هدیه سراج الاطفال اخلاق تالیف مدیر جریده سراج الاخبار افغانیه محمود طرزی در مطبعه سراجیه مقیم دارالسلطنه کابل سنه ۱۳۳۲ هجری شمسی مطابق سنه ۱۳۳۳ قمری هدیه سراج الاخبار افغانیه کتاب ۲ عجایب جاپان تألیف مدیر و سرمحرر سراج الاخبار افغانیه محمود طرزی در مطبعه دارالسلطنه کابل بسعی و اهتمام مهتمم مطبعه الحاج عبدالخالق پسر طرزی مرحوم بزیور طبع آراسته گردید ۱۳۳۴ بسم الله الرحمن الرحیم المقدمة حمد و ثنای حقیقی بحضرت خالق لایزال یگاست. و درود بر روان پاک حضرت رسول برحق خاتم الانبیا محمد مصطفی صلی الله علیه و آله و صحبه و سلم سزاست. آل و اصحاب حضرت شفیع لور شایان تقدیس و تکریم امت است. ائمه و مجتهدین و علما و مشایخ علیهم الرحمه سزاوار رحمت و تعظیم ملت است . اما بعد بعرض مقصد شروع نموده میگویم که چون ذات اقدس الهی جل اسمه اراده میفرماید که یک ملکی را آباد سازد ، و یک ملتی را بخیرنا و سعادتها رهنمائی کند قوة عظیمه فعال لما یرید و مسبب الاسبابی را بکار انداخته بسی سببها برای آن فراهم می آورد . یکی از سببهای مهمه آن احسان فرمودن پادشاه خوبست برای آن ملک و ملت علی الخصوص برای ملک و ملت اسلام . زیرا مسلمانی وجود پادشاه را لازم میداند، و به اطاعت آن ۴ خود را مکلف و مأمور میشناسد حکومتهای جمهوری در اسلام هیچ دیده و شنیده نشده است اگرچه شورا و جمهور انعقاد شده باشد ولی برای انتخاب خلیفه و امیر شده است نه براے تاسیس حکومت جمهوری ١٠٠ حکام بسبار متدین قوانین الهی که عبارت از قرآن عظیم الشان است خالق کون و مکان است یک شهراه مستقیم و یک رهنمای هدایت تقویمی بر اس مسلمانان است که هرانند مسلمانان این منهج قویم و مسلک مستقیم را رهبر خط حرکت خود اتخاذ نموده اند بمقصد زودتر رسیده اند ۵ و هر انقدر که از ان شھراه حقیقت تشعب نموده متفرق شده اند ہمانقدر از یافتن منزل حقیقت دور تر افتاده اند . پادشاہان اسلام محافظ این شھراهِ عدل و استقامت بسايق یعنی راننده رعایای خود است بران مسلک مستقیم پر سعادت . ما شکر خدای بیھتای خود را چان ادا کرده میتوانیم . که با ملت افغان مانند اعلیحضرت ( سراج الملة و الدین ) امیر ( حبیب اللہ ) خان أیّد اللہ دولته بالنصر من الرحمن یک پادشاه عدالت نشان عطا و احسان ء فرموده . این پادشاه معظم مقدس ما ملت افغانیه را دایما بر منهج مستقیم و طریق قویم دین مبین سلمانی سوق فرموده . و همیشه در محافظه آن شاهراه سعادت همراه صرف همت نموده . در محافظه دین و ناموس و شرف ملک و ملت شاهانه خود کوشش ورزیده . و از حاضریهای اسباب مدنیت که در وقت حاضر برای بشریت ضرور دیده میشود فرو داری نفرموده . لهذا این یکی از اسبابهای مهمه ایست که حضرت مسبب الاسباب کائنات برای خیر و سعادت ۷ افغانستان آماده فرموده است. دیگر از اسباب ترقی و تعالی ملت و وطن که ذات اقدس واجب الوجود مهیا فرموده این است که یک شوق و ذوق عمومی جوانان وطن ما بسوی خواندن و نوشتن تحصیل هنر و ر می پیدا شده که اینهم بیک امید استقبال بزرگی ملت را منتظر می سازد. از نتیجه این دو اسبا مهمه است که ( سراج الاخبار افغانیه) بفیض توجهات جهان درجات متبوع مقدس مکرم، و حامی محبوب القلوب مشفق معظم خود، ۸ در رغبت و ذوق مطالعۀ قارئین کرام خود یک دورۀ یک سالۀ خود را به اتمام رسانیده نسخۀ (۲۴) خود را بکمال موفقیت بمعرض انتشار جلوه گر ساخت . چون در شمارۀ دوازدهم سال یکم روزنامۀ خود یک رسالۀ بنام ( علم و اسلامیت) بر قارئین کرام عرض و تقدیم کرده وعده داده بودیم که در هر ششماه انشآء الله همچنین یک کتابچۀ که یک عرض فایده بتواند بنظر مطالعین خود عرض خواهیم نمود این است که درین بار بطبع و نشر ۹ این اثر قلمیهٔ ناچیزانه بنام (چه باید کرد؟) عرض خدمت میداریم . این اثر بنابر یک مقصد مخصوص و یک غرض معینی نوشته نشده ، بلکه بطور عمومی از بعضی لوازمات مالا بُدّ منه که بر ای هیئت اجتماعیهٔ اسلامیه درین عصر حاضر بکار است بفکر قاصر احقر خود دستند بر قوال ادبا و علمای عصر درین اثر ناچیزانه بحث و بیان رانده ایم . و اینهمه نیست مگر از حسن توجهات مراحم آیات اعلیحضرت همایونی که در ترویج نشر علم و عرفان الطاف ۱۰ احسان بی پایان همایونی شانرا شایان ورایگان میفرمایند . (چه باید کرد؟) نام اثر احقر خود (محمود طرزی) از جهت نام و موضوع عبارت از یک استفهام و استفساریست که بنا بر یک حسن اندیشه و سودا و یک خوف و بیم دهشت نما از فکر فاتر، وعقل قاصر خود می پرسم و تفهیم و تفسیر این استفهام و استفسار را نیز از زبان همان فکر و عقل بترجمانی کوشش مختلف میورزم . ولی چون افکار بقدر الوان و متفاوت میباشد از ان سلب هر کس کی فکر ۱۱ و تصوری کند برعین حقیقت بودن آن فکر حکم کرد نمیشود . لاجرم این اثر ناچیزانه که ترجمان افکار قاصرانه عبیدانه است هیچگاه از خطا و نقصان خالی و عریان نخواهد بود . پس از نظر خطا پوشش ارباب عرفان عفو و سمح آنرا رجا و استرحام میکنم . و بنا بر فحوای ( الكلام يجر الكلام ) این فکر و تصور عاجزانه دیگر افکار و تصورات عاقلانه یا تفکر را با خود همراه ساخته اخرالامر بر اشتباه حقیقت یک فکر حقیقی پیدا خواهد شد؟ یک عمر میتوان سخن از زلف یار گفت در بند آن مباش که مضمون نماید ۱۰ و من الله التوفیق ۱۲ - ۱ - چه بودیم - چه شدیم ؟ هر چه که بودیم بودیم ! پیش از طلوع آفتاب عالمتاب دین مبین محمدی از افق ارا[ضی] مقدسۀ بطحی و یثرب هر چه که بودیم بودیم! احوال پیشتر از ان وقت خود را موضوع بحث نمیکنیم. امّا بعد از آنکه شعشعۀ پاشی دین مبین اسلام از حجاز مغفرت طراز ظهور نمود هنوز یک عصر نگذشته بود که ما یکدولت پر قوّت و ذی شوکت عظیمۀ دنیا بودیم که از حدّ بحر محیط اطلسی تا بقریبهای ۱۳ سورچین در حوضه تصرف احکام دین مبین ما در آمده بود. در زمان خلافت خلفای راشدین رضی الله تعالیٰ عنهم اجمعین در دنیا دو دولت بسیار جسیمه قوی الشکیمه مشهوری موجود بود که یکی دولت (روم) و دیگری دولت (فرس) بود. دولت روم غیر از قطعه اروپا بر تمام سواحل آسیای صغرا یعنی (انا طول) و (سوریه) یعنی شامات و ارض فلسطین و افریقا مالک و حاکم بود و در توانگری و دبدبه حشمت و شوکت و تجهیزات عسکری نسبت بعصر خود بدرجه دولتهای بزرگ این عصر اوروپا شمرده می شدند. دولت (روم) بری و بحری یک دولتی بود کشتیهای مکمل جنگی را مالک بود، عسکرشان به اکمل ترین اسلحه وقت شان مجهز و در جوشنهای فولادی مستغرق بود. مال، جواهر، غلامان، کنیزان شانرا حد و حساب بنود. دولت فرس از سواحل یمانیه تا بسواحل هندیه همه اراضی حضرموت و عمان و عراق عرب و تمام ایران و افغانستانرا تا بحدود هندوستا(ن) در زیر تصرف داشت . بلکہ با شکر جنگے و فیلہای زرہ پوش حشمت و شوکت فریدونی و کسرائی را مالک بود . دین مبین اسلام ازین ہمہ مزخرفات ظاہری ، و دبدبہ ہا و شوکت ہای جہانے ہیچ چیزی نداشت بعوض آن ہمہ چیزہا قوانین منتظم لا یتغیری داشتند کہ در پیش حاکمیت و متانت آن قانون مقدس الهی آنہمہ دبدبہ و قوت مانند لشکر ایلجاری بی تعلیم و قواعد در مقابل عساکر منظم تعلیم یافتہ با قانون و نظام ۱۶ بنظر می آید . هیچ دینی از ادیان و هیچ پیغمبری از پیغمبران بجز دین مبین مسلمان و پیغمبر ذیشان اهل ایمان برنشر عدالت تامه را بر تمام جهان مبنی و مامور شده نیامده است . دین مبین اسلام بر تاسیس دادن سلطنت و تشکیل دادن دولت عظیمه جهانگیرانه موضوع شده است. قرآن عظیم الشان برای رهنمائی عموم نوع بشر را بشهراه عدالت و سعادت نازل فرموده شده است . و دین اسلام برنشر آن در تمام جهان مامور شده است . ما عساکر ظفر مآثر اسلام را در مقابل لشکرهای آهنین پوش روم و فرس عساکر منتظمه نظامی تشبیه نمودیم، بخیال بعضی ظاهر حال پرستان خواهد رسید که محرر درینباب بهمه مبالغه آمیز سخن میراند. آیا چنان آنچنان عساکر بی سلاح و بی پوشاک کم خوراک را نسبت به آن عساکرهای مسلح زره پوش توانگر پرغله منتظم و معلم بگوئیم؟ اولاً این یک را باید دانست که لباس ذراندو دیگر، و نظام معین حدود دیگر است. دین مبین مقدس ما از آغاز نشر سعادت پیمبر خود بر جهاد و فتح بلاد مأمور شده آمده است. و مقصد ازین مجاهدات و فتوحات بجز نشر عدالت و تعمیم علم و معرفت، و لغو اساس شقاوت و بنیاد نهادن مساوات حقوق عباد و بر کندن بنیاد ظلم و بیداد، عمران عالم، و اصلاح بنی آدم دیگر بر هیچگونه چیزیکه منافع دنیوی و جسمانی دران باشد نبود. چنانچه وقوعات تاریخیه این را ثابت میسازد. دین اسلام عدالت و مساوات را بزور تیغ در عالم به نشر دادن مأمور بود. و این تیغ بخان یک نظام و قواعد حربیه و سیاسیه استعمال می شد که هیچ قوتی در مقابل آن مقاومت و پایه داری نمیتوانست . درینجا یک چند مثال تاریخیّه از محاربه عساکر اسلام با اردوی دولت فرس بیان میکنیم تا درجهٔ نظم و نسق عسکری و اصول مخابرات سیاسی و حقوق الدولی امرا و افسرهای اسلامی ظاهر گردد : قوماندان عمومی - یعنی سر افسر بزرگ اردوی اسلام در محاربهٔ ( قادسیه ) که با دولت فرس بوقوع آمد حضرت (سعد بن ابی وقاص) رضی الله عنه بود که این قهرمان جلیل الشان یکی از اصحاب برگزیدۀ حضرت فخر کائنات علیه افضل الصلوه بودند و از اکابر حقوق شناسان یعنی فقهای اصحاب شمرده می شدند. در بیست و هفت محاربه غزوات حضرت پیغمبر رکاب حاضر بوده اند. از طرف دولت فرس (رستم) نام یک قوماندان خیالات پرست متکبر مغرور می بمقابل آن صحابی جلیل الصفات افتاده بود اولاً نطقی را که حضرت خلیفۀ اعظم حضرت ۲۱ (عمر الفاروق) رضی الله تعالی عنه که در وقت تعیین فرمودن آنها را بر سر افسرئے اردوی اسلام فرموده اند بشنویم: صورتِ نُطق «ای سعد ! مناسبت و قرابتی که بحضرت رسول اکرم دارے ترا مغرور نکند ، حضرت حق تعالی بدی را به بدی محو نمیکند ، بلکه بدی را به نیکی محو میکند هیچکس بدرگاه حق بجز اطاعت خود بدیگر صورت نسبتی ندارد . در دین الهی همه مردما بر مساوات هستند . الله تعالی ربّ جمله مردمان ۲۲ همه مردمان بندگان آن خالق عظیم الشانست به امر مائیکه از حضرت پیغمبر دیده نظر کرد برهمان امرها عمل کن، در هرجا بلی صبوری و پایه داری را اختیار باید کنی، معابداً خراب مکن، اگر غالب بیائی بصورت غدارانه بر عقد معاهده اقدام مکن، برا کسانیکه امان گفته عرض انقیاد کنند شمشیر نیست .» حالا یک محاوره و مکالمه یکی از افسران مقدمة الجیش عساکر اردوی اسلام را که باسر افسر کل اردوی دولت فرسنجیه یان ۲۳ یافته بشنویم : محاوره رستم - شما همسایه مائید. هر وقتیکه بجار و می آوردید از ما بخوبی معامله میدیدید. بمحافظه حقوق شما هر وقت حاضریم . بیائید که صلح را اختیار کنیم . بغایة از احسان کردن با شما خود داری نمیکنیم زهره رضی الله عنه - ما بسبب احسان گرفتن، و یا بدنیا رغبت داشتن با شما جنگ نمیکنیم. مقصد ما دنیا نیست آخرت است پیش ازینهم بشما فهمانیده بودیم باز میگوئیم ۲۴ حضرت باری تعالی برای ما یک پیغمبر و رهنما فرستاد آن پیغمبر صادق ما را ( بدین حق دعوت ) نمود ، ما هم اجابت کردیم ، ما بنصرت الهیه موعود میباشیم . کسانیکه دین ما را قبول کنند بحمایت و نگهبانی آنها، و کسانیکه قبول نکنند بجهاد کردن با آنها مأمور میباشیم . رستم ـ ( دین حق ) چیست ؟ زهره ـ دین حق آنست که بوحدانیت حق تعالی و بنوت محمد مصطفی شهادت آورند و مردمانرا از عبادت مخلوق بر آورده بعبادت الله تعالی دعوت کردنست شما برادران را ۲۵ همه ما اولاد آدم هستیم، برادر خیر برادر خود را میخواهد ، ما هم بر شما یک چیزی که خیر شما در آنست تکلیف میکنیم . رستم ـ اگر ما دین شما را قبول کنیم یا بر میگردید؟ زهره ـ بلی والله ، همه ما حالا بر میگردیم ، و به نیت خصومت و دشمنی بر خاک شما قدم هم نمیگذاریم . رستم پرستم ازین جوابها این یک افسر خورد پیش قراول عسکر اسلام بگرداب تفکر افتاده از کنار نهر فرات که حدود خط عرب بود ، و با حضرت زهره در آنجا ۲۶ تصادف نموده بود پس بخیمه گاه خود برگشت و از حضرت (سعد بن ابی وقاص) برای مکالمه فرستادن یک ایلچی را طلب نمود حضرت سر افسر اردوی اسلام جناب (ربعی بن عامر) را فرستاد. ربعی وقتیکه بر سر جسر رسید پیش قراولهای عسکر فرس او را در آنجا نگهداشته آمدن او را به رستم خبر دادند. رستم برای اینکه شعشعه ها و دبدبهای عجمانه دولت خود را نشان بدهد خیمه و سایبان خود را همه با پرده ها و فرش ها ۲۷ زراند و د مزرکش مفروش و آراسته گردانیده بود، یک تخت بزرگی از طلا وجواهر دران نهاده بران بکمال غرور وعظمت نشسته ربعی را بحضور خود طلب نمود ربعی در حالیکه بر اسپ خود سوار بود بخیمه در آمد. فروا مدنش را از اسپ تکلیف نمودند. او نیز از اسپ خود فرود آمده لجام آنرا بیکی از متکاهای زراندود بسته، ونیزه خود را بر فرش مزرکش خلانیده، و فرش را جمع کرده برخاک نشست. این محاوره بواسطه ترجمان درمابین شان جریان نمود: ۲۸ رستم ـ در اینجا تا برای چه آمده اید؟ ربعی ـ برای این آمده ایم که بندگان خدا را از تنگی بفراخی برآریم ، خلق را از تیره‌گی دینهای باطل رهائی داده در دایرهٔ نورا عدالت اسلامیه در آریم . ما برای دعوت کردن مردما نرا بدین حق فرستاده شده‌اید؟ کسانیکه دعوت ما را قبول کنند برادر ما میشوند جایها و زمینهای آنها را بخودشان ترک‌کرده همیشه بمعاونت و حمایت آنها حاضر میباشیم. و کسانیکه از دعوت ما سرکشی و ابا نمایند تا بوقتیکه بر آنها غالب بیاییم جنگ میکنیم . رستم - ببین ! ما بسایۀ شجاع[ت؟] و انسانیت خود در چنین خیمه های مزین بید اندو[ه] می نشینیم . ربعی - این سخنان تو موافق حکمت نیست ، زیرا عدالت یکجای و موضع مخصوصی ندارد ، در میان یک خیمۀ سیاه کهنه نیز اجرا شده میتواند . رستم - این خیال پلوهای شیرین خودتست که خود را به آن تسلی و دلدار[ی] میدهی . ربعی - این هم خیال خام توست که بیهوده نفس خود را بزرگ مینمائی . رستم ـ آیا تو هیچ نمیترسی ؟ ربعی ـ چرا بترسم ؟ ترس برای خائنهاست . ما بسایه دین مبین خود عالی شدیم . ما برای منفعت شخصیه خود خدمت نمیکنیم با هیچ کس غرض شخصی نداریم . مقصد یگانه ما مسعود شدن انسانهاست . رستم ـ این جسارت و دلاوری را بتو که داده ؟ ربعی ـ این جسارت و دلاوری را حضرت باری تعالی بمن داده است . زیرا در کتاب خود میفرماید (( ای مسلمانها اگر سخن میگوئید سخن راست بگوئید .)) رستم ـ در میان شما چنان مردمان بزرگی نیست که لایق تاج و تخت باشد. بیک چند روزی که زمانه با شما ساز آمد چرا این قدر غره میشوید ؟ ربعی ـ بزرگی مخصوص بذات حضرت باری تعالی است . انسانها در حقوق با هم مساوی و برابر است . و چیزیکه انسانها را از یکدیگرشان ممتاز می سازد صافی وجدان ، حسن اخلاق ، علم و کمالات انسانیه است. حسب و نسب اگرچه در نزد ما اعتبار و قدر بسیاری دارد. ولی عفت و استقامت، در استحقاق شرط اعظم است. مایان مانند شما باخلاق بد و اسارت بندگان خدا متصف نیستیم. رستم ـ اگر من ترا میخواسته بودم همین دم بصورت بسیار وحشیانه و الم انگیزانه بقتلت میرسانیدم. بهر صورت حالا این را میپرسم که آیا این کار خود را یکچندی تاخیر کرده میتوانید، تا ما در آنباب اندیشه کنیم؟ ۳۳ ربعی - یکدو روز تاخیر شده میتواند : رستم - بیکدو روز نمیشود، میدان باید داد تا با رؤسای قوم و اصحاب خود مکاتبه و مشاوره کنیم. ربعی - ما پیش ازین سفیرهای خود را بپای تخت شما فرستادیم و دعوت دین حق را تبلیغ کردیم ، و از شما جواب رد رفتیم و بحرب قیام ورزیدیم . حالا که محارب شمرده میشویم بنا بر سنت رسول خود شما را از سه روز زیاده تر مهلت داده نمیتوانیم. ۳۴ شما با قوم خود بیندیشید. تکلیف ما ازین سه چیز است که بارها گفته ایم باز میگوئیم یا بشرف اسلام مشرف میشوید که درانحا[لت] در ما بین ما و شما هیچ فرق و مباینتی نمیماند. یا جزیه را قبول میکنید که در انحال ما از خصو[مت] دشمنی باشما دست میکشیم، و هر وقتیکه ازما معاونت بخواهید بمددگاری خود مارا حاضر خواهید یافت . و اگر ازین دو صورت یکی را قبول نکنید سوم صور[ت] آن بجنگ حاضر و آماده شدنست . و من ضامنم که باین سخن من همه رفقای من نیز رضا ۳۵ و موافقت نمایند . رستم ـ آیا تو بزرگ وسید آنها هستی ؟ ربعی ـ نی سید آنها نیم ؛ ولی چون همه اسلام یک وجود هستند و بقانون الهی همه ما مربوط هستیم از آنرو هر یکی از ما که موافق آن قانون متین وشرع مبین چیزی بگوئیم دیگران نیز آنرا قبول میکنند. رستم ـ مبادا از یکطرف با مهلت بدهید و از دیگر طرف در اثناء ۳۶ مهلت بر ما هجوم کنید ؟ ربعی — در نزد ما بعهد خود وفا کردن و برسخن خود پایه داری نمودن اساس نخستین دین است . کتاب ما همچنین امر میکند . دروغ گفتن علامت منافقان ، و طبیعت دون همتان است . حالا یکقدری بدیدۀ غور و تحقیق بسوی این یک دو مثالیکه تذکار نمودیم دیده شود بخوبی معلوم میگردد که ما در ابتدای ظهور خود بچه درجه متانت و صلابت بیک دست تیغ شجاعت و بیک دست میزان عدالت را ۳۷ گرفته برای برآوردن عالم از ظلمت بنور ظهور نمودیم . اگر باینگونه مثالهای تاریخیه اسلامیه بپردازیم جلد ها نوشتن لازم است . اما اگر انصاف شود همین یک دو مثال برای حقانیت دین مبین محمدی و قوانین متینه احکام عدالت ، و مساوات و آزادی آن صراط المستقیم سعادت سرمدی دلیل و برهان بسیار روشن و مبرهنی میباشد . حضرت خلیفه اعظم اسلام منطق مبارک خود سرا فسرار دوی اسلام را از غرور منع و بر نکوئی امر میفرمایند بر عامه امت و سادات ارشاد مینمایند و بر اوامر حضرت پیغمبری که برای محاربات بطور یک دستوری وضع شده برابر کردن حرکات و اعمال شانرا یاد میدهند صبوری پایه داری را در شدت حروب می آموزانند. رعایت معابد و حسن صورت عقد معاهدات را از روی عدل نشان میدهند. از سر افسر بزرگ تا یکنفر عسکری خود را بحبل المتین احکام قانون شرع مبین ۳۹ چنان مربوط و متشبث بودند که بقدر یکذره از ان خلاف ورزیدنرا بخیال و خاطر خود هم نمیگذرانیدند، اول از مسلمان شدن و با هم اخوت پیدا کردن و یا جزیه یعنی تا بعیت کردن و مالیه دادن را تکلیف میکردند. در هر جائیکه جزیه قبول شد عرض دین جان مال آنها و همه حقوق مادی و معنوی آنها محفوظ مانده است. و هر کسیکه از دین حق و یا تا بعیت استنکاف نموده اند با آنها محاربه شده است. محاربات به اصول و قواعد حربیه موافق اجرا یافته است. ۴۰ همه نقشه حرکات عسکریه از طرف سر افسر بزرگ داده می‌شد. جناحین، قلب، ساقه قراول به اصول و نظام ترتیب مییافت. قومانده - یعنی بولی قواعد عبارت از کلمه شریفه دهشت انگیز هیجان آمیز (الله اکبر) بود که بیک تکبیر همه عسکر حاضری خود را میدیدند. به تکبیر دوم صنف پیاده و سوار بهجوم حاضر می‌شدند بتکبیر سوم بچنان دهشت و چنان صولت بر خط حرکتی که سر افسران به آنها داده بود. هجوم و یورش می‌بردند که هیچ قوتی در مقابلشان مقاومت نمیتوانست . هر انقدر که صدای ( اَللهُ اَكبَرُ ) شدّت میکرد جنگ هم شدّت میورزید . و چون آن جنگها بجز اِعلای (کلمة الله ) ، و محافظه حقوق عبادالله بر دیگر چیزی مبنی نبود فتح و ظفر بی گفت بهر اینعسکر اسلام همعنان می آمد . وجدان پاک، اخلاق حسنه ، حقانیت ، عدالت ، مساوات ، طاعت ، صفوت ، اخلاص صبوری ، توانائی ، زره های آهنین انها بود. دروغ گفتن ، خیانت کردن، مردم را خوار و حقیر دیدن تحکّم در انها نبود بالعکس در اردوی خصم مقابل برغم همه حشمت و شوکت و دبدبه و دارا ظاهری که داشتند ازین فضایل و محاسن هیچ چیزی نداشتند. پادشاهان و بزرگان و افسران دیگر ماتحت و تبعه خودشانرا بنظر مخلوق خود میدیدند. همه رعایا شان اسیر شان بود که مانند دوآب و مواشی آنها را به اعمال شاقه استخدام میکردند. حتی در همین محاربه (قادسیه) که با دولت فرس بوقوع آمد بسیاری از اسیران که برای نگریختن صفها صفهای شانرا با یکدیگر بزنجیرها بسته بودند در اثنای شکست همه آن صفها با زنجیرهای خود در نهر فرات غرقاب ممات شدند. در هر بلادی که میرسیدند، اهالی آنجا چون عدل و حقانیت و مساوات و لغو اسارت را در دین مبین اسلام مشاهده میکردند خود شانرا از تاریکی بسیار تیره در یک روشنی پرانواری میافتند. و خود بخود در دایرهٔ نورانی اسلام جان می انداختند. و باخوت، اتحاد، یگانگی، مساوات برادران اسلام خود ۴۴ شریک می‌شدند و ازین بود که هنوز یک عصر نگذشته بود اکثر آسیا و یک قسمی از اوروپا و افریقا بنور نیر درخشان اسلامی منور و تابان گردیده مردم نصاراً بجز در جزیره نامی خالی و کم آبادئی قطعه اوروپا که بعضی حکومتهای غیر متمدن وحشیانه بسیعالت و بساواتی تشکیل داده بودند در دیگر هیچ جایک حکومتی و مدنیتی نداشتند. این است که ما در اوّل ظهور خود اینچنین یکدولت قوی الشکیمه متمدنه باعدالت و حقانیت عظیمه بودیم که همه ما بیک احکام ۴۵ کتاب مبین قرآن کریم، و اوامر رسول واجب التعظیم خود حرفاً مربوط بودیم . و هیچ تفرقه و هیچ فرقه در ما موجود نبود . ولی هزار افسوس که این حال بسیار دوام ننمود : بلای تفرقه و اختلاف در امت بکمال دهشت ظهور نمود . اول فرقه هائی که بر ضد همدیگر در مابین خود اسلام تیغ بر کشیدند. فرقه خوارج و روافض بود . رفته رفته بسی مذهبها ، و گروه هاتشعبیات نمود ، در هر فرقه و هر گروه بسی مسلکها ، طریقه ها پیدا شد . مرکزیت خلافت برطرف شده ۴۷ طوایف الملوکی عمومی قایم گردید . آن طوایف الملوکیها بخونریزیها ، و قلع و قمع همدیگر منجر گردید . اما با وجود آنهم مدنیت اسلامیه در هر قطعه و هر بقعه که تأسیس یافته بود آن قطعه و بقعه را بعمارتها و آبادیها و مدرسه ها و جوامع شریفه ، و تکایا و زوایا و دار الفنونهآ و کتابخانه ها ، و راهها و پلها و غیره آبادیهای مدنیه رشک آور بلاد عالم ساخته اند . در قرون وسطی مسلمانها بودند که مدنیت را در عالم نشر کردند . دین اسلام بنا بر مقصد جها د بهر سمتی که رخ آورد معا ۴۷ و صنایع را نیز با خود برده مملکتها را گلزار معارف ساختند. شهر بغداد در جهت شرق، و شهر (قرطبه) در جهت غرب ممالک اسلامیه منبع فیض و عرفان گردید، طوایف الملوک اسلامیه ازین دو چشمه آب علم و عرفان را بهر طرف ممالک اسلامیه جاری نمودند. آیات کریمه قرآن مبین، و احادیث منیفه رسول رب العالمین بر تحصیل علم و عرفان اهل ایمانرا رهنمائی نموده بود. از آنرو حکمت و علم را یک مال گم شده خود دانسته بهر جائیکه ۴۸ یافتند بدست آوردند. قرآن عظیم الشان چون یک کتابی بود که جامع همۀ علوم و فنون ارضیه و سماویّه بود. لہذا مسلمانان بدانستن همۀ خشک و تر کائنات بعلم آوردن مجبور بودند. همه کتب حکمیّه و فلسفیّه و ریاضیه را از زبان یونانی بعربی ترجمه کردند. بنابر وسعت و جامعیّتی که زبان عربی مالک آن بود زبان علمی عمومی اسلام گردید. مانند (امام طبری) (زمخشری) (فخر رازی) (ابوحیان اندلسی) (قاضی بیضاوی) علمای اسلامیه ۴۹ به نوشتن تفسیر ها بدیانت اسلامیه خدمتهای بزرگی کردند. و همچون حضرت (امام بخاری) و (امام مسلم) و (امام ترمذی) و(امام ابو داؤد) و (امام نسائی) و (ابن ماجه) و غیره به تالیف کتابهای احادیث نبوی در دین مبین اسلام یک شهر راه خیری گشادند. حکمای اسلامیه از علم حکمت اثری (افلاطون) و (ارسطو) را ترجمه کرده مطالعات خود را بران افزودند. مشهورترین حکمای اسلامیه (یعقوب کندی) (ابوعلی سینا) (ابن ماری) (ابن رشد) (امام غزالی) ۵۰ و غیره میباشند . بسایه استعداد فطری که عرب در شعر و انشا بادیات داشتند ادبیات اسلامیه خیلی ترقی کرده است (حسان بن ثابت رضی الله عنه) (کعب بن زهیر ) ( فرزدق) ، ( جریر ) (ابو نواس ) ، ( ابو تمام طایی ) ، ( متنبی ) ، و (ابو العلا ) ( ابن الفارض ) و غیره از مشاهیر شعرای عرب هستند که بسی حلیات و الهیات بنظم آورده اند. از ادباها و شعرای فارسی زبان مانند فردوسی ، سعدی حافظ ، نظامی و غیره بظهور آمده در راه ۵۱ ادب و اخلاق خدمتها کردند. در علم تاریخ و جغرافیا مانند ابن جریر طبری مسعودی بن بغدادی ابن جوزی ابن الاثیر ابو الفدا ابن خلدون یاقوت حموی و غیره کوششها نمودند و فایده ها رسانیدند. علم جبر و مثلثات را علما و حکمای اسلام وضع و ایجاد کردند. و بتوسیع تصحیح علم هیئت و هندسه خدمت کردند. علم جغرافیا را علمای اسلام بسیار ختہ را ترقی داده اند. علی الخصوص جغرافیای دریا بسیار پیش برده اند. در علوم ریاضیه خدمتہای علمای اسلام خیلی بزرگ است. در قم ارقام ۵۲ اشارتهای رقوم هندسه را علمای عرب وضع کرده اساس علم حساب را بنیاد نهاد قومهائیکه در زیر حکم حکومت اسلامی در آمدند و ذمی شدند. حکومت اسلامیه آنرا از خود پنداشتند و بعرب ساختن آنها کوشیدند که این مسئله بتهذیب اسلامیه و ترقی علوم و فنون بسیار خدمت ورزیده است. درخشان ترین ایام مدنیت اسلامیه زمان حکومت (مأمون) عباسی است. مأمون در بغداد یک مجلس علمی تشکیل داد. و رصدخانه (شماسیه) را تأسیس نمود. نخستین بار که ۵۳ نصف النہار دور زمان خلیفه مامون بوقوع آمده است که در آنوقتها اوروپائیان در میان یک ظلمت جهالت و بیعلمی محضی پویان بودند. موسسین علوم طبیعیه نیز حکما و علمای اسلامیه عرب است. اگرچه حکمای یونان احوال کائنات را تحقیق کرده بعضی قواعد در انساب گذاشته اند ولی تحقیقات آنها سطحی یک چیزی بود. علمای عرب است که قواعد نظریه وافیه علوم طبیعیه را وضع کرده اند. والحاصل در علوم ۵۴ و فنون، در عدل و حقوق حتی در صنعت و تجارت رهنمای یگانهٔ شاهراه مدنیّت دین مبین اسلام است. در زمانهائیکه مدنیّت اسلامیه ترقّی داشت اوروپا ئبها بسیار پائنده بودند. نه بزرگان نه خوردان هیچکس بسوی تحصیل علوم و فنون شوق و هوس نشان نمیدادند . زبان کلیسا- یعنی زبانِ دینی اوروپا زبان لاتینی بود حال آنکه اهالی هر ملک اوروپا بزبان خود شان سخن میگفتند. تنها گروه دانایها و پادر بها بود که بتحصیل علم دین خود مجبور بودند که آنها نیز بجز از همان درجه لوازمات دینی خود شان بدیگر تحصیلی نمی پرداختند . احکام انجیل شریف چون صرف بدین و کلیسا متعلق بود و از معاملات جهانداری و ملک گیری و اداره و سیاست حکومتی هیچ بحث نمیراند طبعاً معلومات تحصیل کنندگان آن نیز بهمان امورات منحصر میماند، و از مسایل دینیه بیرون نمی برآمد . بعکس آن قرآن مجید که همۀ عبادات دینیه و معاملات بود سیاسیه و جمله علوم و فنون کونیه را جامع ۵۶ اگر چه از طرف (شارلمان) نام پادشاه اوروپا که همعصر (خلیفه هارون الرشید) بوُ در بعضی جاها یگان مکتب باز شده بود. ولی چون در مردمان هوس علم و کمال نبود و کتابها که خوانده شود نیز مفقود بود از ان مکتبها فایده حاصل نشد. وقتیکه معلم درس میداد هر چند نفر شاگرد می که در حلقه تدریس او میبود بهانقدر چیزیکه از و می شنیدند اکتفا ورزیده بسبب بی کتابی معلومات شان بهمانقدر چیزیکه از و آب شنیده بیاد میکردند محدو د میماند. حال اً ۵۷ دروقتی بغداد بدرجه بعلم و هنر و صنعت و تجارت و زراعت تمدن یافته بود که از طرف خلیفه هارون الرشید یک ساعت بسیار عجیب الاختراعی برای شارلمان تحفه گویا فرستاده شده بود که با آب حرکت میکرده و در هر وقت ساعت زنگ مینواخت. و این ساعت از طرف صنعتگران عرب در بغداد اختراع شده بود. صنعت آهنگری، اسلحه سازی حکاکی مینا کاری، آینه سازی، قماشها ابریشمین بافی، رنگریزیهای رقم رقم - ۵۸ همگی از طرف عربها ایجاد و اختراع شده بود که بیچاره فرنگان بسوی آن اختراعات حیران حیران میدیدند. این حال بیخبری و جهالت و نادانی اوروپا تا بوقتیکه در (اندلس) یعنے (اسپین) مدرسه ها و دار الفنونهای اسلامیه تأسیس بنیاد نیافته بود دوام ورزید. بعد از ان از ایتالیا و فرانس و جرمنی هوسگاران علم و فن به اندلس آمده بمدرسه ها و مکتبهای اسلام داخل شدند، و از این علمای اسلام زبان عربی و علوم و فنون ۵۹ نگشتان تحصیل کردند. حتی در میان مردمان فر که از علمای اسلام تحصیل علم کرده اند چنان مردمانی پیدا شدند که تا بمقام (پاپ بزرگ) واصل شدند. این است که ما در (قرون وسطی) به این درجه مدنیت مشعشعه داری بودیم که مردمان اروپا از ما تحصیل علم و تمدن میکردند. ولی هزار افسوس که تفرقه ها و تشعبها و اختلافهای مذهبی و مسلکی وطریقتی روز مره افزونی گرفت. در هر فرقه و هر شعبه بصدها فرقه ها و شعبه های دیگر پیدا شد ۶۰ آن خالصیت و بی غشی که بود باقی نماند. هر انقدر که اختلافات مذهب و طریقت بیشتر گردید همان قدر اخلاقها و روشها و عادتها و مسلکها که در ابتدا می ظهور بر یگانگی و اتحاد و معاونت و عدالت و حانیت مبنی بود بر دیگر گونه غرضها و مطلبها بنا یافت. شیعه گری، سنی گری دفعه اسلام را بر دو فرقه ضدیه بمدیگر برانگیخت اسماعیلیها، فاطمیها، معتزلیها، قدریها، جبریها و نابیها با بیها هنوز چه ها و چه ها بظهور آمده اسلامیت را ۶۱ مانند موی زنگی بهم پیچید ، علوم و فنون نیز متروک شد ، هر چه که نوشته شد بر همین دعواها نوشته شد . حال آنکه از طرف دیگر غرب ترقی کردن گرفت ، انوار شمس تابان تمدن از آنطرف پدیدار گردید . همان علوم و فنونی که از شرق بغرب داخل شده بود در آنجا یک نشو و نمای بسیار خارق العاده پیدا کرده از تطبیقات عملی و فعلی آن بسی صنایع و اختراعات عجیبه و غریبه بظهور آمد . زیرا در اسلام علم و فن ۶۲ تنها به تطبیقات نظر می و آن نظریات به تطبیقات معنوی و روحانی صرف استعمال شده برای تطبیقات مادی که کار از ان گرفته شود کمتر استعمال می شد. اما در فرنگستان چون امورات معنوی و روحانی تنها بعالم کلیسا منحصر بود هیچ کس در پی آن نیگشت و همه علوم و فنون را بعملیات انداخته هزارها ۱ گونه ترقی برای آن دادند او بسی فواید و منافع از ان بروی کار انداخته رفته رفته یک عکس عمل بوقوع آمد آن جمعیت و یگانگی و اتحاد بتفرقه ها و اختلافها و بیگانگیها مبدل شد، آن فتوحات و جهانگیری ها بمغلوبیتها و اسارتها تحول یافت، آن علمها و صنعتها وفنها بکاهلیها و رخاوتها و تن پرستیها محو گردید در دنیا از دولتهای قوی الشکیمه اسلامیه اثری باقی نماند، شرق غرب جنوب شمال دنیا را مدنیت اروپا استیلا نمود در وقت حاضر دولتهای معروف و مشهور مستقلی که از اسلام مانده دولتهای علیه عثمانی، ایران، افغانستان است. ۶۴ که مانند یک جزیره در میان بحر واقعشده است . بر هر طرف این جزیره را آبهای سیلابهای پر جوش و خروشی که از طرف غرب و شمال جریان یافته استیلا نموده است . و حالا کم مانده که در میان این جزیره نیز بعضی رخنه ها و شق ها انداخته خطوط اتصالیه این جزیره را از هم منفصل گرداند تا هر کدام جدا جدا مانده آهسته آهسته در زیر آب فرو روند . چنانچه رخنه های جهت جنوب و شرقی و شمالی ایران ۶۵ مثال این است. حقیقتاً که اینحال شایان دقت و سزاوار دهشت یک حالیست هر مسلمان را از دهشت اینحال یک خوف و رعب و هراس و تلاشی پیدا میشود. در عین زمان یک یأس و نا امیدی بسیار حزینی بر دلها مستولی میگردد. در هر طرف که نظر میکند خود را تنها می یابد. به هیچ یک تشبثی فکرش ثابت نمیشود، آنقدر خود را پیاده و عقب مانده می بیند که از رسیدن منزل قطع امید میکند، قلب، حواس، دماغ را یک خوف و دهشت عمیقی فرا میگیرد، بی اختیار بر زبان هر کس همین کلمه تکرار می یابد آیا چه باید کرد؟ ظهور حضرت سیّدنا مهدی انتظار باید کرد ! اما خیلی خوب ، چسان انتظار باید کرد ؟ دست بسته ، پا بسته ، دهن بسته ، چشم بسته انتظار باید کرد ؟ مانند تنبلان زیر درخت زردآلو به امید افتادن زردآلو دهن باز افتاده انتظار باید کرد ! «نیست برای انسانها مگر سعی و عمل شان» را فراموش کرده انتظار باید کرد ! فرصتها ، و وقتهای بسیار عزیز را از دست ۶۷ داده انتظار باید کرد ! ذلت، حقارت اسارت را قبول کرده انتظار باید کرد ! ... هرگاه انتظار همچین انتظار باشد، آیا در وقت ظهور سیدنا مهدی منتظرین او بکدام چشم، و چه رو به او نظر خواهند توانست ؟ زیرا در آنوقت حضرت مهدی برای همراهی خود یک عسکر محو معدوم شدۀ خوار و ذلیل بی قوّت و بیقدرتِ زبونی خواهد یافت . و بسبب غفلت و تن پروری و کاهلی شان که هیچ حاضری و تدارکی ندیده اند از آنها نفرت خواهد کرد. ۶۸ ما ممالک موجوده حکومتهای سلامیه را بیک جزیره تشبیه دادیم که هر طرف آنرا آب سیلاب فرا گرفته است. بلی، این تشبیه را بیک نظر که بر خریطه یعنی نقشه اسیا بیندازند یک تشبیه تامی مییابند. جهت غربی و سبر این جزیره ممالک دولت عثمانیه است که از استانبول تا بطهران و از طهران باز تا بکابل بدون حایل و مانعی همه این جزیره از خشکه بهم دیگر مربوط میباشند. جهت شمالی این جزیره را از سر غرب شمالی گرفته تا بمنتهای شمال شرقی سیلاب بلا مآب دولت روس استیلا نموده است . جهت جنوب و شرقی آنرا آبهای نهنگ آهنین، و اثر درهای نفت آتشین انگلیس فراگرفته است . جهت غرب یعنی سر این جزیره را از فرق و شقیقه ها و پس گردن تا بحد گلو هفت هشت دولتها بسیار پر قوّت و هیبت بزرگی احاطه نموده است . دولت عثمانیه بسببی که در دهنه مجرا سیلاب واقعشده و اگر جزیره را بیک وجودی تشبیه بدهیم سر آن وجود شمرده میشود ۷۰ همه قوت سیلاب اوّل بران هجوم کرد آمده است. تاثرهای جریان یافتن سیلابها (محاربات اهل صلیب) هزارها گونه صدمه این سیلابها را متحمل شده آمده است و در هر هجوم یک پاره آنرا در زیر آب فرو برده تا آنکه در وقت حاضر بجز یک کله خشک دگر چیزی برای او باقی نمانده. قلم عجز رقم (محمود طرزی) هنوز اینقدر جسارت گستاخانه را مالک نشده که خود را مدبر امور جمهور قرار داده در باب مسئله مهمه بسیار دشوار (آیا چه باید کرد؟) ۷۱ یک حکم قطعی داده بتواند. اما مقصد عاجزانه از تحریر این اثر عاجزانه ایناست که یک فکر اجمالی بیان گردد. و آن اجمال موجب تفصیل افکار ارباب افکار شود. و از مصادمه های آن افکار برق حقیقت بظهور آید. لهذا در اول امر از (آیا چه کردند؟)ی این جزیرهٔ اسلامی سیلاب زهر طرف آنرا فرا گرفته بحث میرانیم: اوّل از سر جزیره گرفته نظر میکنیم که: ۷۲ آیا عثمانیان چه کردند؟ ولی تا میتوانیم مختصر بیان میکنیم تا رساله ما بقباله تبدیل قیافت نکند : دولت علیه عثمانیه در سنه ۶۹۹ هجر یعنی پیش از شش صد و هفتا دو سه سال در طرفهای آسیای صغری که به اناطول معروف است از یک عشیرت مختصره یک دولت مستقله قوی الشکیمه بوجود آورده – بقرار قاعده طبیعی که در همه دولتها جاری آمده است – از آغاز ظهور جود در پی تجملات و هوسات نگشته متصل بفتوحات ۷۳ عظیمه و مهاجمات شدیده مشغول شده دولت خود را شوکت ، عظمت ، قوت ثروت بخشیدند . بلادی را که فتح کردند به بناهای عظیمه ، وجوامع شریفه و نشر علوم و معارف آباد کردند. ولی رفته رفته تجمّلات و تنعمّات افزونی گرفت. یک مدّتی بازار گل و لاله ، و ژاله و پیاله گرم گردید ، باز یک وقتی خودکشیهای عایله بر پا شد ، ترقّیات علم و معارف در زیر پرده تعصّبات و تقیّدات انحصاراً پنهان گردید. علم و فن بدرجه محدود ۷۴ گردید که بجز مجادلات علمیهٔ مخرج (ض) و (ظ) دیگر چیزی شنیده نمی شد. حال آنکه از طرف دیگر اوروپائیها بیدار و هوشیار شده میرفتند . اوروپائیان چون تنها علوم و فنون حکمیه را از شرق گرفته بودند کارها و اختراعات ، و ایجابات عجیبه و غریبه در عالم مدنیت و جهانگیری از ان علمها و فنها بروی کار آورده میرفتند. در حالتی که اول اساس اصول عسکر نظامیه را که دائماً در چونیها زیر سلاح باشند، تعلیم و قواعد عسکریه بیاموزند بنام (یینی چری) ۷۵ یعنی عسکر نو در تاریخ (۷۳۰) هجری سلطان (اورخان) غازی پسر سلطان (عثمانخان) غازی بنیاد نهاد، و تا یک مدت مدیدی با آن عسکر آسیا، اوروپا، افریقا را بلرزه درآوردند و بسی بلاد را فتح نمودند. ولی رفته رفته بسبب دبدبه، و دارات و تجملاتی که برای سلاطین حاصل میشد کارهای دولت گاهی که بدست صدر اعظمها و رجال دولتِ کارآگاه و صادق، و بعدالت موافق درآمدی، و پادشاه هم هشیار و بیدار ۷۶ و کار آگاه بوده بحسن صورت انجام یافته است و گاهی که بر عکس آن بوده (ینی چرپها) عصیانها نموده اند . و خرابیها رسانیده اند و در چنان وقتها دولتهای غربی استفاده‌ها کرده اند. [این را هم بگوئیم که دولتهای نصاریٰ اوروپا از زمانهای بسیار قدیمی در صدد محو کردن اسلام ، و رهائی دادن (قدس شریف) را از دست مسلمانان افتاده بودند. و بارها بار حمله ها و هجومها شدید (اهل صلیب) بر بلاد اسلامیه بوقوع آمد . اما هیچ صرفه نبردند . لہذا چوندیدند که قوت شان کافی نمی‌آید، به افزونی قوت خود افتادند. علم، فن صنعت را رهبر خود ساخته یگان یگان ملکهای اسلام را از آسیا و افریقا بدست خودشان درآوردند، و در وقت حاضر بچنان درجه قوت و قدرت خود را رسانیدند که امروزه روز تنها برہانی داد قدس نی بلکه بربانی دادن تمام کرۂ زمین را از مسلمانان اتفاق کرده اند ] والحاصل دولت علیه عثمانیه باسبی تهلکه های عظیمی افتان و خیزان موقع خود را محافظه کرده توانسته است . ولی برا تشبثات عظیمه که اوروپائیها در راه قوت و ترقی و برتری خودشان بران اقدام نموده اند هیچگونه اقدامات فعلاٌ بکار برده نتوانسته اند که نظر بموقع عنوان خلافت اسلامیه خودشان برحال و استقبال عموم اسلامیت نتیجه های آن شمولیت داشته باشد . مثلاٌ نه برا بیدار کردن و به اتحاد آوردن مسلمانها و نه برای رسانیدن خطوط اتصالیه خود را به آنها و غیره هیچ یک شبشی ننمودند. در حالتیكه کتابها و رساله های مطبوعه مصوّره دینی نصاری که بواسطه میشنرهای شان بملک عثمانی پخشه شدن آغاز نهاده بود در استانبول هنوز مطبعه ها ـ یعنی چاپخانه ها را بنظر بدعت فرنگی دیده کتابهای مقدّسه را نی بلکه کتب فقهیّه و غیره را نیز بچاپ کردن اجازه نمیدادند. تعصّبات بدرجه بود که بر متفنّنین فنون حکمیّه و عقلیّه که مدار ترقّی بدان است حکم زندیق و دهری و طبیعی را میکردند. ۸۰ اگرچه آغاز (نظام جدید) عسکری در سنه (۱۲۲۰) یعنی تقریباً یک عصر پیش ازین اوّل بار در زمان حضرت (سلطان سلیم خان ثالث) وضع گردید ولی هیچ قرار و ثباتی نیافته تا بزمان سلطان (محمود خان ثانی) که جد امجد حضت سلطان (محمد خان خامس) موجوده میباشند عسکر بی نظام ینی چری که در یک وقتی از منتظمه ترین عسکرهای دنیا شمرده می شدند و در اجرای خرابیها بروی کار بودند. در زمان سلطان مشارالیه بحکم مرفوع شد و نظام جدید عسکری قرار پیدا کرد . حال آنکه در آنوقت نظام عسکری دولتهای اوروپا بدرجه سرمشق حصه عالم شده بود. و بسیار از ممالک اسلامیه از دست برآمده بود. و اوروپا بدرجه اعلی ترقیات صناعیه و علمیه واصل شده بود. از ان عصر دولت علیه بترقیات عصریه مدنیه اوروپیه آغاز نهاد، زیرا دید که بدون آن چاره گذران با همسایگان ممکن نیست. در حالیکه شکل حکومت عبارت از یک پادشاه و یک وزیر بود دوایر حکومتی تشکیل یافت. در زمان سلطان مغفور عبد العزیز خان چنانچه عساکر برّیۀ عثمانی تکمل نمود. قوۀ بحریۀ عثمانیه نیز خوب شکلی یافت یا نظامها، قوانین دوایر رجال سیاسی و اداری عظیمی بوجود آمد. مکتبهای متعدد باز شد. مکتب حربیه ترقی گرفت. بعد ازان انقلابات عظیمۀ داخلیه و خارجیه ظهور نمود اسرافات بی اندازۀ سلطان منجر بخلعش گردیده بعد از شش ماه سلطنت سلطان مراد خان خامس سلطان عبد الحمید خان ثانی ۸۳ بر تخت سلطنت جلوس نموده و در روز اول جلوس خود اول امر و اراده او برد کلا و وزرای دولت این بود : «برای درست ساختن حال دولت، و گرفتن استقبال آنرا در زیر امنیت به اتفاق محتاج میباشیم . در نظر من اتفاق بر هر قوت فایق است. اتفاق میباید که از هیئت وکلا آغاز کرده طبقه بطبقه در ذهن هر کس باید جایگیر شود. و امور دولت را نیز بهمین نقطه متوجه باید نمود . و چون ترتیب این انجمن به مقصد تاسیس دادن یک رابطه ۸۴ زوال نا پذیری در ما بین خود شما مبنی میباشد از انرو امید میکنیم که شما نیز این نیت مرا بخوبی تلقی میکنید . بنا برین بر شما امر وتوصیه میکنم که مسئله اتحاد را در اینها به اثار فعلیه خود تان اثبات کنید .» در ینوقت دولت علیه عثمانیه بتما مها یک شکل حکومتهای متمدنه را گرفته بود . دوایر حکومتی وجود جسم دولت را عینا مانند دیگر دولتهای متمدنه تشکیل داده بود، مانند (مدحت) پاشای مشهور ان یک مجلس سیاسی مبنی بر رئیس و کلا نظارت داخله و نظارت خارجه دو بازده ۸۵ جسم بوده مالیه ماشین معده و قوه عسکریه بریه و بحریه قدمها ئیگه بران بر پا و پنجه های مدافعه آن جسم هیبت نما را تشکیل داده بود. زمام اداره این دایره ها بدست دیپلو ماسها با علم و زکا بود. افسرهای بسیار قابل مکتب دیده با علم و فن و ارکان حربها کمل آنوقت و زمن را مالک بود. اما عصیانها (صربستان) و (قره طاغ) و دیگر جهتهای بالقا نها که بتحریک روس و دیگر دولتهای اروپا از بسیار وقتها بر پا شده بود و دائم میورزید. محاربه مشہورۂ فلاکت آور روس آغاز نمود. درین ہنگام دولت عثمانیہ بیک حال بسیار مشکلے در مانده بود. ہمۀ اروپا علی الخصوص روس بہمہ حال مضمحل نمودن عثمانی را مصمم نموده بودند. تنہا دولت انگلیس بود کہ با عثمانی معاونت کردن میخواست. ولی اوہم از اجرای ان عاجز بود. درین محاربہ دولت عثمانیہ مضمحل شد. فلاکتهای عظیمۀ مادی و معنوی اورا وارد گردید. چنانچہ بسی ممالک از دست شان بواسطۀ اجانب برامد. اند و ست خود سلطان ٨٧ نیز بسی آدمان کاری وطن پرور ضایع شده مجلس مبعوثان بند شد ، و امورات دولت بدست یک چند اشخاصی که سلطانرا در زیر نفوذ خود در آورده بودند افتاد ملت و دولت عثمانیه بدرجه نهایت ضعف گرفتار آمد . قوه بحریه عثمانیه سراسر معدوم گردید . معافیه از دیگر جهت بهزارها مطبعه و مکتبها بروی کار آمده بسی ارباب علوم و فنون ، و کتابهای ، علمی، و فنی ، وجود گرفت مسئله معارف در زمان ۸۸ خاقان مشار الیه بدرجه ترقی یافت که هیچ یک قریه و دهی از ممالک عثمانیه بی مکتبها نماند و در ذکور و اناث ملت علم و فن مبذول ورایگان گردید . ولی قهر و تسلط پر خوف و بیم مستبد جلادانه مردمان قصر ( ییلدیز ) چنان یک کابوس بلائی بر ملک و ملت انداخته بود که نه از ان علم و فن، و نه از ان مکتب و ارباب دانش سخن هیچ استفاده نمیشد . اورو پا ، غیر از انکه استفاده های عجیب و غریبی از خوف و رعب پر او تمام سر می میلیدند در ممالک عثمانیه میگردیده رفته رفته به اینهم قناعت نکرده، مسئله شرق را بهانه گرفته قسمت کردن ترکیا را در ما بین خودشان قرار دادند. ابتدا قسمت را از (ماکدونیا) آغاز نموده بودند که دفعتاً از طرف جمعیت خفیه که بنام (اتحاد و ترقی) از بسیار وقتها تشکیل یافته بود. (مشروطیت و قانون اساسی) اعلان گردیده (سلطان محمد خان خامس) بتخت سلطنت جلوس نمود ۹۰ اگرچه این انقلاب عظیمه یک سکته موقتی در تصورات اروپا وارد آورد ولی بعد از اندکی دانستند که اگر ادنا فرصتی فوت کردند ترکیا از حال مقاسمه شدن بیرون خواهد شد. هماندم بکار آغاز نهادند، بوسنیا هرسک، بلغاریا دفعةً تجزیه گردید، طرابلس غرب درنه، بنغازی، رودوس، والحاصل یک شور رستاخیزی بر ان ممالک بر پا گردید مصیبت دیگر بی اتفاقی مُلتِ عثمانی شد که همه مسلمانان عالم را در یک ۹۱ گرداب یاس و حزن پر اندیشه مستغرق نمود. و هم در عین زمان همه مسلمانان را بر حرکات و مقاصد اوروپائیان آگاه و بیدار ساخت که مجبوراً از یکدیگر خود سوال باید بکنند که (آیا چه باید کرد؟) حالا یکقدری بسوی (ایران) که وسط جزیره است نظر کنیم ببینیم که : ایرانیان آیا چه میکنند ؟ ایران یک مملکتی است ترتاوتز زمانهای بسیار قدیم دولتهای بسیار جسیمی دران تشکیل یافته و بسی مشاهیر عجیب و غریبی ۹۲ پرورانیده است که درینجا از احوال تمدنیه قبل الاسلام آن، و از سلطنت‌های مختلفه متشکله بعد از اسلام در ان بحث نمیرانیم. زیرا مقصد ما تاریخ نویسی نی بلکه یک سوال استفهامی را که انرا حل کردن میخواهیم. پیش از همه چیز یک نقطه بسیار مدهشی که در مناسبات عمومی عالم اسلام متعلق ایران جلب انظار و دقت را مینماید و مسئله اتحاد و ترقی اسلام را تا بسیار زمانها به تعویق در انداخته است همانا تفرقه مذهب است. جناب شاه (اسمعیل صفوی) اگر بیک نظر و دبنیائی حال امروزئی عالم اسلام را میدید، ومیدانست هیچگاه با مذهب جداگانه دیگرئی اعلان سلطنت نمیکرد و مذهب تشیع را مذهب رسمی دراوقات اسپر را نمیمعاطه مجبور بود ، زیرا یک رقیبی مانند سلطان سلیم عثمانی در مقابل خود داشت . و بدیگر صورت که مقاتل با قوت خلافت بیاید ممکن نمی شد مگر اینکه او نیز یک خلافتی تشکیل کند. وان ميسر نمی شد مگر که یک مذهب جداگانه اعلان نماید زیرا در یک مذهب دو خلیفه ۹۴ نمی شد . این است که این انشقاق مذهبی که صرف بر یک اساس پولتیکی مبنی بو یک نتیجه وخیمی در پولتیک استقبال اتحاد اسلام نشان داد. از اوایل عصر دهم هجری تا به این وقتها هر آنقدر علومی که تداول و تدریس تحصیل یافت و هر انقدر ارباب علوم و دانشی که بسر رسید، و هر انقدر تالیفات و تصنیفاتی که بوجود آمد ، و هر آنقدر اجراات و تطبیقاتی که بعمل آمد ، و هر انقدر پولتیک و سیاستی که بخرج رفت همگی بر اساس ضدیت اتحاد ، و مبنی بر تفریق و تبعیض ، و تبعید از همدیگر بنا و بنیاد یافت، تا بدرجه رسید که نصاری و یهود را عوام ایران افضلتر از سنی دانستند، و کذالک عوام سنّی شیعه را همچنان شناختند که حقیقتاً این یک مصیبت عظیم عالم اسلامی شمرده میشود. ایکاش که آن اجتهادات نیز بر اساس جد و جهد، و شجاعت و شیر دلی، و محبت وطنیّه و ملّیه مؤسّس میبود! هزار افسوس که آنهم نبود. افضل طاعات و عبادا ت سبب شتم بعضی گذشتگان هزار ساله، و نوحه کردن و زار زار گریستن عمری ۹۶ برای واقعات بسیار الم انگیز فجیعه گذشته شمرده می شد . آیا یک ملت و قومی که همه عمر خود را بیک ماتم و نوحه و گریه بسر آرند در دلهای شان چسان یک اثر زنده گی قهرمانا نه دلاورا نه باقی خواهد ماند ؟ خدا دانا و بیناست که ما این سخنانرا از تعصب بطریق طنز و طعنه نمیگوئیم. زیرا بدین و مذهب کسی هیچکاری نداریم و هم وقت تعصب و طعن باقی نمانده. چونکه آتشهای توپها و تفنگها دوخشتندے سر نیزه ها، و تیغهای اوروپا بر عموم عالم اسلام متوجه شده نه بر خصوص ! مقصد ما تنها یک تفحص و تجسس احوال ممالک سلامیست که برای سوال استفهامی ، (آیا چه باید کرد؟) یک زمین تطبیقی تدارک کرده بتوانیم . اگر چه بعضی از اخلاف شاه اسمعیل صفوی این نکته مهمه را درک کرده رسمیت مذهب شیعه و غیره عواید را ترک نمود ولی چنان رسوخ و تمکن پیدا نکرده بود که زایل شود انجام و ختام دولت صفوی بیک درام فجیعی خاتمه پذیر گردید ، افغانها قیام کردند . ۹۸ بر ایران هجوم بردند، دولت صفوی را بر هم زده ایرانرا سراسر در زیر ضبط آورند اگرچه دو بار دولت عثمانیه در حمایت آن کوشش نموده با افغانها محاربه نمود، و باز دولت روس نیز عیناً همین معامله را اجرا کرد ولی سودمند نیفتاد. اگر در انوقت افغانها و عثمانیها دیپلوماسیهای دور اندیش دانشمندی را مالک میبودند ببسیار سهولت و آسانی میتوانستند که که یکدولت مستقله بسیار متینی از خود ایران در ایران تشکیل بدهند، و اختلاف مذهبی را ۹۹ رفع نموده در سیاست یک اتفاق مثلث تجاوزی و تدافعی بسیار متینی عقد کرده میتوانستند. درین اثنا از قوم افشار ایران نادر نام یک قهرمان جسور دلاور قیام نموده افغانها شتر را از ایران بیرون کشید. و در ایران سلطنت خود را اعلان نمود. و غیر از ایران : افغانستان و ماوراء النهر را نیز ضبط و تسخیر و فتوحات خود را تا بهندستان توسیع و تمدید نموده است. ولی دولتی که او تشکیل داده بود بعد از خودش پایدار نشده محو و منقرض گردید . چنانچه در افغانستان دولت دورانیه افغانیه از طرف (احمد شاه ابدالی) تأسیس و بنیاد یافت در ایران نیز از طرف (عبد الکریم) نام یک مرد با حقانیت هوشمندی دولت (زند) تشکیل گرفت که آنهم در اندک مدتی انقراض یافته (آقا محمد خان) نام یک شخصیکه به (قاجار) نام یک قبیله ترکمان جهت شمالی ایران منسوب بود ظهور نمود و دولت قاجاریه را که امروزه روز بر قرار و بر دوام است تأسیس و تشکیل داد . بعد از آقا محمد خان ۱۰۱ (فتحعلی شاه) ، و بعد از ان محمد شاه و بعد از ان جناب (ناصر الدین شاه) و بعد از ان (مظفر الدین شاه) طاب ثواهم بر تخت سلطنت ایران جلوس نموده اند: زمان سلطنت مرحوم ناصر الدین شاه بچنان یک راحت و آسایش داخلی و خار مرور نموده که ایران نظیر آنرا کمتر بیاد میدهد. در عین زمان بچنان عطالت و تن پروری و بیکاری گذشته که انسان را حیرت ست میدهد. جلوس بادشاه مغفور ایران با جلوس امپراطور حالای اوستریا مجارستان ۱۰۲ (فرانسواژوزه ف) تقریباً تقرب دارد پس چون این دو طرف زمان را در اوستریا و ایران مقایسه نمائیم در پیش آن فعالیت و این عطالت بجز حیرت دگر هیچ چیزی نمی یابیم . در حالیکه بطرف سی چهل سال در اوستریا مجارستان بهزارها مکتب ها دارالفنونها ، صنایع خانه ها، کتب خانه ها، انجمنهای علمی بوجود آمد در ایران هیچ اثری از آنها دیده نشد. در حالیکه در اوستریا مجارستان کشتیهای بخاری متعدد و سس برای تجارت و حرب ساخته شد در ایران یک فلوکه هم بوجود آورده نشد. با وجودیکه اوستریا بقدر ایران بحر را نیز مالک نیست. در حالیکه ملت اوستریا بهزارها فابریکها، و دارالصناعه ها، و مخترعات عجیب و غریبی را مالک گردیدند ملت ایران بجز اینکه بعضی صنایعهای قدیمی خودشانرا مانند قالین بافی و غیره نیز از دست دادند دگر هیچ چیزی نیافتند. در حالیکه دولت استریا قریب یک ملیون عساکر منتظم معلم پر توپ وتفنگ و بصد ها افسرها دارکان حربهارا ممالک گردید دولت ایران در پی تدارک یکی ازینها ادنی اندیشه هم ندانید ما ازان یک غند د وغند عسکر منتظمه ایران بحث نمیرانیم زیرا انرا از او نمیدانیم ! ... حال انکه در همان عصر افغانستان دور از همه گان نیز بقدر یک لک عسکر منتظم معلم طرز جدید را با سلاح انوقت بطرز بسیار تکملی تدارک کرده توانسته بود . مرحوم مظفر الدین شاه پادشاه ۱۰۵ بیدار مغزی بود. اگر چه برای ملک و ملت خود بسی خیرها و املهای نیکی مد نظر داشت ولی اجل امانش نداده با همه آمال و آرزوهای خیر خواهانه اش در زیر خاک پنهان ساخت. (محمدعلی شاه) یک ناخلفی ببرآمد هر آنچه که پدرش کرده بود سراسر بضد ان حرکت کردن گرفت. اختلاف عظیمی در ما بین او و ملت بوقوع آمد. دولتهای رقیب شمالی و جنوبی ایران فرصت را غنیمت دانسته یکی آنرا و دیگری این را آله‌های منافع شخصیهٔ حرص پرستی خودشان ساختند ، کردند و میکنند هر آنچه کردند و میکنند که یومیه وقوعاتِ آن در زیرِ نظر ماست، و آن حرکات و وقوعات است که موجب این سوال استفهامیهٔ (آیا چه باید کرد؟) میشود. حالا یکقدری بسوی آخرِ جزیره یعنے افغانستان نظر اند ازیم به بینیم که : افغانیها آیا چه کردند؟ افغانستان یکقطعهٔ بزرگِ آسیای وسطی است که تاریخ از زمانهای بسیار قدیمی موجودیت آنرا نشان میدهد . و قوم افغان نیز از قومهای قدیم دنیا ست که تا از زمانهای پیش از ادیان در همین قطعه افغانستان که در انوقتها ( بکابلستان) یا ( زابلستان ) معروف بود سکونت دارند قصه شاه کابل و زال با و رستم و گب کوهزاد و غیره از حکایات اساطیر الاولین آنست . حتی بعضی نام پهلوان مشهور یکه در تواریخ قدیمه ایران به ( پشوتن ) مذکور شده است از کلمه ( پشتون ) یا ( پختون ) که نام اصلی افغانها بزبان خودشان است ماخوذ پنداشته اند. یعنی (پشوتن) پشتون معنی افغان بوده است! قدیمترین مؤرخین دنیا (هرودوت) یونانیست که ابوالمورخین معروف است. مورخ مذکور در تاریخ خود که چار و نیم عصر پیشتر از میلاد عیسی علیه السلام نوشته از زبان (اسکیلاکس) نام سیاح یونانی که از طرف اسفندیار به آنطرفها مامور فرستاده شده بود نام افغانرا پادنا تحریفی ذکر کرده (آغاوان) ۱۰۶ نوشته است که آغاوان نیز از کلمه (آسواغان) که بزبان سانسکریت بمعنی (سوار) می آید غلط و تحریف شده است. والحاصل ما از تفصیلات تواریخ قدیمه آن صرف نظر کرده و از دولتهای افغانی وغیره افغانی که قبل از سلطنت درانی در ان تشکیل یافته نیز بحث نرانده تنها از ابتدای سنه (۱۱۶۰) که دولت افغانستان با ملت خود استقلال پیدا کرده بحث میرانیم و می بینیم که درینقدر مدت چه کرده اند. ۱۱۰ پیش از سنهٔ مذکوره افغانستان گاهی از ممالک ایران و گاهی از ممالک هندوستان شمرده می شد. بعد از وفات (نادرشاه) مشهور (احمدخان) که از امرای قبایل افغانیه و از روی طایفه صدوزائی ابدالی در اسنے بو اعلان استقلال نموده شهر (قندهار) را آباد، و پای تخت خود را در آن بنیاد نهاد. همهٔ قبایل، وعشایر افغانیه اورا بعنوان (احمد شاه بابا) به سلطنت قبول کرده بفتوحات و توسیع بلاد ۱۱۱ آغاز نهادند. در زمان سلطنت احمد شاه غیر از همین دایرهٔ حدود موجودهٔ امروز افغانستان یک قسمی از ایران و همهٔ سیستان و تمام بلوچستان، و سند و یک قسمی از هندوستان و ایالت کشمیر بدولت افغانستان ملحق گردید و افغانستان یکدولت بسیار جسیمی در آسیا تأسیس و بنیاد یافت. ولی هزار افسوس که در زمان پسر جانشینش (تیمورشاه) دولت کوچکتر گردید. پای تخت نیز (بکابل) انتقال نمود ۱۱۲ بعد از تیمورشاه در مابین پسرانش بسبب بلای کثرت زوجات و افزو نی شهزادگان و عدم تربیه کامله شان بی اتفاقیها و خانه جنگیها ، و همدیگر خود شانرا کور کردنها که از نادر ایرانی برای شان سر مشق مانده بود میدان یافت . مملکت بهیچ درجه گردید. ملت افغانیه در مابین این جنگها مابین خودشان با همدیگر در اویختند، خونها ریختند، تخمهای عداوتها در مابین همدیگرشان کاشتند. در عین زمان وسعت مملکت نیز کمتر شده میرفت. ۱۱۳ درین اثناها انگلیزها نیز از طرف شرق به افغانستان تقرب می نمودند. ویگان یگان مناسبات با هم پیدا می شد. تا آنکه (شاه شجاع) که آخر ترین پادشاهان سدوزائی از ذریت (احمد شاه) بود بحیلهٔ سیاسی انگلیزها گول خورده و قائد و پیش دار اردوی انگلیز شده یک اردوی مکمل انگلیز را در افغانستان داخل نمود. مردمان افغانستان ازین داخل شدن اجنبی غیر دین در خاک پاک مقدس وطن شان و اسارت خود را بدست ۱۱۴ انگیزان رم و ابا نمودند. اینرا هم بگوئیم که از طایفه محمد زائی درانی سردار پاینده خان ملقب به (سرفرازخان) یک راد مرد نیک نهاد خجسته سیری بود که از امرای بسیار مهم و عمده زمان شاهان سدوزائی شمرده می شد. این ذات اولاد صاحب رشد و اقتدار بسیاری را مالک بود. در اواخر سلطنت سدوزائی از اولاد سردار پاینده خان موصوف که به تیغ جور و ستم (شاه زمان) بقتل رسیده بود، و بعد ازان پسر بزرگش (وزیر فتح خان) نیز از دست (شاه محمود) کشته شده بود، همه مردم افغانستان از ظلم و استبداد طایفه سدوزائی رو گردان شده طایفه محمدزائی یک استعداد و قابلیت عظیم سلطنت را مالک شده بودند. بناءً علیه انگلیزان (سردار دوست محمد خان) که مؤخراً بلقب (امیر کبیر) پادشاه مستقل کل افغانستان گردیدند. و با نفوذ ترین و هوشمند ترین همه برادران خود بودند با همه اولاد ها و عیالها و بعضی از برادران شان توقیف نموده ہندوستان محفوظاً فرستادند. مگر بزرگترین فرزندان شان (سردار محمد اکبر خان) که بلقب (وزیر) ملقب بود بیک تقریبی بسوی ترکستان بفرار کامیاب آمد. و از انجا عودت نموده و بر رؤسا و عشایر اقوام مختلفۀ افغانیه بیانیات را نشر و تبلیغ نموده، و ہمہ ملت افغان عموماً اعلان جہاد کرده در زیر کمان افسری شہرزادۀ مذکور با انگیزان بجرب آغاز نہادند انگیزان بر مالک شدن شان ۱۱۷ بر افغانستان چنان مین و خاطر جمع شده بودند. که عیال و اطفال خود را نیز آورده عمد تاً توطن و تمکن تام ورزیده بودند. ولی غافل از اینکه در افغانستان بجز افغان دیگر کسی توطن کرده نمیتواند . . . این محاربه نتیجه وخیم و فجیعی برای انلگیز بخشید . غیر از مردان و زنان و اطفالی که اسیر شدند باقی هر عسکر نظامی انلگیز از توپخانه و رساله و پیاده از کابل تا بجلال آباد عموماً بقتل رسیدند. تنها یک داکتر انلگیزی بود که بحالت نیم جان ۱۱۸ بجلال آباد رسیده خبر فلاکت آور محوشدن اردو را بمفرزه جلال آباد رسانید توانست . (شاه شجاع) مذکور اگرچه در آخرها بوسیله انگلیزان، وگول خوردن خودکسب وقوف کرده توانسته بود اما پیش از آنکه یک چاره بتواند. از طرف بعضی سرداران افغان بقتل و حکومت صد روزایی بر وختم شد. رسید ، مقصد ما چون تاریخ نویسی نیست اثر اثر و اجمال واقعات را مینویسیم : اجمال این وقوعات برین نتیجه داد که حکومت انگریزیه هند اسرای خودشانرا با اسرای افغان مبادله کرده امارت مستقله امیر کبیر جنت مکان اعلیحضرت (امیر دوست محمد خان) را تصدیق نمود و یک معاهده عقد نموده امیر مشارالیه را بکمال اعزاز و اکرام بدار السلطنه کابل روانه کردند . زمان سلطنت امیر کبیر بسیار راحت و رفاهیت تامی مرور نمود . اگر چه در اصلاحات داخله کوشش بلیغی مصروف گردید ، و تمام ممالک محروسه به اداره مرکزیه دار السلطنه کابل مربوط ۱۲۰ شده افغانستان یکدولت با اقتدار مالک الرقابی گردید. ولی در سیاست خارجی هیچ غور و تدقیقی و برای تعلیم و تربیه عمومی هیچ تشبث و اقدامی بعمل نیامد. بعد از وفات امیر کبیر باز بلا بی اتفاقی برادران و خانه جنگیهای خانمانسوز ویران کن خاندان و رما پسران امیر کبیر در گرفت مدتی مملکت پامال هرج و مرج قتل و قتال همدیگرشان شد. در ینفرصتها بود که بلوچستان، و شالکوت و دیره ها و پشاور و غیره ١٢١ از دست برفت . اینرا هم بگوئیم که یگانه موجب این خانه جنگیها و بی اتفاقی برادران از دو چیز بود : یکی تکثر زوجات بود. ما تعدد زوجات نمیگوئیم تکثر زوجات میگوئیم . زیرا تعدد زوجات عبارت از همان چهار زوجه معدوده ایست که شریعت آنرا احتیاطاً در زیر بعضی شرایط مؤکده جواز داده است . ولی تکثر زوجات عبارت از بیست و سی و چهل زوجه ای ست که از هر کدام آنها یکیک وَلَد صالحی پا هم بدنیا بیاید ! این بی اتفاقی اولادها ۱۲۲ انبا قبها از ابتدای طفولیت آغاز می نهاد رقابت ها و همچهیمیها داده ها و لاله ها و دایه ها از اغاز کار اساس نفاق را می نهاد. دیگر اینکه تربیت و تعلیم شهزادگان بصورت اکمل اجرا نمیشد. بمجرد یکه بدنیا آمده بودند سردار صاحب گفته شده به انواع لهو و لعبها مشغول می شدند. تحصیل علمی شان اکثر تا بحد خواندن کتاب فارسی و نوشتن یک امر و احکام منحصر می ماند. از احوال عالم خارج هیچ وقوف و معلوماتی نمیداشتند ۱۲۳ ذاتاً بیخبری و بیعلی عمومی چنان حکفرما بود که هیچ کسی از ان رہائی نداشت . و الحاصل اگر چه اخر الامر سلطنت افغانستان برد امیر شیر علیخان ) مرحوم قرار یافت . و باز همه افغانستان بیک مرکز مستقل مربوط گردید ، و بقدر شصت هفتاد ہزار عسکر نظامی معلم طرز جدید حاضر نمود . و تا یکدرجه بسی اصلاً مدنیته بروی کار آورد ولی موخراً بنا بر خطای سیاسئی که پیش آمد و آنهم عبارت از گول خوردن بدسیسه دولت روس ۱۲۴ و اعلان حرب نمودن با دولت انگریز بود مغلوب گردید. و بترکستان رفته در مزار شریف وفات یافت . پسرش امیر محمد یعقوب خان که بعد از حبس چند ساله پدر خود از محبس بر آمده در چنان وقت بسیار نازک بر تخت حکومت جلوس نمود از سرایه حبس خانه چند ساله، و سوء استشاره بعضی مشاورین و قرنای نالایق یک معاهده بسیار مضر و غیر نافعی با انگلیزان عقد نموده که نتیجه ان بقتل (کمناری) و محبوس شدنش ۱۲۵ خود او بهندوستان فرستادنش منجر شده دفعه دوم باز انگلیزها افغانستانرا استیلا نمود. جنرال (روبرتس) مشهور در کابل انتقام (کمناری) را بهانه گرفته یکدارے بر پا کرد. و در هر روز پنج ده بیست نفرمظلومان وطن را بر دار کشیدن گرفت. بعضے از خائنان وطن، دین و ایمان و وجدان خود را از سبب بیسیلی و بیخبری ء وطن وملت، و دیانت ناشناسی بیک جیفه و نیهٔ دنیوی سودا کرده انواع دنائتها و بی شرفیها اجرا کردند که صحایف تاریخ ۱۴۶ افغانستان تا به ابد نامهای آنها را بلعنت یا د وتذکار خواهد کرد . اهالی عموماً برانگیزان قیام کردند علما در هر هر طرف اعلان جها د نمو دند زن مرد پیر برنا هر کس که دستش سلاح گرفته میتوانست بمیدان حرب خود را پرتاب کردند. در هر طرف بر انگلیزان هنگامه رستا خیز بر پاگر دبد. همه اردوی انگلیز در قلعه مستحکم (شیر پور) که امیر شیر علیخان مرحوم آنرا در نزدیک شهر کابل بیک وضعیت حربیه بسیار مکملی ۱۲۲ برای یک اردوی عسکری افغانی اثاث نموده بود. محصور گردید. در قندهار نیز اردوی شان محصور بود. تهلکه و فلاکت سابقی که بر انگلیزان پیش آمده بود درینبار نیز مدیشه ازان آمدنی بود. زیرا درین اثنا ناخبر دهشت اثر گذشتن خاقان مغفور اعلیحضرت (امیر عبد الرحمن خان) طاب مثواه از نهر آمو نیز مانند یک صاعقه دررسید. در حالیکه ملت افغانیه یک پادشاه و سر افسر بزرگی را مالک نبود اینهمه حالهای فلاکت اشتمال را ۱۲۸ برانگیزان بر پا کردند و چون اینچنین یک قوماندان جلادت و شجاعت نشان بسیار جسور و جوانمردی مانند اعلیحضرت ضیاء الملة و الدین امیر عبد الرحمن خان برین ملت وطن پرور با غیرتی که مانند شیران گرسنه بخون دشمن وطن تشنه عموماً به پا خواسته اند پیدا شود آیا چه شور رستاخیز نیست که بر پا نگردد! دولت فخیمه انگریز سیاست خوبی بکار برده پیش از انکه امیر مغفور بسوی کابل حرکت کنند بعضی از مامورین ۱۲۹ مخصوصی را با نامهٔ مخصوصه که مبنی بر مصالح و سعایت بود بحضورشان فرستادند. هنگامیکه ذات اعلیحضرت خاقان مغفور در شکارِ کوهستان تشریف آوردند تقریباٌ یکصد مردم با سلاح از اهالی و یک مقداری از عسکر نظامی بمعیت شاهانه شان موجود بود. بعد از معاهده نامهٔ که در (گندمک) نام موقع عقد گردید اردوی انگریز از افغانستان محافظت تمام اخراج گردیده زمام ادارهٔ دولت افغانستان بکف کفایت با اقتدار پادشاه دانا سیاست ۱۳۰ آگاه و جسور و غیور درآید. حالا درینجا اگر بگوئیم که درینواقعه ذات اعلحضرت خاقان مغفور یک حق بسیار عظیمی بر دولت فخیمه انگلستان دارد هیچکس آنرا انکار کرده نمیتواند. زیرا اگر تضیق مینمودند بیسی از فلاکتیها بزرگی بر اردوی دولت انگلیس وارد میآمد اگر دولت بهیه انگلیس دعوا کند که حقوق حکمرانی افغانستان را تصدیق کرده است دولت علیه افغانستان نیز این حق خود را ثابت میتواند که اردوی اورا از هالک محقق نجات داده است. ۱۳۱ این یک دور تجددی برای افغانستان بود . زیرا بعد از آنکه یک دولت اجنبی مملکت را استیلا نمود سر از نو باز دولت مستقله افغانستان تأسیس و بنیاد یافت . در مدت سلطنت سنیه خاقان مغفور اجراآت و ترقیاتی که برو کار آمده درینجا موضوع بحث نمینمائیم. چونکه هنوز از خاطر ما فراموش نشده . بطریق اجمال اینقدر میگوئیم که اعلیحضرت خاقان مغفور افغانستان را یکدولت قوی الشکیمه بسیار با قوت و اقتداری ۱۳۴ با همه استعدادها و قابلیت ہائیکه یکدولت معظمه اسلامیه را در آسیا تأسیس بنیاد دهد وضع نمود . بعد از ارتحال آن مؤسس بنیان سلطنت چون نوبت حکومت بوالد اکبر وارشدشان ذات اعلیحضرت بادشاه حقایق آگاه معظم حالافی ما اعلیحضرت (سراج الملۃ والدین امیر حبیب الله خان) رسید آن استعداد نشوونماے و قابلیت سال بسال روز بروز لحظه بلحظه ذاتی خود را بظهور آورد . تا انکه در وقت حاضر مملکت افغانستان در قطعه آسیا چنان ۱۳۳ یک اهمیت و وقعت عظیمی پیدا کرده که اگر شاهین ترازوی قوام و اعتدال آسیا شمرده شود جا دارد. و ازین است که انسان بر سوال استفهامی: آیا در چنین وقت باریک باید چه کرد؟ مجبور میشود. بلی، مسلمانها مجبور اند که از همدیگر خود در ینوقت این سوال را بکنند و یک فکری و تدبیری بحال خود بیندیشند وقت بسیار نازک بسیار تنگ، فرصت مفقود حمله بیدرنگ است. یک دقیقه غفلت یکروز خسارت است. یک روز ۱۳۴ خسارت یکماه پس افتادن است ، یکماه پس افتادن یکسال عقب ماندنست یکسال عقب ماندن ، یک عمر افسوس خوردن است که در انحال همه اشجار ، احجار ، کوه ودشت ، سما فضا بیک زبان حال طعنه مآل انمصرع را خواهند خواند : « الْآنَ قَدْ نَدِمْتَ وَ لَا یَنْفَعُ النَّدَمُ » - ( ( ترجمه ) ) - ( ( حالا کنی ندامت و سودی نمیدهد ) ) اگر بنظر غور و تدقیق بسوی ( چه بودیم ، و چه شدیم ؟ ) خودما ، ( و آیا چه کردند ، خود ما نظر کنیم مسئله ( آیا چه باید کرد ؟ ) ما ۱۳۵ خود بخود بمیدان می برآید. بعضی میگویند که ما اگر بخواهیم اینحال حاضر خود را بحال هزار و سیصد سال پیشتر خود رجعت بدهیم امر محالی می نماید آن صفوت ، آن حقانیت آن اخلاق حسنه را بدست آوردن به اصحاب و بما بعین شدن موقوف است آنعصر و آن زمان چون بعصر و زمان سعادت نزدیک بود پرتو تابش آن مهر منیر دلها را روشن و وجدانها را صاف داشته بود اما هر انقدر که از اشمس درخشان دورتر شده ایم همانقدر ظلمت و تیره گی ما را فرا ۱۳۶ گرفته است . حال آنکه ما این سخن را یک عذر رنگ جانشینی میشماریم ، و حقیقت را بدیگر صورت جلوه گر می بینیم . ما ظلمت ، و تیره گی ، و عقب ماندن خود را از دور شدن آن نور نمی بینیم. زیرا آن نور چنان نوری نیست که تا با دام القیامت از ما دور شود. اگر آن نور منحصر بزمانه ما وعصرنا میبود از عصر سعادت یک قدم باین سو شامل نمی شد . ولی ما برین ایمان آوردیم که آن نور برای روشن ساختن همه عالم را تا به ابد شرف نزول فرموده ، و تا به ابد همه عالم از ان استناره میکند . سبب یگانه این ظلمت و تیره گی ، و این ذلت و پستی ما این است که ما خود را خود از ان نور دور انداخته ایم و بس . قرآن عظیم الشان یک کتاب مقدس قویم ، و یک منهاج مکرم مستقیمیت که برای هدایت و رهنمای همه بنی نوع بشر نازل شده است . هزار افسوس که بسیاری از ما مسلمانان آن کتاب مقدس زندگی بخش را برای ۱۳۸ مرده گان خود مخصوص نموده ایم، و تنها برا خواندن به ارواح مردگان خود بدست میگیریم. آن کتاب معظم را که برای شفا و رحمت عالمیان نازل فرمود شده کتاب مرده گان میدانیم. از هر جا بیشتر قرائت قران کریم را در سر قبرستانها بحضور مرده گان میشنویم! مقصد این نیست که بروح مرده گان قرآن خوانده نشود. بلکه مقصد اینست که زنده گان برای زنده گانی خود نیز آنرا بخوانند. همه فلاکتها و مصیبتها ئیکه برما پیش امده از جاهل بودن ما بقرآن خودما، و وظیفه انسانیت خود ما و خود ما و انسان و جهان میباشد همه بی ثروتی و نادار و مفلسی ما از بیعلمی و بیخبریست. قرآن عظیم الشان است که علم را حیات و جهل را موت، و علم را نور، جهل را ظلمت بیاننشان داده است. هزار افسوس که ما قرآن خود را زود میخوانیم و زود از بر میکنیم ولی بمعانی آن هیچ غور نمیکنیم. این سلاح جهانگیر خود را بر مقتضا زمان و عصر خود تطبیق و استعمال نمیکنیم. قرآن ماست که از مسخر بودن همه اشیای کائنات را بـما تبشیر و بیان میکند. پس ما اگر آن بیان مؤمن به خود را دستورالعمل اتخاذ کرده بواسطه علم و فن اصول تسخیر همه اشیاء را برای استفاده اجوا خود و بلاد خود بیا موزیم ، و حکم خود را برکوهها ، و معدنها ، و دریاها، ونهرها جاری نمائیم بجز اینکه متابعت حکم قران خود را کرده با شیم دگر چه خواهد بود ! ۱۴۱ کردنیهای ضرور ای اخوان المسلمین ! کردنیهای بسیار ضروری داریم و وقت بسیار تنگ . هر چه کردنی باشیم زود بکنیم و زود دست و پا بزنیم ، و زود بیدار شویم . وگر نه زود باشد که در خواب شکار شویم چنانچه بسیاری از ما شکار شدند . اولاً ـ (قرآن) عظیم الشان خود را بسیار بخوانیم ، و احکام جلیله او را رهبر دنیا و آخرت خود سازیم ، ۱۴۲ و برای آن مجلسهای علمیه بسیار بزرگی از علما، و حکما، و متفننین اسلام در هر جاهای ممالک اسلامیه تشکیل دهیم، در آن مجلسها در ان کتاب مقدس ربانی غور و تدقیق شده و نکات سعادت آیات پر محسنات آنرا بهمه زبانهائیکه مسلمانان به ان متکلمند نشر نموده بصورت بسیار واضحه یی بر عالم اسلام پراکنده سازیم . تا مسلمانها بدانند که قرآن کریم تنها کتاب ۱۴۳ آخرت و مرده گان نیست بلکه کتاب جمله کائنات و موجودات است که بعطا فرمودن آن کتاب کائنات و موجودا را بما عطا فرموده است . از جهل ما بقران ماست که مانند (رشوت) یک فعل قبیح و نجسی را ارتکاب میکنیم، (دروغ) میگوئیم ، (غیبت) ، و (نفاق) ، و (ریا) را شعار خود می سازیم، (افترا) ، و (بهتان) را آلات کین و حسد ساخته اخوت ، و همدردی، و معاونت همدیگر را به آن از بیخ بر میکنیم . و بی ۱۴۴ کارهای دیگری که به بیان نمی آید همه را بکمال جرات مرتکب میشویم . از همه عجیبتر اینکه چون یک دور کعت نماز نفلی یا یک چیزی تلاوت قرآن کردیم کفارة همه آن گناهان میشماریم . حالانکه نماز اگر خوانده شود تنها نفع آن بنفس خود انسان میرسد. و ارتکاب اینچیزها به اساس اسلامیت لرزه می اندازد. چنانچه نماز بقرآن فرض شده اینچیزها نیز بقرآن منع این گشته . پس اگر عالم حقیقی قرآن عظیمیم ا ۱۴۵ خود میبودیم چنین نمیبودیم ثانیاً - (اتحاد) را بقول قرآن عظیم الشان خود اساس مسلک اتخاذ کنیم . و این اتحاد یعنی یگانگی و اتفاق را از افراد آغاز کرده در همه اقوام و قبایل و عشایر ملل مختلفه اسلامیه ساری و جاری نمائیم که اینهم بغدا کاریها و سعیها و کوششهای بلیغی متوقف است . جمعیتها ، دار الندوه ها و مجلسها مکتبها در هر بر طرف ممالک اسلامیه ١٤٦ تشکیل یافتن لازم است . علی الخصوص در ایام حج در مدینه منوره و مکه مکرمه که طوایف مختلفه اسلامیه در آنجا جمع می آیند . این اتحاد مبنی بر محافظه موجودیت ، و ترقی و تعالی اسلامیه میباشد . فرنگستان را از مسئله (اتحاد اسلام) یک هراسش و اندیشه غیر اختیاری حاصل میشود حال آنکه مقصد ما و بلکه همه اسلام از تعبیر اتحاد اسلام این نیست که اسلام برای قیام بر نصارا ۱۴۷ اتحاد کنند. نی بلکه مقصد از اتحاد اسلام اتحاد برای ترقی و تکمل و تمدن و تعاون است. مثلا اگر مقصد از اتحاد اسلام بر انگیختن اسلام بر نصارا باشد از ینگونه اتحاد غیر از ضرر و نقصان دگر اصلاح و بهبودی حاصل نیست مسلمانان هندوستان، یا چین، یا ترکستان را بر دولتهای متبوعه حاکمه شان بعصیان و قیام و حمله آور علی تشویق و ترغیب دادن جنایت بسیار فجیعی ۱۴۸ شروع میشود. مقصد از اتحاد آنها این است که بغض و نفاق خود را از همدیگر برفق و وداد و اتفاق و اتحاد تحویل داده متفقاً و متحدأ در محافظهٔ قرآن ، و ایمان و محافظه حقوق و شرف با عموم مسلمانان اتحاد کنند و در معارف و فنون بدرجهٔ قوّهٔ حاکمهٔ خود خود شانرا رسانیده هم برادران محتاج و آزاد خود شانرا بکمالات خود مستفید کنند هم حقوق استفاده تمامی مادیه خودشانرا محافظه بتوانند الحمد لله که یوماً فیوماً این حسیات اتحادیه در هر هر طرف میان مسلمانان بنظر مسرت و افتخار مشاهده میکنیم قرآن عظیم الشان اتحاد را امر فرموده . بسبب دور افتادن از معانی احکام قرآن کریم در هر طرف چون نظر کنیم مسلمانانرا از اتحاد و اتفاق دورتر می بینیم. ممالک عثمانیه را در یک گرداب بی اتحادی ، و بی‌اتفاقی مستغرق می‌یابیم ، ایران را ازان هم بدتر ، افغانستان را معلوم که زائیها ، و خیلها ، و طایفه‌ها ، و قوم‌ها و قبیله‌ها ، در مابین خودشان چه عداوتها ، و چه رقابتها و چه هم چشمیها و چه خونریزیها دارند. لهذا مسلمانان را لازم است که تخم اتحاد را بقولت ایمان کامل بر قرآن خود در مزرعه عالم اسلام بکارند. و ثمره های سعادت آن را برچینند . ثالثاً - (علوم و صنایع را) مانند یک مال گم شده خود دانسته در عقب آن بدویم و بدست آریم علی الخصوص دولتهای آزاد و مستقل مثلاً بکمال تاسف می بینیم که دولتهای عثمانی ، و ایران، و افغانستان از معادن یعنی کانهای خود شان هیچ استفاده کرده نمیتوانند . در دولتهای اوروپا نه تنها از کانها ملک خودشان بلکه از کانهای رومی زمین استفاده میکنند بلکه غیر از معادن طبیعی بر اختراع معدنیات صنع نیز مقدر اند. زیرا آنها علم آنرا دارند و ما علم انرا نداریم. هزاران چیز است که بسبب عدم علم آن از ان محروم مانده ایم. و دیگران بسبب علم آن به آن نایل شده اند که در اینجا ما تنها بیک معادن مثال آوردیم. یگانه چاره زود بدست موزون آن برای افغانستان و ایران، غیر از فرستادن و نشه نمودن اولاد خودشانرا بمکتبها و دار الفنونها و صنایع خانه نامی روی زمین و اساس دادن مکاتب فنیه و علی الخصوص مکاتب ابتدائیه و رشدیه را در وطن دگر چاره دیده نمیشود. ولی اگر از امروز بکار آغاز کنیم ده سال بعد ازین ثمره آنرا خواهیم دید، و هر چه پستر بمانیم خسارت آنرا بیشتر خواهیم دید. رابعاً - (عسکر شدن) دولت علیه عثمانیه همه عسکر شده‌اند ایران و افغانستان را نیز ضرور است که همه عسکر شوند. ملتي که برای محافظۀ ملیت، و وطنیت خود عسکر نشوند حق وطن و شرف ملت خود را بجا نیاورده خواهند بود که مجازات آنرا در دنیا و آخرت خواهند دید. همه عسکر شدن عبارت ازین نیست که ده ملیون ۱۵۵ نفوس افغانستان دفعةً زیر سلاح درآیند . نی بلکه هرفردی از افراد اهالی بدون استثنا بمجردیکه به سن بیست و یک سالگی در آید همان دم بقرعة عسکری داخل شده مدت دو سال کامل بسلک عسکری داخل شوند. و بعد از آنکه دو سال خدمت عسکری خود را بجا آورند و تعلیم و قواعد عسکری خود را بیاموزند رخصت میشوند که به اینصورت ۱۵۶ قضیه همه عسکر شدن در ظرف یک چند سال نتیجه پذیر میگردد. اگر چه کر و نیهای ضروری بسیار داریم. ولی ما در ینـو قت بهمین چهار عنصر اساسی، افکار نا بکار قاصراً خود را عرض کرده توانستیم. خاتمه و اعتذار این عبد احقر حضرت خلاق مجر و بر این رساله محقره را محض بنا بر نیک مقصد خدمت حقیرانهٔ ۱۵۷ مورانه ناچیزانۀ بقلم گرفته هدیۀ لتقارئین با این نسخۀ شمارۀ بیست و چهارم روزنامۀ مبارکه خود که نسخۀ آخرین سال اول اوست نشر نموده عرض و تقدیم نموده‌ایم. اگرچه مطبوعات اسلامیه ازینگونه ایقاظ نامه‌ها و فغانها پیشتر و بیشتر و بار بار بهتر از ما نوشته و گفته و نشر کرده‌اند که این اثر ناچیزانۀ ما نسبت به آنها هیچ نیست. و چون از نگفتن و ننوشتن گفتن و نوشتن بهتر می‌نمود. به بی‌بضاعگی، و کم اقتداری خود ندیده به تحریر ونشر این اثر جرأت نموده شد. هیچ شبهه نیست که این اثر ما بدرجه کافی مقیاس واسعی که برای احتیاجات (چه باید کرد؟) نیست ولی این اثر ناچیزانه ما چون باز کردن یک راه تحریر اینگونه آثار و وضع کردن یکفکر کمی از بسیار است امید میشود که صاحبان افکار عالیه، و دانشمندان هواخواهان ترقیات اسلامیه ازین راه دا[ن]ش رهگذر بسی تصورات و تدبرات نافع مفید تر در وطن عزیز ما از قلمهای گهریار خودشان بروی کار آورند. و نیز خطا و قصوری که درین اثر ناچیزانه به بینند بنظر خطاپوش خود عفو بفرمایند. باقی از درگاه حضرت الهی جلّ عظمته توفیقات، و سعادات و ترقّیات و آگاهی همۀ برادران مسلمان خود را نیاز میکنیم والسلام مدیر و سرمحرّر سراج الاخبار افغانیّه محمود طرزی ۱۶۰ [BLANK PAGE] [BLANK PAGE] [BLANK PAGE] [BLANK PAGE]