت را عبث مکن ؛ بحیله و شکار ها ـ ٥ ـ چرا که وقت نقد شد ؛ زوقت استعاره کن چرا که نیست فرصتی ؛ بکار ملك چاره کن = ٩٥ = چرا که دشمنان دین ؛ احاطه کرده پاره کن چرا که مسلمین شو ؛ امید کرده چاره کن چرا که حاجت وطن ؛ بکار شد ، نظاره کن که مات عاجز آمده ؛ زرنج انتظار ها — ٦ — حیات را چه میکنم ؛ وطن ! حیات من تویی برای هر سعادتم ؛ وطن ! برات من تویی اگر تو رفتی از کفم ؛ وطن ! ممات من تویی برای دین و هم شرف ؛ وطن ! حمات من تویی وطن ! تو كعبه منى ؛ وطن ! صلوة من تویی محبتت بجان من ؛ چو پودها بتارها کابل : فی ٢٠ ذیقعده سنه ١٣٣١ قطعه دین مبین هزار شکر بدرگاه کرد کار غفور که کشته ایم شرفیاب دین حق مبین برامدیم به این دین زظلمت دیجور بشاهراه هدایت قدم زدیم متین همه سعادت و خوبی بدین اسلام است سمند عزت و اقبال زین اسلام است = ٩٦ = يوم تشريف فرمائی ذات اعلحضرت ( سراج الملة والدين ) از سفر جلال آباد قطعه بمناسبت تشريف فرمائی موکب ذات اعلحضرت همایونی از جلال آباد ز تشريف تو در دلها نشاط آيد مسار آید ز ديدار تو در جانها حیات آيد قرار آيد زبان خامه در وصفت چو شاخ گل ببار آيد تو چون آئی گل آيد غنچه آيد نو بهار آيد كابل : فی ١ جمادی الاول سنه ١٣٣١ = ۹۷ = ه يك سرمشق عجيب ه روزی فرزند يازده ساله ام ( عبدالوهاب ) رابنوشتن مشق مشغول ديدم . هم چسان مشغول ! كه هيچ سرش از نوشته بالا نميشد ! دو تخته کاغذ را سياه مشق كرده ، وتختۀ سومين را بدست گرفته بود ! براى يك پدر ، از مشاهدۀ ايحال برتر کدام مسرت وافتخار تصور خواهد شد ؟ اما هزار افسوس كه اين مسرت و افتخارم بسيار دوام نورزید : برخاسته نزدیكشدم تا به بینم که چه مینویسد ؟ همینکه چشمم بر نوشته هايش برخورد ؛ دستم را يك رعشه ، وجودم رايك لرزه ، دلم را يك حسرت عقلم رايك حيرتي استيلا نمود ! مگر آخند نا انصاف ، آن طفل تعلم اتصاف را سرمشقی که داده بود این شعر بود : بشنوید که جناب قاآنی چه میفرماید : من ارشراب میخورم ببانگ کوس میخورم بسیار گاه تهمتن ببزم طوس میخورم پیاله های ده منی على الرؤس ميخورم شراب گبر میچشم می مجوس میخورم نه جوکیم که خوکم ببرگ کوکنارها اعتراض بر خوبی و بدی این شعر نداریم ، بلكه شعر مذكور را در موضوع وموقع خودش از بلند ترین اشعار طمطراق پردازانه مبالغه کارانه شاعرانه می بینیم . ولی افسوس و حسرت ما برينست كه اينچنین يك شعر سرمشق تعليم خط نویسى يك طفل نوآموز چسان میشود ؟ این نیست مگر از ينكه تحصيل ابتدائی در وطن عزیز ما از کتابهای اشعار آغاز میکند. = ۹۸ = و شعر خوانی و شعر نویسی در ذهنهای آموزند گان باشیر داخل شده باجان بدرمیشود ! لاجرم مجبورشدم که آن سرمشق راپاره پاره کرده فی البد یه این شعر ذیل رابرایش نوشتم ، وتبدیل دادن مشقش را ازان شعر به این شعر امر کردم. شراب آب شر بود شرار آتشش بدان مخور، مخور که میشوی تو با جنون همعنان ز گبر میشوی بتر مجوس میشوی عیان به نزد خلق و حق شوی تو شرمسار در جهان زکوکنار و بنگ و چرس کناره گیر هر زمان که میکند تر ازبون چو جوگیان بکارها حرم باغ کابل : فی ٢٠ ذیقعده سنه ١٣٣١ = ۹۹ = الواح عبرت = لوحهٔ اول م. صالح CONIAC مینوشی یونانیها در جامع (قواله) نام ملك عثمانی بمناسبت این لوحه گفته شده قطعه مسجد ببین که جای سجود است و ذکر حق آویخته صلیب بمحراب و گویدت: میخانه گشته است ز اخلاق زشت شان اینها همه شده است ز اعمال نفس تان = ۱۰۰ = ( لوحۀ دوم ) مزار شهیدان بالقان یکی میگوید : — ما رعیت، زمیندار، صنعتکار، عیالدار، اطفالدار بودیم. آیا ما را با اهل و عیال، پیر و اطفال، به انواع عذابها و بی ستریها چرا قتل کردند ؟ دیگرش میگوید : — ببغض دین، به کین وحدت و تثلیث ! = ۱۰۱ = سومین میگوید : — بر ما گذشت ! هیچ نباشد برای باز آیندگان خود بنویسیم که با همدیگر خود میاویزید ، شجاعت و بهادرئی خودرا بکشتن یکدیگر صرف نکنید ؛ همه مسلح شوید ؛ لاکن سلاح خودرا بر یکدیگر خود استعمال نکنید . چون دشمن دین و وطن تان بر شما حمله آور شود ، زن و مرد ، به پیر و جوان مدافعه کنید تا مانند ما بر ایگان کشته نشوید ! .... ترجیع بند این لوحه را به اینصورت تصویر کرده ام — ۱ — شبی بود تاريك چون زلف یار ز يك جنگلی مینمودم گزار چه جنگل ؛ مهیب و مخوف و سیاه درختان سروش چو عفریت سار زمین پر زخون و هوا پر دمه بهر سو جسد های خونین نثار به ترس و به لرز و به اندوه و فکر به آهستگی میشدم رهسپار رسيدم بيك مقبر سهمگین ز اندیشه و غم شدم بیقرار زبیم و زاندوه و در ماندگی نشستم که یکدم شوم رستگار نیا سو ده بو دم دمی از تعب که شد حالتی دیگری آشکار صدای حزینی بگوا شم رسید که میگفت با نالش زار زار : شهیدان ظلم فرنگیم ما بخون وطن لاله رنگیم ما — ۲ — بحيرت شدم كين صدا از کجاست چه جایست اینجا ؟ که بس غم فزاست که باز آن صدا با غم و ناله گفت : که این « روم ایلی » ملك اجداد ماست زن و مرد و پیر جوان بیگناه همه کشته قتل عامیم راست اگر پرسی از قاتل ما که کیست زصرب و زیونان و بلغار یا ست = ۱۰۲ = وگر از کما هم بپرسی که چیست ؟ بجز بغض دین فکر دیگر خطاست نه عسکر بدیم و نه تیغی زدیم چرا کشته گشتیم حیرت رواست هزاران اسف کاش خورد و کلان همیبودمان حاضری چون وغاست بغفلت بدیم و بکشتیم خویش بلی خودکشی را همین يك جزاست شهیدان ظلم فرنگیم ما بخون وطن لاله رنگیم ما - ۳ - ازین صوت محزن ازین خوش بیان بگرداب غم غوطه خوردم روان ز خود بیخبر بودم از جوش غم که ناگه دگر حالتی شد عیان سه کالبد برآمد ز زیر زمین نه بد هیچ چیزی بجز استخوان به پیش یکی لوحه سنگ مزار رسیدند با ناله و با فغان شنیدم که گفتند بایکدگر : - - که ما را چو کشتند این وحشیان : بیائید تا بهر اخلاف خویش خصوصاً به اخوان افغانیان : وصیت نویسیم و آگه کنیم که غافل نباشند از مکرشان شهیدان ظلم فرنگیم ما بخون وطن لاله رنگیم ما ده افغانان کابل : ٦ ربیع الاول سنه ۱۳۳۲ = ۱۰۳ = لوحۀ سوم بلغازیان وحشی ؛ بعد از انکه هتک عرض و ناموس زنان مسلمانان را نمودند ، سرهای همان زنان را بریده برای یادگار با خود میبردند . این لوحه آن صورت تصویر کرده ام : = ١٠٤ = شیر و گرگ و سگ و کفتار و پلنگ و هم خرس گشنه چون میشود این جانوران میگردند گشنه گی شد سبب مفترسی حیوان عذر معقول بود گشنه گی جانوران بنگر این جانور وحشی بیدین لعین نیست از نوع بشر نیست ز نوع حیوان این گروهیست که حیوان و نه انسان باشد گر به بلغاری ، ویونانی، وصربی تو دهی - تو به این لوحه عبرت نظری می افکن دعوی مردی کند این سگ مردار پلید ملعنت بیشتر از این چه بود غوری کن بعد از ان کشته و ببریده سرش را که بود ( گر تمدن ز خجالت برود زیر زمین : - - اینچنین ملت و حشی و چنین قوم لعین حضرت عیسی و مریم، همه حواریون حضرت آدم و حوا بفغان میگویند همه حیوان درنده بود امّا مجبور بهر سدرمق خود همه گی تیز و جسور چون بود سیر شود رام و مطیع و مشکور گر در دزنده شود ور نه بود ز اهل قبور که ز نوع بشر است و شده چون کلب عقور نیست از این و از ان، کرده ز بلغار ظهور همه مخلوق خدا گشته از یشان منفور - نسبت نوع بشر! میشوی از مردمی دور که چسان وحشت و ظلمت و چسان غدر و شرور سرزنها بر دو کرده به آن فخر و غرور که بناموس تسلط بنمود است بزور یاد گاری ز برای دم این عیش و سرور - جای دارد که ز اوروپ بنمود است ظهور: اینچنین بدعت و اعمال قبیح منفور حاش لله که از ین فعل نمایند حضور که ز نسل من و تو نیست چنین قوم فجور ده افغانان کابل : ٦ ربیع الثانى سنه ١٣٣٢ مینه زا به غور = ١٠٥ = لوحۀ چارم يك منظرۀ دهشت و نفرت آور وحشتهای بالقانيها = ١٠٦ = يك وحشی صربی در خانه يك پیر مرد دهقان مسلمان داخل شده و پیر مرد را بسته ، زن ششماهه حامله اش را شکم دریده ، و جنین را بر آورده به او میگوید : — انتظار مکش ! بگیر پسرت را پیش از سه ماه ! . . . این لوحه عبرت را به اینصورت تصویر کرده ام ( ترکیب بند مسدّس ) — ١ — تجلی جلال حق ، تماشا کن تماشا کن توقهر قاهر مطلق ، تماشا کن تماشا کن تو این ظلم بغیر حق، تماشا کن تماشا کن تو این وحشی بدرونق ، تماشا کن تماشا کن مگو نصرانی و مسلم ، مگو موسائی و بودا مگو انسان ، مگو حیوان ، که باشد غیر ازین اشیا — ٢ — اگر گویی که دین دارد ، کدامين دين بود آمر که بندد دست شوهر را ، درد بطن زنش ظاهر جنین را از رحم آرد ، برون و گویدش فاخر بگیر اولاد خود حالا ! چرا باشی سه ماه صابر که من انسان بارحم ، نخواهم انتظار تو که من يك لحظه اولتر ، كنم خدمت بکار تو — ٣ — اگر گویی که انسانست ، انسانرا بود وجدان چسان وجدان بود یارب ، که اینکارش شود آسان = ١٠٧ = اگر انسان چنین باشد، تنفر باید از انسان بدست و پا و جسم او، مبین بنگر بفعل آن پس آنگه خود بده حکمی، که آیا انچه مخلوقست مذش هرگز نمیگویم، خودش گوید چه مخلوقست - ٤ - بلی انسان بود اما، ز نوع «یام یام»(١) است این به اینهم کی کنم باور، که بیهوده کلام است این اسیر از اخورد آنها، ولی دیگر مقامست این نظر کن لوحهٔ عبرت، تو هم میگو تمام است این بسی فرقست ازین وحشت، به یام یامش مده نسبت که یام یام آورد نفرت، ازین اعمال پر لعنت - ٥ - اگر گویی سگ و گرگش، بغیرت آوری آنها حجاب آرند از ین نسبت، بشور آیند و واویلا که ما را چون دهی نسبت، بقوم بالقانیها چنین اعمال پر لعنت، کجا آید ز دست ما بجز بلغاری و یونان، بجز صربی بی‌وجدان بجز اقوام بی‌ایمان، کرا این صنعت و اتقان (١) یام یام بعضی اقوام وحشیه‌ایست که در جنگلهای امریکا، افریقا، اوسترالیا زیست دارند. از عادات مکروههٔ وحشیهٔ این اقوام یکی این است که گوشت بنی نوع خود را بکمال لذت میخورند و چون يك قبیله بر دیگر قبیله دست بیابند اسیرانرا مانند دیگر دواب و مواشی جاندار اعتقاد کرده میکشند، و میخورند ! در ینوقت از ینها در قطعات مذکوره خیلی کم نفری باقمیانده است. = ۱۰۸ = - ٦ - تمدن گر همین باشد، هزاران حیف بر نامش اگر دین اینچنین باشد، زهی آغاز و انجامش ! اگر تثلیث این باشد ، ببین اجرای احکامش درد بطن و برون آرد ، خینها را زار حامش میان قطعه او روپ ، چنین اعمال اجرا شد دولهای معظم سیر بین این « درام » (۲) ها شد ده افغانان کابل : فی غره رجب سنه ۱۳۳۲ آخر ترین شعری که گفته ام، و بعد از ان از شعر گوئی دم فروبسته ام همین فرد ذیلست : فرد شمعیم که جامد شده شعله و داغیم سردیم چو کافور ولی درد سراغیم دارالسلطنه کابل ده افغانان : سنه ۱۳۳۳ (۲) درام بزبان فرانسوی، آن بازیهای ناتک را میگویند که حکایات قتلهای فاجعهٔ ناك الم انگیز را نشان بدهد. (انتها) امضا محمود طرزی = ١٠٩ = ادب در فن بنام دیگر محمود نامه دیوانچه غزلیات محمود طرزی (به ترتیب ردیف) مطبعة عنایت = ۱۱۰ = بسم الله الرحمن الرحیم - مقدمه - بعد از حمد لا تحصای خالق بی همتا جل و علی، و نعت شافع روز جزا حضرت محمد مصطفی علیه الصلوة و التحايا ، و منقبت آل و اصحاب با صفا ، و دعای پادشاه بادانش و دین اعلیحضرت (سراج الملة و الدین) خلد الله ملکه ابدا بر مطالعین کرام پوشیده نماند که : در مملکت عزیز ما برای تدریس ابتدائی اطفال يك كتابی بنام ( پنج کتاب ) متداول است که بعد از ختم الفبای بغدادی ، و سپاره عمه اول کتاب قرائت شمرده میشود . کتاب مذکور موافق به مسمای خود از پنج نسخه کتاب مرکب است که بغیر از يك كتاب آخری آن دیگر چهار کتاب آن همه نظم است . دینی ، اخلاقی کتابها ست . مثلا کتاب اول آن که بنام ( کریما ) = ١١١ = موسوم است از حکمت اخلاق بحث میراند که در یکچند ورق مختصر بسبقهای بسیار پرعبری انسانرا رهبری میکند ، وتنها برای اطفال پنج ده ساله نی بلکه برای مردان چهل ساله بیشتر مفید و زیاده تر نافع شمرده میشود. مثلاچون این دو بیت ذیل را بشنویم تصدیق خواهیم کرد که این کتا بر امر دمان چهل ساله باید بخواند ، و پند از ان بردارد : چهل سال عمر عزیزت گذشت مزاج تو از حال طفلی نگشت همه با هو او هوس ساختی دمی با مصالح نپرداختی مقصد عاجزانه ما از تذکار پنج کتاب در ینجا تنهايك کتاب سوم آنست که آنرا ( محمود نامه ) بنام دیگر ( محمود ایاز ) مینامند این محمود نامه صرف يك ديوانچه مردفیست که در هر ردیف یعنی هر حرف حروف تهجى يك يك غزلی دارد که هر غزل آن نیز مرکب از هفت هفت بیت است . ( ادب در فن ) نام ديوانچه عاجزانه مانیز در خصوص ردیف ، وتعداد ابيات غزلها تقريباً محمود نامه را پیروی و تقلید نموده است . اما در اصل موضوع فرق بسیاری در مابین این دو محمود نامه ها دیده میشود. محمودنامۀ پنج کتاب از لطافتهای می و پیاله ، از گل ولاله ، از باده وساده ، از حسن وجمال ، از خط وخال ، از غنج ودلال ، و امثال آنگونه حال واحوال بسط مقال دارد . محمود نامۀ ادب در فن از کلمات غليظه وثقيلۀ طوپ ، تفنگ ، زغال سنگ ، الكتريك ؛ بايقوتاژ ، تلگراف ، ریل و امثال آنچنان چیزهایی که از لطافت ونزاکت ادبیه هیچ اثری دران دیده نمیشود سخن میزند . هیچ شبهه نیست که ادیبان سخن سنج برهر دو محمود نامه ها از انتقاد واعتراض خود داری نخواهند توانست . محمود نامۀ پنج کتاب را اگرچه درفن شعر که شعبۀ مهم ادبیاتست موافق ومطابق خواهند یافت ، زیراشعر از زمانهاست که بر بیان می نوشی و محبوب پرستی بنا یافته علی الخصوص = ۱۱۲ = غزل اگر از می و محبوبه ، و گل و باده بحث نراند چسان شعر گفته خواهد شد ؟ ولی با وجود آنهم ازین تنقید کسی آنها را منع نمیتواند که بگویند آیا اینچنین غزلهای مینوشی و ساده بوسی چسان میشود که از درسهای ابتدائی اطفال خورد سالی شمرده شود که لوحه دماغهای شان از همه نقوش خالی ، و نقش پذیر هر رنگ معانی سفلی و علوی میباشد ؟ خواهید گفت : که مراد از می می وحدتست، و مقصد از محبوب، محبوب حقیقت است . بسیار خوب ! امايك طفل نه ده ساله ازین بیت : حدیث توبه و تقوی مپرس از محمود * دهد ایاز چو اور از می دو چار قدح آیا چسان قدح نوش باده وحدت خواهند گردید؟ یا آنکه از خواندن این بیت: طاقت من طاق شد از غم آن سبز خط * یکسر مویی بمن رحم ندارد فقط چگونه بمحبوب حقیقت پی برده خواهند توانست ؟ هیچ شبهه نیست که این اعتراض را بر محمود نامه پنج کتاب هیچ کسی ناحق و دور از صواب نخواهد دانست در آغاز تحصیل هر گاه يك طفلی بر عدم توبه و تقوی بيك د و سه قدح کشی باده پیما گردد ، و در پی نوخطان سبز خط بیصبر و طاقت شود نتیجه کارش بکجا منجر خواهد شد ! . چنانچه این تنقید و اعتراض بر محمود نامه پنج کتاب وارد میشود محمود نامه (ادب در فن) نیز از اعتراضات و تنقیدات ذیل تخلیص گریبان کرده نمیتواند: مثلا اگر اشعار محمود نامه پنج کتاب بزبان آمده اشعار محمود نامۀ « ادب در فن » را بگوید : - آیا هیچ شرم تان نمی آید که به این ثقالت و غلاظتی که دارید نام شعر را بر خود بگذارید ، و با فن نام چیز کافتی خود را آغشته ساخته در بازار ادب بجلوه گری جرأت ورزید ؟ شعر كجا ، و زغال سنگ کجا ! ادب کجا و طوپ و تفنگ کجا ! شعر چیزیست که بنیاد آن بر تخیلات لطیفه ، و تصورات ظریفهٔ = ۱۱۳ = حسن و جمال محبوبه کان پری تمثال بنایافته باشد ، و از نشۀ می و قلقل صراحی بحث راند . هیچکسی شعر را ندیده و نشنیده که این جامه های کثیف فنون مغلقه را در بر کرده باشد . بواقعی که در مقابل این سنگهای انتقاد محمود نامۀ پنج کتاب ، محمود نامۀ ( ادب در فن ) بجز اظهار عجز خموشی چیزی گفته نخواهد توانست . ولی بهمینقدر تسلی دل حزین کرده با خود خواهد گفت : — چه باید کرد ! عصر عصر فن ، زمان زمان کار و ترقیست اگرچه من از جادۀ ادب خارج قدم نهاده ام ، ولی جناب رفیقم نیز بر جادۀ ادب بتمامها حرکت نکرده . زیرا با وجودیکه تعلیم ابتدائی اطفال چون نو نهال را در عهده گرفته ولی هزار افسوس که بعوض شهد زهر برای شان بار میدهد ، اگر از من هیچ فائدۀ نرسد ، باز هم شکر میکنم که خوانندگان خود را بر منهیات تشویق و ترغیب نمیدهم . رفیقم محمود نامۀ پنج کتاب بهزارها باز هزار ها نسخۀ خود را بر نونهالان چمنستان وطن عزیز ما توزیع نموده، پس چه میشود که این محمود نامۀ ادب در فن بیچاره نیز یکبار يك چند نسخۀ خود را درین چمنستان بیفشاند . امید است که اگر نفعی نه بخشد ضرری هم نرساند . و من الله التوفيق [decorative divider] = 114 = ردیف الف ( 1 ) حسن ابتدا هزاران حمد لا تحصی بذات حضرت یکتا که از کتم عدم آورد بیرون این همه اشیا بذات اقدسش و هم و گمان و فکر و اندیشه برد پی گر رسد يك خس بقعر عمق يك دريا بغیر عجز در تحقیق ذات بی کم و کیفش نیابی هیچگه راهی بکنج عجز کن مأ وا صفاتش را بنازم کز تجلیهای انوارش شود هر لحظه در عالم هزاران نورها پیدا تمام کائنات و جمله موجودات و نوع و جنس بود يك قطره در بحر محیط ذات بیهمتا بجزء فرد هر ذرات این اجسام پيپايان عیان بينی تويك نوری اگر باشی بحق دانا = ١١٥ = بعلم و فن توغل کن توای (محمود) عجز آلود (ادیب در فن) کند توضیح صنع حضرت مولا - - § - - (۲) رفوچکرهوا (ملمع) گرچه آن پیشین زمانه اب رفوچکرهوا وان همه نقل و فسانه اب رفوچکرهوا : ليك خوبی و بدی هرگز نشد پنهان بدهر چشمهای عبرتانه اب رفوچکرهوا اتحاد و اخوت و همدردی در قرآن بود ليك فهم عارفانه اب رفوچکرهوا بهر يك مطلع دولك دينار دادندى بشعر داد های مسرفانه اب رفوچکرهوا از تجددهای امثالست صنع حق پدید نوببين زيرا پرانه اب رفوچکرهوا با هزاران نفس شاه ما نمازعید خواند بی نمازی را زمانه اب رفوچکرهوا گفت (محمود) اینسخن راچون (جلال) خوش مقال خواب غفلت را فسانه اب رفوچکرهوا = ١١٦ = ردیف با (١) مکتب علم است چون جان ، جسم است مکتب نور است عرفان ، چشم است مکتب فیض و سعادت ترفیع و عزت گر شوق داری ، این است مکتب مکتب چه باشد ، سر چشمه علم آب حیاتست جاری بمکتب اولاد مکتب اولاد علم اند ام است مکتب اب است مکتب نبود برادر گاهی برابر : – – با یار مکتب ، رحم است مکتب از فیض لطفت ای شاه عرفان تأسیس گردید هر نوع مکتب (محمود) گوید با نثر و با نظم مدح و ثنایت اسم است مکتب – § – (٢) کتاب علم و فن نبود اگر نبود کتاب جهل بگریزد چو پیدا شد کتاب یار جانی فیض رحمانی بود جان و رحمان را بیابی در کتاب می شناساند ترا بر حال تو بعد ازان از حق کند آگه کتاب = ۱۱۷ = صد هزاران مکتب ار باشد چه سود چون نباشد بهر آن لکها کتاب مونس و ناصح شفیق و رهبر است همدم و یار و معلم شد کتاب (مطبعه) ماشین علم و فن بود هست محصولات علم و فن کتاب گرکتب (محمود) نبود در جهان کی شود منظوم عالم بی کتاب ردیف پا یوروپ گرچه در هر پنج قطعه كوچك آن شد یوروپ ليك آنها چون سها شد نیر اعظم یوروپ علم و فن از آسیا داخل به آنجا گشت ليك علم و فن شد آله تسخیر عالم در یوروپ از همه اوصاف صنعت حرفت و مال و درم بهره ور شد ليك از اخلاق بی بر شد یوروپ بهر یکجو نفع خود صد مزرعه ویران کند نام آن شد نشر انوار تمدن در یوروپ گرچه با طیاره بر روی هوا پرواز کرد ليك از رجم شیاطین شد بسی ابتر یوروپ هر کمالی را زوالی در عقب موجود بود در کمالات عروج کبر افسر شد یوروپ لاجرم وقت زوال کبر شد (محمود) ما جمله دینامیت گشته يك شرر خواهد یوروپ = ۱۱۸ = ردیف تا (۱) بگذشت و رفت وقت شعر و شاعری بگذشت و رفت وقت سحر و ساحری بگذشت و رفت وقت اقدام است و سعی و جد و جهد غفلت و تن پروری بگذشت و رفت عصر عصر موتر و ریل است و برق گامهای اشتری بگذشت و رفت کیمیا از جمله اشیا زر کند وقت اکسیر آوری بگذشت و رفت لخم عفریت سیه صنعت بری قصه دیو و پری بگذشت و رفت تلگراف آرد خبر از شرق و غرب قاصد و نامه بری بگذشت و رفت سیم آهن در سخن آمد ز برق تیلفون بشنو کری بگذشت و رفت کوهها سوراخ و برها بحر شد جانشینی را کری بگذشت و رفت شد هوا جولان گه نوع بشر رشك بی بال و پری بگذشت و رفت گفت (محمود) اینسخن را و برفت — می کن — تنبلگری بگذشت و رفت — § — (۲) تجارت ای تاجر بازار هنر چیست تجارت دانی که تجارت چه بود کیست تجارت = ۱۱۹ = سرمایه بازار ترقی ممالک هرگز نشود پیش اگر نیست تجارت از جمله چار عنصر دولت که شد ارکان خاک عنصر زرع آمده آبیست تجارت چون آب که جاریست بهر هرك اشجار ملك است شجر آبك جاریست تجارت در ده اگرت نفع يك آمد تو بشو شاد میدان به یقین نیست ده و بیست تجارت کوشش بود و سعی و جد و جهد وتك ودو سرمایه تاجر بجز این نیست تجارت ( محمود ) تجارت نبود سهل و تمسخر فنیست تجارت همه علمیست تجارت - § - ( ٣ ) زراعت از بهر بشر فیض حیاتست زراعت وز بهر حیات تازه براتست زراعت از دفتر انعام خداوند تعالی مقبول براتست و سماطست زراعت گویند زمین هست بشاخ بقر اما چون غور شود راست بساطست زراعت بی علم زراعت بزراعت نبود خیر این فن همه کی و زنکاتست زراعت یکباره زمینی که به فن تربیه بیند محصول وی از غیر سه قاتست زراعت بی علم نه زرعست و نه صنعت نه تجارت علم و عمل و صبر و ثباتست زراعت ( محمود ) نه زارع شده و نه تو تاجر این مدح سرایی چه صفاتست زراعت - § - ( ٤ ) سعی هر کس که بکوشش کند اظهار متانت شک نیست که يك روز کند کسب سعادت ارباب همم محترم اهل جهانست از سعی و کمالات بیابی همه عزت ممتاز بشر شو تو به عرفان و کمالات از علم و هنرمی شوی شایسته حرمت = ۱۲۰ = تحصیل معارف بكن اى نور دو ديده تا آنكه شوى مرد مك ديده رغبت با كوشش وبا سعى بشهراه ترقى ميپوى و ميكوش و بشوحائز قيمت انوار هنر لمه نثار است بدنيا ساعى شو و هر دم بكشاجشم بصيرت باعلم و هنر سعى چو شد منظم و همدم بى شبهه زاقران ببرى گوى به سبقت گه نظم و گهی نثر و گهی خوب و گهی زشت (محمود) همیگويد وقصدش شده خدمت ردیف ثا مکتب اناث باشد ضرور بهر و طن مکتب اناث زیرا ذکور نیم و دگر نیم شد اناث شد مکتب بدایت آداب هر ولد آغوش پر لطافت با شفقت اناث پس هر زنی که علم و ادب دارد و کمال با شیر علم را به ولد میدهد اناث تعلیم علم بهر زنان فريضتر بود زیرا که هست ما در نوع بشر اناث هر مادری که علم و کمال و ادب نداشت طفلی که شیرداد شود کمتر از اناث مكتب ز بهر نوع زنان آمده ضرور تعلیم علم فرض بود بهر هر اناث (محمود) تا بکی غم مردوزنان خوری تو در ذکور خیرچه دیدی که در اناث = ١٢١ = ردیف جیم زجاج قیمت این نعمت مقبول کان با شد زجاج کی شناسی تا نکردی وا قف فضل زجاج شیشه و آ بگینه و بلورو آئینه همـه نامهای مختلف شد بهر آن صافی زجاج بهر فن و علم حکمت کیمیا طب وشيميك شد حیات جاودانی از خمیر آن زجاج گرنمیبودی ز جاج صاف بیغش درجهان خانه ات تاريك و روزت شب همیشد بی زجاج دور بین و آن تلسکو پ و دگر میکر و سکوپ دور را نزدیك كرده ذره را خاور زجاج نعمت نور بصر كان از جهان افزونتر است کم چوشد عينك بپایی نور بخش است آن زجاج از زجاجی مشربی بگذر توای ( محمود ) ما سنگ زار است این زمین بشکسته هر دم صد زجاج = ١٢٢ = ردیف چ تفنگ و کریچ زمانه ایست که الزم بود تفنگ و کریچ جهان جهان تفنگ و زمان زمان کریچ اگر تو خواهی که صلح عمومی در عالم نهد اساس مهیا بکن تفنگ و کریچ زبون کشت بشر چونکه بی سلاحش دید همان محمله کند قصد با تفنگ و کریچ تفنگ و، توپ و، کریچ و، فیوز و، دینامیت هرا نقدر که فزون شدنه بینی ضرب کریچ بشر بقتل بنی نوع خود چه استاد است هزار مخترع آتش بودنه این تفنگ و کریچ به تحت بحر که آبست آتش افروزد توطورپید ببین و مبین تفنگ و کریچ هز از آتش سوزان بومبه طیاره بریخت بر سر بی طوب بی تفنگ و کریچ دریدنات و زرهپوش و هم کرو و ازور زطورپیل و ز ماشین کن و تفنگ و کریچ بشر بقتل بشر جمله دیو و دد شده است کسی نمانده چو (محمود) بی تفنگ و کریچ ردیف ح صبح بهر هر کاری که داری زودشو برخیز صبح چونکه وقت فیض باشد زود شو برخیز صبح صبح خیزی شهپر پرواز اوج مدعاست گر تو خواهی صید مطلب زود شو برخیز صبح صبحدم تأثیر انفاس مسیحش در بغل عبرتی گیر از بهایم زود شو برخیز صبح = ١٢٣ = جمله طیر و وحش و پروانه نباتات و هوام جان ز فیض صبح گیرد زود شو برخیز صبح شب نشینی صبح خوابی را دهد بار ای عزیز صبح خوابی شد هلاکت زود شو برخیز صبح شب بخواب و صبح برخیز و خدا را یاد کن کار کن در دین و دنیا زود شو برخیز صبح صبح صادق فیض خالق را نمایان میکند بشنو ای (محمود طرزی) زود شو برخیز صبح ردیف خ هلال سرخ دانی که چیست معنی لفظ هلال سرخ باشد هلال زرد و چرا شد هلال سرخ ای جان بدان که نیست سماوی هلال سرخ باشد زمینی بهر بشو شد هلال سرخ يك هيئت شريفه ز جمعيت بشر در عهده کرده خدمت و نامش هلال سرخ هر جا که جنگ و قتل و قتال و مرض بود حالاً مدد کند بطبابت هلال سرخ دارو و هم طبيب و مداوات و زخم پيچ گیرد رو و بجنگ خورد غم هلال سرخ جمعیت هلال بود بیطرف بجنگ خدمت بنوع کرده نه شخصی هلال سرخ (محمود) نوع انس به تیغ و به تار و دود میکشته است و باز بگوید هلال سرخ ردیف دال اتحاد حکم قرآن مبین شد اتحاد اصل این دین متین شد اتحاد = ١٢٤ = حزب واحد گر شود اسلامیان حاکم روی زمین شد اتحاد اتحاد مسلمین فرض است و دین بس چرا متروك دین شد اتحاد صد اسف بر حال ما اسلامیان خوار پیش ماچنین شد اتحاد مبدأ و مأوای این لفظ شریف در میان مسلمین شد اتحاد تا که ما بودیم با هم متفق از عرب تا سور چین شد اتحاد ز اختلافات و نفاق و تفرقه مجتنب از مؤمنین شد اتحاد دیگران بگرفت و ما ماندیم دور در فرنگستان رصین شد اتحاد بهر تقسیم زمین فرس و ترك در حریفان عین کین شد اتحاد اتفاق سه و دوبل جمله گی بهر بلع مسلمین شد اتحاد دم مزن (محمود طرزی) زختلاف متحد شو بر همین شد اتحاد — § — حسد (۲) حاسدان راهمچو هیزم میخورد نار حسد آتش سوزنده بیند هر که شد یار حسد میکنی تا کی حسد ای دشمن علم و کمال زهر بر کشتی مگر بر دل زدت مار حسد میکنی پنهان تو شمس علم را زیر سحاب کار دار علم هستی میکنی کار حسد با زبان کفرکان جهل است و غدر است و نفاق میکنی فخر و چو خر ماندی ته بار حسد بهر حاسد شد جزا نار جحیم پر غضب در دو دنیا دایماً آتش بود یار حسد حاسدان این سراج نور پاش علم و فن سوخت در نار حسد تا شد گرفتار حسد تا ز انوار سراج ملت و دین نور یافت گشت اخبارما (محمود) کسار «۱» حسد — § — عرفان (۳) چون خدا قومی نمایان میکند ذوق شانرا سوی عرفان میکند کسار شکننده را گویند . = ١٢٥ = علم و عرفان و تمدن هم هنر بهر ملکی حق چو احسان میکند پادشاهی عاقل فرزانه رهبر و هادی ایشان میکند شد (سراج ملت و دین) شاه ما نور او هر سو چراغان میکند نیت خیر و کمال و علم او روح بخشیها به افغان میکند علم و دین و عدل و رحم و عقل او ملك و ملت را گلستان میکند میکند (محمود طرزی) مدح او ليك بی اغراق و بهتان میکند ردیف ذال کاغذ نوگشت دنیا زایجاد کاغذ احیای علم است بنیاد کاغذ گر می نبودی کاغذ بدنیا آیا چه می شد بر یاد کاغذ برگ درختان یا پوست حیوان بد بهر انسان اسناد کاغذ بر سنگ بنوشت بر خشت بنگاشت محروم کاغذ ناشاد کاغذ بعضی ز چین گفت بعضی ز اعراب ایجاد کاغذ ، استاد کاغذ هر کس که بوده ، صد آفرین باد بر همت او ز جداد کاغذ امروز بنگر (محمود طرزی) گشته تمدن منقاد کاغذ = ١٢٦ = ردیف را اخبار گرچه در لفظ عرب جمع خبر شد اخبار چند اوراق شده جمع و بهر ماه دو بار خبر جمله عالم بتو گوید هر دم گاه از دین و ز دنیا گهی از حب وطن تیغ عریان وطن فکر و لسان ملت احمق خیره سر بیخبر از حب وطن پادشاهم چو خریدار کمال و هنر است از ازل دشمن علم آمده جهل جاهل حامی ملت و دین پادشه علم گزین لیک يك نامه پر علم و هنر شد اخبار میشود نشر و چو يك سلك گهر شد اخبار هست در خانه و بغداد خبر شد اخبار میدهد پند و ترا دافع شر شد اخبار هست اخبار؛ ترا تیغ و سپر شد اخبار گویدت نفع نشد جمله ضرر شد اخبار زانسبب گنج گهر مخزن زر شد اخبار بیخبر کی خوشش آید که خبر شد اخبار چون پسندیده به (محمود) هنر شد اخبار ردیف زا فیوز چیست آن نقب هوایی فیوز نار بر اعدا همیریزد فیوز = ۱۲۷ = گرچه بارد از هوا باران و برف آتش از روی هوا بارد فیوز کله بینی چوبك قند او روس بچهای با حسابش شد فیوز آله بس مدهش حرب ووغاست جنگ را فیضی نباشد بی فیوز از دهان توپ بررأس عدو میبرد پیغام غم هر دم فیوز در وطن این نعمت عظمای حرب از فیوض همت شه شد فیوز آن سراج ملت و دین شاه ما بهر حفظ ملك آورده فیوز با مکافات و به تشویقات او مرد افغان ساخت در کابل فیوز میکند (محمود طرزی) ایندعا غالب و فیروز بادا این فیوز ردیف ژ بایقوتاژ انچه لفظ ژ از ما سندیست نام بایقوتاژ معنی آن چیست آیا چیست کام بایقوتاژ بایقوتاژ لفظ فرنگی بوده و معنای آن باده جنگ تجارت شد مجام بایقوتاژ این زمان باشد زمان بس عجیب روزگار شد تفنگ و توپ زیر حکم و رام بایقوتاژ با تفنگ و توپ از يك تا هزارش میکشی ليك خواهی کرد رامش بالکام بایقوتاژ دولت ایتالی خاین به او روپلان نکرد آنچه عثمانی نموده با سهام بایقوتاژ با تجارت زنده باشد دولت اوپ زمین چون تجارت منع شد آمد مرام بایقوتاژ مخرج بیع و شرای مال یوزپ آسیاست آسیا (محمود) باید ساخت دام بایقوتاژ = ۱۲۸ = ردیف س حواس خمس يك كائنات پر عظمت شد حواس خمس از جمله هستی پر برکت شد حواس خمس در اینجهان هر آنچه که بینی و بشنوی و میچشی و میشمی شد در حواس خمس در چشم و گوش بینی و کامست این حواس بنگر که کائنات بود در حواس خمس آن لمس قوتیست که در جملهٔ وجود موجود هست و پوده نموده حواس خمس در کائنات آنچه ز اشیا بود پدید آن جمله کشته جمع میان حواس خمس یا دیدنیست عالم و یا خود شنیدنی عالم که گفته شد تو بدانش حواس خمس (محمود) پیش حکمت خلاق کائنات يك تحفه خشك پش نباشد حواس خمس ردیف ش زود باش وقت نقد است و ز نقد خود بگیر و زود باش نقد را سرمایه ساز و کار کن هم زود باش = ۱۲۹ = وقت گر ضایع کنی نقد و سرو سرمایه ات میشود مفقود هشدار و بتاز و زود باش وقت اندر این زمان شد بس گران قیمت عزیز لحظۀ آنرا مکن بیهوده صرف و زود باش یا بدنیا کار کن یا خارج از دنیا بشو هر چه خواهی کرد میکن بندگیر و زود باش زود بودن کار باشد دیر ماندن تنبلی دور باش از تنبلی در کار باش و زود باش کار نفع و سود آرد تنبلی نقص وضرر بگذر از نقص و ضرر در سود باشو زود باش ریل را بنگر تو ای (محمود) عبرت گیر زود زود باش و زود باش و زود باش و زود باش ردیف ص رقص در جمله قومهای بشر عادتست رقص هر قوم را ولی بدگر صورتست رقص از رقص ملتی نبود خالی هیچ قوم رقص یوروپ وليك همه لعنت است رقص يك گله مردوزن که زنان هم برهنه روی سینه بسینه کشت چه بد بدعت است رقص (بالو) که مجلسیست برای فجور و فسق بهر معانقه همه این حیلتست رقص آغوش نیم برهنه زنها به (بالها) باز است بهر هر که به او رغبت است رقص هر شوهر زنی که به پیش زنی دگر رفت و بگفت رقص، همان دعوت است رقص = ۱۳۰ = (محمود) دین حق همه اداب و ننك شد بيغيرتيست رقص يورپ شم و تست رقص ردیف ض عرض هر زنی را کو بود ناموس و عرض شد عزیز دهر با ناموس وعرض عرض و ناموس است روح عایله جان و مالو نام شد ناموس وعرض عرض از مرداست و زن حافظ بران شد حیات مرد از ناموس وعرض عفت و عصمت حیا و ننگ و دین بهرزن زیور بود ناموس و عرض حسن و مال واصل و نسل و صدهنر باشدش هیچ است بی ناموس و عرض نیست از جنس بشر حور است و نور هر زنی را کو بود ناموس وعرض قیمت زن پیش (محمود) از جهان هست افزون ليك با ناموس و عرض ردیف ط خط از نقطهٔ ضعیفه پدیدار گشته خط لیکن چنان قویست که شد كاینات خط = ۱۳۱ = از نقطه که مردمك چشم نام اوست ممدود كن بسوى فلك يك دو تار خط خطين مستقيم بلا انتها رود شد كائنات تا به ابد این دو تار خط گر سوی اینجهان تو به تحقیق بنگری اشکال مختلف بود ، اشکال هم زخط از مستقیم و منحنی و منكسر خطوط اجسام شکل بسته چه استاد گشته خط گرسطح گرعمود و و کرکره و و رکره از خط پدید آمده وزشکلها ی خط غیر از خطوط هندسی تحریر هم خط است ( محمود ) علم و فن هم پیدا شده ز خط ردیف ظ ذوق و حظ بحریست بیکران که ورا نام ذوق و حظ هشدار تا که غرقه نگردی بذوق وحظ افراط هرچه زهر بود ليك فرط این منجر بود بماتم و ناست ذوق وحظ با خواندن و مطالعه دل زنده میشود دل را کند بسته مرضهای ذوق و حظ گردا يما بذوق و صفا عمر بگذرد آیا چه قدر ما ند بايام ذو ق و حظ در هفته دو روز اگر ذوق و حظ کنی شش روز را زکارو عمل گیر ذوق و حظ = ۱۳۲ = از هر فلاکت است بتر ذل و فقر حال افلاس شد نتيجه افراط ذوق و حظ ( محمود ) ذوق و حظ حقيقيست در هنر تحصيل وجد و جهد کمالست ذوق و حظ رديف ع شرع شرع راه راست باشد از کجی دور است شرع شرع حق و عدل با شد ناحق نبود بشرع در محاکم گر تو بینی نا حقی و غدر و غبن آن ز حاکم دان نه از احکامهای عدل و شرع عدل و شرع و جمله قانون حقوق معد لت بهر اصلاح و قوام خلق شد موضوع شرع گر به موضوعش موافق با شد و از غدر پاك شاهد ادعدل باشد حق و احقاقست شرع وربود در شرع نفس قاضی و مفتى شريك ظلم گردد نام آن هرگز نمیگوئیم شرع رشوت آن ظلمیت کونا حق کند حق صريح بهر هر کس عیب با شد ليك زهر آمد بشر ع تا بکی ( محمود طرزی ) حاکمان پنهان کنند ظلمهای خویش را با نامهای عدل و شرع = ۱۳۳ = ردیف غ دروغ عار باشد ، عیب باشد ، بهر مردو زن دروغ لیک با زن دوست و با مردان بود دشمن دروغ ارتکاب کذب ذلت ، شرمساری میدهد پیش خلق و حق شوی خجل از گفتن دروغ گرچه این فعل بد مردود معیوب است و عیب ليك در این عصر (پولیتیکل) بود پر فن دروغ شد دروغ مصلحت آمیز به از راستی فتنه انگیزی مکن بر مصلحت بشکن دروغ قول (سعدی) را عمل کن مصلحت آمیز باش راستی با دوست میگوی و تو با دشمن دروغ جمله (پولتيكل) بشعر حافظ و سعدی بود ان مروت وان مدارا (۱) مصلحت افکن دروغ (۲) راست کرداری کن ای (محمود) تا وسعت رسد راست باش و راست گوی و راست رو مفکن دروغ (۱) حافظ میگوید . - آسایش دو گیتی تفسیر این دو حرف است بادوستان مروت با دشمنان مدارا (۲) سعدی میگوید . - دروغ مصلحت آمیز ، به از راستی فتنه انگیز . چون بعلم پولتیکل اوروپا نظر کرده شود اساس آنرا بر همین چیز ها می یابیم . = ١٣٤ = ردیف ف معارف ای نو هوس علم دبستان معارف جهدی کن ومیشو تو سخندان معارف جمع است معارف که شده جمع زعـرفان شو بهره ور از مفرد عرفان معارف گر معرفت حق بودت مقصد و اقدام این جنس بیابی تو بدکان معارف ور آرزوی ثروت ومسعودئی دنیـا باشد هوسـت ، یابی ز احسان معارف گر هر دو بود مقصدت ای معرفت آگاه یا بی بخدا بار زهمیان معارف شد بیخبری ضد معارف تو بضد بین بشناس بضد قدر نمایان معارف ( محمود ) شناسائی هر چیز بدنیا مبنی شـده برپایه ارکان معـارف - § - تلگراف ( ٢ ) چیست آن سیمی که گویندش خطوط تلگراف کوخبر آرد بیک لحظه ترا ازکوه قاف اسم اعظم برق و آن دیو و پری و وحش وطیر زیرحکم آصف علم است بی لاف و گزاف خارقه ، یا معجز ه ، یا سحر ، یا افسون نبود علم بودو علم باجهل آمـده انـدر مصاف سیم آهن را نگر کز علم جان پیدا نمود با تو میگوید سخن هر دم زهر سو صاف صاف = ١٣٥ = علم داوود است کاهن در کف او موم شد سیم را برداشت بی سیم از هوا شد تلگراف تیلفون و هم گرا موفون و هم بی سیم و سیم سحر پردازی اینعصر است کی باشد خلاف تا بکی ( محمود طرزی ) پیش یار نکته دان گوئی از علم و خودت بی بهره ماندی چون خلاف(۱) ردیف ق ق غرب - شرق بشنوید ای دوستان این ما جرای غرب و شرق عبرتی گیرید از اسرار های غرب و شرق شد طلوع آفتاب از غرب شد نزديك حشر فاش گویم من ترا از رازهای غرب و شرق آفتاب و غرب و شرق و حشر مینا شد رموز فهم معنی کن چو هستی آشنای غرب و شرق وقت استغفار و ، توحیداست ، ای اخوان دین متحد گردید در وقت و غای غرب و شرق شرق از علم و تمدن مطلع الانوار بود اه صد افسوس بر تبدیلیهای غرب و شرق ( ۱ ) خلاف درخت بید بی ثمر را گویند . = ١٣٦ = اتحاد و علم و صنعت ، ثروت و سعی و عمل بود در شرق و باشد در منتهای غرب و شرق (۱) تا قلم داری بکف ( محمود طرزی ) در سخن آگهی ده قوم را از نکته های غرب و شرق ردیف ک ( الکتریک ) روشن شده جهان بضیای الکتریک سرعت مجسمست بپای الکتریک ذات یگانه خالق این کائنات ژرف پیچیده دهر را بردای الکتریک جذبست و دفع خاصه اجسام کائنات بر پاشده جهان بعصای الکتریک از دور و دلك و از حرکت شد ظهور او کرات جمله محفظه های الکتریک این طفل نورسیده بپا نامده هنوز بگرفته عالمی به لوای الکتریک دوری و ظلمت و همه تعطیل های دهر یکسو شده است از نعمای الکتریک کابل زفیض شاه منور شده ، از ان : (محمود) کشته شعر سرای الکتریک - § - ( ٢ ) خاك هر چه میجوئی بیابی بی سخن بافن ز خاک سیم و زر از خاک پیدا گشت و هم گلشن زخاک (۱) منتهای غرب لند ن . منتهای شرق ژاپان . = ۱۳۷ = معدن سنگ زغال، وگاز و ،سیماب ونمك اسرب و اززیز و کلس و هم مس و آهن ز خاك گندم و جو نیشکر ، قطن و عنب را بربین ناریال و بانس و با عوباب(۱) و هم ارزن (۲) زخاك خاك را گویندتیره هم سیاه و هم کثیف این غلط باشد ببين دنيا شده روشن زخاك نورتیل گازو استیلین و ، هم غاز هوا جمله پیداشد زخاك وخاك شد معجن زخاك اشرف مخلوق شدنوع بشر بنگر که او شد خمیر مایه اش ازخاك وهم مد فن زخاك کی بودهر خاك یکسان پیش ( محمود) خاك افغان مقدس شد مراد من زخاك ردیف گ (۱) زغال سنگ انوار ها پدید شده از زغال سنگ ظلمت زما بعید شده از زغال سنگ ظلمت کجا و نورکجا اینچه حکمت است تاريك شب سفید شده از زغال سنگ (گاز هوا) که روشنی شهر ها از اوست بهر ضیاء مفید شده از زغال سنگ ماشین جمله کار که کرۀ زمین درد و ربس مدید شده از زغال سنگ این روسیاه را تو ببین صنعتش به بین چون زندگان حدید شده از زغال سنگ بحر حدید هر حرکات حیات وش ماشین چه خوش نوید شده از زغال سنگ (محمود) در وطن بود این جوهر عزیز موجود ونا امید شده از زغال سنگ - * - (۲) طوپ و تفنگ صلاح و صلح عمومی بودز توپ و تفنگ امان وراحت و آسودگی زطوب و تفنگ (۱) باعوباب بزرگترین انواع نباتاتست در صنف شجر (۲) ارزن کوچك ترین حبوباتست در صنف غله . = ۱۳۸ = اگرچه بهر شرورست وجنك وقتل وقتال ولی نتیجه صلح آمده زطوپ وتفنگ زترس قوّت همدیکراند بسته دهن به بین که صلح عمومی شده زطوپ وتفنگ اگر تو خواهی که جانی بری زحرص بشر بعهدنامه مبین سازشوز طوپ وتفنگ چو دید قوّت وزورت که هست افزو نتر بصلح ونرمی والفت رود زطوپ وتفنگ اگر زطوپ و تفنگت بدید بی بهره همان دم آوردت صد بلا زطوپ و تفنگ اگر بصلح بود آرزوت ای ( محمود ) بجنگ حاضر و آماده شو ز طوپ وتفنگ ردیف ل ( ۱ ) ریل از عجایبهای عصر ما یکی ریلست ریل راحت و ثروت سعادت جمله گی ریلست ریل ریل بهر ملك رگهای حیات دل بود دل بود پایتخت و هر سوقاصدش ریلست ریل آن خطوط آهنین ریل بر روی زمین هست بنداری که سیل آهن ریلست ریل انچه عصر آهن است کاندر زمین و هم هوا سیمهای تلگراف و جاده ریلست ریل انچه دجالست کو داز دجحیم و هم نعیم آنکه خرمای ذهب ریزد همان ریلست ریل تلگراف و ریل باهمدیگر خود ملصق اند تار برقی پیشوا و رهبر ریلست ریل شعر فنی گفتن ( محمود ) از فن ادب گرچه دور افتاده لیکن خامه اش ریلست ریل -- § -- ( ۲ ) تحصیل معارف گلستانی دان که ریحانش بود تحصیل معارف عندلیبی خوان که الحانش بود تحصیل اگر اهل معارف بگذرد باقی بود نامش حیات جاودان علمست و برهانش بود تحصیل = ۱۳۹ = می بزم معارف میدهد از جهل آزادی بدو رافتادگان علم جان بخشد مضامینش معارف شد غذای روح جای آن بود مکتب معارف جمع آگاهی بود اندر زبان ما بیا محمود از فیض معارف تازه کن جانرا خسارت دیدگانر ارفع خسرانش بود تحصیل معارف نامه لطفاست عنوانش بود تحصیل جهالت درد جانکاهست درمانش بود تحصیل که از شر جهالتها نگهبانش بود تحصیل بنای قصر جان عرفان و ارکانش بود تحصیل ردیف میم (۱) قلم چه عظمت چه شوکت به شاه قلم عطا کرد ذات اله قلم قلم گر کند قصد جنگ و جدال چه سر ها بیفتند بچاه قلم گر اصلاح خواهد بنوع بشر چه گمر اه آید براه قلم قلم زنده کرد است نوع بشر جهان روشن از نور ماه قلم سخن از قلم شد جهانگیر وقت بود علم و عرفان سپاه قلم نه توپ کروپ و نه تیغ دودم کند کار دود سیاه قلم به (محمود طرزی) قلم شد نصیب بود دایما خیر خواه قلم § (۲) رشوت رشوت بود آن ماده و مکروب مظالم کزد هشت آن لرزه بیفتد به عوالم = ١٤٠ = رشوت چه بودراشی و آن مرتشی کیست ناحق کن حق گشته به انجمله مکالم رشوت درم و مال چه نقدی و چه جنسی راشی بود آن کس که بدادن شده عالم شدمرتشی گیرنده رشوت که کند زود حق باطل و باطل کندت حق بمظالم از حق چه قدر فرق بود تا عدم حق این است که رشوت دهد این علم بظالم ظلمست بمعنای حقیقی همه رشوت عدل است که از رشوت ظلم آمده سالم (محمود) گذر از سخن رشوت منحوس رشوت بسر بام ضلال است سلالم (۱) - § - (٢) غزل ما پیش چه بودیم در ینوقت چه گشتیم بودیم برفتار و به راحت نه نشستیم آسوده کی و عیش و سفاهات و تنعم بگذاشته بودیم و پیش هیچ نگشتیم دريك كف ما تيغ شجاعت بدگر کف؛ میزان عدالت بدو آفاق گرفتیم در نشر حق و لغو اسارت عقب علم هر لحظه دویدیم و زدودیم و نهشتیم افسوس که این فضل و کمالات و عدالت ما ترک نمودیم و دگر هیچ نجستیم محدود نمودیم علوم و ز حدودش يك خطوه چو بیرون بنهشتیم گذشتیم (محمود) چو محدود نمودیم در علم تحدید ترقی شد و محدود نشستیم ردیف نون (١) خلق حسن رسی بمنزل عرفان زفیض خلق حسن رسی بمحفل جانان ز فیض خلق حسن [۱] جمع سلم است که بمعنی نردبانهاست. = ١٤١ = بخوی بد چو شوی شهره میشوی مذموم بخونی میشوی اعلان زفیض خلق حسن ز علم و هر هنرو هر کمال بهره نبرد کسی که ماند به حرمان ز فیض خلق حسن جمال و زیور و زینت چه فائده بخشد ز بهر عاری عریان زفیض خلق حسن اگر حسود نهانت کند بصد پرده شوی چو شمس نمایان ز فیض خلق حسن زفحش و غیبت و کذابی و ترش روئی شوی خلاص بمیدان ز فیض خلق حسن ز بار گاه خدا و ندانس و جان (محمود) نیاز میکند ایمان زفیض خلق حسن — § — ( ٢ ) کسیکه در دل او نیست حب خاك وطن محققت که او نیست نسل پاك وطن رسول گفته حب وطن زایمانست اگر تو مومنی در دل بگیر پاك وطن بحفظ و خدمت او لحظۀ مشو بیباک بنوش بادۀ حب وطن ز تاك وطن چو کشت حب وطن جای در دل مات عدو به لرزه فتد میشود هلاك وطن وطن بحب وطن قایم است و هم محفوظ که هست حب وطن تیر سهمنك وطن ز حق نیاز کند عاشق وطن (محمود) که دشمنان وطن باد زير خاك وطن ردیف واو مرو مرو ای جان مکن غرور به آنسو مرو مرو شیطان غرور کرد تو با او مرو مرو کبر و غرور خصلت دون همتان بود نفست عزیز دار بهر کو مرو مرو کبر و غرور دیگر و دیگر علو نفس بهر غرور خود به تکاپو مرو مرو هر جایی میشوی که نمایی غرور خویش ای خود نما چو مردم بی رو مرو مرو = ١٤٢ = تحقیر میکنی همه خلق و بخود ببین خودبین شو و، شو ابی جادو مرومرو باشدا گرتر امرض سخت و مهلکی پیش طبیب تند ترشرو مرو مرو «محمود» را به کبر مکن متهم که او مرشد به او نموده که هر سو مرو مرو ردیف هـ اعانه از بهر بشر فضل عظیمیست اعانه گر این نبود زنده‌گی نبود بزمانه معنی اعانه مدد همدگر آمد گر نیست اعانه تو نه نان یابی نه خانه محتاج و ضعیفان بنی نوع بشر را دریاب و مدد کن که شوی مرد میانه در جمله اشیای جهان یکنظرافگن بنگر که به این گشته جهان منتظمانه گر ابر به باران مددی روی زمین کرد آن روی زمین نیز مدد کرد به دانه گر شمس به جذب و کشش و گرمی انوار جان داد بسیاره شد او نیز روانه [محمود] چو انسان شده اشرف ز همه نوع باید به اعانه نکند هیچ بهانه ردیف ی سعی عمل خلق خوش و کمال و علم جهد جد و هنروری میکندت عزیز خلق میبردت ببرتری = ١٤٣ = عیش و صفا و ذوق و حظ جمله ملال میدهد کار بکن که کار تو بهر تو کشته سروری کار چو تخم و سعی شد مزرعۀ حیات او گر ثمری نداد کار به که ز کار بگذری سعی و عمل دو شهپریست بهر توای خردسرشت بال و پرت گشا ببین تا به کجا همی پری وقت تو نقد عمر تست صرف مکن عبث و را فایده گیر هر زمان تا تو ز عمر برخوری سعی و عمل اگر شود همدم علم و عقل و فن کوه و صحاری و بحار میکندت مسخری پند بگیر از سخن هیچ مبین بقایلش نیکوئی متاع بین به بدکان که ننگری - § - (٢) ترقی علم است که بنموده بما راه ترقی علم آمده محبوبه دلخواه ترقی بیعلم و هنر نیست ترقی بدو دنیا از علم بحق میرسی همراه ترقی جان علم و جسد مکتب و اولاد وطن خون جهل است مرضهای جگرکاه ترقی از علم و ز مکتب بوطن نام نبودی گر لطف نمیکرد تماشاۀ ترقی = ١٤٤ = اینعصر سراج است که هرسو شده روشن از پرتو رخساره چون ماه ترقی از همت شه دولت و هم ملت افغان چون برق روانست بشهراه ترقی ( محمود ) ز اخلاص دعا گو بدو خواهد عالی شود این ملك هوا خواه ترقی آخرترین شعری که گفته ام، و بعد ازان از شعرگویی دم فروبسته ام همین فرد ذیلست : فرد شمعیم که جامد شده شعله و داغیم سردیم چو کافور ولی درد سراغیم ده افغانان دارالسلطنۀ کابل : سنه ١٣٣٣ انتها تمام شد محمود طرزى = ١٤٥ = قیافت محمود طرزی در دار السلطنه کابل - مصنف این کتاب - مدیر و سر محرر جریدۀ سراج الاخبار افغانیه محمود طرزی = ١٤٦ = فهرست مندرجات (پراکنده) صحیفه عنوان های مندرجه ٤ یکدو سخن در باب طبع کتاب ٧ ترجیع بند ١٥ سفر بعد از وفات پدر ١٨ از الهامات الهامه ـ توحید حضرت خالق وحید بلسان فن هیئت جدید ١٨ وسعت سما ١٨ کهکشان ١٩ منظومۀ شمس ٢٠ ابعاد سیارات ٢١ الهامه ٢٣ تاریخ ولادت فرزندم عبدالوهاب ٢٤ عشق وطن ٢٨ هیئت اجتماعیه ـ ترجیع بند ٣٤ جغرافیای مختصر ممالک افغانستان ٣٤ المقدمه ٣٤ افغانستان ٣٥ تحدید حدود ٣٥ ولایت غربی ٣٦ ولایت شرقی ٣٧ ولایت شمالی ٣٩ ولایت جنوبی = ١٤٧ = صحيفه | عنوان مندرجات ٤٢ | تعریف پایتخت وگریز بمدح صاحب تاج وتخت ٤٩ | درمدح حضرت نائب السلطنه صاحب افخم ٥١ | { درمدح حضرت معین السلطنه صاحب افخم و تاریخ تولد حضرت { خلیل الله طول الله عمره ٥٣ | تاریخ ولادت فرزندم عبدالنواب ٥٤ | تاریخ ولادت فرزندم عبدالفتاح ٥٤ | قطعه تاریخ مكتب حربیۀ سراجیه در دارالسلطنه کابل ٥٥ | مكتب ٥٦ | توحید خالق یگانه بزبان موالید ثلاثه ٥٦ | نباتات ٥٦ | جمادات ٥٨ | حیوانات ٥٩ | احوال انسان ٦٠ | حاکمیت انسان بر دیگر حیوانات ٦١ | حکایت برسبیل تمثیل ٧١ | تنهایی ٧٣ | مرثیه مینا ٧٦ | غزل ٧٧ | باغ شاهی ٨١ | قطعه جوابیه در جواب قطعه برفی ٨١ | يك حکایت متعلق محاربۀ طرابلس غرب ٨٣ | حكایۀ مافوق را از قرار ذیل بنظم تصویر کرده ام ٨٣ | يك تبريك بمناسبت لیله مسعودۀ جشن مولودی ذات اعلیحضرت = ١٤٨ = صحیفه | عنوان مندرجات ٨٤ | قطعه بمناسبت صلح عمومی ٨٤ | قطعه دعائیه ذات اعلحضرت ٨٤ | ایضاً ٨٤ | دعا و استدعا از لسان حال زینکوگراف ٨٥ | قطعه بمناسبت مظالم اوروپا و ملحوظ بودن جنگ عمومی ٨٥ | قطعه تاریخ ولادت حسین راغب ٨٦ | چار بیتی ٩١ | لوحهٔ حکمت -- جاروب‌کش ٩٣ | مشاعره با جناب قاآنی ٩٥ | قطعه در صفت دین مبین ٩٦ | قطعه بمناسبت تشریف فرمایی موکب ذات اعلیحضرت همایونی ٩٧ | یك سرمشق عجیب ٩٩ | الواح عبرت = لوحهٔ اول قطعه میخانه ساختن یونانیها مسجد را ١٠٠ | لوحهٔ دوم = مزار شهیدان بالقان ١٠٣ | لوحهٔ سوم = بلغاری وحشی سر زنها را بریده ١٠٥ | لوحهٔ چارم = يك منظرهٔ دهشت‌آور مندرجات ادب در فن ١١٠ | مقدمه ١١٤ | ردیف الف = حسن ابتدا ١١٥ | رفوچگرهوا = ١٤٩ = صحیفه | عنوان مندرجات ١١٦ | ردیف با = مکتب ١١٦ | کتاب ١١٧ | ردیف پا = یورت ١١٨ | ردیف تا = بگذشت ورفت ١١٨ | تجارت ١١٩ | زراعت ١١٩ | سعی ١٢٠ | ردیف ثا = مکتب اناث ١٢١ | ردیف جیم = زجاج ١٢٢ | ردیف چ = تفنگ وکرچ ١٢٢ | ردیف ح = صبح ١٢٣ | ردیف خ = هلال سرخ ١٢٣ | ردیف دال = اتحاد ١٢٤ | حسد ١٢٤ | عرفان ١٢٥ | ردیف ذال = کاغذ ١٢٦ | ردیف را = اخبار ١٢٦ | ردیف زا = فیوز ١٢٧ | ردیف ژ = باقوتاژ ١٢٨ | ردیف س = حواس خمس ١٢٨ | ردیف ش = زود باش ١٢٩ | ردیف ص = رقص ١٣٠ | ردیف ض = ناموس وعرض = ١٥٠ = صحیفه | عنوان مندرجات ١٣٠ | ردیف ط — خط ١٣١ | ردیف ظ — ذوق و حظ ١٣٢ | ردیف ع — شرع ١٣٣ | ردیف غ — دروغ ١٣٤ | ردیف ف -- معارف ١٣٤ | تلگراف ١٣٥ | ردیف ق — غرب و شرق ١٣٦ | ردیف ك — الكتريك ١٣٦ | خاك ١٣٧ | ردیف گ — زغال سنگ ١٣٧ | طوب و تفنگ ١٣٨ | ردیف ل — ریل ١٣٨ | تحصیل ١٣٩ | ردیف میم -- قلم ١٣٩ | رشوت ١٤٠ | چه بودیم و چه شدیم ١٤٠ | ردیف نون — خلق حسن ١٤١ | وطن ١٤١ | ردیف واو — مرو مرو ١٤٢ | ردیف هـ — اعانه ١٤٢ | ردیف ی — سعی عمل ١٤٣ | ترقی ١٤٤ | آخر ترین شعر = ١٥١ = جدول خطا و صواب كتاب پرا کنده صحيفه سطر خطا صواب ٨ ٣ حد صد " ٦ له که " ١٣ آنهاك انهاك ١١ ٣ گردد کرد ٢٠ ١٣ پنصد پنصد و ٢٥ ٢١ هزاز هزار ٢٩ ١٧ شخصی شخص ٣٢ ٧ تلگراف د تلگراف و ٣٥ ١٥ شهد دار شهد وار ٣٥ ٢٠ دفاغ دفاع ٤٢ ١٠ پنتون پښتون ٤٦ ٩ همه مهمه ٤٧ ١ سراج و سراج ٤٨ ١ دين علم دين و علم ٥٤ ٨ لمه لمئة ٥٦ ١٩ سنگى سکنی " ٢٠ اوج اوج و ٥٨ ٤ انجره ابنخره ٥٩ ٨ عشقت عشقست ٦٠ ٣ شده شد ٧٩ ١٠ هست و ؛ هست ٨٣ ١٠ سراج و سراج ١٠١ ٢٠ پیر پیرو ١٠٤ ٩ ظلمت ظلمست ١٠٨ ٤ خينها جنينها = ١٥٢ = اعلان مطبوعات مطبعه مبارکه عنایت از آثار قلمیه محمود طرزی عدد (١) مختصر جغرافیای منظوم افغانستان اول اثر مختصریست که برای نمونه در آغاز بنیاد مطبعه مبارکه عنایت بحجم كوچك بقدر سه صد نسخه طبع گردید ، وازطرف حضرت عالی معین السلطنه صاحب افخم هدیه گويا بر مردمان هوسکاران عرفان برایگان توزیع وتقسیم شد . نسخه ازان باقی نمانده . عدد (٢) سیاحت بر دورا دور کره زمین بهشتاد روز دوم کتابیست که در مطبعه عنایت بزیور طبع آراسته گردیده ، (رومان یعنی ناول) است که بر فن جغرافیا مستند میباشد این کتاب در اصل بزبان فرانسوی از قلم ( ژول ورن ) نام فاضل رومان نویس بسیار مشهور فرانسيسی که در فن رومان نویسی فني يك شخص بينظیری میباشد تألیف و تحریر یافته است (محمود طرزی) از ترجمه ترکی آن بفارسی ترجمه کرده است . از = ١٥٣ = يك شرط بسیار عجیبی بحث میراند که كُويا ( فلياس فوق ) نام يك جنتلمين انگلیزی در خصوص سیر ودور کردن خود را بهشتاد روز بر تمام کره زمین در لندن با دیگر جنتلمین ها بسته و از لندن برخاسته از راه پاریس بمارسیل ، و از انجا از راه سویس به بمبئی برامده و تمام هندستانرا از غرب بشرق طی نموده به کلکته رسیده است و تمام بحر محیط هندی را پیموده به ژاپان ؛ و تمام بحر محيط كبیر را قطع کرده ، به سانفرانسیسكوی امریكا برامده است ، و از انجا همه قطعه امریكای شمالی را از غرب بشرق پیموده به شیكاغو، و از انجا همه بحر محیط اطلسی را قطع کرده پس به لندن رسیده است که بواقعی اینهمه سیر و سیاحت تمام دوركره زمین را بهشتاد روز تمام بسر آورده و شرط را برده است . و واقعات عجیيب و مشاهدات غريبی ديده وا قتحام کرده است که انسانرا از مطالعه آن يك لذت و حلاوت عجیبی دست میدهد ، و در عین زمان مسایل مغلقه فن جغرافی را حل، وكروی بودن زمین را ذهن نشین میسازد . و خواننده آن چنان میپندارد که باسیاح يكجا گردش میکند . بر کاغذ رنگه بخط خوش حروفات تیپ طبع شده و موجب زينت يك كتابخانه ار باب عرفان شمرده میشود . در کابل قیمتش تنها ( ٢ ) دو روپیه کابلی ست . در اطراف ولا یات داخل مملكت اجرت داك بر ان ضم و علاوه میشود . = ١٥٤ = عدد - ٣ - از هر دهن سخنی و از هر چمن سمنی سوم کتابیست که در مطبعه مبارکه عنایت بزیور طبع آراسته گردیده است . اين يك اثر ادبی ایست که تأليف خود « محمود طرزی » میباشد . از بسی آثار ادبیه و حکمیه جمع و ترجمه و از قرایحۀ خودش نیز بسی آثار قلمیه را جامع است . از هر رقم مقالات ادبیۀ بسیار لذیذ و شیرینی را حاویست که خوانندۀ آن از هر صحیفۀ آن روایح رنگارنگ گلستان خیال را میشمد ، و از هر مقالۀ آن ثمره های لذیذۀ بدیعۀ چمنستان طبیعت را میچشد . از هر دهن سخنی میشنود و از هر چمن سمنی می رباید . بر کاغذ رنگه بحسن خط و حسن ترتیب طبع گردیده . قیمتش ارزان منافعش بیپایانست در نفس دارالسلطنه تنها ( ٢ ) دو روپیه کابلی قیمت دارد . در اطراف ولایات داخله اجرت داك بران ضم و علاوه میشود . = ١٥٥ = عدد (٤) سياحت در جوهوا چهارم کتابیست که در مطبعه مبارکه عنایت بزیور طبع آراسته گردیده «رو مان ـ یعنی ناول» است که از آثار قلمیه تصوریه (ژول ورن) فرانسوی نژاد میباشد . (محمود طرزی) از ترجمه ترکی آن بزبان شیرین بیان فارسی ترجمه کرده است . استنادگاه این رومان نیز بر علم وفن میباشد . واگر گفته شود که ژیپلینها، وطیاره های این وقت حاضر اساساً از قوه تصوریه همین ناول (سیاحت در جوهوا) از قوه بفعل آمده است هیچ مبالغه نباید شمرده چونکه درین رومان دو فرقه ارباب فن را نشان داده که یکی طرفدار آن فکر است که بقوت اجسام خفیفتر از هوا با تطبیق قوت موتور هوا بالا برآیند که آن از رقم ژیپلین های وقت حاضر است . دیگری طرفداران آن فکر است که حاجت جسم خفیفتر از هوا نباشد و سرراست بقواعد فن ميخانيك وقوت الكتريك بر هوا بالا برآمده حاکمیت را بر کره هوا اثبات نمایند که آن از رقم طیاره های وقت حاضر است . این است که این رومان بر همین قاعده آخری استناد يافته يك کشتی هوایی تصوری ساخته و (روبور) نام مهندس باعمله خود ورئیسهای طرفداران مقابل را که بدزدی آنها را در کشتی خود نشانده بيك قوت وصنعت خارق العاده سريعه اطراف کره زمین را از روی هوا دور وسياحت میکنند . وخوانندگان خود را در عالم خیالات صنعت وغرابت هوا پرواز لذت وحلاوت مینماید. اینهم (٢) دوروپیه کابلی قیمت دارد ودر اطراف ولايات اجرت داك بران ضم وعلاوه میگردد . = ١٥٦ = عدد (٥) روخه حکم پنجم کتابیست که در مطبعه مبارکه عنایت بزیور طبع آراسته گردیده . [ تألیف محمود طرزی ] میباشد . اخلاقی ، حكـمي دينى يك اثر يست كه از کتابهای معتبر بعضی ترجمه و بعضی از قریحه نوشته شده است . يك صيقل جلادهنده ذهن و قلب شمرده میشود. از احادیث شریفه متعلق اخلاق حسنه. از فضل علم ومعرفت . از تراجم احوال . از نصایح . از جمل حكميه و غيره ماننديك كنجينه پر گوهری میباشد . هرهوسكار علم وكمال رايك نسخه آن ضروراست . نسبت بمنافع بيكرانش قيمتش خیلی ارزانست . تنها (٢) دو روپیه کابلی در دارالسلطنه واجرت داك برای ولایات علاوه میشود. عدد (٦) سیاحت در زیر بحر این ششم کتابیست از آثار مطبوعه عنایت که اینهم ( رومان ـ يعنى ناول) است که استناد برعلوم بحریه و فنون طبیعیه دارد. ( ژول ورن) درین = ١٥٧ = اثر خود چنان يك كشتی محیر العقولی را تصویر کرده و آنرا بر چنان معقولات فنی تطبیق نموده که انسان را حیرت دست میدهد . کپتان آنرا يك شهزاده مسلمان هندی تصور کرده که از سلاله (سلطان تیپو) ست و بيك حس شدید انتقام گرفتن از انگلیز ها در قعر بحرها بجولان تازی افتاده و هر جا که کشتی انگلیزی را می بیند آنرا غرق میکند که نتیجه این تصور خیالی که سی سال پیش ازین (ژول ورن) فرانسوی تصویر کرده بود درین وقت با تحت البحر های المانی بحقیقت پیوسته است . ويك عالم فرانسوی به تصادف ناگهانی درین کشتی می افتد و از زیر بحر کره زمین را باز بار دور میکند و خوارق غریب و غریب بحر را تماشا میکند. خواننده که این رومانرا بخواند چنان میپندار د که در همان کشتی نشسته و بسیر اعماق بحرهای محیط در امده است . این رومان خارق العاره عجیبه را نیز (محمود طرزی) از ترجمه ترکی آن بفارسی ترجمه کرده است و با تصاویر در مطبعه مبارکه عنایت بطبع رسیده است (٣٦٠) صحیفه يك كتاب با تصویر دار بسیار اعلا نیست که تنها (٤) چهار پيه کابلی در دار السلطنه کابل قیمت دارد و در ولایات اطراف اجرت داک بران ضم و علاوه میشود . = ١٥٨ = عدد (٧) جزیره پنهان این هفتم کتاب آثار مطبوعه مبارکه عنایت است يك ( رومان - يعنی ناول ) بسیار دلپزیر بینظیریست که ( ژول ورن ) تمام قوه صنعت و مهارت رومان نویسی خود را در این اثر خود نشان داده است . اینهم مستند بر علم و فن نوشته شده . چونکه يك پنجنفر آدمی که از حوایچ ضروريه که زنده گانی انسانی بران موقو فست هيچ چيزی را مالك نبوده در يك جزيره از جزيره های بحر محیط جنوبی غیر مسكون و از راه رفت و آمد کشتیها بیرون از نتيجه قضا و فلاكت يك بالون می افتند و بقوّت علم و فن حوايج ضروریه خود را تدارك می كنند و در ظرف دو - سه سال جزیره را آباد میسازند . این رومان تتمه رومان سیاحت زیر بحر است احوال کشتی خارق العاده ( نوتیلوس ) و ( کپتان نمو ) که در کتاب سیاحت زیر بحر مبهم و پوشیده میماند وقتی که این کتاب ( جزیره پنهان ) تا به آخر خوانده شود سراسر آشكار و هویدا میشود . افكار خواننده این رومان در عالم های عجیب و غریبی بجولان تازی می آید . این رومانرا نیز از ترجمه ترکی آن ( محمود طرزی ) بفارسی ترجمه کرده است و با تصاویر بسیار بدیعه بحسن طبع و حسن کاغذ به بسیار اعتنا طبع گردیده است تقریباً ( ٥٠٠ ) صحيفه يك كتاب جسیمه یست که قیمت آن تنها ( ٦ ) شش روپیه کابلی در دار السلطنه كابل . و در اطراف ولایت اجرت داك بران ضم و علاوه میشود . = ١٥٩ = یادآوری همهٔ این آثار مطبوعهٔ عنایت را از نفس مطبعهٔ مبارکهٔ عنایت در ده افغانان از نزد — ﴿ عبد الرؤف خان ﴾ — سرمرتب ، وازدکان ( غلام محمد ) در بازار کتاب فروشی متصل مدرسهٔ شاهی و از دکان ( باز محمد ) در بازار ارگ بقیمتهای معین آن شایقین آن خریداری کرده میتوانند . از خارج مملکت افغانستان اگر کسی آرزوی خریداری آنها را داشته باشند با مدیر و سر محرر سراج الاخبار افغانیه مخابره کنند . = ١٦٠ = مطبعه عنایت دارالسلطنة کابل دارالسلطنه [BLANK PAGE] [BLANK PAGE] [BLANK PAGE] در دار السلطانه كابل قیمت این کتاب (۲) دو روپیه کابلیست .