Afghanistan Digital Library adl0238 http://hdl.handle.net/2333.1/4qrfj6s6 This is a PDF version of an item in New York University's Afghanistan Digital Library (http://afghanistandl.nyu.edu/). For more information about this item, copy and paste the "handle" URL above into a web browser. When referring to or citing this item please use the "handle" URL and not this document or the URL from which you downloaded it. All works presented on New York University's Afghanistan Digital Library website are, unless otherwise indicated, in the public domain. The images available on this website may be freely reproduced, distributed and transmitted by anyone for any purpose, commercial or non-commercial. NYU Libraries, Digital Library Technical Services, dlts@nyu.edu [BLANK PAGE] [BLANK PAGE] Mohammad Tâj od-din Afghâni (p.228) Tohfat al-amir fi bayân-e soluk al- moluk wa-l-tadbir. [Lahore], [1]328 / 1910 (p. 218) Lahore [BLANK PAGE] تحفة الامیر فی بیان سلوک الملوک والتدبیر حسب فرمائش تجارت نشان عبدالرسول خان ولد غلام محمد خان تجار ساکن چارکار باهتمام منشی مظفرالدین مینیجر وپرنٹر درمبطع اسلامیہ سٹیم پریس طبع گردید الف فهرست رساله تحفة الامير فی بیان سلوک الملوک والتدبیر مضمون صفحه مضمون صفحه باب اول فصل ۱۲ در بیان اطاعت ملوک وما یناسبه لها ۱ در بیان سیاست و فواید آن .... ۱۴۵ فصل ۲ فصل ۱۳ در بیان بے ثباتی جهان ۱۲ در بیان وفای عهد و وعد ۱۵۰ فصل ۳ فصل ۱۴ در بیان خلافت و صفت آن ۳۴ در بیان فضیلت سخاوت و قبح بخل ۱۵۶ فصل ۴ فصل ۱۵ در بیان شکر و فواید آن ۵۵ در بیان سلوک ملوک با رعایا ۱۷۱ فصل ۵ فصل ۱۶ در بیان عدل و احسان ۵۸ در بیان رعایت حقوق والدین و همسایه و یتیم و ذی القربی ۱۸۰ فصل ۶ فصل ۱۷ در بیان ظلم و قبح آن ۸۸ در بیان وزرا و صفت ایشان ۱۸۷ فصل ۷ فصل ۱۸ در بیان مشوره و فواید آن ۹۹ در بیان ندما و صفت ایشان ۱۹۹ فصل ۸ فصل ۱۹ در بیان حذر و حزم و احتیاط ۱۱۷ در بیان امرای عسکر و صفت ایشان ۲۰۲ فصل ۹ فصل ۲۰ در بیان حلم و ترک غضب ۱۳۰ در بیان عاملان و صفت ایشان ۲۱۷ فصل ۱۰ فصل ۲۱ در بیان عفو و فواید آن ۱۳۹ در بیان ملوک و صفت ایشان ۲۲۴ فصل ۱۱ فصل ۲۲ در بیان صلح و فواید آن ۱۴۳ در بیان خاتمه رساله ۲۳۶ ربّ یسر بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ وتمم بالخیر سپاس فزون از حد و قیاس مراحدی راست سزاست که نظام مهام سراسر انام بنی نوع انسان را بوجود صلاح آسود شاهان ذی شان زمان آراسته و ملوک وسلاطین وقت و آن پیراسته نمود که اَلسُّلْطَانَ فِی البَلَدِ كَالرُّوْحِ فِی الجَسَدِ وصلاح معاش عباد وفلاح معاد عُبّاد این امّت عالی همت والا نهمت را بعد از امر بطاعت خود و اطاعت جناب حضرت رسول مقبول باطاعت سراپا منفعت شاهان ذی شان زبان شائسته و ملوک و سلاطین وقت و آن بائسته فرمود که اطیعوا الله واطیعوا الرّسول واولی الامر منکم و درود نامعدود سعادت ورود بر واضع قواعد شریعت و بانی مبانی دین و ملّت وقائل مقوله معقولہ بے ریب وشبهت الملك والنبوّة توأمان وبر آل عظام و اصحاب کرام الی یوم القیام باد مثنوی نزد خرد شاہی و پیغمبری چون دو نگین اند یک انگشتری گفته آنها که آزاده اند کین دو زیک اصل و نسب زاده اند فصل اوّل در بیان اطاعت ملوک و سلاطین مایناسب لها چون جناب حضرت حق جلّ وعلا در آیه متلوه قرآن مجید و فرقان حمید اطاعت اولی الامر را بکافه اہل ایمان وعامه اهل ایقان بلکه جمله انام از خاص و عام فرض محتم نمود و متابعت شان را در اعلای دین له یعنی اعظم و ضرور ۱۲ ۲ له یعنی مقصود و مطلب ۱۲ ۳ له بالكسر بمعنی بنده ہائے خداوند ۱۲ ۴ له بالضم و تشدید موحدہ بمعنی عبادت کنندگان جمع عابد ۱۲ ۵ له یعنی قصد چیزی کردن بمعنی ہمت نیز آمده ۱۲ ۶له یعنی بہتر و لائق ۱۲ ۷ له بمعنی بهتر و لائق ۱۲ ۸ له ای آیت ۵۹ رکوع ۸ ربع ۱۲ ۹ له بفتح اوّل و سکون دوم و فتح میم پرهیز دن فز جوان درین نفشه انوام است بفتح اوّل و میم بروزن روزن ۱۲ ۱۰ بفتح ہمزہ و تایے کہ بائیے دیگر از یک شکم در یک وقت زادہ باشند و ہر دو را توأمان گویند ۱۲ ۱۱ له چون در ابیات مثنوی در ہر بیت دو قافیه باشند و ابیاتش مطابق راشنوی نام کردند ۱۲ ع ۲ احمدی واجرای شریعت محمدی که سرمایه سعادت ابدی ست واجب والزم فرموده ولما امر الله هذه الامة بان یکونوا امرین بالمعروف والناهین عن المنکر وذلك لا يحتم الا اذا كان الامة بالمعروف قادرا على تنفيذ هذ التكليف على الظلمة والمتغلبين ولهذا قال على لا بد للناس من امام بار اوفاجر ولم يرسل النبي ء رجلين فصاعدا لشأن الاوامر احدهما على الاخر وامر الاخر على متابعته وطاعته لينتظم الامر وينتظم والاوقع الهرج والمرج واضطراب امر الدين والدنيا واختل نظام المعاش والمعاد قال ء من فارق الجماعة قدر شبر لم يرجيوحة الجنة خلاصه روح ۱۴۳ فعلى الرعية مطاوعة الملوك وعلى الملوك مطاوعة ملوك الملوك لينتظم مصالح العام روح ۱۴۳ الما روى عن انس ابن مالك عن النبي ء مرانه قال اسمعوا واطيعوا مرانكم وان استعمل علیکم عبد حبشى وعن ابن عباس عن النبيء مرانه قال من را من امیره شيئا يکرهه فلیصبر فانه ليس لاحد ان يفارق الجماعة شبرا فيموت ميتة جاهلية وعن علي عن النبي ء مر بعث جيشاً فأمر عليهم رجلاً فغضب عليهم يوما فاو قد نا را فقال ادخلوها فاراد بعضهم ان يدخلها وقال بعضهم انا قررنا من النار فلانه خابها فذكروا ذالك للنبی ء مر فقال لو دخلوها ما خرجوا منها ابدا لا طاعة لمخلوق في معصية الخالق انما الطاعة في المعروف بستان ابولیث فی باب طاعة الولاة بنا بران در هر طبقه از طبقات زمان و بر هر طائفه از طوائف بنی نوع انسان از صغیر و کبیر و برنا و پیر که چوگان وصولجان قضائے اللهم حبل ذکره را چون گویند و در فضای قضاء بقدم رضا بصدق نیت و خلوص عقیدت در تگ و پویند باید که سلطان زمان و پادشاه وقت و آن خود ها را که در سایه حمایتش از تاب آفتاب حوادث زمان آسوده گی و ایمنی جویند بظاهر و باطن در جمیع ازمنه و اماکن انقیاد و اطاعت نموده خیر او علنا دعا و ثنای شان را گويند قال النبي ء مر دعاء آن مفروضتان دعاء الایمان و دعاء السلطان چنانکه آورده اند که عبد الله ابن مبارك، فرموده که اگر بدانم که در تمام عمر مرا یک استجاب است همان دعا را در اصلاح حال پادشاه زمان خود صرف نمایم که نفع آن بعموم خلائق واصل لاحق گردد فرد که در خاطر پادشاهان هی * پریشان کند خاطر عالمی ے واین کلمه ها و ژن عجمه گویند که مجھے ناموافق بے اتفاق بخلاف هم کارے کند و هر کرا آنچه از وقت آید کند با هر کان قاطع ہے بفتح اول ولام جیم عربی یعنی چوگان ۱۴ قال فی شرح الجزری ینبغی ان یدعوا بالامور المهمة والكلمات الجامعة وان يكون معظم ذالك او كله في امور الاخرة وامور المسلمين وصلاح سلاطينهم وسائر ولات امورهم و توفيقهم للطاعات وعصمتهم من المخالفات وتناونهم على البر والتقوى وقيامهم بالحق عليه وظهورهم على اعداء الدين وسائر المخالفین م۴۲ م۲۱۳ و در تفسیر مدارک شریف و روح البيان مذکور و عیان است اینکه در بعضے کتب سماوی مذکور است که حق سبحانه و تعالی میفرماید که نهم ملک ملوک و شاہ شاہان قلوب دولہائے ملوک و نواحی و موئے پیشانی شان بید قدرت من ست پس اگر بندگان من اطاعت و فرمان برداری کنند مرا میگردانم سلوک مراد سلاطین و ملوک شان را بائے شان عطوفت و رحمت و نعمت و اگر معصیت ورزند و نافرمانی کنند مرا میگردانم ملوک و امراء سلاطین شان را بایشان عقوبت و زحمت و نقمت پس اے بندگان من چون کار ہا بقبضۂ قدرت من و آنچه بالكسر معنی کیت از امرا و ملوک وسلاطین بشما میرسد بفرمان من ست کہ يفعل الله ما يشاء ويحكم ما يريد سئل این آیت در رکوع تاریخ جزء ۱۴ عن اعرابی بم عرفت الله فقال البعرة تدل على البعير واثر السير تدل على المسير والروث تدل على الحمير فكيف لا يدل السماء ذات الابراج والارض ذات الفجاج على السامع البصير والمبدع القدير تفسير كبير حتى انه سئل بعض العلماء ما الدليل على ان للعالم صانع واحد قال ثلاثة اشياء ذل اللبيب وفقر الاديب وسقم الطبيب ص ۴۲۷ ج ۳ زیرا که نمیتند ایشان مگر چون خامه در دست نویسنده و یا نامه در روی خواننده پس مشغول مسازید نفس خود را بسب و دشنام ملوک و سلاطین و آنچه بشما میرسد از ایشان بدانید بلکه بفحوائے وما اصابك من سيئة فمن اول رکوع این آیت در نفسک همه را از شومی و بدی اعمال و جزائے وبال و زشتی افعال خود نا دانسته از فعل قبیح معاصی و گناهان خود با بفحوای صداقت انتمای وان استغفروا ربكم ثم توبوا اليه يمتعكم متاعًا ایست که دو ر کو ۱۲ قمر ج ۱۳ حسنا الى اجل مسمی ویؤت کل ذی فضل فضله چشم جسم و جان خود ها را از کردار ہائے ١ والالحاح ان يلازم المسؤل حتى يعطيه ۱۲ قاضی بیضاوی ۲ ولات بضم و او و تخفیف لام و فوقانی جمع والی بمعنی حاکمان و درستان و بدشت بدلام خطاست و همچنین قضات به تخفیف ضاد معجمہ جمع قاضی ۱۲ ۳ این آیه را در رکوع بعد از رکوع ثلث جزه ۱۳ زشت سجل المحو را پرتو به و استغفار روشن و منور سازید لانه شفاء للغلیل و اسداء للمغلیل که تا بمضمون در ر مشحون آیه وافی هدایت وما كان الله لیعذبهم وانت فیهم وما كان الله معذبهم وهم یستغفرون قال امیر المومنین علی رضي الله عنه كان في الارض امانان فرفع احدهما وبقى الآخر فاما الذی رفع فهو رسول الله ص وما اما الذی بقى فالاستغفار وقرءه بعدلا هذه الاية وفى نفائس المجالس المؤمن الصادق لا يعذبه الله تعالى في الآخرة لات نبییه يكون فیهم یوم القیمة واقسم الله سبحانه ان لا يعذب امته ما دام هو بینهم روح ٢١٤٨ وكلمات رسول الله ص امان ما عاش فكذا ورثه الاکمل فان اعتقاده واتباع طريقته كالايمان بالرسول ص واتباع شریعته اذ هو نائب عنه وخليفة له فالاقتران باهل الصلاح والتقوى مما يرفع الله به العذاب واعلم ان المؤمن الصادق فى ایمانه لا يعذبه الله في الآخرة لان نبيه يكون فیهم یوم القیمة وما دام هوبين الامة لا يعذبهم الله ويقول لهم جربا مؤمن فان نورك قد الطفاء ناری فان دخل المجرمون النار فذالك بجهة الخلوص لا الخلود ح ٢٣٩ م ١٤ امر او ملوک شما را بالای شما رحیم و مهربان گرداند و مصداق همین است فرموده جناب حضرت رسول مقبول عم کہ کماتكونوا یولی علیکم مثنوی ہر چه آید بر تو از ظلمات غم به آن ز بیباکی و گستاخی ست هم با این جهان کوه ست فعل مانده پوس به ما آید نداما را صداهم که ظهر الفساد في البر والبحر بما كسبت ايدي الناس ليذيقهم بعض الذي عملوا لعلهم يرجعون وكان الوكيع رح اذا اذاه شخص يحث التراب على رأس نفسه ويقول لولا ذنبي ما سلط هذا على ثم يكثر من الاستغفار حتى یسکن ذالك المؤذى عنه طبقات فان الاستغفار دواء الادوار وبه يفتح باب الملكوة الی الله الملك الغفار روح ١٥٨٩ واز مضمون کتاب روضتا رمفهوم می شود اینکه هر یک از ه منسوب بشي سيست منزل از انشین که ترجمان باری دو و باشد الف مقصوره را مطابق قاعده ها لتیایی نسبت را بدار بدل کردند پوه در ابیات مثنوی در برسبیت در قافیه علاحده باشد لہذا ابیات مختلفه الفوافی را مثنوی نام کردند ۱۲ ع حضرات ملوک و سلاطین بنده اند از بندگان خداوند جل ذکره که ذکور هم عبیده و اناثهم امائه و شاهنشاهی صفتی است از جمله صفات خصائص جناب حضرت قدس خداوندی عزاسمه که عبارت از ملک ملوک وشاه شاهان است لهذا شرع شریف جواز نفرموده احدی از خطبا وغیره را که ملوک زمان و امرا وسلاطین وقت و آن خودها را موصوف بصفت وملقب ومخاطب بلقب وخطاب شاهنشاهی نموده در خطب وغیره بصفت مذکوره یاد کنند که ما للتراب و رب الارباب یعنی چه نسبت ست خاک را با ذات پاک ونیز در تفسیر شریف روح البیان مذکور و عیان است اینکه جناب حضرت موسیٰ ع در مناجات خود بجناب حضرت قدس خداوندی جل ذکره عرض کرد که پاکاصمد اعلامہ و نشانه خوشنودی تو از خلق چیست فرمود که ای موسیٰ اگر حاکم وعامل گردانیدم بالای شان اهل خیر وخیارشان را پس همین ست نشان خوشنودی من از ایشان واگر حاکم و عامل گردانیدم بالای شان اهل شر و اشرارشان را پس همین است نشان سخط و نارضای من از ایشان وكان بكر بن عبد الله المزني يقول اذا وجدت من اخوانك جفاء فذالك من ذنب احدثته فتب الى الله تعالى واذا وجدت منهم زيادة محبة فذلك لطاعة احدثتها فاشكر الله تعالى انتهى كلامه واعلى الله مقامه طبقات چنانچه بلبل حقیقت نوازی معین فرازی جناب حضرت شیخ مصلح الدین سعدی شیرازی رح فرمودۀ معنوی لے بقومیکه نیکی پسند دخداے : دہد حاکمے عادلے نیک رای * چو خواهد که ویران کنند عالم دہد ملک در پنجۀ ظالمے * و نیز در تفسیر شریف روح البیان مذکورست که از حجاج ستمگر حلاج پرسیدند که با اینکه زمان سراسر امن و امان خلافت جناب حضرت امیر المومنین عمر رض را دیده و در یافته و عدل و انصاف و صلاح او را که شمر سنۀ کاسۀ فارغ بوده دانسته چرا عدل را که طریقۀ انیقۀ حدیقه بهشت و راہ رضاے خالق خوب وزشت ست ہشته و لے بفتح همزه و کسر نون ویای تحتانی بمعنی خوب وعجیب ۱۲ سراج گذاشته و شیوۂ ظلم زشت که در ان نارضائی جناب حضرت خداوند جل ذکره وسد راه بهشت است از برای خود مختار و پسند کرده در جواب گفت تا ذرہا ای کونو ا کا بی ذر فی الزهد والتقوی القمر لکمرای اعاملکیم معاملة عمر رض فی العدل والانصاف روحم ولا عم یعنی شوید شما در زہد و تقوی و نکو کاری مثل جناب حضرت ابوذر غفاری که حدیث ما اظلت الخضراء ولا اقلت الغبراء اصدق من ابی ذر رض در شان اوست کہ یکی از احاد رعایا و افراد برایای زمان سراسر امن وامان جناب حضرت عمر رض بوده کہ من معامله کنم باشما معامله جناب حضرت عمر رض را که با رعایای خود داشت از عدل وانصاف دور از اعتساف و درین اشارت است باینکه نمیباشند حکام دولات مگر بقدر اعمال رعایا در صلاح و فساد قال رسول الله ء کما تکونوا یولی علیکم فرد دهقان سال خورده چه خوش گفت با پسر کای نور چشم من بجز از کشته ندروی قال ء اعمالکم عمالکم قال النبی سیاتی زمان لامتی یکون امراء هم علی الجور وعلماؤهم على الطمع وعبادهم علی الریاء وتجارهم على اكل الربا ونساءهم على زينة الدنيا پس در حین شمول حادثه ظلم وستم و نزول واقعه هائله جور و الم بر ہر یکے از مسلمانان برداشتن دست انابت با میدا جابت بدرگاه ذی جاه عالم پناه پذیرنده عذر عذر خواه حکیم فهیم حاذق درو آگاه طبیب لبیب علت گناه بتضرع و زاری بسیار و جزع و فزع بے شمار در اطراف لیل و نهار خصوصاً در وقت اسحار بتوبه واستغفار الزم بلکه محتم است يقال من كمال الفضل والنوال يا قارع الباب من طلب منا عذرھا فلیلزم عتبتنا مساءً وصباحاً که تا دریای محیط و بے کنار ومنتہای رحمت بے علت وغایت جناب حضرت خداوندی عزاسمہ در جوش و خروش آمده داد و فریاد و خروش بے تنا ہی شان در معرض قبول افتاده عفو تقصیرات شان را نموده ملوک و امرا وسلاطین زمان را بالای شان له یعنی سایه نکرده آسمان و جا نداده بر سر خود زمین راست گوتر از ابوذر غفاری رض ۱۲اج ۲ بضم دأو تخفيف لام و فوقانی جمع والی بمعنی حاکمان و دوستان و به تشدید لام خطاست همچنین قضات به تخفیف ضاد جمع قاضی ۱۲ ع رحیم و مهربان گردانیده زحمت شان را براحت و اندوه چون کوه شان را بفرحت انبوه مبدل گرداند که امن یجیب المضطر اذا دعاه ويكشف السوء مثنوی توگفتی هرانکس که بررنج تاب دعایی کند من کنم مستجابیت در چو عاجز رماننده دانم ترا * درین عاجزی چون نخوانم ترا * روح ۱۲ * ح اقبل أوحى الله تعالى الى موسى علیه انی اعلمك خمس كلمات هن عماد الدين ما لم تعلم ان قدا زالى ملكي فلا تترك طاعتی وما لم ان خزائني قد نفدت فلا تهتم برزقك وما لم نعلم ان عدوك قدمات يعنى ابليس فلا تأمن مكره ولاتلام محاربته وما لكم اني قد غفرت لك فلا تغتب المذنبين وما لم تدخل جنتي فلا تأمن مكرى روح ۲۸۳۸ و دوازده قول که جناب حضرت امیر المؤمنين قايد الغر المحجلين يعسوب المتقین جناب حضرت علی ابن ابیطالب از تورات نقل فرموده تيمناً و تبرکاً درین رساله درج شده اول آنکه ای فرزند آدم در هر چه درمانی مرا یا وکن البته بیابی که منم اجابت کنندهٔ دعاء ۲ آنکه از رنج پادشاه مترس چند انکه بادشاهی من باقی ست ۳ آنکه از قهر من ایمن مباش تا از صراط نگذری ۴ آنکه آفریده ام همه اشیا را از برای تو و ترا از برای خود و تو خود را فنای چیزی کردی که انربرا ی تو آفریده ام ۵ آنکه در طلب روزی متردد مباش که در تربیت نطفه و مضغه و علقه عاجز نشدم از گرده نانی که بتو رسانم عاجز می شوم بکمال قدرت تر از عدم بوجود آورده ام و بدین درجه و مرتبه رسانیده ام و هر روز روزی ترا میرسانم و تو خود را بیهوده محتاج دیگری میکنی و آبرومیریزی و وقت ضائع میکنی و از غیر من روزی میخواهی فرد زنها ر پے لقمہ مبرآب رُخ خویش * آئینه صفت خاک خور و آب نگهدار * ۶ آنکه از برای رزق اندیشه مکن و خوف را بخود راه مده چند انکه خزانه مرا به رمال یابی ۷ آنکه من دوست دارم ترا باید که تو هم دوست داری مرا ۸ آنکه همه کس از اهل و عیال میخواهند ترا از برای خود ومن ترامیخواهم از برای تو۔ ۹ آنکه مرا هشت بر تو فریضه اسلام و تراست بر من روزی سرسیل الفضل له بمعنی امیر زنبوران شهد و آن زنبورینر باشد کلانتر از تمامی زنبوران شهد و هر جا که رود همه زنبوران شهد تابع آن باشند و مجازا بمعنی سرکرده قوم و لقب جناب حضرت مرتضی علی رض بوده زیرا که در هنگام خلافت انحضرت تمامی مومنین صادقین در هر امر تابع و پیرو آنجناب بودند ۱۲ ع وانعام و اگر تو مخالفت کنی در فریضة من مخالفت نکنم در دادن روزی هر روزه ۱۰- انکه من هیچ از تو طاعت فرداے تو میخواهم که تو روزی فرداے خود از من میخواهی ۱۱ انکه اگر تو راضی بقسمت من نشوی دنیا را بر تو مسلط گردانم که ترا در بدر بگرداند تادران خوار و زار و بے اعتبار باشی ۱۲- انکهاے ابن آدم خشم میگیری از براے نفس خود برمن و من خشم میگیرم از براے نفس تو بر تو انتهی مقاله د بالخير والفتو والسعاده ماله بدانکه بر حضرات ملوک وسلاطین لازم ست که تخلق باخلاق صاحب شرعیت در متأسی ومقتدی بحسن سیرت متمم مکارم اخلاق عليه افضل الصلوات والتحية من لملک الخلاق بوده و از تخلف و عدول برکنار باشند که ولقد كان لكم في رسول الله اسوة حسنة لمن كان يرجو الله واليوم الآخر وذكر الله كثيرا زيرا که بانی و اضع قواعد شرعیت و بادشاه حامی آنهاست و حکیم و خیبر مطلق وعلیم و بصیر برحق که نظام مهام عالم را از روی حکمت بلک و نبوة ازان مربوط و مضبوط گردانیده که تا بعد از انقطاع سلسلة رسالت و انقراض دور نبوة شاهان ذی شان ذوی الاقتدار زمان و ملوک و سلاطین عالی مقدار وقت و آن حامی قوانین شریعت و مروج قواعد خلافت گردید نظام مقرر حضرات انبیاء که در حین حیوة خودها در عالم امکان نهاده بودند برقرار بوده از تباهی و بطلان برکنار باشد بدانکه ملوک دو طائفه اند ملوک دین و ملوک دنیا آنها که ملوک دین اند مظهر و مظهر لطف و قهر خدا وندى عزا سمه اند و ایشان نباشند مگر انبیا و اولیا که بسرحنج من عرف نفسه فقد عرف ربه رسیده و بر تخت مملکت ابدی و سریر مملکت سرمدی که واذا رثيت ثمة رئيت نعيما وملكا كبيرا بمالکیت نشسته اند كرو لله ملوك تحت اطمارہ فان الفقراء الكبراء هم الملوك تحت الاطمار و وجوهم المصفرة عند الله کالشموس والاقمار ولكن تحت قباب العزة مستورون عن نظر الاخيار سروم ٢ عو حرا قال الشيخ ابو العباس ره معرفة الولى اصعب من معرفة الله فان الله مهر بکماله وجماله وحق يعرف مخلوقا مثله يأكل كما يأكل ويشرب كما يشرب طبقات وروم ص ٣٨ ج م وادنى ما في السترات لا يتعرض احد لحمایة الله تعالى اذا اذا هم بعد ان عرفهم انهم اولياء الله فكان ستر مقامهم عن الخلق رحمة بالخلق . له تاسی یعنی پیروی کردن ۱۲ ته این آیت در رکوع قبل از رکوع آخر حزاب ، له یعنی پیشوا و مقتداء ح نه یعنی نگاهدارنده اعنایت د کرم ۲ هه این آیت در سوره دهر در رکوع ۲ بعد از رکوع ثلث جزه ۲ - همه جمع طمر بالكسر بمعنی جامد کهنه و کلیم کهنه پیر صوف ۱۲م ۹ فتي الباب اعتدل ارهن اذاهم من غالب الخلق فان الاذي لم نزل من الخلق لهم في كل عصر لجهلهم بمقامهم روح ۲۴۲ ح ۲ و با ایشان بصدق و ادب خدمت باید نمود که من لا ادب له مع الخلق لا ادب له مع الحق ومن لا ادب له مع الحق فانه اشد ومجرم و من يهن الله فماله من مكرم قال ابو عبد الله رض من خدم الاولياء بلا ادب هلك قال على قوام من احب ان يكون فى حفظ رب العالمين فليخدم اولياءه المقربين بصدق طبقات واما الاعتراض على الاولياء والمشائخ من العلما فانه يحرم الخير ويقطع بركة الصحبة وزيادة العلم يدل على ذلك شان موسى والخضرع منها حين الاعتراض عليه بقوله فلا تسئلني عن شيئ حتى احدث لك منه ذكرا فاعترض عليه فاجابه بالفراق فحرم من بركة صحبته وانقطعت بركة الزيادة من علمه والخير الذي جعله الله معه ومن شؤم الاعتراض ما كان من امر الخوارج اعترضوا على على رض وخرجوا عليه فخرجوا من الدين وصاروا كلاب النار وشر قتلى تحت اديم السماء قال ابو يزيد البسطامي رح في حق تلميذ كلما خالفه دعوا من سقط من عين الله فروى بعد ذلك مع المخنثين وسرق فقطعت يده هذا حظ المعترض فى الدنيا واما حاله في الاخرة فلا يكلمه الله ولا ينظر اليه وله عذاب اليم فى نار القطيعة والهجران روح ۲۴۸ ح ۲ والخوارج قوم من زهاد الكوفة خرجوا من اطاعة على رض عند رضاه بالتحكيم بينه وبين معاوية رض قالو اكفر بالتحكيم ان الحكم الا لله وكانوا اثني عشر الف رجل واجتمعوا ونصبواراية الخلاف وسفكوا الدماء وقطعوا السبيل فخرج اليهم على رض ورام رجوعهم فابوا الا القتال فقاتلهم بالنهروان تقتلهم واستأصلهم ولم ينج منهم الا القليل قال عصر الخوارج كلاب اهل النار روح ۴۲۲ ح ۲ و ایشان را چه سلطان و چه دربان و چه خاقان و چه دهقان در زیر ژنده با دلهاے زنده اند شاورُ و الا همت آن گدایان از سفر عِنْدَ قُرهانته و ارواحها شهر ننگ میدارند چه در یک لمحه گرد عالم بر میایند و کونین وا قطاع ایشان نظر دارند له ای آیت در رکوع نصف جزء ۱۷ سه بضم دال مهمله یعنی بساط فرش و پرده شامیا ته و سایه بان ۳ له این آیت در رکوع چهل از رکوعات جز ۲۴ پ ۱۰ فرد مقام سلطنت درویش دارد * زصد سلطان فراغت پیش دارد * و آنها که ملوک دنیااند صورت صفات لطف و قهر خداوندی عزاسمه اند زیرا که سلطنت و مملکت پرورش صفات حمیده و ذمیمه را کامل ترین آلتی و معظم ترین عدتی اند بلکه مملکت تمام ترین آلتی است تعهد حق جل ذکره را و سلطنت بزرگ ترین دیلتی است مر تمرد را از خالق برحق چه اگر نفس را در صفات ذمیمه پرورش دهد بمقامی رسد که دعوی خدائی کند و این نهایت صفات ذمیمه است که بدین در که جز باین آلت نتوان رسید زیرا که هیچ درویشی عاجزی گرسنه دعوی خدائی نکرده و نکند چه نفس او آلات تکبر و تجبر و انانیت ندارد فرعون بی عون را که من خرافاته و هفواته علیه ماعلیه چون این آلات بکمال بود نفس خود را در صفات تجبر و تکبر و انانیت بکمال رسانید لاجرم ثمرة دعوی انا ربکم الاعلی از وی بظهور رسید که و لیضحک علیه النوکی بل التکی و درین دعوی خود تمسک بمملکت و سلطنت نمود که الیس لی ملك مصر وهده الانهار تجري من تحتی چون کنده ناتراش و چوب ناهوار و تاخراش مصداق كأنه خشب مسنده خالی از دانش و نظر و عاری از احتیاط و حذر بلکه ملعبة اطفال ومضحكه ارباب قیل و قال كه اطفال دبستان بران خنده زنند و بنيا و تقر بر چنین دعوئی را بناخن انگشت کنند و این نیست مگر تلبس و تدلیس و سینه زوری بلکه از براهین عقلی و نقلی نعامی و کوری است ما هذا الا خذلان بواح وزير صراح و خسر براح و وقوع في طعن الرماح نعوذ بالله من ذلك واتوب اليه من المهالك قائلاً في حقه جميع ما حكى فى التنزيل عن مالك واتبعنا هم في هذه الدنيا لعنة ويوم القيمة هم من المقبوحين و همچنین اگر نفس را بدین آلات در صفات حمیده پرورش دهند بمقامی رسند که متخلق باخلاق حق جل ذکره شوند و متصف بصفات ربوبیت گردند و این نهایت صفات حمیده و کمال دین است که بر دانشوران عالم مانند شمع انجمن بلکه مانند آفتاب عالمتاب درخشان و تابنده ل يعنى طبقه مفرح ۱۳ سل يعنى حكايات عجيب و غريب كه از ان خنده آید ۳ ، که این آیت در رکوع بیج جزء ملے یعنی از و که فرزند او مرده باشد ۲ام شه بالضم يعنى احمق و نادان ۱۲ د که این آیت ۲ رکوع قبل از رکوع ثلث جزء ۲ شه یعنی پوشیدن عیب كالا بر خریدار ۱۲ شه بالفتح یعنی تجاوز و ت استدلال شدن ۴ ام ۱۲ ج او روشن است چنانکه خواجه عالم فرمود که بعثت لاتم مكارم الاخلاق وبمال آن اخلاق جز بپاکت و ملکت و سلطنت نتوان رسید چنانکه اگر کسے خواهد که صفت جود و کرم را پرورش دهد که از جمله صفات حق جل ذکره است و بمقتضای تخلقوا باخلاق الله متخلق شود جز بآلت مملکت و سلطنت بدیں نعمت نتوان رسید واگر خواهد که صفت حلم را پرورش دهد قوت و قدرت و سلطنت باید کہ بجملہ رنج واذلی خلق تحمل کند و اگر بدوں قوت و قدرت تحمل کند اضطرای بود نہ اختیاری و آن عجزی بود نہ علم و حلم صفت حق جل ذکره است و عجبه بصفت خلق و اگر خواهد که صفت عفو را پرورش دهد قوت و استیلا عنمام باید بر مکافات اہل جرایم کہ تا بمعہ قدرت عفو کند و موصوف بصفات حق عزاسمہ و محبوب گردد کہ ان الله عفو یحب العفو و این جملہ از صفات لطف حق جل ذکره است واگر خواهد که بصفات قهر حق عزاسمہ متصف شود آلت سلطنت و مملکت تمام باید که تابقتح و قهر كفار اشرار ذھب اللہ بنورہم و اہل اول جز دیگر این آیة بدعت وظلم و فسق و فساد و تغذی شان بکمال قیام تواند نمود و این نیز صفت حق عزاسمه است لیعذاب الله المنافقين والمنافقات والمشركين والمشركات الآية وانصاف مظلوم ضعیف را از ظالم قوی ستانیدن و دفع دزدان و راہ زنان کردن و بر اہل قصاص بفرمان حق جل ذکره قصاص فرمودن و براہل جنایات حدود راندن و در مهالک محروسه از بهر حراست ملک و مصلحت خلق و دفع فتنه سیاستها بیجا با راندن و امثال آن و اگر خواهد کہ بصفت رحمت و رافت متصف شود ملکی فراوان و رعایا ے بیکران وطوایف بسیار و خزاین بے شمار باید کہ تابہ طائفه بقدر استحقاق شان شفقت و رافت و مرحمت فرماید و همچنان باقی صفات واعلم ان السيف سيفان سيف ظاهر وهو سيف الجهاد والصورى وسيف باطن وهو سيف الجهاد المعنوى فبا الاول تنقطع عروق الكفرة الظاهرة الباغية، بالثاني عروق القوى الباطنة والاول بيد مظهر الاسم الظاهر وهو السلطا وجنوده والثاني بيده مظهر الاسم الباطن وهو القطب وجنوده فنسأل الله تعالى ان ينصر سلطاننا بالاسم الممد والناصر و المعين ويخذل اعدائا بالاسم المنتقم والقهار وذي الجلال وذى القوة المتين ۱ بضم اول و سکون ثانی معنی گیر دخود شی ۲ ع سے بالفتح بمعنی ناموز زدن دگستردن و قهر کردن و خوارگردانیدن ۳ حتکے ان ایت در روع به بقره کرع برا جزا ۴ مگلے جمع جنایت بمعنی گناه کروی ۶۱۱۲۱ ۱۲ س روح ۴۶۸ ۱۲ فصل در بیان بے ثباتی جہان و کفرحی عمر عزیز قال الشیخ الشبلی رح قرأت اربعة الاف حدیث ثم اخترت منها حدیثا واحدا او کان علم الاولین والاخرین مندرجا فیها وذلک ان رسول اللہ قال لبعض اصحابہ اعمل لدنیاک بقدر مقامک فیها واعمل لآخرتک بقدر بقائک فیها واعمل للہ بقدر حاجتک الیہ واعمل للنار بقدر صبرک علیها روح ۴۶۴ ۳ فرد ثباتی ندارد جہان اے پسر بغفلت مبر عمر در وی بسر و چون نعمت با عظمت شاہی که از جمله اعظم و افضل نعمای الہی و جل و اکمل لطفہای نامتناہی ست و عمر عزیز چون برق و شرر در گذرست که تا نگاه کرده رفته و حیات چون حباب و غنچه آب پے سپرست که تا چشم کشاده در دیده نمانده و اوقات زندگانی در بے ثباتی چون نقش آب و نمایش سراب بی اثر که تا هست گفته نیست شده و چون باد بہار در گذار که تا در دیده جادی ناپدید شده هکذا فاعزل الحقایق وتحاک حلل الدقایق روح ۲۳۳ ح ۲ فعلی العاقل ان لا یغتر بالمال والمنال بل یرجع الی اللہ الملک المتعال وقال رجل صخرة عظمیة وعلیها سطر قدیمة فرحک بشیئ من الدنیا دلیل علی بعدک من اللہ وسکونک علی ما فی یداک دلیل علی قلة ثقتک باللہ رجوعک الی الناس فی حال الشدة دلیل علی انک لم تعرف اللہ روح ۲۷۹ ح ۱ یقال الدنیا عرض حاضر یأکل منها کل البر والفاجر وتسمیتہ عرضا تنبیه علی انه سریع الفناء قریب الانقضاء روح ۶۷۸ ح فرد من نمیگویم زیان کن یا بفکر سود باش اے زفرصت بیخبر در ہر چه باشی زود باش : دہر ساعتی که میگذرد از عمر جو ہر بے بہاست قیمت آن را بباید شناخت و ہر فرصتی که از دست میرود در بے ہمتاست آن را ضایع نباید ساخت رباعی ہر یک دمی کز میرود از عمر گوہریست کان را خراج ملک دو عالم بود بہا اے کنایہ از کام گرفتن کام و ارجاع بساحل نمودن ۱۲ ع مله فرصت بضم معنی نوبت چیزی بمعنی آرام یافتن وصلح دادن و بمعنی موافقت روزگار ۱۳ ع ۱ ۱۳ مپسند کین خزانه دهی رایگان بباد * و آنگاه روی بخاک تهی دست و بینوا * و فی الحدیث ان لله ملكا ينادى كل يوم وليلة ابناء الاربعين قد دنا حصاد زرعكم وابناء الستين ماذا قدمتم وما ذا علمتم وابناء السبعين هلموا الى الحساب روح ٢٣٣ ح ٣ * دل زدنیا زود تر گرد و جوانان را خنک * کهنگی از سردی آب ست صارغ کوزه را * وغلب على فضل الصمد يقين الخوف حتى كان يشم من فمه رايحة الكبد المشوى وكان عثمان رض اذا مر على المقبرة بكى حتى يبل لحتيهء ولما حضر الامير يوم الوفات بكى فقيل له فى ذالك فقال ابكى على بعد سفری وقلة زادى وانى اصبحت على مهبط جنة اونار لا ادرى ايهما ياخذنى طبقات آورده اند که روزی مالک دینار رحمة الله الملک الغفار بگورستانی میگذشت دید که جمعی مرده را بخاک میسپرند از غایت هیبت بی متاثر شده بر سر خاک آن مرده چنان گریست که از آب دیده دول خاک قبر آن مرده را گل ساخته غریق بجر حیرت و امواج فکرت گردیده با خود گفت که ای مالک رح غم خویش را ناخورده زودست که سفر دور و دراز و چنین روز جان سوز بے ساز و بر پیش است آه در و ناک از دل صد چاک و ناله و زاری و فریاد و بیقراری بر آورده از درد و خوف بید لجه بادل پر غم و چشم پر نم مینالید و جبین ندامت بخاک مذلت می مالید و اپس بخانه ملک آشیانه بے هوش دیوانه وار و مدهوش و شیدا و سر گرم این سودا آمده از هیبت بے غایت این اندوه انبوه چون کوه بیمار شده بر حال نژند خود زار زار چون ابر بهار از ندامت و شرمساری گردار میگریست که دل مرغ هوا و ماهی دریا از شعله آتش کباب و بنیاد صبر و سکون از سیل سرشگش خراب گشتی بکسانیکه بعیادت ذی سعادتش شرف و فایض گردیده بودند وصیت نمود که بعد از فوت وغسل مسنونه وتكفين وتجهیز رسنی بپای من بر بندید و طنابے بگردن من اندازید و کشان کشان چون سگانم بجوی یار برید و بعد از سپردن خاک گوئید که الهی این بنده شرمنده که از خجالت کثرت معاصی و ذلت سرافگنده گریز پای شرمسار مالک دینار رو گریخته را آورده و برحمت بے غایت و نہایت تو سپرده یم و بعد از تمام وصیت شربت ۱ بضم و تشدید جیم بمعنی عیان دریا و دریای شرف ۱۲ ۲ جمع موج بالفتح بمعنی حرکت ومضطرب کردن و بر آمدن آب ببالا ۱۲ ح اجل از دست ساقی ازل نوشیده و جان عاریتی بجانان حقیقی سپرده داعی حق را لبیک گفته از دار فانی بسرای جاودانی انتقال فرموده حق قضی نحبه^۱ رحمه الله رحمة واسعة انا لله وانا الیه راجعون و بعد از فوت کسانش چنان کردند که فرموده بود آواز غیب بگوش جان شان رسید: که ان مالک نجی من المهالک الهی این بنده شرمنده را که از کثرت گناه و معاصی سرافکنده ست در نفس باز پسین قرین لطف عمیم و ندیم رحمت عظمیم خود گردان بمنه وکرمه امین امین امین فرد چو دریای رحمت تلاطم کند : گنه صاحب خویش را گم کند : حسن المصباح^۲ فقد^۳ طلع الصباح حکی ان رجلاً ببلخ امر عبده ان یزرع حنطة فزرع شعیرا فحصدها فرآه وقت حصاده فساله^۴ و قال زرعت شعیرا عنی ظن ان ینبت حنطة فقال یا احمق هل رایت احداً زرع شعیرا فحصد حنطة فقال العبد کیف تعصی الله تعالی و ترجو رحمته اما علمت ان الدنیا مزرعة الاخرة فتاب الرجل واعتق غلامه فمن ایقظه الله عن سنة^۵ لغفلته عرف الله وكان في تحصیل مرضاته ۱۲ و م ۳۸۳ ج ۳ و حال حیات آدمی درین جهان غدار نا پایدار و روزگار ناسازگار زمان بس تیره و تار و نایابی فضایل و انبوهی رزایل جز این نیست که قدر رقدیر و جهل جاهلان و فسادشان در جوش و خروش و چراغ بازار علم و علمای حق گوئی و حق نیوش در غایت کساد و خمش فرد ابلهان را همه شربت ز گلاب قندست : قوت دانا همه از خون جگر می بنیم : و شادی این جهان ست بنیان غم اندود کو شربت او زهر آلود ویده ها از و گریان سینه ها از و بریان جگر ها از دست او کباب و سینه ها از سیلاب طغیان او خراب فرد از ان سر درآمد ای کاخ دل آویز : که چون جا گرم کردی گویدت خیز : روی ان رجلاً اشتری داراً فقال لعلی رض اكتب القبالة فكتب بسم الله الرحمن الرحیم اما بعد فقد اشتری مغرور من مغرور داراً دخل فیها في سكة الغافلين لا بقاء لصاحبها فيها الحد الاول ینتهی الى الموت ^۱ه النحب بمعنى المدة والوقت يقال فلان قضى نحبه اذا مات ۱۲ ص ^۲ه بالكسر بمعنی چراغ ۱۲ ^۳ه بمعنی گم کردن ۱۲ م ^۴ه بالكسر بمعنى مقدمه خواب یعنی نعاس ۱۲ ح : والثانی الی القبر والثالث الی الحشر والرابع الی الجنة او الی النار والسلام فقر اها علی الرجل فردّ الدار وتصدق بالدنانیر کلها وتزهد فی الدنیا فهذا هو حال العارفین حقيقة الحال روح ۲ ع ۲ ح ۱ قال علی رض الدنیا ستة اشیاء مطعوم ومشروب وملبوس ومرکوب ومنکوج ومشموم واشرف المطعومات العسل وهو ريقة ذباب وهو ابيض واصفر واحمر بسبب اختلاف سن النحل فالابيض يلقيه شباب النحل والاصفر كهولها والاحمر شيبها واشرف المشروبات الماء ويشترك فيه جميع الحيوانات ويستوى فيه البرّ والفاجر والمؤمن والكافر واشرف الملبوسات الحرير وهو نسج دابة واشرف المركوبات الفرس وعليه يقتل الرجال واشرف المشمومات المسك وهو دم حيوان واشرف المنكوحات المرأة وهى مبال فى مبال وللعسل اسماء كثيرة منها الحافظ الامين لانه يحفظ ما يودع فيه فيحفظ الميت الميت ابدا واللحم ثلاثة اشهر والفاكهة ستة اشهر وكلما اسرع الفساد اليه اذا وضع فى العسل طالت مدة مقامه روح ۲ ص ۲ م واذا خلط العسل الذى لم يصبه ماء ولا نار ولا دخان بشئ من المسك واكتحل به نفع من نزول الماء فى العين روح ۲ ص ۲ م واول من ركب الخيل اسماعيل عم وكانت وحوشا قبل ذالك وفى الحديث اركبو الخيل فانها ميراث ابيكم اسماعيل عم ولم يكن شيئ احب الى رسول الله عم بعد النساء من الفرس وفى الحديث ما من ليلة الّا والفرس يدعو فيها ويقول ربّ انك سخرتنى لابن ادم وجعلت رزقى فى بيده اللهمّ اجعلنى احب اليه من اهله وولده ويقال لا طحال للفرس وهو مثل لسرعته وحركته ويرى المنامات كبنى ادم واذا دخن بزمله اخرج الولد من البطن واذا ربط الفرس فى بيت لم يدخله الشيطان واما الفرس الذى فيه شؤم فهو الذى لا يغزى عليه ولا يستعمل فى مصلحة حميدة ولا يركبه صالح قال موسى للخضر اى الدواب احب اليك قال الفرس لانه مركب اولى العزم من الرسل خلاصة روح ۲ ص ۲ ح آورده اند که بقایے بود که نزدیک وازه ۱ه با لفتح بمنی جائے بول اے محل پیش آب که عبارت از فرج زن و قضیب مرد باشد ۲ ع ۲ بالکسر معنی سرگین ۲ ح + ۱۶ شہر دکانی داشت و کوزۀ با خود مدام میداشت و ہر جنازۀ که ازان دروازۀ شهر بجانب گورستان بردندی بقال مذکور خسته دران کوزه انداختی و بعد از هفته شمردی که چند شد و گفتی که درین هفته چندین کس در کوزه شد اتفاقاً بقال نیز بمرد و بعد از مدتی دوستے از دوستان بقال دران محله رسید و بقال را ندید پرسید که بقالے بود که درین دکان نشستی چه شد گفتند که او هم در کوزه شد فرد هیچکس را ز مرگ نیست گریز گور کی ہم شبے بگور رود * و ثمرۀ زنده گانی درین سرائے فانی کہ جناب حضرت حق جل ذکره آن را لہو ولعب خوانده که وَمَا الْحَيٰوةُ الدُّنْيَا إِلَّا لَهْوٌ وَلَعِبٌ و چون بنظر دقیق و فکر عمیق نیک ملاحظه شود ۔ علم الیقین بلکہ حق الیقین حاصل آید که سرمایۀ هزاران ہزار رنج و تعب و شداید و صب و مصائب و نصب است کہ ولقد خلقنا الانسان فی کبد ای شدة مكابر مصایب الدنيا وشد ايد الاخرة جلالین۔ فرد مروه هم فکر قیامت دارد : آمیدن چه قدر دشوارست * لات اولها البکاء واوسطها العناء وآخرها الفناء واول الالم استهلال المولود حين ولادته صَارِحًا لما يجده من مفارقة الرَّحْم و سخونته فيضربه الهواء عند خروجه من الرحم فيحس بالم البرد فيبکی روح ۱۷۸ ۲ رباعی یاد داری که وقت زادن تو : ہمہ خندان بدند و تو گریان : آن چنان زی که وقت رفتن تو : ہمہ گریان بوند و تو خندان * فعالم نفسك ايها المريض قبل الحلول الى الحضيض ولو خرجت عن مكمن الغرور والانصفت من نفسك لعلمت انك من حين تمسى الى حين تصبح لا تسعى الا في حظوظ العاجلة ولا تتحرك الا برجل الدنيا الفانية ثم تطمع ان تكون غدا من امته واتباعه ويحك ما ابعد ظنًا وما افحش طمعا قال الله تعالى افنجعل المسلمين كالمجرمين مالكم كيف تحكمون روح ۳۲۰ ح ۱ وعن بهلول قال كنت يومًا في بعض شوارع البصرة فاذا بصبيان يلعبون بالجوز واللوز واذا انا بصبي ينظر سے بفتحتین بمعنی رنج ۱۲ که بمعنی بیماری ۱۲ سه بمعنی رنج و تعب ۱۲ شه این آیت در رکوع بعد از رکوع نصف جز ء، شه بمعنی بانگ کردن کودک در وقت زادن ۱۲ شه بمعنی فریاد رس و فریاد خواه ۱۲ شه بمعنی پستی زمین و نشیب ۱۲ مشه بمعنی پنهان شدن گاه و کمین گاه ۱۲ شه بالفتح کلمه ترحم چنانکه ویل کلمه عذاب ۱۲ ح و کلمه افسوس است ۱۲ ح شه جمع شا رع بمعنی راه بزرگ ۱۲ ۱۷ الیهم و یبکی فقلت هذا صبی یتحسر علی ما فی ایدی الصبیان ولاشیئ معه فیلعب به فقلت ای بنی ما یبکیک اشتری لک من الجوز واللوز ما تلعب به مع الصبیان فرفع بصره الیّ وقال یا قلیل العقل ما للعب خلقنا فقلت فلما ذا خلقنا فقال للعلم والعبادة فقلت من این لک ذلک بارک الله فیک قال من قول الله تعالی افحسبتم انما خلقنا کم عبثا وانکم الینا لا ترجعون فقلت اراک حکیما فعظنی فقال ارالدنیا تجهز بالطلاق مشمّرة علی قدم وساق فلا الدنیا بباقیة لحی ولاحی علی الدنیا بباق فیا مغرورّ با لدنیا رویدا ومنها خذ لنفسک بالوثاق ثم رمق الی السماء بعینیه واشار الیها بکفیه و دموعه تنحدر علی خدیه و خرّ مغشیّا علیه فرفعت رأسه علی حجری ونفضت التراب عن وجهه بکی فلما افاق قلت ای بنی ماذل بک وانت صغیر قال الیک عنی یا بهلول انی رایت والدتی توقد النار بالحطب الکبار فلا تتقد الابا لصغار وانی اخشی ان اکون من صغار حطب جهنم قال فسلت عنه فقالوا ذاک من اولاد حسین بن علی رض قلت قد عجبت ان تکون هذه الثمرة الامن تلک الشجرة نفعنا الله به وبآبائه روح ۱ ع ۷ ح ۲ قیل للشبلی رح فی الدنیا اشغال و فی الاخرة اهوال فمتی النجاة قال رح دع اشغالها تا من اهوالها روح ۳ ۸۰ ح ۲ چه در اول رسیدن آدمی بسن تمیز و حد بلوغ اندیشه اهل وعیال و اندوه مال ومنال وخوف زوال ومحنت در دو بیماری و کلفت ضعف و پیری وعسرت ناداری ومشقت خواری مشکل احوال او بوده هر که را بینی غم چون سایه بدنبال وشادی مانند جمعیت دور از خیال انده نمیش ترن عالمگیر وعیش و خوشی پا در زنجیر بلا نا خوانده میاید و طرب نا رانده میرود نتیجه بدی نقد وثمره نیکی نسیه انچه باید مفقود و انچه نشاید موجود چنانکه آورده اند که شبی مطربی بخواب دید که در ایوان رفیعی بنزد صاحب دولتی سرود میگوید دانصاحب له این آیت در آخر سوره مؤمنون در رکوع ۲ بعد از رکوع ربع جزء ۲۱که بمعنی دامن برمیان زدن و چست شدن و کاری از تشمیر ۲ ته بالفتح والکسر بمعنی بنده ۳ که بالفتح سبک گریستن ۴ ح که بمعنی جاری شدن اشک از چشم ۱۲ ۵ مه جمع هول بمعنی ترسانیدن ۱۲ ح که بفتح میم بمعنی جای یافتن چیزی و محل حصول شی چنانچه ملک و اراضی و جاگیر و باغ و دکان و مزرعه که این همه محل حصول مال و زر هستند ۱۲ ح ۱۸ دولت بدرهٔ زر را توده کرده فرمود که هر قدر توانی بردار مطرب از غایت حرص دانی که در برداشت گسنده بدرهاے زر را زیاده از قوت خود در و گذاشت خواسته که بردارد چون باندازهٔ حرص بود نه باندازهٔ قوت هر چند حمله بکار برد برداشت آن میسر نشد و از شدت زور مقعدش زقید و شلوارش آلوده گردید چون بیدار شد مقعد و شلوار خود را آلوده و مردار دید و اثر از زر و دینار نه بوده های های گریسته مینالید که خدا وندا اگر زر نه بوده این همه زور چه بود و اگر بود چه شد خداوندا قادر بودی که همه خواب مرا راست کردی چه میپنداشتی نمیدردی کاش برعکس میکردی آنچه بکار آید ندادی و از انچه عار آید عطا فرمودی انتهی فرد زبان سبزه نورسته میگوید بگوش گل که دیدم ترک تاز زنده گی آرام در خاک است و بآخر چون منادی كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ ندای اِرْجِعِي إِلَى رَبِّكِ در دهد و مدت عمر مقدر و مقرر منقضی شود دمی مهلت و قدمی فرصت میسر نشود که فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ لَا يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَلَا يَسْتَقْدِمُونَ با هزاران تأسف و حسرت مال و منال و اهل وعیال و اطفال را گذاشتن و با چندین درد و اذیت شربت ناگوار جان کندن را از دست قابض الارواح چشیدن ابیات در اول چو خواهی کنی جمع مال * بسے رنج بر خویش باید گماشت * پس از بهر آن تا بماند بجاے شب و روز میبایدت پاس داشت وزان جمله ای حال مشکل ترست که بحسرت باید گذاشت قال الشيخ محمد المغربي الشاذلي رح ان اهل الدنيا يقبلون عليها وهم يوحلون عنها في كل نفس لا نهم عدو عن شهود ما اليه صابرون طبقات قال الامام زين العابدين رح عجبت كل العجب للمتكبر الفخور الذي كان بالامس نطفة ويكون غداً جيفة وعجبت كل العجب لمن عمل لدار الفناء وترك دار البقاء وعجبت كل العجب لمن شك في الله وهو يرى خلقه وعجبت كل العجب لمن انكر النشأة الآخرة وهو يرى النشأة الاولى فعلى العاقل ان بالفتح یعنی همیان ہزار درم و یا ده ہزار درم و یا هفت ہزار دینار ۱۲ ۲ سه این آیه در رکوع قبل از رکوع ثلث جز عه ۳ این آیه در رکوع جنثه هذا این آیه ۲ رکوع قبل از رکوع ثلث جزعه ۵ بفتح میم و تاء یافتن چیزی کل حصول شی چنانچه اراضی ملک جاگیر باغ و غیره و دکان که این همه محل حصول مال و زر اند ۱۲ ۱۹ ليعتبر من مضى قبل ان يحيى على رأسه القضا ويجتهد في طريق الحق ذاكرا له فى الغد والرواح و يتهيأ للموت قبل نزوله والوقت يمضى كالرياح فاين الذين وقعوا في اكفار الرسل والانبياء مضوا والله الى دار الجزاء وسينقضى الزمان كله فلا يبقى احد على بساط العالم من ملك وجن وبنى ادم وتطوى صحائف الاعمال وتنشر يوم السؤال وتظهر كل جليل ودقيق فيا شقاوة اهل الخذلان ويا سعادة اهل التوفيق روح ۷۰۲ ح ۱- آورده اند که از جمله ۱۲ وصایای اورنگ زیب که در حین ارتحال ازین دار پرغرور و فریب که رخت زنده گانی ازین جهان فانی مے بست و بعالم جاودانی مے پیوست یکی آنکه چون بعد از فوت غسل مسنونه مرادر کفن بگذارید سر برهنه بدون دستار مرا در قبر برارید که عمر عزیز را بمعصیت و گناه گاری و غفلت و بته روزگاری صرف و در پے مواد ہوس تلف نموده بسر برده ام فرح ہوس از سرم یک سرمو نه رفت * سیاهی ز مورفت از رونه رفت * شاید که چون مرا سر برهنه بحضور فایض النور چنان شاه جهان پناه عظیم الشان کشان کشان حاضر سازند امید که بنی سائل معصیت آلود را اندور رحمت عمیم خود شرمسار و منفعل و خجالت اندوز نگردانند و رحم نموده از سر تقصیرات من گذشته عفو فرماید لانه شفا للعليل ارحاء للخليل قال الفضيل بن عياض رض انى لا اغبط ان اكون ملكا مقربا ولا نبياً مرسلاً ولا عبدا صالحاً اليس هؤلاء يعاينون القيمة واهوالها وانما اغبط من لم يخلق لانه لا يرى اهوال القيمة وشد ايدها وذلك لان من عاين الامر على ما هو عليه اشتد خوفه ولم ير لنفسه حالاً ولا مقاماً روح ۸۸ مراج ۲- قال الربيع رض دخلت على الشافعي ليلة مات فقلت له كيف اصبحت فقال اصبحت من الدنيا راحلاً ولا خوانى مفارقاً ولكأس الموت شارباً ولسوء اعمالی ملاقياً وعلى الكريم وارداً ثم بیکی طبقات فرد توکریم مطلق و من گداچه کنی جز اینکه نخوانیم در دیگر بناس بکجا روم چو برانیم فرد امیدم بتو هست زاندازه بیش * مکن نا امیدم زدرگاه خویش رباعی وفدت على الكريم بغير زاد : من الحسنات والقلب پيش كے وقد رسولى السليم * فمحل الزاد اقبح كل شئ * اذا كان الوفود على الكريم : رباعے ۲۰ هنگام شب قبر تو چون روز بهار : دل تنگ مشو ز ظلمت آن شب تار : تو مهمانی وصاحب خانه کریم هرگز نبود کریم مهمان آزار : زیرا که اگرچه نامه اعمال من پر از معاصی و وبال است اما خزانه رحمت بیغایت و نهایت او هزار چندان از کرم و لطف مالا مال مروی ان حكيماً ذهب اليه قبيح وحسن والتمسا الوصية فقال للحسن انت حسن فلا يليق بك فعل القبيح وقال للقبيح انت قبيح اذا فعلت القبيح عظم قبحك الهنا اسمائك حسن وصفاتك حسنة فلا تظهر لنا من تلك الاسماء الحسنة الا الاحسان ويكفينا قبح افعالنا وسيرتنا فلا تضم اليه قبح العقاب ووحشة العذاب الهنا حسن وجوهنا قبيح بعصياننا فمن هذا الوجه نستحي طلب الحوائج منك وحسن الاسماء والصفات يد لنا عليك فلا تردنا عن احسانك خائبين وخاسرين روح ص ٧٤ ج ٢ - واعلم ان شهود الحق بالخلق وشهود الخلق بالحق من غیر احتجاب باحدهما عن الاخر وهو مقام جمع الجمع والبقاء وذالك لا يحصل الا بالتجلى العينى لعد العلمى ص ١٣٤ ج ١- آورده اند که درویشی ولایتی گفت شبی در خلوت بجناب حضرت باری عز اسمه باریابتم فرمان شد که چه تحفه آوردی بعضی از اعمال بخاطر گذشت باین عتاب فرمود که تحفه این درگاه آه سرد و هدیه این بارگاه رخساره زرد و توشه این راه دل پردرد و مقبول این درگاه دیده گریان و سینه بریان و عرایض اذکار روحانیان درین حضرت بسیار و نفایس آثار کروبیان بی شمار اما شربت عنایت ما تشنه گان بادیه هجران را جوید و مرهم حمایت ما در عقب خسته گان عجز و نیاز پوید و داروی لطف ما سوخته گان آتش فراق را جوید و فضل ما در پی سرگردان صحرای ناپیدا کنار حزن و اشتیاق پوید رباعی آن را که بغفاریت اقرار آید ، عصیان دو کون را خریدار آید ، زان بیش گنه کنم که صاحب کرمی ، ترسم که زبخشش کمت عار آید مروى عن عمر رض انه دخل على النبى عم فوجده يبكى فقال ما يبكيك يا رسول الله ١٢ جمع عروس يعنى تازه داماد توکل خدا ١٣ ج ٢ ١٤ بالضم بمعنی فرشته گان و پریان ۱۳ ج ٣ ١٥ بمعنی سنت رسول و روای صحیح اثر ١١ ع ۲۱ قال ۴ اخبرنی جبرئیل ۵ من ان الله يستحيي من عبد يشيب في الاسلام ان يعذبه افلا يستحيى الشيخ من الله ان يذنب بعد ما شاب في الاسلام تنبيه باب جهاد روح ۲۶۴۷ فـ الواجب على الشيخ ان يعرف هذه الكرامة ويشكر الله ويستحيى منه تعالى ومن الكرام الكاتبين ويمتنع من المعاصى ويكون مقبلا على طاعة ربه فانه على ساحل البحر الممنون روح ۲۶۴۸ رباعی سر موی دلت سفید نشد هیچ مو بر سرت سیاه نماند * ای حسن تو به آن زمان کردی * که ترا طاقت گناه نماند * شيخ كبير له ذنوب تعجز عن حمله المطايا قد بيضت شعرة الليالي وسودت قلبه الخطايا يا من يأتى عليه عام بعد عام وقد غرق في بحر الخطايا وهام يا من يشاهد الآيات والعبر كلما توالت عليه الا عوام والشهور ويسمع الآيات والسور ولا ينفع بما يسمع ولا بما يرى من عظايم الامور ما الحيلة فيمن سبق عليه الشقاوة فى الكتاب المسطور فانها لا تعمى الابصار ولكن تعمى القلوب التي في الصدور ومن لم يجعل الله له نوراً فما له من نور روح ۲۶۴۸ و حضرات ملوک و سلاطین را باید که پیوسته احوال ملوک و سلاطین ماضی ۴ را آئینه بصر و مد نظر عبرت اثر ساخته دل غافل را خبر دار از رفتار و کردارشان که با اہل ممالک محروسه خود ها داشتند و مینمودند سازند که هر همه چنین ناز و ساز و مال و منال و باغ و بساتین و خدم و آل و عیال و خواتین و حشم داشتند و همه را از خود میدانستند ناگاه بمقتضای ۲ وما جعلنا لبشر من قبلك الخلد فان مت فهم الخالدون كل نفس ذائقة الموت زنده گانی شان جاودانی نبوده آنچه که داشتند و از خود میدانستند ہر ہمہ را با ہزاران تاسف و حسرت گذاشته وكان ابو العباس رح يقول يا اخا هب ان الدنيا كلها في يديك فانظر ما في يديك منها عند الموت طبقات ہر ہمہ بدست خالی ترک سر و زر کرده و دل از همه بر گرفته که المال تحبة يومًا في بيت عطار ويوما في بيت بیطار و در فراق عمر عزیز خاک بر سر ریخته بدر مرگ حاضر گردیده که كَمَا بَدَ أَكُمْ تَعُودُونَ سله بمعنی شتران سواری ۱۲ ه- بتشدید میم معنی تارک سرو کامند سر ۱۲ ۳ ساله بالكسر به همزه و بے همزه بمعنی بدبخت شده ۱۲ ۵۴ این آیت در رکوع ثلث جزء اللہ این آیت در رکوع قبل از رکوع ثلث جز ۱۷ ۵ه این آیت یک رکوع قبل از رکوع ورع جزء ) عہ بفتح و تشدید طا بمعنی خوشبوی فروش ۱۲ صه بمعنی علاج کننده چار پایان ۱۲ ۲۲ و یکی از انها بکار شان نشده و نیامده و کسی از یشان بداد و فریاد شان نرسیده که وابتلوا بالموت الذريع والفوت السریع روح ۹۹ ح ۱۔ یوم لا ینفع مال ولا بنون الامن اتى الله بقلب سلیم و نیز فرموده جل جلاله که لن تغنی عنهم اموالهم ولا اولادهم من الله شیئا شربت ناگوار جان شیرین دادن را از دست قابض الارواح چشیدن دو راه بیار و دیار بیهوش و غمخوار در گور خوابیدن وطعمه مور و مار گردیدن و محنت های گونان گون که لازمه آن حال است کشیدن و بجز عمل نیک و بد که نقد حال شان بوده که وما تجزون الا ما کنتم تعملون چیزی با خود نبردند که کلهم اتینہ یوم القيامة فردا۔ حكى عن بعض العصات انہ مات فلما حقر واقبره وجد وافیہ حية عظيمة حفرہالہ قبرا اخرا فوجدوها فيه ثم کذالک قبرا بعد قبرا الى ان حفر و انحوا من ثلاثین قبرا وفى كل قبر يجدونها فلما رأؤ انه لا يهرب من الله هارب ولا يغلب الله غالب دفنوه معها وهذه الحية هي عملہ روح ۷۰ ح ۱۲۔ رباعی چو یاد آیدت عهد شان پیش ۴ همین نقش برخوان پس از عهد خویش ۴ همین ناز و ملک و طرب داشتند ۴ بآخر برفتند و بگذاشتند حکى ان سليمان ۴ مر فى مرکبه والطیر تظلہ والدواب من الوحوش والانعام والجن والانس وسأير الحيوانات عن یمینه‌ ویساره فمر بعابد من عباد بنى اسرائیل فقال والله یابن داؤد ۴ مر و لقد اتاك الله ملكا عظیما فسمع ذالك سلیمان ۴ فقال التسبيحة في صحيفة مومن خير مما اعطی ای داؤد عمرفان ما اعطی اى داؤد ء ميذ هب والتسبيحة تبقى روح ۳ ۸۶ ح ۱۔ ابیات سر پنیر شیر ز دمور آزردن که خود ہر چون بدست آری اگر پاداشتی زیباستی + گرنه دنیا بیوفا بودی و مردم کش چنین در جهان حاکم کنون ہم آدم حواستی کہی روا دارد ز خود آزار حق جستن کسی از برای له این آیت در رکوع قبل از رکوع نصف جز ۱۹ هـ این آیت در رکوع ۲ اول جزء ۲۸ سه این آیت در رکوع نصف جز ۲۷ عے ہارب بکسرا له یعنی گریزه نه يقال ماله هارب ولا قارب یعنی نیست اور کسی که از دیگر نزد د نیست اور اکسی که با و نزدیکی جویده ان یعنی گرده سواران که در سواری امیر خود باشند ۱۲ ۲۳ بیوفائی ناکسے کم کاستی * آن همه شاهان ایرانی و تورانی کجاست * کونهیبی تیغ شان بسته کمر جوز استی * در نظر کردی بزیر ورزم شان گفتی خرد * کز سپاه و گنج هر شاهی جهان در یاستی * خاک تیره باز گفتی حال هر شد روشن ست * تا شدی معلوم رایت خاک اگر گویاستی * آنکه نیکی کردنام نیک ازو باقی بماند * ور بدی کردی بگیتی هم بد رسواستی * چنانکه حق جل ذکره از حال شان خبر داده و فرموده که کم تركوا من جنات و عیون و زروع ومقام كريم ونعمة كانوافيها فاكهين كذالك واورثناها قوماً اخرين فما بكت عليهم السماء والارض وما كانوا منظرين - روى الشارح الخطيب عن وهب ابن مبنه رح انه قال مردانیال ع ببرية فسمع يا دانيال عم قف مرتجبا فلم يريشيئاً ثم نودى الثانية قال فوقفت فاذا ببيت يدعونى الى نفسه فدخلت فاذا سرير مرصع بالدر واليا قوت فاذا النداء من السرير اصعد يا دانيال ء مرتجبا فارتقيت السرير فاذا فراش من ذهب مشحون بالمسك والعنبر فاذا عليه شاب ميت كانه نايم واذا عليه من الحلى والحلل ما لا يوصف وفى يده اليسرى خاتمر من ذهب وفوق راسه تاج من ذهب وعلى منطقته سيف اشد مختبر بیان بهنری خضرة من البقل فاذا النداء من السرير ان احمل هذا السيف واقرأ ما عليه قال فاذا مكتوب اليه سيف صمصام بن عوج بن عنق بن عاد بن ارم وانى عشت الف عام و سبعمائة سنة وافتضضت اثنى عشر الف جارية وبنيت اربعين الف مدينة وخرجت بالجور والعنف والحمق عن حد الانصاف وكان يحمل مفاتيح الخزائن اربعماة بغل وكان يحمل خراج الدنيا الي فادعيت الربوبية فاصابني الجوع حتي طلبت كفاً من ذرة بالف قفيز من در فلم اقدر عليه فمت جوعاً يا اهل الدنيا اذكروا امواتكم ذكراً كثيراً و اعتبروابي ولا تغرنكم الدنيا كما غرتني فان اهلى لم يجيلو من وزري شيئاً روح ۱۲۶ ء ا له یکمترین یعنی هیبت و ترس و بیم ۱۲ له بفتح اول و سکون ثانی یعنی جنگ گفتی ۱۲ ۳ این آیت در رکوع قبل از رکوع ثلث جز ۲۵ ه بفتح صاد مهمله شد و آنچه که در ان جواهرات بزرنشانده باشد ۱۲ ۵۵ یعنی تره که تخمه خورش سازنده ۵۶ و مباشرت کردم ۵۰ یعنی درشتی و دیشی نمودمه ۱۲ ۲۴ چونکہ حال زندگانی درین سرای فانی بدین منوال بوده و میباشد پس مرد عاقل کسی است که بدولت دنیا مغرور و بجاه و عزت آن مسرور نگردد فرد گفتم بکسی که چیست دولت گفتا : روزی دو سه باشد و باقی همه لت قال هارون الرشید لبهلول المجنون رح عظنی فقال بما اعظك هذه قصورهم وهذه قبورهم ثم قال كيف حالك يا اميرالمومنين اذا اقامك الحق تعالى بين يديه فسئلك عن النقير والفتيل والقطمير وانت عطشان جيعان عريان واهل الموقف ينظرون اليك ويضحكون عليك فخنقته العبرة وكان ابراهيم الادهم رح يقول ان العبد ليحاسب يوم القيمة بحضرة من يعرفه ليكون ابلغ في فضيحته طبقات و بہ یقین باید دانست که چون بنده بچشم عزت و سلطنت در خود نگرد تکبر و تکبر در دماغ او ظاهر گردد کان الانسان لیطغی ان راه استغنی و نیز فرموده جل جلالہ کہ ولو بسط الله الرزق لعباده لبغوا في الارض باید کہ در حال بحقیقت احوال اول و حال مال خود نظر کند که اصل او از چه بود که الم نخلقکم من ماء مهین و باز بیند که اول او از قطره آب خوار که از جمله نجاسات ست بود فرح از شکم تا بکنا ر آمده از ره بول دو بار آمده وفي بعض التفاسیران کل حیوان لا يخلق من النطفة بل بعضه من الريح كالطير فان البيضة المخلوقة منها الدجاجة من ريح الديك روح ١٧٠ ج ۴ قال فى حيوة الحيوان النمل لا يتلاقح ولا يتزاوج وانما يسقط منه شيئ حقير فى الارض فينموحتى يصير بيضا ثم يتكون منه والبيض كله بالضاد الا بيظ النمل فانه بالطاء روح ۲۸۸۹ ج ۲ و در آخر مشت خاک خوار و بمقدار خواهد شد و در میانه حامل قاذور است ومع هذا لحظه بلحظه منتظر آنکه سیلاب اجل در رسد و رسم و طلل خانه عمر را که گردش افلاک بدست شب و روز داده خشت مائے لے یعنی مغاک و چا یک دانه خرما ۱۲ ۵ ۲ یعنی رشته دانه خرما ۱۲ ح ۳ بالکسر معنی پوست تنگ دانه خرما و بار همین نقطه سفید که بر پشت دانه خرما بود و یا شکاف دانه و خرما ۱۲ ع ه این آیت در سوره اقره جز ۳۰ که این آیت در رکوع لیمی جزء کامل و ۵ یعنی نشانه خانه و سرای ویران شده ۲ ۱۲ کے این آیت کیتاکوع قبل از رکوع آخر جز ۲۹ ه بالکسر مینی خردس و گلیست بر ماکیان نیز اطلاق کنند ۲۸ آن را یک بیک کنده بکلی خراب کند قال الشيخ زكريا رض للسلطان قايتباى تنبه لنفسك يا من والاك الله امور العباد وتذكر بداية امرك وماكنت فيه و حالك اليوم قد كنت عدما فصرت وجودا وكنت كافرا فصرت مسلما وكنت رقيقا فصرت حرا وكنت مامور فصرت امرا وكنت اميرا فصرت سلطانا فلا تقابل هذه النعم بالتجبر والتكبر وتنسى مبداك ومنتهاك ووضع انفك في التراب حين تموت وحين ياكلك الدود فتصير ترابا فبكى السلطان ثم قال اذا يعد هذا عنى فمن يقول لى هذا الوعظ طبقات در چنین حالتے بسلطنت و مملکت عاریتی دو روزه چه مغرور و بچنین عیش ولذت دولت فانی چه سرور باید بود وكان الربيع رض قد الى ان لا يضحك قط حتى يعلم ايصير الى الجنة ام الى النار فاخبر غاسله انه لم يزل مبتسما على سريره ويقول قدمت على رب كريم رض وقيل لعبد العزيز رض كيف اصبحت فبكى وقال كيف حال من هو فى غفلت عظيمة عن الموت مع ذنوب كثيرة قد احاطت به واجله يسرع كل ساعة من عمره ولا يدرى ايصير الى الجنة ام الى النار طبقات رباعی چون وقت اجل نیست معین بکسی ٭ زنهار مباش غافل از وی نفسی ٭ هر لحظه زبان بذکر حق جاری کن ٭ خود حکم اجل را نبود پیش و پسی ٭ قال ابراهیم الادهم رض مررت بحجر مكتوب عليه قلبنى ينفعك فقلبته فاذا مكتوب عليه انت بما تعلم لا تعمل فكيف تطلب ما لم تعلم ٤١ وح ٤ س ۳ ۳ - پس اندکی فکر باید کرد که عمر تو بر سر آب بیدار و تو در تیه غفلت بخواب گرفتار در تلخ حیف باشد که یار بیدار و ما بخمار خواب غفلت سرشار شب و روز در پی آزار این گیر و آن دار و ستم را در گوش دار یاد آر شدت و سختی روز شمار و ساعتی که گردی طعمه مور و مارو بدا دو فریادت نرسد مگر خداوند عزیز غفار كه قل يا عباد الذين اسرفوا على انفسهم لا تقنطوا من رحمة الله ان الله يغفر الذنوب جميعا انه هو الغفور له بمعنی بیابان و بمعنی گمراه و حیران شده ۲ ج له این آیت در ابتدا ب ۴ رکوع بعد از رکوع اول جز ۲۴ + ۲۶ جیم- قال العلماء تذكر او لا قبر الذباب وسدّت عقوبة الله ثم تذكر ضعفك و قلة حيلتك في ذلك فمن لا يتحمل قرص نملة وحر شمس كيف يتحمل نار جهنم ولسع حيات در میان بندگان ۱۳ فينبغي ان يجتهد فى الخروج من الذنوب على اقسأمها التي بينك وبين عباد الله باستحلال ورد المظالم واما التى هى من ترك الواجبات من صلوة وصيام و زكاة فتقضى لما امكن منها واما التى بينك وبين الله كشرب الخمر والمزامير واكل الربا فتندم على ما عه مضى منها وتوطّن قلبك من الذنوب فينبغى ان ترجع اليه تعالى بحسن الابتهال والضرا ليكفيك ذلك بفضله فتذهب وتغتسل وتغسل ثيابك فتصلى ركعتين ثم تستغفر الله الاغفر له روح ۳۸ ع ۲۱ - فعليك بالرجاء مع العمل الى زمان حلول الاجل روح ۲۲۷ ع ۲- زیرا که دہر غدار بجفا جوے موصوف وسپہر ناساز کار بمتند خوئی معروف با ندک زمانی عہد نامہ دولتت را كطى السجل للكتب طی و شاخسار بہار عمرت را كانهم اعجاز نخل خاوية پے خواہد نمود كه وما جعلنا بشر من قبلك الخلد فان مت فهم الخالدت كل نفس ذائقة الموت ونبلوكم بالشر والخير فتسنة والينا ترجعون ابیات اے برده در ایام فریبنده دمے چند : ونے عمر تلف کرده زہر درمے چند : صیاد اجل در طلب بردن جانست : تو در طلب خواجگی ملک سمرقند : تو چند دے چند ز عمر تو دمے چند : دل بر درمے چند بند بدمے چند : مال و زن و فرزند همه هست و بالت : ہی ہی چه کنی تکیه بمال و زن و فرزند : فردا که شود جای تو اندر لحد تنگ با خصم تو گیرد زن بے مهر تو پیوند : مال تو کند پیشکشے شو ہر دیگر، آن عشوہ جان پرور و آن غمزه دل کند : زنهار بر اسباب جهان دل منه اے دوست : کو را نه وفا ئے ست نہ پیمان و نه پیوند : آزار دل خلق مجو از سر غبت : تا نام نکوئی تو ز عالم نشود ہند : واعلم ان اول من استخرج الحدايد والفضة ۱ بیع مزمار بالکسر یعنی نائی که مینوازند یعنی مزاری ۱۲ ۲ له یعنی وطن گرفتن و دل بر چیزی نهادن ۱۲ ۳ه بمعنی زاری نمودن ۱۲ ع له آیت در رکوع نصف جز ۷ ۵ این آیت در رکوع ربع جز ۲۷ ۶ این آیت در رکوع قبل از رکوع ربع جز ۱۷ ۲۷ والذهب من الارض هوشنگ فی عصر ادریس عم وكان ملكاً صالحاً واعيا الى الاسلام و اول من وضع السكة على النقدين الضحاك مرحوم ۱۱۱۲ ح ۲- پس پادشاه خردمند صاحب نظرو سعادت موفق مؤئید از جناب حضرت حق جل ذکره آن ست که بنور فراست شاهانه نظر کند در احوال زمانه که این کهنه پیر مکار و بیوفا ے غدار از ابتدای عهد فلک دوار تا انتہاے کار روزگار چندین هزار برنای چون نگار و جوانان چون نوبهار را شوهر گرفت و هر یک را هزاران ناز و نشاط بیک دست در بر میکشید و بدست دیگر بخنجر قهر میکشید و تا توانی ازین لذت فانی خود را برمانی و بیقین دانی که نوش انے نیش و کمال ای زوال و راحت ای عین جراحت ست کر اصحت داد که با خر علیلش نه کرد و کرا عزت داد که عاقبت ذلیلش نکرد و کرا به تخت با عزت سلطنت نشانید که عاقبتش به تخته خاک ذلت نه خوا با نید و کرا بآب وصال شاهد مقصود سر سبز و خرم و شاداب گردانید که عاقبتش بشعله جان سوز آتش فراق مبتلا و کباب نگردانید و کدام سر را ببالین نهاد که نبرید و کدام شکم را پر کرد که ندرید کر انوش داد که نیش نزد و کرامان داد که نمک بر دل ریش نزو لقمه گوشت پیش که کشید که عاقبت پوستش بخشید استخوانی بکنه بخشید که عاقبت مغزش نمکید و کرا جان داد که از مرگ امان داد و کرا کلاه شاہی بر سر نهاد که عاقبت سرش را بباد فنا نداد و که دل در و بست که عاقبت پشتش نه شکست، و که از و خندید که بر و نخندید و کدام دوست را بخواند که عاقبت بدر و شمنش نراند و کدام عزیز را بنواخت که عاقبت بهزاران مذلتش نگداخت و با که نرد و فا باخت که عاقبت بادنه دغا باخت و کدام بیچاره را امیر کرد که عاقبتش نه اسیر کرد و کرا در مملکت وزیر گردانید که نه چون مملکتش زیر و زیر گردانید و کر ابه تخت له ضحاک بالفتح و حای مشدد یعنی بسیار خنده کننده و نام پادشاه ظالم که در میان شانه او جراحت پیدا شد و در ان مار پیدا گردیده بود که دمان آدم غدام آن ماری شد و آخر ضحاک بدست فریدون گرفتار گردید و لفظ ضحاک بمعنی پادشاه مذکو معرب ده اک ست یعنی خدا وند ده عیب و آن ده عیب این ست اول زشت روئی ۲ کوتاه قدی - ۳ بیدادگری - ۴ در و غگوئی - ۵ بد دلی - ۶ بدبینی - ۷ بسیار خوری - ۸ بے شرمی - ۹ بے خردی ۱۰- بد زبانی و یکی از ثقات نوشته که وقت تولد دو دندان پیشین داشت چون مادر و پدرش عرب بودند از روی تفاول ضحاک نام کردند یعنی بسیار خنده کنند و این قول عند عقل راجح ست ۱۲ ع ۲۲ بفتح اول وسکون ثانی دوال موظه یعنی پیره زن سال خورده ۱۲ ع ۲۸ شاهی بشهر یاری نشاند که نه چون تخته سطر بخش بباد هنر میت بر افشاند تا بدیده اعتبار بر عهدی روزگار غدار ناپایدار و بیوفای سپهر مکار را مشاهده کند باید که برین غرور او فراچه نشود که فلا تغرنكم الحيوة الدنيا وبزخارف مموه بلمع جاه و مال و نعمت دو روزه فانی آن گره نگردد لان اولها البكاء واوسطها العنا واخرها الفناء ورنه بافیونی ماند که پایش در اثنای راه لغزید و بچاه افتاد هنوزش خیال اینکه بحجره خانه خود رسیدم قضا را نابینائی نیز بدین بلا مبتلا گردید افیونی بانگ بر زد که کیست که در خانه مردم اشراف بدون اجازت بیک ناگاه داخل گردید اعمی گفت که هی در چه خیالی این خانه نیست بلکه چاه است افیونی گفت خیر هر چه بادا باد راست بگو که پیشه تو چیست گفت قند فروشی گفت از بهر خدا دانگی بگیر و قند بده انتهى حكى عن بعض الملوك انه جست الريح في بطنه حتى قرب الى الهلاك فقال كل من يزيل عنى هذا البلاء اعطيته ملكى فسمعه شخص من اهل الله فجاء ومسح يده على بطنه فخرجت منه ريح منتنة وتعافى الملك من ساعته فقال يا سيدى اجلس على سرير المملكة انا عزلت نفسى فقال الرجل لاحاجة لى الى متاع قيمته ضغطة منتنة ولكن انت اتعظ من هذا الشئ الذى اغتررت به قيمته هذا روحه ۱۷۸ و اوحى الله تعالى الى داؤد ع انى منزلك و ذريتك الى وارسلتها على اربعة اركان احدها ان اخرب ما تعمرون والثاني ان اقطع ما تصلون والثالث ان اميت ما تلدون والرابع ان افرق ما تجمعون روح ع ۲۳۷ و بیقین داند که چون دنیا با دیگران وفا نکرد با و هم نکند چه مدار علمیه دنیا او هن از نسج عنکبوت که ان اوهن البيوت لبيت العنكبوت وبنای آن بے ثبات و ثبوت است قال بعضهم ومن العجب ان الله تعالى لو ملاء العرش مع تلك السعة من حبوب الذرة وخلق طيرا اكل حبة واحدة منها فى الف سنة لنفدت الحبوب ولا تنقطع مدة الا ومع هذا الا يخاف بنوادم من ۱ بد شده بود باد ۱۲ ۲ باد بده ۱۲ ۳ گوز دادن ۱۲ ۴ که فریب خوردی تو ۱۲ ۵ یعنی جزعظم ۱۲ . در جانب قوی تر از جحا ض دیگر ۱۲ ۷ سستی بافت ۱۲ ۸ این آیت در رکوع آخر جزء ۲۰ ۹ یعنی ارزن ۱۲ ۱۰ یعنی تمام میشود دانه ها ۱۲ ۲۹ عذاب تلك المدة ويضيعون اعمارهم فى شيئ حقير سريع الزوال روح ۲۳عرم وثمرة اليقين بالاخرة الاستعداد لها فقد قيل عشرة من المغرورين من ايقن ان الله خالقه ولا يعبده ومن ايقن ان الله رازقه ولا يطمئن به ومن ايقن ان الدنيا زائلة ويعتمد عليها ومن ايقن ان الورثه اعدائه ويجمع لهم ومن ايقن ان الموت ات فلا يستعد له ومن ايقن ان القبر منزله فلا يعمره ومن ايقن ان الديان يحاسبه فلا يصح حجته ومن ايقن ان الصراط ممره فلا يخفف ثقله ومن ايقن ان النار دار الفجار فلا يهرب ومن ايقن ان الجنة دار الابرار فلا يعمل لها روح ۲۹ح ۱ـ پس باید که برخود و خلق خدا از بهر جهان عاریتی ستم نکند که جهان و آنچه در اوست بازار موری نیرزد چرا عاقل از بهر حصول دو روزۀ آن ازار خدا یکی و خلق ورزد فرد میازار موری که دانه کش است : که جان دارد و جان شیرین خوش است : با آنکه اگر بدست آید هم بیهیچ نپاید - قال ابو العباس يا اخي هبات الدنيا كلها في يديك فانظر ماذا في يديك منها عند الموت - طبقات ابیات دولت گیتی که تمنا کند : با که وفا کرد که با ما کند : حاصل و نیاز کهن تا بپوه چون گذران است نیر زد بجو : انده دنیا مخوراے خواجه خیز : در تو خوری بخش نظامی - ریز : ومر عمره ۲ به بقيع الفرقد فقال السلام عليكم يا اهل القبور اخبا ر ما عندنا ان نساء كم قد تزوجي و دوركم سكنت و اموالكم قد قسمت فاجاب هاتف يا ابن الخطاب اخبار ما عندنا ان ما قدمناه وجدناه وما انفقناه ربحناه وما خلفنا فقد خسرناه روح ۱۰ اح ۳ فيا ايها الاخوان انظروا إلى احوال الذين مضوا قبلنا من الامم قد عاشوط ويلاً وجمعو كثيرا فتن كروا موتهم ومصا رعهم تحت التراب وتأملوا كيف تبددت اجزائهم فى قبورهم وكيف ارملوا النساءهم وايتموا اولادهم وضيعوا اموالهم وهلكت صغارهم وكبارهم وانقطعت اثارهم و ديارهم فلم يرجع من كفر بنعمة الله الا الى العذاب والخسران ولم يصير الا الى دركات النيران فمن كانت له با فتح درختی است بزرگ و بقیع الفرقد گورستان مدینه را گویند که درخت غرقد دران بسیارست ۱۲ ع که جمع مصرع یا بفتح یعنی افکندن دجای افکندن ۱۲ ه ۵ است تفرقت اجزائهم ۱۲ ۳۰ غفلته كغفلتهد فسيصيروا الى ماصاروا اليه وان عاشوا طويلا فات الله يمهل ولا يهمل روح ۵۱ س ۲ چنانکه شیخ عثمان مروندی رح فرموده که یا ابن آدم هوش دار و سخن مرا در گوش دار که عاقبت شوی بخاک لحد اسیر و در مانی بسوال منکر و نکیر د گروی طعمه کرمان حقیر و از شدت عذابهای گوناگون براری هزاران ہزار نفیر و هیچکس نگرد د تر ا دست گیر بجز فضل خداوند قدیر پس چرا ای نادان ازین حال سراسر ملال غافلی و بی تدبیر در وی عن مالك ابن دينار رح انه قال مررت على صبى يلعب بالتراب يضحك يبكى فاردت ان اسلم عليه فمنعتنى نفسى فسلمت فقال وعليك السلام يا مالك فقلت من این عرفتنی قال عرفتنى الحى الذي لا يموت فقلت ما الفرق بين النفس والعقل فقال نفسك اللتى منعتك عن السلام وعقلك الذي حرضك عليه فقلت لم تلعب بالتراب فقال خلقنا منه ونعيد اليه فقلت ولم الضحك والبكاء قال اذا ذكرت عذاب ربى ابكى و اذا ذكرت رحمته اضحك فقلت يا ولدى اى ذنب لك حتى تبكى وانت لست بمكلف قال لا تقل هذا فانى رأيت امي لم توقد الخطب الكبار الابالصغار فعليك بالاعتبار روح ۸۱ ع ۲ م پس اے توانای ہی بادوای داننده اسرار دای برارنده همه کار سه چیز از ما دور دار مرد و دی بوقت با ر و رسوای بوقت شمار و محرومی بوقت دیدار آمین آمین ۔ آمین ۔ آورده اند که وقتی جناب حضرت شیخ شفیق بلخی رح بگورستانی میگذشت فرمود له و جناب حضرت میر سید عثمان مروندی رح که خطاب لعل شهباز قلندری از پیشگاه پیر روشن ضمیر بهاء الدین ذکر یا ملتانی رح بوئی عطا شده صاحب کمالات ظاہری و باطنی و تصرفات صوری و معنوی بوده خوارق کرامات بی اختیار از وی بظهور میرسید و چون جذب مستی بغایت داشت پابند احکام شرع بنو د طریقه ملامتیہ پیش نظر داشت در منظر مردان بشرب و اکل مسکرات و مکیفات معروف ماندی و آب گناه نوشیدی و لباس سرخ پوشیدی و بسبب ظهور خوارق و کرامات بسیار هزار در هزار خلق مرید و معتقد وی بودند بلکه تا حال از مزار پر انوارش خوارق عادات ظاهر می شود و بسبب اختیار نمودن طریق ملامتیه بحضرت لال شہباز قلندرد و خلق اشتهار داشت و اصل وی از سند از سادات عظام حسینی ست و مزار پر انوارش بمقام سیوان سند و از مشاہیر مزارات مملو از کرامات و خوارق عادات و پر از فیض و برکات سندست دو فات وے رض در سنه ۶۷۴ ہجری ست رباعی تاریخ وفات وی رضه چو عثمان ولی از دار دنیا : برفت و یاب جنت شد برویانه : ز مخدوم اجل جوار تخالش ببو لجز ما عارف محبوب شد بنا و تحريفة الاصفیاج ۲ کتابة تحفة القلوب و مدينة النار و ارج از مصنفات اوست و در زند کا بنیش بیار صاله موجودست که از وی درین ساله نقلها کرده ست ۱۳ مکه امولف افت دوت نی تو می دونی بود مینا و تخویص ۱۳ ع ۳۱ که در اینجا همه دروغ گویان خفته اند پرسیدند که بچه سبب فرمود که همه در حین حیوة خودها میگفتند که مال و اسپ و خواتین و حشم و باغ وبساتین و خدم داریم و اگر براستی میداشتند و از ایشان می بود یکی از انها را با خود میبردند و حسرت آنها را بدل نمیگذاشتند و آیه وافی هدایه ولقد جئتمونا فرادى كما خلقناكم اول مرة وتركتم ما خولناكم وراء ظهوركم وما نرا معكم شفعاكم الذين زعمتم انهم فيكم شركاء لقد تقطع بينكم وضل عنكم ما كنتم تزعمون حکایت منظومه یکی را دیدم اندر خانه قاری ب همیکا و ید قبر بادشاهی : بعظمت از بارگاهش خاک میرفت : سرشک از دیده میبارید و میگفت : ندانم پادشاه یا پاسبانی ب همیدانم که مشت استخوانی : روي ان ملكا من ملوك كندة كان طويل المصاحبة للهو و اللذات كثير العكوف على اللعب فركب يوما للاصطياد او غيره فانقطع عن اصحابه فاذا هو برجل جالس قد جمع عظاما من عظام الموتى وهى بين يديه يقلبها فقال ما قصتك ايها الرجل وما الذي بلغ بك مأرى من سوء الحال ويبس الجلد وتغير اللون والانفراد في هذ الفلاة فقال اما ما ذكرت من ذالك فلانى على جناح سفر بعيد وبے موكلان مزعجان يحدوان بي الى منزل كبيت النمل مظلم القعر كريه المقر يسلماني الى مصاحبة البلى ومجاورة الهلكى تحت اطباق الثرى فلو تركت بذالك المنزل مع ضيقه ووحشته وارتعاء حشاش الارض من لحمى حتى اعود رفاتا و صرت عظاما رماما لكان للبلى انقضاء وللشقاء نهاية ولكني ادفع بعد ذالك الى صيحة الحشر واردا طول مواقف الجوا بو ثم لا ادرى الى اي الدارين يؤمر بي فاي حال يلتذ به من يكون هذا الأمر مصيره فلما سمع الملك كلامه التي نفسه عن فرسه وجلس بين يديه وقال ايها الرجل لقد كدر مقالك على صفوۃ عیشی و ملك قلبى فاعد على بعض قولك فقال اما ترى هذه اللتى بين يدي قال بلى قال هذه عظام ملوك غرتهم الدنيا بزخرفها و استحوذت له خواتین جمع خاتون که بتر کی بمعنی زن پرده نشین و این جمع بتصرف فارسیان عربی دان است ۱۲ ع بسله بالفتح جمع بستان و بضم خواندن خطاست ۱۲ که این آیت در رکوع ۲ بعد از رکوع ثلث جزء ستا له یعنی انچه دادیم شما را از نعمت و دولت ا ب بفتح نون یعنی مکان بودن باشی و در ویشان موطباً و گاه مرکب از خانه و از عالم منزل گاه و مجالس متخذه ۱۲ ع ۳۲ علی قلوبهم بغرورها فالهتهم عن التأهب لهذه المصارع حتی فاجأتهم الأجال وخذلتهم الأمال وسلبتهم بها النعمة وستنشر هذه العظام فتعود اجساما ثم تجازی باعمالها فاما الی دار النعيم والقرار و اما الی دار العذاب والبوار ثم غاب الرجل فلم يدرى این ذهب وتلاحق اصحاب الملك وقد تغير لونه وتواصلت عبراته فلما جن علیه اللیل نزع ماعلیه من لباس الملك وليس طمرين وخرج تحت الليل فكان اخر العهد به روح ۷۰۴ ۱۲ روی ان مروان الحمار امر بتخريب تدامر بلد بالشام فوجدوا فيها بيتا فيه امرءة قائمة ميتة امسكوها بالصبر احسن من الشمس قامتها سبعة اذرع وعنقها ذارع عندها لوح فيه مكتوب انا بلقيس صاحبة سليمان بن داوود خرب الله ملك من خرب بيتي بلقيس كانت بنت شراحيل بن مالك بن ريان من نسل يعرب بن قحطان وكان ابوها ملك ارض اليمن كلها ورث الملك من اربعين اباء وكان ابوها يقول الملوك الاطراف ليس احد منكم كفوا وابى ان يتزوج منهم فتزوج امرئة من الجن يقال لها فارعة اوريحانة بنت السكن فولدت له بلقيس وهذا يدل على امكان العلوق بين الانسی والجنی و ذالك فان الجن وان كانوا من النار لكنهم ليسوا بباقين على عنصرهم النارى كالانس ليسوا بباقين على عنصرهم الترابی فيمكن ان يحصل الازدواج بينهما على ماحقق فی اکام المرجان روح ۲۸۹۳ و بلقیس بعد از سلیمان بیک ماه از دنیا برفت ۱۲ روح ۲۹۰۳ پس در چنین روزگار گذرنده و اوقات ناپاینده که عیش آن نیش دانده آن بهزاران درجه از راحت بیش است باید که مدام مرگ را آئینه بصر و منظر عبرت اثر ساخته و هر لمحه و ساعت را وقت کوچ و سفر ازین دار پر غرور و خطر دانسته بقیة عمر عزیز را صرف خدمت خلق الله نموده دیده را از مشاهده هوا و هوس بسته و از خواهشات نفس اماره خودت رسته شب و روز عمر عزیز را صرف عملهای که رضای جناب حضرت حق جل ذکره دران ست نموده بساختن سفر و ورود را ز بی رفیق شفیق و بناز مشاغل و یک لمحه و آن غافل له منع اورد ۱۲ ۳۳ نباشد فعلى العاقل ان يختار الباقی علی الفانی ولا يغتر بالامانی بل يجتهد قبل الموت باسباب الخلاص والنجاة لکی تحصل له فى الآخرة النعيم والدرجات والا فاذا خرج الوقت من اليد وبقيت اليد صفراً فى الغد فلا ينفع الاسف والويل سئل الله تعالى ان يجعلنا من الذين اجابو اد اعى الله ورسوله وتشرفوا بالعمل بالقرآن وقبوله وبيده الامور رداً وقبولاً روح ارواح و آورده اند که حجة الاسلام امام محمد بن یحیی الغزالی رحمة الله الملك المتعالی بالتتابع والتوالی را نظام الملک جهته تدریس مدرسه نظامیه که از زمره عجایب عمارات روے زمین بوده که شرّفهُ مش با غرفه ماه برابری کرده و دیده فلک بنیانی بدان زیبائی و آرایش ندیده که فیها ما تشتهيه الانفس وتلذ الاعین و گوش زمانی مکانی بدان خوبی و پیرایش نشنیده که بلدة طييبة ورب غفور وچون روضه رضوان دلکشا و مانند فردوس برین فرحت افزا که وانزل من السماء ماء فانبتنا به حدائق ذات بهجه وچون بستان بهشت سرسبز و خرم که الم تر ان الله انزل من السماء ماء فتصبح الارض مخضرة و از غایت طراوت ونزهت چون گلستان ارم لم يخلق مثلها فی البلاد با عزاز تمام از طوس ببغداد خواسته بود در جواب نوشت که این ضعیف نحیف بی بضاعت را که از حصیض خرابه طوس با وج معموره بغداد صانها الله عن الشرور و الفساد خواسته اند غایت لطف وکرم فرموده اند ای عزیز فرض کن که غزالی به بغداد رسید و متعاقب آن اجل مقدر ومقرر رسید پس چه چاره توان کرد این فقیر بی بضاعت سرا پا معصیت را هنگام سفر فراق ست نه ایام سفر عراق و این روز را همه روز انگار و دست ازین بیچاره بدار که هذا زمان السكوة ولزوم خدمته تعالى فى ظلم البيوت حتى بنوهم الناس انات مبهوت والارض من الله بالقوت واستعد ليوم نموت لكی يبني لك بيت له بالكسر معنی پستی ١٢ عه بفتح اول و تخفیف ثانی منسوب بغزاله که قریه ایست از مضافات طوس مولد امام محمد غزالی و با تمه باضم بمعنی لنگده داشته این آیت یک رکوع قبل از رکوع ثلث جز ۲۶ شه این آیت در رکوع قبل از رکوع ثلث جز ۲۵ شه این آیت در رکوع اول جز ۱۰ شه این آیت در رکوع قبل از رکوع آخر جز ۱۷ شله این آیت در سورة والفجر جز ۳۰ شه معرب توس ست و آن شهریست در خراسان ۱۲ شه بمعنی پستی ونشیب ١٢ ح لمله وبغداد اصل تک عراق عرب ست ح ملک بمعنی جیران ١٢ ۳۴ في الملكوت اساسه من الزبرجد والياقوت روح ۱۰۴ ج ۲ قال الجنيد رح من اراد ان يسلم له دينه ويستريح فى بدنه وقلبه فليعتزل الناس فان هذا زمان وحشة والعاقل من اختار الوحدة روح ۳۰۸ ج ۱ و در فکر مدرس دیگر باید شد که طوبى لمن لزم بيته واشتغل بطاعته وبكى على خطيئته وشغله عيوبه عن عيوب الناس من خشية الله في يوم البأس وعنقريب بعد از جواب مکتوب بجوار رحمت حق جل ذکره پیوست فر و نصیب حجة الاسلام زین سرای سه و پنج نو حیات پنجه و چار وممات پنچصد و پنج * فصل ۳- در بیان خلافت و سلطنت وصفات آنها و چون سلطنت بحقیقت و خلافت حق جل ذکره است چه سلطان ظل الله است و سایه هر چیزی خلیفه آن باشد و خلافت وقتی میسر شود و درست آید که از صفات مستخلف نمواری در خلیفه یافته شود زیرا که در تفسیر ظل الله فرموده اند که بادراليه كل مظلوم یعنی بادشاه پناه گاه جهان مظلومان است که تا رعایا در پناه دولت و حسن حراست و کشف سیاست سلطنتش آرام و برقرار بوده از هیچ ظالم برایشان حیفی و ظلمی دستی نرود فاذا كان السلطان متصف بهذا الصفات كان نعمة ورحمة ومن هذا المعنى حكى ان رجلا قال للرشيد الحمد لله عليك فقال ما معنى هذا الكلام فقال انت نعمة حمدت الله عليها روح ۸۲ امم قال لبعض الكبار كل من كان فيه صفة العدل فهو ملك والكان الحق تعالى ما استخلفه بالخطاب الالهى فان من الخلفاء من اخذ المرتبة بنفسه من غير عهد الالهى اليه بها وقام بالعدل في الرعايا استنادا الى الحق كما قال ء م ولدت في زمن الملك العادل يعنى كسرى فسماه ملكا ووصفه بالعدل ومعلوم ان كسري في ذالك العدل على غير شرع منزل لكنه نايب للحق من وراء الحجاب وخرج بقولنا وقام بالعدل ۱۲ یعنی خوف وبیم وعذاب و سختی ۱۳ ۲ شه بکسر اول بمعنی کلبه فانیز بستان و دشت یا زمان که بسیاری نبات باشد چرا که سه و پنج کنایه از سه و پنج روزست که مدت قلیل است و کنایه از دنیا نیز باشد ۱۲ع ۳۸ في الرعايا من لم يقمه بالعدل كفرعون و امثاله من المنازعين لحدود الله والمغالبين بجنابه بمغالبة رسله فان هؤلاء ليسو بخلفاء الله تعالى كالرسل ولا نواباً له كالملوك العادلة بل هم اخوان الشياطين روح ۱۷ ع ۲۴ و چون سلطان بر رعایای ضعفا که ودایع بدایع جناب حضرت خالق برایا اند حیف و ظلم و ستم نماید و یا در خار زار ظلم و ستم گذارد و بدین آلات و ادوات پاکیزه بکند پیرو نیا عشتمها بازد ولیشهوات نفس اماره پردازد خلافت چگونه میسر و ظل الهی کجا مصور که عمر عزیز بغفلت در پی هوا و هوس پی سپر گردد فرد دارد سبب در و شد اینجا چه امیدست زایل شدن عارضه و صحت بیمار ؛ چنانکه جناب حضرت شیخ عثمان مروندی رح فرموده که ایا بن آدم فارغ منشین که امروز تا روز قال قیل است فردای تو زیر پای پیل است فارغ منشین امروز ترا با دست و بروت است فردا معامله کارست بحی لایموت ست فارغ منشین که امروز ترا صیت و صوت است فردا روز كل نفس ذائقة الموت است فارغ منشین که امروز ترا خیال لعل و یاقوت ست فردا بيتو شب با هیبت ان اقذنيه فى التابوت ست فارغ منشین که امروز ترا روز زر و زورست فردا شب تو شب گورست فارغ منشین که امروز ترا مشغولی این و آن ست فردا شب شب حسرت كل من عليها فان است فارغ منشین که امروز ترا داد سرد نواهی بجدست فردا ترا روز پشیمانی لحدست نمیدانی که لحد گرسنه برای گوشت و پوست دشمن و دوست است که القبر يا كل المجلد واللحم انتهی کلامه و اعلی الله مقامه خلاصه کلام آنکه حضرات ملوک و سلاطین را بدو قدم سلوک باید نمود قدمی با خدا و آن اینکه بفرمان حق عزاسمه قیام نمودن و از متابعت نفس و هوا اجتناب کردن و شکر نعمت ببذل اسباب سلطنت در اعلاء و تقویت دین و ملت گذاردن و بقضا ر رضا دادن و سلطنت و مملکت را وسیله درجات و قربات ساختن بلکه هر لحظه و ساعت از علو همت و شوق جمال حضرت دنیا و آخرت را انه له حیفہ برفع مبنی لز پیداشده ۱۲ که ادوات بالفتح بمعنی آلت حصول شی ۱۲ ۳ لے کند بضم اول وسکون ثانی ودال موقوف یعنی پیرو زن ۱۲ ۴ عیلے و لقب اول لال شہباز و بوده و آن در دہلئے صاحب کمال بوده است مگر اکثر قلندران با و اعتقاد تمام دارند و پاتت بنگ نوشی او را یاد میکنند ۱۲ ہ شہ بمعنی آواز و واژ گر غییر ۱۲ شه این این آیت ۲ ہیبت رکوع قبل از رکوع ربع جزء ۱۷ شه این آیت در رکوع ۲ بعد از رکوع نصف جزء ۱۸ ۳۴ اند اختن وهذا تنائسى لاهل الحق والبصر لا لتقليد الاعمى والانور، وقدمی با خلق و آن اینکه رعایا را در پناه دولت و چنبر حراست و کنف سیاست سلطنت آوردن و داد عبودیت بانصاف و معدلت دادن و بر خواص مملکت اثر اولیاء الله و اہل علم و معرفت در احسان و مکرمت کشاون قال الشيخ على وفارغ ما دامت السلاطين مطيعون للاولياء الذين هم علماء الحق وامرهن بينهم فاقتد قايد فامرهم فالح ونظامهم صالح ونور هم واضح ومعنى العكس الامونکسوا طبقات و بفساق وظلمه راه فسق و ظلم بستن است و چون این دو قدم بصدق بنها د مرتبه خلافت و درجه ظل اللهی او راهبیاد و مفاد گه دیده ملک صغیر دنیوی فانی را بملک کبیر اخروی باقی وصل گردانیده سید اقران و یگانه زمان و پادشاه هر دو جهان و شایان عواطف و مراحم بیکران زیاده از انکه در تحریر و بیان آید گردیده بادشاه هر دو جهان گردد که دَارًا رَئيْتَ ثمر ريُت نعيمًا وملكا کبیرا و گوید که کجا اند ملوک و سلاطین دنیا که این کارو بار و عنایات بسیار و عواطف بیشمار را که از جانب خداوند عزیز غفار که در باره من بظهور پیوسته دیده از مملکت و سلطنت دنیای شان ننگ و عار آید پس ذی سعادت دارین آن باشد که میان مصالح معاش و منافع و مفالح معاد جمع نموده عمر عزیز را با طعمار از مار شفقت و مرحمت در رعاییت غربا و خلق الله بسر برد زیرا که شفقت و مرحمت درباره خلایق سبب دوستی و محبت خالق ست که الناس عیال الله ذکورهم عبیداه واناثهم امائه فاحب الخلق الى الله من احب عیال اللہ کہ تا در دنیا نیک نام و در عقبی خجسته فرجام گردد و فریب مال و مملکت دنیوی را نباید خورد زیرا که عاقل کسی است که مال دینوی را خورد و هم داد و هم با خود برد نه آنکه گذاشت و خودش مرد د وارثانش با دیگری خور دلالة اكرام الضيف ورعايت الغرباء من اخلاق الانبياء والاولياء روح ۳۱۲ ج ۲ - آورده اند که سلطان سکندر ذوالقرنین در وقت سفر و کوچ آخرین که از تخت با عزت و حلادت له یعنی اقتدار دن ۱۲ له یعنی محیط دایره دف و حلقه و طوق و کمند و قید و چرخ ۱۲ مه له بفتحین بینی جانب و کنار و پناه ۱۲ شه معنی سرو کننده که یعنی سرنگون ۱۲ ۶ معنی آماده و ساخته شده ۱۲ ه یعنی گوارا شده و مبارک کرده شده ۱۲ یہ این آیت در رکوع ۲ بعد از رکوع ثلث جز ۲۹ شه جمع زیر بمعنی شکوفه ۱۲ تا مه بفتح خا وفتح جیم و سکون سین معنی مبارک د میمون ۲۰ له بفتح بمعنی انجام و گوئی آخر کار ۱۳غ ۳۷ حیوة برتخته ذلت و تلخی ممات جای یافت چنین وصیت نمود که چون مرا بعد از فوت و غسل مسنونه در کفن در آرید و از خانه کشیده بجنازه مرا بردارید باید که هر دو دست مرا از کفن برون آرید پرسیدند که درین چه سرست گفت که تا جهانیان بدانند که دست خالی بجهان آمده بودیم و همچنان دست خالی از جهان میرویم کہ كما بدأكم تعودون فلما سار ذو القرنين في المغرب حتي انتهي الي الجبل القاف المحيط بالارض كلها واذا بملك قابض علي الجبل المذكور وليس علي ظهر الارض جبل اعظم منه فلما اراد الرجوع قال للملك اوصيني قال الملك ياذا القرنين لا يهمند رزق غد ولا توخر عمل اليوم لغد ولا تحزن علي ما فاتك وعليك بالرفق ولا تكن جبا را متكبرا خلاصة روح ۱۲ ص ۲ قال ابن كثير في الصحيح ان ذا القرنين ما كان نبيا ولا ملكا وانما كان ملكاً صالحاً عادلاً ملك الاقاليم كلها وقهر اهلها من الملوك وغيرهم روح ۱۲ ص ۲ قيل للحكيم ما السبب في قبض الكف عند الولادة وفتحه عند الموت فانشد ومقبوض كف المرء عند الولادة دليل علي الحرص المركب في الحي ومبسوط كف المرء عند وفاته يقول انظرو اني خرجت بلا شيء حكي ان شاباً تاب علي يد ابي يزيد البسطامي عه فساله ابو يزيد عن حاله فقال بنطت عن الف فلما رجعو هه ۱سلي القبلة الا رجلين فقال ابو يزيد مساكين اولئك نقمه الرزق حولت وجههم عن القبلة فعلي العاقل التوكل علي الله والاعتماد بوعده فان الله كاف لعبده ومن وجد الله فقد ماده نركا في فقد ان الله فمن وجد ان ما سواه و وجد انه في فقد ان ما سواه ومن وجده يرضي به ويقول سوتينا الله من فضله ما نحتاج اليه في كمال الدين ونظام الدنيا انا الي الله راغبون لا الي الدنيا والعقبي وما فيهما غير المولي روح ۱۳ ص ۱ قال ابو العباس ٧٢ يا اخي هَبْ ان الدنيا كلها في يديك فانظر ما في يديك منها عند الموت ـ قال الشيخ المغربي الشاذلي هے ان اهل الدنيا يقبلون عليها وهم يرحلون عنها في كل نفس لانهم عمو عن شهود ما اليه صايرون سله این آیت در رکوع بعد از رکوع نصف جزء ٢ که انشاد بالکسر وشین معجمہ بمعنی شعر خواندن ۱۲ ع ٣ه بالفتح و تشدید با بمعنی کفن زد ۱۲ ۴ بالضم بمعنی حرص ۱۲ ج ۵ه این آیت در آخر رکوع قبل از رکوع ثلث جز ۱۰ ۶ بمعنی سلبنا ۱۲ ۳۸ طبقات حکایت منظومه عارفی شد بخواب در فکر : دید دنیا بصورت بکر : کرد از وی سوال کای دختر : بکر چونی باین همه شوهر : گفت دنیا که با تو گویم راست : که مرا هر که مرد بود نخواست : و آنکه نامرد بود خواست مرا : این بکارت ازان بنجاست مرا : و چون مالک ملک و دهنده و ستاننده ملک او سبحانه تعالی ست و بس که مالک الملک توتی الملک من تشاء وتنزع الملک ممن تشاء وتعز من تشاء وتذل من تشاء بیدک الخیر انک علی کل شیئی قدیر پس هر که را خواهد دهد عزیز و جلیل گرداند و از هر که خواهد ستاند ناچیز و ذلیل گرداند فرو باکه بدادند که زیبا نشد : وز که گرفتند که رسوا نشد که ما یفتح الله للناس من رحمة فلا ممسک لها وما یمسک فلا مرسل له من بعده وهو العزیز الحکیم آورده اند که مسیلمه کذاب در باب شخصی بود که در زمان سراسر امن و امان جناب حضرت رسول مقبول عم دعوی نبوة را نموده مکتوب جهالت اسلوب بعرض عرض جناب حضرت صداقت مآب حقیقت انتساب رسانید وبعث بذالک الکتاب رجلین من اصحابه فقال لهما رسول الله عم لولا ان الرسل لا تقتل لضربت اعناقکما روح ا۷۲۱ و آن کتاب این ست که من مسیلمة رسول الله الی محمد رسول الله عم و بعد فأن الارض نصفها لی و نصفها لک و القرایش یعتدون جناب حضرت با نصرت رسول مقبول عم بعد از وصول کتاب در جواب آن جهول فضول در باب کتاب باصواب صداقت و سعادت انتساب فرستاده که من محمد رسول الله عم الی مسیلمة الکذاب وبعد فان الارض کلها لله یورثها من یشاء والعاقبة للمتقین فرد با غیر او اضافت شاهی بود چنان : بر یک دو چوب پاره ز شطرنج نام شاه وهذا کتابنا ینطق علیکم بالحق ولا یبقی لکم علینا بالاعتراض فی هذا الباب من الکتاب محق الذق ولمساع بعد ذالک ان یقال فی حقه فبهت الذی کفر كأنه النقم فى فمه الحجر والله لا يهدي القوم الظالمین آورده اند اے احمق و بیخبر باش ۱؎ این آیت در رکوع بعد از رکوع نصف جز ۳ ۲؎ این آیت در رکوع ۲ قبل از رکوع ثلث جز ۲۲ ۳؎ بضم میم و فتح سین و سکون تحتانی و کسر لام نام کافری که در زمان رسول دعوی نبوة کرده بود ۱۲ غ ۴؎ این آیت در رکوع قبل از رکوع ربع جز ۹ ۵؎ این آیت در رکوع آخر جز ۲۶ ۶؎ این آیت در رکوع ۲ اولی جز ۳ : ۳۹ که آن شقی بی باک و آن مردود نا پاک بعد از ورود این توقیع و کیچ بی هیج تاب خورده بجزم ورزم در جمع افواج و تهیۀ آلات و اسباب کوشیده زیاده از صد هزار کس از اهل ارتداد و کفار ضرار اشرار ذهب الله بنورهم بشهادت ارباب سیر مثل مدارج النبوة وغیره که دود کفر و ارتداد بجوهر دماغ شان را مختل و نور ایمان شان را مستأصل گردانیده بود جمع نموده بخیال محال استیصال شریعت و ابطال دین و ملت مصداقا لقوله تعالی یریدون لیطفئوا نور الله بافواههم والله متم نوره ولوکره الکافرون قریب بود که آن شور بخت واژون رخت از دعوی نبوت پا فراتر بلک کلاه انا ربکم الاعلی را بر سر نهد و شمر عن ساق الاجتهاد وحسر عن ذراع العناد فاراد ان یسبق القضاء ظهوره و یأبی الله الا ان یتم نوره فلم یرواجتهاده من قضاء الله تعالی شیئا روح ۲۸ حـ انا گاه ایزد کبریا فالق الحب والنوی خالق الصبح والمساء برطبق وعده قرآنی که سوف یأتی الله بقوم یحبهم ویحبونه اذلة علی المومنین اعزة علی الکافرین یجاهدون فی سبیل الله ولایخافون لومة لایم شر آن لعین بر کرد ار محمل در مهبط قهر و سخط پروردگار قهار را بدست حق پرست افضل الصدیقین عنایت نموده کفایت فرمود حتی اهلکه الله تعالی علی ید الوحشی الحبشی غلام الجبیر بن مطعم بن عدی قاتل حمزة بن عبدالمطلب بعد حرب شدید و کان الوحشی یقول قتلت خیر الناس فی الجاهلیة و شرالناس فی الاسلام روح ۲۷ ۲ حـ ۱- و پروین شمل شان را بنات النعش آن افضل الصدیقین که حظ شامل و بهرۀ کامل از دین و ایمان داشت و علم بقتال اشقیا مثل اهل ردت و قیصر و کسری افراشته لشکر اراست و واد جهاد با مسیلمه کذاب رو باب بلا ارتیاب و ذو الخمار العنسی خانه خراب بوجه کمال بلا اهمال داد قال ابن عمر رض فاتی الخبر الی النبی ص من السماء اللیلة اللتی قتل فیها شه یعنی فرمان پادشاه که بقیع باشد ۱۲ ع شه بمعنی بخت و نجم ۱۲ ه ۱۲ در تقدیم رای مهمله مفتوح بر زای معجمه ساکن یعنی جنگ و کار زار از ذهاب بفتح رای معجمه و سکون محلے مہملہ بمعنی آشتی و صلح ۱۲ ع سلے یعنی خلل یافته شده ۱۲ شه این آیت در رکوع نصف جز ۲۸ شه این آیت در سوره والنازعات جز ۳۰ شه این آیت در رکوع نصف جز ۱۰ شه این آیت در رکوع ۲ بعد از رکوع ثلث جز ۷ شہ این آیت در رکوع ثلث جز ۶ شلہ کہ در زمان حضرت رسالت پناه دعوی نبوت کرده بود و در شب رحلت حضرت من کشته شد ۱۲ ع ۴۰ الاسود فقال قتل الاسود البارحة قتله رجل مبارک قیل من هو قال فیروز الدیلمی فبشر اصحابه بهلاک الاسود وقبض عمر من الغد واتی خبر قتل العنسى المدينة في آخر شهر ربیع الاول وكان ذالك اول فتح جاء ابابکر رضہ ۷۲، ۷۳ ا و بکمال صفت دلیری و مردانگی و شیری و فرزانگی گردن لشکر بدخواه را بضرب تیغ بیدریغ و طعن سنان جان ستان ۱، نور در بیابان عدم گردانیده اساس تائید دین و ملت را بوجه احسن نهاد و جناب حضرت قدس اللهی جل ذکره از مساعی جمیله منش که د لسّوف یرضی برضا و خشنودی او خبر داده مصداق عنوان اللهی عزاسمه گردیده او را بنام اولوا الفضل والسعة مباهی و مفتخر گردانیده رضی الله عنه و قارن آورده اند که بزرگی را پرسیدند که هر چیزی را ذکات ست و ذکات سلطنت و خلافت چیست گفت که ذکات خلافت و سلطنت رعایت عدالت میان احاد رعایا و افراد برایا نمودن و داد مظلومان و ستم دیدگان و بیچاره گان را دادن ست که کفارة عمل السلطان بقضاء حوائج الاخوان بلی بوده که بیک داد مظلومی که داده اند و بفر یاد بیچاره که رسیده اند از عقوبت عقبی برات نجات یافته اند که من نفس عن اخیه المومن كربة من كرب الدنيا نفس الله تعالى عنه كُربة من كرب الآخرة تنبيه باب فضل القران و هر قدر چشم داشت خدمت که از خلق دارد خدمت و طاعت خالق جل ذکره را بند مه خوبتر و افزون تر شمارد و چون جناب حضرت حق سبحانہ و تعالیٰ از روی حکمت عشرت دارین را دابسته کلفت و مشقت و ذلت کونین را قرین آرام و راحت گردانیده لہٰذا عزت با کلفت و مشقت را بملوک و سلاطین داده کہ البلاء للولا کا اللهب للذهب كما قيل من لم يركب الاهوال- لم ينل الامال وكا اموال روح ۷۸، ۷۹ و ذلت با آرام و راحت را نصیب فقرا و مساکین گردانید که حقت الجنة بالمكاره وحقت النار بالشهوات فرد چه جور ها که کشیدند بلبلان از وی : ہوی ۱ہ یعنی نیزه زدن ۱۲ ته این آیت در آخر سورۃ واللیل جز ۳۰ ۳ہ این آیت در رکوع نصف جز ۱۸ ۵۳ يقال نفس الله * کربتیه ای فرحها ۱۲ ص و فرح بفتحتین یعنی گشایش ۱۱ ه بالضم یعنی انده ۷۱۲ شه یعنی زبانه ۱۲ ن شه یعنی یاران دوستان التقاها چنان ۴۶۱ آنکه دگر نوبهار باز آید قال وهب ابن منبه رح قرأت في بعض الكتب حلاوة الدنيا مرارة الآخرة ومرارة الدنيا حلاوة الآخرة وظلماء الدنيا رى الآخرة ورى الدنيا ظماء الاخرة وفرح الدنيا حزن الاخرة وحزن الدنيا فرح الآخرة روح ۲۷۷ ح ۲ جامع این رساله میگوید که شبی والد ماجدم را رحمه الله رحمة واسعه بخواب دیدم که بمن میفرمودند که اگر خواهی که از رهیینه بودن غموم و احزان و مکلوم الفواد گردیدن از هموم داشجان درامان باشی این دعا را هر صبح ده مرتبه تکرار نمای چون از خواب بیدار گردیدم ورد زبانم بود و آن اینکه اعوذ بردئ الله تعالى من سخطه و از اینجاست که جناب حضرت مرتضوی که مدینه علم را باب و باب او مرطالبان اولوا الالباب را مآب است کرم الله وجهه روز ها بساختن کار خلایق و شب ها بطاعت و عبادت و بندگی خالق جل ذکره شاغل بود عرض کردند که یا امیرالمومنین چرا این همه زحمت و کلفت را بوجود مبارک فیض آسود روا میداری که نه بروز آرایشی و نه بشب آسایشی فرمودند که اگر بروز بیاسایم کار های بنده گان خدا وند عزا اسمه ضایع مضمحل ماند و اگر بیارا هم فردای قیامت بحضور چنان پادشاه باجلال وعظمت ذارح و خجل مانم قال ابراهيم الخواص رح جلاء القلب و دوائه خمسة قراءة القرآن بالتدبر واخلاء البطن وقيام الليل والتضرع الى الله عند السحر ومجالسة الصالحين فمن اشتغل بشهوته وهواه عن هذه الامور الشاقة بقى على مرضه الروحانى ولم يجد لنفسه ملتحدا سوى العذاب والهلاك فانظر يا مسيئ الادب ان لا مرجع الا الى الله تعالى فكيف ترجع اليه بالاشعار التي اخترعتها انت او امثالك من اهل النفس والهوى بدل القرآن الذي ارسله الله تعالى اليك وامر بالعمل به فما جوابك يوم يجثوا المقربون على ركبهم من الهول روح ۲۷۸ ح ۲ قال رسول الله عم من ولى من امور المسلمين وابنيه له بالفتح والكسر تشدید یا بمعنی سیراب شدن ۱۲ ۵۲ جمع شجون بفتحتین بمعنی اندوهگین شدن و اندوه و غم ۲م ۳ بفتح راد کسر د ا و د تشدید یا بمعنی تازه د سیراب ۵۱۲ یعنی پراگنده دشایع د فاش ۶۱۲ کلمہ بالضم وفتح تاء حالمبني پناهگاه ۵۱۲ بمعنی سخن دروغ بافتن ۳۱۲ یعنی متکفل کار کسی شدن ۹۱۲ شه احتجاب بالکسر در پرده شدن ۱۲ ع ۴۲ دون خلتهم يوم حاجتهم وفاقتهم احتجب الله تعالى عنه يوم القيمة دون خلته وفاقة وحاجته بستان ابوليث باب من يجوزله الفتوى پس بروز مهم مردم بے ساتره وبشب با خدای راز دان جل جلاله می پردازم قال داؤد بن رشيد ره من اصحاب محمد بن الحسن ره قمت ليلة فاخذ فى البتر و فبكيت من العربى فقمت فرميت قائلاً يقول يا داودا نما هم واقعناك فتبكى علينا فما نام داودد ره بعد تلك الليلة روح ۲، ۱ ج ۴ و روز بداد گدایان و عاجزان میرسم و شب بدرگاه ذی جاہ عالم پناہ عز اسمه دادگدای دعا جزئی میزنم فرد دعا کن بشب چون گدایان بسوز به اگر میکنی پادشاهی بروز تتجافا جنو بهم عن المضاجع یدعون ربهم خوفاً وطمعاً ومما رزقناهم ينفقون ومحن الائيمة كابى حنيفة ره و مالك ره وشافعي رم واحمد رح وأحزا بهم مشهورة في كتب المناقب فانظر يا اخى ما جرى على هئولاً الائيمة الكرام العظام من المتقدمين والمتاخرين وخذ لنفسك اسوة فيما تقع فيهم من البلايا والمحن طبقات وحضرات ملوک وسلاطین را باید که پیوسته آیه وافی هدایہ یا ایھا الذین امنوا قوا انفسكم واهليكم نارا وقودها الناس والحجارة را آئینۀ چشم عبرت بین ساخته در اتیان اوامر و ترک مناهی وامر معروف و نهی منکر ساعی وجاہد و با علما سے زمان در اجرا احکام ناصر و محمد و معاون بوده درین شغل عمر عزیز را بسر بردو چون پادشاه بزیور عفت آراسته و بجلیه طاعت پیراسته و با اہل علم چون قوت حکومت و امارت و عزت و شوکت سلطنت یار شود فائده و تاثیر آن یکی بهزار شود عزت دین به تیغ آشکارا توان نمرد خواجہ عالم ء مرور بلایت اسلام دعا میکرد کہ اللھم اعز الاسلام بعمر بن او بابی جھل و كان دعائه يذالك يوم الاربعاء واسلم عمر رض يوم الخميس وكان حنشئى ابن ست وعشرين سنة وسبقه حمزة رض بن عبد المطلب بالاسلام بثلاثة اشهر روح ۱۲۷۸۸ و نبوة خود را ای بفتح خا و لشهد الماجنی حاجت درویشی ۱۲ ۲ که بمعنی سرما یه ۱۲ سه بمعنی برهنه گی ۲، ج ۴ که این آیت در رکوع قبل از رکوع ثلث مجوا ۲ ۵ حزب یعنی گروه ۱۴ که بالضم یعنی مقتدا و پیشوا ۱۴ کے این آیت در رکوع قبل از رکوع آخر جز ۲۸ : ۴۳ به تبع نسبت میکرد که انا بنى السیف و چون پادشاه بدین صفات که گفته شد آراسته و پیراسته گردد ظلمت فسق و فجور از اهالی عرصه مملکتش دور و بسلطنت و حکومتش رضا مند و مسرور و مشکور گردند آورده اند که روزی هارون الرشید در گرم آبه بوده حمامی بدون قصد آب گرم بسر و اندامش ریخته چنانچه وجود نازک و لطیفش از ان بسی متالم شده فی الحال از حمام برون آمده چندی هزار دینار برای فقرا و مساکین صدقه کرده و قلم عفو بر جریده محبوسان و گناه کاران کشیده میگفت که امروز طاقت آب گرم گرم آبه را نداریم فردا تاب آب حمیم را که يصب من فوق روسهم الحميم يصهر به ما فى بطونهم والجلود و آن را بر سر ما ریزند و در آتشی فرستند که آن را سه هزار سال تافته اند که وأن منكم الا واردها كان على ربك حتما مقضيا و ذكر عن يزيد ابن المرثد انه كان لا تنقطع دموع عينيه ساعة ولا يزال باكيا فسئل عن ذالك فقال لو ان الله اوعدنى بانى لو اذنبت حبسنى فى الحمام ابدا لكان حقيقا على ان لا تنقطع دموعى فكيف وقد اوعدنى ان يحبسني فى نارا وقد عليها ثلاثة آلاف سنة اوقد عليها الف سنة حتى احمرت ثم اوقد عليها الف سنة حتى ابيضت ثم اوقد عليها الف سنة حتى اسودت فهى سوداء كالليل المظلم رو ۱۲۲ عم ١۴ بلغنى ان ادم ۴۴ لما هبط الى الارض مكث ثلثمائة سنة لا يرفع رأسه حياء من الله تعالى قالوا لو ان دموع اهل الارض جمعت لكانت طاموع داوود هم اكثر حيث اصاب الخطية ولوان دموع داوود و دموع اهل الارض جمعت لكانت دموع ادم ۴۴ اكثر حيث اخرجه الله تعالى من الجنة روح ۱۴۸ قال داوودم باكيا متضرعا اللهم اما ترحم ببكائى قال الله تعالى ذكرت بكائك و نسيت ذنبك منهاج العابدين روى ان الله تعالى قال لموسى كم ما خلقت النار بخلا منى ولكن اكره ان اجمع اعداای ے این آیت در رکوع ۲ بعد از رکوع نصف جزء ۱۷ سه این آیت در رکوع قبل از رکوع نصف جزء ۱۶ ۱۲ ۳۴ وادیای فی دار واحد نسئل الله تعالی دار اولیائه ونستعین به دارا عداﺋه روح ۲۴ ح ۳- و آب نوشانندکه وسقوا ماءً حميماً فقطع امعاء هم آن را حميم نامیده اندکه یغلی فی البطون کغلی الحمیم دوران ساعت سراسر و هم و هیبت وا شد وا شق و ابقی آخرت که و لعذاب الآخرة اشد و ابقی ونیز فرموده جل جلاله که ولعذاب الآخرة اشق و ما لهم من الله من واق حال پر ملال این گنه کار رتبه روزگار سرا سر معاصی و ذلت چگونه خواهد بود فان من لا يحتمل حر الشمس ولسعة شرطی وقرص نملة كيف يحتمل حر نار جهنم وضرب مقامع الزبانية ولسع حيّات كاعناق البخت و عقارب كالبغال خلقت من النار فى دارالغضب البوار نعوذ بالله من سخط وعذابه روح ۱۲ ح ۱ والبغال جمع بغل وهو مركب من الفرس والحمار ويقال اول من استنتجها قارون و له صبر الحمار وقوة الفرس وهو مركب الملوك فی اسفار هم ومعبرة الصعاليك في قضاء اوطارهم واذا نجز البيت يخاف البغل الله لرهب منه الغارة وسائر المهول وكان له عمر بغل ست منها بغلة شهباء يقال لها دلدل هداها المقوقس والى مصر من قبل هرقل والدلدل في الاصل القنفذ و قيل ذكر القنافذ وقيل عظيمها وكان عمر يركبها فى المدينه وفي الاسفار واشت حتی ذهبت اسنانها فكان يدق لها الشعير وميت وقاتل علی رض عليها مع الخوارج بعد ان ركبها عثمان رض و ركبها بعد على رض ابنه الحسن ثم الحسين رض ثم محمد ابن الحنيفة وانما ركبوها وقد كان مركبة عمر طلباً للنصرة والظفر فالظاهر انهم لم يركبوها له این آیت در رکوع بعد از رکوع رابع جز ۲۷ ۱۲ این آیت در رکوع بعد از رکوع ثلث جزء ۲ ۱۲ این آیت یک رکوع قبل از رکوع آخر جزء ۱۰ ۱۲ این آیت در رکوع ۲ بعداز رکوع ۲ بعد از رکوع نصف جز ۱۳ ۱۳ معنی طپانچه زدن ۱۲ ته معنی گزیدن ۱۲ شه معنی تیریز نها و تازیانه ها و عضاها و مانند چوگات که از آهن سازند ۱۳ شته یعنی گویدند مار و گزدم ۱۲ شه معنی هلاک ۱۳ ساله بالكسر معنی کشتی و آنچه بدان عبورکنند ۱۲ سے جمع صعلوک بالضم یعنے محتاج و درویش ۱۲ ۳له بجمع وطربیعنى حاجت ۱۲ ساله بضم میم وفتح باء وقاف وسين مهمله لقب حاکم مصر اسکندریه که ترسا بود ومحظرت ایمان آورد ۱۴ عله بكره وقاف لقب پادشاه و آن را عظیم الروم نیزگویند و این لفظ بكسراول وفتح ثانی وسکون قالت بدم ۴۸ في غير الوقايع لان من اداب التابع ان لا يلبس ثياب متبوعة ولا يركب دابته ولا يقعد في مكانه ولا ينكح امرائة خلاصة روح ۳۲۹ ج ۲ لان السفل بعيد وحر النار شديد وماؤها مهل وصديد وقيل سلاسلها واغلالها حديد وفي الحديث ان ادنى اهل النار عذابا ينعل بنعلين من نار يغلى دماغه من حرارة نعله روح ٤٨١ ج ٢ لان اخوف ماخاف منه عبادالله الصالحون سلب الايمان عند الموت بلقى العبد ربه خايباً وخاسراً وذالك هو الخسران المبین اگر ازین افسوس وحسرت والم عقلای عالم برای نوحه و ماتم برخیزند و ریگ بیابان بر مفارق خویش ریزند محل استبعاد نخواهد بود اللهم هون علينا سكرات الموت واجرنا من النار بحرمتك يا مجير قال على لعلی یا على اذا عملت سیئةً فاعمل بجنبها حسنةً فاذا كان يوم القيامة يلقى الله الليل في جهنم والنهار في الجنة فلا يكون في الجنة ليل كما لا يكون في النار نهار یعنی ان النهار فى الجنة من نور ايمان المؤمن ونور عمله الصالح بحسب مرتبته والليل في النار هو ظلمة كفر الكافر وظلمة عمله السيئ روح ۸، ۴ ج ۴ و بنا بر مصدوقة كلكم راع وكلكم مسئول عن رعيته پیوسته خود را با جمیع اعضا و جوارح و توابع آن که آن السمع والفؤاد والبصر كل اولئك كان عنه مسئولاً ملازمان حضرت در عابای مملکت را بطاعت و عبادت جناب حضرت حق عم رحمته فرموده از معاصی و مناهی بر وجهی منع فرماید که احدی از حکام وعمال ولشکریان وعامه رعایا و برایا را با هم مجال ظلم وستم نباشد و هر سلطانی که در اقامت حدود شرع مبین واجرای احکام دین متین کو شد ظل الله وخلیفة الله ست و چون جناب حضرت حق سبحانه و تعالی از کمال عاطفت خداوندی جل ذکره بنده را از جمله خلایق برگزیند و بعنایت ظل اللهی و خلیفة اللهی مخصوص گرداند و بسعادت پذیرائی عکس ذات وصفات خویش مستعد گرداند بر وجهی که لسان خامه از بیان و تحریران اقطع وابکم وزبان عقل از دریافت له بالضم بمعنی مس گداخته و ریم و زرداب ۲۲ ساله بمعنی زرداب جراحت و آب گرم که جوشانده شود و غلیظ گردد ۳ ،سله بمعنی پوشید ۱۲ صہ این آیت در رکوع قبل از رکوع ربع جزء ۱۵ ۵۱ بضم میم و سکون سین و فتح فوقانی و سکون سین دوم و کسرین بمعنی نیکبختی در سعادت جو بنده و یاری خواهنده ۲ اعمل ۴۶ و تقریر آن الثغ و الکن ست پس نظر باید کرد که چه دولت عزا و نعمت عظمی در جوہر اشرف و معظم و گوہر الطف و مکرم بنی آدم تعبیه ساخته که کمینه خاصیت در ان ذات شریف و عنصر لطیف آن ست که ہر اہل و نااہل را چون بنظر لطف و عنایت ملحوظ گرداند مقبول و منقول جهانیان گردد و ہر کہ بنظر قہر نگرد مدہر و مردود جہانیان شود که الناس علی دین ملوکھم و نیز یکی از سلاطین فرموده که نحن خلفاء الرحمان من رفعناہ ارتفعوا و من وضعناه اتضعوا پس حضرات ملوک و سلاطین را باید که مدام شکر به دران کوشند که بدین ملک عاریتی فانی مملکت حقیقی باقی را بدست آرند و خودہا را در ہر دو جہان از ثنائے جمیل و ثواب جزیل محروم نگردانند کہ انّ الذین یضلون عن سبیل اللہ لھم عذاب شدید بما نسو یوم الحساب کہ ثمرۀ آن جز خبیث و خسران و بے نصیبی و خذلان نخواهد بود پس ازین کلام کالنور فی الظلام ظاہرو با ہر گردید که سعادت و دولت عظمیٰ دران ست که جناب حضرت حق سبحانہ تعالیٰ صاحب دولتی را خلافت و سلطنت دین و دنیا کرامت کند کہ انخلافت و أن لنا للاخرۃ و الاولی مالک و متصرف ہر دو ممالک گردد چنانکہ جناب حضرت داود علیہ را این مرتبہ ارزانی داشتند کہ یا داوود انا جعلناک خلیفۃ فی الارض فاحکم بین الناس بالحق ولا تتبع الهوی فیضلك عن سبیل الله یعنی حکم کن میان مردمان بطریق معدلت و انصاف نہ بر جادۀ ہوای نفس و ستم و اعتساف کہ ترا از مسالک مراضی ما گمراہ نگرداند و حکم بر حق عبارت از رعایت عدالت ست میان احاد رعایا و افراد و برایا و پاس شریعت داشتن و آن فرو نگذاشتن جانب حق ست از برای رعایت خلق کہ یا ایھا الذین امنوا کونو قوامین بالقسط شہداء اللہ ولو علیٰ انفسکم اوالوالدین و الاقربین ان یکن غنیا او فقیرا فاللہ اولیٰ بھما فلا تتبعوالهویٰ لے یعنی کسیکہ حروف بمخرح ادا کرده نتواند ۱۲ کے یعنی کسیکہ ہنگام سخن کردن زبانش گیرد ۱۲ سے این آیت در رکوع قبل از رکوع ثلث جز عم ۱۲ ۴ معنی نویم ۵ بالکسر یعنی فرونگذاشتن و یاری و مدد نکردن ۱۲ ۶ این آیت در سوره واللیل جز ۳۰ ہے این آیت در رکوع ۲ قبل از رکوع ثلث جز ۲۳ ۷ یعنی بیراه رفتن ۱۲ ے جمع مسلک یعنی راہ ۱۲ ۸ے جمع مرضی بمعنی پسندیده ۱۲ ۹ے این آیت در رکوع ۲ قبل از رکوع ثلث جز ۲۳ + ۴۷ ان تعدلوا وان تلووا او تعرضوا فان الله كان بما تعملون خبيرا و حضرت داوود ع م از انبیاء بنی اسرائیل بود از فرزندان یهودا بن یعقوب ع م و روزگار وی بعد از روزگار موسی ع م بود بصد و هفتاد و نه سال و ملک وی بعد از ملک طالوت بود ع م ۲۸۸۴ و بین داوود ع م و بین موسی ع م خمسمائة وتسع وستون سنة وقام بشريعة موسى ع م وعاش مائة سنة ع م ۳۴۴۳ ومات يوم السبت فجأة ويوم السبت لهم كيوم الجمعة لنا ع م ۳۴۴۳ بدانکه جناب حضرت حق جل و علا در آیه متلوه منزله در شان جناب حضرت داوود ع م چند حکم ثابت کرده و ملوک و سلاطین و ارباب فرمان را تنبیہ ارزانی داشته و رسوم جهانداری و حکومت گذاری و آداب سلطنت و آئین معدلت در آموخته اول آنکه فرموده انا جعلناك خليفة في الارض درین اشارت است با اینکه پادشاه سلطنت خویش را عطای حق جل جلاله شناسد و مملکت خویش را بخشیده او داند کہ توتی الملك من تشاء دویم فرمود که ما خلافت و ملک را بتو دادیم یعنی از دیگی گرفته بتو دادیم همچنین روزی از تو گرفته بدیگری خواهیم داد که تنزع الملك ممن تشاء سیم آنکه پادشاهی خلافت و نیابت حق عزاسمه ست پس تصرف در بنده گان خدا وند جل ذکره با خلاق و الطاف او تعالی باید کرد چهارم فرمود کہ فاحکم بين الناس بالحق اشارت است بانکه پادشاه را باید که حکومت گذاری رعایا را بنفس نفیس خود کند و ناتواند احکام رعایا را بدیگری نگذارد چه نواب دولت و امرای حضرت را آن شفقت و رافت و رحمت بر رعایا نتواند بود که پادشاه زیرا که آن رحمت و شفقت کہ ہیچ طائفه را بر ہیچ قوم باشد غیر ایشان را نباشد چنانکہ رحمت خداوند عزاسمه بر بنده و رافت نبی بر امت و شفقت پادشاه بر رعیت و محبت پدر و مادر بر فرزند و غیرت شیخ بر مرید و فی قوله تعالی مالی لا ارى الهدهد ام كان من الغائبين يشير الى ان الواجب له این آیت در رکوع بعد از رکوع نصف جز ۳ سه این آیت در رکوع بعد از رکوع نصف جز ۱۴ ۴۸ على الملوك التيقظ في مملكتهم وحسن قيامهم وتكفلهم بامور رعاياهم وتفقد اصغر رعيتهم كما يتفقدون اكبرها بحيث لم يخف عليهم غيبة الاصاغر والاكابر منهم كما ان سليمان ع م تفقد حال اصغر طير من الطيور ولم يخف عليه غيبة ساعة لثمر من غاية شفقته على الرعية احال النقص والتقصير الى نفسه فقال ما لي لا ارى الهدهد وما قال ما للهدهد لمراره لرعاية مصالح الرعية وتاديبهم روح ۸۹۰ ۲۴ پنجم فرمود که فلا تتبع الهوی یعنی متابعت هوای نفس را ننمای که ترا از مسالک مراضی حق جل جلاله دور دارد زیرا کہ ہر کہ یکنوع متابعت هوا کند در پیچ نوع دیگر کار خالصاً لله نتواند کرد چنانچه جناب حضرت حق سبحانه وتعالی فرموده که ارئیت من اتخذ الهه هواه و خواجه عالم ۴ فرمودہ کہ ما عند اللہ ابغض علی اللہ من الهوی و مخالفت ہوای نفس کردن عین در مسالک مراضی حق جل جلاله رفتن و جا در خلد برین یافتن ست که ونهى النفس عن الهوى فان الجنة هي المأوى حكى عن ابى عنوان الواسطى انه قال انكسرت السفينة وبقيت انا وامراتى ايامًا على لوح وقد ولدت في تلك الحالة صبية فصاحت بی وقالت يقتلنى العطش فرفعت رأسى فاذا رجل في الهواء جالس فاذا في يده سلسلة من ذهب وفيها كوز من ياقوت احمر وقال هاك اشربا قال فاخذت الكوز وشربنا منه فاذا هو اطيب من المسك واحلى من العسل فقلت من انت يرحمك الله قال انا عبد لمولاك فقلت بم وصلت الى هذا فقال تركت الهوى لمرضاته فاجلسنى فى الهواء وغاب عنى روح ۳۲۳ ح ۱ پس محقق گشت که پادشاهی و خلافت و ملک و سلطنت وسیلتی ست بزرگ و حیلتی ست سترگ در تقرب بجناب حضرت حق جل ذکره کسی را که خداوند عر اسمه توفیق دهد كه فاحكم بين الناس بما انزل الله له یعنی آنکه از روی خواهش نفس باشد ۱۲ که این آیت در رکوع قبل از رکوع رابع جز ۱۹ ۳ این آیت در سورہ النازعان جزء ۳۰ ه پس آواذ داد یمن ۱۲ شه با لکسر بمعنی زنجیر ۱۲ که بی همزه حرف تنبیه ست و بمعنی بگیر نیز آمده ۲ ه این آیت در و کامل در این جزء ۲۳ + ۴۹ ولا تتبع اهواءهم عما جاءك من الحق قال ابو المعین رح سالت بعض النصاری عن احسن ایة فی الانجیل فقال خمس کلمات سلنی احبک واشکرنی از دک واقبل علی اقبل علیک واقرب منک واطعنی فی الدنیا اطعک فی الدنیا والآخرة روح ۷۹ ۲۷ وقال بعضهم مریت ببلاد السواد فرأیت شیخا جالسا فی الهواء فسلمت علیه فرد السلام علی فقلت له بم جلست فی الهواء فقال خالفت الهوا فرکبتها واسکنت فی الهواء روح ۱۳۸ ۱۶ قال الشیخ عبد القادر رح ما هام فی قلب العبد شهوة من شهوات الدنیا او لذة من لذاتها من ماکول او ملبوس او منکح او ولایة او ریاسة او تدقیق فی فن من فنون العلم الزاید عن الفرض کروایة الحدیث الآن وقراة القران بالروایات السبع والنحو واللغة والفصاحة فلیس هذا محب للآخرة انما هو راغب فی الدنیا تابع لهواه طبقات و چون پادشاه را بواسطه اشتغال و گرفتاری بعظمات امور خلافت و کثرت مهمات ضروری سلطنت ورسیدن بجزئیات حقایق و دقایق دین و ملت متعذر ست باید که در ممالک محروسه خویش چنان محتسب های خیر اندیش صلاحیت کیش مقرر نماید که بصیفت و عفت و صلاح و پرهیز گاری آراسته و بحلیه امانت و قناعت و راستی و کم طمعی و فلاح و دیانت شعاری پیراسته باشند که العبد حراذاقنع و الحرعبد اذا طمع- مروی عن بعض المشایخ رح انه کان له سنور و کان یأخذ من قصاب فی جواره کل یوم شیا من الغدا و لسنوره فراء من القصاب منکرا فدخل فی بیته و اخرج السنور ادلًا ثم جاء و احتسب علی القصاب فقال له القصاب لا اعطیک بعد الیوم سنورک شیئا فقال ما احتسب علیک الا بعد اخراج السنور و قطع الطمع منک فهم ما قال فمن طمع فی ان تکون قلوب الناس علیه طیبة لم یتس له الحسبة فعلی العاقل ان یزکی نفسه عن الاخلاق الردیة و یطهرها من الخصال الذمیمة رو ح ۴۳ ص ۴۴ تا هر چه گفته برای محافظت و تقویت له بفتح یعنی ده ای شهر ۲ بکلت بمعنی گربه ۳ بضم فتح دال یعنی گره ای گوشت ۱۲ ح [ILL] حضور حضرت محترم حضرت مولوی صاحب استاد ۷۸۶ سؤالات امتحان سالیانه دارالعلوم دیوبند یوم چهارشنبه ۲۴ شعبان سلم العلوم (۱) سالبة المحمول کی حقیقت کیا ہے ۔ موجبه معدولة المحمول اور سالبة المحمول میں کیا نسبت ہے اور ان دونوں میں لفظی اور معنوی کیا فرق ہیں ۔ سمجھکر لکھو ۔ (۲) :- الحكم من اجزاء وهو انكشاف لامر اد بين الامرين دفعة واحدة ومنه تفصيلى وهو المنطقى المركب من امور متعددة مفصلة والنسبة انما تدخل فى متعلق الحكم بالتبعية لانها من المعانى الحرفية التى لا تلاحظ بالاستقلال انما هى مرآة لملاحظة الطرفين بل انما يتعلق الحكم بمفاد الهيئة التركيبية :- ضروری تفصیل کے ساتھ عبارت بالا کا مطلب لکھو ۔ غلط لکھوگے تو نمبر بالکل سوخت ہو جاوینگے۔ (۳) :- تعریف کلی و جزئی کے بعد صاحب سلم نے جو تعریف جزئی پر اشکال پیش کئے ہیں ۔ ان کو مع ان کے حل کے لکھو ۔ اقرار میدهم من بنده ادعای محمود ولد خضر روزنگا قوم صافی ساکن کوه صافی برینکه مقدر برنجیت شش گنج بوزن کابل که خلاصه آن مقدر ده سیر گنج میشود از نزد ملا علاوالدین بخا قرض حسنته بذمه و رقبه من مدعی محمود ثابت و لازم الادا و دستت که به هیچ وجه من الوجوه حیل ندارم که در بیع العصر سنبله سال ۱۳۳۴ رسانیده دیگه تسلیم میگیرم مقدار مذکور طور یادداشت تحریر شد در ثانی در محکمه حجت شرعی میگیرم تحریر مذکور ۱۳۳۴ فقط شصت حاسب محمد [BLANK PAGE] ۶۰ دین کنند و از غرض نفسانی و ریا برحرف و از واعیه نفس و هوا بر طرف باشند که تا از زمره یا ایها الذین امنو لم تقولون ما لا تفعلون کبر مقتا عند الله ان تقولو ما لا تفعلون مخرج و درجه گه و یفعلون ما یؤمرون مندرج گردیده سخن شان در دلهای بنده گان خداوند عز اسمه تاثیر کند فرد سخن که تن زغرض پاک و از طمع خالی ست : اگر بسنگ گوئی درو اثر دارد : که فذکر فان الذکری تنفع المؤمنین ـ روی ان سفیان بن حرب جمع الاعراب واطعمهم ليصد هم بن الثمن متابعة رسول الله صم او ليحملهم على نقض العهد الذي بينهم وبين رسول الله صم فنقضوا بسبب تلك الاكلة ففاعل اشتروا الاعراب والثمن القليل وهو ما اطعمهم البوسفیاں قال الله تعالى جل جلاله اشتروا بآیات الله ثمنا قليلاً فصدوا عن سبيله انهم ساء ما كانو ايعملون يقول الفقير هذا جار الى الان فان بعض اهل الهوى والظلم يضيف بعض اهل الطمع والمداهنة ممن يعد من اعيان القوم ليشهد له عند السلطان او القاضى بالحق والعدل فيشترون بآیات الله ثمناً قليلاً وهو الضيافة لهم روح ۴ ۱۲۸ ۰ باب ۴ در بیان فضایل شکر و فواید آن اعلم انه لو صرف جميع عمر الانسان الى الاعمال الصالحة واقامة الشكر لما كافا نعمة الوجود فضلاً عن سائر النعم فرخ لو عشت الف عام في سجدة لولي : شكر الفضل يوم اقض بالتمامى روح ۴ ۳۳ م قیل ما من كلمة احب الى الله تعالى ولا ابلغ عنده فى الشكر من ان يقول العبد الحمد لله الذي انعم علينا وهدانا الى الاسلام واياك وان تغفل عن الشكر وتغتر بما انت عليه فى الحال من الاسلام والمعرفة والتوفيق والعصمة فانه مع ذلك لا موضع ۱ این آیت در رکوع نصف جز ۲۸ ۲ این آیت در رکوع نصف جز ۱۱۱ و نیز در سوره تحریم آخر جز ۲۸ ۳ این آیت در رکوع ۲ اول جز ۲۸ ۴ تا باز دارد و برگرداند ۱۲ ۵ اى الاية الاتى ٦ این آیت در رکوع بعد از رکوع ربع جز ۱۱ ـ ۷ بضم میم و فتح ها و نون یعنی ظاهر کردن بخلاف آنچه در دل باشد و معنی در با کفتن و چرب زبانی و خوشامد ۱۲ و معنی بر پوشیدن و خیانت و خیانت کردن رنفاق و نفاق گران و دروغ گفتن ۱۲ ۵۱ للامن والغفلة فان الامور بالعواقب روح ٤٩٩ واعلم ان الله تعالى كما اعطى الجاه والمال ليتميز من هو على الشكر ومن هو على الكفران كذالك اعطى الحال ای استعداد الخلافة ليظهر من المتخلق باخلاق الله القايم باوامره فی العباد والبلاد ومن الذی رجع القهقرى الى صفات البهايم والانعام فمن اضاع صفات الحق بتبديلها بصفات الحيوانات عوقب بالختم على قلبه وسمعه وبصره فهو لا يرجع الى مكان الغيب الذی خرج منه بل حبس فی اسفل السافلين الطبيعة ومن تاب عن متابعة النفس الهوی ومخالفة الحق والهدى وامن وعمل عملاً صالحاً للخلافة فقد اهتدى ولم يرجع القهقرى روح ٤٠٠ و چون جناب حضرت حق سبحانه وتعالى بنده را بمحض لطف و فضل و مرحمت و عنایت خویش بر طایفه از بندگان خود بسلطنت و خلافت و حکومت مختار ساخته كه وربك يخلق ما يشاء ويختار و رايت عزت وعظمتش را در ساحت تعز من تشاء برافراخته و بترحمات حمیده ويختص برحمته من يشاء مخص و سرفراز و بتفضیلات عدیده پسندیده توتی الملك من تشاء معزز و ممتاز گردانیده که والله يؤتى ملكه من يشاء ونعمت این ۲ آیت در رکوع با بزرگی وعظمت شاهی بدو ارزانی داشت كه ذالك فضل الله يؤتيه من يشاء و حق شکر ۳ نصف جزو این عطیه با جلال و عظمت را بذمه خود فرض باید انگاشت پس بفعولی صداقت انتماے ولئن شکرتم لا زیدنكم ولئن كفرتم ان عذابى لشديد لان الشكر قيد النعمة الموجودة وصيد النعمة المفقودة بايد كه پیوسته بشکر گذاری و سپاس و فور نعم جناب حضرت باری عزاسمه بحسب فیضان نعمت ہاے اللہی و موہبت ہاے بے متناہی کہ برسبیل تواتر و تقاطر آنأ فاناً ساری و جاری ست شکریه آنها بر عامه ورا و کافه برایا حسب الطاقت و بقدر قدرت واجب و لازم ست واعلم ان من مقتضى النفس له بمعنی رجوع الی خلف ۱۲ ص ٢ه این آیت یک رکوع بعد از رکوع نصف جز ۲۰ ۳ه این آیت در رکوع بعد از رکوع نصف جز ۳ عه این آیت در رکوع نصف جز ۳ ه این آیت در رکوع قبل از رکوع آخر جز ٤ شه این آیت در سوره جمعه در رکوع نصف جز۲۸ که این آیت در ابتدا در رکوع ثلث جز ۱۳ با ۶۲ نسيان العهد بينها وبين الله تعالى ونسيات نعمه بالكفران والانسان غريق في بحر كرمه ولطفه فيجب عليه شكر ذالك وارسال الرسل وتوضيح السبل وانزال المطر و انبات الارض وصحة البدن وقوة القلب واندفاع الموانع ومساعدة الاسباب كل ذالك من النعم الجليلة روح ۶۸۲م۱ خصوصاً برارباب دولت وسلطنت و اصحاب مكنت وخلافت و مملکت که روزگار دولت شان را حاصل که وان من شيء الا وعنده خزائنه وما ننزله الا بقدر معلوم و ایام شوکت و مكنت شان را شامل دوصل و در شبانروزی شاغل بودن را لازم و حتم دانسته یک دم غافل نباشد که گفته اند اظهار الغنی من الشكر - روى انه شكى بعض الفقراء الى واحد من السلف فقره واظهر شدة اهتمامه به فقال اليسرك الله وانك اعمى ولك عشرة آلاف درهم فقال لا فقال اقطع اليدين والرجلين ولك عشرون الف درهم فقال ايسرك جعل الله انك مجنون ولك عشرة آلاف فقال لا فقال اما تستحيى انك تشكو مولاك وعندك عروض باربعين الف ودخل ابن سماك ره على بعض الخلفاء وفى يده كوزماء وهو يشربه فقال عظني فقال لولم تعط هذه الشربة الا ببذل جميع اموالك والا بقيت عطشان فهل كنت تعطيه قال نعم فقال لولم تعط الا بملكك كله فهل كنت تتركه قال نعم فقال لا تفرح بملك لا تساوى شربة ماء وان نعمة على العبد فى شربة ماء عند العطش اعظم من ملك الارض كلها بل كل نفس لا يستوى بملك الارض كلها خلو اخذ لحظة حتى انقطع الهواء عنه مات ولو حبس في بيت حمام فيه هواء حار او في بئر فيه هواء ثقيل برطوبة الماء مات فما ففي كل ذرة من بدنه نعم لا تحصى مثنوی نعمت حق شمار و شکر گذار ، نعمتش را اگرچه نیست شمار ، شکر باشد کلید له این آیت در رکوع ۲ اول جز ۱۴ ۲ یعنی فخزاره گی کردن ۳ م ه جمع عرض بالفتح بمعنی رخت و متاع و بفتح را نیز آمده و هر چه غیر از زرویم باشد ۲ ۴ یعنی شادان مباش ۳ ۶۳ گنج مزید و گنج خواهی مده از دست کلید ۲۴۲۷ و از کفران نعم جناب حضرت خداوندی عزاسمه که جمیع بنده‌گان بلکه قاطبه هست شده‌گان از انس و بنی‌الجان را شامل حال متکفل احوال است متحرز و متجنب باید بود و من نعمہ تعالیٰ ان اللہ تعالیٰ خلق وجھا یصلح للسجدة وعیناً تصلح للعبرة و یداً یصلح للخدمة وقلباً یصلح للمعرفة وسرا یصلح للمحبة فاذکروا نعمة اللہ علیکم حیث زین السنتکم بالشھادة وقلوبکم بالمعرفة وابدانکم بالعبادة روح ع ۱۳ ح ۶ قال اللہ تعالیٰ ضرب اللہ مثلاً قریة کانت امنة مطمئنة یاتیھا رزقھا رغداً من کل مکان فکفرت بانعم اللہ فاذاقھا اللہ لباس الجوع و الخوف بما کانوا یصنعون و در کتاب صحیح البخاری از عبداللہ ابن عباس رض روایت شده که آن طبیب حاذق روحانی و جسمانی جناب حضرت رسول مقبول یزدانی در نامۀ نصایح ختامه بدست حق پرست یکی از اصحاب برای کسری که معرب خسرو و نام آن پرویز بن ہرمز بن نوشیروان بود فرستاده و بعد از رسیدن و مطالعه نمودن نامہ آن شقی بے باک و آن مردود ناپاک نامۀ صداقت ختامه را تکذیب کرده کہ گفتہ اند العاقل یکفیہ الاشارة والغافل لا یجدیه الف العباره و جناب حضرت حق جل جلالہ در حق مکذبان فرمودہ کہ فتعالیٰ ومن یکذب بھذا الحدیث سنستدرجهم من حیث لا یعلمون کفران نعمت دولت و سلطنت سراسر منفعت اسلام را نموده نامۀ حقایق ختامه را ممزوق و مفروق و پاره و درید گردانیده عاصی شد و جناب حضرت حق جل جلاله در حق عاصیان فرمودہ کہ ومن یعص اللہ ورسوله فان له نار جھنم و نیز فرموده کہ فعصو رسول ربھم فاخذھم اخذةً رابیة چون رسول کیفیت کردار آن جھول فضول را بمعرض عرض جناب حضرت بالقدرت والانہت رسول مقبول عه‌م رسانیده دریای قھر و غیرت نبوة آنحضرت در جوش و خروش له این آیت در رکوع ۲ قبل ہاندکوع آخر جز ۱۴ ۱۲ معنی خیر دهنده و نام هم محترم جناب حضرت رسول مقبول که خلفای عباسیه منسوب بدو اند ۱۲ شه در بر زد و از زوال حکومت نترسید حاشیه گلستان سعدی رح شه این آیت در سوره نون در رکوع ۲ اول جز ۲۹ که این آیت در سورہ جن در رکوع ۱ اواخر رکوع نضف جز۲۹ شه این آیت در رکوع و الخ جز ۲۹ شه بمعنی افزوده و زیاده ۱۲ شه بالضم بمعنی ہست و قصد چیزی کردن ۱۲ ح ۶۴ آمده فان الغيرة من اخلاق الله تعالی واخلاق الانبیاء والاولیاء قال عمر اتعجبون من غیرة سعد وانا اغیر منه والله اغیر منی روح ع ۲۴ ج۱- از زبان حق بیان درخشان در حق آن رو ابد دعای بد برآمده که شکمش مثل نامه دریده باد و جناب حضرت حق جل و علا در باره کسانیکه از ایان اعراض نموده کفران نعمت با جلال و عظمت اسلام را کرده اند فرموده که خذوه فغلوه ثم الجحيم صلوه ثم في سلسلة ذرعها سبعون ذراعا فاسلكوه انه كان لا يؤمن بالله العظيم الاية في الحال بهدف اجابت مقرون گردیده و آیه وافی هدایه فقالوا ربنا باعد بين اسفارنا وظلموا انفسهم فجعلناهم احادیث ومزقناهم كل ممزق ان في ذالك لايات لكل صبار شكور از احوال سراسر خسر و ملال بدسگالان خبر داده منقول است که چون شیرویه نام پسرش شکم پرمهر را درید و هرمز هلاک خود را به یقین دانست در خزینه ادویه را کشاده بر حقه سم قاتل نوشته که هذا الدواء النافع للجماع وكان ابنه مولعا بذالك فان الطباع مائلة الى المالوف مستنفرة عن غير المعروف و خودش هلاک گردید و چون شیرویه پدر را بقتل رسانید در خزینه ادویه را کشاده نظرش بالای حقه مذکوره افتاده از ان تناول نمود فمات من ذالك السم ولم يلبث بعد قتل ابيه الاستة اشهر فادبر عنهم الاقبال وتوجه لهم الزلة والزوال ومالت عنهم الدولة واقبل عليهم النحوسة وصار سببا للزوال والعار والشين بل الغرق في لجة الملام بلا معين في الدارين حزبة الديار وعمر الدَّمار مصداقاً لقول الله العزيز القهار واذا اردنا ان نهلك قرية امرنا مترفيها ففسقوا فيها فحق عليها القول فدمرناها تدميرا و استحق بسببه له این آیت در رکوع رابع جز ۲۹ ۱۲ این آیت یک رکوع قبل از رکوع نصف جز ۲۲ ۳ بکسر اول و کاف فارسی بمعنی خیال و اندیشه ۱۲ شه بضم اول و سوم و در آخر زای مجمه نام پسر نوشیروان که پدر خسرو و پرویز بود ۱۲ ه کلمه بالضم و تشدید قاف ظرفی باشد از چوب که دران مروارید و جواهر ۱۲ و محاجین باشند مرادف قوطی ۱۲ که یعنی همیشه شقی ۱۲ هے الیمین بمعنی الکذب يقال اكثر الظنون يمين ۱۲ شه این آیت در رکوع باول جزه که معنی نعمت داده شده و گمراه کرده شده به نعمت بسیار ۱۲ - السقم كما دل عليه هذه الاثر حتى انقصوا في عهد عمررض حين توجه سعد ابن ابي وقاص رض الى العراق ذالك اى تعذيب الكفرة بان اى بسبب انّ الله لم يك مغيرا نعمة انعمها على قوم مبدلاً لها بالنقمة حتى يغيروا ما بانفسهم يبدلوا نعمتهم كفراً كتبديل كفار مكة اطعامهم من جوع وامنهم من خوف وبعث النبىء ء اليهم بالكفر و الصد عن سبيل الله وقتال المؤمنين وان الله سميع عليم جلالين شريف فيا ايها العبد خف من وجود احسان مولاك اليك ودوام اسائتك معه فى دوام لطفه بك وعطفه عليك الان يكون ذالك استدراجاً لك حتى تقف معها وتغتربها فتفرح بما اوتيت فتؤخذ بغتة قال الله تعالى سنستدرجهم من حيث لا يعلمون قال بعض العارفين ان بعض الانبياء ء سئل الله تعالى عن امر بلعم وطرده بعد تلك الآيات والكرامات فقال الله تعالى لم يشكرني يوماً من الايام على ما اعطيته ولو شكرنى على ذالك مرة لما سلبته فمن كان له جوهر نفيس يمكنه ان يأخذ في ثمنه الف الف دينار فباعه بفلس اليس ذالك خسراناً عظيماً وغبناً فظيعاً ودليلاً بيّناً على خسة الهمة وقصور العلم وضعف الرأى وقلة العقل فتيقظ حتى لا تذهب عنك الدنيا والآخرة تنبيه فان الامر خطير والعمر قصير وفي العجل تقصير والناقد بصير فان ختم الله بالخير اعمالنا واقال عثراتنا فما ذالك على الله بعسير اللهم حقق رجاء عبدك الفقير روح ١٧٩٩ قال الله تعالى فمثله كمثل الكلب الآية وفى الحديث من ازداد علماً ولم يزدد هدى لم يزدد من الله تعالى الا بعداً النعمة انما تسلب من لا يعرف قدرها وهو الكفور الذى لا يؤدى شكرها وكما ان الكلب لا يعرف الاكرام من الاهانة والرفعة والشرف من الحقارة وانما الكرامة كلها عند له این آیت در رکوع ۲ اول جز ۱۰ عه بالکسر بمعنی کینه ۱۲ سه متعلق بالتبدیل ۱۲ عه این آیت در رکوع ۲ بعد از رکوع نصف جز ۹ شه بانجم بفتحتين بمعنی راندن و دور کردن شه به این توبع که در می از اندا زه بگذرد ۱۲ شه این آیت در رکوع بعد از رکوع نصف جز ٩ * في كسرة يطعمها اوعُراق مايُذلة يرمى اليه سواء تقعد على سرير معك او في التراب والقذر فكذا العبد السوء لا يعرف قدر الكرامة ويجهل حق النعمة فينسلخ عن لباس الفضل والكرم ويرتدى برداء القهر والمكر روح ۹۸ ح۱ - و نیز جل جلاله فرموده که ان الله لا يغير ما بقوم حتى يغيروا ما بانفسهم واذا اراد الله بقوم سوءً فلا مردلة وما لهم من دونه من وال و نیز عز اسمه فرموده که من لم يرض بقضای ولم يصبر ببلائی ولم يشكر على نعمائی فليخرج من تحت سمائی وليطلب رباً سوائی و از عهده بر آمدن شکر و بجا آوردن آن كما هو حقه و چنانچه سزاوار درگاه خداوندی عم فضله است امری ست نادر و کم بلکه محال و منعدم چنانچه حق جل وعلا در کلام درر نظام خود فرموده که اعملوا ال داود شكراً وقليل من عبادي الشكور بيت بنده همان به که ز تقصیر خویش * عذر بدرگاه خدا آورد * ورنه سزاوار خداوندیش * کس نتواند که بجا آورد * که لا احصی ثناء عليك كما اثنيت انت على نفسك فرقه خاصان درین ره فرس رانده اند بلا احصی از تگ فرومانده اند: روى ان ملكاً صاحب الزينة واسع المملكة كثير الجندية اتخذ ضيافة وجمع امرائه وحضر الوان الاطعمة والاشربة فلما ارادوا التناول - اذا طرق رجل حلقة الباب بحيث تزلزل المسارير فقال له الغلمان ما هذا التحاص وسوء الادب ايها الفقير اصبر حتى ناكل ونطعمك فقال مالي حاجة الى طعامكم وانما اريد الملك فقالوا مالك وللملك فطرق ثانياً اشد من الأول فقعدوا اليه بالسلاح فصاح صيحة وقال مكانكم انا ملك الموت جئت لا قبض روح ملك دار الفناء فبطلت حواسهم وتقاعد و عن الحركة واستمهل الملك فابى فتاسف وقال لعن الله المال فانه عزنى فى اليوم خرجت عنه صفراً ليد ولقى لقمة للدود اعرضماية وعدا بية ۱ یعنی یک پاره نان ۱۲ ۲ یعنی استخوان بے گوشت ۱۲ ۳ این آیت در رکوع قبل از رکوع نصف جزء ۱۳ این آیت در رکوع ۲ قبل از رکوع نصف جزء ۲۲ * ۵ بالفتح یعنی مردن ۱۲ * ۶ یعنی خالی دسته ۱۲ * ٤٨ علیٰ فانطق الله المال فقال لا تلعنى بل العن نفسك فاني كنت مسخرا لك وكنت مختارا فالآن لم تترك الظلم لاعتيادك حتى تتسب الهوى والمذنب ففي هذه الحكایة امورا لاول ان الله تعالى انعم على هذا الملك بالملك والجاه والجلال فاعرض عن شکرها ولم يقيد ها به والثاني انه مسه الموت فكان ميئوسا من فضل الله حيث اشتغل باللعن وانسب بدل التوبة والتوجه الى الله تعالى والله يقبل توبة عبده مالم يغرغر روح الا عام ۲ پس باید که مدام از سر عجز و نیاز و سوز و گداز بدرگاه خالق بی نیاز گوید کہ ای کریم کارساز و ای رحیم بنده نواز و ای لطفت شفا بخش هر دل خسته و ای کرمت جبیره بنده هر در دمند دل شکسته وای عنایتت دست گیر شاہ درویش وای رحمتت مرهم دل پُر غم و الم ہر امیر و فقیر دل ریش چون منی ضعیف ناتوان بنده را كخلق الانسان ضعیفا بضعف و ناتوانی نامز د فرمودهٔ کہ الم نخلق کم من ماء مهين فجعلناه فی قرار مكين الى قدر معلوم فقدرنا فنعم القادرون از رحمت نامتناهی برتبت باعزت و حرمت شاہی رسانیدی که از هیچ طرفہ باری بر سر و غباری بر خاطر نیست اللهی عنایتت را در دے والپسین گواه و تکلیمه طيِّبه لا اله الا الله زبان ما را گویا و به سبب انتباه و تدارک عمر تباه من گردان یا علی تو بروز ازل مرا دیدی با ہزاران عیوب بخریدی : تو بفضل آن و من بعیب همان * رد مکن زانکہ خود پسندی ؛ روی انہ سمع شاب عن سری سقطی ره يقول عجبت من ضعیف عصى قویا فقال الشاب ما اردت به فقال ما ضعیف اضعف من ابن آدم ولا قوی اقوى من الله تعالى وقد تعرض ابن آدم مع ضعفه الى معصية الله تعالى فبكى الشاب وقال هل يقبل غريقًا مثلى قال ومن ينقذ الغرقى الا الله تعالى ۱؎ این آیت در رکوع بعد از رکوع اول جز ۷ ۱۲ ه این آیت در سورہ والمرسلات در رکوع آخر جز ۲۹ ۳؎ معنی خوار وضعیف ۱۲ ۴؎ بمعنی صاحب قدر و منزلت ۱۲م * قال ان على مظالم كثيرة كيف اصنع قال اذا صحت الانقطاع رضى عنك الخصوم خلاصة روح ۳ ع ۲۳ ا قال السدى رح انى لا نظر فى المرآة كل يوم مراراً مخافة ان يكون قد اسود وجهى روح ۳۷۰ ح ۱ قال ابو بكر الواسطى رح الدول ثلاث دولة فى الحيوة ودولة عند الموت ودولة يوم القيمة فاما دولة الحيوة فبان يعيش فى طاعة الله تعالى ودولة الموت بان يخرج روحه مع شهادة ان لا اله الا الله واما دولة النشر فحين يخرج من قبره فيأتيه البشير بالجنة جعلنا الله واياكم من اهل هذه الدول الثلاثة التي لا دولة فوقها فى نظر اهل السعادة والعناية روح ۲۸۲ ح ۲ + فصل ۵ در بیان عدل و احسان و فواید آنها قال الله تبارك وتعالى ان الله يأمر بالعدل والاحسان وايتاء ذي القربى وينهى عن الفحشاء والمنكر والبغى آلايه بدانکه پادشاه مامورست بسه چیز که عدل و احسان و ایتاء ذی القربی ست و منهی ست از سه چیز که فحشا و منکر و بغی ست چنانچه آیه متلوه بدان ناطق ست و آن سه که مامور به ست اول عدل و معنى العدل اتيان الاوامر وترك النواهي معدن كنز یعنی و ادکر دیها مطابق فرمان جناب حضرت قدس خداوندی عزاسمه وموافق احکام شرع شریف جناب حضرت با نصرت رسالت مأبی باشد چنانکه جناب حضرت خداوندی جل ذکره در کلام در ر نظام خود فرموده که يا ايها الذين آمنو كونوا قوامین ای قائمين لله بحقوقه شهداء بالقسط بالعدل ولا يجرمنكم يجملنكم شنان بغض قوم الكفار على ان لا تعدلوا فتميلوا منهم لعداوتهم اعدلوا فى العدو والولى هو العدل اقرب للتقوى واتقوا الله ان الله خبير بما تعملون فيجازيكم جزاين فعلى المؤمن العدل في حق الاولياء والاعدا، خصوصاً في حق نفسك واهلك واولادك لما ورد كلكم راع وكلكم مسئول عن رعيته ووجد في سير انوشيروان مكتوباً الملك لا يكون الابالامانة والامارة لا ۱ه این آیت در رکوع ۱۴ از رکوع ثلث جزهم ۱ ۲ ه این آیت در رکوع بعد از رکوع ربع جزء ه ۶۴ تكون الا بالرجال ولا تكون الرجال الا بالاموال ولا تكون الاموال الا بالعمارة ولا يكون العمارة الا بالعدل بين الرعايا والسلطان شريك رعاياه في كل خير عملوه روح ۱ ع ۶ ح ۱ حكى ان نصرانياً كان يحمل امرئته على حمار فاتي بعض قرى المسلمين فقطع بعض الرنود ذنب حماره فوثب الحمار وسقطت المرأة وانكسرت ايد١ ها والتفت حملها اليه فذهب النصراني الى قاضي تلك القرية شاكياً فقال القاضي لذالك الرند خذ الحمار وامسكه حتی ینبت ذنبه والمرأة حتى تحمل حملاً وتصح عندك يداها فقال النصراني هكذا حكم شريعتكم ثم رفع رأسه الى السماء وقال اللهم انت حليم ولا صبر لی علی هذا فاحكم يا ناظر الملهوفين و يا ناصر المظلومين فمسخ الله ذالك القاضي فصار حجراً من ساعته ففى هذه الحكاية شيآن الاول ان هذا القاضي بظلمه وتوقيما وقع من البلاء العظيم والثاني انه يجب الاعتراض عن المظلوم وانكان المظلوم كافراً فان دعاء الكافر يسمع روح ۲۰۵ ح ۱ و نیز فرموده جل جلاله که اذا حکمتم بین الناس ان تحكموا بالعدل ان الله نعما يعظكم به ان الله كان سميعاً بصيرا و نیز فرموده جل جلاله که وان حكمت فاحكم بينهم بالقسط ان الله يحب المقسطين و هو ان نقید حدود الله ونبتغى في الاحكام عدل شرعه لأسواه فعليك بالعدل والانصاف واياك الجور والظلم والاعتساف فاصلح باوامر الحق ونواهيه ولا تخف غير الله فيما انت فيه وانما عليك البلاغ روح ۳۱۳ ح ۱ - ان الذين قالوا ربنا الله ثم استقاموا تتنزل عليهم الملائكة ان لا تخافوا ولا تحزنوا وابشروا بالجنة اللتي كنتم توعدون و نیز فرموده که فلذالك فادع واستقم كما امرت ولا تتبع اهواءهم وقل امنت بما أنزل الله من كتاب و امرت لا عدل بينكم الآييه و نيز فرموده كه ان الذين قالوا ربنا الله ثم استقاموا فلا خوف عليهم ولا هم يحزنون أولئك اصحاب الجنة خالدين فيها جزاء بما كانوا يعملون له وقع رند بالكسريعنى سگريست كه افکار او از سوء شر عبید از زیر کی باشند نه از جهل ۱۳ ۱۲ این آیت در رکوع ربع جزء ۴ه این آیت در رکوع بعد از رکوع نصف جزء ه این آیت در رکوع ۲ بعد از رکوع ثلث جزء ۲۴ ۵ه این آیت در رکوع قبل از رکوع ربع جزء ۲ ش این آیت در رکوع بعد از رکوع اول جزء ۲۶ * وعدل با خلق خدا راستی کردن ست وجور ناکردن وسویت میان رعایا نگهداشتن ناقوی برضعیف ستم نکند ومحتشم بر درویش بار نه نهد ، چنانچه خواجه عالم ص فرموده که عدل اینکه الصدق مع الحق والخلق مع الخلق و در حدیث ست كه والله في عون العبد ما دام العبد في عون اخيه المسلم یعنی حق سبحانه وتعالی یاری میدهد بنده گان باری تعالی را یحکی انه قیل للشیخ ابی سعید رح ان فلانا يمشى على الماء قال ان السمك والضفدع كذالك وقيل ان فلانا يطير في الهواء فقال ان الطيور كذالك وقيل ان فلانا يصل الشرق والمغرب في ان واحد فقال ان ابليس كذالك فقيل فما الكمال عندك قال ان تكون في الظاهر مع الخلق وفي الباطن مع الحق روح ۱۳۸ ج ۳ ومن خواص الضفدع انه اذا اخذت امراة ضفدع الماء وفتحت فاه وبصقت فيه ثلاث مرات ورمته الى الماء فانها لا تحبل ودمه اذا طلى به الموضع الذى نتف شعره لم ينبت ابدا او شحم الضفدع الا جامية اذا وضع على الاسنان قلعها من غير وجع واذا تاذى سكان المكان من نقيقها فليجعلوا طشتًا مقلوبا على وجه الماء فاذا فعلوا ذالك لم يسمعوا نقيقها روح ۱۷۹ ج ۱ـ آورده اند که سلطان سکندر ذوالقرنین در حساب عمر خود نمی شمرد روزی را که در ان کسی بد و رفع حاجت نمیکرد ـ دویم احسان آن آثار لطف وکرم ومروّت خویش را بر رعایای دلریش رسانیدن ومرهم راحت برجراحت مجروحان ودلریشان نهادن فرد بر حریر گل گذارد پای در صحرا ی حشر، هر سبکساری که بر دارد ز راه خلق خار، و در انجام مرام شان کوشیدن وتقویت ضعفا را نمودن و با قویا مدارا کردن و درویشان وعیال مندان را بنفقات وصدقات دستگیری نمودن خصوصاً کسانیکه از مسافت بعید ودیار دور مشقت سفر شدید و رنج راه مدید را کشیده بامید آمده باشند روی ان امراة اعطت لقمة للسائل فاخذ ذئب ولدها في الصحراء فظهر شخص فاخرجه من فم الذئب واعطاها اياها وقال هذه اللقمة بتلك اللقمة وحكى س یعنی بیتابی ۱۲ ۲ یعنی با یکدیگر ۱۲ ق ۱۲ ع ۶۱ ان ذا النون المصري رأى عجوزا كافرة تنفق الحبوب للطيور وقت الشتاء فقال انه لا يقبل من الاجنبي فقالت افعل قبل اولم يقبل ثم انه رأها فى حرم الكعبة فقالت يا ذا النون جئت الى لغة الاسلام بقبضة من الحبة روح ۲۷۰ م ۲- يقول الفقير اذا كان احسان الملك الى يوسف عمرو الاكرام له سبباً لا يمان الملك فما ظنك بمن استثی رسول الله عمر و ذئب عنه ما دام حيا وهو عمه ابو طالب فا لا حرى انه ممن احياه الله تعالى للايمان واعلم ان اللطف من اثار السعادة الازلية فلو صدر من الكافر برجي الاذالك يدعوه الى الايمان والتوحيد ويصير عاقبته الى الفلاح والنجاح روح ۱۸۱م ۲- قال ابو جعفر الصادق ليس في الدنيا شيئ اعون من الاحسان الى الاخوان طبقات وعلماء وصلحا را موقر نمودن وزهاد وعباد و متصوفه را حرمت وعزت نمودن و متبرک داشتن و خدمت نمودن و بما يحتاج ضروری معاونت کردن و بر آوردن حاجت شان را غنیمت شمردن و گوشه نشینان و متواریان را بمصارف شان مدد کردن سبب ثنای جمیل و ثواب جزیل بوده که تا از سر فراغت و جمعیت به بندگی خداوند عزاسمه شاغل باشند قال ابو عبد الله رح اخدام الكلى ليحصل لك المراد ولا يفوتك المقصود وما رئینا احد اخدم الفقراء الا لحقته بركاتهم وربح مال العز فى الدنيا قبل الآخرة طبقات وكان يحيى البرمكى يجرى على سفيان الثورى كل شهر الف درهم وكان سفيان يدعوله فى سجوده ويقول اللهم ان يحيى كفاني امر الدنيا فاكفه امر أخرته فلما مات يحي رائه بعض اصحابه فى النوم فقال ما صنع الله بك قال غفر الله لى بدعاء سفيان روح ۲۰۰ - زیرا که جهان ببرکت انفاس واخلاص شان قایم است قال عليه السلام قوام الدنيا باربعة اشياء بعلم العلماء وعدل الامراء وسخاوة الاغنياء ودعوة الفقراء روح ۲۰۲ م -۱ این همه در بیت المال صاحب حق و نصیب اند و اگر در ادای حقوق این طوایف تقصیر رود ظلم و معصیت باشد وعن ابي هريرة رح ان النبي عم قال من نفس ۱ یعنی بمال وتن با کسی غمخواره گی کردن ۱۲ ۲ یعنی داد و کرم کردن و باز داشتن ۳ یعنی پنهان شونده کان از خلق ۱۲ ۴ ع ۶۲ عن اخيه المؤمن كربة من كرب الدنيا نفس الله تعالى عليه فى الدنيا والآخرة والله فى عون العبد ما دام العبد فى عون اخيه المؤمن تنبيه بافضل القرآن وبهترين اقسام احسان آنکه نکوئی کند در حق کسانیکه ازیشان بدی دیده و از مضرت شان رنج ها کشیده باشد چنانکه بیت کتاب بوستان نخلبند بهارستان شیراز مصداق همین ست فرو بدی را بدی سهل باشد جزا : اگر مردی احسن الی من اساء وروى عن فضیل انه قال اعلموا ان احدا لو احسن الاحسان كله وكانت له دجاجة فاساء اليها لم يكن من المحسنين ، روى ان امرأة عذبت فى هرة حبستها فلم يطعمها الى ان ماتت وامرئة رحمها الله تعالى وغفر لها بسبب ان سقت كلباً عطشان بخفها وكان أويس القرنى يقتات من المزابل ويكتسى منها فتبعه يوماً كلب على مزبلة فقال له أويس كل مما يليک انا اكل مما يلينى ولا تنبحنى فان جزت الصراط فانا خير منك والا فانت خير منى يقول الفقير وذالك لان الانسان السعيد خير البرية والشقى شر البرية والكلب داخل فى البرية وهذا الكلام من مقام الانصاف فان اهل الحق لا يرون لا نفسهم فضلاً دلته امكانو يعدون من سواهم ايّاً مّا كان خيراً منهم دردسرب بهيمة خير من راكبها وهذا العلم اعطاهم الله لمراعات الحقوق مع جميع الحيوانات روم ۲۳۸ م ۲ فرد میازار موری که دانه کش ست : که جان دارد و جان شیرین خوش ست سیم ایتاء ذوی القربی و آن حق گذاری عموم رعایاست چه آنها بمثابه قریب - بلکہ بجای اهل وعیال اند چنانکه وصیت خواجه عالمص در آخر حیوة همین بوده که اقامو الصلوة وما ملكت ایمانکم یعنی نماز بچگانه را بر پای دارید و زیر دستان را نکو داشته میازارید پس سنت حسنه که در تخفیف رعایا و آسایش فقراء خلق الله در مملکت نهاده آید و هر پادشاه که تا انقراض عالم بدان عمل نماید ثواب آن همه را در دیوان عمل پادشاه اول که سنت حسنه نهاده نویسند ل مهم بمعنی اندوه ۱۲ سه این بیت در دو جا رابع جزو علت ه بمعنی ریزه ریزه هر چیزی هاء مک مزابل جمع مزبلة بفتح و بائ موحده ولام ردو تفتیح بمعنی جائے ریگین انداختن و پلیدی است انداختن ۶ هے آلت بمعنی پوشیدن ۱۳ ے تنبع بمعنی بانگ سگ مان شه قتات بروزن نبات ریزه نان را گویند وریزه بهر چیزی لانیز گفته اند ۱۲ ۶۳ که من سن سنة فله اجرها واجر من عمل بها الى يوم القيمة و هرعمل را که صحابه کبار رحمهم الله الملک الغفار کرده اند از تشنیع و تهجین و آویزش و آمیزش و ستایش و نیایش و آفرین چون همه حسنة الله بوده و مصلحت وقت و السنة بودند هرهمه در طاعات و عبادات شان محسوب گشته و اگر عیاذا بالله پادشاه ظلم کند و بدعتی بنهد و یا قانونی سازد که نه بوده و اگر بوده مخالف و مضاد حکم باری عزاسمه و از حلیه صفت عدل در دار عطل و عاری بوده پادشاه دیگر خلاف حکم شرع شریف دانسته آن را برداشته باشد و او باز جاری سازد هر پادشاهی که تا انقراض عالم بدان بدعت عمل نماید و بدان قانون بد و شر کار کند عذاب و عقاب همه را در دیوان عمل این ظالم مبتدع نویسند که من سن سنة سيئة فله وزرها و وزر من عمل بها الى يوم القيمة پس اگر سلاطین سابق قانون بد نهاده و یا حیفے و جورے بر رعیت کرده و یا خراج گران بر موضعی نهاده باشد که فراخور آن نباشد بر پادشاه برداشتن و دفع کردن چنین امور وجوب باشد قال ابن الماجشون و هو اى الماجشون مع عمر بن عبد العزيز في ولايته على المدينة لما خرج روح ابي وضعناه على السرير فدخل عليه غاسل فرا عرقا يتحلب فى اسفل قدامة فمكث ثلاثة ايام ثم استوى جالسًا فقلنا له اخبرنا بما رئيت قال لما عرج بروحى الملك السماء السابعة فقيل للملك من معك قال الماجشون فقيل لم يؤذن له بعد وبقى من عمره كذا ثم هبط بى فرئيت النبى ص و ابوبكر رض عن يمينه وعمر رض عن يساره وعمر بن عبد العزيز رض بين يديه فقلت للملك انه لقريب المقعد من رسول الله ص قال انه عمل بالحق فى زمن الجور وانها عملا بالحق فى زمن الحق ردح ۱۰ ح ۳ و این عذر و حيله را بخود نسازد و قبول نکند که گوید من چنین یافتم و یا گوید که و بال بگردن کسے که قانون بد نهاده وهذا الجواب منه اهون من نسج العنكبوت واحرى بحال من يذعن انه لا يؤخذا بالخش ۱؎ بمعنی زشت گفتن و زشت شمردن چیزے را ۱۲ ۲؎ بمعنی زشت و معیوب گردانیدن چیزی را ۱۲ ۳؎ بمعنی یافتن جامه ۱۲ ۴؎ سزاوار ترست ۱۲ ج فلانه را توام به بنده ارند و ملایا [ILL] تأمل رمضا بیدار درک فرج فرخ ۷۸۷ یکم شعبان جلسہ سالانہ امتحان سالانہ دارالعلوم دیوبند بابت ۱۳۶۳ ہ ۱۳۱۷ مدرسہ عربیہ یوم یکشنبہ مہر امتحان سالانہ مطول مصنف رحمہ اللہ کا قضیہ صاحب کشاف کے کلام سے کس طرح سمجھا گیا ہے اور شارح نے اس کو کن کن وجوہ سے رد کیا ہے۔ (۲) وللتحقیر نخواَن نظن الاظنا:- شارح نے اس کی تشریح کیا کی ہے۔ جس پر وہ فرماتے ہیں کہ وبهذا ینحل الاشكال الذی یورد علی هذ التركيب اشکال کی توضیح کرکے انحلال کی وجہ بھی لکھئے۔ اور یہ بھی بتائیے کہ ہذا الترکیب سے کیا مراد ہے اور نیز دیگر حضرات نے اس ترکیب کو صحیح کر نیکی اور کیا توجیہات ذکر کی ہیں۔ اور اس تقریر سے انکی ضرورت کیوں باقی نہیں رہتی۔ (۳) :- علم معانی کی تعریف صاحب مفتاح نے کیا کی ہے۔ اور مصنف نے اس سے عدول کن کن وجوہ کی بنا پر کیا ہے اور شارح نے ان کے جواب کیا کیا دیئے ہیں سمجھ کر لکھئے۔ نعت شريف امام رباني سرترپايه په رنورکه کاني دي له مضامع يه له افتاب نويي في ده له بازدل مجدد الف ثاني ده له رضا حضرت امام رباني دي يا دخوابه با با الله دلادر نقال ده له رسولی تو سال الیدل ده داسي شکرالئی سو تک ته جيراني ده ! يار خه حضرة امام ياده الطه ونقشبندي اباد له نيا قربان شهر و حفله عمر اولاد و دايه موثر رياك الله دار مهرباده بمفشا حضرة امام رباني وه باقه بدوای حید اطف لتغالي زحفه خه احفره امام لثا يد منيه باندي پاتی شير غاولار درکابل به حفر تانونتر بالارول همیشه د شريعت پرور اد ہے لقيس التا حضرة امامه با داره شيخ احمد فاروقي دخدا يا رباره ! در حمت يه اشکو ولویه باد لشا غلام خمایی جاعتوا ئه ده اغا خه حضره امام رها لا پرخم دی بخیه الحمد لله موسه بيند يگوز بندي الشويه ! ۶۴ بل يظن انه لا يموت بنیاد تقریرش فاسد و متاع تحریرش کاسد زیرا که هر که داند و دفع نکند ماخوذ گردد و پادشاه چون شبان چه یکی از اسماء او راعی العبادست و رعیت چون رمه بر شبان واجب است نگاهداشتن رمه از گرگان که جباران ستمگاران و کفار ملاعین اند ذهب الله بنورهم خصوصاً وقتیکه سخت مستولی شوند شبانان ملوک و سلاطین و امرا و اجناد را بجان کوشیدن واجب و ایشان را آب و نان آنگه حلال شود که باکفار واعداء دین ذهب الله بنورهم تیغ بیدریغ زده و دفع شرشان را از مسلمانان نموده در اعلاے کلمه توحید کوشند لیکون الدین کله لله وكلمة الله هي العليا واما فحشا و منكر وبغی پادشاه با رعیت آنکه در میان شان بغش و فجور وجور و رنده گانی کند و ایشان را بفساد و اشته از فساد منع نکند وعياذاً بالله بفرزندان شان بچشم خیانت نظر کند کہ ولوطاً اذ قال لقومه الآيه وهو ابن هاران ابن تارخ وهو ابن اخی ابراهيم ومكان من ارض بابل العراق فهاجر مع عمه ابراهيم الى الشام فارسله الله تعالى الى اهل السدوم ببلد يخص روح ۷۴۳ - ۱ انكم لتأتون الرجال شهوة من دون النسا بل انتم قوم مسرفون دلت الآية على ان اللواطة فحش الفواحش واقبحها لان الله تعالى ما امطر الحجارة على اهل الذنوب العظام مثل الزناء والحقوق والسرقة والقتل بغير الحق وغير ذالك من الكباثر حتى الشرك قال ابن سیرین رح ليس شيئ من الدواب يعمل هذا الا الخنزير والحمارفاللواطة ذنب عظيم يجب ان يحترز عنها وعن مباديها ايضاً كاللمس والقبلة روح ۱۷۴۳ و وليس لاهل الجنة دبر مطلقاً لان الدبر خلق في الدنيا مخرجاً للغايط ولا غايط وكان له و من الجر هناك ولولا ان ذكر الرجل او فرج المرأة يحتاج اليه في جماعهم لما كان في جسد الجنة فرج لعدم البول فيها روح ۳۲۷۱ و يدخل في الزنا اللواطة واتيان البهايم وثبت ان عليا رض احرقها لے این آیت در رکوع جز اول کہ این آیت در رکوع جز اول سے این آیت در رکوع آخر جز و شه این آیت در رکوع بعد از رکوع نصف جز ۱۰ شه این آیت در رکوع قبل از رکوع آخر جز ٨ شه این آیت در رکوع قبل از رکوع آخر جز ٨ * وان ابا بكررض هد م عليهما حايطا بحسب ما رأيا من المصلحته وقال عمر من اتي بهيمة فاقتلوه واقتلوها معه قيل لابن عباس رض ما شان البهيمة قال ما سمعت من رسول الله شياء ولكن اكره ان يحل لحمها وينتفع بها كذالك روح ۳۲۶ ح ۲ اثنان يعفور وعفير وفي كتاب التعريف والاعلام ان اسمه حمارة عفير ويقال له يعفور - روى انه وجد لامه بخيبر و انه تكلم فقال اسمي زياد بن شهاب وكان في ابائى ستون حمارا كلها مركبهام بنی و انت نبي الله فلا يركبنى بعدك احد فلما توفى رسول الله القى الحمار نفسه في بئر جزعا على رسول الله ص فمات وذكر انه مر كان يرسله اذا كانت له حاجة الي واحد من اصحابه فيأتي الحمار حتى يضرب برأسه باب الصاحب الدار فيخرج اليه فيعلم ان النبي ص يريده فينطلق مع الحمار اليه والحمار من اذل خلق الله وفي الحديث من لبس الصوف وحلب الشاة وركب الاتن فليس في جوفه شيى من الكبر و الاتن جمع اتان بمعنی حمادة مخته خلاصه روح ۳۲۹ ح ۳ وفي حيوة الحيوان ان تخذ من حافر حمار الاهلی خاتمه و لبسه المصروع لم يصرع روح ٣١٤ ح ۲ عا ر در عهد او اهل فساد قوت گیرند و امر معروف بمثابه مختل گردد که کسی را امر معروف و نهی منکر نتواند کرد و بازار اهل دین و علم و صلاح کسا د یا بد و از اهل ظلم و مطرب و مسخره وعوانان و دیولیوگان د بد گهران و غمازان و بی حهل و نمام و غدار و محتال و شوخ دولیخ و مکار و اهل فساد د لکنا رواج یافته رنجها ی نمکین که از دست اهل علم و صلاح و پیروان دین متین در جگر داشته و تخمها ی ضفان و کینه های دیرینه را که در مزرع سینه کاشته بودند ، را بر وی کار آورده بحضرت پادشاه بکار برده ظلم را در نظر پادشاه بصورت عدل و فصیحت و کسوت مصلحت آرایش داده و اطاعت حق را گذاشته و علم تعنت و ۱۲ بفتحتین معنی ناشکیبائی کردن ۱۲ ه معنی خلل پذیر ۱۲ ه بالفم بمعنی صاحب غارت و کبر ۱۲ه بالضم معنی شوخی و بی شرم شدن ۱۲ ح : ۶۶ و عناد را بر افراشته بر فعل قبیح خود ها ثابت قدم در اسخ دم بوده با غراض فاسد خویش چنان نمایند که ما دوست و منفعت و خیر خواه و مشفق این دولت و در بند آبادی و زیادتی خزینه بادشاه ئیم فان كان المنصف والانصاف هذا فا لظلم والاعتساف ماذا و این گفتار ناهنجارشان بدان ماند که آفتاب عالمتاب را جرم ظلمانی و یا شب دیجور را لیلة البدر نورانی قرار دهند بلکه این تقریر بی ثبات و تاثیر شان چون زعفران زار کشمیر که عابرین و ناظرین از سفاہت و حماقت و جهالت بے غایت و نهایت شان محو حیرت و قهقهه میشوند و بدان شیوه نفاق دور از وفاق در مهلکت بدعت پا کنند و رسوم بد وضع نمایند و در ادرارات و وظایف و معایش علما و ائمه طعن زنند و از مقوله لقوله اساءة الادب علی اهل الرتب يوجب العطب غافل بود و در ابطال چنین خیرسی کا نمایند و بر خرابهها بیفزایند و علما را قباله کنند و بر مردم بہانه گیرند و مصادره کنند و بر بے جرمان و بی گناهان تہمتها نہند و جنایت بے جرمی ستانند و آنها را از بے اعتقادی و جہل و غفلت خدمت دانسته لاف و گزاف که ترک شیمه انصاف و اختیار طریقه ظلم وستم اعتساف است زنند و بدان سبب خود ها را صاحب وقر و عزت دانند و خیرات و صدقات و ادرارات بادشاه را از مستحقان بریده گردانند و فی الحقیقت چون کنده ناتراش و چوب ناهنجار و ناخراش مصداق کا نہم خشب مسندة خالی از دانش و نظر و عاری از احتیاط و حذر کہ اطفال دبستان بگفتار و کردارشان خنده زنند و بنیاد تقریرشان را بناخن انگشت کنند و محال جز خبیبت و خسران و بے نصیبی و خذلان نبوده موجب بدنامی دین و دنیا گردیده آوازہ ظلم دستم و دون ہمتی بادشاه با طراف و اکناف عالم منتشر گردیده در دعا ہاے بد دنگیزش خلق در حیاة و ممات بر کشاده شود و مذموم ۱ے یعنی براه رفتن ۱۲ ۲ے بالکسر بمعنی بار بار انعام و بخش نمودن ۱۲ ۳ے یعنی اهل الفضل والشرفیہ ۱۲ ۴ے بفتحتین یعنی ہلاک شدن ۱۲ ۵ے بمعنی جرم و تاوان ستانیدن ۱۲ ۶ے بمعنی خوی ۱۲ ۷ے بمعنی بخشش ہاے بار بار ۱۲ ۸ے یعنی ناهموار و بے ادب و سفله ۱۲ ۹ے این آیت در رکوع قبل از رکوع ثلث جز ۲۸ تہا بمعنی فرو گذاشتن و یاری و مدد ناکردن ۱۲م ۷۶ زبانها و مطعون جنان ها گردیده از ادعیهٔ صالحهٔ صلحا و همت ارباب علوم و اصحاب قلوب محروم ماند ان هذا الا الخروج عن الانصاف والولوِج فی الاعتساف این ست حال دنیا تا حال عقبی و قبول در د حق چه خواهد بود و فردا روز قیامت از صغیر و کبیر هر مثقال از خیر و شر باز خواست نموده پاداش و جزای بواجبی خواهند داد که ان ربك لبالمرصاد فمن يعمل مثقال ذرة خيراً يره ومن يعمل مثقال ذرة شراً يره پس هر که از مقربان حضرات ملوک و سلاطین که ایشان را بظلم و فساد دلیر میگردانند و دوستی مال و جمع نمودن آن را در نظر شان می آرایند تا ایشان بحرام و حلال در جمع نمودن مال کوشیده خود ها را مصداق كلآ بل تحبون العاجلة وتذرون الآخرة مستحقان را محروم میگردانند و خون درویشان میریزند تا از انها مال اندوزند ناگاه بحادثهٔ بزرگ و بواقعه مرگ آن جمله تلف شود و بدنامی دنیا و عذاب های گوناگون عقبی بگردن شان بماند لما قطع الحجاج راس سعید بن جبير قال لا إله إلا الله مرتين ثم قال الثالثة فلم يتمها ولما وعده ابا لقتل غداً قال للحارس دعونى اذهب للمرق واتيكم غداً فتنازعوا فى ذالك خوف الهرب ثم انه غلب عليه صدقه فاطلقه ثم من الغد فقدمه للقتل وبسط النطع وجاء السياف فذبحه على النطع وكان قد قال اللهم لا تسلط الحجاج على احد بعدى فعاش الحجاج بعده خمسة عشر ليلة فوقعت الأكلة فى بطنه وكان ينادى بقية حيوته مالى ولسعيد ابن جبير كلما اردت النوم اخذ برجلى طبقات پس پادشاهان عاقبت بین و صاحب نظر آن را باید که بقرآ شاهانه نظر کنند بفساد اہل زمانه که تا این آفات را دیده و دانسته چنین مفسدان و بدسیران ۱له بمعنی در آمدن چیزی بچیزی ۲ح ۱۲ مبنی داد دادن و راستی کردن ۳ ح ۳ ۱له بمعنی بیراه رفتن ۴ له این آیت در رکوع نصف جز ۳۰ ه این آیت در سوره زلزال جز ۳۰ شه این آیت در سوره قیامت در رکوع ثلث جز ۲۹ کله بمعنی پاسبان ۱۲ شہ یعنی آماده کردن خود را ۲ ۱ ح ٩ه یقیتین بمعنی گریختن یقال بارہا وہربا الابقا در پینی نیست او را کسی که از و گریزد و نیست کسی او را که با دزد و یکی کند ۱۰ تله بمعنی بساط و فرش چرمین ۱۲ ح ۱۱له ۱۲ تحبة يقال لها بالغا رسیته باد خوره ۱۲ ص ح را بحضرت خود راه ندهند لانهم جا بوا عجب علی عجب فباتو ابغضب علی غضب و بهیچ اشغال عمل نصب نفرمایند و از حضرت خودها برانند و در ممالک محروسه خودها نمانند اما براوشان را این نظر ندهند و این سعادت نبخشند بلکه اکثر کسان از غایت حرص جمع نمودن مال دنیا چنین خوانان و بد گهران را بخود راه داده و مقرب نموده شغل ها میفرمایند و از صحبت هندمندان و آزادگان و اهل معنی و فضل و رای زنان نیک و ناصحا خیر و عزیز نفسان و شریف گوهریان محروم می مانند و اگر بالفرض بنا دره این کسان بحضور حضرات ملوک و سلاطین باشند نا ملتفت و نا مقبول و منکوب بوده بحیله های گوناگون او را از نظر پادشاه بیندازند و بجرم ناکرده اش متهم سازند و نیز حضرات ملوک و سلاطین را بعد از ادای فرایض و واجبات اسلام هیچ طاعتی و عبادتی بهتر و فاضلتر از اشتغال بمصالح بنده گان خدا وند جل ذکره بودن و بصفت نصف و عدالت زیستن و بنظر شفقت و مرحمت در رعایا نگریستن نباشد که ومن یتول الله ورسوله والذین امنو فان حزب الله هم الغالبون و اگر پادشاه بسبب شغل طاعت نافله مصالح خلق خدا را فرو گذارد و صحاب حوال را محروم گرداند و از صلاح و فساد ملک بے خبر ماند و رعایای ضعیف را بدست ظلمه و خوانان سپارد و کار های ثغور بخل گذارد این آن جنس معصیتی باشد از جمله معاصی که هیچ معصیتی بدو نرسد جامع این حروف که عمر عزیز خویش را در پی ہوا و ہوس مصروف نموده میگوید که در عین جمع نمودن این رساله شبی در وقت سحر بعد از وضو بتلاوت مصحف شریف که ورد داشتم مشغول بودم در ان اثنا بعد از تلاوت پنج شش جزو خواب بچشم غلبه نمود ناگاہ بین النوم والیقظته دیدم که شخصی مبارک نورانی از دوستان حق که در جبهه مبارکش نور میتافت و دل از دیدار مبارک منورش بسے فرحت وسرور ره این آیه در رکوع قبل از رکوع ثلث جز اول است یعنی بدخال و سختی رسیده ۱۲ حت این آیت در رکوع ثلث جزے پنجم است ۱۲ متر بند نامے سلک کفار و بیجا ترس از وقعه های شرها و رخنه زدن و رخنه بستن ۱۲ ح می‌یافت جامه و مو سفید بلباس علما تشریف آور گردیده در خاطرم گذشت که این مرد یکی از دوستان خداست خواستم که بزیارتش سرمایه سعادت اندوزم باستقبال شریفش باشتیاق تمام پیش آمده قدم بوسی نموده قدوم فیض لزوم مبارکشان را غنیمت شمردم بمن نگاه کرده فرمودند که آیه وانی بدایه فآن کذبوك فقل ربكم ذو رحمة واسعة ولا يرد بأسه عن القوم المجرمين بشما معلوم است عرض کردم که بلی در آخر سوره انعام در رکوع بعد از رکوع ربع جزو مصحف شریف میباشد فرمودند که از روی کتاب که از نظرت گذشته باشد بیان کن که نه و بکدام عمل نیکو مستحق رحمت واسعه میگردد عرض کردم که فرموده جناب از نظرم در کتاب نگذشته و فرموده جناب از روی کتاب بحق معلوم نمیباشد تبسم نموده بمن نگاه کرده فرمودند که بر دانایان بنی آدم کالنار علی العلم ظاهر و پیدا و باهر و هویداست که رحمت واسعه راحق سبحانه ولتعالی بمحض کرم و فضل و لطف خویش بجامه مسلمانان و کافه اهل ایمان و ایقان مرحمت نموده الخصوص بطائفه از مسلمانان که بالای زیر دستان و عاجزان و تیره روزان ترحم نمو د و شفقت مینماید که ونزعنا ما فی صدو دهم من غل اخوانا على سر ر متقابلین و مرهم راحت بر جراحت دلریشان و خسته دلان مینهند والله المعين لكل سالك والمغني في المسالك من المهالك روح ۲۷۸۸ فرد تیره روزان را درین محفل شمع دست گیر تا ترا باشد پس از مردن چراغ در مزار قال الشيخ ابو القاسم رو حسنة الدنیا عيش على سعادة وموت على شهادة وحسنة الآخرة بعث من القبر على بشارة وجواز علی الصراط على سلامة روح ۱۴۲۱۰ و فرموده ارحم ترحم مصدق همین ست وروي الشعبى رو عن عمر رض ان الله لا يرحم من لا يرحم ولا يغفر لمن لا يغفر ولا يتوب لمن لا يتوب ارحموا من في الارض يرحمكم من في السماء و در ذكر همین مسئله تشریف داشته هنوز بشرف جمال با فیض و کمالش فیروز و مشرف و کامیاب و از بحر دلال جمال خورشید له این آیه در رکوع بعد از رکوع ربع جزو له نمنی کوہ ج ان ۳ این آیت در رکوع قبلی از رکوع ربع جز ۱۴ + مثالش بهره اندوز و معترف و سیراب نگردیده بودم که بیدار شدم و بمجرد فراق آن برگزیده از نفس و آفاق و از باز ماندن دیدار مبارک شان هزاران تاسف و حسرت نمودم که اذا رئيتموا المال طابوا و اذا رئيتموا بجدال ذابوا و ازان زمان تا حال صفای طلعت منور مبارک شان را که در خواب بمن نموده بودند آئینه حیا گردیده بمثابه که یکدم از چشم دور درانه نظرم مهجور نمیباشد فطوبي لعين رأته في عمرها مرة كان الله عجن طينة جسدها من سائر المحاسن و این ضعیف نحیف هیچ میرز و هیچ مدان محبوس کند عصیان گرفتار هولے بطلان از خداوند کریم جویان و از الطاف عمیمش خواهان و جویان نیم که ببرکت محبت طائفه فقرا و اهل الله که بدل و جان دارم در دنیا فیضے و نصیبے و جمعیتے و در عقبی در زمره مخلصان و محبان شان مبعوث و محشور و بدخول دارالسلام بشرف دیدار خویش مشرف و مسرور گردانا و بمنه و کرمه قوله دارالسلام اى دار السلامة من كل مكروه و آفته وهى الجنة اولها العطاء واوسطها الرضاء واخرها اللقاء حكى ان بعض ملوك الامم الماضية بنى مدينة و تغالى في حسنها ثم صنع طعاماً ودعا الناس اليه واجلس اناساً على ابوابها يسئلون كل من خرج هل رئيتم عيباً فيقولون لا حتى جاء اخر الناس فسئلوهم هل رئيتم عيباً فقالو رئينا عيبين فجلسوهم و دخلو اعلى الملك فاخبروه بما قا لو ا فقال اما كنت ارضى بعيب واحد فأتونى بهم فادخلوهم عليه فسئلهم عن العيبين ماهما فقالوا تخرب و يموت صاحبها فقال اتعلمون دارا لا تخرب ولا يموت صاحبها قالوا نعم هذه كرداله الجنة ونعيمها وشوقوه اليها وذكرو النار و عذابها و خوفوه منها ودعوه الی عبادة الله تعالى روح ۲۴۲ فرد از عمل خویش ندارم امید : بر کرم تست مرا اعتمد : له مراد از عالم ارواح و عالم باطنی و عالم آفاقی کنایه از عالم ظاهری و عالم اجسام باشد و میتواند که عالم انفس و آفاق همین عالم ظاهری باشد چه اکثر نفوس و جميع افق در همین عالم ظاهری موجود اند۱۲ ع له بمعنی گذاخته ۱۲ ۳ه بفتحتین بمعنی از حد در گذشتن ۱۲ ع ۷۱ اللهم ارحمنا اذا عرق الجبين وكثر الانين وبكى علينا الحبيب ويئس منا الطبيب اَللّهُمَّ ارحمنا اذا وارانا التراب وودعنا الاحباب وفارقنا النعيم وانقطع عنا النسيم اَللّهُمَّ ارحمنا اذا نسى اسمنا وبلى جسمنا واندرس قبرنا وانطوى ذكرنا اللهم ارحمنا يوم تبلى السراير وتبدى الضماير وتنشر الدواوين وتخف الموازين برحمتك يا ارحم الراحمين ولعمري انها مناجات شريفة ومنادات لطيفة روح ۲۲ عرم ۱ - وصیت نامه جناب حضرت شیخ زین خافی جناب حضرت خواجه عبدالخالق غجدوانی رح درین رساله تیمنا و تبرکا درج گردیده و آن اینکه وصیت میکنم ترا ای پسرک من بعلم و ادب و تقوی در جمیع احوال و بر تو باد که متبع آثار سلف کنی و ملازم سنت و جماعت باشی و فقه و حدیث آموزی و از صوفیان جاہل بپرہیزی و ہمیشہ نماز با جماعت گزاری بشرطیکه امام و مؤذن نباشی و ہرگز طلب شہرت نکنی که آفت است و بمنصبی مقید مشو و دایم گم نام باش و در قباله ہا نام خود منویس و محکمۂ قضا حاضر مشو و بوصیای مردم در میاد باملوک و ابنای ملوک صحبت مدار و خانقاه مکن و در خانہ قاہنشین و سماع بسیار مکن که سماع بسیار نفاق پدید آرد و بسیاری سماع دل را بمیراند و بر سماع انکار مکن که اصحاب سماع بسیارند کم گوی و کم خور و کم خسپ و از خلق چنان گریز که از شیر بگریزند و ملازم خلوت خود باش و با مردان و زنان و مبتدعان و تونگران و عامیان صحبت مدار حلال خور و از اثر به بپرهیز و تا توانی زن مخواه که طالب دنیا شوی و در طلب دنیا دین بباد دہی و بسیار مخند و از خنده قهقهه اجتناب نمای که خنده بسیار دل را بمیراند و باید کہ ہمہ کس بچشم شفقت نگری و ہیچ فردی را حقیر نشمری ظاہر خود را میارای که آرایش ظاہر از خرابی باطن ست و با خلق مجادله مکن و از کس چیزی مخواہ و کسے را خدمت مفرمای و مشائخ را بمال و تن و جان خدمت کن و بر افعال شان انکار منمائی کہ منکرشان ہرگز رستگاری نیا بد و بدنیا واہل دنیا مغرور مشو و باید کہ دل تو ہمیشہ اندوہگین ہ معنی نا امیدی ۱۲ ۷۲ و دل تو بیمار و چشم تو گریان و عمل تو خالص و دعای تو بتضرع و جامه تو کهنه و رفیق تو درویش و مایه تو فقر و خانه تو مسجد و مونس تو حق تعالی باشد انتهی کلامه داعلی الله مقامه و من وصایا الخضر لموسی ع ص كن نفاعًا ولا تكن ضرا را وكن بشاشًا ولا تكن عبوسًا غضبانا واياك واللجاجة ولا تمشى فى غير حاجة ولا تضحك من غير عجب ولا تعير المذنبين خطاياه صوابك الندم واياك على خطيئتك مادمت حيًا ولا تؤخر عمل اليوم الى الغد و اجعل همك فى معادك ولا تخض فيما لا يعينك ولا تأمن مخوف من امنك ولا تيئس من الامن من خوفك وتدبر الامور فى علانيتك ولا تبذل الاحسان فى قلا بتك فقال له موسى ع ص ابلغت فى الوصية فانتم الله عليك نعمته وغمرتك فى رحمته وكلاءك من عذابه فقال الخضر ع ص اوصنى انت يا موسى ع ص فقال له موسى ع ص اياك والغضب الا فى الله ولا تحب الدنيا فانها تخرجك من الايمان وتدخلك فى الكفر فقال الخضر ع ص قد ابلغت فى الوصيت فاعانك الله على طاعته واراك السرور فى امرك وحببك الى خلقه و اوسع عليك من فضله قال له امين روح الامام ٢ وفى الحديث جاء ملك الموت الى موسى ع ص فقال له اجب ربك قال فلطم موسى ع ص عين ملك الموت ففقأها فرجع ملك الموت الى الله تعالى فقال انك ارسلتنى الى عبد لا يريد الموت ففقأ عينى قال فرد الله عينه وقال ارجع الى عبدى فقل له الحيوة تريد فانكنت تريد الحياة فضع يدك على متن ثور فما وارت يدك من شعرة فانك تعيش بها سنة قال ثم ماذا قال ثم تموت قال فالآن من قريب قال ع ص رب ادننى من الارض المقدسة قندار رمية حجر قال رسول الله ص ص لو انى عندكم لارينكم قبره الى جانب الطريق عند الكثيب الاحمر قال محمد بن يحيى فى صحة حديث ملك الموت وموسى ع ص عن رسول الله ص ص ولا يرده الاكل مبتدع ١ ٥ بتشدید شین و کسر یعنی بروشنده روی ۱۲ ٢ ٥ بالضم معنی ترش رو شدن ۱۲ ٣ ٥ بالفتح یعنی خیره کردن و بعضی خوض ابی بکاری در یافتی در شدن ۱۲ ٤ ٥ یعنی فراموشی آب ۱۲ ٥ ٥ بالکسر دال معنی پاسبانی کردن ۱۲ ٦ ٥ بالفتح و سکون یعنی چشمان ۱۲ ٧ ٥ بالفتح یعنی برشته زدن ۱۲ ٨ ٥ بسکون متى كوره ريگ ۱۲ حسره بالمد و كينونه شعر ۱۲۹ ۷۳ كذا في تفسير الثعلبي وفي احاديث اخران ملك الموت كان يأتي الناس عيانا حتي اتي موسي ولم يقبضه فلطمه ففقأ عينه فجاء ملك الموت بعد ذلك خفية وكان عمر موسى مائة وعشرين سنة روح ۴۵۲ ج ١ وكان موسي ١٢ رجلا ادم طوالا كثير الشعر مع صلابة لو كان عليه قميصان لنفذ الشعر منهما وكان ١٢ اذا غضب خرج شعر راسه من قلنسوته وربما اشتعلت قلنسوته لشدة غضبه روح ۳۹۹ ج ٢ وحکما گفته اند که عدل استماع کلام دادخواهان نمودن و متابعت شریعت نبوی ۱۲ در جمیع امور دین و دولت کردن که اعدلوا هو اقرب للتقوى واتقوا الله ان الله خبير بما تعملون و از تخلف وعدول بر کنار بودن و بسایر رعایا و برایا بلطف و مدارا سخن گفتن و روی عاطفت و مهربانی بساختن مهمات شان نمودن و جواب سخت و درشت نادادن و از نحن کردن ضعفا و فقرا عار نداشتن ست که والله في عون العبد ما دام العبد في عون اخيه المسلم آورده اند که روزی جناب حضرت سلیمان بر مورچه تند شد فقالت النملة ما هذه القولة يا نبي الله اما تعلم اني عبد من انت عبدہ یعنی گفت مورچه که چیست این حمله نمودن تو بر من آیا ندانسته که من بنده آن ذات با عظمت و جلالتی ام که تو نیز بنده آنی و من ترا جثه بنده گی آفریده اند کجا راست آید بنده را که دعوی خواجه گی کند و اگر خود را بنده میدانستی باید که کار بندہ گان میکردی جناب حضرت سلیمان از کرده خود نادم و پشیمان شده سر بسجده نهاده عذر تقصیر خواست فانقلت ١٢ عرفت النملة سليمان ١٢ في قوله يا أيها النمل ادخلوا مساكنكم لا يحطمنكم سليمان وجنوده قلنا كانت مامورة بطاعته فلا بد ان تعرف من امرت بطاعته ولها ای وللنمل من الفهم فوق هذا فان النمل تعرف كثيرا من منافعها ومن ذلك انها تكسر الحبة قطعتين لئلا تنبت الا الكزبرة فانها تكسرها اربع قطع لانها تنبت اذا كسرت قطعتين ل بالمه یعنی گندم گون ۱۲ ۵ ۲ این آیت در رکوع بعد از رکوع ربع جزء ۳ ه معنی حمله بردن بر کسی ۱۳ ه ۴ این آیت در رکوع بعد از رکوع ثلث جز ۱۹ شه بمعنی گشنیز ۱۳ ۷۴ واذا وصلت النداوة الى الحبة تخرجها الى الشمس من جحرها حتى تجف روح ۲۶۸۸۹ و ملك سليمان عه سبعمائة سنة وستة اشهر ولما تولى الملك جاء جميع الحيوانات يهنونه الا غابة واحلافا فجائت تعزیه فعاتبها النمل فى ذالك فقالت كيف اهنيه وقد علمت ان الله اذا احب عبد اروى عنه الدنيا وحبب اليه الاخرة وقد شغل سليمان عهد بالا مر لا يدرى ما عاقبته قهو با التعزية اولى من التهنية ذكره السيوطى فى فتاواه روح ۲۶۸۸۷ روی ان سلیمان عه ملك وهو ابن ثلاث عشرة سنة ومات وهو ابن ثلاث وخمسين سنة فمدة ملکه اربعون سنة ووفاته فى اواخر سنة خمس وسبعين وخمسمائة لوفات موسى عم وبين وفاته والهجرة الشريفة الاسلامية الف وسبعمائة وثلاث وسبعون سنة و نقل ان قبره ببيت المقدس عند الجسمانية وهو وابوه داود عم في قبر واحلا وبلقيس بعد از سلیمان عه سبکی ماه از دنیا برفت روح ۲۶۹۰۲ و از فواید عدل آنکه بادشاه عادل محبوب ومرغوب جهانیان و ملاذ و ملجاے ستمدیده گان باشد اگرچه از عدل او فائده بدیثان نرسیده باشد و مصداق این حال و مقیاس این مقال قصه نوشیروان عادل و حجاج ظالم است با آنکه نوشیروان کافری بود آتش پرست و حجاج سلمی بود خدا پرست که صحبت صحابه و تابعین رحمهم الله تعالی را دیده و در یافته بود و در ذکر نوشیروان هر کس آفرین گوید بسبب عدل و در ذکر حجاج نفرین گویند بسبب ظلم قال عم من عامل الناس فلم يظلم هم و من حدث فلم يكن بهم ومن وعد فلم يخلفهم فهو من مكملت مروته وظهرت عدالته ووجبت اخوته ولا بد للامراء من خوف الله وخشية باجراء الشرائع والاحكام واتباع سنن النبى عم حتى يملأء الله تعالى قلوب الناظرين اليهم رعبا وهيبة فحينن لا يحتاجون الى محافظة الصورة والهيئة الظاهرة - روى ان كلب الروم ارسل له تا با میبرم ظلم و گفته اند که حجاج بهفتاد هزار کس را بناحق کشته بود ۱۲غہ سے بضمتین و تشدید و او مفتوحه بمعنی مردی و مردی ۱۲ ع ه با لضم بضمتین بمعنی ترس و ترسانیدن ۲ اع : الى عمر بهذ هي ايامن الثیاب واجبه فلما دخل الرسول الى المدينة قال این دارالخليفة فقيل ليس له دار عظيم كما توهمت انما له بيت صغير فدلوه عليه فاتاه فوجد له بیتاً صغیراً حقيراً قد اسود با به لطول الزمان فطلبه فلم يصادفه وقيل انه خرج الى السوق لحاجته وحوائج المسلمين اى للاحساب فخرج الرسول الى طلبه فوجاه نائماً تحت ظل حايط قد توسد بالذرة فلما رآه قال عدلت فامنت نمت حیث شنت وامرائنا ظلموا فاحتاجوا الى الحصون والجيوش ومن كلام اردشير الذين اساس الملك والعدل حارسه فما لم يكن له اساس فهد ومرفدالم یکن له حارس فضایه روح ۲ ۶ ۱۲ ۴ و پیچ طاعی و عبادتی بهتر و فاضلتر از شیوه حسنه برور و لها شستن و بآب اصلاح و مرحمت غبار انده و غم از روی دلهای الم دستمدیده گان شستن و جبیره راحت بر جراحت دلریشان و شکسته دلان بستن نباشد رباعی چون میدهدت دست نکوکاری به بـ چون میگذرد عمر کم آزاری به به و مقوله عقوله مقبوله جناب حضرت شیخ ابو تراب نخشبی رو که از قدمای اولیاست برین گواه است فرمود بجه خلد و گرد دامن قسمت غبار گر ز دلها رفته باشی به وحضرات ملوک و سلاطین را باید که عمر عزیز خود را بفرموده محموده مسعوده جناب حضرت خداوندی جل ذکره که انما المؤمنون اخوة فاصلحوا بين اخویکم در خیر خواهی و خیر اندیشی و اصلاح امورات و معاملات دینوی برادران مسلمانان از رعایای ممالک محروسه که ثمر فلاح و رستگاری اخروی ست صرف نماید که من يشفع بين الناس شفاعة حسنة موافقة للشرع يكن له نصيب من الاجر منها بسببها ومن يشفع شفاعة سنة مخالفة له يكن له كفل نصيب من الوزر منها حله نام بهمن بن اسفند یار پدر دارا ب ست گویند چون جدش کشتاسپ اورا بسیار دلیر و شجاع دید بدین نام موسوم ساخت و معنی ترکیبی آن شیر خشمناک باشد چه ارد بمعنی قهر د خشم نیز آمده است و نام پسر ساسان بن بهمن که اول ساسانیان بوده است و او را اردشیر بابکان میگفته اند و اکاسر الیشان اند و نام پسر شیر و یه بن پرویز هم هست و کسے را نیز گویند که در قوت و شجاعت بی نظیر و حبیب باشد ۱۲ برهان قاطع ۱۲ انبوء بروزن رستمقی طبیب است بمعنی ترس و بیم برهان قاطع ۱۲ کے بمعنی بنیا د ۱۳۱۲ ه بمعنی پاسبان ه این آیت در آخر رکوع قبل از رکوع ثلث جز ۲۶ ۵ دین آیت در رکوع نصف جز : بسببها وكان الله علی کل شی مقیتاً مقعد را نیازی کلواحداً بما عمل جلّالین که تا در دنیا نیکنام و در عقبیٰ خجسته فرجام گردید مثنوی کسی زین بیان گوی دولت ربود * که در بند آسایش خلق بود * بکارند آنها که برداشتند * نه گرد آوریدند بگذاشتند * حکی ان خالقارنين سئل عن ارسطالیس ای شی افضل للملوک الشجاعة ام العدل فقال اذا عذل السلطان لم یحتم الی الشجاعة فمن امن بملک الدیان وخشی من عذاب کل ان فتد عدل واحتزر عن الظلم والطغیان وفاز بالدرجات فی اعلی الجنان والا فقد عرّض نفسه لعذاب النیران واعدا بالدّنیا ایضاً علی شدما کان الا تری قوله تعالی حکایة ویستخلف ربی قوماً غیرکم مع ماله من انواع اللعنة والخذلان روح ۲۹۹ ۲ بچون اخلاق محمدی و اشفاق احمدی مطابق فرموده جناب حضرت خداوندی عمّ رحمه که خفض جناحک للمومنین و نیز فرموده که واخفض جناحک لمن اتّبعک من المومنین از ملوک و سلاطین زمان درباره شان علی ممرّ الشهور و مرّ الدهور بار بار ظهور رسیده و دیده و دانسته باشند هر سهم را قابل دلیربط علی قلوبکم ویثبت به الاقدام یک دل و یک جھتہ گردانیده چنان شیفتہ و دل بسته وی گردند که بظاهر و باطن در جمیع ازمنه و اماکن متفق الکلمہ بوده که واعتصموا بحبل الله جمیعاً ولا تفرّقوا واذکر وانعمت الله علیکم اذ کنتم اعداء فالف بین قلوبکم فاصبحتم بنعمته اخوانا یعنی متراحمين متناصحین تائبین مقالعين عن جميع الذنوب مُؤدین بجميع الفرائض قایمین بجمیع الحقوق مجتمعین علی امر واحد وبهذا فضل با تبوا صوابه المسلمون شب و روز در خیر و استحکام و آبادی دین و دولت اسلامیہ و بین خود بادل و جان ساعی و جاہد بوده که هوالذی ایدک بنصره وبالمومنین والف بین قلوبهم لو انفقت ما فی الارض جمیعاً ما الفت بین قلوبهم ولکن الله الف بینهم انه عزیز حکیم یقول الفقیر اصله الله این آیت در رکوع بعد از رکوع رابع جز ۱۲ باکثر معنی فروگذاشتن و یاری و مدد نکردن ۱۲ ۲ این ایت در رکوع رابع جز ۱۴ ۳ این آیت در رکوع قبل از رکوع ثلث جز ۱۹ شه این آیت در رکوع بعد از رکوع اول سوره انفال جز ۹ شه این آیت در رکوع بعد از رکوع اول جز ۱۴ * شہ این آیت در رکوع اول جز ۱۰ * ۷۷ الضماير سمعت عن بعض العلماء المتورعين والمشايخ المتهجدين ممن له زوجتان متباغضتان انه قال قرأت هذه الآية على ماء في كوز ونفخت فيه ثم اشربته اياهما فوقع التودد والالفة بينهما باذن الله تعالى زال التباغض والتنافر الى الآن روح ۱۷۸ ۱۲۔ آبادی و خرابی دولت و سلطنت اسلامیه را عین خرابی و آبادی خود دانسته از تخلف و عدول متجنب و محترز باشند که فبما رحمة من الله لنت لهم ولوكنت فظا غليظ القلب لانفضوا من حولك و از مجربات که از جمله یقینیات ست این که صاحبان هر دولتی که سیرت پسندیده برد تقویٰ و اتفاق و عدالت و صلاح مثمر فلاح دو فاق را مرعی داشته اند که و تعاونوا على البر والتقویٰ استحکام دولت شان در روز افزونی بوده که وما كان ربك ليهلك القرى بظلم واهلها مصلحون فرو حشمت باتفاق ملاحمت جهان گرفت و آری باتفاق جهان میتوان گرفت فحبذا الاتفاق ونعم الوفاق ولذا قيل بالبر يستعبد الحر وچون طریقہ اثم و فسق و شقاق و شیوه زشت ظلم و عدوان و نفاق را که ولا تعاونوا على الاثم و العدوان مرعی نموده اند بجز تباهی و خرابی و زبونی و سرنگونی فایده ندیده اند۔ آورده اند که سلطان علاء الدین را که چون عمر بآخر رسید هر سه فرزندان خود را خواست و بدست هر کدام سه تیر یکجا نمود داد که تا بشکنند آنها بزور بازوی جوانی هر چند سعی کردند بجائی نرسید و باز بدست هر کدام یک یک تیر داد فی الحال شکستند سلطان فرمود که اگر مثل تیر از هم جدا شوید دشمن یک یک از شما را از میان خواهد برداشت و اگر باتفاق زنده گانی کنید هیچکس بر شما دست نخواهد یافت زیرا که اتفاق موجب بقای ملک و دولت و نفاق باعث زوال ملک و سلطنت است سلسلہ دولت و سلطنت بسبب نفاق از هم گسیخته و بنای قصر ملک و مملکت بجهته ظلم و شقاق از هم ریخته گرو و که اذا اردنا ان نهلك قرية امرنا مترفيها ففسقوا فيها فحق عليها القول فدمرناها تدميرا فرو مکن نتوانی دل خلق ریش و و گرمیکنی میکنی بیخ خویش و چنانکه له این آیت در رکوع نصف جز ۴ ۱۲ه این آیت در رکوع ربع جز ۵ ۱۲ه این آیت در رکوع قبله از سوره یوسف جز ۱۲ ۱۲ه این آیت در رکوع ربع جز ۱۵ ۱۲ه این آیت در رکوع بعد از رکوع اول جز ۱۵ ۱۲ه ترفیه بمعنی دولت مندی و آسوده گی ۱۲ ع ٧٨ گفته اند که قیام دولت و سلطنت از عدالت وافزونی مال و ملک از شجاعت و سخاوت محبت باعلما و فضلا و تجنب و تحرز از جهلا نشان عقل ست انصرام امور ملک و مملکت بصواب دید وزرا و نصرت د فتح و ظفر یافتن باستمداد همت فقرا امید رحمت داشتن از حق بعفو جرایم مجرمان و تندرست ماندن از نیت ازاله درود دردمندان و دوام دولت از ترحم بر عاجزان و یتیمان عامل بودن بر عقاید مستقل ماندن ست در عین شداید و مقتصد نابودن ست در امور دنیوی از تدبیر و شاکر ماندن بر تقدیر آورده اند که بادشاهی زاهدی را پرسید که دولت و سلطنت در خانه دان ماتاکی خواهد بود گفت تا ما دامیکه فرش امر معروف و نهی منکر و تقوی و عدل و جوانمردی و اتفاق و بساط صلاح وانصاف و داد و وفاق در ایوان خانه دان تو گسترده است دولت وسلطنت تو بر قرار خواهد بود که: وماكان ربك ليهلك القري بظلم واهلها مصلحون وقد ثبت ان هيبة الملوك في قلوب الرعية ودوام سلطنتهم سيستقران بخمسة اكرام شريفها ورحمة ضعيفها واعانة لهيفها وكف عداوآن عاديبها وتأمين سبل رابجها وغاديها الذین ان مكنا هم في الارض واقاموا الصلوة واتوا لزكات وأمروا بالمعروف ونهو عن المنكر و لله عاقبة الامور سئل بزدجرد حکیماً ما صلاح الملك قال الرفق بالرعية واحقاقى منها بغير عنف و التودد اليها بالعدل و امن السبل وانصاف المظلوم ۱۲ م ۸۸۸ ج ٢ و بسبب قصور سیاست و فتور در رعایت عدالت که اشتغال بمصالح بنده گان خدا وند جل جلاله است روز قیامت از و بازخواستی خواهند فرمود که کلکم راع وكلكم مسئول عن رعيته آورده اند که عمر بن عبدالعزیز انار الله برهانه وثقل بالحسنات میزانه که بکمال عدالت و جمال تقوی وطهارت و تمیز موصوف بود بعد از فوتش بخواب دیدند و از سرگذشت حالش پرسیدند گفت که مرا مدت یکسال در ورطه حجاب ۱۴ مبنی بریده شدن ۱۲ ۵۲ این آیت در رکوع قبل از سوره یوسف ۱۲ جزء ۱۲ ۳ه بمعنی بیچاره و در تلخ خورنده ۱۲ ۴ك بالفتح و تشدید قا بمعنی بازاستادن و بازاستاده کردن ۵ك بالضم والكسر بمعنی ظلم و ستم کردن بر کسے و بمعنی از حد در گذشتن ۱۲ ۶۶ معنی رونده در شبانگاه ۱۲ ج ۷ك معنی رونده در بامداد ۱۲ ج شه این آیت در رکوع ثلث جزء ۱۷ شه بمعنی حجت روشن و دلیل قاطع ۱۲ ج ۱۰ک بالفتح بمعنی زمینیکه دران راه نباشد و محل ہلاکت باشد ۱۲ ج ۷۹ داشتند بجهته آنکه سوراخی در پئے ظاهر شده بود و پای گوسفند در ان سوراخ رفته مجروح گردیده بود با من عتاب کردند که چون امور مصالح بنده گان خدا وند جل جلاله را بقبضه اقتدار تو نموده بودیم و بسبب غفلت و بیخبری تو پای گوسفند بیچاره مجروح گردید و فى حيوة الحيوان جعل الله البركة فى نوع الغنم وهى تلد فى العام مرة ويوكل منها ماشاء الله ويمتلى منها جوف الارض بخلاف السباع فانها تلد ستا وسبعاً ولا يرى منها الا واحدة فى اطراف الارض وكان له عمر مائة من الغنم وسبعة اعنز كانت ترعاها امرائين ۵ قال الامام الدميرى ره كبر الكبش اذا احرقت طرية ودلك بها الاسنان بيضتها واذا دفن قرن الكبش تحت شجرة يكثر حملها واذا تحملت المرأة بصوف النعجة قطعت الحبل واذا اعطى الانمار بصوف الضان الابيض وفيه عسل لا يقربه النمل خلاصه روح ۲۳۲۸ - وذكر عن ابى ميسرة ره انه قال اوتى بسوط الى قبر رجل بعد ما دفن فجأ به منكر ونكير وقالا انا ضارباك ضربةً نضر باه واحدة فالتهب القبرنا را فقال لم ضربتماً فقالا مررت برجل مظلوم فاستغاث بك فلم تعثه فهذا حال الذى لم يغث المظلوم فكيف كان حال الظالم تنبيه دروح ۱۴۲ م ۲ واز نتائج عدل آنکه خاک و را جزای بادشاه عادل تصرف نکند چنانکه آورده اند که دخمه نوشیروان عادل را که عدل آن از زبان در فشان حق ترجمان جناب حضرت رسول مقبول عم روایت شده قال رسول الله عم ولدت فى زمان الملك العادل روم ۱ ۲ م ۴ بعد از قوتش بگفته مامون شاه بکشادند دیدندش که جسدش در خاک تازه که هیچ تغیری در وی نبوده چنانکه شخصی در خواب باشد و سه انگشتر در دستش یافتند که در هر نگینی از ان پندی نقش بود اول آنکه با دوست ودشمن مدارا کن چنانکه بلبل حقیقت نوازی معنی طرازی جناب حضرت شیخ مصلح الدین شیرازی ره فرموده فرد کسان برخوردند از جوانی وبخت اے بمعنی بز ماده ۱۲ سے بالفتح بمعنی تازیانه ۱۲ سے این هر دو لفظ بمعنی ناشناخته شده ۱۲ سے بمعنی زبانه آتش ۱۲ ۵ے مجمع نتیجه بمعنی زاده شده وبيرون آورده شده و تراشیده شده ۱۲ عث بمعنی گورخانه گبران ۱۲ ثے بمعنی شیرین جان چون بجمال عدل و خوش خوییو باین لقب ملقب گردید و بعضی گفته اند که لفظ نو بمعنی جدید وشیر بمعنی اسد و دان بمعنی مانند پس معنی مجموع شیر جوان ۱۲ ع ۸۰ که باز بروستان نگیرند سخت ۲ دویم آنکه در کارها تعجیل مکن که خلق الانسان من عجل ما اوریکہ ایاتی فلا تستعجلون وبے مشورۀ خردمندان شروع منمائی سیّم آنکه رعایت رعیت فرو مگذا وبر نوعی که بر سری تو بختیه بودند اینکه هر که خواهد که عزیز و رفیع و سلطنتش بزرگ و وسیع گردد باید که علماء را بزرگ و عزیز دارد و بالجمله ان العدل من احسن الاخلاق يحكى ان انوشيروان لما مات كان يطاف بتابو ته فى جميع مملكت دنيا دي مناد من له علينا حق فليثبات فانه يوجد احد فى ولايته له عليه حق من درهم ولذا اشتهر بالعدل اشتهار حاتم بالجود حتى صبار العادل لقباله روح اعرج ١ - وحيكان احمد بن حنبل رح يوصى بعض اصحابه ويقول خف من سطوة العدل ورج رقـة الفضل ولا تأمن مكره ولو ادخلك الجنة وفم لابيك ادم ما وقع روح ۲۰۸۲ - وگفته اند که هر که علما را نظر بد و طعن میکند. گویا که جیل درختی که در سایۀ آن بفراغ خاطر می نشست میگند که اسأۀ الادب على اهل الرتب يوجب العطب تحكى ان عالماً لما سئل عن مسئلة وهو فوق المنبر فقال لا ادرى فقيل له ليس المنبر موضع الجهال فقال انما علوت بقدر علمى ولو علوت بقدر جهلى لبلغت السّماء روح ۲۰ مج ۱ آورده اند که روز عالمی برای حاجتی نزد اسماعیل سامانی پادشاه خراسان که پادشاه بس بسامان بوده آمد او را تعظیم بسیار نمود و چون رخصت شد هفت قدم باوی مشایعت نمود شب جناب حضرت رسالت پناه دور را در خواب دید که با و میفرماید که ای اسمعیل یکی از علمای امّت مرا عزیز داشتی من از حضرت حق سبحانه و تعالی خواستم که ترا در هر دو جهان عزیز دارد و چون هفت قدم در عقب وی رفتی دعا کردم که هفت تن از نسل تو پادشاهی کند و هر دو دعا در حق تو مستجاب شد انتهی و تواضع و عزت و احترام در بارۀ اشراف و اعزۀ انام چون علمای اعلام و سادات عظام و مشایخ کرام موجب ارتفاع دولت و استحکام اساس سلطنت است ۱- این آیت در رکوع قبل از رکوع ربع جزء ۱ ۲۲ بالفتح بمعنی سخت گرفتن و حمله بردن ۱۲ ۳۳ بالكسر تشدید قاف بمعنی تنگ شدن چیزی در بدن شتم محبس شدن ۱۲ ۴ کے بمعنی ہلاک ۱۲ ۵۵ بروزن دامان نام شخصیست که آل سامان که پادشاهان سامانیه اند باو منسوب اند ومعنی تربیت و ساز ساختن کار نیز آمده است برهان قاطع قال الشيخ علي وفارق مادامت السلاطين مطيعون للاولياء الذين هم علماء الحق وامرهم بينهم قایمو تا قدنا مرهم قایم ونظامهم صالح ونورهم واضح ومتى انعكس الامر نكسوا طبقات حکی ان بعض السادات لما رأى عبد الله ابن المبارك في عزة ورفعة مع جماعة قال انظروا الى حال آل محمد ومروغزة ابن المبارك فقال ابن المبارك ان هذا السيد لتالم يراع سنة جده ذل وابن المبارك الما اطاع النبی وسار سيرته اعطاء الله تعالى عزاً وشرفاً روم ۴۸۰ ج ۲۔ و نیز حضرات ملوک و سلاطین را باید که با نیکان بلطف و مدارا و تازه روئی و بشاشت و خوشخوئی سخن گفتن و بدان را محافظت حدود و عفت و عصمت مبالغه کردن و در دفع شرائر ارتکابی و اقتدا بسنت سنیه جناب حضرت سید ابرار از قتل و قطع و ضرب و غیر ذالک نمودن که من يطع الله ورسوله ويخش الله ويتقه فاولئك هم الفايزون و از زیادتی بران متحر ز بودن كه ومن يتعد حدود الله فقد ظلم نفسه لا نهم سد واروزنة قلوبهم التي كانت مفتوحة الى عالم الغيب يوم الميثاق بتتبع الشهوات واستيفاء اللذات والمخدعة والنفاق فما هبت عليهم من جناب القدس الرياح فما تنفسوا نفحات الارواح فمرضت قلوبهم ثم ارسل اليهم الطبيب الذي انزل الداء فانزل معه الدوائ كما قال الله تعالى وننزل من القرآن ما هو شفاء ورحمة للمؤمنين الذين يصد قون الاطباء ويقبلون الدواء فمن لم يصدقوهم ولم يقبلوا لدواء ظلماً على انفسهم فصارا لدواء داءً والشفاء وباءً كما قال الله تعالى ولا يزيد الظالمين الاخسارا فلما يكونوا هل الرحمة ادركتهم اللعنة الموجبة للصمم والعمى لقوله تعالى اولئك الذين لعنهم الله فاصمهم واعمى ابصارهم روم ۲۴۷۱۔ زیرا که جناب حضرت شارع ده چیزی از احکام شرع شریف فرو نگذاشته که از برآ آن قاعده و قانون جدید از فکر خود ساخته و بسته شود اعلم ان القرآن مظهر اسم الهادی و هو كتاب الله الصامت والنبىء وكتاب الله الناطق وكذا ورثته المكمل بحده وهو لم يترك شيئاً ه کس باین بزرگواری ۴ ۲ بمعنی خنده روئی ۱۲ ۳ این آیت در رکوع ثالث جز ۱۸ ۴ این آیت در سوره طلاق بعد از رکوع ثلث جز ۱۸ ۵ این آیت ۲ رکوع قبل از رکوع نصف جز ۱۵ ۶ این آیه در رکوع ۴ بعد از رکوع رابع جز ۲۶ ۸۲ من امور الدین و الدنیا الا و تکفل بیانه اما اجمالاً و اما تفصیلاً قال ابن مسعود رض اذا اردتم العلم فاثروا القران فان فیه علم الاولین و الاخرین روح ۱۲ ع ۲ - فعلی الحکام والولات والمسلمین ان لا یتعدوا ما حد الله تعالی فی کتابه فان الظلم لا یجوز مطلقاً و یعود وباله علی الظالم بل یسری الی غیره ایضم و فی الحدیث خمس بخمس اذا اکل الربا كان الخسف و الزلزلة واذا جاء الحکام قحط المطر واذا ظهر الزنا کثر الموت واذا منعت الزکات هلكت الماشیة و اذا تعدی علی اهل الذمة کانت الدولة لهم روح ۸۸ ۸ ح ۱ - و هر امر یکه رعایت آن شرعاً و عرفاً لازم باشد باید که ساعی و جاهد بوده اهالی ممالک خویش را بران معتاد سازد که تا ببرکت سعی مشکورش جميع اهالی ممالک محروسه بصلاح موصوف و از فساد دور باشند که فذكر فان الذكرى تنفع المؤمنین و در اخذ حقوق از عشر و خراج و غیر آنها از احکام و قواعد شرع شریف تخلف و عدول را در ممالک محروسه خویش جایز ناداشته رعایت جانب حق جل و علا را فرو نگذار دکه و ما اتاکم الرسول فخذوه وما نهاكم عنه فانتهوا یعنی آنچه بدهد و فرماید شما را جناب حضرت رسول مقبول صمر بدل و جان بعمل آرید و از آنچه باز دارد شما را منع شوید و مخالفت نورزیدلان مخالفة ما امر رسول الله صه تنزیل نعمة الاسلام قال صه لا یؤمن احدکم حتی یکون هواه تبع لما جئت به ومن حفظ سنتی اکرمه الله تعالی با ربع خصال المحبة فی قلوب البررة والهیبة فی قلوب الفجرة والسعة فی الرزق و الثقة فی الدین تنبيه وقد ثبت عن علی رض انه ما نظر الى عورته رسوائة هذا ما تعلق نظرہ الی رسول الله صم بناء على ان البصار الناظرة لوجهة لا یلیق لها ان تنظر الى السوءة فاعتبر وتأدب ونظیره ما قال عثمان رض ما كذبت منذ سلمت وما مسست فرجی بالیمین منذ بایعت النبی صم ولا اکلت الکراث و نحوه منذ قرأت القران روح ۲۷ ع ۲ ۲ - زیرا که عمل فرموده محموده جناب حضرت رسول مقبول صمر و رعایت له بمعنی فرو بردن زمین کسی را ۱۲م له لی آیت در رکوع ۲ - اول جزء ۲۷ ۳ لی این آیت در رکوع راع جزء ۲۸ هه بالكسر بمعنی استوار شدن ۱۲م هه بالفتح بمعنی عورت مرد وزن ۳ شه بالضم و الفتح و تشدید را بمعنی گندنا ۱۲ م ۸۳ أدب والا رتب آن راحتی المقدور داشتن سبب مسرت و ترقی دولت و مزید سلطنت است و مخالفت از گفته و ساخته آن موجب هزاران هزار ندامت و نقصان عزت و زوال دولت و سلطنت و زیان ابدی و خسران سرمدی ست که لا تجعلوادعا الرسول بینکم کدعاء بعضکم بعضا بان تقولو یا محمد بل قولوا یا نبی الله و یا رسول الله بلین و تواضع و خفض صوت قد یعلم الله الذین یتسللون منکم لو اذا ای یخرجون من المسجد فی الخطبة من غیر استیذان خفیة مستر بن بشی فلیحذر الذین یخالفون عن امره ای الله و رسوله ان یصيبهم فتنة بلاء فی الدنیا او یصیبهم عذاب الیم فی الاخرة جلالین فرد خلاف پیغمبر کسے راه گزید؛ که هرگز بمقصد نخواهد رسید: یقول الفقیر وقوعی فی الحرم النبوی عمرانی قعدت یوماً عند رأس المبارك علی ما هو عاد تی مدة مجاورتی فرأیت بعض الناس يسوؤن الادب فی تلك الحضرة الجليلة و ذالك من وجوه كثيرة فغلبنی البكاء الشدید فاذ هذه الایة تقراء علی اذنی أولئك يلعنهم الله ای المسین للادب فی مثل هذا المقام محرومون من درجات اهل الاداب الكرام روح ۲۷۷م ۳ - اعلم ان الشريعة هی الاحکام و الطريقة هی الادب وانما رد من رد لعدم رعاية الادب كابليس و غيره من المردودين رباعی بے ادب مرد کے شود مهتر ٭ گرچہ اورا جلالت نسب است ٭ با ادب باش تا بزرگ شوی ؛ که بزرگی نتیجه ادب ست روح ۱۳۸ م۱ ومن لا ادب له مع الخلق لا ادب له مع الحق ومن لا ادب له مع الحق فانه شق و مجرم و من يهن الله فما له من مكرم فتاوی خیرية ۷۴ام ۱ وعن ابن عباس رض كان ابراهيم عم بمكة فاقبل عليها ذوالقرنين فلما كان بالا بطح قیل له فی هذه البلدة ابراهيم خلیل الرحمان فقال ذوالقرنين ما ينبغی لی ان اركب في بلدة فيها ابراهيم خليل الرحمان فنزل ذوالقرنین و مشى الی ابراهیم عم فسلم علیه ابراهیم عم و اعنقه فکان هو اول من ۱ این آیت در رکوع ۲ قبل از رکوع آخر جزء ۱۸ ۲ بالتت یعنی بیکدیگر پناه گرفتن ۱۲ ۳ مبنی فرو داشتن آواز ۱۲ ۴ مبنی برون آمدن آواز میان مردم ۱۲ ۵ این آیت در رکوع ۲ قبل از رکوع ربع جزء ۲ شتہ این آیت در رکوع نصف جزء ۱۷ ۸۴ عائق عند السلام فعند ذالك التواضع يخر له السحاب تحمله وعساكره وجميع الانهم وسخر له الظلمة والنور لان من تواضع رفعه الله خلاصه روح ۲۱۳ ج ۲ فالبيت الشريفة صرة الارض وسرتها فالكعبة وسط الارض المسكونة واما وسط الارض كلها عامرها وخرابها فهى قبة الارض وهو مكان تعتدل فيه الازمان فى الحر والبرد ويستوى الليل والنهار فيه ابدا الا يزيد احدهما على الآخر ولا ينقص واصل طينة رسول الله عم من سرة الارض بمكة ولما تموج الما رمى بتلك الطينة الى محل مدفنه عم بالمدينة فلذالك دفن عم فيها روح ۲۲۰ ج ۲ وفى الحديث يلقى ابراهيم عم اياه آذر يوم القيمة فيقول له ابراهيم عم الم اقل لك لا تعص فيقول ابوه فاليوم لا اعصيك فيقول ابراهيم عم يارب انك وعدتنى ان لا تخزنى يوم يبعثون فاى خزى اخزى من ابى ان يكون فى النار فيقول الله تعالى انى حرمت الجنة على الكافرين ثم يقال يا ابراهيم عم ما تحت رجليك فينظر فاذا هو بذيخ متلطخ والذيخ بكسر الذال ذكر الضبع الكثيرة الشعر فيوخذ بقوائمه ويلقى فى النار والحكمة فى كونه مسخ ضبعا دون غير من الحيوان ان الضبع لما كان يغفل عما يجب التيقظ له وصف بالحمق فلما لم يقبل أزر النصيحة من اشفق الناس وقبل خديجة عداوه الشيطان شبه الضبع الموصوفة بالحمق لان الصياد اذا اراد ان يصيدها رمى فى حجرها بحجر فتحسبه اشياء تصيدها فتخرج لتاخذه فتصاد عند ذالك روح ۲۸۱ ج ۳ ومراد خاطر رعایا را بر مصالح نفس نفیس خویش مقدم و آسایش فقرا و رعایا را بر آسایش خویش محتم والزم شمارد فرد بر حریر گل گذارد پای ویرا حشر به هر بیکباری که بردارد ز راه خلق خار چنانچه خالق جبار در مدح صحابه کبار از طایفه انصار فرموده که و یوثرون على انفسهم ولو كان بهم خصاصه رباعی نکردند رغبت بهنر دران به بشادی خویش از غم دیگران به خنک آنکه آسایشی مرد و زن به گزیند بر آسایش خویشتن - آورده اند که ابی جهم بن حذیفه که یکی از صحابه کبا له این آیت در رکوع قبل از رکوع نصف جز ۱۹ ۱۲ کذا فی الصحاح ۱۲ ۳ه بالقم بمعنی سوراخ حیوانات ۱۲ عه این آیت در رکوع ربع جز ۲۸+ ۸۶ رحمه الله الملک الغفار بود فرمود که در حرب تبوک اکثر یاران از صعوبت خر و این ئیساق سراپا مشاق از شدت سموم و تشنگی حراق از پا فتاده و بسبب زحمت رشته حرارت هوای همچون دوک گردیده دل بر هلاک نهاده بودند چنانچه آیه وافی هدایه و قالوا لا تنفروا فی الحر قل نار جهنم اشد حرا لو کانوا یفقهون درباره حرارتش نازل شده و عن عمر رض قال خرجنا فی قیظ شدید و اصابنا فیه عطش شدید حتی ان الرجل لینحر بعیره فینعصر فرثه فیشر به فلذالک سمیت غزوة العسرة و من جاهد فيها بجيش العسرة روح ع ۱۶۹ و عم زاده من نیز دران میان بوده من مطهره آب را پر کرده در طلب شان شدم چون بسر وقت عم زاده خود رسیدم گفتم آب خواهی خورد او بدیگرے اشارت کرد چون بدیگرے رفتم دیدم که هشام بن عاص بود او نیز بدیگرے اشارت کرد چون بدان یمین رسیدم او جان داده بود چون پس بدمین رسیدم او نیز جان داده بود چون بعم زاده خود رسیدم او نیز رضا بقضا داده شربت اجل از دست ساقی ازل نوشیده جان عاریتی بجانان حقیقی سپرده انا لله و انا الیه راجعون و همین حکایت بزبان عربی در تفسیر روح البیان نیز مذکور است ۹۱۰ ح ۱ و نیز آورده اند که آن نو باده بستان لاہوت با کوره باغستان ہدایت سبط نبی نجل ولی جناب حضرت امیر المومنین امام حسین بن علی رض بادی رسید و غلامے را دید که بالائے گاو آهن زمین را شیار میکند چون روز بچاشت رسید سه قرص نان جہتہ تناولش آوردند ناگاه سگے را دید کہ بمطمع نان در برابر غلام استناده غلام یک قرص یمین را نیز داده آن را نیز بخور د جناب حضرت رض از غلام پرسید که وظیفه روز مینه تو چند است گفت کہ ہمیں سہ قرص کہ بسگ دادم فرمود که چون همه را بسگ دادی از برای خود چه گذاشتی گفت اے امیر زاده این سنگ را دانم که از راه دور بطمع نان آمده شرط کرم و مروت لے بمعنی با دگری که امشب وز د عه ۲ ه بمعنی جنگ ۱۲ ۳ ه بضم میم و تشدید قاف بمعنی سختیها جمع مشقت ۱۲ ۴ ه بمعنی با دگرمی که بر وز و زو ۱۲ ۵ شه نام موقعه ۱۲ شه این آیت در رکوع قبل از رکوع آخربز ۱۰ شه بالفتح بمعنی گرمای تابستان و بمعنی سخت گرم شدن ۱۲ که بالفتح بمعنی سرگین در شکمبه ۱۲ شه این آیت در رکوع ۲ بعد از رکوع اول جزو ۱۰ ظله بمعنی میوه تازه و نورسیده ۱۲ ع ه یعنی نو رس ۱۲ ۱۲ کے بمعنی فرزند فرزندان و طایفه از فرزند حضرت یعقوب ۱۲ ۱۳ه بتقديم نون بمعنی نسل اولاد ۱۲ ع ۸۶ نباشد که خود را سیر و اورا گرسنه گردانم آن به که خود بر شدت مجاعت و گرسنه گی صبر کنم و تحمل نمایم نه آنکه خود را سیر و او را گرسنه و نا امید و محروم گردانم جناب حضرت رقم مطرف گشته فرمود که کر می بدین مرتبه حد بے احدے از عالیان و سخاوت بدین مثابه مقدور هیچکس از آدمیان نخواهد بود که اولئك الذين هدى الله فبهديهم اقتده - واذا اردت ان ترى عجبًا فاد فن جرة في الارض الى حلقها وقد طلى باطنها بشحم البقر فان البراغيث كلها تجتمع اليها و اذا بخر البيت بشحمه مع الزرنيخ اذهب الهوام خصوصًا العقارب ويقال ثلاثة لا يفلحون بايع البشر وقاطر الشجر و ذابح البقر والمراد القصاب المعتاد لذالك خلاصه روح ۳۲۸ ص۲- و در امانت مال بیت المال احتیاط تمام نموده بمثابه که نستاند آن را از کسی بدون حل و نه صرف نماید از بیت المال مسلمانان را در غیر محل و باشند بر فقرا وغربا را مونس و غمخوار چنانکه گفته اند و ا يتقينا الله في امانة مال بيت المال المسلمين قلم نأخذ المال من غير حله ولم نضعه في غير محله من المقربين والاغنياء والوكلات والحكام والامراء دون اولى المزآيا من الامناء والفضلاء والعقلاء فرد آنرا که بحق معرفتی هست کدام ست به آن ست که او را بکسی معرفتے نیست کتب بهلول رح على حايط من حيطان قصر عظيم بناه اخوه الخليفة هارون الرشيد يا هارون رفعت الطين و وضعت الدين ورفعت الجص وتركت النص ان كان من مالك فقد اسرفت و ان الله لا يحب المسرفين، وان كان من مال غيرك فقد ظلمت وان الله لا يحب الظالمين روح ۳۶۷ص۲ فرد ایوان بلند و قصر معمور از مال یتیم و حق مزدور و في الحديث ليأتين على الناس زمان لا يبالى المرمة اخذ المال من حلال او من حرام يا ابن ادم عينك مطلقة في الحرام ولسانك مطلق في الاثام وجسدك يتعب في كسب الحطام يتقظ يا مسكين مضى عمرك وانت في له این آیت در رکوع بعد از رکوع ثلث جز ۷ ۲ این لفظ بمعنی عدد مرتبه مستعمل می شود سراج ۳ بضم و او تخفیف لام و تائے فوقانی جمع والی بمعنی حاکمان و دوستان و به تشدید لام خطا ست و همچنین قضات بتخفیف ضاد معجمہ جمع قاضی ۱۲ غ ۴ بالفتح بمعنی افزودنیها و مزیت که بمعنی افزونی و فضیلت ست و مجازاً بمعنی عطا یا و انعامات استعمال می شود ۱۲ غ ۵ این آیت در رکوع ۲ بعد از رکوع نصف جز ۸ ۶ این آیت در رکوع ۴ قبل از رکوع نصف جز ۱۴ ٨٧ غفلتك فاين الدليل علی سلامتك روح ۱۲ ٣١ م ٢ قال رسول الله صلعم من مات غاشاً لرعيته لم يرح رايحة الجنة قال افضل الصديقين ابوبكر رض انا منذ ولينا امر المسلمين لم نأخذ منهم درهماً ولا ديناراً ولكن اكلنا من جريش طعامهم ولبسنا من خشن ثيابهم وليس یعی سوس (۲) عندنا من فيئهم الاهذا الابل الناضحة وهذ العبد الحبشى وهذه القطيفة فاذا قبضت فادفعواها الى عمر رض فلما قبض ارسلوها اليه فبكى حتى سال دموعه ثم قال رض رحم الله ابا بكر رض لقد اتعب في مداة جبونه من هممه العالية والاعراض عن الزخرف الحايل والاقبال على ما هو باق غير زايل بحكى ان بعض الملوك ارسل الى الشيخ ركن الدين علاء الدوله غزالاً وقال كل منها فانها حلال لانى رميتها بسهم عملته بیدی علی فرس وزشته عن ابى فقال خطر ببالى ان واحداً من الامراء جاء الى مولانا الجمال بازرتين وقال كل منهما فانى قد اخذتهما ببازی فقال مولانا ليس الكلام مجاوزتين انما الكلام في قوت البازى من دجاجة اية عجوز اكل حتى قوى للاصطياد فالغزال اللتى رميتها على فرسك وانكانت من الصيد لكن قوت الفرس من شعير اى مظلوم حصل قلمه يا كل منها خلاصه اگرچہ روح ۴۳۳ م ۱- آورده اند که اردشیر بابک که نیامده در سلاطین اکاسره مثل او بادشاه عادل بجز از نوشیروان داد وشير لقب ساسان بن ساسان نبیره بهمن و دختر زاده بابک پادشاه پارس بوده و بابک جد مادری اردشیر بوده لهذا بارد شیر بابک ملقب گردیده شهرت دارد کتاب نصایح و عنایت انتساب برای رعیت خود فرستاده و آن اینکه من ارد شیر المزبید با ايها ابن الملوك العظما الى الفقهاء الذين هم حفظة السلطنة والكتاب الذين هم له بمعنی خیانت کننده ۱۲ ہلے بمعنی نمک و حبوب نیم کوفته ۱۲ ع ۳ بمعنی درشت ۱۲ همه فی اللغة ما أخذ من الكفار بلا حرب والغنيمة ما اخذ عنهم عنوة والحرب قائمة ١٢ تنویر بالفتح وسکون یاء ہمزه یعنی خراج و مال غنیمت ۱۲ کلے یعنی شتر آبکش ۱۲ کہ جا مه مخمل معروف ۱۲ م شه بمعنی رنج کشیدن و مانده شدن ۲۱۲ھے بالضم بمعنی انچه آراسته و آبدار و با رایش باشد ۱۲ ح ه بهر د وسین مهمله نام پسر بهمن که از خوف خواهر خود که همای نام داشت و بمذہب زردشتی در نکاح بهمن پدر خود بوده فقیر شده سر در عالم نهاد و ساسانیان از نسل اویند وساسان در لغت بمعنی گدا و فقیر ست ۱۲ ع ہلے بمعنی روشنی و رونق و زیبائی ۱۲ ه بالضم و تشدید تاء بمعنی نویسنده گان ع۱۲ سیاسته المملکت وذوى الحرث الذين هم ثمرة البلاد اما بعد نحمد الله حمد الصالحين قد وضعنا عن رعیتنا بفضل رافتناخراج الموظفة عليهم وسنتنا هذه ونحن كاتبون مع ذالك بوصية تنفع الكل لا تستشعروا الحقد لئلا يغلب عليكم العدا ولا تحبوا الاحتكار لئلا يشملكم القحط وكونوا للغرباء مؤوين لتؤو غداً في المعاد وتزوجوا في القرابة فانه احسن للرحم واثبت للنسب ولا تحدوا هذه الدنيا شيأ فانها لا تبقى علی احد ولا ترفضواها مع ذالك فان الاخرة لا تنال الا بها انتهی کلامه وعلى هذه العبارة ختامه فعلى العاقل ان يتدارك حاله ويصلح اعماله قبل ان تنفد الانفاس و ينهدم الاساس روح ۲۷۶۱۴۱ هر که خواهد که عمر او دراز و مملکتش بے شریک و انباز گردد عدل اختیار کند که موجب درازی عمر و بے انبازی سلطنت است که و اما ما ينفع الناس فيمكث في الارض رباعی از ان بهر و تر در آفاق کیست : که در ملک را نی بانصاف زیست : کسان برخورند از جوانی و بخت که با زیردستان نگیرند سخت : و در اخبار آمده که هر سلطانی که عدالت ورزد از زمره محبان جناب حضرت منان گردو که ان الله يحب المقسطین و نیز شریک طاعت رعایا گرد و چه فراغ طاعت بسبب عدل سلطان بدی شان حاصل شده و اگر ظلم نماید نیز شریک و انباز معصیت برا یا گردو و حکما گفته اند که عدل خوب ترین خصلت هاست که نتیجه آن وسعت مملکت و بقای سلطنت و معموری خزاین در فاین و آبادی اکانی قرا و مداین است * فصل ۷- در بیان ظلم و قبح آن بدانکه ثمرۀ ظلم کو تا ہی عرست که ظل عمرانطالم قصير والمراد با نظلم ان يتضرر به الغير د بالعدل ان لا يتضر رمنه احد شتی روح ۲۶۱۱۴ فرد رہا کن ستم را بیکباره گی نه که کم عمر سے آرد ستمگاره گی : آورده اند که نوشیروان عادل از حکیمی سبب کم عمری باز و در از عمری گنجشک پرسید گفت که کم عمری باز از جهته ظلم و خونریزی است و درازی عمر کنجشک از باعث بے آزاری ے یعنی پاس دارنده گان و حکم راننده گان ۱۲ ۱۲ معنی حب دهنده ۱۲ ۳ یعنی بنیادم اه این آیت در رکوع قبل از رکوع نصف جز ۱۳ ہے این آیت در رکوع قبل از رکوع ثلث جز ع ۲ و نیز در رکوع نصف جز ۲۸ ۸۹ و عاجزی ست مدعا اینکه در پی آزار هیچکس نباید بود و بر هر ذی حیاتی حتی المقدور شفقت و ترحم باید نمود عن ابراهیم بن ادهم بلغنی ان رجلاً من بنی اسرائیل ذبح عجلاً بین یدی امه فبیست ید کا فبینما هو جالس اذ سقط فرخ من وکره و هو یتبصص فاخذه ورده الی وکره فرحمه الله تعالی لذالک ورد علیه ید ه فینبغی للمؤمن ان یسارع الی التوبة والعمل الصالح فان الحسنات یذهبن السیئات روح ۱۷۷ و نیز سبب زوال سلطنت و خرابی مملکت ست زیرا که خرابی اساس ملک و مملکت بظلم است نه بعدل و شکست بنای سلطنت بجهل ست نه بعقل و قد ثبت بلا نزاع الملک یبقی مع الکفر ولا یبقی مع الظلم کان الظلم یخرب بیت المظلوم وللظالم ویجلب النقمة ویسلب النعمة قال الله تعالی ظهر الفساد فی البر والبحر بما کسبت ایدی الناس الآیة واستیلاء الکفار علی اهل البلاد بسبب ظلم المفرط علی اهل الاسلام واهل الذمة الساکنین فی تلک الدیار وهذا من الوقایع اللتی رأینا حدوثه فی زماننا مرارا ولیس المعابنة کالخبر یقول الفقیر رأینا من السنة الرابعة والتسعین بعد الالف الی هذا الآن و هی السنة الاولی بعد المائة والالف من استیلاء الکفار علی البلاد الرومیة و علی البحر الاسود والابیض ما لم یره احد قبلنا ولا یدری احد ماذا یکون غدا دالامر بید الله تعالی و ذالک بسبب ظلم المفرط علی اهل الاسلام واهل الذمة الساکنین فی تلک الدیار فعاد الصغار والذل من الکفار الی المسلمین اکاذبین فصار واهم صاغرین والعیاذ بالله ولیس الخبر کالمعاینة روح ۱۸۸ قال الامام فی وجه قوله تعالی الا بحبل من الله وحبل من الناس الامان الحاصل للذی قسمان احدهما الذی نعمه الله تعالی علیه وهو الامان الحاصل له باعطاء الجزیة عن ید و قبوله ایاها والثانی الامان الذی فوض الی رأی الامام واجتهاده فیعطیهم الامان مجاناً تارة و ببدل زایدا او ناقص اخری علی حسب اجتهاده فالاول هو المسمی بحبل الله والثانی هو المسمی بحبل المومنین فالا مانان واقعان بمباشرة المؤمنین اللین الا انهما متغایران بالاعتبار روح ۲۳۱ قال رسول الله ع م الملک یبقی مع الکفر و لا یبقی مع الظلم ۱ ع یعنی گوساله ۱۲ ۲ ع بالفتح یعنی چوزه مرغ و بچه حیوان ۱۲ ۳ ع ای تبحرک ۱۲ ۴ ع بالفتح یعنی آشیانه ۱۲ ۵ ع این آیت در رکوع قبل از رکوع اول سورۀ یوسف ۱۲ جز ۱۲ ۶ ع بکسر نون وفتح قاف جمع نقمة یعنی عقوبت ها و عذاب ها ۱۲ ۷ ع این آیت در رکوع بعد از رکوع ربنا جز ۲۱ و ع این آیت در رکوع ۲ بعد از رکوع اول جز ۴ * ۹۰ و قال الله تعالى وكذالك نولى بعض الظالمين بعضا الآية و ذالك لان همم المظلومين المفرطين مؤثرة و دعاؤهم مستجاب قال ع اتقوا دعوة المظلوم فانه ليس بينها و بين الله تعالى حجاب و من هذا المقام يعرف سر قوله ع ولدت فى زمن الملك العادل فان الطلاق العادل على انوشيروان بالنسبة الى انتقام ظلم الافاق عنه وقد كان فى نفسه مجوسيا و ان لشرك لظلم عظيم روح ٢٩٤ ع ٢- ابيات خرابی کند شیر و شمشیر زن ٭ نه چندانکه دود دل طفل و زن ٭ چراغ که بیوه زنی بر فروخت ٭ بسی دیده باشی که شهر بسوخت ٭ مکن ناتوانی دل خلق ریش ٭ دگر میکنی میکنی رنج خویش ٭ که سیژوا و بال امرهم هذا او الله عزیز ذو انتقام و نتیجه ظلم خانه خرابی ست قال الله تعالى فتلك بيو- خاوية بما ظلموا - و فى الحديث اياكم والظلم فانه يخرب قلوبكم و فى تخريب القلب تخريب ساير الجسد فالظالم يظلم على نفسه حيث يخرب اعضاءه الظاهرة و الباطنة و على الله و رسوله و اذاه والدليل عليه قوله ع انا من الله و المومنون منى فمن اذى مؤمنا فقد اذانى و من اذانى فقد اذى الله تعالى روح ٢٥٩ ع ٢ رباعی نیم شب پیره زن که آه کند ٭ روی صد آسمان سیاه کند ٭ خانه ظالمان نه دیر که زود ٭ بقضیت خراب خواهد بود- آورده اند که یکی از خانه براندازان عالم خاکی روزی در خرابه نشسته میگفت که هر کسی بالای کسی ظلم کند خانه خراب گردد کسی باوی گفت که تو بالای که ظلم کردی که خانه خراب شدی گفت بر نفس خود زیرا که همه عمر از من رنج و زحمت و نامرادی دیده و هیچ وقت آرزوی دلی بوی نرسیده ام فرد نه هرگز شنیدیم در عمر خویش ٭ که بد مرد رانیکی آید به پیش ٭ و از ثمره شجره منهیه ولا تركنوا الى الذين ظلموا فتمسكم النار و ما لكم من دون الله من اولیاء نهر لاتضرون ظالم مبغوض مردمان ست اگرچه از ظلم آن ضرری بدیشان لاحق نشده باشد و هذه الاية ابلغ ما يتصور فى النهى عن الظلم و التهديد عليه و العجب من قوم يقرؤا هذه الآية و يرون ما فيها ثم لا يرتدعون عن الظلم و الميل الى اهله ولا يتدبرون انهم ۱ هذا این آیت در آخر رکوع ۲ قبل از رکوع ربع جزء ۸ ۲ـ این آیت در رکوع نصف جزء ٢١ ٣ـ این آیت در رکوع ۲ بعد از رکوع اول جزء ٤ هذا این آیت در رکوع آخر جزء ١٩ ٥ـ این آیت در رکوع قبل از رکوع اول سوره یوسف جزء ١٢ لیکن پس از استفهام نوشته اند اللهم اعلم ۹۱ مواخذون غير منصورين روح ۱۲۸ ج ۲ ودخل في الركون الى الظالمين المداهنة والرضى با قوالهم وافعالهم ومحبة مصاحبتهم ومعاشرتهم ومد العين الى زهرتهم الفانية وغبطتهم فما اوتوا من القطرف للله والميل ولهم بالبقاء وتخليد ذكرهم واصلاح دواتهم وقلمهم ودفع القلم والكاغذ اليهم والمشي خلفهم والتزى بزيهم والتشبه اوخياطة ثيابهم وحلق رؤسهم وقد امتنع بعض السلف عذرد جواب لظلمة فالسلم فكل منها انما يكون مذموما اذا كان من قبل انعاماء واما اذا كان من جانب السلاطين والامراء بان يكونوا مجبورين فى ذالك مطالبين بالاختلاط لاجل الامقاع الديني فلا باس حينئذ بالمخالطة لان المجبور المطالب مويد من عند الله خاى عن اغراض النفسانية بخلاف ما اذا كان مقارنا بالاغراض النفسانية فيكون موكولا الى نفسه فمتخطفه الشياطين نعوذ بالله روح ۱۲۹ ج ۲ ومن كلمات بهلول رحمها روه حين قال له من انا قال انت الذي لوظلمه احد في المشرق وانت في المغرب سئلك الله عن ذالك يوم القيمة فبكى هارون وفى عين المعانى العالم لا يدخل على الظلمة تحاميا عن الدعاء لهم بالبقاء فورد من دعا لظالم بالبقاء فقد احب ان يعص الله تعالى فى ارضه فلابد من النصيحة وترك المداهنة روح اع لاج ۱- آورده اند که یحیی برمکی بغایت زیبا نویس بوده روزی قلم تراشیدن وی را بنزد وزیر لولف و توصیف نمودند وزیر اور اطلبیده حاضر شد قلمی باحتیاط تمام برای وی تراشید وزیر بیان قلم فرمان نوشت که خط وی بهتر از پیشتر بود خلعت و هزار دینار بوی انعام فرمود یحیی خلعت و هزار دینار را برداشته خرسند شده بدرخانه خود رسید در حال واپس گردیده گفت ایها الوزیر قلم را بمن ده که عملی را فراموش کرده ام چون قلم را وزیر بوی داد سر قلم را بریده خلعت و زر دادگی را واپس پیش وزیر نهاد وزیر گفت تراچه شد گفت بگوش دلم فرورخواندند که احشر والذین ظلمواد از واجهم یعنی حشر کنید ظالمان را با فریبیان و مدد گاران ایشان ترسیدم که تو بدین قلم از روی ستم چیزی بالای کسی نویسی و من قلم ترا تراشیده ام دران با تو شریک باشم د لعتاب جناب حضرت خداوندی جل جلاله گرفتار گردم چه چاره خواهم نمود ۱ے یعنی پوشیدن وهیات باتفاق کردن و دروغ گفتن ۱۲ ۲ ۵ بضم اول و فتح ثانی جمع زبر بالفتح والضم معنی شکوفه ۳، ۳ بالکثر معنی جامه و لباس ۴۱۲ ۴ پس برباید او را شیاطین ۱۲ ه ۱ے این آیت در ابتداء رکوع ربع جز ۱۲۲۳ ۹۲ پس از دست رفتن کار پشیمانی ندارد سود و نیز پادشاه عادل محبوب مرغوب و مطلوب جهانیان دلها و ملجای ستمدیده‌گان ست اگرچه از فواید عدش ذایق نگردیده باشند و مصداق این حال و مقیاس این مقال قصه نوشیروان عادل و حجاج ظالم ست با آنکه نوشیروان کافری بود آتش پرست و حجاج مسلمی بود خدا پرست که صحبت صحابه قابعین را دریافته بود در ذکر نوشیروان هرکس آفرین گوید بسبب عدل و در ذکر حجاج نفرین گویند بجته ظلم قال عمر بن عبد العزیز لو جائت كل امة بمنافقيها وجئنا بالحجاج فضلنا هم يقول الفقير سامحه الله القدير هذا الكلام بالنبته الى ذالك الوقت ولوانه رأونرا العثمان ووكلائهم فى هذا الزمان لوجدهم ارح من كل منافق لانه بلغ نفاقهم الى حيث اخذو الرشوة من الكفار يسامحوهم فى مقاتلتهم ويحاربتهم خذلهم ودمرهم روح ۱۲-۷۹۳- ولا تنسو هذه الكلمات الصادقة من توقيع المامون بن هارون المظلوم على النصرة وان عظمت محنته والظالم على مدرجة العقوبة وان طالت مدته ولكل محنة نهاية ولكل مدلا غاية وما الله يريد ظلما للعباد وقال الله تبارك وتعالى و تلك القري اهلكنا هم لما ظلموا وجعلنا لمهلكهم موعدا، ابیات نه خفت ست مظلوم ز پیش ترس نه دود دل صبحگاهش بترس : نه ترسی که پاک اندرونی شبی : برآرد ز سوز جگر یا ربی : که نالد ز ظالم که در دورتست : همه جور کو میکند جورتست : واز ناوک آه درد اندوز : مظلومان ستمدیده آیت ظلم علمیس واز ناله جان سوز دلریشان بتم رسیده و کشیده رایت ستم منگوش و قد خاب من حمل ظلما فرد ستمگر جفا برتن خویش کرد: نه بر زیر دستان درویش کرد بومو مد اخل اللتى يأتى الشيطان من قبلها فيصير الانسان بالشهوة ظالماً لنفسه و بالغضب ظالماً لغيره وبالهوى يتعدى ظلمه الى حضرة جلاله تعالى لان نتيجة الهوى الكفر والبدعة قال الله تعالى ان الشيطان لكم عدو فاتخذوة عداوا انما يدعو حزبه ليكونو امن اصحاب السعير ولا ييقظ ولا يزدجر الظالم عن الظلم الا اذا سله نام امیر ظالم و گفته اند که هفتاد هزار کس را بنا حق کشته بود ۱۲ ۲۴ ساله بفتح یعنی فرو گذاشتن دخوار کردن و یاری ندادن ۱۲ ۳۴ بالفتح بمعنی هلاک ۱۲ ۴۴ بمعنی دستخط و نشان پادشاه بر نامه و فرمانی که لقه باشند ۱۲ ۵۰ کھٹے بمعنی راه ۱۲ ۶۴ این آیت در رکوع قبل از رکوع نصف جزء عم ۱۲- شه این آیت در سوره کهف ۳ رکوع قبل از رکوع آخر جز ۱۱۵ ۸ شه بمعنی ناپدید و محو شده ۱۲ ۹ شه بمعنی نگون سار ۱۲ ح ساله این آیت در رکوع ۲ بعد از رکوع ثلث جزهه ۱ الله رای يتبع الشهوة ١٢ قاضی ۱۲ ساله یعنی انچه از روی خواهش نفس باشد ۱۲م ۱۳له این آیت در رکوع ۲ قبل از رکوع ثلث جزء ۲۲ صه از دجار بمعنی ترسانیدن و بانگ بر کسی زدن و باز داشتن ۱۲م ۹۳ امتد عنقه تحت حسام المنتقم او انطرح علی ثرى الموت الزئوم وسلط عليه زبانية الجحيم فتذاكره بانه العتل الزنيم والكفور الطاغي الاثيم قال الله تبارك وتعالی و انذرالناس يوم يروت العذاب فيقول الذين ظلموا ربنا اخرنا الى اجل قريب نجب دعوتك ونتبع الرسل اولم تكونوا اقسمتم من قبل ما لكم من زوال وسكنتم في مساكن الذين ظلموا انفسهم وتبين لكم كيف فعلنا بهم وضربنا لكم الامثال وقد مكرو ا مكرهم وانكان مكرهم لتزول منه الجبال و چون جناب حضرت حق جل جلاله ظالمان و ستم پیشگان را بداند دانسته که الظلم ظلمات یوم القیمة و از نعمت باحلاوت محبت خود بی بهره نموده که ان الله لا یحب الظالمین و بار بار از حال سراسر ملال و معذرت بے فایده وندامت نمایندۀ شان در کلام درر نظام خود بوعیدات عدیده و توبیخات شدیده و تهدیدات اکیده مزید ترهیب خود را خبر داده و احادیثی که در باب قبح ظلم ورود یافته و نور تائید قرآن بران تافته و فرموده که ولوتری اذ الظالمون فی غمرات الموت والملائکة باسطوا ایدیهم اخرجوا انفسکم الیوم تجزون عذاب الهون بما کنتم تقولون علی الله غیر الحق و کنتم عن آیاته تستکبرون و نیز فرموده که یوم یعض الظالم علی یدیه ویقول یالیتنی اتخذت مع الرسول سبیلا و نیز فرموده که و انذار الذین ظلموا العذاب فلا یخفف عنهم ولا هم ینظرون و نیز فرموده که یوم لا ینفع الظالمین معذرتهم ولهم اللعنة ولهم سوء الدار و نیز فرموده که ومکروا مكراً ومكرنا مكراً وهم لا یشعرون فانظر کیف کان عاقبت مکرهم انا دمرناهم وقومهم اجمعین فتلک بیوتهم خاویة بما ظلموا ان فی ذالک لایة لقوم یعلمون والمكر من المخلوقين الخبث والخديعة والحيلة والمكر من الله تعالی استدراج العبد واخذ ه بغتة من حيث لا يعلم روح ۳۳۱ ۱۶- الحق که چون مهر خاموشی بر دهن نهاده شود و یاراے سخن گفتن نماند و هزاران هزار فریاد از نهادش بر آید که از برای خدا ومی فرصت دهید ندا آید که اے نادان چند بار خبر دادمت تغافل نمودی اول آنکه پدر و مادرت از دنیا رفتند و حال تو نیز بدین منوال خواهد بود. دویم آنکه موی سیاه بسفیدی رسید ۱؎ معنی سختگیر ۱۲ن ۲؎ در بانگشده شود ۱۲ ۳؎ یعنی خاک ۱۲ ۴؎ الزامة یعنی العقدة الشدیده ۱۲ ۵؎ بضمتین و کشدید لام معنی بسیار خوار در دشت و ستمگار و کته گوی ۱۲ و شتہ بمعنی حرام زاده ۱۲ شه این آیت در رکوع آخر جزء ۱۳ شت این آیت در رکوع ۲ قبل از رکوع نصف جزء غش این آیت در رکوع بعد از رکوع ثلث جزء شه این آیت در رکوع ثلث جزء ۱۴ ۱۱؎ این آیت در اول رکوع بعد از رکوع نصف جزء ۲۴ ۱۲؎ این آیت در رکوع قبل از رکوع آخرمی ۲۰ ۹۴ ببینم آنکه یاران و همنشینانت ازین عالم میرفتند و تو میبریدی چنانم آنکه روزی نبود که خبر مرگ دیگری بتو نمیرسید و ازین بوقایع عبرت نگرفته و آفتاب عمرت بغروب رسید و وقت فرصت آن بود که جان در تن و روح و روان در بدن بود باید که درین معامله دیده دل بیدار و چشم جان هوشیار و ازین درد و دریغ و حسرت و ندامت بیدریغ دم بدم از چشم پرنم اشک ریزی و جای آن داشت که خاک ندامت و حسرت بر فرق خویش بیزی و از سرظلم و ستم برخیزی چون فرصت کار از دست رفت بجز سیاه روئی و شرمنده گی و پشیمانی و پریشانی و آب از دیده و آتش بر جگر و خاک بر سر حاصل نکردی که الآن وقد عصيت قبل وكنت من المفسدين الان فلا ندامت ولم ينفع الندم زیرا که ندامت دران حالت از درجه اعتبار هابط و از مرتبه اعتماد ساقط باشد پس مرد عاقبت اندیش دیانت کیش را باید که در جمیع افعال و اقوال بظاهر و باطن و در جمیع ازمنه و اماکن جناب حضرت حق سبحانه و تعالی را حاضر و ناظر دانسته که و ما ربك بغافل عما تعملون و نیز فرموده که وما كنا عن الخلق غافلين و نیز فرموده که و يعلم ما يلج في الارض وما يخرج منها وما ينزل من السماء وما يعرج فيها وهو الرحيم الغفور بعالم الغيب لا يعزب عنه مثقال ذرة في السموات ولا في الارض ولا اصغر من ذلك ولا اكبر الا في كتاب مبين و غفلت را نسبت بجناب حضرت قدس خداوند جل ذکره جایز ناداشته از ذرات عالم و عالمیان و احوال و اقوال واقوال شان سرّاً و علناً عالم و با خبر دانسته از یادش دل مقبل و دست منزل را شاد نموده ومی غافل نبوده قال رجل للشبلی رح لم تقول الله ولا تقول لا اله الا الله فقال اخشى ان اوخذ في وحشة الجد روح ع۲ ج۲ وازا فرمان واجب الاذعان جناب حضرت قدس خداوندی عزاسمه که در کلام دررنظام خودنموده تخلف و عدول را جایز ندانسته در رعایت تعظیم کلام خداوندی جل ذکره را نیز از اهم مهمات دانسته که در پاس ادب قاصر و در رعایت جانب حق عم فضله خاسر نگردد حکی ان عثمان الغازي جد السلاطین العثمانية انما وصل الى ما وصل برعاية كلام الله تعالى وذلك انه كان من اسخياء زمانه اه این آیت در آخر رکوع ۲ بعد از رکوع ثلثه جز ۱ ۲له این آیت قبل از سوره یوسف جز ۱۲ ۳ه این آیت در رکوع اول جز ۱۸ ۴ه این آیت در رکوع ۲ نة الذکرع اربع جز ۲۲ - ۹۸ ببذل النعم فلم يترد دين فنقل ذلك على اهل قرابته ونفحوا عليه فلما هبوا يفتش من محل القرية الحاجہ بكتاش و غیره من ابطال فنزل بیت رجل قد علق فیه مصحف فقال عنه فقالوا هذا کلام الله تعالیٰ فقال لیس من الادب ان نقعد عند کلام الله تعالیٰ فقام وعقد یدیه مستقبلاً الیه فلم یزل قائماً الصبح فلما اصبح ذهب الی طریقه فاستقبله رجل و قال انا مطلبک ثم قال له ان الله عظمک واعطاک و ذریتک السلطنة لسبب تعظیمک لکلام تعالیٰ نداء بقطع شجرة و ربط برأسها مندیلاً وقال فلیکن ذالک لواء ثم اجتمع عنده جماعة فجعل اول غزوته بلاحک و فتح بعنایة الله تعالیٰ ثم اذنت له السلطان علاء الدین فی الظاهر ایهم فصار سلطاناً ثم بعد ارتحاله صار ولده اورخان سلطاناً ففتح هو بروسة المحروسة بالعون الا لهی فمن ذالک الوقت الی هذا آلات الدولة العثمانیة علی الازدیاد بسبب تعظیمہ کتاب اللہ تعالی وکلامہ القدیم کذافی واقعات المحمودیة روح ۱۹ ج ۲ جهان جهان حیرت است بفهم و فراست و عقل و کیاست کسانیکه شیوهٔ زشت ظلم و ستم ئیس لثیم را پیشه خود ها ساخته و از دوستی و محبت ایزدمنان خودها را در ورطهٔ حرمان انداخته که ان الله لایحب الظالمین و لذایذ نعمت های گوناگون اخروی را بسبب آن باخته و وعدهای پاک کلام را که در کلام درر بار خود فرموده که و من یعمل من الصالحات وهو مؤمن فلایخاف ظلماً ولاهضما و این همه نصوص که چون بنیان مرصوص در باب قبح ظلم بنور آیات حقایق سمات قرآنی روشن بلکه بدلایل عقلی و نقلی زشتی آن ظاهر و مبرهن است توجه نه نموده نسیا منسیا ساخته ام تبامر هو احلا مهد بهندا ام هم قوم طاغون فبای حدیث بعده یؤمنون چشم بمال جاه دنیوی دوخته و شمع طمع بزخارف مموه آن در کانون سینه افروخته و عمر عزیز خویش را درین امر محظور باخته ومواعیظ ونصایح قرآنی را مصداق لقوله تعالی فنبذوه وراء ظهورهم کانهم لا یعلمون قاطبة ہر سہ را بر قفا انداخته که نبذ فریق من الذین اوتوا الکتاب کتاب الله وراء ظهورهم کانهم لا یعلمون و جای آن ۱ هـ نقص المحتلمین بمعنی تا ترشی معیش شدن ۱۲م ۲ هـ تاش بمعنی خدا وند و یار و شریک پس خواجه تاش بمعنی بنده گان یک خدا وند ۱۲ م ۳ ه این آیت در رکوع قبل از رکوع ثلث جز عه ۴ ه این آیت در رکوع ۱۴ بعد از رکوع ثلث جز عدا ۵ ه این آیت در رکوع ربع جز ۱۷ ۶ ه این آیت ۲ رکوع قبل از رکوع ربع جز ۲۷ ۷ ه این آیت در رکوع آخر جز ۲۹ ۸ ه این آیت در رکوع قبل از رکوع ثلث جزعہ ۹ ہ این آیت در رکوع قبل از رکوع ثلث جز اول - ہ این آیت در رکوع قبل از رکوع ثلث جز اول + ۹۶ دارد که خاک حسرت و ندامت بر مفارق خویش ریزند و از سر ظلم و ستم برخیزند ایا چه گمان برده و چه دانسته و دیده و شنیده اند و از کردار ستم بش الشیم خود با جناب حضرت حق جل و علا را غافل دانسته اند یا اینکه جناب حضرت خداوندی عزا اسمه خبر داده و فرموده که لا تحسبن الله غافلا عما یعملوا الظالمون و از خیالات خام واضغاث احلام گویا که یکی از آیات حقایق سمات وعیدات قرآنی و توبیخات و تهدیدات فرقانی را بچشم دل ندیده و بگوش جان نشنیده اند که ویل لکل افاک اثیم یسمع آیات الله تتلی علیه ثم یصر مستکبرا کان لم یسمعها فبشره بعذاب الیم قل فی اذانهم وقر وعلی ابصارهم غشاوة و تلقی بقبول ننموده و زنده گانی جهان فانی دو روزه را جادوانی شمرده و از عذابهای گوناگون اخروی غافل بوده اند و هذا الله کسراب بقیعة یحسبه الظمان ماء حتی اذا جائه لم یجده شیئا ، فمن یقیه و یهدیه من العمی والضلال المحق که هلاک دارین و خسران کونین بشیوه زشت ظلم محصور و مقصور است که وما کنا مهلک القری الا واهلها ظالمون و بالجمله فالظالم عار وجزائه نار والظالمون فجار روحه لا عم - چنانکه بلبل حقیقت نوازی معنی طرازی جناب حضرت شیخ مصلح الدین سعدی شیرازی رحمه همین مضمون را ادا فرموده ابیاتی که فردا بداور بدو خسروی : گواهی که پیش نیر زد جوی به مهند بار او زار بر گردنش به نیارد سر از عار بر گردنش : گمانش خطا بود تدبیر سست که در عدل بود آنچه در ظلم جست : فانطبق المثل المشهور عند اولی الالباب ان فلانا خرب المطرد وقف تحت المیزاب و قولوان هذا الشئ عجاب شهنشاه چون رای را بد کند یقین دان که بد در حق خود کند بر ظلم جای که گردد دراز : ببینی لب مردم از خنده باز ویظهر عدل الوالی وجوره فی الذرع والضرع والاشجار والاثمار والمکاسب والحرف یعنی تلزم برکت الذرع و یقل لبن الضرع و تنقص ثمار الاشجار و تکس معاملة التجار واهل الحرف فی الامصار اللتی ۱ه این آیت در رکوع آخر جزء ۱۳ ۲ه این آیت در رکوع بعد از رکوع ثلث جزء ۲۵ ۳ه این آیت در رکوع قبل از رکوع نصف جزء ۱۳ ه این آیت در رکوع اول جز اول ۵ه این آیت یک رکوع قبل از رکوع ثلث جزء ۱۸ ۶ه این آیت در رکوع نصف جزء ۲۰ ۷ه این آیت سوره ص در رکوع بعد از رکوع نصف جزء ۲۳ - ۹۷ حلت فيها ذالك الملك المهايز شؤم ظلمه وسوء فعله ويكون الامر على العكس الا بمدل ۱۲ ج ۱۲ ص ۳ - آورده اند که روزی نوشیروان عادل بجهة شکار برآمد و در عقب صیدی رانده و از لشکر دور افتاد وتشنگی بروی غلبه نموده بباغی رسیده و بی تحاشی دران باغ درآمده دیده که انار باغیست عجیب که انارهای آن بجمال رسیده و پسری که جهة محافظت باغ بوده ازوی درخواست دانه اناری را نموده پسر فی الحال اجابت نموده حاضر نمود نوشیروان آن را فشرده آب آن را نوش جان نموده بدل گذرانید که عجب انار باغیست باید که از مالک آن گرفته شود پسر را فرمود که دانه دیگر حاضر کن چون حاضر نموده فشرد دید که کم آب و بد طعم و در تحت و گلوگیر بود از پسر مذکور سبب آن را پرسید در جواب گفت که البته پادشاه این ولایت نیت ظلم کرده بدان سبب بدین گونه گردیده در حال پادشاه از نیت که بدل بسته بود تایب گردیده دانه دیگر درخواست نمود پسر در حال حاضر نمود پادشاه آن را نیز فشرده دید که اناریست بس با حلاوت و آبدار از پسر مذکور سبب پرسید در جواب عرض کرد که شاید که پادشاه از نیت ظلم که کرده بود تایب گردیده چونکه پادشاه جواب های پسر مذکور را مطابق احوال قلبی وسوابق نیت خود دید از ظلم تایب گردیده تا حال نام آن بعدل یادگار مانده واذا كان مجرد خواطر الظلم على صحيفة القلب قادى الى تغير الحلم حامضا وانقلاب الطيب السايغ الى القلى والكثرة الى القلة فكيف تكون لعمرك الحال قال رسول الله ۱۲ من كان غاشا لرعيته لم يرح رايحة الجنة اگر چنین ارادت را از تاثریات مخلوقات گفته اند امانیت سلطان در انفاع واضرار تاثیر کلی دارد و ذکر عن ابی مسة من قال اوتي الى رجل ليسوط فى قبره بعد ما دفن فجاءه منكر ونكير فقالا انا ضارباك ضربة فضرباه واحدة فالتهب القبرنا رافقال لم ضربتماني فقالا مررت برجل فاستغاث بك فلم تعثه فهل ا حال الذى لم يغث المظلوم فكيف كان حال الظالم تنبیه باب ما جاء فى المظالم روح ۴۱ ص ۱۲ زیرا کہ شمال را در ل یعنی بے گلو گوشون ۱۲ ۲ ع التفتین سکون خا یعنی بد مزه که مزه آن تلخی تمایل باشد ۱۲ ۳ه التفنين یعنی چیز یکه آزار و ۱۲ که یعنی خیانت کننده و غیر خواہی کننده خالصی و مفروض بر خلاف آنچه در دل دارد ۱۲ ۵ یعنی تا ندیا بد ۱۲ که یعنی فروخته شدن در یابد کشیدن آتش ۱۲ ع دادرس مظلوم بزرگان دین مذموم دانسته اند بلکه فی الحقیقت اغماض نمودن حین شرکت و معاونت و رضا بودن ست بظلم ظالم چنانکه بلبل حقیقت نوای معنی طرازی حضرت شیخ سعدی بن شیخ عبدالله شیرازی رحمة الله علیه مثنوی بخور مردم آزار را خون و مال * که بد مرغ را کنده به پر و بال * بد اندیش تست آن و خونخوار خلق که نفع تو جوید در آزار خلق * نه ترسی که پاک اندرونی شبی * بر ارد ز سوز جگر یا ربی * که نالد ز ظالم که در دولتست * همه جور کو میکند جورتست * وجناب حضرت حق جل وعلا فرموده که واتقوا فتنة لا تصیبن الذین ظلموا منکم خاصة بل تعممهم وغیرهم واتقاءها بانکار موجبهامن المنکر واعلموا ان الله شديد العقاب لمن خالفه جلّا لين يعنى بدانيد اينكه خداوند تعالى چون عقوبت كند سخت عقوبت ست بر كسى كه ضی ظلم او متعدى باشد بغير حسینی فرد آنچه یک پیره زن کند بسحر * نکند صد هزار تیر و تبر * و نیز فرموده جل جلاله كه لو يُؤَاخِذ الله الناس بظلمهم ماترك عليها من دابة الا يه والمعنى ماترك على وجه الارض من دابة قط بل اهلكها بالكلية بشوم ظلم الظالمين لقوله تعالى واتقوا فتنة الاية وعن ابي هريرة انه سمع رجلاً يقول ان الظالم لايضر الا نفسه فقال بلى والله حتى ان الحبارى لتموت في وكرها بظلم الظالم وعن ابی مسعود رض لو عذاب الله الخلايق بذنوب بني آدم لاصاب العذاب جميع الخلايق حتى الجعلان فى جحرها ولا مسكت السماء عن الامطار ولكن يؤخرهم بالعفو والفضل يقول الفقيران اثر الظلم ضار صورة ومعنى وذالك ان احدا اذا احرق بيته يسري ذالك الى بيوت المحلة بل البلدة ويحرق بسوء الاداب والهواء روح ۷۲ ۲۲ م ۲ و چون جناب حضرت حق جل وعلا در قرآن مجید و فرقان حمید هلاک ابدی و خسران سرمدی را محصور و مقصور بفعل قبیح فضيح ظلم وستم که فاعل آن سزاوار ہزاران هزار ملام و تکلم و نکر ست نموده که و ما کنا مهلك القرى الا واهلها ظالمون و اعلم ان الظلم من نتايج القساوة التي تمطر على كل قلب مقدار ما قدار له فلا يزال يزداد ظلم المرء بحسب ازدیاد ١ـ این آیت در رکوع قبل از رکوع آخر جزء ٢ این آیت در ابتدا ء رکوع ٤ بعد از رکوع نصف جزء ١٤ ٣ این آیت در رکوع قبل از رکوع آخر جزء ٢٠ ٤ حبارى بضم اول بید ه رای مهمله والف مقصوره بصورت یا نام طایری ست برابر مرغ آبی و رنگ او زرد و سیاه باشد و بعض مردم آن را مرغابیه گویند ١٢ ع ه بمعنى آشیانه مرغ ١٢ و ٦ جعلان و آن جانوری ست سیاه که همیشه در سرگین باشد و از بوی خوش متأذی شود چنانکه میمیرد ١٢ ح ٧ بالفتح وتشدید میم معنی مار ومور وکزدم وحشرات الارض ١٢ ٨٠ بمعنى طمانچه زدن ٩ بمعنى مشت زدن ١٢ ١٠ این آیت در رکوع نصف جزء ٢٠ ١١ بمعنى سخت دلسدن سیاه دل شدن ١٢ قساوة قلبه لما ذا احاطت بمران قلبه قساوته ابعد ان يكون مرجوّاً نجاته وكان من المهلكين بحر الفسادلة النازلة من سماء القهر و الجلال عصمنا الله واياكم من القساوة والبغى والفساد وارشدنا الى العدل والصلاح انه ولى الارشاد روح ١١٣ ج ٢ قال بعض الحكماء في تفسير قوله تعالى لمرقت قلوبکم ای یبست و یبس القلب ان يبس عن ما ئين ماء خشية الله تعالى وما شفقت الخلق وكل قلب لا يكون فيه خشية الله تعالى ولا شفقت الخلق فهى كالحجارة او اشد قسوة و ان ابعد الناس من الله القلب القاسي روح ١١٣ ج ١ فرود ائش تلخ مدارول نرم از کے ؛ کین میوه در ولایت کابل نمیشود، قال ابوعبد الله الانطا کی رح دواء القلب خمسة اشياء مجالسة الصالحين وقرية القرآن واخلاء البطن وقيام الليل والتضرع عند الصبح روح ٩٩ ع ج ٢ فلزم على كل مسلم في الصبح والمساء ان يقول اللهم انا نشكو اليك يارب قسوة قلوبنا وكثرة ذنوبنا وطول امالنا وفساد اعمالنا ذلنا ظاهربين يديك وحالنا لا يخفى عليك امرتنا فتركنا ونهيتنا فارتكبنا فنعم المشتكى اليك صلى الله تعالى على خير خلقه محمد واله وصحبه اجمعین بنابر آن از خداوند کریم جویان و از الطاف عمیمش خوالج نیم که بمحض لطف وعنایت بغایت و نهایت خویش ما یان را از شیوه زشت ظلم و ستم رهانیده توفیق عدل و بنده گی و صلاح که مثمر رستگاری و فلاح است که وَ مَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ وَهُوَ مُؤْمِن فَلَا يَخَافُ ظُلْمًا وَلا هَضْمًا نَصيب مصیب ماگم شده گان بادیه حیرت و از دست و پا مانده گان زاویه جهالت گرداند بمنه وکرمه آمین آمین آمین + فصل - در بیان مشوره و فواید آن بروالیان خطۀ سلطنت و حامیان حوزه مملکت الزم بلکه متحتم است که در جمیع مصالح دین و دولت بدون مشوره اهل خبرت و حکمت که علمای دین متین و دانایان احکام شرع شریف مبین اندا قدام نه نمایند ١ بالكسرم همزه بمعنی آئینه ١٢ ٢ این آیت در رکوع نصف جز اول ۳ این در سوره طه در رکوع ۲ بعد از رکوع ثلث جز ١٦ ٤ بفتح حای مهمله بمعنی ناحیه و میان مملکت ١٢ح ۱۰۰ فرد چون کنی با کسی مشوره * آن مشاور حکیم باید بود * قال الله تعالى حكاية عن بلقيس قالت يا ايها الملاء افتونى فى امرى وفيه اشارة الى ان المرء لا ينبغى ان يكون مستبد ابرايه و يكون مشاورا فى جميع ما سنح له من الامور كاسيما ب الملوك يجب ان يكون لهم قوم من اهل الرأى والبصيرة فلا يقطعون امرا الا بمشاور تهم فرد کار آنکس که مشورت نکند * فايتش غالباً خطا آید وفى قوله تعالى فانظرى ماذا تأمرين اشارة الى ان شرط اهل المشاورة ان لا يحكموا على الرئيس المستشير بشئ بل يخبرونه بما اراد من الرأى الصائب فلعله اعلم بصلاح حاله منهم روح ۴۸۹ ج ۲۴ صاحب الغرض مجنون ورأى العليل عليل و بعد از تقرر گرفتن رای حق پیرای شان بامر با آنکه حجت قاطعه و برهان ساطعه باثبات مدعای خود با که رای شان بدان تقرر گرفته باشد آورده باشند حضرات ملوک و سلاطین را باید که بی تامل و امعان و تدبر و ایقان حکم نکنند و بظن و زعم و گمان و تخمین و حسبان عمل نه نمایند که تا موجب ندامت و پشیمانی دنیا و سبب وبال سراپا ملال عقبی و از نمره یوان الظن که ان يتبعون الا الظن وان الظن لا يغنى من الحق شیئاً نگردند پس اگر کسی بمجرد گمان بے تحقیق و ایقان در مدعای و امری حکم فرماید و آن گمان خطا آید کما قیل اکثر الظنون مئبون البته که خود را محل سخط خداوند قهار و مظهر غضب پروردگار جبار گردانیده باشد نعوذ بالله من ذالك واتوب اليه من المهالك قابلاً في حقه جميع ما حكى فى التنزيل عن مالك يا ايها الذين أمنوا جتنبوا كثيرا من الظن ان بعض الظن اثم الايه قال شريح رح لكل شيئ كنية وكنية الكذب زعموا قال بعض المحقرمين لاينه هب من كلامك کتبین زعموا وسوف انتهى ويكره للرجل ان يكثر لفظ الزعم وامثاله فانه تحديث بكل ما سمع وكفى به الله كذبا روح ۳۶۸ ج ۴۴ و به باید دانست که جناب حضرت حق سبحانه و تعالی در قرآن مجید و فرقان حمید مرحبیب خود را با آنکه از همه خلق دانا تر و بوحی جناب حضرت قدس خداوندی عز اسمه بخیر کار واقف تر بوده امر بمشوره فرموده که وشاورهم فى الامر وكان رسول الله رح كثير المشاورة جلالين بمعنى در شيفه مور یک بمعنی بلند و روشن ۲ یعنی تیز کردن نظر و فرو رفتن در کاری یعنی غور کردن در کاری ۳۷۲ این آیت در رکوع ۲۴ جز ۱۹ محلی ایقان الکتاب ۲ ۵ این آیت در رکوع ثالث جز ۲۶ ۶ این آیت در رکوع نصف جز ۱۴ ۱۰۱ که تا از بعد از وی در میان امت عالی همت سنت پر منفعت باشد که ما استنبط الصواب بمثل المشاورة و فايدة قوله تعالى للملائكة انی جاعل فی الارض خلیفه تعلیم المشاورة فی امور هم قبل ان يقدموا عليها وعرضها على ثقاتهم ونصحا ئهم وان کان هو بحلمه وحکمته البالغة غنيا عن المشاورة رحمه ۴ ع ۲ محکی ان سلیمان اتی بشراب الجنة فقیل له لو شربت هذا لا تموت فتشاور مع حشمة الا القنفذ قالوا باجمعهم اشرب ثم ارسل الفرس والبازی الی القنفذ لیل عوانه فلم یجهما ثم ارسل اليه الكلب فاجابه فقال له سليمان ء م لم لم تجب الفرس والبازی قال انهما حافیان لان الفرس يعد و بالعدا وكما يعدو بصاحبه و البازی يطير غیر صاحبه كما يطير صاحبه واما الكلب ذو و فاء حتی لو طرده صاحبه من الدار يرجع الیه ثانیًا فقال له اشرب هذا الشراب قال لا تشرب لانه يطول عمرك فی السجن فالموت فی العز خیر من العيش فی السجن فقال سلیمان ء م احسنت وامر با طراقه فی المحم غن ب مأذالك البحر ج ۲ ع ۲۳۸ زیرا که در مشاوره فواید بسیار و منافع بیشمار است که ماندم من استشار و ما خاب من استخار قول رسول مختار است و در هر کاری که پیش آید و هر مهمی که رو نماید بی مشوره علماء و عقلا شروع نه نماید که لا صواب في ترك المشورة پس در جميع امور و دین و دولت عامه مهمات امور مملکت از مشوره و تدبیر اهل خبرت و علما و عقلا گریز نخواهد بود . زیرا که خرابی اساس ملک و مملکت بظلم ست نه بعدل و شکست بنای سلطنت بجهل ست نه بعقل فرد هر که بی تدبیر کاری کرد ملک از دست داد : ملک میخوای بنای کار بر تدبیر نه : و نیز خالق جبار در مدح صحابه کبار از طایفه انصار فرموده که الذین استجابو الربهم واقا موا الصلوة وامرهم شورى بینهم یعنی در جميع امور دین و دولت صفت ایشان حزم و تیقظ و احتیاط بوده و بدون مشوره علماء و تدبیر عقلا در هیچ امر غزم جزم و اقدام نه نموده بودند رباعی برای جهان دیده گان کار کن که صید آزمو دست گرگ کهن : ز تدبیر پیر کهن بر نگرد : که کار آزموده بود سال خورد : و بهترین تدبیر ها آنکه فتنه فرونشاند زیرا که بزه فتنه بسیار و گناه های آن بی شمار است که الفتنه اشد من القتل فرمود له این آیت در رکوع قبل از رکوع ربع جز اول له این آیت در رکوع ربع جز ۲۴ ۳ این آیت در رکوع ۲ بعد از رکوع نصف جز ۲ ۱۰۲ جناب خالق جبارست رباعی همی تا براید به تدبیر کار + مدارا ای دشمن به از کار زار + به تدبیر باید جهان خورد و نوش + چو دستے نشاید گزیدن ببوس + بنابران حضرات ملوک وسلاطین را باید که درفرونشاندن فتنه و تسکین آن که مبدء اثارشت شرور وفتن ومنشاء نائره ضغائین ومحن ست حتى المقدور ساعی ومجاهد باشند که الفتنة نايمة لعن الله من يقظيها وباید که مستشار مرددانا وعالم وعاقل و امین باشد که المستشار مؤتمن نه شخص ملال بے حال پریشان حال که دکان الشافعی رم يقول لا تشاور من ليس في بيته الدقيق طبقات که تا دران مجال خیانت و معصیت نباشد که یا ایها الذین امنوا اذا تناجيتم فلا تتناجوبا لاثم والعدوان ومعصية الرسول وتناجو بالبر والتقوى واتقو الله الذي اليه تحشرون ومجالست علما وعقلا و با ایشان با دب زنده گانی کردن و خدمت و اطاعت نمودن کیمیای سعادت ابدی و راه نمای دولت سرمدی ست قال على وفاض مادامت السلاطین مطيعون للاولياء الذين هم علماء الحق وامرهم بينهم قائم نافذ فامرهم قائم ونورهم واضح ونظامهم صالح ومتى انعكس الامر نكسوا طبقات ـ فعلى العاقل ان يحب الصالحين حبا شديدا کی ينال شهم شفاعة يوم القيامة فويل لمن كان شفعائه خصمائه اللهم اعصمنا ولا تزغ قلوبنا واهدنا وسددنا فمنك التوفيق لسلوك طريق التحقیق روح عه ۶ م ۱ ـ واز شنیدن مواعظ نصایح حق لوایح تلخ شان ملول ومنقبض ناشدن نشان سعادت و دوام دولت و قوام سلطنت كما قيل السعيد من وعظ بغيره والشقى من اتعظ به غیره صحام ـ زیرا که نصیحت مر ساسمان خیر اندیش را بهتر از سلک گهر ولکن مریج طبعان بدکیش را بدتر از تیر و تبرست و در زمان پیشین حضرات ملوک و سلاطین که دیده حق بین شان بکحل الجواهر عدل و انصاف مکحول و طبیعت سلیم شان بصدق وراستی مجبول بوده سخنان تلخ ناصحان را می شنیدند و از روی اعتقاد و اخلاص بعمل آورده قبول می نمودند و ازین جہتہ بنای دولت شان قوام و دوام و استحکام داشت چنانکه ملوک وسلاطین فرس که بسلاطین ۱؎ عینی خلق دجا ہجوی ۱۲ ۲؎ یعنی نگرد بر نیختن و بر خیزانیدن ۱۲ ۳؎ یعنی آتش و شعله ۱۲ ۴؎ یعنی کینه ہا و عداوت ہا ۱۲ ۵؎ بالکر یعنی آزمایش و حیرت بلگرامی وکفر ورسوائی وعذاب ۱۲ ج ۶؎ این آیت در رکوع بعد از رکوع اول جز ۲۸ ۷؎ کحل الجواہر یعنی سرمه که در ان مروارید سفته و دیگر جواہرات انداخته می سابند برای روشنی چشم ۱۲ ۸؎ لان رای العیال ۱۲ ۹؎ یعنی آفریده شده ۱۲ ١٠٣ ساسانی مشهور و معروف اند که هیچ حکم بدون مشورهٔ علماء و عقلا نمیکردند و بنای دولت و سلطنت شان مدت چهار هزار سال بوده و زوال دولت و سلطنت شان بگفتهٔ بعضی از ساسانیان انیکه فخلف من بعدهم خلف اضاعوا الصلوة واتبعوا الشهوات فسوف يلقون غيّا و کارہای بزرگ و امور سترگ که قوام دولت و مدار سلطنت بدان بوده ولایق و سزاوار اهل عقل و طیب الاصل و کیاست و خداوندان فهم و فراست بوده بمردم اسافل و ارازل و نادان گذاشته بودند وسئل عن بوزرالجمهر الحکیم کیف اضطربت امور آل ساسان و فیهم مثلک قال استعانوا باصاغر العمال علی اکابر الاعمال فآل امرهم الی ما آل روح ٢٤٧- و ازین جاست که گفته اند زوال الدولة بارتفاع السفلة لان التشويش الشامل والاضطراب الكامل والاختلال الاتم والفساد الاعم في زوال المملكة بسبب عدم رعاية اصالة النشأة وطيب الاصل لان المحبّة لا بلد الا اخية وذالك فی الاغلب روح ۴۴۸ ع ۴ قوله تعالى ان الله قد بعث لكم طالوت ملكا وفي بلاغات الزمخشري كم يحدث بين الزوجين الخبيثين ابن طيب لا يعاب بين الناس ولا يذكر بقبيح وهذا غير مستبعد لان اللبن يخرج بين الفرث والدم وهما مع كونهما مستقذرين لا يؤثران في اللبن بشئ من طعمهما ولونهما بل يحدث اللبن من بينهما لطيفا نظيفا سائغا للشاربين وبينه وبينهما برزخ من قدرة الله لا يبغى احدهما عليه بلون ولا طعم ولا رائحة بل هو خالص من ذالك كله قيل اذا اكلت البهيمة فاستقر في كرشها وهو من الحيوان بمنزلة المعدة من الانسان طبخته فكان اسفله فرثا واوسطه مادة اللبن واعلاه مادة الدم والكبد مسلطة على هذه الاصناف الثلاثة تقسمها فتجرى الدم في العروق واللبن في الضرع وتبقى الفرث في الكرث ثم يخرج فسبحان الله ما اعظم قدرته والطف حكمته لمن تأمل والانسان له استعداد الصلاح والفساد فتارة يظهر في ١ه ساسان نام پسر بهمن که از خوف خواهر خود همای نام فقیر شده سر در عالم نهاد و ساسانیان از نسل اویند و نیز صاحب برهان قاطع و کشف نوشته که ساسان در لغت بمعنی گدا و فقیرست ١٢ ٢ه این آیت در رکوع ٢ بعد از رکوع ربع جزء ١ ٣ه بفتح اول و کسر فا بمعنی پائین ترین ها و کینه ها ١٢ ٤ه بالكسر بمعنی خلل یافتن و پریشان حال شدن و لرزیدن ١٢ ٥ه بمعنی خلل یافتن ١٢ ٦ه این آیت در رکوع آخر جزء ٢ ٧ه این آیت در رکوع ٢ بعد از رکوع نصف جزء ١٤ ۱۰۴ الاولاد الصلاح المبطون فی الاباء وتارۀ یکون الامر بالعکس فانظر الی ادم و ابنیه قابیل و هابیل ثم ولثما الی انتهاء الزمان والی اصل ان طالوت ولو كان اخس الناس عند بنی اسرائیل لکنه عظیم شریف عند الله لما ان النظر الہی اذ اخلق حجر یجعله جوهراً وبشوك يجعله ورداً وریحاناً فلا معترض لحکمه ولا راد لقضائه فالوضیع من وضعه الله وانکان قد رفعه الناس والرفیع من رفعه الله وانکان قد وضعه الناس والعاقل اذا تأمل امثال هذا يجد من نفسه الانصاف والتفكرة وتفویض الامر الی الحی الذی لا یموت والله یقول الحق ویهدی السبیل روح ۲۱۲ ۱- والصور التی تشهدها الام وه تخیلها حال المواقعة لها تأثیر عظیم فی صورة الولد حتی قیل ان امرأة ولدت ولدا صورته صورة الحبش وجسمه جسم الحیة فلما سئلت عنها اخبرت انها رأت حیة عند المواقعة وسمع ان امراة ولدت ولد اله اعین اربع و رجلاه کرجل الدب و کانت قبطیة یجامعها زوجها و هی ناظرة الی دبین كانا عند زوجها ولله اسرار فی تکوین الاجساد کیف یشاء و هو علی کل شییء قدیر روح ۲۳ ۲ ۱۶- كان السفیل اذا اعتلى لا یعرف الاخلاق والفضیلة والعدل والانفع والاصلح والامانة لرعایة نفسه و رعایة الناس یبیع دینه بدینارین و دنیاء و زوال المملکة و خراب البلاد مع طولها و عرضها بنا به رهین دست تجد داء الرشوت والظلم متفشیا ن الا فی طبقة الاسافل فروغیست موعظت پیر میفروش این است، که از مصاحب ناجنس احتراز کنید : آورده اند که چون دور خلافت و نوبت ولایت بعمر بن عبدالعزیز رسید طائوس مکتوب مواعیظ و نصایح اسلوب بوی نوشت که اگر خیر دارین را خواهانی و سعادت کونین را جویانی باید که عمل جز باہل خیر و خیار و خردمندی و صحبت شان را طالب راغب و از اہل شر و ضرار و اشرار و مردم اسافل و اراذل و فساق و ستمگار و فجار متجنب و متحرز بوده بمراعات شیمۂ انصاف و تجنب از اعتساف معروضات این احقر الناس را گوش و خود رائی و خود پسندی خود را فراموش و شربت فواید سخن شنوی را بکام دل نوش کن تا بہیچ عارضه در نمانی که فبشر عباد الذین یستمعون القول فیتبعون احسنه اولئك الذين ۱ه بالكسر معنی طبیعت و خوی ۲۱۲ ۲ه این آیت در رکوع قبل از رکوع آخر جز ۲۳ ١٠٥ هدیهم الله واولئك هم اولوا الالباب وفي تاويلات النجمية اذا تخلى بلقاء الاحباب فاعز الاشياء على الاحباب كتاب الاحباب روح ٢ ص ٣ - و اگر از نصیحتی که کردم ابرو ترش کرده سر که بر روه مالی و از موعظتی بیان حق که کردم نابی ماعلی الرسول الا البلاغ عمر بعد از دریافت مکتوب فرمود که كفالنا بها موعظة یعنی بس است مایان را ازین مکتوب از روی نصیحت رباعی پندی اگر بشنوی ای بادشاه : در همه دفتر به ازین پند نیست : جز بخرد مند مفرما عمل : گرچه عمل کار خردمند نیست : زیرا که صحبت اهل علم وخبرت سبب وقار وعزت و ترقی ومزید دولت و مملکت است که من جالس العلماء وقرد من صاحب الارذال حقر وفرموده محموده مسعوده جناب حضرت بایزیدرم گواه این است که صحبت نیکان بهتر از کار نیک و صحبت بدان بدتر از کار بدكما في الحديث المرء على دین خليله فلينظر احدكم من يخالل ومن ذالك كانت مصاحبة الاخيار مستحسنة مرغبا فيها و مصاحبة الاشرار مستقبحة مرهبا عنها روح ٢ ص ٣٢ م عن المرء لا تسل وسل عن قرينه فكل قرين بالمقارن يقتدى لان الانسان اذا انس باهل الشر يخاف ان يتخلق باخلاقهم ويعمل عملهم فيجز لا ذالك الهوى الى الهاوية رباعی نفس از هم نفس گیرو خوی : پر حذر باش از لقای خبیث باد چون بر فضای بد گذرد : بوی بد گیر و از هوای خبیث : کتب ابو عبید الصوری الى بعض اخوانه اما بعد فاتك قد اصحبت تامل الدنيا بطول عمرك وتتمنى على الله الا مانی بسوء فعلك انما تضرب حديدا ببارداً والسلام روح ٢ ص ٤١ وحضرات ملوک وسلاطین را بعد از مشاوره وتدبیر مدبران اولوالالباب و بعد از تقرر گرفتن رای ومشاوره شان بر امر صواب از عزم درست وقصد محکم و چست چاره نباشد زیرا که عزم درست و قصد محکم و چست مر حضرات ملوک وسلاطین را پیش کاری است کافی و مددگاری است وافی که فاذا عزمت فتوكل على الله وعزميت درست آن است که چون بقصد کاری کمر همت بربند و بساختن مهمی عزیمت نماید بینچ پیچ مانعی منع نگردد و قصور وفتور را بجزم خود راه ندهد زیرا که هیچ کس از ملوک له این آیت در رکوع ثلث جزء ١٨ ه علیه رغبت و خواهش ١٢ که بمعنی جای خوف و ترس ، شه این آیت در رکوع نصف جزء ٤م ۱۰۶ و سلاطین را که سالکین این طریق و شاربین این رحیق بودند زمام تسخیر ممالک بی مد و همت و عزم درست و قصد محکم و حپست بقبضه اقتدار در نیاورده اند و بی تکاپوی همت و سعی بلیغ برسریر خلافت و شهر یاری و مسند سلطنت و جهانداری نه نشسته اند که المرء يطير بهمته كالطير يطير بجناحيه قال بعض الكبار اسبق بالهمم لا بالقدم روح ۸۱ ح ۲۱ زیرا که بهترین آلی بنده را در تسخیر ممالک و حصول مملکت و سلطنت و غیره مرادات و مطالبات و مقاصدات از عبادات و معاملات همت انسانی ست و جمله صفات حمیده و اخلاق پسندیده را بمدد همت بکمال تواند رسانید پس همت را بکمال در سلطنت بعبودیت حق عز اسمه پرورش تواند داد زیرا که جمیع نعمات و متمتعات و تلف ذات حاصل در مجمله مرادات قادر و حاصل است و از علو همت بهیچ یک از سر فرو نیارد و التفات نکند و روی از جمله بگرداند و جمله را بفرمان حق و متابعت رسول بر حق در راه دین بکار برده صرف نماید تا خلیل وار از آفت شرک این همه خلاص یافته که انى برئ مما تشركون و بچشم عداوت در همه نگردد که فانهم عدو لى الا رب العالمين و روی دل از همه گردانیده دل بآفریده روزگار همه بندد که انى وجهت وجهي للذي فطر السموات والارض حنيفاً وما انا من المشركين و سلیمان وار با این همه سلطنت و مملکت و نعمت بدست حق پرست خود زنبیل می بافت که كل من كد يمينك ولا تأكل من دينك و از بهای آن لقمه بی تکلف حاصل کرده میگفت که مسكين جالس مسكينا قال الله تعالى قد أفلح من زكاها فلا يبقى لها نظر الى الدنيا وساير نعمها كما كان حال سليمان عم لم يكن له نظر الى الدنيا ونعيمها وانما كان مع تلك السعة في المملكة يأكل كسرة من كسب يده مع جليس مسكين ويقول مسكين جالس مسكيناً روح ۳۴۲-۳. آورده اند که مامون شاه را بسبب خوردن گل پلی حرکت در گل و دست شحسرت بر دل و فساد عظیم در مزاج او راه یافته بود و اطبای خطه قاسی روی زمین از علاج آن عاجز ۱ معنی شربتها و صاف و پینی بهتر و خوشبو تر ۱۲م ۲ معنی اراده بلند و قصد دل و اندازه ۱۲ ع ۳ این آیت در رکوع ثلث جز ۷ ع ۴ این آیت در رکوع نصف جز ۷ ا ۵ این آیت در رکوع ثلث جز ۷ ۶ طرف چرمی ستاره که ایان چیزهای دیبونه دران نگهدارند ۱۲ ع ۷ این آیت در رکوع ۳ بعد از رکوعا نصف جز ۳۰ ۸ معنی پارچه نان ۱۲ ۹ گل یه از بیقراری و اضطراب ۱۲ ع ۱۰ معنی نرمیه مکان و استخوان ۱۲ ع ۱۰۷ عاجز آمده بودند ناگاه یکی از ندماے خاص حضرت حاضر گردیده عرض کردکه ایها الامیر فاین عزمة من عزمات الملوك مامون شاه از گفتهٔ وی بسی متأثر شده اطبا را مرخص نموده فرمود که حاجت علاج شما ندارد و بعد ازین عزم جزم برنا خوردن گل نمودم و ببرکت و تأثیر عزم و کمال همت که نمود حق سبحانه و تعالیٰ او را از چنان مهلکه عظیم سنجات داده صحت بخشید قال الشافعی انفس ما يداوی به الطاعون التسبيح ووجهه بان الذكر يرفع العقوبة والعذاب قال الله تعالی فلولا انه كان من المسبحين الاٰيه وكذا كثرة الصلوة على النبى المحترم ۴ روح ۲۹۹ - قال الكمأة من المن وماء هاشفاء للعين وانظاهر ان مجرد مائه شفاء لانه ۴ اطلق ولم يذكر الخلط لما روى عن ابى هريرة ۲ قال عصرت ثلاثة اكوء وجعلت ماءها في قارورة فكحلت منه جارية لي فبرئت باذن الله تعالی روح ۱۷۹ وفي نصاب الاحتساب ان الرجل اذا لم يقدر علی مجامعة اهله واطلق ما سواها فان المبتلى بذلك يأخذ حزمة قصبات ويطلب فاسًا ذا قفارين ويضعه في وسط تلك الحزمة ثم يوجج نارا في تلك الحزمة حتى اذا احمى الفاس تخرجه من النار ديبال على حده يبرء باذن الله تعالی روح ۱۳۱ ۲ : ٭ فصل در بیان حذر و حزم و احتیاط و فواید آنها برحضرات ملوک وسلاطین لازم ست که حذر و حزم و احتیاط را در جمیع حالات از دست ندهند و معنی حذر پرہیز کردن و بیدار کار بودن و آماده شدن و معنی حزم دوراندیشی و پیش بینی و بدگمانی است که الحزم سوءالظن زیرا که بسی کسان فریب دشمن دوست نما را خورده خود را در ہلاک انداخته اند که ومن الناس من يعجبك قوله في الحيوة الدنيا ويشهد الله على ما في قلبه وهو الدالخصام ابیات بدانندیش را لفظ شیرین مبین به که ممکن بود ز هر در انگبین به کسے جان از آسیب دشمن برد عه این آیت در رکوع نصف جز ۲۳ سه یعنی سماروغ ۱۴ سه یعنی بتر ۳ ت که بر تیزی آن ۱۲ عه این آیت در رکوع نصف جز ۲ ٭ ١٠٨ که مردوستان را بدشمن شمرد * نگهدارو آن شوخ در کیسه در * که بیند همه خلق را کیسه بر * و از ینجاب که گفته اند که هرکه زره حزم در پوشد از کید تیر دشمن ایمن گردد که یَرْضُو نکند با نِوا هُمْبِه و تَأبَٰی قُلُوبُهُمْ واکثَرُهُمْ فاسقون وبباید دانست که بر داشتن و باخود داشتن اسلحه و اسباب و آلات حرب را عماید علماء دین متین و دانایان شرع شریف مبین در حین نابودن عذر از واجبات اسلام گفته اند اما در حین عذر از باران وغیره که بجهته آن بر داشتن اسلحه بر حال دشوار گردد نهادن اسلحه و اسباب و آلات حرب را جواز و رخصت فرموده اند که المعذورات تبیح المحظورات اما حذر و حزم و احتیاط را در جمیع حالات و همه اوقات باید با خود داشت و بهیچ عذر از اعذار فرو نباید گذاشت فرد حذر کار مردان کار آگه ست * بیزگ شد روئین لشکرگه ست * و ازینجاست که حق سبحانه و تعالی در قرآن مجید و فرقان حمید فرموده که و لاجُنَاحَ علیكُمْ اِن کانَ بکم اذْاً من مَطَر اَو کنتم مرضی ان تَضَعُوا اسلِحتِکُمْ فَلا تَحْمِلُوها وهذہ الآیةِ یُفید ایجاب حَملَها عند عَدمِ العُذرِ وهو احَدُ قَولِى الشافعی و الثانی انه سنة و خُذُوا حذركُمْ جَلالَیْنِ اِنَّ اللّه اَعَدّ لِلكافِرين عذابًا مُهینًا و فى هذه الآیة رخصَة لاهل الاسلام فی وضع السِلاح اِذا ثَقُلَ علیهم اخذ ها لسبب مَطر او مرض و هذا یُؤیِّدُ انَّ الامربالاخذ للوجوب دون الاستحباب أمرُهُمْ مع ذالك الحذار كَیلا یَهِجِمُ العَدُو عليهم و فی هذا وعْدُ للمؤمنین بالنصَر على الكفّار بِجدّ الامر بالحَذَارِ لِيقوَى قلوبهم وليعلموا ان الامر بالحَذر لَیس لضَعفِهِم وغلبة عَدُو هُم بَل لان الواجب ان يحافظوا فى الامور على مَراسمَ التَّیقُظ والتَّدبرفَیَتَوَّكلوا عَلَى اللهِ قاضی بیضاوی یعنی و أجب است که بعد از محافظت امور بمراسم بیداری و طرق باخبری سپرو کار با بخدا وند کار باید کرد و خردمندان گفته اند که هیچ حصاری محکم تر از حذر و حزم و احتیاط نیست و هیچ مُهلکَه مخوف تر از غفلت و بیخبری نه زیرا که از نعمت با خبری محروم ماندن و عمر عزیز را در خواب غفلت و بیخبری و لهو و لعب که باشریها ١ این آیت در رکوع بعد از رکوع رابع جزو ۵ ۱۲ ۲ معنی مقدمه لشکر که آن را پیش خانه و قراول نیز گویند و آن جمعی از سواران باشند که از لشکر فرا پیش روند تا از حال فوج دشمن خبر دار باشند ۱۲ ٣ کلمه این آیت در رکوع ماقبل الرکوع ثالث جز ۶ ۵ ۱۲ این کلمات وتتمه آیت ماقبل است ۵ یعنی ناگاه بر سر چیزے در آمدن ۱۲ ج ۱۰۹ هزاران هزار رنج و تعب ست بسر بردن و گذرانیدن فی الحقیقت بنای عشرت و زهر آب عسرت چشیدن و از غایت فلاکت خود را در گرداب هلاکت انداختن و اسپ جور و جفا بر خود تاختن و تیر زول دولت و سلطنت بر خود انداختن و ارنکبات نکبت و غبار دثور ادبار دیده های خودها را انباشتن ست ابیات مباش غافل و اهمینم بر کنار مشو * که خرم تیر بلای زمانه را سپرست * کسی که عاقبت اندیش و دور بین باشد * مقرراست که از خود مدام با خبر ست چو با خبر بود از خود نهال دولت او علی الدوام بباغ مراد بارورست . آورده اند که یکی از بنا بر سلاطان طاهر را پرسیدند که موجب انتقال دولت و سبب زول سلطنت و مملکت از خانه وان شما چه بود گفت فخلف من بعدهم خلف اضاعوا الصلوة واتبعوا الشهوات فسوف يلقون غيا در شب خوردن شراب و در با مداد خفتن و خواب بود یعنے شب و روز بخواب غفلت و لهو ولعب در ساختند و با دای فرایض و واجبات اسلام و حذر و خرم و احتیاط و غیره اموری که موجب آبادی دین و دولت و قوام ملت و سلطنت بود نه پرداختند لاجرم سفینه دولت شان در گرداب زوال ناحق شناسی غرقه و دفینه سلطنت شان بآتش ناسپاسی حرقہ گردید که انّ الله لا يغيّر ما بقوم حتى يغيروا ما بانفسهم و نیز فرموده جل جلاله كه ذالك بان الله لم يك مغير انغمة انعمها على قوم حتى يغيروا بانفسهم فرو بنای دولت خود آن کسی خراب کند * که شام مے خورد با مداد خواب کند قیل اشتری رجل مملوكة فلما دخل الليل قال افرشي الفراش فقالت المملوكة یا مولائی انك مولى قال نعم قالت ينام مولاك قال لا فقالت الا تستحی ان تنام ومولاك لم بنم وكثرة المنام بطالة فان الله لا يحب البطال روح ۲۷۲۲ واما تصبح من غير شهر يعنى النوم فى اول النهار من غيرات يكون ساهرا بالليل فان ذالك نوع من الحمق قال ۱ بالکسر خوش زندگانی کردن ۱۲ ۲ بالضم معنی دشواری ۱۲ ۳ بمعنی فلک زده و نا داری و گردش زمانه ۱۲ ۴ بالفتح بمعنی بادیکه که میان صبا و دیا میان باد صبا و باد شمال وزد ه بالفتح بمعنی خواری و رنج و خستگی ۱۲ ۶ بالفتح با دپس پشت که از مغرب بطرف مشرق وزد ۱۲ ۷ بمعنی پشت دادن یعنی کسیکه دولت و بخت او را پشت داده باشد ۱۲ ۸ بتقدیم نون بمعنی پسر زاده گان ۱۲ ۹ این آیته در رکوع ۲ ایضا در رکوع مریم جزء ۱۶ است این آیت در رکوع قبل از رکوع نصف جزء ۱۳ الله این آیت در رکوع ۲ بعد از رکوع ۱ اول جزء ۱۰ مجموعه خانی ۵ جلد اول هفتم خلال ریش کردن هشتم خلال انگشتان دست و پای کردن نهم سه بار شستن هر اندام را دهم استنجا کردن بآب بعد از بول و بعد از غائط اگر نجاست کم از درم شرعی باشد اما اگر نجاست زیاده از درم شرعی باشد استنجا فریضه شود و اگر مقابل درم شرعی باشد استنجا واجب بود اگر کم از درم شرعی باشد استنجا سنت دگر کسی از ین چیز از سنت وضو ترک گیرد وضو روا بود ناگنه است لیکن بد کرده باشد و مستحب وضو چهار گروه در نهایه و کافی و عمده و هدایه میگوید در وضو و غسل نیت در خزانه الفقه میگوید نیت وضو شش چیز است یکجا هر دو دست شستن بعد از استنجا دوم دعا خواندن و اگر دعا خواندن نتواند کلمه توحید و یا ذکر و تسبیح گوید در وقت شستن هر اندامی سوم سه بار شستن هر اندامی چهارم مسح کردن گردن بآب جدید پنجم دست بزمین زدن بعد از استنجا ششم تر کردن پایجامه نزدیک نفس تا مگر دفع وسوسه باشد مستحب وضو پنج چیز است یکے نیت وضو کردن دوم ترتیب وضو نگہداشتن یعنی اول روی شستن بعده هر دو دست شستن و بعد از آن مسح سر کردن و بعد از ان هر دو پا شستن سیوم آغاز کردن از راست چهارم تر بر تر شستن پنجم تمام سر مسح کردن و فضایل جلد اول بزه کار شود و فاسق گردد مگر انکه بنجاست زیاده بر درهم شرعی باشد انزمان مردمانرا بگوید که روی گردانید پس اگردوی بگردانند بهتر باشد و اگردوی نگردانند و او را برهنه ببینند ایشان بزه کار شوند مردی اول وضو کرد بعد از ان استنجا بآب میکند اگر در استنجا کردن چیزی ازو جدا شود وضو شکنند و اگر جدا شود وضو شکنند مرد روزه دار سفت استنجاه او بیرون می آید چون استنجا بآب کند باید که اول استنجاه را با جامه خشک کند بعد از ان برخیزد تا روزه او نشکند در دارالبحور و ترغیب الصلوۃ میکوید اگرمرد باوند زریا باوند نقره وصیانه د وضو روابودیا کر اسپیت مذہب ابو در مذهب امام احمد حنبل وضو روابنودفاما استعمال کردن با و ند زرو نقره حرام ست مردا را وز نا نرا و بر چهار مذهب پس مذهب ماوضور وابود فاما استعمال روابود باب دوم دربیان شکننده وضو در مضرات و ترغیب الصلوۃ و محیط و فتاوی حجه و تہذیب و ہدایہ میگوید که شکننده و ضو لسبت و دو چیزست شش از پیش یکی بول دوّم آب نشاط سوّم آبیکه بعد از بول بیرون آید چهار سنگ مثانه که مردانرا باشد پنجم خون استحاضه که زنانرا باشد ششم آبی که در وقت بر داشتن بار گران بیرون آید بغیر از ۱۱۰ رسول الله صه النوم فی اول النهار حمق و فی اوسطه خلق و فی اخره خرق ای جهل مثنوی نه مردی ست دشمن در اسباب جنگ ٭ تو مدهوش ساقی و آواز چنگ ٭ بساهل دولت ببازی نشست ٭ که دولت برفتش بیازی ز دست ٭ و ازینجاست که جناب حضرت حق جل ذکره در کلام درر نظام خود فرموده که خذوا حذرکم فانفروا اثبات او انفروا جمیعا فرد پس بویل و ثبور باید گریست ٭ و مسرور مغرور نباید زیست ٭ چه درین زمان همه بداندیش و در عداوت و ضرر رسانی یک جا ز دیگر بیش مطلب با قوت و نامرادی با در پیش لازم آمد هر کسی را نگهداشت خویش - آورده اند که یکی را پرسیدند که چند کس دوست داری گفت نمیدانم زیرا که روزگار آراسته دمال و مبالغ و خواسته پیراسته دارم همه کس لاف دعوی دوستی و مردانگی و اظهار اخلاص و اتحاد و یگانگی را میزنند و اگر عیاذا بالله غبار ادبار و نکبای مکبت دیده اقبال مرا تیره سازد آن لحظه معلوم گردد که یار کیست و اغیار کدام ست لان الملاتب لیست بالدعوی و الامانی بل بالحقایق و المعانی فیا ارباب الدعاوی این المعانی ویا ارباب المعرفة این المحبة ویا ارباب المحبة این الطاعة دوست را در وقت مکتبت و یار را در زمان محنت از اغیار توان شناخت قال لقمان الحکیم یا بنی ثلاث لاتعرف الا فی ثلاث لا يعرف الحليم الاعند الغضب ولا يعرف الشجاع الاعند الحرب ولا يعرف الاخ الاعند الحاجة و فی بلاغات الزمخشری محك المودة والاخاء حال الشدة دون الرخاء روح ۳۲۱ ح ۲ قال الشاع دعوی الاخاءعلی الرخاء كثیرة ۱۲ م الحق که درین آخیر الزمان صحبت ها همه به تکلف و نفاق و در معرض صدق و راستی همه بدعمد و میثاق سینه ها مالا مال کینه ها دلها از متاع کدورت گنجینه ها همه از سرد مهری در کینه جوئی یکدیگر گرم نه از خدا ترس و نه از رسول خدا شرم - آورده اند که جناب حضرت شیخ جنید بغدادی رح روزی ابلیس را دید که برهنه براه میرفت و پاره نانی بدست له این آیه در رکوع ۲ بعد از رکوع در نطع نیز ۱۲ ۲ے بمعنی مال وزر و اسباب چون هر کس طالب و خواهان آن ست از ان خواسته گویند ۱۲ ۳ بمعنی بالفتح بمعنی خواری و خستگی و دردمندی ۱۲ و عه بمعنی برادری کردن ۱۲ ۵ے بالفتح بمعنی فراخی علیش ۱۲ ح ١١١ داشت و میخورد گفت شرم نداری که برهنه براه میروی ابلیس در جواب گفت که انکه بشر مم کسانیکه سزاوار شرم بودند رفتند حال کسے نمانده که از و بشرمم وفى المثل ذهب الناس ومابقى الا النسناس هم الذين يتشبهون بالناس وليسوا با لناس اوهم خلقوا على صورة الناس روح ١٤ ٣ م ٣- وذكروا جواز المناكحة بين الانسان وانسان الماء كما قال فى حياة الحيوان ان فى بحر الشام فى بعض الاوقات من شكله شكل انسان وله لحية بيضاء يسمونه شيخ البحر فاذا رآه الناس استبشرو با لخصب وحكى ان بعض الملوك حمل اليه انسان ماء فاراد الملك ان يعرف حاله فزوجه امرأة فاتاه منها ولدا يفهم كلام ابويه فقيل للولد ما يقول ابيك قال يقول اذ ناب الحيوان كلها فى اسفالها فما بال هئولاء اذ نابهم فى وجوههم وذكروا ايضاً نبات الماء ومناكحة الانسان اياهن وتولد الاولاد منهن روح ٢٣٠ م ٢ يقال ان واحدا من الملوك جمع قوماً وهيأ لهم السفن وزاد سنة وامرهم السير فى النيل حتى يقفوا فى آخره فخرجوا ستة اشهر ولم يصلوا الى اخره الا انهم را و هناك قبة فيها خلق على صورة الآدميين خضرة الابدان فاصطا دوا منه ليحملوه فلم يزل يضطرب عليهم حتى مات فعالجوه وملحوه واحتملوه ليراه الناس وفى الواقغات المحمودية ان ذا القرنين طلب راس النيل فلم يجد تحكى انهم وصلوا الى جبل فكل من نظر وراءه لم يأت فربطو فى وسط شخص حبلاً فبعد ان نظر جذبوه وسئلوا منه فلم ينطق حتى مات روح ٢٢١ م ٢ وسدرة المنتهى وهى شجرة فوق السما السابعة وهذآ الشجرة هى الحد البرزخى بين الدارين فاغصانها نعيم اهل الجنة واصولها زقوم لاهل النآر و خرج من اصل تلك الشجرة اربعة انهارنهران باطنان تجريان فى الجنة بعد خروجها من اصل تلك الشجرة وهما الكوثر ونهر الرحمة ونهران ظاهران بعد خروجهما من اصل تلك الشجرة فيما درآ الجنة وهما النيل نهر مصر والفرات نهر الكوفة قال بعضهم لولا دخول بحر النيل فى الملح الذى يقال له در تواريخ بهجة العالم نوشته که نسناس در نواحی عدن و عمان بسیار ست و آن جانوریست مانند نصف انسان که یکدست و یک پا ء و یک چشم دارد و دست او برسینه او باشد و بزبان عربی تکلم کند و مردم آنجا آنرا صید کرده میخورند ١٢ ع ۱۱۲ له اللجى الاخضر قبل ان يصل الى بحيرة الزنج لما قد را حلا على شربه لشدة حلاوته ومر الفرات في بعض السنين يوجد فيه رمان مثل البعير فيقال انه رمان الجنة خلاصه روح ۱۴۰۱ ج۲ فرد چیدند زفالیز جهان هرچه نکو بود ، تلخ و ترش و بد رس خامی دوسه مانده و نیز حضرات ملوک و سلاطین را باید که از مکر و فریب دشمن ایمن نباشند که ودّ الذين كفروا لو تغفلون عن اسلحتكم وامتعتكم فيميلون عليكم ميلة واحدة و باید که از جمیع امور مملکت خویش از کلیات وجزئیات از کم و بیش بیدار و ار با خبر و آگاه باشند زیرا که خالق جبار در مدح طائفه انصار از صحابه کبار فرموده که و امر هم شوری بینهم و ذالك من فرط تدابير هم وتيقظهم فى الامور قاضی بیضاوی یعنی بدون مشوره و تدبیر در هیچ امر اقدام نمیفرمودند و بیدار وار با خبر کار خود را بدون اعلام تمام بودند. زیرا که باخبری و بیداری را فواید بسیار و غفلت و بی خبری را آفت و مضرت بیشمارست پس معلوم شد که خاص و عام را از حذر و خرم و حتیا فایده تمام و بی تاب آفتاب حذر و خرم و احتیاط ثمرات مقاصد و مرادات شان نارسیده و خام است بنا بران باید که درین باب شخصی خردمندی امینی معتمدی خدا ترسی دولت خواه بی غرضی پاک اعتقادی بی طمعی بلند همتی که مرسوم آن بقدر دلخواه و منصفی که دیده حق بینش دو کحل الجواهر عدل وانصاف مکحول و طبیعت سلیمی بصدق و راستی مجبول که تا با ضیاع و ضرورت در ظلم و خیانت نیفتد که العبد حر اذاقنع والحر عبد اذا طمع قال ابن عباس کلبه امين خير من صاحب خئون روح ۱۲۷۳ مقر رنموده بر جهتی که کسی را بران و قوف نباشد که بمرو متارغ و پپوسی او را فریب ندهند که تا گل صدق را در چمن سخن بوی برخور داری باشد نفس ناطقه را دسته خار در ورغ بستن نشاید که تا از سر صدق و راستی که وجئتك من سبا بنباء یقین حقیقت احوال مملکت را کما هی بو قعت عرض برساند ۱ این آیه در رکوع ۶ قبل از رکوع ثلث جز ء ے ۵ این آیت در رکوع ربع جزء ۲ ۲۳ کحل الجواهر یعنی سرمه که در ان مروارید سفته و دیگر جو ا ہرت انداخته می مالید برار دوشی چشم ۱۳ ع یعنی آفریده شده ۱۲۰ کلے بالفتح یعنی مارست و سرفا لاسک با صلاح حکما یع و جان را گویند این آیت در رکوع محمد امین است جز ۱۹ ۱۱۳ داورا بر جمله احوال مملکت از خیانت خاینان و امانت امینان واقف گرداند و اگر از ظالمی ستمی و یا از غصبی حرکتی بظهور رسیده باشد که موجب خلل دولت باشد عرضه دارد تا بتدارک آن مشغول شده جرئت و تجاسر خاینان و طمع طامعان بریده گردد نه شخصی که از بدطینتی و دون همتی و شوم طبعی حقوق نعمت ملوک وسلاطین را بر طاق نسیان گذاشته و شیوه زشت حرام نمکی و خاینتی و نفاق را ورد زبان ساخته حکم شیطان را بر حکم سلطان مقدم داشته جام شراب غرور و غفلت را نوش و وصیت سلطان و عهدی موکد بایمان غلیظه را فراموش و بر قفا انداخته و خود را مصداق فَنَبَذُوهُ وَراءَ ظُهُورِهِمْ كَأَنَّهُمْ لا يَعْلَمُونَ ساخته و عمر عزیز خویش را درین امر محظور باخته که واوفوا بالعهد ان العهد كان مسؤلا و نیز فرموده که و اوفوا بعهد الله اذا عاهدتم ولا تنقضوا الایمان بعد توكيدها وقد جعلتم الله عليكم كفيلا الاية كذب را بصورت صدق جلوه داده حق را بلباس باطل پوشانیده و از اظهار نفس الامر و بیان واقعی اغماض و چشم پوشی نموده که ان الذين جاءوا بالا فك عصبة منكم لا تحسبوه شرالكم بل هو خير لكم لكل امرىء منهم ما اكتسب من الاثم الاية شهد کامرانی را نوشیده و لذت فرمان روائی چشیده که لولا اذ سمعتموه ظن المؤمنون و المؤمنات بانفسهم وقالوا هذا افك مبین شب و روزشان بگرفتن رشوة مصروف و خودشان بدروغ گفتن و حق ناشنیدن معروف و مشعوف سعادت را بهزاران اسپ دوند از خود ها برانند و شقاوت را بهزاران کمند سوی خود ها کشیده بخوانند که ويلكم لا تفترون على الله كذبا فيسحتكم بعذاب و قد خاب من افترى هریکی را بغرض دفع خود طاق بمعنی جای خمیده در کنج چون محراب و نام قلعه ایست بطبرستان که در اینجا محمد بن نعمان امامی ساکن بوده که او را اهل سنت شیطان الطاق و امامیه مومن الطاق گویند ۱۲ ع این آیت در رکوع قبل از رکوع ثلث جز ع ت این آیت در رکوع قبل از رکوع ثلث جز اول ۵ این آیت در رکوع قبل از رکوع ربع جز ۱۸ شه این آیت در رکوع بعد از رکوع ثلث جزعه که بمعنی حقیقت کار و مدعا وکار واقعی ۱۲ ء این آیت در رکوع نصف جزء ۱۸ ه این آیت در رکوع نصف جز ء۱۸ شه از شعف بمعنی شدت محبت ۱۲ منه این آیت در رکوع قبل از رکوع ثلث جز ۱۶ ۱۱۴ کار و فکر کار فشان بیار تا کارشان بجاے رسد که ہر سرے سرداری و ہر درے درباری گردد تا مگر محصول خورسندی این بدطینتان که بطمع یکدانه برق خرمن و چون باد مهرگان ۱ ہو اے برگی آفت چمن و بطمع دانی صد خون بیگناهان را کمر و میان بسته و با مید اندک فایده شیشه دلهاے چندین کسان را بسنگ جفا شکسته اعاذنا الله من هذه الافتراات التي تكاد السموات يتفطر ن وتنشق الارض وتخر الجبال هدا زودست که ازین افتراآت و دریاے عرش عظیم در جوش و صور اسرافیل در خروش و خیمه آسمان برین برفرش زمین بیوفتد و ستون کرسی متین و عرش مبین بجنبد فلا تكن من الغافلين وكن من المنتظرین مبلغ بسیار بقدر حوصله و در از مقدار این انصاف دشمنان ندهند از خبث اصلی و شرارت جبلی بگناه ناکرده منش متهم ساخته که قاتلهم الله انا يؤفکون امرے را که اصلاً بامکان آشنا نباشد نسبت بآن بیچاره کرده که كبرت كلمة تخرج من افواههم ان يقولون الا كذبا دور نظر حکام و ملوک و سلاطین جلوه داده از منصب و خدمتش معزول و ببلایا و محنت ہاے گوناگون اور امبتلا و مشغول گردانند که سبحانك هذا بهتان عظيم قال ارسطاليس فضل الناطق على الاخرس بالمنطق وزين النطق الصدق والاخرس والصامت خير من الكاذب وقد قالوا النجات في الصداق كما ان الهلاك في الكذاب روح ٣٤٦ حاصل آنکه از بهر حصول مدعاے نفس خویش همه بدانندیش مطلب ما فوت و نامرادی تا مد پیش وعن ابن عباس ما تزال الخصومة بين الناس يوم القيمة حتى يخاصم الروح والجسد يقول الروح يارب لم يكن لي يد ابطش بها ولا رجل امشى بها ولا عين ابهر ۱ ه با لکسر و کاف فارسی نام ماه خزان و آن مدت ماندن آفتاب ست در برج میزان ۱۲ ع ۲ ه این آیت در رکوع نصف جزء ١٦ ٣ ه بالفتح و تشدید دال بمعنی شکستن و ویران کردن ۱۲ ع ٤ ه این آیت در رکوع ۶ جزو بعد از رکوع نصف جزء ۲۸ ٥ ه این آیت در رکوع اول سوره کهف جزء ۱۵ ٦ ه این آیت در رکوع قبل از رکوع نصف جزء ١٨ * ۱۱۸ بها ويقول المجد يارب خلقتنی كالخشب ليست لي يد ابطش بها ولا رجل امشى بها ولا عين ابصر بها فجاء هذا الشعاع المنور فيه نطق لسانی وابصر عينى ومشت رجلى قال فيضرب لهما مثلاً مثل اعمى ومقعد دخلاً حايطاً وفيه ثمار فالاعمى لا يبصر الثمار والمقعد لا ينالها فحمل الاعمى المقعد فاصا با من الثمر فعليهما العذاب كذا فى تفسير السمرقندی روح ۳۸۰ ح ۲ و بزرگان گفته اند که چون کسی بر تو خبر آرد که فلان در باب تو چنین و چنان گفته بر تو شش چیز لازم ست اول آنکه اور اراست گوئدانی که نمام را حق سبحانه وتعالی در کلام درر نظام خود فاسق خوانده که اذا جاء کم فاسق بنباء فتبینوا وسخن فاسق راست نباشد که او شرعاً مردود الشهادت است دویم آنکه اور از نمیمه و سخن چینی منع کنی که آن منکرست و نهی منکر واجب ست چنانکه جناب حضرت حق سبحانه وتعالی در قرآن مجید از لقمان حکایت فرموده که یا بنی اقم الصلوة و أمر بالمعروف وانه عن المنکر الایه سیم آنکه اور امبغوض لله داری که او عاصی ست و بغض او واجب واز جمله اصول دین است که تبرا عبارت از ان است چهارم آنکه بگفته آن به برادر مؤمن گمان بد نبری که بد گمانی بالای برادر مؤمن حرام و موجب اثم ست که ان بعض الظن اثم پنجم انکه تجس خبر اور امکنی که ولا تجسوا ولا يغتب بعضكم بعضا ششم آنکه انچه نمام گوید نگفته او نکنی و نمامی نمام را بدیگری نرسانی که تو نیز نام گردی بلکه قطعاً او رابشو ونرد را سخنش را بگوش خود جاندی و در حدیث است که سخن چین به بهشت نرود و جناب حضرت حق سبحانه وتعالی در تورا فرموده که روز قیامت به پیشانی سخن چین نوشته باشد که هذا ايس من رحمت الله نعوذا بالله من ذالك واتوب اليه من المهالك قايلاً في حقه بجميع ما حكى فى التنزيل عن مالك که ولا تطع كل حلاف مهين هما ز مشاء بنميم مناع للخير معتد اثيم له بالفتح وتشديد میم بمعنی سخن چین ۱۲ ح ۲ این آیت در رکوع قبل رکوع ثلث جز ۲۶ ۳ این آیت در رکوع نصف جز ۲۱ عه این آیت در رکوع ثلث جز ع ۵ این آیت در رکوع ثلث جز ع که این آیت در سوره نون جز ۲۹ ع۱۱ عمل بعد ذالك زنیم و در آثار است که نام حلال زاده نباشد و آیه عتل بعد ذالك زنیم مصداق همین است قال عبد الله بن المبارك ولد الزنی لا يكتم الحديث قال الامام الغزالی رح اشار به الی ان من لم يكتم الحديث و مشی بالنمیمة دل على انه ولد الزني روى الحسن البصري جاء اليه رجل بالنميمة وقال ان فلاناً وقع فيك فقال له الحسن متى قال قال اليوم قال این رئيته قال في منزله قال ماكنت تصنع في منزله قال كانت له ضيافة قال ما ذا اكلت في منزله قال كيت وكيت حتى عدد ثمانية الوان من الطعام قال الحسن رض يا هذا قد وسع بطنك ثمانية الوان من الطعام اما وسع حديثاً واحدا قد من عندي يا فاسق روح ۹۰۹ ح ۱ و گفته اند که دیدار چنین کس نادیدنی و گفتارش ناشنیدنی است روی ان عيسى عم مر مع الحواريين بكلب قد غلب نتنه فقالوا ما انتن هذه الجيفة فقال ما احسن بیاض اسنانها تنبيها على ان الذي ينبغى ان يذكر من كل شيئ ما هو احسن روح ۱۸۹ ح۱ـ وكان قامة عيسى عم فوق الربعة دون الطويل اى لا طويل ولا قصير عريض الصدر جعد الشعر تعلوه صهبة اى يعلو شعره شقرة ظاهر التمام اى يعلوه حمرة كانها خرج عن الديماس ای حمام روح ۲. ع ح ۲ - واز کعب الاحبار مروی ست که در زمان جناب حضرت موسی عم قحط عظیم پدید آمده بود که خلایق روی زمین از سبب آن بجان رسیده بودند ابیات چنان آسمان بر زمین شد بخیل : که لب تر نکردند زرع و نخیل : بجوشید سرچشمه های قدیم : نماند آب جز آب چشم یتیم : نه در کوه سبزه نه در باغ شاخ : ملخ بوستان خورد و مردم ملخ : جناب حضرت موسی عم با جمیع طوایف بنی اسرائیل سه مرتبه بطلب باران برآمده آنچه تضرع و زاری نمودند بهدف اجابت مقرون و بمعرض قبول نه گردیده جناب حضرت موسی عم عرض کرد که پا کا صد اخلايق همه خلق کرده و هست کرده له جمیع اخر بلقیتین بمعنی سنت رسول مص ع م که این آیت در سوره نون جزء ۲۹ مه بفتح کاف مبنی چنین و چنان ۴۲ که بجمع حواری مبنی انصار عیسی عمر م که مینی چنان رو که خواهم شد رحمه بالفتح زن و مرد سیاه قدم قامقام ام شده جماعتر یعنی مرغول بر وزن مقعد السمنی پیچ و تاب یعنی موی چیده ۱۳ ۶ ه صهبة بلقیتین بمعنی سرخی و یارنگ تیره مایل بسرخی چون رنگ اسپ کمیت ۱۴ ۱۲ شقرة بالضم بمعنی سرخی با سیاهی آمیخته ۱۲ ۱۱۷ وآفریده تواند و از سبب فاقه و گرسنه گی بجان رسیده اند نمیدانم که بچه گناه ایشان را گرفته که دعای شان قبول نمی شود جناب حضرت حق جل ذکره در جواب فرمود که ای موسی م دعای تو و کسانیکه با تواند قبول نخواهم نمود زیرا که در میان شما شخصی است که بفعل زشت نماحی گرفتار و از رفتار فعل قبیح خود دست بردار نمیشود جناب حضرت موسی م عرض کرد که الهی اگر همان شخص را بمن نمائی که تا از میان خود باش برانیم فقال الله تعالی انها کم عن النميمة و اکون نماماً فتوبوا باجمعکم فتابوا باجمعهم فسقوا ماء واز جمله حذر و احتیاط ملوک و سلاطین اینکه هر خدمتگاری که با ولینعمی قدیم خود بیوفائی کند و شیوۀ زشت حرام نمکی و حق نشناسی بیوفائی او پر حذر باید بود زیرا که چنین مردم ناحق شناس و غدار ناسپاس که حقوق سالهای نعمت قدیم خود را نا شناخته و شکر نعمت های منعم قدیم خود را بکفران مبدل سازند همیشه این جماعت منکوب و مقهور و از دلهای آشنا و خویش و بیگانه دور نه بخت شان بیدار و نه دولت شان پایدار باشد و تا ممکن باشد چنین کسان را بخدمت نباید داشت چه پاس نعمت سالهای خداوند قدیم خود را ندانسته پاس نعمت دو روزه ترا کجا خواهد دانست پس صواب آنست که بسوگند و عهد اورا استوار ندانسته از شیوۀ منهیّه عذر و بیوفائی و ترسیب و حیلہ جوئی دگری سزا یابریه آن پردازد و او را بئس القرین دانسته از قرب و خدمتس بعبد مشرقین را خواند و جوبان باشندروی ان امراة خاصمت زوجها الى شريح فقال له الشعبي يا ابا امية اظنها مظلومة اما ترى تبكى فقال لها شريح قذ جاء اخوة يوسف يبكون وهم ظلمة روح ۲۸ ج ۲ وكذا الرفضة قد تعالت في الحزن لمصيبة الحسين وانها فيها حيث اتخذوا يوم عاشور اما تما لقتله ان فيقيمون في مثل هذا اليوم العزاء ويطيلون النوح والبكاء ويظهرون الحزن والكابة ويفعلون فعل غير اهل الاصابة ويتعدون الى سب ل یعنی خراب و بدحال وسختی رسیده شده ۱۲ این آیت در رکوع نصف جزء ۲ ک و آن فرقه اند از شیعه که بزید بن علی بن حسین بیعت کردند بعد از ان گفتند که از شیخین تبرا کن تا با تو همرامی کنیم زید انکار نمود و گفت که چگونه تبرا کنم از ایشان که وزیر و معاون جد من بودند پس ایشان او را رفض کردند یعنی گذاشتند تا انکه حجاج او را شهید کرد ۱۲ ع ۱۱۸ بعض الصحابة رض و هذا خل اهل الضلال المستوجبين من الله الخزى والنکال کانهم لم يسمعوا ما ورد فى النهى عن الحداد ومن الله الرشاد ۱۲ع ۲۴۹ ۱ـ چنانچه بلبل حقیقت نوای معنی طرازی جناب حضرت شیخ سعدی شیرازی رح بن شیخ عبدالله رح فرموده رباعی سپاهی که عاصی شود از امیر بورا تا توانی بخدمت مگیر ب ندانست سالار خود را سپاس بترحم نداند ز عذرش هراس ۲ آورده اند که چون یعقوب لیث شهر نشاپور را محاصره نمود محمد طاهر نام حاکم ازو باغی شد همه ارکان دولت محمد طاهر با او مراسله رد ۳ پنهانی داشتند بجز ابراهیم نام حاجب یعقوب بعد از فتح نشاپور او را طلبیده فرمود که همه ارکان دولت محمد طاهر با من مراسله فرستادند و تو با ایشان موافقت ناکرده مخالفت ورزیدی در جواب عرض کرد که مرا با تو سابقه معرفتی نه بوده که بتجدید آن کرده میشد و از محمد طاهر شکایتی نداشتم که راه مخالفت بپودمی پس لایق حال خود ندانستم که حقوق نعمت سالهای او را بر طرف می نمودم یعقوب را حلال نمکی او پسند آمده آفرین گفته به نعمتهای وافره و خلعت های فاخره او را اختصاص داده سرافراز نمود و کسانیکه بشیوه نفاق جانب ولی نعمت قدیم خود را را گذاشته بودند با نواع عقوبات و تعذیبات گرفتار نمود که نکالا اخذ نا بد نبه و از جمله حذر و احتیاط ملوک و سلاطین بلکه قاطبه بنی نوع اناس روی زمین اینکه از اشخاص ناقص الاطراف و مبتلای صنفی از اصناف عاهات و آفت که دیده رمد دیده شان بنعمت با جلال و عظمت کحل الجواهر جسم سلیم مکحول و جسدشان بصیفت صحت و تام الخلقت و مزاج مستقیم مجبول نگردیده باشند محترز و متجنب باشند چه از تصور توکل مستھجن شان اهل خرد و تمیز را موی بر بدن میخزد و از تعقل شان نفرت طبیعت بر میانگیز و معاشرت و زنده گانی بدیشان متعسر و مغشوش و مخدوش بلکه مراہل بصیرت را در اندک زمان مضرت عزیزشان متعدی ۱ بضم میم و فتح ضاد بمعنی از گرداگرد بند کردن راه کسی را ۱۲ غ ۲ این آیت در رکوع آخر جزء ۲۰ت قاطبة بكسر طا مهمله وفتح موحدہ و این لفظ دایماً منصوب ومنون میآید بمعنی آن تمام و جمله و ہمہ است ۱۲ غ س کحل الجواہر بمعنی سرمه که در ان مروارید ناسفته و دیگر جواہرات انداخته می سایند برای روشنی چشم ۱۲ غ له بمعنی زشت و معیوب ۱۲ غ ه یعنی نبید و بچم زده شده ای مجملان مرائی از هم پاشیده شده ۱۲ غ ء 114 المنقوش ظاهرو پیدا و باہر و ہویدا میگردو چنانچه در کتاب طبقات امام شعرانی از جناب حضرت ادریس شافعی رو نقل فرموده که وكان رو يقول احذروا الاعور والاعول والاعرج والاحدب والاشقر والكوسج وكل من به عاهة في بدنه فان فيه التواء ومعاشرته عسيرة انتهى كلامه و اعلى الله مقامه آورده اند که شخصی کوسجی بخدمت یکی از حضرات خلفای اربعه رض فایض و مشرف گردیده عرض نمود که انچه از جناب حضرت خداوندی جل ذکره بنده رسد عین عنایت ست نه محل شکوه و شکایت پس در باب کوسجی و ندرت و قلت تارهای موی ریشم که از شناوری بحر زخار قرآنی دگل گشت گلشن نوبهار فرقانی اگر آیتی ورود یافته و نور تائید قرآنی بران تافته و بان مستفید گردیده باشند عنایت نموده جواب سوال و گره اعضائل وعقده اشکال مرا کشاده فرمایند تا اطینان تام جنان حاصل و اختلاج فواد مالا کلام مستاصل گردید و بجواب سوال که کردم مستفید گردم در جواب این آیت شریف را قرأت نمودند كه والبلد الطيب يخرج بنا ته باذن ربه والذي خبث لا يخرج الا نكداء روى انه قال هارون الرشيد لبهلول المجنون عظني فقال هب انك ملكت الارض طرا و ان لك العباد فكان ماذا ا ليس غدا مصيرك جوف قبر يحثون التراب هذا ثم هذا فيكوهارون ثم قال احسنت يا بهلول هل غيره قال نعم يا امير المؤمنين رجلا اتاه مالا و جمالا فانفق في ماله وعف في جماله كتب في خالص ديوان الله تعالى من الابرار فقال احسنت یا بہلول ثم امرله بجایزه فقال ارد دالجایزة الى من اخذتها منه فلا حاجة لي فيها قال يا بهلول ان يكن عليك دين قضيناه قال يا امير المؤمنين لا يقضى دين بدين اردد الحق الى اهله واقض دين نفسك من نفسك قال يا بهلول فجزي عليك لله این آیت در سورة اعراف جزء ۳۰ ۵۲ بمعنی لنگ ۱۲ ه۳ احدب بمعنی بر آمدن پشت و فرورفتن سینه ۱۲ ۴ ۵ اشقر بمعنی سرخ که رنگش بزردی مایل باشد و اسپ که بدین رنگ باشد آن را نیز گویند ۱۲ ۵ ه بمعنی آفت ۱۲ ۵۶ بالکسر بمعنی پیچیدن ۵۷۱۲ بالضم معنی کار دشوار و بیماری سخت ۱۲ ۸ شے بمعنی حرکت و پریدن و جستن ۱۲ ۹ شه این آیت در رکوع بعد از رکوع ثلث جزء ثانی بمعنی سختی ۱۲ الله بالضم بمعنی ہمہ و جمیع ۱۲ ۱۱ شے بالفتح و تشدید تا بمعنی بر ریختن ۱۲ ۱۳ شے بمعنی روز بخشش ۱۲ ۱۲۰ ما يكفيك فرفع بهلول راسه الى السماء فقال يا امير المومنين انا وانت من عيال الله تعالى فمحال ان يذكرك وينساني والمقصود من هذه الحكاية بيان استماع هارون الحق وقبوله كالمكان الزاكي وقبسه حي بالحيوة الطيبة فلذا لم يخرج منه الا الاخلاق الحميدة واما ارض نفس الامارة المنى كالبلد الخبيث فلا يخرج منها الا الاخلاق الذميمة والافعال الردية روح ۲۳ ح ۱۲ و نیز از جمله حذر و حزم و احتیاط ملوک و سلاطین اینکه از اشخاصیکه از ولایت خارجه وارد و داخل ممالک محروسه گردند بے احتیاط و احتراز را بعمل آورده که مبدء آثار ثت فساد و فتن و منشاء ثایره ضغاین و محن نابوده ظاهر شان بباطن یکی و فتنه و فساد نا داشته نه بسیار و نه اندکی چنانکه گفته اند ابیات نکو دار ضیف مسافر عزیز * وز آسیب شان پر حذر باش نیز ز بیگانه پرهیز کردن نکوست * که دشمن توان بود در زی دوست * غریب که پر فتنه باشد سرش * میانزار بیرون کن از کشورش * آورده اند که شخصی کافر نعمتے بسراے صاحب همتی مهمان پرستی که انعام عام او بزرگان برمک را لاشئی و اکرام تام او سخاوت حاتم طی به نقطه معنی شعلہ افروخته ۱۲ را طے کردی وارد گردیده آن عزیز مقدم اور اکرامے شمرده و دقیقه از لوازم مهمانداری او را فرو نگذاشته و هر چه میل خاطرش بود بجان منت داشته مهیا نمود چون مهمان بے ایمان از خدمت میزبان رضا و خوشنود گردیده خواست که بتلافی کرمش بر میزبان منتے نهد زبان هرزه بیان را کشاد و داد بد طینتی و کافر نعمتی را داد و گفت اگر چه از لطف و کرم تو روزی و شبی بیاسودم اما منت خدای را که شرمنده احسان تو سرافگر دانیده آنچه لطف و احسان از جانب تو در حق من بوقوع آمده هزار چندان از طرف من بتو رسیده میزبان گفت که نان خشکی که ط یعنی گرد بر انگیختن ۱۲ م ه یعنی آتش و شعله ۱۲ م کے بالفتح بمعنی کینه ها واحدش ضغینه ۱۲ م ح کریم دفع صامع محنت ۱۲ ع شه بمعنی لباس جامہ شہ برامکہ جمع بر مک ست پس برامکہ اولاد و نسل بر مک باشند و تحقیقش آنکه بر مک شخصی بود آتش پرست در آتش خانه نوبهار در بلخ بود خدمت آتش افروزی میکرد و از جمیع خادمان آنشکده معزز ترق بود در تاریخ ابن خلکان آورده که نمیدانم که اسلام آورده بود یا نه و صاحب رشیدی نوشته که بآخر مسلمان شد و با عیال بجانب دمشق که دار الملک بنی امیه بودره تو جه نمود و خالو نام پسرش در دولت عباسیه وزیر ابی العباس سفاح شد و بعد از خالد پسرش که یحییٰ نام داشت بدولت رسید و بعد از فضل که پسر یحییٰ بود بدولت کامیاب گردید و بعد از فضیل برادرش که جعفر نام داشت بمرتبۂ اعلیٰ رسید و در سخاوت و مروت نظیر نداشت و دولت به جعفر تمام شد سفاح بالفتح و تشدید فابمعنی مرد بسیار عطا و قادر بر سخن فصیح و لقب عبد الله بن محمد اول خلیفه از خلفائے عباس که منسوب بجناب حضرت عباس عم جناب حضرت رسول صلم اند ۱۲ غ ۶ یعنی طی دیگروه را دریافتن ۱۳ ۱۲۱ از انبان این گدای بینوا برداشته بر لب گذاشتند منت بزرگ و احسان سترگ بر من ثابت نمودند مهمان بی ایمان گفت غلط مگو و کفران نعمت من مکن اگر تو خدمت کردی من غلامی کرده ام اگر تو احسان نان کردی من منت جان و مال و فرزندان بر تو گذاشته ام میزبان متحیر شده گفت روشن تر فرمائی تا منت ترا بجان قبول کنم گفت بدل عمر بی بدل فرزند و مقصود از خانه و مال آسایش و آرام متعلقان ست و خانه تو خس پوش و نور دیده گان و جگر گوشه گان تو با توابع و لواحق و مال و منال که مدت العمر بهزاران خون جگر بکف آورده بودی با تو دران خانه بودند دران فرصت اگر آتش میزدم همه با تو چون خس و خاشاک طعمه شعله جواله گردیده اثری از تو و آنها باقی نمیماند و اگر تو بالفرض ازان آتش فروزان و خانه سوزان جان بسلامت می بردی باقی عمر تو که بدتر از مرگ توان شمرد در فرقت فرزندان و خانه و مال و منال مانند دود تیره بسیاه بختی میگذشت و من قادر برین کار بودم اما از راه حلال نمکی و پاک نهادی که لازمه مردم شریف و نجیب ست خود را باز داشتم اما خلاف قول خردمندان کردم که گفته اند که هر که فرصت از دست دهد پشیمانی و ندامت برد چون جزای نیکی نیکی بود که هل جزاء الاحسان الا الاحسان تو با من احسان نان کردی من منت مال و جان بر تو گذاشتم اما این همه نتیجه کرم تست که البدء اخو البلیات مرد میزبان از استماع این سخن بی متحیر گردیده بدرگاه اللهی جل جلاله بسجده شکر عافیت خود و آل و عیال و مال و منال پیشانی خود را نورانی ساخته احسان او را قبول کرده که ولا تحسبن الذین یفرحون بما اتو و یحبون ان یحمد و ابما لم این آیه در ربع اول از رکوع ثلث جز ۴ یفعلوا فلا تحسبن هم بمفازة من العذاب ولهم عذاب الیم او را بلطف خدا را مرخص نمود و نیز حضرت ملوک و سلاطین را باید که در محافظت راه ها و بندرها و سرحدها که داقعد والهم له تمیم بمعنی جلیے یافتن چیزی محل حصول شیئی چنانچه ملک اراضی و جاگیر و باغ و زمین و دکان که این هم محل حصول مال وزراند ۱۲ ع ۲ شعلہ جوالہ آن را گویند که چوبی دراز را گرفته هر دو سر آن شعلہ فروخته بسرعت تمام آن را گردانگرد بسره پهلوی خود بگردانند ۱۲ع جز المر بالفتح و کسری میدوا و بمعنی چیزی که بسیار گرددند میباشد ۱۲ ع هله این آیت در سوره الرحمن در رکوع بعد از رکوع نصف جز ۲۷ ه این آیت در رکوع رولع جز ۱۰ ۱۲۲ کل مرصد و استحکام قلعه ها و اماده گی راه ها و نیز احسان و انعام و اعزاز و اکرام نمودن اهل علم و شمشیر و حارسان قلعه ها و بندر ها جاهد و ساعی بوده در پاس خاطرشان تقصیر نباید کرد که و اذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ تُبَوِّءُ الْمُؤْمِنِينَ مَقَاعِدَ لِلْقِتَالِ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ ابيات سپاهی در آسوده گی خوش بدار که در حالتی سختی آید بکار دلاور که باری تنور نمود بباید که مقدارش اندر فزود که بار دگر دل نندهد هلاک نندازد ز پیکار یاجوج باک کرتا قائل يا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللَّهُ وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ جميع امورات سلطنتی و دولتی و ملتی اور احسب المرام با نجام رسانیده از تباهی و بطلان برکنار دار او نعُوذُ بِاللَّهِ مِن الْخَوَرِ بعد الكور و نیز حضرات ملوک و سلاطین را باید که مدام حذر و حزم و احتیاط و یکی را مدنظر عبرت اثر ساخته هرگز به بسیاری لشکر اعتماد نکنند که لن تُغْنِيَ عَنْكُمْ فِئَتُكُمْ وَ لَوْ كَثُرَتْ وان الله مع المؤمنين ونصرت و ظفر و فتح را از جناب حضرت حق عز اسمه دانند و بس که وما النصر الا من عند الله العزيز الحکیم و نبا توانی و اندکی دشمن فریب نخورند که كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ فرد حذر کن ز پیکار کمتر کسی که از قطره سیلاب دیدم بسی دونده و گیرنده و محمد و معاون او سبحانه و تعالی را داند و بس که ان يَنْصُرُكُمُ اللَّهُ فَلا غالِبَ لَكُمْ وان يَخْذُ لَكُمْ فَمَنْ ذَا الَّذِي يَنْصُرُكُمْ مِنْ بَعْدِهِ آنچه خدا خواست همان می شود و به بسیاری دولت و قوت و علم و بصیرت خود مغرور و فریفته نگرد و قال الله تعالى للمتنبى مقر قل للقوى لا تعجبنك قوتك فادفع الموت عن نفسك وقل للعالم لا تعجبنك علمك فان اعجبك علمك فاخبرنی متى اجلك وقل للغنى لا تعجبنك مالك وغناءك فان اعجبك فاطعم خلقى غداء واحدا فالانسان عاجز والله على كل شيئ قدير ومنه النعمة الى الصغير والكبير روح م ٢ - ومن ل این آیت در رکوع ربانی جزع شتہ این آیت در رکوع ۲ بعد از رکوع اول جزء ۱۰ سے یعنی پناه می بریم بخدا از نقصان بعد زیادتی و اندکی بعد از بسیاری ۱۲ ح کے بالفتح بمعنی نقصان ۱۲ شه بالفتح بمعنی افزونی و بسیاری ۱۲ شه این آیت در رکوع ۲ سوره انفال جزء ۹ شه این آیت در رکوع ربیع جزء شه این آیت در رکوع آخر جزء ۲- این آیت در رکوع نصف جزء ۱۲ ۱۲۳ الغرائب مارئيت فى بعض الكتب ان طايرا كان يتدلى من الشجرة برجله كل ليلة الى الصباح و يصيح خوفا من وقوع السماء عليه ونظيره ما ذكر الحافظ ان الكركى لا يلقاء الارض بقدّمه بل باحدهما فاذا وطئها لم يعتمد عليها خوفا ان تخسف الارض و فى هذين الحكايتين عبرة لاولى الابصار روح ع۲، ۲م - و بمقتضاے دانش و دانشوران دقیقه سنج و روشن دلان سرای سته ترنج آنکه در ایام زنده گانی بکشاده پیشانی در عیش و کامرانی بوده گل و خار عشرت و عسرت همه را کاشته باغبان حقیقی انگاشته که قل من ذا الذى يعصمكم من الله ان اراد بكم سوءًا و اراد بكم رحمة ولا يجدون لهم من دون الله وليا ولا نصيرا شاكی از حق و ساهی فرحت و خوشی های ایام رونق و ناسی نعمت های ما سبق نه بوده حكی ان خاتم دانيال رح وجد فى عهد عمر رض و كان على فصه اسدان و بينهما رجل يلحسانه وذالك بخط بسیار ان بخت نصر لما تتبع الصبيان وقتلهم ولد هو والقته امه فى غيضة رجاء ان يخو منه نقيض الله سبحانه اسدا يحفظه ولبوة ترضعه وهما يلحسانه فلما كبر صوّر ذالك فى خاتمه حتى لا ينسى نعمت الله روح م ۸۲ ۱ - قالو العادة جارية ان من ارضعه امراة فالغالب علیه اخلاقها من خیر وشر كما فى المقاصد الحسنة للامام السخاوى روح ص ۲۲۲ - و در هر حال بشكر و صبر که هر یک از انها شمر حصول نعمت و وصول دولت است گرایند فرو قضای تلخی و شیرینی اے پسر هفت ست * اگر ترش نه نشینی قضا چه غم دارد * و گل تو کل بشام تسلیم و رضا بوینند و عن انس رض قال عمر لما عرج بی الى السماء بكت الارض من بعدى فنبت الاخضف من بنانها فلما رجعت قطر عرقى على الارض فنبت وردا حمر الا من اراد ان يشتم له یعنی اویختن بدرخت و در آن ۱۲ ۲ له بمعنی خونگ ۲ ن ۳ یعنی رفتن و پای بر زمین نهادن و پا مال کردن ۱۲ ۴ شه خسف بمعنی فرو بردن زمین کسی را ۱۲ ۵ شه کلمئه دال بمعنی کلبه فایز بانان و دشت بانان که بسیار بی ثبات باشد چرا که سود و پنج کنایه از سه و پنج روزست که مدت قلیل ست و کنایه از دنیا نیز باشد ۱۲ ۶ شه بالضم معروف است بر جا که لفظ گل بلا اضافت باسم درختی مذکور شود خاص گل سرخ مراد باشد که بعربی آن را ورد گویند و اگر مضاف باشد بسوی درختی و یا متصرف عام ست چنانچه گل سوسن و گل نرگس و گل لاله و غیر ذالك ۱۲ ۷ شه این آیت در رکوع ۳ بعد از رکوع ثلث جز ۲۱ شه بالهم نوجوانی ۱۲ ۸ شه بمعنی در پی چیزی رفتن بطلب آن ۱۲ ۹ شه بضم باء موحده و سکون خاء نام بادشاہی کہ کافر بود و این مرکب است از بخت که در اصل بوخت بود بمعنی پسر و نصر که نام بت است چون او را در حالت طفلی پیش بت یافته بودند و نام پدرش معلوم نبود لہذا بآن بت منسوب کردند و مشتهر بختی منسوب بآن بادشاه ست از قاموس ۱۲ ع له بمعنی ماده شیر شیر دهنده ۱۲ ۱۲۴ را یجتنی فلیشم الورد الاحمد رو ۲ ۳۹۳ ح ۲ و چنین گوید اللهم اهدنا الصراط المستقیم والسلام علی اهل الرضا و التسلیم و اجعلنا من الاحباب ولا تطردنا خارج الباب وبقدم رضا در عقب قضا پویند و چنین گویند که ذلک تقدیر العزیز العلیم و از چون و چرا چیزی نگویند که فعلیک بترك القیل والقال ورفض الاعتزال والمجد الی خان الرضاء والتسلیم بسبب القبول وخلافه یودی الی غضب الحبیب المقبول روح ۳۳۱ ح ۲ فرد رضا بداده بده وز جبین گره بکشای چو که بر من و تو در اختیار نگشا دست : آورده اند که بزرگی گفت که بشهری رسیدم و دیوانه را دیدم که بیخود افتاده و سوران اندامهای او را خورده و مجروح ساخته بودند سر او را برداشته در کنار گرفتم چون بهوش آمد گفت این فضول کیست که میان من و محبوب من در میاید قسم بجناب حضرت خدا وند جل ذکره که اگر وجود مرا پاره پاره کند من بهر پاره محبت زیاده کنم بلی کار عاشقان صادقان وحال شان چنین است که بقدم صدق درضا در عقب قضا پویان و رضا او را جویان اند- حکی ان لیلی لما كسرت اناء المجنون رقص ثلاثة ايام من الشوق فقيل ايها المجنون كنت تظن ان لیلی تحبك فقد کسرت اناء ك فضلاً عن المحبة فقال انما المجنون من لم يتيقن بهذا السر روح ، ٤ م ح ۲ فرد چون سرو در مقام رضا ایستاده ام ؛ آسوده خاطرم ز بهار و خزان خویش فانه دقیق والتامل فیه حقیق وچون مضمون در ر مشحون نحن قسمنا بينتهم معیشتهم ترا معلوم شد بیقین پس مقیم نشین و در کارهای حق جل جلاله رضا و تسلیم گزین فرد باید چو برق خنده زنان زیست در جهان ؛ نی همچو ابر بر سر دنیا گریستن قل لن یصیبنا الا ما کتب الله لنا مصداق همین است فرد ز حکمی که آن در ازل رانده : نگر در قلم زانچه گردانده : آورده اند که آن پلنگ بیشه دغا و نهنگ دریای هیجا جناب حضرت امیر البرره قاتل الکفره الفجره لیث بنی غالب غالب کل غالب ۱- این آیت در رکوع بعد از رکوع اول جز ۳ ۳ ۲- که دانا نباشد ۱۲ ۳- یعنی سزا وار ۱۲ ۴- این آیت در رکوع نصف جز ۲۶ ۵- این آیت در رکوع قبل از رکوع ثلث جز ۱۰ ۶- بمعنی شیر ۱۲ ن ۱۲۸ جناب حضرت علی بن ابیطالب کہ مدینه علم را باب دباب او مر طالبان اولو الالباب را مآب ست بوقت کار زار کہ معرکہ جنگ را می آراست دلیرانه بصف کفار ضَرار و بدکیشان اشرار ذهب الله بنورھم می تاخت و سرہاے بداندیشان را می برید و سینه ہاے بدکیشان را میدرید و دست دلیران را می بست و پنجه شیران را می شکست عرض کردند کہ یا امیرالمؤمنین در وقت کارزار و جنگ و جدال از حفظ احوال خود تغافل نباید نمود زیرا که پس از دست رفتن فرصت کار پشیمانی ندارد و سود چنانکه گفته اند کہ بلا اگرچہ مقدرست از ابواب دخول آن حذر کردن اولی تر رباعی رزق ہرچند بیگمان برسد : شرط عقل ست جستن از در ہا : در پکس بے اجل نخواہد مرد : تو مرو در دہان اژدرہا : جناب حضرت در جواب فرمودند کہ اگر اجل مقدر ومقرر رسیده باشد حذر از قدر سود نکند که الحذر لا یغنی عن القدر التقدیر یضحک بالتدابیر و نیز گفته اند که دع الدیار الی بانیھا ان شاء عمرھا و ان شاء خربھا رو ح ۲۶ م ۲- حكى عن حاتم الأصم انه قال لقينا الترك وكان بيننا صولة فرماني الترك بسهم قاتلنی عن فرسی و نزل عن دابته وقعد علی صدری و اخذ بلحیتی واخرج من خفه سیکیناً لیذبحنی وانا ساكت متحیر ا قول سیدی سلمت نفسی اليك ان قضیت علی ان یذبحنی هذا فعلی الرأس والعين انالك وملكك فبينا انا اخاطب سیدى و هو قاعد علی صدری اذ ارما بعض المسلمین بسهم فما اخطاء حلقه فسقط عنى فقمت انا اليه فاخذت السكين من يده فذبحته بھا فیا هؤلاء فلتكن قلوبكم عند السيد حتى ترون من عجایب لطفه ما لا ترون من الاباء والامهات روح ۲۳۷ م ۱ و اگر حکم فوت من از دیوان قضا صادر نشده باشد جرات من بمن زیان نکند که گفته اند دو چیز مخالف عقل ست خوردن بیش از رزق مقسوم و مُردن پیش از وقت معلوم و این رباعی فرمودند رُباعی ای یومین من الموت افر : یوم لا يقدرام يوم قدر : يوم لا يقدر لا یأتى القضا : يوم قد قدر لا يغنی الحذر قال الله تعا لے این آیت در رکوع اول جز ا ۱ کے بمعنی جان ۱۲ ن سے بمعنی حملہ بردن بر کسے ۱۳ م ع بمعنی کمندر ۱۴ ن که بمعنی کار دو ۱۳ ن ۱۲۶ هو الذی خلق من الماء بشراً فجعله نسباً وصهراً وکان ربك قدیراً، قال فی کشف الاسرار که ابن سیرین گفته که این آیت درشان مصطفی عه وعلی رض فرود آمده که مصطفی عه دختر خویش را بزنی بعلی داد وعلی رض پسرعمش بود و شوهر دخترش هم نسب بود و هم صهر روح ۲۷۰ ح ۲ - قال فی انسان العیون کان فی السنة الثانیة من الهجرة تزویج فاطمة رض لعلی رض عقد علیها فی رمضان وکان عمرها خمس عشر سنة وکان سن علی رض یومئذ احدی وعشرین سنة وخمسة اشهر روح ۲۲۱ ح ۲- وکان فراشهما اهاب کبش ای جلده وکان قطیفة اذا جعلاها بالطول انکشف ظهورها واذا جعلاها بالعرض انکشفت رؤسهما قالت له ءص في بعض الايام یا رسول الله ۶۸ مالنا فراش الاجلد کبش ننام علیه باللیل ونعلف علیه بالنهار فقال ص لها یا بنیه اصبری فان موسی ءم نام مع امرئته عشر سنین لیس لهما الاعباءة قطوانیة وهی نسبة الى قطوان موضع بالکوفة وفاطمة ولدتہا خدیجة رض قبل النبوة بخمس سنین ما تت بالمدینة بعد موت النبی ص بستة اشهر ولها ثمان وعشرون سنة ومناقبها كثيرة معرفة رضی الله عنها وعن اولادها واستشهد علی رض بالکوفة وهو ابن ثلاث وستین سنة وصلی علیه الحسن رض ودفن لیلاً وغیب قبره بوصیة منه وکان مخفیاً فی زمن بنی امیة وصدرامن خلافة بنی العباس حتّى دل علیه الامام جعفر الصادق رض قال مر لعلی رض یهلک فیک رجلان محب مطرى وكذاب مفترى كما فى انسان العيون روح ۷۲۲ ح ۲ حكى عن عبد الله الثقفی رض ان الحجاج احضر انس بن مالك رض وقال له اريدان اقتلك شرقتلة فقال له انس رض لو علمت ان ذالك بیدک لعبدتک من دون الله تعالى قال له الحجاج ولم ذالك قال لان رسول الله علمنی دعاء وقال ءم من دعابه فی کل صباح لم یکن لاحد علیه سبیلاً و قد دعوت به فی صباحی فقال الحجاج علمنیه قال معاذ الله ان اعلمه لاحدا وانت حى فقال خلو سبيله فقيل له فی ذالك فقال رئیت علی عاتقیه اسدین عظیمین فاتحین افواهما ولما حضرته الوفات قال لخادمه ل این آیت در رکوع ۲ بعد از رکوع اول جز ۱۹ ١٢٤ ان لك على حق الخدمة فعلمه دعاء المذكورة وقال له قل بسم الله خير الاسما بسم الله الذي لا يضر مع اسمه شئ في الأرض ولا فى السماء وهو السميع العليم ثمان هذا في الدنيا واما فى الآخرة فيحفظه من النار والعذاب روح ١٢ ٩ ٨م ٢ وجناب حضرت حق جل ذکره در کلام درر نظام خود حکایت از جناب حضرت یعقوب همین مضمون را بیان فرموده کہ قال یا بنی لا تدخلوا من باب واحد وادخلوا من ابواب متفرقة والجمهور على انه خاف عليهم العين لجمالهم وجلالة امرهم ولم يأمرهم فى الكرة الاولى لانهم كانو ابقها فالعين حق عند نا وجوده بان يحدث الله عند النظر الى الشئ والاعجاب به نقصاناً فيه دخلا وكان النبى صم يعوذ الحسن والحسين فيقول اعيذ كما بكلمات الله التامات من كل هامة ومن كل عين لامة وانكر الجبائى العين وهو مردود بما ذكرنا وقيل احب ان لا يفطن بهم عداهم فلا يحتالون لاهلاكهم وما اغنى عنكم من الله من شئى اى انكان الله يريد بكم سوء لم ينفعكم ولم يدفع عنكم ما اشرت به عليكم من التفرق وهو مصيبكم لا محالة ان الحكم الا الله عليه توكلت وعليه فليتوكل المتوكلون التوكل تفويض الامر الى الله تعالى والاعتماد عليه ولما دخلوا من حيث امرهم ابوهم اى متفرقين ما كان يغنى عنهم من الله دخولهم من ابواب متفرقة من شئ اى شياء قط حيث اصابهم ما اساء هم من تفرقهم واضافة السرقة اليهم وافتضا حهم بذلك واخذ اخيهم لوجد ان الصواع في رحله وتضاعف المصيبة على ابيهم الا حاجة استثناء منقطع اى ولكن حاجة في نفس يعقوب قضاها وهي شفقتة وانه لذو علم يعنى قوله اى وما اغنى عنكم اى علمه بان الحذر لا يغني عن القدر لما علمناه اى لتعليمنا اياه ولكن اكثر الناس لا يعلمون ذالك ولما دخلوا على يوسف ادى اليه اخاه ضمد اليه بنيا مين روى انهم قالوا له هذا اخونا قد له این آیت در سوره یوسف در جز ۱۲ له قائح م العين حق وان العين ليدخل الرجل القبر والجمل القدر ١٢ ساله بتشديد ميم بمعنى چار پا و ستوره زبین ۱۴ صله بمعنی نکوهش و سرزنش کننده ۱۲م که یعنی بگرداناندند بدیشان ۱۴ ٤ه در رسوا شدن شان ۱۲ ۱۲۸ جئناك به فقال لهم جنتم فانزلهم واکرمهم ثم اضافهم و اجلس كل اثنين على مايدة فبقی بنیامین وحده فبكى وقال لوكان اخي يوسف حيا لا جلسني معه فقال بقى اخيكم وحيدا فاجلسه معه على مايدة وجعل يواكله وقال له اتحب ان اكون اخاك بدل اخيك الهالك قال من يجد اخامثلك ولكن لم يلدك يعقوب ولا راحيل فبكى يوسف وعانقه ثمه قال له انى انا اخوك يوسف فلا تبتش فلا تحزن بما كانوا يعلمون بنا فيما مضى فان الله قد احسن الينا رجعنا على خير ولا تعلمهم بما علمتك وروى انه قال فانا لا افارقك قال قد علمت اغتمام والدي بی فاذا احبتك ازدادعنه تفسير مدارك شريف - وعلم ان جميع الجوانب والجهات متساوية بالنسبة الى قدرته تعالى وقهره وسلطانه لا ملجاء ولا منجى منه الا اليه فعلى العبد ان يستوی خوفه من الله تعالى في جميع الجوانب حيث كان ولذا اهل اليقظة والحضور لا يفرقون بين اين و این در این حال وحال لمشاهدتهم احاطة الله تعالى فان الله تعالى لو شاء لاهلك من حيث لا يخطر بالبال الاترى انه اهلا النمرود بالبعوضة فكان البعوض بالنسبة الى قدرته كا لاسد ونحوه في الاهلاك وربما رئيت من غض بلقمة فمات فانظر فى ان تلك اللقمة مع انها من اسباب الحيات كانت مبادى الممات فاماته الله من حيث يدارى حياته فيه ولو امعنت النظر لوجدت شئون الله تعالى في هذا العالم عجيبة روح ۴۴۴۲ - واذا وقعت الحبة في الأرض واثرت فيه نداوة الارض وبسبب ذالك ينشق اعلاها و اسفلها فتخرج من الشق الاعلى الشجر المصاعدة ومن الشق الاسفل العروق الغائصة فى اسفل الارض وهذا من العجايب لان طبيعة تلك الحبة واحدة وتاثير الطبايع والافلاك والكواكب فيها واحد ثم انه خرج من احد جانبی تلك الحبة جرم صاعد الى الهواء ومن الجانب الاخر جرم غايص في الارض ۱ بضم نون ۱۳ ۲ بمنی در گلو ماندن ۱۴ ۳ بضم میم من آشکار کننده اسم فاعل و بفتح میم جمع مبده که صیغه اسم ظرف است بمعنی جای آشکار شدن ۱۲ شه امعان بالکر معنی تیز کردن نظر و در رفتن در کاری یعنی در کار غور کردن ۱۳ ۵ جمع شان معنی کار فی فدائی ۱۲۹ و من المحال ان يتولد من طبيعة واحدة طبيعتان متضادتان فعلمنا ان ذالك انما كان بسبب ان يبرهنه بر حكيمه خلاصه روح ۲۲۱ ح۲ و في جوة الحيوان البازى لا تكون الا انثى وذكرها من نوع آخر الحدأة والشاهين ولهذا اختلف اشكالها وهو من اشد الحيوان تكبرا و اضيقها خلقاً روح ع۸ م۲ - واعجب من ذالك وادلى فيه على القدرة الباهرة تعشيش بعض الطير فى الهواء ومن اخبار الرشيد انه خرج يوماً للصيد فارسل بازا اشهيا فلم يزل يعلوحتى غاب فى الهواء ثم رجع لعد اليأس منه ومعه سمكة فاحضره الرشيد العلماء وسألهم عن ذالك فقال مقاتل روينا عن جدك ابن عباس رض ان الهواء معمور بامم مختلفة الخلق وفيه دواب يبيض ويفرخ فيه شيئاً على هيئة السمك لها اجنحة ليست بذات ريش ومن عجايب الطيور الرخ بالضم وهو طير فى جزاير الصين يكون جناحه الواحد عشرة آلاف باع وكان رجل من التجار ممن سافر فى بحر الصين والقتهم الريح الى جزيرة عظيمة فخرج اليها اهل السفينة لياخذوا الحطب والماء فرأوا قبة عظيمة اعلى من مائة ذراع لها لمعان وبريق فتعجبوامنه فلما دنوا منها اذا هى ببيضة الرخ فجعلوا يضربونها بالخشب والفئوس والحجارة حتى انشقت عن فرخ كانه جبل فتعلقوا بريش جناحه فجذوبه ففض جناحه فبقيت هذه الريشة معه وخرج صلبه من جناحه ولم يكمل بعد خلقه فقتلوه وحملوا ما قدروا عليه من لحمه فلما طلعت الشمس اذا الرخ قد اقبل فى الهواء كالسحابة العظيمة وفى رجله قطعة حجر كاليست العظيمة اكبر من السفينة فلما حاذى السفينة القى ذالك الحجر بسرعة فدفعه الحجر فى البحر وسبقت السفينة ونجاهم الله تعالى بفضله ورحمته كذا فى حياة الحيوان روح ع۲ ع۲ - روى ان عيسى ع ملما ادعى النبوة واظهر المعجزات طالبوه بخاق خفاش فاخذ طيناً وصوره ثم نفخ فيه فاذا هو يطير بين السماء والارض قال وهب كان يطير ما دام الناس ينظرون اليه فاذا غاب عن اعينهم سقط ميتاً ليتميز فعل الخلق من فعل الله ۱ معنى آشيا نه ساختن مرغ ۱۲ ۲ که از خلفاء بنى اميه بود ۱۲ ۳ این بازسياه رنگ که سفیدی در رنگش غالب باشد ۱۲ ح ۴ ای بقدر دراز کردن هر دو دست ۱۲ م ۱۳۰ قيل انما طلبوا خلق الخفاش لانه اعجب من ساير الخلق ومن عجايبه انه لحم ودم لغير ريش ويلد كما يلد الحيوان ولا يبيض كما يبيض ساير الحيوان من الطيور ويكون له ضرع ويخرج منه اللبن ولا يبصر في ضو النهار ولا فى ظلمة الليل انما يرى فى ساعتين ساعة بعد غروب الشمس وساعة بعد طلوع الفجر قيل ان يسفر جداً ويضحك كما يضحك الانسان وله اسنان ويحيض كما تحيض المرأة روح ۳۲۸ م ١- قال الوكيع رح لولا الريح والذباب لانتنت الدنيا ومن الاعاجيب ان هذ الضعيف اذا طار فى وجهك ضاق به قلبك ونغص به عيشك وفسد عليك بستانك وكرمك واعجب منه جراتك مع ضعفك على ما يورثك العار ويوردك النار فاذا كان جزعك هذا من البعوض في الدنيا فكيف حالك اذا تسلطت عليك الحيات والعقارب فى لظى روح ۲۵۹ ١- روى ان جالينوس دفع الى اصحابه قرصين مثل البنادق وقال اجعلو احدهما بعد موتى فوق الحديد الذي لعمل عليه الحدادون والآخر فى حب مملوء من الما ثمر اكسر الحب ففعلواكما اوصى فذاب الحديد ا فى الارض ولم يخبر وامنه شيئاً وانجمد الماء وقام بلا دعاء قال الحكماء اراد بذلك انى وان قدرت الى اذابة اصلب الاجساد واقامة الماء الذى من طبعه السيلان ما وجدت للموت دواء روح ۲۹۹ ۱ + فصل ۹ در بیان فضایل و فواید حلم و ترک غضب قيل الحلم حجاب الافات قال قايل مذاقة الحلم مر فى الاول لكن اخره احلى من العسل واز اخلاق پسندیده حضرت ملوک سلاطین که اساطین کارخانه دین متین و حامیان شرع شریف مبین اند اینکه در گلشن اخلاق شان خار آزار نرسته و بر دامن ذی میا من اشفاق شان غبار آزار وستم ننشسته باشد فرد هر انکس که بآزار خلق فرماید : عدد مملکت است آن بکشتنش ۱ سے بضم بمعنی خم ۱۲ : له ای سرخ بسته آب ۱۲ سے بالفتح جمع اسطوانه بمعنی ستون ۱۲ ۱۳۱ فرمایے کہ فبما رحمة من الله لنت لهم ولو كنت فظا غليظ القلب لانفضوا من حولك . آورده اند کہ یکی از بزرگان گفته کہ وقتی بر مائده سلطان متوکل که خلیفہ بس متوکل وجمیع اخلاق حسنہ شامل بود حاضر بودم که طباخ مائده طعام را حاضر نموده عرض کرد کہ امروز بطالع میمون بنجم رهنمون بطبخ طعامے گردیده که دست ہوس وآرزوی هیچکس بدمے وصال چنین نعمت فرحت افزا نرسیده و دهان هیچ آفریده چنین نعمت بالذت وحلاوت غم زدا را نچشیده و آن را بفرموده خلیفه حاضر نمود کا سہ نان خورشی که بحضور خلیفہ حاضر نموده نهاده بود مگسی در ان ظاہر شده بکشیدند مگسی دیگر ظاهر شد آن را نیز بکشیدند و از کثرت حلم و فراست اثر ملالت بر جبین خلیفه ظاہر نمیشد و بموجب وما جعلنا هم جسد الا ياكلون الطعام و ما كانوا خالدین همان نان خورش را تناول مے نمود و حسن شیم و شرم حلم و کرم او را رخصت نداده که پردۂ از روی کار بردارد و او را بحضور اہل دربار سرزنش داده شرمسار و خجل و منفعل سازد چون بعد از فراغ تناول مطبخی خواست که مائده طعام را بردارد خلیفه فرمود که از برائے من فردا همین نان خورش را بطبخ نمای اما مگس ازین کمتر اندازی که امروز انداخته بودی و این معامله را چشم نتوان داشت مگر از سلاطین که صاحبان حلم و مکارم اخلاق وبحلم واخلاق پسندیده در زمان خودها یگانه وطاق اند که واذا مروا باللغو مروا کراما۔ زیراکہ رعیت بدین صفت حمیده دعای صالحہ بادشاه را گویند و لشکریان بدین خصلت پسندیده در خدمت محولۂ خودها رضای پادشاه را جویند و قوام سلطنت و نظام مملکت از دعای صالحہ رعیت و رضا جوئی شاہ باشد چنانکہ بلبل شیراز رحمة الله فرموده رباعی سپاهی در آسوده گی خوش بدار ٭ که در حالی سختی آید بکار ٭ سپاهی که خوشدل نباشد ز شاہ ٭ ندارد حدود ولایت نگاه ٭ و در تورات آمده که هر که ترک غضب کرد بجوار رحمت حق جل علا جا یافت و نیز مذکورست کہ ہرکہ خواهد کہ بجناب لہ این آیت در رکوع نصف جز ۴ ہ این آیت در آخر رکوع اول جز ۱۷ سے این آیت در رکوع قبل از رکوع ربع جز ۱۹ ۱۳۲ حضرت قدس خداوندی عزاسمه قرب یابد عادت ذمی سعادت حلم و خشم خوردن و ترک غضب نمودن و شیوه مرضیه تواضع و عاجزی و کینه گی را از دست ندهد و فی الحدیث اذا جمع الخلايق يوم القيامة نادی مناد این اهل الفضل فيقوم اناس و هم ليسيرون فينطلقون سراعاً الى الجنة ويقولون نحن اهل الفضل فيقال لهم ما كان فضلكم فيقولون كنا اذا ظلمنا صبرنا و اذا اوسئ الينا غفرنا و اذا جهل الينا حلمنا فيقال لهم ادخلوا الجنة فنعم اجرا لعالمین روح ۲۴ ۴ ۱ - آورده اند که هدہدی بخدمت جناب حضرت سلیمان ۴ عرض نمود که یا نبی اللہ تھیاً مہمانی و ضیافت ترا نموده ام اگر از روی کرم اجابت فرمائی حضرت فرمود که تنها مرا و یا بالشکر ہدهد عرض کرد که شاه با جمیع لشکر و سپاه در فلان جزیره مهمان من اند حضرت با جمیع لشکر بموجب اجابت در ان محل حاضر شده هدهد فی الحال بساختن اسباب معاش مهمانان در عقب ملخی پریده و آن را شکار کرده و در دریای که متصل آن جزیره بوده انداخته و مهمانان را بموجب و ما جعلنا هم جسد الا یا کلون الطعام و ما كانوا خالدین آورده اند که کلوایا نبی الله من فاته اللحم فاله المرق یعنی بخورید ای پیغمبر خدا، کسی را که گوشت ملخ نرسد شور با که عبارت از آب دریاست همه را میرسد سلیمان ۴ با همه لشکر از گفتار خوش رفتا ر لطیفه وار که از منقار هدهد استماع فرمودند در خنده در آمده مدة العمر که مقال ہدهد بیادشان آمدی در خنده در آمدندی انتهی و في حياة الحيوان الهدهد منتن الريح طبعا لانه يبنى اخوصه في الزبل وهذا عام في جنسه واذا بخر المجنون بعرف الهدهد ابرأه ولحمه اذا بخر به معقود عن المرئة او مسحورا برده روح ۸۹۱ م ۲ - و اذا بتخر انسان بالجراد البرى نفعه من عسر البول - قال ابن سينا اذا اخذ منها اثنا عشر و نزعت رؤسها و اطرافها وحمل معها قليل اس يابس و شرب للاستسقاء نفعه و اما الجراد البحري فهو من انواع الصدف كثير بساحل البحر ببلاد المغرب ويأكلونه لے این آیت در رکوع اول جزاء کے یعنی آشیانه ۴ سے در سرگین ۱۲ هے تاج سر ہدہد ۱۲ ۱۳۳ كثيراً مشوياً ومطبوخاً ولحمها نافع للجذام روح ۱۷۷۹ و بر حضرات ملوک و سلاطین واجب و لازم است که در حالت خشم و رضا جانب حق جل و علا را فرو نگذارند بلکه در حالت غضب بعقوبت هیچکس حکم نکنند زیرا که مبادا در عقوبت مغضوب علیه حظ نفس خود را را خواهمند و از انچه که مستحق آن است شاید که بسبب غضب تجاوز نمایند و از اینجاست که جناب حضرت امیرالمومنین عمر رض مستی را دید خواست که دره زند آن مست بی باک زبان ناپاک خود را بدشنام کشاد جناب حضرت او را حکم رہائی داده که خذ العفو وامر بالمعرف واعرض عن الجاهلین و فرمودند که چون او مرا بسبب دشنام بغضب آورده اگر در ان حال او را میزدم گویا از برای تسکین غضب خود او را ایذا میکردم نه از برای امتثال فرمان حق جل جلاله و نیز آورده اند که یکی از اہل جرایم سخنان بلند بحضور عمر بن عبدالعزیز رح که خلیفه بس عالی و ارجمند بوده گفت فرمود که اگر مرا بغضب نمیآوردی ترا عقوبت میکردم که والذین یجتنبون کبائر الاثم و الفواحش واذا ما غضبواهم یغفرون و نیز حضرات ملوک و سلاطین را لازم است که تعظیم قرآن مجید و فرقان حمید راحتی المقدور نموده حکم حق سبحانه و تعالی را اولی تر از همه حکمها که الا لله الحکم وهو خیر الحاکمین انگارند و تخلف و عدول را جایز ندارند قال ابو العباس القرآن کله شیان مراعات اداب العبودية وتعظيم حق الربوبية طبقات والرب اسم الله الاعظم ولذالك كل اسم قلبته بطل معناه الا الرب فان مقلوبه البر وهو من اسمائه تعالی والیہ یشیر ما روی عن الخضرہ مانہ قال الاسما لاعظم ما دعا به كل نبی و ولی و خدا واشار الى انه مقدمة الدعوات الانبياء خوربنا ظلمنا انفسنا الآيه وبحور الصحابة خور بنا ما خلقت هذا باطلا الآيه والاعداء نخور بنا ابصرنا وسمعنا فارجعنا نعمل صالحاً الآیه روح ۱۷۲۹۔ خلیلانم العاقل تعظیم القران العظیم لیزداد جاهه و رتبته ولیحذر لے این آیت در رکوع قبل از سوره انفال و قبل از رکوع ثلث جز ۹ ۵ این آیت در رکوع ربع جز ۲۵ ۳ این آیت در رکوع قبل از رکوع ثلث جز ۷ ۴ در این آیت در رکوع قبل از رکوع ربع جز ۱۳ ۵ این آیت در رکوع نصف جز ۸ ۶ این آیت در رکوع ثلث جز ۴ که این آیت در رکوع اول ثلث جز ۲۱ * ۱۳۴ تحقير الملا ينتقص شانه وهيبته الاتري ان السلطان محمد الرابع واعوانه لما رفضوا العمل بالقرآن واخذوا بالظلم والعدوان سلط الله عليهم وعلى الناس بسببهم القحط والخوف فخرج من ايديهم اكثر القلاع المعمورة الرومية واستولى الكفار الى ان طعوا فى القسطنطنية له واشتد الخوف الى ان قال الناس اين المفر كلا لا وزر وكل ذالك وقع من القرناء السوء فانهم يحثون السلطان على الجريان بخلاف الشرع (صفحه ۲۲۰) آورده اند که یکی از سلاطین پسر زالی را محبوس نموده بود زال پریشان حال از درد فرزند دل بند نالان و گریان بعرض کرد که اے امیر فرزند جگر بندم را که حبس فرموده رها کن که من طاقت فرقت او را ندارم وقد قيل اضيق السجون مفارقة الاحباب ومعاشرة الاضداد خلیفه فرمود که من حکم کرده ام که تا زنده و خلیفه ام پسر ترا از حنبس رها نکنم زال پریشان حال سراسیمه اندوه ملال چون از رہائی فرزند مایوس و نا امید گردیده آه سرد از دل پر سوز و درد برآورده روی بطرف آسمان کرده گفت که اے سلطانی که حبس و اطلاق عالمیان بقبضه قدرت تست خلیفه تو آنچه بفرزند دل بندم کرد دیدی و حکمی که در باب فرزندم با من گفت شنیدی و تو خدا وند قادری که قصور او را باطل و آثار قدرت خود را بخلاف آنچه در خیال او میگذرد عاجل ظاهر گردانی که ما يفتح الله للناس من رحمة فلا ممسك لها وما يمسك فلا مرسل له من بعده وهو العزيز الحكيم نميدانم که تو چه حکم خواهی کرد چون این سخن جگر سوز درد اندوز زال بگوش حق نیوش خلیفه رسید دل او بغایت نرم شده بسوخت و از سر غضب در گذشته فرمود که پسر زال را از حبس رها کرده و خلعت های فاخره پوشانیده و بر اسپ قیمتی سوار کرده و در کوچه ها و له گویند شهریست که نام آن بزلبیه بود چون قسطنطین اکبر در انجا آمد پس بنا کرد سور آن را و نام آن شهر را بنام خود گذاشت و آن دارالملک روم شد تا این زمان و نام آن اسطنبول نیز هست و حکایات در باب بزرگی و عظمت خوبی آن بسیارست در انجا شاخی از دریا برآمده است که احاطه کرده جهان شرقی و شمالی را بجانب غربی و جنوبی دریابان واقع است و ارتفاع آن سور بیست و یک نوع است و مذکور است که در ان شهر بسیار باب هستند که قریب صده باشد و از انجمله باب الذهب و آن از آهن و ذهب است ببرهان قاطع ۱۲ ع این آیت در سوره قیمه جز ۲۹ ته این آیت در اول سوره فاطر که قبل از گیرند تلت جز ۲۲ ۳ بضم اول و فتح ثالث نام شهریست مشهور از ملک روم بغایت عظیم بنا م بانی آن که پسر هرقل پادشاه روم بود ۱۲ برهان قاطع ۱۳۴ بازاری ای بغداد بگردانند و این ندا هویدا در دهند که هذا عطاء الله علی رغم الخليفة فرو در جهان حکم هیچکس نشود حکم حکم خداست در عالم : که قل لن يصيبنا الا ما کتب الله لنا الآيه وجاء في بعض الآثار ان الله تعالی یقول یا ابن ادم تريد و اريد ولا يكون الا ما اريدا فان سلمت لی ما ارید اعطيتك ما تريد وان نازعتني فيما اريد انتحيتك فيما تريد ثم لا يكون الا ما اريد فالادب مع الله تعالی ان يستسلم العبد لما اظهر الله تعالى في الوقت ولا يريد احداث غیره روح ۱۸۲ - روی ان شابا كان يا مروينهى فحبسه الرشيد في بيت وسد المنا فذ ليهلك فبعد ايام روی فی بستان يتخرج فاحضره الرشيد فقال من اخرجك قال الذي ادخلني البستان فقال من ادخلك قال الذی اخرجني من البيت فتعجب الرشيد فبكي و امر له بالاحسان وبان يركب فرشا و بنادي بنيا يد يه هذارجل اعزه الله و ادا لرشيد اهانته فلم يقدر الله الا اكرامه و احترامه قال الفقيه ابوالحسن وقع القحط ببعض ادفرضوا قصتهم الى على بن عيسى الوزير فكتب على ظهرها لست بسماء اسقيكم ولا بارض فاكفيكم ارجعوا الى بارئكم روح ۲۷۹ و تا ممکن باشد از شیوه مرضیه حلم و قول لین و سخن نرا نگذشته قصد خونریزی و شرانگیزی و فتنه خیزی را نکنند که اخر الحيل السيف فرو زبانه بته خار از درشت خونی تست * اگر شوی تو ملایم جهان گلستان است و تا کار بزر بر میآید جان در خطر افکندن نشاید : اگر بالفرض دشمنی پیدا شود با یدکه او را بانواع حیل و احسانها و نکوئی وحلم و دلجوئی و نرم گوئی اختصاص دهد شاید که دوست گردد فرو تیغی که در نیام برار و فستان ز خصم * واثق خموش باش که تیغی تحمل است : که عسى الله ان یجعل بینکم و بين الذين عا ديتم منهم مودة الله قدیر والله غفور رحیم رباعی گر اندیشه داری ز دشمن گزند : بتعویذ احسان زبانش به بند * مزن تا توانی براجنگره : که دشمن اگرچه زبون لے ہر سہ حرکت بمعنی ہلاک و خاک آلودہ شدن ۱۲ ه سله این آیت در رکوع قبل از رکوع ثلث جز ۱۰ سکه این آیت در رکوع قبل از رکوع نصف جز ۲۸ * دوست به : و سخن نرم را در دل اثری ست که بآخر ثمر ظفر بخشد که فقولا له قولا لينا لعله يتذكر او يخشى : روى انه تكلم رجل فى زين العابدين رضی بن علی بن حسین بن علی رضی بن ابیطالب و افترى عليه فقال له زين العابدين ان كنت كما قلت فاستغفر الله وان لم أكن كما قلت فغفر الله لك فقام الرجل اليه وقبل رأسه وقال جعلت فداك لستُ كما قلت فاغفر لى قال غفر الله لك روح ۲۷۱۰ - آورده اند که ماری را پرسیدند که چون افسون گر بدر سوراخ فام تو میآید با آنکه در میان بغض و عناد ذاتی قدیمی و دشمنی و عداوت صمیمی ست چون نرم نرم چیزی میگوید تو بگفته دشمن عمل نموده و فریب قول دشمن را خورده از خیالات نفسانی و همزات شیطانی از سوراخ خانه خود بدر میائی تا ترا بدست کرده هلاک می سازد و هذا ضلال بواح وخسر، بواء دریغز صراح و وقوع فى طعن الرماح مار در جواب گفت که این مروت نباشد که یکی برخانه من آید اگرچه دشمن باشد و بلطف و مدارا و نرمی و چرب زبانی گوید که برون آئی ومن برون نیایم فرد رفق با دوستان نمیگویم : رفق کن با کسے که دشمن تست : ويقال فلان اعمر من حية لانها لا تموت الاقتلاً وفلان اعمر من الضاد وذالك انها تعيش سبعمأة سنة ويقال فلان اعمر من النسر لانه تعيش ثلاث ميأة سنة روح ۱۴۵۹ قال الله تعالى لا يستوى الحسنة ولا السيئة اى الكلمة الحسنة والكلمة السيئة ادفع بالتي هی احسن اى ادفع الكلمة القبيحة بالكلمة اللتى هى احسن فاذا الذي بينك وبينه عداوة كانه ولى حميم يعنى اذا فعلت ذالك صار عد وك صديقاً لك مثل القريب وقد قيل الحلم يورث الحلم و تا کار بسخن نرم و آهسته ساخته شود کلام زشت غضب آلود درشت بر زبان نباید راند زیرا که سبب نفرت بنده گان خداوند جل ذکره ه این آیت در رکوع بعد از رکوع نصف جز ۱۷ که این آیت در رکوع قبل رکوع آخر جز ۲۴ - ت بالکسر معنی آهستگی و برده باری ۱۲ ح بالکسر معنی دوست و مصاحب ۱۲ ح ۱۳۴ همین ست و بس فرو زمانه بته خارا ز درشت خوئی تست + اگر شوی تو ملایم حبان گلستانت قیل الحلم محاب الافات و قیل الحلم ملح الاخلاق چنانکه اورده اند که نوشیروان از بزرجمهر حکیم پرسید که حلم چیست گفت نمک خوان اخلاق زیرا که چون حلم را قلب نمائی ملح گردد چنانکه طعامی بی ملح ذایقه دل پذیر با کمال نیارد همچنین خلق بی حلم جمال ندارد فرد تیغی که در نیام برار و فغان ز خصم + واثق خموش باش که تیغے محل ست + حکی ان ابراهیم ع م لما را ملکوت السموات والارض را عاصیاً فی معصیته فقال اللهم اهلکه فاهلکه الله ثم را اخر فد عا عليه فاهلكه الله ثم را ثا لثا فد عا عليه فاهلكه الله ثم را رابعا فد عا عليه فاوحی الله تعالى عليه ان تق يا ابراهیم ع م فلو اهلكنا كل عاص شئام لم يبق احد من الخلق و لكنا نحلمنا لا نعذا يهم بل نمهلهم فاما ان يتوبوا و اما ان يصروا فلا يفواننا شیئی روم ۲۷۷ م ص و جناب حضرت حق عز اسمه حبیب خود را میفرماید كه فيما رحمت من الله لنت لهم ولوكنت فظا غليظ القلب لا نفضوا من حو لك رباعی کس نبیند که تشنگان حجاز + بر لب آب شور گرد آیند + هر کجا چشمه بود شیرین مردم و مور و ملخ گرد آیند + و سئل رسول الله ع م عن حلم ابراهيم ع م فقال ع م فوالله انه لا شبه الناس بی خلقا وخلقا رو ۲۷۵ م ۲۲ و مر عامرے برجل قد صلبه الحجاج قال يا رب ان حلمك على الظالمين اضر بالمظلومين فرای فی منامه ان القيمة قد قامت وكانّه دخل الجنة فرای المصلوب فيها في اعلى علييين فاذا مناد ينادي حلمى على الظالمين احل المظلومين فی اعلى علييين رو ۲۷۹ م ۲ الحق که حلم صفتی ست از صفات حمیده خداوند عزیز رحمن و خلقی ست از اخلاق پسندیده پیغمبران ذی شان و بیاید دانست که غضب در بسیار مواضع از عفو بهتر ست زیرا که له بفتحتین بمعنی پادشای و پروردگار و تصرف و عالم فرشته گان و عالم معنی و عالم ارواح و بمعنی عالم غیب و بمعنی مقام عبادت فرشته گان است که دران عبادت بی قصور و فتور مدل شود ۱۳ عباسی این ایت در رکوع نصف جریم شد بلکه بمعنی خلقت و صورت وصفت چیزی ۱۲ ع ۱۳۸ غضبی که از برای اعلام معالم دین متین و اجرای مراسم حدود شرع شریف مبین باشد ستوده و محمودست و انچه از صحابہ کبار رحمهم الله الملک الغفار از غضب و تشنیع و تهجین و آویزش و آمیزش و ستایش و آفرین که کرده اند چون همہ حِسْبَةً لِله بوده جمله در طاعات و عبادات شان محسوب گشته اما غضبی که از جہتہ حرص و خویشتن داری باشد مذموم ست و آن شعله ایست از آتش شیطان و شجریست کہ ثمرش بجز ملالت و ملامت و پیشمانی نباشد چه غضب خوئی ست از خوئی های زشت سگان و شیوه ایست از شیوه های زشت شیطان و فی الخبر خلق الغضب من النار اللتی خلق منها ابلیس و فی الحدیث الغضب من نار الشيطان الا ترى الى حمرة عينية وانتفاخ اوداجه روم ۲۵۲ قال الشيخ رسلان الدمشقى الغضب يقيمك مقام ذل الاعتذار طبقات و بباید دانست که عاطفت ذوالجلالی و عنایت لا یزالی طایفه را از بدایت فطرت بعلو درجات بز نام کشی و سيق الذين التقوا بر جاده و اما من خاف مقام ربه بقدم و نهى النفس عن الهوى بعا وفان الجنه هي المأوى رسانید و عزت متعالی از سطوت لا ابالی طایفہ را از مبدء خلقت بر جَنت در کاتُ بتازیانہ قہر وسيَقَ الذين كفروا بر جاده فأما من طغى بقدم و اثر الحيوة الدنيا بمعا د فان الجيم هي المأوى دوانند كه هؤلاء في الجنة ولا ابالی و هؤلاء فى النار ولا ابالی قال الشيخ على الخواص ره اذا حفت العناية الالهية عبد اصار كل ذرة من عمره تفا دهر الف سنة من عمر غيره واذا تخلفت العناية الالاهية عن عبد صار كل الف سنة من عمره لاتساوى ذرة من عمر غيره طبقات و اگر نه عنایت بی علت او سر بگریبان جان بر آورد از کمند قهر و سلاسل مکر او چگونه توان جست و بند له و بمعنی زشتی و طعن بکسی ۱۲ ۲ بمعنی زشت و معیوب گردانیدن ۱۳ ۳ آن است که مادر او کنیز و پدر او آزاد باشد و بمعنی ناکس و فرومایه ۲۹۹ له این آیت در رکوع قبل از رکوع ربع جزء ۲۴ شه این آیت در سوره والنازعات جزء ۳۰ کہ بالفتح بمعنی سخت گرفتن و حلم بردن ۲ که بمعنی زمین فراخ ۱۲ م و بمعنی منازل دوزخ ۱۲ حـ شه این آیت در رکوع قبل از رکوع ربع جزء ۲۴ شہ این آیت در سوره والنازعات جزء ۳۰ ۱۳۹ طلسمات اعظم اور ابقدام قوت توان شکست که واذا رايتم الجمال طابوا واذا رايتم الجلال ذابوا آن را که گوش ارادت که آفریده اند چوکند که بشنود و آن را که کمند سعادت می برد چون کند که نرود : فصل ۱- در بیان عفو و فضایل و فواید آن علما گفته اند که گناه اگر چه بزرگ باشد اما فضیلت عفو کننده بزرگ تر از ان است که والکاظمین الغیظ والعافین عن الناس والله یحب المحسنین - آورده اند که جناب حضرت امام الملة قایل الحق لغیر العلة امام اعظم صوفی کوفی را کسی بر رخساره مبارکش طپانچه زد حضرت فرمود که من هم میتوانم که ترا طپانچه زنم اما نزنم و قادرم که نزد خلیفه از تو شکایت برم اما نبرم و میتوانم که در سحرگاه باناله جان سوز و آه جان کاه بدرگاه جناب حضرت اله جل جلاله بنالم اما ننالم و نیز مرا بمسلم است که فردا قیامت بحضور پادشاه با جلال و عظمت عرض دست بر بندم و داد خود از تو بستانم و این را نیز نکنم و بعزت و جلال خداوند کریم عز اسمه با تو عهد کردم که اگر مرا در روز قیامت از فضل و مرحمت جناب حضرت خداوند جل جلاله رستگاری نصیب و شفاعت من در معرض قبولی قریب باشد بی تو در بهشت قدم نه نهم قال الله تعالی خذ العفو وامر بالعرف واعرض عن الجاهلين. روى ان لما نزلت هذه الآية فقال النبي صلعم ما تفسيرها فقال له جبرئيل ان الله يأمرك ان تصل من قطعك وتعطى من حرمك وتعفو من ظلمك قال صلعم ما من عبد يظلم بمظلمة فيعفو عنها ابتغاء لمرضات الله تعالى الا زاده الله تعالى بها عزا و نیز عفو از جمله اخلاق پسندیده فایق و صفات مرضیه جناب حضرت خالق و از خصال حمیده اهل جنت که قول رسول مقبول بران گواه و ناطق است که قال صلعم من اخلاق اهل الجنة لا تجد الا فى الكريم العفو عمن ظلمك والبذل لمن حرمك والاحسان لمن اساء اليك قال يحيى بن معاذ رضا طابت الدنيا الا بذكرك و الاخرة له این آیت در رکوع بعد از رکوع ربع جزء ۲ له این آیت در رکوع قبل از سوره انفال وقبل از رکوع ثلث جزء ۹ * مه بکسر سین انچه خیالات موسوم سحر بهیکل عجیب در نظر میاید و نیز بشکلی و صورتی عجیب که بالای خزاین تعبیه کنند ۱۲ م ۱۴۰ الا بعفولك ولا الجنة الا بلقائك قال الشيخ ابوالحسن ۲۲ سمعت وصف ربی فی جبل فبت عند باب صومعته ليلة سمعته يقول اللهم ان بعض عبادك طلب منك تسخير الخلق فاعطيته مراده وانا اریدان لا يحسّنوا معاملتهم معى حتى التجى الا الى حضرتك ۲۸ م م ۲- آورده اند که کعب بن زہیر ہ که از جمله فصحا و از زمرہ بلغای عرب بودہ پیش از انکه بشرف سعادت اسلام فایض و مشرف گردد زبان ہذیان ہرزه بیان بهجو از خدام عتبۀ رسالت و عاکفان کعبه جلالت ملوث کرده بود و جناب حضرت ختمی مآب خون او را ہدر د مباح فرموده بودند چون کعب ازین خبر وحشت اثر آگاه و مطلع گردیدہ از ہیبت جلالت آنحضرت عقرب وار چپ و راست میگریخت و عرق ندامت و خجالت از وجود معصیت آلودش میریخت و دانسته بود که از آسیب قہر آنحضرت جز بظلال بے زوال مالا مال رحمت او کہ وما ارسلناك الا رحمة للعالمين کہ ذرات عالم و عالمیان را شامل وغرقای بحر عصیان را متکفل ست پناہ نتوان برد قال بعض الحكماء ان الله تعالى خلق محمد ا ۲۶ مجعل رأسه من البركة وعينيه من الحياء واذنيه من العبرة ولسانه من الذكر وشفتيه من التسبيح ووجهه من الرضى وصدره من الاخلاص وقلبه من الرحمة وفؤاده من الشفقة وكفيه من السخاوة وشعره من نبات الجنة وريقه من عسل الجنة فلما اكمله بهذه الصفات ارسله الى هذه الامة فقال هذا هديتى اليكم فاعرفوا قدر هديتى وعظموه كذا فى زهرة الرياض روم ع ۴۴ ۲۱ و قصیدہ غراکہ بران نعت و کمال جناب حضرت ختمی مآب مجلی و آراستہ و پیراستہ بودہ ترتیب نموده برسم مردم عرب بر اشتر سوار شدہ طے فیانی و مراحل و قطع بیابانها و منازل را نموده و این بیت قصیده موصوفه را مکرر خوانده که فالیت ۲۸ ارسی بها من كلاله ، لا من حقى حتى ملاقاتى محمدا تا اینکه خود را بآستان ملک آشیان جناب حضرت بانصرت والا نهمت رسانیده افتتاح با نشا و قصیده ۱ معنی یہ کسے را نگفتن ۴ ۲ لے معنی چوب پایان در که بران پای میگذارند ۱۳ ج که معنی مقیم شونده گان ۱۲ ح ع این آیت در رکوع قبل رکوع قسط جز ۱۷ اھ معنی بیابانہا ام و ہ بمعنى اعيا و ذهاب قوت ۱۲ ح شہ معنی سو دہ شدن ۱۳ ه بخش خواندن ۱۳ ۱۴۱ موصوفه نموده در ضمن آن استعفای ماثم و استغفار جرایم که در آن مندرج بود او انموده با سید عفو التجا بدرگاه ذی جاه عالم پناه و خلق عظیم کریم و حلیم بی ریب و اشتباه و انک لعلی خلق عظیم آورده و چون جناب حضرت رسالت مآب کلام درد اندوز و ناله ہاے جگر سوز و آه ہاے پرسوز جان سوز اورا استماع فرمودند رقم عفو بر بیہوده گوئی او کشیده که ولا تزال تطلع علی خائنة منهم الا قليلاً منهم فاعف عنهم و اصفح ان الله يحب المحسنين بر ديجانی که یمن آن استنجاح امانی توان نمود از تن روح پرور و جسد مبارک مطهر کشیده بد و حواله نموده او را در سلک بندگان خاص اختصاص نموده مقید و منخرط گردانیده رباعی ز ابتدای دور عالم تا بعهد پادشاه : از بزرگان عفو بوده و از گناه گاران گناه : دوست دارد عفورا پروردگار : آنچه ایزد دوست دارد دوست دار : که انك عفو و تحب العفو حكى ان الحجاج اراد قتل شخص فقال له لى اليك حاجة قال ما هي قال اريد ان امشى معك ثلاث خطوات ففعل الحجاج فقال الشخص من هذه الصحبة ان تعفو عنى فعفاعنه روح ۳۰ ۲ ۶ وروى عن عمر بن عبد العزيز انه قال احب الامور الى الله ثلاثة العفو عند القدرة والقصد فى الجدة والرفق بعباد الله وما رفق احد بعباد الله تعالى الا رفق الله به فرو شرمنده ازانیم که در روز مکافات : اندر خور عفو تو نکردیم گناهی : قال الشيخ رسلان الدمشقى مكارم الاخلاق العفو عند القدرة التواضع في العزة والعطاء بغير المنة طبقات - آورده اند که روزی آن نوباوۀ بستان ولایت با کورۀ باغستان هدایت سبط بنى بخلي ولى ريحان رسول الثقلين جناب حضرت سید الشهدا امام حسین بن علی رض که پژمردگی و افسردگی شان سوہان روح و روان و کاہش جسم و جان آنحضرت عمر بوده با جمعے مهمانان بر سر خوانی نشسته بودند خادمش با کاسۀ آش گرم بمجلس درآمده و از غایت هیبت و دهشت ا این آیت در رکوع اول سوره نون قبل از رکوع ربع جز ۲۹ ۲ این آیت در رکوع ۴ بعد اندر کوع ربع جز ۶ ۳ بالضم معنی جامه مخطوط ۱۲ ۴ ۵ سنجاح بالفتح معنی فیروزی و بر آمدنا حاجت ۱۲ ۶ ه بالفتح بمعنی میانه رفتن و میانه بودن ۱۲ هے به تشدید دال بمعنی تیز وا د مندی نمودن ھے بمعنی میوه تازه و نو رسیده ۱۲ ح ه بمعنی میوه نورسیده ۱۲ ج سه بمعنی عسل ۱۲ ع ۱۴۲ پایش بحاشیه بساط بند شده کاسه آش گرم برشانه زاده کونین افتاده و آش های گرم بر خساره مبارکش ریخته متالم گردید جناب حضرت از روی تادیب نه از روی تعذیب در وی نظر کرد در حال بزبان خادم جاری شد که والکاظمین الغیظ جناب حضرت فرمود که خشم خود را خوردم خادم گفت که والله یحب المحسنین جناب حضرت فرمود که مئونت معیشت ترا بذمه خود لازم گردانیدم و از مال خودت آزاد کردم که فمن عفی و اصلح فاجره علی الله اما عفو در جائی ست که حدی از حدود شرعی دران نباشد بلکه در محل حد شرعی قهر و غضب از جمله لوازم و مأمور بیست که ولا تاخذ کم بهما رافة فی دین الله الایه رباعی اگر آن جرم را حدی ست شرعی : نباید داشت آنجا عفو مرعی : که عفو او در ان اجرای حدست : بلا را سد شرعی همچو سد ست : و بمقتضای مقوله معقوله مقبوله اخوك من دلك على الخیر سخن ناصحان و شفیعان که در باب عفو و تجاوز از گناهان مجرمان گویند که و العافین عن الناس والله یحب المحسنین را شنودن عادت اهل سعادت است و عفو نمودن نشان رفعت و بلندی هست ست فرو منه بر آتش اندیشه بیكناهان را بآب عفو بشوی نامه گنه گاران : قال الشيخ على الخواص رح انما اخبر الله تعالى انه اقرب جارلنا بشارة لنا باضافة فضله ورحمته علينا قبل كل احد من الخلق فنحن اقرب الى عفوه ومغفرته ومسامحته لانه اولى من وفى بحق الجار وان کینا نحن لم نوف طبقات - آورده اند که روزی مامون شاه ببارگاه عام فرمود که اگر اهل جرایم بدانند که مرا در عفو فرحت و مسرت و خوشی تا بچه حد است هر آینه جرایم را به تحفه بنزد من آوردندی زیرا که مرا در هیچ نعمتی از نعمای الهی جل جلاله آن قدر لذت و فرحت حاصل نمیشود که در عفو جرایم که العفو زكوة الظفر سکندر را پرسیدند که عفو در کدام وقت نیکوست گفت در وقت قدرت و ظفر بر خصم تا بدان عفو شکر گزاری کرده باشی قال الشیخ رسلان الدمشقی : اذا قدرت علی عدوك فاجعل العفو عنه شكرا لمقدرتك علیه طبقات و ۱ه این آیت در رکوع بعد از رکوع ربع جز ۴ ۲ه یعنی مایحتاج النفقة وتوشه و سفر و رنج ومحنت ۱۲ ۳ه این آیت در رکوع ربع جز ۲۵ ۴ه این آیت در اول سوره نور در رکوع قبل از رکوع نصف جز ۱۸ ۱۲۳ نیز شفاعت در اجرائے حدود شرعی مدخلی ندارد که ولا تاخذكم بهما رأفة فی دین الله الآیه زیراکه شفاعت در حدود مقرره شرع شریف از اهل ایمان وامانت ودین و دیانت نباید فرد اگر شرع فتوے دهد بر هلاک * الا تا نداری زکشتنش باک * ومن بلاغات الزمخشری - شيان شينان فی الاسلام الشفاعت فی الحدود والرشوة فی الاحکام روح ۲۸۴ ج ۱- و در حدیث است که ای امت عالی ہمت والا نہمت سامی رتبت مرحومه اگر شما گناه نکنید جناب حضرت خداوند جل ذکره طائفه دیگر بیا فریند که آنها گناه کنند و او تعالی عفو کند فرد شرمنده از اینم که از بهر مکافات * اندر خور عفو تو نکردیم گناهی * که تا رحمت بی علت و غایت او در مرآت عفو تجلی نموده تشنگان بادیه ذلت و معصیت را بآب زلال رحمت بی متناهی سیراب و مباهی گرداند فرد شافعی همچون جرم بخشی چون آله * گر بترسند از گناه روی گنه گاران سیاه فرد چون بدیدم عفو تو عاصی طلب * عرصه عصیان گرفتم زین سبب * فصل ۱۱- در بیان صلح و فضیلت آن بباید دانست که در طلب صلح بذل اموال و استعمال مکاید وحیل ضرورست فرو نفع این بازار نتوان یافت بے جنس فریب * گر تو سود اندیشه سرمایه کن تزویر را * واگر دشمن میل صلح را داشته طلب صلح کند ابا نباید کرد * که وان جنحوا للسلم فاجنح لها وتوكل على الله انه هو السميع العلیم ابیات اگر صلح جوید عدو سر مپیچ * دگر جنگ تو بر عنان بر مپیچ * چو زنهار خواهد کرم پیشه کن* به بخشای و ز مکش اندیشه کن * اگر پیل زوری و گر شیر جنگ * بنزدیک من صلح بهتر که جنگ* واگر دشمن در طلب صلح اراده مکر و خیال فریب داشته باشد که وان یریدوا ان يخدعوك فان حسبك الله باید که از صلح روگردانی نکند و اعتماد بقول قایل ولا يحيق المكر السيى الا باهله کرده فرار له این آیت در رکوع اول سوره نور در رکوع قبل از رکوع نصف جز ۱۸ ساله بالفتح بمعنی عیب وزشتی ۱۲ ج ۵۳ این آیت در رکوع ۲ بعد از رکوع اول جز ۱۰ شه این آیت در رکوع ۲ قبل ز رکوع ربع جزء ۱۰ شه این آیت در رکوع قبل از سوره یاسین جز ۲۲ ۱۴۴ بسوے او سبحانه و تعالیٰ کہ توبوا الی الله جمیعا ایها المؤمنون لعلکم تفلحون ۱ کہ وہ حافظ و ناصر بر حق و کافی و بسنده مطلق قابل فأن حسبک الله را دانسته سپرد کار ہا را بسوے سبحانه تعالیٰ باید کرد که ایس الله بکاف عبده ۲ و جناب حضرت رسول مقبول فرموده که من حفر لاخیه قلیبا اوقعه الله تعالی فیه قریبا و امید دوستی بجز از خداوند جل ذکره از دیگرے نکنند که نجات دهنده از مکر دشمن اوتعالیٰ ست و بس که قَدْ مکروامکرهم وعند الله مکرهم وانکان مکرهم لتزول منه الجبال وصارالمكرسببًا لهلاكهم غيرهم من حفر لاخیه جبا اوقع فیه مکبا روح ۴۰ ح ۲ فرد کار ساز ما بفکر کار ما ٭ فکر ما در کار ما آزار ما و اصلاً ستیزه و لجاج نباید کرد چه ستیزه و لجاج مذموم و محظور که اطیعوا الله و رسوله ولا تنازعوا فتفشلوا وتذهب ریحکم واصبروا ان الله مع الصابرین۳ قالوا الرياح للخير والريح للشر لقوله عمر اللّهم اجعلها رياحًا ولا تجعلها ريحًا اما قوله تعالیٰ وجرین بهم بریح طیبة فقد جاء فیه الریح المفردة بمعنى الخیر والنفع باعتبار قیدا لا باعتبار اطلاقها روح ۲۹۶ ح ۲۔ و طالب صبر و سکون و صلح در دار دنیا مظفر و منصور و در عقبیٰ بعطا ہاے گوناگون مباہی و مفتخر و ماجور و مسرور باشد و عن انس رض انه قال من صلح بین اثنین اعطاه الله تعالى بکل کلمة عتق رقبة رباعی ستیزه مکن زانکه باد ستیز ٭ کند باغ انصاف را برگ ریز ٭ کند عاقل اندر رہ صلح سیر ٭ تو این راہ گیر و که الصلح خیر ۴ قال بعض العرفاء ان شئت ان تصیر من الابدال فحول خلقک الى خلق الاطفال ففیهم خمس خصال لو کانت فی الکبار ، لكانوا ابدالًا لا يهتمون الرزق واذا تخاصموا تسارعوا الى الصلح ولا يشكون من خالقهم اذا مرضوا ویأکلون الطعام مجتمعین و اذا خافواجرت عیونهم بالدموع روح ۸۶۸ ح ۱ و جناب حضرت حق جل جلاله فرموده که واصلحوا ذات بینکم واطیعوا الله ورسوله ۱؎ این آیت در رکوع بعد از رکوع اول جزء ۱۸ ۲؎ این آیت در رکوع ۲ قبل از رکوع ربع جزء ۱۰ ۳؎ این آیت در اول رکوع جزء ۱۰ ۴؎ این آیت در رکوع آخر جزء ۱۳ ۵؎ این آیت در رکوع ۲ اول جزء ۱۰ ۶؎ این آیت در اول رکوع نصف جزء ۱۱ ۷؎ بالفتح و آن گروهی است از بنده گان خداوند که حق تعالیٰ زمین را بوجود ایشان قایم دارد و ایشان هفتاد نفرند چہل در شام میباشند و سی کس در جاہائے دیگر اگر یکی ازینان بمیرد دیگرے از مردم بجائے او مقرر شود ۲ ۱ ۸؎ این آیت در رکوع ۴ بعد از رکوع ثلث جزء ۱۰ ۹؎ این آیت در اول سوره انفال در رکوع ثلث جزء ۹؛ لا ۱۴ ان کنتم مؤمنین حقا قوله تعالی ذات بینکم ای حقیقة ما بینکم بالمودة وترك النزاع جلالین و نیز فرموده جل جلاله که وان طایفتان من المؤمنين نزلت فى قصة وهى ان النبي مر راکب حمارا و مر عبد الله بن ابی قبال الحمار فسک ابن ابى انفه فقال ابن رواحه رو لبول حماره اطيب ريحاً من مسكك فكان بين قوميهما ضرب بالايدي والنعال والسعف اقتتلوا فاصلحوا بينهما فان بغت تعدت احديهما على الاخرى فقاتلوا اللتي تبغى حتى تفيئ ترجع الى امر الله الحق فان فاءت فاصلحوا بينهما بالعدل بالانصاف واقسطوا اعدلوا ان الله يحب المقسطين انما المؤمنون اخوة فى الدين فاصلحوا بين اخويكم اذا تنازعا واتقوا الله لعلكم ترحمون جلالين وكذا ورد کوفوا تی الله اخونا ای فی طریق الرحمان لا فی طريق الشيطان روح ۲۶۸۰ - قوله تبغى بغت البغى الاستطالة والظلم وزوال الشئ قوله تعالى واقسطوا وهو امر باستعمال القسط على طريق التمتم بعد ما امربه فى اصلاح ذات البين قوله تعالى واتقوا الله فالتقوى تحكمكم على التواصل والتراهم وكان عند فعلكم ذالك وصول رحمت الله تعالی الیکم سر جو امدارك شريف * فصل ۱۲- در بیان سیاست و فواید آن بباید دانست که سیاست سلطان بمنزله آب ست که وجعلنا من الماء کل شيئ حی اما در محل که استحقاق آن داشته باشد رباعی خوش آن شهریاری که از روی دانش پوتامل کند در کتاب سیاست ؛ سر تیغ او گلشن سلطنت را و تر و تازه دارد بآب سیاست * وعن اردشير لا سلطان الا برجال ولا رجال الا بمال ولا مال الا بعمارة ولا عمارة الا بعدل و حسن سياسة وقيل السياسة اساس الرياسة روح ۲۷۹۶- و دیگر ملوک و سلاطین را باید که تا بتوانند راز خود را بمر دم نا آزموده و نامحرم و خاین در میان نه نهند لان الامرا ر لا توهب له این آیت در رکوع قبل از رکوع ثلث جز ۲۶ ۱۲ معنی شاخهای خرما ۳ معنی باشین والتي الفوقانيه یعنی چیزی که سخت و محکم باشد ۲ اما ل الشيخة موحدة يعنى آنچه مقدر و معامله که میان دوکس باشد در معنی بیان چی نیز آمده ۱۳ ۶۶ سیاست بمعنی پاس داشتن ملک و حکم راندن پر رعیت و قهر کردن و هیبت نمودن و ضبط ساختن مردم از فسق بترسانیدن ۱۲ که این آیت در رکوع ۲ قبل از رکوع ربع جز ۱۲۶ ۱۴۲ الاللامناء والانوار لاتفيض الاعلى الادباء روح ۴۲ م ا ـ واعلم ان في قوله تعالي ولا توتوا السفهاء الايه اشارة اخرى وهى ان اموال العلوم وكنوز المعارف لا توتى لغير اهلها من العوام ولاتذكر كما حكى ان بعض الكبار ذكر بعض الكرامات لولى فنقل ذالك بعض السامعين في مجلس اخر وانكره رجل فلما رجع الى الاصل قال لا يباع الابل في سوق الدبناج روح ۴۱م۱ واعلم ان افشاء السرايس من المرؤة خصوصا افشاء اسرار السلاطين الفتورية والمعنويا. لا يخفى وكل سر اذا جاوز اثنين شاء اى المسام المساميه او الشفتين روح ۴۰۰م ۴ زیر اکه نانوسی را محرم از خود ساختن در از خود را بر روی روز انداختن و زود سرار با غیار باختن و دیدست خود از برای خود اسباب زوال مملکت و سلطنت انداختن واسپ جور وجفا را بر خود تاختن ست که السر اذا جاوز اثنين شاء حکیمی گفت کان دو چیز در لب نیست چه محرم راز در جهان کمتر پس هر سری که داری مخفی بهتر آورده اند که یکی بنوشیروان گفت که فلان کس از ندمای خاص سر پنهان ترا آشکارا کرد نوشیروان فرمود که همان شخص را سیاست در خاک پنهان سازید که لا ملك الا بالعدل ولا عدل الا بالسياسة چنان گفته اند که سه چیزی سه چیز پایدار نماند مال بی تجارت وعلم بی بحث وملک بی سیاست پس سلاطین را لازم ست که ترک عقوبت نکنند در حق کسی که سزا وار آن باشد و تانمکن قصد خون ریزی و فتنه انگیزی نرانند که آخر الحیل السيف وقد روى ان داؤد عمر اراد بنيان بيت المقدس فبنا به مرارا فكلما فرغ منه نهدم فشكا إلى الله تعالى فاوحى الله تعالى اليه ان بيتى هذا لا يقوم على يد من يسفك الدما فقال داودء مربا رب اليس بك ذالك القتل في سبيلك قال بلى ولكنهم اليسوا من عبادى قال يا رب فاجعل بنيانه على يد من فاوحى الله تعالى اليه ان اومرا بنك سلیمان ۴ ريينه والغرض من هذه الحكاية مراعات هذه النشأة الانسانية وان اقامتها أولى من هدمها الا ترى الى اعداء الدين انه قد فرض الله في حقهم الجزية والصلح ابقاء عليهم روح ، ۴ م ۱. وكما ان في العالم الكبير ارضا وجبالاً ومعادن وبحاراً وانهاراً جداول وسواقي فذالك في الانسان الذي هو العالم ۱۴۷ الصغیر مثله فجسده کالارض و عظامه کالبجال و مخه کالمعادن و جوفه کالبحر و امعائه کالانهار و عروقه کالجداول و شحمه کالطین و شعره کالبنات و منبت الشعر کالتربة الطیبة و راسه کالعمران و ظهره کالمفاوز و وحشته كالخراب و تنفسه کالریاح و کلامه كالرعد و اصواته کالصواعق و بکائه كالمطر و سروره كضو النهار وحزنه كظلمة الليل ونومه كالموت و يقظته کالجیاتی وولادته کبدء سفره و ایام صباه کالربیع و شبابه كالصيف و كهولته كالخريف وشيخوخته كالشتاء وموته كانقضاء مدة السفر والدوت من عمره كالبلدان والشهور كالمنازل والاسابيع كالفراسخ وايامه كالاميال وانفاسه كالخطى وكلما تنفس نفسًا كان يخطو خطوة الى اجله فلابد من التفكر في هذه الامور دوم ۳۲۱ ج ۲- آورده اند که سلطان سکندر بعد از ظفر بر اهل شهر همر قتل فرمود ارسطاطالیس حکیم از برای وی کتابی مشتمل بر عتاب نوشته مضمون در حکمت مشحونش اینکه اگر قبل از ظفر در قتل دشمنان معذور بودی بعد از ظفر تر در قتل زیردستان چه عذر و چه حجت چه در قتل بنی نوع انسان تخریب بنیان رب الارباب ست و این امری ست بس مشکل و ناصواب فردای قیامت بحضور رب العزت از عهده جواب نخواهی برآمد ان ترید الا ان تكون جبارا فی الارض وما ترید ان تکون من المصلحین باید که مضر و مضات این احقر الناس را گوش و خودرائی و خود پسندی خود را فراموش و شربت عذب فواید سخن معنوی را بکام دل نوش کن تا به هیچ عارضه در نمائی و اگر از نصیحتی که کردم ابرو ترش کرده سرکه بر رو مائی و از بیان حق که کردم نالی و ما على الرسول الا البلاغ انكنت ذكياً كفاك هذا والا فالبليد لا يكفيه التطويل ولو تليت عليه التورات والانجیل سکندر بعد از مطالعه کتاب سراسر توبیخ و عتاب از کرده خود نادم و از خون و قتل شان گذشتن را عازم گردیده و از سرقتل وخون شان گذشته سر بسجده نهاده از خداوند عم فضله و رحمه عذر تقصیر خواست قال مجاهد رح اهربيك الدنيا بفتحتین نام وزیر سلطان سکندر و ارسطو مخفف همین ست و این لفظی یونانی ۱۲ این آیت در رکوع و ربع جز ۲۰- این آیت در رکوع بعد از رکوع ثلث جز ۲۰ : ۱۴۸ باسرها الا اربعة مسلمان وكافران فالمسلمان سليمان وذوالقرنين والكافران نمرود وبخت نصر وهو شداد بن عاد الذى بنى ارم فى بعض صحارى عدن ثُمّ هر بجّة على من منع ايتاء الله الملك للكافر وهم المعتزلة لان مذهبهم وجوب رعاية الاصلح للعبد على الله وايتاء الملك للكافر تسليط له على المؤمنين وذالك ليس باصلح لحال المؤمن قلنا انما ملّكه امتحانا له و لعبادة روح ۲۷۸ ح ۱. واهلك الله بخت نصر ببعوضة دخلت دماغه روح ۲۸۰ ح ۱. وعلم ان ذوالقرنين الاكبر واسمه اسکندر بن فیلفقوس اليوناني ملك الدنيا باسرها كما قال مجاهد رحم ملك الارض اربعة مؤمنان وكافران فالمؤمنان سليمان وذوالقرنين والكافران نمرود وبخت نصر فى بضم نون ١٢ مشكوة الانوار شداد بن عاد بدل بخت نصر وكان ذوالقرنين بعد نمرود في عهد ابراهيم ۴ و علی ما يأتي ولكنه عاش طويلاً الفا وستمائة سنة وفي تفسير الشيخ رح وكان الخضر ۴ على مقدمة جيشه بمنزلة المستشار الذي هو بمنزلة الوزير للملك قال السيوطى رح فى الاوايل اول من لبس العمامة ذوالقرنين وذالك انه طلع له فى رأسه قرنان كا نظلفين يتحركان فلبسها من اجل ذالك ثم انه دخل الحمام ومعه كاتبه فوضع العمامة وقال لكاتبه هذا السر لم يطلع عليه غيرك فان سمعت به من احد قتلتك فخرج الكاتب من الحمام فاخذ كهيئة الموت فاتي الصحراء فوضع فمه بالارض ثم نادى الا ان للملك قرنين فانبت الله من كلمته قصبتين فمر بهما راع فقطعهما واتخذهما زمراً فاكان اذا ازمر خرج من القصبتين الا ان للملك قرنين فانتشر ذالك في المدينة فقال ذوالقرنين هذا اسرار اراد الله ان يبديه روح ۲۱۳ ح ۲. واما ذوالقرنين الثاني وهو اسكندر الرومى الذي يورخ بايامه الروم وكان متأخرا عن الاول بدهر طويل اكثر من الفى سنة كان مضى قبل المسيح ۴ وكان وزیره ارسطا طاليس الفيلسوف وهذا الذى حارب دارا و اذل ملوك ه بضم نون ۲ م ه بضم باء موحده و سکون خاء معجمه و بعده فوقانی و فتح نون و صاد مهمله مشدد و مفتوح و راء مهمله نام پادشاه کافرو این مرکب است از بخت که در اصل بوخت بود یعنی پسر و نصر که نام بت است چون او را در حالت طفلی پیش بت یافته بودند و نام پدرش معلوم نبود لهذا بآن بت منسوب کردند و شتر بختی منسوب بآن پادشاه است از قاموس ۱۲ ع ۵ بقصبتين نام وزیر سلطان سکندر وارسطو مخفف همین است واین لفظ یونانی است ۱۲ ۱۴۹ الفرس و وطی اراضیهم وكان كافرا عاش ستا وثلثا ئين سنة فالمراد بذى القرنين في القرآن هو الأول دون الثانی و قد غلط كثير من العلماء فى الفرق بينهما فظنوا ان المذكور في الآية هوالرومی سامحهم الله تعالى روح ۱۴۲ ج ۲ فقد ذكر العلماء باخبار القدماء ان العیص بن اسحاق عم تزوج بنت عمه اسمعیل عہ فولدت له الروم روح ۱۷۸ ج۱۔ رُوى ان النمرود لما عتواً كبيرا والقیٰ ابراهيم عه فى النار بعد هذه المحاجة سلط الله على قومه البعوض فاكلت لحومهم وشربت دماء هم فلم يبق الا العظام والنمرود كما هو لم يصبه شيئ بعث الله بعوضة فدخلت في منخرة فمكث اربعمائة سنة تُضرب رأسه بالمطارق فعذبه الله اربعمائة سنة كما ملك اربعمائة سنة وهو الذى بنى صرحاً إلى السماء ببابل فاتى الله بنيانهم من القواعد فخر عليهم السقف من فوقهم روح ۲۷۹ ج۱۔ و نیز آورده اند که پادشاه بزرگوار از حکیم دانایے کار در باب سیاست جو یا گردید حکیم فرمود که در قتل وکشتن آدمی تعجیل منمای که خرابی بدن انسان کاریست بس مشکل و نامصواب زیراکه دران تخریب بنیان رب الشان ست و آن را آسان مدان مگر کشتن سه طایفه اول جابری که از ظلم و جبر آن رعایای ضعفا بجان آمده و بسبب ظلم و جبر آن شب و روز از خداوند جل ذکره خرابی ملک و زوال مملکت ترا خواهان باشند. دویم عاملی که مال بیت المال را بدزدی و خیانت دران میورزد سویم خاینی که سر ترا آشکارا میکند در قتل این سه طایفه سیاستا تهاون و تکاهل نباید نمود که نکثا اخذ نایذنیه زیرا که اگر ضبط سیاست در عالم امکان تقرر و تنهای نه پذیرد مهمات جهان بر نسق و نظام انجام نایافته راه بطلان و تباهی گیرد واگر قانون تأديب و تعذیب نه بود کارها عالم با نجام نارسیده رو بتخریب آرد فجأروا بَعدُ ان كادوا نعوذ بالله من الحور بعد الكور روح ۲۹۸ ج ۲۔ رباعی از سیاست نظام یا بد ملک ہے بے سیاست خلل پذیر بود : نسق کار های عالم را : از سیاست ناگزیر بود : و هر پادشاهی که از مقتضای آية الرياسة لے این آیت در رکوع اول پ ۱۸ بهم النون ۱۲ له بالفتح رضائی ممه بمعنی قصر و کوشک و بنای عالی ۱۲ ج سه این آیت در رکوع قبل از رکوع نصف جز ۱۴ شه این آیت در رکوع آخر ج ۳۰ ه پس نقصان کردند ۱۲ ه بعد از انکه درنج نموده بودند ۱۲ شه بالفتح بمعنی زیاده تی و بسیاری ۲ شه بمعنی پاس داشتن ملک و حکم راندن بر رعیت و قهر کردن و هیبت نمودن و ضبط ساختن مردم از فسق بهتر رسانیدن وزدن ۱۲ ج ۱۸۰ ضعف السياسة بی‌خبر بود ارکان دولتش متزلزل و اساس سلطنتش مختل و باطل بود زیراکه هیچ حق بمرکز خود بدون شریعت قوام نگیرد و بی‌ضابطهٔ سیاست امورات شرعی انتظام نه پذیرد پس سیاست ملوک و سلاطین مقوی شرع شریف و دین متین و احکام شرع شریف مروج سلطنت سلاطین باشد فرد اگر نه هیبت شمشیر پادشه بودے + چه شورها که بیکدم ز شهر برخیزد+ فصل ۳ در بیان فضایل وفای عهد و وعد فواید انها بباید دانست که بقاے مملکت و جهانداری را بحسن عهد و وفای وعد بسته اند که دمن اوفی بما عاهدا علیه الله فیؤتیه اجرا عظیما ـ لان الخزی الذین اکتنف المسلمین فی جمیع انحاء المسکونة و تسلیط العدو علیهم انما منشأنه نقض العهد مصداقاً لقوله تعالی فمن نکث فانما ینکث علی نفسه الایة واهون الخلق عند الله من استهان باوامره جل جلاله فرد گرفته اند گلاب تمام گلها را+ نداشت بوی وفا هر گلی که بو کردم+ زیراکه مدار عالم بسلطنت و دارسلطنت بلشکر شاهان عالم که خزائن خودها را بلشکر و خدم و دفایع خودها را بعسکر و حشم حرف مینمایند بامید آنکه بوقت حاجت د خروج دشمن پاس نعمت شان را مدنظر ساخته شیوهٔ مرضیهٔ پسندیدهٔ حلال نمکی و وفای عهد و وعد را از دست ندهند که الحر الکریم لا ینقض العهد القدیم و اذا وعدتك نفسك الی نقض عهد مولاك فقل لها معاذ الله انه ربی احسن مثوای روح ۲۱۸ ج ۱ ـ فرد نمک و سوده الماس قرین اند بهم+ بغلط هر که نمک خورد نمک گیر شود + و اگر امید وفا بنوی هیچ پادشاه بعسکر و لشکر و حشم و خدم اعتماد نه نمودی و ارکان مملکتش خلل پذیریشدی + فلما قضی الامر و مست الحاجة اذا هم ینکثون آورده اند که مورضعیف کمر همت خود را بسته و از تودهٔ خاکی که آدمی را نقل آن دشوار بودی ذره ذره می‌برد و بدیگر طرف میزنخت مرغی برونگذر کرد دید که شخص ضعیف بفرصت تمام و خوشی بالا کلام له این آیت در سوره انا فتحنا جزو ۲۶ ۲ بالکسر و دلیله افتادن و رسوا و خوار شدن ۱۲ ۳ یعنی گرد چیزی در آمدن ۱۲ ۴ یعنی اطراف ۱۲ ۵ یعنی شکستن ۱۲ ۶. این آیت در رکوع قبل از رکوع قبل از رکوع نصف جزو ۲ ۷ یعنی خوار و ذلیل ۱۲ ۸ این آیت در سوره یوسف در رکوع بعد از رکوع ثلث جزو ۱۲ ۹ این آیت در رکوع ۲ اول جزو ۹ + در بردن خاک توده موصوفه دست و پا میزند از مور پرسید کہ اے ضعیف این چه کارست کہ پیش رو گرفته و در امری که محال ست قدم نهاده مورضعیف زبان بیان کشاده گفت کہ مرا با یکی از قوم من سردوستی و محبت بکدلیست که مدام هوای وصالش در سر و آتش عشق ومحبتش در جگر واز سوز فراقش اناء الليل واطراف النهار آب دیده از دیده میربیم دیکدم زبان محبت بیان من از یادش خاموش واز دل بلبل بے نل و دست منزل من غمے عشقش فراموش نه لسان العشق لسان التضرع و الحكاية كالسان الجزع و الشكاية روح ١٢٠١ ح ۲ - و همواره تخم صداقت و محبتش در دل و دست منزل میکارم و فرمان آن مردم و سویدای دیده را از لوازم می پندارم فعلى العاشق المهجور ان يبكي من الم الفراق ديبا لغ في الوجد و الاشتياق لعل الله تعالى يزيل البين من البين ويجعله بعد غمه وهمه قرير العين ويرضى عنه كما رضى عن الابرار والمقربين ولا يسخط علیه ابد الابدین روح ۱۴۳۸- که من عاشق زار و شیدای بیقرار و پابنده با مید وصال دیدار اوبم بشابه که محبتش دل بقیل دوست منزل مراکه قد شغفها حبا شگافته و در رگ و ریشه آن ریشئه دوانده و یافته و او مرا بدین کار داشته و عهد محبت را بدین امر و شرط مشروط و بجای آوردن این امر محال مربوط و منوط نموده حکى ان عجوزا احضرت السوق قطعة غزل وقالت اكتبونى من مشترى يوسف عص حتى يوجد اسمى فى دفتر العشاق اللهم لا تحبنا عن جمالك و عنك واجعلنا من الفایزين بنوال وصالك منك روح ۱۴۲۰ و من شرط المحبة فناء المحب فى المحبة وبقائه في المحبوب قبل مجنون بنى عامر ما اسمك قال ليلى روح ۱۴۷۴ مرغ گفت کہ گمانے کہ بڑوہ بقدر آرزوی تو و گمائی که میکشی باندازه قوت بازوی تو نیست مور گفت کہ اسے مرغ زیرک و آگاہ درین امر محبت گواه من است و در راه محبت بقدم اول دل از خان و مان و روح و روان باید ۱ این آیت در رکوع آخر جزء ۱۲ که معنی سیاهی چشم که محل بصر است و مردمک تصغیر آن است و مردمک بنی سیاهی کوچک که در میان سیاهی چشم میباشد و مردمک آن را بدان گویند که صورتی کوچک بشکل آدمی در آن مینماید و ازین جهته در عربی آن را انسان یا ناگہ گویند و مردمک چشم را زان انسان گویند که بیننده را در آن شکل انسان در نظر میآید ۱۲ ۵ شت بفتح بمعنی اندو مگین و شیفته و بمعنی عاشق و مدهوش شدن ۱۲ شه بمعنی خشکی چشم یعنی شادمان شدن ۱۲ شه این آیت در ابتدا رکوع ۳ بعد از رکوع ثلث جز ۱۲ شه بمعنی چیزے بدست شده ۱۲ شد معنی چیزی آویخته شده ۱۲ع شه بفتح بمعنی شتن و ریسمان ۱۲ با شه بمعنی فیروزی یابنده گان و بخوبی رسیده گان ۲۰ ساله یعنی عطا ۱۲۱ م ۱۵۲ برداشت تا سر درین امر بنازم دکام که دارم حاصل نسازم تا کام نگیرم یا بدستش آرم طرب کنم و یا عمر عزیز خویش را صرف طلب کنم و در حصول آمال از وصول اهوال اندیشه نباید کرد که دعت نفسك و تعالی اگر دست بدامن مطلوب ساخت فقد فاز فوزاً عظیما و اگر عمر عزیز را درین امر باخت فقد وقع اجره علی الله ذالک تقدیر العزیز العلیم آرے در زلف لیلی شکنجی ست که جز دل مجنون تاب آن ندارد و بر عذار عذرا خطیست که جز جان و امق طلبگاری ندارد و در بے شیرین نمکی ست که سینه فرهاد را خسته و در جعد ایاز حلقه ایست که حلق محمود را بسته و مقصود من آن ست که جان شیرین را بنیه منتش در بازم و خاک تو ده را طوطیا چشم تر خود سازم و من بوفاے وعدہ و قیام عهد خویش عزم جزم نموده ام که عمر عزیز خویش را درین امر بسر برم که اثر احدی الحسنیین برون نخواهد بود اگر دامن مقصود بچنگ آمد فہو المراد والا از لطف وکرمش یار از دست درین کار کن امیدوارم که بدین ناتوانی و زاری و خاک کشی دخواری بوجود ضعیف محنت آسود و رخساره گرد آلود من دیده شاید که ترحم و شفقت نموده از جمله جان نثاران مقبولان و زمره دوستان مخلصان و محبان جان فشان خویشمرده معذورم دارد انتهی. روی ان داود عصر دخل فی محرا به فرأدودة صغيرة فتفكر في خلقها وقال ما يعبأ الله بخلق هذه فانطقها الله تعالى فقالت يا داودد عم اتعجبك نفسك واما علی ما انا والله اذكر الله واشكره اكثر منك على ما اتاك الله روح ٢٩٧٩ یعنے درخت که ندارم قال ابوالعباس رح وهو من كبار مشايخ القوم وعلمائهم كنت اوى الى مسجد فيه شجرة شداة يأوى عليها بلبلان ففقد احدهما صاحبه وبقى الآخر على غصن ثلاثة ايام لا ينزل ليرعى ولا يلتقط من الارض شيئًا فلما كان اخريوم الثالث مر به بلبل اخر فصاح عليه فذكر هاجه فخر من الغصن ميتا فكان عند الشيخ رح اربعين نفرا من التلامذة فخر واموتى عند سماع هذه الحكاية طبقات ومنها انه لو كان للطالب الصادق والمريد الحاذق شيخ يقتدى به وله شان ے این آیت در رکوع بعد از رکوع اربع جود ۲۲ ته این آیت در رکوع ۲ قبل از رکوع ثلث جز ٤ ته این در رکوع اول جز ۲۳ شه که جائے گرفته بودند در ان ۱۲ شه بمعنی شاخ درخت ۱۲ صه بفتح بمعنی سے و مرغول و بالضم خط است و مرغول بروزن تغییر اپنے موئے مجعد ۱۲ پچیده ۱۲ ١۶٣ من الله ثم استعد لخدمة شيخ كامل اهدى الى الله منه وجب عليه اتباعه والتمسك بذيل ارادته حتى يبتدا امره ولو تجدد له فى اثناء السلوك هذه الاستعد ادلشيخ اخر أكمل من الاول والثانى وهلم جرا يجب عليه اتباعه الى ان يظفر بالمقصود الحقيقي وهو الوصول الى الحضرة بلا اتصال ولا انفصال ولا يهتدي احد الى الله بغير هدى من الله كما ان نبينا عم مع كمال قدره في النبوة والرسالة احتاج في الاهتداء الى متابعة الانبياء عم كما قال الله تعالى أولئك هدى الله فبهد يهم اقتده روح ۲۹۴۰۲ و نیز مطابق حکایت گذشته روی ان طيراً في عهد سليمان عم كان له صوة حسن وصورة حسنة اشتراه رجل بالف درهم وجائه طيراً خر فصاح صيحة فوق قفصه وطار فسكت الطير وشكى الرجل الى سليمان عم فقال احضروه فلما احضر قال له سليمان عمر مصاحبك عليك حق حتى اشتراك بثمن غال فلم سكت فقال يا نبي الله قل له حتى يرفع قلبه عنى انى لا اصيح ابدا ما دمت فى القفص قال عم لان صياحى كان من الجزع الى الوطن والاولاد وقال لى ذالك الطير انما حسبك لاجل صوتك فاسكت حتى تنجو فقال عم للرجل ما قال فقال الرجل ارسله يا نبي الله فانى كنت احبسه لصوته فاعطاه سليمان عم الف درهم ثم ارسل الطير ففرطاح وصاح سبحات من صورنى وفى الهواء طيرني ثم فى القفص صبرنى دثم قال سليمان عمران الطير ما دام فى الجزء لم يفرج عنه فلما صبر خرج عنه روح ۱۷۷ ج ١ وايض حكى ان بعض الناس كان يهوى شأبأ يلقب ببدر الدين فاتفق انه توفى في ليلة البدر فلما اقبل الليل وتكمل البدر لم يتمالك محبه رؤيته من شدة الحزن وانشعد يخاطب البدر شقيقك غيب في لحده وتطلع يا بدر من بعده فنهلا خسفت وكان الخسوف لباس الحداد على فقده فخفف القمر من ساعته فانظر الى صدق له این آیت در رکوع بعد از رکوع ثلث جزه که معنی گران ۱۲ ۳ فرح بفتحتین معنی کشایش و آسایش و بضم اول و فتح را معنی شکار هـ ک شعر خوانی کرد ۱۲ ۴ که بانکسر بمعنی جامه های سیاه و کبود که در ماتم پوشند و جامه ماتم پوشیدن ۱۲ ۴ ۱۴۱ المحبة وتاثيرها في القلوب روح ۱۴۱ ج ۲- ونیز در تجارات و زراعات وغیره معاملات بسے عهود وعقودست که اگر بمقتضای آیهٔ کریمیه يا ايها الذين امنوا اوفوا بالعقود ونیز فرموده جل جلاله که اوفو ابعهد الله اذا عاهدتم. ولا تنقضوالا یمان بعد توکید ها و قد جعلتم الله عليه کفیلا بوفا نرسیدی نظام عالم تباه و بے انجام شدی چه وفای عهد پیشه جوان مردان صاحب کمال و حسن عهد شیوۂ بزرگان ستوده خصال ست قال الشیخ نصرابادی رح للمتقى علامات اربع حفظ الحدود و بذل المجهود والوفاء بالعهود والقناعة بالموجود روح ۴۰ ج ۱ در رخساره هر عهدی که آرایش از دانه خال وفا یابد مرغ دل هیچکس گردن از رشتهٔ دام محبتش برنتا بد و در روز واپسین که حق ست و یقین از وفای و عدوحسن عهد پرسیده خواهید شد که واو فو بالعهد ان العهد کان مسئولا زیر ا که نکث و نقض عهد و خلافت وعد را بمقتضای صداقت انمای آیهٔ ومن هم من عاهد الله لئن اتانا من فضله لنصدقن ولنكونن من الصالحين فلما اتاهم من فضله بخلوا به وتولو وهم معرضون فاعقبهم نفاقا فى قلوبهم الى يوم يلقونه بما اخلفوا الله ما وعد وه وبما كانو ایکذبون ونیز فرموده جل جلاله که ومن ینکث فانما ینکث على نفسه ومن او فى بما عاهد عليه الله فسیوتیه اجرا عظیما وحدیث مرویه عبدالله بن مسعود رض که انه قال اعتبروا المنافق بثلاث اذا حدث کذب واذا وعد خلف واذا عا هد غدر از نفاق وغدر و علامت آنها گفته اند بیت نقض میثاق وشکست توبها * موجب لعنت شود در انتها حکى ان شا با عقد مع الله عقدا ان لا ينظر الى شيئى من المستحسنات الدنيا فمر يوما بسوق فر منطقة مرصعة بالدر و الجواهر فنظر اليها فاعجبته فمضى عنها وقد نظر اليه صاحبها ذهب عنه انفقدها صاحبها فلم يجدها فوثب سرعا معنى تعلق بالشاب وقال يا عیارانت سارق منطقتی سه این آیت در رکوع ربع جزء ع۲ این آیت در رکوع بعد از رکوع ثلث جزءعم اس این آیت در رکوع قبل از رکوع ربع جزء ۱۴- ع این آیت در رکوع بعد از رکوع ثلث جزء ا۵ این آیت در رکوع قبل از رکوع نصف جزء و ع آنچه که در این معنی مجاورت بزند اندره ملا باشد ۱۲م حمله الى السلطان فلما نظر اليه قال ليس هذا من اهل السرقات فقال بل هو سارق منطقتی وصفتها كذا وكذا فأمر بتفتيشه فوجد وها على وسطه فقال له السلطان يا فتى اما تستحي تلبس لباس الاخيار وتعمل عمل الفجار فنظر الفتى الى المنطقة فقال مولاى الا قاله ألا قاله اللص لا اعود الى مثلها فامر السلطان ان يضرب فجدوه ليضربوه فاذا هو بصوت يسمع ولا يرى دعوه ولا تضربوه انما اردنا تأديبه فوثب السلطان الى الفتى وقبله بين عينيه ثم قال اخبرني عن قصتك فاخبره فتعجب من ذالك ثم قرء والموفون بعهدهم اذا عاهدوا فقال صاحب المنطقة سالتك بالله ألا ما قبلتها منى واجعلنى فى حل فقال اليك عنى ليس هذا من ضنك انما الصنعه لصاحب الصنع ولا مؤثر فى الوجود غير الحق وليس فى الدار غيره دیار ۳۸۴۳۳۸م ۱ وحسن عهد و وفاے وعده بمقتضاے آیات متلوات وحدیث مرویہ بالائے ہر مسلمان لازم و بر حضرات ملوک و سلاطین لازم تر زیرا که حسن عهد شان بہمہ مسامع شفته و بیان وفاے وعد شان در هر مجامع گفته شود و اہالی مملکت را بحسن عهد و وفاے وعد شان اعتماد کلی حاصل آید فردا گر بعهد و محبت و فاکنی با خلق زروی لطف و کرامت و فاکند بتو ، کہ الکریم اذا وعد و فا و از جمله اخلاق محمود که موجب رضاے ایز و معبودست اینکه اگر یکی از خدمتگاران سپاه و ملازمان در گاه بسبب ضعف و پیری و مرض سالخوردہ گی وغیره عارضه از خدمت محوله مقرره خود باز ماند باید که حقوق سوابق خدمت سالہاے خدمتگار و مخلص جان نثار قدیمی را ملحوظ داشته شیوه حسنه مرضیه و فا را از دست نا داده اصلاً از جریده خیال محمدت خیال نیا سنسیاً مگردانیده بلواحق اکرامات و انعامات واحسانات تلافی فرموده بر جبران پیری وغیر ہ ریش که بدان سبب از خدمت خویش باز مانده مرهم راحت و مرحمت و شفقت و احسان باید نهاد الخصوص طایفه که در ایام محنت و اوقات ذلت و شدت ہوا داری دولت مله این آیت در رکوع ربیع جزء ۲ شه بفتح اول وضم نون وسکون نامبنی شنیدن ۱۲ شه بمعنی دفتر ۶۱۲ شه این آیت در رکوع ربیع جزء ۱ + کرده بر جاده عبودیت ثابت قدم بود ند قیل قوم کذبوا نبیا انبا هم فحبسوه في بئر ضيقة المخرج ووضفوا على راس البئر صخرة عظيمة لا يقدر على حملها الاجماعة من الناس وقد كان امن به من الجميع عبد اسود وكان العبد يأتى الجبل فيحتطب ويحمل على ظهره ويبيعه الحرثمة ويشترى بثمنها طعامًا ثم يأتى البئر فيلقى اليه الطعام من خروق الصخرة وكان على ذالك سنين وقوله الله تعالى واستخرجه من البئر فاوحى الله تعالى الى ذالك النبي ان رفيقه في الجنة وفي الحديث ان اول الناس دخولا في الجنة لعبد اسود ۲ روح ۸۰۹ م ۲ - و نیز این حکایت بزبان فارسی از منتخب نقل شده و آن اینکه آورده اند که پیغمبری را امتانش در چاه انداختن بودند عبود نام اسود غلام سیاه پنهان از قوم بآب و نان و غیره مایحتاج خبر او را میگرفت و بسبب همین شیوه حسنه مرضیه وفاکه نمود جناب حضرت حق جل جلاله او را اول بفضل خود به بهشت خواهد رسانید این ست پاداش وفاداران امتی که تا در جمیع اهالی ممالک محروسه شیوه مرضیه حق شناسی طاق و طریقه حسنه وفاداری شهره آفاق گردد که ولا تنسوا الفضل بینکم ان الله بما تعملون بصیر رباعی چو خدمتگذارت گردد کهن + حق سالهایش فرامش مکن + گر او را هرم دست قدرت به بست + ترا همچنان بر کرم دست هست + و برشته یأس و نا امیدی او را بسته و به تیغ بیدریغ حق ناشناسی او را خسته و بخنجر تغافل اور اکشته نباید نمود فرد که پرورده کشتن نه مردی بود + ستم در پے داد سردی بود + فصل ۱۱ در بیان فضیلت سخاوت و فواید آن و مذمت بخل و مضرت آن چون همای توفیق سایه دولت بر فرق کامگاری افگنده پس لایق حال او آن ست که صحایف احوال خویش را بارقام احسنتم احسنتم لانفسکم وان اسأتهم فلها الآیة زیب و زینت داده که هل ۵۱ بفتح بضمتیک چیزی ۱۲ ۲ ۵۲ بالضم بمعنی پشته و دسته هیزم و علف ۱۳ ح ن ۵۳ این آیت در رکوع بعد از رکوع ثلث جز ۲ - ۵۴ بمعنی پیری ۱۲ ن ۵۵ بالفتح بمعنی خراب و زخمی و شکسته و بیمار ۱۲ غیاث این آیت در رکوع جز ۱۵ + جزاء الاحسان الا الاحسان عمر عزیز خویش را در مصالح بنده گان خداوند جل ذکره و تعمیر مساجد و مدارس و خانه قاه و پل و رباط و حوض و راه فرد و زان کس که خیر بماند روان : دما دم رسد رحمتش بر روان * که والباقيات الصالحات خیر عند ربك ثواباً و خیر املا صرف نموده گذراند وفي الحديث سبع يجرى للعبد اجرهن وهو فى قبره بعد موته من تعلم علماً اوكرى نهرا او حفر بئرا اوغرس نخلا او بنى مسجدا او ورث مصحفا او ترك ولدا يستغفر له بعد موته روم ۸۲۸ حمر ا که تا آوازه نیکنامی و خجسته سرانجامی آن باطراف و اکناف عالم رسیده در هر آنے وزمانی بر زبانی تحسین و آفرین او ساری و جاری باشد که للذین احسنوا فى هذه الدنيا حسنة وارض الله واسعة انما يوفى الصابرون اجرهم بغير حساب فرد درین رواق زبرجد نوشته اند بزر : که جز نکوئی اہل کرم نخواهد ماند : آورده اند که در ان روز که جناب حضرت افضل الصدیقین حضرت ابا بکر الصديق الذى لقبه رسول الله صم بالعتیق وقال صم في حقه انت عتيق من النار وهو خليفة الاول بين الصحابة الكبار وثانى اثنين اذ هما في الغار رضی الله تعالی عنه وارضاه آنچه مال و متاع دنیوی که در خانه ملک آشیانه داشت همه را در راه رضای جناب حضرت خداوند عم رزقه صرف فقرا و غربا و محتاجان و مسکینان داشت و هیچ چیز از مال دنیوی از برای خود نگذاشت و چهل ہزار دینار نثار بارگاه ذی جاه جناب حضرت با نصرت والا نهمت ساحی رتبت رسالت مآب نموده و گلیمی پوشیده و بمیخی دوزیده و بخدمت جناب رسالت مآب دران لباس رسیده در همان حال جبرائیل امین بلباس جناب حضرت افضل الصدیقین از نزد جناب حضرت رب العالمین در رسید جناب حضرت رسالت مآب پرسید که اے اخی جبرئیل این چه لباس ست که پوشیده در جواب عرض کرد که يا رسول اللہ امروز جمیع ملأه اعلی را بموا فقت جناب حضرت افضل الصدیقین فرمان شده که له این آیت در رکوع آخر سوره الرحمان جز ۲۷ که درین آیت در سوره کهف در رکوع ۱۱ بعد از رکوع ثلث جزء ۱۵ سه این آیت در رکوع قبل از رکوع آخر جزء ۲۳ که این آیت در رکوع بعد از رکوع نصف جزء ۱۰ شه بالطم بمعنی ہمت و قصد چیزی کردن ۱۲ ه طبعی گروه فرشتگان در عالم علوی ۱۲ م - گلیمی پوشند و بمینی در زندانتهی چه مال دنیوی که خیرت مآل و غم زو است و متاع دینوی که کثیر الانتفاع و فرحت افزاست آن ست که در راه رضائے جناب حضرت حق جل ذکره بے من و اذی صدقه محتاجان و نفقه مسکینان گردد که ومن یوق شح نفسه فاولئک هم المفلحون که تا از خرمن ذی میا من شان خوشه و از خوان نوال و احسان شان توشه و از مائده انعام عام شان فایده برداشته ماجور و مسرور گردند و هذا انما سمي لاهل الحق والبصر لا تقلید الاعمی و الاعور و لفظ الصدقة اربعة احرف كل منها اشارة الى معنى اما الصاد فالصد اى الصدقة تصد وتمنع عن صاحبها مكروه الدنيا والآخرة واما الدال فاالدليل لا نها تدل صاحبها الى الجنة واما القاف فقربة الى الله تعالى واما لماء فهد اية الله تعالى روح ۲۸۹ جرا و صدوقه الذين ينفقون اموالهم في سبيل الله ثم لا يتبعون ما انفقوا منا واذًى لهم اجر هم عند ربهم ولاخوف عليهم ولاهم يحزنون شاهد این حال و مبین این اجمال است قال لقمان خدمت اربعة آلاف نبي واخترت من كلامهم ثماني كلمات ان كنت في الصلوة فاحفظ قلبك وانكنت في بيت الغير فاحفظ عينيك وانكنت بين الناس فاحفظ لسانك واذكر اثنين وانس اثنين واما اللذان تذكرهما فالله والموت واما اللذان تنساهما احسانك في حق الغير واساءة الغير في حقك روح ۲۱۰ ج ۲ نه آنکه شب و روز در فکر فراهم آوردن و اندیشه جمع نمودن مال دنیا عمر عزیز خویش را در بازد که واحضر ت الانفس الشح و نفس نفیس یعنے دین و بخل ۱۲ خویش را بطمع مال دنیا که بغایت خسیس ست در خواری دنیا و زاری عقبی اندازد و روزی از بارغ و زمین و کسب خود داند و از خداوند عم رزقه نداند. آورده اند که روزی حاتم اصم به نیت سفر جهاد عزم خویش را مصمم نموده زن خود را گفت که من چهار ماهه نیت سفر جهاد را دارم نفقه تو چند می شود که من بالفتح و تشدید نون بمعنی منت نهادن ۱۲ ۲ سی بفتحتین بمعنی چیزی که رنج کند م ۴ می این آیت در رکوع ربع جز ۲۸ - ه این آیت در رکوع قبل از رکوع ربع جز ۳ شه یعنی یا دوار دو چیز را ۱۲ شه و فراموش کن دو چیز را ۱۲ - این آیت در رکوع ۲ بعد از رکوع ثلث جز ۵ ۵ نام یکی از اولیاء اکمل است غیر از حاتم طائی ۱۲ م ۱۷۹ بدهم زن گفت چند انکه زنده گانی مرا دانی باید داد حاتم گفت که زنده گانی بدست من نیست زن گفت روزی نیز بدست تو نیست چون حاتم برفت کسی ز عیال او پرسید که حاتم ترا چه داد زن در جواب گفت که حاتم روزی خور بود رفت روزی ده اینجا ست که وما من دابة فی الارض الاعلی الله رزقها - حکی انه قیل لبعضهم من این تأکل فقال من خزانة ملك لا یدخلها اللصوص ولا یا کلها السوس روح ۴۲ م ۴ وقیل کان مکتوبا علی سیف الحسین بن علی رض اربع کلمات الرزق مقسوم والحریص محروم والبخیل مذموم والحاسد مغموم روح ۶۴ م ۲ ونیز فرموده جل جلاله که وفی السماء رزقکم وما توعدون - روى عن حاتم الاصم انه قال له رجل من این تأکل فقال من خزانة الله فقال له الرجل یلقی عليك الخبز من السماء فقال لولم تکن الارض له لکان یلقیه من السماء فقال الرجل انتم تقولون الکلام فقال لم ینزل من السماء الا الکلام فقال الرجل انا لا اقوى لمجادلتك فقال لان الباطل لا یقوم مع الحق روح ۱۲۱ م ۴ وکم از گند پیره ترابی نباید بود که گفته اند رباعی زالکی کرد سر برون ز نهفت * کشک خویش خشک دید و بگفت * که همائن بود و همان کهن * رزق بر تست هر چه خواهی کن * و جناب حضرت شیخ شقیق بلخی رو گره این عضال و عقده این اشکال را عجب کشاده که فرموده که اگر آسمان آهنین و زمین رویین گردد که از آسمان نبارد و از زمین نروید و جمله خلایق جهان عیال من باشند بقدر یکدانه جو اندیشه نکنم و قسیم رزق و رزاق او را دانم وبس وفى الخبر ان لله دابة تخرج من مروجه رزقها کل یوم یقدر رزق العالم باسره فانظر الى سعة رحمة الله تعالی وبركاته ولا تغتم لاجل الرزق روح ۹۳ م ۲ قال الله تعالى نحن قسمنا بينهم معيشتهم في الحيوة الدنيا الایه - وحكى ان ولد الغراب اذا خرج من القش يكون كلحم احمر وینفر الغراب ۱له این آیت در اول جز ۱۲ ۲له بمعنى درزة ۳ استی بمعنی کرمی که جامه ابریشمی را تباه کند ۴ ۶ ۵له این آیت در رکوع قبل از رکوع آخر جز ۲۶ ۶له بضم اول وسکون ثانی ودال موقوفه بمعنی پیره زن ۱۲ ع ۷له بالفتح اول در اصل هم آن بوده اشاره بچیزی که در خاطر ملحوظ باشد ۱۲ ع ۸ه بالضم بمعنى کار دشوار و بیماری سخت ۲اع ج ۹ه بالفتح بمعنی چراگاه مروج جمع۱۲ لله این آیت در رکوع نصف جز ۲۵ * ۱۶۰ منه فيجتمع البعوض فينتفه الى ان ينبت ريشه فعند ذالك تعود الاهـ اليه ولهذا قيل يا رازق النعاب في عشه روح ١٠ ح قال ابو تراب رح رئيت غلاما يمشي في البادية بلا زاد فقلت ان لم يكن معه يقين فقد هلك فقلت يا غلام اتمشی فی مثل هذه الموضع بلا زاد فقال يا شيخ ارفع رأسك هل ترى غير الله فقلت الاًن فاذهب این شئت روح ٢٩ ح ١- واحسرتا بر ظن نافرجام و خیال خام و قیاس بے اساس علی رؤس الناس اہل دنیائی دنیا را بهزاران رنج و تعب جمع نمودن و به بخل و تشویش و امساک نگهداشتن که قل لو انتم تملكون خزاين رحمة ربى اذا لا مسكتم خشية الانفاق وكان الانسان قتورا و خود را سرگردان و پریشان دنیا و هلاک عقبی ساختن و این نیست مگر خود را با ختیار خود در خسران ابدی و زیان سرمدی انداختن بلکه بتحقیقت خاکستر سفاہت بچین و خون انصاف ریختن و مضحوكه روزگا و اعجوبه اولی الابصار گردیدن ست نعوذ بالله من ذالك واتوب اليه من المهالك قائلا في حقه جميع ما حكى في التنزيل عن مالك الذين يكنزون الذهب والفضة ولا ينفقونها في سبيل الله فبشرهم بعذاب اليم يوم يحمى عليها في نار جهنم فتكوى بها جباههم وجنوبهم وظهورهم هذا ما كنز تم لا نفسكم فذوقوا ما كنتم تكنزون این آیت مصداق حال ذی بال سراسر ملال شان خواهد بود و يضحك عليهم النوكي بل النوكى و انما يذوق وباله وعذابه فى الآخرة لا نهم فى الدنيا فى منام الغفلة عن الآخرة والنايم لا يذوق المذاکی فی النوم وانما يذوقه عند الانتباه والناس نيام اذا ما توا انتبهوا روح زیرا که علم و سخاوت بهترین خصایص انسان ست و بخل و جهالت بدترین و ساوس شيطان ست الاترى ان ابراهيم رح اعطی ماله للضيفان وبدنه للنيران وولده للقربان و قلبه للرحمان حتی تعجبت الملائكة من سخاوته فاكرمه الله تعالى بالخلة روح ۲۱۳ ح ۱ ١٢ یعنی چوچه زاغ ١٢ که در آشیانه آن ۱۲ که این آیت در رکوع نصف جز ۱۵ که این آیت در رکوع نصف جز ۱۰ شه یعنی احمق ۱۲ معنی نادان ۱۲ شه یعنی مزه ها ۱۲ یعنی زن بچه مرده ۱۲ شه در و داغ را در خواب ۱۲ ۱۶۱ وفي الحديث السخاوة شجرة اصلها في الجنة واغصانها متداليات في دار الدنيا فمن تعلق بغصن منها يسوقه الى الجنة والبخل شجرة اصلها في النار واغصانها متداليات في دار الدنيا فمن تعلق بغصن منها يسوقه الى النار ص ۲۷ ح ۱۲۸ آورده اند که بادشاهی را وزیری بس وبغایت منفق بوده که همواره مواید انعام عام او برای خاص وعام نهاده وفواید اکرامش بجهة محتاجان و در مانده گان آماده و نام کرم او بر زبانها مذکور وصفت جود و سخای وی در اطراف واکناف عالم مشهور بوده روزی بادشاه بوزیر موصوف فرمود که این چه اسراف ومبذری واضاعت مال ست که پیشیه خود ساخته وعمر عزیز را درین امر محظور باخته که ان المبذرين كانوا اخوان الشياطين وكان الشيطان لربه كفوراً اگر مال را دوست نداری باید که زمام اختیار خرج آن را بمن سپاری که تا آن را صرف امور ضروری سلطنت وسپاه وحشم نمایم وزیر عرض کرد که ای خداوند روی زمین شما مال خود را دوست میدارم میخواهم که در ان عالم با خود ببرم فرد آنچه درویش را را دهی امروز : در رهی گور حشر توشی تست حکى عن بعضهم انه دخل عليه بعض الفقراء ولم يجد فى بيته شيأ من المتاع فقال اما لكم شئ قال بلى لنا داران احدهما دارا من والاخرى دار خوف فما يكون لنا من الاموال ندخره في دار الامن يعنى نقدمه للدار الاخرة فقال له انه لا بد لهذا المنزل من متاع فقال ان صاحب هذا المنزل لا يدعنا فيه وذالك ان الدنيا عارية ولا بد للمعيران يرجع في عاريته خاقبة الدار انما هي للاخيار الابرار الذين عملوا لله في ليلهم ونھار ولم ينقظوا عن التوجه اليه حال سكونهم وقرار روحی ۲۶ ح ۱- زیرا که چون ناگاه امیر اجل کمین بر کشاید که وجاءت سكرة الموت بالحق ذالك ما كنت منه تحید و ملک را از سر تخت مملکت بر باید ورنج بر و چندین ساله او را بدشمنان سپارد ۱ این آیت در رکوع ۲ اول جز ۱۵ ۵۲ این آیت در رکوع ۲ بعد از رکوع ثلث جز ۲۶ ۱۶۲ وفی الحدیث موت الفجائة اخذة اسيف یعنی اثر غضب الله علی العبد وهي بالمد ويقصر وبالقصر والفتح البغتة بدون تقدم مرض ولا سبب ۱ وانما کرہ ذالك لئلا یلقی المومن ربه علی غفلة من غیر ان يقدم لنفسه عذرا ويجدد توبة و يرد مظلمه و روی انه ابراهیم و داوود و سلیمان عم ما تو افجائة ويقال انه موت الصالحین وحمل الجمهور الاول علی من له تعلقات يحتاج الى الا يصاء واما المنقطعون المستعدون فانه تخفیف و رفق بهم خلاصه روح ص ۳۱۶ ۲- قال حاتم الاصم رح ما من صباح الا ويقول الشيطان لی ما تأكل وما تلبس و این تسکن فاقول له اکل الموت والبس الکفن واسکن القبر روح ۱۰۱ ج ۳- و انچه از اعمال صالحه و طالحه کردار و رفتار و گفتار که در حین حیات خود ها بدان شغل داشتند هر همه در ان حال بزبانش آمده ظاهر سازند جناب حضرت والد ماجد جامع این حروف رحمہ اللہ رحمۃ واسعۃ که در اوایل حال در علوم فلاسفه مهارت تام و اشتغال ما لا کلام داشتند حکایت میفرمودند که ضعیفه چند فرو ماده گاو ہاے شیرے داشت که مدام گرفتار تربیت شان بوده از شیر و روغن شان قوت یومیه اولاده ایتام خود را حاصل میداشت روزی با یکی از دوستان حق جل ذکره در موسم قوت بکنار چشمه که در حوالی آن اشجار توت مغروس بود بذکر و فکر و مراقبه مشغول بودیم که ضعیفه موصوفه بدرختی جهته تناول توت بر شده قضا را شاخی زیر پایش شکسته بشدت تمام بر زمین خورده بدہشت سر از مراقبه برداشتم دیدم که ضعیفه موصوفه در حاله نزع روح از جدیث بدن ایس ایس و شوگ شوگ گویان بے ستر افتاده بسرعتی تمام برخاستم در واسی که با من بود بروی انداختم و مروية كما تعيشون تموتون را مصداق حالش یافتم از ان پس ترک تدریس علوم فلاسفه را بکلی نمودم که مبادا در حاله نزع شیطان اوله باطله فلاسفه را در نظرم زیب و زینت داده از لے حدیث بفتحتین بمعنی گور احداث جمع ۱۲ خ ۱۶۳ نعمت با حلاوت سراسر راحت معتقدات خویش محروم مانم اذ لا يحصل من الجسارة الا الخسائر و از ان پس شب و روز بتدریس علوم دینیه و ذکر کلمه طیبه و حفظ مصحف شریف شغل نموده در اندک زمان مصحف شریف را حفظ نمودم انتهی کلامه د اعلی الله مقامه روي عن بعض الاخيار من اهل التلاوة القران الكريم لما حضرته الوفات كان كلما قيل له قل لا اله الا الله قال بسم الله الرحمن الرحيم طه ما انزلنا عليك القرآن تشقى الى قوله الله لا اله الا هو له الاسماء الحسنى فلم يزل يعيدها كلما اعادوا عليه حتى مات على هذه الاية الكريمة وكان حرفة رجل بيع الحشيش وهو غافل عن الله فلما حضرته الوفات كان كلما قيل له قل لا اله الا الله قال حزمة بلس فظهر ان الموت على ما عاش عليه الشخص نسئل الله تعالى التوفيق على الاسلام روح ۹۳ ۱۲۴ پس حضرات ملوک و سلاطین را باید که فرصت عمر عزیز را غنیمت شمرده شب و روز سخاوت و کرم و غیره اعمال صالحه از کردار و گفتار و رفت ررا پیشه و برای احراز سعادت دارین خود توشه سازند ازین واقعه جگرسوز و سانحه در داندوز و قصه سراپا غم و غصه آتش حسرت و ندامت در جان او چنان مشتعل گردد که نایره آن به هیچ آبی منطفی نگردد از حسرت آنکه دشمن را به تخت مملکت او نشانند ه و زر و مظلمه جانی بگردن او بماند وكان ابو العباس رض يقول يا اخي هب ان الدنيا كلها في يديك فانظر ما ذا في يديك منها عند الموت طبقات یعنی همه ملک دنیا را در قبض آورده گیر عاقبت شومی بخاک لحد اسیر و درماني بسوال منکر ونکیر و گردی طعمه کرمان حقیر و از شدت عقوبت براری هزاران هزار نفیر و هیچ چیز نگردد ترا دست گیر بجز فضل خداوند قدیر پس چرا اے نادان این حال غافلی و بے تدبیر اعلم ان اصناف العذاب ه بالفتح بمعنی دلیر شدن ۱۲ عه بالفتح معنی ہلاکی و گمراهی و زبان ۱۲ح سے این آیت در رکوع نصف جز ۱۶ کہ استعمال این لفظ در ظهور مقدمات نا پسندیده و موحش است ۱۲ ح شه یعنی گن و ۱۲ شه بفتح یم و سکون ظا و کسر لام معنی ستم کردن و داد خواهی کردن ۱۲ ح الروحاني في الاخرة ثلاثة حرقة فرقة المشتهيات وحزن خجلة الفاضحات و حسرة فوت المحبوبات روح ٧٠ ج ٧ ع ٢ پس بويل وثبور باید گریست و مسرور و مغرور نباید زیست و جای آن داشت که خاک حسرت و ندامت بر مفارق خود تا بیزند و از سر بخل و امساک دستم بر خیزند وفى الحديث ثلاثة لا يحبهم الله ورسوله و هم فى لعنة الله والملائكة والناس اجمعين البخيل والمتكبر والاكول روح ٢٧٧ ج ١ علم ان الاخرة خير من الدنيا لان نعم الدنيا قليلة ونعم الاخرة كثيرة ونعم الدنيا منقطعة ونعم الاخرة مؤبدة ونعم الدنيا مشوبة بالهموم والغموم والمكاره و نعم الاخرة صافية عن الكدورات ونعم الدنيا مشكولة فان اعظم الناس تنعماً لا يعرف كيف تكون عاقبته فى اليوم الثانى ونعم الاخرة يقينية فعلى العاقل ان يختار ما هو خير من كل وجه وهو الاخرة على ما هو شر من كل وجه وهو الدنيا روح ۲۷۲ ج ۱ تا مصداق آیه وافی هدایته اتستبدلون الذى هو ادنى بالذى هو خیر نگردد آورده اند که حومل نام زنی بخیله ماده سگی داشت که او را بشب ها و روز ها گرسنه میداشت و آن سگ شب های دراز بسبب شیوه حسنه وفا که در نهاد اصلی خود داشت پاس خانه آن بخیله را میداشت عاقبت از بس گرسنه گی دم خود را خورده در میان عرب این مثل گذاشت که فلان اجوع من كلبة حومل شیوه بخل و وفای شان بصفحه روزگار تا حال یادگار و باقی مانده که صوان من مبینه سایله و من و من منعه نائله و هشن ابیات بسکه آورد چرخ شاه و وزیر علک شان داد و گنج و تاج و سریر کار ها را بکام ایشان کرد و خلق را جمله رام ایشان کرد با جوان مرد مایه دار شدند همه ظلام روز گار شدند له بالفتح معنی وای و سختی و عذاب ۱۲ ج ۵۲ بالضم بمعنی پلاک ۱۲ ج ۳ جمع بهم بالفتح بمعنی اندوه ۱۲ ح ع این آیت در رکوع قبل از رکوع نصف جزء اول شه بالكسر معنی برادران مادری و پدری در ختی های که از یک رنح یا هم برآمده باشند ۱۲ ح ۶ یعنی منت نهاد ۱۲ شه یعنی عطا کننده ۱۲ شه بكسر ضاد معجمه و تشدید نون بمعنی بخیلی کردن ۱۲ : ۱۶۵ خون درویش کان بکیدندی مغز بیچاره گان کشیدندی همه مغرور سال و ماه شدند همه مسرور مال و جاه شدند ناگهان تند باد قهر وزید از سر تخت شان به تخته کشید تن‌شان را بخاک آمیخت و او ملک شان را بدست دشمن داد و زر اینها بدان جهان بردند مال‌شان دیگران همیخوردند ان هذا الا خسر براح و زیغ صراح و ضلال بواح و وقوع فی طعن الرماح و آن کسی را که حق بلطف نواخت نیک و بد را بنور حق بشناخت باز داشت نار را از نور دل نه بست اندرین سرای غرور باقی عمر خویشتن دریافت بصلاح معاد خویش شتافت غم آن خورد کو ازین منزل چون کند کوچ شادمان خوشدل هرچه از مال و گنج و شاهی داشت بر و با خویشتن جوی نگذاشت لاجرم چون رسید کار بکار رفت با صد هزار استظهار وهذا تأسی لاهل الحق والبصر لا تقلیل الاعمی والاعور شنیده‌ام که بوقت برون شدن ز جهان سوال کرد ز لقمان نهفته عزرائیل چنانکه رسم خردمند نکته دان باشد که ای حکیم زمانه بدین حیات طویل چرا نساختی کاشانه‌که در وی پای دراز کرده توانست و انگاه رحیل جواب داد کسی کش تو در قفا باشد چگونه خانه بسازد درین مقام رحیل وقیل لابی یزید رح بعد وفاته کیف کان حالک مع منکر و نکیر فقال رح لما قالا لی من ربک قلت لهما اسئلا ربی فان قال هو عبدی یکفی والا فلو قلت انا عبده مراً الا یفید بلا قبوله روح ۳۸۹ ح ۱ وسئل الشیخ شمس الدین صیروطی رح بعد موته فی المنام کیف حالک مع منکر ونکیر فقال رح کلمانی بکلام مثیح واجبتهما بلسان فصیح - حکی انه حمل الی بعض الملوک قدح من فیروزج مرصع بالجواهر لم یرله نظیر وفرح به الملک فرحاً شدیداً فقال الملک لمن عنده من الحکماً کیف تری هذا قال اراه فقراً حا ضراً و له بکسر اول وثالث بمعنی بے ترس ۱۲ ع ۲ بمعنی آشکارا ۱۲ ح ۳ بفتح بمعنی میل کردن از حق ۱۲ ح ۴ بمعنی ظاهر۱۲ ح ۵ بمعنی یک چشم و کند فهم و بے خبر ۱۲ ح ۶ بمعنی تمکین ۱۲ ح ۷ بفتح صاد مهمله مشدد بمعنی آنچه که دران جواهر ات برنشانده باشند ۱۲ ع ١۶۶ مصيبة عاجلة قال وكيف ذالك قال ان انكسر كان مصيبة لاجبر لها وان سرق صرت فقيراً اليه وقد كنت قبل ان يحمل اليك في امن من المصيبته والفقر فالتقى انه انكسر القدح يوما فعظمت المصيبة على الملك وقال صدق الحكيم ليته لم يحمل الينا وقد جعل الله الدنيا محلا للاغیار ومعد تا لوجود اكدار ٢ ٣ ٤ ٢ هر کرا دیدۀ بصیرت بنور الهی منورست او را گذشتن از مال و جاه این جهانی مصور ست ۔ کہ والباقيات الصالحات خیر عند ربك الآیه کدام دولت از ان بهتر و خوشتر که بنده در گور خفته و از عمل مانده و در ان مقام کالنور فی الظلام هر لحظه طبقهای نور و نعمت و رحمت و کرامت پیدا و هویدا گردیده از جانب جناب حضرت عزت بتوسط ملائکه مقرب بدو میرسد که این ثواب لقمه ایست که در مدرسه و خانقاه تو بدرویشان میرسد و یا ثواب استراحت و آسایشی ست که از بقاع خیرات تو بفلان بنده رسیده و یا بفلان پل گذشته و یا در فلان رباط بسایه دیوارے نشسته و یا در فلان مسجد دو رکعت نماز فلان کس گذارده و بر هر پادشاه لازم که درین دار مرگ زار که شدایدش بسیار و فوایدش ناپایدارست باید که در ایام دولت خویش فرصت را فوت نکند و خیرات با قیه را از خود دریغ ندارد روی ان زین العابدین رح لقیه رجل فسبه فثارت اليه العبيد و الموالي فقال رح مهلاً على الرجل ثم اقبل عليه وقال رح ماستر من امرنا اكثر الك حاجة نعينك اليها فاستحيى الرجل فالقى عليه خميصة كانت عليه وهى كساء اسود مربع له علمان فان لم يكن معلماً فليس بخميصة معلم و امر بالف درهم فكان الرجل بعد ذالك يقول اشهد انك من اولاد الرسل ولا يبتوهم مضر وانهم كانو اهل الدنيا ينفقون منها الاموال انما اہ معنی بیگانه گان ۱۲ ۲ه بمعنی تیره گی ۱۲ ۳ہ بفتح نون بمعنی مکان بودن مشایخ و درویشان معرب خانه گاه مرکب ز خانه و گاه عبارت از عالم منتر لگاه ۱۲ ع شه بالفتح بمعنی مسافر خانه ۱۲ شه بالضم یعنی مهلت دادن و موافقت روز گار ۱۲ ع شه پس دشنام داد ورا شه پس بطرف تمام شدند بسوی او ۱۲ع شه بفتح میم یعنی یاران و خداوندان جمع مولی ست ۱۲ع ته معنی آہستہ باش ۱۲ شله معنی گلیمی که انرا پوشند ۱۲م ۱۶۷ كانوا اهل سخاء ومروة كانت تأتيهم الدنيا فيخرجونها فى العاجل روحه و ۷ ح م ۲ وعيسى ابن مريم ابنة عمران من بنى ماتان الذين هم بنى اسرائيل وفى ذكره دليل على ان الذرية تتناول اولاد البنت فيكون الحسن رض والحسين رض من ذرية سيد المرسلين محمد عم مع انتسابهما اليه بالام ومن اذا هما فقد اذى ذريته عم يقول الفقير فاذا كان النسب من طرف الام صحیحا معتبرا فالذى كانت سيادته من طرفها مقبول كما هو من طرف الاب اذ المعتبر انتهاء السلسلة الى الحسين رض من اى جانب كان روح ۲ ح ۶ ۱ ح ۱ و زینهار زینهار که فرصت عمر را از دست ندهد و عمر عزیز را بغفلت نگذارد که تا چون الناس نیام اذا ماتوا انتبهوا از خواب غفلت بیدار شود ببیند که مال و ثروت در دست نمانده و بنیاد کار و دولتش منهدم و ارکان و دعایم سلطنتش منهزم گردیده آنچه بزم خویش افاده بکار برده بود پاش پاش و راز نهانی که بسبب حرص و آزبرای استفاضه خود بدل داشت بطالت آن بر نامی خویش و بیگانه فاش گردیده از کثرت غفلت عمر عزیز را باخته و همه همه مواعظ و نصایح قرآنی را مصداقا لقوله تعالى فنبذوه وراء ظهورهم كانهم لا يعلمون بر قفا انداخته و فرصت عمر عزیز از دست رفته و از فواید ملک محروم مانده فرد غافل مشو که عمرے زین تازه تر نیابی * دادش بده که چون شد عمر دگر نیابی فرد بگلزار جهان بسیار گشتم جستجو کردم * نسیم بیوفای آمد از هر گل که بو کردم ناچار بار خسارت بگردن نهاده با هزاران حسرت سر در زیر گل کشیده خجل خجل گران گران روی بجناب حضرت حق عم فضله و رحمة آورده رباعی اے خاک بگوے خسروان را ، من خاک زبون کننده ام چیرگان را ، من گرسنه بسکه خورده ام سیران را من گور بسی گرفته ام شیران را : و نظم الشیخ على بنتيتى رض و مالى لا انوح على خطائى وقد بارزت جبار السمائي قرأت كتابه وعصيت سرا لعظم بلیتی د شوم را یی بلائی لا یقاس به بلاء وا خالی تدل على شقائی فیا ذلى اذا ما قال ربي الى اے بالفتح بمعنی بسیاری مال ۱۲ ح ۲ بالكسر بمعنی سقوط ۱۲ به ذمیمه ۱۲ ۵ تله بمعنی فیض گرفتن ۱۲۶ه این آیت در رکوع قبل از رکوع ثلث جزء ع مه این آیت در رکوع قبل از رکوع ثلث جز اول ۵۲ بالفتح بمعنی ہلالی و گرا ہی وزیان ۱۲ حمه بمعنی غالب و سرکش ۱۲۰ شه بمعنی نوحه کردن ۱۳ح شه بمعنی جنگ کردن ۱۳ شبه بالضم مصدرست بمعنی بد فالی و داء بآن لفظ بدل از همزه است و فارسیان بمعنی نحوس آرند مصدر بمعنی اسم مفعول ۱۲ ع ۱۶۸ النیران سو قواذ المرأى فهذا كان يعيضنی مرارا و يزعمه انه من اوليائى تصنع للعباد ولم يردنی وكان يريد بالمعنى سوائی فیاربی عبیدك مستجير و يرجی العفو من ربّ السمائی حقیر شم مسكين فقير خنيت اقام على الريائى على باسمه فى الناس يعرف و ما يدرى اسمه حال ابتدائى فانسه اذا امسى وحیدا رهین اللمحد فی رمس البلائى طبقات - سبحان الله این همه رنج و محنت و باز مشقت با دشاهی بچه باید کشید و عهده صلاح و فساد جهانی بگردن دے بچه باید رسید و خود را در معرض چندین هزار درخواست و بازخواست دو جہانی چرا باید انداخت این همه از برای یک شکم طعام و یک شبر جامه که کمتر کس با بادشاه بی این همه رنج و محنت درین امر شریک اند. اگر عقلا ی عالم برائے نوحه و ماتم برخیز ند و ریگ بیابان بر مفارق خویش ریزند محل استبعاد نخواهد بود قال الشيخ محمد المغربى الشاذلى رح تفاخر الغنى والفقير فقال الغنى انا وصف الرب الكبير فمن انت يا حقير فقال له الفقير لولا وصفى ما تبين و صفك ولولا تواضعی ما رفع قدرك وان وصفى و سمه بذل العبودية ووصفك نازع الربوبية طبقات - آورده اند که درویشی دل ریشی بر سر راهی نشسته بود و بسوی کله آدمی که در پیش رو داشت بهزاران تحیر و تحسر نگاه میکرد و چوبی نیز بدست داشت بادشاهی بر و گذر کرد گفت که ای درویش سبب در پیش رو نهادن کله و بحسرت نگاه کردن و چوب بدست داشتن چیست درویش عرض کرد که ای شاه این کله را از ان در تحیر و تفکر افگنده که از چون تو شاهی و یا از چون من گدای خواهد بود چنانکه بلبل حقیقت نوازی معنی طرازی شیخ مصلح الدین بن شیخ عبدالله سعدی شیرازی رح در کتاب گلستان خود فرموده رباعی فرق شاهی و بندگی برخواست * چون قضائی نوشته آمد پیش * گر کسی قبر مرده باز کند * نشناسد توانگر از درویش * و بمقتضای مِنْهَا خَلَقْنَاكُم وفيها نعيد كم جای ما و شما در زیر زمین است لہ یعنی روشن نیکو کردن از خود ۱۲ ۲ لہ بضم میم و کسر جیم معنی پناه جوینده ۱۲ ۳ تہ بکسر نون بمعنی محبت و خوگیرنده ۱۲ ۴ے بالفتح بمعنی گرو کرده شده ۱۲ ۵ ہے بمعنی خاک گور و دفن کردن ۱۲ ج ۶ بمعنی نشان کردن و داغ کردن ۱۲ ۷ این آیت در رکوع ۲ بعد از رکوع نصف جزء ۱۶ ١۶۹ چوب را از برای اندازۀ جای خود و از تو گرفته ام معلوم کردم که برایرست فیبکی السلطان بکاء شدیدا و نزل من الفرس در تعظیم تمام در پیش درویش آمده و از دراهم و دنا نیری که با خود داشتت نذرانه در پیش درویش گذاشت درویش گفت که ای شاه من و تو عیال آن خداوندیم که از برای هر یک از روزی خواران وظیفۀ روزی روزینه مقدر و مقرر نموده که بدون کم و کاست میرساند و این گمان بر خداوند غایت حمق ست که ترا یاد و مرا فراموش کند روی ان موسی عم عند نزول الوحی علیه بالذهاب الی فرعون للدعوۃ الی الایمان تعلق قلبه باحوال اهله قائلا یارب من یقوم با مرعیالی فامره الله تعالی ان یضرب ۱ ع بعصاه صخرة فضربها فانشقت وخرج منها صحرة ثانية ثم ضرب بعصاه علیها فانشقت ۲ ع وخرجت منها صخرة ثالثة ثم ضربها بعصاه فخرجت منها دودۃ و فی فمها شی یجری مجری الغذاء لها ورفع الحجاب عن سمع موسی عم فسمع من الدودة تقول سبحان من يرانی ویسمع کلابی و يعرف مكانی ویذکرنی ولاینسانی روح عروح ۲- بادشاه فرمود که اگر نذرانه قبول نه نمودی بطریق قرض حسنه بستان که تا جا نبین ماجور گردیم درویش گفت که این نیز حمق و نادانی ست که دین عالمی بذمۀ تو که ادائی آن بذمۀ تو فرض و آن را ادا ناکرده بمن قرض میدهی اول مظلمه عالمی که بذمۀ تست ادا کن و بعد از فراغ ذمه خود بدیگری قرض ده بادشاه از گفته درویش بیے متاثر شده بر حال فگار خود زار زار چون ابر بهار از شرمساری کردار خود گریسته تایب گردیده سر بسجده نهاده از خداوند عم فضلہ و رحمته عذر تقصیر خواست قال الشیخ صالح رح من مد يداه للاخذ من مال الولاّتِ قصرت يداه عن هم في الشفاعات قال رح ايضاً لا تطهّم مع نفسك ابدا بتبعد عن حضرت ربك فتهرا عليكَ قال الشيخ ابوالعباس ۳ تجوز بده یعینی ۱۲ ان ملك من الملوك قال لبعض العارفين اتس على فقال العارف لي عبدان ملكتهما له بالفتح و ضمتین بمعنی سنگ بزرگ ۱۲ ج ۲ے بالضم بمعنی کرم ۱۲ ج ۳ ولات بضم واو و تخفیف لام و تای فوقانی بمعنی حاکمان و دوستان جمع والی و پرتشدید لام خطاست همچنین قضات بتخفیف ضاد معجبه جمع قاضی ۱۲ ع ۴ بفتح طا و تشدید میم معنی رشوه و حرص ۱۲ ح ١٧٠ و ملکک و قهرتهما وقهر، لك و هما الشهوة و احساس فانت عبد عبدی فکیف اتمنی عبدیك، طبقات ، حكى انه جاء جماعة من فقهاء اليمن الى الشيخ العارف با الله ابی المغیث ابن جمیل رحہ يمتحنونه فی شيی فلما دنو منه قال رح مرحبا بعبید عبدی فاستعظموا ذلك ملحقه الشيخ الطريقين و امام الفريقين ابا الذبیح اسمعیل بن محمد الحضرمی رحہ والحضرمي منسوب الحضر موت اللتي هی القبيلة او البلدة باليمن رح --وح فاخبروه بما قاله الشيخ ابوالمغیث فضحك وقال صدق الشيخ انتد عبید الهوى و الهوی عبده روح ١٢ء ٢ پس حضرات ملوک و سلاطین را باید که فرصت عمر عزیز را غنیمت شمرده شب و روز سخاوت و کرم وغیره اعمال صالحه از کردار و رفتار و گفتار را پیشه و برای احراز سعادت دارین خودها توشه سازند آورده اند که جناب حضرت موسیٰ عم ابلیس را دیده پرسید که کدام کس را دوست داری گفت جاہل بخیل و کرا دشمن داری گفت عالم سخی چه دولت جاودانی را به تمهید قواعد خیر و احسان بسته اند الحق که عمارت دنیا که الانسان عبید الاحسان و حسن زاد عُقبے که من جاء بالحسنة فله عشر امثالها دران است و از پی داد و دهش که بکسی کرده باشند از گردیدن ، تبعا دو حکم آیه وافی ہدایه یا ایها الذین آمنو لا تبطلوا صدقاتكم بالمن والاذى را تلقى بقبول نموده انقیاد باید نمود بمقتضای صداقت انتمای ولا ياتل اولو الفضل والسعة ان يؤتوا اولی القربى والمساكين والمهاجرين فی سبیل الله وليعفوا واليصفحوا الا تحبون ان يغفر الله لكم والله غفور رحيم وعطايا و اورای معینی و بخشی که بکسی کرده باشند بسبب بے پاسی و کم خدمتی و بے ادبی معطل موقوف و استرداد نمایند فھو کالعاید فی هبته کالعايد فی قیه - آورده اند که نوشیروان عادل سگی را جل اطلس پوشانیده در شکارگاهش حاضر نموده و آن سگ در ان روز در شکار کاہلی کرده سگی از سگان دیگر مبادرت نموده شکار را بچنگ آورده سگ بانان عرض کردند که جل اطلس را از ان له بمعنی چیره و غالب شدن ۱۲ ھے بالفتح بمعنی آرزو و شوق نفس بطرف حصول لذت و منفعت ۱۲ ع ۳ این آیت در آخر سوره انعام در رکوع قبل از رکوع نصف جزو ۸ ع ہ این آیت در رکوع قبل از رکوع سه جزو ۳ ہلے این آیت در رکوع نصف جزو ۱۸ ھے صفح بمعنی در گذشتن از گناه و رو گردانیده ۱۲ چ سے بمعنی پیوستہ بخشش کردن ۱۲ چ ۱۷۱ سگ کشیده بدین سگ پوشانیده شود نوشیروان مضمون حدیث مرویه را قبل آور و تلقی بقبول و انقیاد واژ امر شنیع استرداد استبعاد نموده فرمود که معاذ الله که سگی را جامه بخشیده و از تن وی باز پس کشیده بدیگری پوشانم و ازینجاست که گفته اند صید وحشی بدام و از آدمی با حسان و انعام و جوان مردان محبوب خاص عام که بهار ذکرشان بریاحین حمد و ثنا و آفرین آراسته و چمن نیکنامی شان بغنچه های ستایش و تحسین پیراسته است آورده اند که روزی حاتم طائی دعوتی عام ساخته و امرا و محتشمان عرب را جهت تناول خواسته ناگاه فقیر برهنه دوش ژنده پوش از در درآمد و حاتم دست او را گرفته بالای همه تقدیم نموده بصدر نشانید گفتند که ای حاتم چه کردی گفت شما را قدر و منزلت شما که دارید بدین محل نشانیده و این فقیر سروپا برهنه را کرم مابدین منزل رسانیده اللهم احفظنا من البخل والكسل الى زمان حلول الاجل ۱۳۲۸ هـ * فصل ۱۵ در بیان سلوک ملوک سلاطین طوایف رعایا و اجناد و غیره شفقت و مرحمت نمودن بر رعایا و قاطبه برایا بدانکه پادشاه بمثابه دل ست در بدن از روی صلاح و فساد چون پادشاه بصلاح خویش باز آید جمیع اهالی ممالک محروسه بصلاح باشند و اگر در حکومت خویش تصرفات فاسد کند جهان و اهل جهان بفساد آیند چنانکه جناب حضرت رسول مقبول عم فرموده که ان فی جسد ابن ادم مضغة اذا صلحت صلح بها سایر الجسد و اذا فسدت فسد بها ساير الجسد الا وهي القلب و هم ازینجاست که فرموده اند که الناس على دين ملوكهم يقول الفقير سمعت من حضرت شيخي رح انه قال السلطان والوزير بالنسبة الى العساكر الاسلامية كالقلب بالنسبة الى الاعضاء والجوارح الانسانية ۱ معنی اول و بالای هر چیزی ۱۲ ۲ بالفتح بمعنی افواج و لشکر های چند ۱۲ ۳ معنی همه ۱۲ ۴ یعنی پاره گوشت ۱۲ ح ۱۷۲ فاذا ثبت ثبتوا كذا ان القلب اذا صلح صلح الجسد كله فان كان اقبال الامام بعشر مراتب كان اقبال قومه بمرتبة واحدة وان كان بمائة مرتبة كان اقبالهم بعشر مراتب وانما ادباره فعكسه فان كان ادباره بمرتبة كان ادبار القوم بعشر مراتب و ان كان بعشر مراتب كان ادبارهم بمئة مرتبة ۱۲ح ، ۴۸ ج ۱ و وزیر بمثابه عقل است دل را چنانکه دل را از عقل کامل ناگریز است که تا در ممالک بدن مشاورت او تصرف کند همچنین پادشاه را از وزیر دانا و کامل ناگریز است که تا بمشوره و صواب دید و استحکام نظر شاهانه خویش رعایت حقوق رعیت و مصالح سلطنت را بنماید و جمله ارکان دولت و نواب و اعیان حضرت و عامه رعایاے مملکت را در سایر امور مراجعت باد بوده تا شاه بفراغت تمام رفاهیت مالاکلام در شرایط ناموس سلطنت و جهان گیری شاغل باشد و اگر شاه بنفس نفیس خویش بجهانداری و احکام وزارت قیام نماید از جهانگیری و شرایط ناموس سلطنت باز مانده احوال مملکت و رعیت مختل و مختل گردد که لکل عمل رجال و جناب حضرت حق جل و علا فرموده که قل كل يعمل على شاكلته و دیگر آنکه آنچه بمعاونت یک وزیر نیکورای مصالح مملکت و رعایا دست دهد باشکر فراوان و عسکر بیکران میسر نگردد و نیز یاری است در امور دنیا و دین که بمتابعت و معاونت او در دین پروری و عدل گستری راغب و موفق گرد و خواجه عالم صلم فرموده که اذا اراد الله بملك خيرا جعل له وزير اصالحاً ان نسى ذكره و ان ذكراعانه زیرا که وزیر نیک و صالح در امور دین و دنیا پادشاه را موجب نظام و انتظام و بسبب بودن او پیوسته مرفه الحال و خرم و آسوده کام باشد چه وزیر قوت بازوی دولت و سلطنت است چنانکه جناب حضرت حق جل ذکره بوزارت هارون عم بر موسى عم منت نهاده که سنشد عضدك باخيك ونجعل لكما سلطانا فلا يصلون اليكما با ياتنا انتما ومن اتبعكما الغالبون له بمعنی طلب مد خواستن ۱۲ ح ۲ بفتح و تخفیف تحتانی تن آسان و فراخ عیش شدن ۱۲ گه بمعنی نیکنامی و تدبیر و سیاست ۱۲ ع له بمعنی علت یافته شده و ران ۱۲ ح ه بضم میم بمعنی خلل یافته شده ۱۲ع شه این آیت در رکوع قبل از رکوع نصف جزء ۱۵ ه بمعنی رشته جواهر ۱۲ ع ه بمعنی راست شده و در رشته کشیده شده ۱۲ ح ۹ این آیت در رکوع ۲ بعد از رکوع ربع جزء ۲۰ : ۱۷۳ و همچنین دیگر امرا و ارکان دولت و اعیان حضرت که بمثابه اعضای رئیسه اند چنانکه بقای انسان بی اعضای رئیسه محال و ناشد و فاسد همچنین بی معاضدت امرای دولت بازار قوام سلطنت و نظام مملکت ناممکن و کاسد باشد و دیگر امرا که فروتر اند بمثابه دست و ساعد و بازو و ران و ساق و زانو اند و باقی خیل و قوم و حشم عامه رعایا و خدم مع تفاوت درجاتهم بمثابه اعصاب و عظام و عروق و عضل اند و شعور و تمامی بدن اند چنانکه شخصی انسانی بدین جمله محتاج است که اگر یک عضوی ازین جمله نباشد کار سلطنت بدان مقدار نقصان پذیرد و بادشاه بعد از اهلیت و استعداد و تمام و دیانت و امانت و نکوسیرتی مالا کلام که از هر یک از ارکان دولت و اصحاب مناصب و مکننت کو معاینه نموده و معلوم کرده و بیقین دانسته باشد که بظاهر شان بباطن یکی و عذر و خیانت و نفاق نداشته نه کشیده اند کی باید که بعد از ان او را در اقطاع ولایت خویش بعمل و شغل و منصب نصب فرموده تمکین دهد که تا بمصالح ملک و نکو خدمتی و شرایط کار خویش قیام نمایند و مع هذا باید که از کلیات و جزئیات عمل و احوال و معامله هر یک وقوف تمام داشته غافل نه بوده در هر حال از ارباب کار ذو الاعتبار هراسان و ترسان بوده هر لحظه و ساعت و ان الحفیظ و الامان باید گفت که تا طمع طامعان بریده گردیده خاینان را جرئت و جسارت نیفزاید و تا رطب را از یابس و کامل را از ناقص ممیز نگرداند سخن بعضی را در حق بعضی بی ثبوت و احتیاط و تحقیق تمام نشنود چه جمعی در حق بعضی اینان طعنه ها زنند و سخا بینی فرا منسوب کنند که نعوذ بالله من البهتان الصریح والافتراء القبیح و بر مخلصان تهمت های نالایق دور از حال خلایق نهند و مدح شان را بقدح مبدل سازند و سخا بینی فرا منسوب کنند باید که سخنان چنین کسان را از جمله ضرطات بغیر و فسوات حمیر بی تاثیر دانسته اصغا نفرمایند و کان الرسول الله عم ابل يركبها المسمى يعضباء اى المشقوقة الاذن وهى التى لم تأكل بعد وفاة رسول الله ۱ که عبارت اند دل و دماغ و جگر و غیره اند ۱۲ ج ۲ یعنی با کسی یار و مصاحب بودن ۱۲ ج ۳ یعنی گوشت پاره ها و یا پیهای مرکب ۱۲ ج ۴ یعنی جاییز و برهنه ۱۲ ۵ یعنی یاری کردن کسی ۱۲ ج ۶ بفتح ضا در و کسر را بمعنی تیز دادن ۱۲ ج ۷ بالفتح بمعنی گوز دادن ۱۲ ج ۸ بالکسر گوش داشتن ۱۲ ج ۹ بکسرعین بمعنی شتران واحد ندارد بمعنی جمع ست ۱۲ ج ۱۰ بفتحتین بمعنی بریده گوش شتر ناقه ۱۲ ج ۱۷۴ عمره لم تشب حتي ماتت وجاء ان ابنته عمر فاطمة لم تحشر عليها وفي حيوة الحيوان اذا احرق وبر العجل وذر على الدم السايل قطعه وقراده يربط في كبد العاشق فيزول عشقه و لحمه يزيدا في الباءة اى الجماع ويقال لا مرارة للبعير اى لا جسارة له ۲ وهو مركب هود و صالح وشعیب و محمد ۱۲ منه خلاصه روح ۳۲۸ وفي الحديث ثلاثة هم الغرباء في الدنيا القرآن في جوف الظالم والرجل الصالح في قوم سوء والمصحف في بيت لا يقرء منه روح لا ۱۲ عرم۲ و اگر بالفرض از مخلصی خورده در وجود آید که مخل دولت و نقصان سلطنت دران نباشد باید که عفو شاهانه را کار فرمایند لان فيه شفاء للغليل و ارواء للغليل قال الشيخ رسلان الدمشقي ۱۲ من مكارم الاخلاق العفو عند القدرة والتواضع في العزة والعطاء بغير منة طبقات د بهر چیز در خشم نشود و لفظ شنیع و کلام فظیع نرانند و مدام تحمل را شعار خود سازد قرو تیغی که در نیام برارد فغان زخصم * واثق خمش باش که تیغی تحمل است * و سیاست با می مفرد ننماید مگر بمصلحت ضروری و اگر جرمی باشد که نتوان گذاشت آیه و جزاء سيئة سيئة مثلها را عمل نماید و آية والكاظمين الغيظ را پیوسته نصب العین دارد اما نه چندانکه بصفت سست مزاجی و سهل جای مشهور و معروف و بدان صفت در اطراف واکناف ولایت ممالک خویش شایع و ذائع و موصوف گردد واہل فتنه و فساد و لیر و در دماغ شان فتنه و فساد بحدی مستحکم گردد که صرارشان بران امری است منصوص و از براہین خلاف مکشوف بلکه منصوح بنابران باید که بادشاه بسیاست وانتقام و رجولیت و هیبت مشهور باشد و اگر از شخصی جرمی بظهور رسد که موجب قصاص باشد و با خیانتی که بخلل ملک و دولت تعلق داشته دشمن بادشاه در ساز و و قصد وی و یا از ملک کند بحق وی اهمال و امهال نباید ورزید و لے بفتحتین بمعنی شتر نر ۱۲ له بالضم ودال مهمله معنی کند و سر پستان و موضعیله سبع ۳ للہ بالفتح بمعنی اندوهگین کردن و پر کردن و بالضم بمعنی اندوه و بدی ۱۲ ع مه بمعنی سیراب ۱۲ ع ۵ بمعنی تشنه ۱۲ ۶ ۵ بالکسر بمعنی غضب ۱۲ ع کہ بمعنی درشت ع شے بمعنی عظیم سینہ الشتوع که طاقت برداشت آن نباشد ۱۲ ع شده این آیت در رکوع ۲۵ جزء ۸ ه این آیت در رکوع بعد از رکوع ربیع جزء ۴ هه بمعنی اطراف و کناره ها و پناه ۱۲ ع کلے بمعنی شایع و فاش ۱۲ ع سے بمعنی استوار کرده شده ۱۲ ع ال بالكسر بمعنی پاس داشتن ملک حکمراندن بر رعیت کله بالفتح وتشدید یابنی غیر متنام ۱۲ ۱۷۵ بهیچ وجه ازان نباید گذشت البته ولا وبال امری و بفرمان شرع شریف ویقین صادق تیغ بیدریغ را کار باید فرمود که فقطع دابر القوم الذين ظلموا والحمد لله رب العالمين فان الانتقام من الاعداء نعمة على الاحباب فلذا اورد الحمد عقيبه روح ۲۴۲ م زیرا که این معنی چون علت آکله باشد که چون در عضوی پدید آید آن عضو را بلا توقف به تیغ جدا باید ساخت که تاملت بعضو دیگر سرایت نکند که ليس العاقل الذی يحتال الامراذا وقع فيه ولكن العاقل الذي يحتال الامور حذراً ان يقع فيهاء لان الحكمة تقتضى ما يغلب خيره فان ترك خير الكثير للشر العضو الذى فيه اكالة شر قليل وسلامة جميع البدن خير كثير فلو لم يقطع ذالك العضو اسرت تلك الآفة الى جميع البدن وادت الى الهلاك الذى هو شر كثير روح ۲۷۴ ا- و در امور سیاستی توسط اختیار کند که خیار الامور اوسطها و آن اینکه در سیاسات چندان مبالغه نکند که مردم هراسان و نفرت بر طبایع شان مستولی گردید ه موجب تشویش مملکت گردد و نه چندان حلم و رد که هیبت سلطنت از دلها برخیزد و مفسدان و ارازل و ظلمه مستولی گردند و کار بر مخلصان و مصلحان و غربا بحدی تنگ آید که ندای وضاقت على الارض بما رحبت از هر یک برخواسته دیده شان از بس آب دیده چون بحر ذخار موج زن و سینه ها از شدت التهاب آتش ظلم و ستم چون گلخن و جگر با غیرت گلذار دولها برشک اقراے لالہ داغدار گردیده در بوی خود نابسته دبی کنج حزن ملال نشسته از بیوفائی این غداران راه زن و بد عهدی این ظالمان و ستمگاران خانگی بجان رسیده از اطراف و اکناف و جوانب خلل عظیم تولد کند فرد بگذار جهان بسیارگشتم جستجو کردم : نسیم بیوفای آمد از هر گل که بو کردم : و در سخاوت چندان غلو نکند که با سراف و اتلاف و تبذیر انجامد که آن شرعاً مذموم است که ان المبذرین کانوا ه این آیت در رکوع ۲ اول جز ۸ ۵۲ بمعنی پس ۱۲ ۵۳ این آیت در رکوع بعد از رکوع نصف جز ۷ ه این آیت در رکوع ربع جز ۱۱ ۵۴ بالفتح و تشدید خا بمعنی دریای مالامال که آب آن از ساحلش بگذرد ۱۲ ۵۵ بمعنی آتش گاه و آن نوعی از آتش دان است که در ان برنگ گرم غله بریان کنند و معنی ترکیبی این لفظ آتش خانه باشد ۱۲ء ه بفتح كاف بمعنی خانه ویران کننده و ناخلف ۱۲ء هه بمعنی جوانب ۱۲ ع ۵ این آیت در رکوع ۳ اول جز ۱۸ + اخوان الشياطين الآیه و نیز فرموده که انه لا يحب المسرفين و باید دانست که اسراف و تبذیر در اخراجات دنیوی ست و هرچه در کار دین صرف کنند آن را اسراف و تبذیر نگویند و در حفظ مال نیز بحدی نباید کوشید که به بخل و خست منسوب گردد. قال انوشروان اربع قبایح و هی فی اربع اقبح البخل فی الملوک والكذب فی القضات والملق فى العلماء اى شدة الغضب والوقاحت فی النساء روح ج ۲ ص ۲ و زنهار زنهار که دیده همت باشجار و انهار جهان فانی نگشاید و تن در طلب حیاض و ریاض آن نفرساید که تا در مجلس راستان بدون همت و در محفل صادقان به بی مروت منسوب نگردد روی انه قد قدم على الا ستاذ ابی علی الدقاق فقیر وعلیه اسمر وقلنسوة فقال له بعض اصحابه على وجه المطايبة بكم اشتريت هذا المسهم فقال اشتريته بالدنيا فطلب منى بالآخرة فلم ابعه قال ابوبكر الوراق طوبی للفقراء فی الدنيا والآخرة سئلوه عنه فقال لا يطلب السلطان منه في الدنيا الخراج ولا الجبار فى الآخرة الحساب روح ج ۳ ص ۱ که نعوذ بالله من الحور بعد الكور زیراکه مال نعمت فضل خداست از خلق خدا دریغ نباید داشت بلکه بخیل بحقیقت فضل خدا را از خود دریغ میدارد و بحسانی ماند که بساحل دریای زخار و بحر ناپیداکنار بوصف خشک لبی تفسیده زبانی روزگار بسر برد چه انچه بدیگران دهد از دست و انچه ندهد از دیگران که ولا تحسبن الذين يبخلون بما آتاهم الله من فضله هو خيرا لهم بل هو شر لهم سيطوقون ما بخلوا به يوم القيمة واز سعادت ملوک وسلاطین آنست که در احیای خیرات گذشته گان کوشند زنهار زنهار خود را در معرض شقاوت ابطال خیرات گذشته گان نه اندازند زیراکه شاید که یک بقعه خیر مقبول افتاده روح بانی آن خیر در حضرت عزت بدان وسیلت قربتی و درجتی داشته پیوسته دران حضرت مظلمه خویش عرضه دارد که خداوندا من مال خود را ل این آیت در رکوع بعد از رکوع نصف جزء ۲ بالکسر و تشدید نون بمعنی بخل ۲ ۳۳ بالفتح بمعنی بے شرمی و بیحیائی و بیدلی ۴ ه بالكسر بمعنی پلاس ۱۳ ۶ ه بضم میم وفتح تحتانی بمعنی با کسی خوش طبعی و مزاح کردن ۱۴ شه بمعنی کمی و نقصان ۱ شه بمعنی افزونی بسیاری شه این آیت در رکوع بعد از رکوع نصف جزء + ۱۷۷ از نفس خود و فرزندان خود گرفته برای رضای تو صرف نمودم و فلان ظالم آن خیر مرا باطل و بنده گان ترا محروم و عاطل و خیر مرا مضمحل میگرداند و بحضرت تو این دلیری مینماید و هر پادشاهی که در احیای خیر گذشته گان سعی نماید جناب حضرت حق سبحانه و تعالی اور اثواب بمثل بانی خیر عطاء فرماید و اگر این مهم دینی را مهمل گذارد و بال آن بذمه پادشاه وقت باشد و نیز پادشاه را باید که حاجبی وقصه داری معتمدی دینداری جهت عرض حال مظلومان و حاجتمندان مقرر نماید که بقصه و پیغام بحضور حضرت عرضه داشته قضای حوائج شان از مهمات و واجبات و غنیمت بزرگ شمرده ساعی و جاهد باشد و نیز حضرات ملوک و سلاطین را لازم که از بهر شد ثلمه و حفظ ثغور که عبارت از سرحدات که میان ملک کفر و اسلام ست امیر شجاع کار آزموده متساف دیده جرار دیندار با حمیت وغیرت را با لشکر وعدت تمام ازنان و تنخواه و اقطاع و جایداد نیکو بحسب دلخواه داده و فرموده که شب و روز نیاسانید و بتاختن و جهاد شاغل بوده فرمان درای جهان آرای صاحب دولت را بسرد چشم گذاشته برای قتال اعدای دین برخاسته که تا ابصار مخالفین از معاینه بریق و لمعان تیغش خیره و قلوب اعداء دین از ادراک آن تنگ و تیره گردد که الملک لمن غلب والسيف لمن قرب واگر محتاج کمک و مدد گردند بلا تطویل فوراً مدد فرستد که تا قوی دست در بشجاعت و دلیری منظور گردیده مساعی شان در استیصال اهل کفر و طغیان و خذلان ذهب الله بنورهم مشکور گردد و هر فتحی که دست دهد خلعت های تازه و خطایا و نعمت های بی اندازه فرستاده بمواعید خوب و بحسب خواهش شان موعود گرداند که یا ایها النبی حرض المؤمنين على القتال که تا بدان میدواری جان فدا کرده در قمع و قهر اعدای دین کوشند و حق الجهاد ان ينوى نصرة الدين بقهر اعداء الله تعالى ببذل النفوس فى رضاه تعالى ويكثر ذكره تعالى ويكف عن ذكر النساء والاولاد والاموال والوطن فهو يقتر فالجهاد بهذا الوجه افضل الاعمال فان البركات له یعنی بستن ۱۲ ه بالضم یعنی رخنه ۱۲ ه ۳ جمع ثغر یعنی سرحد یک دریای ترس اور خند شود ۱۲ ع یعنی اطراف زمین ۱۲ ۵ے بالکسر بمعنی فرو گذاشتن ویاری دمد کردن ۱۲ ۶ه این آیت در رکوع اول جزو اول ۱۲ شه این آیت در رکوع قبلی از رکوع پنجم جزءها کے یعنی خوار گردانیدن قرآنی ۱۲ ۱۷۸ في الحركات السفرية والحضرية والسفر على نوعين سفر الدنيا وسفر الاخرة وفي كليهما مشقة والحركات الثانی اشق وفي الحديث السفر قطعة من العذاب روح ۲۸۹۹-۱۔ دنہ چنانچہ غفلت ورزیدہ مہل گذاشته تا کفار ضرار اشرار ذهب الله بنورهم دلیر شده بر بلا داسلام تاختن گیرند و از اہل و عیال واطفال مسلمانان اسیر و برده برند و چنان حالتی را از ظلم و تعدی پیش رو گیرند که چشمہائے ناظرین از دیدن آن پر آب و دلهای سامعین از ادراک آن کباب گردیده خوناب ریزند و عهده این جمله بذمه بادشاه وقت باشد که فردا از عهده جواب بنز درب الارباب فی یوم یقوم الحساب خواهد برآمد فاین الدلیل واین البرهان نعوذ بالله من همزات الشیطان و پادشاه باید که نیک عهد و با وفا و بے عذر و مکر باشد و حقوق سوابق و خدمتگاران قدیمی را بلواحق اکرامات واحسانات وانعامات تلافی فرماید خصوصاً کسائیکه در ایام محنت و اوقات شدت ہوا داری دولت کرده بر جاده عبودیت و خدمت ثابت قدم باشند فی الجمله چون بادشاه تتبع احوال ہر طایفه را بکند که فاسئلوا اهل الذكر ان کنتم لا تعلمون که تا از معاملات ہر صاحب عمل و صاحب حکم با خبر باشد و سوز و درد مسلمانی دین جان او را گرفته با خلق خدا نکو زندگانی کند هیچکس را به هیچ وجه از دست و زبان خود آزاری نرساند چنانچه خواجه عالم صہ فرموده که عدل السلطان الصداق مع الحق و الخلق مع الخلق که تا در ممالک محروسه آن حیفی و ظلمی دستے نزود و کار ہا زود بصلاح باز آید و نا اہلان اہل گردند که الناس علی دین ملوکھم و اگر عمر بغفلت گذرانند و در بنده هوا و شهوات و لذات وقت خویش باشند و در جمع خزاین کوشند و غم رعیت نخورند و عمال کژ اعمال و حیله جوئی نشان مخالف و مضاد حکم جناب حضرت باری عزاسمه و از حلیه صفت داد و عدل معطل و عاری بوده بداد و فریاد ستمدیده گان و نصیحت ناصحان خیر اندیش صلاحیت کیش اه این آیت در رکوع اول جز اول ۱۲ له یعنی اشارت ۱۲ ۳ سنه یمنی یکی بگیر با دریافتن ۱۲ح ه این آیت در رکوع اول جز ۱۷ ۱۷۹ توجه واصغا نفرمایند که اِنَّکَ لا تُسْمِعُ الموتی وَلا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعاءَ اِذَا وَلَّوْا مُدْبِرِینَ وَمَا اَنْتَ بِهَادِ الْعُمْیِ عَنْ ضَلَالَتِهِمْ اِنْ تُسْمِعُ اِلَّا مَنْ یُؤْمِنُ بِاٰیَاتِنَا فَهُمْ مُسْلِمُونَ فِى الْحِیَلِ الشَّرْعِیَّةِ اللَّتِى یُتَوَصَّلُ بِهَا اِلَی مَنَافِعَ دِینِیَّةٍ کَقَوْلِهِ تَعَالَى لِاَیُّوبَ وَخُذْ بِیَدِکَ ضِغْثاً فَاضْرِبْ بِهِ وَلَا تَحْنَثْ لِیَتَخَلَّصَ مِنْ جَلْدِهَا وَلَایَحْنَثَ وَکَقَوْلِ اِبْرَاهِیمَ عم فِى حَقِّ زَوْجَتِهِ سَارَةَ هَذِهِ اُخْتِى وَ الْمُرَادُ مِنْهُ الْاُخُوَّةُ فِى الدِّینِ وَغَرَضُهُ مِنْهُ تَخْلِیصُهَا مِنْ یَدِ الظَّالِمِ لِاَنَّ مِنْ دِینِ ذَالِکَ الْمَلِکِ الَّذِی یُعْتَادُ بِهِ فِى الْاَحْکَامِ الْمُتَعَلِّقَةِ بِالسِّیَاسَةِ لَایَتَعَرَّضُ اِلَی اللَّذِوَاتِ الْاَزْوَاجِ لِاَنَّ مِنْ دِینِهِ اَنَّ الْمَرْأَةَ اِذَا اخْتَارَةَ الزَّوْجَ فَا السُّلْطَانُ اَحَقُّ بِهَا مِنْ زَوْجِهَا وَاَمَّا اللَّاتِى لَااَزْوَاجَ لَهُنَّ فَلَاسَبِیلَ عَلَیْهِنَّ اِلَّا اِذَارَضِینَ روح ۲۹ ج ۱ وَمَا الشَّرَایِعُ کُلُّهَا اِلَّا مَصَالِحُ وَطُرُقٌ اِلَی التَّخَلُّصِ مِنَ الْوُقُوعِ فِى الْمَفَاسِدِ وَقَدْ عَلِمَ اللّٰهُ فِى هَذِهِ الْحِیلَةِ الَّتِى لَقَّنَهَا یُوسُفَ عم یَجْعَلِ السِّقَایَةَ فِى رَحْلِ اَخِیهِ مَصَالِحُ عَظِیمَةٌ فَجَعَلَهَا سُلَّماً وَذَرِیعَةً اِلَیْهَا فَکَانَتْ حَسَنَةً جَمِیلَةً وَانْزَاحَتْ عَنْهَا وُجُوهُ الْقُبْحِ روح ۱۹ ج ۲ وبالِ سببِ ظالمان و اصحاب مناصب مستولی گردیده تطاول کنند و مسلمانان را مشوش دارند و دزدان در لویه ترناب و مفسدان فرصت یابند و راه ها نا ایمن گردیده خون ہائے بناحق ریخته گردد و مالها ے تجار و غربا در معرض تلف افتد و آں نوع حیص و بیص و فساد و بلاد فتنه پدید آید که در حین تحریر و تقریر نگنجد و وبال جمله بذمۀ بادشاه وقت باشد فما نطق المثل المشهور عليه عند اولى الالباب ان فلانا من المطر ووقف تحت الميزاب و قولهم ان هذا لَشَیٌ عُجابٌ و ہزا ر بار گداے برچنین بادشاهی شرف و فضیلت دارد چنانکه هیچ مرتبتی و درجتی بهتر و فاضلتر از بادشاهی نیست چون بوجه خویش کنند سودش آنچه خواجه عالم ص فرموده که ما من احد افضل منزلة یوم القيمة من امام ان رعد صدق وان استرحم رحم و وقتی که نداے اِرْجِعِى اِلَی رَبِّکِ در دمند در حال مرغ جانش از قفص قالب برآمده و بحضرت حق جل ذکره رسید که دَعَدَ اللّٰهُ الْمُؤْمِنِینَ وَالْمُؤْمِنَاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِى مِنْ تَحْتِهَا الْاَنْهَارُ ۱ے بالکسر بمعنی گوش نهادن و گوش فرا داشتن ۱۲ ۲ے این آیت در رکوع ۲ اول جز ۲ ۳ے این آیت در رکوع ثلث جز ۲۳ ۴ے بالکسره یعنی یک مشت از گیاه خشک که ترجمه ایجابیه ۱۲ ۵ے بمعنی نردبان ۱۲ ۶ے بمعنی وسیله دست آویزه ۷ے و کشیده شد ۱۲ ۸ے بفتح اول سکون یا وصاد مهمله پس از لفظ محیصه یعنی تنگ و مخمصه عرب گویند وقعوا فی حیص و بیص یعنی در افتادند در جنگ و غوغا ۱۲ ج ۲ ۹ے این آیت در سوره ص در رکوع ما بعد اندر و با نصف جز ۲۳ ۱۰ے این آیت در آخر سوره فجر رکوع نصف جز ۳ ۱۱ے این آیت در رکوع بعد اندر کوره ثلث جز ۱۰ * ۱۸۰ خالدین فیها ومساکن طیبة فی جنات عدن ورضوان من الله اکبر ذالک هو الفوز العظیم و از محنت ہائے دنیا رسته در چاربالش ناز راضیّة مرضیة نشسته و آواز بشارت از هفت آسمان وزمین برخاسته که اولئک هم المؤمنون حقا لهم درجات عند ربهم ومغفرة ورزق کریم ونیز فرموده جل جلاله که اولئک سییرحمهم الله ان الله عزیز حکیم رو زونیا میرود خسرو بزیر لب میگوید : دلم بگرفت از غربت تمنائے وطن دارم : فان العشاق المهجورین الطالبین السالکین سبیل الوصال فی ذوق وسکر من حرارت عشقهم لا یقاس به ذوق فطوبی للذائقین و یا حسرتا للمحرومین رباعی یاد داری که وقت زادن تو : همه خندان بدند و تو گریاں : آنچناں زی که وقت مردن تو: همه گریاں بوند و تو خنداں : فصل ۱۶- در بیان رعایت حقوق الدین و أستاد معلم و ذو القربی و ہمسایہ بدانکه رعایت نمودن حقوق والدین و شفقت نمودن بشان را از اهم امور حسب الطاقت و المقدور باید دانست چنانکه حق سبحانہ وتعالی در کلام درر نظام خود احسان والدین را در سلک عبادت او تعالیٰ ونهی از اف و بانگ نزدن برایشان و امر بسخنان عجز امین تذلل انگیز و دعائے رحم نمودن در حق شان بار بار فرموده که وقضی ربک ان لا تعبدوا الا ایاه و بالوالدین احسانا اما یبلغن عندک الکبر احدهما او کلاهما فلا تقل لهما اف ولا تنهرهما وقل رب ارحمهما کما ربیانی صغیرا و نیز فرموده که و وصینا الانسان بوالدیه حملته امه وهناً علی وهن وفصاله فی عامین ان اشکرلی ولوالدیک الی المصیر و ان جاهداک علی ان تشرک بی مالیس لک به علم فلا تطعهما فی ذالک فانه لا طاعة لمخلوق فی معصیة الخالق کما ورد فی الحدیث ویدخل فیه الاستاذ والامیر اذا امرو بغیر معروف و هوما انکره الشارع روح ۲۶ و ۲۹ و نیز فرموده جل جلاله که قل تعالوا اتل ما ۱ این آیت در آخر سورة توبه لکع نصف جزء ۱۱ ۲ این آیت در رکوع ثلث جزء ۹ ۳ این در رکوع بعد از رکوع ثلث جزء ۱۰ ۴ با بضم و تشدید فا کلمه ایست که در وقت تنگدلی و ضجر گویند ۵ این آیت در رکوع ۳ اول جزء اا ۶ این آیت در رکوع نصف جزء ۲۱ ۱۸۱ حرم ربکم علیکم ان لا تشرکوا به شیئاً وبالوالدین احساناً ای بان تحسنوا بهما حساناً لانهما السبب الظاهری للوجود والتعیش والله تعالی هو السبب الحقیقی ثم اتبعه بتعظیم السبب الظاهری فاهما لِواجبات بعد التوحید احسانهما وفی الحدیث برالوالدین افضل من الصلوة والصوم والحج والعمرة والجهاد فی سبیل الله تعالی ذکره الامام وقال ابن عباس رض کن مع الوالدین کالعبد المذنب الذلیل الضعیف للسید الفظ الغلیظ ایما فی التواضع والتملق من فرط رحمتک علیهما لا شفقار هما الیوم ای من کان افقر خلق الله الیهما قالوا ینظر الیهما بنظر المحبة والشفقة والترحم وفی الحدیث ما من ولد ینظر الی الوالد والی والدته نظر مرحمة الا کان له بها حجة وعمرة قیل وان نظر فی الیوم الف مرة قال وان نظر فی الیوم مائة الف مرة ویقبل الرجل امه تواضعاً حکی ان رجلاً جاء الی الاستاذ ابی اسحاق رح فقال رائیت البارحة فی المنام ان لحیتک مرصع بالجواهر والیواقیت فقال رح صدقت فانی البارحة مسحت لحیتی تحت قدم والدتی قبل ان نمت فهذا من ذالک نعم الله علی العباد کثیرة واجلهن نجابة الاولاد رح ۱۹۶ م ۲ ۲ ومباشر خدمة الوالدین بید ولا یفوضها الی غیر لانه لیس ببار للرجل ان یخدم معلمه وابویه وسلطانه وضیفه ولا یؤمه للصلوة وانکان افقه منه ای اعلم بالفقه من الاب ولا یمشی امامهما الا ان یکون لا ماطة الاذی عن الطریق ولا یتصد ر علیهما فی المجلس ولا یسبق علیهما فی شییء ای فی الاکل والشرب والجلوس والکلام وغیر ذلک وفی الحدیث اذا ترک العبد الدعاء للوالدین ینقطع عنه الرزق فی الدنیا وفی الحدیث من زار ابویه او احدهما فی کل جمعة کان باراً قیل اذا تعذر مراعات حق الوالدین جمیعاً بان یتأذی احدهما بمراعات الآخر یرجح حق الاب فیما یرجع الی التعظیم والاحترام لان انسب منه یرجح حق الام فیما یرجع الی الخدمة والاطعام سله این آیت در ابتداء رکوع ۲ بعد از رکوع ربع جزء ۸ له بالکسر بمعنی بخشش و نیکی و درستی و طاعت و قبول کردن حج و طاعت و خوشنودی و اتمق مادر و پدر ۱۲ ع ۳ بمعنی بدخو و سخت دل ۱۲ ۴ له بمعنی سطبر و درشت ۱۲ ۵ بمعنی شب گذشته ۱۲ ۶ له بمعنی آنچه که دراں جواہرات را بزر نشانده باشند ۱۲ ل دور کردن ۱۲ ۸ له یعنی بالا نشینی نکند ۱۲ م ۱۸۴ حتی لو دخلاعليه يقوم للاب ولو سلمامنه شيئا يبدء فى الاعطاء بالامام كما في منبع الآداب روح ۲۶۴۲۰ نیز فرمودہ جل جلالہ کہ ووصّيْنا الانسان بوالديه حملته امه كرها ووضعته كرها چوں جناب حضرت حق جل وعلا درین آیت شریف والدین را در احسان شریک دسہیم وحق زحمت برداشت حمل ووضع آن را خاص درحق والدہ فرمودہ درین اشارت با بشارت ست باینکہ حق مادر بالاے فرزند افزون تر از حق پدرست لہٰذا دعائے مادر درحق فرزند زیادہ وزود تر از دعائے پدر ثمر اثر داد ر نتیجہ بجد وعلاے بخشد ويجيب فى صلوة الغافلة دعا عامه دون نداعابيه ای يقطع ويقول لبيك مثلاً وذالك لان مشقة الام وتحملها التعب من الولد اكثر ولذا ورد الجنة تحت اقدام الامهات معناه ان التواضع للامهات سبب دخول الجنة روح ۲۸۳۴ ادغير اللسان على رجل بسبب العقوق ناولته والدته فلم يجبها فصاراخرسا روح ۲۲۲۹ قال بعض الاولياء كنت فى تيه بنى اسرائيل فاذا رجل يما شينى فتعجبت منه والهمت انه الخضر من فقلت له بحق الحق من انت قال اخوك الخضرعہ فقلت باتى وسيلة رايتك قال ببرك امك روح ۱۵۴۹۰ روى ان رجلا قال يارسول الله ان امى هرمت عندى فاطعمها بيدى واسقيها بيدى واوضيها بيدى واحملها على ماتفى فهل جازيت حقها قال لا ولا واحدا من مائة قال ولم يارسول الله قال عصلاتها خدمتك فى وقت ضعفك مريدة حياتك وانت تخدمها مريدا امهاتها ولكنك احسنت والله يثيبك على القليل كثيرا روح ۱۸ع ۱۴ ومن الانفاق الواجب الانفاق على الابوين اذا كانا فقيرين قال الفقهاء تقدم الام على الاب فى النفقة اذا لم يكن عند الولد الاكفاية احدهما لكثرة تعبها عليه وشفقتها وخدمتها ومعانات المشاق فى حمله ثم وضعه ثم ارضاعه ثم تربيه وخدمته ومعالجة اوساخه وتمريضه وغير ذالك روح ۶۲۳۸ کہ این آیت در رکوع ۶ از ا پر ع ۱۴ سے با لکسر بمعنی بيا با بینکہ موسٰی عصر با دوازده سبط بنی اسرائیل کہ در ہر سبط پنجاه هزار مردم بودند چهل سال سرگردان دحیران ومحبوس مانده دنتوانستند که برون آیند ۱۲ ع سے بمعنی در دل افگندن دآنچه در دل افگند خدای تعالیٰ خیر باشد یا شر اما اکثر استعمال آن در خیر باشد ۱۲ع شه بمعنی بخشش ونیکی وطاعت و رستی ۱۲ م * ۱۸۳ وقالت الحکما وحق الولد على ابویه ثلاثة ان یسمیاه باسم حسن عند الولادة وان یعلماه القران والادب والعلم وان یختناه روح ۲۸۶ ۱ قال بعض الکبار من علامة اتباع الهواء المسارعة الی نوافل الخیرات والتکاسل عن القیام بحقوق الواجبات وهذا حال غالب الخلق تری واحد امنهم یقوم بالاوراد الکثیرة والنوافل العدیدة الثقیلة ولا یقوم بفرض واحد علی وجهه حکی عن ابی محمد المرتعش رح انه قال حججت حجات علی قدم التجرید فسالتنی امی لیلة ان استقی لها جرة فثقل ذالك على فعلمت ان مطاوعة نفسی فی الحجات کانت مشوبة بحظ النفس اذ لو کانت نفسی فانیة لم یصعب علیها ما هو حق فى الشرع روح ۲۰۶ وسئل الزمخشری رح بعض العلماء عن سبب قطع رجله قال امسکت عصفورا فی صبای و ربطته بخیط فی رجله داخلت من یدی و دخل فی خرق فجذبته فانقطعت رجله فتألمت والدتی وقالت قطع الله رجلك كما قطعت رجله فلما رحلت الى بخارى لطلب العلم سقطت من الدابة فانكسرت رجلى روح ۲۹۲ ۲ و نیز فرموده جل جلاله که واعبد وا الله ولا تشركوا به شيئا وبالوالدين احسانا و چوں حق سبحانه وتعالی شرک و مراعات نامو درج حقوق شفقت والدین را در سلک واحد منتظم گردانیده اشارت ست باینکه حکم هر دو واحد ست و فی الحديث برالوالدين يزيد في العمر والكذب ينقص الرزق والدعاء يرد القضاء روح ۳۴۱ ۲ تدام الشرك لانه راس المحرمات ولا يقبل الله تعالى معه شيئا من الطاعات وانما ذكر بعد التوحيد الشرك تحریم العقوق لان الوالدين سببان قريبان لوجوده كما ان الله تعالی موجلده فالتقاعد عن اداء حقوقهما عقوق فهو اکبر الکبائر بعد الشرك روح ۶۴۰ ۱ وشكا رجل الى رسول صل امه اباه وانه يأخذ ماله فدعابه فاذا شيخ يتوكأ على عصا فساءله فقال انه ضعيف و انا قوی و فقیرا وانا غنی فكنت لا امنعه شيئا من مالی واليوم انا ضعیف وهو قوى وانا فقير و هو غنى ويبخل على بماله فبكى صل فقال «مما من حجر ولا مدر يسمع هذا الابكى ثم قال مه للولد انت ومالك لابيك روح ۲۲۰ ۲ قال الحسن البصرى رح من عقل الرجل ان لا يتزوج والبالة في الجرة طه این غایت ۱۲ ص ۵۳ بالفتح بمعنی سوراخ ۱۲ ح ۵۳ این آیت در رکوع ۲ بعد از رکوع اول جزء ۵ * ۱۸۴ فانه ربما لا يرضى احدهما عنه بسبب زوجته فيقع فى الاثم روح ۴۹ ع ۳ و نیز فرموده جل جلاله که و يسئلونك ماذا ينفقون قل ما انفقتم فللوالدين والاقربين الایه آورده اند که عمر ابن جموح شخصی ذامال معمرو سفید بوده بخدمت جناب حضرت بانصرت رسول مقبول عم مشرف فایض گردیده عرض نمود که چه چیز در راه رضای خداوند جل ذکره نفقه کنم و بکدام کس حرف نمایم حق سبحانه تویم در جواب او حبیب خود را فرمود که آنچه مال خود را از کم و بیش هرکس بقدر توان برای زاد راه آخرت خویش در راه رضای جناب حضرت حق جل ذکره نفقه میکند فللوالدین والاقربین درین آیت اشارت بابشارت ست باینکه آنچه نکوئی و احسان که از دست انسان بیاید اول و اولی مصرف آن والدین را دانسته بدیشان صرف نمایند و نیز جناب حضرت رسول مقبول ۴ فرموده که لو علم الله شيا من العقوق ادنى من اف لنهى عن ذالك فليعمل العاق ما شاء ان يعمل من الحسنات فلن يدخل الجنة وليعمل البار ما شاء ان يعمل من السيات فلن يدل النار و نیز جناب حضرت حق سبحانه و تعالی در حدیث قدسی رضای خود را برضای الدین بازبسته و فرموده که من رضى عنه والداه فانا راض عنه و نیز در حدیث شریف وارد شده که هر که والدین را خدمت کند و حق شفقت های شان را بجا آرد به بهشت رسد فر و جنت که رضای مادران است پاندری پای مادران ست : و از عبدالله ابن عمر رض روایت شده که شخصی بخدمت جناب حضرت رسول مقبول عم فایض و مشرف گردیده عرض کرد که انی اريدا الجهاد جناب حضرت عمر فرمود که ما در و پدر زنده داری عرض کرد که آری دارم یا رسول الله جناب حضرت عم فرمود که بر تو با دخارمت شان و درین خبر اشارت ست باینکه خدمت والدین افضل ست از جهاد وهكذا نقول انه لا يجوز للرجل ان يخرج الى الجهاد في سبيل الله اذا لم يأذن له ابواه - تنبیه و بر مروم اشراف اگر چه امرا د سلاطین باشند لازم است که ننگ نکنند و عار ندانند از خدمت ه این آیت در رکوع بعد از رکوع نصف جزم ۲ یعنی سرکش با مادر و پدر ۳ هـ بتشديد را بمعنی نکوکار ۱۲ نیز بمعنی طاعت و خوشنود داشتن ما در و پدر ۲ اح * نمودن والدین و قیام نمودن در بخواستن در مجلس حکومت بجهة تعظیم شان و از فرقدسنجی در مداتی شمه که قرئت نمودم در بعضی کتب اینکه لا ینبغی للولد ان یتکلم اذا شهد والداه إلا باذنهما ولا یمشی بین یدیهما ولا عن یمینهما ولا عن شمالهما الا ان یدعوه فیجیبهما ولكن یمشی خلفهما كما يمشى العبد خلف مولاه تنبيه وكان محمد ابن سيرين رح اذا كلمه امه لا يكلمها بلسانه كلة اجلالا لها طبقات حكى عن بعض العرفاء انه قال ان لى ابناً منذ ثلاثين سنة ما امرته بامرا مخافة ان يعصيني فيحق عليه العذاب يقول الفقير فسد الزمان وتغير الاخوان والنبك على الفسامن سوء الاخلاق وقد كانت الصحابة رض وهم يبكون وما من اخلاق السوء فمالنا لا نبكى ونحن منغمسون فى بحر الخطايا والذنوب متورطون فى بئر القبايح والعيوب لا انصاف لنا في حق انفسنا ولا فى حق الغير روح ۲۱ ج ۲ و نیز تواضع و عزت و احترام نمودن ملوک و سلاطین دربارۀ اشراف و اعزه انام چون علمای اعلام و سادات عظام و مشایخ کرام موجب انتفاع دولت و استحکام اساس سلطنت ست بالخصوص أستاذ معلم که ازان علم آموخته باشد قال المشايخ رحم عقوق الاستاذين لا توبة منه روح ٣٣ ح ١- ولا ينبغى للشريف ان يانف من اربعة وانكان امیر ا قيامه من مجلسه لوالدیه وخدمته لضيفه وقيامه على فرصه وخدمته لمووبه الذى ياخذ العلم عنه تنبيه باب فضل الرمى والركوب قال الشيخ على وفالا ما دامت السلاطين مطيعون للاولياء الذين هم علماء الحق وامرهم بينهم قايم نافذ فامرهم فالح ونظامهم صالح ولان وانتم ومتى انعكس الامور نكسوا طبقات آورده اندکه امام محمد بن الحسن بنزد هارون رشید برای حاجتی آمده بود هارون رسید او را عزت و حرمت و تعظیم فوق الحد نمود چنانچه در پیش او برخواست و او را به تعظیم بسیار و تکریم بیشمار در جای خود نشانید و وقت رخصت باری مشایعت نمود یکی از خواص ملک را گفت که اگر خلیفه با هر کس چنین تواضع کند مهابت خلافت نماند خلیفه ازین سخن بهم له النحاس بمعنی فرو رفتن در آب ۱۲ ته ورطه تو ریطا ای اوقعد فی الورطته فتورط هو فيها ۱۲ ص سه بمعنی سرپنا ۱۲ ۴ عه یعنی سرو کننده ه مینی باری چیزی در رفتن یعنی پیروی کردن ۱۲ ج * ۱۸۷ برآمده و بترش روئی جواب داده فرمود که مبینی که بسبب عزت و حرمت بزرگان کارها پادشاهان را نشاید که من جالس العلماء وقر ومن صاحب الارذال حقر و نیز حقوق ذو القربی را رعایت باید نمود چنانکه حق سبحانه تعالی در کلام درر نظام خود بار بار حبیب خود را فرموده که یسئلونک ما ذا ینفقون قل ما انفقتم فللوالدین والاقربین و نیز فرموده جل جلاله که فات ذا القربی حقه والمساکین الایه و نیز فرموده جل جلاله که قل لا اسئلکم علیه اجرا الا المودة فی القربی و فی الحدیث الرحیم شجنة من الله تعالى روى عن رسول الله صلعم انه قال ما من حسنة اعجل ثواباً من صلة الرحم وما من ذنب اجد ران يعجل الله لصاحبه العقوبة في الدنيا مع ما يدخره في الآخرة من البغی وقطيعة الرحم تنبيه وفي الحديث البر والصلة الرحم يطيلان الاعمار ويعمران الديار و يكثران الاموال وانكان القوم فجا روان البر و الصلة يخففان الحساب يوم القيامة و یذهبان الادنار روح ۲۱ ح ۲ و نیز رعایت نمودن حقوق جار و همسایه که منازل شان در جوار قصر و باغ و درگاه و بارگاه واقع شده باشد باید نمود زیرا که سعید بن مسیب روایت کرده که ان النبی صلعم قال حرمة الجار كحرمة امه روى ابو هريرة رض عن النبى صلعم انه قال لا يزال جبرئيل عم يوصيني بالجار حتى ظننته انه سيورثه تنبيه وفي الحديث من اذى جاره ورثه الله تعالی داره قال زمخشرى رح في الكشاف ولقد عاينت هذه فى مدة قريبة كان لي خال يظلمه عظيم القرية التي انا منها ويوذيني فيه فمات ذالك العظيم وملكنى الله ضيعة فنظرت يوماً الى ابناء خالى يترددون فيها ويدخلون في داره ويخرجون ويأمرون وينهون فذكرت قول رسول الله من اذى جاره ورثه الله تعالى داره وحدثتهم وسجدنا شكراً لله تعالى روح ۴۶۲ م ۲ و عند عم الجيران ثلاثة فجار له ثلاثة حقوق حق الجار وحق القرابة وحق الاسلام وجار له حقان حق الجوار و له این آیت در رکوع بعد از رکوع نصف جز ۲ ۱۲ ابن ابی در رکوع ربع جز ۲۸ ۱۲ بمعنی قرابت وخویشی بغایت پیوسته ۱۲ ه بغی بالفتح بمعنی ستم کردن و از حق برگشتن و گردن کشی کردن و دروغ گفتن ۱۲ صلة الرحم بالجلول وفتح لام دهای مهله وكسر حا بمعنی محبتی سلوک داشتن با خویش و اقربا ۱۲ ۱۲ بالكسر بمعنی خوشنود داشتن مادر و پدر ۱۲ ۲ ۱۲ جمع و زر بالکسر بمعنی گناه ۱۲ ح ۱۸۶ حق الاسلام وجار له حق واحد هو حق الجوار و هو الجار من اهل الکتاب روح ۱۴۴ ج ۱ + فصل ۱ - در بیان وزرا و صفت ایشان بدانکه پادشاه را از وزیر صاحب رای مشفق کافی امین صالح عالم عادل عامل ممیز پاک اعتقاد صاحب همت ناصح نیکو خلق کریم طبع شریف ذات با مروت کاردان جهاندیده واقف کار آگاه صاحب تجربه مهربان ناگزیر است و حضرات انبیاء نیز محتاج وزیر و مشیر بودند چنانکه موسی علیه السلام از جناب حضرت خداوند جل جلاله درخواست نموده بود که واجعل لی وزیراً من اهلی هارون اخی اشدد به ازری واشرکه فی امری الایة و جناب حضرت مجیب الدعوات درخواست او را اجابت نموده بوزارت جناب حضرت هارون علیه السلام منت نهاده فرمود که سَنَشُدُّ عضدك باخيك ونجعل لكما سلطانا فلا يصلون اليكما باياتنا انتما ومن اتبعكما الغالبون و نیز خبر داده جل جلاله و فرموده که ولقد اتينا موسى الكتاب وجعلنا معه اخاه هارون وزیرا و جناب حضرت خواجه عالم صلی الله علیه وسلم فرموده که جعل الله لی وزیران فی السماء جبرائیل ومیکائیل و وزیران فی الارض ابوبکر وعمر و کان نقش خاتمه ابی بکر رضی الله عنه نعم القادر هو الله و کان نقش خاتم عمر رضی الله عنه کفی بالموت واعظا یا عمر رضی الله عنه و کان نقش خاتم علی رضی الله عنه الملك لله وکان نقش خاتم ابی عبیدة الجراح رضی الله عنه الحمد لله روح ۱۶۸ ج ۱ بدانکه مملکت و سلطنت را اهل خرد و دانش بخیمه تشبیه نموده اند و ستون خیمه وزیر صاحب رای و دیانت وطنابهای آن امرا و نواب و عمال و سایر اجناد اند علی قدر درجتهم خرد و بزرگ و میخ های آن عدل و انصاف پادشاه باشند زیرا که وزرا و امرا و اجناد اگرچه بسیار و تو شت و شوکت و آلت و عدت بی شمار اما مملکت و سلطنت بجز از عدل و انصاف قرار نگیرد چنانکه خیمه اگرچه ستون و طنابهای ۱ه این آیت در رکوع ۲ بعد از رکوع نصف جزء ۱۶ ۲ه این آیت در رکوع ۲ قبل از رکوع نصف جز ۲۰ ۳ه این آیت در رکوع ۲ اول جز ۲۰ ۱۸۸ بسیار باشند بجز میخ قرار نگیرد و اگر در گوشه یک میخ نباشد خلل آن در خیمه ظاهر گردد چنانکه خواجه عالم عه فرموده که الملک یبقی مع الکفر ولا یبقی مع الظلم و چون وزیر بمثل ستون آمد خیمه مملکت را پس چندانکه ستون با رفعت و عالی مرتبت بود خیمه مملکت با زیب و شکوه و زینت تر بود و کان النوشروان یقول لا یستغنی اجود السیوف عن الصیقل ولا اکرم اللّہا عن السوط ولا اعلم الملوک عن الوزیر روح ۳ ولا م ۲ پس وزیر باید که چون ستون خیمه چهار صفت داشته باشد اول راستی ۲ بلندی ۳ ثبات ۴ تحمل و وزیر را سه حالت اول میان او و خداوند جل جلاله حالت ۲ میان او و پادشاه حالت ۳ میان او و رعایا و غیره احفاد و در هر حالت هما چهار خصلت را کار بند و چنانکه در حال اول که میان او خداوند ست باید که راستی را پیشه خود کند که فاستقم کما امرت و بر جاده شریعت که صراط مستقیم ست که و آن هذا صراطی مستقیما فاتبعوه الآیه ثابت قدم بوده جانب حق را فرو نگذارد و اگر جانب خلق را گذشت غم ندارد که من کان لله کان الله له و نیز فرموده جل جلاله که ولا تخافو هم وخافون یحکی ان ابن السکیت جلس مع المتوکل یوما فجاء المعتز و الموید ابنا المتوکل فقال ایما احب الیک ابنای اما لحسن و الحسین رض قال رح والله ان قنبر خادم علی رض خیر منک و من ابنیک فقال سلّوا لسانه من قفاه ففعلوا فمات روح ۱۰ کا م ۱ و خصلت ۲ بلندی ست و آن را بدان معنی رعایت کند که بلند همت و عزیز نفس بوده بزخارف مموّه و طمع جاه و مال دنیا فریفته نباشد مرد جنیفه دنیا فرو نیا در وه بی ثباتی و بی حاصلی و ناچیزی آن را بنظر عبرت و حقیقت مشاهده کند که و فرحوا بالحیوة الدنیا وما الحیوة الدنیا فی الآخرة الامتاع ۵ فی المخبران النبی عه قال ان الله تعالی قال قل للقوی لا تعجبنک قوتک فان اعجبنک قوتک ادفع الموت عن ۱ ه این آیت در رکوع ما قبل از رکوع نصف جزء ۲م ۱۲ این آیت در رکوع ۲ بعد از رکوع ربع جزء ۸ ۳ه این آیت در رکوع بعد از رکوع نصف جزء ۹ ۴ه بالکسر بمعنی انچه که برون کشیده شود از چیزی ۱۲ ع ۵ه بمعنی آرائش ۱۲ ح ۶ه بمعنی از اندوه بکاره شده ۱۲ ح ۷ ه بمعنی روشن کرده شده ۱۲ ح ۸ ه این آیت در آخر رکوع نصف جزء ۱۳ : ۱۸۹ نفسك وقل للحامل لا يعجبنك علمك فان اعجبك فاخبرنى متى اجلك وقل للغنى لا يعجبنك غناك فان اعجبك فاطعم خلقى غداعد احدا رو ۲ ع ۲۸ م اقطعه چیست دنیای دون گنج قیام خاک دانی پر از سگ و مردار ، هست چوں مار گززه دولت دہر ؛ نرم و رنگین و از دروں پر زہر ؛ در غرورش تو انگر و درویش ؛ شاد همچون خیال کج اندیش قال الشیخ محمد المغربی الشاذلي رحمان اهل الدنيا يقبلون عليها وهم يرحلون عنها في كل نفس لانهم عموا عن شهود ما اليه صايرون طبقات ۔ بدانکہ مال و جاه و نیا چون زاد و راحله اند و استمدا و ایام عمر چون اشهر حج و اجل مقدر مثل روز وقوف و خورا قاصد بیت اللہ دکعبتہ اللہ داند پس او را ہوا و ہوس گلگشت گلزار و گلہاے متنوعہ خوش بوی آبدار شب بو و نالر بو و پنتونی و عباسی و یاسمین و سنبل و ریحان و نرگس دوا دودی و ہمیشہ بہار وصنوف گلہاے متلونه لاله و اغدار و فضای فرحت افزاے سبزہ ہائے زمردین سبزہ زار و آب شار ہائے زبان خوش و موسم دلکش بہار کہسار، خطہ دلپذیر، کشمیر جنت نظیر دامن گیر خیال گردیده و از شراب شادات مال و جاہ و زنان سیہ با دہم گل اندام نازک بدن و دختران سیمین ساق رشک افزای نسرین د نسترن که شهرۀ جمال و حسن شان قلوب عاشقان را خراشیده ولذت آوازۀ صباحت وملاحت شان بمسامع جهانیان رسیده وبدان سبب خود را مست غفلات گردانیده از آلت و عدت سفر با ظفر بنجملات حضر با خطر سازد قال بعض العلماء انا اخاف من النساء ما لا اخاف من الشيطان فانه تعالى يقول ان كيد الشيطان كان ضعيفا وقال للنساء ان كيدكن عظيم روم ۸۹ ۱ ع ۲ وعلى كمر الشهوم و ے بضم قاف فارسی و سکون رای محمله و فتح زای معجمہ بمعنی مار کفی ۱۲ عه لالہ منصوب بلال بمعنی سرخ و آن چند قسم میباشد لالہ گوئی لالۂ صحرائی لالہ نعمانی لالہ شقایق لالہ دلسوخت و لالہ دلسوز دلالہ ختکائی ولانہ خودروئی و لالہ سفید ولانه زرد ولالہ عباسی دلالہ پیکانی ولالہ مقراضی دلالہ دختری و در واقعات بابری نوشته که قریب پنجاہ و نہ قسم لالہ در بعضے از اطراف کابل بملاحظه رسیده ۱۲ ع سے معشوق ۱۲ ع ہے بمعنی چشم ۱۲ کہ این آیت در رکوع قبل از رکوع نصف جز ه کہ این آیت در رکوع بعد از رکوع ثلث جز ۱۲ ء ۱۹۰ مرا له هور چشم بمال و اعمال دیگران دوخته و خرمن عدل و انصاف حال خود را سوخته در خواب غفلت ومستی ہستی مانده رباعی آتش بدو دست خویش در خرمن خویش ؛ من خوزد ام چه نالم از دشمن خویش ؛ کس دشمن نیست منم دشمن خویش ؛ ای وای من و دست من ودامم خویش ، ونظر عمر بن الخطاب رضہ الی شاب فقال یا شاب ان وقیت شرثلاثة فقد وقیت شر الشیطان ان وقیت لقلقك وقبقبك و ذبذابك قال الاصمعی اللقلاق اللسان القبقب البطن والذبذاب الفرج فرد چرا ز غیر شکایت کنم که همچو حباب ؛ همیشه خانه خراب ہوائے خویشتنم روح ۶۷ ح ۱ ناگاه که چون وقت موسم برسد دیگران حج مراد ومقصود را دریابند و او از خواب غرور وغفلت بیدار و از مستی تکبر و جهالت الناس نیام اذا ماتوا انتبهوا هوشیار گردیده و در دست عجز با و حرمان رسیدن و بر سر خاک خجالت پاشیدن ۔ و از دیده ہا آب حسرت باریدن و دل را بآتش ندامت سوزانیدن نه بیند که ام تامر هم احلامهم بهذا ام هم قوم طاغون - روی ان ابراهیم الادہم رح اراد ان یدخل الحمام لمنعه الحمامى وقال لا تدخل الاباجرة فبكي ابراهيم رح وقال لا یئوذن لي ان ادخل بیت الشیاطین مجاناً فكيف بالدخول فى بيت النبين والصالحين مجاناً روح ۸ ع ۲ ۱- قال في فتح الرحمن اراد سليمان رصہ تزویج بلقیس فكره شعر ساقيها فسأل الشياطين ما يذهب هذا فقالوا نحتال لك حتى تصبر كالفضة البيضاء فاتخذوا النورة والحمام من يومئذ وانه اول حمام بنى على وجه الارض خلاصه روح ۹۰۲ ح ۳ و این حال کسی ست که مال و جاه دنیا را وسیله درجات و قربات حق نسازد و زاد و راحله سفر ہند دوستان با خسرو زیان خیالات نفسانی و همزآت شیطانی ساخته هرگز جمال کعبه وصال را نه بیند و در مرتبه اولئك كالانعام بل هم ضل فرومانده نصیبه شان له این آینه در رکوع ۲ بعد از رکوع اول جزء ۲ که جمع حلم بفتحتین بمعنی خواب دیدن و آنچه بخواب دیده شود ۱۲ ع ۳ه جمع ہمز بمعنی اشارت بچشم کردن ۱۲ ع ه این آیت در رکوع بعد از رکوع نصف جز ۹ : 141 این باشد که ذرهم یا کلوا و یتمتعوا و يلههم الامل فسوف يعلمون و حال شان بحولایۀ حیاکت پیشه سفاهت و حماقت اندیشه ماند که تیری تا سوفار در سرینش فرورفته وا و را زار و نا قرار ساخته خون از جراحتش چکان در ان دوان میرفت و میگفت خدا و ندا ین واقعه را دروغ گردان روى انه دخل حكيم على رجل فراى دارا متجددة وفرشا مبسوطة ورأى صاحبها خاليا من الفضايل فتنحنح فبزق على وجهه فقال ما هذا السفه ايها الحكيم فقال بل هو عين الحكمة لان البصاق لزق الى اخس ما كان فى الدار ولم ار فى دارك اخس منك لخلوك عن الفضايل الباطنة فنبه بذلك على دناءته وقبحه لكونه مسترسلا فى لذاته مستغرقا اوقاته لعمارة ظاهرة روح ٢ ع ٧ فاعتبروا يا أولى الابصار وانظروا الى هفوات هئولاء الكبار اما ثبات آنکه در کارهای دین و دولت ثابت قدم و مضمون آیه وافی هدایه ولا تخافوهم و خافونى را عامل بی ندم و ضمیم بوده بجز از خدا وند جل وعلا نترسد و خوف را بدل راه ندهد که خاصیت خاصان حق عزاسمه همین ست و بس که یجاهدون فی سبیل الله ولا يخافون لومة لايم وفي الحدیث من خاف الله خوف الله منه كل شيئ ومن لم يخف الله يخوفه من كل شيئ روح ع٢٤ اما تحمل آنکه در کشیدن بار تکالیف شرع شریف که آسمان و زمین از تحمل و برداشت آن عاجز آمده اند که انا عرضنا الامانة على السموات والارض فابين ان يحملنها الآیه راسخ قدم بوده و را مانت خیانت را جایز ندارد اعلم ان الاتعاظ بالموعظة القرأنية يوصل العبد الى السعادة الباقية ويخلصه من الحظوظ النفسانية حكى ان ابراهيم الادهم رحمه ذات يوم بمملكته ونعمته ثم قام فرائ رجلاً اعطاً 1 این آیت در رکوع اول جز ۱۴ ۲ بصاق و بزاق و بساق بالضم بمعنی لعاب و کف دهن و خیو چون از دهن برآید و ما دامیکه در دهان ست آن را ریق گویند ۱۲ ع ۳ این آیت در سوره حشر در رکوع ربع جز ۲۸ ۴ بالفتح بمعنی لغزش و خطا کردن و مجازاً بمعنی بیهوده گوئی ۱۲ ع ۵ این آیت در رکوع بعد از رکوع ربع جز ۴ ۶ بالفتح بمعنی نقصان کردن حق کسی را ۱۲ ع ۷ این آیت در رکوع ثلث جز ۶ ۸ جمع تکلیف بمعنی باندازه طاقت کار فرمودن کسی را ۱۲ ع ۹ این آیت در رکوع بعد از رکوع ربع جز ۲۲ ۱۰ بالفتح بمعنی شادی کننده ۱۲ ع [BLANK PAGE] [BLANK PAGE] ۱۹۲ كتابا فاذا فيه مكتوب لا تؤثر الفانى على الباقى ولا تغتر بملكك فان الذى انت فيه جسيم لولا انه عديم فسارع الى امر الله فانه يقول سارعوا الى مغفرة من ربكم الاية روح سوره يونس ۲۲۴۶ تا وقتيكه بشرف خطاب ان الله يامركم ان تؤدوا الامانات الى اهلها مشرف گرديده امانت را بشمرع روئی بدون خیانت با پل و صاحبش برساند فلا مضایقة ولا ملام عليه عند الملك العزيز العلام قال ابن عباس رض كلب امين خير من صاحب خوان وكان للحارث بن صعصعة ندماء لا يفارقونه وكان شديدا المحبة لهم فخرج يوما فى بعض منتزهاته ومعه ندماءه فتخلف منهم واحدا فدخل على زوجته واكلا وشربا ثم اضطجعا فوثب الكلب عليهما فقتلهما فلما رجع الحارث الى منزله فوجدهما قتيلين عرف بالامر فانشد يقول وما زال يرعى ذمتى ويحوطنى ويحفظ عرسى والخليل يخون فيا عجبا للخل تخليل حرمتى ويا عجبا للكلب كيف يصون وفى عجائب المخلوقات ان شخصا قتل شخصا باصفهان والقاه فى بئر والمقتول كلب يرى ذالك فكان يأتى كل يوم الى راس البئر وينجى التراب عنها و يثير و اذا راء القاتل نبح عليه فلما تكرر منه ذالك حضروا ذالك الموضع فوجدوا القتيل ثم اخذوا الرجل فاقر فقتل به روح ۱، ج ۲ - اما حال کمیان وزیر و پادشاه ست نیز همان چهار خصلت را مرعی دارد خصلت اول استی ست بدان گونه ظاهرو باطن خود را بیا و شادیکی داشته از الایش غل و غش و خیانت و نفاق صافی دارد چو نعمت با ربیت و حمادت وزارت او از جانب محبوبست پس هر چه کرده و میکند همه خوب ست نه اینکه هر نیک و بد که گوید رعایست مزاج او را در حضور کرده تحسین و آفرین گفته در غیبت برافعال واقوال او اعتراض و انکار کرده بنز و هر کس د ناکس براه شکایت پوید و انچه یا ده سرائی و هرزه درائی که کرماد اشتدت به الريح في يوم عاصف بزبانش شه این آیت در رکوع بعد از رکوع بوجع ۴ ۵۲ این آیت در رکوع س ج ۴ سه بالفتح و تشدید الواو بمعنی بسیار خیانت کننده ۱۲ ج محلے یعنی بجستن ۱۲ ح که یعنی پس ازاں شوخوانی کرد ۱۲ ج که یعنی نگهبانی میکند عهد امان مرا ۱۲ ع شه حوط بالفتح بمعنی نگهداشتن و گرد آوردن ۱۲ج شه ای بانگ میزو برص ۱۲ان شه بالكسر وتشديد لام بمعنی کینه و کبود و دشمن ۱۲ ج نه بالكسر معنی خیانت و عدم خیر خواهی و کینه و بد درونی و خبث باطنی ۱۲ج لله بمعنی بیهوده آواز کردن و جرس را بالیمین جهت درا گویند ۱۳ ع له این آیت در رکوع بعد از رکوع ثلث جز ۱۳ ۱۹۳ آید گوید تا آنکه او را به بدسیرتی و نادانی وظالمی در زبان مردم اندازد و نام بد اورا در افواه عالم شایع و ذایع سازد و یا خواهد که از بهر طمع نفس خویش در مملکت قلمی کشد بهانه کار خود پادشاه را ساخته که او فرموده و خود را در نزد خلق بری الذمه سازد و بدین سبب آنچه نام نیک که پادشاه در مدت العمر حاصل نموده همه در بازد و این همه ناراستی و نفاق و خیانت در راه طریقه اینقده امانت باشد اما اخلاصی که مفید خلاص است آن است که انچه صلاح وقت در ای صائب اقتضا کند بتواضع وتعظیم تمام بعبارت لطیف وشیرین بالا کلام بعد از رعایت آداب سلطنت بوقت فرصت عرضه دار وقال محمد المغربي الشاذلي هذا جالست الملوك فخاصهم بسيرة اهل العدل وسياسة العقل مع حفظ الادب معهم طبقات قال بعضهم الزم الادب ظاهرا و باطنا فما اساء احد الادب في الظاهر الاعوقب ظاهرا ولا اساء احد الادب في الباطن الاعوقب باطنا و من ضيع الادب فهو بعيد من حيث يظن القرب ومردود من حيث يظن القبول وقال الرويه بلا بن الخفيف رح اجعل عملك وادبك دقيقا روح ۲۲۹۴۹ من لا ادب له مع الخلق لا ادب له مع الحق و من لا ادب له مع الحق فانه اندر ومجرم و من يهن الله فماله من مكرم فتاوی ظهيريه ۱۷۱۷۷ قال الله تعالی فقلنا لهم كونوا قردة خاسئين واعلم ان هذا البلاء ونجا جزاء من لم يعرف قدر الاحسان ومن يكاء فى المنعم بالكفران يرد من عزة الوصال الى ذل الهجران وكان عقوبة الامم بالخسف والمسخ على الاجساد وعقوبة هذه الامة على القلوب وعقوبات القلوب اشد من عقوبات النفوس قال الله تعالى ونقلب افئد له بمعنی شایع ۱۲ ؂ ۵۲ بفتح همزه کردن بمعنی خوب و عجیب ۱۲ ؂ ۵۳ سیاست بالکسر یعنی پاس داشتن ملک و حکم راندن بر رعیت و قهر کردن و هیبت نمودن و ضبط ساختن مردم از فسق بترسانیدن و زدن ۱۲ ۵۴ ادب بفتحتین معنی طور پسندیده و نگهداشت حد هر چیزی ۱۲ ؂ ۵۵ این آیت در رکوع نصف جز ۱۷ ۵۶ این آیت در رکوع قبل از رکوع نصف جزاول + ۱۹۴ افئدتهم وابصارهم کما لم یؤمنوا به اول مرة الایة وهکذا حال من لم یتأدب فی خدمة الملوک وینخرط فی اثناء السلوک ومن لم یتخط بساط القرابة لمقام المحرمة یستوجب الحرمان ویستجلب الخسران ویبتلی بسیاسة السلطان نشر علامة المسخ مثل الخنزیر ان یأکل العذرات ومن اکل الحرام فقلبه ممسوخ ویقال علامة مسخ القلب ثلاثة اشیاء لایجد حلاوة الطاعة ولایخاف من المعصیة ولایعتبر لموت احد بل یصیر ارغب فی الدنیا کل یوم کذا فی زهرة الریاض روح ۱۷ ۱۰۰ ثم لم یکن ابتداء القردة من هؤلاء بل کانت قبلهم قردت وهؤلاء حولوا الی صورتها لقبحها جزاء لقبح اعمالهم وافعالهم وما توابعد ثلاثة ایام ولم یتولدوا والقردة اللتی فی الدنیا هی نسل قردة کانت قبلهم روح ۱۷ ۱۲ ومسخ بعضهم قردة فی زمن داوود مصر بدعائه علیهم حین اعتدوا فی السبت واستحلوه ومسخ بعضهم خنازیر فی زمن عیسی مصر بعد اکل المائدة وقیل کلا المسخین فی اصحاب السبت مسخت شبابهم قردة وشیوخهم خنازیر روح ۱۷ ۱۲۔ اما بی رعایتی فُرصت را نموده که وقتی حالت و غضب نباشد رباعی حرامش بود نعمتِ پادشاه : که هنگام فُرصت ندارد نگاه : مجال سخن تا نبینی ز پیش : به بیهوده گفتن مبر قدر خویش : چه غضب حجاب نظر حق بین و گوش حق نیوش حقیقت گزین ست قال الشیخ رسلان الدمشقی رح الغضب یقیمک مقام ذل الاعتذار طبقات خصلت ۲- بلندی همت یعنی بخدمت پادشاه به بلند همتی و عزیز النفسی و قناعت زندگانی کند و از رکاکت و خست طمع و طمعهای بیجای فاسده و التماسات پراگنده بغایتی متجنب و متحرز باشد قال الشیخ ابوبکر الوراق رح لوقیل للطمع من ابوک لقال الشک فی المقدور ولوقیل ما حرفتک لقال اکتساب الذل ولوقیل له ما غایتک لقال الحرمان طبقات کہ تا سلطان لے این آیت در انعام رکوع آخر جزء ۱۲ بفتح بمعنی سُستی و ضعیفی و باریکی و بی عزتی ۱۲ ح ۵۲ بالکسر بمعنی پیشه و کسب ۱۲ ح * ۱۹۵ بفراست شاہانہ اخلاق حسنہ او را دیده و دانسته در نظرش مقبول و محبوب و مرغوب گردیده در عزت و احترام او باحسن الوجه افزوده نیکنام گردو حكى ان سلطانا كان يحب واحدا من وزرائه اكثر من غيره فحسدوه وطعنوا فيه فاراد السلطان ان يظهر حاله فى الحب فاضافهم فى دار مزينة بانواع الزينة ثم قال ليأخذ كل منكم ما اعجبه فى الدار فاخذ كل منهم ما اعجبه من الجواهر والمتاع واخذ الوزير المحسود السلطان وقال ما اعجبنى الا انت روح ۱۲۸ م ۲ خصلت سه ۔ ثبات است باید که بخدمت پادشاه و فادار و نیک عهد و ثابت قدم بنجی بوده که اگر خزاین و دفاین و سلطنت روی زمین را برو عرضه کنند از شیوه حسنہ وفا نگردیده قبولدار نشود خصلت عم - تحمل است باید که چنان حمول و بردہ بار باشد که انچه پادشاه در حالت غضب وحدت و سورت و یا نخوت شاهی با او و یا بدیگری تندی نماید و یا کند باید که بلطف و مدارا و سکون پیش آمده کلماتی گوید که آتش غضب پادشاه را فرونشاند و از کلمات خشم آمیز حقد انگیز که جلابل عقل را خراشه و نمک بر جراحت شان باشد بی اجتناب و احتراز نماید و بالملایمت المیل آنچه مقتضی وقت و ر صلاح دین و دولت و رعیت باشد برو عرضه کند و با مور خیر او را دلالت و اعانت نماید ولا تنسى ما قيل ان الامين من الوزراء من يصحب الملوك بالصدق في المناصحة والخائن من يصحب الملوك بالمداهنات والمداهنة وخدا حذايث ينيتك راين اقا منها م وظايفهم حيث قال ۵۵ اذا اراد الله بملك خيرا جعل له وزير صدق ان نسى ذكره وان ذكر اعانه و ان ارادش اجعل له وزیر سوء ان نسي لم يذكره و ان ذكر لم يعنه كما قيل ان رجلاً وزر لاسكندر زمنا طويلاً ولم ينبهه على عيب فقال له يا هذا اني انسان لا بد ان انسی او اخطاء وانت معى فى المدة الطويلة ولم تذكرني اذا نسيت ولم توقفني اذا اخطأت فالمتنت امسكت نفسك عن ذالك لجهل فانت جاهل له پس ضیافت کرد ایشان رام کے بکسلولی و کشیدید خال بمعنی تندی و تیزی سودان ۲ ۱۲ س ۵ بازن بمعنی غضب تیزی و سخوت سلطان ۲ ۱۴ ۲ بالفتح بمعنی بزرگی و کبرج کلبه با لکس بی خنده این معنی عضب خشم بکره وفتح هر دو آمدہ گرفته تو وهت لاین شه بیر صدا و نه یا ته از بیتی کوی آورده و جلیله پای سوهام ١٩٤ وان كنت اسكنت نفسك لغرض فانت خائن ديس لنا حاجة بمن التصقت به احد الرزيلتين او اتصف بكلتى النقيصتين فامره بملازمة حتى يتوب من جنايته وسوئته انتهى كلامه واعلی الله مقامه و چون وزیر بدین آداب و اوصاف آراسته و باخلاق حسنه موصوفه پیراسته باشد پشت پادشاه بدو قوی و بازوی سلطنت بدو محکم باشند چنانکه جناب حضرت حق جل جلاله بالاے حضرت موسی عہ رو زارت هارون عہ منت نهاده فرموده که قد اوتیت سؤلک یا موسیٰ و نیز جل جلاله که سنشد عضدک باخيك ونجعل لكما سلطانا الايه وكان موسى عہ رجلا آدم طوالا كثير الشعر مع صلابته لوكان عليه قميصان لنفذ الشعر منهما وكان اذا غضب يخرج شعر راسه من قلنسوته وربما اشتعلت قلنسوته لشدة غضبه دوم ٣٩٩ ح ٢ - اما حالت کاسم که میان وزیر و سایر رعایا واجبنا د ست نیز همان چهار خصلت را کار باید نمود اول راستی و آن اینکه با رعیت دمشتم بانصاف و معدلت و شفقت زنده گانی کند و پیوسته در بند آبادانی ولایت و آسایش رعیت و غمخواری و تیمار نمودن شان باید بود که تا مملکت بر قرار و ملک بر حال بوده همه جهان خزانه پادشاه گردد نه اینکه از بهر تقرب پادشاه در ملک بدعت مانند که آن نشان دوستداری پادشاه نیست بلکه پادشاه را در معرض دعائے بد رعیت انداختن و نام نیک یا فتن و بد نام ساختن و در عذاب ہائے آخرت و خشم خدائی انداختن است هیچیکی از اہم مہمات و امور معظلات وزیر آن است که از برائے پادشاه لشکر دعائے صالحا ندوز و زیرا که قوت و اعانت لشکر روز که اجنا داند به سپر دعائے لشکر شب است هر تیر دعا که در دل شب از کمین دل شکسته برون آید آن کار کند که هزاران نیز و تبر که از کمان و بازوی دست آید نکند فرد آنچه یک پیره زن کند بسحر ه نکند صد ہزار تیر و تبر ه و پیوسته از بهر دعا در آسایش و تخفیف رعایا ورسانیدن وافزودن ادرارات و وظائف معایش و صدقات پادشاه لے بالفتح بمعنی غم زشت و کار بد ۱۲ ع ۵۲ این آیت در رکوع ۲ بعد از رکوع نصف جزو ١٣ که این آیت در رکوع قبل از رکوع نصف جز ٢٠ كه بسعی گندم گون ۱۲ ع که افروخته می شد بآتش ۱۲ ح کہ بالکسر بمعنی پیوستہ بخشش کردن ۱۲م ۱۹۷ از برای صادرو وارد و آیمه وعلما وسادات وزرا و رعا و متصوفه واهل دل و خدمت نمودن شان باشد که تا موجب انتظام مملکت و استدامت سلطنت که و أمّا ماینفع النّاس فیمکث فی الارض وسبب ارتفاع برکات و درجات آخرت وقربات حق گردد که تحفظ قلوب المشايخ وترك الخلاف عليهم سبب للترقى الى المطالب العالية و باعث للاحترام والاكرام قال رسول الله ص ما اكرم شاب شيخا لسنه الّا قيّض الله له من يكرمه عند سنه روح ص ٣٢٤ قال الشيخ ابو عبد الله رض اخدام الكل ليحصل المراد ولا يفوتك المقصود وما رأينا احدا يخدم الفقراء الّا ولحقته بركاتهم ورغم مال العز فى الدنيا قبل الآخرة قال الشيخ محمد الشاوي رض ينبغى للفقير ان لا يطلب لظهور فى هذه الدار عند الامراء والملوك وكان رض لا يقبل شيئا من هدايا الناس من العمال والمباشرين وارباب الدولة وليقول من شرط الداعى الى الله عز وجل ان يطعم الناس ولا يطعموه طبقات حكى ان خادم الشيخ ابی یزید البسطامى رح كان رجلاً مغربيا فجرى الحديث عنده فى سوال منكر ونكير فقال المغربي والله ان يسالانى لا قولن لهما فقالوا له من اين يعلم ذالك فقال اقعدوا على قبرى تسمعونى فلما انتقل المغربي جلسوا على قبره فسمعوا لمسئلة وسمعوه يقول اتسئلونى وقد حملت فروة ابى يزيد على عنقى فمضوا و تركوه روح ۳ ۱ و نیز باید که در گاه خود را بر هیجان حوایج کشاده داشته بخلق خوش با خلق خدای زنده گانی کند خصلت ۲ بلندی ست و آن اینکه با رعیت و چشم به بلند همتی تعیش کند و طمع بخدمت و رشوت ایشان ندارد که العبد حر اذاقنع والحر عبد اذا طمع و آثار لطف و کرم و مروّت راحتى المقدور معمول داشته در حق شان مبذول دارد خصلت ۳ ثبات است و آن اینکه چون کسے را شغلی یا منصبی دید باید که احتیاط تمام در استحقاق آن شخص فرماید چه بسی خلل هائی دینی و دنیاوی ازان سبب پدید آمد که اشغال و مناصب را بنا ا ہلان بسبب رشوت و یا ملازمت درگاه و یا آبرام دراهلی دنا اهلی نا کرده سپردند و منجانب له این آیت در رکوع قبل از رکوع نصف جز ۱۳ سے بالفتح بمعنی حوض باننده ۳ے بمعنی کسانیکه بخود بجار ور شده اند ۱۲ معنی تحقیق ۱۲ ح ۱۹۸ و مناصب بدست نا اهلان افتاده و اهل استحقاق محروم مانده و این همه از تقصیر وزرا و حجاب و نواب باشد که احتیاط تمام در استحقاق و اهلیت ناکرده بسبب اطماع فاسده هنرمندان مستحقان را در گوشه ضایع گذارند و اعمال و مناصب بنا اهلان سپارند و این بدان ماند که قلاده جواهر زواهر را زیب اعناق حمر که اخس و اذل حیوانات اند نمایند خصلت ۴ تحملست باید که وزیر چون ستون خیمه بار جمله رعیت و حشم را بدوش همت خود کشد و بنظر شفقت و رحمت در ایشان نگرد و اگر از ایشان خورده در باره وی بوجود آید در نظر نیارد و تغافل نماید و کان الشیخ فضیل بن عیاض رض یقول من طلب اخا بلا عیب صار بلا اخ طبقات فرو پرور مقام تجربه با دوستان مباش + معایب درین زمانه تو میدوست میشوی + و بذیل عفو پوشیده شیوه حسنه تحمل را مرعی دارد قال الشیخ رسلان الدمشقی رض احسن المكارم عفو المقتدر عند وجود المقتدر مقطعه فرو تیغی که در نیام برارد فغان ز خصم + دائق خموش باش که تیغی تحمل ست + و آنچه بخلل ملک و دولت و سلطنت باشد که تدارک آن واجب است و پیوسته علی ممر الشهور و مر الدهور متفحص خلل دینی و دنیائی بوده که تا قبل الوقوع بتدارک آن مشغول شده که بعد الحد و سف بدشواری تدارک دست دهد و پیوسته در بند عزت و تقویت کار دین و اهل دین بوده که سعادت دو جهانی در ان اهل ظلم و فسق و ستم را خوار و منکوب و ذلیل داشته که صلاح دین و دنیا بدان ست و بیقین شناسد که اگر بدین خصال که گفته شد با خداوند و پادشاه و رعیت و حشم زندگانی کند و رعایت جانب حق جل جلاله را داشته در تحقیق رعایا کوشد و عزم جزم بدان دارد که این همه خدمت را برای رضای خدا و تقرب بجناب حضرت حق عزه اسمه میکنم و در آن میکوشم که رعایت مصالح بنده گان او تعالی را کنم و راحتی بدلی شکسته رسانم و دفع ظلم از مظلومی کنم و ظالمی را از ظلم بازدارم و بدان تقرب جناب حضرت حق تعالی را جویم که جناب حضرت خواجه عالم ع م فرموده که انصر اخاک ظالماً او مظلوماً قبل یا رسول الله انصر مظلوما ۱ بمعنی سختی رسیده و بدحال ۱۲ ج ١٩٩ فكيف انصر ظالماً فقال تمنعه من الظلم فذاك نصرك اياه ١٢ تنبيه روح ١٧٨ ح ١ فمعنا نصر الظالم ان تنصره على ابليس الذى يوسوس فى صدره بما يقع منه فى الظلم فنصرته على ددما وسوس اليه الشيطان باالكلام الذى تستحليه النفوس وتنقاد اليه روح ٢٢٧ ح ٣ . اين جمله كه گفته شد موجب قربتی و رفعتی و درجتی بجناب حضرت حق جل وعلا بمثابه گردد که زبان قلم از بیان نبدى از ان ابكم بلکه اقطع و اجز است همچنین دیگر حکام و عمال و نواب و کتاب چون بکار خویش ہر کس دیانت و امانت بجا آرد و خود را بقدر درجه حال خویش بدین خصال و سیرت که گفته شد متجلی گردانیده دمی از یاد او تعالی در اعمال وافعال واقوال غافل نباشد قال الشيخ ذو النون المصرى ٧ ليس بعاقل من نسى الله فى طاعته وذكر الله فى مواضع الحاجة اليه قال الشيخ ابو الحسن الشاذلى رح ان الله تعالى لا يعذب العبد على مرحلييه مع استصحاب التواضع للاستراحة من التعب وانما يعذبه على تعب يصحبه التكبر طبقات بلکه در جمیع امو رعایت جانب حق جل جلالہ را پاس داشته سر مو از رعایت جانب حق عزاسمه تخلف و عدول را جایز نداشته شب و روز در تحقیق حال رعایا کو شد و از آلایش متابعت هو او کبر و نخوت خواجگی وکلمات مستهجن بیحاصل لا طائل که چکر اہل عقل خراشد و نمک بر جراحتش پاشد و موی مخلصین از تصور زشتی آن بر بدن میخیزد و دود آه از دلهای سراپا محن شان بر می انگیزد متجنب و متحرز بوده تا قبول حق سبحانه و تعالی را شاید که ان الله طیب لا یقبل الا الطیب و هر آینه موجب درجات و قربات گردد * فصل ۱۰- در بیان جلسا و ندماے حضرات ملوک و سلاطین وایشان ومن بلاغات الزمخشری لا ترض لمجالستك الا اهلى مجانستك روح ٧٣٥ ح ٢ فلزم ان يكون مصاحب الانسان اهلى خيرة ان الصحبة مؤثرة وان واحدا من الصلحاء اذا عظم الله له ١٢ بالضم و تشدید المعنی نویسنده گان ١٢ ع ١٢ بمعنى قبيح ١٢ ص ١٢ یعنی بیفائده ١٢ ع ٢٠٠ يشفع لاخوانه واصحابه ١٢ ح ٣ ٤٧ ٢ - و چون حضرات ملوک و سلاطین را از مجالست و منادمت و مناحبت علما و عقلا گریزی نباشد که من جالس العلماء وقر و من صاحب الارذال حقر و فی الحقیقت آنها مشاورند پس باید که ندیمان شاه و ملازمان درگاه که ببرکت دولت منادمت سلطان معزز و ممتاز و بشرف مجالستش مشرف و شریک و انباز و به یمن و حرمت مصاحبتش محترم و صاحبان اسرار و محرمان راز گردیده اند اشخاصی باشند پخته و پرورده جهان دیده سرد و گرم جهان را چشیده و دیده و کشیده در فنون علم و کمال و فهم و فراست و دانائی کامل و در صنوف حکمت و فصاحت و محاورت و بلاغت و سخنوری و مجلس آرائی ثانی سحبان وایل جامع معقول و منقول و در نظر همگنان مقبول و از تعداد کمالات و فضائل و فواضل شان خامه دو زبان ملول شکل خوب و طبع مرغوب و بحقایق دقایق و احوالات ملوک و سلاطین ماضی رحمهم الله تعالی باخبر و بدانستن دقایق سیر و معاملات و اخلاق و رفتارشان که باهالی ممالک محروسهٔ خودها داشتند و میکردند بهروده و بحلیهٔ آداب و تقویٰ و عفت و انصاف و حسن خلق و امانت و دینداری و صداقت آراسته و بزیور طیب اصلی و کاردانی و کارکنی و مناصحت و حلم و صلاح و خیراندیشی و خیرخواهی دولت پیراسته قال الشیخ محمّد المغربی الشاذلی رح اذا جالست الملوك فجالسهم همد بسيرة اهل العدل والحفظ الأدب معهم وسياسة العقل طبقات من لاادب له مع الخلق لا ادب له مع الحق ومن لا ادب له مع الحق فاته الله ومجرم ومن يهن الله فماله من مكرم فتاویٰ خیریه ۱٢ ع ١ و در حفظ اسرار یکتای زمان و در افشائی راز مصداق کل اللسان لال و بلاکلام و مهر خاموشی و ختّام بر دهان و زبان چنانکه جناب حضرت نظام الدین گنجوی رح فرموده رباعی ستانی زبان از رقیبان راز+ که تا راز سلطان ١٢ این آیت در رکوع نصف جز ١٧ ٢ بالفتح و تشدید لام بمعنی کند شدن زبان ١٢ ح نیز بزبان ترکی بمعنی گنگ و زبان گرفته ١٢ ح ٣ بالكسر بمعنی موی که بدان مهر کنند ١٢ ح نامه قسم صحیح بلیغ از عرب که مجلس فامیل هم داشت ١٢ ۲۰۱ نگویند باز * زبان آوران را بتو بار نیست * که با مشعله گنج را کار نیست و من هذا قبیل صدور الابرار قبور الاسرار روح ۴ع۲ج ۱ که تا آنچه شاه ازیشان بپرسد از روی دانستگی از جواب معقول و منقول مقبول فرونمانده مطابق و موافق طبع اشرف اعطی احوال اسلاف از بزرگان و پادشاهان و عجائب دیار و غرایب امصار وغیره امور مملکت فرونمانده حقیقت کماهی را بمعرض عرض رسانید، مطابق سوال جواب باصواب ادا نموده از خیانت و مداهنت و نفاق متجنب و محترز باشند نه اینکه شاهان زمان و ملوک وسلاطین وقت و آن را بدانچه که در ایشان نباشد بنفاق و خیانت ستایش کرده مدح و فضل گویند و بهر باطل که ایشان کنند و بگویند صدق الامیر زنند و اشخاص قوال مهذار و بیهوده گفتار و دیوانه رفتار که لکثاثه مهذار سزاوار مصاحبت و جدیر منادمت و حقیق مجالست نباشند ولا تنس ما قیل ان الامين من الندماء من يصحب الملوك بالصدق فى المناصحة و الخاين من يصحب الملوك بالمدأرات والمداهنة قال ذوالنون رح لا تصحب مع الله الا بالموافقة ولا مع النفس الا بالمخالفة ولا مع الشيطان الا بالعداوة فيسارع العبد الى تحصيل حسن الخلق وتوطين النفس على الصبر بالمكاره حتى يفوز مع الفايزين قال بعضهم كنت بمكة فرأيت فقيراً طاف بالبيت واخرج من جيبه رقعة ونظر فيها و مزقها كان بالخذا فعل مثل ذلك فترقبته اياماً وهو يفعل مثله فيوماً من الايام طاف ونظر فى الرقعة وتباعد قليلاً وسقط ميتاً فاخرجت الرقعه من جيبه واذا فيها و اصبر لحكم ربك فانك باعيننا فيا ايها الصلحاء ان الاشرار متسلطون على الاخيار بالطعن وقصد الاضرار ولكن المتقى فى حصن الله الملك الجبار روح ۲ ع ۳ ج ۱ وچون پادشاه بیکی ازیشان عه بضم میم وفتح ناء دن بمعنی ظاهر کردن بخلاف آنچه در دل باشد و بمعنی نفاق و دروغ گفتن و بمعنی چرب زبانی وخوشامد نیز آمده ۱۲ ع شه بمعنی سخت بیهوده گفتار و بسیار گو ۱۲ ع سه بمعنی بسیار گو ۱۲ عه بمعنی بیهوده گو ۱۲ ع شه بضم میم معنی مالیت کردن و در کلام فارسی هجا ہے تا میافتد و در عربی بنامستعمل است همچنین محابا ومواسا ۱۲ ع شه این آیت در رکوع ۴ بعد از رکنای پینجم ۲۰۲ سخن گوید و یا چیزی بپرسد باید که از روی دانسـتگی و احتیاط دل و جان و عقل و هوش و عامه جوارح و چشم و گوش را بکلی متوجه نموده بمثابه که حرفی از کلمات و بدآیاتش از وی فوت و فراموش نشود قال الشيخ ابوالعباس رح تائه اصحابنا في البادية فورد على عين فاذا عليها جارية كالقمر فوقف عندها فقالت ابيك عينى فقال اشتغل كلى بك فقالت في تلك العين جارية اخرى لا اصلح ان اكون خادمة لها فالتفت الى ورائه فقالت ما احسن الصداق واقبح الكذب زعمت ان الكل منك مشغول بى وانت تلتفت الى غيرى فلا تليق للمصاحبة ثم التفت فلم يرا احدا طبقات وكان للحارث بن صعصعة ندماء لا يفارقهم وكان شديد المحبة لهم فخرج فى بعض منتزهاته ومعه ندامائه فتخلف منهم واحد ودخل على ذوجته واكلا وشربا ثم اضطجعا فوثب الكلب عليهما فقتلهما فلما رجع الحارث الى منزله توجدهما قتيلين عرف بالامر فانشديقول وما زال يرعى ذمتى ويحوطنى ويحفظ عرسى والخليل يخون فيا عجبا للخل تخليل حرمتى ويا عجبا للكلب كيف يصون روح ۲۱ ح ۲ و بحضور مبارک شان راز گوئی و سٍّر گوشی با کسی نکنند زیرا که در مجلس سلطان چون دو کس با هم راز گویند سلطان را بعلت عدم اطلاع بکیفیت آن خیالات بسیار و گمانهای بی شمار رو دهد که گوینده را موجب بسی آفت ها کند چنیی مخافت هائی که طوامیر طوال و دفاتر مالا مال به تحریر آن و فانکنند گردد فرد میدانی چه گوید ماشه در گوش تفنگ حرف سر گوشی جہانی را بکشتن میدهد : فصل ۱۹ در بیان امرای عسکر و سرکرده گان لشکر و صفت ایشان بدانکه منصب والارتب سالاری عسکر و قایدی و امیری لشکر کسی را سزاست و مقرر نمودنش بجاست که یعنی گمراه و حیران ۱۲ ۲ه یعنی صحرا و بیابان ۱۲ ۳ ه بالکسر و تشدید را یعنی راز و انچه پوشیده شود ۱۲ ح ۴ بر کسر همزه بمعنی لشکر کشی و سرداری فوج ۱۲ ع ۲۰۳ که شخصی پخته مقدمه دیده جنگ آزموده و پای ثبات در معارک دشمنان فشرده و در تهوّر و شجاعت قصبات سبق از امثال و اقران خود برده و باشتیاق محبوبی قایل انّ الله یحب الذین یقاتلون فی سبیله صفا کانهم بنیان مرصوص و رسیدان معرکه راسخ و محکم و بمدلول یا ایها الذین امنوا اذا لقیتم فئة فاثبتوا عامل و ثابت قدم باشد حکی ان الاسکندر استعرض له جنده فتقدم الیه رجل بفرس اعرج فأمر باسقاطه فضحك الرجل فاستعظم ضحكه في ذالك المقام فقال له ما اضحكك وقد اسقطتك فقال العجب منك قال كيف قال تهتك الة الهرب وتحتى الة الثبات ثم تسقطني فاعجب بقوله واثبته ۱۶۴۸۷۲ صاحب تقوی و دیانت متجنب و محترز از معاصی و ذلت و خیانت واقعه دیده ویلست و بلند مقدمه ها را نور دیده و ملکه راسخه در ممارست حاصل نموده و مدام سپر صبر و سکون و ثبات بسر کشیده سرد و گرم جهان را چشیده و کشیده و صفت تهور و شجاعت در میدان معرکه ها بار بار از وی بظهور رسیده و بمحک امتحان سنجیده شده و در فنون مکاید و مخادع محاربه جرآه و در صنوف دقایق حیل کارزار دانای کار باشد عن النبی ص الكذب لا يصلح الا في ثلاث في الحرب لان الحرب خداعة والرجل يصلح به بين الاثنين والرجل يصلح به بنيه و بین امراته که تا معصم مطلق و قایل والله يعصمك من الناس بر حق او را از شر دشمنان در حفظ و امان جلیل خویش صیانت نموده که فایدنا الذین امنوا علی عدو هم فاصبحوا ظاهرین او را مؤید و مظفر و منصور و بعطیای بیحد و منتها که در بارۀ وی بظهور رسیده مفتخر و مسرور له تهور بفتح اول و ثانی تشدید و آء مضموم بمعنی مردانگی و بقول حکما بمعنی افراط قوت غضبی و آن مذموم است ۱۲ ع له این آیت در سوره صف در رکوع نصف جز ۲۸ شه مرصوص بالفتح در هر دو صاد مهمله بمعنی استوار کرده شده و بنا با رزین بر آورده شده ۱۲ ع ه این آیت در رکوع بعد از رکوع اول جز ۱۰ شه بمعنی لنگ ۱۲ن شه بفتحتین د بای موحده بمعنی فرار کردن و گریختن ۱۲ ع که بفتحات ثلاثه بمعنی قوت حصول شی در ذهن و قدرت کردن بکاریکه متمکن گردد در طبیعت کسی ۱۲ع شه بالفتح و تشدید رای مهمله اول بمعنی بسوی خود کشنده و بمعنی لشکر بسیار و انبوه که از بسیاری مردم آهسته روند ۱۲ ع ه این آیت در رکوع ۲ بعد از رکوع ثلث جز ع لله این آیت در سوره صف در رکوع بعد از رکوع نصف جز ۲۸ ص سياذرت بتقديم رای مهمله مفتوح بر زای معجمه مفتوحه بمعنی جنگ و کارزار ۱۲ ع دیتی ها جنگ بر پاش رو یابشی جنگ و کار زار کردن ۱۲ ع ۲۰۶ و مشکور گرداند و ذكر عن لقمان الحكيم انه قال يابني لا تعرف ثلاث الا في ثلاثة لا تعرف الحكيم الا عند الغضب ولا تعرف الشجاع الاعند الحرب ولا تعرف الاخ الاعند الحاجت سعدی رحمه فرموده سپه را مکن پیش رو جز کسی که در جنگ ها بوده باشد بسی به پیکار دشمن دلیران فرست هزبران بناور و شیران فرست و خردمندان گفته اند که هر که در تیر باران کارزار حوادث و واقعات سپر صبر و سکون و ثبات در سر کشد زود باشد که خدنگ امیدش بهدف مراد برسد آورده اند که پادشاهی با امیر عسکر در مخیمی مشاورت میکرد عقربی در پیراهن امیر خزید و هر ساعت او را به نیش زهر آلو میگزید و هیچ تغیر در وجود امیر ظاهر نمیگردید و شحنش از قانون فراست و قاعده حکمت بانحراف نمیکشید چون از خدمت حضور مرخص شده بخانه رسید عقرب را کشیده و این ماجرا بپادشاه رسید به تعجب نموده روز دیگر چون امیر حاضر گردید پادشاه از وی پرسید که دفع ضرر از نفس خود واجب و تو دیروز چرا نکردی در جواب عرض کرد که امروز بحضور چو تو شاهی بزخم نیش عقرب صبر نکنم فردا در معرکه رزم به تیغ زهر آلود و نیش سهم دستان دشمن قهر اندوز چگونه صبر توان نمود که قل لن ينفعكم الفرار ان فررتم من الموت او القتل واذا لا تمتعون الا قليلا شاه را جواب امیر خوش آمده خلعت و نعمت ارزانی داشت : شخصی خورد سالی سایه پروردی که هرگز در معرکهای ناوک روی گرفتار زخم و دردی نگردیده و رعد کوس دلاوران و سربازان بگوشش نرسیده و از برق شمشیر مبارزان جان بازان جان شیرینش گرفتار دردی نگردیده فرد گرت مملکت باید آراسته مده کار معظم بنوخاسته مصرع خامی ساده دلی شیوهٔ جان بازان نیست و الا نه ثمره اش بجز زوال دولت و حرمان و زیان سلطنت و نقصان مملکت نخواهد بود و ندامت و پشیمانی پس از دست رفتن کار ندارد ا به بفتح اول وسكون ثاني بمعني جنگ و جدل ۱۲ ع آوریم بتقديم باي محمله مفتوح بر زاي معجمه ساكن بمعني جنگ و کارزار آوریم بفتح زآ معجمه و سكون باي محمله بمعني صلح و آشتي ۱۲ ع ۳ این آیت در رکوع ۲ بعد از رکوع ثلث جز ۲۱ ۴ به بفتح و او بمعني جنگ و جدال در تاختن ۱۲ ع ۵ به بضم اول و تقدیم رای مهمله بر زای معجمه بمعني آنکه با کسی بجنگ برون آید ۱۲ ع ۲۰۸ سود و از باد بمشت پیمودن و آهن سرد بانگشت نرم نمودن بیش نخواهد بود الان قدند مت ولم ينفع الندام ومقر نمودن چنین کس بدان ماند که قلاده جواهر زواهر را زیب اعناق حمرکه اخص وارذل حیوانات اند نمایند و چون دُنیا محل حوادث است که کل يَوْم هو في شان و هیچکس نداند که حادثه چه وقت زاید و فتنه از کدام طرف آید و حاسدان بدخواه ان در کین و دشمنان دنیا و دین در کمین اند باید که بمقتضای آيه وافى هدايه دالياً خذ واحذرهم واسلحتهم ود الذين كفروا لو تغفلون عن اسلحتكم وامتعتكم فيميلون عليكم ميلة واحدة را منظور نظر چشم عبرت بین و مد بصر خبرت گزین ساخته و از روی تحقیق بعمل آورده جهت تهیه اسباب لشکر قتال از برای استیصال اهل کفر و ردست وبغی وجدال امرای لشکر ورؤسای عسکر با خبر را باید که پیوسته عسکر ظفر پیکر سلطانی را با جمیع اسباب دآلات ما یحتاج برای قتال دشمن آماده و مهیا و آراسته داشته فرصت وقت را غنیمت بی بها بلکه بیحد و منتها دانسته فرو من نگذاریم زیان کن یا بفکر سود باش + اے زفرصت بے خبر در هر چه باشی زود باش فرد وحشی فرصت چو تیر از چشم بیرون جسته است : تا تو زه می سازی اے غافل کمان خویش راه از تسویف و تشاؤم و بیخبری دور و از تکاسل و تطیر و نهادن و فضلت مهجور باشند و مقولۀ معقولۀ به زدن مینی فال يهلك المسوفون ويقولو انتوب عند الكبر والشيب وربما يفاجئهم الموت فيبقوا في حسرة الفوت مصداق این مقال و مبین این اجمال است و تشاؤم بشهر صفر و محاق شهر و با بقر و عقرب و یا بنکاح و تزوج در شهر شوال و یا بروز از روز ها مثل یوم اربجا و ایام عجایز نگیرند و این جمله را از جنس طيرة منهى عنها وانند لان نحوسة الايام ارتفعت عن المؤمنين بشرف نبينا قالت عائشه تزوجنی رسول الله فى شوال و بنى بي فى شوال فاى نسائه كان احظى عند منهى نتمصص الشوم بزمان دون زمان كصف وغير غير صحيح وانما الزمان كله خلق الله تعالى ے این آیت در سورۂ الرحن در رکوع بعد از رکوع نصف جز ، ۲ ے این آیت در رکوع ۲ قبل از رکوع ثلث جز ۳ ع بالضم یعنی تویه چیزی یعنی آرام یافتن و مهلت دادن یعنی مؤفقت روزگار ۱۲ ع سے شوم بالضم وسکون همزه یعنی فالی نقیض یمن در و این لفظ بدل نہمزہ است و الیان یعنی منحوس آرنده مصدر بمعنی اسم مفعول و مجاز بمعنی نخیل مستعمل میشود ۱۲ ع ۲۰۶ وفیه تقع اعمال بنی ادم فكل زمان اشتغل فيه المؤمن بطاعة الله تعالى فهوزمان مبارك عليه وكل زمان اشتغل فيه بمعصية الله تعالى فهو مشؤم عليه فالشوم في الحقيقة هو المعصية حكي ان بعض الاعراب اراد السفر في اول السنة فقال ان سافرت في المحرم كنت جداير ا ان احرم وان رحلت في صفر خشيت على يدي ان تصفر فاخر السفر الى شهر ربيع الأول فلما سافر مرض ولم يحظ بطائل فقال ظننته من ربيع الرياض فاذا هو من ربيع الامراض خلاصه روح ۱۲۸۹۸ و فى الحديث الشوم فى ثلاث فى المرأة والدار والفرس وتفسيره الشؤم للمرأة اذا كانت غير ولود وشوم الدار جار السوءفأن المر يتأذى به وشوم الفرس اذا لم يغز عليه روح ۱۲۸۹۸ وقد سئل عه عن يوم السبت فقال يوم مكروحذايعة ولا يقطع اللباس يوم السبت والاحد والثلثاء الملابس اذا فصلت وخيطت في وقت روى اتصل بها خوص ردية وسئل عه عن يوم الاحد فقال يوم عرس وعمارة لان الله تعالى ابتدا ، فيه خلق الدنيا وعمارتها وفى رواية بنيت الجنة فيه وغرست وسئل عه عن يوم الاثنين فقال يوم سفر و تجارت لان فيه سافر شعيبت وربح في تجارته وسئل عه عن يوم الثلثاء فقال يوم دم لان فيه حاضت حواء وقتل ابن ادم اخاه وقتل فيه جرجيس وزكريا ويحيى ومر وسحرة فرعون وانسة امرئة فرعون ونهى وها شد النهى عن الحجامة والفصد يوم الثلثاء وسئل عمر عن يوم الاربقا قال يوم نحس ونهي فيه عن قص الاظفار لانه يورث البرص وكره بعضهم عيادة المريض يوم الاربعاء ، وسئل عه عن يوم الخميس فقال يوم قضاء الحوائج والدخول على السلطان لانه فيه دخل ابراهيم عه على ملك مصر فقضى حاجته واهدى اليه ها جر وسئل عه عن يوم الجمعة فقال يوم نكاح نكح فيه ادم عہ حواء ويوسف عه زلیخا وموسى عدر بنت شعیب و سليمان عبر بلقيس ونكح عمر خديجة وعايشة رض وعن ابن مسعود رض من قلم اظفارة يوم الجمعة لے بالضم وسكون مزہ یعنی بد فالی نقیض یمن ۱۲ح که بالفتح بینی سزادار وان تك صفر بالكسر یعنی تهی ۱۲ ح سے و بهره مند نشد ۱۲۴ که یعنى فائده و فزونی و توانائی وتوانگری و فراخی ۲ اح شده بالكسر یعنی مرغزار با ۱۲ ع ۲۰۷ اخرج الله منه داء و دخل فيه الشفاء روح ۲۷ مخلصا وكان من عادة الجاهلية قبل الاسلام تزين جارية حسناء و الباسها احسن ثيابها و القاؤها فى النيل حتى يطعم ثم قطع الله تعالى سنة الجاهلية على يدى من اخاف الجن وقد ظهر لك من هذا كله ان احراق البخور و القاء ماء الورد و رشہ و ذبح شئی من مكان يتوهم فيه الجن كله شرك يجب ان يتجز عنه وكذا من ذبح دجاجة لتصويتها مثل الديك او ذبح ديكا لتصويته قبل الوقت والقاء ها فى مكان فقد ذبح ذالك للجن فى اعتقاده لانه ارادبه صيانة نفسه واهله واولاده وماله من اصابة الجن والبلاء ولو كان لله تعالى لا كلها بل لو كان مخلصا لما فعل مثل هذا روح ۲۷۷ ح ١- ونيز حضرات ملوك وسلاطین را باید که خود ها راه بجهته شغل فراهم آوردن مال از جمع نمودن رجال باز نمانند که بوقت بوقوع حادثه ندامت و پشیمانی برند و يقال الندامة اربع ندامة يوم وهى ان يخرج الرجل من منزله قبل ان يتغدى و ندامة سنة وهى ترك الزراعة فى وقتها و ندامة عمر وهى ان يتزوج امرئة غير موافقة و ندامة الابد وهى ان يترك امر الله تعالى روح ۱۲۸ ح ۱ چه سلطان را مال وسیلهٔ جمع نمودن رجال است پس بجمع نمودن رجال بوقت فرصت بمال میسر و اطراف و جوانب ممالک و بلاد بر جال مسخر گردد- که لا ملك الا بالرجال ولا رجال الا بالمال و وجد في سرير انو شيروان مكتوبًا الملك لا يكون الا بالامارة ولا امارة لا تكون الا بالرجال ولا تكون الرجال الا بالاموال ولا تكون الاموال الا بالعمارة ولا تكون العمارة الا بالعدل بين الرعايا والسلطان شريك رعاياه فى كل خير عملوه روح ۴۱ ۱ ح ۱ و هر چند جوهر دیانت و امانت در خلقت انسان غریزی و جبلی و از کرامات و عنایات از لی ست اما انصاف ملوک و سلاطین را نیز اثری و و دخلی ست که سپاه را از وجه معاش بقدر راتبه داحوال مرفه الحال و فارغ البال داشته تا ضروریات تعلقات ع۱ یعنی طبیعت ۱۲ ع۲ یعنی سرشتی ۱۲ ع ۳ معنی خلقی ۱۲ ع۴ معنی ثابت و یکجا افتاده و قرار گرفته مشتق از رقوب بضمتین بمعنی ثابت و ساکن شدن ۱۲ ع ۲۰۸ عالم ظل انداز اعتقاد او نشود چنانکه ابیات کتاب بوستان نخلبند بهارستان شیراز مصداق این سیاق ست مثنوی نواحی ملک از کف بدسگال ؛ بلشکر نگهدار و لشکر بمال ؛ سپاه که کارش نباشد ببرگ تو کجا دل نهد روز هیجا بمرگ ؛ ملک را بود برعدو دست چیر ؛ چو لشکر دل آسوده باشند و سیر ؛ بها سر خویشتن میخورد ؛ نه انصاف باشد که سختی برند ؛ کنون دست مردان جنگی ببوس ؛ نه آنگه که دشمن فرو کوفت کوس ؛ و غرض اصلی شان از جاه و منصب امارت و ریاست که دارند نه عزت خویش و استرضائے با و شناه بازار خلق خدا باشد بلکه مطلب اعلیٰ و مقصد اسنا رعایت جانب حق جل وعلا بپاس خاطر عباد و بقائے ملک و عمارت مملکت و بلاد باشد عجب بدبختی که برائے رضائے مخلوقے خود را بخشم خالق گرفتار و بسبب خوشی و فرحت بندۂ چندین مظلمہ ہاے خلقے را بگردن خود بار کہ فَوَیْلٌ لِلْقَاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ وصورت نیکو و حُسْنُ التَّقْوِيمِ خود را مسخ و عزوّ عیش ہاے عمر جاودانی خود را سلخ ونفس شریف و عزیز خود را هیزم آتش دوزخ ساز و و دمے بفکر احوال و افعال و اقوال خود نپردازد نعوذ با لله من ذالك واتوب اليه من المهالك قائلا في حقه جميع ما حكى فى التنزيل عن مالك البريَّات اَلَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا أَن تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللَّهِ ان كنت ذَكِيّاً كفاك هذا والا فالبليد لا يكفيه التطويل ولو تليت عليه التوراة والانجيل قال الشيخ ذوالنون المصرى رح ليس بعاقل من نسي الله تعالى فى طاعته و ذكر الله تعالى فى مواضع الحاجة اليه طبقات و ذهب الحمار ليحصل القرنان فاب و ماله من اذنان و چون یکی از منصب داران لشکر و سرکرده گان عسکر که خداوند شعور و شجاعت و فهم و فراست و تقویٰ و خرد و عقل و ہوش بوده قاید جیوش بخدمت مقدمہ کہ نقد حال و پیش رو بوده مقرر گردیده باید که بکمال توجه و احتیاط تمام شیوۂ حسنه صداقت و حلال نمکی و با خبری کلی از حال دشمن را از دست ١ ؂ بالفتح به همزه و بے ہمزه بمعنی کار زار ١٢ ح ٢ ؂ این آیت در رکوع آخر جز ٢٣ ٣ ؂ این آیت در سورة والتین جز ٣٠ ٤ ؂ یعنی برگرداند صورتے و صورتے بدتر از صورت نخستین ١٢ ح ٥ ؂ بالکسر یائے مجہول بمعنی ہیزم سوختنی و بفتح نیز آمده ١٢ ع ٦ ؂ این آیت در رکوع ٢ بعد از رکوع ثُلُثِ جز ٢٧ ٧ ؂ بفتح اول وثانی و تشدید واو مضموم بمعنی مردانگی و بقول قامی بمعنی افراط قوت غضبی ١٢ ع ۳۰۹ نداده آنچه علم و دانائی که در فنون محاربه و صنوف مقاتله در جوهر ذاتی خود دارد هرهمه را بکمال دلیری و مردانگی و شیری و فرزانگی وحلقه اطاعت و فرمانبرداری سلطان زمان را در گوش و غاشیه امتثال و جانثاری را بر دوش نهاده بصدق نیت و خلوص عقیدت و احتیاط تمام را بکار برده شیوه حسنه تقوی و دیانت و پرهیزگاری که وان جندنا لهم الغالبون راحتی المقدور و حسب الطاقت از دست نداده بر لشکر دشمن تازند و دعای اللهم سلطن الظالمین بالظالمین و اخرجنا عنهم سالمین و غانمین را در دزبان سازند و در کشف الاسرار آورده که سوره واللیل در باره دوکس ست یکے اتقی که پیش رو صدیقان ست یعنی جناب حضرت افضل الصدیقین ابو بکر صدیق رض دویم اشقی که پیش روز ندیقان ست یعنی ابوجهل وکان عمر بن الخطاب یقول بلال سید نا ومولی سید نا فانظر الی شرف التقوی کیف ادخل الموالی فی الاشراف ولا تغتر بالشعب المجرد فانه خارج عن حد الانصاف ۱۳ع ۴ که تا لشکر بدخواه را بضرب تیغ بیدریغ و طعن سنان جان ستان ره نورد بیابان عدم و پروین شمل شان را بنات النعش بلکه منعدم گردانیده دیلان فوج دشمن را بر خاک اجل غلطانید، کان لم یکن شیا مذکور ا ساخته مصداق وان یقاتلوکم یولوکم الادبار ثم لا ینصرون فرار را بر قرار مختار نموده از هم دیگر گریزان گردند چه تقوی و پرهیز گاری افضل و اتم عده و اکمل و اتم مکیده است در حرب دشمن چنانچه جناب حضرت جل جلاله فرموده که قاتلوا المشرکین کافة کما یقاتلونکم کافة واعلموا ان الله مع المتقین نیز فرموده که یا ایها الذین امنوا قاتلوا الذین یلونکم من الکفار و البجد وا فیکم غلظة له بمعنی زین پوش ۱۲ ع ۲ این آیت در رکوع نصف جز ۲۳ ۳ زندیق با لکسر بمعنی آنکه قایل بدو صانع باشد و از هر دو بنور وظلمت و یزدان و اهرمن تعبیر کنند و آنکه ایمان بحق تعالی و آخرت نداشته باشد و آنکه ایمان اظهار کند و بباطن کافر باشد وصحیح آنست که معرب زندی است یعنی آنکه اعتقاد بزند کتاب زرتشت دارد که قایل بیزدان و اهرمن بود ۱۲ع که بفتح لام بمعنی آزادی کرده شده و غلام و آزاد کننده ۱۲ ع شه بنات النعش و آن سه ستاره اند قریب با یر شرق و شمال و نعش چهار ستاره دارد بصورت چهارپای و بنات النعش مجموع هفت ستاره اند قریب قطب شمالی و آن همه گرد قطب میگردند ۱۲ع شه این آیت در رکوع بعد از رکوع ثلث جز ۲۹ که این آیت در رکوع قبل از رکوع ربع جزیم شه بالضم و تشدید دال بمعنی سازد ساخت و آماده گی ۱۲ ج شه بمعنی بد اندیشی ۱۲ نه این آیت در اول رکوع نصف جز ۱۰ گه این آیت در اول رکوع ربع جز ۱۱ + ۲۱۰ واعلموا ان الله مع المتقین و باشند خود را بسیار نگاه دارنده از معاصی و ذنوب فان ذنوب الجيش اخوف عليهم من عدوهم حكى عن الاصمعی رح انه قال ان فتی جمیلاً خرج فی سفر له فوقع فی فلاة من الارض وصاحبته امرأة فعشقته فقالت ایها الفتى هل تحسن شيئاً من الشعر قال نعم قالت قل فانشد ولست من النسا ولن منی ولا ابغى الفجور الى الممات فان الله يبصر فوق عرش ويغضب للفعال الموبقات قالت وعفاً من شعرك هل تقرأ شيئا من القرآن قال نعم قالت قل فقرأ قول الله تعالى الزانية والزانی فاجلدوا كل واحد منهما مائة جلدة قالت دعنى من قراءتك هذه فرجعت وهی خائبة فانظر الى حال الفتى و توقيه عن شهوته كيف صبر عن المعصية فالله يحب الصابرين رح۱۷۷ ج ۱ و عزم جزم بدین عقیده حمیده داشته که بدو اجل مقرر مقدر مرگ نیست و چون اجل مقرر مقدر برسد به هیچ گونه از می خلاصی و گریز نخواهد بود كه اينما تكونوا يدرك كم الموت ولو كنتم في بروج مشيدة و معصم مطلق و نگهدارندۀ بر حق او سبحانه و تعالی را دانسته که والله يعصمك من الناس و نیز فرموده جل جلاله كه من ذا الذى يعصمك من الله ان اراد بكم سوءاً او اراد بيكم رحمة ولا يجدون من دون الله ولياً ولا نصيرا كه ناقایل ان ينصر كم الله فلا غالب لكو وان يخذلكم فمن ذا الذى ينصر كم من بعداه وعلى الله فليتوكل المؤمنون صدق نیت و خلوص عقیدت او را منظور نموده که انّ الله لا ينظر الى صوركم و اعمالكم بل ينظر الى قلوبكم و نیاتکم مقدمه مذکوره را بفتح و فیروزی انجام داده که ولو قاتلكم الذين كفروا الولو الادبار ثم لا يجدون ولياً ولا نصيرا. او را مظفر و منصور و بشجاعت و تهور و دلاوری در میان هم چشم و اقران انگشت نما و نیکنام و مشهور و بعنایات گوناگون شاهانه و ملطفاست ۱ه یعنی بیابان ۲ه ۳ه پس شعر خوانی کرد ۱۲ سه این آیت در اول سورۀ نور در رکوع قبل از رکوع نصف جز ۱۸- ۴ه یعنی ترسید ۱۲ ۵ه این آیت در رکوع قبل اثر رکوع نصف جز ۴ ۶ این آیت در رکوع نصف جزء ۵ - ۷ این آیت در رکوع ۲ بعد از رکوع ثلث جز ۴ ۸ این آیت در رکوع ۲ بعد از رکوع ثلث جز ۲۱ ۹ این آیت در رکوع نصف جزء ۴ ۱۰ه این آیت در سورۀ انا فتحنا در رکوع نصف جزء ۲۶ * ۲۱۱ بوقلمون ملوکانه مباهی و مفتخر و مسرور گرداند که تا موجب رغبت دیگران گردد فرد دلاور که باری تنور نمود * بباید بمقدارش اندر فزود * واگر شیوهٔ منهیهٔ ادبار و غفلت و حرام نمکی و بیخبری و جبانت و بیدلی قبلی که در نهاد اصلی خود ها و استند بر روی کار آورده از انها بظهور رسید که کل اناء یترشح بما فیه وصاحبان دولت و امرای مملکت هر سه را با تهور و جسارت و دلاوری و شجاعت انگاشته در فنون محاربه و قتال وصنوف معارکه و جدال یگانه زمانه می‌ پنداشتند قضا را هر سه درین معرکه سپر انداختند و مرکب صدق و اخلاص را نشناختند و هر سه بیکبارگی رو بتافتند و مصداق سیهزم الجمع و یولون الدبر خود را ظاهر و با هر ساختند و رو براه فرار نهاده و پوست سنگ بر کشیده از خرگوش در و بام در فرار پیش دستی کردند کانهم حمر مستنفر فرت من قسوره باید که آنها را بزجر و توبیخ سرزنش مالی و جانی را که رای صاحب دولت بدان رسد گرفتار گرداند که تا در میان هم چشم و اقران خوار و در میان خویش و قوم و تبار اہل دیار خود لایق اعتبار و شرمسار گردیده موجب عبرت دیگران گردو که یا ایها الذین امنوا اذا لقیتم الذین کفر وازحفاً فلا تولوهم الادبار ومن یولهم یومئذ دبره الا متحرفا لقتال او متحیزاً الى فئة فقد باء بغضب من الله وماوايه جهنم وبئس المصیر قطعه یکی را که بینی تو در جنگ پشت * بکش گرچه در مصافش نکشت * سواری که بنمود در جنگ پشت * نه خود را که نام آوران را بکشت * مخنث به از مرد شمشیر زن * که روز وغا سر بتا بدچوزن * و چون گناه و یا تقصیر خدمت از احاد ملازمان حضرت بظهور رسید و از فعل قبیح و کردار فضیح خود نادم و پشیمان گردیده که الندم توبة و خود را در ان معذور دانسته که بجهالت و نادانی از من سر زده و حجت دل پسند دل پذیر معقول با ثبات مدعائے بیگناهی خود آورده که قبول رای خداوندان عقل و هوش و خرد خردمندان حق نیوش گردیده که المعذورات تبیح المحظورات که از فعل قبیح وکردهٔ راہ بانگ بمعنی پشت دادن ۱۲ ح ۲ یعنی سیدنی ۱۲ ح ۳ بکسر جیم و با و کشید یدلام بمعنی خلقی ۱۲ ح ۴ ترشح بمعنی ترادیدن ۱۲ ۵ این آیت در رکوع قبل از رکوع نصف جز ۲۷ ۶ این آیت در رکوع ثلث جز ۲۹ ۷ یعنی تهدید و سرزنش ۱۲ ح ۸ یعنی خاندان و اولاد ۱۲ ح ۹ این آیت در رکوع بعد از رکوع ثلث جز ۹ * ۲۱۲ قبیح گناه وتقصیر خدمت بصدق بدون نفاق دست بردار شده بسلوک راه مستوی صدق و اخلاص دو قاطی که از غوائل اشواک گناه و تقصیر پاک است رو آورد و عذرش را قبول و گناه و تقصیر ی که از وی سرزده و بظهور رسیده معفو و مغفور گرداند که هنوز در تو به بغایت ایزدی باز و شا و خا و ر بطلوع مشرقی انبازست که لا یغلق باب التوبة على العباد حتى تطلع الشمس من مغربها و نیز جناب حضرت حق جل ذکره در قرآن مجید و فرقان حمید خود فرموده که انما التوبة على الله للذين يعملون السوء بجهالة ثم يتوبون من قريب أولئك يتوب الله عليهم وكان الله عليما حكيما ۱ و نیز فرموده جل جلاله که من يعمل سوءاً او يظلم نفسه ثم يستغفر الله يجد الله غفوراً رحيما و نیز فرموده جل ذکره که کتب ربکم علی نفسه الرحمه انه من عمل منكم سوءاً بجهالة ثم تاب من بعده و اصلح فانه غفور رحیم ۳ و نیز فرموده ثم فصل کہ ثم ان ربكم للذين يعملون السوء بجهالة ثم تابوا من بعد ذالك واصلحوا ان ربك من بعدها لغفور رحيم فرد اگر خلاص محال است زین گنه که مراست به بدان کرم که تو داری امیدواری هست به و هر گاه بار دیگر گناه و یا تقصیر خدمت از وی بظهور رسید و از فعل قبیح عزیزی و جلی که در نهاد اصلی خود داشت نکردیده پندش را سیاست به پند باید دار و از جاه و منصبی که داشت معزول دبانواع تعذیبات و محن ومصایب و عقوبات او را مبتلا و مشغول گرداند که الاولی لک والثانی علیک و در شقتش سرعت که مثمر چندین پشیمانی و ندامت ست نباید کرد که لو يؤخذ الله الناس بظلمهم ما ترك عليها من دابة ولكن يؤخرهم الى اجل مسمی و نیز فرموده جل جلاله که لو یواخذ الله الناس بما كسبوا ما ترك على ظهرها من دابة ولكن يؤخرهم الى اجل مسمی فاذا جاء اجلهم فان الله كان بعبادة بصيرا - قال الشيخ نه بمعنی سمیتیها وبدیها و بلاها ۱۲ ، ۳ له بالکسر بمعنی پر خارشدن درخت و غیر آن و بالفتح بمعنی خارها جمع شوک ۱۲ حت له این آیت در رکوع قبل از رکوع آخر جزء هم ت له این آیت در رکوع قبل از رکوع ثلث جزء ۶ ت له این آیت در رکوع ۴ بعد از رکوع نصف جزء ع عه این آیت در رکوع قبل از رکوع آخر جزء ۱۴ سه این آیت در ابتداء رکوع ۲ بعد از رکوع نصف جزء ۱۴ شه این آیت در رکوع آخر سوره متصل سوره یاسین جزء ۲۲ : ۲۱۳ رسلا من الدمشقی رحمة الله که مفتاح کل شر طبقات و بعد از امتداد زمان کشیدن محنت تا بر گشت و رو نمودن پشیمانی ها و انگشت نما گردیدن به بدکرداری در اهل دیار و هدف ناوک طعن گردیدن در میان قوم و خویش و تبار بی سرسار و بجهان جهان حیرت و ندامت گرفتار گردیده کشمکش شرایط استغفار را شب و روز گویان و عفو تقصیر خود را بدان جویان و از فعل بدی که از وی بظهور رسیده تائب و از امید عفو خایب و از زشتی و شومی اعمال و افعال خود بایی زبان عذر بیانش گنگ و لال گردیده که والذین اذا فعلوا فاحشة او ظلموا انفسهم ذکروا الله فاستغفروا لذنوبهم ومن يغفر الذنوب الا الله ولم يصروا على ما فعلوا وهم يعلمون اولئك جزاءهم مغفرة من ربهم وجنات تجري من تحتها الانهار خالدين فيها ونعم اجر العاملین که علم صاحب دولت بدان رسیده باید که شیوه حسنه مرضیه وان تعفوا وتصفحوا و تغفر وافان الله غفور رحیم را پیش نهاد خود ساخته مرهم عفو وراحت را بر جراحت تقصیرش نهاده جرائمش را بذیل عفو پوشند و بتدارک جاه و منصبی که داشت کوشند فرد شرمنده از انیم که در روز مکافات * اندر خور عفو تو نکردیم گناهی * و که والکاظمین الغیظ والعافین عن الناس والله يحب المحسنين قطعه یکی را ز معزول کردی ز جاه * چو چندی بر آمد به بخشش گناه * بفرمان بران بر شیعی وادگر * پدر وار خشم آور و بر پسر * گهش میز مد تا شود درد ناک گهی میکند آبش از دیده پاک * که و علی الثلاثة الذين خلفوا حتى اذا ضاقت عليهم الارض بما رحبت وضاقت عليهم انفسهم وظنوا لا ملجاء من الله الا اليه ثم تاب عليهم ليتوبوا ان الله هو التواب الرحیم بدانکه عمل نمودن بشریعت محمدی و در طریقه فرموده احمدی در هر عین عدالت و انصاف دور از اعتساف است که اذا حكمتم بين الناس ان تحكموا ۱ بالکسر و تشدید دال معنی تیزی و تندی نمودن ۲ ح ۳ بمعنى خاندان و اولاد ۱۲ ح ۴ بکسر همزه بمعنى ناامید و مایوس ۱۲ ح ۵ بفتح گ یعنی ترسان ۱۲ ن ۶ در زبان ترکی بمعنی گنگ و زبان گرفته ۱۲ ح ۷ این آیت در رکوع بعد از رکوع ربع جزء ۴ شه این آیت در رکوع ثلث جزء ۲۸ شه این آیت در رکوع بعد از رکوع ربع جزء ۱۱ شه این آیت در رکوع قبل از رکوع ربع جزءا ۱ شه این آیت در رکوع ثلث جزء ۵ ۲۱۴ بالعدل زیرا که خوردن آب که در جمیع ادیان مباح است چون در ماه مبارک رمضان شرع شریف نہی فرموده خوردنش عصیان و خطا و موجب عتاب و عقاب است و ریختن خون انسان که در جمیع ادیان ممنوع و مذموم و ناصواب که در ان هدم بنیان رب الارباب است چون شرع شریف در جهاد و غیره حکم نموده مباورت بدان موجب اجر و ثواب و طریقه حسنه سنت بلکه عین ثواب است پس کسیکه بحکم شرع شریف کشته شود و در دودمان و خانه و انش زن و فرزند و غیره وارث و قریب گذاشته باید که از روی لطف و ترحم سینه را از کینه دیرینه غل پرداز ند و بازمانده گانش را مشمول عنایات و عواطف سازند و با درخواست بد عملی و بد فعلی او را از ایشان نکنند و بگناه یکی دیگری را مواخذه نه نمایند که ولا تزر وازرة وزر اخرى ولا تدع مثقلة الى حملها لا يحمل منه شئی ولو کان ذا قربی فرو گذار و مرد ستمگاره را ۱۲ چه تاوان زن و طفل بیچاره را بقالی الله تعالی لا اودع من ليتيم كالاب الوحيد واعلم انك كما تزرع تحصد روح ۱۲ ع ۲ قال رسول الله ولا تتمنوا لقاء العدوا واسئلوا الله العافية فاذا لقيتموها ثبتوا وكثروا ذکر الله تعالی وعن عوف ابن مالك الاشجعی رض انه قال من ارادات يكون غازيا حقا مجاهداً في سبيل الله بالسنة فليحافظ على عشر خصال اولها ان لا يخرج الا برضا الوالدين والثاني ان يؤدى امانات الله تعالى اللتی فی عنقه من الصلوة والزكات والحج والكفارة ثم يؤدی امانات الناس اللتي في عنقه من المظالم والغيبة وقول الزور والثالث ان يدع لاهله من النفقة ما يكفيهم قد ر اقامته والرابع ان تكون نفقته من وجه كسب حلال فان الله تعالى لا يقبل الا الطيب والخامس ان يسمع ويطيع لاميره وانكان عبداً حبشياً بعد اما كان اميرا عليه والسادس ان يؤدى حق رفيقه ويبتسم في وجهه كلما لقيه وينفق اكثر مما هو ينفق في صحته ومرضه ويقوم فى حوايجہ والسابع ان لا يؤذى في طريقه مسلما لے بمعنی خاندان ۱۲ ح ۲ این آیت در رکوع ثلث جزه ۲۲ ۳ مظالم بفتح میم و کسر لام جمع مظلمه خواربش است بفتح میم و کسر لام معنی ستم باشد و بمعنی جائیکه ظالمان را در ان سزا میرسانند ۱۲ ح ۲۱۵ ولا معاهد ا والثا من ان لا يفر من الزحف والتاسع ان لا يغل من الغنيمة شيأ لقوله تعالى و من يغلل يات بما غل به يوم القيمة والعاشر ان يريد بغزوه اعزاز الدين ونصرة المؤمنين ويقال ينبغي للغازي ان يكون له عشر خصال اوّلها ان يكون في قلب اسد لا يجبن وفي كبونمر لا يتواضع لعدوه وفي شجاعة الدب يقاتل بجميع جوارحه وفي حملة حنزير لا يولى دبره اذا حمل عليه وفى اغارة الذئب اذا يئس من وجه اغار من وجه اخر و في حمل الثقيل كا النملة تحمل اضعاف وزنها وفى ثباته كا لجبل لا يزول من مكانه وفي صبره كالحمار اذا اثقله نصول السهام وضرب السيوف وفى وفاء الكلب لو دخل سيدة النار لا تبع اثره وفي التماس الفرص والظفر كالديك وفي الهزيمة كالثعلب وهذا كتاب ابى حفص عمر الى قايد جيوشه سعد بن ابى وقاص ؓ لياخذ القاري منه جُلّ الاكثر و خط الا دفر فاسمع الكتاب بحسن معناه ودقايق مبناه اوردته في هذه الرسالة تيمناً وتبركاً بسم الله الرحمن الرحيم الحمد لله الذى اذهب عنا الحزن ان ربنا لغفور شكور الصلوة على محمدن الصادق الغيور وعلى اله واصحابه الذين ايدهم الله تعالى بالظهور أما بعد فانى امرك ومن معك من الاجناد بتقوى الله تعالى على كل حال فان تقوى الله تعالى افضل العدة واقوى المكيدة في الحرب وامرك ومن معك ان تكونوا اشدّ احتراساً من المعاصى منكم من عدوكم فان ذنوب الجيش اخوف عليهم من عدوّهم انما ينصر المسلمون بمعصية عدوهم الله ولولا ذالك لم تكن لنابهم قوّة لان عدونا ليس كعددهم ولا عدّتنا كعدّتهم فان استوينا في المعصية كان لهم الفضل علينا في القوّة وان لا ننصر عليهم بفضلنا لم نغلبهم له بالفتح بمعنی لشکر رونده بسوی دشمن ۱۲ شه غلول بضمتین بمعنی خیانت کردن در غنیمت ۱۲ ع ۳ این آیت در رکوع نصف جزو ۴ است که ببدل نشود ۱۲ ن له بمعنی پلنگ ۱۲ ح ۵ بالضم بمعنی خرس ۱۲ ح شه بمعنی غارت کردن ۱۲ ح شه ای الغازی ۱۲ ۸ بمعنی پیکانهای تیرها ۱۲ ع ۹ بمعنی در پی آن ۱۲ لله بالفتح بمعنی بریدن و شکافتن و دریدن و رسیدن زخم برگ گلو ۱۲ لله بمعنی لشکر کش ۱۲ ح ۱۲ بمعنی بهره و بخت ۱۲ ح ۳ این آیت در رکوع بعد از رکوع ثلث جز ۲۲ له بالفتح بمعنی لشکرها و افواج جمع جند ۱۲ غیاث ه بمعنی ساز و ساخت و آماده گی ۱۲ ح ۶ بمعنی بدانندیشی ۱۲ ع ۷ بمعنی طرد ما از چیزی نگاهداشتن ۱۲ ح ۸ بمعنی آماده گی ۱۲ ح * ۲۱۴ بقولنا فاعلموا ان عليكم في سيركم هذا حفظة من الله تعالى يعلمون ما تفعلون فاستحيوا منهم ولا تعملوا بمعاصی الله تعالى فى سبيل الله تعالى ولا تقولوا ان عدونا شر منا فلن يسلط علينا فرب قوم سلط عليهم شر منهم كما سلط على بني اسرائيل لما عملوا بمساخط الله تعالى كفار المجوس فجاسوا خلال الديار وكان وعدا مفعولا واسئلوا لله العون على انفسكم كما تسئلون النصر على عدوكم اسئل الله تعالى ذالك لنا ولكم وترفق بالمسلمين فى سيرهم و تخشمهم مشيا يتعبهم ولا تقصر بهم عن منزل يرفق بهم حتى يبلغوا عدوهم والسفر لم ينقص قوتهم فانهم سائرون الى عدو مقيم حامى الانفس والكراع واقمر بمن معك فى كل جمعة يوما وليلة حتى تكون لهم راحة يجمون فيها انفسهم ويرمون اسلحتهم وامتعتهم وخيم منازلهم من قرى اهل الصلح والذمة فلا يدخلها من اصحابك الامن تثق بدينه ولا يرزء احدا من اهلها شياً فأن له حرمة وذمة ابتليتم بالوفاء بها كما ابتلوا بالصبر علينا فما صبروا لكم فتصبهم خيرا ولا تستخس واعلى اهل الحرب بظلم اهل الصلح واذا وطئت ارض العدو فاذك العيون بينك وبينهم ولا يخف عليك امرهم وليكن عندك من اهل العرب او من اهل الارض من تطمئن الى نصحه وصدقه فأن الكذوب لا ينفعك خبره و ان صدقك فى بعضه والغاش عين عليك وليس عين لك وليكن منك عند دنوك من ارض العدو ان تكثر الطلائع وتبث السرايا بينك وبينهم فتقطع السرايا امدادهم ومرافقهم وتليم الطلائع عورت ا در رفتن شما ۱۲ ۲ پس حیا کنید ۱۲ ۳ مجوس کخوط بالضم و ضمتین و فتحتین بمعنی خشم گرفتن و ناخوشنود شدن ۱۲ ۴ پس جستجو نمودند در میان سرا ها وخانه ها ۱۲ ۵ این آیت در اول رکوع جز سبحان است بمعنی رنج و مشقت ۱۲ ۶ بمعنی رنج و ماندگی که در تعب و مشقت اند از و ایشان را ۱۲ ۷ بمعنی نگاه دارنده ۱۲ ۸ یعنی بیار و کنار مکن ۱۲ ۹ بتقدیم راء مهمله برزای معجمه بمعنی در مصیبت افکنده نشود احدی از اهل آن ۱۲ ۱۰ بالفتح بمعنی رفتن و پا برزمین نهادن و پامال کردن ۱۲ ۱۱ یعنی راه نمای چشم ها را یعنی جواسیس را ۱۲ ۱۲ جمع عین بمعنی جاسوس ۱۲ ۱۳ دپوشیده نباشد ۱۲ ۱۴ بمعنی خیانت کننده و ظاهر کننده خلاف آنچه در دل دارد ۱۲ ۱۵ بمعنی جاسوس ۱۶ بمعنی پیش روان لشکر که برای خبر گرفتن حال دشمن پیشتر روان شوند ۱۲ ۱۷ بمعنی فوجهاء لشکر که بجانبی فرستند ۱۲ ۱۸ سرایا جمع سر یه بفتح اول و کسر ثانی و تشدید تحتانی بمعنی لشکر یکه زیاده از پنج کس تا چهار صد کس و باصطلاح اهل حدیث بمعنی لشکر یکه حضرت بر هدایت مقدس خود در ان نباشد و بر کرده گی یکی از اصحاب فرستاده باشد ۱۲ ۱۹ بالفتح بمعنی رخنه ہائے صف لشکر و حصار که از ان بیم و هراس باشد ۱۲ح ۲۱۷ وتنتقى الطلايع من اهل الرائی و البأس من اصحابك وتتخير لهم سوابق الخيل فان لقواعدوا كان اول ما يلقاهم القوة من رائك واجعل امر السريا الى اهل الجهاد والصبر على الجلاد ولا تخص بها احد بهوا فتضع من رائك وامرك اكثر مما حابيت به اهل حاضنتك ولا تنبعت طليعة دلاسرية في وجه تتخوف فيه غلبة او ضيعة ونكاية واذا عاينت العدو فاضمم اليك اقاصيك وطلايعك وشراياك واجمع اليك مكيدتك وقوتك ثم لا تعاجلهم المناجزة عالم يبتكر هك قتال حتى تبصر عورة عدوك و مقاتلته وتعرف الارض كلها لمعرفة اهلها فتضع لعدوك كصنعه لك ثم ادك احراسك على عسكرك وتيقظ من البيات جهدك ولا توت با سيريس له عقد كالا منت عنقه لترهب له به عدا والله وعدا وكير والله ولى امرك ومن معك وولى المنصر لكم على عدوكم والله المستعان وعليه التكلان والحمد لله رب العالمين انتهى كلامه و على الله مقامه : فصل ۲۰ - دربیان عاملان و صفت ایشان بدانکه حضرات ملوک و سلاطین را لازم است که چون کسی را جهت عملی از عملهای ریاست و تقدم و سرکردگی قوم و غیره عاملی و کارداری مقرر مینمایند باید که از روی تامل و فکر بسیار و آزمودن و تجارب بی شمار باشد و تا بار بار بگذشتن شهور و مرور و هور نیاز موده و بمحک امتحان نه سنجیده سه بمعنی با کی شمشیر زدن ۱۲ ح ۳ بمعنی عطیت ۱۲ ح ۳ یعنی چیزی که مخصوص چیزی باشد ۳ بالفتح بمعنی ضایع و ہلاک شدن ۱۲ کہ یعنی مردم دوراں خود را ۱۲ ح سے یعنی بداندیشان و بدسگالان و کینه کننده گان خود را ۱۲ ح سے بمعنی خوشہ صف لشکر و حصار که از ان بیم و هرس باشد ۱۲ ح شه یعنی بیدار و خبر دار و برهنا گردان ۱۲ ح سے یعنی پاس بانان و نگهبانان خود را ۱۲ ح شله و بیدار گردان ۱۲ للہ بالفتح والضم معنی توانائی و کوشش در رنج ۱۲ ے یعنی از براے اینکہ بترسانی ...... سلہ بالضم بمعنی اعتماد و توکل ۱۲ ع بالفتح و کسر میم بمعنی کارگذار و عمل دار ۱۲ ع بالفتح کاف عربی بمعنی سرکرده و سردار ۱۲ ع ۶ عده بمعنی پیش رو لشکر که برائی خبر گرفتن حال شمن فرستند ۱۲ ع ۷ حرف کنایت بمعنی گزند نیچن ساتیبک محربت و یا بقتل ۱۲ ح ۲۱۸ و عهدهای موکد با یمان غلیظه از و نگرفته باشد برو اعتماد نکنند که تا دامن دیانتش بلوث خیانت آلوده نگردد که گفته اند و ياخذ منهم العهد بتقوى الله تعالى والعدل والاحسان والمواساه ونصرة المظلوم واعانت الملهوف ومطابقة اعمالهم و احکامهم باحکام کتاب الله و سنت رسول الله ص ليتخلصوا من فواحش الافات و رزايل السيئات و نیک ملاحظه شروط ذیل را نموده بعد ازان مقرر نمایند ۔ شرط اول آنکه خود آن شخص طالب متقاضی و مرید آن عمل نباشد چه مقرر نمودن شخصی که متقاضی و مرید آن عمل باشد مقرر نمودنش موجب آثام و خلافت فرموده جناب حضرت خیر الانام علیه الصلوة و السلام باشد و عن ابی موسیٰ الاشعری رض قال خرجت الی رسول الله ص و قد صحبنى رجلان فلما دخلنا على رسول الله ص قال يا رسول الله ص استعملنا على بعض اعمالك فقال النبى ص انا لا نستعمل على عملنا من اراده طیبه تنبیه باب مخالطة السلطان و فی الحدیث رحمه الله تعالیٰ اخی یوسف ص لو لم يقل اجعلني على خزاين الارض لا ستعمله من ساعته ولكنه اخر لذلك روح م ۲۱۸ ح ۲ ۔ شرط ۲- آنکه تحقیق تمام و تفتیش مالا کلام نمایند که شخصی ایمنی صادقی خداترس پرهیزگار صاحب دیانت و سیاست و امانت وطیب الاصل و نکو کار باشد کما قیل اذا طاب اصل المرء طابت فروعه روح سوره نوح که تا اهالی علاقه حکومتی آن آرام و برقرار بوده از فیض نیک کرداری و نیک رفتاری آن مامور و بعاطی و ریاست آن رضا مند و مسرور و مشکور بوده ریاست و حکومت اورا مغتنم شمرده در نزد خاص و عام عزیز و محترم باشند چنانکه گفته اند که من كان تقياً فهو عند الله مکرم وعند الناس معظم چه مدام مردم نکو کار متقی و متدین معظم و مکرم و در نظر همگنان عزیز و محترم باشند ایزد مقلب القلوب توفیق حفاظت خلق الله که ودایع بدایع بارگاه صمدیت اند چراغ راه سالکان طریق ریاست و جهانبانی گردانام بمنه و کرمه که و تعاونوا بالبر و التقوى رباعی نکوکار پرور نه ببیند بدی : چو بد پروری خصم ۱ یعنی یاری کردن و بمال و تن پاکسے غمخوارگی کردن ۱۲ ح ۲ یعنی مظلوم ۱۲ ح ۳ این آیت در رکوع ربع جزع ۲ ۲۱۹ جان خودی * خدا ترس را بر رعیت گمار * که معمار ملک ست پرهیزگار * نه شخص خائنی ظالمی اراذلی کافر نعمتی اسافلی ستم پیشه بدکرداری بشب و روز باندیشه خون خواری خلق گرفتاری که دلا تعا د نوا علی الاثم والعدوان الحق که اگر پادشاه عامل ظالم را بالای رعایای ضعفا که ودایع بدایع جناب حضرت خالق البرایا اند بعمل فرستد و مهمات امور رعیت را بجبار ستمگار حواله نماید این عین خیانت سلطان ست درباره رعیت که یٰا ایها الذین امنوا لا تخونو الله الا له ان هذا الا خُسر براح وضلال بواح و زیغ صراح و وقوع فی طعن الرماح وخاین را جناب حضرت حق عزا سمه از محبت خود بی بهره نموده که ان الله يدافع عن الذين امنو غوايل المشركين ان الله لا يحب کل خوان کفور جلالین زیرا که جبار ستمگار را بالای رعایای عجزه مستولی ساختن دو اقوایج بدایع بارگاه صمدیت را در خار زار ظلم و ستم گذاشتن چنان باشد که شبانی گوسفندان را بگرگ دادن خان کان المنصف والانصاف هذا ق الظلم والاعتساف ماذا محاسبان حقیقی ظلم چنین عمال را بنام سلطان می نویسند چه یکی از اسماء پادشاه راعی العباد بمعنی نگهبان بنده گان خداوند جل جلاله ست پس باید که جزاء عمل را حق دانسته بغمخوارگی رعایای ضعفا دارسند و کان الشیخ شقیق رح یقول اذا کان الراعی هو الذئب فمن یرعی الغنم طبقات و نیز رمه رعیت را از قوج با قرن که عبارت از امراء واجناد و ولات وعمال و گماشته گان حضرت و اصحاب دیوان که این طوایف ظالمان قوی دست اند که چون فرصت یابند مناسب قوت وشوکت و عدت خویش در بند ستم و ایذای رعایای ضعفا باشند قطعه این نویسنده گان دفتر ریو * در نظر آدمی بصورت دیو * می ستانند هر چه می یابند * از کم و بیش رو نمی تابند * کین کس چو ۱ این آیت در رکوع ربع جز ء ۵ ۱ این آیت در رکوع ۶ قبل از رکوع آخر جز ۹ ۲ بمعنی آشکارا ۱۲ ۳ بمعنی ظاهرا ۱۲ ۴ بمعنی میل کردن از حق ۱۲ ۵ بمعنی زدن نیزه ۱۲ ۶ این آیت در رکوع ثلث جز ۱۷ ۷ بمعنی بدیها و سختیها و بلا ها ۱۲ ۸ جمع جز بمعنی شکر و سپاس ا لجمع واوه تخفیف لام و فوقانی جمع والی بمعنی حاکمان دوستان به تشدید لام خطاست همچنین قضات به تخفیف ضاد معجمه جمع قاضی ۱۲ ع ۲۲۰ بدل رقم کردند * کار شمشیر ما قلم کردند * ہر یکی زین گروه پر تزویر * اخذ و جر را میکند تقصیر تبستم نقد خواهش دلبما نیز مدح کند منها جمع و خرجش اگر تو وابینی رقم محنت و جفا بینی گرکنی در ادارہ نظری یا بی از ظلم و جورشان خبری غرض اینها همه و بل بازند همه حیله گرند و غمازند همه بد کیش و بد معامله اند چون زنان از نفاق حامله اند رسم هر دو فانی داسند غیر جور و جفا نمیدانند تیغ است در کف اینها بی قطع علاقه غربا مهر آغاز شان مبین زنهار بز حذر باش تا ز آخر کار پس پادشاه را لازم که بیکی ازین طوایف اعتماد کلی نکند و رعایای ضعفا را بکلی بایشان نباید گذاشت و پیوسته از عامل خاین و ستمگار غافل نبوده بتفحص احوال و تجسس اعمال شان شاغل بوده ظالمان مردم آزار دستمگاران جفاکار و غافلان که بمصالح رعایا شاغل نباشند، مهمل گذارند باید که چنین طوایف را بالای رعایای عجزه مسلط نگرداند که تا دامن دیانتش بلوث خیانت آلوده نگردد لان الخيانت سبب للعار فى الدنيا و للنار فی العقبی روح ۳۸۲ ح ۲ فردا بادشاه بفقیر و قطمیر از وزات احوال شان پرسیده خواهد شد که الامیر راع علی رعیته و هو مسئول عنه فورب السما والارض انه الحق مثل انكم هم تنطقون قال هارون الرشيد لشيخ بهلول المجنون عظنى فقال بما اعظم هذه قصور وهذه قبورهم ثم قال كيف حالك يا امير المومنين اذا اقامك الحق تعالى بين يديه فسالك عن النقير والفتيل والقطمير وانت عطشان جيعان عريان واهل الموقف ينظرون اليك ويضحكون عليك فخنقته العبرة وكان ابراهيم الادهم يقول ان العبد يحاسب يوم القيمة بحضرة من يعرفه ليكون ابلغ في فضيحته طبقات و چون از یکی از ایشان جوروستم ظاہر گردد باید کہ او را بعقوبتی کہ سزاوار آن باشد گرفتار و بنظر خویش و بیگانه خوار و بی اعتبار گرداند که نکلا اخذ تا بذنبه تا موجب عبرت دیگران گردد و در سیاست ظلمه بیز ل بضمتين وفا بمعنی خردنی د خوراک ۱۲ ع سلے این آیت در آخر رکوع قبل از رکوع آخر جزء ۲۶ سلہ بمعنی خاک و چابک دانه خرما ۱۲ع ے بالفتح بمعنی رشته دانه خرط ۱۲ که قطمیر بالکسر یعنی پوست تنگ خرما و یا نقطه سفیدی که بر پشت دانه خرما بود و خرما از ان روید دیا شکاف دانه خرما یا رشته که در میان شکاف بود ۱۲ ع ح سے این آیت در رکوع آخر جز ۲۰ * ۲۲۱ سامحه جایز ندارد و مستحق سیاست کسی است که آزار پیشه و بداندیشه بوده چون مار و کژدم گزنده و چون سگ و پلنگ و گرگ درنده که ضرر شان بخورد و بزرگ رسنده است سیاست شان اول بوعد و وعید و تهدید آنگه بضرب پس از ان بحبس و آخر بکار قتل که فلنذیقنهم من العذاب الادنی دون العذاب الاكبر لعلهم يرجعون چنانکه جناب حضرت شیخ مصلح الدین سعدی شیرازی رح فرموده قطعه بداندیش تست آن و خون خوار خلق : که نفع تو جوید در آزار خلق : نه ترسی که پاک اندرونی شبی : برآرد ز سوز جگر یا ربی : که نالد زظالم که در دور شست : همه جور کو میکند جور تست : سرگرگ می باید اول برید : نه چون گوسفندان مردم درید : قل لا يستوى الخبيث والطيب ولو اعجبك كثرة الخبیث و در بعضی کتب فقه از نظر گذشته که و اما العمال الذين لا يأخذون الحقوق على نهج الشريعة لا يقبل شهادتهم بل يحل قتلهم شرط سوم - آنکه فقر و غنا و دارنده گی و ناداری او را نیک ملاحظه نماید که تا اگر بالفرض خیانتی از وی ظاهر گردد تدارکش ممکن باشد و مال بیت المال تلف نشود بچه گرسنه را عمل و کار و خدمت فرمودن عین رعایای ضعفا را کشتن و باز پرسی آخرت را بحضور خداوند عزیز جبار جل جلاله بذمه گرفتن است رباعی عمل گروهی مرد منعم شناس : که مفلس ندارد ز سلطان هراس : چو مفلس فرو برد گردن بدوش : ازو بر نیاید دگر جز خروش شرط ۴ آنکه اگر صفت های مدبور در شخصی مذکور موجود باشد با وجود آن هم باید که شخصی خردمند هوشیار جبار عاقل عالم و دانسته دران کار باشد زیرا که هر که نادانسته و ناآزموده کاری را کار فرماید ندامت برد و تبصر و خردمندان بخفت رای منسوب گردد چنانکه بلبل حقیقت نوازی معنی طرازی جناب حضرت شیخ مصلح الدین سعدی بن شیخ عبدالله شیرازی رح در کتاب گلستان خود حکایت فرموده که مردی را درد چشم خواست پیش بیطاری رفت بیطار از انچه در چشم چارپایان میکرد در دیده او کشید کور شد حکومت پیش ه بمعنی آسان گرفتن ۱۲ شه این آیت در رکوع ثلث جز ۲۱ سه این آیت در ابتدای رکوع قبل از رکوع ربع جزی شه بمعنی دریافتن چیزی رفته را ۱۲ ح شه بالفتح وطی مهمله و رای مهمله بمعنی طبیب چارپایان ۱۲ ح * نا بدله فان لم يفعل لا دخلها سرا ولا يخرجها وذلك لتقطعها ولد ومنها مجالسة الجليس السوء خ م عن ابي موسى ان رسول الله عليه السلام قال انما مثل الجليس الصالح وجليس السوء كحامل المسك ونافخ الكير فحامل المسك اما ان يحذيك واما ان تبتاع منه واما تجد منه ريحا طيبة و نافخ الكير اما ان يحرق ثيابك واما ان يجد منه ريحا خبيثة د م عن ابي هريرة رض مرفوعا المرء على دين خليله فلينظر احدكم من يخالل د ت عن ابي سعيد رض مرفوعا لا تصاحب الا مؤمنا ولا ياكل طعامك الا تقي د ت عن سمرة بن جندب مرفوعا لا تساكنوا المشركين ولا تجامعوهم فمن ساكنهم او جامعهم فهو منهم ومنها فتح الفم عند التثاؤب وعدم وضعه عن ابي سعيد مرفوعا اذا تثاوب احدكم فليتمسك بيده على وجهه وفى رواية فليكظم ما استطاع فان الشيطان يدخل ومنها الجلوس فى الطريق اذا لم يعط حقه خ م عن الخدري مرفوعا اياكم والجلوس فى الطرقات فقالوا يا رسول الله تع مالنا من مجالسنا بد نتحدث فيها فقال رسول الله صلعم فاذا ابيتم الا المجلس فاعطوا الطريق حقه قالوا وما حق الطريق يا رسول الله قال غض البصر وكف الاذى ورد السلام والامر بالمعروف والنهي عن المنكر وزاد د فى رواية ابي هريرة وارشاد السبيل وفى رواية عمر رض وتعينوا الملهوف وهذا الضال ومنها الجلوس بين الظل والشمس حد عن رجل من اصحاب النبي عليه السلام نهى ان يجلس الرجل بين الضح والظل وقال عليه السلام مجلس الشيطان ومنها القعود وسط الحلقة د عن حذيفة رض ان رسول الله صلعم لعن مجلس وسط الحلقة ومنها الجلوس مكان غيره والتفريق بين اثنين خ م عن ابن عمر رض ان رسول الله صلعم قال لا يقيمن احدكم رجلا عن مجلسه ثم يجلس فيه ولكن توسعوا او تفسحوا د عنه انه جاء رجل الى رسول الله صلعم فقام له رجل اخر من مجلسه فذهب ليجلس فيه فنهاه رسول الله عليه السلام م عن ابي هريرة رض مرفوعا اذا قام احدكم من مجلسه ثم رجع اليه فهو احق به د عن جابر بن سمرة انه قال كنا اذا اتينا النبي صلى الله عليه وسلم جلس احدنا حيث ينتهى د عن عمرو بن شعيب عن ابيه عن جده ان رسول الله صلعم قال لا يجلس بين رجلين الا باذنهما وفى رواية لا يحل لرجل ان يفرق بين اثنين الا باذنهما ومنها القعود فى المسجد للمصيبة فانه مكروه وكذا للتجارة والكسر حتى الكتابة بالاجرة وفى الخلاصة وينبغى ان يكون للسقاء هذا الحكم ومنها الانحناء فى السلام ت عن انس رض انه قال سمعت رجلا يقول لرسول الله عم الرجل منا يلقى اخاه وصديقه اينحنى له قال لا قال فيلتزمه ويقبله قال لا قال ياخذه بيده ويصافحه قال نعم اقول وطعن الحديث قال الفقهاء يكره الانحناء فيه ومنها السر فهو حرام فان اعتقد التاثير فهو ۱۳۷ الصغار وكسوتهم وتعليمهم قاله الله تقر قوا انفسكم واهليكم نارا وان لا يلبس الحرير ولا يخضب ايدى الذكور وارجلهم بالحناء ولا يفيد قوله امرهم فعلت وانما عنبر واهن لان الرجال قوامون على النساء والنهي عن المنكر فرض ومنها الخلوة مع الاجنبية فانه الحرام خرم عن ابن عباس رض مرفوعا لا يخلون احدكم بامراة الامع ذات محرم ومنها تشبه الرجل بالمراة وبالعكس خم عن ابن عباس رض مرفوعا ان لعن رسول الله صلعم المخنثين من الرجال والمترجلات من النساء وقال اخرجوهم من بيوتكم فاخرج رسول الله صلعم فلانة واخرج عمر رض فلانا وفي رواية لعن رسول الله ع م المتشبهين من الرجال بالنساء والمتشبهات من النساء بالرجال ومنها رق المملوك وا عصیانه لمولاه م عن جریر مرفوعا ایما عبد ابق فقد برئ منه الذمة ف م وبتر اد ابق العبد لا تقبل لصلوته طط عن ابي هريرة رض مرفوعا اول سابق الى الجنة مملوك اطاع الله واطاع مواليه ومنها سوء الملكة ت عن ابی بکر مرفوعا لا يدخل الجنة سيئ الملكة ت عن ابن عمر رض جاء رجل إلى رسول الله صلى الله عليه وسلم فقال يا رسول الله كم اعفو عن الخادم فقال اعف عنه كل يوم سبعين مرة م عن ابي هريرة رض مرفوعا اذا اتى احدكم خادمه بطعامه فان لم يجلسه معه فلينا وله لقمة او لقمتين او اكلة او اكلتين فانه ولجره وعلاجه عند مرفوعا للملوك طعامه وكسوته ولا يكلف من العمل الاما يطيق اعلم انه يجب على المولى تعليم مملوكه القران بقدر ما يقر في الصلوة وسائر ما وجب ان كان مسلما ويامره بالصلوة والصوم ولا يستخدمه زمان ادائهما حقا الواجب على المولى ان يوضئ عبده وجاريته اذا مرضا ولم يقدر اعلى الوضوء بنفسهما ومنها اذى الجارخ م عن عائشة رض مرفوعا ما زال جبرئيل عليه السلام يوصينى بالجار حتى ظننت انه سيورثه خرم عن ابي هريرة رضى الله عنه مرفوعا والله لا يؤمن ثلثا قيل من يا رسول الله قال الذي لا يؤمن جاره بوائقه من كان يؤمن بالله واليوم الآخر فلا يؤذ جاره ولا يمنع احد كم جار ان يغرز خشبة فى جداره شيني عن انس مرفوعا من اذى جاره فقد اذانی و من اذانی فقد اذى الله تقرا طب د عن انس مرفوعا ما امن بی من بات شبعان وجاره جائع الى جنبه وهو يعلم خرابطى عمرو بن شعيب عن ابيه عن جده مرفوعا اتدرون ما حق الجاران استعانك اعنته واذا استقرضك اقرضه واذا افتقر عدت عليه بالصدقة واذا مرض عدته واذا اصابه خير هنيته واذا اصابته مصيبة عزيته واذا مات اتبعت جنازته ولا تستطيل عليه بالبناء فتحجب عنه الريح الا باذنه ولا تؤذه بقتار ريح قدرك الا ان تغرف به منها ولا نشتر فاكه خوابطی ۲۲۲ داو د بروند گفت بروی هیچ تا وان نیست اگر خر نبودی پیش بیطار نرفتی قطعه ندهد هوشمند روشن رای بفرومایه کار ہای خطیر + بوریا باف گرچه با فنداست + نبرندش بکار گاه حریر قطعه پندی اگر بشنوی ای پادشاه + در همه دفتر به ازین پند نیست + جز بخردمند مفرما عمل + گرچه عمل کار خردمند نیست + زیرا که مقتضای خردمندی عزلت که عبارت که از لبعد دوری از ارباب دولت و باز داشتن نفس است از آرزو ہای آن که مقتضی هزاران هزار ذلت ست و هما امکن در طلب شخصی که وجود شرایط مذکورات در ان شخص اولی واہم واوفر و اعلی و اتم واکثر باشد می باید بود چه مقر ر نمودن شخصی غیر اولی با وجود شخصی اولی در رعیت موجب اثم ست لقولہ علیہ السّلام من قلّد انساناً عملاً وفى رعيته من هو اولى فقد خان الله ورسوله وجماعة المسلمين و هذا لايدل على انّ ذالك مستحب فان الحديث يدل على اثم السلطان بتولية غيرالاولى رد محتار ٣٠٧ ج ٤ و روح ٨٣ ج ١ واعلم انّ الخيانة على اقسام فالفرايض والسنن اعمال ائتمن الله تعالى عباده ليحافظوا على ادائها فى اوقاتها برعاية حدودها وحقوقها فمن ضيّعها فقد خان الله تعالى فيها والوجود وما يتبعه من الاعضاء والقوى امانات والاهل والاولاد والاموال امانات والاماء والعبيد وساير الخدم امانات والسلطنة والوزارة والامارة والقضاء والفتوى ومايلحقها امانات وفى الحديث انا ثالث الشريكين مالم يخين احدهما صاحبه فاذاخان خرجت من بينهما وجاء الشيطان ففى كل ذالك يلزم العبد ان يكون اميناً غير خاين والّا فقد تعرّض لسخط الله تعالى نعوذ بالله منه روح ٣٨ ج ١- اگرچه درین الخرازمان دور چنین حین ووقت و آن وجود چنین شخصی که بصفات مذكورات معلوم و معروف باشد چو عنقا بجز ازنام بیش نخواهد بود بمثابه که اگر برق سرعت پیشه تیزگام را در نگ و پوراحلہ و پای وہم و اندیشہ علوی خرام را در جستجو جو آبلہ سازی اثری ازان نخواهی یافت فرو عنقا شکار کس نشود دام باز چین + ۱ے تقلید معنی کار در عهده کسی کردن ۱۲ ۲ یلم معنی پیش آمدن ۱۲ ۳ بالضم دختین دختین معنی خشم گرفتن و نا خشنود شدن ۱۲ ٤ے و آن مرغی ست دراز گردن که نزدیک بعضی وجود فرضی دارد که بفارسی آنرا سیمرغ گویند ۱۲ ۵ے بفتح اول و چهارم و پای موحدہ این لفظ بمعنی تشبیه آید و معنی حد و مرتبه مستعمل می شود ۱۲ ع ۲۲۳ کا بنجا همیشه با دیدست وام را * آورده اند که یکی از اکابر بعد از فراغ وظایف دست دعا برداشته در دعا بیحد امتداد نمود یکی از ندما پرسید که کدام آرزو باقی ست فرمود که آدم خوب الحق که حرف خوب بیان فرمود چه آدم خوب چون طلای احمر نایاب ست فرد انچه برجستیم کم دیدیم وبسیارست و نیست * نیست جز انسان درین عالم که بسیارست و نیست هذا کتاب رسول الله صلی الله علیه وسلم الذی دفعه الی العلاء الحضرمی حین قلده امر الولایة علی المسلمین لیعلمه القايمون بالامر كيف يكون توجيه المو‌لات والحكام للتصرف فی شئون الرعیه او ردته فی هذه الرسالة تيمناً وتبركاً بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ هذا كتاب من محمد رسول الله الی كافة خلق الله سيما العلاء الحضرمی ومن معه من المسلمين عهد اعهده نبی الله الیهم حين بعثه الی البحرين ايها المسلمون اتقوا الله ما استطعتم واسمعوا واطيعوا للعلاء الحضرمی فانی استعملته عليكم وامرته بتقوى الله الذی لا اله الا هو وحده لا شريك له وان يلين لكم الجناح وان يحسن فيكم السيرة بالحق وان يحسن ولايتكم وبناءكم فی الاموركلها وان يحكم بينكم وبين من لقى من الناس بما انزل الله تعالى في كتابه من العدل فاذا حكم وعدل واقسط واسترحم فرحم فاسمعوا له واطيعوا واحسنوا موازرته ومعاونته فمن اعتصم بالطاعة وعظم حق اهلها ولزم امر الله تعالى وما امرنا به من ولاية المسلمين فان له على المسلمين حقاً واجباً وطاعة واعلموا عباد الله تعالى ان فى الطاعة دركا لكل خير يبتغى ونجاة من كل شر يتقى وانا نشهد الله تعالى على من ولينا شيئا من امر المسلمين فغل اوكثر ولم يعدل فلا طاعة له وهو خليع مما وليناه فان اصابت العلاء الحضرمی مصيبة الموت فخالد ابن الوليد رض خليفة منه وسيف الله تعالى على المسلمين فليسمعوا وليطيعوا ما عرفوا له والحضرمی منسوب الی حضر موت اللتی هی القبيلة او البلدة بالیمن روح ۹۰۰ ۱۲ شه تقلید کار در عهده کسی کردن ۱۲ ع ۳ه بمعنی حاکم شدن ۱۲ ع ۴ه بمعنی رو گردانیدن بسوی چیزی و نیکو بیان کردن ۱۲ ع ۵ه یعنی در حال و کار های رعیت ۱۲ شه نام شهر معروف ۱۲ ع شه بمعنی وزیری کردن ویاری دادن ۱۲ ح شه بمعنی جنگ زدن و افتادن از گناه ۱۲ ح شه بمعنی دریافتن ۱۲ ح شله بمعنی برون کرده شده ۱۲ ع ۲۲۴ ابته على الحق حتى يخالف الحق الى غيره انتهى كلامه وعلى الصلوة والسلام عليه ختامه : فصل ۲۱ در بیان سلوک روسا وسرکرده گان قوم وغیره صفت ایشان بدانکه رؤس جمع راس ست بمعنی سر و مشتمل است بر چشم و زبان و گوش و گوش را دو گونه گفته اند یکے شکانه به کاف- ۲- شرفا بالفتح چنانکه گفته اند که کل شکاء بییض و کل شرفاء تلد یعنی هر حیوانیکه گوش او اندرون باشد بیضه میدهد و هر حیوانیکه گوش آن دراز و برآمده و برون باشد می زاید انتهی اما آنچه تعلق بچشم ست باید که رؤسا و سرکرده گان قوم پیوسته نظر با حوال رعیت داشته که بیکد یگر ظلم وستم نکنند و میان وضیع و شریف و قوی و ضعیف سوبیت اعتدال را منظور دارند و اگر از فردا زا فراد رعیت فضولی و فساد بیند او را بقدر آن زجر و تادیب کرده تو به دهند و پیوسته امر معروف و نهی منکر و تقویت دین و اہل دین را لازم شمرده و در ان ساعی و جا هد باشند و بچشم شفقت و مرحمت در ایشان نگرند و شر خودها را از ایشان مند فع و از ملک و مال و آب زمین شان طمع خود ها را منقطع گرداند و بار خود ها را برایشان نه نهند و افزونی از ایشان طلب نکنند و از هفوات وزلات شان چشم پوشند و بطمع رشوت و خدمت و غیره تکالیف در کارشان نکوشند و آنچه تعلق بگوش است باید که پیوسته در معاونت و مدد رسانی رعایا بوده گوش خود ها را نهاده که بنفس و مال شان شحنه گان و مقطعان و اصحاب دیوان و غیره ظلم دست درازی ناکرده که آسیب بمال و جان و شان نرسانند و به یقین دانند که آنچه امروز از نیک و بد و صلاح و فساد بر رعیت شان رود فردا مورد بازخواست ایشان گردند کہ کلکم راع وكلكم مسئول عن رعيته اما آنچه تعلق بزبان دارد آنکه پیوسته رعیت خود ها را نیکی و زبان خوش یاد کرده و وعدهای نیک دهند و از بدی شان مجتنب و محتر ز بوده در نز د ملوک سلاطین له بمعنی فرومایه و ناکس ۱۲ ح ه یعنی آنکه بمالا یعنی مشغول نشود و خودسری کند ۱۲ ح س بمعنی خطا ۱۲ ح ع بمعنی لغزش و گناه ۱۲ ح ه بکسر شین و بفتح غلط است بمعنی نگهبانان شهر که بعرف آنرا کوتوال و حاکم گویند ۱۲ ع ح بمعنی قطع کننده معاملات و دعاوی مردم را ۱۲ ع ۲۲۵ و حکام و عمال مدام زبان قوم بوده عجز و بیچارگی شانرا عرضه دارند حسب الطاقت و بقدر قدرت دفع ظلم ظالمان را از ایشان نموده رعیت را مرفه الحال و فارغ البال و آسوده و اته از ورع و فحش و بهتان و نکوهش و غیبت و مذمت و دشنام و عدوانی و سعایه شان خودها را دور دارند که من حضر لاخية قليبا اوقاه الله تعالى فيه قريبا و انچه تعلق بنفس دارد اینکه زنده گانی بصلاح کند و خدمت صادر و وارد بالخصوص از طایفه علما و صالحا را نیکو کند قال الشیخ ابو عبین اخدام الكل يحصل لك المراد ولا يفوتك المقصود وما راينا احداخدم الفقراء الأو لحقته بركاته در بحر مال الحز في الدنيا قبل الاخرة طبقات از محاورات متبركات كلمات قرآنی و آیات بینات کتاب مستطاب فرقانی ظاهر و با هرست اینکه کثرت خوف و خشیت دلیل مزید علم و معرفت است مصداقا لقول الله عز و جل که انما یخشی الله من عباده العلماء پس چنین کسان را خدمت نمودن موجب درجات و قربات ست و از فتنه و فساد و ظلم و نحو شت و کبر و میل در عون در پاشته نفس خود را پاک دارد و ریاست بغرض نفسانی و طمع دنیای فانی نکند که من كان يريد حرث الاخرة نزدله في حونه یعنی هر که در مزرعه دنیا تخم بنده گی وطاعت و عبادت حق جل وعلا اندازد و ثمره آن ثواب آخرت طلب کند آن ثمره ثواب آخرت اور اکرامت کنیم و کما، دنیا بتقد ما يحتاج به محبت دانه او را بدهیم و فرمود جل جلاله که من كان يريد حرث الدنيا نوته منها وماله في الآخرة من نصیب یعنی هر که در مزرعه دنیا تخم هوا و شیطنت و غفلت اندازد و ثمره شغل و عمل خویش جاه و مال و نعمت و ثروت دنیا یی سازد و چشم بال و جاه دنیای فانی دوز دو طمع بزخارف مموه و متمتع آن در کانون سینه افروزد و جی او بنای حکم و فرمان و استیلا و ظلم و فساد و تحصیل مرادات و شهوات و لذات نفسانی باشد ازین جمله اورا چیزی بدهیم و از سعادات و کمالات و نعمات اخروی اور انصیبی نباشد پس منه بفتح و تشدید و او معنی سخت گیری و ظلم و زجر ۱۲ ه بکسر اول بمعنی غمازی و بد گوئی ۱۲ ۳ یعنی آینده و رونده ۱۲ که بمعنی به کلامی ۱۲ شه این آیت در رکوع بعد از رکوع ثلث جزء ۲۳ ه یکر اول یعنی تکبر و بزرگی که بالفتح بمعنی جور کردن ۱۳ ه بمعنی نادانی و خودرائی و زینیت ۱۲ فه بالکستر بمعنی هتری ۱۲ که این آیت در رکوع قبل از رکوع ربع جزء ۲۵ ۱۱ این ایت در رکوع قبل از کجوع ربع جز ۲۵ ملک بالفتح بمعنی بسیار قوال و بسیاری مردم ۱۲ که بمعنی آتش دادن ۱۲ ساله بمعنی دست یافتن ۱۲رج " ۲۲۷ رؤسا و متقدمان و غیره کارواران و عاملان سروری و پیشوائی از بهر آسایش رعیت کنند و ازین آقا نفس خود را پاک دارند و نیت آن کنند که رعایت حقوق رعیت را مطلق از برای تقرب بجناب حضرت حق جل ذکره میکنیم تا ما را دران حضرت وسیلتی باشد بهر طاعتی و صلاحی و خیر و عبادتی که ازان رعیت در وجود آید و بهر راحتی و امنی و فراغتی و جمعیتی که رعیت بسبب رؤسا و متقدمان و غیره عاملان کار داران یافته اند هر چه حسنات و رعیت او دیوان اعمال ایشان نویسند * فصل ۲۲ - در بیان خاتمۂ رساله الحمد للہ ثم الحمد للہ کہ جناب حضرت با نصرت والا نعمت سامی زینت لام المسلمین سراج الملة والدین طال الله عمره و عمر اولاده و جعل الجنة المخلدة مسكن ابائه الكرام واجداده لجميع اخلاق حسنه و شمایل پسندیده که درین رساله ذکر شد و بصراح ذات کریمش بمدارج معارج مدایح انك لعلی خلق عظیم زیبنده و و صل است الحمد للہ الذی هدانا لهٰذا وماكنا لنهتدى لولا ان هدانا الله و چون این رساله مجموعه مسمی به تحفة الامیر في بيان سلوك الملوك والتدبیر که مجلی است بزیور آیات قرآنی و مجلی است با حادیث جناب حضرت رسول مقبول یزدانی که تعقل آن نباید مگر از علما و فضلای متبحر و افکار آن نشاید مگر آیات قرآنی و احادیث رسول مقبول ربانی را منکر دشکلا است بحکایات لطیف و شیرین و از مؤلفات متقدمین و متاخرین و بامثال و اشعا پیشینه گان آراسته و بقصص و سیر و اخلاق ملوک و ابرار گذشته گان رحمہم الله تعالی پیراستہ کہ خوانندگان را ازان تسلی و ثبات دل حاصل و داننده گان و عاملان آن بتشفی قلب وصل گردند که کل نقص علیك من انباء الرسل ما نثبت به فوادك وجاءك في هذه الحق وموعظة وذكرى للمؤمنين و محتوی است بمواعظ و نصائح فوائح حمیده و مطولی ست سیر و اخلاق و ضایج لوایح شہ بالفتح بمعنی ہمت بستن و قصد واراده کردن و بمعنی مراد ۱۲ کہ بمعنی پایه ۱۲ ۳ و بمعنی راه ۱۲ ۴ ؎ بمعنی نردبانها ۱۲ ۵ے بمعنی ستایش ها ۶ے این آیت در سورہ نون در رکوع ۲ اول جز ۲۹ شہ این آیت در رکوع قبل از رکوع ثلث جز ۸ ۶۸ بمعنی شفا جستن و دل خوش شدن و از کینه و غضب رستن ۱۲ شه این آیت در رکوع قبل از رکوع اول سوره هود یوسف در جز ۱۲ ۱۰ے بمعنی گرد گیرند و واحاطه کنند ۱۲ و از ان جمع فایح بمعنی دمیدن و منتشر شدن بوی مشک و هر بوی خوش ۱۲ ۱۱ے بمعنی پیچیده شده ۱۲ ۲۲۷ پسندیده که در نقاب پرده های هر لفظش دقیقه ها مستور و در تحت استار ہر معنی حقیقت ہا مذکور و مسطور و این بنده نالایق کمینه خلایق غریق بحر فضل طاغی در حمت سامی چشم آن دارد که چون ناظرین این رساله و سامعین این مقاله که بمطالعہ آن خرسند و ناقد بصیر و متوقد خبیر را کافی وبسند و معاصرین را تذکاری و متأخرین را یاد گاری گردیده سزاوار حسنت گردد بتوفیق خداوند بیچون وفیض فضل فیاض کن فیکون وین توجه موجه و همت همایون بادشاه جهان پناه دین دار و دین پرور عالم منصف ممیز داد آر عدل گستر محیط دائره دانش و ذکا ابر کرم و بحر عطا بادشاه جوان بخت پیر صفت سلطان دین پرور بنده سر برت شهسوار مضمار معرکه شجاعت و شمیری سپہالار میدان بسالت و دلیری امام المسلمین جناب حضرت سراج الملته والدین امیر حبیب الله خان بادشاه دولت علیه افغانستان دامت سلطنته الی آخر الزمان ولا زالت رایات حشمته مرفوعه و عمارات دولته اعدائه مقلوعه و خافض الله فی الدارین جلاله وابد فی الخافقین ظلاله وخفف الله اثقاله و اوزاره و کثر سابقيه والقصاره و اعلى فى الدارین اعلام دولته و نظر فى الخافقین جناح سلطنته واعطاه ما يتمناه وجعل فراديس الجنان مأواه ومألاخره خير من اولاه که قدر اهل حق داند و حق اهل فضل شناسد و عمر عزیز خویش را در بنا مساجد و مدارس و جوامع و خانه قاه و تعمیر رباط و بیمارستان و غیره مواضع خیر و راه و توقیر و تربیت علماء دعباد و تبرک اعزاز مسلمی وزنا و درحمت و رأفت بر عامه شفقت وعطوفت بر کافه برایا و بانواع اعمال خیر تقرب جستن بجناب حضرت کبریا صرف نموده و این معنی مثل ظهور گلهای چمن در موسم بہار و نور آفتاب در رابعة النهار و یا مانند طلوع صبح تابان بلکه مانند آفتاب عالمتاب تابنده و درخشان و اعلن واظهر من الشمس و ابین وابهر من اللمس بحيث لا يحويه كتاب ولا يحصيه حساب ولا يفنينه ۱ے بمعنی دریائی پر طلاطے بمعنی سرہ کننده ۱۲ ۳ در فارسی تبای موقوفه بمعنی تحسین و آفرین مستعمل کنند ۴ بمعنی مجله انبوہی لشکر و مردم ۵ بمعنی شجاعت ۱۲ ۶ے بمعنی مشرق و مغرب ۱۲ ۷ بمعنی نون یعنی مکان بودن باشیخ در بدیشان ۸ بمعنی مسافر خانه ۹ت بمعنی مهربانی ۱۲ ۲۲۸ عتاب که بتقصیر بیان بنان حاجت افتند و زبان بریده قلم در سلک عبارت کشد بحمد الله که لمحات و بریرق تیغ بیدریغش عالمی را فراگرفته که موجب فرحت و بصیرت وعز وجلال دولت خوانان اولی الابصار و باعث کعوبت و سرزنش بلکہ استیصال بدخوانان روزگار گردید مصدقا لقوله تعالى وقالوا الحمد لله الذي صدقنا وعده واورثنا الأرض تتبوء من الجنة حيث نشاء فنعم اجر العاملین گردیده و ازینجاست که پیوسته دربانهای اهالی ممالک محروسه اسلامیہ از صغیر وکبیر و برنا و پیر بر ادعیه صالحه و اثنیه فاتحه فایحه این خانه دان مبارک وصل است واز عنایات ایزدی امید موثق دارم کہ با جابت و قبول حق موافق و مطابق افتد الله تبارک و تعالی عاطفت و رحمت و شفقت و رأفت شان را وسیله درجات وموجب قربات گردانیده برکات دین پروری و خلق عدل گستری را درین خاندان مبارک تا انقراض عالم و قیام قیامت باقی دارا و ہمشہ وجوده و کرمه و دعا گوئی این خاندان مبارک این اذل الخلیقه بل لا شيئ فى الحقیقه را از آبا و اجداد وراثة رسیده وحقوق نعم شان بذمه این کمینه و جمیع اهل اسلام ثابت ولازم بوده و جامع این اوراق که خود را اقل و اخس انفس و آفاق میداند با قلت بضاعت وعدم استطاعت درین صناعت و سرگشتگی بادیه نادانی و جهالت مسکین بے تسکین عقیدت آیین خادم علماء واهل دین محمد تاج الدین افغان صافی احدزائی تکابی ابن ملا محمد طیب عزز هم الله تعالى بحصول المطالب والمآرب غفر الله لهما ذنوبهما ومانه من ذلال العفو ذنوبها وصانهما عماشانهما فى يوم الجمعة عزة شهر الله تعالى الاكبر عظم الله تعالى قدر وبارك علينا هلاله وبدره فى سنة ثمانية وعشرين وثلاث مياة بعد الالف بالقوام عوایق ونکاس علایق و سوانح طوایع به نهجی که یومیه تعویقات وتعلیقات گوناگون و داهیا له بفتحتین مبنی نحوست و دشواری دید خالی ۱۲ که معنی از من برکنده ۱۲ له این آیت در رکوع قبل از رکوع ربع جزء عا ۳۲ بجمع ذنب بالفتح بمعنی گناه ۱۲ شه بالفتح بمعنی دلو ۱۲ عافت بالفتح بمعنی عیب سختی و عیب کردن ضد زین ۱۲ که این دو لفظ بمعنی ظاهر شدن حوادث و وقایع ۱۲ که جمع تعویق بمعنی بازدشتن ۱۲ طه جمع تعلیق معنی در آویختن چیزی را ۱۲ ه بینی حوادث داهیه ها ۱۲ ح ۲۲۹ و بلیات بوقلمون رومی نمود الخصوص از دست برادر بزاران محنت و رنج باجتماع این گنج گهر سنج مشغول گردیده از هر گوشه تو شه و از هر خرمنی خوشه در یرجو من الله فضله ورحمته فيما يكتب ويجعل له مخرجا ويرزقه من حيث لا يحتسب جمع نموده گلستانی ست سراپا شجون بگلهای فواید و فخر نتانی ست مملو از درر فراید ذی غوايد که قد جاءكم بصائر ربكم فمن ابصر فلنفسه و من عمى فعليها وما انا عليكم بحفيظ فطوبى لكد ايها المشتاقون الى تحصيله ليوتي لكم الحكمة و من يؤت الحكمة فقد اوتي خيرا كثيرا من فازبه فاز الى المقام المرام من دار السلام و من حرم عنه حرم الخير كله الى قيام يوم القيام امید از عنایت بی علت شاهانه و عاطفت بی غایت ملوکانه اینکه این تحفه درویشانه را که چون خرقه درویشان پاره پاره از هر جای اندوخته و بر رشته مناسبت و رابطه ملایمت بر یکدیگر دوخته که يا ايها العزيز مسنا واهلنا الضر وجئنا ببضاعة مزجات فاوف لنا الكيل وتصدق علينا ان الله يجزى المتصدقين بعين الانصاف والرضا ملحوظ نموده با صلاح واجب الترك که در طادی کلمات این احقر کاینات استعمال یافته باشد بکوشند و زلات اقدام و هفوات اقلام را رقم عفو کشید . بذیل نسخ بپوشند و بپرده دری و سرزنش نخروشند که ان ارید الا الاصلاح ما استطعت وما توفیقی الا بالله عليه توكلت واليه انيب ے نملة جاءت برجل من جراد + تو سلیمانی کن لے عالی نهاد : این فقر تحفه را بپذیر از و + مرتفع کن دهشت و تشویش از و ولای ادعى الصواب فى هذا الكتاب من كل باب فان الانسان ملازم السهو و النسيان والصواب كله ليس الا من شان الله العزيز الرحمان فانى ما أبرئ نفسى عن الخلل وما انزه امرى عن الزلل و این هیچ مدان هیچ میرز را بهره اندوز و محفوظ گردانیده در حضرت سلطان منظور گردیده مهجور و فواید آن بحالم و عالمیان موفور و این بنده کمینه که از کثرت معاصی سرافگنده ست بدین له این آیت در سوره طلاق در رکوع بعد از رکوع ثلث جز ۲۸ لے یعنی پرکرده شده ۱۲ سے یعنی منافع و فواید ۱۲ کہ این آیت در رکوع آخر جزء ہ شہ این آیت در رکوع قبل از رکوع ربع جز ۳ شه بالفتح یعنی مرادم ہے درویش بضم دال که مرکب از در یعنی مردارید و ریش که در چیل داش بود مزيد علیه ش که کلمه تشبیت بمعنی مانند و کسی از اهل لغت این وجه را نوشته فقیر مولف علی درویشان از قوانین فارسیه استخراج نموده ے این آیة در سوره یوسف در رکوع قبل از رکوع رابع جز ۱۳ لے جمع مطوی یعنی پیچیدگی نانوشتها و نزده ۱۲ یعنی حق سبحانه در کارها سد راه میگرداند بسته جر ۱۲ + ۲۳۰ توسل و تقرب مأجور گردیده نه مهجور و در حضرت سلطان حقیقی که محض فضل و مرحمت خود مختص فرطے نعمای ریاض رضوان است مرموشان را و محجوب نمای کافران است از لذایذ جنان بحجب حرمان مغفور و باجر جمیل و ثواب جزیل مساعی خود مشکور و بدخول دارالسلام مسرور گردانده بنان بیان این اذل الخلیقه بل لاشیئی فی الحقیقه را از سهو و زلل و خطا و خطل و زیغ و خلل مبر او مبرا و مصون و محفوظ و بتلقی قبول مقبول و این مقصد را بحصول موصول گرداناد بمنه وکرمه امین الحمد لله الذی هدانا لهذ او ما کنا لنهتدى لولا ان هدانا الله که درین زمان برکت و بشارت نشان سراسر امن و امان و آوان میمنت و سعادت قران که آرایش تخت و تاج سلطنت و جهانبانی بوجود مسعود نوباوه بستان شاہی و کامرانی جناب حضرت با نصرت والا نعمت سراج الملة والدین امیر حبیب الله خان لازال بوجوده زاخر أو ما برح سحاب فیضه هامر اخلد الله ملکه واجرى في بحار السلطنة زیب و زینت یافته گنجی ست از فیوضات غیبی و کنزی ست از عنایات لاریبی که درین زمان تیره و تار و روزگار ناسازگار که قدا ر قدا ر اہل فسق و فساد و جہل جاہلان وقایح و مضرت مضران ذرع در جوش و خروش و چراغ بازار اہل علم و کمال و صلاح در غایت کساد وخموش بوده بسروقت ما گم شده گان بادیہ حیرت و جہول و از دست و پا مانده گان زاویه ذلت و خمول از کارخانه رحمت بے غایت جناب حضرت خداوند جل ذکره که هو الذی ینزل الغيث من بعد ما قنطوا و ینشر رحمته وهو الولی الحمید رسیده ماده تاریخ جلوس میمنت مانوسش اینکه فرو عبد الرحمان شد زتخت اورا بهشت ، شد حبیب الله پر دل جانشین به یوم ۵ شنبه ۱۹ شهر جمادی الثانی یکهزار و سه صد و نوزده بود که ارایک سلطنت بجلوس میمنت مانوسش به رشک امرو ۱ بمهمتی سرانگشتان ۱۲ ۲ بفتحتین بمهمتی لغزش و نقصان وکجی در ترازو و جای لغزش ۳ بمهمتی تباه گفتن از بیاری و درازی ۴ بمهمتی معنی میل کردن از حق ۱۲ ۵ این آیت در رکوع قبل از رکوع ثلثه جز ۸ ۶ بمعنی دریاے مالامال که آب از ساحلش بگذرد ۱۲ ۷ بمهمتی ریزان آب ۱۲ ۸ بمعنی بے شرم ۱۲ ۹ بالضم و تشدید ط یعنی کرمی ست پرنده سرخ با خالهای سیاه بغایت زهر ناک ۱۲ ۱۰ بضم یعنی زگر نام بودن ۱۲ ۱ این آیت رکوع قبل از رکوع ربع جزء ۲۵ ۱۲ بمعنی خو کرده خو گرفته و پسند و مرغوب ۱۲ ۲۳۱ گلزار ارم و غیرت زرنگاه و خجلت انقضای چمن گلهای گلشن گردید برضی ست حصین و حصاتی متین که رحمت بے غایت و عنایت بے نهایت جناب حضرت قدس خداوند عم فضلہ نصیب نصیب ما گردانیده که زبان خامه از تحریر ادای شکر آن ابکم و لسان عقل از تقریر و سپاس و ذکر آن اقطع بلکه اجرم ست ذالك فضل الله علينا وعلى الناس ولكن اكثر الناس لا يشكرون فرو تا ابد این سلسلہ بسلسلہ باد گردن ایام بدین بسته باد بنا بران از خداوند کریم جویان و از الطاف عمیمش خواهان ایم که ما تشنه گان بادیه جهالت و نادانی را از آب عذب ذلال کوثر علم و دانائی مالا مال سیراب گردانیده که شب و روز بعد از ادای فرایض سلام بدعائے مفروضه سلطان زمان د از دیاد عمر و دولت و اقبال و ترقی عزت و سلطنت و جاه و جلال و جمعیت خاطر حیز ظاهر اعلیحضرت و شاہزادہ گان بلند اقبال و برادران با عزو جاه و کمال الخصوص آن غمخوار بیچاره گان و آن دادرسی ستمدیده گان و آن مرهم نه راحت بر جراحت دل ریشان و خاطر شکسته گان حافظ كتاب الرحمن خادم كلام سيد الانس والجان مجمع العلماء والفضلاء والقراء حافظ كلمات الله العليا عامل كلام ربه القديم وحديث رسوله الفخيم ونبيه الكريم المقيم على الصراط المستقيم الصادق في الوعد والوداد السالك فى مناهج الحق والصواب والرشاد مو شيد اركان الامارة والسلطنة مشيد عضد الدولة والمملكة الذي هو كهارون لموسى عمر استدعاه من الله تعالى بالدعاء بقوله واجعل لي وزيرا من اهلى ها رون اخی اشد د به ازری و اشركه فى امرى لنستبحك كثيرا ونذكرك كثيرا فاستجاب الله دعائه ومن عليه بقوله جل جلاله سنشد عضدك باخيك ونجعل لكما سلطانا فلا يصلون اليكما بآياتنا انتها ومن اتبعكما الغالبون ومن عجايب توفيقات الله تعالى وغرايب تائيداته تسبیقہ بالنصر المضافة الى الله تعالى وفيه اذان واعلام من الله تعالى لصاحب الدولة بل السائر لله بفتح اول و در آخر حمزه معنی افزوان و افزون شنده ۱۲ هه بمعنی بریده ۱۲....... ساله این آیت در رکوع ۲ قبل از رکوع آخر جزه علیه این آیت در رکوع ۲ بعد از رکوع نصف جزء ۱۷ سه استوار گردانم بران ۱۲ ته بالفتح بمعنی یاری کردن و یز رو قوت و پشت ۱۲ سه این آیت در رکوع ۲ قبل از رکوع نصف جز ۲۰ ۲۴۲ اهل الدين والملة بالنصرة والغلبة والظفر والفتح والصلاح على جميع سطح الارض من المداين والبلاد بالفوز والسعادة والفلاح فى المبدا والمعاد مصداقاً لقوله جل جلاله اذا جاء نصر الله والفتح ورايت الناس يدخلون فى دين الله افواجا فسبح بحمد ربك واستغفره انه كان توابا ونيز فرموده جل جلاله يومئذ يفرح المؤمنون بنصر الله ينصر من يشاء هو العزيز الرحيم یعنی آیات مکرمات متلوات قران مجید و فرقان حمید که اشرف معجزات جناب حضرت سرور كائنات علیه افضل الصلواة والتخيات اند مشعر بلکه مبشر اند مر صاحب دولت بلکه قاطبۀ اهل دین و ملت را که انشاء الله تعالی تسلط با فتح و نصرت و ظفر و به روزی و غلبه با فوز و فرح و فلاح و فیروزی بر جمیع دیار کفار ضرار اشرار ذهب الله بنورهم دست داده و قوع خواهد یافت و شعاع آفتاب عالمتاب نور ایزدی و ضیای بیضای دین متین احمدی بر آنها خواهد تافت كه ان ينصركم الله فلاغالب لكم وان يخذ لكم فمن ذا الذى ينصر كم من بعده مختار الدولة والسلطنة معيار القسط والعدل له جناب حضرت نايب السلطنة تغمده الله تعالى بالرحمة والمغفرة ومد الله ظله لكل من الحاضر والبادى و ادام الله تعالى بركاته مادامت العيش نحن متصوت الحادى و باقی اراکین دولت و خیرخواهان دین و ملت اسلامیه شاغل و ساعی و جاهد و از متابعت کفار ضرار و اهل بدعت و اشرار قاعد و باعد باشند تمام کلام و اختتام مرام را بفحوای صداقت انتمای دعای مفرضمنا دعا الايمان ودعاء السلطان تيمناً و تبرکاً، بر دعانموده تا ختامه مسک گردد له این آیت در اول سوره روم در رکوع ۴ قبل از رکوع ربع جزء ۲۱ که این آیت در رکوع اول جز اول سه این آیت در رکوع نصف جز ۴ که بمعنی عزلتی کردن حق تعالی بنده را و گناه وعیب وجه آن پوشیدن ۱۲ ح که بمعنی مقیم و بمعنی قبیله عظیم ۱۲ شه بمعنی مرد صحرائی ۱۲ ک بمعنی شتران سفید که سفیدی شان بسرخی آمیخته باشد ۱۲ ع که بمعنی گریه و ناله ۱۲ح مه بمعنی مراد ۱۲ ح هله بمعنی با کسی نسبت یافتن ۱۲ح لله بالکسر بمعنی مرام وملاک وغیره که بدان فخر کنند ۱۲ ح شد بمعنی راندن شتر بمقنعه که شتر بدان مست شده چالاک میگردد ۱۲ ع ۲۳۳ بیچون بمرح کتم اردو فتکارہ بر عدا ولی نماید اختصار و بنابران دست درا بدرگاه جناب حضرت واجب العطایا خالق الحب والنوى خالق الصبح والمسا بتضرع وزاری برافراشته و سلطان زمان را ملحوظ داشته گوید که اللهم انی اسئلک ان تزید فی عمره واولاده وننزل حباتاً من السماء على حساده واعلى قدرة واعز جنودة واعوانه واقوی حجته و برهانه وابعثه يوم القيامة بيقينه واعطاه الكتاب بيمينه واجعله مجتهداً في نشر الامن والامان وامناً من جميع الافات والاحزان ونقصه من الامراض والالام اللتی تنزل النقم وتزيل النعم ولا تخليه من ولا من رعايتك طرفة عين وان تستره بین یدیک فی الدنیا والاخرة واجعله من خواص العباد واسلكه سبيل الرشاد واهلك اعدائه اهلاك ثمود وعاد ولا تسلط عليه احدا من الجايرين ومتعنا ببقائه ناعمين وبلقائه غانمين واجعلنا بحقوقه قائمين واجعله رحيما على العلماء الراسخين ومن الافات والبلايا سالمين واجعل اولاده ابراراً واسلافه واجداده احراراً ولا تلقه فی البلاء ولا تشمت به الاعداء فانه يجهدک فی نحورهم ويعوذ بك من شرورهم وتوفقه لما يزيد في مثوباته وتضاعف عباداته وحسناته اللهم انصر سلطان زماننا بالاسم المنتقم والقهار وذی الجلال وذى القوة المتین واجعل دعائي اليك واصلاً وخيرك فيه نازلاً ومتع الله تعالى عاكفى سدته الشريفه بطول بقائه وقاصدی عتبته المنيفة بشرف لقائه يا معطى السائلين ويا مجيب المضطرين ويا غياث المستغيثين يا رب ما دام المشعر الحرام قبله للحاج اجعل سدة له این آیت در رکوع ۲ بعد از رکوع ثلث جزء ۷ ۲ے بفتحتين بمعنى تخم خرما و جز آن ۱۳ ۳ے بالضم بمعنى عذاب سخت و تلخ ۱۲ سے بالضم بمعنى حجت روشن و دلیل قاطع ۱۲ هـ جمع حزن بمعنی خطرک اندوه ۱۲ شه بكسر نون و فتح قاف بمعنی عقوبات چشم زدن ۱۲ شه و شاد گردان بگرده رسیدن وے دشمنان را ۱۲ شہ جمع نحر بالفتح بمعنی شتر کشتن و بریدن سینه ۱۲ لے بفتحتین معنی بدیها و شرارتها ۱۲ شله بمعنى محکم و استوار ۱۲ ع ن ۱۳۴ المسينة قبلةٌ للمحتاج آفتاب دولت و حکمرانیش در اوج و دریای سلطنت جهان بانیش موج در موج با د رباعی یا رب تو مر این سایه یزدانی را * بگذار درین جهان جهانبانی را * اندر کنف عاطفت خویشش دار * این حافظ بیضه مسلمانی را * وصلی الله تعالی علی خیر خلقه محمد اله و صحابه اجمعین فقط کتاب لوقا منله نوم لعاد کریته بلاه قاب ۱ بفتحتین بمعنی پناه ۲ ح ۲ بالفتح بمعنی جماعت و گروه و میان شهر و نواحی ۱۲ ح * [BLANK PAGE] [BLANK PAGE] [BLANK PAGE] [BLANK PAGE]