Afghanistan Digital Library adl0179 http://hdl.handle.net/2333.1/crjdfn89 This is a PDF version of an item in New York University's Afghanistan Digital Library (http://afghanistandl.nyu.edu/). For more information about this item, copy and paste the "handle" URL above into a web browser. When referring to or citing this item please use the "handle" URL and not this document or the URL from which you downloaded it. All works presented on New York University's Afghanistan Digital Library website are, unless otherwise indicated, in the public domain. The images available on this website may be freely reproduced, distributed and transmitted by anyone for any purpose, commercial or non-commercial. NYU Libraries, Digital Library Technical Services, dlts@nyu.edu کتابخانه (جلد) مطبعه ۹ عنایت سیاحت صاحب محمود طرزی در ۲۹ روز در آسیا و اوروپا و افریقا حرکت از شام مؤلف و سیاح آن محمود طرزی تاريخ تأليف و سیاحت ۱۳۰۸ بفردوسمکان غازی امیر حبیب‌الله‌خان پادشاه [ILL] افغانستان در کابل شرف‌آماد و بواسطه سرپرستی [ILL] معارف‌پرورانه سردار محمد عنایت‌الله‌خان معین‌السلطنه ادارات [ILL] [ILL] [ILL] [ILL] [BLANK PAGE] ۹ ۸ ۱ ۱۱ [ILL] المرصع خوبی های معظم بهتر بیا برآمد ازین ساده روی پرسی خار که خط به سختی و در پی کوچه سبزه [ILL] (عدد) ۹ مطبوعات سیاحت در سر قطعه روی زمین در ۲۹ روز آسیا - اروپا - افریقا حرکت از شام مولف و سیاح آن محمود طرزی تاریخ تالیف و سیاحت ۱۳۰۸ در دارالسلطنه محروسه کابل فی ۱۳۲۸ از مسوده بشکل کتاب در قید تحریر آمده و در سنه ۱۳۳۳ در مطبعه مبارکه عنایت بزیور طبع آراسته گردیده است (عدد) ۹ [BLANK PAGE] [BLANK PAGE] [BLANK PAGE] [BLANK PAGE] [BLANK PAGE] الله اكبر ۲۴۹ عکوسات کابل افغانستان صحیفه ۵ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول عزیزی بنیان (محمود طرزی) درین سیاحتنامه خود يك اسلوب تحریر بسیار بدیعه بکار برده است که علم، فن، ادبیات، سیاسیات را بیکطرز ناول آسانی در سیاحت درج و مزج نموده است. و خواننده را از مطالعه آن يك کشایش ذهنیه، ولذت و حلاوت حسیه حاصل میشود. اگرچه از بعضی وقوعات عاشقانه شاعرانه نیز حاکیست ولی نظر بدیگر فواید آن ضرر آن کمتر دیده میشود. و نیز چون سیاح مشارالیه وقوعات یومیه واقعی و طبیعی خود را بدون کم و کاست در قید تحریر آورده و هم قبل ازین به بیست و پنجسال که در عین عنفوان جوانی او بوده آنواقعات رو داده هیچ شبهه نیست که با حال و احوال امروزینه او منافی شمرده میشود. و ازین سبب است که بدون حك و اصلاح هر آنچه نوشته و در قید تحریر آورده بود عیناً بطبع آن اجازه عطا کردیم. این سیاحتنامه از سه جلد مرکب است که جلد اول آن از عزیمت سفر، و جلد دوم آن از مواصلت به استانبول، و جلد سوم آن از عودت بحث میراند. این کتابرا هم امر نمودیم که مصور چاپ شود تا خوانندگانرا از دیدن تصاویر منظره های بلاد مختلفه نیز استفاده حاصل آید. مقصد یگانه ما از طبع و نشر اینگونه آثار طرز جدید، دیگر هیچ چیزی نیست مگر اینکه ابنای وطن عزیز خود را بمطالعه آثار جدیده و طرز تحریر ادبیات عصر حاضره که باطرز تحریر اصول سابقه خیلی مباین افتاده است عادت و آموختگی بخشیم. زیرا عصر عصر تجدد و ترقیست. چنانچه در هر چیزی يك نوی و تازگی را درین وقتها طبایع آرزو میکند در اصول انشاء و کتابت نیز این آرزو طبیعی شمرده میشود قلم خوش تقریر تجدد تحریر محرر شهیر وطن عزیز ما (محمود طرزی) حقیقتاً يك اسلوب نو، واصول تازه در انشاء کتابت بروی کار آورده است که بمقصد و مسلك ما که عبارت از تأسیس صحيفه ٦ سیاحت‌نامه سه قطعه روی زمین جلد اول ( مطبعة عنایت ) است خیلی موافق آمده است ، و از انست که میخواهیم که هیچ يك از آثار قلمیۀ او ضایع نشود ، و مطبعهٔ عنایت آن آثار برگزیده را از محو شدن وقایه و محافظه نماید . این است که این سیاحت نامۀ مشار الیه را نیز بطبع رسانیدیم . ومن الله التوفيق . امضا عنایت مدیر مطبعه صحيفه ۷ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد اول هو الذي يسيركم في البر والبحر در مکتب حبیبه عرض مقصد بعد ادای ما وجب علينا قارئین گرامی که به خواندن این اثر ناچیزا نه تنزل فرمایند ، اول چون اسم کتاب را به بینند حیرت و تعجب خواهند کرد که آقای سیاح ما این چنین سه قطعهٔ جسیمه را آیا در ۲۹ روز چسان دور و سیاحت کرده باشد ؟ زیرا تنها مساحت سطحیهٔ قطعهٔ آسیا ( ۴۲۱۷۵۱۹۸ ) کیلومتر مربع است که دور و سیاحت همهٔ این قطعه به بیست و نه روز نی بلکه بدو سه سال کسی را میسر نمیشود . این سیاح عاجز را ذوات محتر میکه درین وقت میشناسند بخوبی میدانند که طبیعت منزویانه ، و جانشینی مفرطهٔ عاجزانه او با این دور و سیاحت برق مثال او خیلی دوری و مباینت دارد .. مبادا که این سیاحت او خیالی و تصوری نباشد ؟ لهذا برای رفع شبههٔ مطالعه کنندگان کرام عرض میکنم که من رومان نمینویسم ، سیاحتنامه مینویسم . نه ( فلیاس فوق ) ماشین آسایی ام که به هشتاد روز دورا دور کرهٔ زمین را سیاحت کنم ، ونه ( کپتان نمو ) ی بحر پیمائی ام که بار بار کرهٔ زمین را از زیر بحر دور نمایم ! صحیفه ۸ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول این سیاحت از انچنان سیاحات خارق العاده تصوری نیست بلکه خیلی ساده و بسیط و محدوديك سياحتیست . زیرا تنها در يك قسمی از سواحل حوضهٔ بحر سفید بوقوع آمده . یعنی از (شام) شریف که در آسیاست حرکت ، و به (استانبول) که در اروپا ست مواصلت ، و از راه (اسکندریه) که در افریقاست باز بشام معاودت میباشد . و هم درین سیاحت تنهانیم ، بلکه بمعیت ذیسعادت پدر بزرگوار شفقت کردارم حضرت (طرزى صاحب) رحمة الله عليه رحمة واسعة سفر کرده ام . و از ابتدای حرکت تا منتهای سیاحت ؛ روزمره وقایع دیدنی و شنیدنی خود را در قید تحریر آورده ام . و علاوه بران از احوال جغرافی و تاریخی ممالك و بلدانی که بر ان مرور نموده ام معلومات مکمله و مفصله بیان شده است که به اینصورت مطالعه کنندگان کرام تنها سیاحتنامه نی ، بلکه جغرافیه و تاريخ يك قسمی از ممالک عثمانیه را نیز مطالعه میفرمایند . نسخه این سیاحتنامه در یکی از کتابچه های جیبی در همان سفر بقلم پنسيل روز بروز نوشته شده بود . چون در ینوقت که شمس بازغه عدالت گستری و معار فپروری پادشاه بزرگ مستقل دولت خداداد افغانستان ، و متبوع مقدس محبوب القلوب عالمهٔ افغانيان اعلحضرت (سراج الملة و الدین امیر حبیب الله خان) مزرعهٔ خشکیدهٔ هنر و معارف و کمالاترا باشعاعات حیات صفات خود سر از نو احیا نموده از انرو نخواستم که این اثر در اوراق فرسوده محو و بی نشان گردد. این است که از صحایف فرسوده کتابچه های جیبی آنرا بواسطهٔ يك میرزای خوشخط پاکنویس کرده بحضور عالی شهزادهٔ عرفان وسادهٔ جوانبخت معظم (سردار عنایت الله خان معين السلطنه) صاحب افخم عرض و تقدیم نمودم . چون ذات اقدس الله عظيم الشان جل سبحانه و جود مسعود این شهزادهٔ عرفان شیم مار اپیرو افکار معالی آثار عرفان پروری صحيفه ٩ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلد اول والد ماجد كثير المحامد شان خلق فرموده، سياحتنامه عاجزانه ام را از درجه لياقتش خيلی بيشتر پسنديدند . و باوجوديكه لايق طبع و نشر را نداشت باز هم در «مطبعۀ مباركه عنايت» كه از تأسيسات معارفپروری عالی شانست طبع و نشر آنرا امر و اجازه فرمودند. حقيقتاً زبان عجز بيان اين بنده ناتوان از شكران زندگی بخشايی كه اين شهزاده معظم عرفان شيم به آثار سراپا انكسار بنده گانه ام احسان فرموده عاجز است. اين را هم اعتذاراً عرض ميكنم كه درين سياحتنامه عاجزانه بعضی سخنان عاشقانه و بحثهای اجسام لطيفه نيز كه بصورت طبيعی در اثنای سياحت پيش آمده مسطور است كه بمسلك و حالات روحيه اين وقت و اين زمان زندگانی اين محرر عاجز سراسر منافی وضديت دارد. اما چون هيچكسی در دنيا تصور نميشود كه حال سن شباب آن با حال سن كمال آن موافقت داشته باشد، از انرو وقوعات احوال بصورت واقع بدون كم وكاست تصوير شده است كه البته نظر خطا پوش ارباب عرفان آنرا عفو خواهند فرمود. اين محرر عاجز به كعب حضرت شيخ سعدی عليه الرحمه رسيده نميتوانم. حال آنكه آن ذات مبارك نيز ادوار حيات شان از نشيب وفراز احوال روحيه طبيعيه خالی نمانده است!!!.. مع ذالك اين اثر ناچيز انه باز هم از فايده سراسر خالی نيست اگرچه بسيار كم فايده داشته باشد ولی فايده باز فايده است. حتی هر چيزيكه ضرر دران متصور نباشد عين فايده است. فوائد ومنافعی كه سياحت دارد هيچ قابل انكار نيست. اين يك حكمتآ به تحقيق پيوسته كه عمر خود ر ا انسان هيچگاه از حد طبيعی آن تجاوز داده نميتواند زير اعروق واعصاب و قوای نوع انسانی تا يك حده معين فعاليت وكار گذاری خود ر ا اجرا كرده بعد از ان از كار می افتند، وحرارت غريزی خاموش شده حيات انسان ختام می يابد. حالا نكه بدو چيز افزونی عمر صحیفه ۱۰ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول انسان ممکنست . یکی بمطالعه تاریخ ، و دیگری بسیاحت . زیرا مقصد از درا زی عمر دیدنیهای بسیاری را دیدن، و سخنان مردمان بسیار بر اشنید نست . فرق جوانان باپیران نیز همینست که جوان نسبت به پیر کمتر دیده و کمتر شنیده است . مطالعه تاریخ دیدنیها و شنیدنیهای انسانر اتا بخلقت عالم تمدید میدهد ، وسیاحت دایرهٔ رؤیت انسائرا وسعت بلا انتهایی می بخشد . یک عمر ۲۹ روزه بسیار كوچك و مختصر يك عمریست كه اگر در يك شهر ويايك خانه بسر آید عبارت از يك حیات بسیار محدودی میماند ، ودیده نیهای انسان بر چند کوچه و بازار، ويايك چار دیواری منحصر میشود حالا نکه اگر بسیر و سیاحت بسر آید از سه قطعه روی زمین در میگذرد ! این را نیز عرض بکنم که همه سیاحتهای این سیاح عاجز عبارت از همین سیاحتنامه ۲۹ روزه نیست بلکه‌ همه سیاحتهای من تقریباً ۲۱ ساله سیاحت است زیرا بنده در سنه ۱۳۰۱ از وطن عزیزم برآمده و در سنه ۱۳۲۲ پس بوطن مقدسم مراجعت کرده ام که همه این عمر گرانمایه در سیر و سیاحت امرار یافته است، واگر حسیات سیاحتنامه نویسی یومیه را چنانچه درین سیاحتنامه ۲۹ روزه خود مراعات کرده ام در همه سیاحتهایم دامنگیر خیال میبودومینوشتم مجلدها کتا بها از آن بعمل می آمد . تنها از شام به استانبول - غیر ازین بار که یومیه وقوعات را در قید تحریر آورده ام - هفت بار سفر کرده ام که در یکی از ان سفر هاتانه (پاریس) هم رفته اور و پاراسیاحت نموده ام. ولی افسوس که تنها به نوشتن همین یك سیاحتنامه خود کامیاب آمده دیگر سیاحات عاجزانه بطرز مکمل و مدون نوشته نشده . بلکه بعضی پارچه ها از سیاحت سنه ۱۳۰۶ هجری خودهم نوشته ام که بعضی فقرات آن در کتاب ( از هر دهن سخنی و از هر چمن سمنی ) مندرج است . صحیفه ۱۱ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول والحاصل این است که من دیدم و گردیدم ، و دیدنیهای خود را بنظر مطالعه دیگر اخوان خود عرض و تقدیم نمودم . ومن الله التوفيق امضا محمود طرزى صحيفه ۱۲ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد اول مقصد اصلی ازین سیاحت چیست ؟ اساس مقصد ازین سیاحت این است که حضرت قبله گاه معظم پدر بزر گوار محترم عازم ادای فريضۀ حج بیت الله شریف میشوند . اگر چه قبل از ین هم دو بار بكعبته الله شریف به ادای فريضه موفق شده بودند ولی درینبار خواستند که به اجازه و ارادۀ خلیفة المومنین و خادم الحرمين الشريفين اداى فریضه را بجا آورند . زیرا عنوان حضرت قبله گاهی ام ( مهمان خاص شاهانه) میباشد که از وقت دخول بخاك دولت علیه همین عنوان را از طرف دولت حایز شده اند. لهذا خواستند که وظیفۀ مهمان بودن خود را بجا آورده اجازۀ عواطف مهمان پروری شاهانه را حاصل ، و به حرمين الشريفين كه ذات شاهانه بخادمی آن خود را مفتخر میدانند واصل شوند . دیگر هيچ مدعا ومقصد نيست . این بندۀ کمینۀ شان تا به اسکندریه بمعیت شان همراهی دارم . بعد از ان برای سرپرستی و ادارۀ اموریتیه و ماهانه رسانیدن وجه برای شان پس بشام می آیم . صحیفه ۱۳ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول حرکت از شام شریف روز دوشنبه ۱۹ شوال المکرم ۱۳۰۸ هجری از دیروز همه لوازمات سفریه ما حاضر و آماده شده بود حتی تکت عرابه (دلیژانس) خود را نیز گرفته بودیم. و با جناب والی ولایت سوریه (عثمان) پاشا نیز مراسم وداعیه را اجراء و یک توصیه نامه نیز بر نظارت جلیله داخلیه استحصال کرده بودیم. پس امروز بجز حرکت دگر کاری برای ما باقی نمانده. به پنج بجه صبح از خواب برخاسته و البسه سفر را پوشیده بحضور حضرت پدربزرگوارم حاضر شدم. فرمودند - آیا وقت حرکتت فرا رسید؟ - بلی پدر! چرا که دلیژانس بساعت ۶ حرکت میکند. با والده و اهل و عیال وداع جانسوزی اجرا کرده بمعیت حضرت پدر از خانه برآمدیم. و در عرابهٔ مخصوصی نشسته به ایستگاه «دلیژانس» آمدیم. دلیژانس، یک عرابهٔ مخصوصیست که از طرف یک کمپنی در مابین شام و بیروت بکار انداخته شده است در ظرف دوازده ساعت از شام به بیروت و از بیروت بشام مواصلت میکند. در درون عرابه شش نفر براحت می نشینند، و سه نفر بالای عرابه در عقب عرابه چی جای سکونت دارند. به شش اسپ توانا بسته شده است و لجام هر شش اسپ بدست یک عرابه صحیفه 14 سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول جی بسیار ماهری میباشد که به بسیار سرعت و مهارت عرابه را سوق و اداره میکند . در هريك ساعت مسافه يك استیشن دارد ، در انجا بقدر ده دقیقه توقف کرده واسپها را تبدیل داده باز براه می افتد . در هر روز دو عرابه حضرت سردار غلام محمد خان طرزی صاحب افغان از شام بسوی بیروت و دو عرابه در همان زمان از بیروت بسوی شام حرکت میکند . عرابه که بصبح حرکت میکند ( دلیژانس ) و عرابه که بشب حرکت میکند ( آنطور ) نام دارد . آنطور از دلیژانس کوچک تر است و شش آدم در ان میگنجد و بچهار اسپ بسته میشود . مبلغ گزافی این کمپنی که این عرابه ها را براه انداخته ازین رهگذر منفعت بر میدارد . چونکه اموال صحیفه ١٥ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد اول تجارتی را نیز با مال گادیهای بزرگی که آنرا (کارات) میگویند نقل میدهد. والحاصل وقتیکه به استیشن رسیدیم هنوز برای حرکت دلیژانس نیمساعت باقی مانده بود. در دالان بزرگ انتظار ایستگاه، بسیاری از احباب و دوستان برای مشایعت و وداع ما حاضر بودند. اسباب و بکسهای سفری ما برابر بام عرابه (سیاح محمود طرزی) این عکس ده سال بعد ازین سیاحت ـ یعنی درسنه ١٣١٨ گرفته شده صحيفه ١٦ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلد اول جابجا کردند ، و بساعت ٦ با احباب وداع کرده دليژانس حرکت کرد . مقصد اصلی از سیاحتنامه نگاشتن چون تعریف و توضیح بلاد و امصار يست که سیاح در انجاها قدم مینهند. لاجرم ما نیز این قضیه را رعایت کرده اول از احوال جغرافی و تاریخی شام جنت مشام که نقطه اولین قدم برداشتن ماست ابتدا نمودیم . - شام شریف - احوال جغرافی و تاریخی و خصوصی و عمومی یکی از ولایتهای معروف و معتبر دولت علیه عثمانی ولایت ( سوریه ) میباشد که مرکز اداره آن شهر (شام) شریف و نام اصلی آن ( دمشق ) است . شام ، بسیار معمور و پر آب ، و پردرخت ، و پرمیوه يك شهریست که بقدر ( ٢٥٠٠٠٠ ) نفوس دارد . مرکز اردوی پنجم عسکری دولت علیه نیز همین شهر است . در ( ٣٣ ) درجه و (٢٠) دقیقه عرض شمالی ، و ( ٣٣ ) درجه و ( ٥٦ ) دقیقه طول شرقی واقعه شده ، و از سطح دریای شور دو هزار و چار صد قدم ارتفاع دارد . اینشهر مینو بهر در حد ود شرقی بادیه سوریه در يك دشت همواری افتاده که طرف جنوب غربی آنرا ( جبل شیخ ) و ( جبل حوران ) ، و جهت شرق آن را سلسلة (جبل قلمون) احاطه کرده است . شهر در دامن(جبل قاسيون ) که از شعبه های سلسله جبل قلمون میباشد واقعه شده . چار اطراف شهر با باغچه ها و بستانهای پر میوه محاط است . غوطة دمشق ، به امتداد سه چهار ساعت راه عبارت از بستانهای جنگل صحيفه ۱۷ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول مانند یست که همه درختهای آن از میوه های لذیذ و شیرین رنگارنگ مختلفه الاجناس است . نهر برده از وسط شهر میگذرد . ( صحيفه ۱۸ ) هرگاه از دامن جبل قاسیون بسوی شهر نظر شود هیئت عمومية شهر مانند يك قصر دلآرای اعلایی دیده میشود که در میان يك بستان بسیار صحیفه ۱۸ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول بزرگ جنت نشانی واقعه شده باشد. محیط همه شهر عبارت از (٦٥٠٠) زراع است . سطح شهر مدور یا مربع منتظمی نیست بلکه جهت جنوبی آن بريك خط طولانی در از شده رفته است که به اینصورت شکل آن بيك شتر خوابیدۀ عظیم الهیکلی میماند که گردن خود را بسوی جنوب دراز کرده باشد . نهر(برده) از وسط شهر جاری میباشد. سر چشمۀ اصلی این نهر از قریه [ زبدانی ] که در جهت شمال غربی شام بمسافاتش هفت ساعت راه واقعه شده نبعان میکند. و يك کمی پایینتر با آب (عین فیجه)كه يك چشمۀ بسیار عجیب و لطیف و بزر گیست یکجا شده در میان درۀ که از عین فیجه تا به (ربوه) که ابتداء مدخل شهر است در میان يك درۀ جنت مثال سبز و خرمی جریان دارد. و پیش از انکه بشهر در اید . بيك طرز و ترتیب هندسه وی بسیار منتظمی بر هفت جوی تقسیم میشود . اصل نهر برده در وسط شهر، و شش جوی دیگر از هر هر طرف شهر در میان کوچه ها و بازارها از زیر زمین جاری شده، و بهزار ها قسمت تقسیم شده هیچ خانه و هیچ مطبخ و هیچ آبدستخانه و هیچ حمام و هیچ جامع و هیچ کوچه و بازاری نیست که باحوضها وفوازه های آب جاری مزین نشده باشد . و بعد ازان اینهمه آبهای مستعملی که در شهر جریان دارد از زیر زمین باهم یکجا شده در خارج جهت شرقی شام بنام ( عقربه ) يك نهری تشکیل میدهد و در بیرونها اراضی را آبیاری میکند . هوای شام جنت مشام خیلی معتدل است ، وزمینهایبسبب كثرت آبها رطوبت ناکست . در زمستانها کمتر برف میبارد ، واگر ببارد بسیار دوام نمیکند. اما عجبتر اینکه در تابستانها بقیمت ارزان در بازارهایبرف فراوان پیدا میشود . زیرا ( جبل شیخ) و دیگر بعضی کوههاییکه بسیار دور نیست در صحیفه ۱۹ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول زمستان و تابستان با برف مستور است و از انجا برف همیشه بشهر میآید . در موسم تابستان شدت گرما از (۳۰) تابه (۳۶) درجه بالا میشود که به این سبب در زمستان چنان سردی شدیدی که موجب زحمت و عذاب شود، و در تابستان چنان گرمی که موجب شکایت گردد پدیدار نیست . خانه ها و سراهای شام نیز بيك طرز بسیار دلنشینی ساخته شده است حتی مردمان شام خانه های خودشانرا به قلوب مؤمنین تشبیه داده اند که ظاهر آنرا آرایش و زینت خالی و باطناً مانند يك بهشت عالی میباشد . زیرا سراهای حولی دار شهر زینت منظره خارجی را هیچ مالك نیست. ولی چون از باب دهلیز آن داخل حولی سراشویم خود را در يك سرابستان مینو نشانی می یابیم که صحن حولی سراسر با سنگهای آئینه مثال شسته و رفته مرمر سفید ، و سماق جوهر دار زرد بيك اصول هندسه وی بسطح مستوی فرش شده. در وسط حولی ها يك يك حوض آبی موجود است که آنهم از سنگهای كوچك سماق سرخ و سماق سبز و سماق زرد و مرمر سیاه و سفید بطرز ( موزاييك ) يعنی خاتم بندی به اشكال مختلفه هند سی تزئین یافته . در وسط حوض يك فواره سنگ مرمر بكمال صنعت سنگتراشی موضوع ، وازان فواره بكمال شدّت يك آب وافر بسیار سرد و براقی در ریختن است. در هر گوشه و کنار سرا درختهای نارنج و لیموهای بسیار بزرگ ، وسنتره و غیره و انواع بوته های گلها و ریاحین در میان کتاره های سنگی گرفته شده است . اوتاقها و نشیمنگاههای شان از آرام چوکیها و کوچها و مندرها همه از قماشهای ابریشمی خود شام ، و چوبکاری آنها همه از صدفکاری صنعت خود بلد مفروش است . طرز عمارت و بناهای خانه های سراها نیز بطرز مخصوص قدیمی دمشقی میباشد . که ( لیوان ) و [ قاعه ] نام محل نشیمن از لوازمات ضروری هر سرا شمرده میشود. « لیوان » يك چیزیست که صحیفه ۲۰ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول غلط (ایوان) است.. مثلاً ایوان کسراء و آن ششک قوسی بسیار بلندیست که دائماً در جهت شرقی سرا میباشد و سقف آن از سطح سرا تا ببام سرا بلند است. و از نفس زمین حولی یکقدری سطح زمین ایوان بلند تر است. قاعه . ایوان . (سراهای شام) . صالون . فرنگه . زمین این ایوان از زمین خود سرا با سنگهای مرمر و اعلا تر مرمر یا سماق صحیفه ۲۱ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول بسیار مجلا و مصفا فرش شده میباشد و عرض و طول آن نسبت بسراهای بزرگ و كوچك فرق دارد. این ایوان ها نشیمنگاه صیفی ست که به بسیار زینت و آرایش با رام چوکیها و میزها و کوچها تفریش شده میباشد و گلدا نیهای اقسام گلها در آن میباشد. دروازۀ «قاعه» هم در نفس همین ایوان باز شده يك خانۀ طولانی بسیار سرد و هوادار مزینی میباشد که بهمه حال یا در وسط آن یا در جبهۀ آن بدیواريك حوض آب بسیار مصنع و ظریف سنگ مرمر با فوارۀ آب موجود داشته میباشد. غیر ازین ها هر سرا بالاخانه های منتظم دالان دار و اوتاقهای هر رقم هم دارد که با صطلاح خود شان بالا خانه راه فرنگه» و دالان را (صالون) میگویند. خانه های طرز جدید اروپایی ساخت نیز موجود است که سر از نو در دو کنار نهر برده و راه صالحیه و محلۀ مهاجرین، و طرف محلۀ نصارا ساخته شده است. حمامهای شام نیز از چیزهایی نیست که نظیر آن در دیگر جاها دیده شود. سطح و دیوار و همه بنای حمام، باز از همان سنگهای آئینه مثال مرمر و سماق تشکیل یافته هر حمام بر سه دایرۀ بزرگ منقسمست. دایرة اول آنرا (برانی) ، - یعنی بیرونی و دوم آنرا «وسطانی» ، - یعنی میانه و سوم آنرا (جوانی) . - یعنی درونی میگویند. دایرۀ اول جای البسه کشیدن است که عبارت از يك صحن بزرگ بسنگهای شسته و رفتۀ سماق یا مرمرى مفروش شده، و در وسط آن يك حوض بسیار بزرگ و بلند سنگی مو جود است که از چار کنار حوض و وسط آن فواره های بسیار بلندی در میان حوض آب میریزاند، در اطراف حوض در گلدانیهای بسیار اعلا هر نوع گلهایی که در هر موسم موجود باشد چیده شده است. در چار طرف این دایره چهار رواق بلندی ساخته شده است که به سه چهار پته زینه بران برآمده میشود. این رواقها به قالینهای بسیار نفیس ایرانی و اناطولی فرش صحيفه ۲۲ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین مجلد اول شده ، و بقدر بیست بیست و پنج آرام چوکیهای يك يك نفره در هر هر طرف آن گذاشته شده ، و نهالین های ابریشمی بسیار نرمی که بر روی آنها روکشهای بسیار پاك و سفید قماشهای بافت خود شام کشیده شده است گسترده ، و تکیه های بسیار نرم و پاکی از هر طرف آن نهاده شده. این آرام چوکیهابيك وضعیتی ساخته شده که در زیر آن يك صندوق کش داری موجود است که آنرا کشیده مشتری لباسهای خود را در ان میگذارد. این يك از عادات حمامیان شامست که هر مشتری چون از دروازه حمام داخل شود، بفریاد بلند« اهلاً وسهلاً ومرحباً » گفته مشتری را استقبال میکنند و هرکس را بقدر اعتبار وحیثیت او بطرف این رواقها رهنمایی میکنند ، و در کشیدن دریشی و لباس و جابجا کردن آنها معاونت میورزند. و چون زیر پیراهنی آخرین را مشتری بکشد همان دم باسه چار قدیفه های پت دار بسیار نرم و پاك سفید خوشبو بدن مشتری را میپوشانند، و بر سرش نيز يك دستمال ابریشمی قماش خود بلد پیچانیده، و از زیر بغل مشتری گرفته وکناوه ها -- یعنی نعلینهای چوبی صدفی بسیار بلند بلندی بپاهای انسان کرده ازین دایره بدایره وسطانی میرسانند . این دایره باز بهمان درجه بزرگ يك دایره ایست که سطح و جدارش همه از سنگهای خوشنمای با صفاست. و هوای آن گرم تر است درینجا مشتری را دلاکهای شست وشو دهنده تسلیم میگیرند، و بر صفه سنگی مدور بسیار بزرگی که در وسط دایره ساخته شده تا بدرجه که یکقدری عرق کند می نشانند ، ولی این مجبوری نیست بلکه تابع کیف خود مشتریست . بعد از ان داخل دایره جوانی که خیلی گرمتر ازینست میبرند، و در انجا مقصوره های خصوصی بسیار پاك و نظیفی موجود است که در هر مقصوره اگر یک نفری باشد يك حوضچه سنگی و اگر مقصوره دو نفری یا بیشتر از ان باشد همانقدر حوضچه ها در پیش صحیفه ۲۳ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول دیوار مقصوره بشکل یک شبه کاسه بزرگ موضوعست که از دیوار دوشیر دهن برنجی یکی آب سرد و یکی آب گرم دران میریزاند . و الحاصل در باب نظافت و پاکیزه گی و حسن خدمت و شایستگی حما مهای شام بینظیر است . یکی از مزایایی که شام شریف دارد این است که آنرا دروازه حرمین الشريفين میشمارند زیرا قبل از انکه راه آهن حجاز تمدید یابد و بعد ازان دایما راه قافله حجاجی که از ایران و عراق و اناطول و غیره برای ایفای فریضه حج میرفتند و میروند از شام بوده است . هر سال در ماه شوال ( محمل شريف ) و ( صره همایون ) و ( شمع نبوی ) بايك الاي والا . وبك احتفالات شوکت و عزت انتها از شام شریف بسوی مدینه منوره حرکت میکند . و قوافل حجاج که تقریبا همه ساله يك لك دولك آدم میباشد با عسکر وطوب بمعيت امير الحاج وصره امینی که دو مأمور بزرگ دولت اند براه می افتند . محمل شریف عبارت از يك هود جیست که با پوش زرکار نقده دوزی بسیار مکلقی پوشیده شده است و دیگر معنایی ندارد مگراینکه يك علامه برای احتفال و اجتماع حجاج است . محمل شریف در روز پنجم شوال از دایره عسکریه در حالتی که همه امرا و مأمورین عسکریه با اونیفوره های بزرگ خودشان ملبس و بر اسبها سوار میباشند و عساکر شاهانه از هر صنف و موزیکهای عسکری و مشایخ و علما و شاگردان مکتبها و هزارها آدم با آن همراه میباشد بر شتر بار شده از میان بازار درویشیه تا بباب مصلا که دروازه آخرین شهر است و دو طرفه با مردم تماشا بین بام ها و درها از زن و مرد پر صحيفه ٢٤ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلد اول ميباشد ميگذرد كه حقيقتاً از مراسم احتفال بسيار عجيبی شمرده ميشود. جوامع شريفه كه در شام شريف موجود است در حسن بنا ، و زينت و صفا خيلی مقدس و دلنشين است. مشهورترين جوامع (جامع منظره محمل شريف در دايرة عسكريه قبل از حركت امويه) است كه مدفن سر مبارك حضرت [يحيى] عليه السلام ، وجای گذاشته شدن سر مبارك حضرت [ حسين ] رضی الله عنه در انست . صحيفه ٢٥ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلد اول این جامع شریف از آثار بسیار قدیمی میباشد که از زمانهای (آرام) منظرۀ يك حصۀ از صحن خارجی جامع شريف امويه و ( مناره عروس ) با يك قسمی از منظرة عموميه جهت شرق شهر شام شریف بن «نوح» عليه السلام معبد اتخاذ شده مانده است . و در آنوقت بنام هيكل (رامون) نام معبود. معبد ساخته شده بود . و در وقت بنی اسرائیل صحيفه ٢٦ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلد اول عبادتگاه بزرگی بود بعد از ان از طرف یونانهای قدیم معبد گاه بنا شده، و در زمان « ارخادیوس » قيصر روم به کلیسای نصارا تحویل یافته ، و در وقت فتوحات بهادرانه اسلام به جامع مبارک اسلامیه مبدل شده است . بعضی از مفسرین آیه کریمه [ والتين والزيتون وطور سينين و يك حصه از منظر داخلی جامعشریف امویه و مقام حضرت يحيى عليه السلام هذا البلد الامین ] را چنین تفسیر کرده اند که حضرت پروردگار جل وعلا که به صحيفه ۲۷ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول اینچنین چیز ها قسم فرموده اند مقصد از تین و زیتون عبارت از همین میوه های معروف نیست بلکه تین عبارت از «بیت المقدس» و زیتون عبارت از همین جامع شریف است . زیرا در زمانهای قدیم در دایره حولی مقام مبارك رأس حضرت یحیی علیه السلام در داخل جامعشریف اموی که به بسیار زنیات و زیبائی از سنگ مرمر بسیار اعلا و مجلا ساخته شده بیت المقدس شریف درختهای تین یعنی انجیر بسیاری بود، و در حولی این جامع شریف درختهای زیتون وافری موجود بود که در انوقتها آنرا [ وادی صحیفه ۲۸ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول تین] واینرا «معبد زیتون» مینامیدند . پس این قسم به میوه انجیر و زیتون نی بلکه بهر دو مقام مقدس است طور سینین که عبارت از مقام منازه اصل جامع - قبه ها : - تکیه و مدرسه جامع جامع و تکیه سلطان سلیم در (مریجه) نام موقع شام . عمارت بلدیه : - شفاخانه غربا : - مبارك [ طور سينا ] و بلد الامین که مقصد از کعبه مکرمه است چیزیست معلوم. در شرافت این جامع همین يك دلیل کافیست . حالا تكه مقام دفن صحیفه ۲۹ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد اول سر مبارك يك نبی عظیم الشام مانند حضرت « یحیی الحصور» علی نبینا وعلیه السلام نیز همین جامع شریف است . و مقام سره بارك حضرت ( حسین ) رضی الله عنه ، وعبادتگاه حضرت ( زین العابدین ) رضی الله عنه يك شرافت دیگر بجامع شریف مذکور بخشیده . ( منارۀ بیضا) که نزول حضرت (عیسی) علیه السلام بران موعود است یکی از مناره های سه گانه همین جامع شریفست . بنایی که درین وقت موجود است از زمان ( عبدالملک ) بن مروان مانده است . درحسن تعمیربنا و صنايع نفیسه معماری و سنگتراشی و زینت مفروشات ، وکثرت تنویرات آن هرچه که سخن گفته شودکم است . [ علی الخصوص که درینو قتها تنویرات آن همه با ضیای الكتريك است .] غیر ازین جامع شریف، بسی جوامع دیگر معمور و آباد خوش فرش و خوش زینت نیز در شام موجود است که معروفترین آنها جامع (سنانیه) و جامع[ درویشیه ] و جامع « توبه » و جامع ( سلیمیه )و جامع حضرت ( شیخ اکبر) که مقام قبرمبارك حضرت شیخ محی الدین عربی قدس سره در یکطرف آنست وغیره میباشد . زیارات – از انبیای عظام یکی قبر حضرت نبی الله( ذو الکفل ) علیه السلام، ويکی مرقد رأس مبارك حضرت ( يحيى ) علیه السلام معروف وزیارتگاه است . در مقبرۀ « باب الصغیر » حضرت امام [زین العابدین ] وحضرت(بلال حبشی) رضی الله عنهما ، واز اهل بیت حضرت خدیجه ورقيه ، وام کلثوم ، وام حبیبه، وزينب كبرا، و سكينه رضى الله عنهن دفین خاك عطرناك ميباشند . مقابر شریفۀ حضرات اصحاب کرام در شام شریف بسیاراست . مرقد مبارك حضرت(ابوالدردا)به درون قلعۀ شام است . از اولیای کرام نیز بسی زیا رات بر مقصورۀ(ام مریم)بركوهی باشترفيه زيارت ن ميرد(؟)حرم شريف در مدينه منوره سنگی مسلم مسمی بمحراب حضرت فاطمه زهرا دران بپاست برويت ان سنگ مسطح صحیفه ۳۰ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول رات بافیوضات موجود است . بازارهای بزرگ شام بسیار منتظم و مزین و معمور است دو قسم بازار در شام موجود میباشد كه يك نوع آن بطرز بازارهای او روپائی بدون سقف است. اما بازارهای مخصوص خود شام همه گی در زیر سقف سر پوشیده میباشد . مشهورترین این بازارهای طرز مخصوصه خود شام « سوق حمیدیه » و « سوق مدحت پاشا » و « سوق جدید » نام بازارهائیست که عرض آنها بدرجه که دو عرابه به سهولت تمام ازان بگذرد میباشد. بلندی سقف آن از سطح زمین بازار تخمیناً پانزده شانزده متر، و دو طرفه بازار بیکطرز و يك نسق دو پوشته بناشده است که قسم پایانی دکان ها و مغازه ها، و قسم بالایی آن خانه ها و اپارتمانها میباشد. دکان که گفته شد آنرا چنان دکانهائی که بقدريك گز از زمین بلندتر، و درون دکان تنگ و محقر باشد تصور نباید کرد. سطح دکان از سطح بازار يك فوت بلند تر است. و زمین هیچ دکانی درین بازارها تصور نمیشود که باسنگهای مصفای مجلای مرمر یکدست و همواری فرش نشده باشد. اسباب زینت و آرایش هر دکان و هر مغازه بدرجه ثروت و صنعت آن دکانست. بعضی ازین دکانها بدرجه فراخ و وسیع و بازینت است که انسان خود را در يك دالان بسیار مکلف سرایهای حکومتی تصور میکند . حتی بعضی طعامخانه و بقلاوه و شیر یخ فروشی که درین بازارها موجود است با آئینه های قدنما و ظروف و اوانی چینی اصل چین و ژاپان بدرجه معمور و مملوست که در بسیار خانه های توانگران نیز پیدا نمیشود. حتی حوض آب فواره دار سنگی بسیار مصنع نیز در آن ها موجود است. سوق حمیدیه ، و سوق جدید يك بازاریست که نصف آنرا صحيفه ٣١ سياحتنامۀ سه قطعۀ روی زمين جلد اول سوق حمیدیه و نصف دیگرش را سوق جدید میخوانند. و از ( باب برید ) منظرۀ يك حصۀ از ( سوق حميديه ) نام بازار مشهور سر پوشيدۀ شام شريف که دروازۀ جامع امويه شمرده میشود تا به دروازۀ دایرۀ عسکریه ممدود شده است. وسوق مدحت پاشا از جهت شرق شهر از شمال بجنوب بر يك خط مستقیمی دراز شده است که از انهم بنام سوق ( خياطين ) وسوق [مدينة] و سوق « بزوريه » بازارهای سرپوشیدۀ دیگر جدا شده تا بسوق حمیدیه وجامع بزرگ امویه فرو آمده است. درین بازارها هر نوع اموال واشیا وخوراکهای متنوع و میوه های گوناگون ، ولوقانطه یعنی طعامخانه ها، صحيفه ۳۲ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد اول و اوتلها بكثرت موجود است مکتبهای بسیار ابتدایی و اعدادی، ويك يك مكتب رشدی و اعدادی عسكری ، ويك مكتب اعدادی بسیار منتظم ملكى، ويك مكتب اعدادى طبي و يك مكتب صنايع، و دوسه مكاتب رشدیۀ دختران موجود دارد . يك شفاخانۀ بسیار بزرگ عسكری، ويك شفاخانۀ بزرگ ملكى برای غربا ، و دیگر شفاخانه های ملل مختلفه نیز بسیار است . دایرۀ حکومت، و دایره عسكری، و دایره عدلیه ، و دايره ضابطه و پولیس، و بلديه، و تلگرافخانه و داگخانه نیز از بناهای معتبر شام شریف شمرده میشود . [کتابخانۀ ملك ظاهر] نیز از آثار بسیار معتبر این شهر مینو بهر است که هزار ها جلد کتاب در ان برای مطالعه ارباب مطالعه موضوعست . قبر سلطان صلاح الدین ایوبی که از مشاهیر مجاهدین اسلام است در نزدیکی این قبر سلطان صلاح الدین ایوبی است که در سمت [ILL] [ILL] [ILL] [ILL] صحيفه ۳۳ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول کتابخانه وجامع شریف امویه موجود است. هرنوع صنایع وتجارت درشام شریف ترقی دارد برای قماش (دامسکو) يك كارخانه بسیار معتبری در شام موجود است . که در اصطلاح ملك ما دامسکو را « کامسكوت » میگویند و غلط محض است . این قماش دامسکو از زمانهای بسیار قدیم در خود شام ایجاد شده است که تا بحال در هر جای دیگر که این قماش ساخته شود بهمان نام موسوم میشود . چرا که در زبان اوروپائیان دمشق را (داماس) میگویند و (کو) آداة نسبت است که چون (دامسکو) گفته شود (دمشقی) ازان مراد است. هر گونه قماشهای ابریشمی از خود کارگاه ها دارد. که از قرار حسابی که کرده اند در نفس شام بقدر پانزده هزار دستگاه ابریشم کاری ، وسی وسه هزار آدم ابریشم کار موجود است. صنعت نجاری و صدفکاری و مسگری، وجواهری وغیره نیز خیلی ترقی دارد . شام چار صنف مردم دارد . یکی صنف بزرگان و خاندان و توانگران. دوم صنف تجار و اصناف وصنعتگران . سوم صنف علما ومشایخ طریقه ها وسادات. چارم يك صنفی ست که آنرا (زگرد) بنام دیگر [معتر] میگویند. بزرگان وخاندان شام اوضاع بسیار كبارانه ومهماننوازانه و خلیق و بشوش دارند. و خانه های شاهان بسیار بادبدبه و سامان، و همیشه سلاملق یعنی سراچه بیرونی شان باز، و رفت و آمدشان باهمدیگر، وقبول کردن ملاقاتیان شان دائمی ست. مهمانیهای شان بسیار مکلف وطعامهای شان آنقدر تنوع دارد که انسانرا حیران میسازد. علی العموم مردم شام خورنده وشکم پرور هستند. بلباس خوب وعیش وذوق وصفاعلی الخصوص به شنیدن ساز و آواز خوش يك ميل طبیعی مفرطی دارند. بحب جاه و دبدبه و دارات مایل ، و در اخذ رتبه ونشان ومأموریت ومنصب دولتی همیشه صحيفه ٣٤ سیاحتنامۀ سه قطعه روی زمین جلد اول شاغل میباشند. گروه اصناف و تجارشان نيز يك عالم خصوصی در بین خود دارند. علماهای بسیار معتبر و محدث ومفسر وفقیه در شام موجود است. طریقه های مختلف ومتنوعی که درشام دیده میشود در دیگر جاها کمتر نظیر آن دیده خواهد شد. طریقۀ قادری ، نقشبندی، شاذلی ، رفاعی ، بدوی، شیبانی، مولوی وغيره وغیره بسیار است که مشایخ آنها نیز در پیش ارباب طریقۀ شان اعتبار زیادی دارند. خانقاه های هر طریقه جدا اصول و ذکر وفکرشان جداست. ذکر دومعتريك صنفی هستندکه بقلاشی و بداعشی و کاکه گری و میز بزنی معروفند. در میان اینها نیز بعضی ذکردهای خانه دار خاطردار پیدا میشود. حالا یکدو کلمه در باب ذوق وحظ وسرور وصفای شام هم باید بگوئیم: غیر از قهوه خانه ها و تیاترها بعضی باغهای باصفا موجود است که بسیار اسباب ذوق وسرور رامالك میباشد. اول این را بگوئیم كه يك صنف زنان مغنیه ها از طایفۀ یهود در شام موجود است که بحسن وجمال وخوش آوازی و عشوه پردازی خانه های بسیاری از جوانان بمیراث رسیده را بخاك يكسان کرده اند. این است که از ین خوانندۀ های مغنیۀ یهودیه را بعضی قهوه خانه والاهای باغچه دار بايك مقاوله نامه که با آنها میکنند بايك دسته ساز مکمل که از عود، وقانون، ونای، وکمانچه، ويك دف كوچك مركب است بريك تخت بلندی که به انواع زینت ها آراسته و پیراسته شده آورده مینشانند. باغ هم با میزها وچوکیها وگلها و آبشارها وچراغهای گاز هوایا الكتريك آرايش و پيرايش داردكه انسان خود رادريك عالم ديگری دران تصور میکند. انواع مشروبات مسکر وغیر مسکر موجود است. زنها ومرد های طایفۀ یهود ونصارای خود شام كه يك قسم کای نفوس شام از ان تشكيل يافته باغ را پرداخته میباشند. سازو اواز وجمالهای رقم رقم با یکدیگر دمسازی صحیفه ٣۵ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول وهم آوازی دارد * معروفترین این رقم باغچه ها «سوفانیه» و [بلدیه] (سوفانیه) نام باغچه باساز وسرود پر از اجسام لطیفه یهودیه و نصرانیه باب شرقی که بر دو کنار نهر رده صف میباشد * و غیره است * افسران و مامورین و سوداگران توانگر و جوان با این اجسام لطیفه یهودیه بصورت خصوصی نیز جمعیتها و عالم های ذوق و صفا تشکیل داده میتوانند. مثلا هر شب در خانه یکی از احباب يك جمعیت مهمانی بسیار خاصی صحيفه ٣٦ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول تشکیل یافته يك دو عدد ازین فتانه های یهودیه را می آورند و بادسته های ساز و وجودهای لطافت دمسازشان ذوق و حظ را تا بصبح بسر می آرند که این نوع جمعیتها را [سهره] مینامند. سهره ها تنها برای يك صنف نی بلکه در همه اصناف دایر و دارج است. اما از وجود اجسام لطیفه یعنی مغنیه های یهودیه سهره های دیگر خالی ست و تنها با سازنده های مردانه اکتفا ورزیده میشود. عالم زرگرها و معترها جداگانه يك عالمی میباشد. در خصوص عالمهای ذوق و سروری که شام دارد يك کتاب تحریر بکار است که بهمینقدر اکتفا ورزیده شد. احوال تاریخی شام شریف شام شریف که نام اصلی آن (دمشق) است و فرانسویها تخفیف داده [داماس] گفته اند از چنان شهرهای بسیار قدیم دنیاست که از زمان تاسیس و بنای آن تاریخ اظهار عجز مینماید. نظر به وقایعی که در نزد تاریخ معلوم و مظبوطست چنین است که شهر مذکور در اوایل از طرف حضرت «داود» علیه السلام ضبط شده بود. اما در اواخر سلطنت حضرت (سلیمان) علیه السلام (ریزون) نام يك صاحب ظهوری بظهور آمده به تسلط در انجا يك دولت مستقلة تشکیل داده است که دولت بنی اسرائیل تا بسیار زمانها با این دولت محارب بوده اند. اسباب و احوال این محاربات اگرچه بدرستی معلوم نیست ولی چنان معلوم میشود که بنابر پوليتيك دولت يهودا بود که دولت دمشق را بر دولت اسرائیلیه شمالی برمی انگیخت. یکی از حکمداران دولت دمشق (بن حداد) نام داشت که در هرگاه و بیگاه اراضی ممالك اسرائيليه را استیلا میکرده و پادشاه حکومت اسرائیلیه که (اهاز) نام داشت با او محاربه ها میکرد. بزرگترین دشمن حکومت اسرائیلیه «خزائیل» نام حکمدار دمشق بود صحيفه ٣٧ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلد اول که از عداوت و خصومت دو حکومت اسرائیلیه که مابین خود شان افتا ده بود فرصت جسته ممالك اسرائیلیه را بی مانع و مزاحم استیلا نموده دایره حکومت شام بر کنار نهر برده بعد از ان [ پروبوعام ثالث ] نام حکمدار بنی اسرائیل سطوت و قدرت اول حکومت خود را واپس بدست آورده دمشق نیز بدست حکم و ادارهٔ صحیفه ۳۸ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول [ یروبوعام ] درامده است * بعد از یکمدتی ازینزمان حکمدار اسرائیل ( بقاه ) نام با [ رزین ] قشله — یعنی چاوشی عسکری در شام نام حکمدار دمشق اتفاق کرده بر « بهوسام » نام حکمدار یهودا قیام و خروج نمودند * حکمدار یهودا درینجا يك خطای بزرگی کرد که برای دفع صحيفه ۳۹ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد اول [رزین] و (بقاه) از دولت «آشوریه» که در بابل بود مددگاری طلبیده این حرکت غیر موافق منجر به این گردید که همه دیار فلسطین دایره بلدیه — یعنی مینیپالی — شام و سوريه بيك انقلاب عظیمی افتاده حکومت دمشق و هر دو حکومت اسرائیلیه در پی همدیگر در زیر حکم و اداره دولت (آشور) و [کلدان] در آمدند. صحیفه ٤٠ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول در نزد آشوریان حکومت اسرائیلیۀ فلسطین به نام ( ایمیریسو ) و حکومت شام به نام [ دامسکی ] معروف بود . میدان حریت ، ومنار یادگار حریت در شام شام پیش از هجرت نبوی صلی الله علیه وسلم به ( ٢٣٥٤ ) سال از طرف [ تیفالاسار ] نام حکمدار دولت آشور ضبط گردیده است ، وبعد صحيفه ٤١ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول ازان بدست [شلمناصره] نام حکمران بابل ، و بعد از انقراض دولت بابلیه بدولت فرس انتقال نموده است . ٩٥٥ سال پیش از هجرت در واقعات (اسکندر) بدست رومها افتاد ، و بعد از وفات اسکندر بدست دولت « سلفکیان » درامد . و بعده بزیر ادا رۀ ( بطالسه مصر ) ، و پیش از هجرت به ٨٢٥ سال باز بدولت سلفکیان تعلق گرفت . بعد از یکمدتی باد شاه عربستان [ الحارث ] آنرا استیلا کرد ، واز و بدست [ دیقران ] نام حکمدار ارمنستان درامد . و پیش از هجرت به ٦٨٦ سال بزیر ادارۀ دولت (روما ) درامد ، دران دور شهر دمشق متمدن ترین و تجارتگاه ترین شهرهای دنیا بود . داخل شهر بناها و عمارتهای بسیار مکلف و سرکها و بازارهای مستقیم معمور و منتظم بود . و یکی ازین سرکهای بازار یکسراز شرق بطرف غرب ممتد شده بود که تقريباً يك ميل طول داشت و همه این جاده از اول تا به آخر از دو طرف با عمودهای بسیار بلند سنگ سماق از همدیگر نه کم کم فاصله مزین شده بود که این عمود ها و دیگر آثار قدیمۀ شهر در ین وقت در زیر هزارها من خاك پنهان مانده است . زبان اهالی در انوقت زبان سریانی و دیانت شان بت پرستی بود . درین اثنا ها عشایر عرب که از اصل از طرف یمن آمده در حوالی دمشق ساکن شده بودند بر دمشق مهاجمات شدیدانه یی هم اجراء میکردند ، و دولت رومار اسراسر عاجز و نا آرام میساختند. حتی یکبار یکی از عشایر که ( بنی غسان) نام داشت و در جوار ( حوران ) سکنا پذیر بودند در شهر مذکور تا یکمدتی حکومت هم کرده اند . این است که بعد ازین مدت بیک کمی بغزای اکبر ( یرموق ) در زمان خلافت حضرت فاروق رضی الله عنه یعنی در سال چاردهم هجری دولت رو مادر قطعه سوریه انقراض یافته شهر دمشق در زیر ادارۀ حکومت عادلانه صحیفه ٤٢ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول اسلام درامده است. در سال چهلم هجری چون حضرت (معاویه) دولت امویه را درشام استقلال تمام دادشام مرکز حکومت این دولت گردید. و تا بوقتی که این دولت بر قرار بود شهر شام يك منبع فیوضات وکمالات مدنیت اسلامیه شمرده میشد. بعد از آن بدست دولت عباسیه در امد. و درسنه ٢٦٥ هجری (احمدبن طلون) که در مصر اعلان حکومت کرده خود را از ربقه اطاعت عباسها وار هانید شام را نیز ضبط و استیلا نموده بعد از ان یکمدتی بدست (قرامطه ها) افتاد. و در سنه ٣١٨ در زیر اداره (اخشید) درا مد و در سنه ٣٣٤ در حكم (سيف الدولة) حمدان، و در سنه ٣٥٩ در زير ادارۀ ملوك (فاطميه) درآمد . و درسنه ٤٦٨ دولت (سلجوقيه) آنرا ضبط نمود. در سنه ٥٢٠ شام شریف از طرف اهل صلیب در زیر محاصره و تضییق گرفته شد، ولی بهمت مجاهدانه (ملك سیف الدین غازی) و (ملك نورالدین شهید) که از ملوك سلجوقیه بودند مها جمات نصارابی نتیجه و بی فایده ماند و به اینسبب ملك شام به (ملك نور الدین) انتقال نمود. نور الدین به انواع فضایل وکمالات انسانیه متصف، و از اعاظم رجال اسلامی بود در زمان او در جاهای مهمه که در زیر تابعیت او بود و علی الخصوص درشام بتأسیس بسی بسی آثار خیریه مدنیه موفق و کامیاب آمده. و قبر مبارکش در ینوقت زیارتگاه مردمانست، و در (مدینه) نام بازار شامست. بعد از وفات نور الدین، از خاندان (ایوبیه) سلطان (صلاح الدین) حکمران شام گردید که فتوحات ومدافعات دلیرانه بهادرانه او که بمقابل مها جمات اهل صلیب که بر قدس شریف و اراضی (سوریه) اجرا میکردند مشهور ا یام است. در سنه ٦٥٨ بدست استیلای (هلاکو) افتاد. و بعد از یکمدتی که طایفه صحيفه ٤٣ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول مغول مغلوب شده از انسرزمينها عقب کشیدند حکومت اتراك آنرا استيلا نموده و یکمدت کمی یازده خيول استيلای (غازان خان) تاتاری گردید، و بعد از ان تلگرافخانه و داکخانه شام بملوك (چراکسه) انتقال نموده در سنه ٨٠٣ هجری بید غالبا نه امیر تیمور) افتاده به انواع خرابیها صحيفه ٤٤ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول و فلاکتها دو چار آمده است . بعد از وفش امیر تیمور باز بدست چرا که ها افتاده تا آنکه در سنه ۹۲۲ بهمت جها نگیرانه سلطان ( سلیم ) خان اول بسلك ممالك دولت علیه عثمانیه داخلشده از ان تاریخ تا بحال در زیر همان اداره میباشد . اللهم لايزيل عنه . منظره عمومیه نفس شهر شام شریف صحيفه ٤٥ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول - § - در باب احوال جغرافی و تاریخی شام همینقدر سخن گفته حالا باز بر سیاحت خود نقل کلام مینمائیم : عرابه متین سریع خوش نظارت (دلیژانس) از ایستگاه خود برآمده و بسرعت برق آسایی از پل آهنین پیش روی ایستگاه مرور نموده راه وادی (ربوه) را در پیش گرفت سیرانگاه پرنزهت (ربوه) را که مدخل دره است بظرف ده دقیقه در گذشته و قریه های (دمر) و (الهامه) را که در میان دره واقعشده اند در ظرف یکساعت در نوردید . این وادی یعنی درۀ شام شریف نیز از دره هائیست که در لطافت مناظر طبیعی بیهمتاست . از سوی شام ( ربوه ) اول مدخل دره است که از انجا تا به قریه (زبدانی) که از شام شش ساعت دور افتاده بصورت مارپیچ دراز شده رفته است . نهر بزرگ خوش آب (برده) بيك جوش و خروشی از میان دره جریان دارد . دره تا بکمر های کوه از دو طرف با جنگل درختهاي بید و چنار و میوه های خوشگوار مستور است . و از هر هر جا آبشار ها و چشمه سارها بيك لطافت و شادابی در ترشح و جریان میباشد . در بعضی جاها دره آنقدر تنگ آمده که سطح دره عبارت از نهر و همین سرك تخته عرابه رو میماند . و در بعضی جاها فسحت پیدا کرده قریه ها و باغچه ها و کشتزارهای جنت مثالی تشکیل داده است . صیفیه ها و قصر های مردمان توانگر شام در هر هرجا این دره را مزین ساخته ، و در بعضی جاها قهوه خانه ها واو تلهاو طعامخانه هانیز برای سیاحین و مسافرین موجود است. عرابه دلیژانس ما تابه قریۀ (الهامه) این دره را تعقیب نموده و در قریهٔ مذکور بقدر ده دقیقه اسپان خودرا تبدیل داده بر پشته ها و دشتهای همواریکه سرك خودرا در ان کشیده ره پیمای عزیمت گردید، و راه دره را وداع نمود. نیمروز بود که عرابه ما در ایستگاه ( اشتوره) که نصف راه بیروت وشام منظره عمومیه نفس شهر شام شریف صحیفه ٤٦ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول است توقف ورزیده این ایستگاه در داخل قایمقام نشینی (بقاع العزیز) وا قعشده که در يك دشت طولانی بسیار منبت و محصولداری در مابین (جبال شرقیه) و (جبل لبنان) افتاده است . مرکز قایم مقام نشینی آن قصبه ( معلقه) است که با قصبه (زحله) که از مضافات جبل لبنان است توأم میباشد . و از شام دوازده ساعت بعد مسافه دارد . ( اشتوره) خیلی با نزهت يك موقعيست . يك اوتل و طعامخانه بسیار مکمل درینجاء وجود است . عرابه ما در ینجا بقدر نیمساعت توقف ورزید ، ایستگاه (اشتوره) و اوتل آن ، و توقف عرابه های دلیژانس مسافران طعام خوردند حضرت والد بزرگوار وضو کردند و صلوة ظهر را ادا فرمودند و تنها يك چای وقدری شیر و بسکوت که از اوتل بکمال نظافت حاضر شده بود اکتفا ورزیدند . اینعاجزد ر طعامخانه اوتل رفته مکمل طعام چاشت خود را تناول کردم . بعد از نیمساعت طرم حاضری عرابه جی طنین اندازسماخ مسافرین صحیفه ٤٧ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول شده هرکس در جای خود نشست. شش اسپ توانا عرابه را بکمال شدت و سرعت درکشیده ازدامنه جبل لبنان بر زروه آن ببالا شدن آغاز نهاد. -- جبل لبنان -- (جبل لبنان) که حضرت سعدی علیه الرحمه در ذیل يك حکایتی نام آنرا در گلستان یادکرده یکی از کوههای بسیار معروف و نامدار دنیا ست. این جبل يك حکومت متصرفی مستقلیست که بصورت ممتازه از طرف دولت علیه عثمانیه اداره میشود. و درما بین ولایت (بیروت) و ولایت شام واقعشده است . ( جبل لبنان) يك کو هیست که در قسم وسطی ولایت شام از جنوب غربی یکسر بسوی شمال شرقی باساحل بحرسفید متوازی ممتد شده رفته است . درازی آن بقدر (١٥٠) کیلومتره می آید . و مرتفعترین قله های آن به بلندی (٣٢١٢) متر است. و دو زروۀ دیگر آنست که به بلندی سه هزار متر میباشد . به بلندی (٢٠٠٠) متر درۀ ها وگذرگا هها دارد . بهترین اقسام این کوه قسم جنوبی آنست که با درختزارهای پسته ، و مزرعه های انگور و تنباکوی سیگار سبز و خرم و معمور و آباد است. مرکز متصرفی آن قصبۀ ( دير القمر) است که از بیروت پنج ساعت بسوی جنوب شرقی واقع شده است. همۀ [ جبل لبنان ] داخل همین متصرفی مستقله نیست بلکه متصرفی بر همین قسم جنوبی آن منحصر است. در طرفهای بالای این کوه بسی غارهای طبیعی عمیقی موجود است که درمیان آنها استخوانهای بسیاری از حیوانات منقرضۀ پیش از طوفان، و آثار های احوال ابتدائی انسانها پیدا شده است. قریه های بسیار آباد و معمور و عمارتهای خوبی دارد . در طرف شمال این سلسلۀ لبنان اقوام ( مارونی) و در جنوب شرقی آن «درزیها » مسکون میباشند. زبان همه شان عربی میباشد . و از جنس عرب، وفنيكه ، و سریانی بوجود آمده اند. اکثر اهالی آن بمذهب مارونی، صحيفة ٤٨ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول ومذهب باقی آن مسلم ، درزی ، روم كاتوليك ميباشد. و الحاصل عرابه ما فرازها و نشیبهای بسیاری راطی کرده و در هر ایستگاه اسپانر اتبدیل داده بساعت سه و نیم به ( عاریا ) نام موضع که مر تفعترین ایستگاه گذرگاه سرك دلیژانس میباشد رسید از ( اشتوره ) تابه انجا یکسر رو ببالایی قطع مسافه کرده ایم . این موقع عاريا منتهای نقطه رو ببالا برا مد است . ازینجا در پیش نظر سياحين يك منظره لطافت آور بسیار غریبی جلوه میکند. دامنه طرف جنوبی جبل که باتپه های پست و بلند سبز و خرم پسته زاری محاط و مستور است و قصرها و بنا های سفیدی که در میان آن تپه های سبز انشا شده است خیلی نظر ربایی دارد. مردمان جبل زراعت خود شاتر ادر بغله ها و سطحهای بسيار مایل کوه میکارند. زیرا دیگر زمین هموار ندارند . لهذا بقدر دودو زرع زمین را از سدهای سنگ بست بالا كرده يك سطح دوكزه بوجود آورده اند که به اینصورت ، بصد ها مرتبه ها بر هم دیگر موضوع شده است که در هر دو سه مرتبه یکنوع چیزی کاشته اند . متن زمین کوه سبز ، ودر میان آن کشتزارهای مرتبه دارسنگ بست ، و در هر مرتبه يك رنگ مخصوص عليحده مزروعات متنوعه ، و در هر هر جا خانه های رنگارنگ، و درختهای مختلفۀ شوخ و شنگ و آبشارها ئیکه در بعضی جاها برای آبیاری مزرعه های مرتبه دار از مرتبه بمرتبه میریزد الحق که درايك نشاط وروح را يك انبساط بی اندازه می بخشید. در منتهای دامنۀ این تپه ها ، بحر خضرا مانند يك آئینه مجلایی میدرخشید . درینجا تا اسپها تبدیل می یافت و مسافرين يك آبي يایک پیاله قهوه مینوشید حضرت پدر صلوة عصر را ادافرمودند. و باز در عرابه نشسته ره پیمای صوب مقصود شدیم . صحیفه 49 سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول بعد از این ایستگاه، عرابه ما یکسر رو به نشیب در تک و تاز است. به غروب یکساعت باقی مانده بود که از کوه فرو آمده بر زمین همواری که زمین ها، و باغچه ها، و بسته زارهای بسیار لطیف و ظریف بیروت را تشکیل داده تدویر چرخ حرکت نموده و ده دقیقه بشام مانده بود که در شهر (بیروت) داخل، و از بازارهای شهر گذر کرده بساعت پنج شام در ایستگاه بزرگ خود که در [منشیه] نام موضع بافضای مشهور شهر دارد، درآمده توقف ورزید. [ابو محی الدین] نام خدمتگار شامی ما که پیش از سه روز از شام بسوی بیروت با اشیای سفریه در عرابه کارات حرکت کرده بود بمجرد ایستاده شدن دلیژانس در راباز کرده سلام داد: گفتم — وای! تو یی ابومحی الدین؟ چه وقت رسیدی؟ گفت — امروز بوقت ظهر رسیدم افندی من. بکسهای دستی خود را به او داده از عرابه برجهیدم و در فرو آمدن حضرت والدبزرگوار خود معاونت کرده ابو محی الدین را بحاضر نمودن عرابه امر نمودم. بصدها عرابه و حمال، و سپه سارهای اوتلها در ایستگاه موجود بود. در یکی از عرابه های درجه اول حضرت پدر را نشانده و خود، در پیش روی شان به آداب لازمه که واجب است نشسته، و ابو محی الدین با بکسها در پهلوی عرابه چی برآمده عرابه را بسوی اوتل (کوکب شرق) اشارت حرکت دادم. این اوتل از اوتلهای بسیار بزرگ، و مشهور و کبارانه یک اوتلیست که مدار زینت (منشیه) بیروت شمرده میشود. (منشیه) یك میدان مربع مستطیل فراخیست که در عین وسط آن یك باغچه ملتی خیلی بازینت و طراوت از طرف بلدیه ساخته شده است. دورادور این باغچه بعرض ده متريك صحیفه ۵۰ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول سرک بسیار پخته و مزین که با اشجار پیراسته ، و با پیاده روهای یکپاره برداشته شده دور خورده است . یکطرف این سرکها را کناره آهنین بسیار مصنع باغچه وسطی بیضوی الشکل بلدیه گرفته . طرف دیگر آنرا از جهت شرق بنای باشکوه سرای حکومتی، و جهت جنوب آنرا يك چونی كوچك يك مفرزه عسکر سواری، و ایستگاه عرابه دلیژانس، و (قونقورد یا ) نام (کافه شانتی) که طبقه بالای آن « کافه شانتی » یعنی مشروبات خانه با ساز — وطبقه زیرین آن طعامخانه بسیار با نظافت و لطافت دمسازی تشکیل داده ، واوتل بریتانیا ، و دیگر بناها و دوکانها و دهنه های دیگر بازارها میباشد احاطه کرده است . جهت شمالی آنرا اوتل بزرگ عثمانی، و بانک عثمانی و ( البرته ) نام عمارت و تیاتر خانه ها و قهوه خانه ها و غیره عمارات و دکاکین در برگرفته است. جهت شرقی میدان منشیه مذکوره را همین اوتل کوکب شرق و دو اوتل بزرگ دیگر تزئین داده . این اوتل مرکب از سه طبقه است که طبقه آخرین آن از دکانهای بسیار مزین سر تراشی ، و سیگاره فروشی و غیره میباشد . این را هم بگوئیم که دکانهای سرتراشی که گفته شد بگمان قارئین کرام ما نرسد که مانند دلاکهای سرتراش لب دریای بازار نشین این صفحات خواهد بود . دکانهای سرتراشی دران مملکتها از معتبر ترین و با زینت ترین دکانها شمرده میشود. از رو بروی این دکانها چون گذار انسان می افتد پیشتر از داخل شدن بدکان، بوهای خوش اقسام عطرها ولوانته ها انسانرا بی اختیار میسازد. دکان از سرک پیاده رو باز ار یکقد مه بلندتر . وجبهه یعنی مواجهه روی دکان با بلورهای یکپاره مزین، و در شبها با لامپ های بزرگ غاز هوا یا الکتريك روشن میباشد . صحنش با سنگهای مجلای با صفاء مفروش . وسقف و دیوارش با انواع نقش ها ولوحه ها منقوش است . میزهای روغندادهٔ صحیفه ٥١ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول مجلای کم بری بدرازی دکان در پیش دیواری که در مقابل مدخل دکان است، و آن دیوار از اول تا آخر با آئینه های رونمای قدمای چوکات طلاکاری گرفته شده است که در پیش روی آن میز کبر و آئینه های سکندری فر ، آرام چوکیهای بسیار مصنع نرم و لطاف دواری که بر یک پایه ایستاده است مانده شده، و انواع شیشه های عطریات ولواتئه ها ، و پودرها ، و صابونها و غیره چیزهای اسباب آرایش و پیرایش بران میز گذاشته شده ، مشتری که از مدخل دکان داخل میشود دلا کهای بسیار خوش لباس سر برهنه که مویها و ریشهای شانرا برای نمونه نشان دادن مشتری آراسته و پیراسته کرده اند به استقبال میشتابند، و چوب دست و بالاپوش انسانرا به بسیار تواضع و بشاشت گرفته برجاهای مخصوصش می آویزند، و ببر یکی از ان چوکیها در پیش میز و آئینه موصوف مینشانند و بی آنکه کالر و دسمال گردن انسانرا بکشند با یک صنعت و مهارت عجیبی به آرایش و تراشیدن ریش و شست و شوی سر و روی انسان میپردازند که انسانرا حیران میسازد. و از همه عجبتر که در مدتی که انسان به سر تراشی مشغول میباشد از نظاره بازار و رفت و آمد عرابه ها و تراموایها نیز محروم نمیماند. چرا که همه بازار در آئینه که بمقابل است عکس انداخته در پیش نظر مشتری ظاهر است. دکانهای سیگار فروشی نیز بمناسبت کار خودش بمحیان درجه مزین است. طبقه دوم آن کافه شانتی یعنی مشروبات خانه باساز است. طبقه بالای آن اوتلست که تقریبا بقدر چهل پنجاه متر از صحن بازار بلند تر میباشد. این اوتل مانند دیگر اوتلها طعامخانه مخصوصی ندارد. مسافرین در طعام خوردن خود آزادند که در هر لوکانطه یعنی طعامخانه که دلشان بخواهد نان بخورند و یا آنکه از لوکانطه خاطر خواه خود در همین جانان بخواهند. در باب استراحت مسافرین از اوتاق های بسیار خوش هوا و فرح افزا، و فرشهای خواب، و زینت و آرایش اوتاقها، و نظارت در یامانند این اوتل دیگر اوتلی صحيفه ۵٢ سياحتنامۀ سه قطعۀ روی زمين جلد اول نيست . چون اين عاجز دو بار پيش ازين در اثنای رفتن استانبول درين اوتل يك حصهٔ بازاری که از منشيه بسوی قشله ميرود وتراموای الکتريکی از مناظر بيروت اقامت کرده بودم و انتظام و مکمليت آنر ادانسته بودم حضرت پدر بزرگوا رم را در همین اوتل آوردم . بمجرد ايستاده شدن عرابه بدر وازهٔ اوتل خد متکاران اوتل بکسهای ما را بر داشه بر زينهٔ بسيار فراخ و روشن سنگ مر مر اوتل صحيفه ٥٣ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول برامده از يك دروازۀ بسیار بلند و فراخ یکباره آئینه داری داخل دالان بزرگ اوتل که با سنگهای لطیف سنگ مرمر بسیار سفید سرتاسر تفریش شده بود ، وبقدر يك يك متر قالین انگریزی بسیار اعلا در دورا دور دالان گسترده شده بود داخل شدیم . با دو جار بسیار بزرگ گاز هوا دالان مانند روز روشن منور بود . صاحب اوتل را بحاضر کردن دواتاق يك نفره که پنجره های آن بسوی دریا و (منشیه) باز باشد امر داده و ابو محی الدین وبکسها را در اوتاقهایی که برای خدمتگاران مقرر است جابجا کردیم حضرت پدر در او تاق مخصوصۀ خودشان در امده صلوه مغرب را ادا کردند و باز در برندۀ بسیار بلند دالان اوتل که بسوی شهر و منشیه و دریا نظارت داشت برامده بریکی از آرام چوکیها استراحت ، وچای و شیریکه حاضر شده بود تناول فرمودند. بنده نیز بحضورشان نشسته بودم. فرمودند که : — حقیقتاً منظرۀ شهر بیروت در اینوقت خیلی دلکشاست . — بلی صاحب من الحق که بیروت از شهرهای بسیار خوب و معمور دنیاست . — ولی وا اسفا که مادرین شهر بسیار ماندنی نیستیم . زیرا ایام وقت حج که به آن نیت برامده ام نزديك رسيده ، و سفر استانبول هم پیش روست . تو میباید که فردا صبح در بندر بروی وتحقيق نمایی که واپور بسوی استانبول چه وقت حرکت میکند . — بسرو چشم پدر ! شما مستریح باشید انشاء الله فردا بوقت، مسئله را معلوم میکنم . در ینوقت آیا بطعام میل دارند . صحيفه ٥٤ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول -- بلی اگر يك طعام پاكی باشد باك نيست. لهذا او تلجی را امر کردم که از لوكانطه سليم شامى يك صحن برنج ويك طبق سوزی كاری ، ويك چيزی كباب و شيرينی و ميوه بيارد. بعد ازده دقیقه طعام حاضر شده و حضرت پدربزرگوار به اوتاق طعام خوری آمده با هم بر سفره نشستيم ، و بمهربانيهاى شان و كلمات حكم آميز شان بكمال فرحت از طعام فراغت حاصلشد . فرمودند كه : -- من حالا به اوتاق خود ميروم. تو فردا اگر می بينی يا نميبينی رفته احوال وابور را تحقيق نما. اطاعت کرده حضرت پدر را تا به اوتاق خوابگاه شان رسانيدم و خودم در برنده آمده و قهوه چی را به آوردن يك پياله قهوه امر كرده بقدم زدن، و نظارة عوالم بيروت مشغول شدم . بیروت در ين وقت يك عجب منظره بنظر جلوه میداد . ازین برنده (كوكب شرق) تا بسیار جاهای شهر و بندرگاه ، و دریا معلوم میشد. شهر در يك انوار چراغ مستغرق بود . چراغهای رنگارنگ کشتیهائی که در بندر لنگر انداز بودند منظره را يك ديگر رونقی می بخشید . على الخصوص منظره (منشيه) يك طرب و سرور ديگری داشت . صدا های روح نواز خوش آهنگ موسیقیهای که از کافه شانتی های اوروپی بر میخواست با صدای سازهای تیاترهای ترکی ادا و ساز خانه های مصرفی حجازی نوا، مانند اهتزاز نسیم صبا دمساز گشته براستی که دلهای عشاق را به نغمه های مخالف و جد و شوق برقص می آورد. صحیفه ٥٥ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول تا به نه بجه شب در برنده مذکور غوطه خوار گرداب خیالات شاعرانه از مناظر بیروت يك حصه از منظره عمومی شهر خود بماندم. بعد از ان ابو محی الدین را خواسته گفتم: — تو در نزديك دروازه اتاق حضرت پدریم برین چوکی بنشین. من بقدر يك ساعت در کافه شانتیایان میروم. هر گاه کاری خدمتی بفرمایند صحيفه ٥٦ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول اجرا میکنی ، وگرنه تا آمدن من درینجا میدانی. این تنبيهات را کرده در او تاق مخصوص خود بیامدم. و سر و روی خود را از گرد راه با صابون و قولو نيا پاك شسته در کافه شانتی طبقه وسطانی اوتل خود فرو آمدم ( ١ ) و یکی از آرام چو کیهای بسیار خوش قماشی را انتخاب کرده مقابل مر بمی که موسیقی نوازان بر آن اجرای آهنگ میکردند نشستم. و يك كلاس شربت پورتقال طلبيده به استماع مشغول شدم . این کافه شانتی یعنی مشروبات خانه باساز عبارت از دالان بسیار بزرگیست که با چراغهای متعد د گاز هوا مانند روز روشن شده است و در هر هر جا چو کیها ومیز ها به ترتیب بسیار خوشنمایی چیده شده و مر دم انبوهی در آن جمع آمده اند . پیش هر میز بر چند چوکی چند نفر رفقا نشسته میباشند ، و هرکس بهر نوع مشروباتی که ذوق داشته باشد در پیش روی شان گذاشته میشود. میز ها همه از سنگ مرمر و سماق است . شطرنج ، تخته نرد ، قطعه ، میزهای بازی بلاردو نیز برای شوقیهای آن موجود است. در آخر دالان بقدر يك متر از صحن دالان بلندتر يك صحنه موجود است که با آینه ها و گلها و بيرقها تزئین یافته. برین صحنه بقدر پانزده بیست دختران پری پیکر نازنین اوروپی که از سن هجده تا بیست سالگی میباشند و همه يكرنگ لباس پوشیده اند ، و یکرنگ توالت یعنی آرایش کرده اند موجود هستند که بدست هر یک از انها يكيك كمانچه و ديگر آلات موسیقی اوروپی بوده هواهای مختلف پارچه های (اوپه را) را مینوازند .و در هر ده دقیقه كه يك مقام را نواختند آلات موسیقی خودشانرا گذاشته در صحن دالان و برنده برای دم راست کردن و تنفس منتشر میشوند ، واگر کسی یکی بادو از آنها را برای نوشیدن يك پیاله قهوه و چای و یا دیگر مشروبات ( ١ ) معنی کافه شانتی چون از همین بیانات حکایت احوال پدیدار میگردد ، حاجت به این نیست که بگوئیم (كافه شانتی ) چه معنی دارد . صحیفه ٥٧ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول بر میز خود دعوت کند بکمال ممنونیت قبول کرده آزادانه ــ اما ادیبانه نه رذیلانه ــ در مقابل آلکس می نشیند و بهر مشروبی که ذوق داشته باشد طاب میکند، ولی پیسهٔ آن را باید که دعوت کننده بدهد و تا بوقتیکه باز وقت موسیقی نواختن شان برسد میباشد و صحبت های شیرین میکند، و باز بر سر کار خود میرود. والحاصل بقدر یکساعت در انجا نشسته بالا برآمدم. ابومحی الدین را دیدم که بر چوکی نشسته بخوابست آهسته بر شانه اش زده بیدارش کردم پرسیدم که : ــ چیزی هست ؟ گفت ــ نی ! گفتم ــ برو بخواب . از پس در از استراحت والد بزرگوار خود خاطر جمع شده به او تاق خود آمدم ، و تا بساعت یازده روزنامچهٔ آنروز را نوشته بخواب رفتم . روز سه شنبه ٢٠ شوال صبح بساعت ٨ از خواب بر خاستم و بچابکی توالت خود را اجرا کرده والیسه ام را پوشیده از او تاق خود برامدم . حضرت پدر بزرگوارم (طرزى صاحب) بقرار عادت دایمنی خود بعد از نیمشب بر خواسته و صلواة تهجد و تلاوت کلام قدیم خود شانرا تا بوقت نماز صبح بجا آورده و نماز صبح را خوانده بعد از اشراق بخواب رفته بودند . بچابکی تمام از نردبان اوتل فرو آمدم، ویکی زعرابه ها را اشارت کرده صحیفه ۵۸ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد اول دران برجهیدم. عرابه چی را بسوی بندر بحرکت امر دادم . در بندر از عرابه فرو آمدم . در پیشگاه كمرك بایکی از سمساران واپور ها که پیش ازین با او معارفه داشتم برخورد م، و بتحقیقات آغاز کردم. نتیجۀ تحقیقات این بعمل آمد كه و اپور داك كپنی فرانسوی سه روز بعد از اسكندریه وارد بیروت میشود و در همانروز حركت كرده سه روز در راه روز چهارم به استانبول مواصلت میكند. و یك و اپوردیگری هست از كپنی روس كه فردا بوقت عصر حركت میكند، و بعضی سواحل را دور کرده بهشت روز واصل استانبول میشود . اجرت تكتهاى درجات مختلفة و اپورهاى هردوكپنى را نیز بخود معلوم كرده به اوتل آمدم . حضرت پدر را دیدم كه در دالان بزرگ اوتل منتظر من نشسته اند . پرسیدندکه : - چه خبر فرزند ؟ معلوماتیکه در باب حركت و اپور ها حاصلكرده بودم عرض كردم . فرمودند كه : - سه روز را بیهوده در نجاگذرانیدن دشوار مینماید. تكت و اپورى را كه فردا حركت میكند بگیر. هیچ نباشد همین سه چار روزی را كه در بیروت بگذرانیم بسیاحت دیگر بلاد و امصار بسر آورده خواهیم بود . سمعا و اطاعة كفته و ابو محى الدین را با خود كرفته با زبر بندر آمدم، و به اجنت كپنی روس رفته دو تكت در جه نخستین یکی برای حضرت پدر ویكی براى خود تا به استانبول به « ۳۰ » پونداگليزي ، و يك تكت سطح وا پور را برای ابو محی الدین به دو پوند گرفته و دیگر حوایج ضروریۀ سفریۀ خودمانرا نیز از بازار خریداری کرده به اوتل آمدیم، و از حاضر بودن همه چیز و فردا به سه بحۀ روزلازم بودن رفتن به واپورعرض كردم صحيفه ٥٩ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول حضرت پدر ر ازین خبر بشاشتی حاصل شده فرمودند که : امروز صلوة ظهر را در جامع بزرگ شهر میخوانیم و تا بعصر در انجا مانده وقت عصر برای هوا خوری میرویم . گفتم – بسيار مبارك است . بعد از طعام بمعیت ذي سعادت شان از اوتل بر امدیم و در جامع شریف رفته بجماعت نماز خواندیم . بزرگترین جوامع بیروت همین جامع شریفست که در میان بازارهای طرز قدیم شهر واقعست . این بازار تار وتنگ و بناهای آن همه از سنگست . درین جامع شریف زیارتگاه مقام حضرت نبی ذیشان (یحیی) عليه السلام نيز میباشد كه بيك روایت گویا جسد مبارك شان و بدیگر روايت يك دست مبارك شان درينجا مدفون است. بعد از ادای صلوة از حضرت پدر بزرگوار خود پرسیدم که : آیا زیارت حقیقی حضرت (يحيی) عليه السلام این خواهد بود یا آنکه در شام است ؟ فرمودند - اصل حکایت آن به اینصورتست که برایت بیان میکنم تا آگاه باشی . گفتم - بسیار مرحمت است . بفر مائید . پس به اینصورت حکایت کردند : «حضرت يحيی» عليه السلام از انبیای متأخر است، و پسر حضرت (زکریا) علیه السلام است، والده شان (اليساع) عليه السلام بود که عم زادۀ حضرت (مریم) علیها السلام میشوند پدر شان حضرت (زكریا) علیه السلام از نسل حضرت (داود) عليه السلام است . «حضرت زکریا علیه السلام وز وجه شان بسیار پیر شدند و مالك او لاد نبودند . حضرت زکریا بدرگاه حضرت کبریا جل و علا در باب احسان صحيفه ٦٠ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول و عطا فرمودن يك ولد نیاز و دعا نمود . حق تعالى دعای او را مستجاب فرموده با وجود پیری به او ( حضرت يحيى عليه السلام ) را عطافر مود . حضرت یحیی علیه السلام از زمان طفولیت خود بعشق الهی گرفتار آمده بزهد و تقوی و اشكبازیهای بلا انتهای خود از زمرة مقبولان صالحین بارگاه خاص الهی گردید . حتی در قرآن کریم اوصافی که در حق حضرت یحیی علیه السلام حضرت باریتعالى جل و علی ذکر فرموده بجز حضرت خاتم الانبيا ( محمد مصطفی ) عليه الصلوة و التحايا در حق دیگر هيچ پيغمبری نفرموده . « حضرت یحیی علیه السلام اکثر اوقات بصحراها میرفت و بعبادت ، مراقبه، و وحدت و گریه بسر میآورد و هنگامیکه بشهر داخل میشد بوعظ و نصیحت مردمرا براه حق دعوت میکرد . و ورود حضرت مسیح را که در تورات خبر داده شده بود تصدیق مینمود . «در ان وقت در ارض فلسطین (هرود) نام یک پادشاه ظالمی حکمدار بود. هرود میخواست که یکی از اقرباهای بسیار نزديك خودراکه در شریعت(موسی) علیه السلام ازدواج آن جائز نبود زن کند . حضرت یحیی علیه السلام بشدت منع نمود. به اغوای همان زن فاجره هرود ظالم او را شهید کرد . چون سر مبارك شانر پیش (هرود) در ميان يك طشت آوردند همان سر بریده بزبان فصیح فرمود که « این زن بر تو حرامست مکن » . جسد مبارکشان در قدس شریف در جائیکه آنرا (سبطيه ) میگویند مدفونست. وسر مبارکشان در شام شریف در جامع کبیر، و دست مبارکشان همین است که در حضور آن نشسته ایم » . گفتم - چقدر مرحمت فرمودید . هیچ معلومات درینباب نداشتم حالا خوب واقف شدم . فرمودند - خود من حظها و سرورهای معنویی که از روحانیت پر قدسیت صحيفه ٦١ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلد اول این نبی ذیشان گرفته ام و امیدم میگیرم تو از آن واقف شده نمیتوانی فرزند ! گفتم - به پروردگار خود هزار ها شکر میکنم که مرا پیر و و مطیع چون حضرت شمايك پدر مهربور و ولینعمتی شفقت گستری گردانیده امید است ه از فیض پیروی پدر بزرگوار خود به این فیوضات معنوی نیز نایل و مسعود شوم . اینرا گفته و دستهای مبارك شان را بوسيدم. منظره يك حصه خارجی جنگل پسته زار پرکار از بیروت ٦ صحيفه ٦٢ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد اول فرمودند -- بلی بسیار شکر کن، و خدار اثنا بگو که دل و حواس و روح مرا بتو بدرجۀ عشق مایل ساخته و مرا از تو بسیار راضی و خشنود داشته . دلایل سعادت همینست فرزند! گفتم -- شکر این نعمت را ادا کرده نمیتوانم پدر . والحاصل تا بوقت نماز عصر در جامع شریف مذکور بحضور مرقد حضرت نبی حصور بهمین گونه صحبتها در گذشت تا آنکه آذان عصر شده جماعت حاضر شد، و نماز عصر را ادا کرده از جامع شریف برامدیم . و در (منشیه) آمده یک عرابۀ منتظم فیتون را بحساب ساعت کراهه کرده از ابه را بگردش پسته زار دامنۀ (جبل لبنان ) اشارت دادیم . این پسته زار شهر بیروت نیز از نزهتگاها و سیر جاهای بسیار لطیف المنظریست که نظیر آن در کمتر جاها بهم میرسد این پسته زار پر گلزار در دامنۀ جبل لبنان بجهت شمال شرقی بیروت واقعست و از هر هر طرف در میان این جنگل پسته زار ، سرکهای منتظم کشیده شده، و هر هر جای آن با باغچه های بسیار شیرین و دلکشی مزین شده ، و این باغچه ها خیلی پر آب و شاداب و بهر نوع درختنهای میوه مانند نارنج و لیمو، و پورتقال، و کته، و مته، و توت و لوقات، و کیله و پسته و غیره مملو، و باغچنهای گل خوشبو میباشد در هر باغچه چوکیها و میزها و انواع مشروبات موجود است. والحاصل تا بشام درین پسته زار مینو آثار سیر و سیاحت کرده بوقت شام به اوتل عودت کردیم . حضرت پدربزرگوارم فرمودند: -- من بطعام میل ندارم ، نماز خفتن را خوانده میخواهم ، شما در حرکات صحيفه ٦٣ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول خود آزادید . اینر افرموده به اوتاق خود داخل شدند. من ابومحی الدین را تنبیهات و تعلیمات لازمه داده از اوتل برآمدم، و در یکی از لو کانطه یعنی طعامخانه های منتظم طعام شام خود را خورده، و بقدر یکساعت در سماعخانه موسیقی شناسان مصری استماع لحنهای خوش آهنگ عربی را کرده به اوتل آمدم و در اوتاق خود داخل شده بخواب راحت غوطه خوار استراحت شدم . روز چهار شنبه ۲۱ شو ال ٨ بجه روز بود که از خواب برخواستم ، و دریشی کرده بحضور پدر حاضر شدم . فرمودند - من چای خود را بوقت نوشیده ام تو نیز چای خود را خواسته بخور که با هم يکقدری بسوی بازار برویم . گفتم – بنده در ینوقت بچای نوشیدن احتیاج ندارم منتظر امر شمایم . - بسیار خوب برویم . بمعیت عالی شان از اوتل بر آمدیم و در بازار بزرگ اوروچی بیروت آمده ، و بعضی چیزهای لازمی که حضرت پدر را بکار بود مانند عينك ، و احرام ، وقلم وغيره را خریداری کرده و در بازار يکقدری گشت و گذار کرده بيك بجه روز به بندر آمدیم . حضرت پدر در دایرۀ گمرك رفته با مدير كمرك كه عاصم بيك نام داشت صحيفه ٦٤ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول و پیش ازین با او معارفه و آشنائی بود ملاقات کردند. و می الیه از تشریف آوری شان اظهار ممنونیت و تشکرهای بسیاری کرده از نا خبر بودن خود به تشریف شان در بیروت اظهار تأسف نمود . من بنابر امر پدر به اوتل آمدم و حساب خودر ا باصاحب اوتل قطع کرده و ابو محی الدین و اسباب و بکسهای خود را برداشته به بندر آمدیم، و در دایره مخصوص پاسپورت تذاکر مرور خود را قید و ثبت نموده، و يك قایق یعنی کشتی کوچکی حاضر کرده ابو محی الدین و اشیای خود ما را در آن نهاده بحضور پدر آمدم . فرمودند - آمدی فرزند ، گمان میبرم که وقت رفتن بواپور نزدیک شده باشد . گفتم - بلی ، از قرار وعده که بمسافرین خودداده نیمساعت بعد باید حرکت کند . - آیا يك قايق گرفته ؟ - بجز حرکت فرمودن حضرت پدرهیچ چیزی باقی نمانده . با حضرت پدر از جناب عاصم بيك وداع کرده و در قایق نشسته بواپور آمدیم . واپور ما ( قورنیلوف ) نام دارد و خيلی متين ومنتظم يك واپور تجارتی سه دکله بزرگیست. ماشینخانه اش سه دیگ بخار بزرگ دارد و بسیار منظره بندرگاه بيروت : اوتاق پاسپورت . زمینه سنگ، قایقها . واپورها . محیفه ٦٥ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول منتظمست. قماره‌های درجه اولش بنهایت انتظام و پاکیزه‌گی و آرایش است. دالان بزرگ وابور با چراغهای بزرگ گاز روشن و از همه جهت اسباب استراحت در ان مبرهن است. قماره‌های دو نفره آن عبارت از يك يك اوتاق كوچك بسیار ظریفیست که دو خوابگاه در مقابل همدیگر دارد. بستر خواب بسيار پاك و نظيفی بالخافهای خوب اروسی بر ان گسترده شده. آفتابه لگن چینی و آینه و تنگ و کالس آبخوری و آب وضو و صابون و برس همه درین اوتاق بسر رشته بسیار خوبی موجود است. وابور ما يكساعت بعد از وعده خود یعنی بساعت چار لنگر بر داشت و تدویر چرخ عزیمت نمودن آغاز نهاد، و یکسر بسوی شمال شرق در ساعت نه ميل بقطع مسافه آغاز نمود. حالا لازم آمد که پیش از انکه ازین شهر با صفا و داع کنیم از احوال جغرافی و صناعی، و تجاری و تاریخی این شهر شهیر نیز بر قارئین کرام خود بعضی معلومات بیان نمائیم: احوال بیروت جغرافی، تجارت و معارف وصنايع، وتاريخي شهر (بيروت) از شهر های معمور و بزرگ مشهور ممالك عثما نيه میبا شد که در قطعه سوریه واقع و مرکز ولایت بیروتست. این شهر بر يك دماغه که از جبل لبنان جدا شده و در اطراف يك كوانه بحر كه يك نصف دایره تشکیل داده، در يك سطح مایلی مبنی شده است. و در وسط سا حل سوریه در ٣٣ درجه، و ٥٤ دقيقه و ٨١ ثانیه عرض شمالی، و ۳۳ درجه، و ٧ دقیقه و ۸ ثانیه طول شرقی وا قعست. موقع و منظره آن خیلی لطیف و دلنشین است يك سور قديم با برجهاى مربع، الشكل خود، اصل شهر قدیم را احاطه کرده، و در خارج سور و در صحیفه ٦٦ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول سطح مایل جبل بازارها و جاده ها و عمارتهای بسیار منتظم طرز جدید . يك حصه از منظره عمومی شهر بیروت و باغچه ها و قصرها و نزهتگاههای بسیار عالی را مالك است . نفس شهر بیروت بقدر (۱۳۰۰۰۰) هزار نفوس دارد كه از يك ثلث آن بیشتر مسلم و متباقی آن فرقه های مختلف نصارا. و یکمقداری یهود میباشد . زبان همه شان عربیست . صحیفه ۶۷ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول بیروت پیش ازین خیلی کم آب بود اما چند سال پیشتر ازین يك کمپنی انگلیزی از (نهرکلب) بواسطه ماشین ونل آب وافری در شهر آورده درین وقت هیچ خانه و بازار و باغچه نیست که آب نداشته باشد. بعد ازان يك کمپنی فرانسوى يك (لیمان) یعنی حوض لنگرگاه کشتیها وریخته یعنی سرك سنگ بست لب دریا که کشتیها به آن نزدیک شود انشا نموده تجارت ومعموریت بیروت را دو چندان کرده. و چون این لیمان بايك سرك پخته جسیمی که هر نوع عرابه دلیژانس و مال گاوی بران رفت و آمد میتواند با شام مربوط شده از انرو بندرگاه معتبر تمام سوریه بیروت شده است. حتی تجارت عراق. و ایران. وهندوستانرا نیز به این بندرگاه جلب نموده است. (*) اخراجات تجارتی که از بیروت به بیرون میبراید عبارت از ابریشم ، وقوزه، وحيوانات جاندار، وروغن زیتون، و میوه های خشك وتر ، پشم، پنبه ، لیمو، پورتقال ، اسفنج ـ یعنی ابر ـ وپوست واستخوان ، کنجد و دیگر انواع غله است. صنایع نیز در بیروت خیلی مترقیست. فابريك آرد، فابريك نخ سازی ، فابريك یخ سازی ، فابريك های روغن زیتون کشی، وصابون سازی ، ونيز قماشهای ابریشمی ونخی بسیار اعلا بافته میشود در خصوص صنعت زر گری نیز زرگرهای این ولایت در اکثر نمایشگاههای اوروپا مدالها گرفته اند. فابريك مقوا سازی ، وكبريت سازی ، بيروت نیز مشهور است صنعت نجاری ، وسراجی ، ودباغی نیز مترقیست . در خصوص معارف وعلوم ، بيروت ازشهرهای درجه اول ممالك عثمانیه شمرده میشود. على الخصوص در ادبیات عربیه بدرجه که با مصر رقابت (*) على الخصوص که درین وقت خط راه آهن از بیروت تا بشام و از شام تا حجاز وحلب کشیده شده است. و شام و بیروت به تراموایهای الکتریکی و چراغهای الکتریکی مزین و منور گشته صحیفه ٦٨ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول بکندرسیده است. بقدر هشتاده مطبعه های بسیار مکملی در بیروت مو جود است که آثار علمیه وادبیه بسیار نفیس طبع میکند ، از مدت چهل و پنج سالست که بسیاری از کتب فنیه وادبیه عربیه را طبع کرده است . و بقدر بیست اخبارسیاسی وادبی و فنی ورسایل موقوته نشر میشود بقدر پنجاه شصت باب مکتبهای مختلف دولتی ملل مختلفه موجوداست که در همه آنها لسان تحصیل عربی میباشد بزرگترین مکتبها مکتب طبیه امریکاست. احوال تاریخی بیروت شهر بیروت از شهر های بسیار قدیمی ست که از مرکز های تجارتی بسیار بزرگ (فنيكه ئيان) قدیم بود. بعد از ان بدست اسکندررومی درآمد. ودر محاربات ملوك الطوایفی که بعد ازاسکندر بوقوع آمد خراب گردید. وباز ازطرف (رومائیان) سر از نو آباد و تعمیرشد ، ودرا نوقت يك مکتب بزرگ ومشهور (حقوق) دران تأسیس و بنایافت . دراوایل عصرهای میلادی دوبار از زلزله رخنه دار شده بود . ودر زمان خلافت حضرت عمر فاروق رضی الله عنه از طرف ( یزید بن ابی سفیان ) فتح گردید ؛ ولی بعد از چندی باز بدست رومهادرافتاد. ولی درعصر حضرت (معاویه) باز استردادشده بود . در تاریخ ۵۰۳ از طرف اهل صلیب ضبط شد ، ودر سنه ۵۸۳ از طرف سلطان (صلاح الدین) ایوبی بازضمیمه ممالك اسلامی گردید در سنه ٩٦٣ از طرف ياوز سلطان « سليم » بممالك عثمانی ملحق شده . بعده از امرای (دروز) امير فخرالدین که از ( آل شهاب ) بود بیروت راگرفته بعضی تعمیرات دران بعمل آورد که سوربیروت نیز از عمارات اوست. و چون (ابراهیم) پاشای مصری بدولت علیه عثمانیه عصیان نموده سوریه را استیلاکرد دولت عثمانیه بمعاونت کشتیهای جنگئی اوستريا صحيفه ٦٩ سياحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد اول وانگلیز سر دوباره بیروت را گرفته تابحال در زیر ادارۀ حکمرانی شانست. الهم لا يزيل عنه. حالا باز بر سیاحت خود دوام ورزیم : تکت ماچون از قماره های درجۀ اول وابور است از انرو زاز همه جهت اسوده گی وراحت ما بر کمالست. هوا اگر چه قدری بارانیست ولی از طوفان وطلا طم اثری نیست . سواحل دلنشین بیروت ، ودامنه های زمردین فام جبل لبنان خیلی نظر ربایی دارد . علی الخصوص درین وقت که در هوا نیز خیلی لطافت شاعرانه پدیدار است . ابرهای پاره پاره رنگا رنگ آب آلود ، سمارامانند بحریر امواج طوفان اثری جلوه میدهد. گاه گاهی خارقۀ عجیبۀ سماوی قوس قزح نیز پدیدار میشود . وابور ما هر انقدر که از سواحل دلنشین شهر بیروت دوری میگیرد آفتاب جهانتاب نیز همانقدر بعجله گاه افق غربی خود نزدیک میشود ، و مانند يك محبوبۀ نازنين شرمگینی گاهی رخسار دلارای خویش را با چادر ابرها پوشانیده ، و گاهی یك گوشۀ چهرۀ زیبای خود رانشانداده در نقطۀ التصاق ماء وسماغروپ نمود. بحر را يك طبش کمی پدید آمده شعاعات آخرین چراغ دوار رهنمای بندر بیروت نیز از نظار غایب گردید . پردۀ ظلمت شب بحرو سما را فرا گرفت. حضرت بدر بزرگوار نماز شام وخفتن را بر سطح بام قمره های درجۀ اول وابور که با کوچها وارام و چوکیها آراسته ومحل تنفس و هوا خوری وقدم زدن مسافران آن درجه است ادانموده بمعيت شان از زینۀ دالان بزرگ قماره هافرو آمدیم . صحيفه ۷۰ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول دالان خیلی روشن ومزین بود چند نفر مردان و زنان فرنگستانی کسانی بمطالعه و کسانی بقطعه بازی و بعضی به پیانو نوازی سرگرم عوالم خود بودند. خدمتکاران سفره پرداز دالان نیز به ترتیب وتنظیم سفره بزرگ طعام خوری که در وسط دالان موضوعست مشغول بودند . حضرت پدر بقمارهٔ خودشان که نمبر ۶ بردروازهٔ آن نوشته شده بود داخل شدند. دروازه های همه قماره ها ازدا لان باز میشود . قماره نیز بايك چراغ بسيار بزرگی که از سقف آویخته شده روشن میباشد . حضرت پدر فرمود : – فرزند ! اگرچه تکتهای مابا تان گرفته شده ولی خودت میدانی که نشستن من بر سفرهٔ طعام با روسهاو خوردن نان آنها خیلی بعید است. ابو محی الدین را بگو که برای من یکقدری نان و پنیر و چیزی مربا و بقلاوه که باخود دارد درهمین جابیارد. وخودت بر سفره حاضر شده طعام بخور. گفتم – منهم با شما بهمین طعام اکتفا میکنم ، برسفره نمیروم. فرمودند – نی فرزند ! در نظر آنها خود را سرا سر متعصب و متنفر از انها نشان نباید داد . زیرا سراسر از مارم میکنند. حالا نكا یکچند روز هنوز با آنها سر و کار داریم . گفتم – امر از شما است . لهذا حضرت پدر را در قماره گذاشته خودم بر سطح درجهٔ سوم وابور آمدم، وفر مودهٔ پدررا بجا آورده برگشتم . بعد از طعام حضرت پدر بخواب رفتند و من دردالان برآمده در نزديك پیانو كه يك مادام آنرا بکمال مهارت مینواخت نشسته به استماع آن مبهوت ماندم . درین اثنا زنگی که حاضر بودن طعام را اخبار مینمود بنوا ختن آمده همه مسافران بر سر سفره جمع آمدند . بر صدر میز طعام کپتان صحیفه ۷۱ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول بزرگ واپور که يك مرد سرخه میانه بالای تنومند ریش درازی بود جا گرفت ، و در دو طرف اوکپتا نهای دوم و سوم واپور نشستند، وبر دیگر چوکیه هر کس بقرار نمبر قره خود نشستند . چوکی ششم و هفتم برای حضرت پدر و من مخصوص بود. من بر چوکی خود نشستم چوکی ششم خالی ماند . سفره پرداز بمن نزدیکشده بزبان ترکی شکسته خود گفت: — آیا افندی بزرگ نمی آیند ؟ — گفتم نی ! افندی بزرگ پرهیز دارند . طعام بکمال سکونت و خاموشی به انجام رسیده . اکثر مسافرین برای قدم زدن و سیگاره کشیدن بر سطح برآمدند من وقوعات امروزی خودرا تا به اینجا قید روزنامچه نموده، و دروازه قاره را بکمال آهستگی باز کرده و البسه ام را کشیده بر خوابگاه خود که بمقابل خوابگاه حضرت پدر بود بخوابرفتم . روز پنج شنبه ۲۲ شوال واپور مامگر پیش از نیم شب به لنگرگاه ( طرابلس شام ) لنگر انداز اقامت گردیده است . صبح وقت که بیدار شدم واپورراغير متحرك يافتم . بزودی البسه ام را پوشیده بر سطح برآمدم هنوز اول طلوع سپیده دم بود . حضرت پدر برسجاده خودشان در یک کوشه بعبادت مشغول بودند. آهسته از زینه درجه اول به سطح درجه دوم صحیفه ۷۲ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول آمده ابومحی الدین را بیدار کردم وحاضر کردن چای حضرت پدر را امر داده و يك آبدستی گرفته صلوة صبح را ادا نمودم . و چای وشیر معقدی که از پیرت گرفته بودیم با كايك وعسل و پنيريك سفرة حاضر کرده بحضور حضرت پدر حاضر آوردیم . آفتاب جهانتاب بر تختگاه افق لعل فامی که با پرده های سحاب خوش قماش رنگارنگ آراسته شده بود جلوس مینمود . کشتیها ، وقایقها ومعونه های بادبان دار بسیاری که برای مال گرفتن و مال آوردن از بندر گاه طرابلس بسوی واپور مادر آمدن بودند يك بر دیگر سبقت می ورزیدند حضرت پدر فرمودند : - چنان گمان میشود که واپور ماتا بسیار وقتها درینجا توقف داشته باشد . بازهم از کپتان و اپور وقت وميعاد حرکت واپور را خوب بخود معلوم کرده هرگاه وقت باشد يك قایقی بگیر که رفته طرابلس را تماشا کنیم. گفتم - بچشم هر چه تو گویی همان کنم. كپتان و اپور ما در جایی که آنرا (پل قومانده ) میگویند با يك دوربن فرنگی ایستاده ، وبا دوربین بندر طرابلس را نظاره میکرد. خیلی خوش طبع يك آدمی بود ، و بزبان عربی مصری هم يك قدرى ميدانست : از زینه های پل قومانده بالا برامده وكپتا نرا بيكو ضع احترامی مخاطب کرده گفتم : - نهارك سعيد کپتان ! [یعنی روز شما خوش] کپتان - نهرك سايد ! [همان عبارۀ بزبان شکسته] من - آیا از وقت حرکت (قورنیلوف) خبر میدهید که چه وقت لنگر بر می دارد ؟ کپتان - مگر خیال بیرون برامدنرا دارید ؟ صحیفه ۷۳ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول من — بلی کپتان ! کپتان — قورنیلوف بدو بجه بهمه حال حرکت میکند. نیمساعت پیشتر باید که در واپور باشید . این معلومات را گرفته و کپتانر اسلام داده میخواستم که از زینه فرو آیم یکی از مادامها (۱) بمن نزدیکشده بزبان عربی بسیار درست گفت : — اگر گستاخی نباشد ، آیا سوال کرده میتوانم که این ذات عمامه بزرگ که شما بجمعیت او هستید کیست و از کجاست ؟ من— حاشا ، هیچ گستاخی نیست، این ذات یکی از پرنیسهای افغانستان، و بسیار معزز و محترم و توا نگر يك ذاتیست . مادام — شما به او چه میشوید ؟ من — بخدمت ترجمانی شان مأمورم . مادام — البته از مردم استانبول خواهید بود ؟ من — نی از نفس استانبول نیم ولی از اطراف استانبولم !! مادام — عفو بفرمائید افندی ، شمار ا درد سر دادم . من — استغفر الله مادام، لطف فرمودید : اما اگر گستاخی نباشد منهم يك سوال میکنم . مادام — استغفر الله افندی ، يك سوال نی ده سوال کرده میتوانید. من — تشکر میکنم مادام ! از لهجهٔ زبان جناب مادام چنان معلوم میشود که این زبان اصلی فطری شان باشد، آیا همچنین نیست ؟ مادام — بلی من از رومهای اورتودوقس قدس هستم. زبان اصلی من عربیست . زبانهای فرانسوی و رومی و روسی را خوب میدانم. به ( اوده سا ) برای دیدن شوهر خود که در انجا نوکری دارد میروم . از جناب مادام نازك لطیف قدسی بسیار تشکر و منتدار ی کرده و حاضرین را سلام داده بحضور پدر آمدم و کیفیت وقت حرکت واپور را عرض کردم. (۱) مادام کلمه فرانسویست . برای احترام زنانه فرنگستانی استعمال میشود. به انگلیزی مدم — یا — میس میگویند . صحيفه ٧٤ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول فرمودند : به احتساب چار پنج ساعت وقت خود را بخوبی در طرابلس گذرانیده میتوانیم . زود يك قايق تدارك كن ! درین اثنا یکی از قایقچیان که برای مشتری پیدا کردن به واپور آمده بود بمن نزد يك شده گفت : افندی ! اگر خیال بیرون برامدنرا داشته باشید قايق بسيار ظريف درجه اول من حاضر است . من ـ بلی خيال بیرون برامدنرا داریم . ولی بشرط باز گشتن . چونکه محض برای سياحت ميبرايم . قایقچی ـ بهر خدمت تان حاضرم وسعی میکنم که شمارا از خدمت خود ممنون سازم . اگر بفرمائید ره بلدی شمارا هم میکنم . وبازبوقت وزمان حرکت واپور شمارا پس می ارم . من ـ تمام شد . قایقت رابلپ زینه واپور نزديك كن . بخدمت حضرت پدر آمده از حاضر بودن قایق عرض کردم . وبمعیت عالی شان از نرد بان واپور فرو آمده در قایق نشستیم . قایقچی ما (ابو احمد) نام دارد و يك گرگ باران دیده دريا ديده معلوم میشود . بادبان قایق رابکمال مهارت اداره کرده بظرف ده دقیقه مارا بجه (مينا) نام بندر (طرابلس) براورد . پلیس ومأمورين كمرك برلپ اسکله آینده گان و رونده گانرابنظر دقت گرفته آسایش خلق را دیده بانی میکردند . از میان مردمان انبوهی که در اسکله جمع بودند برهنمائی (ابواحمد) در گذشته داخل بازار (مينا) كه يك ناحية مدبر نشینیست شدیم . بازار اگرچه خیلی وسعت نداشت ولی خیلی گرم و پر جوش بازاری بود . گرمی تجارت در هر طرف بازار مشاهده میشد. از بازار برامده از پیش صحیفه ٧٥ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول روی دایرۀ حکومت، مدیرنشینی بیک میدانی برامدیم که مرکز (تراموای) بود. از ابواحمد پرسیدم که «این تراموای بکجا میرود؟» گفت— بشهر طرابلس که باتراموای نیمساعت مسافه دارد میرود. هماندم سه تکت تراموای را گرفته در تراموای نشستیم . تراموای بحرکت افتاد. با سرك راه آهن تراموای يك سرك پختۀ عربه رو نیز برابر رفته است دو طرفۀ این جاده همه باغچه های بسیار لطیف وزنگین لیمو وپورتقال . وامثال آنها محاط بود. روایح لطیف بهار آنها تعطیر مشام جان مینمود . در ظرف نیمساعت تراموای واصل شهر طرابلس شام گردید از تراموای فرو آمده بگشت و گذار شهر آغاز کردیم . شهر طرابلس در کیفیت بازارها و خانه ها ولباس ملی اهالی ، و لهجۀ زبان مردم، و مأکولات بشام خیلی مشابهت و مناسبت بهم میرساند . که به این سبب نسبت آن بشام بیجا نیست . سرای حکومت ، وقلعۀ قدیم طرابلس ومیدان نزهتگاه وبازار های شهررا بقدر یکساعت تراموای که مارا از بندر بشهر رسانیده صحیفه ٧٦ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول گردش کرده در یکی از قهوه خانه های بانشاط آمدیم و ابواحمد را بحاضر کردن يك صحن ( جزمز ) نام کباب ماست دار شامی که دکان آنرا در شهر دیده بودیم امر دادیم . بعد از صرف طعام و قهوه در جامع بزرگ شهر نماز پیشین را بجماعت ادا کرده ، و در تراموای نشسته پس بپینا آمدیم . و يك سبد میوه های متنوعه طرابلسی گرفته به و اپور آمدیم . ابو احمد را زیاده بر اجرت معینش بخشش هم داده رخصت کردیم . و اپور ما تا بساعت سه بأخذ و عطای مال و نفوس در (طرابلس) پرداخته فك لنگر اقامت نمود . هوای نسیم لطیفی که از بیروت تا بطرابلس دروزیدن بود بيك بادمخالفی تحول نموده هر انقدر که و اپور از سواحل جدا شده در بحر ژرف پیش میرفت موجهای بحر نیز بهمان نسبت افزونی و تجسم میورزید ، و روی بحر را چنان بنظر جلوه میداد که گویا تپه های مسلسل زنجیر آسائیست که نوکهای ژروه های آنها پر از برفست . موجها کف برلب افگنده یکی از پی دیگر باو اپور مصادمه مینمودند . و اپور تاب لطمه های امواج شدیده را نداشته بی اختیار مانند مستان بیخود بچپ و راست حرکت مینمود . روی هوا گاهی با ابرهای قسوت انگیزی تیره شده باران شدیدی نیز باریدن میگرفت ، و گاهی ابرهای مظلمیه تاب پر آب رفع شده شعاع شمس جهان آرا احیاکننده دلها میگردید . پیش از غروب هیچکی از مسافرین و اپور را مجال نشستن در زیر خیمه بام سطح قاره های درجه اول نمانده هرکس دردالان زیر جمع آمده بودند . حضرت پدر نماز خفتن را در قاره خود شان ادا کرده بخواب رفتند . در وقت طعام خیلی کم از مسافرین بر سفره جمع آمده صحیفه ٧٧ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول بودند. مرا نیز هیچ اشتهایی بطعام نبود . دريك گوشه دا لان خزید ، بنوشتن این سطر ها پردا ختم . وطوفان خواب باطوفان آب جمع آمده بقماره درآمدم ، والبسه ام را کشیده برخوا بگاه خود که طوفان مانند گهواره اش بچپ و راست برفت و آمدداشت غلطیده بخواب رفتم . حالا چیزی از احوال جغرافی و تاریخی ( طرابلس شام ) که در دا خل حساب سیاحت امروزی ماست بیان نمائیم : احوال طرابلس شام طرابلس شام يك مرکز متصرف نشینی ایست که به ولایت بیروت تابع. و درجهت سواحل شمالی ولایت مذکور واقع است. از بیروت بمسافه ٦٥کیلو متر بجانب شمال شرقی، وبرنهر( ابوعلی)دردا من يك كوه منفردی افتاده. در جائیکه این نهر ابو علی بدریا میریزد (مینا) نام يك ناحیه دارد که بر لب دریا مبنی میباشد ، جمله نفوس شهر و مینا (٢٤٠٠٠) نفوس است. نفس شهر از ساحل بحر بقدر ٣ کیلومتر بالاتر است. يك قلعه کهنه که از زمان اهل صلیب باقیمانده ، و ١٧ جامع شریف، و ٣٨ مدرسه و کتبخانه، و ١٥ خانقاه ويك مکتب اعدادی ، و ٢٢ مکتب دیگر ، و ١٢ كليسا ومنا ستر ويك سرای حکومت سرای حکومت شهر طرابلس شام ومناره ساعت آن صحيفه ۷۸ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول منتظم که به (سرای الست) معروفست ، و بازار بسیار منتظم و پر تجارتی را مالك است . فابریکهای متعدد ابریشم ، و دباغخانه های مکمل ، نیز موجود دارد لنگوته های کمر ابریشمی ، و چادری های ابریشمی زنانه ، و دیگر قماشهای ابریشمی طرابلس شام خیلی مشهور و مقبولست ، صابون سازی . و معمل های بهار نارنج گیری خوبی هم دارد باغچه های بسیار خوبی دارد که از پورتقال و لیموی آن تجارت بسیاری میشود . در اطراف بحر طرابلس اسفنج که در کابل ما آنرا (ابر) میگویند بسیار صید میشود که این تجارت نیز در طرابلس يك نمونه از طرز عمارتهای طرابلس شام جلد اول سیاحتنامه سه قطعه روی زمین صحیفه ۷۹ خیلی مروج است . بلکه مرکز این تجارت طرابلس شمرده میشود. احوال تاریخی طرابلس شام کهنه يك شهریست که از طرف مهاجرین صور ، وصیدا ، وار وادتأسیس و بنا یافته بود . و در انوقت از سه محله مرکب بود که هر کدام آن با قلعه های جداگانه محاط بود . وازا نسبب آنرا (تريپو ليس) نام نهاده بودند که بمعنی (سه بلده) میباشد . در زمان (رومانی ها) و امپراطورهای روم قسطنطنیه خیلی معموریت پیدا کرد. و در دور ظهور اسلام زیاده تر.معمور و آبادان گردید. و بيك کتبخانه بزرگی مالك شده بود. و چون بدست اهل صلیب در امد این کتبخانه قیمتدار احراق بالنار گردید . و در زمان آنها با وجود سوء اداره شان بااوروپا مناسبت پیدا کرده بسی فابریکهای شیشه سازی .و ابریشم کاری ، ودیگر فابریکها کشاده شده بود. از طرف سلطان (صلاح الدین ایوبی) محاصر شده ، واز طرف (قلاون) فتح و استرداد شده است. شهر قدیم طرابلس در همین جا که حالا شهر میباشد نبوده بلکه در انوقتها در ساحل بحر مبنی شده بود که در ینوقت آثار عتیقه آن شهر قدیم در اطراف ناحهٔ (مینا) پدیدار است .نهایت از طرف سلطان (سلیم خان اول) با دیگر ممالك سوریه ضمیمه ممالك عثمانی گردیده است. اللهم لا يزول عنه . نيم شب بود كه بيك طراقة هولناکی از خواب بر جهیدیم مگر طوفان و شورش بحر بدرجهٔ شدت کرده بود که موجهای مدهش در واپو ر میریخت ، و واپو ر آنقدر بچپ و راست و پیش و پس حرکت و جنبش میکرد که کاسه ها ، بشقابها ، وکاردها ، و پنجه ها ، وقاشقها يك نمونه از طرز عمارتهاى طرابلس شام لم وروپا هاى مکمل ن ابریشم قبولست دارد با هم ت بسیار د ل ما آنرا در طرابلس صحیفه ۸۰ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول و دیگر آلات و اسبابهای که در یکی از اوتاقهای سفره پیراها بود و بغفلت تخته پیش روی رفی را که آنها بران موجود بود محکم نکرده بودند همه این اسبابها ریخته و این طراقه هولناك را در قاره ها بوجود آورده است ! خواستم از خوابگاه خود بر خواسته بیرون برایم و ببینم که چه حالست . ولی هنوز قدم خود را نبر داشته بودم که بچنان حرکات غیر اختیاری بطرف مقابل برو رفتم که اگر دستگیر دروازه قاره بدستم نمی آمد به شدت بر حضرت پدر که بر خوابگاه خودشان بودند می افتادم . پدر فرمود — اگر از من میشنوی فرزند ، از خوابگاهت بر مخیز و تا میتوانی سعی کن که بخواب بروی . زیرا در راه رفتن و حرکت کردن در چنین وقت جنبش و بیقراری واپود تهلکه افتادن بی اختیاری ملحوظست . این فرمودۀ شان راعین صواب دانسته پس بر خوا بگاهم غلطیدم . ولی خوابکجاست ! صداهای مزعج پراینتی که از هر جز ،ی از اعضای وابور بر می آمد ، و صریر های مدهشی که از دگلهای وا پور بر میخو است ، و طراقه های هولناکی که از صدمات امواج بالا میشد و حرکات لا یعقلانه واپود خوابم را یکقلم به یغما داد . اما لله الحمد که نه بمن و نه بحضرت پدر سر چرخی، و استفراغی که از دیگر قاره ها صدای غرغرۀ آنرا میشنیدیم پیش نمیشد . نمیدانم که این تابع مزاجست و یا از دیگر چیز است که بعضی مردمانرا این مرض داء البحر پیش میشود ، و بر کسانی این مرض هیچ تأثیر ندارد . پیش ازینهم هر قدر سفر در یائیکه کرده ایم و جنبشهای بسیاری دیده ایم ولی هیچوقت استفراغ نکرده ایم حال آنکه به بعضی آدمها تصادف کرده ایم که اگر ادنا يك صحیفه ۸۱ سیاحتنامهٔ سه قطعهٔ روی زمین جلد اول چلپشی در بحر پیدا شده هیچ سر خود را از بستر بالا کرده نتوانسته اند و پشی هم صفراقی کرده اند . والحاصل گاهی بخواب و گاهی به بیداری در میان این شور و رستاخیزی بسر آورده شب را بصبح رسانیدیم . روز جمعه ۲۳ شوال به بسیار مشقت و در هر حركت بر يك چیزی تکیه زده از خوابگاه خود برخواستم و البسه‌ام را پوشیدم . حضرت پدر به تیمم، و بر جای خود نشسته ادای صلوة صبح را نمودند . فرمودند - چه حال داری فرزند ؟ گفتم – الحمدلله در حال خود هیچ خرابی نمیبینم، اما حال واپور را خراب میبینم . پدر - اندیشه مکن ! من از بسیار وقت بیدارم ، و احوال طوفانرا ملاحظه میکنم . هر شدتی که داشت تا بساعت دوی شب اجرا کرد، ولی بعد از ساعت دو رفته رفته نسبت به اول خوبتر شده میرود. من - الحق همچنین است . بنده هم فرق میبینم ، هر گاه امر حضرت پدر باشد یکبار رفته از ابو محی الدین یك خبری بگیرم که چه حال دارد. فرمودند - بسیار خوب برو . لکن خوب دقت کن که نیفتی. من- انشاءالله دقت میکنم و سعی میکنم که نیفتم خاطر شریف را جمع داشته باشند. صحیفه ۸۲ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول بر دیوار و در تکیه زده زده از قماره برآمدم ، و بهمین منوال از زینه دالان برسطح بالا شدم . چوکیها ، و کوچهای حصیری بام قماره های خودمانرا دیدم که با ریسمانها با کناره ها بسته اند . بسوی بحر نظر کردم . سبحان الله ؟ بحر را آنقدر آماسیده و پرجوش و خروش دیدم که موجهای تپه آسای آن وابور مارا مانند يك پوست پسته گاه آنقدر بلند میکرد که در زیر پای وابور، يك وادی بسیار عمیق و يك گودال جسیمی بنظر میخورد، و چون باز آنموج از زیر وابور میبرآمد ، تابه نزديك كنار خود در آب فرو میرفت ، و درین اثنا اكر يك دو موج باهم مصادمه میکرد آبهای بسیاری در درون وابور بر سطح آن همیریخت و هماندم باز از مجراهای اطراف وابور پس بدریا میریخت . آهسته آهسته و کناره های کنار وابور را گرفته گرفته از زینه سطح درجه اول برسطح درجه دوم فرو آمدم . اگر چه در روی این سطح و اطراف آن پرده های بسیار کلفت و مضبوطی برای استراحت مسافرین کشیده شده ولی بازهم شدت باد ، وریختن آب مسافرین این درجه را بحال بسیار فلاکت اشتمالی درآورده بود . هرکس بربستر خود که برصفه روی انبارخانه وابور گسترده بودند مانند مردگان غیرمتحرك افتاده و تا بسر در زیر لحافها و عباهای خود درآمده بودند . ابو محی الدین برای خوديك جای بسیار محفوظی تدارك كرده بود چونکه با آشپز و قهوه چی وابور راست آمده در دهلیز سر پوشیده که در ما بین قماره های انجنیز، وسرعمله وکپتان سوم و قهوه جی و از یکطرف دیوار ماشین خانه واقع شده بود جایگیر شده هم از باد و سردی محفوظ مانده بود، وهم صحيفة ٨٣ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول کالاو مالزمه ما كولتش تر وخراب نشده بود . گفتم --- چه حال داری ابو محی الدین . ؟ گفت الحمد الله تیارم یاسیدی . آیاسید بزرگ ما چسانند ؟ گفتم --- الحمد الله خوبست . آیا در چنین جای محفوظ که فقط مانند يك قمره راحت دارد چسان ترا گذاشته اند ؟ گفت -- مپرسید ؟ خدا از سبده میوه که از طرابلس آورده بودید راضی باشد . بيك چند دانه کیله و پورتقال که به آشپز باشی و قهوه چی تحفه گویا دادم این نعمت را بدست آوردم ! گفتم --- آفرین ! آیا از طوفان سر چرخ نشدی ؟ گفت --- در اول یکد و بارقی کردم ولی باز بخواب رفته هیچ خبر دار نشدم. درین اثنا کپتان بزرگ واپور از زینه پل قومانده فرو می آمد . ابو محی الدین را گذاشته در پیش روی او رفتم : من --- نهارك سعيد کپتان ! آیا از طوفان چه خبر است ؟ کپتان --- هیچ اندیشه ندارد ، تابوقت ظهر هیچ جنبشی باقی نمیاند. بواقعه که همچنین بود ، رفته رفته در تحريك سكونتى حاصل میشد وقتیکه شمس جهان آراطلوع نمود از ابرهای قوت انگیز یکه روی سما را احاطه کرده بود هیچ اثری باقی نبود . آفتاب حیات بخشا بتابش عاطفت خود مسافرین سطح واپور را زنده کی تازه بخشیده یگان یگان سرهای خود شانرا از زیر لحافها و عباها میبرآوردند ، ولی بسبب جنبش واپور که هنوز دوام داشت مجال حرکت را نداشتند . مسافرینی که در واپور موجوداند از اجناس مختلف تشکیل یافته در قمره های درجه اول که ما دران اقامت گزیدیم دو نفر جوان سیاح ایتالی خیلی خوش طبع و بذله گو ، ويك نفر قونت فرانسوی با مادام صحيفه ٨٤ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول خودش ، ويك جنتلمين انگليزی با مادام خودش . و ما دام قدسی عربی الاصلی که از مکامله خود با او خبر داده بودیم و خود ما اقامت گزین میباشیم . غیر از ما دام قدسی الاصل که در قماره يك نفرینی نمبر (٧) که نزديك قمره ما ومتصل زینه دالانست دیگر همه مسافران در قمره های دو نفری اقامت دارند . در قمره های درجه دوم بجز عیالهای قوماندان بیروت که رفتنی استانبول اند دیگر مسافری نیست. در سطح واپور که درجه سوم گفته میشود مسافرین بسیاری هستند که از انها تنها باعلى بيك نام افندى که در مالیه شام کاتب بود و از خانزاده های (قوزان) میباشد ، و دیگر پسر سید یعقوب خان سفیر (کاشغر) معارفه و مکالمه داریم . رفته رفته جوش و خروش دریا آرام شده میرفت ، واپور نشینانرا نیز جان تازه پیدا میشد. حاضر کردن چای و ناشتای حضرت پدر را بر ابو محی الدین تنبیه کرده بر سطح قماره های خود برامدم حضرت پدر نیز از قمره خود بر سطح قمره بر آمده بر یکی از آرام چوکیها نشسته بودند. چون بنده بخدمتشان رسیدم فرمودند : — ابو محی الدین را دیدی چه حال داشت ؟ من — خوب بود ، و جای خوبی برای خود تدارک کرده بود حالا با چای بحضور خواهد رسید . درین اثنا دیگر مسافرین اوروپی نیز یکان یکان میبرامدند . و هر کدام بيك نظر احترام ومعامله تعظيم كارانه بحضرت پدر نظر کرده کسانی تقدم زدن و بعضی بر چوکیها آرام گرفتن بر سطح بام در جه اول منتشر گشتند . طایفه نسوان در پیش اوروپائیان خیلی معزز و محترم شمرده میشوند . لهذا حضرت پدر نیز این قاعده را رعایت کرده باصر :ان صحيفه ۸۵ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول هم خانه و همسایه بوقار و تمکین، و بامادامهای آنها به التفات ادیبانه شیرین حسن تواضع و معامله متقابله را اجرا میکردند . همه مسافرین همخانه و هم کاسه مادر ینوقت برسطح جمع آمده بودند . ابومحی الدین چای را نیز آورده بود . دو جوان سیاح ایتالی بيك حس تجسس و مراق در پیش ابو محی الدین که چای می انداخت بپا ایستاده اصول انداختن چای را در استکانهای بلوری تماشا میکردند . زیرا این اصول چای نوشیدن را با چای نوشیدن خودشان منافی میدیدند ، چونکه مردم فرنگستان چای را بسیار تیره و سیاه در پیاله های کلان چینی میخورند، و اکثر شیر هم با آن می آمیزانند. ولی چای را در میان پیاله الماس تراش بلورین به اینچنین رنگ یاقوتی مثال چنان معلوم میشد که ندیده باشند . حضرت پدر این وضع حیرت آمیز آنها را دیده ابو محی الدین را به انداختن دو استکان چای امر داده به اشارت به آنها تکلیف نوشیدن کرد مومی الیهم بکمال بشاشت و شطارت قبول کرده بر چوکیها نشستند ، و پیاله ها را گرفته بنوشیدن آغاز نمودند . مادام فرانسوی که با شوهر خود دور تر نشسته بودند بزبان فرانسوی که کمترکی از ان میدانم ازینها پرسید : — آیا ( پونج ) نیست ؟ گفتند — نی نی ، خالص چای بسیار اعلاست ! ( پونج ) يك نوع شراب براندی گرم است . حضرت پدر را ازین سوال و جواب ایشان عرض کردم . فرمودند : — برای رفع شبهۀ شان باید که به آنها نیز بنوشانیم . لهذا دو پیاله چای را در يك پتنوسی نهاده ، و يك بشقاب پسته شوریكه از شام با خود داشتیم با آن ضم و علاوه کرده ابو محی الدین برده در پیش روی صحيفه ٨٦ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول شان نهاد . مادام و موسیوی فرانسوی به اشارتها و وضعیتها کله جنبانیهای تشکرانه کرده چای را نوشیدند . مردمان فرانس و انگلیز در طبایع و اخلاق از همدیگر خیلی فرق و مباینت دارند . فرانسوی ها زود مألوف و مأنوس میشوند . حتی برای الفت ومأنوسيت دايمايك وسیله و بهانه میجویند ، المانها و ایتالی ها نیز همچنین هستند . بخلاف انگلیزها که بدون معارفه و شناسایی با هیچکس الفت و معاشرت نمیکنند ، و اگر بی معارفه به آنها کسی سلام بدهد با انسان بجنگ ایستاده میشوند. والحاصل بحر را رفته رفته سکونت و آرامی حاصل میشد مردمان وابور نشین را نیز حرکت و شطارت پیدا میشد . در میان هم خانه و همسایگان خود تنها مادام قدسی الاصل خود را ندیدم . به اندیشه افتادم . آیا بیمار است ؟ سبحان الله ! حضرت مولانا جلال الدین رومی قدس سره : «همزبانی خویشی و پیوندیست » فرموده که الحق سخنی بسیار صحیح و حکمت آمیز است . با این مادام قدسی منش بسبب همزبانی و یکد و سه بار مکالمه يك الفت و محبتی در دل خود حس میکنم لاجرم بی اختیار به دالان فرو آمدم . در دالان نیز او را ندیدم. دروازۀ قماره اش را آهسته یکد و بار زدم . بصدای بسیار نحیف بزبان فرانسوی جواب داد که : — کیستی ؟ بعربی گفتم — منم مادام ! شما را از دیروز به اینطرف ندیدم ، به اندیشه افتادم . برای احوال پرسی شما آمدم . مادام — تشکر میکنم بیگ ! در ائید . جلد اول سیاحتنامه سه قطعه روی زمین صحیفه ۸۷ پیچ دروازه را تاب داده درامدم . بیچاره در بالا پوش در از خود پیچیده بر خوابگاه خود افتاده بود . رنگش خیلی پریده و سیمای لطیفش را يك زردی استیلا کرده . اطراف چشمان سیاه مژگان بلندش رايك حلقه بنفش رنگی احاطه کرده بود . موهای سیاه غلوی حلقه دارش پریشان و بی آرایش و پراکنده بهر هر طرف دوش و سینه اش پریشان افتاده بود . گفتم - مادام عفو بفرمائید ، از ندیدن شما بسیار پریشان شدم، و چون بسبب همشهری گری و همزبانی بشما يك حس احترامی میپرورانم جرأت کرده برای احوال پرسی شما آمدم . گفت - بسیار ممنون شدم : از وقتیکه و اپور از طرابلس حرکت کرده تا به ایندم سر خود را بالا کرده نتوانسته ام . بسیار مضطریم . گفتم - آيا بيك چیزی احتیاج دارید ، من بهر امر شما حاضرم . اگر امر شما باشد داکتر و اپور را خبر داده بیارم . - نی نی به داکتر احتیاج ندارم . این فرنگها بسیار بیمروت مردماني هستند . هیچیکی از انها تابه ایندم از من نپرسیدند شما بسیار لطفہ کار آدمی هستید . - استغفر الله مادام ! رجا میکنم مرا مخلص و دوستدار خود بشمارید اگر یکقدری بر سطح و اپور برآمده هوای تازه تنفس بکنید خیلی فائده خواهد کرد . من بمعاونت شما حاضرم . - خوب میشود . یکقدری بیرون برائید که توالت و لباس خود را انتظام بدهم . اطاعت کرده بیرون برآمدم . و در دالان بقم زدن انتظار اور اکشیدم . بعد ازده دقیقه دروازه قمره بازه شده مادام برآمد بشتاب پیشش صحيفه ۸۸ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلد اول دویده بازوی خود را تقدیم کردم . مادام دست خود را ببازویم انداخته به آهستگی برزینه بالا برآمدیم. بیچاره به بسیار زحمت بالا میشد ، ودستش در زیر بغلم میلرزید . بکمال احتیاط بر یکی از آرام چوکیها نشاندمش . حضرت پدر پرسیدند که : -- این بیچاره را چه شده ؟ از کیفیت عرض کردم. برو افسوس ، ومرا تحسین فرمودند ، و ابومحی الدین را بساختن يك گلاس شربت لیمو امر نمودند. شربت را بمادام تقدیم کردم ، یکچند نفس نوشیده گفت : -- تشکر میکنم . راحت کردم ! نمیدانم که بچه صورت مقابلهٔ لطف شما را بجا آرم ! گفتم -- هیچ حاجت تشکر نیست ، وظیفه انسانیت همین است که هرکس به اجرای آن مجبور است . حسن توجه والتفات شما هزار چندان مقابله ومکافات آنرا بمن بخشیده است . والحاصل امروز را بعد از پیشین بيك هوای خوشی بشام رسانیدیم . حضرت پدر از سر شام بقمارهٔ خود تشریف بردند . طعام شام خود شانرا که عبارت ازيك شور بای مرغ بود درقمره تناول فرمودند و تا بوقت نماز خفتن بقراءت کلام مجید مشغول شده بعده از نماز خفتن بخواب رفتند . من در دالان آمده دريك کوشه نشستم . زن کپتان و اپور، پیانورا بکمال مهارت مینواخت ، و دو سیاح ایتالی در خواندن با او هم آواز شده يك نشاط بی اندازه بهم میرسانید . تا بوقت حاضر شدن طعام که ۹ بجهٔ شب ساعت مقرری هروقته آنست به استماع ساز و نواز بسر آورده صحیفه ۸۹ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول بنواختن زنگ طعام همه مسافرین بر گرد سفره طعام جمع آمدند ، و منهم بکمال اشتها طعام خودرا در مقابل مادام قدسی نشسته و سوالهای او را که در باب احوال افغانستان وشام مینمود جواب داده طعام شام را به انجام رسانیدیم . وبعداز طعام بر سطح واپو بر آمده و یکقدری قدم زده ، واین سطرها را نوشته بقمره آمده بخواب راحت رفتم . روز شنبه ٢٤ شوال امروز نمیدانم از چه سبب است بسیار ناوقت از خواب برخواستم . وقتی که بالا برآمدم حضرت پدر از یکساعت پیشتر چای و ناشتای خودرا تناول فرموده بودند . حضرت پدر پرسید که : - فرزند مرا به اندیشه انداختی . چرا اینقدر ناوقت برخواستی انشاء الله بیمار نیستی ؟ گفتم - الحمد الله بیمار نیستم ، ولی خواب بر من غلبه کرده وقت تر بیدار نشدم . فرمودند - آیا چای نوشیده ؟ گفتم - نخورده ام . اگر امر بفرمایند رفته ابو محی الدین را بگویم که چای بسازد . فرمودند - برو ، برای طعام چاشت من پختن یکچند دانه تخم را نیز تنبیه کن . صحيفه ۹۰ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول برسطح دوم واپور آمده ابومحی الدین را بساختن چای امر دادم ويكچادری باعلى بيك و پسر سيد يعقوب خان کاشغری نشسته چای خودرابا آنها خوردم. و باز برسطح آمده بحضور حضرت پدر نشستم . فرمودند : - چای نوشیدی فرزند ؟ بلی نوشیدم . فرمودند - امروز بعد از فراغت عبادت خالق یگانه بحر وبر بسوی موجهاي آب نظر كرده يك غزل تازه و تری از طبعم سربرزد بشنو که بخوانم. - سراپا گوشم مرحمت فرمائید : ( غزل ) موج را دانی چرا هردم رود بر روی آب بهر استقبال حيرت ميدود بر روی آب تاکه از شور وشر طوفان دریا وارهد موج خودرا سوی ساحل میکشد برروی آب بسکه طوفان خطر زین بحر جوشد دمبدم موج آفت از پی هم میرسد برروی آب در هوای میکشی هر دم حباب پوچ مغز کاسة خالی خودرا مینهد برروی آب عزت و بیعزتی در هر کجانظاهر شود در بود در زیر آب وخس بود برروی آب گر نمی کنم از یم لطفش بدریا دررسد بحربشت قطره از خجلت خزد برروی آب صحیفه ۹۱ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول بردماغیم اگر بوی منى لطفش خورد موج بخود ترزبدستان فند بر روی آب در هوای گوهروصالش بدریای طلب (طرزی) همچون موج بیخود میدود بر روی آب هزارها تحسینها کردم. والحق شایان تحسین و آفرین يك غزل وصف الحال تصوفى مآبی بود. بعدازان حضرت پدر به اطراف نظر کرده فرمودند: — در افق جهت شمالی بعضی کوها معلوم میشود، آیا به (ازمیر) نزديك شده باشیم؟ — از قرار حساب فردا باید به از میر برسیم. این خشکه که دیده میشود شاید یکی از جزیره های بحر سفید باشد! درین اثنا کپتان اول واپور از وظیفه خود فارغ شده و از پلقه مانده فرو آمده به اینطرف می آمد. چون بر سطح که ما بران بودیم رسید بر خواسته از کیفیت خشکه مذکوری که بطرف شمال غربی پدیدار بود سوال کردم. گفت — جزیره (رودوس) است. گفتم — آیا (قور نیلوف) در رودوس لنگر خواهد انداخت؟ گفت — نی، در رودوس کار ندارد. فردا بوقت پیشین در (ازمیر) لنگر می اندازد. تشکر کرده بحضور حضرت پدر آمدم، و کیفیت را عرض کردم. درینوقت در یا بنهایت آرامی و سکونت است. سطح بحر چنان بنظر می آید که گویا بايك اطلس لاجوردی براق ساده مفروش شده باشد. حضرت پدر برای استراحت به قمره خود فرو آمدند من تابوقت صحیفه ۹۲ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول عصر با مادام قدسی و دو جوان ایتالی بمکالمه های هر در و هر رهگذر در حالتیکه وظیفه ترجمانی را جناب مادام ایفا مینمود بسر آوردیم . مگر این دو جوان ایتالی از گروه (موسیونر) بودند . موسیونر ، مردمانی را میگویند که بزمره رهبان منسوب اند، وبظاهر در لباس خدمت ، در راه نشر دین نصرانیت و در باطن برای کاشتن تخم پولیتیک سیاستی دولتی که به آن تابعند بهر هر طرف دنیا منتشر میشوند . خدمتهائیکه گروه مسیونرها برای دولتها وملتهای خود کرده اند بیحد و بیحساب است . شرط یگانه موسیونری بسیار عالم متفنن ، وسیاسی شناس همچون جن بودن آنهاست که اکثراً آنها فدایی وار در راه ا بخدمت از وطن خود میبرایند . این دو موسیونر ایتالی برای اینخدمت از مدت پنجسا است که در ممالك (حبشستان) ودیگر سواحل افریقا گشت وگذار کرده اند ، وحالا بملك خود بر میگردند . مکالمه ما و آنها اول از پرسیدن احوالهای ممالک افغانستان وهندوستان که آنها از من میپرسیدند ، واحوال ممالك ایتالیارا که من از و میپرسیدم منحصر بود . ولی رفته رفته طرز مکالمه بمباحثه منجر گردید . زیرا موسیونر ایتالی مادام را مخاطب نموده گفت : - شکر کن مادام که شوهرت عرب یا ترك یا ایرانی و یا افغانی نبود ، وگرنه با چهار انفاق و یکچند صورتی چسان گذران میکردی ؟ مادام قدسی منش بمن اینسخن موسیونر را ترجمه کرده گفت : - حقیقتاً زنهای مسلمانها بسیار مغدور ومظلوم يك مخلوق میباشند . گفتم - اینچنین نیست مادام ! شریعت ما حقوق زنها را بسیار محفوظ داشته ، و هر گونه مراعات وخاطرداری ، آنها را بما امر نموده ، ومارا صحيفه ۹۳ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول برهمه گونه اسباب راحت ، وحاضر کردن مایحتاج معیشت آنها مکلف ساخته است . گفتند – زهی مراعات وخاطر داری ! آیا برای يك زن بیشتر ازین عذاب ، وبدتر ازین معیشت چه تصور شودکه شوهر خود را در آغوش دیگرزنی به بیند ؟ گفتم – شما از حقیقت مسئله واقف نیستید . دین ما مارا هیچگاه بر گرفتن چار زن بصورت قطعی امرننموده ، يعنی يك مرد مسلمان ديناً به این مجبور نیست که حکماً چارزن بگیرد ، بلکه امر شرعی چنین است که اگر یک شخصی عدالت نتواند هیچگاه ازيك زن بيشتر نگیرد ، واگربگیرد گنهگار خواهد بود. وچون این عدالت ممکن نیست از يك زن بیشترگرفتن هیچوقت جایز نیست . گفتند – هر گاه چنین میبود که شما میگوئید میبایست که هیچ مسلمان از یک زن بیشتر زن نمیگرفت حالا آنکه خودمن بصدهامسلمان را درمصر ودیگرجاها دیده‌ام که سه چارزن دارند . گفتم – این مسئله چارزن گرفتن یک جواز شرعیست که بر اسباب بسیاری مبنی میباشد، وبسی شرطها دارد ولی اکثر مردمان بنابرشهوات نفسانیۀ خود شان از همین جواز استفاده کرده و در پی خوب وبد آن نگشته برین کار اقدام نموده‌اند . مادام قدسى بيك وضع افسوس کنانه بمن نظر کرده گفت : – ای کاش که همین جواز هم نمیبود ! گفتم – مادام ، این جواز در اوایل ظهور اسلام داده شده بود که در انوقت مسلمانها کم بودند ، واکثر مردان بفتوحات وغزوات میرفتند وشهید میشد ند ، وازانسبب زنان بسیاری بیوایه و بی حمایه میماندند . لہذا در انوقت صحيفه ٩٤ سياحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد اول این جواز داده شد تا هم زنان بیچاره صیانت و حمایت شوند، و هم ذریت افزونی گیرد. با وجود آنهم عدالت را شرط اعظم قرار داده بودند و چون در آنوقت اخلاق اهالی بسیار صاف و خوب، و احکام دینی خیلی متین و مستحکم بود مسئلۀ عدالت ممکن الاجرا بود. حالانکه در ینوقت چون عدالت مادی و معنوی برای انسانها خیلی نادر و شاذ میسر میشود از انرو مسلمانها در زیر حکم این آیۀ کریمه میباشند که (فان خفتم الا تعدلو فواحدة). گفتند ـ بهر صورت که باشد این جواز تعدد ازدواج زنان مسلمانانرا همیشه در زیر تهلکه دارد باز هم میگویم که مادام بسیار شکر کند که بسایۀ دین مسیح ازین تهلکۀ خلاف طبیعت آزاد است. گفتم ـ اوه! من تاحال باشما شرعی سخن میگفتم و چون شما کلام را بر طبیعت آوردید، و تعدد ازدواج را خلاف طبیعت گفتید. نهم مجبور شدم که از طبیعت باشما حرف بزنم. آیا در عالم طبیعت نمی بینید که چنانچه جنس کبوتر بايك ماده گذران میکند جنس خروس بايك ماده نی بلكه يك خروس ده دوازده ماکیانرا در عهده میگیرد؟ پس درینجا خلاف طبیعت چه چیز است؟ ناتوریل، یعنی طبیعت انسانها نیز تابع حکم همین قانونست. آب، هوا، مزاج هر مملکت، جدا جدا خاصیت و طبیعت دارد. ممالک عربستان همین خاصیت و طبیعت را مالك است که مردا را قوت باهیه زیاده تر میبخشد نسبت بزنان. پس اگر حضرت (محمد) صلی الله علیه و آله و سلم که شما هم (حاشا) بر حکیم سیاسی شناسی بودن آن قایل هستید هرگاه این مسئله را از همین نقطه در زیر نظر دقت گرفته این حکم تعدد ازدواج را داده باشد چه باك دارد؟ آیا نمیبینید که در بعضی حیوانات طبیعت جنس نسوانرا و در بعضی حیوانات جنس رجال را قوت، فعالیت باهیه می بخشد؟ هرگاه صحیفه ٩٥ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول اختلاف طبایع انسانها را در زیر نظر تدقیق ومطالعه درارید هیچگاه تعدد ازدواج رجال را باتعدد ازدواج نسوان مغایر طبیعت نخواهید یافت زیرا چنانچه شمایان مانند کبوتر بيك زوجه قناعت کرده اید وموجب تعجب ما نمیشود ، شما هم بر چار زن گرفتن خروس مانند ما تعجب نکنید . حالا که مردمان اروپائیان شما را نیز بدیگر نوع يك تعدد ازدواجی مبتلا می بینم . – ( متعجبانه ) چه ؟ در اروپا تعدد ازدواج ؟ – بلی ! آیا کدام مردی در اروپا دیده میشود که بقدر وسع قدرت و ثروت خود از يك ( مترس ) تا ده مترس ( ١ ) نداشته باشد . – اوه ! شما هم چه چیزها میگوئید . مترس بازی را با تعدد ازدواج چه مناسبت ؟ – بسیار مناسبت ! مترس گرفتن يك تعدد ازدواج غیر مشروع میباشد که چون در دین ما زنا قطعیاً ممنوع است ، از انسبب برای وقوع نیافتن زنا تا چهار زن گرفتن جواز شرعی داده شده است که آنهم بر همان شرایطی موقوفست که در فوق بیان شد. حالا نکه شما اروپائیان باربار بیشتر از ما به تعدد ازدواج گرفتارید و بخود خبر ندارید . درینجا هر دو موسیو بزبان خود در مابین خود شان بمباحثه افتادند . از مادام پرسیدم که : – چه میگویند ؟ گفت – به تردد افتاده اند ، و در مناسبات مترس با تعدد ازدواج گفتگو دارند : گفتم – رجا میکنم ، به اینها بگوئید که در بعضی جزایر هند يك (١) مترس یار و یار بازی را میگویند . هر مترس اروپائیان خیلی بیشتر از زن منکوحه اش از جهت خانه و لباس و عرابه و غیره مخارج و مصارف دارد . صحيفه ٩٦ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول طایفه موجود است که چهار مرد به ازدواج بايك زن اکتفا میکنند. آیا در باب این قانون طبیعت آقای موسیونرها چه می فرمایند ؟ مادام قدسی نژاد بقهقهه آمده سخن مرا به ایشان ترجمه کرد. گفتند — شما (ناتورالیست) هستید، از انرو مباحثه ماباشما نیست. اینرا گفته برخاستند . وقت هم بشام رسیده بود . منهم بر خواسته مادام را گفتم : — شماهنوز نشسته اید مادام ؟ گفت — نی ، هوا بسردی میوزد منهم در دالان میروم . پس هر دو براه فرو آمدیم . در راه آهسته بمن گفت : — بسیار ممنون شدم که این موسیونرهای كاتوليك را ملامت كرديد. مادام در قمره خود درامد منهم بحضور حضرت پد‌ر در قمره آمده منتظر امرشان شدم . فرمودند که : — خانه سامان قمره آمده بعضی چیزها بزبان خود بمن گفت من ندانستم که چه میگوید تو بخود معلوم کن که چه میخواهد . از قمره برآمده خانه سامان خودمانراکه ( هانری ) نام داشت جستجو کردم . اما درهیچ جا او را نیافتم . بالابر آمده دیدم که در طرف قمره های درجه دوم گردش دارد. از سطح درجه اول فرو آمده بر سطح درجه دوم بسوی اور وان شدم، وازو پرسیدم که بحضرت پد‌ر چه مقصد عرض کرده باشد، از فحوای کلامش چنان معلوم شد که گویاکپتان اورا ازقمره‌های درجه اول رانده بدرجه دومش انداخته و ازینسبب خیلی مایوس ودلگیر شده ، ازمسافران درجه اول رجا میکند که در حق اوبخوبی شهادت بدهند که پس بدرجه اول مقرر شود . والحاصل این معلوماترا ازو گرفته وابومحی الدین را به آوردن طعام صحیفه ۹۷ سیاحتنامهٔ سه قطعه روی زمین جلد اول شام حضرت پدر را امر داده بحضورشان آمدم و مقصد خانه سامان را عرض کردم . فرمودند : - اگر ممکن باشد چارهٔ تسویهٔ آنرا بکن . بعد از انکه حضرت پدر طعام شام خود را تناول فرموده بخواب رفتند در دالان آمده نشستم دیگر مسافران نیز همه جمع آمده بودند . مادام قدسی نژاد را از کیفیت عرض خانه سامان بیان کرده درینباب توسط او را نیز رجا کردم . گفت - بلی . هانری خیلی با تربیه يك خدمتگاریست بمن هم در بخصوص رجا کرده . اما نمیدانم که قباحتش چیست که کپتان او را از نجا رانده است . گفتم - قباحتش بما و شما لازم نیست مادام . چون او بما و شما التجا کرده باید كه يك سخنی خیر درباب او صرف کنیم اگر شد شد و اگر نشد وظیفهٔ خود را ایفا کرده خواهیم بود . گفت - من سعی میکنم که زن کپتانرا نیز با خود درینباب شريك سازم . بلکه قونتس فرانسوی و مادام جنتلمن انگلیزی را نیز با خود شريك میسازم . اینرا گفته از پهلوی من برخاست . و در نزد مادام فرانسوی که بمطالعهٔ کتاب مشغول بود برفت . و یکقدری با او سخن گفته باز نزد من آمده گفت : - خاطر جمع باشید گمان میبرم که ( هانری ) امشب پس بر سر خدمت خود باز گردد . درین اثنا زنگ طعام نواخته شده همهٔ مسافرین بر سفره جمع آمدند موسیو نرهای ایتالی به خوش طبعیها و بذله گوئیها وقت سفره نشینانرا صحیفه ۹۸ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول خوش میکرد. قونتس فرانسوی که يك زن بسیار لطیف المنظر خوش طبع شیرین زبانی بود کپتانرا مخاطب نموده بیکوضع دلر بایانه گفت : — موسیوکپتان ! آیا از قباحت (هانری) خانه سامان سوال کرده میتوانم که چرا موجب دل آزرده کشی شما از و شده باشد ؟ کپتان — اوه ! هانری ، در وظیفه خود بسیار تکاسل میورزید . قونتس — هرگاه تکاسل او در خدمت ما مسافران باشد هیچیکی از ما در خدمت او قصور ندیده ایم، واز و راضی هستیم . آیا همچنین نیست مادامها ، موسیوها ؟ همه مسافران بيك زبان گفتند — بلی بلی ، حق همین است که فر مودید قونتس ! جاذبه حسن و شیرینی کلام قونتس . و شهادت همه مسافران همین نتیجه را بخشید که ( هانری ) باز بر خدمت سابقه خود مقرر گردید . بعد از طعام برای قدم زدن همه مسافرین پراگنده شدند. منهم با مادام قدسی نژاد بر سطح برآمدم و بنا بر تکلیف مادام بر یک کوچی نشستیم مادام بسخن آغاز کرده گفت : — افندی ! يك امشب باشمادرین و ابور هم خانه ام، و فردا از همدیگر وداع خواهیم کرد ! از ینسخن بی اختیاريك رعشه در وجود خودحس کردم و به حیرت بسوی او دیده گفتم : — آیا وداع خواهیم کرد : گفت — بلی ، چونکه این وابور از ( از میر) بسوی ( پره ) و ( سلانيك ) میرود. و بعد از آن به استانبول آمده به ( اوده سا ) میرود. حالا که من در ازمیر فرو آمده با دیگر وابور همین کمپنی یکسر صحيفة ۹۹ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول به اوده سارفتن میخواهم. گفتم – این خبر خیلی دهشت آوريك خبر يست مادام ! من چنان گمان داشتم که هنوز یکچند روز دیگر نیز بشرف صحبت شما کامیاب خواهم بود . گفت – منهم همین آرزو را داشتم ، ولی چه باید کرد ایجاب مصلحت هم چنین اقتضا میکند گفتم – آیا ممکن نیست که با همین واپور به اوده سابروید ؟ گفت – نی ، زیرا اگر با این واپور بروم ده روز بعد باید که در اوده سا برسم که تا به آنقدر مدت شوهرم به ( پتر سبورغ ) خواهد رفت ، و این سفر من بیهوده خواهد شد . گفتم – آه ما دام ! شیرینترین ایام حیاتم همین چند روزی بود که درین واپور با شما گذرانیده ام . هزار افسوس که آنهم مانند خواب و خیالی بود که گذشت . که میداند که باز شما را کجا خواهم دید ؟ گفت – آیا شما در شام سکونت ندارید ؟ گفتم – بلی . گفت – ممکنست که یکوقتی در شام بیایم ، وملاقات ما و شما نصیب شود . یا آنکه شما یکوقتی در قدس بیائید و با هم به بینیم . و یا آنکه بواسطه قلم با هم مخابره کنیم . لهذا باید که از نام ونشان وپته و عنوان همدیگر واقف باشیم . مادام اینرا گفته از جیب خود يك كتابچه كوچك جیبی برآورد ، ويك ورق سفید آنرا پیدا کرد، و کتابچه را بمن داده گفت : مهربانی کرده درینجا نام و شهرت خود را قید و ثبت نمائید . کتابچه را گرفته نام وپته وعنوان خود را دران تحریر کردم . و صحیفه ۱۰۰ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول کتابچه خود را نیز تقدیم کرده تحریر کردن نام و نشان خودش رجا نمودم. مادام لطیف الاندام قدسی اتسام خوش ابتسام در کتابچه من این کلمات را قید و ثبت نمود: - سلمی آرنستی - معلمه زبان فرانسوی در مکتب لازاریست بنات در قدس شریف والحاصل تا به یکنیم بجه شب با جناب مادام سلمی آرنستی در انجا مانده بدالان فرو آمدیم، و از همدیگر وداع بسیار پر سوزی کرده بقمره خود داخل شدم، و به بسیار آهستگی البسه ام را کشیده بر خواب گاه خود غلطیدم . -- § -- روز یکشنبه ٢۵ شوال دیشب اگر بگویم که هیچ خواب نکرده ام مبالغه نخواهد بود . دوساعت بطلوع فجر باقی بود که حضرت پدر بزرگوارم را دیدم که از خوابگاه خود بقرار عادت مستمری خود شان برخواستند، ومشغول وظیفه خود شدند منهم گاه بیدار و گاه خواب شب را بسر آورده صبح وقت خوابگاهم را ترك داده و وضو گرفته نماز صبح را اداء و ابو محی الدین را بیدار کرده اوامر لازمه را عطا نمودم . واپور ما بايك هوای خوشی رفته در سواحل ولایت ( آیدین) صحیفه ۱۰۱ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول تقرب میورزید . لطافت و نظافت قصبه ها و قریه ها ، و سبزی و خرمی تپه ها و کوهها که واپور ما از نزديك آن ها میگذشت دلها را نشاط بی اندازه و انبساط فوق العاده میرسانید . چای و ناشتای صبح را با حضرت پدر به بسیار نشاط و خرمی بر سطح واپور صرف نمودیم . حضرت پدر بزرگوارم را امروز خیلی بشاشت و سروری حاصل بود، و دو غزل بسیار غرائی که بسلك نظم آورده بودند خواندند . الحق که از مضامین بدیعه آن مرا نیز حظ و سرور وافری دستداده تحسینها و آفرینها نمودم . ساعت هشت روز بود که واپورما داخل دروازه حوض ( لیمان ) یعنی لنگرگاه پخته کاری بسیار منتظم ( از میر ) که مرکز ولایت ( آیدین ) است گردیده در پیش ( ریختم ) یعنی سرك سنگ بست بازار بزرگ شهر لنگرانداز اقامت گردید . این هفتم بار است که رفت و آمد این سیاح عاجز برین بندرگاه شهیر بوقوع می آید که گاهی تنها و گاهی بمعیت ذی سعادت حضرت پدر برای رفت و آمد استانبول پیش آمده است . مردمانی که فرو آمدنی اینجا بودند به جمع آوری اسباب و کالای خود شدند . از جمله مادام قدسی نژاد ما نیز با بکس و اسباب خود حاضر و آماده حرکت بود . حضرت پدر پرسیدند که : ـ این آشنای ما هم درینجا میفراید ؟ گفتم ـ بلی ، با دیگر واپور به اوده سا میرود . درین اثنا يك قوميسر پولیس بواپور آمده مسافران واپورنشین را در زیر نظر دقت و تفتیش میداشت . خوفناکی و احتیاط کاری حضرت صحیفه ۱۰۲ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول سلطان ( عبدالحمید خان ) در هر بندر همین قاعده تفتیش و معاینه را برای آینده گان و رونده گان از طرف پولیس و خفیه ها اجرا میدارد که مبادا اشخاص و اوراق مضره موجود باشد . مگر وضع و قیافت حضرت پدر نیز نظر تفتیش و دقت قومیسر را جلب نمود که آمده بيك وضع احترامی سلام داد ، وقلم و کتابچهٔ خود را کشیده از نام و نشان و از کجا آمدن و بکجا رفتن ما یگان یگان سوال کردن و نوشتن آغاز نهاد . منهم بنا بر وظیفهٔ ترجمانی جوابهای لازمی آنرا دادم ، ولی جناب قومیسر به این هم اکتفا نکرده از مقصد و مراد رفتن ما به استانبول نیز بنای سوال کردنرا گذاشت . گفتم — قومیسر افندی ، عفو بفر مائید ، برای نزاکت بهمین قدر سوالهای شما جواب دادم. حالا انکه از مقصد ما هیچ حق سوال را ندارید. گفت — من خارج وظیفهٔ خود حرکت نکرده ام همه این سوالها دا خل وظیفهٔ منست . دیدم که سوال و جواب بطول می انجامد لہذا از دست قومیسر گرفته و بیکسو کشیده گفتم : — افندی ! اگر شما آدم را دیده و از علایم خارجی آن بر عنوان با طتنی آن استدلالات اجرا کنید بوظیفهٔ خود بهتر خدمت کرده خواهید بود . بفرمائید این کاغذرا بخوانید تا بخوبی خاطر جمع شوید . اینرا گفته و توصیه نامهٔ والی ولایت سوریه عثمان پاشا را که در باب رعایت و معاونت حضرت پدر بروزیر داخلیه داده بود بدستش دادم . بعد از انکه مطالعه نمود، در وضع وحركات جناب قوميسر يك تغير و تبدلی پیش آمده گفت : — عفو بفرمائید افندی ! اگر قصوری کرده باشم از حضرت سردار عذر صحیفه ۱۰۳ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول مرا بخواهید و مرا به هر امر و خدمت شان حاضر و آماده بدانید . بحضرت پدر گفتنی اورا ترجمه کردم فرمودند : — من هیچ قصوری ازو ندیده ام . آیا از چه سبب اعتذار میکند ؟ لهذا از محاوره خود با او حکایه کردم . تبسم کرده فرمودند که : — قباحت این بیچاره نیست . حضرت سلطان المعظم ما همه حواس خمس خود را تنها برقوه سامعه خود حصر نموده است . ازینسبب است که اینها خدمت گوش او را میکنند ، حالا نکه ( شنیده کی بود مانند دیده ) . قومیسر پولیس به بسیار تواضع سلام داده برفت . درین اثنا همه مسافران کشتی نشین از واپور میبرآمدند . مادام قادسى نيز يك قايق تدا رك كرده ، و باحضرت پدر مراسم وداعیه رابجا آورده واپور قورنیلوف را ترك نمود ، تا بسر زینه او را مشایعت نمودم ، و بار بار با هم دست داده ، و از فراموش نکردن همدیگر خود یکدیگر را تأمین و خاطر جمعی داده وداع نمودیم . حضرت پدر فرمودند : — آیا میدانی که واپور ما تابکی درینجا توقف میکند ؟ گفتم — بلی ، صبح از کپتان شنیدم که بوقت عصر یعنی به پنج بجه حرکت میکند . فرمودند — اگر چه از میر رایش زاین نیز دیده ایم و لی ازینکه تا بعصر درواپور باشیم بهتر آنستکه در شهر يك سیاحتی اجرا نمائیم . گفتم — بسیار خوب میشود اگر امر باشد قايق تدارك كنم . فرمودند — بلی ، يك قايق تدارك كن . در واپورقایقچیان بسیاری برای پیدا کردن مشتری آمده بودند ، قایق را حاضر کردم . بجمعیت حضرت پدر در قایق نشسته به بندر برآمدیم . صحيفه ١٠٤ سياحتنامه قطعه روی زمین جلد اول بر لب زینه سرك بندر قوميسريكه در واپور آمده بود ايستاده بود، به بسيار عزت و احترام پيش آمده رجا کرد که يك پياله چای در او تاق او که در دایرهٔ پاسپورت بندر است بنوشیم . حضرت پدر قبول فرموده در او تاق او که همانجا بود رفتیم ، ویكقدری در انجا آرام کرده و يك پياله چای نوشيده حضرت پدر خواهش گردش شهر را فرمودند . قوميسر افندی یك نفر پولیس را بحاضر کردن عرابه امر داده ، و يك پولیس را برهنمائی مقرر کرده در عرابه نشستیم ، وبقدر دو سه ساعت داخل وخارج شهر را گشت و گذار کرده ، ودر محلهٔ عثمانی آمده دريك لوقانطهٔ اسلام صرف طعام چاشت را کرده ، ودر جامع بزرگ بسیار عالیی که مشهور به [ جامع عيسى ] ست صلوة ظهر را ادا کرده پس بواپور عودت کرديم. احوال ازمير این شهر شهر بی نظیر ( ازمير ) از بزرگترین ، و معمورترين و مقبول ترین شهرهای آسیای عثمانیست که بعد از ( استانبول ) به این رونق وزينت شهری در ممالك عثمانی نیست . این شهر دلپذير مرکز ولایت ( آیدین) است که در نهایت خلیج همنام خود در ٣٨ درجه و ٢٤ دقیقه عرض شمالی ، و ٢٤ درجه و ٥٢ دقیقه طول غربی واز استانبول به بحر ( ٤٣٠) کيلو متر بسوى جنوب غربی واقعست . اين شهر بقدر ( ٣٥٠٠٠٠٠ ) نفوس دارد که نصف آن مسلمان ترك ، وباقى آن روم نصارا ، ويهودى ، وسه چهار هزار اورو پایي میبا شند . وبسبب تمديديافتن راههای آهن اهميت تجاریه ، وافزونی نفوس آن روز بروز ترقى میکند . على الخصوص ( ليمان ) يعنى حوض لنگرگاه قلعه ما نند بسيار متين آن که بصدها واپور و ديگر سفاين تجاريه دران صحیفه ١٠٥ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول میکنجد تجارت وزینت این شهر را بدرجهٔ اعلا رسانیده است . این حوض یا قلعهٔ بحری تقریباً بقدر يك كیلومتر مربع چارگوشه يك قلعهٔ سنگیٔ بسیار متینی است که از چار طرف بايك دیوار سنگ بست جاده (ریتم) که دلگشاترین وفرح افزاترین جادههای ازمیر است محکمی احاطه شده ، روی این دیوار عبارت از سرك بسیار منتظمیست صحیفه ١٠٦ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول که از سه طرف بقدر ده ده متر عرض دارد ، واز طرف شهر با (ریختم) یعنی جاده منتظمی که بیست و پنج متر عرض را مالك است و بقدر چار کیلو متر بشكل قوسی همه خلیج ازمیر را در بر گرفته است محاط میباشد ، کشتیها از يك دروازه عریضی داخل این حوض میشوند . در جهت جنوب شرقی شهر يك تپه بلند وسبز و خرمی ، و بران تپه يك قلعه بسیار قدیم و متینی مبنیست ، يك قسم شهر بر دامنه این تپه ويك قسم آن در زمین هموار تا بساحل بحر ممدود شده است که منظره عمومی آن خیلی دلربا وخوشما میباشد . دلک็اتر ، وفرح افزا ترین جاده ها و جاهای ازمیر همین ریختم ساحل بحر است که بشکل قوسی بر همه ساحل خلیج ممدود شده رفته است . این ریختم از یکطرف بالبحر ، واز يكطرف باعمارات بسیار بلند ودلنشینی که زیر آنها همه کی دکانها وقهوه خانه ها وطعماخانه ها ، وتماشاخانه های بسیار دلنشین فرح افزای میباشد محاط است . باغچه های ملتی ، وتیاتر خانه های منتظمی را نیز مالك است . خطهای راه آهن ریل ، وتراموای بر هر طرف شهر گردش کرده ، وهمه دهات وقصبه های اطراف شهر را به آن مربوط داشته است در درون شهر يك بازار سر پوشیده قوس دارسنگینی بسیار منتظم، و دیگر بازارهای او روپی ساخت مکمل که بادکانها ومغازه های پر مال و اسباب بازینتی مزینست موجوده میباشد . کاروانسرا های بسیار بزرگ و مکملی دارد که بزرگترین آنها (کاروانسرای وزیر ) نام دارد . بقدر (٤٠) جامع بزرگ وبسی مساجد ومدرسه ها و یکچند خانقاه ، ويك اصلاح خانه برای اولاد یتیم وبیکس، ویک شفاخانه غریبا و چند شفاخانه ملکی و عسکری، یک مکتب بزرگ اعدادی عسکری ، و يك اعدادی ملکی ، و چار مکتب رشدیه عسکری وملکی ، وبسی مکاتب ابتدائیه طرز جدید ، و (ترقی) نام صحيفه ۱۰۷ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول يك مكتب خصوصی ، و چند مكتب رشدی و ابتدائی دختران ، و بسی مکتبهای روم و ارمنی و غیره موجود است . بغیر از اخبار رسمی بقدر ۱۸ اخبار غیر رسمی بزبانهای مختلف در ازمیر نشر میشود . شانزده عدد مطبعه یعنی چاپخانه دارد . یک سرايه حکومتی بسیار مکمل وبزرگ ، ويك قشله یعنی چونی بسیار مزین و عالی عسکری را مالكست . در خصوص محصولات ارضيه ، ومعمولات صناعیه نیز این ولایت خیلی توانگر و متر قیست . هرنوع حبوبات ، وافیون و پنبه و توتون یعنی تنباکوی سیگاره ، و قوزه ابریشم ، وغيره حاصل میشود که مهمترین این محصولات را (جو) بعمل می آرد که در هر سال ازین ولایت یکنیم ملیون یعنی پانزده لك ليره عثمانی جو بخارج فروخته میشود که ازین مبلغ تنها نه لك ليره آنرا دولت انگلیز خریداری میکند . تجارت کشمش وانجير خشك از میر نیز از تجارتهای بسیار معتبر و پر منفعت دنیا شمرده میشود. کشمش سبزی دانه ، وکشمش سرخ و سیاه ، ومنقع ، و آبجوش وغيره از میربا وجود کساد بودن آن در شوقت باز هم در سال پنج لك ليره عثمانی زر سرخ از خارج در ینولایت داخل میکند. اینرا هم بگویم که این انواع کشمش ولایت ازمیر، هیچگاه در خوبی وشیرینی و بزرگی از کشمش ها وانجیرهای ولایت ( قندهار ) ما تفوق وبرتری ندارد . اما هزار افسوس که بسبب بی علمی وعدم معرفت در اصول تجارت ، مردم ما از کشمش و انجیر خود شان بخوبی استفاده نمیکنند . کشمش و انجير خشك ازمير در میان قطی ها وصندوقهای کاغذی پر نقش ونگار صورت دار بسیار ظریف ومزين بوضع وترتيب خیلی خوبی بفروش میرسد که خود من در هر باری که بر از میر گذشته ام محض از برای زینت قطی وصندوق آن نه از برای کشمش و انجیر آن چار پنج لیره را ازان خریده ام . صحیفه ۱۰۸ سیاحتنامهٔ سه قطعهٔ روی زمین جلد اول حالا انکه احوال کشمش و انجیر قندهار ما معلومست که تاجر های نادان آن بچه چتلی و چه بی اصولی آنرا در جوالهای منحوس پشمی تخته کرده بهندوستان میبرند ! ! میدان سرای حکومت، و منار ساعت از میر هم خیلی منتظم و دلربایی دارد. میدان سرای حکومت و منار ساعت ازمیر صحیفه ۱۰۹ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد اول احوال تاریخی ازمیر شهر ازمیر که آنرا اروپائیان (سمیرنا) میگویند از شهرهای بسیار کهنۀ دنیاست . پیش از میلاد عیسی علیه السلام به یکهزار و پانزده سال از طرف قبیلۀ (ائولیان) نام یونانیهای قدیم تأسیس و بنا یافته بود. شاعر مشهور یونانی (اومیروس) که پیر و پیشوای شعرای یونان شمرده میشود در همین شهر تولد یافته است. بعد ازان [لیدیائیان] که در طرفهای آیدین و صارو خان اقامت داشتند این شهر را از دست یونانیان ضبط کرده خراب کردند ، و بعد از وفات اسکندر کبیر [آنتیغون] نام حکمدار یونانی در نزديك خرابه زار اول سر از نو بنا و تاسیس یافته ، و در زمان (لیسیماخوس) نام حکمران یونان وسعت و زینت عظیمی پیدا کرده از شهرهای درجۀ اول آسیای صغری شمرده میشد. بعد ازان بدست حکمداران (پرغمه) ، و از دست آنها بدست حکومت (روما) درامد . و در زمان (تیبر) نام ایمپراطور روما بايك زلزلۀ بسیار شدیدی سراسر خراب گردید. و چند بار دیگر نیز بنا و باز لزله ها و طاعون صحيفه ۱۱۰ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول ها، وحریقها خراب شده تا آنکه باز از طرف (مارق آورل) نام ایمپرا طور روما معمور و آبادان گردید، و در انزمان در تجارت، و علوم و معارف، وصنايع اهميت بسیار بزرگی پیدا کرد ، و مدرسه های متعدد فلسفه و ادبیات دران بنا یافته بسی مشاهیر فلاسفه و ادبا نیز در ان ظهور نموده بود. در تاریخ (٤٧٧) هجری از طرف یکی از ملوك سلجوقیه ضبط گرديده يك حكومت كوچك اسلامی در ان تشکیل نمود. ولی بعد از سیزده سال باز از طرف (یان دوقا) نام ایمپراطور روم ضبط و استرداد گردید . و درسنه ۷۳۳ هجری بدست (آیدین اوغلی) که یکی از امرای سلجو قى بود در آمد. و در سنه ۷۹۲ در زیر حکم سلطان یلدرم بايزيد) خان عثمانی داخل شده در واقعه محاربه امیر تیمور با سلطان مغفور مذکور از دست امیر تیمور خراب و تاراج گردید تا آنکه در سنه ٨٢٦ هجری از طرف سلطان (مرادخان) ثانی فتح و ضبط شده ضمیمۀ ممالك دولت علیه عثمانی گردید. در انوقت مرکز ولایت شهر آیدین بود و از میر از مضافات متصرف نشینشی او بود . بعد ازان اگر چه شهر از میر مرکز ولایت گردید ولی نام ولایت همچنان آیدین بماند. در سنه های ۱۲۵۷ و ۱۲۶۱ اگر چه بدو حریق بسیار مدهشی خراب شده است ولی در کم مدت تلافی مافات کرده بیش از پیش معمور و آ بادان ، وبسايه حكومت عادلۀ علیه عثمانیه روز بروز در ترقی و عمران است . صحيفه ۱۱۱ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلد اول اللهم لا يزيل عنه . منظره عمومی شهر ازمير § هنگاميكه سياحت ازمير را به انجام رسانيده واپس بواپور آمديم ، واپور را از مسافرين سراسر خالی يافتيم . زيرا درحاليكه از ازمير تا صحیفه ۱۱۲ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول استانبول بیش از یکشبانه روز مسافه نیست و اپور (قوزنیلوف) میخواهد که اینمسافه را بهشت روز قطع نماید . لاجرم اکثر مردمی که رفتنی استا نبول بودند درواپور کمپنی یونان که یکسره بسوی استانبول در حرکت بود نقل نمودند . اگر چه برای زود رسیدن به استانبول برای ما نیز همین نقل لازم بود ، ولی بسبب کوچکی و غیر منتظم بودن واپور یونان ، و نیت سیاحت بلاد یونانستان حضرت پدربه این نقل و خروج راضی نشدند. واپور مابسا عت پنج ونیم از لنگرگاه ازمیر فك لنگر اقامت نموده یکسر بجانب جزیرۀ (ساقز) بشناوری آغاز نهاد . درهوا وبحر لطافت وسکونت بسیار خوشی پدیدار است مخل آسایش هیچيك چیزی درهوا ودریا موجود نیست . درداخل واپور نیز سکونت وسکوت عمیقی حکمفرماست . بجزصدای يك آهنگ مطردیکه ازماشین واپور برمیخیزد وشرشر خوشصوتی که از مصادمۀ واپور باموجهاى نازك بحر بظهور می آید دگرهیچ چیزی سکوت وسكونت راخلل نمیرساند . ازغروب نیمساعت گذشته بودکه هزارها چراغهای الکتریکی وگاز هوایی که شهر شهر بینظیر ازمیر را تنویر مینمود از نظر غایب گردیده ، و پردۀ ظلمت شب جها را فرا گرفته شعشعه پاشئی نجوم درخشان صفحۀ دریا را زرافشان مینمود . بخدمت پرفیض وسعادت حضرت پدر بر سطح نشسته وازهر در ورهگذر مصاحبه میکردیم . درین اثنا يك شخص نوی از زینه های دالان قمره هائیکه ما در ان هستیم بالا برآمده يكقدری دورتر از مابر یکی از چو کیها نشست . این شخص يك قیافت عجیبی را مالك بود . کوته قد ، وتا یکدرجه فربه ، وتقریباً شصت ساله ، بروتها وزنخش پاك ترا شیده ، واز دو طرف رخسارش يك ريش جوگندمی آویخته صحيفه ۱۱۳ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول و از چشمان كوچك فرورفته اش انوار ذكا وكثرت مطالعه پدیدار بود. يك كلاه كوچك و پست فرنگی بسر ، و لباس رسمئی سیاه درازی دربر داشت . حضرت پدرفرمود : — این شخص از ازمیر نو بوابور ما آمده باشد ؟ گفتم — همچنین باشد زیرا پیش ازین او را در وابور ندیده بودیم . فرمودند — عجب قالب وقیافتی دارد ! و بسیار عالم يك آدمی بنظر میآید . مگر چنانچه قالب وقیافت او نظر دقت ما را بخود جلب کرده بود ، قیافت افغانیۀ حضرت پدر ، وقیافت تركی من وشیوۀ تکلم لسان فارسی ما نظر و سمع او را نیز جلب کرده بود که از جای خود برخاسته بی محابا به پیش ما آمده ، و بدست يك تمنائی كرده بزبان تركی بحضرت پدر خطاباً گفت : — شما را از مردمان این صفحات نمی بینم ، آیا گستاخی نخواهد بود که بپرسم از کجا میباشید ؟ سخن اورا ترجمه کرده بحضرت پد رعرض کرد م . فرمودند — بگو که ما افغانيم ، آیاشماچه کاره وكجایی هستید ؟ چون نام افغانراشنید « اوخ ! اوخ ! بسیار تشکر میکنم .» گفته و چوکی خودرا پیش آورده بنشت . گفت — بسیار آرزو داشتم كه بايك افغان ملاقات کنم و از احوال افغانستان بعضی معلومات بگیرم چونکه من از منتسبین موزه خانۀ (پاریس)، وفرانسوى الاصلم . اسم من ( هار مان ) است ، و در ینوقت محض برای تتبع بعضی آثار عتیقه بجزیرۀ ( ساقز ) میروم . — آیا آرزوی شما برای دیدن افغانیان ازچه رهگذر است ؟ — ازین است که از آثار عتیقۀ آنجاها بپرسم که چیست و رفتن به آنجا بجه طریق میسر خواهد شد ؟ از وضع و هیئت جناب شماچنان معلوم صحیفه ١١٤ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول میشود که از بزرگ زادگان افغانستان باشید آیا در بخصوصها یمن معلو مات میدهید ؟ — دنیا چون بسیار دنیای کهنه فرسوده میباشد البته که در هر طرف آن آثار کهنه عتیقه پیدا خواهد شد . در افغانستان اگر جستجو شود بسی آثار عتیقه گرانبها پیدا میشود ولی چون هنوز يك موزه خانه در انجا تأسیس نیافته کسی در پی جستجوی آثار عتیقه نیفتاده ، و هیچگاه حفریات و تحریات در بخصوص اجرا نشده است . — منهم از همین سبب آرزوی رفتن آنجا را دارم که در بنباب حفر یات و تحریات اجرا نمایم . و امید قوی دارم که بسی آثار گرانبها از انجا بدست آرم . — خیر عفو بفرمائید موسیو هارمان ! آثار عتیقۀ افغانستان برای خود افغانستانست . و هم رفتن شما در افغانستان خیلی مشکل بنظر می آید . زیرا که در وازه های افغانستان برای مردم اجنبی مسدود است . — آیا این مسدودیت از تعصب فوق العادۀ شانست ، و یا آنكه يك مقصد سیاستی دیگر است ؟ — برای ضرور بودن این مسدودیت همين يك سخن كافيست كه شما در بحر سفید سیاحت میکنید و آرزوی بدست آوردن آثار عتیقه افغا نستانرا بسر میپرورانید . از همین مسئله قياس بفرمائید که سخن تا بكجاها میکشد ! حضرت پدر اینسخن را فرموده و از فیلسوف فرانسوی اعتذار کرده برای استراحت بکمره فرو آمدند ، و وظیفه ترجمانی منهم تا به اینجا ختام یافت . بعد از انکه حضرت پدر تشریف بردند موسیو هار مان پرسید که : صحیفه ۱۱۵ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول این ذات محترم بکجا رفتنی میباشد؟ گفتم - به استانبول . درین اثنازنگ طعام نواخته شده به اتفاق بدالان فرو آمدیم بر سفره طعام امشب بجز کپتان اول و کپتان دوم و مادام کپتان و من وموسیو هارمان دگر کسی نبوده موسیو هارمان به اختلاطهای شیرین خود سفره مختصر را خیلی پرشطارت میداشت و با مادام کپتان بعضی مطایبه ها کرده موجب خنده های قهقهه حاضرین میگردید . بعد از طعام هر کس پراکنده شده منهم در يك كوشه دالان بنوشتن واقعات امروزی خود پرداختم ، وبقدر دوساعت به آن مشغول شده ، و خواب هم برمن غلبه کرده بقمره درامدم و به احتیاط بر بستر راحت خود غلطيده بيك خواب عمیقی فرو رفتم . روز دوشنبه ٢٦ شوال صبح وقت بساعت پنج و نیم بصدای لنگر انداختن کشتی از خواب بر جهیدم ، وابوررا بحرکت یافتم . دانستم که بجزیره [ساقز ] رسیده باشیم . بزودی البسه ام را پوشیده بر سطح برآمدم چراغ دوار بندر ، و دیگر چراغهای شهر که هنوز خاموش نشده بودند در دریای بموج آرام شعشعه نثاری داشت . وابور ما درین جزیره بقدر اخذ و عطای داك توقف میورزد که به این سبب از وابور برامدن و شهر لطیف (ساقز) را سیاحت و گردش کردن میسر نمیشود . هر انقدر که روشنائی روز بیشتر میشد منظره شهر وایمان ساقز نیز صحیفه ١١٦ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول بنظرها بیشتر عرض اندام لطافت مینمود . جزیره بسیار سبز و خرم و شاداب ، و در میان آن سبزیهای زمرد آسا خانها و عمارتهای سفید بیضای متلا لایيك لطافت و زینت بدیعی جلوه پیرا بود . آسیاهای بادی بسیاری نیز دیده میشد . حضرت پدر از نماز و وظیفهٔ خود فارغ شده بنظارهٔ شهر و نوشیدن چای عادتی خودشان مشغول شدند . فیلسوف فرانسوی جناب موسیو ( هارمان ) بالا پوش بلارین دار دراز خود را پوشیده ، و بکس دستی خود را در دست داشته منتظر رسیدن استمبوط داك بود که در ان نشسته بساحل براید . حضرت پدر بنوشیدن چای او را تکلیف نمود . به بسیار محبت و بشاشت قبول کرده بکمال خوش طبعی و بذله گوئی دو پیاله چای را پی هم نوشید . کشتیبانان و ملاحان چست و چالاك جزیره با کشتیهای پر میوهٔ خود اطراف و اپور را گرفته بودند . ولی کپتان و اپور چون خیال بسیار توقف را در نجا ندارد بالابر امدن فروشند کانرا بواپور منع نموده بود . با وجود آنهم ابو محی الدین ما از خریداری آنها خودداری نتوانست ، ويك سبدهٔ را بيك ریسمانی بسته و يك دو مجیدی در ان نهاده در یکی از قایقهای براشیا آویخت ، میوه فروش از هر گونه میوه های موجوده ، سبده را پر کرده ابو محی الدین آنرا بالا کشید . در سبده انار، بادام ، انجیر پورتقال ، مندالینه یعنی سنتره ، لیمو ، انگور ، کشمش ، وزیتون و در ميان يك كاغذ ساقز که باصطلاح ملك ما آنرا مصطکشی رومی مینامند موجود بود . بعد از یکساعت استمبوط داك آمده داك ساقز را بواپور ، و داك ديگر اطراف را بساقز دور و تسلیم نمود . فیلسوف فرانسوئی خوش طبع ما صحيفه ۱۱۷ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول نیز بار بار حضرت پدر ، و بنده دست داده و (آدیو) (۱) هاگفته و از زینهٔ واپور فرو آمد . من تا بزینه او را مشایعت کردم . اگرچه درین شهر فرونیا مدیم و گردش نکردیم ، ولی چون واپور ما دران توقف ورزیده لازم آمد که از احوال جغرافی و تاریخی این جزیره نیزيك نبذه بر قارئین کرام خود عرض نمائیم تا ترتیب و اصول سیاحتنامه نگاری ما ناقص نماند . - احوال ساقز - این جزیره که اصل نام رومئی آن (کیو) و در مابین عثمانیان بسببی که درختهای ساقز یعنی مصطکئی رومی دران خیلی وافر است جزیرهٔ ساقز زبانزد شده است یکی از جزیره های بزرگ ممالك عثمانیست که در ( بحر جزیره ها ) واقع ، و یکی از چار متصرف نشینی ایست که ( ولایت ( جزایر بحرسفید ) از ان تشکیل یافته است . این جزیره در ۳۸ درجه ، و ۳۸ دقیقه عرض شمالی ، و ۲۳ درجه ، و ٤٣ دقیقه طول شرقی واقع است . وانهای که در مابین ساحل آسیای صغرا یعنی انا طول و این جزیره است و اسعترین محلات آن ۱۸ کیلومتر است . شکل این جزیره بيك کمانی میماند که از شمال بسوی جنوب دراز شده باشد . در ازئی آن بقدر ۵۵ کیلومتر ، و بر آن کم و بیش ۲۰ کیلومتر می آید مساحهٔ سطحیهٔ آن (۸۲٦) کیلومتر مربعست ، و نفوس همهٔ جزیره عبارت از (۷۰۰۰۰) نفوس است . مرکز حکومت متصرف نشینی این جزیره شهر (ساقز) است که در نزد اهالی آنجا بنام (قاسترو) یعنی ( قلعه ) معروف میباشد . تنها همین شهر (۲۵۰۰۰) نفوس دارد که (۳۰۰۰) آن مسلم ، و باقی آن روم و غیره است . (۱) آدیو در زبان فرانسوی بمعنی کلمة ( بامان خدا ) می آید . صحیفه ۱۱۸ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول اراضی این جزیره اکثر کوهستانست ، و از اراضی (برکانیه) یعنی (آتشین) میباشد . بلند تی بزرگترین کوه های این جزیره که (آی ایلیاس) نام دارد (١٢٦٧) متر است . آبهای جاری در نجزیره اگرچه بسیار است ولی اراضی قابل زراعت آن کم خاک دارد ، و زیر آن خاک همه سنگستانست . اما مردمان کوششمند جزیره سدهای بسیار متینی ساخته نمیگذارند که خاک منبت آنها را سیل ببرد ، و آبهای خود شانرا بواسطه جویها در هر طرف اراضی خودشان میرانند . زراعت جهت جنوبی جزیره بسیار تر و با برکت تر و اهالی آن جهت نیز بیشتر است . هیچ یک وجب جای آن بی زراعت نیست . ولی با وجود آنهم ذخیره آن به احتیاجات اهالی آن کفایت نمیکند . اکثر اراضی آن بدرخت زار ثمره دار مانند لیمو ، و پورتقال ، وسنتره ، و نارنج و بادام ، وانار و انجیر ، و دیگر میوه ها منحصر است که ازین میوه ها و على الخصوص از پورتقال و لیمو تجارت بسیار خوبی بعمل می آید . انگور این جزیره نیز بسیار ، و خیلی خوبست که شراب بسیار اعلای آن با عرق مصطکشی دار آن در هر طرف دنیا ومشهور است . از ساقز ، یعنی مصطکشی این جزیره نیز تجارت بسیاری میشود . جنگل ندارد ، از حیوانات وحشیه بجز روباه و خرگوش دیگر چیزی پیدا نمیشود ، كبك و دیگر مرغان برای شکار بسیار است . هوایش ملایم و بسیار درست است ، ولی تحولات آن گاه گاهی سردی بسیاری بهم میرساند . اهالی آن اکثر از ملت روم است . مسلمانهای این جزیره نیز بزبان رومی تکلم میکنند . مردمان ساقز به تجارت بسیار مستعد میباشند . و توانگرهای بسیاری از انها ظهور نموده است . برای اهالی مسلمه این جزیره يك مکتب رشدیه ، و يك مكتب صحیفه ۱۱۹ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول ابتدائیه ، و یک مکتب دختران ، و دو مدرسه ، و نه جامع و دو تکیه یعنی خانقاه موجود است . و برای اهالی روم آن يك مكتب اعدادی ، ويك رشدی ، و هفتاد و دو مکتب ابتدائی ، و برای کاتوليك ها سه مكتب و برای یهودها يك مكتب موجود دارد . رومها يك كتابخانه هم دارند که بزبان رومی ، و فرانسوی ، وغیره ( ۱۲۰۰۰ ) جلد کتاب دران موجود است . يك خسته خانه بسیار مکمل ، و ( ۱۴۳ ) مغازه های تجارت ، و ( ۱۰ ) عدد معصره روغن زیتون کشی ، و ۱۶ دباغ خانه ، و ( ۵۵ ) آسیای بادی دارد . والحاصل شهر ساقز با وجود كوچكي يك قصبۀ بسیار معمور ويك بندر تجارتگاهیست که در هر هفته واپور های متعددی دران رفت و آمد دارد . یکچند سال پیش از ین اگر چه از زلزله خیلی رخنه دار گردید ولی باز زود تعمیر یافت . احوال تاریخی اهالی قدیمه این جزیره از ( یونان ) آمده درینجا توطن کرده بودند بعد از ان مهاجرين فنيكه ، و بنی اسرائیل نیز آمده توطن کرده اند . بسیار وقتها بدست جمهوری ( جنو ) و بعد بدست حکومت ( روما ) بوده تا آنکه در تاریخ ۹۷۳ هجری از طرف سلطان ( سلیمان خان قانونی ) فتح و تسخیر شده تا بحال ضمیمۀ ممالک عثمانی مانده است. اللهم لا يزيل عنه . واپور ما دو ساعت در جزیره ( ساقز ) توقف ورزیده بساعت ۸ روز دوشنبه مذكور فك لنگر اقامت نمود . بحر امروز آنقدر صاف و هموارست که قدر چین جبین يك موجی نیز بر روی آن پدیدار نیست . بعضی اطلسهای ساده آبی رنگ که کم حالرا دیده باشید که بجه صافی و براقی میباشد . صحیفه ۱۲۰ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول این است که بحر امروزی را گویا با توپهای همچنين يك اطلسی تفریش کرده باشند ! واپورما از مسافرین سراسر خالی مانده ، درقمره های درجهٔ اول بجز حضرت پدر و بنده دیگر هیچ مسافری نیست در قمره های درجهٔ دوم که در وسط واپور واقع شده دو نفر تاجر اوروپى و يك مامور تلگراف عثمانی اقامت گزیدند که از ازمیر سوار شده به سلانيك رفتنی میباشند. درکور ته يعنى سطح در جهٔ عام بجز ابومحی الدین دگرهیچ مسافری موجود نیست. حضرت پدر فرمودند : - فرزند! از مد تیست که ابو محی الدین طعامهای اصول شام را با خورانیده ، حالا تکه دل من يك قورمه پلاو اصول ملک خود مابسیار میخواهد ، پس امروز اگر يك ديگچه پزائی بكنيم بد نخواهد بود ! گفتم - بسیار مبارکست . بنده هم طعامهای فرنگستانی راخورده خورده سقوط اشتها شدم . اگر امر حضرت پدر باشد در قورمه پلاو پختن دسترس کامل دارم . فرمودند - هیچ درنگ مکن فرزند ! چونکه عجب فرصتیست . باز اگر واپور ما از مردم پر شد به پختن چیزی فرصت نخواهیم یافت . هماندم در نزد ابو محی الدین آمده دیدم که دو مرغ را حلال کرده و بپاك کردن آن مشغولست . گفتم - چه خیال داری ابو محی الدین ؟ گفت - بحاضر کردن طعام چاشت حضرت سید خود مشغولم . گفتم - چه میپزی ؟ گفت - آقای من! در میان اینچنین بحر ذ خار البته که طعامهای رنگارنگ اشپز باشی شام خود تانرا آرزو نخواهید فرمود ! مانند هر روز همان صحيفه ۱۲۱ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول (مخدورز) را میپزم . گفتم – امروز ، هرچه که من ترا بیاموزم همچنان بپز . آیا پیاز داری ؟ گفت – بلی از ازمیر وقتیکه قفس مرغ و دیگر لوازمات را میگرفتم پیاز هم گرفته ام . گفتم – پیاز بسیاری ریزه کن ، مرغها را هم پاك كن . ابو محی الدین مشغول کار خود شد . منهم يك چوکئی سفری از قهوه چی واپور گرفته در پیش دیگدان فرنگی که ابو محی الدین دران زغال آتش کرده بود نشستم ، و دیگ آلو مینیوم خود ما ترا بار کرده بظرف یکدو ساعت قورمه پلاو بسیار اعلا و لذیذی حاضر شد . محضو ز پدر آمده از حاضر بودن طعام خبر دادم . بحاضر کردن طعام امر فرمودند ، و هم خواهش کردند که بر سطح واپور طعام تناول میفرمایند . لهذا هانری خانه سامان را آواز داده يك ميز كوچك طعامخوری با دیگر لوازمات سفره را ببالا آوردن امر نمودم . هانری سفره و مالزمه آنرا حاضر کرده بیاورد . ابو محی الدین نیز پلاو را کشیده آورد . درین اثنا زنگ طعام نیز نواخته شد . هانری آمده از حاضر بودن طعام بمن خبر داد . گفتم : – من امروز با حضرت افندئی بزرگی طعام میخورم . حضرت پدر فرمود . – اگر یکقدری ازین طعام خود برای کپتان بفرستیم چیزی بیمنا سبئی نخواهد بود ؟ گفتم – نی هیچ بدی ندارد . لهذا يك طبق از پلاو افغانی خود بدست هانری برای شان فرستاده گفتم : – کپتان و جناب مادام را بگوئید که این پلاو افغانی بود از انرو آرزو کردیم که شما هم از ان تناول بفرمائید . صحیفه ۱۲۲ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول والحاصل طعام را به بسیار اشتها و سرور به انجام رسانیدیم میوه های گوناگونی که ابو محی الدین از ساقز گرفته بود نیز بر طعام صرف کرده حضرت پدربم برای وضو گرفتن وصلوۀ ظهر را ادا کردن بقمرهٔ خود شان فرو آمدن خواستند . بر سر زینه با کپتان و مادام که در بالا بر آمدن بودند تصادف کرده هردوی شان با حضرت پدر دست داده بسیار ممنونیت و شکر گذاری خود را اظهار کردند . و در وصف لذت و خوشی پلاو مذکور بیانها کردند . واپور ما درین وقت درمیان آبناها وکوهها رفتار دارد که از روی نقشهٔ بزرگی که در دالان آویخته شده معلوم کردید که این کوهای جزیره های کوچک و بزرگ دریای ( یونان ) است . لهذا تا به اینجا سیاحت قطعهٔ آسیای ما تمام شده بعد ازین در قطعهٔ ( اوروپا ) سیر و و سیاحت ما بوقوع می آید . --۲-- اوروپا -~ لنگرگاه پیره ~- واپور ما در میان جزیره ها و آبناهای که در مابین دودو جزیره واقع میشد، و حقیقتاً منظره های بسیار خوشنما و دلربای تشکیل میداد قطع مراحل نموده بساعت چار یعنی دو ساعت بشام مانده واصل لنگرگاه ( پیره ) گردید . لیمان ( پیره ) در يك خليج بسیار كوچك و پنهانی واقع شده بود که تا واپور ما داخل لیمان نشده بود آثار عمران و شهر هیچ پدیدار نبود . واپور ما داخل در وازه حوض قلعه آسای بسیار مکمل ومتین لیمان پیره گردیده در يك گوشۀ درون حوض لنگر انداز اقامت گردید . صحیفه ۱۲۳ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول کشتیبانان لنگرگاه (پیره) مانند مورچه گان که يك ملخ مرده را بیابند برواپور ماهجوم آوردند، ولی وا اسفا که درواپور بجز سه چار نفر مشتری که برای تماشا بیرون بر آیند کسی را نیافتند . بنا بر امر حضرت پدر از وقت و زمان حرکت واپور از کپتان جویا شدم . مگر واپور ما امشب و فردا را درین جا بحمل و نقل اشیای تجارتی و زغال سنگ بسر آورده یوم چارشنبه بوقت طلوع فجر بحرکت می افتد کپتان اینرا نیز علاوه نموده اخطار کرد : -- که اگر خیال بیرون بر آمدن را داشته باشید فردا بوقت شام بهمه حال باید که بواپور عودت کنید . ازین کیفیت بحضرت پدر عرض کردم . فرمودند : -- فرصت و وقت بسیار است . خوب سیاحت میتوانیم . هیچ نباشد یکشب را در خشکه گذرانیدن هم غنیمت است . زوديك کشتی تدارك كن . حاجت به تدارك و جستجو نبود . چونکه مشتری کم . و قایقچی بسیار ! بمجرد اشارت پنج شش نفر کلا هارا کشیده دویدند . و بزبان رومی خودشان که يك کلمه آنرا نمی فهمیدم بر عرض خدمت بر یکدیگر سبقت ورزیدند . ولی من تأنی میکردم که بلکه کدام زبان آشنا در میان شان پیدا شود . آنها نیز مگر این فکر مرا درك كردند كه یکی بزبان شکسته فرانسوی و دیگری بزبان شکسته انگلیزی از اوصاف قایق و خدمتگذاری خود بیان ها آغاز نهادند . ولی چون دیدند که من هیچ اثر فهمیدنرا اظهار نکردم یکی از میان شان پیش آمده بزبان ترکی بسیار شکسته گفت : -- افندی ! تورکجه بیلیر ... بن ... قایق کوزل وار ... (یعنی ترکی میداند من ... قایق خوب است ...) این بود که جستنئی خود را یافته گفتم : -- بسیار خوب قایقت را در پیش زینه واپور نزديك كن . اما به این شرط صحیفه ١٢٤ سیاحتنامهٔ سه قطعهٔ روی زمین جلد اول که نمبر قایق و نامت را بمن بدهی، و فردا باز بهمین وقت ما را پس بوابور بیاری. قایقجی هماندم از جیب خود یك کارتی بر آورده بمن داد که اسم و شهرت و نمبر قایقش بر ان نوشته بود . بمعیت حضرت پدر از زینه فرو آمده در قایق نشستیم ، و بلب زینهٔ بسیار فراخ و سنگنی سرك سنگ بست بندر که از واپور ما تا به آنجا خیلی کم مسافهٔ بود برامدیم . یك حصهٔ حوض، و بازار بندرگاه شهر جنیوه صحیفه ١٢٥ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول درینجا از پرسیدن تذکره راهداری و پاسپورت و تفتیش پولیس اثری نیافتیم. به بسی دلالهای اوتلها، وطعامخانه ها وغیره بر میخوردیم که کارت‌های خود را بما پیش کرده بزبان رومی و فرانسوی و سائرہ تعریفها و رهمانئیها میکردند. ولی من بهیچ یکی ازانها التفات نکرده منتظر يك زبان آشنایی میبودم، و همان روشی که با قایقجی کرده بودم با اینها نیز پیشه گرفتم. تصادف باز بداد ما رسید. يك آدم میانه بالای گندم گون ریش ترا شیده بروتی شابقه (١) بزرگی پیش آمده بزبان فصیح و درست ترکی گفت: - شام شما بخیر باد افند یها! آیا باواپور روس امروز تشریف آورده اید؟ گفتم – بلی همین است که از واپور برآمده ایم. شما ماشاءالله خوب ترکی میگوئید. آیا کجایی میباشید؟ گفت – من در اصل از اهالی جزیره (کرید)م، و در استانبول و ازمیر هم بسیار وقتها بسر آورده ام. در ینوقت در اوتل (اوتومان) که در (آتینه) است صفت ترجمانی دارم. آیا شما خیال رفتن آتینه را ندارید؟ گفتم – بلی میرویم، اما فردا همین وقت باید که بوا پور واپس عودت کنیم. گفت – تا فردا این وقت بسیار فرصت است. به ده دقیقه ازینجا به آتینه میروید تا بوقت خواب شهر را خوب سیاحت می کنید. شب را بکمال استراحت در اوتل ما که همه اسباب استراحت را مالکیست بسر می آرید. فردا باز سیاحت خود را کامل کرده در ینوقت همینجا میباشید. این ترتیب و پلان ترجمان اوتل (اوتومان) را بحضرت پدر ترجمه (١) شابقه کلاه فرنگی را میگویند. صحیفه ١٢٦ سیاحتنامهٔ سه قطعه روی زمین جلد اول کردم . خیلی مناسب وموافق یافتند ، وفرمودند که : « با او شرط بکنم که از همیندم تابه فردا همین وقت نوکر ماباشد وازما جدا نشود . » ازین شرط با او گفتم . گفت – ذاتاً وظیفهٔ من همین است . اگر شما قبول بفرمائید مع الافتخار حاضرم . گفتم – درچنین جائیکه نه بزبان کسی میدانیم و نه کسی بزبان ما میفهمد وجود شما را غنیمت میشماریم . باید که اول ازسیاحت ( پیره ) آغاز کنیم . ( بسیار خوب ) گفته يك عرابه فایتون منتظم را حاضر کرد در عرابه نشسته بقدر یکساعت هر طرف این بندرگاه را گردش کردیم . اینشهر بقدر ( ٧ ) کیلومتر بسوی غرب جنوبی آتینه که پایتخت دولت یونان است واقع شده ، و بندرگاه پایتخت مذکور میباشد . بقدر ( ٢١٥٥٠ ) نفوس دارد . لیمان یعنی حوض لنگرگاه قلعه مانند آن خیلی متین و مکمل است ، ولی ظرافت و لطافتی که لیمان شهر ازمیر دارد درین لیمان دیده نمیشد . کوچه ها و بازارهای منتظم و فراخ . و فابريك شیشه سازی ، و فابريك ابريشم بافی و سان بافی ، و يك دو خرابه بسیار عجیب آثار عتیقه که در زمان قدیم گویا تیاتر خانه بوده است و دیگر محلهای شهر ( پیره ) را دورو سیاحت کرده بساعت شش و نیم وقت شام به ایستگاه صحيفه ۱۲۷ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول راه آهن آمدیم که نیمساعت بحرکت شمند و فری یعنی ریل باقی بود . حضرت پدر در يك گوشۀ خالی و تنهای استاسیون به نماز شام مشغول شدند. ولی چون مردم یونانی به چنین عمامه بزرگ افغانی تا به ایندم يك شخصی را در استاسیون به نماز خوانی تصادف نکرده بودند جم غفیری برای تماشا جمع آمده بحیرت و تعجب بسوی حضرت پدر میدیدند ، ولی ایشان به این حیرت و تعجب آنها هیچ التفاتی نکرده نماز خود را بکمال حضور قلب ادا ، و بعد از نماز در دالان انتظار آمده بر یکی از کوچها نشستند . منظرۀ عمومی شهر پیره درین اثنا ما و ترجمان نیز تکتهای درجۀ اول ریل خود را گرفته بحضور شان آمدیم. بعد ازده دقیقه ریل بحرکت حاضر شده در واغون (۱) درجۀ اول نشستیم ، و بصرف ده دقیقه واصل شهر ( آتینه ) شدیم . حضرت پدر فرمود : - ترجمانرا بگو که اول ما را به اوتل ببرد. زیرا وقت هم نمانده، وظیفه های من هم باقی مانده سیاحت شهر را بفردا میگذاریم امشب سیاحت نمیشود . ( ۱ ) واغون خانه های ریل را میگویند . صحيفه ۱۲۸ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول ترجمان هماندم يك عرابه حاضر كرده در عرابه نشستیم و به اشارت ترجمان عرابه چی از بسی بازارها و کوچه ها عرابه را رانده در پيش يك عمارت بزرگ خوش منظری که اوتل [اوتو مان] بران نوشته شده بود توقف ورزيد . در طبقهٔ دوم عمارت مذکور دو او تاق يکی برای حضرت پدر و يکی برای من باز کردند . او تاقها از همه اسباب استراحت مکمل بود. حضرت پدر يكسر به اتاق خود تشريف بردند ، و فرمودند : — من طعام هم نمیخورم وظیفه های خود را کرده خواب میکنم. شما در هر حركات خود مختارید . فردا بوقت صبح بسياحت شهر آغاز ميكنيم . ابو محی الدين را تنبيهات لازمه نموده با ترجمان برای يك سياحت شبانه از اوتل برآمدیم ، و در میدان بزرگی که با نزهت و پر صفا ترين شهر است آمده در يك غاز ينوی بسيار بزرگ عالی و صفانا کی که با هزاران چراغهای غاز هوا و پترول روشن بود ويك موزيكه ناز کی از طرف دختران پری پيكر لطيف المنظر رومی نژاد در ان نواخته میشد بقدر يكدو ساعت نشسته، و طعام را نيز در لوكانته همين غازينو صرف کرده و یکدوسه چار ساعت ديگر را نيز بتماشای بازارهای بزرگ ، و تیاتر ، و دیگر بعضی جاها بسر آورده به او تل خود عودت كرديم . و در او تاق خود داخل شده به استراحت تمام بخواب عمیقی فرو رفتم . روز سه شنبه ۲۷ شوال صبح به ۷ بجه از خواب برخاسته و بزودی تمام دریشی کرده صحیفه ۱۲۹ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول بدالان برآمدم که حضرت پدر در آنجا نشسته و چای که ابو محی الدین از اوتل حاضر کرده بود مینوشیدند . فرمودند - فرزند ! درینجا صفوت قلب . و صفای باطن خود را سراسر ابتر می بینم و يك قساوت و ظلمت تیره در روح و حواس خود حس میکنم هر قدر كه يك آن اولتر از ينشهر برآئیم بهتر خواهد بود . گفتم - آیا در همین وقت به استاسیون رفتن آرزو میفرمایند ؟ فرمودند - نی، ترجمانرا بگو يك عرابه منتظمی بحساب ساعت حاضر کند. حساب خودر با اوتل نیز قطع کن. این شهر قدیمی را که بسی حکما و فلاسفه از ان ظهور نموده و تصادف مارا در ان آورده نادیده گذشتن نمیخواهم . گفتم - بسیار مبارک است . شهر نیز آنقدر بزرگ نیست ، بطرف یکچند ساعت سیاحت آن به انجام میرسد . لهذا ترجمان را از اوامر حضرت پدر آگاه ساخته ، و با اوتل حساب خود را قطع کرده و در عرابه نشسته بسیر و سیاحت شهر (آتینه) آغاز نهادیم. اول از محله های تنگ و چتل قدیم شهر مرور نموده به بازار ها و جادهای بسیار فراخ و منتظم شهر جدید برامدیم که طرز عمارات و بناهای آن خیلی خوش بود . این جاده ها بيك میدان بزرگ مدوری که بسیار بازينت و باانتظام بود منتهی میشد که سرای نشیمنگاه قرال یعنی بادشاه یونان ، و ولیعهد ، ودایره پارلمنت و ، بلدیه و اوتلها و غازینوهای بزرگ ، و مگازها و دکانهای منتظم همه در همین میدان و بازارهای اطراف آنست ولی سبزی و خرمی ، و نظارت و شطارت بیروت و ازمیر را در این شهر نمیدیدم ، بلکه يك خشکی و قساوتی مشاهده میشد . بعد از ان در پیش يك بنای مکملی که بافیل پایه های بسیار بلند و کلفت سنگئی متعددی مزین بود رسیدیم که ترجمان ما آنرا (دار الفنون ) گفته تعریف نمود. از عرابه فرو آمده درین بنا داخل شدیم . کتابخانه بسیار مکمل آنرا بباغچه مزین، و دایره های تدریسات مختلفه آنرا تماشا کرده برآمدیم. رصد خانه ، و تياتر بزرگ ، و خسته خانه بسیار مکمل ، ومكتب صحیفه ۱۳۰ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول صنایع که از بناهای مکمل ومشهور شهر است نیز بصورت سطحی تماشا کرده بنابر اشارت ترجمان ، عرابه جی مارا بسوی قلعه خراب قدیم شهر برد که ازین قلعه بعضی آثار باقی بود . دریغا (پارتنون) نام يك خرابه معبدی دیده شد که تنها بعضی ستونهای بسیار مصنع پیش روی آن، ويك مناره خرابه آن، ويك چند دیواری از ان پدیدار است . خرابه زار ( پارتنون ) نام معبد در آتینه صحیفه ۱۳۱ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول در باب احوال این معبد رساله های کوچکی چاپی در جلدهای بسیار ظریفی بزبان یونانی از طرف رهنماهای آنجا فروخته میشد که یکی از انها را گرفته خلاصه مال آنرا ترجمان ما به اینصورت برای ما ترجمه نمود : «معبد ( پارتنون ) بزرگترین و صناعترین معبدهای شهر قدیم ( آتنه ) بود که در قلعه داخلی شهر بنا یافته بود . این معبد برای عبادت ( آتنه ) یعنی ( زهره ) نام معبودیکه آلهۀ عقل و حکمت اعتقاد ، و حامیۀ شهر مذکور یاد میشد از سنگ مرمر سفید ساخته شده بود . و باستونهای سنگ سماق از هر طرف محاط بود . درازنی آن بقدر ( ۷۰ ) متر بود ، و دیوارهای داخلی آن با نقشها و تصویر های بر آمده از طرف معمارها و سنگتراشهای بسیار مشهور آنوقت مزین شده بود . « بعد از ان از طرف دولت فرس که مخرب این شهر را ضبط و تسخیر کردند احراق بالنار گردید . ولی بعد از ان باز از طرف ( پریقاس ) مشهور بصورت بسیار مکملتر از اول تجدید و تعمیر یافته ، بمهارت هیکلتراش مشهور ( فیدیاس ) با هیکلها و نقشهای بسیار خوبی تزئین شده بود . علی الخصوص هیکل ( آتنه ) یعنی زهره نام معبود که بچیره دستی هیکلتراش مذکور از عاج و طلا ساخته شده بود و یکی از عجایب سبعۀ عالم شمرده میشد نیز در همین معبد وضع و رکز شده بود . « هنگامیکه دین نصرانیت در یونان انتشار یافت این معبد به کلیسا تحویل یافت . و چون شهر آتنه از طرف دولت عثمانیه فتح گردید بجامع شریف تبدیل نمود ، و همین مناره خرابه از انوقت باقی مانده است . در سنۀ ۱۶۸۷ میلادی وقتیکه شهر آتنه از طرف ( وندیک ) ها محاصره شد این بنای قیمتحا ر با کله های طوپ خراب شده اینست که در ینوقت بهمین حالیکه دیده میشود باقمانده است . اکثر هیکلهای آن به موزه خانه صحيفه ۱۳۲ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول های ( لندن ) ( و پاريس ) نقل یافته است . » ( معبد پارتينون ) از آثار عتیقه بسیار مشهور شهر آتینه این معلومات را ترجمان ما در عرابه جا از روی رساله مذکور ترجمه میکرد که تا تمام شدن آن عرابه ما باز بجاده کبیر ومیدان پانزهتی که ذكر آن سابقاً مذکور گردید رسیده بود . درينجا حضرت پدرفرمود : صحيفه ۱۳۳ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول اگر یکقدری درینجا آرام ورزیم و يك چای بنوشیم و بعد از ان یکسر بسوی استاسیون برویم بد نخواهد شد . لهذا عرابه چی را در پیش یکی از غازینوها به ایستادن امر کرده از عرابه فرو آمدیم . این غازینواز قهوه خانهائیکه دیشب دران آمده بودیم نبود ، بلکه غازینویی بود که ساز و دیگر مشروبات دران نبود و چای و قهوه و شربت و سوده و لیمونیت در ان موجود میشد . سه شیشه لیمونیت خواسته و یکقدری استراحت کرده یکسر به استاسیون آمدیم و تکتهای خود را از رفتن ، و از ترجمان را از رفتن و بازگشتن گرفته سوار قطار شمند و فرشدییم ، و ازین شهریکه افلاطون ، و ارسطو ، وسقراط وغیره از ان ظهور یافته وداع نمودیم ، وبظرف ده دقیقه واصل بندرگاه [ پیره ] گر دیده و قایقچئی خود را پیدا کرده و از ترجمان خود به بسیار خوشنودی طرفین وداع کرده به بچه بودنه درواپور خود که حکم آشیانه ما را گرفته است داخل شدیم . حالا لازم آمد که شمهٔ از احوال تاریخی و جغرافی شهر آتنه نیز بر قارئین کرام خود عرضه نمائیم : آتنه بزرگترین و مشهورترین شهرهای ممالک یونان شهر [ آتنه ] است که امروزه روز پایتخت دولت مذکور است . در زمان قدیم نیز مرکز مدنیت یونان همین شهر شهیر بود . این شهر در ۳۷ درجه ، و ۸ دقیقه ، و ۸ ثانیه عرض شمالی ، و ۲۱ درجه ، و ۲۳ دقیقه ، و ۲۹ ثانیه طول شرقی واقعشده و اکثر جهات آن با تپه ها محاط ، و تنها از جهت شرق تا به خلیجی که بندرگاه ( پیره ) در ان واقعست کشاده میباشد . ( پیره ) بندرگاه این پایتخت است که با يك خط صحيفه ١٣٤ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول شمندو فر با همدیگر مربوط شده است . شهریکه در ین وقت موجود است تنها در يك قسم موقع قديم خود مبنی میباشد که بقدر ( ٨٠٠٠٠ ) نفوس دارد ، واصل شهر قديم رتبه که در ینوقت آنرا ( آقر و پول ( یعنی قلعه داخلی میگویند و بجهت غرب و جنوب این تپه است مبنی شده بود ، و در ینوقت این شهر که روز بروز در وسعت و ترقی میباشد در طرف شرق وشمال تپۀ مذکور یکسر بنیاد و امتداد دارد . در زمان قدیم شهر آنقدر وسعت داشت که قلعه دور ادور آن زیاده از ( ٣٦ ) كيلو متر بود . رفته رفته آنقد ر كوچك شده رفت که در زمان حکومت عثمانیه یعنی در تاریخ ۱۷۸۰ میلادی ۷ کیلو متريك سوری که در اطراف آن کشیدند همۀ شهر را در بر گرفت . بعد از انکه باز بدست یونانیم ادرآمد سور مذکور را خراب کردند که در ینوقت در بعضی جاها بعضی آثاری از ان سور باقی مانده است در زمان قدیم در شهر ( آتنه ) آنچنان عمارتها و بناهای عالی و مکملی موجود بود که از عجایب عالم شمرده میشد . همۀ این بناها بچنان هيكلها ، ونقشها، ونوشته های مصنعی مزین بود که بعضی از انها که در دیگر موزه خانه های معتبر دنیا نقل داده شده است مدار زینت یگانه آن موزه ها شمرده میشود. در ینوقت تنها خرابه زار ( پارتنون ) موجود است که این بنا برای معبد زهره نام معبود که حامیهٔ شهر ( آتنه ) شمرده میشد ساخته شده بود، و باز بکلیسا و بعد از ان بجامع تحویل یافته و در ینوقت باز بحال اصلی خود رجوع کرده سیرگاه هوس کاران آثار عتیقه میباشد . در زمانهای قدیم از شهر ( آتنه ) تابه ( پیره ) يك راهی موجود بود که دو طرفۀ آن بايك سوری محفوظ بود . در ینوقت در بعضی جاها آثار آن سور پدیدار است . صحیفه ۱۳۵ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول شهر آتنه در ین وقت اگر چه چنان بناهای عالی که در زمان های قدیم داشت ، و ذکر بعضی از انها گذشت ندارد ، ولی منتخبتر ین بنا های اینوقت سرای قرال ، ودارالفنون آن که يك كتبخانه مکمل هم دارد ، ورصد خانه ، و تياتر ، و خسته خانه ، و دایره مبعوثان ، و مکتب صنایع و دیگر یکچند مکتب آنست . * احوال تاریخی * تأسيس و بنای این شهر خیلی قدیم است در اول امر از طرف يك قومی که از مصر در زیر ریاست (کقروب) نام يك رئیسی آمده بودند بنا یافته بود . دران وقت شهر عبارت از همان قلعه داخلی که بر سر تپه وا قعست میبود . و درانوقت این شهر را (کقر و پیا ) میگفتند . پس از زمانهای بسیاری که معبد (آتنه ) یعنی (زهره ) دران بنا یافت به نام این آلهه یعنی (آتنه ) موسوم گردید . این شهر در زمان سلاله ( پیلسترات ) که پنجصد سال پیشتر از میلاد عيسى عليه السلام ریاست داشتند خیلی وسعت و زینت پیدا کرده بود . بعد ازان پادشاه ایران (اردشیر ابن بهمن) برین جاها تسلط یافته شهر مذکور را ویران ساخت ، و بعدها از طرف ( پریقلس ) نام حکمدار ذی اقتدار یونانی فوق العاده توسیع و تزئین یافته بود . بعد از ظهور (اسکندر کبیر ) ماكدونی اگر چه (آتنه ) استقلال و در خشائی خود را غایب نمودولی اسکندر به این شهر هیچ خرابی نرسانید، و طوایف الملوکی که بعد ازو بر سر کار آمدند بعضی ازانها در تعمیر و تزئین آن نیز کوشیده اند ، وباز هم بسیار وقتها این شهر مرکز علم وعرفان مانده بود . بعد از ان بدست دولت (روما ) درآمد ، ولی اهالی آن با ( مهرداد ) هفتم که در آسیای صغرا حکومت داشت اتفاق کرده، با دولت روما محاربه صحيفه ١٣٦ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلد اول کردند . تا آنکه (سیلا) نام حکمدار رومانی آمده یونان را ضبط، و آتنه را ویران نمود . بعد ازان از طرف بعضی حکمداران روماس از نو آباد شده است . ولی (نرون) نام حکمدار رومانی آثار قیمتدار مصنعه این شهر را به (روما) نقل داده است . بعد از شیوع یافتن دین نصرانیت (آتنه) خیلی وقتها اعتقاد قدیم و معارف خود شانرا اگر چه محافظه کرده توانسته اند ولی رفته رفته نصرانیت غلبه جسته معبدهای شان به کلیسا تحویل یافته بود ، و در قرون وسطا معارف قدیم شان سراسر بی نام و بی نشان گردیده بود . در سنه ١٢٠٤ میلادی وقتیکه استانبول از طرف اهل صلیب ضبط گردید در (آتنه) نیزيك حکومت دوقه یی فرنگ تشکیل یافته بود . در سنه ١٣٢١ بدست قرال (سیچیلیا) قره دایقای دوم درآمده بود ، و در سنه ١٣٧٠ بمعاونت و مدد رسانی (سلطان مراد خدا وندکار) از طرف حکمدار فلورانسه که (آچیا ئولی) نام داشت ضبط و تسخیر گردیده بود . نهایت الامر در سنه ١٤٥٦ میلادی یعنی سنه ٨٦٢ هجری از طرف (سلطان محمد خان ثانی) که فاتح قسطنطنیه بود فتح شده ضمیمه ممالک عثمانی گردید ، و معابد قدیمه آن بجوامع شریفه تحویل یافته مدت چارصد سال در زیر اداره عادله دولت علیه عثمانیه مانده یکی از شهرهای اسلام شمرده میشد . در سنه ۱۸۲۱ میلادی در اثنای اختلال بزرگ یونان که تا بسیار وقتها دوام ورزید شهر مذکور ویران شد . نهایت الامر در سنه ١٢٤٥ هجری به اتفاق همه دولتهای اوروپا دولت یونان دولت مستقل شده شهر (آتنه) پایتخت آن اتخاذ شده است . در (آتنه) در زمانهای قدیم علما و حکما و فلاسفه و مشاهیر یکه صحیفه ۱۳۷ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول ظهور نموده تعداد آن خارج شمار است. سقراط افلاطون ، ارسطو ، سوفوقل ، اکسنوفون ، اوریپیداسکیل ، دوموستن ، اسکین ، فیدیاس از جمله آنهاست . * ** و الحاصل وقتیکه به واپو رآمدیم بجز یکچند نفر عمله وکپتان سوم واپور دگر هیچ کسی درواپور نبود. حتی کپتان اول و مادامش نیز برای تماشا به بیرون برآمده بودند. ماکینه های جر اثقال واپور بکمال فعالیت به اخذ و عطای اموال در کار بودند. و کپتان سوم و سکرتر واپور بنظارت و کارگذاری آنها مشغول بودند . حضرت پدر یکسر به قمره خود شان فرو آمده به وضو و ادای صلوه ظهر مشغول شدند . منهم هازی خانه سامان را پیدا کرده حاضر ساختن آب گرم و صابون ، و قدیفه را در قمره غسل خانه واپور تنبیه نمودم. زیرا بشست وشوی بدن ، و تبدیل جامه محتاج بودم . بعد از یکساعت یک حمام بسیار مکملی کرده ، و جامه و دریشی پاک تازه پوشیده و نماز سفریانه خود را ادا کرده بادور بینی که در قمره خود داشتم بر سطح برآمدم و تماشای شهر و لیمان مشغول شدم . درین اثنا کپتان وما دامش نیز آمدند. با همدیگر احوال پرسی کرده کپتان پرسید که : - آیا آتنه را تماشا کردید؟ گفتم - بلی خوب سیاحت کردیم شما هم به آتنه رفته بودید؟ گفت - بلی ما هم به آتنه رفته بودیم. صحيفه ۱۳۸ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد اول گفتم - آیا قورنیلوف چه وقت حرکت خواهد کرد؟ گفت - فردا بچار بجه . کپتان بامادام بقمره فرو آمد . منهم در و اپور بگردش آغاز کردم . گاه بسوی پینی و اپور ، و گاه بریال قومانده بگذرانیدن وقت بسر آوردم . بعضی مسافرین که از و اپور بیرون برامده بودند واپس عودت میکردند . وقت شام بود که حمل و نقل اموال واشیائیکه و اپور مابه آن مشغول بود ختام یافته ماشینهای جراثقال تعطیل حرکت نمودند . حضرت پدر بر سطح و اپور بر امده پرسیدند که : - آیا ابو محی الدین طعام ما را حاضر کرده باشد ؟ گفتم - بلی حاضر است . اگر امر بفرمائید بگویم بیارد . فرمودند - بیارد . چرا که من دیشب هم طعام نخورده ام و در ینوقت خیلی گرسنه شده ام . هماندم ابومحی الدین را با وردن طعام امر نموده ، و سفره را حاضر کرده حضرت پدر طعام تناول کردند . منهم بوقت معین در دالان فرو آمده طعام رابا کپتان اول و دوم و مادام خوردیم بعد از طعام بنوشتن سیاحتنامۀ امروزی خود پرداخته و یکقدری پیانوی مادام را شنیده بخواب راحت فرورفتم . یوم چارشنبه ۲۸ شوال به ۷ بجۀ صبح از خواب برخاسته بر سطح برامدم . حضرت پدر صحیفه ۱۳۹ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول بقرار عادت مستمری خودشان بریکی از چوکیها نشسته بودند سلام داده از صحت و عافیت و امر و خدمت شان جویا شدم . فرمودند - صحت وجودم اگرچه بر کمالست. ولی صفای روحانی مرا خاک و هوای یونان خیلی ابتر نموده است. خدا کند تا یک آن اولتر واپور ما ازینمملکت تیره دل برامده بخاک صفا ناك ممالك اسلاميه عثمانیه داخل شود. گفتم - از علامات واپور چنان معلوم میشود که بعد از یکساعت دیگر واپور ما حرکت کند . فرمودند - تا به آنوقت ما هم چای خود را بنوشیم . گفتم - بسیار خوب میشود . لهذا ابو محی الدین را به آوردن چای امر کرده بحضور شان آمدم . فرمودند : لطافت و طراوتی که از شام تا به اینجا دیده ایم درین خاك هيچ اثری ازان مشاهده نمیشود . گفتم - بلی همچنینست بنظر بنده هم آتنه و پیره خیلی خشک و بی طراوت درآمد. فرمودند - خود دولت یونان نیز نسبت بدیگر دولتهای اوروپا خیلی بی آب و لجه است . شکل مملکت آن نیز در خریطه که دیدم فقط بيك اختا بوطی میماند . گفتم - الحق خوب تشبیه فرمودند. زیرا-واحل این شبه جزیره یونان در امده گیها و برامده گیهای بسیاری دارد که خلیجها و دماغه ها و جزیره های کوچک کوچکی که بر اطراف آن واقع شده يك شکل عجیبی برای آن بهم رسانیده . درین اثنا واپور ما نیز به برداشتن لنگر آغاز نهاده بعد از یکساعت صحیفه ١٤٠ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول حوض لیمان ( پیره ) را ترك کرده یکسر بسوی شمال غربی بطرف بندر (سلانیك) بسرعت ١٢ میل در ساعتی تدویر چرخ حرکت نمود . بحر خیلی آرام، وهوا صاف است خلل و شورشی در هیچ چیزی معلوم نمیشود . واپور ما هم از مسافرین رهرو تنها مانده . در قمره های اول بجز ما دگر هیچ مسافری نیست . قمره های درجه دوم و گوورته یعنی سطح درجه عام نیز خالی و تنهاست . طعام چاشت را با حضرت پدر بر سطح واپور خوردیم . چونکه کپتان و مادامش نیز امروز طعام خودشانرا بر پل قومانده صرف کرده به دالان نیا مدند. ولی در اثنای طعام کپتان بمقابل پلاو افغانی که دو روز پیش ازین برایش فرستاده بوديم يك صحن شیر برنج معقد قالبی اوروپی بخت فرستاد . بعد از طعام بنا بر امر حضرت پدر بر پل قومانده رفته از جناب مادام و کپتان تشکر کردم . کپتان گفت : — مادام از وقتیکه پلاو شمار اخورده هیچ روزی نیست که از لذت و خوبی آن بحث بمیان نیارد. لهذا بمقابل آن حیران بود که چه چیز بشما تقدیم کند، امروز این شیر برنج را يك طعام لذیذی دانسته برای شما تقدیم نمود . گفتم — چون چنین است ازین یاد آوری جناب ما دام به ایشان تشکرات خود را تقدیم میکنیم ولی وا اسفا که بسبب ندانستن زبان تر جهانی را از جناب شما توقع ورجا میکنم . کپتان ترجمانی را ادا کرده مادام کله جنبانیهای تشکرانه را ایفا نمود. گفتم — اگر میدانستیم که جناب مادام پلاو افغانی ما را پسند فرمو ده هر وقت برای شان تقدیم میکردیم . گفت — اوخ ! بسیار اعلايك پلاوی بود که تابحال در مدت عمر صحیفه ١٤١ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول خود چنین برنجی نخورده بودیم . اما هر وقت بزحمت شمار و ادار نیستیم . والحاصل از مادام و کپتان وداع کرده بحضور پدر آمدم و کیفیت را عرض کردم . فرمودند : ـ تابه استانبول که از هم جدا میشویم خوبست که با اینهايك حسن سلوکی شد . یکدو بار دیگر نیز از پلاو خود به آنها باید بخورانیم . گفتم ـ حسن خلق عالیجنابانه بزرگوارانه حضرت پدر دوست و دشمنرا مجلوب التفات عالی داشته است . والحاصل امروز را به بسیار هوای خوشی تا بشام رسانیدیم . به هشت بجه شب بر سر سفره طعام با کپتان و مادام ، وكيتان دوم وسوم جمع آمدیم . از قرار قول کپتان چنان معلوم شد که واپو. ما به شش بجه شام از حدود ممالک یونانیه در گذشته محدود ممالک عثمانیه داخلشده است. طعام را بصحبتهای مختلف به انجام رسانیدیم . کپتان از سیاست و پولیتیقه افغانستان با دولت انگلیز و روس نيز بيك مناسبتی بحث در میان آورده گفت : ـ بسیار افسوس است که دولت افغانستان همه معاملات ومناسباب خود شانرا تنها با دولت انگلیز منحصر داشته و بادولت ما هيچ تعلق ومعاملاتى بهم نمیرساند . گفتم ـ معلوم عالی شماست که افغا نستان يك دولتيست مستقل . و در آسیا مابین شما و انگليز يك سدیست حایل و هیچگاه شما را دشمن و انگلیز را دوست ویا بعکس آن يك فكر و مسلکی اتخاذ نکر ده بلکه باهر دو دولت همسایه خود بيك سان وسيان معاملات دوستانه و صلح پر و رانه خود را رعایت کرده ومیکند . ولى بسبب قربيت وتماسی که با دولت انگلیز دارد . و از زمانهای بسیاری معاملات ومناسبات تجاريه ، وحقوق ومعاهدات صحيفه ١٤٢ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول سیاسیه شان جاری شده آمده است از اثر و داد و ستد و رفت و آمد ما با دولت انگلیز بیشتر است. والحاصل در بخصوص بحث ما بسیار بطول انجامید که اگر همه آن مبحث را درینجا بنویسم سیاحت نامه ما بيك سیاست نامه تبدیل خواهد یافت. و چون ساعت هم بده بجه رسیده لهذا از تحریر این بحث صرف نظر کرده به بسیار کدورت قلب وحواس پریشان بکمره خود برای استراحت داخل شدم. ولی راحت کجا ! ... روز پنجشنبه ۲۹ شوال دیشب خواب راحت از دیده ام به یغما رفته بود. محتيكه با روسها در باب وطن مقدسم (افغانستان) بوقوع آمده بود افکارم را زیر وزبر نموده بود. زیرا در اثنای بحث دیشبه کپتان دوم گفته بود که : - «انگلیزها افغانستانرا دولت مستقلی نی بلکه در زیر حمایه خود در عالم رقم داده اند. و تنها روسهاست که اینسخن آنها را قبول نکرده افغانستان را دولت مستقل و آزاد میشناسند .» اگرچه واهی بودن اینسخن در پیش من عیان بود ولی بازهم همه رگها و پیهای حمیت وغیرت وطنیه ام را مانند ماشین بجلی به تشنج واهتزاز درآورده بود. و ازین بود که نخواب کردم و نه راحت توانستم. سبحان الله ! این کلمۀ (وطن) چقدر مقدس وعزيز يك کلمه ایست! شرف ، ناموس ، عزت ، حیات همه در همین سه حرف این کلمۀ مقدس مندرج است. آیا چسان انسانی تصور شود که شرف وناموس وحیات خود را در زیر حمایت دیگری به بیند. وزنده گانی بتواند ؟ صحيفه ١٤٣ سياحتنامۀ سه قطعه روی زمين جلد اول يك افغان ، در هر جای که باشد به آزادی و استقلالیت افغانستان ، خود را افغان میشناسد ، ملیت ، قومیت هر فرد بوطنش قایم است . وطن چون در اغوش حمایت دیگری باشد ملیت و قومیت کجا باقی میماند ! شرف و ناموس کجا میرود ؟ والحاصل این تفکرات عمیقۀ وطنیه تا بصبح مرا بیتاب و در پیچتاب انداخت . هر انقدر که لاحول خواندم و بمحاكمۀ عقل سلیم اینگونه ارا جيف را رد کردم ولی با زهم از تشویش و وسوسه خالی نماندم . و تا بصبح بگریه بسر آوردم . نیم ساعت هنوز بطلوع فجر باقی بود که خوابگاهم را ترك كرده از قمره بر سطح بر آمدم . حضرت پدر را که قیام اللیل از عادت و وظیفۀ عمری شانست بعبادت رب معبود قایم و دایم دیدم . زهی توفیق، و خهی طریق سعادت رفیق که در بحر و بر بجز راه حق بدگر سو نمی پوید، و در خشك و تر بجز او دگر چیزی نمیجوید . كائنات در گرداب سکوت ، و سکونت مستغرق بود . بجز صدای رفتار وابور که جگر بحر را از هم دریده و بفریادش میداشت دگر چیزی خلل آور سکوت و سکونت دیده نمیشد. بحر بغایت سکونت ، هوا بنهایت لطافت بود . سمای صفا سما ، دریای سکونت پیما را به عکوس انجم ضیا نثار غرقۀ انوار شعشعه باری نموده بود! وابور ما چونکه یکسر بسوی غرب شمالی روان و پویا نست لهذا مقابل با نقطۀ شرقی بر یکی از آرام چوکیها منتظر دمیدن صبحدم نشستم . سرم را که مانند کورۀ حداد در شعله افشانی بود برهنه کرده بهوای سرد دریا معروض نمودم . نصف دایره افق شرقی را دیدم که لحظه بلحظه محلول نوری احاطه میکند ، تا آنکه دایره افقی که نقطۀ تلاقی بحر با سما بنظر می آمد بايك جدول نقره فامی از هم تفریق گردید . ربع دایرۀ سما با ربع سطح قاعۀ دریا روشن شده میرفت . گویا از نقطۀ که بر ان نظر دوخته بودم يك صحیفه ١٤٤ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول چشمه نوری ظهور مینمود که دم بدم از ان چشمه نور يك نهر آب حیات نشوری در جریان می آمد ! مذهب صحایف دیوان کائنات کویا همه معادن الماس دنیا و مروارید های بحر را جمع آورده و از ان يك محلولی ساخته با قلم معجز کار قدرت به آرایش سر لوحه طرف افق پرداخته است ! رفته رفته کار ازین بالا تر شده رفت . یعنی محلول الماس و مروارید بيك محلول لعل و یاقوت تبدیل ورزید ! دایره افق با جدول یاقوت فامی، از صحیفه الماس ارتسام اولین جدا گردید. پاره های ابر های كوچك كوچك از هم پراکنده دامنه افق رنگهای مختلف الوان سبعه قوس قزحی را پیدا کرده کنارهای بالایی آنهايك رنگ گل خار بسیار لطیفی ، و سطح وسط آنهايك بنفشی سنبل و سوسنی، و کنار متصل افق آنها بيك رنگ آتشی لاله یی تحویل یافت ! سبحان الله ، اینچه حالست ! عالم را يك رونق دیگری پیدا شد . صفحه کائنات که قبل ازین غریق انوار بود ، حالا مستغرق ضیای شعشعه بازی گردید . آیا در نقطه افق شرقی کوه آتشفشانی بظهور آمده ؟ آیا کدام از در آتشین نفس روایات اساطیرالاولین از پشت پرده افق دهن خودرا باز کرده! ؟ نی نی! نه این است و نه آن بلکه؛ مخلوق بسیار بدیع حضرت بدیع السموات والارض جل و علایعنی آفتاب جهانتاب طلوع میکند. بلی ، بلی ! لحظه نگذشته بود که کلاه زرین شعاع سلطان شمس خاوری از گوشه افق پدیدار گردید ، و بعد از کمی بکمال دبدبه و جلال بر تخت افق یاقوت مثال خود جلوس نمود ! و پدیدار فرحت آثار خویش بر عالم کائنات ضیای حیات نثاری ایثار فرمود . بيك سوزوگداز اشکبار، و گریه های زار زار ، از درگاه خالق لیل و نهار ، نیاز پر عجز و انکسار نموده مناجات نمودم که : ای خلاق عظیم صحیفه ١٤٥ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول الشان کائنات ، وای حیات بخشای ،نان جمله موجودات ! وطن عزیز مقدسم را از شر دشمنان بدکیش ضرر اندیش پر قوت آن که یکی از طرف شرق و جنوب مانند يك اژدر دو سر آتشین پیکرکریه المنظر ، ازتوقل (كوژك) و (دره خيبر) برای بلع نمودن وجود نازنین لطافت اثر او هر دو سر پر شور و شرر پرور خود را برون آورده؛ و دیگری مانند سیلاب خروشان بلا توامانی که آب آن از چرکاب نجاست آلود خانه برانداز دین و ناموس تشکیل یافته ، و از مدت مدیدی از تالابهای منجمده شمال ، و کوه های (اورال) بجریان آمده ، و آهسته آهسته صحراهای ترکمن ، و اراضی واسعه آسیای وسطی را با چرکاب خود پر و املا نموده ، و آخر الامر از طرف غرب و شمال کوههای شامخ وطن عزیز ما را سد حایل جریان خود یافته ، و لحظه از پیدا كردن يك مجرایی برای جریان خود فارغ نه نشسته بفضل وکرم نامتناهی وحفظ وحمايت صمدانی خود محافظه وصيانت فرما. و پادشاه بزرگ منش با تدبیر صاحب رأی زرین ما حضرت (ضياء الملة و الدين) را که ناموس ملت و وطن مارا از چنگ اژدر دو سر آتشین نفس بعصای موسای تدبیر و سیاست ، و ید بیضای بر ضیای شمشیر شجاعت وارهانیده همیشه براعمال خيريه ، و سیاستهای عالم پسندانه شان موفق و كامیاب فرما . يارب ! يا الله !! درین اثنا حضرت پدربزرگوارم از نماز اشراق خود نیز فارغ شده برچوکی مستمری خودشان که همیشه بر آن می نشستند ، و هیچگاه آنرا تبدیل نداده اند نشستند . بنده چون در يك گوشه پنهانی نشسته بودم در اول امر مرا ندیده بودند . برخواسته بحضورشان رفتم ، و سلام داده بپا ایستادم . حضرت پدر شفقت پرور چون بسوی شکل و سیمای من نظر فرمودند به اندیشه و تلاش افتاده پرسیدند : صحیفه ١٤٦ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول -- فرزند! حالت را خیلی ابتر می بینم! اینچه سیماست؟ گفتم -- هیچ نیست پدر، دیشب خوب خواب نکرده ام . فرمودند -- نی! تنها بیخوابی نیست، گریه بسیار هم کرده، چشمهایت مانند کاسه های خون گشته، سیمایت يك شكل مدهشی پیدا کرده! مرا از اندیشه رها کن زود بگو چه درد داری؟ این را فرموده نبضم را معاینه نمودند، ودست مبارک را بر جبینم نهاده فرمودند: -- اینچه آتش! اینچه حرارت! ها... دانستم حقیقتاً بر تو ظلم شده، هنوز یکماه از از دواجت نگذشته بود که ترا از رفیقه حیاتت جدا کرد. بسفر بر آوردم، محبت مفرطه ات را نیز با او میدانم که بچه درجه است! اما يك افغان اینچنین نباید باشد فرزند! گفتم -- قربانت شوم پدر! دردم درد زنانه خانگی نیست، بلکه درد مردانه افغانیست! زیرا حضرت پدر مرا دایماً بر حب وطن ومحبت ملیت، ومحافظه شرافت افغانیت توصیه و تربیه فرموده اند. فرمودند -- آری هم چنینست؛ باز هم توصیه یگانه من همیشه همین است وهمین خواهد بود. اما مقصدت ازین چیست؟ لاجرم از مباحثه دیشب وفقره مدهشه کپتان دوم. وتاثیرات صاعقه آسای آن بر حواس و وجود ناتوان یکان یکان عرض و بیان کردم. تبسم کرده، ودستم را فشار داده فرمودند: -- فرزند! اینسخن مرد روسی هیچ موجب اندیشه نیست. ازين يك ايمن وخاطر جمع باش که افغانستان هیچگاه حمایت هیچ دولت بیگانه را بهیچصورت قبول نمیکند. علی الخصوص که آن دولت غیر صحیفه ١٤٧ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول دین هم باشد. گفتم – اعتقاد کامل بنده هم همین است، ولی دو مسئله مرا به اندیشه و اینهمه اضطراب انداخته است. فرمودند – کدام مسئله ؟ گفتم – یکی اینکه اگر انگلیزها براستی همچنین يك شایعۀ در عالم انداخته باشند، و افکار عمومی را برین قانع ساخته باشند که افغانستان در زیر حمایت اوست این شرافت و افتخار و این آزادانه زندگانی پر مسار خود را درین مملکت غربت بيك زندگانی خالی از شرف شرمسارانه محول می یابم. زیرا در هر کس که بنگرم چنان میپندارم که بمن میگوید « این مرد افغان در زیر حمایت انگلیز است » . ثانیاً اینکه .... حضرت پدر سخن مرا قطع کرده فرمودند : – باش فرزند ! اول این شبهه و اندیشه ترا رفع کنم : اینسخن مرد که روسی از دو حال خالی نیست. یا اینست که انگلیزها همچنين يك شایعه غلط و بی اساسی را در عالم نشر نکرده باشند که جنبه اصح هم بفکر خود من همینست. زیرا اینسخن را تا بحال نه من و نه خودت نه در يك جریده دیده، و نه از زبان کسی شنیده ایم. انگلیزها مردمان عاقلی هستند. اینچنين يك كذب صريح غیر معقولی را هیچگاه ارتکاب نکرده خواهند بود . یا این است که انگلیزها بر همچنین يك اشاعه کاذبی ارتکاب کرده خواهند بود : در انحال چنانچه روسها اینسخن انگلیزها را قبول نکرده افغانستانرا دولت آزاد و مستقل دانسته اند دیگر دولتها چرا همچنین ندانسته باشند ؟ آیا بجز دولت روس دیگر هیچ کسی در دنیا از علم حقوق دول آگاه نیستند ؟ آیا شناختن حقوق استقلال وزیر حمایت بودن يك دولتی تنها منحصر بر دولت روس است ؟ درینزمان اطفال مکتب هم صحیفه ١٤٨ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول میدانند که دولت آزاد چیست. وغیر آزاد کیست . فرزند من! نوابها و راجاهای هندستان زیر حمایت انگلیزاند که نه عسکر شان در زیر فرمان شانست و نه اداره حکمرانی شان. آیا انگلیزها در کدام محاربه خود از افغانستان عسکر گرفته وسوق کرده است؟ حالا نکه در محاربه ها ئیکه با ما افغانیان کردند اکثر عساکر را جواره ها، ونوابی های هندستانرا طعمه تیغ وسنان ما ساختند. حالا شبهه ات رفع شد فرزند؟ گفتم -- بلی، درینباب وجدانم خیلی مستریح شد. فرمودند -- حالا دیگر شبهه ات را بگو . گفتم -- این کلامهای مبارک قبله گاه دل آکاهم همه شبهه هارا از دلم بر طرف نمود، وهیچ اندیشه در دلم باقی نگذاشت. فرمودند -- نی، تو دو شبهه داشتی که میخواستی بگویی ولی من برای رفع شبهه اولت سخنت را قطع کرده بودم. گفتم -- آن شبهه ام ازین بی اهمیت تر است، زیرا بسببی که از احوال سیاسی امارت موجوده افغانستان بخوبی آگاهی ندارم بخیالم گذشت که مبادا در ابتدای امارت يك معاهده نامه درینباب با انگلیزها نشده باشد؟ فرمودند -- هیچگاه اینچنین شبهه را بدلت راه مده . زیرا حضرت امیر ماحفظه الله آنقدر ذکای خدا داد مقرطی را مالك است که بهیچصورت انگلیزها اورابازی داده نتوانسته اند. من اعلحضرت امیر عبدالرحمن خانرا خوب میشناسم، وبسیار عمرها با او گذران کرده ام. حتی در اوایل تشریف آوری شان در ینبار ورھایی دادن افغانستانرا از چنگ انگلیزها و اجرای مصالحه وعقد معاهده نیز با ایشان همراه بودم، بلکه مرا از خود پیشتر بچارکار بحضورشان فرستاده بودم. غیور، جسور، ذکی، دانايک پاد شاهیست. غیرت، شجاعت، اصالت او چسان معاهدهٔ صحيفه ١٤٩ سیاحتنامۀ سه قطعه روی زمین جلد اول را که حمایت در ان باشد قبول میکند ؟ گفتم – بسیار درست ، بسیار معقول ! کلام درربار حضرت پدرمرا سر از نو حیات تازه بخشید و گر نه از وقتی که از زبان این روس منحوس اینسخن را شنیده ام خود را آنقدر ذلیل حقیر سفیل یافتم که مرک و حیات را مساوی دانستم . حضرت پدر شفقت برور جبینم را بکمال محبت بوسیده فرمودند : – آفرین پسر غیور وطنیپرست من ! حب وطن همچنین باید باشد . ولی این را هم بتو بگویم فرزند که این مرد روسی که اینسخن را صرف نموده محض بنابر اظهار خلوص و ابرازيك جمیله گفته . واکر میدانست که بر تو اینقدر تاثیر میکند بلکه نمیگفت . يك بنجر وزي که با ایشان كرفتاریم بحسن معامله بسر آورده من بعد ازین زنهارکه ازینگونه مباحثه ها با آنها مکن . چونکه مبادا بصحتت خللی برسد . حالا برو یکقدری بخواب زیرا بسیار بیراحت می بینمت . دستها و قدمهای مبارك شانرا بوسیده امرشانرا اطاعت کردم ، و بقمره آمده بکمال استراحت فکر و وجدان بخواب بسیارگرانی فرو رفتم . يك بجه روز بود که ابو محی الدین مرا از خواب بیدار کرد . گفتم – خیر باشد ابو محی الدین ؟ گفت – حضرت سیدی کبیر مرا فرستاد که هم از احوال شما ببرسم ، و هم استفسار کنم که آیا در دالان طعام میخورید یا بمعیت حضرت شان ؟ گفتم – طعام حضرت پدر را حاضر کرده ؟ گفت – بلی حاضر است ، و لی فرمودند که اول از شما ببرسم باز طعام را بیارم . گفتم – چه بپخته ابو محی الدین ؟ صحیفه ١٥٠ سیاحتنامهٔ سه قطعهٔ روی زمین جلد اول گفت — يك چند دانه تخم مرغ را با پنیر فلمنگی در روغن سرخ کرده ام، و يك سلاته بسیار خوبی هم ساخته ام که آقای مرا بسیار پسند خواهد آمد، یکقدری مسکه و قند میده، و چیزی میوه هم حاضر است دگر چه میخواهید؟ گفتم — آفرین محی الدین آغا! در اوتل دیقری شام نیز ازین بهتر يك طعام چاشتی میسر نمیشود! از حالا دهنم را پر آب کردی برو عرض بکن که بمعیت حضرت پدر طعام میخورم . هانری را نیز بگو که سفره را حاضر کند، تو هم طعام را بیار. گفت — آیا سوال کرده میتوانم که امروز چرا بخلاف عادت بروز خواب کردید؟ انشاء الله صحت تان خوب است؟ گفتم — الحمد الله خوبم ولی دیشب خواب نکرده ام! گفت — مقصد همین که صحت تان خوب باشد . ولی شبها بخواب ماندن تان يك چیز طبیعیست!! این سخن را گفته ويك تبسمی نمود . دانستم که او نیز بهمان گمانی که حضرت پدر در وقت صبح اول بار تخمین فرموده بودند میباشد . گفتم — چسان ابو محی الدین! آیا در بخواب ماندن بشبها حق دارم یا نی؟ گفت — های های یا سیدی! فرنگها ماه اول عروسی را (ماه عسل) مینامند، و اکثر این ماه را با عروس بيك سیاحت دیگر شهر یا قریه بسر می آرند . حالا تکه ماه عسل شما را ماه حنظل باید گفت . اگر چه این تعبیر یکقدری گستاخانه و غلیظانه بود ولی تا یکدرجه درست شمرده میشد. لہذا خنده کردم و او را بپئی کارش فرستاده خواب گاهم را ترك نمودم و وضو و توالتم را اجرا کرده بحضور پدر آمدم. صحیفه ۱۵۱ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول فرمودند ـ چه حال داری فرزند ! راحت کردی انشاء الله ؟ گفتم ـ الحمدالله بسایهٔ شفقنها و مرحمتهای حضرت قبله گاه دل آگاه خود خوب راحت یافتم ، وحالا هیچ زحمتی ندارم . طعام را به بسیار فرحت وسرور باهم خورده ، واز صحبنها و مکا لمه های حکیمانه شان لذتها واستفاده هاکرده ، آنروزرا تاشام نگذاشتند که از حضور شان مفارقت ورزم . طعام شام را بنا بفرموده خود شان دردالان بقرار عادت هر شبه با کپتان وما دام تناول کردم . ازحسن تصادف کپتان دوم امشب برسفره حاضر نبود و بعوض او کپتان سوم موجود بود . طعام خیلی ساکتانه بانجام رسید . بعد از طعام برسطح برامده یکقدری بقدم زدن ، و یکقدری بنوشتن این سطر ها بسر آورده بقمزه فرو آمدم . حضرت پدر بخواب رفته بودند . به آهستگی تمام البسه ام را کشیده بر خوابگاهم غلطیدم . -- § -- روز جمعه ۳۰ شوال به شش بجهٔ صبح بصداهای لنگر انداختن واپور ازخواب بیدار شدم. البسه ام راپوشیده برسطح برآمدم . واپور ما در لیمان بندر گاه صحیفه ۱۵۲ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد اول شهر شهیر (سلانيك) مکر لنگر انداز اقامت گردیده است . جادة بسیار عالی و یکنم بندرگاه شهر سلانيك توقف نمودن واپور همان بود . و هجوم آوردن قایقچیان و کشتی‌بانان سلانيك همان . حضرت پدر فرمودند : — از کپتان مدت اقامت واپور را درینجا تحقیق کن که اگر فرصت باشد هم نماز جمعه را درینشهر بخوانیم، و هم باجناب مشیر (حسین فوزی) پاشا که آشنایی و رفاقت سابقه با او داریم يك ملاقات بکنیم . لهذا پريل قومانده رفته از کپتان وقت و میعاد حرکت واپور را صحیفه ۱۵۳ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول تحقیق کردم . کپتان گفت : قوزنیلوف امروز را تانیم شب درینجا میماند . ولی اگر شما خیال رفتن (سلانیک) را داشته باشید میباید که بوقت عصر در واپو باشید . بحضور حضرت پدر آمده از افادهٔ کپتان عرض نمودم . فرمودند : — تا بوقت عصر بسیار فرصت است . قایق تدارک کن . والحاصل درینجا چون زبان عمومی ترکیست بدون مشکلات يك قایق منتظمی تدارك كرده بمعیت حضرت پدر بريختم سلانيك برامدیم بعد از تفتیش پساپورت و معرفی پاپولیس که از لوازمات بندرگاهای ممالک عثمانیست در يك عرابه فایتون مکملی نشسته عرابه چی را برفتن سرایهٔ عسکری مشیری امر دادیم ، بعد از پنج دقیقه در به مادر پیش يك بنای عالیی بسیار مكلف ومزینی توقف نموده در میدان پیش روی آن عساکر سواره وپیاده نظامی بيك منظره هیبت نمایی به تعلیم وقواعد مشغول بودند. سرای عسکری شهر سلا نيك صحیفه ١٥٤ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول در اثنائیکه بر زینهٔ عریض سنگ مر مر بنای مذکور بالا میشدیم کپیدان احمد بيك که یاور جناب مشیر است و در شام با مشیر پاشا یکجا و با ما آشنا بود در پیش روی ما آمده بکمال بشاشت و مسروریت دستهای حضرت پدر را بوسیده در اوتاق بسیار بازینت انتظار ایصال نموده گفت : - اینچه سعادت ! آیا چسان تشریف شمادرنجا بوقوع آمد ؟ ترجمهٔ گفتم - قسمت ما را آورد . گفت - بروم حضرت پاشار اخبر بدهم . چقدر ممنون خواهند شد. اینرا گفته برآمد ، بعد از دو دقیقه آمده گفت : - بفرمائید . پاشا شما را منتظر است . برخاسته بدالان بزرگ درامدیم . حضرت مشیر تا به نیم دالان استقبال نموده و دست حضرت پدر را گرفته بکمال مسرت و محبت مراسم خوش آمدی را بجا آورده در صدر دالان نشاندند ، و در پهلوی شان نشسته ، و با این حقیر نیز التفات فرموده بمکالمه ها و مصاحبه های محبتا نه آغاز نهادند . مشیر حسین فوزی پاشا در سنهٔ ١٣٠٥ در شام که مرکز اردوی پنجم دولت علیه عثمانیت مشیر شده آمده بودند ، و مدت دو سال در انجا مشیر شده مانده بودند. از افسران بسیار نامدار و ذی اقتدار دولت علیهٔ عثمانیه میباشند . در حسن خلق ، ونزاکت طبيعت بيظير بك ذاتيست . در مدت مأموریت شان در شام شریف با حضرت پدر و این عاجز باخاك برابر محبت و آشنائی زیادی بهمرسانیده بودند . و بنا بر همان محبت و وداد بود که حضرت پدر نخواستند که به سلانيك بیایند و حضرت مشیر را که درینوقت در سلانيك كه مرکز اردوی سوم دولت عثمانیه میباشد نه بینند . صحیفه ١٥٥ سیاحتنامهٔ سه قطعهٔ روی زمین جلد اول حتی در اثنای مصاحبه که حضرت پدر از نیت ادای فریضهٔ حج و رفتن به استانبول ، و بسبب دوار بودن و اپور وارد شدن خودشانرا به سلانیك حکایه میفرمودند جناب پاشا گفت : — من از دوار بودن این واپور شما هر قدر تشکر که بکنم هنوز کم است ، و اینهمه جاذبهٔ محبت الکتریکیِ من بود که شما را بدینجا جذب نمود تا بعد از دو سال از محبت شما مستفید شوم . والحاصل با جناب مشیر پاشا تا بوقت دوازده بجهٔ روز از هر در و هر رهگزر مکالمه و مصاحبه کرده و بنا بر تکلیف شان طعام را با هم تناول کرده از همدیگر وداع کردیم . مشیر پاشا تا بسوزینه حضرت پدر را مشایعت و بسیار آثار نزاکت و محبت بکار بردند . بعد از برآمدن از جای مشیر عرابه جی خود را برفتن يك جامع بزرگ شهر امر دادیم . عرابه بسی بازارها و کوچه های شهر را دور و گردش کرده در پیش دروازهٔ ( حور تاجی ) نام يك جامعی توقف نمود . این مسجد خیلی قدیم و بزرگ و بسی آثار های موزايك کار قدیم را حائز بود . نماز جمعه را ادا کردیم و بعد از نماز هر هر طرف شهر ( سلانيك ) را که تعریفات آنرا در زیر بیان میکنیم دور و سیاحت کرده یکساعت بشام مانده بواپور آمدیم . سلانيك شهر سلانيك ، در خطهٔ قدیمهٔ ( ماکدونیا ) . و در ( بحر جزیر ها ) که از شعبه های ( بحر سفید ) است ، و در خلیجی که بنام خود سلانیك معروف است ، بمسافهٔ (٥١٠) کیلو متر بجهت غرب جنوبی استانبول ، در (٤٠) درجه ، و ٣٧ دقیقه ، و ٢٨ ثانیه عرض شمالی، صحيفه ١٥٦ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول و (٢٠) درجه ، و ٣٧ دقیقه، و٤٦ ثانیه طول شرقی واقع شده است. این شهر مرکز والی نشینشی همه ولایت سلانيك است که مساحه سطحیه همه ولایت عبارتست از ٥١٦٤٩ کیلو متر مربع ، و مقدار نفوس همه ولایت ١٠٢٨٣٧٧ نفر است. اما خود شهر سلانيك (١٥٠٠٠٠) نفوس دارد که بقدر نصف آن اسرائیلی یعنی یهودی، و قسم اعظم متباقی آن مسلم ، و باقائی آن روم ، بلغار ، فرنگستانی میباشند . درینشهر که بعد از استانبول از شهرهای درجه اول او روپای عثمانی شمرده میشود ٥٦ جامع شریف ، و ٧ مدرسه ، و (١) کتبخانه عمومی . و ٢٣ تکیه یعنی خانقاه ، و ١٦ کلیسای نصا را ، و ٢١ معبد یهود ، وسه خسته خانه ، و ( ١ ) بدستان یعنی بازار بزرگ سرپوشیده سنگی ، و ٥١ مسافر خانه، ٢٧ فابریکهای صنایع مختلفه ، و يك تياتر خانه مکمل ، يك مكتب اعدادئی ملکی ، يك مكتب اعدادئی عسکری، و ٢ مکتب رشدى ، و يك مكتب رشدی عسکری، يك مكتب صنايع، يك مكتب زراعت،سه مكتب بسیار منتظم خصوصی که یکی (فیض صبیان) و دیگری (ترقی) و دیگری(روضه تعلیم ) نام دارند موجود میباشد، متعدد مكاتب رسمی وخصوصی ابتدائیه ذكور واناث ، وديگر بسی صحیفه ١٥٧ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول مکتبهای متعدده ملل مختلفه نیز موجود است. مکتب دختران قوم یهود ، وصفوف طالبه های آن در شهر سلانيك شهر سلانيك عموماً باچراغهای غاز هوا تنویر شده است و از ساحل بحر بسوی بالا بريك سطح مایلی واقع شده که در واپور منظره شبانه آن خیلی لطافت بهم میرساند. لیمان وریختم سلانيك نيز خیلی مکمل ومتین است. شهر بایک سور بسیار متین برج وبارو دار زمان قدیم محاط میباشد که این سور از آثار عتیقه شهر معدود است. از طرف دریا این قلعه را صحیفه ۱۵۸ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول خراب کرده اند و در باره آن پر کرده اند ، و ریختم یعنی سرک سنگ بست بسیار متین و منتظمی از ان بوجود آورده اند که بازارهای بسیار منظم ، و تجارتخانه های مکمل، و اوتلها ولو قانطه های بسیار مزین ، وعمارتها و محله های عالی شهر همگی در همین طرف واقعست . از جمله آثار عتیقه شهر يك طاق ظفر بسیار قدیم و جوامع شریفه آنست. مثلا جامع (حورتاجی) و (ایاصوفیه) و (قاسمیه) و (مسجد جمعه) از بنا هائیست که در زمانهای بت پرستی بتخانه بودند، و باز در زمانهای انتشار دین نصرا نیت بکلیسا و چون از طرف مسلمانها فتح شد بجوامع شریفه تحویل یافته اند که با بسی تزئینات صناعیه موزاييك و نقوش زمانهای قدیمه مزینست . يك جاده با صفا در شهر سلانيك صحيفه ١٥٩ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد اول شهر سلانيك با راه آهن بزرگی که از اوروپا آمده با تمام اوروپا و واستانبول مربوط شده است که به این سبب حکم يك بندر تجارتگاه بزرگی را گرفته است ، و روز بروز کسب ترقی و عمران میکند . علی الخصوص از طرف ديگر بايك راه آهن خصوصی دیگر مستقل به استانبول ، و از يكطرف دیگر بایکی از بندر های بحر ( ادرياتيك ) مربوط میشود که از انرو اهمیت تجاریۀ آن فوق العاده اهمیت پیدا میکند . پیش ازین گفته بودیم که نصف بیشترئ اهالی سلانيك اسرائیلی میباشند . این اسرائیلیها از زمانهای قدیم از ظلم و جور انگیزیسیونهای اسپانیا از اسپانیا به اینطرف هجرت کرده آمده اند ، لهذا تا بحال درمیان خود بزبان اسپانیولی تکلم میکنند ، و عموماً بزبان ترکی مکالمه دارند . هر صنف اهالی سلانيك به صنایع و تجارت و علوم و معارف خیلی مستعد و ذکی و کوششمند اند . چشمۀ حمدیه در سلانيك يك جادۀ با صفا در شهر سلانيك صحیفه ١٦٠ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول اراضی اینولایت خیلی منبت ومزروع است . هر نوع حبوبات و پنبه ، و توتون یعنی تنباکوی سیگاره بسیار اعلا ازینو لایت بعمل میآید میوه و سبزی کاری آن نیز بسیار است . برای ابریشم کشی ، ونخ ، و شیشه ، و صابون ، و کاغذ فابریکهای متعدد دارد . — § — احوال تاریخی شهر سلا نيك در زمانهای قدیم (ترمه) نام داشت . اول بانی اینشهر (قساندر) نام حکمدار ماکدونیست که داماد (اسکندر) کبیبر ما کدونی مشهور به رومی بوده (قساندر) مذکور این شهر را بنام زوجه خود که همشیره اسکندر بود (تسالونیکی) نام نهاده بود. رفته رفته تسـا لونیکی به سلا نيك تخفیف و تبدیل یافته است . بعضی از رومائیها سه چار صد سال پیش از میلاد عیسی علیه السلام به سلا نيك آمده توطن کرده بودند . رفته رفته همه ماکدونیا باشهر سلانيك سراسر بدست ضبط رومائیها در امده بود. بعد از ان (قسطنطین) رومی سور و لمان آنرا ساخته ، و شهر را توسیع و تزئین کرده بود . بعد ازان در زمان ایمپراطورهای روم قسطنطنیه شهر سلانيك میدا نگاه بعضی فسادها و نزاعهای داخلی شده بود . در قرن هفتم میلادی در اثنای يك زلزله بسیار شدیدی که یکچند روز دوام ورزیده بود شهر مذکور خراب واز طرف اقوام اسلاو غارت ویغما گردیده بود . بعد از ان از طرف صربها نیز اگر چه ضبط و تسخیر گردید ولی محافظه نشده بود . در تاریخ ۱۱۸۵ میلادی بدست ضبط نورمان های سیجلیا در امده قتلهای عام بسیار دهشتناکی در ان بوقوع آمده بعد از ان بدست صحيفه ١٦١ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلد اول ونزدیکها درامده بود . در سنه ٧٩٦ هجری از طرف سلطان (یلدیرم بایزید) خان عثمانی فتح شده بود ، و در وقعه تیمور باز از دست برامده بود . تا آنکه در سنه ٨٣٢ از طرف سلطان (مراد) خان ثانی بصورت قطعی فتح شده بممالك عثمانی ضم و علاوه گردیده است ، و از انوقت تابحال دائما مرکز ولایت شده مانده است . اللهم لا يزيل عنه * ** والحاصل هنگامیکه بواپور آمدیم یکساعت بشام باقی بود. ماشینهای جر اثقال واپوز از هر هر طرف به فعالیت تمام به اخذ اموال و اشیای تجارتی سرگرم کار بود . مسافرین بسیاری نیز از زن و مرد هر قوم و هر ملت برای رفتن استانبول بواپور ما آمده اند . در سطح درجه عام وابور يك ازدحام وقيل وقال عجیب مختلف الآهنگی مشاهده میشد . در خصوص تدارک کردن جای و گرفتن موقعهای خوب بعضی جنگ و جدالها نیز بوقوع می آمد . در قمره های درجه اول ما نيز يك چند نفر مسافر نوی پیدا شده است . ولی بسبب اسباب راحتی که درجه اول دارد پیدا شدن مسافر موجب فرحت و مسرت میشود نه موجب دلتنگی . علی الخصوص که مسافر از نوع اجسام لطيفه نسوان باشد ! يك ساعت از شام گذشته ماشینهای جر اثقال وابور از کرکر وایستا دند ، ويك سکوتی در وابور حاصل شد . طایفه های وابور به بند کردن دهنه های انبارهای مال ، و جمع آوری ریسمانهای کلفت وابور ، و بر داشتن زینه ، و حاضری لنگر برداشتن ، و کشیدن پرده های سر سطح صحیفه ١٦٢ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول وابور برای محافظه مسافرین از بارش و تابش مشغول شدند . تماشای یگانه جنگ وجدال مسافرین درجه عام در وقت بندشدن سر پوشهای روی انبار خانه های وابور است زیرا بهترین و باراحت ترین جاهای درجه عام همین روی انبار خانه هاست که بقدر نیم متر از دیگر سطح عام بلند تريك صفه میباشد پس برای ضبط کردن آن بعد از بسته شدنش مشت و لگد جنگی خوبی بوقوع می آید. مشاتمه ها و مکالمه های پرجدل مسافرین و قیل وقالهای زبانهای مختلف اقوام واردین وابور نشین را بقدر یکساعت تماشا کرده ، و از طرف دیگر از نظاره شبانه شهر سلانيك و چراغان ساحل دریای آن استفاده نموده بنابر نواخته شدن زنگ طعام بدالان فرو آمدم . حضرت پدراز سر شام بقمره خود آمده عدم میل خود را بطعام به ابو محی الدین امر فرموده بودند . سفره طعام ما امشب يك رونق و زینت فوق العاده بهم رسانیده بود. زير ايك جمعیت عائله روم ۵ مرکب از شش نفر اند از سلانيك بوابور ما آمده اند . این عایله از يك مرد ریش جو گندمی که عمرش تخمیناً پنجاه ساله بنظر می آمد ، و دو پسری که یکی تقریباً هفت ، و دیگرش دوازده یا سیزده ساله عمر داشت ، وسه زن که یکی هم سن مرد مذکور ، و دومش از بیست و هشت تاسی وسومش از هجده تا بیست تخمین میشد تشکیل یافته بود . بر سر سفره ، چوکی مرد مذکور به پهلوی راست من تصادف نموده بودكه يك چوکی بالاتر از و مادام همسالش و در پهلوی او پسر هفت ساله جایگر شده بود ، پسر دوازده ساله و دو مادام جوان در جهت مقابل ما مأوا گزین شده بودند . مادامهای مذکوره نزاکت و لطافت و او صاف حسن و ملاحت را مالک بودند . اینرا هم بگوئیم که زنان طایفهٔ صحیفه ۱۶۳ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول روم علی العموم خیلی لطیف الاندام، و شیرین کلام، و صاحبه حسن و جمال مالاکلام میباشند. در اثنای طعام با رئیس عایله که در پهلوی من نشسته بود معارفه پیدا کرده او از نام و نشان من، و من از نام و نشان او جویا شدیم. مگر نام خود اینشخص موسیو (دیمتری) میباشد و از باشندگان استانبول است که خانه اش در (قوم قپو) نام محله استانبول کائست. صنعتش جواهر فروشیست در بازار (غلطه) نام استانبول که دکان بسیار بزرگ و منتظمی در انجا دارد. نمبر و موضع دکان خود را نیز بمن نشان داد که اگر چیزی خریداری آرزو کنم بلا مشکلات دکانش را پیدا بتوانم. از زوجه خود مادام (دیمتری) دو پسر و يك دختر دارد که پسر دوازده ساله اش (نیقولا) و پسر هفت ساله اش (آنتون) نام دارند. دختر مه پیکر هجده ساله اش مادموازل (ژولی)، و دختر خاله زوجه اش مادام (ماری) که مخفف مریم است نام دارند. غیر از زبان اصلی خودشان که رومیست زبان ترکی را نیز مانند ترکان استانبول تکلم میکنند، و بزبان فرانسوی نیز همه شان آشنا میباشند. آمدن شان به سلانیک برای ملاقات اقربا و تعلقات شانست که در انجا دارند. مدت پانزده روز در سلانيك اقامت کرده و از انجا مادام (ماری) را که زوجه عمزاده موسیو (دیمتری)، و دختر خاله زوجه اوست با خود برداشته این است که واپس بمملکت خود یعنی استانبول برمیگردند. این بود ترجمه احوال عائله رومی مذکور که بیان گردید. در اصطلاح مملکت افغانستان ما همه مردمان استانبول و ممالک عثمانی را رومی میگویند. حالا آنکه درین مملکت اگر كسى يك ترك مسلمان را رومی بگوید چنانست که به مسلمان کافر خطاب کنند. زیرا روم يك طایفه نصار است که بمسلمانان این سرزمین اینگونه نسبت هیچگاه جائز نیست. صحيفه ١٦٤ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول و الحاصل در اثنای طعام با هر يك از افراد این عایله خوش طبع شیرین منش جداجدا صحبتها و مکالمه ها کرده بکمال شطارت و بشاشت طعام را به انجام رسانیدیم . الحق که سفره های اصول او روپی بوجود اجسام لطیفۀ نسوان رونق وحيثيت وزيب وزينت فوق الحدی بهم میرساند ، و بی وجود لطافت آمود این مخلوق ظریف خلوق ، سفره چون يك جسد بیجان ، ویا باغچه بی گل وریحان میماند . بعد از طعام ؛ مسافرین بسطح و اپور برای تنفس و قدم زدن برآمدند، من در پیش میز نشسته تا بساعت یازده شب به تکمیل تحریر این صفحات روز نامچه سیاحت خود پرداخته به آهستگی تمام در قمره درآمدم ، و غنودۀ خواب راحت گردیدم . روز شنبه ۱ ذیقعده صبح به هفت بجه از خواب برخواستم . چون بر سطح برآمدم واپور را در بحر ذخار پر موجی پویان یافتم که از هیچ طرف از خشکه اثری پدیدار نبود . هوا ابر آلود ، بحر موج آمود بود . يك باد تند سردی در وزش ، و واپورما نیز آهسته آهسته به لرزش و جنبش آمده بود . حضرت پدر بوقار وتمکین مستمری خود بر آرام چوکی خود شان نشسته بودند . سلام داده به امر و خدمت شان منتظر ماندم . فرمودند : - فرزند ! هوا مخالف میوزد . دریشی که پوشیدۀ بمحافظۀ سردی صحیفه ١٦٥ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد اول هوا کافی نمی آید . برو بالاپوشت را پوشیده بیا که چای باهم بخوریم . گفتم — اول رفته ابومحی الدین را بحاضر نمودن چای امرکنم . فرمودند — ابو محی الدین حالا چای را می آرد ، تو برو خودرا بپوشان. مبادا سردی هوا برتو اثرکند . لهذا بقمره آمده و بالاپوشم را پوشیده بحضورشان آمدم . ابو محی الدین چای و ناشتای صبح را آورده بود به بسیار شیرینی صحبت چای و ناشتا را صرف نمودیم . درین اثنا کپتان اول وابور از پل قوماندۀ خود فرو آمده برسطح درجۀ اول بالابرآمد . و بحضرت پدر سلام کرده بز بان عربی شکستۀ خود گفت : — اگر مهربانی باشد يك پیاله از چای خود بمن هم بدهید زیرا از بالا چای نوشیدن شمارا دیده اشتهای چای نوشی برایم پیدا شد . فرمودند — بفرمائید بنشینید ، چای حاضر است . کپتان نشسته یکدو پیاله چای را بنوشید . پرسیدم که : — موسیو کپتان ! امروز هوا خیلی مخالف میوزد آیا از طوفان بیم و اندیشه خواهد بود ؟ گفت — هیچ اندیشه نیست. دوساعت بعد قور نیلوف به (آینوروز) میرسد ، و در آنجا تا بشام لنگر می اندازد . و دو روز بعد وارد استانبول میشود . کپتان این را گفته برپا خواست ، وبدالان فرو آمد . درین اثنا مسافران دیگر نیز یگان یگان بالامیبرآمدند . اول مادام (ماری) ، و ماد موازل (ژولی) که هر يك مجسمۀ حقیقی حسن ولطافت شمرده میشدند برسطح برآمده به هوا خوردن و قدم زدن آغاز نهادند . و هوای نسیمی محیط را بروایح لطیفۀ خودشان معطر نمودند . صحیفه ١٦٦ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول بده یحه روز ازدور قلعه جبل مخروطی الشکل بسیار عجیب الخلقت ( آینوروز ) پدیدار کردید . نیمساعت بعد واپور مادر يك خلیج کو چکی در دامنه يك كوه پر جنگل سبزو خرم بسیار عجیب و غریبی لنگر انداز اقامت کردید . — ٭ آینو روز ٭ — آینوروز، بنام دیگر ( آینه روز) از کلمه رومنی ( آیون اوروز ) که بزبان مذکور بمعنی (جبل مقدس) میباشد گرفته شده است . در نزد ملت روم این جبل از جاهای بسیار مقدس ومتبرکی محسوبست . همین کوهیکه آینو روزش میگویند عبارت از يك كوهيست که بشكل يك برزخ و دماغه بسوی دریا پیش برآمده است که درازئی آن از شمال غربی بسوی جنوب شرقی ( ٥٠ ) کیلو متر است و مرتفعترین ذروه این کو ١٩٣٥ مترمی آید . این ذروه از اصل كوه بيك وضعيت مخروطئی برج مانند بسیار عجیبی بلند شده ، ورفته رفته يك ميل وكجی بسوی دریا پیدا کرده که انسان چنان گمان میکند که حالا بدریا می افتد . رنگ این قله کوه نیز از رنگ خود کوه فرق نمایانی دارد . همهٔ این کوه چنان سبز و خرم است که خاك و سنگش از کثرت سبزه، و درختان صنوبر ، وارچه ، ومازو ، وفندق ، و بوته های ارغوان سرخ وزرد معلوم نمیشود . حالا آنکه این قله مخروطی مایل آن از سنگهای کلسی سفیدی ترکیب یافته که بقمامش خود کوه هیچ مشابهت ندارد . برزخ ( آینوروز) از طرف غرب جنوبی با خلیج حوض مانند مستطیلی که بنام خود آینه روز موسومست ، واز سه طرف دیگر با بحر جزیره ها محاط است که از طرف شمال غربی با يك برزخی که ٢٢٨٥ متر ، عرض ، صحیفه ۱۶۷ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول و ۱۵ متر بلندی دارد مخندکه مربوط میباشد . نظر بروایت بعضی از مورخین یونان قدیم چنان معلوم میشود که این برزخ را (شیرویه) نام پادشاه ایران که بر یونان عسکر سوق نمود ، بود باز کرد، و به این شکل کانال مانندی در آورده است. حقیقتاً بعضی اثر ها ئیکه از صنعت دست بشر باشد درین خلیج پدیدار است، و بسبب طوفانهای شدیدیکه هیچگاه از پیشگاه بحر آینوروز کم نیست اگر باز کردن این خلیج مجبوریت حاصل شده باشد میشاید . آینوروز با وجود کوچکی موقع خود مرکز قایمقام نشینی میباشد که بولایت سلانیك تابعست . اما شهر و یا قصبهٔ درینجا موجود نیست . مگريك ده کده كوچك محقری که ( قریس ) نام دارد . خود قایمقام و یکچند نفر پولیس وژاندارمه درینجا اقامت دارند . اما هر قدر عمارت و آبادانی که هست همانا عبارت از کلیساها ، و مناسترها ، و صومعه های گروه راهبان و پادریان نصار است . اراضی ، وباغ ، و جنگل ، و وکشت ، وزراعت اینجا همگی منحصر به پادریان کلیسانشین ، و راهبان صومعه گزینست . و هر واردات و عایداتی که ازینجا حاصل میشود همه گی مال کلیساها و مناسترهاست . هر مناستر وصومعه مانديك قلعه بسیار جسیم ومتینی میباشد . خلاصه کلام آینه روزيك مملکتیست که عبارت از ملك پادریان و راهبانست . این مناسترها و صومعه ها سراسر از تکالیف میریه و مالیه دهنی حکومت معاف اند . تنها مبلغ هزار لیره در هر سال بصورت مقطوع از طرف وکیل مخصوص مناستر ها راه براه مخزنِیهٔ مالیهٔ استانبول برده تسلیم میشود ، و به اینسبب این قایمقام نشینی مستثنا میباشد که دوزیر نظارت قایمقام دولت بايك مجلسی از وکیلمائیکه در هر سال از طرف مناسترها صحيفه ١٦٨ سياحتنامۀ سه قطعۀ روی زمين جلد اول وكليساها و صومعه ها انتخاب میشوند اداره میشود . مناسترهای اینجا بر سه صنف منقسمند : يك قسم آنها که بزرگترین شانست ۲۰۰ چله خانه راهب را مالکست ، و قسم دوم و سوم آنها شصت شصت چله خانه دارد . عدد همۀ مناسترهای آینه روز ۱۲۹ عدد است که پادریها ، و خدمه و سايرۀ همۀ آینه روز بقدر ۲۰۰۰۰ نفوس است . و همۀ این نفوس ذکور است ، جنس اناث يكقلم موجود نیست . زيرا دخول و اقامت زنان در آینه روز بنابر اصول و قاعدۀ که پادريان اینجا اتخاذ کرده اند جایز نیست . لهذا داخل شدن و اقامت کردن جنس نسوان سراسر ممنوعست . حتي حيوانات ماده را نيز در مناسترها و صومعه ها داخل نمیکنند . مزرعه ها و کشتزارهای انجا را ( مترخ ) مینامند که همۀ آنها بر بغله ها و دامنه های کوه واقع ، و جملۀ مال مناسترها و پادريانست. از جنس حبوبات خیلی کم زرع میشود ، و زیتون زارهای آن نیز بقدر کفاف مناسترهاست . ولی فندق بسياری از نجا بخارج نقل میشود . در مرکز حاکم نشینی که عبارت از ده ( قریس ) است بقدر ۲۰۰ دکان موجود است که این دکانها نیز مال راهبهای مناسترهاست . راهبها کلاه و قاشقهای چوبی و دیگر چوب کاریهای بسیار ظریفی که در مناسترها میسازند درین دکانها بفروش میرسانند . در سال يكبار در نجايک نما يشگاهی نیز بر پا میشود که بهزارها زوار روس ، و روم در نجا می آیند و از معمولات و صنایعی که در مناسترها مانند صلیبها و زنارها و دیگر چیزهای تبرکات نصرانیت که میسازند بيع و شراً میشود . در هر مناستر از خود پادریها و راهبها خياط ، بوت دوز و دیگر اصناف موجود است . راهبهای بعضی مناسترها روس و از بعضی روم میباشند که در میان این دو قوم که هر دوی شان هم مذهب اند حسد و صحيفه ١٦٩ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول رقابت زیادی نیز موجود است. در هر سال بقدر (٤٠٠٠) از وار روس، و (٢٠٠٠) روم برای اجرای عبادت و چله کشی درینجا می آیند، و ماهها درینجا در صومعه ها میباشند. در اکثر مناسترها يكيك کتابخانه بزرگی نیز موجود است که درین کتابخانها هزاران کتابهای دینی و مذهبی کهنه و نو . و پیدا میشود. ولى يك ورق از کتابهای علوم وفنون جدیده حکمیه یافت نمیشود که سبب آنهم بر ارباب بصیرت هویداست! * ** روسها به این کوه حقیقتاً يك اعتقاد بسیار کاملی دارند . زیرا از وقتی که وابور در پیش گاه این کوه عجیب و غریب توقف نموده طایفه ها ، و ماکینیست ، وکپتانهای واپور متصل بطرف قله مخروطی کوه مذکور کلاههای خود شانرا کشیده ، و تعظیمها و احترامهای پرستشکارانه بجا می آرند . حتی موسیو و مادام (دیمتری) رومی ۱۰ نیز اوضاعهای عجیب و غریبی بسوی کوه مذکور نشان میدادند . مادموازل ( ژولی ) نیز اگر چه گاه گاه به این اوضاعهای عبادتکارانه پدر و مادر خود اشتراك ميورزيد. و لى مادام ( ماری ) در يك كوشۀ نشسته بکمال بیقیدی و بی پروایی با دوربین کوچکی که با خود داشت سواحل را تماشا میکرد و گاه گاهی که نظر ماد . وازل ( ژولی ) بسوی اومی افتاد يك تبسم استهزا کارانه در میان شان تعاطی میشد . این مادام ( ماری ) حقيقةً خيلى شوخ مشرب ، و ازاد طبیعت و خوش خلق ، و خنده روى يك زنیست که چشمهای شوخ مژگان بلند سماوی رنگش در زیر ابروان افقی کوتاه و پرچوزی رنگش يك لحظه از عشوه صحیفه ۱۷۰ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول و غمزه باز نمی ایستد. دهن میانه گنج تاب خورده، و لبهای یاقوت مثال تبسم آماده اش آن به آن بخنده بسیار خوش نغمه، دو صف دندانهای مروارید آسای منتظمش را از نظر بدایع پرستان معانی پنهان نمیگذارد. موهای نرم و باریک انبوه جوزی رنگش را آنقدر خوش آرایش و پیرایش ساخته که هر تار طره طرارش جدا جدا برای بدام آوردن دلها از زیر کلاه کج نمای فرنگی ادا بر جبین صاف و هموار فراخش در تموج و حرکت است. رخسار بسیار سفید کم سرخی او از حد دو شقیقه تا بناگوش، و از بناگوش تا بزنخدان چنان یک شبه دایره منتظم الاضلاعی تشکیل داده که در پیش قلم مهندس خلقت بجز حیرت دگر چیزی بفریاد نمیرسد. چقوری بسیار کم وسط زنخدان، و غبغب کم اما سیده زیر آن با گردن بلند بسیار سفید خوش بستش آنقدر یک تناسب لطیفی بهمرسانیده که بوسه لبهای حرارت انگیز تشنه گان حسرت پیشه گان ارباب ذوق سلیم را به آبحیات وصال طلبی هردم و هر لحظه دعوت میکند! والحاصل بيك تقريبی به نزد این هیکل مجسمه لطافت و جمال نزديك شده بسبب معارفه که دیشب بهمرسانیده بودیم بیقید پرسیدم: – مادام ماری! آیا شما چرا این اوضاع عبادتکارانه پرستشانه را به این کوه مقدس خود تان اجرا نمیکنید؟ مادام يك تبسم شیرین عشوه کارانه نموده گفت: – چون میدانم که اینهمه خرافات، و ترهات غیر حقیقت است از انسبب تنها بنظاره منظره طبیعی آن اکتفا میورزم. گفتم – هزار آفرین مادام! معلوم است که چنانچه قلم صنع قدرت حسن و جمال بیمثال شما را مافوق عالم بشریت خلق فرموده عقل و فکر شما را نیز خیلی عالی، و از قبول کردن خرافات بمعنی سراسر خالی آفریده! صحیفه ۱۷۱ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول مادام خنده قهقهه شوخ مشرفانه پر پیچتاب عادتی خود را جریان داده گفت : — ازین مدایح شاعرانه درگذرید ! آیا شما میدانید که ازچه سبب این کوه را مقدس میشمارند ؟ گفتم — نی نمیدانم . اگر لطف فرموده بیان بفرمائید دو عنایت خواهید فرمود . یکی اینکه به تکلم حیات توأم شیرین تبسم خود مرا دمبدم جان تازه خواهید بخشید . دیگر اینکه از سبب این حکایت آگاهم خواهید نمود . گفت — بازشعر ! چه عجب زبان بازی ! اگر شعر میگوئید منهم حکایت نمیکنم . گفتم — بفرمائید ، سراپا گوشم ! گفت — میگویند که در زمان قدیم ( پاولوس ) نام يك پاپاسی بود . این پاپاس بسیار سالها درین کوه آمده به چله ها و ریاضتها بسر آورد ، و از طایفه زنان خیلی متنفر و بیزار بود . رفته رفته آنقدر ریاضت کشید که آخر الامر بر سر این قله مخروطی مایل که می بینید برآمده از انجا یکسر بجنت پرواز نمود ! مادام اینرا گفته و باز یکقهقهه باغنج و دلال طبیعی خود را ادا نموده گفت : — بیائید حالا این خرافاترا باورکنید ! گفتم — مادام ! اگر مساعده بفرمائید من این مسئله را برای شما شرح وتفسیر بدهم تاشماهم باورکنید ! مادام ماری ازین سخن من يك رم آهو مثال لطافت تمثالی خورده گفت : — اوه ! مگر شما اینرا باور می کنید ، ها ! ! صحیفه ۱۷۲ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول گفتم - بلی باور میکنم اما بچه صورت ؟ گفت - بچه صورت ؟ گفتم - به اینصورت که ( پاولوس ) بیچاره در اول امر بهر سببی که باشد ، یکبار از طایفه نسوان که الطفترین مخلوقاتست بیزار شد ، یا آنکه بهر سببی که باشد این گلهای بستان قدرت از و بیزار شدند . لاجرم چاره بر و منحصر شده و از دنیا و زنده گانی به تنگ آمده گوشه گیری اختیار کرد و درین کوه آمد . سالها بغم و اندوه محرومیت الذترین این نعمت وصال مخلوق با کمال زحمتها و عذابها کشید . آخر الامر به این درد و اندوه جانفرسا تاب آور مقاومت نشده به انتحار قرار داد . پس برای از قوه بفعل آوردن این فکر و تصور پاولوس بیچاره بهتر و خوبتر ازین قله مخروطئی بسوی دریا مایل کجا تصور خواهد شد ؟ اینست که از اینجا پرواز نمود ، اما بجنت نی ؛ بلکه بقعر بحر ! و اگر بجنت بگوئیم هم گنجایش دارد ! زیرا عذاب و الم حرمان وصال شما طایفه لطافت آماده چنان جهنم است که انتحار ، جنت نعیم آن شمرده میشود ! مادام ماری بهتر از پری چنان یک نگاه مخمورانه دلکشی بسوی من انداخت که از تصویر آن قلم اظهار عجز و ناتوانی میکند . و بيك خمیازه متبسمانه عشوه بازانه ساعد های سیمین خوش گوشت خود را در پشت سر لطافت افسر خود برده ، و بر تکیه پشت کوچ خود را تکیه داده گفت : - خوب تفسیر کردی ، افسونکار شاعر ! در اثنای این مکالمه من و مادام ماری ماشینهای جر اثقال واپور اخذ و عطای جزئی که با ( آینوروز ) داشت به انجام رسانیده تعطیل حرکت نمود . حالا نکه صدا های گوشخراش آنها ستار مکالمه راز صحیفه ۱۷۳ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول و نیازانۀ ما بود ! لاجرم ما هم از کلامهای شاعرانه در گذشته از همدیگر جدا شدیم . مادام ماری بدالان فرو آمد . موسیو ، و مادام دیمتری هنوز بدعا و عبادت کوه خود مشغول بودند ، ماداموازل ژولی و نیکولاکی ، و آستون برپل قومانده برآمده بامادام کپتان بسیر و تماشای قیل وقال ، و غزل سرائی و حرکات مختلفه مسافرینی که در درجۀ عام سکونت پذیر اند مشغول مانده اند . ساعت هم به دوازده بجه رسیده بود. حضرت پدر مرا آواز داده فرمودند که : -- آیا ابومحی الدین طعام را حاضر کرده باشد ؟ گفتم – نمیدانم . اگر حاضر باشد بیارد ؟ فرمودند – بلی بیارد . زیرا هم گرسنه ام و هم بیخواب ! هماندم در نزد ابومحی الدین آمده از حاضر بودن طعام جویا شدم. گفت – ده دقیقه بعد حاضر میشود . زیرا يك يخنی پالو گوشت كبك پخته ام و حالادم کرده ام هنوز دم نخورده . گفتم – كبك را از کجا بدست آوردی ؟ گفت – درسلانيك ازيك يهودى بيك مجيدى خريده بودم. گفتم – آفرین استا ! گفت – تنها همینقدر نیست ! آشپز باشی کپتانرا چنان بدام آورده ام که هر چه بخواهم به يك چند پيسه از و بدست آورده میتوانم . گفتم – احتياط كن چونکه این يك نوع خیانت شمرده میشود . گفت – بمن چه ! من به پیسه میخرم. خیانت وعدم خیانت بکردن آشپز باشیست . و هم بدیگر چیز احتیاج ندارم روغن برنج تخم مرغ پنیر زیتون ترشی مربا سر که تا بمرچ و مسأله و نمك همه چیز از بيروت تا به اینجا ناقص نشده ، ولی بدو چیز محتاج میشوم یکی گوشت تازه ، و یکی سبزی صحيفه ١٧٤ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول کاری . مرغ و مرغ آبی و قاز زنده در قفسهای مخصوص واپور بسیار است . این است که با آشپزباشی درینباب راست آمده ام . گفتم – آیا به پیسه احتیاج داری ؟ گفت – از بیست مجیدی که در بیروت داده بودید سه مجیدی آن باقی مانده اگر یکچند مجیدی دیگر بدهید بد نخواهد بود زیرا برای این جایی که گرفته ام به بخشش دادن قهوه چی و آشپزباشی مجبور میشوم . پنج مجیدی کشیده دادم . نان هم حاضر شده بود امر به آوردن آن کرده بحضور پدر آمدم . بعد از کمی ابو محی الدین نیز طعام را حاضر نمود . با حضرت پدر یکجا طعام خوردم در اثنای طعام از احوال آینو روز و اعتقاد نصارا در حق این جبل بیان کردم . فرمودند : – فرزند ! در هر گاه و بیگاه اول همین شکر را بخداوند عظیم الشان خود باید ادا کنیم که ما را بر فطرت اسلام خلق فرموده . زیرا در دین مقدس ما هيچ يك چيزيكه مخالف عقل و حکمت باشد دیده نمیشود . مثلا ( لار هبانیت فی الاسلام ) فرموده شده که اگر بنظر تدقیق در معانی این امر جلیل غور کرده شود معلوم میگردد که مدار حیات نوع بشر است . زیرا معنای حقیقی رهبانیت مجردی و زن نکردنست . گفتم – الحق که همچنین است . هزار بار ( الحمد الله على دين الاسلام ) زیرا اگر رهبانیت يك امر مؤکد میبود ذریت و نسل منقطع میشد . فرمودند – تنها ذریت نی بلکه همه امورات تمدن و ترقی نیز منقطع و منسلپ میشد . زیرا مدار یگانه مدنیت و ترقی در جمعیت و معاونت بنی نوع بشر است با همدیگر، در يك گوشه نشستن و از خلق کناره جستن و بمعاونت بنی نوع خود نپرداختن هیچ ثمره برای عالم انسانیت ازان متصور نیست . دین مقدس بر حق ما در هر روز ما را پنج وقت بمسجد صحیفه ۱۷۵ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول محله خود ما با مردم محله بجماعت امر فرموده و در هفته یکبار با مردمان همه شهر در جامع بزرگ جمعه، و در سال یکبار با همه مردم شهر و قریه ها و دهات در عیدگاه، و در مدت عمر یکبار با همه نفوس همدین ما در حج مجمع آمدن و با همدیگر مصافحه و معانقه کردن و همدیگر خود را شناختن و محبت و وداد حاصلکردن و از احتیاج همدیگر پرسیدن امر فرموده که مقصد یگانه ازین اوامر مقدسه غیر از مثوبات اخروی آن منافع اتحاد و یگانگی عالم اسلامیت را نیز شاملست . گفتم – حقیقتاً کلام درربار حضرت قبله گاهم شرعی ، حکمی و خیلی دلچسب و موزونست . درین اثنا طعام هم به انجام رسیده حضرت پدر بقماره فرو آمدند و اپور ما تا بد و پنجه روز در ساحل دامنه کوه سبز و خرم (آینوروز) که دست طبیعت آنرا بیک وضعیت بسیار بدیعی وضع نموده توقف نمود در تموضع آب بحر آنقدر صاف و درخشان يك رنگ لاجوردی پیدا کرده که با رنگ سمای صاف پهلوی رقابت و همسری میزند ، ساحل يك كمانه پیدا کرده ، و از کنار بحر که خشکه آغاز میکند دفعتهً حالت کوه را میگیرد. یعنی اگر کوه را يك دیواری فرض کنیم در بیخ آن دیوار باید دریا را تصور نمائیم، و ازینسبب و اپور ما بسبب عمقی که در ساحل موجود است خیلی نزديك بساحل توقف نموده است . از جائیکه آب بحر تمام شده ساحل آغاز میکند تا مسافه بیست متريك سطح مایلی دوام ورزیده دفعتهً اراضی عموداً بلندی پیدا میکند . اراضی سطح مایل کنار دریا مزرعست که در هر کر د بست آن دیگر نوع چیزی کاشته شده و الوان مختلفه پیدا کرده است کوه عبارت از يك جنگلیست که زمین آن سبز ، و درختان مختلف الاجناس پست و بلند آن بيك وضع طبیعی قدرتی کوه را چنان مستور نموده که صحیفه ١٧٦ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد اول اگر يك كوه درخت گفته شود جا دارد . بسبب اختلاف اجناس درختان رنگهای آنها نیز اختلاف پیدا کرده ، سبز تیره ، سبز چمنی ، سبز پستئی ، سبز زنگاری تیره ، سبز ساق چناری و غیره . علی الخصوص در میان این زمرد کاری طبیعت در هر هر جا بوته های ارغوان سرخ ، وارغوان زرد ، ویاسمن ، ونسترن جنگلی يك مرصع کاری بدیع دیگری تشکیل داده است که لاله ، وسوسن ، وشقايق وغيره گلهای زمینی آن يك جواهر کاری افزونتری بران علاوه نموده . واپور ما بدو بجۀ روز از ساحل آینوروز وداع ، و از خلیج لطیف آن بیرون برامده دریانوردی را آغاز نهاد . در اثنای لنگر برداشتن واپور عایله موسیو دیمتری بجز از مادام ماری سراسر دلبری از طعام چاشت فارغ شده بر سطح دويدند ، و عبادتها و پرستشهای آخری خود شا نرا بكوه پادری جنت پرواز ايفا نمودند . بدا لان فرو آمد م . مادام ماری را در پیش میز بمطالعۀ يك كتاب خوش جلدی مستغرق یافتم . چون چشمش بر من افتاد گفت : — در وقت طعام شمار اندیدم كجا بودید ؟ گفتم — با افندی خود طعام خوردم . گفت — ها ! خوبشد که بیادم آمد ! چندبار میخواستم که از شما بپرسم که این ذات محترم کیست ، و شما با او چه مناسبت دارید ؟ من همان تعریفی که پیش ازین بمادام (سلمی آرنستنی) قدسی کرده بودم بمادام ماری رومی نیز همچنان تعریف و شنا سایی کردم . گفت — حقیقتاً که آثار نجابت و شهامت از سیمای شان پدیدار است آیا شما را چند تنخواه میدهد ؟ گفتم — در ماه ٣٠ پوند انگلیزی تنخواه میدهد . نان و اجرت واپور صحیفه ۱۷۷ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول مصارفیز خود شان بر ذمه گرفته اند. گفت - کم پیسه نیست . اگر ترجمان من هم باشید ازین بیشتر شما را پیسه نخواهم داد . گفتم - اگر خیال سیاحت افغانستانرا داشته باشید، و مرا بخدمت ترجمانی خود قبول کنید ازین کمتر تنخواه از شما خواهم گرفت . گفت - اوه ! من بسیار سیاحت را دوست دارم . اکثر بلاد او رو پا را سیاحت کرده ام . در پاریس شش سال در مکتب برای تحصیل مانده ام سیاحت ممالك شرقیه را نیز خیلی آرزو دارم . گفتم - معلوم میشود که این کتابی که مطالعه میفرمائید کدام سیاحتنامه باشد ؟ گفت - نی ، سیاحتنامه نیست . دیوان اشعار ( ویقتور هوغو ) ی فرانسویست . گفتم - اوخ ! چقدر ممنون شدم . زیرا چون میل طبیعت عالی شما بشعر باشد البته که این افتاده خود را از سخنان شاعرانه منع نخواهید فرمود ! مادام ماری باز غمزه های جلادانه خود را تحريك بيداد داده . گفت - من شعر را خیلی دوست دارم ! گفتم - البته مادام ! زیرا وجود لطافت آمود خود شما يك مجموعة شعریست که اگر عين عينك عشق را بر دیده نهاده سر تا پا مطالعه شود هزاران معانی بدیعه ملكوتی ، و میلیونها مضامین غریبه لاهوتی در هر نقطه آن ظاهر و هویدا میشود ! و اگر . . . . . مادام لطافت اندام سخن مرا قطع کرده ، بيك حركت دلكشانه و عشوه سحر بازانه گفت : صحیفه ۱۷۸ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول — عفو بفرمائید بیگ افندی ! من شعر را دوست دارم ، اما قصیده سرائی که در مدح خود من سروده شود مرا آزار میدهد ، و شرمسار میسازد . گفتم — چرا مادام ؟ گفت — چونکه در خود اینقدر جمالی که شما میگوئید نمی بینم ، پس بشبهه می افتم که این مدحست یا ذم ! يك وضع استرحامانه نیاز مندانه گرفته گفتم : — رجاء میکنم مادام ! اینقدر تواضع و شکسته نفسی از حد اعتدال بیرونست ! حسن وجمال يك چیزیست كه بیننده و نظر كنده آن قدر و قیمت آنرا میشناسد . عین حسن ، شخص جمال ، مجسمه لطافت چه میدانند که اینها چیست ! مثلا اگر حسن را يك شخص مجسمی فرض کنیم خود آن شخص مجسم حسن ، از مزیت و حقیقت حسن بخبر میماند ، يك گل خوش بوی خوش رنگ از رنگ و بوی خود و حقیقت گلئی خود هیچ آگاه نیست که چیست ؟ زیرا بالنفس ، بالذات همان چیز است . مزیت و حقیقت آنرا بیننده میداند . بشرطیکه آن بیننده اعمی ، واز حس و شعور مبرانباشد ! پس اینسخن جناب مادام در حق این افتاده دلداده شان تحقیر و تکدیر صریحیست که موجب هلاك من خواهد شد ! مگر که آئینه بفریادم رسد . مادام بتلاش افتاده گفت : — گمان میبرم که از من چنان يك کلامی صادر نشده باشد که مستوجب تحقیر و تکدیر شما باشد . حاشا ! گفتم — وای ! مگربيك کوری حس و شعوری نسب دادن تحقیر نیست چیست ؟ صحیفه ۱۷۹ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول مادام ماری حسینتر از پری باز چنان يك جلوۀ پر عشوه، و يك ناوﻙ پرتاب غمزه برجگر گاهم حواله نمود که اگر عبرتهای سرگذشتهای ماضی، و اندیشۀ آمالهای استقبال دامنگیر خیالم نمیشد عقل و هوش وقلب و حواسم را همه‌گی بتاراج داده بود. ولی مثل مشهور است که « مار گزیده از ریسمان سیاه میترسد » از انسبب در ان واحد پس بر خود مالك گرديده و بلاها و عذابهای که سابقاً از عشق دیده و کشیده بودم یکان یکان در مد نظر دقت آورده بر ضبط نفس خود موفق آمدم. ما دام حساس ذکاوت اساس ازین تبدل آنی، وتغير ناگهانی من مانند يك شکارتی که صید خود را بوجه تمام هدف نتواند، و از انداختن گله خود صرف نظر نماید يك وضعی گرفته گفت : بیگ افندی ! آیا شما در استانبول بسیار وقت اقامت خواهید کرد ؟ گفتم — افندتی من نیت رفتن حجاز را دارد، و چون موسم حج نزدیکشده گمان نمیبرم که بسیار وقت در استانبول بمانیم ! اما مقصد جناب مادام را ازین سوال ندانستم که چیست ؟ مادام يك تبسم شیرینی نموده گفت : - مقصد من این است که برین وسعت افکار شاعرانۀ شما این حجم محدود واپور قورنیلوف را خیلی تنگ و پر فشار می بینم. لهذا میخواهم که در يك فضای بسیار بزرگ، و يك دایره بسیار وسیعی از صحبتهای شاعرانۀ شما استفاده کنم، و چنانچه موسیو دیمتری نمبر دکان خود را بشما داده، منهم نمبر خانه خود ما نرا بشما میدهم که مرا — اگر آرزو کنید — به این پته و نمبر جستجو خواهید توانست ! اینرا گفته و يك کارت ویزینی از حبیب خود بیرون آورده، و در پشت کارت مذکور این عبارﻩ را بقلم خود نوشته بمن بداد : صحيفه ۱۸۰ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول « قوم قپو . نزديك استيشن نمبر ۲۷ » کارت ویزیت مذکور را بکمال ممنونیت و احترام گرفته و نامش را بوسیده گفتم : مادام ! با آنکه بر عدم لياقت خود سراسر معترقم ، بازهم به این التفات عال العال جناب مادام بسيار عرض تشکر و ممنونیت میکنم و اكريك روز هم در استانبول باشم تا بخدمت شمار سم و از صحبت شما شر فیابی حاصل نکنم از استانبول نخواهم برآمد . در ین اثنا حضرت پدر از قمره بر آمدند، و به مادام ماری التفات فرموده و او نیز کله جنبانی متبسمانه ایفا نموده بمعیت شان برسطح بر آمدیم . مادام ماری نیز از عقب ما بالاشده با جمعیت عائله خود پیوست . حضرت پدر مادام ماری را بنظر تدقیق و غور ملاحظه فرموده و بسوئى من يك تبسم مزاح آمیزی نموده فرمودند : این زن يك آفت جانست ، وهمه لوازمات حسن و جمالرا بدرجه اتم مالک است . اما بتويك سخن بگويم فرزند ؟ گفتم – امر میفرما ئید پدر ! . فرمودند - وقوعات یکسال پیش از ین را فراموش نکرده خواهی بودنی؟ گفتم – نی ، فراموش نکرده ام پدر ! فرمودند – از ان عشق طاقتفرسا که بمرگت رسانیده بود محض بقوه معنوی روحانیت حضرت یحیی علیه السلام ترارهایی داده توانستم . زیر از وجه که برایت گرفته ام هدیه ایست که حضرت نبی حضور آنرابه من برای تو عطا نمود، و بواسطه آن تر ا از دام عشق آن معلماً کافره که به هلاکت رسانیده بود رهانیدم . پس هرگاه باز گرفتار نجه عشق بشوی تدابیر برهانیدنت محالست . زیرا دو تدبیر حکما برای علاج مرض عشق بیان کرده اند صحیفه ۱۸۱ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول که یکی ازدواج ، و دیگری سفر است . حالا نکه هردو تدبیر را بکار بردم پس اگر در اثنای سفر ، و با وجود ازدواج باز مغلوب پنجه قهرمان عشق شوی چه تدبیر ، و چه علاج خواهم توانست ؟ گفتم — حضرت پدر ازين يك خاطر شریف خود را سراسر آسوده بدارند که هیچگاه عنان قلب خود را بعد ازین بدست هیچ کسی نخواهم سپرد ! فرمودند — اگر چنین باشد هیچ مانعی در باب مصاحبت و نشست و برخاست تو با این زن نمی بینم ، و اگر چنین نباشد ترا از صحبت و نشست و برخاست او قطعیاً منع میکنم . گفتم — اگر امر بفرمایند بعد ازین هیچ گاه بسوی او هم نخواهم دید . فرمودند — فرزند ! خودت میدانی که درما بین من و تو غیر از پدری و فرزندی يك رشته رفاقت نیز موجود است ، و اگر حس داشته باشی درجه محبت مرا نیز بخود میدانی که بچه درجه است لهذا اگر بیم عشق و علاقه ات با او نباشد هیچگاه مانع صحبت و نشست و برخاست شما نمیشوم. بلکه اگر لازم به بینم به این زن تشکر هم خواهم کرد که موجب تسلی دل حرمان منزلت میشود . و لی چون آتشین مزاجئی ترا و حسن فتان او را تصور میکنم از اندیشه و وسواس خالی نمیانم . گفتم — حضرت پدر امین باشند که هیچ تأثیری که موجب عشق و علاقه باشد در خود نمیبینم، و این عرض خود را بقسم هم تأکید میکنم . فرمودند — پس همینقدر ! در مصاحبه و هر چیز مجز گرویده شدن و گرفتار آمدن آزادی فرزند ! در این اثنا ابو محی الدین چای عصر را آورده بود . حضرت پدر صحیفه ۱۸۲ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول بسوی موسیو دیمتری که به آنطرف سطح با عایله خود نشسته بود به اشارت تکلیف چای نوشی را کرده او نیز بر خاسته به اینطرف آمده و سلام داده بر یکی از چوکیها نشست . و معرفی خود را بحضرت پدر از من رجا نمود . منهم پرزانته یعنی معرفی طرفین را ایفا کردم . حضرت پدر فرمود که بموسیو دیمتری بگویم که « انشاء الله در استا نبول بدکان شما آمده بسیار چیزها خواهیم خرید . » گفت – بسیار تشکر میکنم . انشاء الله منهم سعی خواهم کرد که از بیع و شرای خود شما را ممنون کنم . در دکان ما بسیار چیزهای نفیس موجود است . فرمودند – ماهم چیزهای نفیس را دوست داریم ، و مشتری شما خواهد شدیم . حتی اگر از شام هم چیزی بما لازم شود از شما خواهیم خواست . گفت – امر میفرمائید . من كاتولوك اشیای دکان خود را بخدمت تقدیم میکنم هر چیزیکه از ان به پسندید در اول پوسته برای شما میفرستم . حضرت پدر ابو محیی الدین را امر فرمود که برای دیگر افراد عایله موسیو دیمتری نیز چای بدهد . ابو محیی الدین بعدد آن اشخاص فنجانهای چای را حاضر کرده میخواست که برای شان ببرد که موسیو دیمتری آنها را آواز داده به اینطرف برای چای نوشیدن طلب نمود تا تکلیف نشود . مادام دیمتری ، مادام ماری ، مادمواز ژولی ، موسیو نیقولا ، آنتون همه برخاسته باینسو آمدند ، و چوکیهای خود را با خود کشیده و بحضرت پدر جدا جدا سلام کرده نشستند ، و يك جمعیت عجیبی تشکیل دادند . موسیو دیمتری یگان یگان افراد عایله خود را بحضرت پدر معرفی و تقدیم نمود . صحيفه ۱۸۳ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول و حضرت پدر نیز باهريك جداجدا تلطف ها و مهربانیها فرمودند که وظیفه ترجانی را بنده ایفا مینمودم. و قت هم بشام رسیده بود. حضرت پدر برای ادای نماز شام بقمره فرو آمدند . بنده تا بوقتی که زنگ طعام نواخته میشد با این جمعیت عایله بملاطفه ، ومصاحبه ، ومکالمه بسر آوردم که گرمئی صحبت همه ازو جود لطافت آلودماری وسخنهای مزاح آمیز پرعشوه باقهقهه او بود. به نواخته شدن زنگ طعام به اتفاق بدا لان آمدیم . وهر کس بجای خود نشسته از حسن تصادف چوکی من باچوکی مادام ماری بمقابل همدیگر وا قعشده بود که به اینسبب به يك شوخی و شطارت تمام طعام را به انجام رسانیدیم . بعد از طعام ، کپتان ومادام کپتان ماد مواز ل ژولی را به پیانو نواختن به اصول مقامهای رومی تکلیف و اصرار نمودند. لهذا ماد مواز ل بر خاسته در پیش پیانو بیامد ، و انگشتهای لطیف خود را بيك مهارت تمامی بر پرده های پیانو بحرکت آورد . مادام ماری ، ومادام دیمتری حتی خود موسیو نیز با اصول پیانوی ماد مواز ل بغزلسرائی رومی دمساز گردیده چنان يك نشأ وسروری در دالان وا پوربر سطح بحر شور بوجود آوردند که خارج دایره تصویر است . مادام ماری چنا نچه در حسن و دلبری بی نظیر است ، درصوت وصدا نیز خیلی مهارت دارد که صوت لطیف او همه رگها و پی های سامعین را بيك اهتزاز بسیار عجیبی میدراورد . بعد ازماد مواز ل ژولی ، دور پیانوازی به مادام کپتان رسید . این مادام کپتان كه يك زن بسيار نازك و لطیف زرد موی ریزه پیزه ایست باشوهرش كه يك مرد بسيار کافت و دبنگ ریش دبه ایست هیچ مناسبت و موازنت بهم نمیرساند، ولی همدیگر خود شانرا بدرجه نهایت محبت دوست دارند . کپتان وکپتان دوم و مادام کپتان نیز بقدر نیمساعت به اصول روسی خواندند ونواختند ، و حظ وسروررا صحیفه ١٨٤ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول دو بالا کردند بعد ازان کپتان گفت : — واپور ما امشب را در دریا لنگر انداز اقامت خواهد ماند . چونکه حالا در مدخل آبنای ( چناق قلعه ) میرسد ، و چون در شب دخول واپور ها از داخلشدن آبنای مذکور ممنوعست مجبوراً در خارج آبنا لنگر باید بیندازد . اینرا گفته و از حاضرین وداع کرده با کپتان دوم بالا برآمد . مادام ماری از من پرسید که : — بیگ افندی! آیا اصول موسیقی روسها را پسندید یا از رومی ما را ؟ گفتم — اين يك مسئله بسیار عمیقیست که تا بحال از طرف حکما بخوبی حل و فصل نشده مادام ! گفت — اوخ ! شما هم طوفان میکنید . من چه میپرسم شما چه جواب میدهید ! درینجا چه مسئله ، و چه عمقست ! هر کس که دو گوش شنوا داشته باشد البته فرق خوب و بد موسیقی را میتواند . گفتم — درست میفرمائید مادام ! ولی این گوش شنوا را همه ملل مختلفه روی زمین یکسان و سیان مالك میباشند . پس چرا هر ملت و هر قوم موسیقی خودشانرا می پسندند ، و از موسیقی دیگران حظ کامل نمیگیرند ؟ گفت — من اینسخن شمار اهیچ تصدیق نمیکنم . زیرا من هما نقدرحظی که از موسیقی رومی خود میگیرم از موسیقی آلا ترکه ، و آلا فرنگه نیزها نقد ر حظ و سرور حاصل میکنم . گفتم — اگر مساعده بفرمائید سبب این را عرض کنم . گفت — بگوئید تا بشنوم ! گفتم — جناب مادام ازین سبب ازین سه نوع موسیقی حظ میبرند که صحیفه ۱۸۵ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول در استانبول ، و فرنگستان عمر گذرانیده اند . و گوشهای تان سالها به شنیدن موسیقی رومی و ترکی و فرنگستانی عادت گرفته . لهذا ازین هر سه موسیقی محفوظ میشوید . اما اگر موسیقی هند ، یا چین ، یا افریقا را بشنوید گمان نمیبرم ۵ بجز آنکه گوشهای تانرا ازان محکم به بندید و نفرت کنید دگر کاری بتوانید . حالا نکه يك هندی ، يايك چينی ، يايك حبشی از اصول موسیقیهای خودشان سرمست میشوند ، و چون موسیقی فرنگستانی یا ترکی یارومی را بشنوند نفرت کرده گوشهای خود را می بندند . پس معلوم شد که گوش بهر موسیقیی که عادت گرفت همان موسیقی را می پسندد ، و از انسبب هر قوم و هر ملت موسیقیی خود شانرا می پسندد . زیرا قوه سامعه شان بهمان موسیقی عادت پیدا کرده . موسیو دیمتری بسخن آغاز کرده گفت : — بیگ افندی حق دارد ! زیرا من بنفس خود تجربه کرده ام وقتیکه اول در پاریس رفتم در اوپه را خواندن خواننده های مشهوری را که در هر شب ده هزار فرانك ( ۱ ) پانزده هزار فرانك اجرت میگرفتند شنیدم. با خود میگفتم که این مردم پاریس عجب مردم احمقی هستند که از چنین اصوات غیر اصول حظ میبرند و اینقدر اجرت گزافی به این خواننده ها میدهند . ولی چون دوسه سال برای آموختن جواهر سازی در انجا ماندم ، وهر شب در هر هر جا موسیقیی آلا فرنگه را شنیدم در آخر ها بدرجه رسیدم که از بعضی پارچه های آن زارزار میگریستم . گفتم — چسان مادام ؟ حالا تصدیق فرمودید ؟ گفت — جواب سخن مرا نگفتید ! من از شما پرسیدم که شما از مو سیقیی روسی یا از موسیقیی رومی حظ کردید ! شما در س فلسفه را ( ۱ ) يك فرانك تقریباً يك كمی از روپیه كابلی بيشتر يك سكه فرانسويست . صحیفه ١٨٦ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول آغاز نها دید ! گفتم - بدون ریا و مبالغه عرض میکنم که از صوت خوش آهنگ جناب مادام ، ونواختن خوش اصول ماداموازل همه رگها و پیهای مرا يك رعشه و اهتزاز عجیبی بهم رسید ، و از موسیقی روسی هیچ تأثیری بر من حاصل نشد ! گفت - شما هم روم نیستید. پس چرا بر شما موسیقی رومی تأثیر بخشد؟ گفتم - از دو سبب : یکی آنکه در استانبول بسیار بارها موسیقی رومی را شنیده وقوه سامعه ام با آن الفت پیدا کرده ، دوم آنکه همین مقام رومی که شما خواندید بمقام حجاز عربی ، و مقام جوگ هندی خیلی مشابهت میرسانید ، و چون به آن هر دو اصول موسیقی نیز الفت و آشنایی دارم طبعاً استلذاذ نمودم . و اینراهم بگویم که اینمسئله اختلاف طبایع انسانها تنها در موسیقی نیست بلکه در حسن و جمال طایفه لطیفه نسوان هم شاملست. مثلا چنانچه مردمان عرق ابیض از حسن و جمالیکه مردمان عرق اسود و یا عرق اصفر دارند خوش نمیشوند ، همچنان مردمان عرقهای مذکوره نیز از حسن و جمالیکه عرق ابیض دارند نفرت میکنند . حتی اینمسئله در افراد هر عرق نیز شامل بوده کسانی از يك قسم حسن ، و کسانی از دیگر رقم جمال حظ میگیرند. چنانچه در موسیقی نیز بعضی از مقام حجاز، و بعضی از نوا محظوظ میشوند . درین اثنا صداهای شدیده لنگر انداختن واپور بلند شده و واپور از حرکت وا ایستاده هر کس برای تماشا ببالا برامدند ، ولی مادام ماری از جای خود حرکت نکرده بمن هم اشارت نشستن را نموده گفت : - بنشین کجا میروی ، در شب چه خواهی دید. از فرصت استفاده!.. فردا از همدیگر جدا خواهیم شد . چه میدانیم که باز همدیگر خود را خوا صحیفه ۱۸۷ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول هیم دیدیابی! گفتم - ما دام! به اینقدر توجه و التفات شما هیچ لیاقت ندارم. نمیدانم بچه زبان عرض شکرگذاری و منت داری خود را ادا نمایم. هر دقیقه که از سلانيك به اینطرف با شما گذرانیده ام مقابل همه عمر گذشته خود میدانم، و هر نفسی که از هوای محیطۂ که بوجود سیمین نازنین شما تماس میکند و من آنرا در دل و جگر خود فرو میبرم چنان میپندارم که حیات ابدیرا مالك میشوم! و چون ... ... مادام، سخن مرا قطع کرده بيك جلوۀ دل آشوبی گفت : - بس کن ازینقدر مبالغات شاعرانه! جان من داری راست بگو ترا چه رقم حسن پسند می آید؟ من، چنانچه يك نقاشی برای تصویر کشی بروی شخصی که تصویر آنرا میگیرد متوجه شود همچنان يك وضعیتی گرفته، وجمیع اوصافیکه درمو، وابرو، ورو، وچشم، ومژگان، ودهن، ولب، وزنخدان، وغبغب، وگردن، و بدن خود مادام ماری سراسر دلبری که صانع حقیقی بکمال اتقان دران تصنیع فرموده یگان یگان بیان کرده گفتم : - این است محبوبه بدیعه که من می پسندم، وحیات خود را برای يك ناز و ادا، وعشوه وغمزه جانفزایش که تصویر و تعریف آن بزبان بیان نمیشود در هر لحظه بفدا کردن حاضرم . مادام، بيك ناز و ادای جلوه پیرائی از چوکی خود برخواسته، و خرامان خرامان به پیش آئینه قد نمای دالان رفته، وبيك حس غرو ری جمال با کمال خود را سراپا تماشا کرده، مغرورانه، وغضوبانه، ولی ضمناً لطفکارانه يك نگاهی بسوی من که برپا ایستاده و از عقب مادام به آنسوی میز آمده بودم انداخته گفت : صحيفه ۱۸۸ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول — آیا میدانی که به اینسخنان خود علناً بر من به اعلان عشق جرأت ورزیده؟ گفتم — آیا گستاخی کرده ام ؟ مادام تبسم پرعشوه نموده گفت : — هر چه که کردی ، من ترا عفو کردم . حالا بازوت را پیش کن که ببالا برویم . مبادا کسی بر ما بشبهه بیفتد ! بازوم را بکمال احترام و ممنونیت تقدیم کرده قول بقول بسوی زینه روان شدیم . در اثنای راه آهسته بمن گفت : — من هم از يك شخص گندم گون شاعر مشرب آتشین مزاج شرقی الاصلی حظ میبردارم . وعده ات را فراموش مکن ، به پته و نمبری که ترا داده ام بهمه حال مرا در استانبول دریاب . سمعاً و طاعته گفته بر سطح بر امدیم. چراغ بزرگ دوازه مدخل آبنای ( چناق قلعه ) در شعشعه پاشی ، و چراغهای سبز و سرخ بعضی کستیهای جنگی محافظ ، واستحکامات جسیمه مدخل نمایان بود. و اپور ما تا بصبح باید درین دهنه مدخل آبنای مذکور توقف ورزد . لهذا یکقدری با مادام ماری و دیگر جمعیت عایله موسیو دیمتری بر سطح قدم زده برای خواب هر کس بقمره های خود فرو آمدیم. و بعد از انکه باقیمانده دیدنیها و گفتنی ها و شنیدنیهای امرو زینه خود را ثبت کتابچه سیاحت نمودم آهسته بقمره در امده ، و بر خوابگاه خود غلطیده بخواب راحت فرو رفتم . — § — صحیفه ۱۸۹ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول روز یکشنبه ۲ ذیقعده آبنای داردانل -- قلعه سلطانیه - گلیبولی -- صبح وقت پیش از طلوع آفتاب از خواب برخاسته و در غسل خانه واپوريك غسل و صابون کاری مکملی اجرا کرده و زیر پیراهنی و لباس پاکی پوشیده ، و دریشی کرده برسطح برامدم . هنوز آفتاب طلوع نکرده بود. لهذا دو رکعت نماز فرض صبح را ادا کرده بتماشای مدخل این آبنای مشهور که دروازه طبیعی استانبول و بحر سیاه و بحر سفید شمر ده میشود مشغول شدم . واپور ما در مد خل بوغاز یعنی آبنا توقف دارد . دريك طرف این آبنا كه ما نزديك دروازه واقعه شده (قوم قلعه) نام يك قصبۀ مستحکمی که با استحکامها و طوپهای بزرگ دور اندازی تحکیم شده است موجود است که این قوم قلعه در جهت قطعه آسیا بر کنار چپ آبریزش نهر (مند رس) کائست ، و بقدر (۲۰۰۰ نفوس دارد . در جهت مقابل آن (شدالبحر) نام قلعه و استحکامات متینی صحیفه ۱۹۰ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول موجود است که آنهم با استحکامات وطوپهایمجهزه میباشد در جهت قطعه او منظرۀ مدخل آبنای داردانل سد البحر قوم قلعه روپاست . واپور ما بساعت ۶ بجۀ صبح یعنی بعد از طلوع به ۱۰ دقیقه اشارت اجازۀ دخولرا از استحکامها گرفته از این دهنه داخل آبنا گردیده صحیفه ۱۹۱ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول این آبنا که درین وقت به (بوغاز چناق قلعه) معروفست در زبان یونانی قدیم (داردانل) گفته میشد که در زبانهای فرنگستانی تا بحال بهمان نام زبان زد میباشد، و نام قدیمتر یونانی آن (هلیسپونت) است. این اسم (دار دانل) از قصبه (داردانیه) حاصل شده که قصبه مذکوره در جهت جنوب (قلعه سلطانیه) که بچناق قلعه معروفست کائن میباشد. آبنای داردانل از آبناهای بسیار معروف ومشهور دنیاست که (بحر جزیره ها) - یا - بحر ایجه را به (بحر مرمره) - یا - مارمورا اختلاط میدهد، و از غرب جنوبی بسوی شمال شرقی سر راست ممتد شده است. از مابین سد البحر، و قوم قلعه که پیش از ین ذکر شد تایه (کلیبولی) امتداد می یابد که طول آن (۷۰) کیلومتر، و عرض آن در بعضی جاها (۱۸۰۰) متر، و در بعضی جاها (۷۰۰) متر است. سواحل جهت او روپای آن کوهستان، و سواحل جهت آسیای آن صاف و هموار تر است. عمق آب این آبنا در اکثر جاها در مابین (۵۰) تا (۶۰) متر است. تنگترین جاهای این آبنا در مابین (قلعه سلطانیه) و (کلید البحر) میباشد. برای محافظه این آبنا در دو طرفه آن در هر هر جا به اصول جدیده استحکامهای بسیار متین و جسیمی انشا شده که با اسلحه ناریه آخرترین سیستمها مجهز میباشد. از وقتی که واپورما از دهنه مدخل آبنا داخل شد حقیقتاً خیلی منظره های دلکش بنظر میخورد. واپور ما در میان دو قطعه عظیمه کره ارض یعنی آسیا، واوروپا رفتار دارد. در طرف راست ما سواحل دلنشین آسیا، و در طرف چپ ما سواحل خوش زمین او روپا هسرو برابر میرود. بمناسبت موسم ربیع تپه های دو طرفه سواحل صفا منزل مانند پارچه های زمرد سبز و خرم است. در بعضی جاها دو ساحل با صحیفه ۱۹۲ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول هم خیلی تقرب یافته بحر در میان آن مانند نهری میماند . دو ساعت بعد از دخول واپور ما در آبنای دار دانل به پیشگاه ( قلعه سلطانیه ) که بین العوام به ( چناق قلعه ) معرو فست واصل شده بقرار اصول و قاعده بحریه که از طرف دولت علیه عثمانیه وضع شده است بقدر نیمساعت بی آنکه لنگر بیندازد توقف نموده ، ويك کشتی استمبوط عسکری آمده واپور را خارجاً معاینه و تفتیش کرده اجازه حرکت داد . ( قلعه سلطانیه ) در ساحل آسیای آبنای ( دار دانل ) واقعده که از مرکز متصرف نشیتی ( گلیبولی ) که در ساحل او روپا واقست ( ۳۲ ) کیلومتر بسوی غرب جنوبی می افتد . این قصبه مرکز متصرفتی مستقل [ بیغا ] ست که بقدر ( ۱۲۰۰۰ ) نفوس دارد . قصبه خیلی معمور و متر قیست ۱۱۰ جامع و مسجد ، ٤ کلیسا ، يك مكتب رشدیه ، ويك مكتب ابتدائيه ، و مكتبهای متعدد صبیان ، و برای ملل مختلفه مکتبهای متعدد ابتدائيه ، ٦ حمام ، ٤ كاروانسرا ، ٣ مسافر خانه ، ٥٢ دکان و مغازه ، ۱ دباغخانه ، ۲ آسیای بادی ، ويك آسیای بخاری ٢٦ داش نان پزی ، ۱۲ داش کاسه و کوزه سازی که اسبابهای بسیار ظریف گلی چینی مانند از ان بعمل میآید ، ۱۳ چشمه آب ، ۱ کلپ بسیار معتبر ، و در اطراف و جوانب قصبه بر ساحل بحر استحكامات جسیمه بسیار متین و مستحکم ۵ آبنای را از هر طرف چنان محافظه نموده که مرور کشتیهای دشمن خیلی مشکلست و چونی های متعدد عسکری را ما لكست . اهالی این قصبه مرکب است از اسلام ، وروم . وارمنی، واسرائیلی و فرنگستانی که محله های هر جماعت جدا جدا میباشد . این قصبه بد فعات متعدده بآتش زده گیهای بسیار مدهشی گرفتار آمده ولی باز صحیفه ۱۹۳ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول سر از نو بهتر از اول از سنگ بنا یافته . کوچه ها و بازار هایش هموار و فراخت . هر رو، وابور های مختلف درنجا وارد میشود، و با هر طرف خوب تجارت میکند . استحکامات قلعه سلطانیه را در اول امر ابو الفتح سلطان (محمد خان ثانی) تأسیس داده بود . بعد ازان در تاریخ ۱۰۷۰ هجری (کوپریلی محمد پاشا) در اثنا ئیکه استحکامات (سدالبحر) که قبل ازین ذکرش سبقت نمود ، و (کلید البحر) که بمقابل قلعه سلطانیه در ساحل اوروپا واقع شده و از اقسام قلعه سلطانیه معدود است و درین وقت با استحکامات جسیمه طرز جدید مستحکمست بنا مینمود قلعه سلطانیه را نیز با استحکامات طرز همان وقت خوب تحکیم نموده بود ، و مرکز استحکامات آبنای بحر سفیدش ساخته بود، که از انوقت بنام (قلعه سلطانیه) ملقب شده مانده است . درین زمانهای اخیره استحکامات مذکوره بطرز جدید و بسیار مکمل تجهیز و تحکیم شده است . وقتیکه وابور ما از قلعه سلطانیه حرکت میکرد چای صبح را بمعیت حضرت پدر نوشیده به انجام رسانیده بودیم . دیگر مسافرین وابور نشین نیز یگان یگان بر سطح میبرامدند. بعد از قلعه سلطانی که تنگترین محلهای آبنای داردانل است آبنار فته رفته وسعت پیدا میکرد . تا آنکه بساعت ۱۱ وابور ما در پیشگاه (کلیبولی) که منتهای آبنای (داردانل) است واصل شده دريك ليمان طبیعی بسیار محفوظی توقف نمود . وهماندم ماشینهای جراثقالش بحرکت آمده به اخذ و عطای جزوئی که با ایجاد ارد آغاز نهاد . (کلیبولی) مرکز متصرف نشینی ایست که تابع ولایت (ادرنه) میباشد از طرف استانبول و بحر مرمره مدخل آبنای (داردانل) واز صحیفه ١٩٤ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول طرف بحر سفید منتهای ابنای مذکور است . و در جهت شمالیتی آن بخاك او روپا واقع ، و از استانبول بمسافهٔ ٢٠٥ کیلو متر بجهت غرب جنوبی افتاده است . این شهر خیلی تجارتگاه يك بندریست که بقدر ٢٠٠٠٠ نفوس دارد. استحکامات بسیار مستحکم، و جسیم و مجهزی دارد. دو لیمان صنعی ، و يك لیمان یعنی لنگر گاه طبیعی ، ٤ جامع بزرگ ، و بسی مسجد های كوچك ، يك خانقاه بسیار بزرگ و معمور حضرت مولانای رومی ، و ٨ خانقاه دیگر ، و متعدد زیارتگاه ها و مرقدهای مشاهیر ، يك مكتب بزرگ اعدادی ملکی ، ٣ مکتب ابتدائی رسمی متعدد مکتبهای صبیان ، ٢ مكتب روم ، و يك مكتب ارمنى و يك مكتب اسرائيلي ، يك آسیای بخاری ، ٨ دستگاه بادبان سازی برای کشتیها ، ٦ دستگاه قماش بافی را مالك است . اطراف بلده همه با باغها و باغچه ها و سیر گاهها محاط است . نام (گلیبولی) من حیث التاريخ يك وجد عظیم ، و شور و شغف بلیغی در دل عثمانیان ، بلکه در دل جمله اسلامیان پیدا میکند . زیرا اول بلدی که از قطعهٔ اوروپا بدست مجاهدان شجاعت نشان آل عثمان در آمده همین بلد گلیبو لیست . فاتح گلیبولی شهزاده سلیمان پاشا ست که برادر سلطان [ اورخان ] غازیست . سلطان اورخان ، و شهزاده سلیمان هر دو پسران سلطان [ عثمان خان] غازیست که نخستین پادشاه عثمانی میباشند. شهزاده سلیمان که هم برادر و هم صدر اعظم سلطان اورخان بود در سنهٔ ٧٥٨ هجری با هشتاد نفر غازیان جانفشان از ساحل آسیا با نجله ها بقطعهٔ اوروپا گذر کرده شهر گلیبولی را بحمله های دلیرانه از دست رومیها در ربود ، و بعد ازان بر بسی بلاد آنسامان مستولی شدند . شهزاده مشار الیه در گلیبولی مدفونست ، و مدفن شان زیارتگاه صحیفه ١٨٥ سیاحتنامهٔ سه قطعهٔ روی زمین جلد اول عام و خاص است . در پیش تربهٔ مبارک شان از طرف سلطان ( مرادخان خداوندکار ) يك جامع بسیار بزرگ و مصنع بنا یافته است . در یكطرف دیگر آن يك جامع بزرگ بسیار ظریف دیگر از طرف ( مسیح ) پاشا که وزیر سلطان [ بایزید خان ثانی ] بود ساخته شده است که این هر دو جامع از آثار عتیقهٔ بدیعهٔ این شهر حساب میشود . نقشهٔ آبنای داردانل را عرض انظار خوانندگان سیاحتنامه خود نمودیم صحیفه ١٩٦ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول واپورمابيك پنجه روز از لیمان طبيعی كليبولى فك لنكر اقامت نموده در بحر مرمره به تدویر چرخ عزیمت آغاز نهاد . بعد از یکساعت از سواحل هیچ اثری باقی نمانده از هرطرف سما با بحر التصاق نمود ، و منظره لطيفه آبنا بر طرف شد. این بحر ( مرمره ) ماننديك حوض بسيار لطيفيست که در مابين آبنای [ داردانل ] و آبنای « استانبول » که مشهور به ( بوسقور ) است واقعه شده ، و درميان قطعه [آسيا] و(او روپا ) افتاده که با آبنای (بوسفور) با «بحر سیاه» ، وباآبنای (داردانل) با «بحر سفید» اختلاط و امتزاج میکند . نام قدیم یونانی این بحر [ پروپونیس ] بوده درین وقت بسبب جزیره (مرمره) که درین بحر واقعه شده به بحرمرمره زبانزده شده است. درازئی این بحر از شرق بغرب ٢٨٢ كيلومتر ، وبرآن در بردارترين جاهای آن ٧٩ کيلومتر ، و عمیقترین محلات آن ۱۳۳۸ متر ، وهمه مساحه سطحیه آن ١١٤٧٢ كیلومتر مربع است. تابوقت شام واپورما درین بحر دریا پیمایی نموده بوقت تاريكئی شب در دایره حدود شهر شهیر ( استانبول ) داخل شده در نزديكئی دماغه كه به ( موده برونی ) معروفست لنگر انداز اقامت گرديد . و این لنگر انداختن واپور درینجا به این سبب است که در شب واپورها داخل لیمان نمیشوند. بامادام ماری بر کتاره سطح واپور تکیه زده منظره شبانه شهر را که خیلی نظر ربایی و لطافت دارد تماشا میکردیم ، و پر از های لطيفانه، و نکته های شاعرانه و درد جدایی و وداع همديگر تابوقت طعام صحبتها كرده برای طعام بدالان فرو آمدیم . بعد از طعام بعضی ازمسافرین بر سطح برآمدند و بعضی بقمره های خود درآمدند . منهم سطر های آخرین سياحتنامه امروزي خود را درپیش میز نوشته بقمره در آمدم ، والسهام را صحیفه ۱۹۷ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول کشیده، و بر خوابگاهم غلطیدم و هنوز خوب بخواب نرفته بودم که بنا گاهان يك غلغلهٔ عجیب، و واویلا غریب بر قبل و قالی در سطح وابور بر پاگشت. از اصوات مخالف زیر و بم که سایر گروه مأمورین و طایفه ها و عمله های زیر دست خود بر میکشیدند، و آنها را بر سرعت و استعجال اوامر شدیده اعطا میکردند، و تك و دو کارگذاران وابور که بچپ و راست میدویدند ، و صداهای حسرت و تأسفی که کشتی نشینان بر میکشیدند هیچ شبهه ام نماند که البته وابور را يك صدمهٔ مدهشهٔ در رسیده باشد! یکبار بخیالم رسید که مبادا دیگ بخار و اپور ترکیده باشد ، باز بخیالم گذشت که بلکه بايك وابور دیگری مصادمه کرده باشد . و الحاصل ازین قیل وقال وتك و دو سطح وابور قطعیآ حکم کردم که يك بلای بر وابور ما رسیده باشد . لهذا برای آنکه خودمانرا چابکتر بر سطح برسانیم و يك چارهٔ نجاتی جستجو کنیم بحضرت پدر کیفیت را عرض کردم. حضرت شان از وقار و تمکینی که داشتند هیچ حرکت نفرمودند ، و خبر حقیقت را بخود معلوم کردنرا بمن امر فرمودند. بتلاش تمام با البسهٔ خوابی که در بر داشتم ويك بالاپوش را بر دوش انداخته بالا برآمدم . کشتی نشینانرا دیدم که همه گی بر کنار وابور ایستاده بسوی بحر نظرد وخته اند. از کیفیت جویا شدم . گفتند : — يك آدمی از سطح وابور بقعر بحر شور در افتاده . مگر اینهمه قیل وقال و گیر و دار از بهر همین مسئله بوده است . در آب نظر کردم ، دیدم بلی ، يك جسم سیاه گاه غوطه میخورد ، و گاه بالابرآمده بصدای جانکاهی ( واشتول ! واشتول ! ) که معنی آنرا نمیدانم فریاد میبرارد کپتانها اگرچه چند عدد حلقه های آلات تخلیصیه را برای رهایی صحيفه ۱۹۸ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول دادن آنمرد غريق بینداختند، ولی بحر بمناسبت جریان شدیدی که درینمحل دارد غريق مذکور را مجال نزديك شدن به حلقه های رابرئی مذکور نداده لحظه بلحظه از واپورش دور تر مینمود . اما چنان معلوم میشد که مرد در آب افتاده فن شناوری را خوب میداند که تا فرو آوردن قایق ، و نشستن ملاحان دران ، ورسیدن به پیش آن شنا وری کرده ، و در حا لتی که نیم جان شده بود ملاحان رسیده او را در قایق بر داشتند، و در واپور بالا براوردند . اکثر مردم واپور نشین بسوی پینی واپو رکه غریق مذکور را به آنسو کشیده بودند شتاب نمودند . مادام ماری بمن رجانمود که بالور فاقت کرده بروم به بینم که کیست و چیست . دست مادام را در بازوی خود انداخته از زینه سطح درجه اول فرو آمدیم ، و از سطح درجه عام که با مردم عوام پر بود بمشقت تمام برای مادام راه پیدا کرده تابه پینئی و اپور رفتیم . اطراف مردیکه بدریا افتاده را خیلی مردم احاطه کرده بودند ، و کپتان دوم او را استنطاق میکرد . مگر اینشخص در آب افتاده يك مرد ایتالیائی بود که تخمیناً چهل و پنج یا پنجاه ساله يك آدم میانه قد تنومندی بود، مانند قول شاعر که : «سگ بدریای هفتگانه بشوی چونکه ترشد پلید تر گردد .» از سر و پایش آب چکان ، ومانندبرك بید لرزان ایستاده بود. از نتیجه استنطاق و تحقیقات چنان معلوم شد که مرد مذکور در اصل يك خفت عقلی دارد ، و بر سر آن خفت عقل ، شراب بسیاری هم خورده سراسر از عقل بیگانه شده است . از سرمستیی بسیار برکنار کناره واپور برآمده ، و پایهای خود را بطرف دریا آویزان کرده نشسته است، رفقای دیگرش او را از تحرکت منع کرده اند ، ولی او از شناوری ماهرانه صحیفه ۱۹۹ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد اول خود، و بی پروایی خود از دریا بخت رانده دفعتاً خود را بدریا انداخته است . پس چون خفت عقلش برکپتان عیان گردید تا بفردا که به پولیس او را تسلیم کنند امر بحبسش نمودند . بعد از مشاهده این وقوعات ما و ما دام ماری پس بطرف دایره خود آمده و حکایت را بدیگر رفقای خود بیان کرده بدالان فرو آمدیم ، و هرکس بقمره های خود داخل شده بخواب راحت فرو رفتیم . انتهای جلد اول محمود طرزى صحيفه ۲۰۰ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول مطبعه عنایت دارالسلطنه کابل ( عدد ) ۹ کتبخانه مطبعه عنایت ( عدد ) ۹ سياحتنامة قطعة روي زمين در ۲۹ روز آسیا، آوروپا ، آفریقا جلد دوم —{ }— مواصلت به استانبول مؤلف وسیاح آن محمود طرزي تاريخ تأليف وسياحت ١٣٠٨ در دار السلطنۀ محروسۀ كابل فی ۱۳۲۸ از مسوده بشكل کتاب در قید تحریر آمده و در سنۀ ۱۳۳۳ در مطبعۀ مبارکۀ عنایت بزیور طبع آراسته گردیده است صحیفه ۲۰۲ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم قسم ثانی سیاحتنامه ما از رسیدن به (استانبول) ، و وقوعات دیدنی و شنیدنی ، و گفتنی و کردنی که در یکشهر شهیر بزرگ روزمره پیش آمده بیان میکند. روز دوشنبه ۳ ذیقعده قسم ثانی مواصلت به استانبول صبح وقت به پنج و نیم بجه روز از خواب برخواسته ، و وضو و توا لت خود را اجرا کرده ، ودریشی رسمی سیاه خود را پوشیده ، واشیا صحيفه ۲۰۳ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم و حوايج مختصره خود را که ازمدت ده دوازده روز در قمره که حکم آشيانه مارا گرفته است پراگنده شده بود جمع آوری نموده برسطح برآمدم . حضرت پدر بقرار عادت عمرنی شان دو پاس ازشب بيدار بودند . نماز صبح را بجماعت ادا کردیم . ابومحی الدین نیز وقت تر چای و ناشتا را بخلاف دیگر روزها نیاورد . زيرا بجمع کردن وبستن اشیا و حوايج خود مجبور بود . واپور ما به شش ونيم بجه ازجائیکه لنگر انداز اقامت بود حرکت کرده داخل ليمان فيض رسان يك شهری گردید که در بزرگی ، وكثرت نفوس، وتجارت ، و عمارت از جمله شهرهای بسیار معتبر ومعروف كره زمين شمرده میشود ، و در شكل ووضعيت قدرتی ، ومحاسن ولطافت طبيعي در عالم نظیر آن ديده نميشود . اين شهر مينوسهر — چنانچه بعد ازين بتفصيل بيان خواهد شد — برسه حصه یا پارچه منقسمست كه يكي را (استانبول) وديگرزی را(غلطه مع بيك اوغلی ) ، وسوم آنرا(اسکدار مع حيدرپاشا) میگویند . لیمان یعنی لنگر گاه تجارتی شهر که بهزارها واپورها وكشتیهای تجارتی ملل مختلفه در ان لنگر می اندازند يا از ان لنگر میبردارند یکی در سمت استانبول ، ودیگری در سمت غاطه میباشد . واپور مابلیمان سمت استانبول حرکت کرده، وازميان صدها کشتیهای كوچك وبزرگ بادی ، وصدها وابورهاى كوچك وبزرگ برهنمائی يك استمبوط كوچكی كه ( قلاووز ) میگویندش فريادكنان وخبردارگویان آهسته آهسته در گذشته بجای مخصوصی که توقفش دران لازم بودلنگر انداز اقامت گردید . قايقچیان وملاحان لنگرگاه برای حمل ونقل مسافرين وابور نشين هجوم آوردند، درسطح عاميك هرج ومرج وقيل و قال عجيب مسا فر ان صحيفه ٢٠٤ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم و کشتیبانان برپاشد . برای زود برآمدن از واپور يك بر ديگر سبقت می ورزيدند ، ويك جنگ و جدل و زد و خوردی در مابین شان برپا میشد. حضرت پدر فرمود . — در باب بیرون برآمدن هیچ استعجال نباید کنیم . تا همۀ واپور نشینان نه برآیند ، و بجز خود ما دیگر کسی نماند برای قایق گرفتن تشبث نکنید . گفتم — بسیار خوب فرمودند . همچنین میکنیم . والحاصل بظرف یکساعت هیچ کسی در واپور باقی نماند ، آخرین قافله بر آیندگان عائلة موسیو دیمتری بود که با حضرت پدر و بنده هر کدام شان جدا جدا بکمال صمیمیت وداع نموده از واپور برآمدند . در اثنائیکه مادام (ماری) با من دست داده وداع میکرد آهسته گفت : وعده ات را فراموش مکن ! منهم تا بسر زینه واپور او را مشایعت کرده گفتم : — تاجانی در بدن دارم شما را فراموش نخواهم کرد ! درین اثنا يك قوميسر پولیس از زینه واپور بالا برآمده و بمن سلام داده گفت: — بیگ افندی ! آیا از شما سوال کرده میتوانم که سردار افغانستان (غلام محمد خان طرزی) نام يك ذات محترمی درین واپور هست یا نی ؟ گفتم — بلی هست . و منهم بشرف ترجمانی شان مفتخرم . اما این سوال جناب قومیسر افندی از چه رهگذر است ؟ گفت — محمود بیگ افندی شما اید ؟ گفتم — بلی منم ! گفت — از ازمیر برای ما بتلگراف خبر آمده بود که حضرت سردار با واپور قورنیلوف نام روسی بسوی در سعادت حرکت کرده است . لهذا صحیفه ۲۰۵ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم درینجا تشریف شان انتظار میشد. بجز ابراز خدمت و عرض احترام دیگر مقصدی نداریم . گفتم -- تشکر میکنیم ! بفرمائید که شما را بحضور شان رهنمائی کنم. باقومیسر مذکور که طاهر افندی نام دارد برزینه سطح قره ها برامده بحضور حضرت بدر آمدیم و پازانته یعنی معرفی قومیسر را کرده و از مقصدش عرض کردم . حضرت پدرباقومیسرافندی التفات و نوازش نموده ، بزبان افغانی بمن فرمودند : اینهم از احتیاطهای خوفناکیئی حضرت سلطانست ، هیچ شبهه نیست که پیش از آمدن ما خفیه ها و جاسوسها احوال مارا ربوط کرده باشند! و الحاصل برهنمائی قومیسر طاهر افندی دوقایق منتظمی گرفته ، و باکپتان و اپورومادامش مراسم و داعیه را بجاه آورده از واپورقورنیلوف که وقوعات دیدنیهای قسم اول سیاحت نامۀ مارا تشکیل داده بود وداع کرده برامدیم . و دريك قايق منتظمی خودماودریکیابومحیالدین با اشیا نشسته به ریختم كمرك جهت استانبول از قایق برامدیم . در ريختم بعضی مأمورين كمرك و دیگر قومیسرهای پولیس به احترام و تواضع پیش آمده و معاملۀ معاینۀ راهداری واشیای مارابکمال نزاکت اجراکرده در یکی از اوتاقهای مخصوصۀ مفروشة آنجا ما را داخل ، و قهوه و سیگاره نیز تقدیم کردند . سرفومیسر از حضرت پدربپرسیدند . آیا در مدت اقامت استانبول در کجا سکونت خواهید فرمود ؟ این سوال از قواعد مخصوصۀ پولیسها وخفیه های اینجاست که بهمه حال اقامتگاه واردین استانبولرا بخود معلوم میکنند. حضرت پدربمن صحیفه ۲۰۶ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم فرمودند که بگو : ما در شام شریف هم بصیغه و عنوان مهمان خاص ذات شاها نه اقامت داریم . در نجا نیز هر جائیکه ذات شاها نه امر بفرمایند خواهم نشست و درینوقت اگر بامايك معاونت و خدمتی میتوانید همین است که تا بخانه ( ناظر داخلیه ) مارارهبری کنید . و تا معلوم شدن نتیجه اشیا و آدم مارادر همین جا محافظت نمائید . ازین سخن ، سر قومیسر خیلی اظهار ممنونیت نموده ، و یکی از پو لیسها را بحاضر کردن يك عرابه امر داده ، و اشیا و ابومحی الدین را در يك او تاقی گذاشته و تابعرابه ما را مشایعت ، و يك پولیسی را نیز برای رهنمایی مقرر نمود . عرابه چی مارا از راه امین اوگی ، وسرکه چی ، وقوری چشمه، و ایاصوفیه بمیدان سلطان احمد ، و در ان جوار در پيش يك عمارت بزرگی توقف داد . پولیس ره بلد ما از پهلوی عرابه چی فرو آمده ، و دروا زه عرابه را باز نموده گفت : ـ بفرمائید همین جاست . پولیس مذکور را يك دوسه مجیدی بخشش داده رخصت کردیم و از دروازه بزرگ عمارت داخل شده بر زینه عریض مفروش بالا برامدیم. بر سر زينه يك خدمتگار بسیار خوش لباس و خوشرویی مارا استقبال کرده گفت : خوش آمدید ! آیا کرامیخواهید ؟ گفتم ـ باجناب ناظر داخلیه (خلیل رفعت ) پاشا ملا قات میخواهیم! ( بفرمائید ) گفته و دريك او تاق بسیار مزین و آراسته مارا داخل نموده گفت : صحیفه ۲۰۷ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول — در نجا یکقدری آرام کنید .کارت ویزیت خود را بدهید که تقدیم کنم. در بیروت بنده اینمسئله کارت ویزیت را اندیشیده بودم لهذا در مطبعه ( خلیل سرکیس ) هم برای خود و هم برای حضرت پدرصد صد قطعه کارت ویزیت های بسیار مزین و خوش خطی چاپ کرده بودم. برکارت ویزیت حضرت پدر این عباره نوشته شده بود : مهمان خاص حضرت شهریاری برادر زاده امیر اسبق افغانستان مرحوم دوست محمد خان سردار غلام محمد خان طرزی مقیم شام شریف عنوان رسمی حضرت پدر از ابتدای دخول شان بممالک عثمانی همین عباره بوده است که در براتهای تنخواه شان و سفارش نامه ها و غیره از طرف حکومت سنیه عثمانیه همچنین نوشته میشد. و الحاصل کارت ویزیت را خدمتگار بکمال احترام گرفته براه مد . بعد از یکچند دقیقه یک ذات فربه میانه بالای باوقاری در او تاق در امد . برپاخواسته او را استقبال کردیم ، و چون ناظر داخلیه را شکلا نمیشناختیم بشبهه افتادیم که آیا ناظریپاشا همین ذات خواهد بودیانی. ولی خودافندی مذكور يك چوكی گرفته و ما را به نشستن اشارت کرد. خودش نیز در مقابل ما نشسته بعد از رسم خوش آمدی و جورپرسانی از کار و مقصد ما، وسبب خواهش ملاقات مابا حضرت پاشاجوياشد . منهم بنا برفر موده حضرت پدر گفتم : — در اول امر باید ذات عالی شما را بشناسیم که با که صحبت داریم . گفت — من هم باجناب پاشا قرابت دارم و هم مدیر دایره شانم . اسم صحیفه ۲۰۸ سیاحتنامهٔ سه قطعهٔ روی زمین جلد دوم من (رشید) است هر مقصدی که داشته باشید آزادانه بمن گفته میتوانید. تشکر کرده توصیه نامه که والی ولایت سوریه عثمان پاشا بنام ناظر داخلیه داده بود بر آورده بجناب رشید بیگ دادیم. رشید بیگ بعد از مطالعه، توصیه نامه مذکور را گرفته برآمد. و بعد از یکچند دقیقه آمده و « بفرما ئید پاشا شمارا منتظر است » گفته از عقبش در دالان بزرگ رسمی قبول داخل شدیم. در یک طرف دالان يك ذات ریش سفید سرخ چهره فربهی بر يك آرام چوکی تکیه زده نشسته بود ، و دیگر هیچکسی در دالان نبود، مگر خلیل رفعت پاشا همین ذاتست. جناب پاشا قیام نموده نزدیک خود حضرت پدر را برای نشستن چوکی نشاندادند، و بنده را نیز در پهلوی شان امر به نشستن کرده به بسیار نزاکت و حسن تواضع رسم احوال پرسی و خوش آمدی را ایفا نمود. حضرت پدر نیز بواسطهٔ ترجمانی این عاجز کلمات مناسب حال و مقام صرف فرمودند. و بقدر نیم ساعت از هر در ورهگذر سوال و جواب نموده ناظر پاشا گفت : من از مقصد شما آگاه شدم. پس حالا شما را با رشید بیگ بمابین همایون ملوکانه در پیش حاجی علی بیگ روانه میکنم . او احوال شما را بحضور ذات شاهانه عرض میکند: هر ارادهٔ سنیه که شرف صدور یابد از همان قرار حرکت خواهید کرد. ترجمتاً بحضرت پدر کلام ناظر پاشا را فهما نیدم، و بنابر امرشان گفتم: که مقصد ما هم از حضرت پاشا همین است. بسیار تشکر میکنیم. پاشازنگ الکتریکی خود را تاب داد. رشید بیگ درامد. و به او گفت: با حضرت سردار در مابین میروی. و ایشانرا بحاجی علی بیگ تقدیم صحیفه ۲۰۹ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم میکنی، و سلام مرا رسانیده و این توصیه نامۀ والی سوریه را نیز نشان داده عرض شدن احوال شانرا بخاکپای شاهانه رجا میکنی. اینرا گفته بر پا خواست . ما هم عرض تشکرات بسیاری کرده با رشید بیگ از دالان بر آمدیم . و در عرابۀ خود مان که ما را انتظار میکشید سوار شده بسوی مابین همایون یعنی سرای همایون ( یلدین ) حرکت کردیم . باز از همان راهی که آمده بودیم فرو آمده و از سر جسر بزرگ مرور کرده، از غلطه و جادۀ طوپخانه ، و طولمه باغچه به بشکطاش و از انجا بر تپه یلدین برامده بمابین همایون رسیدیم. ویکسر در قصر بسیار عالی که بمابین مشهور است بالا برامده در اوتاق جناب حاجی علی بیگ برهنمائی رشید بیگ داخل شدیم. حاجی علی بیگ عنوان قرین اول شهریاری ، و سر ما بینجی را حائزيك پير مرد باصلاح و تقوائیست که در سفرهای اول و دوم بمعیت حضرت پدر ، و در سفر سوم تنها و درینبار باز بمعيت حضرت پدر با ایشان ملاقات دست میدهد با حضرت پدر و این عاجز خیلی محبت و آشنایی بهمر سانیده اند ، واین چارم بار است که با ایشان ملاقات میکنیم ، از دیدن حضرت پدر خیلی مسرت و بشاشت ابراز و تا به نیم دالان استقبال و مسافحه و معانقه نموده در پهلوی خود نشاندند. رشید بيك سلام ناظر داخلیه و توصیه نامۀ ولایت سوریه را تقدیم کرده رخصت شد . اگرچه بی واسطۀ ناظر داخلیه نیز ما بمابین بنابر معارفۀ سابقۀ که با حاجی على بيك داشتیم میتوانستیم بیایم ولی سیاسته و رسماً اینواسطه ناظر داخلیه را اولتر و آسانتر دانستیم . والحاصل حاجی علی بیگ بحضور شاهانه رفته و بعد از یکساعت وا پس آمده گفت : صحيفه ۲۱۰ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد ۱ — احوال شما را بخاکپای شاهانه عرض کردم . به تبلیغ کردن سلام مخصوص شاهانه را بشما مأمور شدم . بنابر مراسم مخصوصه که از آداب دیرینه سلاطین آل عثمان است گاه سلام شاهانه به کسی تبلیغ شود میباید که آن شخص همچنان وضعیتی بگیرد که گویا بحضور خود شاها نه ایستاده ورد سلام میکند لهذا همچنان يك وضعیتی گرفته از حد زمین سه بار تمنا کردیم . حاجی علی بیگ باز بر سخن خود دوام نموده گفت : — فرمودند که : تا یکچند روز در مهمانخانه شاهانه ما مهمان خاص شاهانه ما خواهید بود . باز کرنش و تمنا ! — بعد از انکه یکچند روز استراحت کنید برای رفتن حجاز بشما رخصت میدهم . تشکرها و دعاهای دوام دولت شاهانه را بجا آوردیم . بعد ها جناب حاجی علی بیگ خدمتگار خودر اخواسته بحاضر نمودن مهمان دار خاص سعید بیگ ، و مهماندار دوم حاجی ابراهیم افندی امر نمود . بعد از یکچند دقیقه هر دو مهماندار از دروازه دالان درآمده و تا مين يك تمنایی کرده منتظر امر شدند . حاجی علی بیگ افندی سعید بیگ را خطاب نموده گفت : — حضرت سردار، مهمان خاص ذات شوکتسمات شاهانه میباشند. در مهمانخانه خاص موقع ( نشان طاش ) ایشان را میبرید و از همه جهت اسباب استراحت و احترام شانر احاضر و آماده میسازید ، و طعام شانرا از مطبخ خاص مقرر میدارید ، یگانه آرزوی شاهانه راحت و رفاهیت مهمانان عزیزشافست ، از همانقرار عمل میدارید . صحیفه ۲۱۱ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم مهمانداران تا بزمین تمنا نموده اطاعت نمودند. حاجی علی بیگ گفت: - حالا وقت طعام نزدیکشده اگر بر شما تکلیف نباشد طعام را باهم بخوریم، و نماز پیشین را ادا کرده بروید بد نخواهد بود. گفتیم - بسیار تشکر میکنیم. صحبت شما تکلیف نی بلکه عین فخر و شرف است. گفت - منهم از صحبت شما بسیار محفوظ میشوم. آیا در راه از سبب طوفان یا دگر رهگذر زحمت ندیده اید: (*) گفتم - الحمدالله به بسیار آسودگی و سیاحت خوبی آمدیم. هیچ زحمت و کلفتی ندیدیم. گفت - در شام شریف انشاء الله درین وقت براحت هستید، و از جهت امور معیشت چیزی تنگی و مضایقه ندارید؟ گفتم - الحمد الله بسایه مرا حمایه حضرت خلیفة المؤمنین هیچ مضایقه نداریم از وقتیکه تنخواه ماهانه چهل لیره عثمانی ابلاغ فرموده شده بکمال راحت و آسودگی معیشت میکنیم. امور اداره خانه و اکثر رسو مات دنیوی خود را بگردن فرزندم ( محمود ) انداخته ام، خودم بعبا دت وطاعت حضرت خلاق عظیم الشان خود در حضور حضرت یحیی علیه السلام، و دعای ترقی دولت اسلام مشغول میباشم. والحاصل تا بوقت طعام به همین گونه صحبتها بسر آورده در اوتاق طعام خوری بر سفره نشستیم، و به بسیار محبت و شیرینی طعام را به انجام رسا نیدیم. و نماز پیشین را نیز بجماعت ادا کرده با مهماندارهای خود به مهما نخانه که برای ما تخصیص شده بود روانه شدیم. عرابه کراهنی خودما (*) بعد ازین در سوال و جوابی که بتبعیت حضرت پدر با بزرگان و ارکان دولت گفتگو میشود هرگاه (گفتم) بنویسم معلوم باشد که کلام طرفین را ترجمه کرده (گفتم) مینویسم. صحیفه ۲۱۲ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم مارا انتظار داشت در عرابه نشسته مهماندار ما عرابه چی را (نشان طاش) گفته امر بحرکت داد . ازین تپه که سرای ( یلدز ) بران وا قعشده و تپهٔ دیگری که نشان طاش موقع مرتفع بسیار با نزهت دران کائنست درمیان این هر دو تپه يك وادی بسیار عمیق پر سبزه و درخت بسیار لطیفی واقعشده ، وسرکهای بسیار پخته و منتظمی ازین تپه تابه آن تپه از میان این وادی عبور نموده است . این است که عرابه چی همین وادی را تعقیب نموده برتپهٔ نشانطاش برامد ، ودريك جادهٔ بسیار صفادار عریض پاك وخوش هوایی واصل شد که در دوطرف این جاده عمارت ها و باغچه های بسیار عالی وخوش بنایی مبنی شده است که این بنا ها وعمارات باشوکت وزینت همه گی مال نشیمنگاهها وحرمسراهای وکلاو وز را واصحاب رتب عالیه میباشد . مهماندارماجناب سعید بیگ عرابه را در پیش يك قصر بیقصور معمور پرسروری به توقف امر نمود . مهماندار دوم ماحاجی ابراهیم افندی که پیشتر ازما برای ترتیبات آمده بود بادیگر خد متگاران مهمان خانه در پیش عرابه آمده دروازهٔ عرابه را باز کردند ، و (بفر مائید ، خوش آمدید، صفا آوردید)گفته در دایرهٔ مهمانخانهٔ شاهانه مارا داخل ، ودرطبقهٔ دوم عمارت مذکور واصل کردند. سعید بیگ به بسیار تواضع پیش آمده گفت : بهترین دایره های مهمانخانهٔ شاهانه همین دایره است که برای شما تخصیص کرده ایم. این دالان بزرگ قبول کردن مهمان و نشستن شما، این اوتاق خوابگاه خود حضرت سردار ، این اوتاق استراحت وکار شان ، این او تاق خوابگاه بیگ افندی ، این دالان نان خوری اینهم غسل خانه که هروقت آب گرم وصابون وهمه لوازمات حمام دران موجود صحیفه ۲۱۳ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم است، این هم اوتاق كوچك آبدست گرفتن و توالت . مهماندار مایگان یگان ازین اوتاقها را باز کرده بما نشان داد . این دایره حقیقتاً خیلی منتظم، و بترتیب تمام تزئین یافته . از زینه سنگ مر مر باقالین انگریزی مفروشی در يك (كوريدور) که در عمارتهای ملك ما آنر ارهرو یا کوچه میگویند بالا میشود، این کوریدور، یار هر و یا کوچه بشکل مدوريك دايره ایست که مساحه سطحیه آن تخمیناً ده متر مربع می آید . کتاره برنجی گلت کرده زینه بسوی شرقی این دایره واقعده، و بمقابل آن دروازه دالان قبول کردن مهمان و نشستق باز میشود که پنجره های بزرگ یکباره آئینه آن در برنده که بسوی جاده است باز میشود . زمین دالان باقالین های ایرانی و اناطولی بسیار ظریفی مفروش، و با میز و آئینه های قد نما، و چوکی و کوچهای اطلسی مزین است . در خود كوريدور نیز در جاهای مناسب کوچها، و آرام چوکیها، و آئینه ها گذاشته شده، و زمینش باقالین انگریزی خوشرنگی مفروش میباشد. دروازه های اوتاقهای خواب، و استراحت و غسل خانه و غیره همه کی از همین کوریدور باز میشود . او تاقهای خواب، و استراحت ما نیز از هر جهت مکمل و خیلی مزینست . علی الخصوص چارپایی های برنجی گلتی آن با چنان فرشهای نرم و لطیف پاک و پشه خانه های خوش قماشی آرایش یافته که بهتر از ان در کراند اوتل پاریس هم تصور نمیشود . این مهمانخانه شاهانه بغیر ازین دایره که برای ما تخصیص یافته پنج دایره دیگر را مالك است كه سه دايرة آن در همین طبقه وسطی، و سه دایره دیگر در طبقه سومین میباشد . اما بسبب مرکز بودن این دایره منتظمترین و خوش فرش ترین دایره ها شمرده میشود . و الحاصل با حضرت پدر در دالان بزرگ نشستیم . سعید بیگ صحیفه ٢١٤ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم که از ارباب رتب ممتاز است نیز با ما نشسته از لوازمات مهما نداری لحظه فرو گذاری نمیکرد . درین اثنا که دو ساعت بشام مانده بود حضرت پدر فرمود: - ما و تو هم عجب بیوفا مردمی هستیم ! گفتم - ندانستم پدر ؟ آیا چه مراد میفرمایند ؟ فرمودند - آیا مادیگر رفیقی نداشتیم ؟ گفتم - ها ! ابو محی الدین ! فرمودند - بلی ، آن بیچاره را سراسر فراموش کردیم . همین دم بر خاسته برو ، عرابه هم حاضر ایستاده است . هم يك تلگرافی بشام میکنی که آن بیچاره ها خاطر جمع شوند ، و هم ابو محی الدین را گرفته با خود می آوری . سمعاً و طاعتهً گفته برخاستم ، و در عرابه نشسته عرابه چی را برفتن كمرك استانبول امر نمودم . عرابه چی اسپهای خود را که خوب دم شان راست شده بود قمچین کرده از جاده عالی نشان طاش برجاده (عقارات همایون) كه يك جاده بسیار با شوكت و هیبتی میباشد ، و ازدو طرف با عمارات بهم متصل يك رنگ و يك نسق که از همدگر هیچ فرق عمارات آن نمیشود فرو آمده در (بشکطاش) که از محله های معتبر است، و از پیش روی سرای شوکت احتوای (طولمه باغچه) که تعریف آن در فصل مخصوصش بیان خواهد شد، و جاده بزرگ تراموای بر (قباطاش)، و (طوپخانه) و بازار (غلطه) ، و جسر جدید را مرور نموده بر (امین اوکی) به كمرك استانبول آمدم که این مسافه بیشتر از چهل دقیقه يك مسافه ایست . از عرابه فرو آمده داخل دارۀ كمرك و ازا نجا به ريخنم آمدم . ابو محی الدین بیچاره را در جایی که گذاشته بودم یافتم که بر بکسها و بستره ها صحيفه ۲۱۵ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلددوم تکیه زده بخواب رفته بود . ( ابو محی الدین ! ) گفته آواز دادم . بتلاش برخاسته گفت : آه افندی من ! مرا چقدر به اندیشه و وسواس انداخته بودید ! الحمد لله که شما را سلامت دیدم . گفتم – چرا به اندیشه افتادی ابو محی الدین ؟ گفت – یاسیدی ! چسان به اندیشه نیفتم ! آمدن قومیسر پولیس به واپور ، ورفتن شما با پولیس ، و تا بحال معلوم نشدن شما مرا بهلاکت رسا نیده زیرا شنیده ام که درینجا به ادناشبهه انسانرا بقعر بحر غرق میکنند . اگرچه استبداد ، و خوفناکی حضرت عبد الحمید خان درینباب ابو محی الدین را ذی حق میشمارد ، و بسی از ینگونه وقوعا تها شده است ولی الحمد لله که ما مرد مان مسافر و مهمان دولت را از ینگونه واقعات برکنار داشته . لهذا ابو محی الدین را گفتم : هیچ اندیشه مکن ! آن پولیسها برای عزت و احترام ما بودند نه از برای فلاکت . برخیز اشیا ات را بردار که برویم . يك دو حمالی گرفته اشیا را بعرا به نقل دادیم . و از کیفیت احوال امروزی به ابو محی الدین آگاهی داده و بردن اورا بمهمانخانه پادشاهی بر عرابه جی تنبیه نموده خودم به تلگرافخانه که نزديك كمرك ومتصل جامع بزرگ ( ینی جامع ) بود آمده به اینمضمون يك تلگرافی بشام کشیدم : ( شام – خانه سردار افغان – صحت داریم – به التفات شاهانه سرفراز ، و در مهمانخانه شاهانه مهمان شدیم – خاطر جمع دارید – اخبار صحت خود تا برا بتلگراف روانه کنید . (محمود طرزی) این تلگراف راهم دو طرفه کشیدم که زود جواب آن بیاید . بعد از کشیدن تلگراف يك عرابه پايتون منتظم گرفته از راه غلطه و بيك صحيفه ٢١٦ سياحتنامۀ سه قطعۀ روی زمين جلد دوم اوغلی، و شيشلی، و مکتب حربيه به نشان طاش، و مهمانخانه آمدم. حضرت پدر نماز شامرا خوانده و انتظار مرا داشتند. فرمودند: — آمدی فرزند! گفتم — بلی، ابومحی الدین را پیشتر فرستادم خودم برای کشیدن تلگراف یکقدری معطل شدم. درین اثنا خدمتگار سفره که آنرا (سفره جی باشی) میگویند درآمده و (طعام حاضر است) گفته بيك وضع احترامی بایستاد. برخاسته به اوتاق طعامخوری در آمدیم. در آنجا سعید بیگ ما را استقبال نمود میز طعام به بسیار زینت و پاکی حاضر شده بود، و به اصول ترکی ترتیب شده بود. ولی برای دونفر چوکی و بشقاب و کارد و قاشق و پنجه گذاشته شده بود. حضرت پدر فرمود: — سفرۀ ما ناقص است برای يك نفر دیگر نیز لوازمات را حاضر کنید. سعید بیگ گفت: — سفره برای حضرت سردار، و بیگ افندی آماده شده، و برای محی الدین آغا در پایان سفره گذاشته شده است! گفتم — مقصد ما از محی الدین آغا نیست. آیا جناب بیگ با ما بطعام خوردن تنزل نمیفرمایند؟ گفت — استغفر الله! حد من نیست که با مهمان عزیز ذات شاهانه بر سفره بنشینم، وظیفۀ من خدمتست. حضرت پدر باصرار بسیاری سعید بیگ را بر سفره بنشاند. به اشتهای تمام طعامهای متنوعۀ لذیذۀ خوان الوان پادشاهی را خورده، و دعای ترقی دولت و شوکت اسلامیه را ادا کرده از میز طعام برخاستیم. همۀ اوتاقها و دالانها و کوریدور این مهمانخانۀ عالی با چراغهای گاز هوا مانند روز روشن صحیفه ۲۱۷ سیاحت نامه قطعه روی زمین جلد دوم تنویر شده است . بعد از ادای نماز خفتن حضرت پدر به او تاق خوابگاه خود داخل شدند . منهم یکقدری با سعید بیگ در برنده دالان که از آنجا منظره لطیفه شبانه استانبول تا به بسیار جاها جلوه گری داشت قدم زده به او تاق خوابگاه خود داخل شدم . و بسبب مانده گی راه زود بيك خواب راحتی فرو رفتم . روز سه شنبه ۴ ذیقعده امروز بسبب مانده گی دیروز یکساعت بعد از طلوع از خواب بیدار شدم ولی حضرت پدر بقرار عادت دایمی شان از وقت بیدار بودند . هماندم دریشی کرده بحضور حضرت پدر در دالان آمدم . سلام داده از صحت و تندرستی وجود مبارک شان جویا شدم . فرمودند : هوای اینموضع خیلی لطیف ، و دیشب را براحت تمام بسر آوردم . خودت انشاء الله خوبی ؟ گفتم ـ الحمد لله بسیار خوبم ! آیا حضرت پدر چای نوشیده اند ؟ فرمودند ـ مهماندار ما آمده بود ، و از حاضر بودن چای و ناشتاییان کرد ولی من گفتم حالا باشد تا ( محمود ) برخیزد . درین اثنا سعید بیگ آمده ، و با من احوال پرسی کرده گفت : ـ رجا میکنم از حضرت سردار جویا شوید که انشاء الله استراحت فرموده اند ، و بچای و ناشتاء میل دارند ؟ صحیفه ۲۱۸ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم پدر فرمودند که بگو – الحمدلله بسایه مراحم وافر شاهانه از هر جهت آسوده و استراحت تمام داریم ، و از جناب شما هم مخصوص تشکر میکنیم. اینرا گفته بر پا خواستیم، و به اوطاق طعام خوری آمده برمیز ناشتا که به بسیار نظافت آراسته شده بود نشستیم. چای ، شیر، مسکه بسکوت، دوسه قسم پنیر ، زیتون ، مربا و غیره موجود بود . ناشتارا صرف نموده پس بدالان آمدیم. هنوز نه نشسته بودیم که خدمتگار مهمان خانه درآمده درميان يك پتنوس نقره ئين كوچك يك تلگرافنامه آورد . دانستم که جواب تلگراف شاه ست، تلگرافنامه را باز کرده به اینصورت بحضرت پدر ترجمه کرده خواندم : « استانبول – مهمانخانه همایون – تبريك ميكنيم – همه ما صحت » امضا « داریم – خاطر جمع باشید . همه افراد عائله سردار افغان » از ین تلگرافنامه مسروریت زیادی حاصل شد. زیرا از صحت عایله خاطر جمع شدیم . حضرت پدر فرمود : - حالا لازم آمد که بمکتوب هم مفصلاً برایشان حوادث بنویسیم تا بخوبی خاطر جمع شوند . از سعید بیگ پرسیدم که : - آیا روزهای داك سوریه بشما معلوم است که کدام کدام روز هاست؟ گفت – بلی ، در هفته سه بار منتظم داك میرود، امروز روز داکست ، روز پنجشنبه و شنبه نیز داك هست . حضرت پدر فرمود : - چون چنین است فرصت را فوت مکن . مکتوب بنویس زیرا چشمههای اشکبار، و وضعیت حسرت آثار رفیقه ات در روز وداع هیچ گاه مرا از تأثیر خالی نمیگذارد . هیچ نباشد در هر داك بمكتوب خود که نصف ملا صحیفه ۲۱۹ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم قات است اوراتسلی دادن ضرور است . بنابرین هم حضرت پدر وهم بنده در اوتاقهای کار که مینوشته و همه لوازمات مکتوب نویسی در ان مهیاست آمده يك مکتوب سوز ناك اشتیاقانه نوشتم . هنوز پاکت را نه بسته بودم که دروازه اوتاقم آهسته زده شد: « در ائید » گفتم . سعید بیگ در آمده گفت : میر الای «کنعان» بیگ یاورذات شاهانه برای احوال پرسی حضرت سردار از طرف ذات شاهانه مأمور آمده در دالان انتظار دارد. حضرت سردار را خبر بدهید . هماندم برخاسته بحضور پدر آمدم ، و از کیفیت عرض کردم . فرمودند : ـ تو پیشتر برو . این است که منهم میآیم . بدالان آمدم ، وبا کنعان بیگ مصافحه کرده رسم خوش آمدی را بجا آوردم . واز آمدن حضرت پدر ، وعرض تشکر بیان کردم . این کنعان بیگ يك جوان رعنای بسیار خوش چهره میباشد که بلباس نیم رسمی پرگدی و کوردون یاوریی بسیار خوش برش چست وچالاکی ملبس است . هنوزنه نشسته بودیم که حضرت پدر تشریف آوردند . کنعان بیگ وضعیت عسکرتی خودراگرفته، وعسکروارى يك تمثانی کرده گفت : شوکتما ب افندى مبابواسطه این عبد احقر شان از احوال شما استفسار میفرمایند ، واز صحت و استراحت شما جویا میشوند ، وهم يك عرابه مخصوصه از اصطبل عامره برای شما تخصیص فرموده فرستاده اند که تا بوقتیکه در شهر ما باشید سیرو سیاحت بکنید . اینسخن او را عیناً بحضرت پدر ترجمه کردم ، فرمودند که بگو : از مراحم سنیه ذات شوکتسمات ملوکا نه شان عرض شکران بی پایان میکنم . ازهنگامیکه بزیر جناح مستلزم الفلاح حضرت خلیفه صحيفه ٢٢٠ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم المؤمنین دخالت کرده ام همه عمرم را براحت نعیم گذرانیده ام ، در ینوقت در مهمانخانه شاهانه بکمال راحت ورفاهیت دم گذار اوقات حیات بوده دعای خالی از ریای عمر وعافیت شاهانه را ورد زبان دارم . این گفتگوها بپا ایستاده اجرا شد . بعد ازان حضرت پدر نشسته کنعان بیگ را نیز به نشستن امر نمودند . من وسعید بیگ نیز نشستیم . حضرت پدر با کنعان بیگ محبت و التفات زیادی فرمودند ، و بزبان افغانی بنده را بعضی اوامر عطافرموده بنده نیز برای اجرای آن بیرون بر آمدم . و يك عبای بسیار اعلای ابریشمئی کار حما (١) ويك طاقه شال کار کشمیر، ويك كلاس نقره ئی پر نقش و نگار کار هند که با خود داشتیم دريك پتتوسى گذاشته وبدست يك خدمتگار داده آوردم، و گذاشتن پتوس را در پیش کنعان بیگ امر نموده گفتم . حضرت پدر قبول فرمودن این هدیه ناچیزانه را بطریق یادگار محبت ووداد آرزو میکند . گفت - بسیار بسیار تشکر میکنم ، یادگار قیمتدار حضرت سردار را برای تبرك بكمال مفخرت قبول میکنم . والحاصل بقدر نیمساعت نشسته و يك قهوه نوشیده کنعان بیگ رخصت شده رفت ، بنده تا بسر زینه او را مشایعت کرده پس بحضور پدر آمدم . فرمودند : - میدانی فرزند که چه کنیم ؟ گفتم - امر از حضرت پدر است ! فرمودند - در همین عرابه که ذات شاهانه برای سوارئی ما احسان فرموده بنشینیم، و برای ایفای شکرگذاری همایون ملوکانه رفته بواسطهٔ حاجی علی بیگ عرض شکران خود را عرض نمائیم . (١) حماد ر ما بين شام وحلب يك شهريست . صحیفه ۲۲۱ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم گفتم - بسیار مناسب است . لهذا بامهاماندار خود سعید بیگ در عرابه نشسته بمابین همایون رفتیم عرابه ما خیلی مطنطن و منتظم ، و بدو اسب ویله صبا رفتاری بسته بود . حاجی علی بیگ به بشاشت بسیاری ما را قبول کرده گرم گرم احوال پرسی نمود و از مقصد ما آگاه شده بحضور همایونی برای عرض شکر گذاری ما برفت. بعد از یکساعت از حضور بر آمده بقرار روز اول باز سلام شاهانه را آورده تبلیغ نموده گفت : - شوکتمآب افندی ، میفرمایند که مقصد شاهانه ما همانا راحت شماست ، تا در استانبول باشید هر روزه بسیر و سیاحت جاهای دیدنی شهر مأذونید، و برسعید بیگ امر است که شما را بگرداند و نگذارد که دق شوید . ماباز بهمان وضعیت روز اول تمناهای زمینی و کرنشها و دعاهای لازمه را ایفا نمودیم . و با حاجی علی بیگ بمصاحبه و مکالمه نشستیم . درین اثنايك ذات بسیار محترم ریش سفید خوش چهره میانه بالائی در دالان داخل شد . حاجی علی بیگ به احترام تمام قیام کرده، و «بفرمائید پاشا !» گفته بنشستند . بعد از جور پرسان پاشای مذکور را خطاب نموده گفت : - پاشا ! شما جناب سردار راه بشناسید ؟ گفت - نی هنوز بصحبت و شناسایی شان کامیابی حاصل نکرده ام . بنابرین حاجی علی بیگ معرفتی حضرت پدر و بنده را با پاشای مشار الیه نمود ، و پاشا را به اینگونه بمانشاسانید : - جودت پاشا را بشما تقدیم میکنم . یکی از وزرای معتبر دولت علیه هستند که درینوقت ناظر عدلیه میباشند . خیلی عالم فاضل قانون شناس مورخ يك ذاتی هستند . صحیفه ۲۲۲ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم جناب دولتمآب جودت پاشا ترجمه گفتم – تشرف کردیم. اگرچه حضرت شانرا شخصاً ندیده ام ولی اوصاف کمالات شانرا از وقتی که بدولت علیه آمده ایم میشنوم صحیفه ۲۲۳ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم و اثرهای تألیف کرده شانرا دیده ایم . از جمله ( تاریخ جودت ) نام اثر بینظیر شان که از ( ۱۲ ) جلد مرکب است – اگر چه خود من به ترکی نمیدانم و از مطالعه آن محرومم – ولی از مقدمه آن بعضی پارچه هائیکه فرزندم ( محمود ) بفارسی ترجمه کرده و من خوانده ام درجه اقتدار و کمالات شانرا تا یکدرجه استنباط کرده توانسته ام . جودت پاشا گفت – منهم از ملاقات شما ممنون شدم . پیش ازین هم از اوصاف کمالات شما و صلاح و تقوای شما از بعضی کسانی که از شام می آمدند میشنیدم . از آمدن شما به استانبول نیز امروز بواسطه اخبارها خبر شده بودم. ازین حسن تصادف که با شما ملاقی شدم خود مرابختیار میشمارم . ترجمتهً گفتم – بختیاری بما عائده است که با دانشمنديك ذات عاليقدر و عالم فاضل ، ومؤرخ شهیری ملاقات کردیم . جودت پاشا گفت – استغفر الله ! آیا در مملکت شما کدام تاریخها متداولست ؟ ترجمتهً گفتم – تاریخھائیکه بفارسی نوشته شده و در مملکت ما متداولست بهترین آنها ( روضة الصفا ) نام تاریخ خاوند شاه ، وطبری ، وفرشته ، و از همین قبیل تاریخهاست . گفت – این تاریخها که فرمودید بعضی از آنها را منهم دیده ام ، اگرچه بدنیست ولی بطرز و ترتیب قدیم نوشته شده اند که برای وقت حاضر بدرد نمیخورند . زیرا تاریخهای این زمان يك ترتيب نو خوبی دارد که انسانرا بر احوال عمومی عالم به ترتیب ( قرون ) آگاه میسازد . علی الخصوص که آن تاریخها از عالم فرنگستان هیچ بحث نمیرانند حالا آنکه مهمترین و وقایع تاریخیه را قطعه او روپا بوجود آورده ؛ دیگر اینکه جغرافیا ، و اتنوغرافیا یعنی علم احوال انساب ، و آرخیولوژی یعنی علم آثار عتیقه که اینها اساس علم تاریخ را تشکیل میدهند در تاریخهای طرز قدیم هیچ بحث صحیفه ٢٢٤ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم از انها نمیشود. و هم اکثر انها تاریخهای خصوصیست، تاریخ عمومی نیست حالا انکه تاریخهای عمومی این زمان بر چهار دور تفریق یافته که دور اول انرا (قرون اولی) ، و دور دوم انرا (قرون وسطی) ، و دور سوم انرا (قرون اخیره) و دور چهارم انرا (عصر حاضر) میگویند از ابتدای خلقت عالم تا به انقراض ایمپراطوری غربی (روما) قرون اولی، و از ان انقراض مذکور تا بفتح (استانبول) ، (قرون وسطی) ، و از فتح استانبول تا به انقلاب کبیر (فرانس) (قرون اخیره) ، و از انقلاب کبیر تا بزمان ما (عصر حاضر) گفته میشود . حاجی علی بیگ بسخن اغاز کرده بطور مزاح امیز مجودت پاشا گفت : پاشا ! هرگاه سردار خبر شود که شما واضع قانون ملک ما شده اید، و فقه شریف را بطرز قانون بنام (مجله احکام عدلیه) ترتیب و تدوین داده اید این فضل و عرفان فروشی شما بیهوده میرود . گفت — ایا چرا؟ گفت — زیرا در ملک اینها قانون نیست، و از قانون بد میبرند. بلکه قانون را کفر میشناسند . گفت — من اینسخن شما را تصدیق نمیکنم : حضرت سردار هیچگاه اینچنین يك فکر خلاف منطق را ادعا نخواهند کرد ! حاجی علی بیگ بنده را خطاب نموده گفت : این محاوره مرا با حضرت پاشا بحضرت سردار بفهمانید . بنده نیز عرض نمودم بدر فرمود : اگر قانون مخالف شرع شریف باشد، و احکام شریعت را پامال کند البته که ما ان قانون را بد، و کفر میشناسیم، و اگر قانون به احکام شریعت دخل و تعلق نداشته باشد، و برای سیاسیات مملکت وضع شده باشد صحیفه ۲۲۵ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم دران قانون هیچ گفتگویی نداریم. پاشا گفت – احکام شرع شریف دایما محفوظ است در نفس پایتخت سلطنت سنیه (باب مشیخت پناهی) و در هر ولایت ممالک محروسه (محکمه های شرعیه) بر پا و احکام شرع شریف مرعی الاجراست. ولی چون معاملات سیاسیه، و مناسبات مدنیه روز بروز افزونی میگیرد و تجارت وصناعت واختراعات بشر به بیک سرعت خارق العاده پیش میرود قوه اجرائیه یعنی حکومت برای حسن اداره وانتظام مملکت و درستی معاملات داخلیه وخارجیه خود مجبور است که بعضی قوانین ونظامات وضع کند، وحقوق حکومت را بارعیت وحقوق رعیت را با حکومت بواسطه آن قوانین محافظه نماید که درینوقت قوانین یک علم مخصوص مدونیست که آنرا (علم حقوق) میگویند. حضرت پدر فرمود : - شریعت غرا هم سراسر حقوق است. وبرای محافظه حقوق موضوعست. پاشا گفت – بلی، درین هیچ شبهه نیست، وحقوق از شریعت خارج نمیباشد. مگر اینقدر شده که در ترتیب وتدوین واصول وضع وتحریر، (علم حقوق) يك لباس دیگر پوشیده مثلا شریعت غرا قاتل متعمد را قصاص امر فرموده. پس اگر برای تشکیل اداره ضابطه و پولیس يك قا نون منتظم مضبوطی وضع نشود، و پولیس های بسیار با دقت و باريك بین مانندی بهم رسانیده نشود محتسبهای عمامه بزرگ ریش در از مسواک بسر، قاتل مجهول الاحوال پنهان شده در بدر را چسان بدلایل وامارات متوالیه، وجستجوها وتحریات موشکافانه وتبدیل قیافت ها و هزارگونه نیرنگها وحیله ها از زیر هزار پرده ها واختفاگاهها پیدا خواهد توانست؟ صحیفه ٢٢٦ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم و اگر قاتل حقیقی پیدا نشود و بقصاص نرسد آیا حکم شرع شریف معطل نمی‌ماند؟ علی الخصوص در جاهائیکه نظام و انتظام پولیس منتظم نباشد بسی ناگواریهای دیگر بظهور میرسد. مثلا بعوض اصل قاتل يك بیگناه دیگری مغدور میشود، و یا آنکه اصل قاتل پیدا نشده دیت بر بسی بیگناهان دیگر حواله شده خانمانها خراب میشود و اصل قاتل از میان ضایع شده حقوق شریعت پامال میشود، حالا آنکه پیدا کردن قاتل از وظایف ضروریه دولت است، و آنهم بوجود نمی آید مگر بقوانین منتظمه شدیده ضابطه، و بهمرسانیدن پولیسهای باريك بين جن مانند. پدر فرمود — در ینباب بشما حق میدهم. زیرا اینگونه قانون محض برای خدمت احکام شریعت است. پاشا گفت — من میدانستم که شما حق شناس يك ذاتی هستید و ازین بود که بمقابل بیگ افندی شما را مدافعه کردم. حالا اگر اجازه بدهید یکقدری برای شما از تقسیم قوانین موضوعه خود ما بطرز مختصر و فهرست بیان کنم تا خوبتر ازین فکر شما تصحیح شود: پدر فرمود — بسیار تشکر میکنم، و موجب استفاده ما میشود. بفرمائید. پاشا گفت — قوانین، یعنی (علم حقوق) اولا بر دو قسم منقسمست که یکی را (حقوق طبیعیه)، و دیگرش را (حقوق موضوعه) مینامند. حقوق طبیعیه، عبارت از همان حقوقیست که در فطرت انسانیه بالقوه موجود است که بواسطه آن حق و باطل، و خوب و بد را از هم فرق میدهد، و انسانرا میداند که بچه گونه چیزها حق دارد، و در چه قسم چیزها حق ندارد، و این حقوق وجدانیه و اخلاقیه است، ولی چون اخلاق و وجدان در همه افراد بنی بشر یکسان و بيك وتيره کامل نمیباشد از انرو برای وضع نمودن حقوق موضوعه مجبوریت دستداده است. منبع و مأخذ حقوق موضوعه عبارت از قوانین، و عرف و عاداتست که صحیفه ۲۲۷ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم در يك مملکتی جاری و مرعی میباشد که آنهم بر دو قسم بزرکی منقسمست . یکی ( حقوق خصوصیه) ، و دیگری (حقوق عمومیه) . حقوق خصوصیه ، مناسبات و معاملات افراد اهالی را با یکدیگرشان تعیین و تحدید مینماید . دیگرش ( حقوق عمومیه ) است که مناسبات دولت را با افراد اهالی و از اهالی را با حکومت معین میدارد. این حقوق عمومیه نیز بر دو قسمتست : یکی ( حقوق عمومیه داخلیه ) . دیگرش ( حقوق عمومیه خارجیه ) . حقوق عمومیه داخلیه سه قسم دیگر را در بر دارد که عبارت از ( حقوق اساسیه ) ، و ( حقوق اداره ملکیه ) ، و ( حقوق جزائیه ) میباشد که هريك ازینها شعبه ها و تفصیلات زیادی دارد . حقوق عمومیه خارجیه عبارت است از قواعدی که حقوق ومناسبات دولتها را مابین همدیگر شان و حقوق افراد يك دولت را با افراد دیگر دولت تعیین میکند و آنرا علم (حقوق دول) یا ( حقوق بین الملل . ) مینامند . پس این است که در باب تقسيم وتعريف ( علم حقوق ) بصورت اجمال همینقدر شمار ا درس دادم ، واگر بتفصيلات وتوضيحات همه آن آغاز کنم باید که ( مكتب حقوق ) را با جمله کتب مدونه مطبوعه قانونیه درینجا جمع آورده سالها دران بحث و مذاکره نمائیم که اینهم بدرد رفیق ما حضرت حاجی علی بیگ افندی نمیخورد ! حضرت پدر فرمود ـ مقصد ما ودعای ما همینست که دولت اسلام دوام و بقایابد ، و ترقی روز افزونرا مالك شود بهر صور تیکه باشد . وقت به دوازده و نیم بجه رسیده بود . درین اثنا خدمتگار دروازه او تاق طعام را باز کرده و ( طعام حاضر است ) گفته منتظر امر به ایستاد ، حاجی علی بیگ [ بفرمائید ] گفته هر چهار نفر ما در او تاق طعام داخل شديم ، وهرکس بموقع مخصوص خود در اطراف میز مدور آلا ترکه صحیفه ۲۲۸ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم نشسته بکمال مسرت بطعام آغاز شد. بر سر سفره باز بنا بر تشویق و تحريك حاجی علی بیگ سخن از قوا نین بمیان آمد ، ومقصد حاجی علی بیگ ازینسخنان محض خواهش يك مباحثه ومناقشه بود که درمابین حضرت بدر وجودت پاشا بوقوع آید، و برای خود او يك خوش طبعئی حاصل شود . زیرا تعصب فوق العاده، وآتشین مزاجی شاه، ادر تعصبات شرعیه بملاقاتهای سالهای سابق دیده وشناخته بود . حالا نکه از انوقت تا به این اوقات سالها گذشته و تبدلان کلی در طبایع حاصل شده ! از انرو بیگ افندی بر مقصد خود نایل نیامده حاجی علی بیگ حضرت پاشار اخطاب نموده گفت : ـ پاشا ! شما هر چه که میگوئید بگوئید ، اما حضرت سردار همین شکر را میکند که الحمدلله در ملک خودشان قانون ها و این بدعتهای فرنگستانی جاری نیست و السلام ! حضرت بدر فرمود ــ مخلص شما به این چیزها سر و کاری ندارم از ملک خودهم بصورتی نه بر آمده ام که باز خیال رجعت آنرا داشته باشم در شام شریف بزیر سایه پادشاهی بکمال راحت بسر میآرم . سروکار من باجوامع شریفه و مراقد مبارکه انبیا ، واصحاب ، و اوليا وصلحاست. جوامع شریفه ، و مراقد مبارکه را آنقدر خوش فرش ، و منور و با زینت و معمور می بینم که ما فوق آن تصور نمیشود . هریم شب که ازخانه خود میرایم تا بجامع حضرت یحیی علیه السلام در بازارها و کوچه های بسبا پاك وصاف ، وروشن بكمال امنیت و خاطر جمعی میروم نه کسی بر حقوق شخصیه من تجاوز میکند ، و نه خودرا بر حقوق کسی به تجاوز ذی حق میدانم . حقوق محفوظ ، صنعت ، تجارت ، معموریت آزادی را بر کمال می بینم که همین چیزها را برای ملک خود نیز از درگاه الهی تمنى صحيفه ۲۲۹ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم دارم . زیاده برین چه ؟ جودت پاشا گفت – آیا یکی ازین چیزها را مخالف شرع شریف می بینید؟ حضرت پدر فرمود – حاشا ! جودت پاشا گفت – پس محقق بدانید که اینها همه از فیض قوانین منتظمه ایست که وضع شده . جوامع شريفه ومراقد مبارکه از قانون اوقاف معمور است. راهها وبازارهای پاك وستره روشن از قوانين منتظمه بلدیه ، امنیت و آسایش از قوانین ضبط وربط ضابطه و پولیس ، محافظهٔ حقوق از قوانین متینهٔ عدلیه ، ترقی صنعت ، ترویج تجارت ، تزیید معمو ریت ، از قوانین مکملهٔ اداره ملکیه ، و قانون تجارت ، وقوانين امور نافعه و قانون معارف بوجود آمده است . حضرت پدر فرمود – شریعت غرای ما همه این احکام جلیله را در بردارد ، وكتب فقهیهٔ ما از همهٔ اینها تفصیل داده . پس چرا شما این را قانون نام نهاده اید ؟ جودت پاشا گفت – درین هیچ شبهه نیست ! ولی علمای ما اینمسئله ها را خیلی مغلق ، و پیچیده ، و بهم آمیخته وغیرمدون نوشته اند که پیدا کردن آنرا بورق گردانی بی كتابها، وتعميق بی فکرها واندیشه ها موقوف کرده اند . حالا نکه قانون در زبان یونانی قدیمی های راست بر فقرات یعنی بند دار را میگویند . لهذا این کلمه مستعربست که برای کتابهای قانون که فقره فقره نوشته میشود مستعمل شده است . درین اثنا حاجی علی بیگ بحضور ذات شا ها نه طلبیده شد که طعام هم به انجام رسیده بود. لهذا ما هم از جناب جودت پاشا و حاجی علی بیگ وداع نموده بامهماندار خود که در دیگر اوتاق ما را انتظار میکشید از ما بین همایون بر آمدیم ، ودر عربهٔ خود نشسته بمهمانخانه آمدیم . اگر راست صحیفه ۲۳۰ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم بگویم امروز ازین ترجمانی دور و دراز مسایل قانونی آنقدر مانده و خسته شده ام که بمجرد بالا شدن بدایرهٔ خودماندم به اوتاق استراحت خود درآمده و کرتی وکلاه خود را از سر و بر افگنده بر يك آرام جوكی بی اختیار خود را انداختم ، و (اوخ !) گفته يك نفس درازی برکشیدم. بقدر یکساعت بهمین وضعیت افتاده ، بلكه يك لمحه خوابم نيز در ربو ده بود که در اوتاقم آهسته زده شد . گفتم — کیستی ؟ درآی ! ابو محی الدین درآمده سلام داد . گفتم — خیر با شد ابو محی الدین آغا ؟ گفت — خیر است افندی من . ولى يك عرض دارم ! گفتم — بگوچه عرض داری ؟ گفت — درده دوازده جیبهائیکه در پتلون و واسکت و کرتی من مو جود است يك حبه واحد پیدا نمیشود . لهذا از افندی خوديك چند مجیدی و یكقدری رخصت میخواهم . گفتم — چند مجیدی را دانستم ، بسیار خوب ! اما معنی رخصت را ندانستم . در چنین شهر نابلد بکجا میروی ؟ گفت — آیا به بودن بنده چیزی احتیاج دارید ؟ ماشاء الله خدمتگار ها ، مهماندار ها عرابه جی ها چها چها بخدمت تان حاضر است ! چه میشود که بنده هم یکدوسه ساعت رخصت شده يك حمامی بکنم ویكقدری در گوشه و کنارهای این شهر با صفا يك تنفسى بنمايم ! ! گفتم — خانه خراب ! هنوز منکه افندی تو ام يك تنفسی نکرده ام ترا چه هول گرفته ! گفت — آه افندی من ! هنوز شما دیروز از تنفس دالان قمره های وا صحیفه ۲۳۱ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم پور وداع کرده اید ! .... اینرا گفته و يك كله جنبانی و تبسم معنیداری نمود که مرا نیز خنده آمد . ولی خودداری نموده و دو طلا از جیب کشیده به او داده گفتم : بگیر و بهر جا که میروی برو ، ولی یکقدری هشیار باش که این شهر گر دا بهای بسیاری دارد ! ها !!! ... ابو محی الدین تمنا کرده بیرون برآمد . اما افکار مرا باز بيك هوای نسیمئی لطیف یاد آوریها و خاطر های شاعرانه ایامیکه از سلا نيك تا به استانبول گذرانیده بودم مشغول نمود ! آه ؛ ماری ! چه لطیف مخلوقی بودی! تا بوقت عصر در اوتاق استراحت خود به افکار های متنوعه مختلفه عجیبه و غریبه بسر آوردم . گاهی طائر تیز پرواز قوه فکرم در فضای خوش هوای لطافت ادای عاطفت نمای بساطین پر ریاحین شام جنت مشام ، در نهالستان پر از ها رلذيذة الاثمار آن از شاخی بشاخی به پرواز آمد ؛ و هنوز از لطافت پر ظرافت و دا بهای پر آبشار حیات نثار سایه دار آن حظ سرور و نشاط خود را اکمال نه نموده بود که شاهین تیز چنگ قدر او را پیش انداخته در صنوبر زار محاسن آثار بیروت معمور، وره پیمائی بلاد یونان پر شر وشور، وسلا نيك از نکویی ، وفور ، واستانبول تمدن نوشورش سوق نموده در گوشۀ این او تاق مهمانخانه به افکار شاعرانه اش مستغرق ساخت . والحاصل ازین افکار پر استغراق خود را رهایی داده از او تاق بیرون برآمدم ، و وضو گرفته بحضور حضرت پدر در دالان آمدم و نماز شام را یکجا بجماعت ادا کرده ، وبعد ازان بر سفرۀ طعام آمده از مائدۀ لذیذه خوان احسان شهریاری نواله چین عاطفت شدیم . در اثنای طعام از جناب سعید بیگ مهماندار خود از حاجی ابراهیم افندی مهماندار دوم جویا شدم . گفت : صحیفه ۲۳۲ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد دوم — حاجی ابراهیم افندی مأمور مهمانخانۀ درجۀ دوم است که آن مهمانخانه در بشکطاش در جادۀ عقارات همایون واقعست . و در انجا کار بیشتر است زیرا درین مهمانخانه مهمانهای بسیار عزیز القدر مانند ذات عالی شما گاه گاهی پیش میشود، ولی در انجا از ولایات شاهانه و اطراف و نواحی ممالك محروسه همیشه مهمان موجود است . بعد از طعام در برندۀ دالان آمده حضرت پدر از قصرهای باغچه دار بسیار عالی پر زینت و احتشام همجوار مهمانخانۀ ما و صاحبان آنها از سعید بیگ استفسار نمودند . سعیدبیگ بسخن آغاز کرده گفت : — آن عمارت بسیار بزرگ عالی که در صف مقابل ما در اول جاده واقع شده خانۀ باشکاتب مابین همایون ( ثریا ) پاشاست که رتبۀ شان وزیر و مظهر التفات و توجهات کلیّۀ ذات شاهانه میباشند و سركاتب ذات همایونی شانست . در مقابل آن در صف مهمانخانۀ ما خانۀ ( رضا ) پاشاست که ناظر اوقاف همایونست. و رتبۀ وزارت دارد . در پهلوی آن خانۀ ( غالب ) بیگ است که از اصحاب رتبۀ بالا و بحضور شاهانه خیلی مقرب است . این خانۀ بسیار بزرگ پر حشمت که پیش روی ما واقعست خانۀ ( شاکر ) پاشا یاور اکرم ذات شاهانه است که رتبۀ مشیری دارند و مفتش آناطولی شاهانه و از مشیرهای بسیار قدیم دولتست . در پهلوی آن خانۀ ( سعید ) پاشا صدر اعظم سابق است که شخص بسیار فاضل و مدبر و بار بار مقام صدارت را احراز کرده است . در مقابل آن، و دو خانه پایانتر از مهمانخانۀ ما این خانۀ جدید البنای با شوکت که در صف ما واقع و بسیار بازینت و روشن دیده میشود خانۀ صدر اعظم حالایی ( جواد ) پاشاست که از صنف عسکری و از رتبۀ مشیری بصدارت رسیده اند و یاور اکرم حرب شهریاری هم میباشند . صحیفه ۲۳۳ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم والحاصل همه خانه های بسیار عالی دلنشینی که درین جاده صفادار خوش فضای بسیار بلند واقعست و همسایه های ماگفته میشوند تا بجای که بنظر بر میخورد یگان یگان را بما معرفی نمود . حضرت پدر پرسید : - آیا اگر با صدراعظم ( جواد ) پاشا فردا يك ملاقاتی بکنیم چیزی مانعی نخواهد بود ؟ سعید بیگ گفت - هیچ مانعی نیست . تنها با صدراعظم نی بلکه باهر یکی از وکلای دولت که آرزوی ملاقات داشته باشید میتوانید ، و ایشان خیلی ممنون میشوند . پدر فرمود - بادیگری ملاقات نمیخواهم ، تنها صدر اعظم ، ویکبار هم ناظر داخلیه را دیدن میخواهم .. سعید بیگ گفت - اگر امر بفرمائید فردا از ملاقات شما بجناب صدر اعظم پاشا خبر میدهم ، و اگر فرصت داشته باشند بخیر میروید و اگر فر صت نداشته باشند وقت تعیین خواهند نمود . فرمودند - بسیار خوب میشود . اول اگر استمزاج شود بهتر خواهد بود . برهمین سخن قرار داد، ونماز خفتن را بجماعت ادا کرده حضرت پدر به او تاق خوابگاه خود تشریف بردند . بنده نیز بقدر یکساعت دیگر در برنده دالان با سعید بیگ مصاحبه ومکالمه کرده و يك رشته صحبت و آشنا ئی خصوصی باهم انداخته به او تاق خوابگاه خود داخل شدم . ولی در باب ابو محی الدین به اندیشه افتادم که آیا آمده باشد یانی . لہذا پس برآمدم و در کوریدور از خدمتگار مهمانخانه سلیمان آغا از ابو محی الدین جویا شدم . گفت : - ابو محی الدین آغا یکبار برآمده بود و بوقت شام پس آمده لہذا خاطر جمع شده به اوتاق خود آمده بخواب راحت فرو رفتم . صحيفه ٢٣٤ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم روز چهار شنبه ٥ ذیقعده امروز پیش از طلوع آفتاب از خواب برخاستم ، و در غسل خانه مهمانخانه که بکمال نظافت و لطافت همه لوازمات طهارت و پاکیزه گی دران آماده است يك استحمام مکملی نموده و البسه تازه و پاکی پوشیده ، و دریتی بسیار خوش برش و خوش قماشی در بر کرده بدالان آمدم . حضرت پدر هنوز تشریف نیاورده بودند . از بالقون یعنی برنده دالان بلطافت و نظارت این شهر مینو طر بزرك که حضرت خلاق کائنات همه محاسن رادران درج کرده مشغول شدم. دایره نظر ازین برنده تا بسیار جاها ممدود میشود. از تپه بلند ( چاملیجه ) تابه ( حیدر پاشا ) و ( قادی کوی ) که در جهت قطعه آسیاست ، و از سرای ( دولمه با غچه ) تا بيك قسمی از غاطه و محله ها ئیکه از تپه تقسم ببيك اوغلی تا بساحل بر يك سطح مایلی واقع شده از جهت اور وپا معلوم میشود. از جهت استانبول نیز ( سرای برونی ) و مناره و قبه های بزرك جوامع شريفه و هيبت و عظمت يك قسم شهر بنظر میخورد . و اپورهای كوچك ( شرکت خیر یه ) که در بردن و آوردن مر دما نورا از سمتی بسمتی و وازجایی بجایی در میان بحر شناوری دارند نيزيك لطافت دیگری بهم میرساند. اما بسبب دوری مسافه واپور ها بقدر يكيك قایق كوچكى معلوم میشود، وقایقها ، وصندالها، واسند بوطها روی دریا را مانند يك آشيانه مورچگان بنظر جلوه میدهد که قطار ها بوجود آورده باشند . طلوع صحيفه ۲۳۵ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم آفتاب وضیا نثاری شعاعات آن بر ملیون ها آئینه های عمارت های شهر، وسطح مجلای بحر تابيده يك چراغان عام بسيار غريب و عجيب صبجينه بوجود می آورد که در پیش این منظره بديعه بحيرت رفتم. درين اثنا حضرت پدر نيز بدان تشريف آوردند . مهمان دار ما نیز آمده از حاضر بودن سفره ناشتا و چای خبر داد . لهذا در اوتاق طعام خوری آمده از سفره لذیذه مذکوره حظ کامل خود را گرفتیم مهماندار ما سعيد بيگ گفت : – دیشب بنابر خواهش شما بخدمت جناب صدراعظم پاشا رفته از آرزوی ملاقات شما عرض کردم امروز به نه بجه قبول فرمودن شما را انتظار دارند. حضرت پدر فرمود – بسیار خوب کردید. انشاءالله به نه بجه میرویم. سعید بیگ گفت – از صحبت صدراعظم پاشا بسیار محظوظ خواهید شد زیرابسیار عالم وفاضل يك ذاتيست. ودراه و رسمیه بسیار مدبر و آشناست. پرسیدند – آیا مرد پیریست یا جوان ؟ گفت – تخمینا چهل و پنج یا چهل و هشت ساله يك مردیست و هم طالعش خیلی درخشنده و بلند است! زیرا به بسیار کم مدت به این منصب عالی رسیده! پرسیدم – چسان ؟ گفت – پیش از ششماه منصب برگیدی داشت، و در کریدکوماندان بود . دفعتهً با ارادهٔ سنیه لوا یعنی جرنیل شد. دو ماه نگذشته بود که فریق یعنی نائب سالار گردیده به استانبول خواسته شد. هنوز در واپور بود که ارادهٔ سنیه بمشیرش شرفصدور یافت . بمجرد رسیدن به استانبول مقام صدارت عظمی را احراز کرده بعداز شرفیابی حضور شاهانه سرراست صحیفه ٢٣٦ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد دوم به باب عالی رفته زمام ادارۀ مملکت را بدست گرفت، و در اندك مدتی مسائل مغلقۀ سیاسیۀ که در میان بود بحسن صورت حل نمود. گفتم ـ عجب ترقیء آنی! سعید بیگ آهسته بگوش من گفت: ـ ازینگونه ترقیهای آنی و ناگهانی درین زمان بسیار بوقوع می آید! که میداند که شما هم دفعتهً يك صدر اعظم نشوید؟ گفتم ـ من هیچگاه اینچنین صدر اعظمی بی استحقاق را آرزو ندارم! گفت ـ حالا همچنین میگوئید، ولی اگر این خیال بحقیقت مبدل شود بغیر از تشکر و قبول هیچ چیزی نخواهید کرد! و چون از حضور شاهانه به بابعالی بروید در راه بواسطۀ جنازه ها برای مردگان نیز خبر این بشارت را خواهید فرستادید! گفتم ـ اینچه سخن است سعید بیگ! معنی این را ندانستم؟ گفت ـ این يك حکایت است، آیا شما این حکایت را نشنیده اید؟ گفتم ـ نی! بفرمائید، بشنویم. گفت ـ در زمان یکی از سلطان های گذشته عثمانی یکی از دهقانان مردم انادول که خوب تحصیل علوم کرده بود به استانبول آمده و در مدرسه های اینجا نیز خوب تحصیل خود را کامل نموده و امتحانهادا ده رفته رفته در مراتب علمیه ترقی نموده تا بدرجه که بمنصب شیخ الاسلامی رسید. برادرش که در انادول بدهقانی مشغول و جاهل و بیخبر يك آدمی بود، چون شنید که برادرش شیخ الاسلام شده بیل و چوغ قوله رانیء خود را گذاشته راه استانبول را پیش گرفت. اما پیش از انکه به استانبول برسد شیخ الاسلام از آمدن او خبردار شده بعضی از خاصان خود را بالباسهای فاخر و جبه و طیلسان و اسپ در پیش روی او فرستاد که او را صحيفه ۲۳۷ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم بحمام برده و البسه منتظم پوشانیده بشهر داخل کنند . و از یکطرف بوزرا و وکلا ومفتیان و رجال علمیه که بمعیتش بود بیان مینمود : که برا درم که یکی از علماء و معتبرین مملکت ماست امر و زیا فردا به استانبول خواهد آمد. والحاصل به اینصورت دهقان مذکور باجبه و طیلسان منتظم علمی بباب مشیخت داخل شده از طرف جم غفیری از معتبرین استقبال شد تا آنکه ذات شاهانه نیز از آمدن برادر شیخ الاسلام خبر شده بنا بر توجه والتفاتی که در حق شیخ الاسلام داشت برادرش را با خود او و دیگر بعضی وکلا و وزرا بپایین همایون برای طعام دعوت فرمود . ذات شاهانه از دیدن برادر شیخ الاسلام خیلی محظوظ و مسرور شد . اما از طور ادیبانه عالمانه اونی بلکه از اوضاع لا ابالیانه دهقانانه او ! زیرا تا بحال بحضور خود به همچنین يك شخص غریب الاطواری بر نخورده بود ! در اثنای طعام از خوردن و نوشیدن دهقانی برادر شیخ الاسلام که ذات شاهانه آنچنان خوردن و نوشیدن گاو مانندی را گاهی ندیده بود آنقدر خندید و آنقدر مسرور شد که در انروز از دیگر روزها زیاده تربه اشتها طعام خوردند . حتی در اثنای طعام ذات شاهانه يك دانه سیبی که گویا نهایت التفات و مرحمتست به برادر شیخ الاسلام بدست خود عطا فرمودند . برادر شیخ الاسلام سیب را بی آنکه مراسم لازمه را بجا آرد بيك حركت دهقانی از دست پادشاه در ربوده بهمراه پوست خوردن گرفت . ذات شاهانه که بعمر خود همچنین حرکتی را ندیده بود ازین حرکت او آنقدر خندید و آنقدر يك محظوظیت حیرت آمیزی برایش دستداد که در پی سیب يكدا نه پورتقال، و در پی آن يكدا نه تاك نیز بدست مبارك به او عطا فرمود . صحیفه ۲۳۸ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم آقای دهقان ما بوضع غلیظانه دهقانی خود آنها را نیز در پی سیب اولی داخل شکم اشتها ستم خود نمود ، و حظ وسرور شاهانه را بار بار بدان افزود ! والحاصل طعام به انجام رسیده حاضرین از حضور شاهانه رخصت شدند . شیخ الاسلام بیچاره که ازین احوالها و حرکتهای برادر خود از خجالت و شرمسازنی بسیار در بحر عرق مستغرق شده بود برادر خود را هزارها توبیخها وتکدیرها در میان عبرا به کرده میگفت : — اینچه بی ادبیها وگستا خیها در حضور شاهانه نمودی و مرا از خجالت بسیار بزمین فروبردی ! برادرش گفت — استغفر الله ! چه بی ادبی از من سر زده باشد که موجب خجالت شما شده باشد ؟ شیخ الاسلام گفت — آیا بیشتر ازین بی ادبی چه باشد که ذات شاهانه بدست مبارك خود بتو سیب بدهد وتو آنرابی محابا مانند گاوها خوردن گیری ! برادرش گفت — درین چه بی ادبیست ! آیا مگر برای خوردن نداده بود؟ گفت — عادت اینچنین نیست . هر گاه ذات شاهانه در اثنای طعام سیب یا دیگر میوه بکسی بدهد آن شخص آن چیز هارا بکمال احترام و تواضع گرفته وبوسیده برای تبرک در جیب میگذارد ، و مانند حیوان آنرا نمیخورد . گفت — بابا ! من چه میدانم . شما از اول این مسئله را بمن تفهیم نمیده بودید ! انشاء الله دوباره همچنین بی ادبی نخواهم کرد . عفو بفرمائید ! ذات شاهانه از حرکات لاابالیانه برادر شیخ الاسلام آنقدر مسرور شده بود که شب دیگر بازيك مجلس ضیافتی ترتیب داده وکلا و وزرا و شیخ الاسلام وبرادرش را دعوت فرمود . صحیفه ۲۳۹ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم درینبار برادر شیخ الاسلام بنابر وصیت و نصیحت برادر خود آداب و احترامهارا به تکلف و زحمت زیادی اجراء مینمود که این آداب و احترا مهای او نیز بسببی که فطری و خلقی نبود يك وضعیت عجیب و غریب دیگری پیدا میکرد ، و (تمغل هندستانی) و (خرام کبک و زاغ) را بخاطر میآورد ، و به این سبب موجب زیادتی فرحت و سرور ذات شاهانه میشد . تا آنکه وقت طعام رسیده هرکس بر چوکی خود بدور میز طعام نشستند . ذات شاهانه درینبار کاسه شوربایی را که در حضور شان افتاده بود بدست مبارك خود برداشته به برادر شیخ الاسلام تقدیم نمود . مومی الیه چون از برا در خود در ینباب ، تنبیهات لازمه را گرفته بود هماندم بپا خواسته و کرنشهای زیادی بجا آورده کاسه شوربا را از دست ذات شاهانه بگرفت و بکمال ادب کاسه را بوسیده و بر سر برده در بغل خود فرو برد که شورباها همه گی از پاچه هایش ریختن گرفت . پس تفکر فرمائید که اینحرکت او تا چه درجه تاثیری بر ذات شاهانه کرده باشد ! در عقب کاسه شوربا يك بشقاب گوشت سرخ کرده ، و در پی آن يك صحن ماهی بریان ، و بعد آن يك بشقاب فرنی ، و کاسه ماست وغیره را عطا فرمودند ۵ جناب دهقان بالطیلسان همه را در جیبها و بغلها پرمینمود . ذات شاهانه آنقدر خندیدند ، و آنقدر مسرت حاصلکردند که حاضرین را خطاب فرموده گفتند : این برادر شیخ الاسلام الحق که مرد بسیار با آداب و صاحب تربیه کامل میباشد ! لہذا اورا بمنصب شیخ الاسلامی نصب نمودم . اراده سنیه چون لایتغیر است هماندم خلعت شیخ الاسلامی را به او پوشانیده صحیفه ٢٤٠ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم و همه وکلا و وزرا با او همراه شده باموزیکه و عسکر در عرابه های مکلف دولتی نشسته بمراسم مخصوصه که لازم بود بسوی باب مشیخت پناهی روانه شدند . در اثنای راه يك جنازه در پیش آمد . جناب شیخ الاسلام نو عرابه خود را به ایستادن امر داده همه ارکان معیت او توقف نمودند . بعد از ان از عرابه فرو آمده بر جنازه کشان امر بگذاشتن جنازه نمود . مردم همه بحیرت شدند که آیا چه میکند ؟ دهقان مشیخت نشان در پیش جسد میتی که در جنازه بود آمده دهن خود را به پیش گوشش برده یکچند کلمه بگفت و باز در عرابه نشسته وجنازه را به برداشتن وعرابه را بحرکت کردن امر نمود . وکلای که با او در عرابه بودند پرسیدند که : - آیا جناب شیخ الاسلام در گوش این میت چه فرمودند ؟ گفت – برای اموات گذشته خود خبر فرستادم تا بدانند که رجب آقای دهقان شیخ الاسلام زمان گردیده است !!! . سعید بیگ ، حکایه خود را تمام نموده گفت : - چسان ! خوش تان آمد اینحکایت ؟ گفتم – هزار آفرین به اینتشبیه وتمثیل که بمن نسبت دادید ! گفت – عفو بفرمائید بیگ افندی ! حاشا لله نزاکت و آداب نجیبانة اصیلا نه شما باینحکایت نسبت داشته باشد ، ولی من برای خوش طبعئی شما حکایت کردم : درین اثنا ساعت بزرگ دیوارئی مهمانخانه گززك خودرا نه بار بر زنگ بزرگ خود نواخته رسیدن وقت ملاقات صدر اعظم پاشا را بما اخطار نمود . لهذا بمعیت حضرت پدر و رهنمائی مهماندار خود بخانهٔ صحيفه ٢٤١ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم صدراعظم جواد پاشا رفتیم . از يك دروازه بسیار بزرگ خوشنمائی داخل يك دهليز یعنی کوچه بسیار فراخ و خوش هوای روشن که کوچها و چوکیها در جاهای مناسب آن گذاشته و ياور ها و خدمتگارهای بسیار خوش لباس با آداب و تربيه بران نشسته بودند گردیدیم . بمجرد داخلشدن ما در دهليز مذكور يك آقای بشخدمت جنتلمینی بابك ياور جوان ريش تراشيده بروت تاب داده در از قامتی که از نشانهای لباس وروب او کرنیل معلوم میشد بچابکی ما را استقبال نموده ، و ( بفر مائید ، پاشا شمارا انتظار دارد ) گفته بر راه زینه ما را رهنمایی نمود . از زینه بسیار فراخ و مزینی در يك دالان بسیار وسیع سقف بلندی داخل شدیم که دورا دور این دالان بالمار یهای آئینه دار یکپاره پر از کتابهای ظریف و بازیبائی محاط بود . یعنی این دالان عبارت از کتابخانه بود که بصد ها جلد کتاب در الماریهای آن موضوع بود . سقف و دیوارها و سطح و کناره های دور زینه و خود زینه ، وکوریدور پایانی همه از چوب است اما چه چوب ! آیا بعضی صندوقچه های باجه ، یادیگر اسبابهای فرنگستانی را دیده باشید که بچه رنگ و روغن و نقش و نگار بر زینتی میباشد ؟ اینست که خانه صدر اعظم پاشا نیز از همان چوبها تشکیل یافته ! میزها و چوکیهای این دالان نیز از همان چوب خوش رنگ و روغن مجلاست . تنها بقدر نیم نیم گزيك راهی از قالین انگریزی بسیار ذیقیمت اعلا از سر زينه تا به پیش دروازه های دیگر او تاقهائیکه در دالان باز میشود بيك طرز خوشنمایی ممدود شده است . بر سر زينه دالان يك ياور جوان بسیار خوش شکل و لباس دیگری که از اونیفورمه اش منصب بر گیدیش معلوم بود ما را استقبال و پرده یکی از او تاقهار ابالا کرده گفت : صحيفه ٢٤٢ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم — بفرمائید حضرت پاشادرینجا است ! اوتاق بنهایت زینت بوده خود صدراعظم جواد پاشا از پشت يك میز بسیار بزرگی که کتابها و اوراقهای بسیاری بران موضوع بود ازسر يك آرام چوکی برپاخواسته ، و بکمال نزاکت و بشاشت يكدو قدم پیش آمده و با حضرت پدرمصافحه نموده ، دوچوکی که در پیش روی میز بمقابل میزش گذاشته شده بود نشانداده به نشستن امر نمود . جواد پاشا چهل و پنج یا چهل و هشت ساله يك آدم خوشصورت جناب فخامتمآب صدر اعظم جواد پاشا صحیفه ٢٤٣ سیاحتنامهٔ سه قطعهٔ روی زمین جلد دوم میانه بالای باوقاریست که بلباس نیم رسمی عسکری ملبس بود. پاشا حضرت پدر را خطاب نموده گفت: — آیا بزبان ترکی میدانید؟ بنده گفتم — خودشان به ترکی نمیدانند ولی بنده ترجمان شانم. گفت — بحضرت سردار بگوئید که بسیار خوش آمدید، صفا آوردید. از تشریف شما بسیار ممنون شدم. حضرت پدر گفت — بگو که ممنونیت و شرف بماند است که بخدمت مانند شمایك وزیر ذیشانی نایل ملاقات شدیم. والحاصل بعد از ینگو نه مراسم خوش آمدی محبانه سخن از افغانستان و سیاست حاضرهٔ آن بمیان آمده پاشا گفت: — بسیار شایان تأسف است که افغانستان از ما بسیار دور افتاده، و حایل های بسیاری در مابین واقع شده. حالا فکر دینا مذهباً حتی عنصر آذر مابین ما و افغانستان یگانگی و اتحاد عظیمی موجود است که اگر با این اتحاد و یگانگی معنوی نزدیکی و همجواری مادی نیز منضم میبود فایده های بزرگی در عالم اسلامیت بظهور میرسید. حضرت پدر گفت — ما افغانیان نیز به این دوری و بعد مسافه خود ها از شما خیلی افسوس میکنیم، ولی باز هم بهمین روابط و اتحاد معنوی استناد کرده به این فرد که: «گر در یمنی چو با منی پیش منی + ور پیش چوبیمنی در یمنی» خود را تسلی میدهیم. پاشا گفت — بلی این تسلی تا یکدرجه درست است ولی اگر افغانستان و ایران و عثمانی یك اتحاد صمیمیتی بسیار متینی باهم پیدا کنند خیال دوری ظاهری بحقیقت نزدیکی و معنوی و مادی مبدل میشد. حضرت پدر گفت — بسیار فکر عالی! ایکاش که این مقصد عالی را صحیفه ٢٤٤ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد دوم خیly پیشتر ازین ما وشما و ایران تقدیر و تعمیل مینمودیم. پاشا گفت ـ ماضی گذشت. سخن از حال باید گفت بخیال من میگذرد که اگر بعضی تدابیری بکار برده شود که يك اتفاق و اتحاد بسیار محکمی در مابین این سه دولت مستحکم شود، و بمعاونت همدیگر در اسباب ترقی و تمدن یکدیگر کوشش ورزیده شود، خط راه آهن از استانبول و بغداد به انجام رسانیده شود، و خط بغداد با خطی که از طهران بیاید اتصال یافته، و خط دیگر آن بمشهد، و خط دیگر از کابل بهرات کشیده شده این خطوط بهمدیگر متصل شود دول اسلامیه آسیا را چنان يك شان و شو کتی حاصل خواهد آمد که بهرگونه تعرضات خارجی سینه کشای مقاومت بتوانند شد. پدر ـ الحق که این تصورات جناب پاشا خیلی عالی و برای سطوت و شوکت اسلامی مدار یگانۀ شرف و تعاليست، و هم وضعیت جغرافی اراضی نیز درینباب خیلی مساعد و موافق آمده زیرا بی آنکه يك خاك ممالك اجنبی در مابین حایل باشد هر سه دولت طبیعتاً با هم مربوط و متصل افتاده. ولی هزار افسوس که درینباب بسی موانع و مشکلات عظیمه در میانست که مهمترین آن بلای تعصب مذهبی و بغض و عداوت قومی و بی اتحادی جنسی ست. پاشا ـ بواقعی که همچنین است. ولی چارۀ رفع اینها مفقود نیست. مثلا تعصب مذهبی در مابین دو دولت که مراد از ما و شماست هیچ نیست، هم افغانستان، و هم مایان هر دو حنفی المذهب واهل سنت و جماعت میباشیم. ماند ایران: ایرانرا ما وشما هیچ گاه خارج دایره دین مبین محمدی نمیدانیم، واز اهل قران و قبله اعتقاد میکنیم اختلافات فرعیه آن مانع کلی شمرده نمیشود. هیچگاه اختلاف ما و آنها از اختلاف مذاهب نصارا که در مابین صحیفه ٢٤٥ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم خود دارند مانند (پروتستان) ، (وکاتوليك) وغیره شدیدتر و افزونتر نیست. حالا نکه آنها اینچیزها را در امورات (سیاسیۀ دینيه) خود بزبان هم نیاورده دایمادر (سیاست دینیۀ) خود برضد عالم اسلامیت متفقاً حرکت میکنند. پدر – بسیار درست میفرمائید . اما چه چاره که علمای شما را نمیدانم اما ملاهای ما وایران از اساس قواعد (سیاسیۀ دینیه) بیخبراند ، بلکه به این عبارت پی هم نبرده اند. تعصب مذهبی را یگانه مدار کار و بار دیندا ری میدانند که اگر کسی به آنها بگوید که : « بابا ! شما مذهب همدیگر خود را قبول نکنید ، و بد بدانید . و لی در اساس دین اسلامی برضد دشمنان دین خود اتحاد و اتفاق را پیشه گیرید . » اینسخن را نیز بدعت میشمارند . وعوام آنها این افکار ملاها و آخند های خود را به افراط بالا برده ادیان غیر را از غیر مذهب یکدیگر خودشان بهتر میدانند . پاشا – اینهمه از جهالت ، و بی علمی ، و بیخبری از احوال عالم ، و بی وقوفی بر حرکات واطوارامم پیش می آید . لهذا تدبیر نخستین وچاره اولین را ازینجا اندیشه باید کرد . مثلا بهر صورتی که باشد ملاها و آخند ها وعلمارابر نکات امور (سیاسیۀ دینیه) خبر دار باید کرد . درینباب فرانسها ، مجلسها تشکیل باید داد، فرستاده های با خبريك بيكديگر بايد فرستاد، نطقها و عظها نصیحتها باید کرد. و چون علماو آخند ها برین آگاه گردید افراد اهالی را برین آگاه میسازد ورفته رفته اتحاد واتفاق قوت میگیرد اما با وجود اینهم تخم کاشتن این زرع نافع بر منافع ها ناتمام ساختن علوم و فنو نست بواسطۀ مکتبها و فرستادن مردمان عاقل و دانای بروپا گاند والاست بهمدیگرها . پدر – در اینمسئله اول باید دولت علیه عثمانیه کوشش ها و اقدا مات بکار ببرد، زیرا هم مرکز خلافت شمرده میشود، وهم از دیگران در علم و صحیفه ٢٤٦ سیاحتنامهٔ سه قطعهٔ روی زمین جلد دوم کمال گوی سبقت ربوده اند ومکتبهای مکمل بسیار ، و ارباب فن وعلم باخبر هوشیاری بهم رسانیده اند . پاشا — بواقعیکه همچنین است . ولی امید یگانه شخص خود من که درین اوقات برای پیش بردن این اتفاق واتحادسه گانه مذکوره پیدا شده همین است که در افغانستان مانند حضرت امیر (عبدالرحمن) خان يك پادشاه مدبر سیاسی شناسی که تابحال امثال آن دیده نشده ، وجود میباشد. هر گاه ازین فکر وتصو رباحضرت اميريك مداوله افکار بشود، ويك مخابرات غیر رسمی ، بلکه شخصی بوقوع آید حاصلشدن فوائد کلی را در ان میبینم . پدر — آیا تا به ایندم از طرف جناب شما بهمجنين يك كاری اقدام وتشبث نشده باشد ؟ پاشا — نی ! نشده ، و هم از طرف من رأساً نخواهد شد . بلکه بالواسطه از افکار همدیگر خودمان باخبر شدن را آرزو میکنم، و از ینست که چون از آمدن شما به استانبول خبرشدم بسیار ممنون گردیدم ، وملا قات شمار ایجان آرزو کردم . پس اگر شمايك راه مخابره را باز کرده ، و از ینگونه بحثها درمیان دراريد بد نخواهد بود . پدر — الحق که خود من هم آرزوی بازشدن راه مخابره را باحضرت امیر خود از جندیست که تصور داشتم . درینوقت این تشویق وترغیب جناب پاشا را يك فال خیری شمرده انشاء الله اول يك عريضه معذر تنامه خود رامیفرستم ، وبعد از ان چون راه مخابره باز شود از تصورات وافکا رات اتحاد اسلام ، و ترغیب وتشویق ترقی در علوم وفنون وصنایع و غیره که از لوازمات ضروری وقت حاضر است ، وتصورات و خیالات مدهشه که اور وپادرباب عثمانی وایران وافغانستان میپرورانند و دیگر صحيفه ٢٤٧ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم چیزهای لازمی شيئاً فشيئاً مینویسم . وافکار عالی آنها را نیز گرفته با جناب شما در ینباب مصاحبه ها و مذاکره ها خواهیم کرد . صدر اعظم جواد پاشا ازین سخن اظهار ممنونیت و خشنودی نموده در اوصاف حضرت ضیاء الملة والدین این کلمات را بیان نمود : — حضرت ( امیر عبد الرحمن ) خان اگر ( بسمارك شرق ) گفته شود سزاست . سیاست و پولیتقه که اتخاذ کرده الحق که شایان تحسین وسزاوار آفرینست . ملك خود را به تدبير وسياست بسیار مستحسنه از دست دولت اجنبی رهایی داده والحق که تا به حال به خوبی هم اداره نموده است . حتی بتوسيع ملك خود هم بسبب ضم و الحاق کردن کافرستان را به افغانستان موفق و کامیاب آمده که از بسیار وقت است که هیچ دولت اسلامی بتوسيع ملك كامياب نشده است . ولی همین يك نكته مرا بحيرت می اندازد که آیا چرا اینقدر اقربا و تعلقات خود را ، مثلا مانند شما مردمان خاندان و محترم را با اولاد وعيال از وطن فرار ساخت ؟ پدر — درینباب چون جناب پاشا از حقیقت مسئله واقف نیستند حق دارند که حیرت بکنند . پاشا — آیا حقیقت مسئله چه باشد ؟ پدر — حقیقت این است که من برای شما بیان میکنم : اولا اینرا باید دانست که حضرت امیر مادر بخصوص سراسر حق بدست داشت . زیرا هنگامیکه حکومت مستقله افغانستان مضمحل شده دولت انگلیز افغانستان را ضبط واستيلا نمود رؤسا و بزرگان اقوام افغانیه بر دو فرقه شدند که بعضی از آنها طرفداری انگلیزها را پیشه گرفته بوطن وملت خود غدر وخیانت نمودند ؛ وبعضی برضد آنها حرکت کرده با دشمن وطن بمحاربه ومقاتله قيام ورزیدند . وبعد از انکه حضرت امیر عبد الرحمن خان صحیفه ٢٤٨ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم وطن را از چنگ دولت اجنبی رهایی داده اعلان استقلال امارت افغانستا نرا نمود گروهی را که طرفداری انگلیزها را کرده غدر و خیانت شان بوطن و ملت ثابت شده بود بسبب این خیانت پر جنایت شان فرار ساخت ، و گروهی که بعکس آن بود بسببی که هريك خود را فاتح یگانه افغانستان میشمردند ، و در هر اجراآت حضرت امیر بکبر و نخوت مغرورانه خود مانع می آمدند از انرو بجز فرار ساختن آنها دگر چاره نبود . و هم چه حاجت ! دولت علیه شما که ششصدساله یکدولت پرقوت و باشوکت عظیم الشانی میباشد در ینوقت حاضر در پیش چشم خود می بینم که برادر بزرگتر شان محبوس و اکثر شهزاده گان خاندان سلطنت سنیه شان مأسور هستند که اینگونه کارها از امور طبیعتی دولتها دیده میشود . صدراعظم جواد پاشا از ینسخن حضرت پدر که بسیاست و پولتیقه حضرت عبدالحمید خانی يك صدمه بزرگی میزد آنقدر رم خورد که هماندم سخن را بر دیگر واد یها گر دانیده این مباحثه را تبدیل داد ، و بر پا خواسته گفت : — امروز بهمین قدر صحبت اکتفا میوز نم زیر ا وقت رفتنم بباب عالی نزدیکشده امید میکنم که تا در نجا باشیدیکدوبار دیگر نیز باشما ملاقات بتوانم. حضرت پدر نیز برپاخواسته و دست مصافحه با حضرت پاشا داده گفت: — از شرفیابی صحبت بابرکت جناب پاشا امروز خودم را بختیار میشما رم. تنهايك رجا دارم که آنهم عبارت از طلب کردن حسن توجه و التفات صدار پناهی شانست در حق فرزندم ( محمود ) . پاشا — فرزند شما کجاست و بجه کار و مأموریت دولت مستخدم است ؟ حضرت پدر— فرزندم محمود همین است که بحضور حاضر میباشد ، وبجز خدمت گذاری خودمن و ترجمانی بی زبانی من دگر کار و مأموریتی ندارد. صحيفه ٢٤٩ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلد دوم پاشا بيك نظر تعجب و استغرابی بمن نظر کرده گفت : اگر خود شما نمیگفتيد ، من چنان میپنداشتم که جناب بیگ از مردمان ممالک ترکیا خواهد بود . زيرا زبان ترکی او هیچ فرقی از مردم استانبول ندارد . و ضع و هیئتش نیز همچنین نشان میدهد که از مردمان استانبول باشد . بیکار بودن او بهیچ صورت جائز دیده نمیشود . بهمه حال میباید که در دوایر دولت مأمور شود، تا دولت ازو و او از دولت مستفید شود. حضرت پدر – دولت اگر اورا بهمین خدمت ترجمانی و خدمتگذاری خود من گذاشته اکتفا ورزد موجب افزونی ممنونیت و شکرگذاری من خواهد بود، ولی رجای من اینست که بيك رتبه دولتی سرفراز شود . پاشا – بسیار خوب من امروز در باب رتبه ثالثه برای او انها میکنم، وانشا الله ترقی خواهند کرد اگر چه رتبه عالیتر را حق دار دولی تدریج را بهتر میدانم. والحاصل به بسیار فرحت و ممنونیت از حضور صدارتپناهی و داع کرده با مهماندار خود سعید بیگ به مهمانخانه شاهی آمدیم . وقتیکه از شام شریف میبرآمدیم برای احتیاط مصارف سفريه خودمان مبلغ یکصد لیره در بنک عثمانی داده بودیم که در استانبول بگیریم . و چون در جیب ما چیزی باقی نمانده بود کیفیت را بحضرت پدر عرض کرده برای گرفتن مبلغ مذکور به امرشان در عرابه نشسته عرابه چی را بسوی بنک عثمانی اشارت دادم . عرابه چی گفت : از راه بالا تشریف میبرید یا از پایان ؟ گفتم – از راه بالا ئی تقسیم و بیگ اوغلی . عرابه چی اسبها را قمچین کرده دو اسپ کرنگ یکرنگ قشنگ ارابه قوپه زرنگ خوشرنگ را مانند باد صرصر کشیدن گرفت . بظرف ده دقیقه جاده نظافت و طراوت پاش بیدرنگ (نشانطاش) را در نوردید. صحیفه ۲۵۰ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم برجاده بزرگ ( پانعالتی ) و ( شیشلی ) یکسر بسوی میدان ( تقسیم ) و از تقسیم یکسر بسوی دست راست دور کرده براه جاده عظیمه صفا آماده بازار حشمت آثار (بیگ اوغلی ) را گرفت و بظرف ده دقیقه از میدان جاده ، و باغچه تپه باشی منظره خارجی بیک عبقال از طرف بحر . اصل عمارت سنگهای بیخ نشان داده شده . صحیفه ۲۵۱ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم تقسیم فرحت وسیم تا به (غلطه سرای) و از انجا بسوی جاده سرنشیب (تپه باشی) رهسپار گردید که یکطرف این جاده حشمت آماده را دیوار کتاره آهنین بسیار مزین و منتظم باغچه (تپه باشی) که از باغچه های عمومی ملتی بسیار عالی این شهر شهیر بینظیر شمرده میشود، و طرف دیگر آنرا عمارتهاى سربفلك كشيده خوش بنای خانه ها و اوتلها و اپارتیها نهادر بر منظره خارجی ینگی عثمان از طرف بحر. اصل عمارت مکتب اعدادی نشان داده شده صحیفه ۲۵۲ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم گرفته است که طبقهٔ زیرین این عمارات جمله گی دکانهای اقسام اصناف میباشد در گذشته نیمساعت بزوال مانده در پیش عمارت چارطبقه بسیار عالی و جسیمی که در يك بازار سر نشیب واسعی مبنی بود توقف نمود . عرابه چی خوش لباس ما دروازهٔ عرا به را باز کرده گفت : — بفرمائید . اینست ( بنک عثمانی ) . از عرابه پایم را بپلهٔ آخرین بنای عظمت ادای مذکور نهادم ، و بقدر چارسه زینهٔ بسیار بر دار دراز را بالا بر آمده از دروازهٔ بزرگ واسعی داخل بنا گردیدم و بر زینهٔ فراخ و عریض کتاره دار مجلای ده قدمه بالا بر آمده خود را دريك (کورودور) یعنی صفه یا کوچهٔ وسیع محتشمی یافتم . در طرف دست چپ از يك دروازهٔ بسیار بزرگی در يك دالان بسیار جسیم پرمردم و ازدحامی داخل شدم . این دالان اصل بنک است که در وسط دالان يك دایرهٔ مدوری موجود است که از زمین بقدر يك متردورادور بايك سد میز مانند دیوار شکل چوبی گرفته شده و بر سر آن بقدر یکنیم متر بلندی يك کتارهٔ بسیار مزین برنجی طلا مانند دورا دور این دایره را که بوسعت بیست متر در بیست متر می آید احاطه کرده. در هر هر جا از کتاره های مذكور يك يك دریچه كوچك كوچكی برسد میز مانند قوسی مذکور باز شده . و در پیش هر دریچه يكيك مأمورى نشسته و بر هر دريچه يك لوحهٔ برنجی که موضع کار را نشان میدهد آویخته است . مأمورین دایره همه گی در درون همین کتاره در پیش سد ها نشسته اند . والحاصل چون از دروازه داخل شدم در پیش دریچهٔ اولی آمده ( چك ) يعنى بيچك خود را از دريچه بمأموری که آنجا نشسته بود پیش کردم . مأمور مذکور چك را گرفته و نمبر آنرا با نمبر کتابی که در الماری زیر دستش بود تطبیق ، ويك نمبر وا شارتی بر ان نوشته گفت : صحیفه ۲۵۳ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم زحمت کشیده در پیش صند وقدار ببرید . و بدست خود بسوی راست اشارت نمود . تشکر کرده در دایره صندوقخانه رفتم که آنجا نيز بايك غجره آهنين فصل یافته بود . از دریچه يچك را پتاً مورد دادم ، او نيز يك نظری بر نمبر آن انداخته مبلغ صد طلای عثمانی را حساب کرده یمن تسلیم نمود . طلاها را در جیب کرده از بنگ برا مدم اما اینراهم بگویم که این بنای پرحشمت تنها از همین قدر نیست که من دیدم سه چار طبقه يك عمارت پر شکوهیست که بربسی دوایر تقسیم یافته ، و در طبقه های بالایی آن با (اسانسور) یعنی زینه های جرانقال رفت و آمد میشود وهمه دوایر آن متعلق امورات اداره ، ومجلس، ودقترها ومعاملات سنگ است ، وهمه دو ایر با یکدیگر بتلفون مربوط میباشد . از بنگ عثمانی برآمده و در عرابه نشسته عرابه چی را برفتن سمت استانبول اشارت دادم . مقصدم این بود که دوست خود (صادق) افندیر ا که در سمت استا نبول ومحلة (چنبر لی طاش) اقامت دارد ملاقات کنم . این صادق افندی ، میرزا محمد صادق آخند زاده پسر ملاشیر محمد قند هاریست . هر گاه بخوا هم که ترجمه احوال اور ادرینجابنویسم میباید که دو جلد کتاب مستقل نوشته کنم . زیرا این شخص بسن جوانی از وطن خود قند هار ، ترك دار و دیار کرده به ایران آمده است و درینوقت تخمیناً پنجاه ساله يك آدمي ميبا شد . نصف این عمر غربت خود را یعنی تقریباً با نزده سال حیات گران بهای خود را در ایران ، ونصف دیگر آنرا در استانبول بسر آورده که هريك ازین دو عمر او يك يك جلد كتاب میخواهد . عالم ، فاضل ، شاعر ، فلسفی ، کیمیاوی، صنعتکار ، خطاط يك ذاتیست . در سفر دوم استانبول خود با او ملاقی، ودوستی بسیار صمیمانه با هم رسانیده بودیم . لهذا در بنسفر باز نخواستم که نادیده بگذرم . صحیفه ٢٥٤ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم در اثنائیکه عرابه ام از بازار مایل بانگ فرو آمده از بازار پرنوشتار جواهر فروشان (غلطه) که مقابل (جسر) افتاده است میگذشت، بناگهان چشمم بر پسر بزرگ موسیو (دیمتری) پسر رفیق راه مابرخورد که در پیش دروازه بلورئی دکان جواهر فروشی خود ایستاده بود. لوحه جسیم بسیار طولانی که در میان چوکات بردار طلا کاری گرفته شده، و روی آن یکپاره بلور، و بابلور جیوه طلایی حروفات فرانسوی بریده شده کی نام و عنوان و صنعت موسیو دیمتری و نمبر دکان او به آن بلورهای بریده شده کی و بر ان لوحه بلوری نوشته شده بود، و در زیر آن بخط نسخ عربی نیز بهمان عباره يك لوحه آویخته شده بود بخوبی بمن دانستاند که دکان موسیو دیمتری همین است. حس انسانی عجب چیز است! همه حسیاتم بيك جوش و خروشی آمده، و چهره لطیفه متبسمانه مادام (ماری) در نظرم مانند يك لوحه نفیسه تصویر حسن و عشق جلوه گر گردیده ممکن نشد که عرابه چی را به توقف امر ندهم! عرابه چی دروازه عرابه قویه را باز کرده از زینه عرابه پایم را بر سرک پیاده رو پیش روی دکانها گذاشتم، و باموسیو (نیکولا) پسر مو سیودیمتری دست داده داخل دکان شدم. دکانهای جواهر فروشی شهرهای مشهور مدنیت نشو را و روپازاکسا نیکه دیده باشند میدانند که زینت و جمال آن بچه درجه است. دکان مو سیودیمتری همه محاسن زینت را دار است. جبهه عریض آن که بطرف بازار است بايك پاره بلور باصفای بزرگی که تقریبا چهار متر طول، وسه متر ارتفاع دارد مستور است که در پشت این بلور پاره از طرف درون دکان رفهای مایل مخمل سیاه که بقدر نیم نیم متر عرض دارد سرتاسر صحیفه ٢٥٥ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم کشیده شده و برین رفها هزاران اسباب زیور وزینت جواهر نشان بيك ترتیب ووضع دلنشینی چیده شده است . از پهلوی این جبهه بلوری از يك دروازه بسیار مزین بلوری در داخل دکان درامده میشود. همه و سعت این دکان بقدر پانزده گز درازی، و شش گز بريكخانه مستطیل الشکلیست که در وسط خانه میزهای صندوق بلورینی وضع شده در میان این صندوقهای بلورین انواع زیور و زینت جواهر فروشی از قبیل ساعتها و بورو شها، ومدالیونها، و گلهای سر، و گلهای یخن و گوشوار و گلوبند و تاج، وبن وغیره در صندوقچه های مخملین که سرهای شان باز داشته شده در نظر انظار مشتریان شان زهره آسا منظره پروینی میدرخشاند. در اطراف دیگر دکان نیز هم چنین است. در شبها، بعضی انوار الکتریکشی ضیا نثاری نیز در پشت بلور جبهه گذاشته شده درخشندگی آنها بازار را بيك سمای لطافت غوطه میدهد. خود موسیو ، دیمتری در جهت مقابل مدخل یعنی دروازه دکان بريك چوکی یکپایه کناره دار دواری در پشت يك ميز پهن کتابخانه داری نشسته بود . خدمه دکان که بسیار جوانان با تربیه و خوش لباس و همه سر برهنه بودند ، در پیش میزها مشتریانرا که اکثر از طایفه لطیفه نسوان بودند بخریداری رهبری میکردند، و أشیای پسند شده شانرا بر کاغذ های کتابچه جیبئی خودشان لیسته یعنى بيك وار نوشته باخود ما دام یا موسیو در پیش میز موسیو دیمتری خدمتگارانه رهبری کرده وخود مو سيو بيك را یکنظری کرده قیمت آنرا میستاند و مال را مشتری گرفته پی کار خود میرود. بمجرد افتادن نظر موسیو دیمتری بر من بيك بشاشت و حسن قبو لی پیش آمده و با هم مصافحه کرده از احوال صحت و عافیت هم دیگر خود جویا صحيفه ٢٥٦ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم شدیم. او از احوال خودشان و من یکقدری از احوال خودمان سخن رانده بنا بر رجای او با هم نشستیم و يك دو پیاله که حاضر کرده بود با هم نوشیدیم. گفتم ـ آیا جناب مادام ها و مادموازل صحت دارند؟ گفت ـ بسیار شکر همه شان جور است. حتی مادام ماری در هر وقت شما را یاد آوری میکند. گفتم ـ نزاکت و شفقت شانست تشکر میکنم. انشاءالله مخصوصاً يك روز بزیارت شان شرفیابی حاصل خواهم کرد. والحاصل بقدر نیمساعت با موسیو دیمتری صحبت کرده، و يك دوسه پاره اسبابی از دکانش خریده از دکان بر آمدم، و در عرابه نشسته عرابه جی را برفتن سمت استانبول امر کردم که از راه (امین اوکنی) و (سرکه جی) ، و (ایاصوفیه) و جادۀ کبیر (دیوان یولی) به (چنبرلی طاش) برود. عرابه جی (سمعاً و طاعته) گفته بظرف پانزده دقیقه بازار گرم غلطه را ترك، و (کوپری) یعنی جسر حسینتراز پری را بسرعت در گذشته از راهیکه به او اشارت داده شده بود. به (چنبرلی طاش) تام موضع استانبول واصل گردید. از عرابه برآمده عرابه جی را به توقف در همانجا امر نمودم. در کوچه که بدست چپ در بازار داخل میشد درآمده در یکی از عمارتهای آنجا در آمدم، و بر طبقه سوم عمارت مذکور دروازۀ اوتاق نمبر (٣٧) را سه بار آهسته با سر چوب دست خود زده بعد از آنکه جواب (بفرمائید!) را از درون اوتاق گرفتم پیچ دروازه را تاب داده داخل اوتاق شدم: صادق بقرار عادت مستمرئی خود بکتابت مشغول بود. يك فریادی بر آورده و قلم و کاغذ را بیکسو افگنده بيك سرور فوق العادۀ مرا استقبال صحيفه ٢٥٧ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلد دوم نمود بعد از مصافحه ومعانقه باهم نشستیم . گفتم - خوب این چه استغناست میرزا ! از مدت سه روز است که ما در استانبول باشیم و شما تا بحال برای ملاقات حضرت طرزیصاحب نیامدید تا امروز خود آمدم که به بینمت مرده یا زنده ؟ گفت - نیامدنم را سبب این بود که شما بیائید . در فردای روز رسیدن شما به استانبول بواسطه اخبار اقدام خبر شدم . و از مهمان شدن شما در مهمانخانه پادشاهی نیز آگاه شدم . ولی چون میدانستم که شما بهمه حال برای دیدن من خواهید آمد لہٰذا بخدمت شما بحضور حضرت طرزیصاحب تشرف خود را مناسبتر یافتم و از انرو انتظار کشیدم . گفتم - چون چنین است بسم الله ! عرابه حاضر است . صادق افندی تا جبه و عمامه خود را يك انتظامی میداد منهم يك سیگاره کشیده به اتفاق هم از عمارت مذکور برامده در عرابه خود نشستیم . عرابه چی را باز از راه بیگ اوغلی برفتن مهمانخانه امر دادم . بعد از مرور یکساعت عرابه مادریش دروازه مهمانخانه توقف ورزیده با صادق افندی بحضور حضرت پدر شرفیابی حاصلکردیم . و تا بوقت شام از هر در و هر رهگذر حضرت پدر ، با صادق افندی از سر گذشتهای ماضی و حال صحبت کرده و طعام شام را نیز تناول نموده و یکساعت دیگر نیز بصحبت بسر آورده امرو زرا به انجام رسانیدیم . صادق افندی رخصت شده بجای خود برفت و حضرت پدر به اوتاق خوابگاه خود تشریف بردند . منهم در اوتاق خود درامده و وقوعات امروزینه را تا به اینجا در قید تحریر درآورده بخواب راحت فرو رفتم . - § - صحيفه ٢٥٨ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم روز پنجشنبه ٦ ذیقعده صبح بوقت از خواب برخواستم . بعد از آبدست ، و توالت در یشانی خود را کرده وصلوة صبح را ادا نموده در دالان آمدم . هنوز حضرت در بو ظایف صبحینه عادتی خودشان مشغول بوده بدالان تشریف نیاورده بودند. از نجره یعنی دروازۀ آینه دار دالان بسوی منظرۀ که (پانوراما) آسا در مد نظرم جلوه گر بود نظر کردم ، دیدم كه يك غبار آب ود مۀ بسيار كثيفى همۀ اطراف را استیلا نموده دلبر ناز نين درخشان جبین شهر مینو بهر استانبول با تمکین را در يك چادر کاچ آب روان مانند ی سراپا پیجانیده بود . شهر بيك محبوبۀ لطيفۀ برهنه خواب آلوده میماند که با روپوش جاله ستاره دوزی پوشیده شده است . ستاره دوز ئی آن عبارت از پر تو نثاری بعضی چراغهای گاز هو است که هنوز در بعضی خانها خاموش نشده است . رفته رفته دلبر پر ملاحت سراسر صباحت شهر بیدار میشد ، ويك حرکتی در عالمیان از اوازیکان صدای رفتار عرابه ها و رهسپاران برای کار ها ، وبگان صداهای تیز ، وزیر استمبو طها ، و صغیره ای برويم وابور های بزرگ پدیدار میشد ، به آواز آنها آهسته آهسته جبهۀ پرانوار خود را از زیر چادر دمه ها و امبر هایند ، یعنی در جهت افق غربی که طرف مد نظرم بود بعضی سرهای مناره های مسجدها ، و خشتهای پختۀ ناوه نمای بامهای بعضی خانها و نوکهای بعضی درختان سرو و چنار تپه های زمرد آسا ، ودکلها و دودکشهای بعضی وا پور ها در میان دود های غبار آسای دمه ها ظهور مینمود . صحیفه ٢٥٩ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم آهسته آهسته آفتاب جهانتاب خاوری از طرف شرق بالشکر حشمت پرور نیزه دار شعاعات حیات پرورتی خود برای بیدار کردن محبوبه شیرین کار استانبول همچون پری بسوی افق شرقی تقدم میورزید. رفته رفته شعاعات پر تو نثار شمس جهان آرا آئینه های عمارات و قصر های طرف (سرای برونی) و (قاضی کوی) و (اسکدار) و (چاملیجه) را بايك قسمی از بحر بدرخشیدن آورد. دمه های کثیف از حرارت حیات نثار شمس جهان آرا محو شده پری بمثال شهر، با همه حسن وملاحت خود عرض دیدار نمود. سواحل جهت آسیای این شهر شهیر بینظیر از حد دماغه که آنرا (دفتر دار برونی) میگویند تا بسر تپه (چاملیجه) نام موضع دلفزا در پیش نظرم جلوه مینمود. از جهت (استانبول) که او رو پاست از حد دماغه که آنرا (سرای برونی) میگویند، تا بمدائره عدليه ويك قسمى از جامع (ایاصوفیه) و بعضی از مناره های جامع (سلطان احمد) پدیدار میگردید که ما بقای جهت استانبول را تپه های بزرگ سبز و خرم پر عمارت (نشانطاش) و (پانغالتی) و (تقسیم) و (بيك او غلى) باعمارات عظيمه، وقصرها و بازار های جسیمه خود پوشیده داشته است. من بنظاره این مناظر بدیعه پیشگاه نظر خود مشغول بودم و در لطافتهای بدیعه آن مستغرق خیالات شاعرانه خود گردیده بودم که مهما ندارما (سعید بیگ) از در درآمده (صباح شریف شما بخیر باد.) گفته از احوال ما پرسید. گفتم — بسایه شاها نه الحمد لله براحت تمام بسر می آریم! گفت — بیگ افندی! امروز جناب شما را سحر خیز می بینم، وازا نر و منهم چون شما را در دالان دیدم آمدم. گفتم -- برادر دیشب وقت تر خوابیده بودم از انرو وقت تر بیدار شدم. صحیفه ٢٦٠ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد دوم درین اثنا دروازۀ اوتاق حضرت پدر باز شده تشریف عالی خود را ارزانی فرمودند. سلام و احترام لازمه بجا آورده شد. در مقابل پرنده نشستند و به نشستن ما هم امر کرده، و به احوال پرسی تلطف فرمودند. سعید بیگ گفت : یگانه آرزو و مقصد ما راحت و عافیت شماست که مهمان عزیز و محترم ما هستید. پدر ــ دعا و نیاز ما نیز سلامتی ذات خلافتپناهی و دوام ترقی دولت اسلام است. از همت شما نیز مخصوصاً تشکر میکنیم. سعید بیگ ــ استغفرالله، بنده خیلی مقصرم عفو شما را میخواهم. پدر ــ من شما را فرزند خود میشمارم و از شما هیچ قصوری ندیده ام. بنده عرض کردم که : امروز حضرت پدر آیا خیال یک سیر و سیاحت استانبول را ندارند؟ فرمودند ــ اگر جناب سعید بیگ فرزند ما مناسب ببینند امروز خیال زیارت ناظر داخلیه (رفعت) پاشا و ناظر معارف (منیف) پاشا را دارم. سعید بیگ ــ بسیار مناسب است البته که در باب عالی و دایرۀ نظارت معارف با ایشان ملاقات خواهید فرمود؟ پدر ــ بلی. زیرا وزرای دولت را در مقامات رسمی شان ملاقات کردن از تهلکه آزاد تر است ! اینرا فرموده و یک تبسم معنیداری بسوی سعید بیگ کرده گفتند: آیا همچنین نیست بیگ افندی ؟ ذات عالی شما بهتر میدانید . البته ! ... پدر ــ بسیار خوب چه وقت حرکت خواهیم کرد ؟ صحیفه ٢٦١ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم من عرض کردم : پیش از ده بجه دیدن وزرای مشار الیهم ممکن نیست زیرا بده بجه بمقامات عالی خود شان تشریف می آرند که تا به آنوقت چار ساعت کامل وقت داریم هر گاه بعد از ناشتاسوار شده تا به آنوقت زیارت ( خرقه سعادت ) و ( موزه خانه ) را بفرمایند و باز اول بدایره معارف . و باز ببا بعالی تشریف ببرند بد نخواهد بود . سعید بیگ - بسیار خوب رأى ! ذاتا. قصد یگانه ذات شاهانه افندی ما از تخصیص فرمودن عرابه برای شما همین است که استانبول را سیاحت بکنید . چونکه شایان دیدن یك شهر یست . حالا آنکه حضرت سردار تا بحال هیچ آرزوی سیاحت را نفرمودند ! پدر - چون چنین است ما هم رأی شما را پسندیدیم . درین اثنا سفره پرداز ما از حاضر بودن ناشتا اخبار کیفیت نمود . بر خواسته بر سر سفره مدور آلآتر که جمع آمدیم. ناشتا. كمل يك طعامی بود که اگر یکقدری بیشتر خورده شود تا بشام کفایت میکند . شیر ، پنیر ، قیماق ، تخم نیم بند به آب جوش داده گی ، مسکه ، بسکوتها کاکهای گوناگون طعام سفره را تشکیل داده بود . طعام بکمال مسرت به انجام رسید . بعد از طعام ، در عرابه نشسته وقوماندانی حرکت را به جناب سعید بیگ حواله نموده عرابه ما بسوی بشكطاش بحرکت افتاد . ابو محی الدین با دریشنی کامل قره كوت خود در پهلوی عرابه جی مأ واگزید . جاده مستقیم بزرگ با صفای نشانطاش را وقصرهای بیقصور اطراف انرا بيك سير سریعی گذشته از سر نشیبی جاده بسیار باحشمت ( عقا رات همایون ) به ( بشکطاش ) فرو آمدیم . صحیفه ٢٦٢ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم این محله ( بشکطاش ) بسببیکه بندر بالابر آمدن بمابین همایون و سرای شوکت احتوای ( یلدین ) میباشد ، وهم بطرف ( سرای چراغان ) که اقامتگاه (سلطان مراد ) خانست ازینجا میرود خیلی اهمیت دارد و محافظه اینجا بيك دقت و اعتنای مخصوصی از طرف خفیه ها و پولیس گرفته شده منظرهٔ محله ( بشکطاش و يك قسمی از سرای « دولمه باغچه » از طرف خشکی صحيفه ٢٦٣ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم است . محافظ آن (حسن پاشا) نام يكدار خونخواریست كه بسی خانمان هارا برباد كرده است . (قره قول) یعنی پهره دار خانه آن مركز بسی جنايتها ميباشد . در اول اين يك قريه بود كه رفته رفته از جمله محله های شهر شده است . بسيار دلكشا وبا فضا يك موقعيست . اين محله با فضا در ساحل اورو پائی (بوسفور) نام آبنای بيمثال استانبول ميباشد . بسببیکه رغبت يك چند پادشاهان ذيشان به اينموقع شده بود سرای های بسيار عالی وبینظیری دران بنا وانشا شده است كه مهترين آنها در جهت غرب قريه مذكوره [سرای دولمه باغچه] ودر جهت شرق آن (سرای چراغان) است . بنا ها وعما رات آن تنها از ساحلسراها نی بلكه تابر سر تپه هائیكه برین محله واقعست ممتد شده رفته است و بسی محله های معمور وبزرگی تشکیل داده است . عرابه ما بسوی دست چپ بر جادهٔ وسيع وبزرگ پیاده رو دار با سیمینت پخته شده كه در يك كنار آن خط راه آهن تراموای نیز كشيده شده است ره پیمای عزیمت كرديد. در طرف دست راست اصطبل عامره ، ودر طرف دست چپ سرای عالی دولمه باغچه را گرفته ، ومحله (قبا طاش) ومحلهٔ طوپخانه عامره را بيك سرعت سريع در نورديده واز بازارتنگ پر از دحام مبدأ محله «غلطه» به آهسته روی در ميدان واسع بزرگ بازار غلطه خودرا رسانيد . در ينجا سعيد بیگ گفت : – امروز روز پنجشنبه است ، ووقت وقت سماع وذکر مولوِيخانه غلطه ميباشد ، واينهم از جمله تماشاگاههايست كه سياحين استانبول آنرا ناديده نمیگذرند ، هرگاه حضرت سردار آرزو بفرمایند عرابه را بآ نسو امر كنم . فرمودند – بسيار خوب چون منظور سياحت است وقوماندانی منظرهٔ عماره ریخته الایش در يك قره قول سرای دولمه باغچه از طرف خشکه صحیفه ٢٦٤ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم سیاحت را بشما محول نمودیم دیدنیهارا بما نشان بدهید . سعیدبیگ عرابه چی را برفتن ( مولویخانه ) امر داد . از بازار سر بالایی برامدن گرفت و بطرف یکچند دقیقه در پیش دروازه بنای مولویخانه توقف نمود . این مولویخانه عبارت از خانقاه طریقه حضرت مولانا جلال الدین رومی قدس سره العزیز است که از زمانهای قدیم بنامیده است . و چون سلاطین دولت علیه عثمانیه یک انتساب و اعتقاد تامی بحضرت مولانا دارند خانقاه های این طریقه شریفه در هر شهر دولت علیه عثمانیه موجود و معمور است . از یک بنای بسیار خوب و منتظمی داخل یک دهلیز و از دهلیز بریک زینه مفروشی بالا برامدیم ، و در یک قمره لوج مانندی داخل شدیم که این قمره مفروش بود و چوکیهای پستی در ان موجود بود . از لب کناره قمره چون بپایان نظر شود یک صحن مدور بسیار با صفایی دیده میشود که اطراف آنهم با رواقهای کناره داری مزین میباشد . درین صحن بقدر صد تا صد و بیست انسان دیده میشد که از قیافتهای یکرنگ و عجیب شان بحیرت افتادم: برسرهای هر یک ازیشان یکیک کلاه نمدی به برش کلاه سرخ رومی اما تقریباً بدرا زئی یکنیم فوت و سطبرئی یک و نیم انج یک کلاه ! در بر های شان یک انتاری یعنی پیراهن بسیار سفید دراز تا به پاشنه پای ، و دامن آن خیلی وسیع و فراخ و پر چین ، ویک واسکت بی آستین ماهوتی بران پوشیده اند . و بر سر همه یکیک عبای بسیار فراخ ماهوتی که همه وجود شانرا پوشیده بشانه انداخته اند . همه اینها بدوزانوی ادب به بسیار خشوع و خضوع حلقه بسته نشسته اند . بر سر حلقه یک شیخ شان نشسته که آثار صلاح از ناصیه اش پدیدار بود . قیافت شیخ هم بهمینطور بود ولی صحیفه ٢٦٥ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم فرقی که بود این بود که جناب شیخ بقدر دو گره يك عمامه كوچك ململ سبز از طرف کنار پیشانی بر کلاه نمدی دراز مذکور خود پیچیده بود. در مقابل جبهه صحن مذکور دريك برنده فیل پایه داری که به برابرئی قره ماه میباشد از همین قیافت مردمان بقدر ده پانزده آدم دیگر دیده میشد که شش نفر آنها بپا ایستاده و نی های بسیار درازی را که هريك بطول سه چار فوت می آید بر لبهای خود بوضع عمودی گرفته بيك آواز جان نواز بسیار حزینی مینواختند چار نفر دیگر قانون نواز بودند که قانونهای خودشانرا برزا نوهای خودشان نهاده و به اصوات لطیفه زیر و بم آن ، نی نوازانرا پیروی مینمودند. دو نفر دیگر نقاره های كوچك كوچکی در پیش داشتند که با چوبهای باریکی به اصول مینواختند. سه چهار نفر دیگر به آهنگ حجاز ئی عشاق آسا نواهای براستی مثنوی معنوی را به آوازهای با اهتزاز مقام حجاز میسرودند. در دیگر قمره ها، و دهلیزها و رواقها نیز مردمان تماشابین موجود بودند. حتی در یکی از قمره های مقابل خود دو زن و دو مرد فرنگستانی را نیز دیدم که بپا ایستاده تماشا میکردند. شیخ هر خانقاه اگر از اولاد و ذریت خود حضرت مولا نایباشد عنوان شان (چلبی) میباشد و اگر بطریقت بشیخی رسیده باشد (دده) میگویندش. همه این مریدان کلاه نمدی که حلقه بسته بودند بيك اشاره (هو) که از طرف شیخ داده شد همه این مریدان کفهای خود را بيك بار برزمین زده و عباهار از دوش جابجا مانده برخاستند، و دستهای شانرا بیکوضعی که نوک پنجه راست شان بر شانه چپ، ونوك پنجه چپ شان بر شانه راست شان تصادف کرده چپراس وار گرفته ، و سر خودشانرا بيك بغل فرونهشتند. از اول حلقه دست راست شخص اولی حلقه بهمین وضعتی که مذکور شد از حلقه جدا شده در پیش روی شیخ بیکوضع پر خشوعی سر فرو آورد صحيفه ٢٦٦ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلد دوم شیخ نیز مقابلة بالمثل را بجا آورده شخص مذکور در حاليكه رويش بطرف شیخ میبود يکچند قدم عقب کشيد ، دفعته بچرخ افتاد ، در پی آن شخص یک غرفه قیافت مريدان و دوگان طریقه حضرت مولانا ، پیش از سال ذکر و سماع دوم سوم و چارم و هم جرا بهمین وضع و طور که بیان شد چرخ زدن ها در همان صحن خوش فرش با فضا آغاز نهادند . رفته رفته چرخ زدن ها صحیفه ٢٦٧ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم صوت موسیقی و خواندنهای حجازی بجوش آمده چنان سرعت پیدا میکرد که از بالا چون بسوی آنها میدیدم چنان گمان میکردم که در يك مجمعه غوثیه داخل خانقاه و جمعیت مریدان در حال ذکر و سماع اما این وضعیتی که درین لوحه نشان داده شده وضعیتیست که برای عکس گرفتن گرفته اند بزرگى يك عالم چرخکهای سفید پر باچرخ انداخته اند . و این چرخ بقدر صحیفه ۲۶۸ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم پانزده بیست دقیقه بیکو تیره دوام میوزید ، و گاهی دست راست خود را بوضع افقی مایل گرفته دست چپ خود را عموداً با کلاه خود محازی آورده و نوک کلاه خود را بر ساعد خود بیکوضع خوشنمایی نهاده چرخ میزنند ، و به این چرخ چرخ فلک را دور و سیر کرده باز بیک اشاره شیخ از زبان هر یک از مریدان بیک آهنگ یک ( هو ) یی برامده جابجا می ایستند . و هر کس باز به آرامی برجاهای خود نشسته عباهای خود را بدوش میکشند . نایها وقانونها که سقف بنای خانقاه را بعکس صدای وجدافزای خودشان به اهتزاز آورده بود دفعتهً خاموش میشود . یک حافظ خوش آواز کلام مجید یک ربعی از کلام الله قرائت میکند و عالم را در ان اثنا یک سکوتی استیلا مینماید . بعد از ان یکی از خوشخوانها یک قصیدۀ وجد آمیزی بمقام بسیار خوبی میخواند و ختام آنرا بر دعای اسلام و پادشاه مسکی الختام ساخته ذکر و سماع به انجام میرسد . وقتیکه از ( مولو یخانه ) میبرامدیم سعید بیگ گفت : - چسان ؟ انشاء الله ازین تماشا محظوظ شدید ؟ پدر - تماشا نی بلکه یک صفای پر معنایی بود . از روحانیت حضرت مولانا خالی نبود . سعید بیگ گفت : - در نجا دو چیز دیگر نیز دید نیست یکی ( قلهٔ غلطه ) که نزدیکست به اینجا ؛ دیگر جامع شریف ( یر آلتی ) که در نزدیک ساحل است . حضرت پدر - اگر وقت مساعد باشد . ما هم بیبینیم! سعید بیگ عرابه جی را برفتن سمت قله اشارت نمود یک جادۀ نیم مایل سر بلندی را بسرعت گذشته بر یک تپه برامدیم ۵ عمارتها ی جاده در نجا همگی از چار و پنج طبقه یی پست تر نبود و همه بهم متصل دو طرفه صحیفه ٢٦٩ سیاحتنامهٔ سه قطعهٔ روی زمین جلد دوم جاده را احاطه کرده است. عمارات اکثراً از سنگ و آهن و بلور و چوب ممترج شده انشا یافته است . این بازار بزرگ را گذاشته بدست راست در يك باز اوتنگتری ، بازار تنگتری که به برج قلهٔ غلطه منتهی میشود صحیفه ۲۷۰ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم ولی بسیار مستقیم و منتظمی که همه عماراتش بیکطرز و يك نسق و یکرنگ ساخته شده داخل شدیم و در آخر آن در پیش دروازه (قله) عرابه ما توقف نمود . این قله عبارت از يك برج کلفت مدور بسیار ستبریست که بطرز منار بالا برآمده است . ارتفاع این قله چهل متر است ، و چون ارتفاع موقع آن یعنی ارتفاع ذروه تپه ئیکه قله بران مبنیست با آن یکجاشود این قله از یکصد و پنجاه متر مسافه بر بحر حاکم و ناظر می آید . از يك دروازه که بسمت جنوب باز شده بريك زینه حلزونی یعنی مارپیچی بالابرآمدیم ، بقدر ثلث ارتفاع آن بالا شدیم که در یکدالان مدور بزرگی خود را یافتیم . اگرچه دو طبقه دیگر نیز ازین دالان بالا تر دارد ولی ما بهمینقدر اکتفا ورزیده از چارده پنجره که در دورا دور این دالان مدور باز شده بسیر و تماشای شهر مینو بهر مشغول شدیم ، ذاتاً مقصد از سیاحت قله همین است که منظره عمومیه شهر را تماشا کنند . الحق که این تماشا لایق دیدن يك تماشا ئیست : چارده پنجره آن چارده آئینه دوربین جهان نمائیست که از هر پنجره آن يك عالمدیگری تماشا میشود، لوحه های حیرتفزای طبیعت که از هر منظر آن منظور میشود در خیالخانه هیچ شاعری نظیره آن تصور نمیشود . پنجره ها چون بعرض کلفتی دیوار قله باز شده است از انرو عیناً شکل دوربینهای چوبی قطعه های جهان نما را گرفته که به اینسبب لوحه های هر پنجره مانند يك لوحه تصویری در نظر تجسم میکند . در میان دروازه هر پنجره يكيك چوکیئی گذاشته شده که تماشائی بکمال استراحت بران نشسته مناظر بدیعه ، و پانوراماهای لطیفه را تماشا میکند . اگر ساعتها نی بلکه روزها بتماشا بسر آریم ازین مناظر بدیعه که صحیفه ۲۷۱ سیاحتنامهٔ سه قطعهٔ روی زمین جلد دوم در هر آن بهزار لطافت خارقه‌نمائی میکند سیر شدن ممکن نیست. لہذا بظرف نیمساعت ازین چارده رواق بدایع‌منظر همهٔ شهر شهیر بی‌نظیر استانبول را تماشا کرده از قلهٔ عجیب‌المنظره فرو آمدیم. این قله در اول امر از طرف (آنسطاس ده‌قوس) که یکی از ایمپراطورهای رومای شرقی بود برای آسانی و سهولت دخول و خروج کشتیها بقسم چراغ‌دوار لنگرگاه غلطه ساخته شده بود. رفته رفته شهر وسعت گرفت قصبه‌ها قریه‌های شهر باشهر متصل گردید. و در هر هر وقت زینت و بزرگی قله نیز به نسبت شهر افزونی گرفت تا آنکه در ین‌وقت آئینهٔ جهان‌نمای شهر استانبولش باید خواند. وقتیکه از قله فرآمدیم سعید بیگ گفت: - اگر خواهش حضرت سردار باشد بمعیت شان از راه (تونل) بغلطه برآئیم، و از انجا یا عرابه مسجد (یر آلتی) را زیارت کرده به استانبول بگذریم. فرمودند - چون شما رهنمای سیاحت مائید ازینگونه ره بلدی‌های شما بجز تشکر دگر چه گفته شود. اینرا فرموده و این شعر فارسی را نیز خواندند: چون سایه همرهیم بهر جابروان شوی شاید که رفته رفته بما مهربان شوی سعید بیگ ترجمهٔ شعر مذکور را از من رجا نمود. ترجمه کردم. خیلی مسرور شد، و تشکرهای متواضعانهٔ آلاترکهٔ خود را صرف نمود. بنابرین عرابه‌جی را بعضی تعلیماتی داده و عرابه‌جی راهیکه بران آمده بودیم گرفته خود ما بدست راست در یک کوچهٔ رو براه شدیم. این کوچه سراسر بامردم روم مسکونست. کوچه به بسیار نظافت و پاکی. سرکش باسنگهای خشت‌مانندی مفروش. دو طرف با پیاده روهای باسیمنت پخته شده‌گی مزین. خانه‌ها متصل بهمدیگر و بیکرنگ و یکطرز بنا از صحيفة ٢٧٢ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم دو طرف بر سه سه طبقه بنا شده . خانه های دو طرف عمارات کوچه بهمدیگر ناظر . عائله های همسایه با همدیگر معاشر . همه بالقولمها ، و پنجره ها با آینه های بلوری و پرده های با زینت آراسته . ازین کوچه برامده باز بيك جاده بزرگ باز اوروان شدیم تا آنکه از يك بازار با حشمتی گذر کرده در پیشگاه مدخل تونل واصل شدیم . استاسیون تونل يك بنای سنگ بست پست و کلفتی بنظر خورد در مقابل این بنا بطرف ديگر باز از يك بنای دیگری نیز مانند این بنا موجود بود که از دودکش در از پخته آن معلوم میشد که ماشینخانه تونل است . تونل نقب های بزرگ را میگویند . این نقطه که ابتدای (بیگ اوغلی) است از بازار ساحل بحر غلطه خیلی مرتفعست یعنی بیگ اوغلی از غلطه تقریباً ششصد هفتصد متر بلندتر است . لہذا از طرف يك كومپنی تونلی یعنی نقبی از زیر این تپه بلند که همه با عمارات و بازار ها پر است کشیده شده است، و براه آهن تفریش شده يك قطار كوچك ريل بسیار بازينت و رونقى بكار انداخته ، و مدار سهولت عظیمی برای آینده کان و رونده گان غلطه و بيك اوغلی پیدا شده . تحفه تر اینکه این قطار ریل مانه بيك لو قوموتیفی - يعنى انجن - بسته میباشد و نه ديگريك واسطه کشیدن او دیده میشود! حالا نكه بکمال سرعت و سهولت در میان تونل تار وتاريك زيركوه رفت و آمد میکند! از مدخل استاسیون که دو قوس طاق نمای بزرگ و وسیعی دارد داخل بنا شدیم. بدست چپ يك قمره چوبینی بود که همه آن تخته پوش ، و تنها در کلکینچه از ان باز بود که مردمان از انجا تکت گرفته از يك دروازه چوبین چرخ دور کننده داری میگذرند ، وبرسرك سنگ بست استاسیون که دروازه های واغونهای ریل با آن برابر است می آیند . صحیفه ۲۷۳ سیاحتنامهٔ سه قطعهٔ روی زمین جلد دوم ریل را دیدیم که با تسمه های بسیار پهن و کلفتی مربوط میباشد که این تسمه ها قطار ریل را کش گرفته استاده است . تسمهای مذکور از زیر بنای مذکور گذشته و از زیر زمین بازار نیز گذشته در زیر بنائیکه مقابل این بنا درانسوی بازار ست در امده است. در انجا بقوت ماشین بزرگی تسمه های مذکور را کشیده يك قطار را از بيك اوغلی بسوی غلطه سوق کرده میبرد، و یک قطار دیگر را از غلطه بسوی بيك اوغلی کشیده می آورد . تکتهای ما را جناب سعید بیگ گرفته در واغونهای درجهٔ ۱ اول قطار مذکور درا مدیم . استاسیون پر از مردوزن بود . واغونها هم پر بود . در هر ده دقیقه يك قطار از بیگ اوغلی بسوی غلطه و يك قطار از غلطه بسوی بیگ اوغلی در يك آن و يك زمان رفت و آمد دارد که بازهم در هر بار از ازدحام مردم در قطارها جابگی میکند . واغونهای درجهٔ اول ما بسیار بازینت است . چراغ لامپ بزرگی دران آویخته شده . صفیر ایشپلاق مأمورین وقت حرکت قطار را اخطار نمود . دروازه های واغونها بسته شد . قطار حرکت نمود . بچند قیقه در میان يك ظلمت بسیار شدید و کثیفی طئی مسافه نموده بعده بروشنایی برامده توقف نمود . همه کس از واغونها برامدند . این استاسیون نیز عیناً مانند استاسیون سابق بود . مدخل اینطرف تونل در بازار غلطه باز شده است. از مدخل که برامدیم عرابهٔ خودرا حاضر دیدیم . هماندم در عرابه نشسته راه جامع ( یر آلتی ) یعنی زیر زمینی را گرفتیم . و بعد از یکچند دقیقه در پیش دروازهٔ مسجد مذکور توقف نمودیم . این دروازه را نیز اگر مدخل يك تونلی بگوئیم جا دارد . زیرا این مدخل يك نردبانیست که ازین نردبان بقدر بیست قدمه زینه در زیر زمین فرو آمدیم . و در صحن يك جامعی داخل شدیم که همه قبه های آن برصدها فیل پایه ها ، و صحیفه ٢٧٤ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم ستون های عمودی برپا بود در مقابل این مدخل که از ان برامده ايم يك مدخل باز و فراخ دیگری باز شده بود که از ان دروازه به سه چهار پته پایه بر سر يك بازار می براید . این جامع شریف الحق که عجیب البنا يك جامعی بود . درین جامع شریف سه قبره وجود است که یکی مانند يك تربت مستقل است ، ودوی دیگر آن در دیگر طرف بايك کتاره آهنیيی گرفته شده است . علی روایته یکی قبر مبارك صحابه کرام (عمرو بن العاص ) ویکی قبر (عینیه) از تابعین است . این جامع شریف در سنه صدم هجرت نبویه که از طرف عسکر اسلام جهت غاطه استانبول فتح شده بود برای ادای فرایض خمسه بنا شده بود . و مدت هفت سال عسکر اسلام درینجا بمحاصره و فتح بلاد مشغول بوده و پس بشام عودت کرده بودند . در وقتیکه عودت میکردند بعضی اشیا و اسباب سنگین بار خود را در داخل جامع نهاده و در وازه انرا سد نموده سرب بر ان ریختند که ازینسبب چنانچه آنرا جامع (یآلتی) یعنی (زیرزمینی ) میگویند همچنان به (مخزن سربی) نیز زبانزدو معروفست . هر يك از سلاطین دولت علیه عثمانی در دست کاری و تعمیر آن قصور نکرده اند . لکن طرز اصلی بنای مذکور همانست که ابتدا بناشده است. این جامع شریف چار دروازه دارد که از هر چهار آن بازینه فرو می ایند . دو دروازه آن بسوی دریا و دو بطرف خشکه باز میشود. محفل همایون ، یعنی مقصوره ئیکه پادشاه در ان نماز میخوانند نیز دران موجود است . در بیرون جامع يك چشمه بسیار عالی که از هر طرف شیر دهنها دارد برای وضو ساخته شده است . حضرت پدر دو رکعت نماز خالق بینیاز را ادا کرده و يك فاتحه بروح بزرگواران مدفون آن خوانده از جامع برآمدیم . بنا بر اشارت مهماندار ما سعید بیگ عرابه یکسر سمت استانبول را گرفت . و بر جسر جدید صحيفه ٢٧٥ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلد دوم حديد بيك صدای آهنگ داری گذر کرده از پيش روی ( ينى جامع ) - یعنى جامع نو - که مانند يك کوه پر شکوه هیبت نمایی در مقابل جسر بنا و بر پا بود گذر کرده بر جاده سرکه چی و قوری چشمه به میدان ( ایاصوفیه ) منظره جسر و یی جامع و پیشگاه دائره بسیار با شوکت ( عدلیه ) برامدیم . صحيفه ٢٧٦ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلد دوم این جاده خیلی وسیع یعنی بقدر يك میدانی دیده میشود که در طرف دست چپ آن معبد قدیم بسیار مشهور و پر هیبت (جامع ایاصوفیه) و طرف دست راست آن از بسی قهوه خانه ها و دکانها در زیر يك بيشه زار در ختهای بسیار خوش شکل (کستانه) تشکیل یافته موجود است . جبهه این جاده عظمیه را دایره (عدلیه) ، با شوکت و زینت معماری خود تزئین نموده است. عرابه ما از طرف دست راست دایره عدلیه در ما بین دایره بنای جامع مدخل دائره (موزه خانه همایون) یعنی آثار عتیقه خانه صحيفه ۲۷۷ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم آیا صوفیه و دایره عدلیه بر يك راه سر بالائی در میان دیوارهای سنگینی بسیار بلندی براه افتاد ، و در آنجا از يك دروازه رواق بلند خوش بستی که بر سر آن يك لوحه بسیار خوش خطی بريك لوحه سنگی حك شده و مطلا گردیده نصب است داخل گردید . و الحاصل ازین دروازه درامده و یکچند سرکها را دور کرده در پیش يك عمارت بسیار خوش ترکیب جسیمی که در يك باغچه بازیابی بر يك مو قع مرتفعی واقع بود توقف نموده سعید بیگ گفت : – این دایره موزه خانه همایونیست بفرمائید ! از عرا به بر آمده بر يك زينه بسیار عریض سنگی داخل بنا شدیم این بنا دایره های بسیاری دارد که قسم تحتانی آن برای لحد ها که یکی ازا نجمله لحد سکندر رومئی مشهور بود تخصیص شده بود . قسم فوقانی آن بر بسی دوایر منقسم بوده هر دایره برای دگر گونه آثار عتیقه تخصیص شده بود . آثار گرانبهای بسیار نادیده درین موزه خانه دیده شد که تفصیل همه آنها را بیان کردن يك جلد مستقلی میخواهد . در مقابل این بنا يك قصر بسیار عالی که به ( كوشك چيني ) معر و فست موجود بود . این كوشك مستقل يك آثار عتیقه ایست که همه در و دیوار و سقف آن از چینی کاشی کاری بسیار نفیسی مصنوعست . و الحاصل این سرای همایون ( طوپقپو ) را با موزه خانه و باغچه آن بیکساعت کامل دور و سیاحت کرده از هما نرا هیکه آمده بودیم پس برا مدیم . در پیش این دروازه يك چشمه بسیار لطیف و خوش نمای بسیار مزینی موجود بود که از سنگ مرمر بنا یافته و بصنعت فوق العاده سنگتراشی آرایش گرفته بود . اشعار آبدار ترکی از هر هر طرف بخط بسیار خوش صحیفه ۲۷۸ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم بر اطراف آن برسنگ حک شده بود از چند جاشیر دهنها در اطراف چشمه موجود بود مردمان آن اطراف کوزه و ظروف خود را ازان پر میکردند. یکی از خوبیها و زینتهای این شهر مینو بهر همین گونه چشمه هاست که در هر هر جا و هر هر محله از طرف سلاطین و از باب خیرات ساخته شده است. چشمه ها اکثرشان با زینت و رونق است. بعد از سیاحت موزه خانه و بر آمدن از (سرای طوپ قپو) بسیاحت جامع مشهور (آیاصوفیه) پرداختیم. به این جامع شریف از دروازه ئیکه بطرف مقابر سلاطین است داخل شدیم. درینجا پنج تربت بزرگ و بسیار با زینت موجود است. یکی ازین تربتها مدفن (سلطان سلیم ثانی) غفرالله له میباشد که حرم محترم شان (نوربا نو سلطان) و (٤٢) نفر از دختران و شهزاده گان شان، و شهزاده گان (سلطان مراد خان ثالث) دران مدفونست. دوم تربت خود سلطان مراد خان ثالث است که (٥٣) نفر از تعلقات شان دران مدفونست. سوم تربت (سلطان محمد خان ثالث) است که (٢٥) نفر از تعلقات شان دران مدفونست. چارم تربت (سلطان مصطفی خان اول) و (سلطان ابراهیم خان) است که (۱۳) نفر از متعلقات شان دران مدفونست. پنجم تربت چار شاهزاده ويك دختر (سلطان مراد خان ثالث) میباشد. زیارات مبارك سلاطین عظام را زیارت کرده از دروازۀ طرف قبله داخل جامعشریف شدیم. این جامع يك هیبت وعظمت بسیار بزرگی در دلهای بیننده گان خود القا میکند. صنعت معماری را يك هيكل مجسماً تشکیل میدهد. اگر قلم هر قدر در باب تصویر آن بکوشد (شنیده کی بود مانند دیده) گفته از تصویر آن عاجز میماند. باز هم تا بقدریکه ممکن صحیفه ۲۷۹ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم باشد تصویر آنرا در نظر قارئین کرام تجسم دادن وظیفه قلم است : دو جریب در دو جریب يك صحن مربع مستطیل ترکی تصور کنید که طرف جبهه یعنی سمت قبله آن به ارتفاع نیم متر بلندی و تقریباً ۲۰ متر عرض يك صفه مانند قوس نمایی بعمل آورده محراب در وسط آنست، در طرف دست راست محراب منبر بسیار بلند و مصنعی بر پاست . در مقابل منبر از صفه مذکور پایان يك محفل بسیار خوشنمای لطیف المنظری که بر ستو نهای مرمر بسیار سفید مجلایی بنایافته است موجود است . این محفل يك سدره ایست که تقریباً بقدر دو نیم متر بلند بر عمود های رخام بنا یافته . سطح مربع مستطیل این سدره که بمحراب بوضع افقی می افتد گنجایش نشستن بیست نفر را دارد سطح آن يك بامچه ایست که با قالینهای بسیار اعلای فاخری مفروش ، و اطراف آن نیز با کتاره سنگ مرمر مصنعی گرفته شده و بايك زينه بسیار لطیفی بر آن بر آمده میشود . درین محفل در روزهای جمعه جماعت تهلیل گویان و تکبیر خوانان می نشینند ، در طرف چپ محراب يك مقصوره بلند مدور قبه داری که به بسیار زینت ساخته شده که مخصوص نماز خواندن پادشاه است و آنرا ( محفل شاهانه ) میگویند و در هر جامع استانبول همچنین يكيك محفل موجود است . در اطراف این صحن که مذکور گردید رواقهای فیل پایه داری موجود است که ستو نهای فیل پایه های مذکور از عمودهای يك يكپاره سنگ سماق جوهر دار سرخ و سبز بسیار بلند برپا شده . دیوارهای رواقهای مذکور از تخته سنگهای بسیار عریض و دراز جوهر دار عجیبی تشکیل یافته که این تخته سنگها را سنگتراشان قابل پیش از نصب کردن در دیوار از میان بدو پاره اره کرده هر پاره آن را بمقابل همدیگر نشانده اند که موجها و خطهای صحیفه ۲۸۰ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد دوم سلیمانی مانند آن مانند سرلوحه های کتاب های طلاکاری قدیم موازی و محاذی نقشهای خلقتی بوجود آورده است . برین رواقهايك طبقۀ رواق های دیگر بالا برآمده که آن طبقه از صحن تقریباً سی چهل گز بلندتر است . ستونهای فیل پایه های این ر واقهای طبقۀ بالایی نیز ازهمان عمود های یکپارۀ سماقی ست ، ولی باریکتر از طبقۀ پایانی . بلندی این طبقه نیز کمتر ازده پانزده گز نیست . باذيك طبقۀ مدور دیگر هم هست که آن تنها یك برندهٔ کناره داردو ریست که از انجا گنبد برداشته شده . همۀ این صحن به این بزرگی بغیر از صفۀ قوسی جبهه و این رواقهای مذکورۀ اطراف دیگر همه گی در زیرهمین قبۀ جسیم و گنبد عظیم واقعشده است . اصل دروازۀ این جامع بزرگ در طرف مقابل و مواجهۀ محراب واقعشده است که عبارت از سه دروازۀ بزرگ است در یکجا هم یك دهلیز یعنی رهرو بسیار طولانی بزرگیست که از دو طرف راه دارد ، واول از خارج ازین دروازه ها داخل دهلیز و از دهلیز بداخل صحن بزرگ موصوفه درآمده میشود . زینه های طبقه های فوقانی نیز ازهمین دالان بالا میشود . اینراهم بگوئیم که همۀ این جامعشریف ، درموسم زمستان باقالینهای ایرانی وانادولی مفروش ، و در تابستان یك حصیر نازك باف یکپارۀ بسیار لطیف ونظیفی در آن کسترده شده میباشد . اول چیزیکه جلب نظر بینندگان را میکند وبيك هیبت خضوعانه در دلها می اندازد هشت لوحۀ مدور بسیار بزرگیست که در گوشه های دیوار طبقۀ بالایی نصب شده است . و دائراً مدار جامع را احاطه کرده است . قطر دایرهٔ هرلوحه بقدر دومتر بلکه بیشترمیباشد . متن هرلوحه سیاه ، و بخط بسیار جلی با آب طلا و خط ریحانی عربی اسم ذات فی صحیفه ۲۸۱ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم باریتعالی جل جلاله ، و اسم مبارك حضرت محمد صلی الله علیه و سلم، و اسمهای مبارك حضرت ابوبکر ، وعمر ، وعثمان ، وعلی ، وحسن ، و حسین رضی الله عنهم اجمعین نوشته شده است . و این لوحه ها در میان چوکاتهای بسیار عریض طلاکار گرفته شده در هشت گوشه جامع منصوبست. وقتیکه از دروازه بزرگ داخل صحن جامع میشود در دو طرف دروازه يك يك صفه بزرگی که بقدر دو دو فوت از صحن جامع بلند تر و از هر هر طرف با پنجره شبکه دار مصنع آهنین گرفته شده موجود است که این محل جماعت نسوان اسلامی میباشد . برای وضو دو عدد خم سنگی مرمر شفاف در دو طرف جامع در برابری صفه های صفهای نسوان بيك ترکیب زیبایی موضوعست . و وضع ساخت این خم های مرمر به سماوارهای بزرگ مسی مملکت ما که آنرا حمام نیز میگویند مشابهت بهم میرساند ولی این خم بزرگ نه دسته دارد و نه نوله . بلکه از یکپاره سنگست در اطراف این خم شیر دهنها دارد ، و دورادور این خم برای وضو گرفتن جاها دارد وجویچه سنگی دور خم آبهای که از شیر دهنها در وقت و ضو دران میریزد از سوراخهای مخصوصی که دارد از زیر بدر میرود . قندیلها و شمعدانهای پنجصد شعله بزرگ و لوحه های خوش خط آویخته شده ، ومحفلهاى سنگ مرمر و محراب و منبر ، ومقصوره های شاهی و همین دو خم آب ، وسنگهای عجیب و غریب دیوارها ، وعمودهای سنگ سماقی از زینتهای داخلی این جامع شریف شهیر است که نظیر ومثیل آنها در دیگر جاها خیلی کمتر دیده میشود . جامع ایاصوفیه در باب منظره خارجی خود نیز خیلی هیبت نماست . قبه بزرگ آن با قبه های کوچکتریکه رواقها را پوشیده است با شرفه های صحیفه ۲۸۲ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم نصف کره وی آن و چار منار بسیار عالی و بلند آن يك هیبت با ظرافت و عظمتی نشان میدهد . منظره خارجی جامع ایاصوفیا بعد از انکه از جامع مذکور بر امدیم حولی جامع که باسنگ فرش ويك شادروان بسیار عالی و بزرگ را حاوی بود ، ومكتب و کتبخانه صحیفه ۲۸۳ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم آنرا زیارت کردیم . کتبخانه آنرا از کتابهای قدیمه خوشخط و مطلا خیلی توانگر دیدیم . منظرۀ داخلی جامع ایاصوفیا تا به اینجا دیده گی خود را در باب جامع ایاصوفیه بقوۀ قلم تا یکدرجه تصویر کردیم حالا یکقدری از احوال تاریخیۀ بنای آن بنگاریم : صحیفه ۲۸۰ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد دوم این بنا در تاریخ (۳۲۰) میلادی از طرف (قسطنطین) بزرگ که اول نصرانی شده بود از چوب بصورت کلیسا بناشده بود و کلیسای مذ کور را (آیاصوفیا) که بمعنی (حکمت مقدسه) که یکی از صفات الله است نام نهاد. بعد ازان در زمان (آرقادیوس) کلیسای مذکور باشعلۀ حریق محو گردید ولی از طرف پسر او (تئودسیوس) سر از نو بصورت مکملتر ساخته شده است. باز در زمان (یوستنیانوس) يك اختلال بزرگی بوقوع آمده آیاصوفیه را نیز در ان اختلال آتش گرفت. اما بعد از تسکین یافتن اختلال (یوستنیانوس) برای تسلی دل اهالی که از اختلال ضرر دیده شده بودند مبلغهای بسیاری صرف کرده این معبد را از سنگ بهمین طرز بنایی که حالا موجود است انشا نمود. معمارهای آن دو نفر بودند. یکی عالم ریاضی مشهور (آنتیموس) ، و دیگری (ایسیدور) . آنتیموس این معبد را بطرز معبدهای قدیمه بنا نموده قبۀ آنرا بشكل نصف كره دائره وی ساخت ، و این قبه را بر چارکمر - يعنى ششك ايستاده کرده، در خارج هر يك ازین کمرها یعنى ششك، بشكل يك يك ربع كره يكيك نيم قبۀ دیگر نیز بنامود ، و به اینصورت معبد را بشكل چلیپای صلیب شکلی درا ورده بود که در انوقت کلیساها را به این شکل و صورت درا وردن در نصا را عادت و رواج داشت. باز در زمان (یوستنیانوس) يك زلزلۀ بسیار شدید و سختی بوقوع آمده قبۀ معبد مذکور خراب شد. اما در کم مدت باز از طرف برادر زادۀ معمار (ایسیدور) سر از نو بنا شده است که همین قبۀ که حالا مو جود است همان قبه است. این معمار قبه را دائره وی نی بلکه بشكل بيضوى بنامود . و برای متانت و محکمی آن این قبه را بر (۸) ستون صخره صحیفه ٢٨٥ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم سنگی که هريك به بلندئی (٤٥) قدم بود تکیه داده استوار نمود. فاصله ئيكه در مابین هرستون از دیگر ستون مانده بود بايكيك كمر یعنی ششك های قوسی متین و بلند سنگی ربط نمود. وبر سر این ششك ها دو را دور يك طبقه فراخ دیگری بنا نمود که آن طبقه در انوقت مخصوص برای زنان بود. بر سر این طبقه (۱۲) ستون سنگی دیگر رکنمود که از ستونهای پایانی کوچکتر بود. شش ستون از یکطرف وشش ستون از دیگر طرف که برین ستونها قبه های طبقه بالائی را تکیه داده استوار ساخت. معمار مذکور ازین دوازده ستون فکر تقلید دوازده برج فلك را تصور کرده بود. در داخل معبد برای گرفتن و محکم داشتن قبه بزرگ، وطبقه پایانی (٤٠) ستون بسیار بزرگ و بلندی موجود است که بر بالای آنها (٦٠) ستون دیگر است. در میان این ستونها (۸) ستون سماق سرخ بسیار بلند و کلفتی موجود است که از يك معبد بسیار بزرگی که در شهر (روما) برای عبادت شمس ساخته شده بود آورده شده است. و از معبد مشهور شهر قدیم (افس) که آنرا (ایاسلوخ) هم میگویند و آن معبد برای عبادت (قمر) ساخته شده بود و یکی از عجایب سبعه عالم بود (٦) عدد ستون بزرگ یشم سبز آورده شده است. و از مرمر بسیار سفید درخشان (٤) ستون موجود است. ستونهای دیگر آن از معبدهای (تروآ) و (آتنه) وغیره گرفته شده است. والحاصل این معبد به اینصورتی که نقل شد درسنه (٥٤٨) میلادی به اتمام رسیده است. در دیوارهای آن از صنعت حکاکی وسنگتراشی بسی تصویر ها وزینتها که همه آن عبارت از صورتهای ملائکه، وعزیز ها و بت وصنم بودند موجود بود و در ینوقت از انها اثری نیست زیرا بعد از انکه معبد مذکور بجامع تحویل یافت آن صورتها را برداشتند و یاستر صحیفه ٢٨٦ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم کردند که این ساده کشی آن يك لطافت و زینت دیگری بجامع مذکور بخشیده است . ایمپراطور ( یوستیانوس ) بنام حرمت نام ( صوفیا ) نام يك عزیزه که در روما ظهور یافته بود نام معبد مذکور را تبدیل نداده همچنان ( آیا صوفیه ) نام نهاد . درازئی این معبد از شرق بغرب ( ٢٦٩ ) ، وعرض آن از شمال بجنوب ( ٢٤٣ ) ، و بلندئی آن از زمین تا بوسط قبه بزرگ ( ١٨٨ ) قدم ــ یعنی فوت ــ است . این معبد که از سیزده و نیمعصر باینطرف بر پاست بار بار شکست خورده و سر از نو تعمیر و ترمیم شده است . در تاریخ ( ٨٥٧ ) هجری هنگامیکه ابو المغازی ( سلطان محمد خان ثانی ) ( استانبول ) را فتح کرد معبد مذکور را بجامع تحویل داده از انوقت تا به ایندم سجده گاه مؤمنین شده است . فاتح مشار الیه در جامع آیا صوفيه يك مناره خشت پخته بلندی علاوه نمود ، و يك مدرسه نیز در پهلوی آن بنا کرد . و بعضی اوقافی نیز برای آن تعیین فرمود . بعد ازان ( سلطان بایزید ولی ) يك مناره دیگر نیز بران علاوه ، ومدرسه را تو سیع . و بر اوقاف آن بیفزود . دو مناره دیگر آن را ( سلطان سلیم ثانی ) بوجود آورد . چار محفل مرمر . و دوخم وضوی سنگ مرمر که در درون جامع موجود است از طرف ( سلطان مراد ثالث ) ساخته شده است . کرسئی تدریس مرمر را ( سلطان مراد رابع ) ساخته و کتبخانه ومحفل همایون ، وشادروان ، ومكتب ، وعمارت بهمت شاهانه ( سلطان محمود اول ) بوجود آمده است . لوحه های خط جلی را خطاط مشهور ( ابراهیم ) افندی نوشته است . بعد از سیاحت جامع آیا صوفیه از حولیئی جامع مذکور بسوی جاده صحیفه ۲۸۷ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم بزرگ پیشگاه دائره جسیمه ( عدلیه ) برامدیم . عرابه ما در انجا ما را انتظار میکشید سعید بیگ گفت : – آیا جامع شریف را حضرت سردار پسندیدند ؟ حضرت پدر — الحق خیلی بنای عظیم و مبنای جسیم اسلام است . از خداوند قوت و شوکت دولت اسلام را روز افزون میخواهم . من — راستی که همچنین است خدا سلاطین اسلام را بیامرزد که چه قدر صاحب همت پادشاهان ذیشانی بودند . سعید بیگ — اگرچه این جامع از کلیسا بجامع تحویل یافته است ولی در استانبول از طرف خود سلاطین عظام عثمانیه جوامع بسیار عالی بنایافته که یکی همین جامع مقابل ماست که مناره های آن پدیدار است و بجامع ( سلطان احمد ) معروفست . هرگاه آرزو بفرمائید بيك چند دقیقه آنرا نیز سیاحت خواهید توانست . حضرت پدر — چرا آرزو نداریم بسم الله ! لهذا در عرابه نشسته بنا بر اشارت سعید بیگ جاده عریض مذکور را عرضا قطع کرده از ابتدای جاده ( دیوان یولی ) بر کنار ( باغچه ملت ) بمیدان بسیار وسیع و فراخی داخل شدیم که این میدان را (آت میدان) میگویند ، و وقایع تاریخیه بسیاری دارد . یکطرف میدان مذکور را سر تا سر دایره حوالئی جامع شریف ( سلطان احمد ) خان اول در بر گرفته ، جهت جبهه آنرا ( موزه خانه ینی چری ) و (مکتب صنایع ) ، و یکطرف آنرا ( دایره امانت ویرکو)، و (حبسخانه عمومی) و یکطرف آنرا جاده جسیم ( دیوان یولی ) ، و ( باغچه ملت ) در بر گرفته است . این میدان از طرف ( سبتیم ) نام امپراطور ساخته شده است . و صحیفه ۲۸۸ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم از طرف ( قسطنطین ) نام اینمرا طور بتقلید ( هیپودروم ) نام میدان مشهور یکه در ( روم است ) تزئین و توسیع یافته است . در اوایل بنای آن اطرافش همه باستونهای بلند سنگی و هیکلها و مجسمه های بدیعی مزین بود . بعد ازان از طرف اهل صلیب خراب گردید و اثری از ان چیزها باقی نماند . در وسط این میدان از آثار عتیقه قدیمه تنها يك عمود یکپاره سنگی که آنرا ( تئودوسیوس ) نام پادشاهی آورده رکز نموده است موجود میباشد . این عمود به (دیکیلی طاش) معروفست . بلندی این سنگ بقدر (۳۰) متر است چار رخ يك ستون منشوری الشکلیست که قاعده آن عریضتر و هرچه بالا شده رفته باریکنی اهرامئی پیدا کرده است . بر هر سطح هر رخ آن بخط (هیروغلیفی) که خط مصر قدیمست نوشته شده است . بر قاعده آن که بريك صفه سنگی مدوری نشسته تصاویر ( تئودوسیوس ) و رفقای او و بعضی خطهای لاتینی و یونانی نوشته و رسم شده است . دريك دایره دیگر کناره دار يك ستون مار پیچ مسی در برابری این ( دیکیلی طاش ) موضوعست که سر آن بریده است . در برابری آن يك ستون دیگری بتقلید (دیکیلی طاش) از سنگ بر پا شده است . که بدرازی ازان درازتر ولی از يك پاره سنگ نی بلکه از سنگ و چونه بطرز بنا برداشته شده است . این میدان هم در وقت قیصرهای روم و هم در زمان سلاطین عثمانیه با وقتهای بسیار نزديك برای تعلیم اسپ سواری مخصوص بود که در زمان روما ها آنرا از انسسب (هیپودروم) میگفتند . در زمان عثمانیها نیز همان عبار را عینا ترجمه کرده (آت میدان) یعنی میدان اسپ گفته اند. واقعه معلومه ئیکه در زمان ( سلطان محمود خان ثانی ) در باب لغو صحیفه ۲۸۹ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم و باطل ساختن صنف (ینی چری) بوقوع آمده نیز در همین میدان اجرا شده است . عرابه ما در پیش دروازه جامع شریف ( سلطان احمد ) توقف نمود از عرابه فرو آمده داخل حوالی جامع شدیم . حولی این جامع خیلی بزرگست وشش مناره های بسیار بلند و مصنعی را مالکست . ازيك زینه عریض مرمر بقدر شش پته بالا برآمده از يك دروازۀ بزرگی داخل صحن جامع شریف شدیم. در روشنی و نورانیت و صفای معنوی این جامع را بر جامع آیا صوفیه بلند تر یافتیم . محراب و منبر این جامع شریف نیز بازینت تر بود . چار عدد ستونهای فیل پایه مر مر بسیار سفید و مجلای رخدار مدور بس عظیم آن و بر پا بودن قبه بسیار بزرگ و جسیمی بر ان الحق که خیلی دلنشین و پر صنعت افتاده . والحاصل این جامع مذکور را که در خوبی و زیبایی بهترین جوامع پایتخت است بظرف یکچند دقیقه دور و سیر کرده ، وعمارت و مدرسة آنرا نیز تماشا کرده و يك فاتحه بر روح بانی آن ( سلطان احمد خان اول) خوانده بر آمدیم . بنابر اشارت سعید بیگ عرابه جی عرابه را یکسر بسوی جبهه میدان مذکور براند . و در انجا در پیش دروازه بسیار مزين يك عمارتی توقف ورزید . سعید بیگ گفت : - بفرمائید ! مجسمه خانه ینی چری نیز شایان سياحت يك چيزيست . از دروازۀ عمارت چون در امديم يك زينة جوره ئیکه یکی از سمت دست راست و یکی از سمت دست چپ بشکل قوسی بالابرآمده و در بالا هر دو در يك دهليز یکجاء میشود دیده شد که یکی برای بالا برامدن تماشائیان، و دیگرش برای فرو آمدن مخصوصست . مدخل هر زینه با چرخهای صحیفه ۲۹۰ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم دور کننده چوبی گرفته شده است . داخل شدن درین مجسمه خانه انسانرا چنان بخاطر میدهد که دو سه عصر پیشتر یعنی از حال بماضی رجعت کرده است . صحیفه ۲۹۱ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم مجسمه های عساکر بسیار جسور و عجیب مردمان ینی چری ، و افسران آنوقت ، و مأمورین كوچك و بزرگ دولتی و بسی وضعیتها و قیافهای آثار قدیمهٔ عثمانیه را از موم و مساله چنان شبیه و چنان مجسم بقد و قامت و جسامت طبیعی انسان ساخته اند و بالباسها و اسلحه و کلاهیکه در آنوقت برای هر صنف و هر کس معین و مقرر بود ملبس و مجهز داشته يك حصه از يك طرف داخل جامع نور لامع سلطان احمد صحیفه ۲۹۲ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم اند که بجز تکلم هیچ از انسان فرق نمیکند دالان بزرگ طولانی این مجسمه خانه و رهرو ، و اطراف زینه همه کی باهمچنین مجسمه های قیا فه های مختلفه قدیمه تزئین یافته . بعضی مجلسهای سیاست و مجازات آنو قتها، و بعضی مجلسهای بزم آنزمانها، و دیوان و دربار آن اعصار در نظر چنان تجسم مینماید که اگر در انباب آن يك محرر پنجاه صفحه بقلم تصویر نماید يك دیدن این مجسمه خانه واضحتر و علانیه تر آنرا در پیش چشم انسان جلوه میدهد . عکسی مجسمه های ساخته کی میباشد دالان مجسمه خانه پین جری : ـ آدمهایی که درین لوحه دیده میشود صحيفه ۲۹۳ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم والحاصل مجسمه خانه مذکوره را بيك نظر عبرت و حیرتی تماشا کرده از عمارت مذکور بر آمدیم. و در عرابه نشسته (ات میدان) را از جهت (حبسخانه عمومی) وبغل (باغچه ملت) مرور نموده از پیش روی دایره (ضبطیه) بر جاده بسیار بزرگ و وسیع (دیوان یولی) که از جاده های بسیار دراز و فراخ سمت استانبول شمرده میشود به تدویر چرخ عزیمت آغاز نهادیم. خط آهن تراموای نیز بريك طرف این جاده کشیده شده است. قالدیره های پیاده رو آن با سیمینت مفروش شده دو طرفه این جاده فراخ با عمارتها وخانه های عالی محاطست که طبقه آخرین آنها از دکانها و طعماخانه ها، وشربت وشيرنی فروشها و قهوه خانه وقرائتخانه ها مرکب است. عرابه ما تا بحد (تربه سلطان محمود خان ثانی) جاده مذکور را تعقیب کرده از انجا تربه مذکوره را بدست چپ گرفته بر جاده دلکشای (باب عالی) پویان گردید. این جاده نیز از جاده های بسیار معتبر و منتظم استانبولست. خانه ها و عمارتها وقصر های بسیار عالی اطراف آنرا تزئین نموده است. برین جاده بقد رصد قدم رفته بودیم که بنابر اشارت سعید بیگ عرابه مادر پیش يك بنای عالی ساده و بی ساختی توقف نمود. سعید بیگ گفت : - بفرمائید ! (دایره نظارت جلیله معارف) . حضرت پدرحقيقتاً در رهبری پیروی خضر را کرده اید بیگ افندی! سعید بیگ - تام بوقت وزمانش رسیدیم ، آیا همچنین نیست افندم. - بلی تام بوقت وزمانش . از عرابه برآمده در دروازۀ عمارت مذکور که بر جبهۀ آن بقلم جلی وبسیار خوشخط عبارۀ [دایره معارف] نوشته شده و در لوحه بزرگی صحيفه ٢٩٤ سیاحتنامهٔ سه قطعهٔ روی زمین جلد دوم آویخته شده بود درآمدیم . و برهبری مهماندار نزاکت شعار خود بر زینه بالا برآمده داخل دالان بزرگ انتظار دایرهٔ مذکور شدیم . سعید بیگ [ کارت ویزیت ] های ما را گرفته بیکی از آقایان ناظر پاشا نزدیک شده و کارت ویزیتها را داده و بگوشش چیزی گفت : بعد از دو دقیقه آقا بر آمده گفت : - بفرمائید ! اینرا هم بگوئیم که در استانبول نوکرها و پیشخدمتهای معتبر بزر گانرا آغا میگویند . آغا پردهٔ اوتاق ناظر پاشا را بالا کرده داخل اوتاق کردیدیم اوتاق تایکد رجه بزرگ بود . بزینت مفروش ، و خود پاشا در پیش يك ميز خانه دار بزرگی نشسته بود . از دیدن ما بر پاخواسته ، و «بفرمائید» گفته دو چوکئی که بمقابل میز گذاشته شده بود نشاندا ده امر به نشستن نمودناظر معارف جناب (منیف) پاشا ست كه يك پير مرد بسيار عالم و فاضل و كامل يك ذا تیست . از وزرای بسیار محترم و قديم دولت علية عثما نيست . ماموریتها و خدمات بسيار مهم و بزرگی دو لت خود را خدمتھا کرد. است چند بار در ایران و او روپا بخدمت سفارت مأمور گشته . رتبه شان وزیر است. دولتآب منیف پاشا ناظر معارف دولت علیهٔ عثمانیه صحيفه ٢٩٥ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم و بسی نشانهای بزرگ دولت خود را حامل میباشد . بزبانهای بسیاری عالم ومتکلم میباشند که از انجمله زبان فارسی را به بسیار خوبی و درستی تکلم میکنند . بعد از ایفای مراسم خوش آمدی و احوال پرسی جناب پاشا از احوال در جه معارف واصول تحصیل افغا نستان جویا شده پرسید : ـ آیا معارف افغانستان بچه درجه میباشد، و چگونه و چسان نظام دارد ؟ حضرت پدر ـ اگر مقصد جناب پاشا از در جه معارف آگاه ییها یاشنا سائیها که معنای جمع فارسی آنست باشد درجه شناسایی و آگاهی افغانستان نیز بدرجۀ دیگر افراد بنی بشر هست . مثلا تلخ و شیرین را بذایقه ، و سیاه وسفید را به باصره و صدای تیز و پست را بسامعه ، وبوی ها را به شامه ، و خشن ونرم را به لامسه از هم میشناسند . ولی از چگونه و چسان بودن نظام آن چیزی ندانستم که چه نظام را مراد میفرمایند . منیف پاشا ـ بلی راست فرمودید ، مقصد ماهم از معارف شنا سایی و آگاهیست . اما این شنا سایی و آگاهی برای نوع بنی بشر ـ علی الخصوص درین عصر و این زمان ـ از درجۀ حواس خمسۀ ظاهره ئی بلکه از خمسۀ باطنه نیز بالاتر برامده نظر به احتیا جات عالم تمدن ، بنی بشر را خیلی از خیلی بمعارف یعنی شناسایی و آگاهی محتاج بلکه ( مالا بدمنه ) نموده است . ترقی وتمدن هر قوم و هر ملت نسبت بدرجۀ بسیاری وکمی معارف شانست . لهذا از جناب شما پرسیدم که درجۀ معارف افغانستان بچه در جه است . وچون هیچ چیزی در کا ئنات بى يك نظام مخصوصی خلق نشده است از انرو هر دولت و حکومت برای افزون کردن وعام ساختن شناسائیها و آگاهی ها را در افراد مملکت خود شان يك نظام وقانونى وضع کرده، و برای اجرای آن نظام وقانون يك دایره بنام ( دائرۀ معارف ) صحيفه ٢٩٦ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم بنیاد داده، و برای اداره آن دایره يك وزیری بنام ( ناظر معارف ) تعیین نموده است . بناءً علیه از چگونگی نظام و قانون معارف افغانستان جویا شدم . حضرت پدر — این بیاناتی که جناب پاشا فرمودند در مملکت ماهنوز اینگونه افکار و تصورات در معرض تصور و تفکر جلوه ننموده خلقت و طبیعت هر انچه بخشیده همانست . ناظر پاشا — پس معلوم میشود که هنوز هيچ يك مكتبي به اصول جدید برای تحصیل علوم و فنون تأسیس نیافته باشد ؟ حضرت پدر — هزار افسوس که نی ! ولی امید است که بهمت باذ شاه غیور و هوشمند افغا نستان امیر ( عبدالرحمن ) خان چنانچه بسی آثار نافعه دیگر بر وی کار آمده این امر جلیل نیز ظهور و بنیاد گیرد . پاشا — اما درینوقت از همه چیز اقدم توسیع و تعمیم معارفست ، و بفكر من چنان میرسد که اگر در اول امر بقدر بیست تا بیست و پنجنفر شاگردان افغان در استانبول بیایند و در مکتبهای مختلف اینجا از هر فن داخل شوند و بعد از تحصیل، بعضی از انها برای آموختن فنون مختلفه به اوروپا فرستاده شده بعد از تکمیل و تحصیل به افغانستان برگردند آنوقت اصول وضع و بنیاد معارف در افغانستان کسب سهولت میکند ، زیرا تادانایان این امر از اولاد خود وطن بهم نرسد ، ونه بینند که چگونه بنیاد میبایست نهاد، کار پیش نمیرود. و اگر بنیاد معارف را مردمان اجنبی در وطن شما بنهند بدرد شما نخواهد خورد . زیرا او لا مصارف آن بسبب تنخواه های گزاف آن ها بیشتر میشود . ثانياً بنابر قول ( کس نه خارد پشت من جز ناخن انگشت من ) دیگر کسی بر شما چنان دل نمیسوزاند چنانچه خود شما بر خود دل بسوزانید . صحيفه ٢٩٧ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم بدر — درست فرمودید . ولی چون افغانستان هنوز يك دولت بسيار نویست از انرو تابحال در پی این افکارها و اینگونه تجددات خارقه نما نیفتاده اند . دولت علیه عثمانیه ششصد ساله يك دولت عظیمی ست که در نفس اوروپا افتاده اند . باز هم در ترقیات مدنیه نقصانهای خود را نسبت به اوروپا اعتراف میکنند . ما بیچاره ها که از استقلال سلطنت قومی خود ما هنوز يکنیم عصر کامل هم نشده، و همین مدت را نیز بهزار گونه اختلالات داخلی، و بلاهای مبرم خانه جنگی، و دوبار استیلای دولت اجنبی بسر آورده ایم و هنوز از ینسخنانی که جناب پاشا فرمودند من که هم از خاندان آن مملکتم و هم بسن شیخوخیت رسیده ام هیچ نشنیده ام چه جای که تصور کرده باشم . پاشا — راست است . شما هم حق داريد . زيرا اولا مملكت شما بيك خانه میماند که هیچ دریچه و روزنی بخارج نداشته باشد . ثانياً چون ... بدر — عفو بفرمائید پاشا ! معنی این دریچه و روزن را واضحتر بگوئید تا دانسته شویم . پاشا — هر مملکتی که در بحر مالك يك ساحل و بندری نباشد آن مملکت را اصطلاحاً خانه بی روزن میگویند. زیرا مقصد از در و روزن همین است که انسان خارج را به بیند، و با خارج گفت و شنید و رفت و آمد بتواند . بدر — اینهم از بلا های خانه جنگی و بی اتفاقی بود که پیش آمده و گرنه از سند و بلوچستان ماهم این دروازه و روزن را مالك بوديم . پاشا — حالا برای افغانستان از همه پیشتر سعی و کوشش در ترقی دادن معارف ضرور است . زیرا همين يك چاره نجات است و بس . والحاصل سخن را بعد ازین بر دیگر وادیها تبدیل داده و از همدردی اسلامی، وافسوس بعد ودوری و غیره بحث و بیان نموده و از همدیگر صحيفه ٢٩٨ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم وداع کرده از دایره معارف بر امدیم . سعید بیگ پرسید که : آیا از صحبت ناظر پاشا محظوظ شدید . پدر - چسان محظوظ نشدیم! از صحبت دانشمندان بهتر محظوظیتی نیست. سعید بیگ - حالا بباب عالی با جناب (خلیل رفعت) پاشا وزیر داخله ملاقات میفرمائید که آنهم از وزرای پیر با تدبیر دولت است . در آخر این مکالمه در پیش دروازۀ عرابه خود رسیده بودیم . در عرابه نشسته بسوی باب عالی روان شدیم . همین جاده راست بباب عالی میرود . و دیگر جاده ها نیز ازین جاده بزرگ به یمین و شمال کشیده شده است . سفارتخانه دولت ایران که يك عمارت بسیار بزرگ و باشکوهیست نیز در همین جاده وقریب به باب عالیست . و در مقابل آن یکدایره بزرگ دولتی دیگری نیز موجود بود . والحاصل عرابه ما از دروازۀ بزرگ پنجره آهنین پستی داخل حولی خارجئی عمارت جسیم با بعالی گردیده در پیش زینه سنگ مرمر سفید بما توقف نموده سه پته زینه بالا شده از میان يك پرده داخل عمارت شدیم. از دروازه که در امدیم خود را در يك رهرو بسیار فراخ و واسعی یافتیم که سطح آن با تخته بسیار مصفایی فرش شده ، وسقف بلند آن نیز از تخته های مسطح خوش ترکیبی زینت یافته بود . درازی این دهلیز تقریباً (٣٠) متر ، وعرض آن (١٥) متريك مربع مستطیلی بود . در طرف دست راست این دهلیز نزدیک دروازه که از ان داخل شدیم يك رهرو کم عرضتر دراز دیگری یکسو بطرف دست راست دراز شده رفته بود . بعد ازین مدخل دهلیز باز بطرف دست چپ يك دروازۀ آئینه دار بزرگی موجود بود كه يك زینه بزرگ چوبه بسوی پایان فرو می آمد. صحیفه ۲۹۹ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم بعد از دروازه این زینه باز بدست راست یك دهلیز طویل دیگر مانند دهلیز اولی یکسربسوی راست دراز شده رفته بود. بطرف دست چپ دهلیز بزرگ و وسیع مذکور دیگر دهلیز باز نشده بود که آنطرف مخصوص دایره صدارت بود. این بنای ( بابعالی ) بيك شكل و هیئت عجیبی افتاده، ازینطرف که ما آمده ایم آنرا باز مین سرك همواریافتیم. حالانکه در طرف دیگر بنای آنرا خیلی بلند واز سه طبقه مرکب مییابیم. و این از انست که بر سطح مایل يك تپه بنا یافته است. جاده ئیکه تا بدروازه پنجره آهنین بابعالی آمده بعد از انکه بدست چپ میل میکند يك سر نشیبی بسیاری پیدا میکند که تابه ( بندر سر که جی ) که ساحل بحر است همچنان مائلا امتداد میورزد. این بازار که بجاده بابعالی معروفست از بازارهای معتبر و مشهور شهر شمرده میشود. اکثر عمارتهای عالی این جاده از مطبعه ها و اداره خانه های اخبارها و آپارتیما نها تشکیل یافته ، دکانهای آن اکثر عبارت از کتبخانه های کتاب فروشی و قرا تخانه هاست. خود این سیاح عاجز دوسه باریکه پیش ازین به این شهر مینوچهر آمده ام از همه بازارها بیشتر همین بازار جاده بابعالی را پسندیده ام حتی در بارهائیکه تنها بوده ام اقامتگاه خود رانیز در اپار تماهای همین بازار، ویا اوتلهای همجوار انجا انتخاب کرده ام. و این حس از آرزو و هوس زیاده نسبت به دیدن کتابهای رنگین و مضامین شیرین که در پشت آئینه بزرگ جبهه های دکانهای کتاب فروشی این بازار بیکوضع و ترتیب دلنشینی چیده شده اند. حسن طبع ، و ظرافت تجلید و تصاویر ظریف آنها هوس کشان مطالعه آثار قلمیه ادبیه و فقیه را بزودی نمیگذارد که بی دیدن، و نظر کردن حتی یکدو عددی از آنها را خریدن بگذرد. صحیفه ٣٠٠ سیاحتنامهٔ سه قطعهٔ روی زمین جلد دوم والحاصل باز در بابعالی داخل شویم: برهنمایی سعید بیگ مهماندار خود در دهلیز دوم که بدست راست دراز شده رفته است داخل شدیم. این دهلیز بسیار دراز يك دهلیزیست که تا بسیار جاها دراز شده رفته است. طرف دست راست این دهلیز از قوسهای کتاره دار باز بسوی حولی طبقهٔ پایانی بنا ناظر است، وبا يك پل کتاره دار آئینه دار با دهلیز مقابل خود مربوط میباشد. طرف دست چپ دهلیز همه از دروازه های پرده دار اوتاقها و دالانهای دفاتر ودوایر دولتیست که برهر اوتاق لوحه های خط جلئی خوش خط صفت کار و وظایف آن اوتاق را نشان میدهد. از یکچند دروازه گذشته از يك دروازهٔ بزرگ (دوپله) داری داخل شدیم که برجبههٔ دروازه بخط جلی (مقام نظارت داخله) نوشته شده بود. آغایان ناظر پاشا برپاخواستند. سعید بیگ بيك دوکلمه ایشانرا از کیفیت آگاهی داده و آنها (بفرمائید) گفته دروازهٔ يك اوتاقی را که برای انتظار مخصوص بود باز کردند. اوتاق بکمال زینت و آراسته گی بود. یکی از آقایان کارت ویزیتها ما را بکمال آداب گرفته و در يك پتنوسی كوچك نقره یی گذاشته از اوتاق برآمد. بقدر ده دقیقه بر آرام چوکیهای دامسکوی ابریشمی راحت کرده بودیم که آقای مذکور آمده گفت: — بفرمائید جناب پاشا شمارا انتظار دارد. برخواسته درعقب آغاروان شدیم. ازيك دهلیزكوچك مفروشی گذشته از دروازهٔ يك دالان بسیار روشن و با زینتی در امدیم: دروسط دالان سه آرام چوكئی بسیاراعلایی گذاشته شده بود كه بریکی از آنهايك شخص محترم سفید ریش تنومندی نشسته بود كه جناب دولتآب خلیل رفعت پاشا وزیر داخله همين ذات بود، دو كرستی مقابل آن خالی بود كه برای صحیفه ۳۰۱ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم ما گذاشته شده بود . حضرت پاشا برپاخواسته و رسم خوش آمدی را ایفا نموده امر به نشستن نموده در مقابل شان نشستیم . پاشا گفت – انشاءالله استراحت دارید، شهر استانبولرا گردش کردید؟ حضرت پدر – از فیض انعام حضرت شاهانه کمال استراحت مادی و معنویرا نائل میباشیم، و چون توسط ذات عالی شما وسیلۀ توجهات جهاندار جات باد شاهی در حق ما شده از انرو و بصورت خصوصی از جناب شما تشکر میکنیم . پاشا – منهم تشکر میکنم که اینو سیله باشمايك وسیلهٔ محبتی شد . بعد از ینمحاوره قهوه و سیگاره اکرام فرمودند . پاشا -- از قرار مسموعات چنان معلوم میشود که در افغانستان بسایهٔ همت پادشاه غیور و جسور آن امیر ( عبد الرحمن ) خان روز بروزتر قیات دیده میشود که ازین مسئله ما را سرور زیادی حاصل میشود . زیرا ترقی و قوت افغانستارا برای خود از بسی سببها فوائد و منافع بزرگی میشماریم . حضرت پدر – درین هیچ شبهه نیست ! افغانستان چون برا در كوچك عثمانیست البته كه يك برادر بزرگ به خوبی و ترقی برادر كوچك خود مسرور میشود، و از و استفاده میکند، و اگر لاسمح الله بعکس آن باشد البته که بعکس آن نتیجه خواهد بخشید . پاشا – غیر ازین اخوت دینی منافع مادئی سیاسی نیز همچنین اقتضا میکند . چونکه اگر دولت افغانستان در آسیای وسطا ترقی کند و قوت بگیرد رقیبهای شرقی و شمالی آن آزادانه در انسر زمینها حرکت کرده نمیتوانند، و ماهم از آنچنان پولیتکه استفاده خوبی میکنیم . حضرت پدر نیز جواب مناسبی عطا نموده بنا برینکه از کارشان مانع نیایند صحيفه ۳۰۲ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم عرض تشکرات کرده رخصت طلبیدند. جناب پاشا نیز بسیار به نزاکت یکدو قدم مشایعت کرده وداع نمودیم. از دالان برامده بر راهیکه آمده بودیم واپس به پیش عرابه خود آمدیم . سعید بیگ گفت: — پاشایانی را که دیروز آرزوی زیارت آنها را بیان فرموده بودید آیا همینها بود که زیارت شد یا دیگری هم هست؟ حضرت پدر — بلی همین بود با دیگر کس معارفه ندارم. منیف پاشا چون از سفر سابق با او معارفه داشتم و با ما يك خط آشنایی داشت ملاقات خود را با ایشان ضروری میدانستم، خلیل رفعت پاشا چون بسبب توصیه نامه والی ما عثمان پاشا با هم پره زانته شدیم و واسطه عرض ما بحضور شاهانه شده اند برای ایفای تشکر زیارت شانرا لازم میدانستم ، و بهمین قدر صحبت مختصر وظیفه خود را ایفا نمودم. سعید بیگ — بسیار انسا نیت فرمودید . زیرا امروز روز مجلس خاص و کلاست و وقت اجتماع مجلس نزديك شده بود همینقدر صحبت کافی بود . بنده — حالا خط حرکت سیاحت ما بر کدام راه دوام خواهد نمود؟ حضرت پدر — ما در ینباب وظیفه قومانده را به سعید بیگ فرزند خود حواله کرده ایم. سعید بیگ — چون چنینست حالا از نجا تا بسفارتخانه ایران همین جاده آمده کشی خود را می پیمائیم . از پیش سفارتخانه جاده دست راست را گرفته در پیش جامع ( نور عثمانی ) از عرابه فرومی آئیم. عرابه جی را تنبیه میکنیم که عرابه را در پیش جامع ( بایزید ) برده انتظار بکشد . خود ما جامع را زیارت کرده در ( چارسوی کبیر ) در امده بازار را تماشا میکنیم و از انطرف بازار برامده در جامع شریف ( سلطان بایزید ) نماز صحیفه ۳۰۳ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد دوم ظهر را ادا میکنیم ، بعد ازان ..... حضرت پدر – بسیار خوب ، بسیار خوب ! همین خوب خط حرکتست . بسم الله ! در عرابه نشسته عرابه براه افتاد . و بر راهیکه سعید بیگ عرابه چی را فهمانیده بود در پیش دروازۀ جامع شریف نور عثمانی توقف ورزید . از عرابه فرامده داخل حولی جامع گردیدیم . حولی مذکور واسع و بزرگ يك حولی بوديك دروازۀ دیگر در مقابل همین دروازه ئیکه ازان داخل شده ایم بمقابل دروازه ( چارسوی کبیر ) باز میشود . این دو در وازه را يك سرك با سنگ فرش شدۀ مربوط نموده . بنای جامع در طرف دست راست سرك و بدروازۀ طرف بازار نزدیکتر واقع شده . بر زینه های بسیار عریض مرمر سه طرفه بقدر هشت ده پته بالا برآمده از دروازه های سه عددۀ پرده دار بداخل جامع شریف شدیم . خیلی با زینت و پر انوار و با صفا يك جامعی بود . اینرا هم بگوئیم که طرز بناهای جوامع استانبول همه بريك اصول معماری ، ويك طرز سنگ کاری بنا یافته که استاد کار همه همان آیا صوفیه است . قبۀ بسیار بزرگ و بلند ، و مناره های عالی شوخ و شنگ آن محراب و منبر و رواق و عمود های جامع مذکور بنهایت زیبائی بود . بانی این جامع شریف دلگشای باصفا ( سلطان عثمانخان ثالث ) میباشد که با مدرسه ، و کتابخانه ، و عمارتخانۀ آن در سنۀ ( ١١٦٩ ) عمارت کرده است . چون بوقت نماز ظهر چیزی باقی نمانده بود حضرت پدر ادای صلوۀ ظهر را در همین جامع مبارك ( نور عثمانی ) آرزو فرمودند . در مابین محراب و منبر در سر صف اول حضرت پدر رو بقبله نشسته به اوراد وظایف خود شان مشغول شدند . ما و سعید بیگ در پیش شیر صحیفه ٣٠٤ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم دهنهای اطراف جامع یکیک وضوی چار اندامی گرفته در صف جا گرفتیم که نماز خوانان نیز یگان یگان آمده صفها را پر میساختند و کسانیکه بتلاوت قرآن کریم شوق میداشتند در پیش رحله های بزرگ بسیار اعلایی که قرآنهای کریم بزرگ بزرگ قلمی بر انها نهاده شده بود و در پیش دیوار مقابل صف اول از سر تاسر گذاشته شده بود نزدیک شده تلاوت میکردند . و بر محفلهای بلند گروه تهلیل و تکبیر خوانان جایگیر شده یک حافظ بسیار خوش آوازی بصدای بسیار بلند قرائت قرآن کریم را مینمود . بقدر پانزده دقیقه به استماع کلام شریف بسر آورده بودیم که از منا ره های بلند گلبانگ های آذان محمدی برخواسته و هر کس وضع آداب دوزانو نشستن را گرفته و صفها ترتیب یافته منتظر ادای صلوة شدند . بعد از اتمام یافتن آذان یک مهلل بر پاخواسته ببانگ بلند ( صلوة سنت رسول الله ) گفته و همه مردمان بر پا خواسته بصلوة مشغول شدند . وظیفه تهلیل خوانان و تکبیر خوانان بعد از اتمام نماز آغاز میکند . چونکه یکی از انها سوره فاتحه شریفه ، و دیگری بعد از تمام شدن فاتحه آن دیگر ، سوره آیت کرسی . و دیگری سه بار سوره اخلاص شریف ، و دیگری سی و یکبار سبحان الله و دیگری سی و یکبار (الحمدلله) و دیگری سی و یکبار ( الله اکبر ) را بجهر و آواز خوش میخوانند . و بعد ازان درود شریف را نیز گفته امام بدعا شروع میکند . و این مهللان بصوت بلند، و آواز خوش آمین آمین یارب العالمین . یا ا للهنا يارجانا ياامان الخايفين آمین میگویند . والحاصل بعد از ادای نماز پر نیاز عبادت خلاق بی نیاز از جامع روحا نیت دمساز برآمده بسیر و تماشای بازار غریب و عجیب سر پوشیده مسمی به ( چارسوی کبیر ) آغاز نهادیم . از دروازه حولی جامع برآمده و يك صحیفه ۳۰۵ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم کوچه تنگ کم عرض سر نشیبی را که از طرف محله های بالائی (چنبر لی طاش) و غیره یکسر بسوی بازار بزرگ و دراز مسمی به (محمد پاشا چار شیسی) فرو آمده رفته است عرضاً قطع کرده به درو ازۀ بازار چار سوی کبیر داخل شدیم. این بازار صحيحاً يك عجیب بازاریست که ببازارهای سرباز اوروپی ساخت منظرۀ يك حصه بازار سر پوشیدۀ استانبول مسمی به (چار سوی کبیر) صحیفه ٣٠٦ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم نمیاند . این بازار همه بر قوسها و کمرهای فیل پایه دار سنگی در زیر قبه ها بنایافته . و یک دائره بسیار بزرگی را در بر گرفته ، و از هر هر سمت با چند چند دروازه بسیار محکم و متین بخارج ارتباط دارد . ازین دروازه که ما داخل شدیم تا بدروازه ئیکه بطرف جامع (سلطان بایزید) میبراید یک بازار راست و مستقیمی که تقریباً هفتصد هشتصد متر طول وده پانزده متر عرض دارد دراز شده رفته است که سر آن باقبه ها پوشیده شده ، و دو طرف آن بافیل پایه ها و قوسها مزین شده است . پیش روی دکانهاو در دو طرفه جاده بازار پیاده رو های سیمینت فرش شده بسیار عریض ممدود شده ، دکانهای این بازار بسیار بازینت و آرا ستگیست . جبهه ها و دروازه های دکانها با آئینه های بزرگ مصفابو شیده شده. دکانها از قماش فروشی، و جواهری و بلور و چینی فروشی، و اشیای نفیسه ، وغیره میباشد . و در هر هر جای بازار یگان چشمه آب هم موجود است . ازین بازار مستقیم بسوی دست راست شش بازار دیگر مانند همین بازار دراز شده رفته که این بازار ها باز بيك بازار مستقیم دیگر منتهی شده میباشد . در حد وسط همه این بازارها که از هر هر طرف آمده یک چار سوی بسیار وسیع و مهیبی موجود است که در زير يك قبه عالی پوشیده شده و از چار طرف بچار دروازه دران درامده میشود . این دروازه ها را در شبها میبندند و از طرف پولیس و دیدبانها در زیر محافظه و نگهبانی گرفته میشوند . این چارسورا ( بدستان ) نیز میگویند که مخفف (بده و بستان) اگر باشد رواست. زیرا درینجا اکثر بیع و شراو خرید و فروخت وداد وستد بر ( مزاد ) يعنى ( لیلام ) منحصر است . جواهر وزرودینار صرافی درینجا بسیار تا و بالا میشود. آثار عتیقه و کتابهای قلمی نفیسه قدیمه صحيفه ۳۰۷ سیاحتنامهٔ سه قطعهٔ روی زمین جلد دوم وشالها و قالينهای کهنه و انواع تحف و تحایف درین ( بدستان ) بطريق لیلام خرید و فروش میشود . و الحاصل بر بازار مستقیم مذکور از طرف جامع ( نور عثمانی ) درا مده و دکانهای اطراف را تماشا کرده براه افتادیم . درین بازارها به واسپ و غیره حیوانات داخل نمیشوند . بازار را چیزیکه زیاده ترو نق وزینت داده بود هما نا چادرها و سایبان های لطیف رنگارنگ خاتونهای تدز و خرام خوش اندام استانبولی نژاد ترکی نهاد بود که برای خریدو فروخت مال و اسباب دکانهای جواهر فروشی و قماش فروشی ، والبسه دوزی و غیره را پر و مالامال داشته بود . اینراهم بگوئیم که خواه در استا نبول و خواه در دیگر بلاد متمدنه بسببیکه نوع رجال بکار های صنعت و تجارت ، و مأموریت وغیره مشغول اند برای خدمت خریداری البسه و غیره حوائج ضروریهٔ طایفهٔ نسوان بیکار نمیباشند ، و هم در ینباب خود زنان در حسن انتخاب لوازمات پوشاك و حوائج بيتیهٔ خودشان آگاه تر و داناتر میباشند لهذا در دکانهای اسباب زنانه این گروه پر شکوه يك انبو هی بهمرسانیده بودند . چادريهای زنان استانبول حقيقتاً يك لطافت و نزاکت دلکشی دارد . بهترین قماشهای ابریشمی از نوع اطلس و توار وخار او غیره مخصوص چادری ها میباشد که از ین قماشهابيك برش ومو دۀ مخصوصی آنرا میسازند ، وازفرق سر تا به پاشنهٔ پا بلکه در از تر با آن خود را میپوشند ، و کمر آن بايك كمربند قماش خود چادری تنگ بسته شده ، وازان سبب شکنهای بسیار لطیفی در دامن طاوس مانند آن پیدا گشته ، چادری را باسنجا قهای قیمتبهایی بر فرق سر ربط داده ، واز زیر چادری یك روبند ابریشمئی سیاه بسیار نازك بافی بر رو آویخته و دوطرف چادری را از دو طرف بناگوش در زیر زنخ باسنجاق یعنی بنهای صحيفه ۳۰۸ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلد دوم ظريفی ربط داده ، وازدوشانه دوبال بالارين مانند بسيار خوش برشی يك منظره از عورته های عثمانیها در اسلام استامبول و چادرهای شان صحیفه ۳۰۹ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم از چادری آویخته شده میباشد . اکثر شوخ مشربان شان چتری برك دار خود شانرا و بوت های بلند خود شانرا نیز از قماش چادری خود میسازند. يك نوع چادری دیگری هم برای زنان لطافت نشان استانبول موجود است که آرایش و پیرایش آن خیلی دلرباتر است و آن مانند يك بالاپوش بسیار خوش برش و در از پست که همه حسن ولطافت اندام شانرا در نظر مشتاقان بدایع عرض میکند ، و از کاج های بسیار نازك و اعلای قیمت دارسفید بشکل يك عمامه بسیار ظریفی سر و گردن و روی خود شان را به آن پیچانیده تنها دو چشم شوخ جانشکار شان پدیدار است . الحق که منظره لطیفه رنگهای ظریفه و صدای فش فش خرامهای تذرویه ، و روایح عطریات نظیفه این اجسام لطیفه حواس خمسه بدایع پرستان ارباب معانی طبیعت را در سمای خیالات عوالم علویه در طیران و جولان می آورد . !!! در آخر بازار رسیده بودیم . در طرف دست راست خود يك دكان تر و تازه شاداب شربت . واسکریم ، و فرنی فروشی بنظر برخورد . حضرت پدر سعید بیگ را خطاب نموده فرمودند : - بیگ افندی ! اگر یکقدری درین دکان استراحت کنیم ، و يك شربتی بنوشیم آیا عیبی داشته خواهد بود ؟ سعید بیگ — های های افندم ! بفرمائید عین صوابست . من — حقیقتاً که بسیار مناسب است . زیرا اگر راست بگویم بعد ازین همه جولان معده ها را نيز بيك فرنی سینه مرغ احتیاج پیدا شده است. رأیها قرار گرفته از دروازه بلورین دکان داخل شدیم بر کوچهای مخملین عنابی بسیار ظریفی نشستیم . میزهای گردسنگ سماقی در پیش هر یکی از ما موضوع بود . يكيك صحن فرنی سینه مرغ ويكيك اسكريم صحیفه ۳۱۰ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد دوم قماق، ويكيك شربت آلو بالو خورده و بقدر پانزده دقیقه در انجا آرام کرده باز بجولان آغاز نهادیم . از دروازۀ بازار بزرگ سر پوشیده برامده ببازار تنگ صحافان و حکاکان داخل شدیم، دکانهای این بازار همه از کتاب فروشی، و حکا کشی مهر کنی تشکیل یافته است . درین دکانها کتابهای علمی فنی ادبی و رومان و غیره از مطبوعات قدیمه و جدیده هم بقیمت ارزانتر وهم بهر حال پیدا میشود ۵ کتابهای بسیاری را ازین بازار در اسفار سابقه بدست آورده ام . بعد از انکه ازین بازار برامدیم خودمانرا در يك ميدان واسع وفرا خی یافتیم که در مقابل جبهۀ این میدان دایرهٔ (باب والای سر عسکری) و ( قله ) یعنی برج مناره مانند بسیار بلند آن ، و در عقب آن بنای بسیار پرشکوه دایرهٔ ( نظارت جلیلهٔ مالیه ) و در طرف دست راست آن جامع نورلامع (سلطان بایزید) بکمال رونق و شکوه واقعشده ، و نیز(کتبخانهٔ عسکری ) در نزديك مدخل بازار صحافان مبنی میباشد . سعید بیگ گفت : ـ هرگاه آرزو بفرمایند اول (کتبخانهٔ عسکری) را سیاحت کنند! حضرت پدر ـ بسیار مبارکست . بر سر جبهۀ دروازۀ عمارت بخط جلی عبارۀ ( کتبخانۀ عسکری ) را بيك لوحۀ بزرکی نوشته آویخته بودند . این عمارت بازمین برابر بنا یافته است . از دروازه ۵ داخل شديم يك دهليز کوچکی را گذشته در دالان بزرك کتبخانه در امدیم . این دالانرا بنهایت زینت و آراستگی یافتیم میزهای بسیار اعلا و درازی سر تا سر از هر هر طرف گذاشته شده بود سقف دالان مذکور بسیار بلند ، و دیوارهای آن همه با الماریهای بلورین صحیفه ۳۱۱ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم هشت نه طبقه تزئین یافته بود که این الماریها پر از کتاب بود . تقریباً از (۱۵) هزار کتاب بیشتر درین کتابخانه موجود بود . جلدهای کتابها بنهایت زینت و چیدن آنها بکمال انتظام بود. کتابها اکثر قلمی وجدول طلا به او صول قدیم بود . ارباب مطالعه ئیکه درین کتابخانه می آیند کتابی که را آرزو داشته باشند از مأمورین کتا بخانه خواسته ودر پیش میز نشسته مطالعه میکنند. حتی استنساخ نیز میتوانند ؛ ولی بر او دن کتابرا از کتابخانه ممنوعست. در اثنائیکه در پیش الماریها گردش کرده و نامهای کتابها را از پشت آن ها میخواندم نظرم بر يك کتاب ذی حجمی فتاد که پ پشت آن (تحریر اقلیدس) نوشته شده بود از کتابدار دیدن آنرا آرزو کردم. واو بکمال تواضع کتابر ابر آورده بر میزی که نزديك همان الماری بود گذشت . کتاب بخط نستعلیق خیلی خوش خط نوشته شده بود تذهیب و جدول و کاغذ آن خیلی خوب بود همه اشکال هند سئی آن با آب طلا کشیده شده بود کتابرا بيك نظر سطحی دیده از کتابخانه برامدیم . بعد از سیا حت کتبخانه در جامع شریف (بایزید) آمدیم . حواشی جامع شریف وحجره های اطراف آن ، وشادروان وسط آنرا دیده داخل دروازه بزرگ جامع شدیم . این جامع نیز عیناً مانند دیگر جامع هائی که دیده بودیم بهمان طرز عمارت وبناساخته شده بود . مدرسه وکتبخانه آن خیلی منتظم و بزرگ بود و روحانیت زیادی را این جامع مالك بود نماز عصر را درین جامع ادا کرده برامدیم، و در عرابه خود نشسته یکسر بسوی دروازۀ دایرهٔ ( باب والای سر عسکری ) روانه شدیم . ازيك دروازه بزرگ سنگ کاری که بشکل قوسهای طاقهای ظفر بنا یافته ، وبکمال زینت وحسن صورت ساخته شده بود داخل يك ميدان صحیفه ٣١٢ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد دوم بسیار وسیع و فراخی شدیم که تخمیناً پنصد متر مربع میآمد . در وسط این میدان يك عمارت بسیار بزرگ و جسیم چار طبقۀ دروازۀ باب والای سرعسکری خوش صورتی موجود بود که این بنا برای مقام سرعسکر پاشا و دفاتر جسیمۀ امورات نظارت حربیه تخصیص شده است . وضعیت این بنا و خوبی دروازه ها و پنجره ها ومتانت وصلابت آن در دلها يك شكوهی می اندازد . در اطراف آن چونیهای عساکر ظفر مأثر دولتی موجود است . ميدان برای تعلیم و قواعد آنها يك زمین خوشی تشکیل داده . درین میدان از چار طرف مچار دروازه داخل میشود که بهترین و مکلفترین در وازه ها همین دروازه ایست که ازان داخل شده ایم . دورادور این میدان با دیوار سنگی پستی محاط است که طول این دیوار سنگى بقدر يك قد آدم، و برسر آن ديوار يك كتارۀ آهنین بسیار متین و خوبی کشیده شده است كه در هر هر جا فانوسهای مزین كاز هوا نيز كتاره مذکوره را زینت و رو نق دیگری بخشیده است . در طرف دست راست همین عمارت و قریب بدر وازه ئیکه بسوی بازار ( مرجان یوقوشی ) میبراید قلهٔ بسیار بلند و عالى متاره آسایی بنا شده است که آنرا ( یانغين قله سی ) میخوانند . يانغين به ترکی حریق یعنی سوختن را میگویند . وظیفه یگانه این قله خبر دادن حریقست زیرا بر طبقه بالای این قله که بیشتر از صد متر بلندی دارد دیده بانهای مخصوصی بخدمت پاسبانی مامور است که از انجاهمه اطراف و جوانب شهر را در زیر نظارت و دیده بانی گرفته در هر جائیکه آثار حریق را مشاهده کنند هماندم بواسطه بيرقهای مختلفه که مانند بيرقهای اشارت کشتیها بران افرا شته شده است بجاهای معلومه خبر میدهند ، و از جاهای معین طوپ ها انداخته شده در آن واحد همۀ شهر از کیفیت آتش زده گی آگاه میشوند در شبها بعوض بيرق چراغ های رنگه بوضعیتهای مختلفه استعمال میشود. اکثر خانه های استانبول چون از چوب است حريقهای بسیار خانمانسوز مدهشی بوقوع آمده و میآید . باربار ها حریقهاییکه محله ها محله ها را با خانه ها ودکانها ومسجد ومكتب وحمام وغيره يكجاپاك سوخته صحیفه ٣١٤ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم و با خاك یکسان نموده است بوقوع آمده و میآید از انرو تدابیر شایسته بقدر ممکن دربارۀ اطفای حریق از طرف پولیس و حکومت شهر اتخاذ شده است که از انجمله همین قلۀ بایزید و قلۀ غلطه چنانچه برای دیده بانی و خبر منظره قله و دایره نظارت جلیله حربیه در باب والای سرعسکری صحیفه ۳۱۵ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم دادن حریق بکار داشته شده است، همچنان در هر محله و هر بندر بمبه های متعدد نیز گذاشته شده است. و نیز در هر کوچه و هر محله پاسبانهای مخصوصی که آنرا (بکجی) میگویند موجود اندکه وظیفه این بکجیها همین است که هم خانه و دکانها را در شبها پاسبانی کنند و هم بمجرد وقوع حریق به آواز بلند و مهیبی (یا نغین وار) یعنی (سوختن هست) گفته فریاد برمیدارند که صدای بکجی این محله را در هماندم بکجی محله دیگر شنیده او نیز همانصدای مهیب بلند را بر میکشد و نام محله و کوچه را نیز علاوه میکند. پس به اینصورت در ظرف یکچند دقیقه همه شهر از وقوع حریق آگاه میشوند. و از تانه بتانه خبر رسیده در آن واحد بمبه های اطراف و جوانب بيك سرعت بسیار سریعی به آنطرف هجوم مینماید. بمبه را به ترکی استانبول (طو لومبه)، و خدمه و عمله آنرا (طولومبه جی) میگویند. این گروه طو لومبه جی در حمل و نقل و استعمال طولومبه آنقدر مهارت و سرعت بکار میبرند که شایان حیرت دیده میشود. ولی بسیار اوباش و خاش يك گروهی هستند. غیر ازینها بلوکهای عساکر اطفائیه نیز برای خاموش ساختن آتش تشکیل یافته در امر حریق همتها میورزند. والحاصل قله بلند بسیار خوشنمای این دایره را از بيرون يك تماشايي کرده عرابه ما از دروازه که بسوی بازار بزرگ سگري و سیم دوزی میبرامد برامد، و بازار مذکور را مائلا بعرض طی کرده بر جاده سر نشیب (مرجان یوقوشی) به تدویر چرخ عزیمت آغاز کردیم. سعید بیگ گفت : – سیاحت امروزی خود را بهمینقدر کافی می بینم. اگر آرزو بفر مایید حالا بسوی اقامتگاه خود برگردیم. حضرت پدر – هر انچه رهبری شما حکم کند بلا تردد ما آنرا قبول داریم. صحیفه ٣١٦ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم من ــ سیاحت امروزیه ماالحق بکمال لطافت درگذشت حالا اگر بسوی جای روانه شویم باغروب یکجا خواهیم رسید آیاهمچنین نیست بیگ افندی ؟ سعیدبیگ ــ بلی همچنین است ! حضرت پدر ــ چون چنین است عرابه را بسوی مهمانخانه همایونی برفتن امر کنید . سعید بیگ عرابه جی را بعضی تعلیماتی داده عرابه بسرعت به تکاپو آغازنهاد . از جادهٔ سرنشیب مرجان یوقوشی برجسرفرو آمده و از راه غلطه و بیگ اوغلی به نشانطاش در مهمانخانه خود داخل شدیم . وسرراست بدالان بجماعت نماز شام را خوانده بر سفرهٔ طعام جمع آمدیم، و به بشاشت وسرور تمام طعام را به انجام رسانیدیم . سعید بیگ گفت : ــ انشاءالله حضرت سردار را ازین سیاحت امروزی زحمت وتعبی حاصل نشده باشد ؟ حضرت پدر ــ بالعکس خیلی سرور وصفا گرفتیم . علی الخصوص. از دیدن جوامع مذکوره ومحلات عالیه ، وملاقات وزرای معظمه نشاط بی اندازهٔ حاصل آمد . ذاتاً چون در استانبول بسیار ماندنی نیستیم همینقدر سیاحت وزیارت ضرور بود . سعیدبیگ ــ اوه ! اینقدر استعجال مفرمائید . استانبول ماهنوز بسیار جاهای شایان دیدن دارد . فرداچون روز جمعه است اگر امر بفرمائید يك جولان بسیار واسع خوبی اجرا میکنیم ، وزیارت حضرت ( ابو ایوب انصاری ) رضی الله عنه را کرده ازراه وادیی لطیفهٔ ( کاغذخانه ) به ( شیشلی ) بالا برآمده بمهمانخانه می آئیم . صحیفه ۳۱۷ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم بنده — حقیقتاً که این دایرهٔ سیاحت هم خیلی واسع و هم خیلی روح نوازيك سياحتيست . اما پلان ونقشهٔ این سیاحت را ایا در تصور خود چسان کشیده اید بیگ افندی ؟ سعید بیگ — افندم ! اگر برای من باشد پلان این سیاحت را به اینصورت رسم میکنم : از پنجا با عرابهٔ خودمان به بشکطاش فرومی آئیم . از انجا عرابه را تنبیه میکنیم که به آهستگی و مدارا از راه شیشلی بدرهٔ کاغذ خانه فرو آرد و در انجا مارا انتظار کشد . خود ما در تراموای نشسته به غلطه فرو می آئیم ، و از سر جسر در واپور نشسته به اسکلهٔ ایوب میبرائیم ، صلوة جمعه را در انجا ادا کرده وزیارت برفوضات آن صحابهٔ بزرگوار را کرده باز در اسکله می آئیم ، وازانجا يك قايق بسیار خوبی گرفته به نهر کاغذ خانه میدرائیم و ازمیان تپه های زمرد آسا و چمنهای لطافت ادا تا بجائیکه نهر مساعد است باقایق درانرفته از انجا با عرابهٔ خود برتپهٔ شیشلی برامده در پنجا می آئیم چسان خوش تان آمدبیگ افندی ؟ بنده — بسیار خوب بسیار اعلا! اما كباب مشهور ایوب را فراموش کردید ، طعام چاشت را اگر بران حصر نمائیم بد نخواهد بود ! سعیدبیگ — های های افندم ! كباب حلبی ساخت ماست دار ایوب چیزی نیست که فراموش شدنی باشد . اما چون کبا بخانه های آنجا مانند دیگر طعامخانه ها انتظامی ندارد از انرو نگفتم . حضرت پدر — تا توانی سعی کن در باب آش کاسه گر چینی نباشد گو مباش والحاصل بر همین صورت بسیاحت فردا قرار داده شده حضرت پدر از مایان وداع فرموده به اوتاق خود داخل شدند . سعید بیگ گفت : — خوب بیگ افندی شما چه خیال دارید ؟ صحیفه ۳۱۸ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد دوم گفتم - مقصد جناب چیست؟ گفت - مقصدم این است که اگر جناب شما نیز خیال راحت و آرام را دارید ، من از خدمت شما رخصت شده میروم ، و اگر نشستن آرزو دارید در دالان رفته با هم می نشینیم . گفتم - اگر بروید آیا بخانه خواهید رفت ؟ گفت - نی بخانه نمیروم ، در ( توقا تلیان ) بایکی از دوستان خود ملاقات کردن میخواهم . گفتم - این سیاحت شبانۀ عوالم با صفای بیك اوغلی شما را چسان مانع شده میتوانم و اینگونه بختیاری شما را بچه جرات و کدام قوت خلل رسا نیده میتوانم ؟ بفرمائید بیك افندی خدا عافیت بدهد ! گفت - اگر شما هم به این بختیاری اشتراك ورزید چه باك دارد؟ گفتم - منهم همین را میخواستم . اگر برای شمايك مانع و باری نباشم یکجا با هم میرویم و از منظرۀ بدیعۀ شبینۀ قهوه خانۀ ( توقاتلیان ) با هم يك استفادۀ کرده و شما را بخانه تان رسانیده منهم بجای خود میآیم که تا به آنزمان هم نان هضم میشود، و هم وقت خواب در رسیده میباشد. سعید بیگ - آفرین بر فکر شما ! از بخا تا به ( پانقالتی ) آهسته آهسته میرویم در انجا در تراموای نشسته در پیش روی غلطه سرای فرومی آئیم والسلام . گفتم - هایدی ، بفرمائید . يكيك ( پار دیسو ) یعنی بالاپوش کوتاه و سبك بر بازو انداخته ، و ( باستون ) یعنی چوبهای دست خود ما را بدست گرفته از مهمانخانه بر آمدیم. ابو محی الدین را گفتم : - هر گاه بالفرض و التقدير حضرت افندی بزرگ برآمده از من صحیفه ۳۱۹ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم جوباشوند بگو که : با سعید بیگ ب قدم زدن برامده اند . هو ابنهابت لطافت بود ماهتاب باربع دائره بسیار درخشان خود عالم رابيك نور بسیار خفيف و ظریفی منور داشت . جاده بسیار با صفا و تمناك بود، چراغهای بزرگ گاز هو ا با عمودهای آهنین خوش نمای خود نور و زینت جاده او سرکهار ا دو بالا کرده بود . عمارتهای دو طرفه جاده با انوارهای ضیائثاری در شعشعه باشی و روایح گلهای رنگارنگ گلخانه های آن با بعضی آواز های پیانو هاده ساز گشته حسیات انسانر ابيك اهتزاز لطیفی می آورد . بار فیق خود مکالمه و مصاحبه کرده کرده بطرف ده دقیقه بموقف تراموای رسیدیم . رسیدن ماهان بود، و رسیدن تراموای از طرف شیشلی همان ! در صف سوم يك كوچ را خالی یافته بران نشستیم . بعد از دو دقیقه تراموای بحرکت افتاد . طرف دست راست مار ادکانها و عمارتها و طرف دست چپ مارادیوار بلند منتظم سنگی متعلقات دایره مکتب حربیه فرا گرفته بود . نظاره عائله های روم و ارمنی عمارت نشینان که با كوچك و بزرگ خود ددپیش پنجره های خانه خود شان بشطارت و نظافت مسعو دانه نشسته بودند دلها را نشاط بی اندازه می بخشید. این جاده بزرگ پاغاتی را بطرف یکچند دقیقه پیموده از پیشگاه طاش قشله ) بمیدان تقسیم واصل . و بعدازان بدست راست برگشته در بازار بزرگ بسیار مقبول و عالمی ( بیگ اوغلی ) رو براه عزیمت شدیم . این بازار از بازارهای ممتاز ترین استانبول شمرده میشود که طرز بنا و عمارات آن سر اسربه تقلید بازارهای پاریس ساخته شده است . سفا رتخانه های همه دولتها نیز در همین موقع واقعشده ، او تیلهای بزرگ ، طعامخانه های معتبر، تیاتر وها و بالو خانه ها ، ودکانها ، ومگازه های منتظم همه صحیفه ۳۲۰ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم در همین بازار است ساکنان بیگ اوغلی اکثر مردم فرنگستانی، وروم و ارمنی میباشند . محله های ذوق و صفای اروپى نيزهمه در همين نواحی بیگ او غلی وغلطه موجود است که به اینسببها انسان چون درين سر زمین میرسد گویا خود را در یکی از بولوارهای پاریس گمان میکند . هنگامیكه تراموای مادریدش (توقاتلیان) نام بنای زینت نشان رسید از تراموای فروآمده و بازار را عرضاً قطع نموده از دروازهٔ یکپاره بلور بنا داخل دالان روشن ومزین پرجوش و خروش آن شدیم . این کازینو عبارت ازيك دالان بسيار بزرگيست که بر دو قسم تقسيم شده يك قسم آن برای نوشید نیها ، و نشستن وبازیهای چون شطرنج ونرد وقطعه ودامه و ما اشبه ذالك مخصوصست . یک قسم دیگر آن لوكانته طعامخوردنست . صفایی وستركی و زينت اسباب اين كازينو بدرجه اعلاست . دو طرفه ديوار قسم اول آن بايك يكپاره آئينه سر تاسر گرفته شده که عکس كازينو دران ديوارها افتاده و سعت این كازينو را سه چندان بنظرجلوه ميدهد . ميزهاچوكيها كوچيها آرام چوكيهای ازقاشهای بسيار اعلا واسباب چای وشربت وقهوه آن ازچینیها وبلور های بسيار نفيس ، و از هر نوع شربت ها وچای وقهوه و ديگرنوشيدنيها وبسکوت هاموجود است حتى براى آنکه تکلیف برداشتن گلاس شربت بر مشتری نشود در هر كلاس شربت يکيك نيچه های بلوری در از بسيار بصفای گذاشته شده که هر کس آن لوله بلوری را بدهن گرفته بقدر دلخواه خود از كلاس شربت مینوشد . جبههٔ گازینو که بسوی بازار است پنجره های بسیار بزرگ يکپاره بلور است که درتابستانها بازکرده شده از نظاره وتردد صدها هزارمرد وزن استفاده میشود، ودرزمستانها ازپشت بلورهای باصفانظارهٔ بازار صحیفه ۳۲۱ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم دلکشا میشود . وقتیکه داخل این کازینو شدیم در پیش پنجره های طرف بازار یکجای انتخاب کرده نشستیم . گارسون یعنی خدمتگار کازینو به آداب لازمه پیش آمده و « بچه آرزو میفرمایید ؟ » گفته منتظر جواب ایستاد . گرسونهای اینگونه کازینوها خیلی با اداب و باتربیه و خوش لباس اندکه دریشهای همه شان یکرنگست و سر برهنه میباشد . سعید بیگ گفت : - من قهوه ساده مینوشم ، شما چه آرزو دارید ؟ گفتم - شرط المرافقه موافقه . منهم كذا . گارسون برفت ، و بعد از یکدقیقه در ظرف بسیار اعلا دو پیاله قهوهٔ نفیس را حاضر آورد . سعید بیگ گفت : - اگر حالا در او تاق خود میدرا مدید ، و خواب تان هم نمیبرد بهتر بود یا آنکه ازین عالم با صفا استفاده کردن ؟ گفتم - چه مناسبت ! شما يك خضر خجسته سیر هستید ، هر که باشما رفاقت کند صفا و سرور اکتساب میکند . گفت - اوه بیگ افندی ! مبالغه فرمودید . گفتم - چسان مبالغه ! آیا دیدن اینقدر پری جمالا نرا در یکجا صفا و سرور نیست پس چیست ؟ اینرا گفته و پربرویان فرنگی نزا دان آینده و روندهٔ بازار با صفا را نشان دادم که بادامنهای طاوس مانند ، و کلاهای پردار چون گلزار خود شان رونق و زینت بازار دلهای مشتاقانرا می فزودند . سعید بیگ گفت : صحيفه ۳۲۲ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم ـ تنها بسوی بازار حصر انظار نکنید! یکبار در اطراف و اکناف داخل كازينو نيز يك نظر نازل عطف نمائید ببینید که چه مجسمه های حسن ولطافت نشسته اند. الحق که گفته سعید بیگ راست بود. در اطراف میزهای نان و بعضی گوشه و کنار جمعیتهای بسیاری از زنان و مردان آلا فرنگه دایره ها تشکیل داده بودند که در هر جمعیت دو سه مادامهای بسیار دلربا موجود بودند. گفتم ـ حق دارید سعید بیگ! آفرین بر اخطار خیر خواهانه شما. درین اثنا دفعةً در وجود خود يك لرزه مجلی مانندی حس کردم مگر در آخر کازینو در پيش يك ميز نان خورى يك جمعيتى نظر وجمله حواسم را مقناطیس آسا بخود جذب نمود. نصف رخسار و گردن وبناكوش يك زنی که پشت به اینسو نشسته بود، و سیمای لطيف يك دختر يكه روبرو نشسته بود مادام (ماری) و مادموازل (ژولی) را در نظرم تصویر نمود. بواقعه یكه خود شان بود. بی اختیار يك رعشه بر بدنم افتاد با خود گفتم: «آیا این رعشه چیست؟» دل گفت: رعشه ریشه سوداست! موسيو دیمتری و آنتون را نیز دیدم. يك مادام و يك موسیوى ديگر نيز با ایشان نشسته بود که آنها را نمیشناختم. از نظرهای حیرت آمیز حسرت انگیز من ـ سعید بیگ بشبهه افتاده پرسید که: ـ بیگ افندی! حال تا را دگرگون می بینم. آیا کدام آشنای تارا دیدید؟ گفتم ـ بلی! با این عائله ئیکه در پیش میزنان طعام میخورند از سلانيك تا به استانبول در وابور یکجا آمده ایم. و يك آشنايی و دوستی صميمی با هم رسانیده ایم. گفت ـ ماشاء الله بیگ افندی! شما را از صمیم دل تبریك ها میگویم. حقيقةً بختياريد، بختیار! صحيفه ۳۲۳ سیاحتنامۀ سه قطعه روی زمین جلد دوم گفتم – سخن شما را رد نمیتوانم . زیرا صحبت و آشنایی مادام (ماری) چیزی نیست که انسان خود را با آن بختیار نشمارد ! – آیا مادام ماری همین نازنینیست که مایل بسوی ما نشسته ! – بلی همین ملکه حسن و آنست ! – بواقعیكه يك بدیعه خلقت است . – بلکه معدن لطافت و ملاحت است . درین اثنا طعام شام به انجام رسیده بود . از رفیق خود سعید بیگ برای یکچند دقیقه اجازه طلب کرده برخواستم. و به نزد جمعیت مذکو ره آمدم . چون نزديك شدم اول چشم ماد موازل ژولی که روبرو باهم بودیم بمن تصادف كرده بيك بشاشت و تبسم معصومانه گفت : – اینست بخدا رفیق واپورما (محمود بیگ) ! همه جمعیت بمن متوجه شدند . منهم نزدیکشده گفتم : – ماده وازل حق دارد . بلی همان مخلص شماست . موسیو دیمتری برپاخواسته و دست باهم داده ، و بطایفه لطیفه نسوان متواضعانه سر فرو آورده ، و با مردان دست بهم داده دوستانه و مشتا قانه باهم نشستیم . سبحان الله ! حسیات انسانی چقدر رقیق و متحولست ! بمجرد تصادف مردمکهای دیده ام بادیده اش مانند دوسیم منفی و مثبتی که باهم برخورد يك شراره پر انوار ضیاداری حاصل کرده همه وجودم را مستغرق حرارت حیاتبخشیایی ساخت : تأثیر شعله افشانی نگاههای آتشین ماری سراسر دلبری کهسار آتشفشان دماغم را آب و مذاب ساخته حواس ده گانه آنرا مانند سیلابه مواد معدنیه مذاب شده از سراپای وجودم جاری ساخت ! صحیفه ٣٢٤ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم سرخی شفق آسای لطیفی که ازین تصادف، بر گلگونی بسیار رفیق طبیعی عارضش پیدا شد عروق و شرائین و جودم را بيك فوران فواره آسایی منقلب ساخته همه خونم را در دل شوریده منزلم هجوم داد ! در ظرف یکچند ثانیه از حالی بحالی، و از هوایی بهوایی ، و از رنگی برنگی تبدیل حال و تحویل احوال نموده و باز بر ایحه لطیفه وجود نازنین آن گل گلزار قدرت که هوای محیطۀ آن محیط را معطر ساخته بود از عالم بیهو شی بهوش آمده گفتم : ـ از جناب مادام و ماد مواز ل عرض اعتذار مینمایم که تا بحال برایفای وعد خود موفق نشده بزیارت شان شرفیاب نشده ام . مادام ماری بشوخی و شطارت خلقتی که داشت تبسم نموده گفت : ـ ماهر روز انتظار شمارا داشتیم، ولی به این هم میدانستیم که البت يك گرفتاری برای شما پیش شده باشد که مارا فراموش کردید ! گفتم ـ عفو بفرمائید مادام ! فراموشی ؟ حاشا ! ... موسیو دیمتری بمدافعه من آغاز کرده گفت : ـ نی نی ، بیگ افندی ما را فراموش نکرده چونکه مخصوصاً بدکان مانزول فرموده آمدند ، و ازما خبر گرفتند . حتی سلام شانرا بشما نیز تبلیغ کرده بودم . مادام دیمتری ـ بلی راست است گفته بودید . مادام ماری ؛ مادام و موسیو ی نوی را که من با ایشان ملاقات نکرده بودم مخاطب نموده گفت : ـ محمود بیگ ترجمان سردار افغانرا بشما تقدیم میکنم . يكچند روزك کمی باهم همخانه و همکاسه بودیم ولی آشنایی چند ساله هم ازین صمیمتر و خالصانه تر نخواهد بود ! صحیفه ۳۲۵ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم باز بمن توجه کرده گفت : – مادام ( فریديس شارل ) وموسيو ( شارل ) را بشما تقدیم مینمایم . از اقربای ماست و با موسیو دیمتری در تجارت شريك است ، و در ( بر لین ) اقامت و تجارت دارند . دیروز وارد شهر مانده اند . امشب بشرف ایشان در نجا ضیافت ناچیزانه کشیده شده است . منهم بقرار عادت مصافحه و نزاکت لازمه را به مادام فریديس و مو سیو شارل بجا آورده گفتم : – از ملاقات شان شکر گذاری میکنم ، و از پرزانته که جناب مادام ماری اجرا فرمودند با لخاصه عرض منت داری میورزم، موسیو و مادام دیمتری را نیز بمالك بودن همچنین عایلهٔ مسعوده تبریکها میگویم ، و دوام صحت شانرا آرزو میکنم . موسيو شارل يك جوان سی وسی و دو ساله بود که در شکل و سیما و تربیه و آداب یکی از جنتلمنهای اوروپی خصلت بود . مادام فریديس بسن بست بیست و پنجساله يك زنی المانی الاصل پریچهره بود که دست خلقت بکمال حسن و زیبائیش خلق فرموده بود . موسیو دیمتری – آیا بیگ افندی به نوشیدن يك نوشیدنی و يا يك چیزی شیرینی بدعوت ما اشتراك نميورزند ؟ گفتم – تشکر میکنم موسیو ! رفیق دارم، و مرا انتظار دارد. چون شما را دیدم نادیده نتوانستم گذشت . حالا از خدمت تان مساعده میخواهم . ماری – [ بعجله و تلاش ] آیا رفیق تان کیست ؟ گفتم – سعید بیگ مهماندار ماست که از ماه و یرن مابین است . دیگر اندیشه بخاطر راه مدهید مادام ! ماری – خوب حالاچه وقت وعد خود را بجا می آرید ؟ صحیفه ٣٢٦ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد دوم گفتم ـ مادام ! روز تعیین کرده نمیتوانم، ولی چون هنوز یکچند روزی درینجا توقف داریم مطلق یک روزی بخدمتتان خواهم رسید. ماری تعبیر این یک روزی مفهوم نمیشود. آیا بروز یکشنبه آمده میتوانید که باهم یک سیاحت بحری اجرا کنیم؟ موسیو و مادام دیمتری و مادموازل ژان همه بیک زبان گفتند. ـ بواقعیکه ماری درست گفت . روز یکشنبه خیال داریم که در بوغاز یک سیاحتی اجرا کنیم ، و در بیوکدره رفته و اگر ممکن باشد تا (بلغراد) نیز رفته بند ها را نیز تماشا کنیم . گفتم ـ خود را بسیار مسعود و بختیار میشمارم ، و سعی میکنم که به اینشرف خود را شریک سازم . آیا بچند بجه حرکت خواهید کرد؟ ماری ـ باواپوریکه بهفت بجه و ربع صبح روانه میشود حرکت میکنیم. من ـ چون چنینست بهفت بجه مخلص خودتانرا در پیش بندر واپور یکه بهفت بجه و ربع حرکت میکند حاضر خواهید یافت ! اینرا گفته برپا خواستم و حاضرین را وداع کرده در پیش رفیق خود آمدم . دروقت وداع مادام ماری بیک نظر آمرانه ومتحکمانه نظر کرده و « فراموش مکنید ! » گفته و یک تبسم باغمزه نمود . من ـ « اگر از زندگانیم یک روز باقی باشد ، آنرا برایفای همین وعدهٔ خود حصر خواهم کرد .» گفته و وداع کرده درنزد سعید بیگ آمدم. سعید بیگ را با یک افندی جنتلمن دیگر ببازی شطرنج مشغول یافتم. گفتم ـ ماشاءالله بیگ افندی ما بشطرنج هم میل دارند ؟ گفت ـ ما شاءالله ! تشریف آوردید. بشطرنج میل زیاد دارم ، ولی صحیفه ۳۲۷ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم (با فوزی) بيك کاری از پیش برده نمیتوانم . یکبار ماتم کرده و این دوم است. گفتم – این قدر غوطه خوار شطرنج مشوید . اول مرا با جناب بیگ پره زانته کنید تا انتقام شما را بگیرم . گفت – فوزی بیگ از کتبه دفاتر مابین همایونست ، و از اصحاب رتبه متمایز میباشند ادیب ظریف شاعر پیشه يك دوست ماست . ذاتاً شما را میشناسد چونکه تا بحالا از شما بحث میکردیم . گفتم – تشکر میکنم بیگ افندی ! ببازی اشتراك ورزیدم . بواقعیکه بازی سعید بیگ خیلی ضعیف بود . اگرچه بمعاونت رفیق خود شتافتم ، ولی بازی چنان نبود که اصلاح پذیر شود نتیجه بمات سعید بیگ منجر گردید . فوزی بیگ گفت : - اگر تنزل بفرمایند یکپارتی با جناب بیگ افندی ببازیم . گفتم – های های ! ببازیم افندم . در اصطلاح شطرنج بازان استانبول يك (پارتی) سه بازی را میگویند ؛ از دو حریف هر که سه بازی را تکمیل کند غالب و آندیگر مغلوبست والحاصل پارتی ، ما و فوزی بیگ تا بده بجه شب بطول انجامیده و اخر الامر غالب از مغلوب هم فرق نشده بازیرا ختام دادیم . فوزی بیگ گفت : -- بیگ افندی خوب شطرنج میبازند . اما باز تا با ایشان يك نتيجه قطعی حاصل نشود دلسیر نمیشویم . سعید بیگ – محقق میدانم که بازی محمود بیگ افندی از بازی شما قویتر است، ولی امشب معذور اند، زیرا من میدیدم که دستش ببازی مشغول بود ، ولی نظر و فکرش بدیگر خیالات شاعرانه معطوف بود . صحیفه ۳۲۸ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم فوزی بیگ -- آیا حضرت بیگ بمطالعۀ ادبیات میل دارند ؟ من -- بلی بدرجۀ عشق ! گفت -- حق فرمودید ، درجۀ اعلای ادب عشقست؟ گفتم -- و درجۀ کمال آن حیرت ! گفت -- بلی مطلع نشیدۀ غرای شاعر مشهور عرب ( عمر ابن الفارض ) که گفته است : « زدنی بفرط الحب فیک تحیرا وارحم حشی بلظی هواک تسعرا . » افراط عشق را بحیرت منتج نموده است . گفتم -- بواقعیکه از هر حرف این نشیدۀ ابن الفارض عشق تراوش میکند . علی الخصوص این بیت آنکه : « واذا خلوت مع الحبیب و بیننا سرارق من النسیم اذا سرای » آنقدر لطافت و نزاکت ادبیه را جامع میباشد که بجز افراط عشق و ازدیاد حیرت دگر نتیجه ازان حاصل نمیشود . گفت -- درست فرمودید ! لکن من يك چیز دیگر سوال میکنم ، آیا در ما بین ادبیات شرقیه و غربیه چه گونه يك فرقی می بینید ؟ گفتم -- معنای تصور را در ادبیات شرقیه ، و معنای تصویر را در ادبیات غربیه می بینم . گفت -- واضحتر بفرمائید . گفتم -- شاعران شرق هر انچیزیکه تصور کرده بودند شاعران غرب آنرا تصویر کردند . مثلا ابن فارض گفت که « چون با معشوق خود خلوت کردم در مابین ما يك سری جاری بود که از نسیم نیز نازکتر بود » غربیون این تصویر خیالی را در پرده ها و فصلهای تیاترو های خودشان چنان تصویر مجسمانه میدهد که انسان همان نسیم خیالی را برأی العین مشاهده میکند . گفت -- بسیار درست فرمودید . ولی ... صحيفه ۳۲۹ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم درین میانه سعید بیک بسخن آغاز کرده گفت : - عفو بفرمائید بیک افندیان ! تصويرات وتصورات شاعرانه خود تارا در ينوقت بيكسو كنيد ! سخن از حیات حاضره بزنید . «وقت نقد است» يكساعت دیگر فرصت بدست داریم . هيچ يك رفيق مخل درميان مانيست . هرگاه ...... فوزی بیگ – بلی مقصد تارا دانستم : ذاتاً برای شنیدن پیانوی ماد ، وازل « فلوری » در ينجا موعود بوديم . هیچ مانع نیست . بیک افندی ذاتاً شاعر مشرب عاشق پیشه يك ذاتيست اگر تنزل بفرمایند بمعیت شان رفته میتوانیم . سعید بیک مرا خطاب نموده گفت : - اگر شما را بيك نظره متعصبانه ميديديم ، ولطافت طبيعيه شاعرانه شما را نمیدیدیم ماهم خود را برادر نزد شما بيك تشخص زاهدانه صوفیانه برقم میدادیم . اما چون شما را یکی از بلبلان چمنستان عشق و هول ديديم نهفتن و به پنهانی گذشتن را جائزنه پنداشته به حقیقت حال شما را آگاه كردن ميخواهيم . گفتم - بسيار مهربانى ميفرمائيد . مرا محب و خالص و هم مسلك خود بدانید ، وبي تقيه مجمعانه بیان کنید. گفت -- مادام (فلوری) يك نازنین پیانو نواز دلنواز خوش آوازیست که مادا م ماری را از یاد شما خواهد برد . در کوچه نمبرشانزده اقامتگاه اوست. در انجا میرویم و بقدر يکساعت از موسيقي و جمال با كمالش گوشها و چشمان خودرا صیقل کارتی کرده بخانه های خود عودت میکنیم . چسان ! موافقت میکنید ؟ گفتم - موافقت نكر دن هم سخنست زکاة چشم نظارة منظرة صحیفه ۳۳۰ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم مخلوقات بدیعه خلقت است، و حق گوش همین است که از خارقه عجیبه موسیقی که هوای نسیم باهتزاز آواز يك حنجره صفا ده سازی بچنان اصول و آهنگی به گوش بر خورد که همه حواس روح را بيك لرزش ، و پرش وطپش رقاصانه مشتاقانه درارد فیضیاب شود. امین باشید بیگ افندی که عاجز شما خواه با مادام ماری ، و خواه با دیگر اجسام لطیفه این نوع بدیعه بهمین دو قوت ـ یعنی باصره و سامعه ـ قناعت ورزیده ام ، و در پی دیگر زوائد نگشته ام . فوزی بیگ ـ البته که همچنین است . ارباب نظر را نظر کافیست ! سعید بیگ ـ مانند شما شاعران اینگونه سخنانرا در خیالخانه های خود تصویر کرده ، و «عشق» نام يك چیزی اختراع کرده آنرا هم بر عشق مجازی وعشق پاك وغیره تفریق داده برای مضمونهای شعر خود سر مایه ها ساخته اید . حالا نکه عاشق کرم ها ، مجنونها، فرهادها را آب شست! فوزی بیگ ـ اما تحف سخن ! مگر شما از موجود بودن حضرت عشق و خواص مغناطیسیه آن انکار دارید ها ؟ سعید بیگ ـ نی انکار ندارم ! لکن من هر چیزی را از نقطه نظر ما دیات می بینم و به آنصورت محاکمه میکنم . عشق هست اما محرك عشق آیا چیست ؟ و از چه پیدا میشود ؟ من گفتم ـ محرك عشق جذب حواس خمسه انسانست در يك نقطه ! فوزی بیگ ـ بلی مرد عاشق بجز دیدن جمال معشوقه ، و بغیر از شنیدن کلام محبوبه بدیگر چیزی متلذذ نمیشود . سعید بیگ ـ چون چنین است ، آیا چرا برین مادامی که در مقابل آن نشسته عاشق نمیشوید؟ و آیا چرا حواس خمسه شما را قامت خمیده ، ورخسار پر چین پژمرده ، و موهای سفید ژولیده او بخود جذب نمیکند ؟ آقای من ! صحيفه ۳۳۱ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم زنى که سعید بیگ نشانده بوديك مادام پیری بود كه بايك موسيوى همسال خود و يك مادام جوانتر و دو سه پسر و دختر هشت و ده ساله يك جمعیتی در پهلوی ما تشکیل داده بودند . فوزی بیگ – بگذار برادر ! بر چنین عجوزه مکرومه کدام نابینا عشق میبازد ! سعید بیگ – پس معلوم شد که شما يك دلبر ناز پرور تازه و تر خوش اندام شوخ و شنگی میخواهید که بران عاشق شوید آیا همچنین نیست ! فوزی بیگ – طبعاً همچنین است ! سعیدبیگ – چون چنین است معلوم شد که محرك عشق وسودا بتاريه دینامیت شهوانیه است که اینهمه خیالات شاعرانه شاعران عشقباز انرا بجوش و خروش انداخته . بیگ افندی ما تنها از نظاره جمال و شیرینی مقال ماری استلذاذ میکند و بس ! بیائید اینرا باور کنید ! گفتم – شماخواه باور کنید خواه نکنید همین است که عرض کردم . فوزی – وقت میگذرد ! برخیزید که از جمال و مقال ماد موازل فلوری استفاده کنیم . همه برپا خوا ستیم . و حق نوشیدنی خود را داده از (كازينو) برآمديم . بسوی دست راست از سرك پیاده رو بازار از پیش آینه های جبهه های دكانها تماشا كرده براه افتادیم . بازار پرجوش و خروش، و رفت و آمد و تراموا بها وعرابه ها در گشت و گذار بود . بعد از یکچند قدم در يك كوچه دست راست داخل شده و بيك بازار سر تشیلی گذشته در کوچه نمبر ١٦ سعید بیگ زنگ يك خانه را کشیده دروازه باز شد . از يك دهلیز با مشمع رنگین خوش نقشی مفروش و روشن و سنگی گذشته صحیفه ۳۳۲ سیاحتنامهٔ سه قطعهٔ روی زمین جلد دوم بر يك زينهٔ سه چارینه پایه که باهمان مشمع فرش بود بالابر امده ازيك در وازه آئینه دار پرده آویخته شدهٔ در يك اوتاق دالان مانند بسیار خوش فرش و زینتی درآمدیم . کوچها و آرام چوکیهای آن از دا مسکوهای ابریشمی قیمت داری مفروش شده بود. لوحه ها تصاویر روغنی بسیار بزرگ ، و آئینه ها ، و میزها و تحف و تحایفی که بر انها چیده شده بود بيك نظر به انسان نشان میداد که صاحبهٔ این خانه بهمه حال از اصحاب طبیعت و ارباب کمالات و نزاکت باشد ! در خانه بجز يك خادمهٔ مؤدبهٔ بسیار با حسن و نزاکتی که بسن شا نزده یا هجده می آمد دگر هیچکسی موجود نبود . خادمهٔ مؤدبه به نزاکت پیش آمده ، و « بفرمائید بیگ افندیان ماد موازل حالا می آید » گفته ، بنابر اشارت فوزی بیگ بر یکی از آرام چوکیها نشستیم . سعیدبیگ بنظارهٔ موبیلیه ها ، و لوحه ها مشغول شد . فوزی بیگ بزبان رومی با خادمه گیک شيرينك بمصاحبه آغاز نهاد ، از خطابی که فوزی بیگ به او میکرد نام اومگر ( الیزابت ) بود . دفعهً از مقابل چوکیئی که بران نشسته بودم پرده در وازهٔ يك او تاق دیگری بالا شده يك زن بلند بالای باحسن وادایی که گردن وسینهٔ سیمین سفیدش تا محد یخنهای پستان و از سر پنجه تا محد شانه ساعد و بازو های زیبایش نمایان ، و معروض انظار مشتاقان بود بادامن ، طاوس مانند از عقب کشان خود با خرمن خرمن روایح لطیفه و نزاکتهای دلربایانه داخل دالان شد . مگرما دموازل ( فلوری ) همین جسم لطیف است ! فوزی بیگ ، و سعید بیگ که منهم از عقب شان بودم به استقبال مادموازل شتافته عرض تعظیمات لازمهٔ اوروپی را تقلید آنجا آوردیم . صحیفه ۳۳۳ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم اول سخن البت که منحصر بر پره زانته و تقدیم کردن من بود بخدمت صاحبه خانه ؛ زیرا آداب و قواعد عمومیه همین را ایجاب میکند که يك آدم غیر معروف را چون بخانه کسی ببرند اول باید معرفی او را بصاحب خانه بکنند. صاحبه خانه ، ماد موازال ( فلورنتی ) یگانه بکمال نزاکت دست لطافت پیوست خودش را بسوی من دراز کرده و « خوش آمدید ، صرامنون ساختید » گفته ، ومنهم دست مادام را به آداب و حرمت لازمه از نوک پنجه گرفته عرض تشکرات خود را بیان نمودم . این ماد موازال ، در اصل از یهودیه های سلانيك است که در پاریس تربیه شده . مغنیه بسیار مشهوره ایست که در نواختن پیانو وکمانچه طرز اورو پی نیز خیلی مهارت دارد . ( مترس ) یعنی محبوبه مستا جره یکی از بارونهای فرانس است که بارون مذکور از مدت ششماهت بسیاحت استانبول وانا دول از فرانس برآمده و این خانه را برای مترس خود استیجار کرده و همه لوازمات و مشتهیات او را خدمت کرده ، و از مدت یکماهت که به انا دول رفته . بعد از انکه از سیاحت برگردد مترس خودر ابا خود گرفته به پاریس میرود. این معلوماترا در راه سعیدبیگ بمن فهمانیده بود . مسئله مترس گرفتن در فرانس از همه جاها بیشتر رواج دارد و ازینت که نفوس فرانس روز بروز تدنی میکند . هر توانگر ، وبانکر ، واکابران شوقی را يك مترس و دو مترس یا بیشتر میباشد که همه ما یحتاج و مشتهیات او را آن توانگر یا بارون در عهده گرفته تا بوقتیکه باهم سازش داشته باشند زیست میکنند . ولی این چنین نیست که بر در وازه مترس خود پهره ها بگمارد ، و پاسبانها تعیین نماید و محریت و آزادی او مانع آید . مترس بسایه حمایه جناب بارون و طلاها و با نقتوتهای او صحيفه ٣٣٤ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم هر گونه مشتهيات خود را اجرا میکند . در خانه خود ضیافتها میکند. احباب و دوستان خود را دعوت میکند ، در عرابه های مطنطن می نشیند ، لباسهای فاخر میپوشد که یکی از غرایبات مدنیۀ اوروپا همین مسئله مترس بازیست . اگر چه نوشتن اینگونه مسائل مستهجنه خلاف عادات و قواعدات خود ما را منافی آداب قلمیه شمرده میشود ، ولی چون مقصد کلی از سیاحتنامه نگاری همین است که مرد سیاح هر دیدنی را که دیده ، و هر شنیدنی را که شنیده باشد بیکم و کاست بنویسد تا خواننده گان خود را برنا دیدنیهای شان بینا ، و بر ناشنیدنیهای شان شنوا سازد . بعد ازان کار را به « خذ ما صفا دع ما کدر » رها کرده صومعه نشینان صحیفه هائی را که به تذکار جوامع شریفه ، و زیارات متبرکه تزئین یافته بخوانند و عشاقان راستی نوای بادیۀ حجازی آهنگ پرشور عشقبازی آنرا بشنوند . والحاصل مادموازل ( فلوری ) یکی ازین مترسهای شیرین اداست که سعید بیگ و فوزی بیگ نیز یکی از احباب اوست . چشم مژگان ، ابرو موی فلوری سیاه بدنش بنهایت سفیدی رخسارش برنگ برگ شکوفۀ سیب ، وجودش از فربهی و لاغری مبرا ، قامتش بحد اعتدال يك محبوبه دلربا ست . سعید بیگ — مادموازل ! البته گستاخی و قصور ما را عفو خواهید فرمود ، بلکه قباحت کرده باشیم ، و شما را بیوقت درد سرداده باشیم ! مادموازل — خیر ، بالعکس خیلی ممنون شدم ، تنها بودم . سر شام موسیو ( آرمان ) كاتب سفارتخانۀ فرانس ، وموسيو ( الکس ) ترجمان سفارتخانۀ روس آمده بودند . ولی از صحبت شان حظ نکردم ، و استثقال نشانداده گریبان خود را از چنگ شان وارها نیدم . اما از صحیفه ۳۳۵ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم آمدن شما خوش شدم حتی آمدن تانرا آرزو هم میکردم . فوزی ـ آه ماداموازل ! چقدر لطفکار هستید! با این خارقه جمال این لطف وکمال شما يك زیب دیگری دارد . ماداموازل ـ درینجا لطف مطلق نیست . از آمدن تان خوشنود شدم ، اگر خوش نمیشدم شما را هم بکمال آزادی قبول نمیکردم . من ـ آیا این عاجز نیز داخل وشامل این حسن قبول جناب ماداموازل هست یا نی ؟ ماداموازل ـ بطریق اولی ! زیرا شما بدام آورده نو دائره الفت ماشده اید . من ـ به این لطف ونزاکت تان خود را بختیار میشمارم . سعید بیگ ـ حالا از ترسمات برآمده یکقدری لاابالیانه شویم خوب! آیا ماداموازل ما را در همین دالان رسمی بصورت ترسمانه میگذارند یا آنکه . ماداموازل سخن سعید بیگ را قطع کرده گفت : ـ نی نی ، حالا به اوتاق خصوصی خود میرویم . يك چای مکملی مینوشیم ، یکقدری پیانو مینوازیم ، باز يك سوپه خوبی کرده باز هر چه که کردیم میکنیم . ـ بسیار لطف میفرمائید احیا میکنید . والحاصل تاييك مجه شب از خواندن و پیانو نواختن و صحبتهای شیرین ماداموازل فلوری نازنین استفاده کرده از خانه مذکور برآمدیم و ببازار بزرگ یکجا آمده از انجا فوزی بیگ يك عرابه گرفته بسوی استا نبول ، وما وسعيد بيك يك عرابه گرفته بسوی نشنطاش روان شدیم. اینرا هم بگوئیم که استانبول يك شهر جامع الصفات بسیار عجیبیست که شرق وغرب و آسیا و اورو پارا با همه قواعد ورسومات وطبایع و صحيفه ٣٣٦ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم اخلاقش در بر گرفته . طرفهای غلطه و بیگ اوغلی عادتاً عیناً يكيك محله اروپایی شمرده میشود که همه مشتهیات نفسانی درینجاها مبذولاً موجود است حالاً نکه طرفهای استانبول در محله هائیکه مردم اسلام ترک سکونت دارند یا آنکه دیگر ملل مختلفه متمكن اند يك معیشت پر سکوت وسکونت دیگر قسمی که ماورای بیگ اوغلی وغلطه است حکمفرما میباشد . یعنی استانبول يك خليطۀ اجناس مختلفه است که در بعضی محله های آن يك مردم بسیار دیندار شرقی کردار تعصب اطواری که صفهای جامعهای بزرگ استانبول را در پنج وقت پر ومملو دارند ساکن هستند که در چنان محله ها مردم مجرد و بی عائله امکان خانه کرا کردن واقامت کردن را ندارند. تعصب تستر وتحفظ نسوان بدرجۀ نهایت است که پنجره های خانه های آنچنان کوچه ها از طرف درون خانه با ارسی کش داريك پته آئینه یی واز طرف بيرون بايك پته چوبی مشبکی مستور است . راههای کوچه های این گونه محله ها بسیار منتظم مهم نیست ، وبجز چراغهای تیل خاکی که از طرف بلدیه روشن میشود روشنی چراغهای خانه ها در کوچه عکس نمی اندازد. قهوه خانه هائیکه درین گونه محله ها میباشد آنرا ( محله قهوه سی ) میگویند . این قهوه خانه هانیز از زیب وزینت عاری، وبجز قهوه یا چای و تخته نردودا مه دگر چیزی موجود نمیشود. لوکانته یعنی طعا مخانه های اینگونه محله هانیز از زینت عاری وساده است . باز بعضی محله هایی می بینید که باطایفه های روم ، وارمنی ، وعیسوی مسکونست . کوچه های این محله ها پاك ، و پنجره های شان بابلورهای یکباره صاف مستور ، یا سرا سرباز، وعکس انوار چراغهای خانه ها کوچه را منوردا شته، عائله های آنها بکمال شطارت و آراستگی منظره يك گوشه از کوچه های اسلام نشین استانبول عينه انديشه انده به کوچه ا آنها بازينه رخ موجود ديك او تاو و آداب مد صحیفه ۳۳۷ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم در پیش پنجره های خود نشسته ، وهمسایه های با هم مقابل و یاهم پهلو باهمدیگر شان مکالمه و مصاحبه کرده و بعضی زنان بکمال جلوه گری در کوچه قدم زده باینصورت زیست میکنند . قهوه خانه ها ولوقانطه های منظره يك كوچه از كوچه های اسلام نشین استانبول آنها بازینت و منتظم است ، وغیر از قهوه و چای و طعام دیگر مشروبات نیز موجود است . درین محله ها مرد مسافر و بی عیال در نزد بعضی عائله ها يك اوتاق و دو اوتاق بکرایه میتواند بگیرد اما بشرطیکه مسافر با تربیه و آداب مدنیه آراسته باشد، و هم کرایه اوتاق خودرا ماه بماه منتظم بدهد . صحیفه ۳۳۸ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد دوم این گونه اوتاقها را ( آپارتمان ) میگویند که از اوتل استراحت شان افزونتر است . مثلا بعضی عائله هایی میباشند که خودشان از يك شوهر ويك زن ويك دو دختر و پسر مرکب میباشند . خانۀ سه طبقه بیست اوتاقه همه مفروشه با زینت آنها بر خودشان کلانی میکند . سه چار اوتاقی که بکار خودشان باشد آنرا برای خود بکار برده باقیمانده اوتاقهای خود شانرا با فرش و زینت و اسباب آن بکراهه میدهند . دوسه باری که خود این سیاح عاجز تنها به استانبول سفر کرده ام اکثر در همین گونه آپارتمانها سکونت ورزیده ام ، و خیلی راحت کرده ام . شستن واوتوی کالا وکالر وکف افساترا به بسیار صفائی به اجرتی که بدوبی بدهند صاحبه خانه میشوید واوتو میکند . حتی اگر به طعام با آنها نیز شراکت کنند هم میشود . اما درینباب یکقدری قناعتکارانه طعام خوردن ایجاب میکند ، زیرا صاحبه خانه طعامی که برای خودشان میپزند حق يك آدم دیگر را بر آن افزوده شما را نیز بر سفرۀ خود قبول میکنند ، واین طعام لابد از دو رنگ یا که بسیار شود سه رنگ زیاده تر نیست . حالا آنکه اگر انسان در لوکانته برود بدیگر شطارت وظرافت طعام خورده میتواند زیرا لوکانته دالانهای بسیار بزرگ و روشن ، و خدمتگارهای با آداب با صفاء ومیزها و میز پوشهای پاك ، وكلاس وصراحی اعلا را مالك میباشد و از بیست بیست و پنجرنگ طعامهای گوناگون وشیرینها و میوه ها و انواع نوشیدنی در آن موجود است . پس البته که طعام خوردن در چنین لوکانته ها اولتر است که منهم دایما همچنین کرده ام . درین گونه آپارتمانها هر انقدر که انسان سخاوتکارانه و خوش آخلاقانه گذران کند همانقدر راحت و رفاهیت می بیند . نظارۀ لطافت وظرافت نسوان محله واصول معیشت وزندگانی آنها ، و کارگذاری و مشغولیت صحیفه ۳۳۹ سیاحتنامۀ سه قطعه روی زمین جلد دوم مردان شان در تدارک نفقه و پیدا کردن پیسه و کوششمندی نسوان شان در امورات مختلفه بیتیه در نظر انسان يك لوحه بسیار لطیفی تجسم میدهد . رفته رفته انسانرا با مردمان محله و همسایه گان يك آشنایی وا لفتی بهم میرسد . هر محله از خود دکانهای بقال و قصاب، و سبزی کاری ، و نانبا دارد در روز دو بار سه بار شاگرد بقال در محله ( بقالاکی ، بقالاکی ! ) فریاد کر ده کوچه را دور میکند . هر خانه که چیزی بکار داشته باشد شاگرد بقال را آواز داده مطلوب خود را به او میگوید ، و او رفته حوایج آنرا می آورد . قصاب محله هر صبح يك شاگرد بسيار پاك وسفید پوشی را که دردستش يك سبد دسته دار انگریزی میباشد بمحله میفرستد و گوشت هر خانه را جدا جدا درمیان کاغذها پیچانیده تقسیم میکند . در روزها در چنین محله ها اکثراً طایفهٔ لطیفهٔ نسوان بنظر بر میخورد . زیرا نوع رجال همه گی بکار و بار خود میروند . صاحبه های خانه ها بعد از انکه مردان شان بکار و بار خود برآمدند اول بشستن و رفتن خانه ها و پاك کردن آینه های ارسیها و ترتیب چوکبها و آرایش میزهای خود شان میپردازند ، و بعد از اتمام آن به ترتیب طعام پرداخته دیگهای خود شانرا بر دیگدانهای فرنگشی خود که با تیل خاك یازغال سنگ افروخته شده میباشد بار میکنند . و باز به شست وشوی و توالت و آرایش خود و اطفال خود آغاز کرده بالباسهای پاك وموهای پر آرایش در بالقونها و پنجره های خود نشسته باز مزممه های لطیفه آهسته بخیاطی و گل دوزی وغیره میپردازند . خواه در خصوص اوتل ، و خواه لوکانته ، و خواه آپارتمان محلهٔ بیگ اوغلی ونواحی آن منتظمتر وعاليتر وگرانبهاتر است . والحاصل بعد از انکه بافوزی بیگ وداع کرده او بسوی استانبول صحيفه ٣٤٠ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلد دوم وما وسعید بیگ بسوی نشانطاش روان شدیم در ظرف پانزده دقیقه در پیشگاه مهمانخانه خود واصل شده از عرابه فرو آمدم، و اجرت عرابه چی را بمعهٔ بخشش داده و رسانیدن سعید بیگ را بخانه اش با او شرط گذاشته بدو بجه يك ربع باقیمانده بود که به اوتاق خوابگاه خود داخل شدم . و بزودی البسه ام را کشیده بر بستر لطیف خود بخواب رفتم . روز جمعه ۷ ذیقعده صبح بهشت بجه از خواب برخواسته ، و توالت و در یشی کرده بحضور حضرت پدر در دالان حاضر آمدم . حضرت پدر در پیش پنجره نشسته بودند . بعد از مراسم آداب از احوال صحت و عافیت شان جویا شدم . فرمودند : - الحمدلله صحتم خوبست . امروز (۷) ذیقعده است که به اینحساب برای روز عرفات بیست سه و یا بیست چار روز دیگر باقیمانده استانبول شهریست بزرگ که هرگاه سیاحت آنرا آرزو کنیم بلکه بماهها هم تمام نتوانیم امروز سیاحتی را که دیروز بران قرار داده ایم اجرا کرده ، و فردا در مابین همایون رفته رخصت استحصال کرده هرگاه و اپوریافتیم بروز یکشنبه و اگر نیافتیم یکد و روز بعدتر بصوب مقصود خود روانه شویم . گفتم بسیار مبارکست ! ذاتاً اصل مقصد سفر خیریت اثر حجاز مغفرتطراز است . آمدن استانبول نیز بر هيچ يك مقصد دیگری مبنی نیست مگر استحصال رخصت و رضای شاهانه که آنهم بيك عرض تو صحیفه ٣٤١ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم گفت . پس برای توقف در استانبول هیچ یك امر مجبوری نداریم. فرمودند – اگرچه بقرار سابق درینبار نیز یکسر از شام بحجاز رفته میتوانستم . اما مقصدم از آمدن استانبول درینبار دو چیز بود که یکی حاصلكردن یك رتبه دولتی برای خودت بود ، زیرا دایما آرزو داشتم که ترا نیز در ایام رسمی اعیاد و جشنها با اونیفورمه رسمی دولتی با خود به بینم و هم عنوان رسمی برایت حاصل شود و هم از رجال دولت محسوب شده آب وعزتت افزون گردد . شکر که آن حاصل شد . گفتم -- اعلا ترین رتبه من همانا رضا و دعای قبله گاه من است این رتبه های این زمان چون از روی استحقاق و حقانیت نیست هیچ اهمیتی ندارد. فرمودند – میدانم فرزند ، ولی چون زمان ، وعلى الخصوص در میان مردمان شام از ارباب رتبه بودن اقتضاء بکند . از انرو آرزو کردم که ازین فیشن رتبه نیز محروم نباشی . دعا و رضای من يك چيز روحانی و معنوی ایست که آن یکدم از تو جدایی ندارد . - شکر این نعمت را ادا کرده نمیتوانم پدر ! فرمودند - دیگر مقصدم این بود که بذات شاهانه یك اخلاصى بخرج داده شود که به اذن و اجازه شان اینسفر را اجرا میکنیم . الحمدلله هر دو مقصد بسهولت به انجام آمد . خوب ! حالا سعید بیگ فرزند ما کجاست که بسیاحت خود آغاز کنیم ؟ گفتم – بلکه حالا بیاید ، امروز عجب است که تا به اینوقت نیامده . هنوز سخن خود را تمام نکرده بودم که صدای كرگر يك عرابه و توقف آن در نزد مهمانخانه ظهور نمود . از بالقون چون دیدم عرابه قویه که برای سیاحت هرروزه ما مقرر بود نبود، بلكه يك عرابه منتظم فایتونی بود که بدو اسپ ویله بسیار بلندی بسته شده بود . سعید بیگ و صحيفه ٣٤٢ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم يك ياور و يك افندی ملکی دیگر از عرابه فرو آمدند . حضرت پدر پرسیدند که : آیا سعید بیگ نیست ؟ گفتم – بلی سعید بیگ است . و یکدو نفر دیگر نیز با اوست . عرابه هم عرابۀ هر روزۀ ما نی بلكه يك عرابۀ فايتونست . درين اثنا سعيد بیگ از پیش و یاور و افندی دیگر از عقب او بدالان داخل شدند . بنده استقبال و حضرت پدر قیام کرده سعید بیگ یاور را نشانداده و تمنا کرده گفت : -- اینها كرنیل ( شوکت ) بیگ است که از یاوران ذات شاهانه میباشند ، واینها ( حسن شهاب ) افندی از مأمورین دایرۀ تشریفات میباشند که بتقديم كردن شان كسب فخر و شرف میورزم . بعد ازان شوکت بیگ ارادۀ سنيۀ شاهانه را به آداب لازمه آن تبلیغ نمود که مفاد آن اراده به اینصورتست : « ذات شوکتسمات شاهانه امروز ادای صلوة جمعۀ شمارا در جامع نور لامع ( حمیدیه ) اراده و فرمان فرموده اند . در حجرۀ خصوصی که برای رجال مابین مخصوصست ادای صلوة میفرمائيد ، بعد از ادای نماز در پیش زينه ئيكه ذات شاهانه بران فرومی آیند در جائیکه تشریفاتی حضور همايون تعیین میکند توقف میورزيد ، وذات شاهانه را در اثنای فرو آمدن سلام میکنید که اینهم يك تلطيف وملاقات مخصوصیست . و باز بمابین همایون رفته بر سفرۀ سنيۀ همایونی در زیر وکالت غازی عثمان پاشا دلسير خوان عاطفت شاهانه شده برای رفتن حجاز بشما رسماً رخصت عطا میشود . » اینرا گفته سخن خود را برین ختم دادکه : (حسن شهاب افندی) صحيفه ٣٤٣ سیاحتنامهٔ سه قطعهٔ روی زمین جلد دوم از طرف دایرهٔ تشریفات برای ره بلدی شما مقرر است. عرابهٔ مخصوصه نیز برای شما آورده شده است. حضرت بدر، مراسم آداب و تشکرات لازمه را بجا آورده وسمعاً وطاعةً گفته به نشستن تکلیف نمودند. همه با هم نشستیم. حضرت بدر سعید بیگ را خطاب نموده گفت: — از اقوال بزرگان دینست که فرموده اند «عرفت ربی بفسخ العزایم» — یعنی شناختم رب خود را بفسخ شدن عزمها. ما و شما چه عزم داشتیم و چه شد؟ اما هزار بار شکر خدارا که به احسن حال عزم ما تبدیل یافت. ادای صلوة جمعه را با خلیفته المسلمین در يك جامع ادا کردن، وبدیدار مبارك شان نایل وسرفراز شدن، وبخوان نعمت سلطنت سنیهٔ شان بوکالت مانند غازی عثمان پاشا يك ذاتی دعوت شدن چنان نعمتی نیست که انسان شکر آنرا ادا بتواند. سعید بیگ — الحق که همچنین است افندم. شوکت بیگ — آیا امروز برفتن دیگر طرف عزم فرموده بودند؟ سعید بیگ — بلی! دیروز يك جولان جهت استانبول را فرموده بودند. امروز خیال سیاحت راه خلیج را تا بزیارت حضرت ایوب انصاری واز انجا براه کاغذ خانه به شیشلی وبمهمانخانه آمدنرا داشتند. شوکت بیگ — این رفتن شان بجامع وما بین همایون مانع جولان مصممهٔ شان نمیآید. زیرا تا بدو بجهٔ روز همه اینمراسم به انجام میرسد، از دو بجه که شما بسیاحت آغاز کنید نماز شام را بمهمانخانه رسانیده میتوانید. حضرت بدر— آنرا بعد ازین می اندیشیم. حالا بگوئید که چه وقت ازینجا بسوی جامع نور لامع حمیدیه حرکت خواهیم کرد؟ حسن شهاب — (ساعت خود را از جیب کشیده) حالا از ده يك صحیفه ٣٤٤ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم ربع گذشته تا یازده بجه در انجارسیده و جا بجاشده وقت صلوة هم میرسد باز هم امر از شماست . حضرت پدر - در نجا امر از شماست زیرا ( الغریب کالاعمی ولو کان بصیر ) گفته اند . روز جمعه در اطراف جامع حمیدیه صف میکشند ( ارطغرل ) نام عساکر سواری خاصه - یعنی رسالۀ شاهی - که در مراسم سلام صحيفه ٣٤٥ سیاحتنامهٔ سه قطعهٔ روی زمین جلد دوم درین اثنا قهوه هم نوشیده شده بود . بجمعیت بپا خواسته از مهمان خانه برآمدیم در عرابهٔ ( فايتون ) حضرت پدر، و بنده ، و شوکت بیگ ، و در عرابهٔ قویه سعید بیگ و حسن شهاب افندی و در پیش عرابه ابو محی الدین ، و در پیش عرابهٔ خود ما یکی از خدمتگاران مهمانخانه نشسته عرابه ها از راه بشکطاش بحرکت افتاد . جادهٔ بزرگ بشکطاش و سرك بزرگ کناره دار بازیانی که بسوی تپهٔ سرای شوکت احتوای ( ييلديز ) بالا برامده است از عساکر پیاده، و سواری، وطوپچی و استحکام، واطفائيه و غیره پر و مالامال بود که با البسه رسمی تمام ، موزیکه ها نواخته اطراف واکناف جامع حمیدیه را احاطه میکردند و منظره های مختلفهٔ قیافهای عسکریه و افسران خوش دریشی جوان تر و تازه حقیقتاً لوحه های خوشی در نظار تصویر میداد ، لاره های مختلفهٔ موزیکه های صنوف مختلفه در دلها يك وجد و نشاطی می انداخت . به اینصورت بدر وازهٔ جامع رسیده عرابه های ما توقف نمود . از عرابه فرو آمده در میدان جامع داخل شدیم ، و در پیش بنای جامع شوکت بیگ و حسن شهاب افندی در پیش ما افتاده ما را بدر وازهٔ اوتاق مخصوصه رسانید . ازین اوتاق بريك زينهٔ داخل بنا بالا برامده در دست راست بيك برندهٔ در آمدیم که با يك شبکهٔ اسلیمی کار آهنین از طرف صحن داخلی جامع پوشیده شده بود . ازین شبکه داخل جامع و همه مردمان نماز خوان و محراب و منبر یگان یگان دیده میشود ، ولی از خارج در عقب این شبکه کسی دیده نمیشود . برنده با قالینهای بسیار فاخر واعلا یی مفروش شده بود . رحله های بسیار مزین و مصاحف شریف نیز برانها موضوع بود . این برنده مخصوص برای نماز خواندن پاشایان و بزرگان معیت شاهانه بود که هنوز صحیفه ٣٤٦ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم کسی دران نیامده بود . این جامع شریف از مبانی خود سلطان عبدالحمید خانست که از سه چار سال باینطرف به انجام رسیده از انوقت تا به ایندم اکثر نماز جمعه را ذات شاهانه درینجامع ادا کرده و میکنند . بنای جامع نور لامع حمیدیه در سنه ١٣٠٣ هجری به اتمام رسیده بود که از حسن اتفاقات دران تاریخ نیز قبله گاه دل آگاهم در استانبول تشریف داشتند ، و این عبد احقر نیز بمعیت شان بصفت ترجمانی سرافراز بودم . حضرت پدر بريك قطعهٔ بسیار مصنع استخوانی جبههٔ جامع مذکور را بسیاه قلم بصنعت و مهارت فوق العادهٔ رسامی نقش ، و قطعهٔ تاریخ آنرا در دو بیت نظم فرموده بحسن خط در زیر آن تحریر نموده بواسطهٔ امین حاجی علی بیگ تقدیم حضور اعلحضرت سلطانی نموده بودند که فوق العاده مظهر تحسین و تلطیف شاهانه شده بودند . چون قطعهٔ تاریخ مذکور خیلی با صنعت يك شعریست درج آنرا از مناسبت خالی نیافتم : بنای مسجد سلطان ز عقل ( طرزي ) جست بخنده گفت که تاریخش ازین زیاده مجوی ز احتساب بر آری چو (بی نمازان) را ( اساس مسجدی سلطان حمیدی غازی گوی ) عدد بی نمازان چون از عدد مصرع ثانی بر آید تاریخ مسجد حاصل میشود . در خصوص زینت نقش و نگار ، و فرش و اسباب و لوحه های بسیار بدیع و خوبی و زینت محراب و منبر جامع مذکور بینظیر است . طرز بنا و معماری آن از خارج بدیگر جوامع استانبول نمیماند . بلکه يك طرز خاص و جدیدی دارد . مقصوره ئیکه مخصوص ذات شاهانه است بطرف دست چپ این برنده ما از بعضی دهلیزهای مخفی گذشته موجود است . راه این مقصوره از خارج بناست . صحیفه ٣٤٧ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم آوازهای محفل مهللين و مكبرین باقرائت قران شریف سقف جامع شریف را با عکس صداهای خوش طنین انداز میگردانید. گروه نماز خوا نان صفها را پر میکردند . تا آنکه وقت صلوة نزديك شده و صداهای طرم حاضری تشریف آوری ذات خليفة المسلمین را اخطار نمود . بعد از کمی سلام موزيك ها برآمده ذات شاهانه تشریف آوردند ولی چون مادر درون جامع بودیم کیفیت آمدن سلطانرا ندیدیم مگر دفعته بلند شدن پرندۀ ما از مردمان هما اخطار نمود كه ذات شاهانه تشریف آوردند . از میان این مردمان حاجی علی بیک افندی و غازی عثمان پاشا وسر كاتب مابين همایون ( ثريا ) پاشا را شناختیم چونکه در سفرهای پیش با ایشان ملاقات دست داده بود . ياورهای بزرگ با اونیفورمه های رستمی تمام نیز بودند . آمدن ایشان همان بود ( وصلوة سنت رسول الله ) گفتن همان . صفهای پرنده ترتیب یافته به نماز مشغول شدیم صلوة های شریفه از طرف مهللين و مكبرين برخواسته خطیب بر منبر بالاشدن گرفت . بعد از انكه هفت هشت پته زینه بر آمده در زیر قبه منبر بنشست مكبران آذان گفتند . خطیب بلباس تمام رستمی خود شان كه جبه وطيلسان سبز سیم دوزی مزبر ، وعمامه رومئی سفید سر زرنی بر سر داشت بخطبه گفتن آغاز نهاد . خطابت به آواز خوش ادا میشد ، وعبارت از يك حمد وصلوة ، و اسمای خلفای راشدین و دعای خلیفة المسلمین بود که در وقت تذکار نام سلطان بسوی مقصورۀ ذات شاهانه خطیب اشارت مینمود . والحاصل بعد از آنكه نماز اتمام يافت و دعا به انجام رسید پاشایان مشار اليهم هريك جدا جدا با حضرت پدر و بنده التفات فرموده کسانیکه معرفی با آنها داشتیم بدیگر ذواتی که باهم شناسایی نداشتیم ما را معرفی میکردند صحيفه ٣٤٨ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلد دوم عثمان پاشا که آثار شجاعت و بسالت از سیمای مبارك شان هويدا بود حضرت پدر را گفت : - با ما بیائید ! منظره جامع نور لامع حمیدیه در روز تشریف اوری موکب همایون برای نماز جمعه اینرا گفته همه بر پا شدند و از زینه که بران بالا برآمده بودیم فرو آمده در پیش زینه ئیکه حضرت ذات شاهانه بران فرومی آمدند به ترتیبی [بپاستاد؟] صحيفه ٣٤٩ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم كه تشریفاتی حضور اخطار مینمود صف بستیم . از زینه تا بجائیکه ما ایستاده بودیم بقدرده قدم فاصله بود . عرابه فیتون بسیار پر شوکت و دبدبه دو اسپه در پیش زینه ایستاده بود . حضرت پدررا در صف اول سوم آدم ایستاده کرده بودند که بعد از ایشان نیز پنج شش نفر آدم ایستاده بودند . بنده را در صف دوم ششم آدم ایستاده کرده بودند . هنگامیکه ذات شوکتسمات شاهانه برزینه پدیدار شدند بصدای بلند حضرت سلطان عبد الحمید خان غازی يك قوماندان بولتی سلام داده شده همه موزيك ها وهمة عساكر شاهانه صحيفه ٣٥٠ سياحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد دوم بیکباره گی به سلام ایستادند . وچون برتبۀ آخری عریض زینه رسیدند بطرف يمين و يسار بادست يك يك تمنایی فرموده از همه عسا کرشا هانه بيك صدا ندای «زنده باد پادشاه ما» بر آمد . ( ما بين همايون ) نام قصر دلارايكه در مدخل سرای شوکت احتواى( ييلديز ) میباشد صحيفه ٣٥١ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم بعد ازان بطرف نفريهائيكه صف بسته بودند به اشارت سريك التفاتى نموده همه كان دستهای راست خودشانرا باز مين فرو آورده و خودشانرا خم كرده تمنا نمودند . حضرت پدر نیز رسم اداب را بخم كردن سر ، وبستن دست برسینه بجا آورده ذات شاهانه بطرز خصوصی يك التفات متبسمانه بشوشانه فرمودند که بمقابل آن دوم بار باز حضرت پدرمتواضعانه تر سرفرو آوردند . ملاقات همين بود که ختم یافت. منظره یکی از دالانهای استراحت در دایره فاخره سرای ییلدیز ذات شاهانه در عرابه نشسته و بكمال وقار و تمكين عرابه براه افتاد صحیفه ٣٥٢ سیاحتنامه سه قطعهٔ روی زمین جلد دوم یاورها و پاشایان و خدمهٔ معیت شاهانه پیاده با جمنا ستيك قدم از دو طرفهٔ عرابه روان شدند . عرابه با همه شوکت و شان از میان صفوف عساکر شاهانه گذشته از دروازهٔ بلند طاق ظفر نمای سرای شوکت احتوای (یلدیز) داخل گردید .عساکر ظفر مآثر حکم رجعت را گرفته به انتظام تمام موزیکه ها نواخته بطرف چونیهای دور و نزديك خود شان روان شدند . نظریات دالان طعام خوری به اصول شرق تفریش شده درباره فاهره ييلديز صحیفه ۳۵۳ سیاحتنامهٔ سه قطعه روی زمین جلد دوم ما نیز با مهماندار و تشریفاتی و یاور خود بسوی دروازه مابین همایون روان شدیم . از دروازه جامع تا بدروازه مابین بیشتر از صد قدم نبود . رهبرهای ما . ما را در قصر بسیار عالی (مابین همایون) در سرای شوکت احتوای (ییلدیز) در اوتاق بسیار آراسته و پیراسته که در طبقه دوم ، مخصوص (غازی عثمان) پاشا بود داخل نمودند او تاق خالی بود ، بقدر نجدیقه بعد غازی مشار الیه تشریف آوردند بسیار نورانی و بشوش بودند . اونیفورمه رسمی خودشانرا کشیده بودند . يك دریشیی ساده عسکری دربرداشتند که از اوپولیت شان رتبه مشیرتی شان هویدا بود . میانه بالقوى البنیه ريش سفيديك ذاتی بود . علامه زخم کلوله پروروه ر قوماندان روسی را که در محاربه (پلونه) برداشته بودند کمی بر جبین شان پدیدار بود . به بسیار بشاشت با حضرت پدر پیش آمدند ، و بعد از مراسم خوش آمدی سلام و التفات شاهانه را تبلیغ فرموده: « بفرمائید طعام حاضر است » گفته بر پا خواستند . از دروازه دوم اوتاق به دالان كوچك و بسیار مزین طعام داخل شدیم . در دالان حاجی علی بیگ ، و دوسه ذوات دیگر موجود بودند . سفره بسیار با صفا و پر زینت آلاتر که در وسط دالان موضوع شده بود . مجمعیت بر اطراف سفره نشستیم . هريك از ذوات مشار اليه جدا جداكلمات ناطیفانه ، وسخنان مهماننوازانه صرف میکردند . در اثنای طعام همه مصاحبه و مکالمه بر امورات عسکریه منحصر بود و وذات دیگر نیز از صنف عسکریه بودند . کلمه سردارچون به اصطلاح زبان عثمانی از بزرگترین رتبه های عسکریه شمرده میشود ، حضرت پدر را از الصنف شمرده یکی از ذوات مشار الیهم پرسید : صحيفه ٣٥٤ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم ـ شما اردوی خود تانرا بچه صورت تشکیل میدهید و اصول اخذ عسکرتان بچه صورتست ؟ پدر ـ من خود از صنف عسکر نظامی نیستم . و در وقتیکه ماسر دار بودیم اصول نظام و اخذ عسکر نظامی نو احداث شده بود که در انوقت هر سردار از خود يك بيرق يا دو بیرق یا بیشتر سوار را مالک بود که هر بیرق عبارت از صد سوار میشد . در اوقات حرب بجمعیت امیر با فرقه خود بمحاربه میرفتند و یا آنکه برای محاربه و یا دیگر مأموریتها قوماندان شده سوق میشدند ولی در ینوقت اساس کلی در عسکريه افغانستان اصول و قواعد نظامیست . عثمان پاشا ـ بلی در قدیم ها در بین ما هم همین اصول جاری بود که آنرا(دره بيك) میگفتند. حالا نیکه در ینوقت حاضره مه قوت، وقوام وسعادت و رفاهیت حتی اگر راست گفته شود صلح و صلاح عمومی نیز بر قوت و انتظام اردوها منحصر مانده است . هر دولت که قوه عسکر یه اش مکملتر و پر قوت تر است . وصنوف ثلاثه آن یعنی پیاده ، وسواری وطو بچیگی آن بيك انتظام تام وتعليم وتربیه مالا کلام باشد آن دولت غالب و با شرف وذی اعتبار ونا فذ الکلام میباشد . پدر ـ بسیار درستست ! اما افغانستان ما هم یکنوع عسکری دارد که تا بحال خود را به آن از تسلط اجنبی محافظه کرده توانسته است و آنهم عبارت از اتفاق عموم ملتست از مرد و زن بر دشمن دین و وطن . چنانچه دو بار وطن خود را از دست دولت انگلیز بهمین گونه قیام عام رها نیده توانسته است . پاشا ـ مردم افغانستان حقيقتاً يك مردم شجاع و بهادر ومستعد هر گونه ترقی میباشند . این اصولیکه شما فرمودید اصول نفیر عام است صحيفه ٣٥٥ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم که در زمانهای پیش در ما و دیگر دولتها هم جاری بود . اما این اصول اگر چه بسی کارها کرده و میکند ، ولی چون در زیر قاعده و نظام نیست بی ثبات و بی اساس شمرده میشود. حالا آنکه ( نظامنامه قرعه اخذ عسکر ) نیز عبارت از همین نفیر عام است . زیرا بموجب مواد آن نظامنامه هر فرد عثمانی که دستش سلاح گرفته تواند بمجردیکه بسن بیست سالگی قدم نهد عسکر میشود ، در قشله آمده البسه عسکری را میپوشد و دو سال کامل همه تعلیم عسکریه را می آموزد و چون دوسال خود را کامل کند تذکره رخصت به او داده شده بخانه اش میرود ، و بعنوان احتیاط بکار و کسب خود مشغول میشود و سه سال بهمان عنوان میماند ، و باز بصنف ردیف درآمده سه سال به آن عنوان میماند، و باز بصنف محافظ درآمده سه سال دیگر بخدمت عسکری مکلف میماند، و بعد از ان سراسر آزاد میشود که در وقت لزوم هرگاه صنف ردیف وصنف احتیاط وغیره جمع شود عبارت از همان نفیر عام میماند . اما نفیر عام منتظم ومعلم . پدر — من امروز خیلی مفتخر و مباهی میباشم که بشرف صحبت مانند شما يك مجاهد بزرگوار شجاعت و بسالت نشانی نایل وسزاوار شده ام . در اثنای محاربه ( پلوته ) اوصاف و محامد فداکاری شما را چون در او راق حوادث و اخبارها میخواندم قلباً يك حس احترام بزرگی درباره شما میپرورانیدم. حالا آنکه امروز شما را عیاناً می بینم ، و از کلمات عسکریه شما بالذات مستفید میشوم ! چه مسعود یت ! پاشا — استغفر الله ! شرف بما عائد است ! خوب در انطرفها اخبار های وقوعات محاربه می آمد ؟ پدر — بلی در انوقت حکومت امیر شیر علی خان مرحوم بود هفته وار اخبار ها می آمد و ما هم میدیدیم. صحیفه ٣٥٦ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد دوم پاشا -- آیا در باب مغلوبیت ما چه گونه حسیات و چه تصورات میپرورانیدند؟ پدر -- در باب فتح و نصرت شما در همه جوامع علناً و خفیةً دعاها میکردند و نذورات نذر میکردند از خبر عدم موفقیت شما همه دلخون و محزون شدند . پاشا -- آیا اسباب مغلوبیت ما را بر چه حمل میکردند؟ پدر -- درینباب روایتها مختلف بود ولی اکثر همین را میگفتندکه : پاشایان رشوت گرفتند . پاشا -- اسباب مغلوبیت ما را بر دیگر هیچ چیزی حمل مکنید مگر بر کمبودی وسایط نقلیه و خطوط مواصله . مانند راههای آهن و سرکهای منتظمۀ پخته. برای سوقیات عسکریه ما بر حدود ، بسبب بی ریلی و بی راهی ماهها طول میکشید . حالآنکه دشمن ما بسبب مواصلت راه آهن بطرف سه روز عسکر کشی سوق میتوانست . پدر -- البت که همین درست است . و الحاصل طعام به اینصورت به انجام رسیده بعد از شرب قهوه حاجی علی پاشا پدر را خطاب نموده گفت : -- ذات شاهانه امروز شما را بسلام روز جمعه بحضور خود سرفراز فرمود . و مخصوصاً بطعام دعوت نمودند . ومبلغ دو صد لیرۀ عثمانی بصیغۀ مدد خرچ برای شما احسان فرمود و برای پسر شما محمود بیگ رتبۀ ثالثه اراده فرمود . و شما را بسبب تقرب موسم حج رخصت فرمودند ! روز دو شنبه با واپور خدیوی یکسر بسوی اسکندریه حرکت میفرمائید . پدر -- ازین الطاف مالا نهایۀ شاهانه عرض تشکر و منت داری مینمایم و دعای خالی از ریای دوام دولت و سلطنت اسلام را شب و روز ورد زبان صداقت مینمایم . و بعرض تشکرات بیغایات خود بخاکپای شاهانه جناب صحیفه ٣٥٧ سیاحتنامۀ سه قطعه روی زمین جلد دوم شمارا توکیل میکنم. حاجی علی بیگ — بسیار خوب عرض خواهم کرد. بعد ازان از جناب عثمان پاشا و حاجی علی بیگ و دو ذات دیگر نیز با تشکرات و تعظیمات رخصت طلبیده از دالان برآمدیم. شوکت بیگ و سعید بیگ و حسن شهاب افندی در کوریدور ما را انتظار داشتند همه‌شان بپا خواسته عرض تبریکات کردند ممنوناً و متشکراً از مابین همایون با هم برآمدیم، و باز بهمان صورت که رفته بودیم پس بمهمانخانه آمدیم شوکت بیگ، و حسن شهاب افندی را حضرت پدر به بعضی هدایا و وجه نقد دلشاد فرموده رخصت فرمودند. سعید بیگ گفت : — حالا دو نیم بجه است. برای شام سه و نیم یا چا ساعت وقت بدست داریم، هر گاه سیاحتی که بران قرار داده بودیم اجرا کنیم هیچ مانعی نیست. پدر — فرزند ! این سیاحت ما بنابر قراری که دیروز داده بودیم مغایر آمده زیرا بصبح قرار داده بودیم نه بشام ! سعید — امر از شماست مقصد کلگی ما ابراز خدمت و دوام راحت و و رفاهیت شماست. پدر — چون چنین است مرا امروز عفو فرمائید. از فردا تا روز دوشنبه وقت از ماست، هیچ کار هم نداریم همه را بسیاحت بسر می آریم. بنده — بسیار مبارکست. فرمودند — وظیفه های من هم مانده، من به اوتاق خود داخل شده بوظایف خود میپردازم شما و سعید بیگ بحرکات خود آزادید. اینرا فرموده و وداع کرده به اوتاق مخصوصۀ خودشان داخل شدند. سعید بیگ گفت : صحيفه ٣٥٨ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلددوم خوب حالا بفرماييد كه چه خيال داريد ؟ گفتم — خيال من تابع خيال شماست . بچه آرزو ميفرمائيد ؟ گفت — خيال من اينست كه حالا بنده يكقدرى كار دارم . تا به مطبخ عامره براى سررشته بعضى كارهاى مهمانخانه ميروم بوقت شام حاضر ميشوم و طعام شام را با حضرت سردار تناول كرده بعد از آنكه به اوتاق خود تشريف بردند ما و شما باز يك سياحت شبينه عوالم بيك اوغلى را اجرا ميكنيم چسان ، آيا سياحت ديشبي پسندتان نيامد ؟ گفتم — نغمه روایح لطیفه ماد موازل فلورى ، وصدای خوش نغمه حنجره ظريفه اش ، وجمال مؤثره گلوسوزش در سماى دماغم مانند ستاره های بسیار درخشانی پرتو نثاری دارد . گفت — آيا مادام مارى را از يادتان برديانى ؟ گفتم — حاشا ! هيچگاه ! گفت — آفرين برعشق پاك شما ! قح قح قح !!! سعید بیگ قهقهه های معنی دار خود را بشوخی صرف کرده ، و با هم دست داده گفت : تا بشام ( آديبو ! ) (١) امشب اگر ماری را از يادت نبردم باز بگو. گفتم ( اورو وار ) ( ٢ ) هيچگاه ، هيچگاه !! با خود گفتم : « عجب فرصت است اگر جولان ديروزى وامروزى خود را از روى نوطه هائيكه قيد شده ثبت كتابچه نمايم بهتر خواهد بود. لهذا به اوتاق خود داخل شده و در پیش میز نشسته و وقایع دیدنی و شنيد نى ديروز وامروز را يگان يگان در قوه مفكره و در دستگاه تصور (۱) آديو كلمه فرانسويست — يعنى بامان خدا . (۲) اورووار نيز فرانسويست جواب بامان خداست — یعنى باز هم ببينيم . صحيفه ٣٥٩ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم بی تاب داده تصویر و تحریر نمودم. نیمساعت بغروب مانده از پیش میز نوشته برخواستم، و دوگانه فرض مسافرانه عصر را ادا کرده و يك وضوی تازه گرفته دريشئی فره کوت رسمی خود را بيك دریشئی لطیف شبگردی تبدیل داده بدالان آمدم. حضرت پدر هنوز تشریف نیاورده بودند. درین اثنا ابو محی الدین از دروازه در آمده گفت: - افندی خود را از دل و جان رتبه شان تبريك ميگويم و تعالی شانرا از درگاه الهی رجا میکنم . از التفات و توجهات شاهانه بر باداران خود شکر گذاریها مینمایم. گفتم - آفرین محی الدین آغا ! آیا دهن شیرینی مبارکبادیت را چه میخواهی؟ گفت -- سلامتی شما را میخواهم . اما یکچیزی عرض کنم: گفتم - بگو ! گفت - وقتی که در شام بودم این دریشی را چون میپوشیدم خودم را یکی از جنتلمنهای عصر میشمردم اما چون دریشی صنف خدمتکاران این جا را میبینم خودم را از گروه عرابه جیان کراهی میشمارم . لهذا يكدست دریشی اعلا میخواهم . گفتم - بسیار خوب دریشئی کشمیره زیره ئی مرا بگیر دیگر چه میخواهی؟ گفت -- اوه ! بسیار مرحمتکارید. با آن دریشی عجب يك گردش با صفایی خواهد شد! علی الخصوص که در جیب كوچك وازکت آن پیسه هم صدا های لطیفه برارد !! دو طلا کشیده بدستش دادم و گفتم: - اینرا بگیر ولی بیهوده صرف مکن هیچ نبا شد يك چيزی هديه صحیفه ٣٦٠ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم برای عیالت بگیر . تشکر ها کرده گفت : والله یاسیدی منهم برای همین میخواستم . اینرا گفته و سلام داده برآمد . وقت شام دررسید. حضرت پدر نماز شام را در اوثاق خود ادا کرده برآمدند . در ین اثنا سعید بیگ نیز آمده بر سفره طعام جمع آمدیم . حضرت پدر خیلی بر سرور و با شطارت بودند از کلمات لطیفه ادبیه و حکمیه خود شان سفره نشینان بزم انس رانشه یاب مسرت و انبساط میفرمودند . بيك مناسبتی سعید بیگ را گفتند : یکی از بختیاریهای ماهمانها نذار بودن چون شما مهماندارانجات کردار است برای ما. زیرااداب ، و نزاکت ، و شیرنیهای شما مارا خیلی گرویده محبت شما نموده . سعید بیگ ـ آه ! چه سعادت ، چه بختیاری ! برای من توجه و التفات شما از خزینه های تمام دنیا قیمتد ارتر است. نمیدانم بچه زبان شکران التفات شما را ادا کنم . من ـ حقیقتاً سعید بیگ شایان توجه و محبت است . حضرت پدر بزبان افغانی بمن فرمودندکه : « با این چه بایدکرد؟ اگر بطریق بخشش چیزی به او بدهیم هم نخواهد گرفت و هم چندان مناسبتی ندارد . لهذا این کار را بتو محول میکنم . هر وقتیکه ببازار باهم بروى يك چیز مناسبی که خود او به پسندد برایش خریده بده .» گفتم ـ بسیار خوب فرمودید . انشاءالله در ينباب يك وضع مناسبی بجاخواهم آورد . طعام بمسرت تمام به انجام رسید . در دالان آمده باهم نشستیم . صحیفه ۳۶۱ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم وتاساعت هفت از هر در و رهگذر بصحبت بسر آوردیم . حضرت پدر فرمود که : — خوب ! فردا اگر حیات باشد بر سیاحتی که قرار داده بودیم اقدام خواهیم نمود ؛ یانی فرزندان چه میگوئید ؟ سعید بیگ — امر از شماست . معمافیه اینرا نیز عرض کنم که شهر استانبول ما جاهای بسیاری دارد که شایان دیدنست . اما چون برای ذات عالی شما دوروز دیگر وقت باقمیانده حیرانم که از کجا آغاز کنیم ؟ پدر — بلی راستست . این شعر شاعر گویا تماماً در باب استانبول گفته شده : « زیبای تا بقدم هر کجا که مینگرم ؛ کرشمه دامن دل میکشد که جا اینجاست . » اما با وجود اینهم اهم را بر مهم تقدیم کر ده اول بزیارت حضرت ( ابا ایوب انصاری ) رضي الله عنه شرفیابی کردن شرطست . سعید بیگ — های های افندم ! امر میفرمائید ؛ اما بنده میخواهم که پلان دیروزنی خود را یکقدری زیاده تر وسعت بدهیم . من — آیا چسان ؟ سعید بیگ — مثلا از راه استانبول بخشکه تا به حضرت ( ایوب ) برویم و درین اثنا جامع ( سلیمانیه ) وجامع سلطان ( محمد فاتح ) وقبر شریف شانرا هم زیارت کرده از ( ادرنه قپو ) برآمده ویکپارچه از سور استانبول را دیده برآ بحضرت ایوب برویم و باز برهمان خط حرکت قرار داده خود بمهمانخانه بیائیم . من — اما به اینصورت از دره کاغذ خانه به شیشلی بالا برآمده نمیتوانیم . سعید بیگ — آیا چرا ؟ من — عرابه را چسان باید کرد ؟ سعید بیگ — صحیح ، مسئله عرابه یکقدری مشکل میشود . صحیفه ٣٦٢ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم پدر - چون چنینست همان پلان دیروزه را تعقیب میکنیم والسلام ! والحاصل به اتفاق آرا سخن بر همین قرار یافت . حضرت پدر به اوثاق خود تشریف برده ما و سعید بیگ در دالان ماندیم . گفتم - خوب بیگ افندی! سیاحت شبینه ما و شما از کجا آغاز خواهد نهاد؟ گفت - شما همینقدر مهربانی بفرمائید که بالاپوش و چوب دست خود را بردارید که یکبار ازینجا برانیم باز الله کریم ! اینرا گفته از دالان برآمد . منهم بالا پوش و چوب دست خود را گرفته و یکچند طلا در جیب انداخته، وروره رو ر كوچك جیبی شگردی را نیز فراموش نکرده بسعید بیگ پیوستم . چون از دروازه مهمانخانه بر آمدیم باز یکسر راه دیشبه را گرفته به نزديك مكتب حربیه پیاده آمدیم : در انجا منتظر رسیدن تراموای شدیم . چراغهای گادئی تراموای که از طرف شیشلی برای رفتن بیگ اوغلی درآمدن بود پدیدار گردید . همرا به رسید . ولی در سعید بیگ استعجال سوار شدن تراموای معلوم نشد . گفتم - چرا ایستاده اید ؟ بفرمائید که سوار شویم ! گفت -- اینست که تراموای برای رفتن شیشلی هم نزديك شد سوار میشویم . گفتم - خوب ! مگر به بیگ اوغلی نمیرویم ؟ گفت - دیشب بدست چپ رفتیم ، امشب بدست راست میرویم ، مقصد سیاحت نیست ؟ چه اینسو ، چه آنسو ! تراموای توقف نموده در ان برجهیدیم ، و بطرف رفتار تراموای مقابل نشسته تراموای بحرکت افتاد . سعید بیگ گفت : صحیفه ٣٦٣ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم يك مثل مشهور ترکیست که «هر چه قسمتش باشد بقاشقش میبراید» دیشب از كازينوی (توقاتلیان) در بیگ اوغلی سعادت شرف ملاقات مادام ماری برای شما دست داده نتیجه آن باهتزازات لطیفه نسیم عبیر ] آمیز موسیقی مادموازل (فلوری) ختام یافت. امشب به بینیم که کازینوی (عثمان بیگ) در شیشلی چه نتیجه به بخشد !! گفتم - آیا به کازینوی (عثمان بیگ) میرویم ؟ گفت - بلی، این کازینو هم از دیدنست ! تراموای بر جاده عریض بسیار درازی که از یکسو پاشای بسیار جسیم مکتب حربیه و از یکطرف با عمارتها و اپارتمانها محاط بود براه افتاد . این جاده بزرگی که مبدأ آن بازار غلطه ومنتهای آن شیشلی میباشد از جاده های بسیار طویل و عریض شهر مینو بهر است که يك مرد پیاده آنرا بدو ساعت کامل اله اگر طی بتواند . از جائیکه این تراموای از طرف غلطه حرکت میکند بازار بزرگ سربالای مایلی را در پیش گرفته و از پیش بانگ عثمانی گذشته بر جاده بزرگ (اوتل پالا پلاس) بر باغچه ملتی (تپه باشی) و از انجا از پیش روی سفارتخانه انگلیز گذشته و بازی دست راست مختصر یکبازاری را گذشته در بازار بزرگ عالی بیگ اوغلی بسوی میدان تقسیم روانه میشود واز پیش روی (غلطه سرای) ، و (توقاتلیان) ، و (مکتب عالی سلطانی) وخسته خانه المان به میدان تقسیم و از انجا بدست چپ بر گذشته از پیشگاه طاش قشله ومیدان آن به (پانغالتی) واز انجا به (شیشلی) منتهی میشود. وقتیکه تراموای مادر پیش (کازینوی عثمان بیگ) در شیشلی رسید از تراموای فرو آمدیم. يك بنای بسیار روشن و مزینی در طرف دست راست جاده نظر دقتم را جلب نمود که با روشنی مفرط خود اطراف را روشن، صحیفه ٣٦٤ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد دوم و با آهنگهای لطیف نغمه های موسیقی خود هوای خفیف نسیمی را به اهتزاز میداشت . این بنارا اگر يك گلخانه بگوئیم زیاده تر مناسبت دارد . این عمارت منظرۀ جادۀ حلفا آباد در شيشلی در استانبول صحيفه ٣٦٥ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم يك دالان طولانی دیده میشد که دیوار طرف بازار آن سراسر از بلور های با صفای در چوکات گرفته شده کی ، و سقف آن نیز با هم چنان بلور های چوکات گرفته شده کی مستور و مسقوف بود . از يك زينه ئيکه از سرك پیاده رو جاده بر آن بالا میشد بقدر پنج شش قدمه بالا برآمده داخل گلخانه شدیم که بواقعی هم گلخانه و هم پریخانه بود! این دالان گلخانه تقریباً بقدر صد و پنجاه قدم طول و شصت قدم عرض يك مستطیل الشکل دالانی بود که از هر هر طرف با دیوارهای آئینه داری مستور ، و سقف آن نیز بايك سقف آئینه دار ماهی پشتی پوشیده شده بود، سقف بر عمودهای تل مانند آهنین برداشته شده بود که این عمود های آهنین با رنگ چوکاتهای آئینه های دیوارها و سقف همرنگ بود . زمین دالان با سنگچلهای سیاه و سفید به ترتیبها و اشکال مختلفه هندسی فرش و چیده شده بود . هر هر طرف این دالان با گلدانیهای بزرگ و كوچك بسيار با لطافت که در آن گلهای باطراوت طبیعی عجیبه بوذترین یافته بود . علی الخصوص گلدانیهای ظریفی بود که گلها و سبزه های صنف عشق پیچان در آنها کاشته ، و بر سر عمودها برطاقهای مخصوصی گذاشته شده سرتاپای عمود را با برگها و گلهای ظریف خود از بالا روبه پایان پیچانیده بودند . در هر عمود يك يك قفس بسیار ظریف و لطیفی که در آن يکیک بلبل ويا يكيك قناریه موجود بود آویخته شده بود . باهزارها چراغهای لامپ این دالان مانند روز روشن ،منور بود. در آخر دالان این گلخانه يك (مرسح) یعنی جائیکه بازیگران تپاتر یعنی آتکی دران بازی کنند موجود بود که پرده بسیار خوش نقش و نگار بزرگ آن آویزان بود. و از دو طرف با شاخهای سبز درخت دفنه و گلها و چرا غهای کاغذی رنگه و بیرقها تزئین یافته بود . در وسط بلکه قریبتر به صحیفه ۳۶۶ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم مرصع يك تخت کناره دار مزینی که آنهم باشا خهای دفنه و گلها و بیرقها و چراغها مزین شده بود موضوع بود که برین تخت يك دسته سازنده آلاترکه نشسته بودند، و با عود و کمانچه و قانون و يك دف كوچك و آوازهای پر آهنگ مقامات آلا ترکه اجرای ساز و نواز داشتند . بطرف دست راست مرسح و نزديك بآن بقدرده دوازده سه پایه هائیکه ورقهای نوطه های موسیقی آلافرانکه بر آن مانده شده بود موضوع و موزیکه نوازان آن منتظر اجرای آهنگ خود بودند . در هر هر طرف ، و هر هر جا یکیک میز سنگ سماقئی بسیار اعلا در میان ، و دو دو ، وسه سه ، و چار چار احباب و رفقا از زن و مرد بر چوکیها دور آن نشسته بودند ، بر میزها از هر نوع مشروبات خواهش هر کس مهیا بود و به این صورت همه دالان خنجا خنج با این میزها و مردمان پر و مملو بود . از دروازه این کازینوی گلخانه پر بخانه چون داخل شدیم حقیقتاً خود را در يك عالم دیگری یافتیم . بصدها پرنجه پره کان فرنگی منشان بررنگ و و نیرنگ از میان گلها و برگهای گلخانه شوخ و شنگ از هر هر طرف عرض دیدار مینمود . سازنده گان باریدی کمان بزم خسروانی، گلخانه را بشکر فشانی مقامات صفاهانی بجوش و خروش مستانه در آورده بود . سعید بیگ ، یکچند ثانیه توقف كرده بيك نظر جوالی همه جمعیتهای داخل گلخانه را از نظر گذرانید . و نظرش دفعته بر يك جمعیتی که مركب از دو نفر بود ، و هر دوی شان بالباس يك برش و یکرنگ ملبس بودند ، و نصف رخساره های چون ماهشانرا پرهای بزرگ کلاه های پر گل شان پوشیده بود بر خورده بتلاش گفت : - ها یافتم ! مرا تعقیب کنید . اینرا گفته براه افتاد . منهم از پی اش روان شدم. از میان میزها و چو صحیفه ٣٦٧ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم گلهای اینقدر جمعیتها به اصول و قواعدیکه در چنین جاها جاریست یعنی مچوکی، ویزه و شمسيه و باستون كسی دکه‌نزدن، و هیچ کسی را زحمت ندادن گذشته در نزدیك مرسح بطرف دست چپ بفاصله دو قدم از میزی كه دو مادام لباس یکر نگ شوخ و شنگ بر اطراف آن نشسته بودند يك میزی انتخاب کرده نشستیم . سعید بیگ مادامها را به اشارت سر يك تمنایی کرده مادامها نیز با تبسمهای گنج لب، و غمزه های گوشه چشم، و پست كردن پشت ابرو، وراست كردن گردن و مایل ساختن زنخدان بسوی غبغب و سرفرو آوردن بسوی سینه بهانه دیدن گل سرسینه ، وبسی عشوه پردازیهای دیگر جواب تمنای سعیدبیگ را مقابله نمود . این دو نازنین مه جبین — بلی مه جبین بودند: زيرايكيك «بوروش» ماه و مشتری نشان عثمانی برجبههٔ كلاه فرنگی اطوارشان كه برطرهٔ طرار شان بطرف بنا گوش چپ يك قدری میل كرده بود موجود بود . هر دوی شان از يك قماش بسیار لطیف حریری یاسمنی رنگ که بيك رنگ ، ويك برش كه از فیشنهای آخرین ایام حاضره بود گونهای دامن كشان بسیار کلو داری در بر داشتند . بکسهای كوچك دستی ، و شمسيه ها حتی کلاه و بوتین شان نيز بيك فیشن و يكرنگ بود . آمدیم برمسئلهٔ حسن وجمال شان : در خصوص اول چیزیکه بنظر دقت بر میخورد هماناسیاهنی موها و ابرو و مژگان و چشمان یكی ، وقهوه رنگنی موها و ابرو وسیاوی رنگنی چشمان آن دیگر بود . در قد و بالا همدوش بودند . كمرهای باريك و سینه های برامدهٔ شان بايك جنس استاير تضييق یافته بود كه حسن اندام شان از یکدیگر چندان فرقی نشان نمیداد . در رنگ ؛ سیه مو اسمر گلگون رنگ ، وقهوه موا بیض شکوفهٔ سیب رنگ بود . سعید بیگ گفت : صحیفه ٣٦٨ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم ـ چسان ! گازینوی شیشلی گازینوی بیگ اوغلی را از یاد شما برد یانی بیگ افندی ؟ گفتم ـ هر کدام از خود جدا يك کیفیتی دارد كه بيك ديگر نميماند ذاتاً قلم اعجاز رقم بدیع الصور خلقت ؛ هیچ دو نقشی را بيك رنگ درین جهان پر نیرنگ تصویر ننموده که از انرو اسم جلیل (مصور) ؛ فعالیت کلام « بدیع السموات والارض » را در همین نکته اظهار نموده است . سعید بیگ ـ اوخ ! بیگ افندی! ماشاءالله طوفانها میفرمائید ! ازین سخنان مبارك شما خود را گم کردم که آیا من در گازینوی شیشلی نشسته ام . یا در مسجد محلهٔ خود ما در پیش رحلهٔ تدریس امام افندی ؟ دیشب از عشق پاك دم میزدید ، امشب راه تصوف را گرفتید . باز تکرار میکنم که در مسئلهٔ عشق حسن و جمال نسوان نه پاکی را دخل و تعلقیست ، و نه تصوف را! شاعران و صوفیان اینچنین چیزها را يك نقابی برای خود ساخته اند . گفتم ـ آیا شما ازین سخن انکار دارید که این دو بدیعهٔ مه جبینی که در مقابل ما نشسته اند خلق کردهٔ يك خلاق مطلق است ؟ گفت ـ حاشا ! انکار ندارم . گفتم ـ آیا اینهم ظاهر و آشکار نیست که هر دوی آنها با وجودیکه در در لباس و همهٔ فیشن تا که توانسته اند خود را شبیه ساخته اند ولی در شکل و شمایل هیچ مناسبت بهم دیگر ندارند ؟ گفت ـ بلی ظاهر و آشکار است . گفتم ـ پس بجز يك محویت و حیرتی که در پیش تصاویر مختلفهٔ گوناگون بوقلمون قلم قدرت اظهار کردم دگر چه کردم که مرا به آن زاهد خشك ریش سفید دندان افتادهٔ غلیظ امام مسجد خودتان تشبیه فرمودید آقای من؟ سعید بیگ قهقهٔ عادتی خود را صرف کرده گفت : صحیفه ٣٦٩ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم ـ بخدا راست گفتید ! امام افندی محله ما را چنان توصیف کردید که گویا دیده باشید . حالا خوب ! اینرا بگوئید که این دو تصویر بینظیر قلم قدرت را چسان می بینید ؟ گفتم ـ قلم خلقت رقم حضرت مصور حقیقی جل و علا همه لطافت ها و ظرافتها را درین دو لوحه بدیعه درج نموده ! گفت ـ بخدا راست بگوئید که اگر شما مصور باشید ، و همچنین يك دو لوحه تصویر ترسیم نمائید آیا دل تان میخواهد که آنرا در آتش بسوزانید؟ از ینسخن سعید بیگ دانستم که مبحث ما بسیار بطول خواهد کشید و به بسی کلامهای خارج از حد و د نقل تجاوز خواهد کرد که تجاوز آن حدود را برای خود موافق ندانسته گفتم : ـ افندم ! اینگونه بحثها در چنین موضعها ( وضع الشيء في غير محله ) شمرده میشود که عین ظلم است . ـ راست گفتید ! بگذریم از ینسخنها . درین اثناصدای يك زنگ مسرت آهنگ دامنه داری طنین انداز هوای نسیمه ئی محیطۀ دالان کلخانه گردیده هر کس متوجه پردۀ بزرك با تصا ویر عجیبه که بر روی مسرح (١) آویخته شده بود گردیدند . موزیکه نوازان فرنگی ئیکه نوطه های خودشانرا برسه پایه های بلند آهنین گذاشته بودند به راست کردن و كوك نمودن آلات موزیکه خود شان مشغول گردیدند . موزیکه از کمانچه های كوچك و بزرك و فلوطه یعنی یک رقم طرم راست سرنا مانند ، ويك پشق ، ويك طنبور كوچك باجه خانه ، و يك كمانچۀ بسیار بزرگی که صدای طرم بزرگ باجه خانه ها را میکشید مرکب بود . (١) مسرح صفۀ را میگویند که در تیاترها بازیگران تیاتردراﻥ بازی میکنند . صحيفه ۳۷۰ سياحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد دوم باز يك صدای زنگ برخواست . موزیکه نوازان بر پا ایستاده ساز های خود شانرا حاضر گرفته منتظر زنگ سوم شدند . زنگ سوم نیز بفاصلۀ يك دقیقه نواخته شد . موزیکه بنواختن و پرده ببالا شدن آغاز نهاد . موزیکه مقام رقص ( بالت ) را گرفته بود . این مسرح يك صفۀ بود که از سطح کلخانه نیم متر بلندتر ، و بقدر ده متر در ده متر وسعت را مالك بود ، و در آخر این مسرح باز يك پرده ئيكه بر ان تصويريك دالان فیل پایه دار بزرگ و فراخی نقش شده بود موجود بود ، و دو طرفۀ این مسرح نیز با تصویرهای رواقهای دالان و پرده های آویختۀ آن نقش شده « مسرح » را در نظر بیننده گان چنان جلوه میدادکه گويايك دالان بسیار بزرگیست دفعتۀ درین مسرح شش نفر دخترانی که از پانزده تا هجده ساله تخمین میشدند و بلباسهای یکرنگ ، ويك برش ، ويك فيشن ملبس بودند ، درامده برقص آغاز نهادند . اما چه رقص، و چه لباس که انسانرا از دیدن آن تعجب و حیرت دست میداد!! يك يك جامن شکن برشکن و چین برچین بالیده ئيكه تا بزانوی شان بود در برداشتند . زیر جامۀ جرابی حریر يك لخت که همرنگ پوست بدن شان بود بجان داشتند . جامن و نیم تنۀ استین دار ظریف شان از قماش سفید بسیار خوبی بود که از حد پستان تا به سر پنجه های دست شان برهنه بود و با يكيك فيته پهن ابریشمین استین مذکور ه از دوش به بدن شان مربوط بود . بوطهای دراز اطلسی بند دار دراز و لطیفی در پا کرده بودند . رقص شان نیز بسیار عجیب وغریب بود که برقص های مما لك شر قیه هیچ مناسبت ومشابهت نمیرسانید . به اوضاعهای مختلفۀ غریبه بمقامهایکه آنرا موزیکه مینواخت رقص کردند . گاهی يكيك پای خود شانرا آنقدر بلند میکردندکه نوك پنجۀ یکی به نزديك زنخ آن دیگر میرسید . صحيفه ۳۷۱ سياحتنامۀ سه قطعۀ روی زمين جلد دوم این رقص شش نفر رقاصه های فرنگستانی منش بقدر چهل دقیقه دوام نموده پردۀ مسرح فرو آمد . موزیکۀ آلافرانکه نیز ساکت گردیده، ساز عود ، وقانون، وکمانچۀ آلاتر که مقام نهاوند را بنوای راست آهنگ صفاهانی شروع نمود . سعید بیک گفت : - حسان بیک افندی ، آیا از موزیکه و رقص آلا فرانکە حظ میبرید یا از ساز آلا ترکه ؟ گفتم - اینمسئله انتخاب موسیقی بسیار مسئلۀ مغلقيست که تا بحال حل نشده است. نظر و سمع بهر رنگ و هر صوتی که عادت گرفت از همان رنگ وهمان صوت لذت میگیرد . گفت - نظر و سمع شما آیا بچه رنگ و چه صوت عادت گرفته ؟ گفتم - اگر راست بگویم ازین رقص و موزیکۀ آلافرانکه و قیافتهای نیم برهنۀ رقاصه ها و اوضاعهای عجیبۀ آنها نظر و سمعم را آنقدر حظ و و سروری حاصل نشد که از نظارۀ منظرۀ لطیفۀ این دو پری پیکر ، و استماع نغمات مقامات روح پرور ساز آلا ترکه حاصل شد ! گفت - حقیقت که منهم بهمین فکرم . گفتم - خوب ! بیک افندی ، اینر انفرمودید که آیا این دو مادام نظر فریب از کدام قوم و کدام ملت است ؟ گفت - هر دوی شان ارمنی نسل استانبولی اصل اند که از (آقتریس) هایعنی بازیگران تیاتر خانۀ ( ارما نیاق ) افندی میباشند در رقص و غنای آلاترکه ، وتمثيل و تشخيص حکایاتی که در تیاتر آنرا بازی میکنند خیلی مهارت کامله را مالک اند . گفتم - از اوضاع التفأتکارانۀ شان بشما چنان معلوم میشود که از صحیفه ۳۷۲ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم بسیار وقتها مظهر التفات و توجهات شان باشید ؟ گفت – بلی من یکی از مشتریان مداوم تیاتر شان میباشم و لوج مخصوصی در تیاتر شان دارم . با مادام ( آغاسپار ) و مادام ( واسيليك ) از مدت دو سه سالست که دوستانه و نوازشکارانه با هم آشنایی داریم . گفتم – چنان معلوم میشود که امشب در تیاتر خود کار ندارند ؟ گفت – نی تیاتر خانه شان در هفته سه شب کار میکند . گفتم – اگر در ینشهر یکچندی ماندنی میبودیم بلکه ما هم از تیاتر شان مستفید شده مظهر التفات شان میشدیم ! اما چه چاره بيك شب از دیدن دور آنها چه ثمره ؟ درین اثنا نوبت ساز آلاتر که تمام شده باز نوبت موزيك و رقص آلا فرانکه‌ آغاز نهاد . مشروبات ما هم به انجام رسیده بود . در مادام های آقتر یس نیز اوضاع حرکت و برخواستن پدیدار شد . کارسونر آوا‌ز داده حق نوشیدنی خود را و مادامها را داده بنابر اشارت سعید بیگ بر پا شدیم. از دروازه‌ ئیکه بطرف باغچه گازینو باز میشد بباغچه برآمدیم . باغچه واسع و فراخ يك گازینوی خوش فضایی بود که بمهارتهای صنعت باغبانی طرحها و شکلهای بسیار ظریفی در ان ساخته شده و به ازهار گوناگون و سبزه های بو قلمون پیراسته شده بود. و در هر هر طرح میزها و چوکیها گذاشته شده بزمهای احباب بر انها تشکیل یافته بود . هر طرف با چراغهای بزرگ گاز هوا روشن. و بصدها مرد و زن در هر هر طرف بیکوضع بی ساختی عقداً انجمن تشکیل نموده بودند . بعضی تنها نشینانی که با عالم خود مشغول بودند نیز دیده میشد . درین گازینوی باغچه‌ یی یکقدری قدم زدن که به اصطلاح آنجا آنرا (پیاسه) میخوانند آغاز نهادیم . بر سرکهای پر طراوت با سنگچل فرش صحیفه ۳۷۳ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم شده مارپیچ گازینو روان شدیم. مادام آغا سیار با مادام واسيليك بريك سرك ديگر بخرامهای لطیفه خود پیاده میکردند. سرك ، مارا در پیش یك خانه گك ظریف چوتره مانندی رسانید که به بسیار زینت آراسته شده بود جبهه این چوتره مانند دهن خیمه های بسكوت بازبود. یك میز درازی از یکسر تا بدیگر سر بعرض جبهه چو تره گذاشته شده بود که بر سر این میز بقدر پانزده بیست عدد تفنگهای بسیار خوشنمای کوتاهی گذاشته شده ، و یکد ختر بسیار لطیف المنظر فرنگستانی کنوری در پشت میز بپا ایستاده بود. در آخر این چوتره بعضی نمبرها بر کاغذها نوشته و بر چوبهای خوشنمای وضع شده بود. این چوتره مگر برای ساعت تیرنی نشان زدن است. هر مشتری که در پیش میز می آید دختر پری پیکريک تفنگ بادی بدستش داده و کارتوس يك شاهی به او میفروشد. مشتری یکی از نمبر ها را نشان گرفته تفنگ را خالی میکند. اگر نمبر نشان گرفته خود را زد هماندم نمبر ناپدید شده و صدای يك موزيكه بالاشده بجای همان نمبر مجسمه یکی از حیوانات بالا میبراید و بقدر يك دقیقه یا دو دو دقیقه باقيا نده باز فرو می آید. اما اصل حکمت درین است که اگر انسان هر قدر نشان انداز باشد تاده یازده کارتوس را آتش نکند نمبر را زده نمیتواند و مجسمه حیوان برایش نمیبراید. ما نیز بقدر ده بیست کارتوس صرف کردیم ، و از نتیجه آن بدید ن برآمدن مجسمه يك گوزن بسیار شاخ بلندی در میان يك جنگل موفق شدیم. اما دیدن گوزن منظور نبود ، بلکه دیدن آن غزالۀ لطیفۀ پیش میز بپا ایستاده و حرکات دلبرانه او در هنگام تفنگ دادن و باز گرفتن و آنرا پر کردن و باز بدست مشتری با کلمات لطف آمیزی تسلیم نمودن انسانرا مجبور میکرد که بهانه صید گوزن خود را شکار آن غزالۀ صحرای صحيفه ٣٧٤ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم دلبری نماید ! در آخر انجام تفنگ اندازی بيك يك سيگاره ، ويكيك پاره چپقو لاته نیز از دست آن نازنین نوازش یافته و داع نمودیم . باغچه صفا آماده کازینو در ینوقت عجب لطافتها ولذتها بهم میرسانید . روایح لطیفه گلهای رنگارنگ طبیعی با خوشبوئیهای دماغ نواز صنعی ئیکه از مادامهای لطیف الاجسام کازینو نشین برمیخواست آمیزش یافته دماغ بدایعپرستان طبیعت را درمیان يك دریای عطریات لطیفه بشنا وری می انداخت! گوش ، از اهتزازات لطیفه آهنگهای مختلفه موزیکه های غربیه و سازهای شرقیه در موجهای طبقات عالیه هوای محیطه‌ جولان تازگی عوالم لطافتها اجرا مینمود . چشم از نظاره منظره های بدیعه اجسام لطیفه چنان میدرخشید که چراغهای بزرگ بسیار روشن گاز هوای داخلی و خارجی کازینو را از ستاره های درخشنده سیمای لطافت سیما تفریق نمیامود ! بارفیق خود در ین عوالم باصفا قدم زده و گاهی شاعرانه ، وگاهی فلسفانه ، وگاهی صوفیانه مکالمه ومصاحبه کرده بآخر بستان مینو نشان کازینورسیدیم . درینجا بيك خانه چوتره مانند دیگری تصادف کردیم که از چوتره پیشتری درهر چیزی فرق ومباینت داشت . دروازه این چوتره باپردہ های رنگا رنگ و بیرقها و گلها آراسته ، وبا قندیلهای رنگارنگ پیراسته شده بود . فرق این چوتره باچوتره سابقه این بود که پرده دروازه این آویخته و داخل آن دیده نمیشد در پیش دروازه يك میزی و در پیش ميزيك شخصی برچوکی نشسته تکت داخل شدن را میفروخت . بر سر دروازه يك قطعه تصویر بزرگی آویخته شده بود که این لوحه تصويريك زن تا بسینه برهنه بسیار خوش شکلی را نشان میداد . صحیفه ٣٧٥ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم در زیر این تصویر این اعلا ننامه ذیل نوشته شده بود : «يك غروش بدهید ؛ يك بوسه بگیرید ! » « ارزانست ، ارزان ! » سعید بیگ گفت : – چسان بیگ افندی ! بوسه این زن صاحب تصویر را بيك غروش ارزان نمی یابید ؟ گفتم – بلی ارزانست ، ولی ما برای بوسه گرفتن محال آن نی بلکه برای دیدن بوسه گرفتن دیگران داخل میشویم . گفت – مگر از کیفیت این اخذ و عطای بوسه معلومات دارید ؟ گفتم – بلی، دوسه سال پیش از ین در ازمیر این سحر پردازی الکتر یك را دیده بود م . والحاصل يكيك غروش داده و تکت گرفته از دروازه داخل خانه شدیم مختصر يك خانه بسیار روشنی بود . در آخر خانه يك صفه مرسح مانندی يك قدمه بلند ترك ، که در پیش روی آن يك کتاره خوشنمایی کشیده شده بود موجود بود . در پشت کتاره يك زن فرنگی بسیار خوش شکل سینه برهنه پر آرایشی بپا ایستاده بود . در پیش کتاره مردم بسیاری ایستاده بودند . زن مذکور بکلامهای بسیار شیرین و نمکینی مشتریان خود را به گرفتن بوسه خود تشویق مینمود . ولی هیچ کس جسارت برین امر نمینمود. چونکه گرفتن بوسه نی بلکه تماس دادن دست نیز بدستش محال بود . زیرا پیلهای مثبت و منفی الكتريك كه در وجود و استنادگاه خود تعبیه کرده بود انسانرا امکان نزدیکشدن به او نمیداد و او بزبان بسیار شیرین بصورت معجز کارانه میگفت : صحيفه ٣٧٦ سیاحتنامۀ سه قطعه روی زمین جلد دوم ای افندیان آیا من اینقدر شایان نفرتم که بوسه های شیرین خود را بشما تقدیم میکنم وشما ازان اجتناب میورزید به بینید چه پستانهای لطیفی دارم ، یکبار اگر بدست بگیرید زنده گی می یابید! بفرمائید افندیان! از ینگونه سخنان بسیار میگفت ، بعضی کسان سعی میکردند که دست خود شانرا به پستان او برسانند اما ممکن نمیشد . و الحاصل این تماشا را هم کرده برامدیم . وقت هم به دوازده بجه رسیده بود . سیاحت شبینۀ خودرا بهمینقدر اکتفاداده وبقدر يك دو سه ساعت در آپارتمان های اطراف نیز بسر آورده و يك عرابه گرفت بجای آمدیم . سعید بیک نیز بخانه نرفته در یکی از او تاقهای مهمانخانه خوابید .. منهم در اوتاق خود درامده و البسه ام را کشیده بخواب رفتم. - روز شنبه ٨ ذیقعده - صبح وقت بوده از بستر خواب خود برجهیدم . و ضو و غسل بدن و توالت را اجرا ودوگانه طاعت خلاق العباد را ادا کرده بدالان آمدم. نشۀ عالم باصفای شیشلی و تخطر صحبت شيرين مادام ( واسيليك) آقتريس دماغم را بايك غبار خمار ندامت اندود لذت آمودی گاهی با ابر های مظلم تصورات این گرداب بیسروپای عالم عشرت ومعاشرت اوروپی مدنیت ، تیره و تاريك میساخت . و گاهی بايك شعاعـات آثار برگزیده ترقيات عالم بشريت با تفکرات روشنیهای صنايع و اختراعات محيرالعقول عالم فرنگی مدنیت نورافشان و درخشان میداشت ! محيفه ۳۷۷ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلددوم سبحان الله ! دنیاچه بود ، وچه شد ؟ یکوقتی بود که انسا نهایبرهنه بودند ، مجبورشدند که پوستهای حیوانات را از بدن شان بستم ربوده برخود پوشیدند . باز بدرجه رسیدند که ریشق پشم آنهارا آموختند، و ازان عبادر بر کردند . از انهم بالا شده کاشتن پنبه و تربیه پیله را بدست آوردند ، با طلس وديبا افتخار نمودند . باز كل شى ء يرجع الى اصله شده دختران لطيفة الابدان فرنگی بصورت نیم برهنه درکازینوی شیشلی برقص درا مدند ! مرحباحمديت ! که میدانند که رفته رفته سراسر برهنه نبرآیند ! آیا ثروت و توانگری کدام قارون ، وقوت وجودکدام تهمتن نمون، تاب و طاقت به پایان رسانیدن این دریای نایاب عالم سفاهت عیش و عشرت گوناگون تمدن شئون خواهد کردید ؟ بلی بلی ! گرداب نایاب سفاهتهای عالم مدنیت چنان دایره بیسرو پاست که اگر انسانرا عقل سلیم ، ووجدان مستقم رهبرنشود و یکبار خودرادران گرداب نایاب پر تاب نماید از قوة عن المركزيه گردش آن خودرا رهایی دادن محال است . اما تقلید و تعقیب عالم صنایع ، وفنون شهراه مدنیت چنان طريق سعادت نمویست که انسانها و مملکتها را باوج اعلای سعادتها نایل میسازد. درین اثنا سعید بیگ داخل دالان شده بيك شطارت و بشاشت تمامی گفت : - صباح شریف تان بخیر باد بیگ افندی ، آیا بازچه تصورات شاعرانه میپرورانید ؟ گفتم - درین رباعی شاعر تفکر میکنم که گفته است : دیروز چنان وصال جان افروزی ، امروز چنین فراق آتش سوزی افسوس که در دفتر عمرم ایام آنرا روزی نویسد اینراروزی حاشیه: چنانچه در دیگر کره [کمی؟] طلوعی از طریق [دو[شیزه]؟ و مرد د[و؟] [عجوز؟] سراپا برهنه [لخ؟] همران دو تابلوها [متم] درین ، مطبوعات بر دوش گرفته نطق کار بماوز[؟] نموده [فرما؟] [بگوشها؟] میزند و لیکن از آن زمان [فر؟] در آن گمان نمیکنند که در این [عالم؟] را برهنگی می[ناز؟]ند ۱۲ م . د صحیفه ۳۷۸ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم گفت – واخ واخ ! بیگ افندی می بینم که بسیار سوزناك مقامات میرا نید ! مباداعشق پاك شما باز شورشها و طوفانها کرده باشد و دیشب را تا بصبح به ذکر و فکر صوفیانه آپارتمان مادام های آقتریس بسر آورده باشید؟ گفتم – اگر بگویم که ازین افکار سراسر فارغ بوده ام راست نگفته خواهم بود . اما از لذت و صفای آن نی بلکه از نفرت و کدورتی که ازان عالم حس کردم ! گفت – ما شاء الله بیگ افندی! به این معمای شما باز ندانستم که ریاضی او لئی شما چه بود و این عبارة نثر شما چیست ؟ گفتم – هر دو توأم همدیگر است ، وصال جانفزای آن دو مجسمه لطافت اگر چه یك دو ساعتی بود با ز هم چنان عمری نبود که بعمر جدائی آن برابر آید. ولی چون میسر و یا بودن دایرۀ بزم انس این گروه لطافت پژوه را می اندیشم ، و ناپیدا کنار بودن این گردابرا تصور میکنم لذت آن به نفرت مبدل میشود ، و چون درجه ترقیات صناعیه وفنیه عالم مدنیت را با این آزادی عالم سفاهت مفرطه آن مقایسه میکنم دلمرا یك کدورتی استیلا میکند که اینچه علو ، واینچه نزول ؟ گفت – افندتى من همین علو از همین نزول بوجود آمده ، آزادی حقوق شخصی ، وعدم تجاوز بر حقوق غیر سرور و صفا را که شما آنرا به سفاهت تهمت تعبیر میدهید نتیجه داده ؛ هوس وشوق عیش و عشرت احتیاج سعی وعمل را بوجود آورده، احتیاج سعی و عمل صنایع و فنون را توسیع داده . اندیشه های دور و در از را بخود راه مدهید . حیات ، خیلی محدود و بی ثبا تست پروانه آسا از هر گل و برگ گلزار حیات استفاده کردن لازم است . اما اینرا هم بگویمت که مانند عاشق کرم ، و مجنون ، و فرهاد ، و غیره عاشقهای احمق از بهريك معشوقه مطلق به آه و ناله و زاری بسر ۳۷۹ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم آوردن کار عقل نیست . مبادا که نتیجه این سیاحت دیشبه و بستر نرم آپارتمان مادام واسیليك و آغوش لطیفهٔ خوشبوی او بر شما تاثیر بدی اجرا کرده باشد ۵ امروز چنین مأیوس و اندوهگین برخواسته اید ؟ گفتم - ازین جهت خاطر جمع باشید . . بعضی بیماریهائیست که چون یکبار انسان به آن مبتلا آید و باز رهایی یابد دوباره به آن گرفتار نمیشود. منهم یکبار بدام عشق يك پریر خساری دوسه سال پیش ازین گرفتار آمده بودم و بلاها و عذابهای گوناگون مصیبت نمون آنرا دیده بودم . بناءً علیه درینخصوص مسلك شما را می پسندم از هر گل بوئی گرفته میگذرم ، واز هر چمن سمنی ربوده میروم . گفت - هزار آفرین خوب میکنید ، آیا این یک را میدانید که در ینوقت چرا عاشق کرمها مجنون ها ، فرهاد ها بمیدان نمیبرایند ؟ گفتم - درینباب چیزیكه من میدانم احتمال که مغایر افکار شما باشد . گفت - شما هر چه که میدانید بدانید اما فکر من اینست که پیش ازین اسباب حسن و زینت ، و آرایش و پیرایش جمال زنان کم بود . زنها هم در حجاب و خفا بودند . احیاناً اگر یکوقتی يك زن خوش جمالی بنظر کدام مرد گرسنه و تشنهٔ وصالی برمیخورد هماندم حواس عشره او بران نقطه جمع آمده فریادها و فغانهای عاشقانه اش بفلک برمیرسید . مثلا انصاف بفرمائید :مانند فرهاديك مرد كه دينگ کلفت مجرد سنگ تراشی، چون یکبار مانند شيرين يك شهسوار حسن و ملاحت را با آن قد و قامت و آنهمه حسن و ملاحت بلباسهای فاخر و آرایش و توالت پرجواهر در پیش خود با ادا ها و نازها و عشوه ها و غمزه ها مشاهده کند حال پر هیجان او چه خواهد شد ! اما اگر آن فرهاد را درینوقتها یکبار در یکی از بولوار های پاریس آورده چشمهایش را بکشائید بیچاره مرده صحیفه ۳۸۰ سیاحتنامۀ سه قطعه روی زمین جلد دوم خود را گم میکند که آیا برکدام شیرین دل ببندد؟ ازینحال هیجان و واضطرابش بیشتر میشود ، وچون دریکی از عموم خانه‌های خُرج خودش رفته بقیمت پنج فرنگ بايك دلبر بهتر از شیرین وشکر همسروهم برگردد يك سکونت وراحتی گرفته نام شیرین را بر زبان نمی‌آرد . وهمچنین اگر مجنون ..... سعید بیگ هنوز سخن خود را تکمیل ننموده بود که حضرت پدر تشریف آورده هردوی ما بوضیعت احترام و آداب سلامز ا گرفتیم. حضرت پدر بعد از التفات واحوال پرسی فرمودند: -- فرزندان! امروز در وجود خوديك قوت وتوانائی تمامی درخصوص سیاحت وزیارت متصورۀ خود می‌بینم . آیا شما چسانید ؟ سعید بیگ -- حاضر و آماده ! منتظر امر شمائیم . من -- هوا هم امروز بنهایت لطافت وطراوتست که گویا برای سیاحت با برکت امروزی ما بشارت میدهد . حضرت پدر -- البته که با برکت است! زیرا معناً چنان میدانم که متصرف استانبول درعالم روحا نیت حضرت ابا ایوب انصاری رضی الله عنه باشد . هرگاه يك شخصی به استانبول بیاید و بزیارت این صحابی جلیل الشان مشرف نشود بر نفس خود ظلم کرده خواهد بود. سعیدبیگ -- بسیار درست میفرمائید . حقیقتاً شهرما بوجود این این صحابی جلیل کسب شرف عظیمی نموده است . درین اثناء مصطفی آغا از حاضر بودن ناشتا خبرداده برسفره جمع آمدیم . ناشتا را بفرحت وسرور به انجام رسانیده از مهمانخانه برآمدیم. ودرعرابه نشسته ازراه عقارات همایون به بشکطاش وطوبخانه وغلطه بر جسردر پیشگاه اسکلهُ واپورفرو آمدیم. سعیدبیگ عرابه چی زیور آغا را صحيفه ۳۸۱ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم بعضی تنبیهات لازمه داده از زینه که به اسکله فرو می آمد فرامدیم . این اسکله ها که آنرا بندر ، یا ایستگاه ، یا موقف ، یا استیشن بگوئیم بر دو طرف جسر از چوب بر روی آب بر دو به های جسیم میان خالی لنگر شده بنا یافته است . جسر استانبول يك نقطه ایست که بلاد ثلاثه یعنی استانبول ، واسکدار ، وغلطه مع بیگ اوغلی را با همدیگر وصل داده است . جسر بر روی دریاچه که آنرا ( قرن الذهب ) میگویند کشیده شده است . این دریاچه را « خلیج در سعاده » نیز میگویند ، و در مابین قطعه استانبول ، و قطعه غلطه مع بیگ اوغلی واقع شده است . آخر این خلیج با خشکه مسدود است . زیارت ابا ایوب انصاری در آخر این خلیج مو جود است که بعد از آنجا آب مجريك تنگئی پیدا کرده آب نهر شیرین ( کا غذ خانه ) از میان چمنزار ها و تپه های سبز خضرا جریان یافته با بحر می آمیزد . لهذا جسر این دو قطعه را رأساً بهم وصل داده است . آمدیم بر سمت اسکدار یعنی سواحل انا دولئی اسیا : این است که جسر بواسطه این بندر ها یا ایستگاههای واپور خود آنسمت را نیز با اینسمت مربوط و موصول داشته است . برای حمل ونقل مردمان را از یکسو بدیگر سر ، و از جای بجای و از محله بمحله دو کمپنی مشهور واپور ها بکار انداخته است که یکی ( شرکت اداره مخصوصه ) و دیگری ( شرکت خیریه ) میباشد . این واپور ها بحجمهای كوچك و بسیار متناسب الاندام واپور هائیست که کمره ها و پرنده ها و سطح وبام آن بخوبی آراسته و پیراسته میباشد . و در هر چند دقیقه برای هر سمت واپور ها محركت مهیا میباشد . ایستگاه های این واپور ها در دو طرف جسر عادتاً يكيك بازار مخصوصی تشکیل داده است ، قهوه صحيفه ۳۸۲ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلد دوم خانه ها قرائتخانهای بسیار ظریف، دوکانهای میوه وشيرینی فروشی همه از تخته وبر روی آب مانند جسر بنیاد یافته است . اما از جسریست که راست که با چند قدمه زينه از جسر بر آن فرو می آيند. اصل جسر عبارت از يك جاده در از عريض تخته ئی مستقيم و مستوی ایست که درازی آن تقريباً پنجصد و بر آن شصت متر می آيد . دو طرف این جاده سرکهای پياده رو ، وسط آن عرابه رو ميباشد ، و از دو طرف با كتاره های آهنين و چراغها تزئین یافته . بعد از نیمشب از حد ميانه جسر را باز ميکنند تا کشتیهای بزرگ تجارتی و جنگی از خلیج به بحر آزاد بر آيند يا در ایند . در دو طرف جسریعنی در مدخل طرف غلطه ومدخل طرف استانبول پارتها یعنی چوتره های كوچك خوشنمائی موجود است که درینجا مأمورین رسم گرفتن جسر نشسته اند . از پیاده يك متاليك وازسوار دونیم غروش و از عرابه يك ربع مجیدی باج ميستا نند . واردات عظیمی که ازین حاصل میشود بمصارف خود جسر اگر بدرستی صرف شود گمان میبرم که در ظرف چند سال بعوض این جسر چوبی پل متین آهنینی ساخته شود . اما از قرار قول سعید بیگ اکثر این واردات در شکم جناب ناظر بحریه حسن پاشا فرو میرود و الله اعلم بالصواب. والحاصل عرابه ما چون مال مابین همایون بود کسی باج آنر انستانده با صداهای برهمایبوی دهل آوازی که از چرخها وپاهای اسپهای بزرگ ویله آن میبرامد. بر جسر مرور نموده در پیش زينة مدخل ایستگاه واپود که بدست چپ ما واقع شده بود توقف نمود. از زینه بر يك پلی مرور نموده داخل ایستگاه شدیم، در پیش دریچۀ تکت فروش سه تکت درجۀ اول را گرفته از دروازۀ ایستگاه که بطرف دریا باز میشد بر يك تختۀ که سطح و اپور را باسطح ایستگاه ربط داده بود صحيفه ۳۸۳ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلد دوم صحیفه ۳٨٤ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم گذشته درواپور درآمدیم. درموقع درجه اول بر آرام چوکیهای چرم پوشیده شده باصفائیکه برسطح واپور بود نشستیم. سیاحت دراین واپورهای شرکتهای مذکوره عجيب يك عالمى دارد. واپورها ئیکه درین خلیج و یا آبنای بوسفور درسیر وحرکت اند اكثريك طرز ويك شكل میباشند . دردو طرف شان چرخهای بزرگ عرابه مانندی دارند سطح واپورازسطح آب از يك متر تا دو متر بلندی دارد. واپورهای اداره مخصوصه که درین خلیج در گشت و گذاراند عبارت از يك سطح بالایی و يك دالان زیری میباشد ، در دالان زیر ازيك زينه با زیاقی فرو آمده میشود که درموسمهای سرما دران نشسته میشود. سطح بالایی آن برسه قسم منقسم است . انجن وماشین آن دروسط واپوراست سطح قسمیکه بطرف دنبال کشتیست درجه اول واپور است که انهم بايك يك پرده بردو قسم از هم جدا شده . از پرده به آنسو مخصوص نشیمن زنان اسلام ، وبه اینطرف پرده مخصوص برای مردان است . وقسمیکه از انجمن بطرف بینی واپور است مخصوص عام است. شربت ، قهوه، چای ، میوه ، شیرینی کتاب اخبار هر چیزیکه برای مشتریان بکار باشد درمیان واپورفروشندگان آن موجود است . ( صباح ) نام يك اخبار یومیه را خریده بریکی از آرام چوکیه انشستم. واپور صفیر آخرین خود را کشیده به تدویر چرخ عزیمت در مابین خلیج استانبول آغاز نهاد . دو طرفه سواحل این خلیج يك شکوه وعظمت عجیبی بنظرجلوه میداد . ساحل دست راست که جهت ( غلطه مع بيگ اوغلی ) گفته میشود با عمارات و بنا های عالی ئیکه از ساحل بحر تابسونیه بیگ اوغلی مرتبه بمرتبه بلند شده رفته است تزئین یافته بود . ساحل دست راست [BLANK PAGE] [BLANK PAGE] [BLANK PAGE] [BLANK PAGE] صحیفه ۳۸۹ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم شده بود و از سر دالان تا به آخر دالان در پیش روی هر در از چوکتی مذکور سه چهار میز چار چار نفری گذاشته شده بود . که دو نفر از مسافران بر در از چوکی و دو نفر دیگر بر دو چوکیئی منج بافیکه در مقابل میز سنگی مذکور نهاده شده می نشینند . این دالانی را که مذکور کردید برهنموئی مهماندار خودطی نموده در آخر دالان از يك زینه کناره چوبین داری که چوبهای دستگیر سر آن کناره ها از چتلی و چر بی لایق دست گرفتن نبود بالا برآمدیم در انجا خودرا دريك صفه ئیکه از دو طرف بانجره های که بسوی تربه زار باغچه مانندی بازمیشد یا فتیم . اسباب زینت این قسم فوقانی لوکانته کباب فروشی از یکفرش تخته یی وچوکیهای منجی ومیزهای روی سنگ مرمری مرکب بود. از دو پنجره ئیکه بسوی تربه زار باغچه مانند بازمیشد هوای صافی داخل این صفه شده از دود جغت بوی داخل دکان یکقدری محافظه دماغ ممکن میشد . سعید بیگ گفت : - عفو بفرمائید ، اعلاترین دکانهای کباب فروشی اینجا همین است. چه چاره مملکت ماجامع الاجناس است در پنجا بهتر از ین دسترس نمیشود. حضرت پدر فرمودند : - در پنجا کار فقر و درویشیست ، در اعتاب این ذات بزرگواری که ما امروز بشرف زیارت آن مشرف میشویم این طعام افخر ترین واشر فترین طعامها شمرده میشود . والحاصل غار سون طعامخانه را آواز داده سه بشقاب کباب ماستدار اعلا طلب نمودیم ، و بظرف یکچند دقیقه طعام را به انجام رسانیده ومبلغ قیمت آنرا ادا کرده از طعامخانه مذکور برامدیم ویکسر بصحن حولئی صحیفه ۳۹۰ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم بیرونی جامع داخل شدیم. این حولی خیلی باصفا و دلگشا يك صحن خوشفزایی بود که در یکطرف آن چنارهای بسیار بزرگ چند صد ساله موجود بود. در طرف دست راست يك حولی دیگر بود که در یکطرف این حولي يك جامع بسیار بزرگ و عالی که در بزرگی قبه و بلندی مناره ها، و محراب و منبر بازینت و مفروشات و تزئینات داخلی خیلی بنای باشکوهی بود و در طرز بنا و تزئینات مانند دیگر جوامع شريفه این پایتخت عالیبخت بود. در طرف دیگر بناهای بسیار مبارک و مقدس مرقد پر انوار حضرت صحابی جلیل الشان ابو ایوب انصاری رضی الله عنه بود. مدخل زیارتگاه مذکور در آخر حولی اول در نزديك چنارهای بزرگ موجود بود. در مدخل زیارت برای برآوردن پاپوش و کاوش مانند همه جامعها یکموضع مخصوص موجود بود. کالوشها را کشیده از دروازه داخل يك دهلیز با صفای کوچکی که با بوهای بخوردانها معطر بود داخل شدیم. و از آنجا از يك دروازۀ ديگر داخل يك صحن دالان مختصری شده و باز بدست چپ میل کرده در پیش دروازه اصل زیارت که قبر شریف در انجاست ایستاده شدیم. زمین این دالان جميعاً با قالینهای بسیار فاخر و اعلای ایرانی و اناطولی مفروش شده بود. دیوارها تا بسقف با کاشی کاری بسیار اعلا تزئین یافته بود. لوحه های بسیار خوش خط مختلف العبارات و المضامين آویخته شده بود. رحله های بسیار نفیس ، وقر آنهای وقف بسیار خوش خط و مذهب در اطراف گذاشته شده بود. بخوردانها و شمعدانهای اعلا و مصنعی در هر هر جا نهاده شده بود. بسه چارپته زینه سنگ سماقی آئینه مانندی از اصل این صحن دالان بالا برامده خود را در پیش ضجرمقدس مبارك مشرف يافتيم وبخضوع و صحیفه ۳۹۱ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم خشوع تمام فاتحه شریفه را خوانده و حضرت پدر چیزی قرآن کریم را تلاوت نموده و آداب ومراسم زیارت را بجا آورده برامدیم. قبه وطرز نمای اصل زیارت نیز به بسیار زینت و آراستگی بود. فیوضات روحانی این صحابی بزرگوار بر دلها نشر انوار مینمود . زیارت را به انجام رسانیده بودیم که آذان پیشین گفته شد . لهذا از زیارت برآمده و نذرانه زیارت راعلی قدرالاستطاعت در موضع مخصوص آن انداخته بجامع بزرگ آمدیم . و نماز را بجماعت ادا ساخته دريك رواق داخلی جامع برای استراحت بنشستیم . حضرت پدر سعید بیگ را خطاب نموده گفت : امروز ازین سیاحت با سعادت خود خیلی خود را مسعود و بختیار میشمارم . وازره بلدی شما نیز تشکرها میکنم . سعید بیگ - منهم مسعود ترین ایام خود را همین روز فیروزرا میدانم که بجمعیت مانند شما يك ذات بزرگواری بزیارت با برکت این ذات بزرگوار که بسبب کثرت اشغال از مدت دوسه ماه شرفیابی نکرده بودم نایل شدم . حضرت پدر فرمودند : روحانیت حضرت این صحابی جلیل از پرتو تجلئی نبوت يك قندیل بسیار روشنیست که درین شهر مینو هم برافروخته شده است . بنده پرسیدم که : آیا حضرت ابوایوب انصاری رضی الله عنه در کدام تاریخ به استا نبول تشریف آورده باشند ؟ حضرت پدر - اگر زحمت درد سر برای سعید بیگ نباشد از احوال این صحابی جلیل القدر چیزی معلوماتی برایت بیان کنم . تا بخبر نمانی. صحیفه ۳۹۲ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد دوم سعید بیک – استغفر الله این عاجز نیز استفاده میکنم . بفرمائید زیرا هنوز وقت هم بسیار است ، هم زیارت میشود و هم تجارت . حضرت پدر – عنوان شریف اصلی این صحابۀ مکرم « مهامندار » حضرت رسالپناهی میباشد . زیرا هنگامیکه اول بار حضرت فخر عالم صلی الله علیه وسلم از مکه مکرمه بمدینۀ منوره هجرت فرمودند بخانۀ این صحابی بزرگوار شرف نزول فرمودند . اسم اصلی شان (خالد) نام پدر شان (زید) کنیۀ شان (ابوایوب) و از صنف صحابیان (انصار) وقبیلهٔ شان (بنی خزرج) میباشند که به اینصورت (خالد بن زید ابو ایوب الانصاری الخزرجی) گفته میشوند . هنگامیکه پیام سرور آور هجرت فرمودن حضرت فخر الانبیابرای مردمان مدینۀ منوره واصل شده بود هر روز بوقت صبح همهٔ مردمان از شهر برامده تا به (حره) نام موقع رفته بانتظار تشریف رسالپناهی منتظر میشدند و تا بوقت ظهره آفتاب کرم میشد در انجا مانده و اپس بخانه های خود میرفتند. تا آنکه در روز دوشنبه دوازدهم ربیع الاول وقتیکه مردم مدینۀ منوره بقرار هر روزه به انتظار تشریف حضرت رسالپناهی تا بظهر نشسته بازپس عودت کرده بودند یکی از رجال یهود موکب آنحضرت صلی الله علیه و آله و سلم را از دور دیده و بمدینۀ منوره درامده بشارت تشریف آنحضرت را تبلیغ نمود . انصار کرام رضی الله عنهم اشکریز مسرت و شکران گردیده و مسلح شده به استقبال شتافتند و دیدارهای خود شان را بجمال با کمال آنمهر سپهر نبوت منور نمودند . آنروزيك روز بسیار فیروز صفا اندوزی بر مردمان مدینۀ منوره بود . دختران عربی الاصل وجوانان اوس و خزرجی النسل دفزنان ونشیده گویان ، و : – صحيفة ۳۹۳ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم طلع البدر علينا من ثنيات الوداع وجب الشكر علينا ما دعاللة داع ايها المبعوث فينا جيث بالامر المطاع گفته گفته موکب همایون آن حضرت را تا بجائیکه آنر ( قبا ) مینامند و از مدینه یکچند فرسخ دور تر است واصل نمودند ، و در آنجا آنحضرت چند روز اقامت فرموده و اساس مسجد ( قبا ) را وضع فرموده از آنجا در روز جمعه بسوی مدینه منوره متوجه شدند . اشراف بنی نجار که بقرابت حضرت سید الابرار مسعود و بختیار بودند شمشیر بسته در پیش پیش موکب همایونی همیرفتند . وقتیکه بمنازل بنی سعد آمدند وقت نماز جمعه در رسیده حضرت فخر عالم صل الله علیه و آله و سلم با يك خطبهٔ بلیغه پیغمبرانه نماز جمعه را ادا فرمودند . در نجا با حضرت فخر كائنات صد نفر مسلمان ادای صلوة فرمودند . موکب همایون از نجا حرکت کرده بمدینه منوره داخل شدند . همه مردمان برای تماشای دیدار ساطع الانوار محمدی در راهها و کوچه ها ریخته بودند . آنحضرت در انروز بر ( جدعا ) نام ناقهٔ خودشان سوار بودند . همه انصار کرام برکاب آسمانتاب حضرت رسالتپناهی شان مسلحانه میرفتند . و در دلهای یهود و منکرین دهشت می انداختند . هنگامیکه ( جدعا ) از کوچهای مدینه آهسته آهسته در گذشتن بود در هر محله ئیکه میرسید بزرگان انصار آن محله در رهگذار حضرت پیغمبری برامده ، و از بسیاری و دلاوری قبیلهٔ خودشان بحثها و بیانها کرده ، و به ناقهٔ حضرت پیغمبری علف نشان داده و بمضمون این بیت که : — « رواق منظر چشم من آشیانه تست کرم نما و فرود آکه خانه خانه تست » تضرعات عاشقانه کرده از خاك پای حضرت فخر المرسلین نزول فرمودن شانرا در خانه خودشان رجا و نیاز میکردند . و حضرت فخر المرسلین دل و خاطر صحیفه ٣٩٤ سیاحتنامهٔ سه قطعه روی زمین جلد دوم هر يك از انها را جدا جدا با تعبيرات جليله مرحمت و سیمه خوش و خرم ساخته میفرمودند که : ـ « راه ناقه مرا بگذارید . زیرا او مأمور است و جایی را که مشیت الهی بر اثر فته باشد آنجا را ناقه من خود میشناسد . » پس باین صورت (جدعا) آهسته آهسته روانه شده در جائیکه درین وقت دروازهٔ مسجد نبوی میباشد زانو زده توقف شده گردن و روی خود را بر زمین مالید . و هنوز حضرت فخر عالم بر او سوار بودند که از انجا بر خاسته در پیش دروازه منزل حضرت ابو ایوب انصاری رضی الله عنه که نزديك به این محل اولیکه « جدعا » در انجا زانو بزمین نهاده بود خوابید. و باز از انجا بر خواسته در محل اول آمده زانو بر زمین نهاد . حضرت روح الكائنات عليه افضل الصلوة والتسلیمات فرمودند که : ـ « هذا المنزل انشاء الله » خانهای کسانیکه از بنی نجار در انحوالی نزديك بود هر كدام جدا جدا منتظر تشریف قدوم آنحضرت شدند ولی ابو ایوب انصاری رضی الله عنه بار و اسباب آنحضرت را که بر ناقه بود برداشته بخانه خود برد و تنها ناقه که افسار را نیز از سر خود کشیده بود بخانه حضرت اسعد بن زراره رضی الله عنه) گذاشته شد و خود آنحضرت صلی الله علیه و سلم تا وقتی که خانه سعادت شان و مسجد شریف در جائیکه ( جدعا ) اول بار خوابیده بود بناشد در خانه ابو ایوب انصاری بیتوتت فرمودند . پس بنگرید که شرف و شان این صحابی جلیل الشان تا چه درجه علویت دارد . گفتم ـ الحق که ازین بزرگتر شرافت و سعادت تصور نمیشود . سعید بیک پرسید که : صحيفه ٣٩٥ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم ـ آیا بکدام تاریخ درینجا تشریف آورده باشند؟ حضرت پدر ـ این صحابی جلیل القدر در غزوهٔ (بدر) و غزوهٔ (احد) و غزوهٔ (خندق) و دیگر غزوات دایما همرکاب شرافت انتساب حضرت رسول مقبول صلی الله علیه و آله وسلم بوده‌اند، و در دیگر غزاهائیکه بعد از آنحضرت از طرف خلفای راشدین اجرا شده علی الخصوص در اکثر غزاهائیکه از طرف حضرت علی کرم الله وجهه بوقوع آمده موجود بوده است، و از هوس و غیرت زیادیکه بجهاد داشت در زمان حضرت معاویه وقتیکه بزیر کمان افسرتی پسر خود یزید يك اردوی عسکری مکملی برای فتح قسطنطنیه میفرستاد حضرت ابو ایوب انصاری رضی الله عنه با وجودیکه در انوقت بسن شیخوخیت رسیده بودند بسببی که این حدیث شریف را ( : « لتفتحن القسطنطنیه فلنعم الامیر امیرها ولنعم الجيش ذالك الجيش» شنیده بود به این اردو التحاق نموده استانبول را محاصره کردند. و در تاریخ (٥٠) هجری در خارج سور قسطنطنیه ارتحال دار بقا فرمودند. گفتم ـ حضرت پدر به این افادات عالی خود بندهٔ شائرا هم محظوظ وهم بسیار چیز های مشکوك را در نظرم روشن فرمودند. زیرا بخیال حقیر میرسید که آیا این صحابی جلیل الشان چسان شده باشد که تا بدینسر زمینهارسیده اند. سعید بیگ ـ اینهم از حسن تصادف است که حدیث شریف ( لتفتحن القسطنطنیه... ) در حق حضرت ابوالمغازی سلطان ( محمد خان فاتح ) شرف تعلق گرفت ، و در انوقت فتح میسر نشد چونکه مخلص شما نیز در تاریخ عثمانی خوانده ام که مظهر روحانیت این حدیث شریف حضرت سلطان محمد خان فاتح شده است. بنده مجددا ت حضرت پدر عرض کردم که: صحیفه ٣٩٦ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم آیا اردوئیکه بایزید آمده بودند هیچ يك نتیجه از محاصره حاصل نکردند. فرمودند – این اردوی عساکر اسلام در راه بسی بلاد را فتح کرده در استانبول رسیدند و شهر را محاصره کردند . مدت دوسال متمادیاً بر محاربه دوام ورزیده قلعه بندان را در زیر تضییق و فشار در آوردند . حضرت ابوایوب انصاری رضی الله عنه چون بسیار پیر و ناتوان شده بودند وجود مبارك شانرا این متاعب سفریه و حربیه زیاده تر ناتوان ساخته به بستر بیماری موت در افتادند . قبل از وفات شان بیکروز یزید را که سردار اردوی مسلمین بود با دیگر اکابر مجاهدین به نزد خود دعوت کرده و در فضایل جهاد بسی احادیث منیفه بر آنها خوانده گفت : – « بسبب ضعف پیری محققست که فردا ارتحال داربقا نمایم . لهذا یگانه وصیت من بشما همینست که بعد از وفاتم جسد مرا در وقتیکه با دشمن حرب بکنید تا بهر جائیکه صفوف اسلام در انجا برسد و از انجا پیشتر رفتن شان ممکن نشود همانجا دفن نمائید. و بعد از انکه در انجا مرا مدفون ساختید خاك مزار مرا در زیر سمهای اسپهای خود تان پامال و ناپدید ساخته هیچ اثر ظاهری از ان نگذارید . تا که از طرف اعدا جسدم اخراج نشود. اگرچه محقق میدانم که بشرف (نعم الجیش) مشرف نشدم ولی آرزو دارم که در زیر پاهای اسپهای آن جیش مانده نائل اجر وثواب شوم .» بعد ازین وصیت روح پر فتوح شان بعالم علیین پرواز نمود . همه عسکر اسلام از وفات مشار الیه سوزان و گریان شدند. بعد ازان به اتفاق آراء مجاهدین اسلام از طرف امير الجیش یزید برای (تکفور) قیصر روم این نامه آتی نوشته شده ارسال گردید : – « از اصحاب کرام پیغمبر ما و من جهة الاسلام از قدمای اهل توحید يك ذات مقدسی در اردوی ما وفات یافت. بنابر وصیت خود او نعش مبارکشرا صحیفه ۳۹۷ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم درین مقام دفن کردن ما مقرر است . لهذا برای شما مینگارم که اگر شنیدیم که بقبر و جسد او سوء قصد نموده بودید محقق بدانید که بعد ازین در تمام بلادیکه بدست ماست صدای ناقوس شنیده نخواهد شد.» وقتیکه این مکتوب به قیصر رسید بابزرگان قوم مشورت کرده دانستند که اگر در اجرای این امر موافقت نکنند همه حقوق و مراعات کلساهارا عن بهادر بلاد خودشان محو خواهند کرد . ازانرو جوابنامه که متضمن بر اجازه دفن و عدم تعرض بود فرستادند. وحضرات اصحاب کرامی که موجود بود ذات مشارالیه را تجهیز و تکفین نموده درینجا که حالا قبرشان موجود است دفن نمودند . سعید بیگ گفت : – حقیقتاً ازین تفصیلات حضرت سردار بسیار استفاده نمودیم . بنده هم چیزیکه از تاریخ عثمانی درینباب بیاد دارم اگر اجازه فرمایند عرض میکنم . حضرت بدر – بفرمائید ممنون میشویم . سعید بیگ – در تاریخ فتح قسطنطنیه نوشته اندکه جناب فاتح جلیل المناقب ( سلطان محمد خان ثانی ) درسنه ( ۸۵۷ ) هجری استانبول را فتح نموده پایتخت سلطنت را از ( بروسه ) به استانبول نقل داد . و به بشارت حدیث ( لتفتحن القسطنطنیه .. ) نائل شده مغبوط ملوک اولین و آخرین گردید . سه روز بعد از فتح ، سلطان باجناب (آق شمس الدین) علیه الرحمه که از اولیاء الله کرام و بکشف و کرامت مشهور انام بود و در اردوی حضرت فاتح میبود ملاقات کرده از حضرت مشارالیه رجا و نیاز نمود که بصورت مکاشفه محل قبر حضرت ابو ایوب انصاریرا تعیین نماید . زیرا اگرچه صحیفه ۳۹۸ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم بنابر معاهده ئی که یزید با قیصر نموده بود قبر مشارالیه تا بسیار وقتها معین و معلوم بود حتی یك قبهٔ سفیدی نیز بر آن ساخته شده بود ولی بمرور ایام از آن اثری نمانده در وقت فاتح سراسر ناپدید شده بود . حضرت شیخ بمراقبه محل قبر شریف را تعیین کرده در همین جا بهمراه حضرت فاتح بیامد، و بر عصای مبارك تکیه کرده و لحظهٔ باستغراق فرو رفته فرمودند که « همین جا که بیخ عصای من بر آن نهاده شده قبر شریف است . » و بعد از آن دو شاخ چنار را کنده یکی را بطرف سر قبر و یکی را بسوی پای قبر خلانیده موضع قبر شریف را تعیین فرمودند. حضرت سلطان محمد فاتح برای آنکه شبهه‌اش سراسر زایل شود بيك تجربهٔ تشبث ورزید : چنانچه بعد از انکه بهمراه شیخ عودت نمودند در شب سلحدار آقای خود را طلبیده گفت : ــ که این انگشترتی مرا برداشته در انجا برو و در همانجایی که حضرت شیخ نوك عصای خود را نهاده بود همین انگشتری را دفن نما و شاخهای چنار را از انجا برداشته بقدر بیست قدم دورتر بطرف قبله بخلان . سلحدار آغا این امر شاهانه را بجا آورد . فردا حضرت فاتح بجهت حضرت شیخ بمحل مذکور برفتند و ذات شاهانه رجا کرد که یکبار دیگر باز حضرت شیخ مراقبه کرده موضع قبر را بخوبی کشف فرمایند ، حضرت شیخ باز مراقبه فرمودند و بر همانجای اولی نوك عصا را گذاشته فرمودند که : ـ موضع قبر همین جاست شاخهای چناریكه من درینجا خلانیده بودم بدیگر جا رفته است . بعد از آن اوهام و شكوك از قلب فاتح سراسر زایل شده امر بکندن آنجا نمودند . بعد از کنده شدن زمین مذکور در اول امر بعضی خشت صحیفه ۳۹۹ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم پاره ها و چونه پاره ها و بعد از ان سنگها و در میان سنگها يك سنگ سفیدی که بران بخط کوفی این عبارۀ نوشته شده بود ظهور یافت : « هذا قبر خالد بن زید » گفتم — که البته بعد ازین هیچ شبهه برای منکرین اسرار عشاق الهی نمانده باشد : بیگ افندی !!! سعید بیگ از فحوای کلام من مقصد پهلودار مرا دانسته، و يك تبسم معینداری نموده بر سخن خود دوام نمود : — و این چنارها ئیکه حالا دیده میشود همانشاخهای چنار است که درا نوقت نشانده شده بود ! حضرت بدر پرسیدند . — که آیا همین بنای موجوده جامع شریف و قبر مبارك همان بنائیست که سلطان محمد خان فاتح بنانهاده یا آنکه از طرف دیگر سلاطین بنانهاده شده باشد؟ سعید بیگ — اگر چه درینباب خوب بخاطر آورده نمیتوانم که این همان بناست یا نی اما اینقدر به خاطر دارم که تربه حضرت خالد رضی الله عنه دوبار از طرف حضرت سلطان محمود خان اول بصورت فوق العاده تعمیر و ترمیم شده است . و داب مستحسنه شمشیر بستن سلاطین عثمانی که در اول روز جلوس درینجا میشود از طرف سلطان بایزید خان ولی ایجاد و احداث شده است . حضرت بدر گفت : — خدای عظیم الشان گذشتگان سلاطین عثمانی را بیامرزد و سلطان حالائی ما را توفیق کرامت فرماید ، و آیندگان شانرا سعادت استقبال کند . این را گفته بر پا خواستند، و بروح قدسئی حضرت فخر کائنات و آل واصحاب و حضرت ابو ایوب انصاری فاتحه خوانده از جامع فیض لامع صحيفه ٤٠٠ سیاحتنامهٔ سه قطعهٔ روی زمین جلد دوم حضرت ابوایوب انصاری رضی الله عنه بر امدیم . و برهنمائی سعیدبیگ از دروازهٔ دیگر حولئی اولین بر امده و يكدايرهٔ قوسی دور کرده باز پس بهمان بازار و جاده ئیکه اول آمده بودیم روان شده به ایستگاه واپور آمدیم. در قهوه خانهٔ کوچکی که متصل ایستگاه بر روی دریا بود نشستیم. اینرا هم بگوئیم که در همه اسکله ها یعنی ایستگاههای کنار دریا بانفس ایستگاه يكيك قهوه خانه مربوطست که نسبت به بزرگی و کوچکی موضع و موقع ایستگاه قهوه خانه بزرگ و یا كوچك، و منتظم و یا غیر منتظم میباشد. قهوه خانهٔ ایستگاه محلهٔ ( ایوب ) نسبت به لوقانطهٔ کباب خانه اش تا یکدرجه منتظم تر بود بر چوکیهای خیزران آن نشسته ويكيك گلاس شربت لیموطالبیده، بقدر نیمساعت در انجا آرام نمودیم . درین اثنا واپور نمبر ( ٢٧ ) شرکت خیریه از طرف ساحل استانبول رسیده و چون نزديك به ایستگاه گردید از شدت رفتار وا ایستاده وبدور خوردن و خود را بلب ایستگاه برابر ساختن روی دریا آبکفهای سفید بموج پر تضییق و فشار سفید ساخته آهسته آهسته بلب ایستگاه چسپید و ریسمان آنرا مأمورین مخصوصهٔ آن به استوانه های صحن خارجی ایستگاه ربط نموده واپور توقف نمود . یکی از عملهٔ واپور به آواز بلند ( ایوب ) گفته مردمانرا از رسیدن واپور به ایستگاه محلهٔ ایوب آگاه گردانید . مردمان بسیای از واپور بر امدند. بعد از بر امدن مردان زنان بسیاری نیز با چادرها و چتریهای ابریشمین رنگارنگ بنازها و جلوه های شوخ و شنگ که مخصوص زنان ترك استانبولیست برمیدان ایستگاه برفتار آغاز نهادند. و اکثر زنان مذکور در قایقها و صندل ها که بصد ها در این موقع انتظار مشتری داشتند سوار شده بطرف دره کاغذ خانه رهسپار گردیدند . وقت هم نزديك بعصر رسیده بود . سعید بیگ گفت : صحيفه ٤٠١ سياحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد دوم ـ اگر حضرت سردار استراحت کرده باشند و امر بفرمایند که بر سياحت مقررة امروزی خود دوام ورزیم اله که نماز شام را بمهمانخانه رسانیده بتوانیم. حضرت پدر ـ پس چون چنینست زیاده برین توقف نمودن جائز نیست. بفرمائيد بسم الله ! اینرا فرموده برپا خواستند . سعید بیگ درمیان قایقها يك قايق بسیار منتظمی را انتخاب نموده قایقجی را به نزديك کردن قايق امر نمود . و از بازوی حضرت پدر گرفته در فرو آمدن شان بقايق معاونت نمود . قايق بالهالينجه ها و متكاهای نرم سفید آراسته ، و دو قایقجی سفید پوش جوان و توانا به پر کشیدن دران آماده بودند . ایستگاه محلة ایوب آخر ترین ایستگاههای این خلیج در سعاده میباشد که پیش ازین دیگر ایستگاه واپور نیست . یعنی هر کس که آرزوی تماشای دره صفاء پر ورده کاغدخانه را داشته باشد از جسر جديد يا جسر عتیق یا دیگر ایستگاههای یمین و یسار این خلیج منافع نهج تابه این ایستگاه با واپور های مذکور آمده از نجا در قایق نشسته نهر پیمای سیر وصفا میگردند . اما این امر مجبوری نیست بلکه از جسر عتیق و یا جسر جدید یا دیگر سواحل انسان رأساً باقايق و یاصند ال وکسا نนี้که استیمبوط یا موتربوت داشته باشند تا منتهای نهر لطافت بهر رفته میتوانند . قايق، بنا بر اشارت سعيد بیگ از ساحل خودرا کنده و از میان قایقها و صندالهای پر و خالی آهسته آهسته راه برای خود پیدا کرده رو بپیمای سمت کاغذ خانه گردید . قایقها اکثر از اجسام لطيفة نسوان ترکی نژادان استانبولی و ظنان مملو بود . دره رفته رفته از وسعت بحری به هیئت نهری میدرامد تا آنکه بعد صحيفه ٤٠٢ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلد دوم از یکچند دقیقه از بحر هیچ اثری نمانده شكل يك نهر با صفای پر لطافتی را گرفته دو طرفه این نهر را چمنزارها و تپه های پست پست زمرد قبا احا طه نموده بود . مدخل نهر لطافت بهر ( کانت عانه ) صحيفه ٤٠٣ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلد دوم کاغذ خانه از سير انگاههای مشهور اينشهر مینو بهر است که در فراخی ميدان با صفا ، و وسعت فضا بر دیگر سیرانگاه های سواحل استانبول تفوق میورزد ، آب این نهر نیز خیلی خوشگوار است . درموسم سه ماه بهار وسه ماه خریف سیرانگاه عموم استانبول همین درۀ کاغذخانه است . این نهرکاغذ خانه ازشمال غربی بسوی جنوب شرقی یکسره در جریانست ، و با این نهر يك نهر دیگر که آنرا درۀ علی بیگ مینامند بصورت موازی روا نست . درمیان این دو نهر يك شعبۀ از کوه های (استرانجه) حایل آمده است . در کنار نهر کاغذ خانه يك قريه موجود است که آنرا (قریۀ کاغذخانه) میگویند . خط نصف النهارطولی که از استانبول مرور آن توهم میشود از سر همین دره که موازی و برابر بادالان بزرگ « وزارت جليلۀ بحريه » میباشد میگذرد . برای رفتن بسمت کاغذخانه سه راه موجود است که یکی ازانها راه بحری ودو دیگر آنها راه بری میباشد . راه بحرفی آن همینست که ما بران آمده ایم، یکی از دوراه خشکه آن ازمحله ایوب تابه قریه کاغذ خانه ممدود شده که اگر آدم از ایوب بخواهد به کاغذخانه برودبی آنکه بکشتی بنشینداین جاده را گرفته تابه آنجاءیرسد . راه خشکه دیگر آن سرك پخته منتظمیست که ازمقا بل قریه کاغذ خانه تابهشیشلی بيكساعت کامل عرابه برآن بالاء میراید، وازآنجا بسرك تراموای مربوط شده به بیگ اوغلی وغلطه وسایراطراف میرود. این است که خط حرکت ما از همین راه بحری و همان سرك پخته بریست که بشيشلى بالاء میراید . حالاچون خط حرکت مامعلوم شد باز برکیفیت سیاحت خود آغاز میکنیم : کشتی مادرمیان کشتیهای متعددی که مانند مرغابیان برکۀ صفا در شناوری باشند بشناوری آغاز نهاده هر انقدر که بسوی بالا روان میشدیم صحیفه ٤٠٤ ضیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم وسعت نهر کمتر شده میرفت ، و کشتیها باهم نزديك میشدند . در هر کشتی سه چهار نفر دلبران سیمین اندام نازنین استانبولی نژاد نشسته میبود . و یا آنکه دوسه چار نفر افندیان نوجوانان ترکی بسیار جنتلمن با آرایش نشسته میبود . اما قایقهای زنان : اقایق نی بلکه يكيك باغچه پر از هزار نگارنگ روانی باید گفت! چادر بهای خانم های استانبولی يك منظره لطیف بسیار بدیعی دارد. رنگهای مختلف چادر بها و چتریها که آنهم از لوازمات ضروریه نسوان این دیار است ، وروایح لطیفه بدنهای سیمین، وحسن و جمالهای دلکش این ملائكة الارض کشتی نشین افکار و حواس انسانی را در سموات عالم خیالات شاعرانه عاشقانه به پرواز میآورد . در چمزار های اطراف نیز چون نظر میشد در هر هر جابه این گونه اجسام لطیفه رنگین عوالم جمال و کمال تصادف میشد که در دامنه ها و چمنها جمعیتهای كوچك كوچكی تشکیل داده بودند . چه حسنها، چه لطافتها ، چه نزاکتها ، چه معاشقه ها ، چه ناز ها ، چه نیازها، چه اشارتها، چه وعد ها، چه وعیدها ، چه دعوتها، چه ایجابها ، چه رد ها که درین عالم نهر پیمائی در مابین کشتی نشینان عالم ذوق وشوق بزبان «ارق من النسیم اذاسرا» اجرا نمیشد ؟ دريك قایقی که بسیار بما نزديك بود بنابر اشارت خفیفه خفیه سعید بیگ نظر کردم : دودیعه حسن ، و دو معجزه دست خلقت را دیدم که هر دو از يك رقم قماش چادر بهادربر ، و يك رنگ چتریها بر سر داشتند. نقابهای ناز كباف گاچ سفیده خودشانرا بيك طرز بسیار نازنینی بر بالای غره غرای مستانه رنگ خود شان انداخته جمال با کمال شانرا مانند شعشعه شمس جهان آرا جلوه پیرا نموده بودند . صحیفه ٤٠٥ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم اگر مجسمه حسن گفته شوند هیچ مبالغه نیست . حسن گلو سوز شان نظاره را جرأت بر تیز دیدن شان نمیداد . و الحاصل از ینگونه جما لهايك نه صد هزارها گاهی از زیر نقاب و گاهی بی حجاب بنظر بر میخورد. از عالمهای کاغذ خانه یک نمونه از مجسمه های لطافت صحیفه ٤٠٦ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم کشتی ما آهسته آهسته در میان این شهرستان حسن و جمال رفته رفته در پیش زینه که بر آمدن بر ان لازم بود توقف نمود . سعید بیگ گفت : — سیاحت نهری ما تا بدینجا ختام یافت ازینجا باید برآمده یکقدری در خشکه هم قدم بزنیم . حضرت بدر — بسیار مناسب است زیرا وقت نماز عصر هم رسیده يك نماز هم اگر ادا بکنیم بد نخواهد بود . سعید بیگ — های های افندم . بسیار خوب میشود. از قایق بر آمدیم . اجرت و بخشش وافری قایقچی را داده بر زمین های سبز و خرم پرگل و ریاحین موقع مذکور بره پیمایی آغاز نمودیم . خواه بر سرك و خواه در زمینهای هموار کنار نهر بسی عرابه های قوپه ، و فیتن ، ولاندو های بزرگ ، وغیره که پر از اجسام لطیفه اوروپی منش و ترکی روش بودند موجود بود . عرابه چشی خودماز بور آغا را نیز دیدیم که عرابه قوپه خود را در کنار سرك بزیر سایه یکدو درخت بیدی ایستاده کرده و بکمال عظمت بر موقع خود نشسته بود . این عرابه ها همه از سمتهای بیگ اوغلی و غلطه و شیشلی و سائره برای تماشای کاغذ خانه آمده بودند . چون وقت نماز عصر خیلی تنگ بود شالکنی روی پایی را که در عرابه ما موجود بود از عرابه گرفته در يك گوشه گسترانیده نماز عصر را بجماعت ادا و در عرابه خود نشسته بسوی شیشلی ره پیما گردیدیم . در اثنای راه سعید بیگ پرسید که : — انشاء الله از سیاحت امروزی چیزی تکلیفی بر حضرت سردار پیش نیامده باشد ؟ حضرت بدر — نی نی ، بالعکس بسیار محظوظ و مسرور هستم اولا بزیارت صحیفه ٤٠٧ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم حضرت ابو ایوب انصاری رضی الله عنه مشرف شدیم که بهترین و مسعود ترین مقصد سیاحت ما همین بود. ثانیاً از منظره های بدیعه طبیعیه اینموقع با صفا بهره ور گردیدیم . ثالثاً از نظاره اینقدر مجموعه های حسن و جمال بر خوردیم که هر يك غارت كر یکعالم عقل و هوش بود. حتی مضمون این بیت میرزا صایب را که: «تاب یکر خسار آتشناك را صد دل کم است من بیکدل عاشق صد آتشین رخساره ام» امروز درینجا دیدم. ترجمه کرده سعید بیگ را فهمانیدم. بیت مذکوره را در کتابچه خود نوشته گفت : ماشاء الله حضرت سردار دل آگاه ماطبیعت شان خیلی عالی ، وقلب شان از کمالات صوری و معنوی مالیست. فرمودند - فرزندان ! ازین شعری که برای تان خواندم و تقریر یکه کردم البته بخیال تان خواهد رسید که این پیر ابوالعمامه را ببینید که بیکدل عاشق صد آتشین رخساره کشته. ولی .... سعیدبیگ سخن شانرا قطع نموده گفت : - استغفر الله ! حاشا که بخیال بنده تان همچنین چیزی برسد. فرمودند - البته که بخیالتان نمیرسد. ولی از يك سبب باید برسد. زیرا من بیکدل بر صد آتشین رخساره نی بلکه بملیونها مصنوعات متنوعه بلا انتهای خالق بیهمتای یکتای بچون و چرای خود عاشق نالان گریانی هستم. ديدن يك گل رنگین خوشبوى ، يك سبزۀ زمرد رنگ خوش قماش ، یک جویبار مصفای خوشگوار ، يك صوت بلبل مختلف النغمات مرازار زار بگريه مى آرد. اسرار عجيبه وبدايع غربيه را که در هر برگ گل، وسبزه می بینم جویبار سرشك از چشمم روان میشود، و مانند بلبلان هزاران فغان میکشم. حالا آنکه بهترین اینهمه بدایع را در صورت و جمال صحیفه ٤٠٨ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم نوع انسانی که (فتبارک الله احسن الخالقین) در شان اوست نظاره باید کرد. کدام حواس جامد اساسی باشد که از دیدن اینهمه بدایع متحسس نگردد؟ آیا جناب بیگ مرا اینقدر جماد غیر متحسس خیال کرده اند؟ سعید بیگ و بنده از شنیدن اینسخنان حضرت پدر خیلی متأثر گردیده و اعتذار نموده دستهای مبارک شانرا بوسیدیم. والحاصل به اینگونه صحبتها عرابه ما سرک دور و دراز سر بالای شیشلی را طی نموده از راه باغقالی بوقت نماز شام در پیش دروازه مهمانخانه توقف نمود. از عرابه فرو آمدیم. خدمتکاران مهمانخانه وابو محی الدین ما را استقبال کرده از زینه های مفروش و روشن در دالان آمده نماز شام را بجماعت ادا کردیم. بعد ازان بر سر سفره طعام آمده طعامهای مکملی که حاضر شده بود به اشتهای تمام تناول نمودیم. در اثنای طعام حضرت پدر بنده را فرمودند که: — فردا من خود بهیچ جا نمیروم. اگر بر جناب سعید بیگ زحمت نباشد بهمراه شما در باب خریداری تکت واپو و خریداری بعضی اشیا معاونت میکند. تکتها را گرفته، و اشیای ملزمه سفریه را تا به اسکندریه بتمامهامیگیرید. پس فردا انشاءالله یوم حرکتست. همچنین نیست فرزند؟ گفتم — بلی حضرت پدر. از قراریکه معلومات گرفته ام روز دوشنبه بدوبجه روز واپور داک خدیوی بسوی اسکندریه حرکت میکند و سه شب در راه روز سوم وارد اسکندریه میشود. فرمودند — پس چنانچه گفتم اجرا کنید. اینرا هم بزبان افغانی بمن فهمانیدند که ممنون ساختن سعید بیگ را فراموش نکنم. اینرا فرموده بپا خواستند، و از ما وداع کرده به اوتاق مخصوصه خود تشریف بردند. صحیفه ٤٠٩ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم سعید بیگ گفت — فردا پنجبجه برای اجرای اوامر حضرت سردار رفق آرزو دارید . گفتم — صبح به پنج اگر حرکت کنم چه ضرر دارد . گفت — من حاضرم . لهذا امشب از خدمت شما رخصت میشوم . گفتم — امر از شماست . سعید بیگ را تا بدم زینه مشایعت کرده از هم وداع کردیم . منهم به اوتاق خود درآمده و تا به دوازده بجه شب سیاحت امروزی خود را ثبت دفتر نموده بخواب راحت فرو رفتم . یوم یکشنبه ٩ ذیقعده صبح هنوز در خواب بودم که دروازه اوتاقم آهسته آهسته زده شده از خوابم بیدار نمود . گفتم — کیستی ؟ گفت — ابو محی الدین خدمتگار شما . گفتم — درآی . چه خبر است ؟ ابو محی الدین دروازه را باز نموده درآمد ، و از آمدن سعید بیگ و انتظار کشیدن او در دالان خبر داد . ساعت را دیدم از پنج یک ربع گذشته بود . بزودی تمام خوابگاهم را ترك نموده ، و وضو و توالتم را اجرا کرده و یکدست دریشی خوش برشی پوشیده در پیش سعید بیگ آمدم . صحيفه ٤١٠ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلد دوم سعید بیگ — صباح شریف تان بخیر باد بیگ افندی ! به پنج بجه وعده میدهید به پنج و نیم از خواب بر میخیزید . گفتم — عفو بفرمائید بیگ افندی ! شب تا بسیار وقت نشسته بودم از انسبب . . . . گفت — آیا باز خیال عشق پاك مادام ( ماری ) شما را بخواب نگذاشته بود ؟ یا بکدام عشق پاك دیگری از درۀ کاغد خانه نایل شده اید ؟ گفتم — اگر بگویم که باخیال مادام ماری هم آغوش نبودم تا یکدرجه غلط گفته خواهم بود . اما نهچنان خیالیکه شما خیال کرده اید . گفت — عفو بفرمائید ! حاشا که خیال من بغلط باشد ، زیرا خیال من همینستکه مانند شما يك پير محترم ضعیف از تصور مانند مادام ماری عجوزۀ سر سفید روی پر چین خمیده قامت بجز پاك بازی دیگر هیچ خیال و تصوری باید نه پروراند !! . . . گفتم — رجا میکنم بیگ افندی ! حالا یکقدری مزح را گذاشته جدی مکالمه نمائیم زیرا امروز جداً بمعاونت شما محتاجم . گفت — مخلص شما هیچگاه قصور نمیورزم . بهر امر شما حاضرم . ذاتاً يك امروز و يك امشب بصحبت شما نائل خواهیم بود . گفتم — بسم الله بفرمائید . در راه سخن میگوئیم . اینرا گفته با هم بر خواستیم . ابومحی الدین را برای برداشتن سه سبدی که برای خریداری لی لو ازمات ارزاق لازم بود تنبیه نموده از زینه فرو آمدیم . عرابۀ قوپۀ سرکاری ما حاضر بود . در عرابه نشسته و ابو محی الدین در پهلوی عرابه بر آمده عرابه چی را برفق سوی جسر اشارت نمودم . سعید بیگ گفت — اول میباید که از کار تکت گرفتن واپور آغاز کنیم . حالا تکت اجنت کمپنی واپور های خدیوی در (يوكسك قالديرم) نام موضع صحيفه ٤١١ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم غلطه موجود است وشما مرا به بی را برفتن جسوا می دادید . گفتم - این است که من هم از شما همین معاونت را رجا میکنم که مرا ( یوكسك قالديرم ) نام کوچه از بازار غلطه صحيفه ٤١٢ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلد دوم بالمحسوس رسانيده خود شبانه اجنت رفته تکتهای مارا بگیرید . گفت — مقصد تانرا ندانستم . واضحتر بفرمائید . گفتم — برادر ! خودت میدانی که وعده خلافی چقدر بد و ناسزا يك كاريست . علی الخصوص كه آن وعده با جنس اجسام لطيفه بوقوع آمده باشد، على الخصوص که آن جسم لطيف يك بديعه محاسن خلقت باشد ؛ على الخصوص که آن بديعه محاسن خلقت بقوهٔ جاذبه حسن و جمال فوق العاده خود بر حواس خمسه ده گانه ..... سعید بیگ سخن مرا بریده گفت : — شما حاكمه باشد ، على الخصوص که آن حاکمه هم مطلقا مادام مارثی حسینتر از پری باشد ، وعلى الخصوص که شما هم برای عشق بازی پاک با او وعده کرده باشید علی الخصوص که .......... سخنش را بریده : گفتم — بس ! همینقدر که رسیدید ، آفرین سعید بیگ ! گفت — حالا بگوئید که معاونت من در ینباب بشما از چه رهگذر میرسد . شما امر کنید من حاضرم . گفتم — من مجبورم که هفت و نیم بجه در پیش ایستگاه وابور هائیکه بسوی بوغاز میروند بر جسر حاضر باشم . عایلهٔ موسیو دیمتری بساعت مذکور در انجا می آیند . باهم یکجا نابه ( بیوک دره ) میرویم ، روز را در انجا میگذرانیم ، بوقت عصر باهم می آئیم . حالا آمدیم بر معاونت شما : معاونت شما همینست که تکتهای درجه اول قره وابور مارا تابه اسکندریه میگیرید ، و بساعت شش قریب مغرب مرا در قهوه خانه بشکطاش یا در دیگر جائیکه خود شما بگوئید انتظار میکشید، در انوقت بنده آمده بمعیت شما بمیهمانخانه میرویم. گفت — همینقدر معاونت ؟ صحيفه ٤١٣ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم گفتم — بلی ، بهمین لطف خود مرا خیلی شکر گذار خود خواهید ساخت . گفت — هیچ اندیشه مکنید ! همه را حاضر خواهید یافت . اما اینرا بگوئید که این وعد و وعید شما چه وقت با ما دام بوقوع آمده . حالا تکه ما و شما هیچ روزی از هم مفارقت ننموده ایم . گفتم— آیا فراموش کردید ؟ سه شب پیش از ین در کازینوی تو قاتلیان. گفت — ها ! بیادم آمده مگر در هما نشب وعده رفتن ( بیو کدره ) را با هم داده اید ؟ گفتم — بلی ، حتى وعده ئی بلکه دعوت و مهمانی شانرا قبول کرده ام . گفت — شما را تبریکها میکنم . بنده شما را در بیره خانه سرجسر که علاوه آنجا خواهم رسید و شما را نشان خواهم داد انتظار میکشم . گفتم — تشکر میکنم . درین اثنا عرابه ما جاده بشكطاش و فند قلی ، وطو بخانه را طی کرده در بازار کم عرض بسیار پر جوش غلطه به تدویر چرخ عزیمت آغاز نهاده بود . این بازار غلطه از میدان آخر بازار بزرگ طوبخانه ابتدا ورزیده تا میدان فراخ غلطه بصورت مستقيم تقريباً ( ١٠٠٠ ) متر درازی ، رده با پانزده متر بر دارد . عمارات دو طرفه آن از سه تا پنج و شش طبقه یی میباشد که زیر این عمارات همه یکسر دکانهای بهم پیوست اصناف مختلفه فروشنده گان میباشد . و در هر یکچند مسافه دهنه هاى يك يك بازار و کوچه های متعددی در یمین و یسار این بازار باز شده که از طرف دست را ست این بازارها و کوچه ها تا بسر تپه بیگ اوغلی با لا شده رفته است ، و از طرف دست چپ تا بکنار دریا . درین بازار و اکثر بازارها و کوچه هائیکه بطرف دست راست بسوی بیگ اوغلی با لا شده است بجز مردمان روم و ارمنی و فرنگ دیگر قوم ومذهب اقامت ندارند . ازدحام مرورخلق صحیفه ٤١٤ سیاحتنامهٔ سه قطعهٔ روی زمین جلد دوم این بازار بدرجهٔ فوق العاده ایست که اگر از یکی از پنجره های طبقه های فوقانی عمارات این بازار بسوی پایان نظر شود انسان چنان گمان میبرد كه يك نهر پر جوش و خروش انسانست که در جریان امده . تراموای، عرابه، پیاده، سوار همه از همین بازار تنگ در گذر اند . بالوها ، میخانه ها، جادهٔ طوپخانه و جامع نور لامع آن صحیفه ٤١٥ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم بیره خانه ها، تیاترها، فاحشه خانه های عمومی بقیمت بسیار ارزان برای مردمان عادی، وعوام الناس همه گی در همین بازار پر ضیق وفشار و کوچه های دوکنار آن میباشد. بعضی کوچه هایی درین گوشه و کنار موجود است که بصد ها دکانهای روشن وفراخ يك دوپته زینه بالا از جاده موجود دار دکه متاع و اموال این دکانهاجمله عبارت از وجودهای سفید و خوش گوشت نیم برهنه زنان فرنگی مفشان است . از تصویر نمودن عوالم سفاهت و رذالت این کوچه هاقلم را حجاب شر مساری میگیرد. مشتریان اموال این دکانها اکثر مردمان دون وشقاوت پیشه ، وحمالان وکشتیبانان وکسبه و فعله میبا شند. باز هم در میان مالهای این دکانها بعضی چنان آفتهای فتان موجود است که در میان مشتریان خالی از اذعان شان بسبب آنها بسی جنایتها بوقوع می آید. برای معتبران و توانگران سیاحان نیز ازین دکانها و مالها اگر چه موجود است ولی آنها اکثر در بیگ اوغلی وجاده های معتبر آنست که عبارت از عمارتهای بسیار عالی و خانه های منتظم وصالونها و اوتاقهای خوش فرش مزین است. بالوخانه های بازار پرفشار غلطه نیز از دکانهای مذکوره آن پس نمیاند . یعنی همان زنان همان دکانها و همان مشتریان خالی از اذعان در شبها بالباسهای بالوی خود شان در دالان فوقانی بالو آورده با همدیگر رقص میکنند . اما بالوخانه بزرگی که در بیك او غلی موجود است خیلی معتبر و مخصوص جنتلمنها ست . تیاتر وها ، و کافه شانتا نها ، و میخانه ها و بیره خانهای این بازار پرفشار غلطه وجاده بزرگ بیك اوغلی نیز بهمین نسبت است . حالا بخیال قارئین کرام این سیا حتنامه عاجزانه خواهد آمد که آیا این سیاح ما تا چه درجه خراباتى سفاهت پیشه بوده که در یمدت هفت هشت روزیکه در ینشهر مانده برهر رقم احوال اینگونه عالمها علم اوزی صحيفه ٤١٦ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم توانسته است ! لهذا برای رفع شبهه قارئین کرام عرض مینمایم که این عاجز سه چهار بار دیگر نیز قبل ازین به استانبول آمده ام . حتی یکبار تنها آمده نه ماه کامل در ینشهر مشهور پر سرور مانده ام که مدت پانزده روز این نه ماه را تماشای ( اکسپوزیسیون ) یعنی نمایشگاه سنه ۱۸۹۰ که در پاریس بر پا گردیده بود صرف نموده ام . پس اگرچه اینهمه علم آوریها را درینبار بعمل نیاورده ام و در ین سفر دیدنی وشنیدنی و گفتنی و کردنی من عبارت از همین است که قارئین کرام آنرا میخوانند ولی در اسفار سابقه نه ماهه در هیچیکی از ین عوالم نیست که علم آوری نکرده باشم . بلی ، يك سیاحی که نه او کسی را بشناسد و نه کسی او را بشناسد ، ومحض به مقصد سیاحت هر رقم احوالعالم برامده باشد ، و تایکدرجه زرسرخ هم در جیب داشته باشد محض برای علم آوری مجبور است برینکه هر چیز را به بیند ، وبه نادیدکان آن بواسطه میانجی قلم خبر بدهد . گذشتن عرابه ما از بازار پرفشار با بیر و بار غلطه به اعطای اینقدر معلومات ما را مجبور نمود . حالا باز بر سیاحت خود رجعت نمائیم : بازار غلطه را مرور نموده به فسحت میدان آن آمدیم واز انجا بدست چپ در بازار فراخی که موازی با جسر افتاده و دو طرفه آن اکثرا از دکاکین پر تزئین جواهر فروشی متشکل است سرراست در قریب جسر از عرابه فرو آمدیم در دست چپ منتهای بازار در پهلوی ( قره قول ) یعنی تانه عسکری و مقابل بنك ( قریدی لیونه ) يك بيره خانه بسیار بازينت عالی موجود بود که سعید بیگ آنرا بمن نشانداده گفت . — بیگ افندی ! اینست موعد ملاقات ما وشما. از ساعت پنج تا بساعت ٦ مغرب شما را درینجا منتظرم . صحيفه ٤١٧ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم گفتم - تشکر میکنم . حالاچون وقت نمانده شما را وداع میکنم . گفت - بخدا سپردیم ! منهم ( بخدا سپردیم ! ) گفته مجلدنی تمام بر جسر روانه شدم . ومتليك باج سنا را بدستش چسپانیده بر سرك پیاده رو دست چپ پوئيدم . بعد از پنجاه شصت قدم طی مسافه در پیش زینه ئیکه که با کنارهای آهنین گرفته شده بسوی بازارچه ایستگاه و اپورها فرو می آمد چار پنج پته زینه فرو آمده خود را در يك بازار كوچك تخته یی که زمین و دکاکین آن همه چوبین بود یافتم . طرف دریای این بازارچه را بارقهای تکت فروشی مامورین شرکت واپورها ، وطرف جسر آنرا بعضی دکانهای میوه فروشی وشیرینی فروشی ورساله وکتاب و اخبار فروشی ، در بر گرفته است . در منتهای بازار و در پیش دروازه ئیکه مردمان از آنجا بر سطح واپور میر اینديك قهوه خانه منتظم تخته یی نیز موجود بود . ساعت از هفت ده دقیقه گذشته بود . هنوز از عایله موسیو دیمتری اثری معلوم نبود . یکبار به اندیشه افتادم که مبادا رفته باشند . ولی ساعت وعده غلط بودن این اند یشه مرا حکم مینمود . مردمان درین اثنا بگر فتن تکت آغاز نمودند . واپور نمبر ( ۲۱ ) نیز برای حرکت آماده بود . هنوز از عایله موسیو دیمتری خبری پیدانشد . در ینوقت يك اضطراب عجیبی در خود حس میکردم آیا چرا نیامدند ؟ بلکه نیاییند ؟ مبادا رفته باشند ؟ بیمار نشده باشند ؟ و الحاصل از ینگونه شبهه ها وسوالها بسیار ! بحركت و اپور پنجدقیقه مانده بود که از زینه طرف جسر مادام ماری وماد موازل ژان و مادام فریدیس و موسیو شارل و آنتون پدیدار شدند . موسیو دیمتری و مادام دیمتری و پسر بزرگ شان نبودند . مجایکی به استقبال آنها صحیفه ٤١٨ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم شتافتم: و باهم دست داده و از احوال همدیگر پرسیده در نزد دریچه تکت فروش آمدیم و بعدد اشخاص موجوده تکتهای درجه اول و اپور را گرفته داخل واپور شدیم که واپور نیز هماندم فریاد آخرین خودرا کشیده حرکت نمود. این و اپور از واپور های بسیار منتظم و با نزهت شرکت خیریه بود که بـبام هوا دار درجه اول آن بايك زینه بسیار عریض کناره برنجیی بسیار خوشنمایی بالا میبرامد. سطح بالایی با کوچها و چوکیهای بسیار مزین و اعلایی تـ تئین و تفریش شده بود. بنابر اشارت مادام ماری يك كوچ و دو سه چوکیهای که از مردمان کناره تر بودو رو بر فتار واپور نهاده شده بودند نشستیم. از مادام و موسیودیمتری جویاشدم. مادام ماری بسخن آغاز کرده بلطافتهای مخصوصه که داشت گفت : — موسیو و مادام بسیار مهمان دوست مردمانی هستند. برای خوب شطارت پیدا کردن مهمانی امروزه ما از دیروز با آخر ترین واپور ها به (بیو کدره) رفته اند. شب راهم در انجا گذرانیده اند. اوتل ولوکانته باغچه دار ساحل را که در زیر اجاره یکی از دوستان شانست برای شرف ضیافت مایان در زیر انحصار آورده. امید میکنم که امروز خوب يك ميله خواهیم نمود. گفتم — در خوبی امرو زبنده هیچ شبهه ندارم. زیرا در نفس خود چون ملاحظه میکنم مسعود ترین ایام حیاتم را عبارت از همین روز فیروز می یابم که بشرف همصحبتیی مانند شما و مادام و موسیو شارل نایل شده ام. مادام فریـدیس و موسیو شارل تواضع وتشکر نمودند. مادام ماری گفت: — اما بیگ افندی ! اگر همچنین سخنان رسمانه ستایشکارانه را امروز خط حرکت کلام خود بگیرید خود تانرا بعذاب گرفتار خواهید کرد. صحیفه ٤١٩ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم گفتم - چون امر میکنید که لا ابالیانه و از تکلف آزادانه سخن گفته شود حاضرم. اگر دیگر بار گفتم زبان خود را دندان خواهم گرفت. واپور یکسر بسوی ایستگاه بندر (بیگلاربیگی) که در ساحل طرف قطعه آسیای بوغاز بی انباز این شهر لطافت دمساز واقعست رهسپار بود. در هوایك لطافت و طراوت بدیعی موجود بود. در مادام ماري يك شطارت و شوخی زیادی مشاهده میشد. توالت و آرایش خود را نیز به بسیار اعتنا و ظرافت ساخته بود، کلاه پردار چون گلزار خود را بیکوضع بسیار دلربایی بیکطرف سر محاسن افسر خود کج نهاده، و موهای چون رشته جان آفتاب خود را از زیر آن بصورت انگلیزی پیرایش داده، و بیاض گردن سیمینش بايك گلوبند دولرمی و اریدی زینت یافته بود. بلوز بالاتنه که سینه بیكینه آئینه مثالش را بدان پوشیده بود از قماش حریر بسیار خوش برشی ساخته شده بود. دامن طاوس مثالش از قماش كرمسوت خارای سیاهی بود که کمر نازک نازنینش را تنگ در بر گرفته. و پستانهای چون رمان نعیمش را بشکل عمودی از زیر بالاتنه بیرون برآورده بود. در حالتیکه من مستغرق تماشای لطافتهای جمال با کمال ماری بودم واپور در ایستگاه بندر بیكلر بیگی توقف نموده بود. این سیاحتهای بوغاز بی انباز استانبول خیلی بینظيريك عالمی دارد واپور در هر بندر و ایستگاهی که توقف میکند یك جوش و خروش فرو آمدن و بالا برآمدن مردمان مختلف الالوان برپا میشود. واپورها اکثر بصورت مارپیچی در بوغاز رفتار دارند. یعنی یکبار بساحل آسیا و یکبار بساحل اوزوپا نزديك میشود. از قرار نوشته تکت، واپور ما تا بيوكدره پنج شش ایستگاه سواحل آسیا و اوروپا را زیارت کرده بمنزل مقصود واصل خواهد شد که این ایستگاه صحیفه ۴۲۰ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم یکار بیکی اول استاسیون آنست. مادام ماری سراسر دلبری به شطارتها ونزاکتها وشوخ مشربهای طبیعی خود وقت وخاطر رفقای همنشین خود را خوش میداشت: گاهی از لطافتهای منظره های بوغازبی انباز بحث و بیان میراند، و گاهی برایندگان و دراینده گان واپور را سرمایه مقال اتخاذ کرده در قالبها و قیافتهای مختلفهٔ آنها مضمونهای خنده آوری ایجاد میکرد. من و مادام (فریدیس) المانی پرورش استانبولی منش نیز در ایجاد مضمون به او مدد رسانیده فرحت و شطارتش را دوبالا مینمودیم. درین اثنادو ر برامدن مسافران بیرون بر اینده تمام شده نوبت درایندگان واپور رسیده بود. از جمله آیندگان يك جماعت زنان اسلام استانبولی بودند که چادریهای ابریشمین مختلف الالوان و چتریهای پرزینت شان نظر ربائیها مینمود. موسیو شارل گفت: — این قیافتهای زنان اسلام استانبول هم از قیافتهای مخصوصه ایست که در دیگر اطراف عالم نظیر آن دیده نمیشود. ماری — آیا درخوبی نظیر آن دیده نمیشود، یا در بدی؟ شارل — مقصد در خوبی و بدی آن نیست، تنها همینقدر میگویم که یکطرز مخصوصیست که خاص در استانبولست وبس! فریدیس — معلوم میشود که این قیافتهای مادامهای ترکی فکر وهوش شما را خیلی مشغول میسازد. زیرا دیروز هم یکبار ملاحظه کردم. منظارهٔ رفتار پرچین وشکن يك زن آنقدر مشغول شده بودید که سخنی که بشما میگفتم مجبور بتکرار آن شدم. شارل — عفوکن فریدیس! فکر وهوش من بغیر از وجود نازنین خودت بهیچ چیزی مشغول نمیشود. صحیفه ٤٢١ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم ماری — حقیقتاً شما مردان بسیار زبان بازیهاید دارید . آقای بیگ ما نیز آنها را آنقدر بدقت ملاحظه میکرد که گمان میبردم بچشم های خود خیال خوردن شانرا دارد ! گفتم — مادام ! من خود از بقیافتها چندان محظوظ نمیشوم . اما اینرا هم اگر بگویم که تشنه دیدارشان نمیشوم غلط کرده خواهم بود. زیرا هوس و شوق انسانی آرزو میکند که باش به بینم درین قالب و قیافت و در زیر این پرده نقاب پر لطافت آیا چه گونه يك حسن بدیع الصورت مستتر خواهد بود؟ ماری — بلی بلی ، همین شوق و هوس شما را ساعتها به تعقیب آنها سر گردان میسازد ، بحرف اندازیها و اعلانهای محبت مجبور میگرداند ، بعد از هزاران ناز و استغنا چون حسن قبولی به بینید و پرده نقاب حجاب از روی کار بالاشود خود را در پیش يك زن روی پر چین و شکن دندان افتاده یافته لاحول گویان فرار میکنید ! قهقهه مادام (فریدیس) و ماداموازل ژان سخن مادام ماری را پیروی نمود . گفتم — بسیار درست گفتید مادام ! سودای نادیده اینگونه خسارتها دارد. حتی یکبار بر خود من همینگونه یکواقعه پیش آمده که خیلی مضحک است. مادام فریدیس و مادام ماری به تلاش و اضطراب خنده کنان بر پرسیدن حکایت اصرار نمودن گرفتند . وابور ما نیز درینوقت از پیشگاه بیگلر بیگی حرکت کرده باز دریای بوغاز را بعرض مایل بقطع کردن و بسوی ساحل اوروپا به پوئیدن آغاز نهاده بود . بیگلر بیگی از قریه های بسیار بزرگ ساحل آسیای بوغاز لطافت طراز است . ساحلخانهای خوش و زیبایی که از عمارات بسیار خوشنما بر کنار دریا تشکیل یافته درین قریه موجود است اکثراً ساکنان این قریه مسلمانست . در دامنه های کوهیکه تپه های سبز و خرم (چاملیجه) صحيفه ٤٢٢ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم را تشکیل داده بسی صیفیه ها و عمارتهای عالی را مالکست . بیشه ها و در ختزارهای لطیفی دارد . در ساحل بحريك سرای بسیار عالی سلطنتی دارد که منظره لطیف سفید آن فرح بخشای دل نظاره کنندگان آن میگردد . يك جامع بسیار شیرین دو مناره داری را نیز مالکست . يك شفاخانه عسکری ، يك مكتب رشدى ، و ديگر مکتبها نیز درین قریه مو جود است . مادام فریديس — خوب افندم ! حکایت خود را تکمیل نفرمودید ؟ گفتم هيچ تفصيلاتی ندارد ، همان تفصیلاتی که مادام ماری بیان نمود همه حکایت مرا در برداشته . ماری — باز نگوئی که چسان به اظهار ما فی الضمیرت بقوه کشافی خود موفق شدم . گفتم — قوه ساحرانه مقناطیسیه شما را کسی که انکار دارد چشم و حس نداشته باشد . ماری — امروز هوس من برین آمده که ترا بسیار آزار بدهم . گفتم — آزار شما را قبول دارم ، وحلاوت آنرا تقدیر میکنم . و منهم عزم کرده ام که امروز باشما بسیار هزله گویی و بزله سرایی نمایم . زیرا ایام حیاتم را خیلی محدود می بینم . يعنى يك امروز نظاره جمال تان را می بینم و کلامهای شیرین تانرا میشنوم . فردا بعد از ظهر وا پور کپدنی خدیوی مرا از شهریکه هوای نسیمی آن بوجود لطافت آمود شما معطر است در هر ساعت هجده میل مسافه دور می اندازد . ماری — آه مگر رفتن تان برای فردا محقق است ! من — بلی مادام ! حتی برای گرفتن تکتهای خودما نیز امروز یکی صحیفه ٤٢٣ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم از رفقای خودرا توکیل کرده ایم . اینرا گفته و یکنظر استرها مکارانه ونیاز مندانه ئیکه تنها يك نجاذبه الکتريکی مثبت و منفی دو نظر آنرا درك كرده میتوانست در مرد مکهای چشمهای شوخ پر کارماری عطف نمودم . بقدر یکچند ثانیه نظر ها بهمدیکر تعاطی افکار نمودند . و بعد از يك سكوت لطیفی که اجرای حكم نمود آواز پر اهتزاز لطافت ده سازماری هوای نسیمی را بدرجه صوت يك موسیقی بسیار لطیفی به تحريك آورده گفت : ــ به بینید که چقدر وفا کار آدمی هستید ؟ به اینقدر مدت یکروز برای ملاقات ما نیامدید . واگر تصادف ما و شما را چند شب پیش ازین در کازینوی توقا تلیان باهم ملاقی نمیکرد امروز هم این صحبت میسر نمیشد . من ــ عفو بفرما ئید مادام ! المأمور معذور . امین باشید که اگر عذر نمیبود اگرچه از دورهم میبود در روز یکبار چشمم را بدیدار تان روشن مینمودم . درین اثنا وابور ما به ایستگاه بندر قریۀ (بیک) که نام دیگر آن (همایون آباد ) است مواصلت نموده بود . جمعیت نسوانی که از بیگلر بیگی در وابور آمده بودند در بندر گاه ( بيك ) فرو آمدند در پیش سرك تخته ئی ایستگاه جمعیت زیاد دیگری از خانمهای لطافت ادای استانبولی قبا جمع آمده بود که از اوضاع وحركات شان چنان معلوم میشد که همدیگر را استقبال مینمودند . موقع دریایی بيك يك معقری ، پیدا کرده و از طرف مقابل آسیا دماغۀ موضع ( قند یلی ) درین حد بسیار پیش آمده ساحل قریه بيك حكم يك حوض بسیار ساکن و آرامی را گرفته است . صحیفه ٤٢٤ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم منظره آرناؤد در حد ( ببك ) و ( قنديللي ) ساحلخانه های منتظم قصرها وصیفیه های بسیار مکمل، باغچه بزرگ بلدیه قصر پادشاهی جوامع عالی وغیره از مدار تزئینات این قریه است . واپور ما بعد ازيك اخذو عطای کمی که در ببك اجرا نمود دور چرخ صحيفه ٤٢٥ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم عزیمت را باز بسوی ساحل آسیا نهاده راه میسره گاه (کوکصو) را گرفت. مادام فریدمیس درین اثنا بر سطح واپور قول بقول گرفته قدم میزدند. مادام ماری مرا گفت: - امروز قوالیه ری (١) مرا در عهده باید بگیری. گفتم - کسب شرف میکنم مادام. موسیو شارل درین اثنا بمن تقرب نموده گفت. - درینجا منظره بحر را می بینید که چقدر لطافت دارد. گفتم - راستست موسیو. عادتاً انسان خود را دريك حوض لطافت گمان میکند. واپور ما در ظرف ده دقیقه به ایستگاه سیرا نگاه لطیف (کوکصو) رسیده توقف نمود. درینجا اخذ و عطای واپور عبارت از دو سه شخصی بود که بهم رد و بدل نمود. کوکصو عبارت از يك نهریست که از چشمه سارهای دور و نزديك تپه های زمرد آسا بهم جمع آمده يك نهر آب وافری تشکیل داده از يك وادی تنک و مایل بسیار پر درخت در بحر میریزد. در جای ابریزش آن به بحر، مدخل نهر تا بسیار جاها وسعت پیدا کرده برای سیر وصفای کشتی سوارنی موسم صیف با دره کاغذ خانه رقابت همسری مینماید. درختهای سایه دار بهم پیوسته کهنسال دو طرفه نهر و زمینهای سبز و خرم پرگل های رنگارنگ آن و سرك سنگ بست پخته پهلوی ان دلهای بینندگان انرا بابك حس سرور وشادمانی پر و مملو میسازد. واپور ما ازینجا یکسر راه بیوکدره را پیش گرفته از بسی ایستگاههای دو طرفه خود صرف نظر نمود. سبحان الله بی مبالغه گفته میشود که این منظره های مختلفه این آسنای (بوسفور) استانبول را کره زمین از نشان دادن دیگر امثال آن اظهار عجز مینماید. (قوالیه ر) فرانسویست. مردی که قول زنرا بقول خود انداخته در رفتار به او معاونت کند. صحيفه ٤٢٦ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلد دوم منظره بحيره شتارنبرک و کوه موريته در قطعه باواريا صحیفه ٤٢٧ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم بهترین شهرها ئیکه سیا حین روی زمین بخوبی آن به اتفاق قایل هستند همانشهر ها ئیست که بر دو طرف نهرهای جسیم واقعه شده باشند. مثلا: پاریس، لندن، پترسبورغ و غیره از همانشهر ها ئیست که بر دو کنار نرهای بزرگ افتاده اند. حالا نکه این شهر مینو بهر به سیاقۀ ساختها بردو کنار اینچنین یك نهر لطافت بهر آبنای بوسفور واقعشده است. واپور ما از ده يك ربع گذشته و اصل ایستگاه قریه بزرگ (بیوکدره) گردیده خود را برك تخته ئی ایستگاه بچسپانید. واپور نشینان فرو آیندگان بفروآمدن آغاز نمودند . مادام و موسیو شارل قول بقول انداخته بر پا شدند. ماد مو ازل ژان دست برادر خودرا گرفته منهم قول خودرا بمادام ماری تقدیم نموده گفتم: - مادام تنزلا قبول میفرمائید. مادام (های های!) گفته و ساعد سیمین خود را بدستم انداخته از واپور برامدیم. در ایستگاه مادام و موسیو دیگری را دیدیم که مارا استقبال میکردند. یك دو مادام دیگر نیز با ایشان بود. به بسیار فرحت و بشاشت دستها با هم داده و احوال پرسی کرده و موسیو دیگری مرا مخاطب نموده گفت: - امروز از شما هم من و هم مادام خیلی اظهار شکر گذاری میکنیم. بدعوت ما اجابت نمودن شما را بجز آنکه بر کمال نزاکت و اصالت شما حمل کنیم دگر چیزی در راه تشکر گفته نمیتوانیم. گفتم- تشکر و شکر گذاری بمن عاید است که در افراد عایله خود مرا بدعوت خصوصی خود شريك فرموده اید. مادام ماری سخن ما را قطع نموده گفت: - تشکر بزرگ بمن عاید است که من تکلیف کردم و طرفین تکلیف مرا قبول کردید. حالا از ترسیات در گذشته ما را رهنمائی کنید. صحیفه ٤٢٨ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم بعد از ان بدو مادام دیگر نزدیک شده همدیگر خود را تر ابوسیدند و مرا خطاب کرده گفت: - مادام فورستر و همشیره شان مادموازل الیزابت را بشما تقدیم میکنم. صاحبه اوتلی هستند که ما در انجا میرویم. منهم پیش آمده بکمال تواضع با مادام و مادموازل دست داده عرض تشکرات خود را از دیدن شان بیان نمودم . و هر کس با قوایه ر خود دست بدست انداخته بر جاده بزرگ قریه باصفای بیوکدره حرکت نمودیم. این قریه با صفا از لیمان یعنی لنگر گاه استانبول که قریب بحسر است بمسافه (١٥) کیلو متر بطرف شمال شرقی در میان قریه های (دماغۀ کرج) و (صاری یار) وا قعشده است . (دره) نهرهای را که در میان واد یها و دره ها در جریان باشد میگویند. و (بيوك) بمعنی بزرگ. در یکطرف این قریه چون يك نهر بزرگی از کوههای پر جنگل دور دست با بحر آمیزش دارد به آن نام معرو ف شده است . قریه مذکوره مرکز دایره هفتم بلدیه استانبول میباشد که بزرگترین قریه های بوغاز استانبولست . يك بازار بسیار منتظمی که با عمارات عالی و مزین و دکانهای مکمل و منتظمی آراسته میباشد . تلغرافخانه ، پوسته خانه مکتبها مدرسه ها ، جوامع ، وعمارتها ، قصرهای صیفیه بسیار دلربا ، وصیفیه های بعضی سفارتخانه ها و اوتلهای مکملی را مالکست. ریختم يعنى سرك سنگ بست پخته کنار دریای آن بسیار منتظم و دلکشا يك جاده فرح افزا ئیست که در شبها با چراغهای بزرگ روشن شده روی دریای بوغاز لطافت سهار از رافشان طلای محلول نور مینماید . آب های جاری لطافت نثار و پیشه زارهای چمنزار نیز در هر هر طرف برای سیرانگاه دارد که دلها را نشاط بی اندازه می بخشد . بسیار محاط صحيفه ٤٢٩ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم منظرۀ يك حصۀ از قصبه ( بيوكده ) در آبنای بوسفور جاده و بازار را مرور نموده در دامنۀ يك تپۀ سبز و خرم رسيديم كه يك بنای بسیار شیرین و ظریف دو طبقه یی که از یکطرف با بحر و از یکطرف با چمنزار پر از هاری محاط بود در مقابل ما آمده مادام مازی بيك طرز معنی داری آهسته بمن گفت : صحیفه ٤٣٠ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد دوم همین است اوتل موعودما ! برهنمائی مادام فورستر ، و مادموازل الیزابت که قول بقول از همه پیشتر میرفتند داخل يك دهلیز صفوت انگیزی گردیدیم که طول این دهلیز از هشت تا ده و عرض آن از دو تاسه متر تخمین میشد زمین دهلیز باسنگهای صاف و هموار مربع مرمر سفید و سیاه بصورت خانه های تخته شطرنج تفریش شده بود . از آخر دهلیز يك دروازۀ دیگر آئینه داری در يك باغچۀ بسیار خوشطرح پر گل آراسته و پیراسته باز میشد . در طرف دست راست و دست چپ دهلیز يكيك دروازۀ باز میشد که بر دروازۀ دست چپ لوحۀ آویخته شده بود که لوکانطه یعنی طعامخانه بودن آنرا اشعار مینمود ، ولوحه ئی که بر دروازۀ دست راست آویخته شده بود مشروبات خانه بودن آنرا اخطار میکرد . این لوکانطه و قهوه خانه از طرف یمین و یسار با يك يك جبهۀ عریض آینه داری بسوی جادۀ عریض باز از ناظر است که اصل مدخل لوکانطه و قهوه خانه نیز از همانطرفست ، و این دروازه های میان دهلیز برای اوتل نشینان و اقامت گزینان اینجا مخصوصست . از پهلوی این دروازه ها يكيك زینۀ قوسنی کولی که باکتاره های چوبی روغنی مصفای گرفته شده از یمین و يسار بالا میشود که آن زینه ها انسانرادر او تاقها و صالونهای اوتل میرساند. ما نه ازین زینه ها به طبقۀ فوقانی اوتل، و نه از دروازه ها بقسم لوکانطه و مشروبات خانۀ آن داخل شدیم بلکه یکسر از دروازۀ مقابل دیگر بباغچۀ صفا آمادۀ با طراوت اوتل درآمده از سرکهای كوچك كوچك خوشطرح سنگچل فرش شدۀ آن به چوترۀ بسیار زیبای خوش فزای که برکنار بحوئی بلکه بواسطۀ پلهای چوبی بر خود بحر بيكوضع بسیار ظریفی ساخته شده بود رسیدیم . يك سفرۀ طعام خوری که به بسیار پاکی و پیزینگی بكمال اعتنا پیراسته شده بود و از دوازده چوکی مرکب بود در وسط چوترۀ صحيفه ٤٣١ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلد دوم باگلدانیهای گلهای خوش رنگ آراسته ، موضوع بود . سفره پردازان سر برهنه موها پیراسته خوش لباس (بفرمایند موسیو ها مادامها ) گفته ما را بر سفره قبول نمودند . مادام فروستر وماد موازال الیزابت مهمانان خودشانرا چوکیهای شانرا نشانده، ( لطف فرمائید ، راحت کنید !) گفته عرض خدمت مینمودند . هرکس بجای خود نشسته ، و به لطیفه ها و نطقها و بذله گوئیها و شطار تها سفرۀ بزم پرنای و نوش انس را بظرف دو ساعت کامل بکمال مسرت وسرور به انجام رسانیده دو بجه روز بود که از سفره پراکنده شدیم . سفره پردازان بجمع آوری سفره و مهمانان يكيك دو دوچار چارشده در باغچه و کنار دریا ب قدم زدن و باهم مصاحبه کردن و سیگاره کشیدن آغاز نهادند . من بامادام ماری و مادام فورستر که صاحبه اوتل بود در یکی از قمره های که در میان باغچه باگلهای یاسمن پوشانیده شده و يك كنبه باغشی در ان نهاده شده بود باهم نشستیم . ماری پرسید که : — آیا اوتل مادام را پسندید ؟ من چنان گمان میبرم که در بسیار جاها در نظافت و هواداری و حسن خدمت مانند این اوتل پیدا نشود ! گفتم — حق دارید مادام ! اولا اینگونه موقعی در عالم نظیر ندارد ثانیاً طرز ساخت و بنای عمارت و این باغچه و این چوترۀ دریا و این چمنزار کنار آن در بسیار جاها امثال آن کم پیدا میشود . علی الخصوص که مانند مادام فورستر يك صاحبه را مالك باشد . هرگاه در ینشهر یکچندی اقامت میداشتم . بهمه حال در ین اوتل آمده يك دايرۀ برای تخصیص فرمودن مخلص شان از مادام رجا میکردم . فورستر — استغفر الله افندم ! امر میفرمودید . صحیفه ٤٣٢ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم ماری — خوب اگر حالا فرصت ندارید بلکه بعد از چند ماهی یا یکسالی بیائید شما را توصیه و سفارش میکنم که در همین جا اقامت نمائید. گفتم — درین هیچ شبهه نیست که بدیگر جا بروم . حتی اگر مادام آرزو بفرمایند از حالا برای سال آینده بگرفتن يك دایره حاضرم . مادام ماری بامادام فورستر يك اشارت و رمزی باهم تعاطی نموده مادام فورستر گفت : — بسیار خوبست چون چنینست شما باید یکبار دایره های اوتل ما را از نظر بگذرانید . اگر پسندید هیچ مانعی نیست ! ... مادام فورستر يك زن خوش گوشت فربه میانه سال به پستی مایل بسیار خنده روی سرخ چهره ایست که از بشاشت طبیعت ، چهره اش دایما يك شکرخنده بنظر تصویر میدهد ! مادام ماری — فورستر راست میگوید . سودای نادیده باز میترسم بالای دسمال نقاب روی را بر شما بیارد. بفرمائید رهبری و گردانیدن شما را در دایره های اوتل من بعهده میگیرم . هر سه ما برپاخواستیم . در قره باغی دیگر که نزديك این قره ما بود مادام و موسیو دیمتری نشسته بودند . مادام دیمتری ماری را خطاب نموده گفت : — بکجا میروید ؟ ماری — يك مسئله بسیار تحفه پیش آمده که اگر بگویم از خنده گرده های تانرا درد خواهد گرفت : مادام فریدیس و ماد مواز ل ژان و الیزابت که در کنار دریا نشسته بودند از خنده مادام ماری و سخن او برپا خواسته و به اینطرف آمده بتلاش پرسیدند که : — برای خدا زود بگوئید چه مسئله است ؟ صحيفه ۴۳۳ سیاحتنامه قطعه روی زمین جلد دوم گفتم ـ مادام مسئله را بزرگ میسازند وگرنه هیچ تحفه کی ندارد بلکه خیلی بسیط و ساده يك مسئله ایست. ماری ـ آیا تحفه تر ازین چه باشد . بیگ افندی ما فردا از استانبول سفر میکنند. برای یکسال بعد که بیاید از حالا از مادام فورستريك دایره استیجار کردن میخواهند. مادامها و مادمواز لها اگرچه از ینسخن چیزی ندانسته بخنده آغاز نمودند ولی موسیو شارل که بیک وضع چرت زنانه بر آرام چوکی افتاده بود سر خود را بالا کرده گفت : ـ براوو (۱) بیگ افندی! اینگونه کارها در عالم بسیار شده و میشود. حتی خود من در المانیا در شهر ( فرانقفرت ) يك جنتلمن انگلیسی را میشناسم كه يك صیغیه را سه ساله کرایه کرده و ده روز در ان نشسته دو باره هیچ نیامده است. گفتم ـ بابا من همچنان هم نمیکنم. در سال آینده برای يك مصلحتی بهمه حال خیال آمدن استانبولر ادارم. برای آنوقت از حالا برای خود يك دایره حاضره میکنم که در وقت آمدن خاطرم جمع باشد که برابر بخانه خود فرومی آیم. زیرا موقع این اوتل و یکچندی اقامت کردن در ان خیلی دامنگیر ضمیرم گردیده. حتی من این تکلیف را نیز بر مادام فورستر ندارم که دایره مرا بدیگر کسی تا آمدن من ایجار نکند نی بلکه من در ینوقت سه ماهه برای سال آینده استیجار میکنم و پیش از آمدن خود به پانزده روز مادام را بتلگراف خبر میدهم که دایره مرا حاضر کند. پس درینجا چه تحفه کی و غرابت است که مادام ماری میفرمایند؟ همه گفتند ـ هیچ باکی ندارد بکمال آزادی گرفته میتوانید! ماری ـ خوب بابا تو دانی و کارت. بروید که رهنمایی دایره ها رایشما (۱) براوو کلمه فرانسویست : یعنی شاباش. صحیفه ٤٣٤ سیاحتنامه قطعه روی زمین جلد دوم بکنم. زیرا خوب بلدهستم. اینرا گفته هر سه ماروان شدیم. این باغچه اوتلرايك حولی مربع فرض کنید که سه طرف آنرا عمارت و یکطرف آنرا بحر و چوتره روی بحر محاط داشته است. عمارات عبارت از صالونها و دائره ها و اوتاقها و متعلقات آنهاست اوتاقها و دایره هائیکه بر سر دروازه و جبهه اوتلست بطرف جاده، و دو طرف دیگر آن بر چمنزار و دریا و باغچه نظارت دارد. غیر ازان دو زینه ئیکه در دهلیز برای دایره های فوقانی بود از باغچه نیز بهر دو طرف زینه های حلزونی چوبی کتاره دار خوشنمایی دارد که از زینه سمت مغربی ببالا برآمدن آغاز نهادیم. از زینه در يك برنده بسیار خوش هوای برآمدیم که از یکطرف بابحر و از یکطرف با باغچه نظارت داشت. از برنده در يك دهلیز واز دهليز بيك دالان كوچك وازا نجا در يك دایره مستقله كه يك اوتاق خواب و يك اوتاق كار و يك غسل خانه و غیره را دارا بود درآمدیم. حقیقتاً در فرش و انتظام وصفائی رخت خواب و سایر لوازمات این اوتل همه اسباب استراحت مسافرانرا جامع بود. بنابر انتخاب مارثی سر اسر دلبری دایره مستقلی که پنجره يك اوتاق آن بسوی بحرو از یکی بسوی چمن و بیشه زارباز میشد پسند نموده با مادام فورستر بکوتاه کردن و فیصله کردن آن بگفتگو آغاز نهادیم. مادام فورستر گفت: - رجا میکنم شما در دالان مخصوص این دایره بسیر و تماشای لوحه های شاعرانه ئیکه به بسیار عقبها آنها را جمع کرده در صالون آویخته ام مشغول شوید تا من رفته فاتوره و نظامنامه اوتل خودرا بیارم. اینرا گفته مادام فورستر برفت ... والحاصل بعد از یکساعت یکمه ر سعادت! حساب خودر ابامادام فورستر قطع کرده و مقاوله نامه ایجار و استیجار را فیصله کرده دست مادام مارثی صحيفه ٤٣٥ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلد دوم سراپا عشوه کرتی سر اسر دلبری را گرفته بجمعیت خود التحاق نموديم . و تا بچار بجه روز بصحبت وصفا بسر آورده به ایستگاه آمدیم ، و باواپور يكه بساعت مذكور از انجا حرکت میکردسوار شده و کنارهای ایستگاهای ( طرابيه ) و ( ارنبودكوى ) و ( بشكطاش ) که همگی درساحل اوزو باست یگان یگان لب بوسی تمنا کرده بساعت پنج و نیم عصر به جسر رسیدیم . وازانجا با يكوداع بسيار جانسوز دلخراشی از هم جدا شده آنها بسوی استانبول ومن بسوى غلطه بسرعت روان شدم . در نزد پیر اخانه موعود چون رسیدم از دور چشمم بر سعید بیگ برخورد که در دم پنجرۀ پیره خا نه نشسته بمطالعۀ جريده مشغول بود . در پیر اخانه درامده بميزيكه او بران نشسته بود توقف نموده ( وقت شریف تان بخير باد بیگ افندی » گفتم . گفت – وای ما شاء الله ! بخیر آمدید ! مانده های سفر ! گفتم – سلامت باشید ! آیا از تکت چه خبر ؟ گفت – بفرمائید بنشینید ! تا بیان کنم . گفتم – اول بگوئیدکه تکت گرفتیدیانی ؟ گفت – آسوده باشید هر چیز بکمال دلخواه شما اجرا شده . لهذا در پهلوی او نشسته منتظر تفصیلا تش نشستم . گفت – اولا خود با لذات بو اپور خدیوی که پرنس ( عباس ) نام دار در فتم . گفتم – آیا پیش از گرفتن تکت ؟ گفت – بلی ، زیرا با خود اندیشیدم که اول رفته واپور را ملاحظه میکنم ، وقره های آنرا می بینم . اگر فرصت یافتم باخود کپتان ساخته تکت را در هم انجا میگیرم . صحیفه ٤٣٦ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم گفتم ـ خوب کرده اید تشکر میکنم . گفت ـ قمره های درجهٔ اول واپور را بنهایت صفایی و فراخ ورو شن یافتم . اسباب لوازمات آنها را هم مکمل دیدم . دالان بزرگ قمره های اول ، ودالان بزرگ بالای آنها را خیلی بازینت و ترتیب یافتم . واپور خیلی جسیم واپور یست که در ساعت ۱۸ میل مسافه قطع میکند ، و چار دیگ بخار دارد تنویرات همه چراغهای واپور باالکتریکست . گفتم ـ عجب تصادفی شد که درین واپور سفر نصیب گردید . گفت ـ هنوز این را چه میکنید که از یکتصادف دیگر شما را بشارت بدهم. ـ زود بفرمائید بمراقم انداختید ؟ ـ مراق مکنید . طالع شما بسیار بلند است ! درین واپور نیز همسایه های بسیار بدیعهٔ را مالکید . ـ آیا که باشد ؟ ـ این یک همسایه نیست بلکه سه چهار نفر زنان مجارستانیست که در صنعت آقتر یسی یعنی تشخیص دادن تیاترها مهارت فوق العادهٔ دارند ، و از طرف هیئت تیاتروی اسکندریه بمصر خواسته شده اند . زیرا خدیو درینروزها از سیاحت اوروپا بمصر عودت میکند از طرف بلدیهٔ اسکندریه بشرف ورود او بسی تدارکات جشن و شادمانی دیده میشود . که اینهم ازجملهٔ آن تدارکاتست . اینست که در همسایه گیی اینگونه پریچهره گان مجاری یک قمرهٔ دو نفر ئی بسیار فراخی را برای شما و حضرت سردار به بیست پون انگلیسی باخوراك تا به اسکندریه گرفتم . این است تکت آن ، و یک قمرهٔ درجهٔ سوم برای محی الدین آغا گرفتم . زیرا اگر از مردم قمره نشین نباشد در قمره های اول کسی او را پیش شما نمیگذارد . این است تکت او . صحيفه ٤٣٧ سياحتنامۀ سه قطعۀ روی زمين جلد دوم اينرا گفته و دو تکت مذکوره را بمن تسليم نمود . گفتم - هزارها تشکر عزيز من ! بسيار ممنون شدم . گفت - خواهش معاونت شما از من همين نبود؟ اين است که آنرا بجا آوردم. حتی زياده برين از عجله که شمارا دست داده بود و مجاذبۀ مقناطيسيئی که گرفتار آمده بوديد محی الدين آغا را نيز تنبيه نموديد که چه بگيرد . اين است که ... گفتم - راست فرموديد . سراسر فراموش کردم . آيا چسان شد؟ - چسان بشود ! مبلغ پنج ليره عثمانی به او دادم که همه ضروريات و لوازمات خود را گرفته بشما حساب بدهد . گفتم - هزار آفرين بر معاونت شما. مرا ممنون احسان خود فرموديد. اگرچه از حسن کار آگاهی شما امين و خاطر جمع بودم ولی همه روز گاه گاه قلبم يك طپشی ميکرد . حتی مسئلۀ محی الدين آغا در يك اثنای بهترين عيش و ذوق و صفا بخاطرم آمد، عيشم را به طپش مبدل نمود . گفت - خوب بيگ افندی! شما از خود بحث نفرموديد که آيا روز تان چسان گذشت ؟ از کيفيت روز خود تا يکدرجه آگاهی داده گفتم: - حالا اگر بفرمائيد که بسوی جای حرکت کنيم اله که تا بشام برسيم . زيرا حضرت پدريتم در انتظار خواهند بود . « بسم الله » گفته بر خواستيم، و يك عرابۀ فائيتونی گرفته عرابه چی را برفتن نشانطاش امر داديم . عرابه ما از جادۀ بزرگ بشک عثمانی و باغچۀ بلديۀ تپه باشی که در ين وقت مانند يك گلزار پريرخساران فرنگ مينمود بر جادۀ بزرگ بيگ اوغلی و تقسيم بسوی منزل مقصود خود به تکاپو آغاز نمود . سعيد بيگ درين اثناء کم مانده بود که فراموش کنم » گفته دست صحیفه ۴۳۸ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم بجزدان جیبی خود برد. وجزدان خود را کشیده مبلغی که از بانقنوط صد لیره کشی که از برای مصارفات به او داده بودم زیاده مانده بود بمن تسلیم نمود. عرابه ما درین وقت ببازار بزرگ بیگ اوغلی رسیده بود. دريك دکانی دفعةً چشمم بريك بکس دستی افتاده سخن حضرت پدر بخاطرم آمد که فرموده بودند «بکس دستی من که کلام الله مجید و وظایف خود را در ان میگذارم کهنه شده اگر يك بکس دستی خوبی بچشمت بر خورد بخره» هماندم عرابه جی را بتوقف امر نمودم. سعید بیگ پرسید که: — خیر باشد افندم! کیفیت را به او فهما نیده گفتم: — اگر زحمت نباشد بفرمائید که يك بکس بخریم. هر دوی ما فرو آمده بدکان درامدیم. از پشت جبهه یکباره بلور دکان اسبابهای بسیار نفیسی در دکان چیده شده بود. درون دکان خیلی روشن بود. شعاعات چراغهای گاز هوا اشیای موجوده دکانرا میدرخشایید. چیزیکه بکسها بران افتاده بود نزديك شده يك بکس مناسبی که لازم مینمود بقیمت يك پون انگریزی خریداری کردم. درین اثنا سعید بیگ يك ساعت مینا کاری را ملاحظه میکرد باز سخن حضرت پدر را بخاطر آورده برای ممنون ساختن مهماندار خود همین وسیله ساعت را فرصت یافته انتظار کشیدم. سعید بیگ چون از قیمت آن پرسید: خدمتگار دوکان (۲۰) لیره نا پولیون قیمت نهاد، سعید بیگ ساعت را پس بجایش گذاشت. گفتم — بیگ افندی! شما خیلی مروت کار و مرحمت شعار يك ذاتی هستید. يك رجای دیگری نیز دارم که اگر بلطف و مروت انسانکارانه خود آنرا نیز اجرا بفرمائید موجب از دیاد شکر گذاری من بشما خواهد شد! صحیفه ٤٣٩ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم گفت – خیر باشد باز به این شامی مرابکدام وابور خواهید دوانید؟ گفتم – امین باشید. این بار چنان تك و دوها در میان نیست. همینقدر که به ایفای یك امر واجبی بواسطه قبول فرمودن شما موفق وكامیاب آیم. گفت – بفرما ئید تا به بینم که آخر این واجب ماجب چه میشود! گفتم – امر پدر را بجا آوردن واجب است. ایشان بمن فرموده اند که از طرف خودشان يك هدیه یادگار محبت و و دادکه همیشه آنرا دیده مارا بخاطر آریدگرفته خدمت شما تقدیم نمایم. وچون شوق شما را به این ساعت می بینم لطف نموده آنرا قبول فرمائید. اینرا گفته خواستم تاپیسه ساعت را بدهم. سعید بیگ دست مرا گرفته گفت: – هرگز قبول نخواهم کرد. اما چون میل خاطر حضرت سردار برای عطا فرمودن يك تذکار شیا نست منهم این کتابچه جیبی را بنام تذکار و داد حضرت سردار گرفته امضای عالی شانرا بايك شعرشان را بخط مبارکشان در ان میگیرم که بهترین یادگارهای حیات خود آنرا خواهم شمرد. اینرا گفته وكتابچه را که به آن اشارت کرده بود و جلد آن از استخوان دندان فیل بود برداشت و مرا بدادن وجه آن اشارت کرد. هر انقدر عذر نمودم سودی نبخشید. آخر الامريك ليره قیمت آنرا داده از دکان بر امدیم. شاگرد دكاندار بكس را با ما برداشته بعرابه بیاورد. عرابه چی نیز اسبها را قمچین نواخته راه نشانطاش را گرفت. بغروب ده دقیقه مانده بود که عرابه ما در پیش دروازه مهمانخانه پادشاهی توقف نمود. از عرابه فرو آمده بسرعت بالابر امدیم. حضرت پدر درد الان مارا انتظار داشتند. بکمال بشاشت و اشتیاق ماراقبول فرمودند. چون وقت نماز مغرب در رسیده بود فرمودند که: صحیفه 440 سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم بعد از نماز باشما احوال پرسی میکنیم. بعد از انکه حضرت پدر تنها ادای صلوة نمودند بر سفرۀ طعام جمع آمده حضرت پدر فرمودند. خوب فرزندان مانده نباشید ! به بینم که چه کردید فردا انشاء الله بجز حرکت دگر کاری نداشته خواهیم بود ؟ گفتم — بهمت و معاونت سعید بیگ تکت‌ها را گرفتیم وابور خدیوی بسیار وابور بزرگ و منتظمیست. بچهـار روز کامل به اسکندریه میرود دیگر اسباب خورا که و نواقصات خود را نیز تکمیل نموده ایم. فرمودند — وابور آیا بچند بجه حرکت میکند ؟ بسوی سعید بیگ دیده کیفیت را جویا شدم. گفت : بوقت سه بجه روز حرکت میکند. شما هر وقت که بخواهید در وابور رفته میتوانید. یعنی از حالا تا بسه بجه عصر هر وقتی که بوابور بروید گویا بخانۀ خودتان میروید ! فرمودند — چون چنینست فردا انشاء الله بهشت بجه از یجار وانه میشویم. اول بمایین همایون رفته يك وداعی از حاجی علی بیگ و عثمان پاشاء میکنیم اگر چه وداع رسمی خود را کرده ایم ولی باز هم یکدیدن لازمست. سعید بیگ — هیچ مانعی نیست. از تشریف تان مسرور میشوند. فرمودند — از انجا که بر امدیم دگر کاری نداریم یکسر بوابور رفته میتوانیم. باز بزبان افغانی از ممنونساختن مهماندار ما سعید بیگ جویا شدند بنده حکایۀ خریدن بکس و ساعت و کتابچه را عیناً عرض نمودم. سعید بیگ از فحوای کلام مقصد را دانسته گفت : از حضرت سردار در بخصوص عرض اعتذار مینمایم ( کتابچه را از جیب کشیده ) هر گاه يك فردی از اشعار خود بقلم مبارك با دستخط خودشان درین کتابچه قید بفرمایند قیمتدار ترین یادگاری برای مخلص صحیفه ٤٤١ سیاحتنامه قطعه روی زمین جلد دوم شما همین کتابچه خواهد بود . حضرت پدرا کتابچه را از دست سعید بیگ گرفته و يك غزل غرای خودشانرا در ان نوشتند ۵ آن غزل را عیناً در بنجانبت کتابچه یادگار مینماییم. -- غزل -- از اشك نامه که به او ما نوشته ایم با خط موج معنی دریا نوشته ایم تایر میفروش دهد میکشی رواج پروانه خط نشه مینا نوشته ایم تفسیر شرح سوره نور جمال او ما بر بیاض دیده بینا نوشته ایم افسانه های قصه دور و دراز زلف بر پشت نامه شب یلدا نوشته ایم باخامه خیال رموزات سر غیب بر دل بطرز رمز معما نوشته ایم تمثال نقش صورت اورا بکلك فکر بر صفحه های طبع مصفا نوشته ایم بر شخص نا امیدی گنجینه دار یأس از خون دل برات تمنا نوشته ایم تفصیل عجز را هروان ره وفا در رنگ نقش آبله پا نوشته ایم مضمون سوزش غم عشق پریرخان تنها نوشته ایم به تن ها نوشته ایم دیشب ز روی دفتر آشفته خط زلف يك خوش سواد نسخه سودا نوشته ایم از چاك زخم تا که نماید جمال داغ ماچون قفس بسینه الفها نوشته ایم ( طرزی ) براه عشق چو (بیدل ) ز عاجزی « ما هم برات آبله بر پا نوشته ایم » بعد از انکه غزل فوق را بخط بسیار خوش چون جواهر مبارك خود نوشتند کتابچه را بسعید بیگ داده فرمودند : - بیگ افندی ! شما درینچند روزیکه با ما بودید بسیار زحمت کشیدید. من شما را مانند فرزند خود میدانم و از انسانیت و کمالات شما بسیار شاکر وممنون هستم . سعید بیگ - استغفر الله افندم ! بنده هيچ يك خدمتی نکرده ام صحیفه ٤٤٢ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم بلکه وظیفه خود را بجا آورده ام . از حسن توجهات عالی شما خود را مسعود وبختیار میشمارم . حضرت پدر ساعت جیبی خودشانرا که به پنج لیره از بیروت در ینبار گرفته بودند از جیب خود برآورده بسعیدبیگ پیش کرده گفت : -- این ساعت را بصیغه هدیه نی بلکه بذریعه تبرك بشما تقدیم میکنم بایدکه رد نکنید . سعید بیگ برپاخواسته وبکمال احترام ساعت را گرفته گفت : -- ساعتی را که یکمدت همراهی ذات عالی شما را کرده باشد ردنی بلکه بکمال شوق ومسرت قبول کرده حرزجان خودخواهم نمود . فرمودند -- منهم ازشما تشکر میکنم . طعام ازیکوقتی به انجام رسیده بود، حضرت پدر برخواسته گفتند: -- امروزازمعتادخودزیاده تر باشما نشستم.حالا شمارا تا بفردا بخدا سپرده ام. بعد ازانکه حضرت پدر به اوتاق خوابگاه خود تشریف بردند سعید بیگ گفت : -- چسان ! امشب شب آخرین تانست. آيا بيك سیاحت شبانه آرزو ندارید؟ گفتم -- امشب هیچ حال ندارم . راحت کردن میخواهم . گفت -- بسیارخوب ! تا بفردا الوداع . صبح زودانشاءالله حاضره بشوم. اینراگفته روبسوی زینه نهاد..منهم تا بسرزینه اورامشایعت کرده به اوتاق خود درآمدم . ابومحی الدین راخواسته پرسیدم که : -- چه خبر است ابومحی الدین آغا ! چه گرفته چه خریده ؟ گفت -- صاحب من ! امروز بیگ افندی را چنان يك تلاش و استعجالی بودکه هیچ امر نفرمودندکه چه بگیرم وچه کنم ؟ گفتم -- خوب ! اگرچه من نگفتم، ولی آیاخودت نمیدانستی که صحيفه ٤٤٣ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلد دوم برای دوسه روز نوالچه بكار است . پنج ليره از سعيد بيگ افندی گرفتم . روغن اعلا وبرنج باريك عنبر بویه، لوازمات مطبخ و ناشتا و چای و پنير و شيربسته و مسكه و غيره را همه اسبابهای محافظه آن به بسيار درستی و پاكيزه گی گرفته و همه را جابجا کرده ام از هر جهت خاطر خودرا جمع داشته باشيد . — آفرین محی الدین آقا برو حالا بخواب . ابومحی الدین رفت . منهم البسه ام را كشيده و بی آنكه سياحت امروزی خودرا بنويسم بخواب رفتم . — § — روز دوشنبه ۱۰ ذیقعده دو ساعت پیش از صبح برخواستم . آهسته بکوتۀ ابو محی الدین آمده بیدارش کردم . و کشیدن يك پيراهن و زیر جامه را به او تنبیه کرده بغسلخانه آمده يك شست وشوی بسیار مکملی اجرا کردم . والبسه‌ ام را پوشيده به اوتاق خود آمدم . ونوشته های باقیماندۀ سیاحت دیروزه را نوشتم . اگر راست بگویم : استانبولرا درینوقت يك دهن اژدهایی می‌بینم! يك آن اولتر ميخواهم كه ازان برايم . تصور و خيال جمال جاذبه دار غازی ، وروز افزونی هوس و شوق وصال آن محبوبه سراسر دلبری باوظيفۀ خدمتگاری حضرت ولینعمی مجادله کرده استانبول را در گردنم حلقه آسا تنگ میسازد و يك آن اولتر ميخواهم كه ازان هوای محيطه بر صحيفه ٤٤٤ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم تضییق و فشار محبت مفرطه تخليص گریبان حیات نمایم هوای محیطه استا نبولرا نسیم حیاتبخشای عشق و هوای آن دلبر عیار شیرین کار پر برخسار بماشینهای عشوه ها و جلوه ها و غمزه ها و ناز ها و ادا ها بچنان تضییق و فشاری در محفظۀ دماغم فشرده که قوا و حواسم را جای بود و باشی در انجا نمانده کم مانده که سحاب آسا سراسر فرار نمایند . دوگانه فریضۀ صبح را ادا کرده از او تاق خود بیرون برامدم سعید بیگ را در صفۀ مهمانخانه یافتم . ابو محی الدین را بجمع آوری بکسها و صندوقها و سبدها مشغول دیدم . سعید بیگ گفت : ـ محی الدین آغارا با مصطفی آغا و يك آقای دیگر مهمانخانه با اسبابهای شان از حالا روان میکنیم که در وابور رفته جابجا شوند . گفتم ــ بسیار خوب میشود ! و الحاصل آنها را فرستاده خود بحضور پدر آمدیم و تا به نه بجۀ روز بناشتا و صحبت بسر آورده بعد از ان سوار عرابه شده بپایین همایون رفتیم . و در انجا بقدر ده دقیقه با حاجی علی بیگ و ده دقیقه با عثمان پاشای غازی ملاقات وداعیه را به بسیار حسن استقبال و و داد اجرا نموده از مابین بر امدیم . دو یا ور پادشاهی و حاجی ابراهیم افندی مهماندار دوم در عرابه مخصوصه دیگر نشسته تا به لیمان ریختم غلطه ما را مشایعت نمودند . در انجا بجز از يك سعيد بیگ از دیگران به بسیار حسن تواضع و محبت و داع نمودیم . وابور ما باسر ك سنگ بست بازار منتظم ریختم متصل ایستاده بود . دوازده بجۀ روز بوده در پیش زینه وابور بسیار بزرگ و بلند يك با دود و د کش کلفت و چهار د کلهای بسیار بلند که زینت منظرۀ خارجی خوبی داشت رسیدیم . در پیش زینه پر وبار بسیاری بود . از زینه بالا بر آمده بريك سطح مستو یی بسوی قماره های درجه اول که بسوی دنبالۀ کشتی بود روان شدیم دالان بزرگ تنزه این و ابور بر سطح صحیفه ٤٤٥ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد دوم منظره سرك سنگ بست ( ريختم ) غلطه و توقف واپور در كنار سرك ساخته بود که با قالین و میز و چوکیها و کوچهای بسیار منتظم آرایش و پیرایش یافته بود ، در قمره های خواب از يك زينه منتظمی که در پیش دالان مذکور بپایان میرفت فرو آمده میشد . سعید بیگ مارا بدا لان مذکور رهنمایی نموده بر یکی از کوچ های آن که در پیش غجره های بسوی دریا باز شده آن موضع بود نشستیم. سر قروت صحیفه ٤٤٦ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد دوم یعنی خانه سامان یا پیش خدمت این دالاترا که در یک گوشه ایستاده بود آواز داده گفت : - صاحب قرۀ نمبر (٥) همین دو افندی میباشد سرقروت به بسیار تواضع سرفرو آورده سلام کرد ، و پرسید که آیا فرانسوی میدانند ؟ گفت – نی نمیدانند . ولی چون شما عربی میدانید انشاء الله زحمت نمیکشید . گفت – بلی بلی من کم کم عربی میدانم انشاء الله راحت خواهند فرموده حالا تکتهای شانرا مهربانی کرده بدهید که قید دفتر نمایم . تکتها را به قروت دادیم . سعید بیگ گفت – این شخص بسیار ادیب آدم است هر کار و خدمتی که داشته باشید در باب آب وضو و غسل و غیره به او امر. بکنید بخوبی اجرا میکند . من از دیروز برو توصیه و تنبیهات لازمه نموده ام . حالا کپتانرا هم دیده توصیه و سفارش میکنم انشاء الله به بسیار راحت سفر خواهید کرد. تشکر کردیم و چون وقت برای حرکت واپور نمانده بود سعید بیگر تا بدم زینه واپور مشایعت کرده یک وداع بسیار پر محبت و ودادی اجرا نموده پس بدالان آمدیم . واپور ما به سه و نیم بجه عصر ریسمانهای خود را از سرک در یختم باز کرده و لنگر برداشته برهنمائی یک کشتی کوچک قلاووز خود را از میان واپورها و کشتیها ئیکه لیمانرا برداشت رهائی داده بسرعت ٨ میل برفتار آغاز نهاد. و بعد از دو ساعت سواد شهر شهیر بینظیر استانبول از نظر نهان گردید. – ختام جلد دوم – – ما بعد امروز در جلد سوم نوشته میشود فقط – – انتها – – محمود طرزی – (عدد) کتابخانه (عدد) ۹ مطبعة ۹ عنايت سياحتنامه قطعه روی زمین در ۲۹ روز آسیا * اُورُوپَا * اَفْرِيقَيا جلد سوم -۱- عودت ازسفر مؤلف وسیاح آن محمود طرزى تاريخ تالیف وسياحت ١٣٠٨ در دارالسلطنهٔ محروسهٔ کابل فی ۱۳۲۸ از مسوده بشکل کتاب در قید تحریر آمده و درسنهٔ ۱۳۳۳ درمطبعهٔ مبارکهٔ عنایت بزیورطبع آراسته گردیده است صحیفه ٤٤٨ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم مابعد از روز دوشنبه ١٠ ذیقعده احوال استانبول جغرافی ، تاریخی ، و سایره این جلد سوم سیاحتنامه ما از عودت یعنی باز گشت سخن میراند، و چون این قاعده را درین سیاحتنامه رعایت کرده ایم که پیش از برآمدن هر شهر از احوال جغرافی و تاریخی آنشهر بقدر لزوم بر قارئین کرام معلو مات عرضه میدهیم لهذا قبل ازین که سراسر ازینشهر مینو بهر جداشویم یکقدری از احوال جغرافی موقع آن ، و احوال تاریخی ماضی آن عرض میکنیم : § احوال جغرافی (استانبول) بنام دیگر (قسطنطنیه) پایتخت دولت علیه عثمانیه و از روی موقع و موضع بهترین و دلنشین ترین شهرهای دنیا میباشد. این شهر عظیم استانبول اولا بر چار قسم تقسیم شده که قسم اول آنرا (نفس استانبول) ، و دوم آنرا (غلطه و بیگ اوغلی) ، و سوم آنرا (اسکدار و قاضی کوی) و قسم چارم آنرا (بوغاز ایچی) میگویند. صحیفه ٤٤٩ سیاحتنامهٔ سه قطعه روی زمین جلد سوم یعنی (آبنای بوسفور) . ۱ - (نفس استانبول) بريك شبه جزیره مثلث الشکلی مبنی میباشد که رأس زاویه این مثلث بسوی شرقی شهر دراز شده است که آخر نوك این زاویه را (سرای برونی) مینامند که آنهم عبارت از يك دماغهٔ سبز و خرمیست که از يكطرف به بحر مرمره و از بكطرف بسوی «بوغاز ایچی» یعنی (آبنای بوسفور) ناظر میباشد . اساس زاویه این مثلث در جهت شمال غربی شهر است كه يك نوك اين زاوية تا بمحلهٔ ایوب و خلیج کاغد خانه ممتد شده است . و دیگر نوك آن تابه بحر مرمره دراز شده رفته است. يك ضلع جهت شمال شرقی این مثلث با خلیج استانبول که در اثنای سیاحت خود بیان کرده ایم محدود میباشد . و ضلع جنوبی این مثلث مذکور با بحر مرمره محاط است . همهٔ این شهر مثلث برهفت تپه مبنی شده است که همهٔ آن از قدیم الایام در میان يك قلعه ئی که در اثر مانها از قلعه های بسیار متین و محكمى شمرده میشد گرفته شده است تپهٔ نخستین ازین هفت تپه در جهت « سرای برونی » موجود است . سرای همایون (طوپقپو) ، وجوامع شریف (ایاصوفیه) و(سطان احمد) ، و (دائرهٔ عدلیه) و [دائرهٔ اوقاف] و محله ها و کوچه ها و بازار های متعددی برین تپه میباشد . تپهٔ دوم جامع شریف (نورعثمانی) و «چنبرلی طاش» و(تربهٔ سلطان محمود) و(باب عالی) و بسی محله ها و بازار ها بر این تپه مبنی شده است که این تپه را با تپهٔ اولین جادهٔ مشهور فرحفزای بازار(دیوان یولی) مربوط داشته است. تپهٔ سومین جامع شریف(سلطان بایزید) ، وجامع شریف (سلیمانیه) ومیدان (دایرهٔ عسکریه) ، و(قلهٔ یالقمین) و (چارسوی کبیر) و شیله های آن بسی بازارها، وجاده ها و کوچه ها را در برگرفته است که بلند ترین همهٔ تپه ها همین تپه است . تپهٔ صحیفه ٤٥٠ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم چهارمین عبارت از جامع شریف ( فاتح ) و محله و نواحی و اطراف آنست. تپه پنجم جامع شریف (سلطان سلیم) و محله (چهار تیکر) و نواحی آنست . ششم تپه (بلاط) است که بسی کوچه ها و محله ها را حاویست هفتم تپه (یدی قله) و بسی محله ها و کوچه های متعدد آنست که ازین تپه هاشش تپه آن با همدیگر مربوط بوده از دماغه (سرای برونی) تابه (ایوب انصاری) يك سلسله تپه ها تشکیل میکند . تپه یدی قله و نواحی آن ازین سلسله تپه های ششگانه بايك وادی جداشده است که درمیان این وادی بستانهای سبزی کاری وغیره موجود است . ازین آبهای آزاد و ارتفاعی که در دوطرف این وادیست يك جوی کوچکی نیز برای آبیاری کشتزار ها حاصل میشود . ٢ – قسم دوم (غلطه و بیك اوغلی) ست که ازقسم اول که نفس استانبول باشد با (خلیج استانبول) که آنرا (قرن الذهب) نیز میگویند جدا گردیده، و بواسطه دو جسری که بران بسته شده هردو قسم با هم مربوط میباشند . این قسم نیز بر تپه ها واقع شده که غلطه در دامنه يك تپه از انها میباشد که بر سر تپه (قله غلطه) مبنی شده ، و بردیگر پشته هائیکه ازین تپه یکر بسوی پیش دراز شده رفته بیك اوغلی ودیگر محله ها موجود است . تپه های این قسم از طرف خلیج استانبول بامحله های «قاسم پاشا» . و «خاص کوی» و (ترسانه) یعنی کارگاه کشتی سازی و دیگر محله ها محاط است . از طرف خشکه این قسم را [فری کوی] و «شیشلی» و (نشانطاش) و دیگر محله ها و بازارهای متعدد فرا گرفته است . از جهت آبنای بوسقور با محله های (طوپخانه) ، و (فندقلی) ، و [قیاطاش] ، و (بشکطاش) محاط است . ٣ – قسم سوم (اسکدار و قاضی کوی) است که از قسم اول یعنی نفس صحيفه ٤٥١ سياحتنامۀ سه قطعۀ روى زمين جلد سوم استانبول ، و قسم دوم يعنى غلطه و بيك اوغلى بايك نوك بحر مرمره و(آبناى بوسفور) که بوغاز ايچى ميباشد جدا شده است . اين قسم نيز بر تپه ها و دامنه های تپه هامبنى ميباشد كه نفس [ اسكدار ] ، و (حيدر پاشا) ، و (قاضی كوی) و كوههای (چامليجه) و قريه های (قزل طوپراق) ، و(ارن كوی) وغيره راجامع ميباشد . ٤ - قسم چارم (بوغاز ايچى) يعنى آبناى(بوسفور) گفته ميشود كه عبارت از سواحل دو طرفۀ آبنائيست كه در مابين قطعۀ آسيا و اوروپا واقعشده و دو طرفۀ آن باقصر ها و عمارتهاى دلنشين وكوهها وتپه هاى سبز و رنگين و بسی قريه هاى متعدد تشكيل يافته است . قريه های خوش عمارات اين قسم كه عبارت از محله های آنست در ساحل اوروپا عبارتست از[ اورته كوی، ارناؤد كوى ، ببك ، روم ايلى حصار ، امير كان ، استينه ، ينى كوى ، طرابيه ، بيوكدره ، صارى يار ، روم ايلى قواق ] وقريه های مشهور ساحل آسيای اين قسم عبارتست از [ قوزغنجق ، بيگلر بيگی، چنگل كوى، وانی كوی ، قنديلى ، اناطولى حصار ، قانليجه ، چبو قلى ، انجيركوى، يكقوز ، اناطول قواق ] . غير از ين چار قسمی كه بيان شدسه چار جزيره های نيز در بحر مرمره واقعست كه آنهم ازمشتملات اين شهر مينو بهرحساب ميشو . ومشهور ترين آنها (بيوك اطه) و (هكبه لى اطه) وغيره ميبا شند . پس به اينصورت شهر مينو پهر استانبول دريك نقطۀ واقع شده كه قطعۀ آسيا و اوروپا دران نقطه بدرجه ئيكه با هم بچسپند نزديكشده اند . و درعين همان نقطه دو بحر بزرگ كه عبارت از (بحر سفيد) ، و (بحر سياه) باشند با هم آميخته اند . و دريك موقع مهمی واقع شده كه مركز اجتماع و اختلاط اقوام وملل مختلفۀ آسيا واوروپاميباشد كه به اين سبب استحقاق صحيفه ٤٥٢ سياحتنامه قطعه روی زمين جلد سوم آنرا دارد . که مرکز همه دنیا گفته شود . اگرچه در اوایل این شهر از نفس استانبول و غلطه و اسکدار مرکب آبنای بوسفور به خريطه جداگانه نشان داده شده است خريطه استانبول : - (١) نفس شهر است که بخلیج در مسافت از یک اوغلی جدا شده است . نمره [٢] قطعه بين اوغلی و غلطه . و نمره ٣ اسکدار وقاضی کوی میباشد . بوقاز ایچی یعنی بود، ولی رفته رفته از يکطرف از ( مقری کوی ) و ( اياستفانوس ) تابه قواقها طولاً . وازدیگرطرف از ( فری کوی ) تابه (ارن کوی) عرضاً صحيفه ٤٥٦ مساحت نامه سه قطعه روی زمین جلد سوم متصل همدیگر عمار تهاو خلهاو محله ها و بازار ها ساخته شده رفته است، و هیچ جا عمارت منقطع نشده است از انسبب همه اینمسافه جسیمه يك شهر عظیمی گفته میشود که جمع همه مساحه سطحیه آن با جنگلها و دریاهای آن بوسعت (٥٩٠٠) كیلومتر مربع میباشد . مقدار نفوس این شهر تقریباً یکنیم ملیون انسانست که بر هر کیلومتر مربع (۲۳۸) آدم میرسد. جامع آیا صوفیه که مرکز وسطئی استانبول شمرده میشود در ٤١ درجه و ١٦ ثانیه عرض شمالی، و ٢٦ درجه و ۳۸ دقیقه و ۵۰ ثانیه طول شرقی واقعست . تقسیمات ملکیه - اینشهر مینو بهر عظيمه يك ولایت والبنشین اعتبار میشود که والی این ولایت را( شهر امینی) عنوان میدهند و همه ولایت را (شهر امانی ، ) میخوانند. شهر امانتی، هم وظیفه والیگری و هم وظیفه بلدیه را جامع میباشد . از روی اداره بلدیه این شهر مینو بهر برده محله منقسم است که هر محله در اداره يك دایره بلدیه تابع میباشد و به این صورت همه شهر برده دایره بلدیه منقسم شده است که مرکزهای آنها ازینقرار است : ۱ - بایزید یا دیر کار ارا سی ٦ - بیگ اوغلی ۲ - فاتح ۷ - بيوكدره ۳ - جراح پاشا ۸ - قا كليجه ٤ - بشکطاش ۹ - اسكدار ٥ - ینی کوی ١٠ - قاضیکوی جهت ضبط وربت شهریه(نظارت ضبطیه) راجع وعائد است. جنسیت ومذهب اهالی - گفته بودیم که جمع نفوس استانبول (١،٤٢٣،٠٠٠) که تقریباً یکنیم ملیون است میباشد. نصف این مقدار مسلم ، ونصف دیگر آن از روم ، ارمنی ، یهودی، و فرنگ مرکب است. زبان عمومی و بومئی آن زبان ترکئی عثمانیست . زبانهای رومی، وارمنی، واسپانیولی و دیگر زبانهای اوروپی نیز مستعمل ومتداولست. اما همه اجناس ومذاهبی که در استانبول بودوباش دارند ، واستانبولی گفته میشوند بزبان صحيفه ٤٥٤ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلد سوم تركشی عثمانی آشنا میباشند. ازین سبب که ده دوازده زبان درین شهر متداولست و از هر جنس و هر ملت درین شهر آدمها موجوداند استعداد آنرا دارد که مرکز تمام دنيا و يك نمايشگاه انواع انسانها گفته شود . ابنیه مشهوره - بزرگترین و مشهورترین بناهای استانبول جوامع منظره خارجی جامع آیا صوفیه صحیفه ٤٥٥ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم شریفه، وسرایهای همایونی، وعمارتهای دوائر حکومتی آنست. درینشهر مینوچهر (٨٢٤) جامعشریف موجود است که مشهورترین و بزرگترین آنها (آیاصوفیه) (سلطان احمد) ، (نورعثمانی) ، (سلطان بایزید) ، (سلیمانیه) (شاهزاده باشی)، (فاتح) ، (سلطان سلیم)، (ینی جامع) منظره خارجی جامع سلیمانیه منظره خارجی جامع ایاصوفیه صحيفه ٤٥٦ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم ( جامع طوبخانه ) ، ( لاله لی ) ، وغیره میباشد که هر يك ازينها بكمال صنعت و مهارت معماری و زینت و لطافت سنگتراشی از طرف سلاطین عظام عثمانی بنا یافته است . جامع والده ، خواجه پاشا ، محمود پاشا ، كدك پاشا ، كوچك آيا صوفيه ، منظره خارجی (جامع والده ) که از نفیس ترین صـ صحيفه ٤٥٧ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم جراح پاشا ، قوجه مصطفی پاشا ، جامع پرالتی ، جهانگیر ، جامع طولمه باغچه ، جامع حمیدیه ، جامع بیگلر بیگی، جامع حضرت ایوب انصاری و وبسی جوامع دیگر که هر یکی در نفس الامر خود از بناهای بسیار مشهور شمرده میشوند موجود است . منظره داخلی يك حصه از جامعشریف ( سليمانيه ) صحیفه ٤٥٨ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم بعد از جوامع شریفه ابنیه که شایان افتخار فن معماریست همانا سرایهای همایونی میباشد . در گلخانه که در دماغه سرای برونی واقعست از سرای قدیمی که در ان ساخته شده بود در ینوقت قصر همایون ، و خزینه امانات همایون ، و كوشك چینی که در ینوقت ضرابخانه و موزه خانه دران بنا یافته است منظره ( چراغان سرای همایون ) در ساحل آشنای بوسفور منظره قصر همایون در اینکتوز [ نام موقع با صفای آشنای یوسفور] صحیفه ٤٥٩ سیاحت‌نامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد سوم و دیگر بعضی بناها باقی‌مانده است در اطراف این دائره‌ها بعضی باغها و میدانها ئیکه درخت‌های بسیار بزرگ کهنسالی را حاویست موجود میباشد که بهترین جاها و موقعهای استانبولرا تشکیل میکند . اول بانی این سرای همایون (سلطان محمد خان) فاتح شده بود، و دیگر سلاطینی که بعد از ایشان آمده‌اند منظرۀ قصر همایونی در [ بیکقوز ] نام موقع با صفای آشنای بوسقور صحيفه ٤٦٠ سياحتنامه قطعه روی زمين جلد سوم هر يك جدا جدا قصرها و دايره ها بر آن علاوه كرده سرای مذكور را خيلی وسعت و شكوه داده اند. اما در اواخر يك آتشزده كشی عظيمی بوقوع آمده سوخته است و درينوقت همان اقسامیكه ذكر شد باقی مانده است. اين سرای بسی آثار قديمه دارد كه شايان تماشا ميباشد. سرای بسيار عالی و با زينت (طومله باغچه) و (سرای چراغان) و (سرای بيگلربيكی) و (سرای يلديز) و قصر های همايون (كوكسو) و (بكقوز) و (كاغذخانه) و (واخلامور) از قصرها و سرايهای بسيار مصنع و با زينتيست كه اگر در وصف اصول معماری و اسباب زينت هر يك از آنها درائيم جلد ها بايد بنويسيم. باغچه ها و گلزارهای اين قصرها و سرايها نيز خيلی دلكشا و روحفزا ميباشد. از ابنيه اميريه يعنی عمارتهاى سركارى مانند باب عالى ، دايرة عدليه ، باب والاى سرعسكرى، دايرة ماليه، طاش قشله ، سلاح خانه ، قشله سليميه، ايستگاههای راه آهن اوروپا و آسيا و غيره بناهای بسيار عالی و ظريفی موجود است كه مدار زينت شهر ميباشند. از ابنيه خصوصيه خانه ها و عمارتهای وزرا و وكلا و توانگران و اوتلها و كازينوهای بسيار عالی نيز بر زينت و شكوه شهر افزوده است. بنك عثمانی ، سفارتخانه المان ، سفارتخانه انگليز، سفارتخانه ايران ، مكتبهای عالى طبيه ، وسلطانيه ، و بازارهای پر شكوه از جمله تزيينات و شكوه اينشهر پر شكوه شمرده ميشود . حمامهای استانبول نيز از بزرگترين ابنيه ها معدود است عدد حمامهای معروف و منتظم بزرگ (١٧٥) عدد است كه بزرگترين آنها در بازار محمود پاشا، ومحلة چغال اوغلی، وميدان بازار آياصوفيه ، ومحله خاصكوی، و خواجه پاشا، و غلطه سرای بيگ اوغلی و غيره ميباشد. خانهای يعنی كاروانسرا های استانبول نيز از ابنيه های شايان تذكار است بقدر (٣٤٤) خان موجود دارد كه بزرگترين آنها خان والده ، وخان وزير وغيره ميباشد . صحيفه ٤٦١ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلد سوم چارسوی کبير استانبول نيز از بازارهای عجيب دنياست . آثار عتيقه – آثار عتيقه ئی که از زمان قيصرهای قديم روم مانده باشد در استانبول کم باقيمانده است . زيرا اختلالهای عظيمه آنها را محو نموده . چيزيکه باقيمانده مشهور ترين آنها عبارت از چند چيز است : يکی جامع آياصوفيه بزرگ ، و آياصوفيه کوچک است که در زمانهای قيصرها کليسا بودند و باز به جامع تحويل يافته اند . جوامع مذکوره بسببی که از وقت فتح تا بحال بار بار از زلزله ها و ديگر اسبابها قسماً خراب شده و باز از طرف عثمانیان تعمير گرديده از آثار های قديمه آن کمتر چيزی باقيمانده است . ديگر چيزيکه از آثار قديمه باقيمانده يك ستون چار رخ منشوری الشکلست که آنرا ( ديکلی طاش ) مينامند و از طرف قاعده يعنی جای نشست آن بر زمین کلفت ، و هر چه بالا شده رفته است باريك ميباشد . اين ستون از يك پاره سنگ است و بقدر ( ۳۰ ) متر ارتفاع دارد ، و بخط (هيه روغليف) که از خطهای مصر قديمست بعضی چيزها بر ان نوشته شده است ، و در قاعده آن تصاوير قيصر ( تئودو سيوس ) و رفقای او نقش شده ، و بحروف لاتينی و يونانی بعضی چيزها نوشته شده است . اين ستون را ( تئودوسيوس ) مذکور از مصر آورده درينجا بر پا نموده . در پهلوی آن يك ستون مارپيچ ديگر از مس که آنهم از ان زمانها مانده سر کوز است که از کمر شکسته نصف آن موجود است . در پهلوی آن به تقليد ستون ديکلی طاش مذکور و همان شکل يك ستون ديگری از سنگ و چونه و وسا روج به امر ( قسطنطين پور فيرو جنت ) ساخته شده است . اين ستونها در ميدان سلطان احمد که به (آت ميدان) معروفست مرکوز ميباشند. ديگر چيزيکه از آثار قديمه باقيمانده ( چنبرلی طاش ) نام يك ستونيست که که در محله ئيکه بهمان نام معروفست بر پا شده است . اين ستون از سنگ صحيفه ٤٦٢ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلد سوم منظره خارجی جامع سلطان احمد ، و ستون برنجی مارپیچ ، و (دیکیلی طاش) سماق سرخ است که قدر پنجاه متر بلندی دارد . ستون مذکور از طرف (قسطنطين) که اول بانی استانبولست از روما آورده در انجار کز نموده است. بر سر این ستون در اوایل هیکل مجسمه (آيولون) که کنایه از شمس باشد موجود بود قسطنطین این هیکل را مجسمۀ خود میپنداشت . بعد ازان (تئودوسيوس) هیکل خود را بر آن نهاد . در زمان قیصر ( الكسين قومنوس) بسبب صاعقه هیکل مذکور با سرستون خراب گردید . باز صحيفه ٤٦٣ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم [ چنبرلی طاش ] در زمان ( مانوئل قومنوس ) تعمیر شد ، و بعوض هیکل یک صلیب بزرگ بران وضع شد. مؤخرا بایک حریق سوخته از هم کفید ، و برای نیفتادن آن با چنبرهای آهنین آنرا بسته کرده اند که از انسبب بدین اسم موسوم شده است . دیگر از آثار قدیمه دو صهر نج یعنی ( آب انبار ) بزرگیست که از قدیم برای جمع کردن آب در زیر زمین ساخته شده است . یکی ازان دو صهر نج ( بين بر ديرك ) یعنى هزار و يك ستون نام دارد که در بنوقت آب صحیفه ٦٤ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم ندارد وسیاحین از زینه های که برای فرو آمدن آن ساخته شده برای تماشا در ان مید رایند . صهریج دیگرکه ( یره باتان ) یعنی در زمین فرو رفته نام دارد تاحال با آب پر و مملو میباشد . پخته کاری این دو آب انبار خیلی عجیب است. دیگر چیزیکه از آثار قدیمه باقیمانده سور استانبولست که بعضی جاهای آن خراب و بعضی بر حال خود مانده است . این قلعه از طرف (قسطنطین) اول بار بنا شده ، و باز بدفعات از طرف اخلاف او تعمیر و تجدید گردیده است . از طرف خشکه (٧) واز طرف دریا (١٤) دروازه دارد . اکثر این دروازه ها تاحال موجود است . غیر ازینها بعضی آثار خورد و ریزه دیگر نیز در خرابه زارهای سرایهای قیصرا گرچه هست ولی شایان تذکار نیست . مکاتب ، مدارس ، کتبخانه ها - سلاطین عظام عثمانی در راه نشر علوم و معارف از قدیم الایام صرف سعی و همت فرموده اند ، و در پهلوی هر جامعشریفیکه بنا کرده اند مدرسه های متعددی برای تحصیل و تعلیم علوم نیز ساخته اند ، و برای معیشت و اقامت طلبه علوم عمارتها بنیاد و وقفهای بسیاری برای آنها تخصیص نموده اند. سلطان محمدخان فاتح بعد از انکه شهر را فتح کرده اند در اطراف جامعی که بنامبودند مدرسه های متعددی ساختند که امروزه روز بصدها طلبه علوم در ان تحصیل علوم مشغولند . وغیر از ان بسی مدرسه های دیگر که از طرف دیگر سلاطین عظام ووزرا و کبرا ساخته شده است همه کثی موجود ومعمور میباشند. و چون در انزمانها اوقاف آن مدرسه ها نسبت برایج آنوقت کافی و وافی مینمود مسئله تدریس و تعلیم خیلی مکمل بود. یعنی همه علوم و فنونیکه در انوقت معلوم بود حتی تابه طب و هندسه نیز در ان مدرسه ها تدریس وتعلیم میشد . عدد مدرسه ها ئیکه درینوقت موجود است عبارت از ( ١٦٤ ) مدرسه است . صحیفه ٤٦٥ سياحتنامهٔ سه قطعهٔ روی زمین جلد سوم مكتبهای اصول جدیده از زمان جنت مکان سلطان محمود خان آغاز بنیاد نهاده است و تا بوقت حاضر بسی ترقیات و کثرت دران حاصلشده . عدد مکتبهای عالیهٔ موجوده هفده باب است که عبارت ازینهاست : « دار الفنون، مکتب ملكيه ، مکتب حقوق ، مکتب عالی تجارت ، مكتب فنون حربيه ، مكتب طبيهٔ عسكريه ، مکتب مهندسخانهٔ بری ، مکتب بحریه، دارالمعلمين ، مكتب نواب ، مكتب صنایع نفيسه، مکتب هند سهٔ ملكيه ، مكتب طبيهٔ ملكيه ، مکتب بيطاريه ملكيه ، مکتب عالئی بحريه، مکتب كپتان بحريه ، مكتب عالی زراعت . » غیر ازین ( مكاتب عاليه ) متعدد مکتبهای ( اعدادی ) که درجهٔ دوم است و بعد از تحصیل در آنها بمكاتب عالیه دخول میسر میشود نیز در استانبول موجود است که مكتب سلطانی ، ومكتب دارالشفقه ، ومكتب نمونهٔ ترقی ومكتب عشیرت وغیره از انجمه است . عدد مکاتب رشدیه که درجه سوم است و بعد از تحصیل در انها بمكاتب اعدادیه دخول مییابند از سی باب بیشتر است . عدد مکاتب ابتدائیه بقدر سه صدباب مکتب می آید . و برای دختران نیز زیاده از بیست باب مکتب موجود است . و غیر ازین مکتبها که سرکا ریست بقدر چهل پنجاه باب مکتبهای خصوصی نیز موجود است که ارباب عرفان آنرا باز کرده اند . والحاصل در پایتخت سلطنت سنيهٔ عثمانیه زیا ده بر (٥٥٠) باب مکاتب رسمیهٔ عمومیه موجود است که همه کی در زیر دیده بانی و نکرانئی نظارت جليلهٔ معارف میباشد . و غیر ازینها بسیار مکتبهای روم ، و ارمنی و یهودی ، ومردم فرنگستانی نیز برای ذکور و اناث موجود است . عدد کتبخانه های عمومی (٤٥) عدد است که از انجمله در کتاب صحيفه ٤٦٦ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم خانه های آیاصوفیه، وبایزید، ونورعثمانی ، وفاتح، وكوبریلی بسی کتا بهای قلمی خوشخط ونسخ نادره ذیقیمت موجود است. این کتابخانه ها زیاده از هفتاد هزار کتاب دارد . ده دوازده هزار عدد کتاب های نفیسه ونادره ئیکه در کتبخانه سرای همایون که موزه خانه دران میباشد داخل ایحساب نیست . عدد مطبعه ها ئیکه در استانبول موجود است به ( ٩٥ ) عدد بالغ میشود ، وبقدر ( ٤٥ ) اخبار یومی وهفته یی نشر میشود . «موزه خانه» نوباز شده است ، و هنوز خوب وسعت و توانگری پیدا نکرده . رصد خانه استانبول خوب ترقی کرده است . از جمعیات علمیه تنها يك جمعیت طبیه موجود است . خسته خانه ها و خیراتخانه ها – غیر از خسته خانه های متعدده ملکی وعسکری دولتی بسی خسته خانه های خصوصی نیز موجود است . برای زنان واطفال ، وفقرا نیز خسته خانه های متعددی دارد . برای تدا وی دیوانگان نیز يك تداوی خانه منتظم وبزرگی موجود است . برای فقیر ها ومساكین غیر از ( دارالعجزه ) كه يك بنای بسیار بزرگیست بسی فقیر خانه ها ویتیم خانه ها نیز موجود است . خانقاه ها ، زاویه ها ، زیارتگاهها – در استانبول بقدر سه صدباب خانقاه که به اصطلاح آنجا (تکیه) میگویند موجود است . بزرگترین این خانقاه ها خانقاه مرکز افندی ، خانقاه حضرت مولانا در طو پقپو ، ایضاً در غلطه، خانقاه قادری در طوپخانه ، وغیره میباشد [حتى يك خانقاه قادری در اسکدار ویکی در بکلر بیگی برای افغانها نیز موجود است] . زیارت حضرت صحابی جلیل ابو ایوب انصاری رضی الله عنه ، و دیگر بعضی اصحاب واولیا و بزرگان واعزه در هر هر طرف استانبول پدیدار صحيفه ٤٦٧ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم است ۵ در پيش هر يك ازين زيارتگاه ها جامع وتكيه وزاويه موجود است. بعداز ابوالفتح سلطان محمدخان غازی که استانبول پایتخت اتخاذ شده همه سلاطین عظام عثمانیه وافراد خاندان شان درتربه های مخصوصهٔ خود شان دراستانبول مدفون میباشند . فابريكها . دستگاه ها ، صنايع — دراستانبول بنام ( ترسانه عامره ) فابريكهای مکمل کشتی سازی موجود است که هرگونه دستگا ههاوحوضهاوآلات وادوات مکمل را مالك است . درین فابریکها هر نوع سفاین تعمیر وترميم حتی سرازنوهم ساخته میشود . این ترسانه در خلیج در سعاده کائست که سفاین حربیهٔ دولتی نیز در انجا اقامت دارند . ديگر فابريك های طوپخانه عامره است که برسه قسم منقسمست یکی فابریک طوپ، یکی فابريك تفنگ، یکی فابريك قونداق. درین فابریکا، اهرنوع اسلحهٔ خفيفه ناريه واسلحهٔ ثقيله ناريه ساخته میشود. و نیزدر«دماغهٔ زیتون» يك فابريك مکمل ریخته گری ، و اسلحه جارحه سازی ، وگله های بزرگ طوپسازی موجود است . در(مقری کوی ) فابريك های بارودبیدود، ودود دار موجود است . در ( قرق اغاج ) نام موضع يك فابريك كارتوس سازی نیز میباشد . درجوارمحلهٔ [ ایوب ] فابريك همایون ( فس يعنی کلاه ومنسوجات يعنی بافنده گی ) با آلات جسیم ومکمل جدیده موجود است که فس يعنی کلاه رومی، وماهوت سلطانی ، وقماش عبا ، وقماش پشمی برك و درب ماند وفانيله ، وکمربیج ، وجوراب، وقالین، وکلیم دران ساخته میشود . در [ بكقوز ] يك فابريك چرم سازی ، درقپان دقیق نام موضع يك فابريك بزرگ آردکشی ونان پزی موجود است . در ( هرکه ) نام جایی که درگذرگاه خط راه آهن اناطولی واقعست (هرکه فابريك همایونی) موجود است که قماشهای متعلق مفروشات وملبوسات صحيفه ٤٦٨ سياحتنامۀ سه قطعه روی زمین جلد سوم ابریشمی و نخی و پشمی آن بسیار نفیس و اعلا میباشد . علی الخصوص قالینهای آن بسیار شهرت دارد . از ( فابريك چینی سازی همایونی ) اوانی و ظروفیکه میبراید ، و کارهای نجاریی که از [ مکتب صنایع ] بوجود می آید چشم هر بیننده را بخود جلب میکند . این فابریکها ئیکه ذکر شد همه سرکاری و میری بود . حالا از شرکتهای فابریکهای اهالی بیان میکنیم : اگرچه عدد اینگونه فابریکهای شرکتی کمست ولی روز بروز در افزونیست . در دو طرف ساحلهای خلیج ، و سواحل بوغاز ایچی ، و بيوك اطه آسیا های بخاری ، در « جبالی » نام موضع فابريك بزرگ سیگریت سازی که [ ١٥٠٠٠ ] نفر زن و مرد در ان کار میکنند . [ شرکت خیریه ] برای وابور هایی که در بوغاز بسیر و سفر انداخته است يك «تعمیر خانه کشتی» در « خاصکوی » نام موضع دارد. در [ ایاقپو ] نام موضع ساحل خليج يك كارگاه ( استمبوط ) سازی . کارگاه تعمیر خانۀ شرکت راه آهن اوروپا در ( یدی قله نام موضع ، وايضاً از شرکت راه آهن اناطولی در « حیدر پاشا » نام موقع نیز از فابریکهای معتبر شمرده میشود . در « باشا باغچه » نام موقع يك فابريك شیشه سازی، و در بکقوز وقرق اغاج فابريك بسيار بزرگ کره میت و طوغله ، در آ خور قپو ، و قباطاش فابریکهای بزرگ ارّه کشی ، و فابريك شمع ریزی، و کبریت سازی ، ونخ سازی ، و ماشینهای موتـردار عطرکشی ، و مسکرات سازی ، و مقارنه سازی وغیره موجود دارد . تجارت — استانبول بسببیکه درمابین آسیا و اوروپا بمثابۀ يك در وازه میباشد از انرو لازم بود که اهمیت تجاریۀ آن بسیار بزرگ میبود . اما چون از یکطرف راههای آهن روس تا محدود ایران و افغانستان دراز گردید ، وازدیگر طرف كانال سویس بازشد ، ومردمان اناطولی سر راست صحیفه ٤٦٩ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد سوم با اروپا از دیگر راه ها تجارت باز کردند از انرو تجارت استانبول نسبت به اهمیت موقعش خیلی تدنی کرده است . اما با وجود آن باز هم استانبول يك تجارتگاه بسیار بزرگ دنیاست . و چون در ین وقت از یکطرف باراه آهن بتمام اوروپا، و از دیگر طرف راه آهن آن با آسیا مربوط شده و راه آهن اناطول استعداد رسیدنرا تا بغداد پیدا کرده اهمیت تجارت آن مضاعف شده است . در لیمان یعنی لنگرگاه استانبول هر روزه بصد ها کشتیهای بادی و واپورها در حمل ونقل تجارت است . هفت هشت کمپنی شرکت های دول مختلفه ، واپورهای متعدد برای داک و نقل مردمانرابه اطراف و اکناف عالم بکار انداخته اند . وسایط نقلیه و راهها — شهر شهیر صفا تخمیر استانبول بسبب دریائی که درمیان شهر در آمده و یک پارچه را از دیگر پارچه جدا نموده ، واز خشکه نیز در مابین محله های شهر مسافات بعیده واقعه شده لهذا بسی وسایط نقلیه ئیکه در هر ساعت و هر زمان اختلاط و ارتباط را در مابین محله های شهر قایم بدارد موجود است از وسایط نقلیۀ بحریه سه شرکت و اپور است که یکی ازین کمپنی ها در مابین محلۀ (قباطاش) که در جهت اورو پاست، و (اسکدار) که در جهت آسیاست ، و در مابین جسر و بوغاز ایچی یعنی درون آبنا و اپورهای متعددی از صبح تا بشام در آن و هر زمان بکار انداخته که این کمپنی را (شرکت خیریه) مینامند . دوم کمپنی خلیج است که آن از جسر تا بمحلۀ (ایوب) و (خاصکوی) واپورها بکار انداخته که همه دم در مابین دو ساحل خلیج طولاً وعرضاً وسایط اختلاطیه را تأمین میکند که این کمپنی را (شرکت خلیج) میگویند سوم کمپنی ایست که در سواحل بحر مرمره و و جزیره های شهر واپورها بکار انداخته که آنرا (شرکت مخصوصه) مینامند . وسایط اختلاط بریه که در خشکه محله را با همدیگر وصل نموده صحيفه ٤٧٠ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلدسوم ازینقرار است : درمابین ( بیک اوغلیو) و(غلطه ) يك تونل يعنی نقب زیر زمینی ایست که دران يك خط راه آهنی کشیده شده است که واغون ها را بواسطه ماشین بخار باز نجیر از یکسو بد یگرسوه میکشند . ودر هر ده دقیقه يك قطار از ان سو به اینسو ویکقطار از اینسو به ا نسو در حرکت می افتد . استاسیون راه آهن ( حیدر پاشا ) که به آسیای عثمانی میرود صحیفه ٤٧١ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم دیگر خطهای راه آهن تراموایست که یکی در طرف نفس استانبول و دوی آن در جهت غلطه و بیګ اوغلی میباشد. خطی که در طرف استانبولست از جسر آغاز کرده از راه سر که چی و آیا صوفیه به بایزید و از انجا تا به آقسرای میرود، و از انجا دو شعبه شده یکی به طوپقپو، و دیگرش به یدی قله منتهی میشود. دو خطی که در طرف غلطه و بیګ اوغلی میباشد یکی از جسر طرف غلطه آغاز کرده بر کنار ساحل برطو بخانه و بشکطاش تابه (اورته کوی) میرود. دیگر خط آن باز از غلطه آغاز کرده از راه بنک عثمانی منظره خارجی دارکخانه استانبول صحیفه ٤٧٢ سیاحتنامهٔ سه قطعهٔ روی زمین جلد سوم بر تپه باشی و جادهٔ بزرگ بیگ اوغلی تا به تقسیم و از انجا بدست چپ میل کرده تا به شیشلی منتهی میشود . دیگر از وسایط نقلیهٔ اختلاطیه شمند و فریمنی ریلهاست كه يك خط راه آهن ( از سركه جی ) نام محل آغاز كرده از راه بدی قله تا به ( مقری كوی ) و ( آیاستافانوس ) و از انجا تا به اوروپا میرود . ودیگر از « حیدرپاشا » که در طرف آسیاست آغاز كرده تا به ( قزل طوپراق ) يك حصه از منظر داخلی دا ر كنجانه استانبول : جای داد و ستند مكاتیب صحیفه ٤٧٣ سراج‌الاخبار سه قطعه روی زمین جلد سوم (اران‌کوی) و از انجا تا به اناطول میرود. و غیر ازین وسایطی که بیان شد هزارها عرابه و اسپ کراهی، و قایق و صندل. و استمبوط نیز در تگ و دو اختلاط محله هاست بهمدیگر. داکخانه و تلگرافخانه استانبول نیز در امر مخابرات و مکاتبات خیلی اهمیت دارد. سیر‌جاها و تفرج‌گاهها - باغچه‌های ملتی بسیار با صفای که برای سیر‌گاه و تره عمومی هر قوم و هر مذهب با چوکیها و میزها و مشروبات و ساز‌نواز موجود است یکی در تپه باشی و دیگرش در راه شیشلی که هر دو در بیگ‌اوغلی میباشد. در امیرکان یکی، و در بیو کدره، و ببک یکیک که جمله سه عدد میشود در بوغاز ایچی، و در چاملیجه اسکندار یکی، در قریب آت‌میدان که در استانبولست یکعدد باغچه عمومی موجود است. اما اصل تفرجگاههای استانبول در بعضی جاهای طبیعی ایست که اکثر آنجاها بیشه زارها و چمنستانهای جویبار دار چشمه سار پر آبشار لطافت نثار است. مشهور ترین این نزهتگاهها کاغذ‌خانه، چاملیجه، باغچه فنار، چنزار‌های پر چشمه سار چربجی، و ولی‌افندی، گوکصو، و کوچوک‌صو، و کستانه صویی، وفندق صویی، و چرچیر صویی نام مواقع لطیفه بی‌نظیر است. آبها - آبی که در استانبول می آید یکچند آبست که از دور جاها بواسطه سدها آورده شده است. آب تقسیم، و حلقه لی، وقرق چشمه آبهائیست که در نفس استانبول و غلطه و بیگ‌اوغلی دایم‌الجریانست. يك آب دیگر بواسطه يك کمپنی از تالاب (در قوس) بانلهانیز آورده شده است. اگر چه همۀ این آبها خیلی شیرین و خوشگوار اند اما در اطراف شهر بعضی منبعهای آبهای خفیف و لطیفی موجود است که اکثر کبرا و اغنیا در میان پیپها آن آبها را آورده ازان مینوشند. محصولات زمینی - در اطراف استانبول و حتی در میان بعضی محله‌ها يك حصه از منظره دا خلئی داکخانه استانبول : جالبی دوازده عدد مکتوب صحيفه ٤٧٤ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلد سوم بسی باغچه ها و بستانها موجود است كه اكثر آنها برای رسانيدن سبزی كاری و ميوه اينشهر عظيم خدمت ميكنند . در اطراف وخود شهر (٧٠٠٠٠) آدم برای رفع احتياجات سبزی كاری شهر مشغولند . يك نهر باصفای (كوك سو) تابزنك هكذا حانيه ندر جهت آسيای آب تابزی بوغور صحیفه ٤٧٥ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم اراضی استانبول برای دفع احتیاجات حبوبات مانند گندم و جو و غیره کفایت نمیکند ، و حبوبات همه از بیرونها می آید . ازانرو همه همت را در باب دفع احتیاجات سبزی کاری و میوه این شهر حصر کرده اند . از جنس سبزی کاری : سه چار رقم کرم ، پراصه چند رقم کدو ، باقلی ، چند رقم فاصولیه ، پالک ، چند رقم طوماته ، بادنجان ، انگنار ، کرویز ، چند چند رقم مرچ ، شلغم ، چند رقم طورب ، خیار ، کاهو و بیسی سبزی کاریهای دیگر بسر میرسد . ولی با وجود اینهم سبزی کارئی استانبول به صر فیات روزمره کفایت نکرده از سواحل بحر مرمره نیز به آوردن سبزی کاری احتیاج می افتد . از جنس میوه : انگور ، چيلك [ که درینجا آنرا اشتابری یا توت زمینی میگویند ] ، کلاس ، آلو بالو ، تاك انجير ، بهى ، همه نوع آلو، انار، قیصی، شفتالو، توت، خربوزه هندوانه خیلی وافر است. حیوانات - در استانبول و اطراف آن برای دفع احتیاجات شیر ، و ماست ، و مسکه ، و پنیر و قایماق شهر . گاو و بز بسیار پرو راینند . میشود . صرفیات ماست و شیر در استانبول خیلی بسیار است . برای عرابه ها که تقریبا بده هزار میرسد و برای تراموایها و سواری زیاده از ( ٤٠٠٠٠ ) اسپ پرورش می یابد . برای خوردن گوشت ، گوسفند و گاو از ولایتها می آید . مرغ خانه کی ، خروس ، قاز ، مرغابی ، مرغ هندی . [ که فیل مرغ میخوانندش در هر خانه و هر ده همجوار استانبول پرورش می یابد . يك بازار مخصوصیکه آنرا ( طاوق بازار ) میگویند مخصوص برای فروختن این نوع مرغانست . صرفیات تخم مرغ در سالی به پانزده ملیون میرسد که تخم خود شهر کفایت نکرده از خارج آورده میشود . گوشت ماهی نیز برای خوراك مردم استانبول يك موقع مهمی دارد . بصدهانوع ماهی و ایستریدیه و میدیه و دیگر حیوانات بحری در دریای مرمره و آبنای بوسفور صید شده بخروار های آن در هر روز صحیفه ٤٧٦ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم بمصرف میرسد . در جنگلهای همجوار استانبول كرك ، كراز ، روباه ، خرگو ش شکار میشود . در بعضی جاها در اول بهار خیلها خیلهای بودنه می آید ، و بقدر چهلروز مانده از راه چناق قلعه بسوی آفریقا میروند ، در موسم مذکور شکار بسیاری از بودنه بوقوع می آید . نقشه آبنای بوسقورکه بوغاز ایچی میگویندش صحيفه ٤٧٧ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم احوال بوغاز استانبول ـ که آنرا آبنای (بوسفور) نیز میگویند در جهت شمال شرقی شهر استانبول واقع شده . این بوغاز یعنی آبنا قطعه آسیا را از اوروپا جدا کننده ، وبحر سیاه را با بحر مرمره بهم آمیزاننده يك آبنای تنگ و مارپیچ در از یست که در ازئی آن تقریباً (۲۷)کیلومتر است . منظره (روم ایل حصار) نام موقع با صفادر آبنای بوسفور صحیفه ٤٧٨ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم تنگترین جاهای آن که در مابین (اناطولی حصار) و (روم ایلی حصار) میباشد (٥٥٠) متر عرض دارد . در حد دماغه (سرای برونی) و (حیدر پاشا) بر آن به (٣٠٠٠) متر میرسد . این ابنا حقیقتاً از غرائب طبیعت يك نمونه ایست زیرا در هر جائیکه از طرف ساحل اسيا يك دماغه منظره (بکقوز) نام موقع باصفا در اثنای بوسفور صحیفه ٤٧٩ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم برامده کشی حاصل شده باشد در مقابل آن در ساحل اوروپا يك كمته و درامده کشی پیدا شده میباشد و یا آنکه اگر از طرف ساحل اوروپا يك برامده کشی پیدا شده باشد در مقابل آن در ساحل آسيا يك درامده کشی تنزه خانمهای استانبول در پیش روی قصرهای شان در آبنای بوسفور صحیفه ٤٨٠ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد سوم حاصل شده ، میباشد که به اینصورت این دماغه های بر آمده و کمابه های در آمده هفت حوضۀ بهم متصل تشکیل میدهد ، و آبنارا يك شکل مار پیچ بسیار عجیب و ظریفی میبخشد . يك طرف این آبنا را بحر سیاه، و يکطرف آنرا بحر مر مره در بر گرفته است . در بحر سیاه نهرهای بسیار بزرگی مانند طونه ، دنیپر ، دون ، قزل ایرماق ، سقاریه همیریزد ، و بسببی که بحر مذ کور مانند يك حوضیست که بجز همین آبناد کر بدر رفتی ندارد بعد از تبخرات ؛ آبهای زیاده مانده را از همین آبنا به بحر مر مره میریزاند که ازین سبب در بوغاز استانبول يك جریان دایمئی موجود است . و در بعضی دماغه های این آبنا این جریان بصورت بسیار شدتناکی دیده میشود . آبی که این آبنا از بحر سیاه گرفته در بحر مر مره میریزاند در هر ثانیه (۳۰۰۰۰) متر مکعب تخمین شده است . اما بمقابل نصف این مقدار از زیر آن جریان يك جریان مقابل دیگر را بعکس آن از بحر مر مره گرفته به بحر سیاه همیریزاند . ساحل او رویای این آبنا بدرازی (۳۱) کیلومتر ، و ساحل آسیای آن بدرازئی (۳۸) کیلو متر است . عمیقترین محلات آن (٥٢) متر ، و عمق وسطئی آن (۲۷) متر است . دو طرفۀ این بوغاز با تپه های زمردین بسیار شیرینی مزین ، و همۀ آن تپه ها با باغها و باغچه ها و قصرهای دلنشینی صفایپر امن است . و کنارهای دریا از دو طرفه باعمار تها وساحلسرا ها مستور است . برای محافظۀ این آبنا از دخول دشمن در زمانهای قدیم در تنگترین جاهای آن دو قلعه ساخته شده بود که قلعۀ طرف آسیای آنرا (انا طولی حصار) ، و قلعۀ طرف او رو پای آنراروم (ایلی حصار) میگویند . اناطولی حصار از زمانهای نزدیکها مانده است که از همت سلطان (یلدیرم بایزید) خان فتح شده و سر از نو تعمیر و ترمیم یافته است . روم ایلی حصار را سلطان (محمد خان فاتح) سر از نو خود بنافر موده اند. صحیفه ٤٨١ مباحثه مهمه قطعه روی زمین جلد سوم دروقت حاضر این حصارها چون بدرد محافظه بوغاز نمیخورد لهذا در مدخل بوغاز بمقابل همدیگر استحکامهای بسیار متین ومستحکمی به اصول جدید با آلات ناریه عصر حاضر ساخته و آماده شده است . احوال خلیج استانبول ـ که آنرا (شاخۀ طلا)، وبفرانسه وی [قو رن دور] میگویند عبارت از یک خلیج تنگ و درازیست که از یکطرف بانفس استانبول تا بمحله ایوب و از دیگر طرف با غلطه، وترسانه تابه خاصکوی محاط میباشد. این خلیج محفوظترین جاهای لیمان استانبولست . مد خل یعنی آغاز دهنه این خلیج در مابین دماغه (سرای برونی) ودماغه (طوپخانه) واقعشده، واز انجا رفته رفته روبتنگی گذاشته وعادتا شکل يك شاخیرا پیدا کرده یکسر بسوی شمال غربی ممتد میشود. درازی این خلیج تقریباً (٦) کیلو متر، و بر آن در حد مدخل (١٠١٠) متر، ودر نزد جسر تنگ شده مابین هردوجسر به [٩٠٠] متر میرسد، و بعد از ان تا به ایستگاه ایوب خوب تنگ شده در مصب نهر کاغذخانه تقریباً به (٦٠) متر واصل میشود. بعد از ان نهرشیرین کاغذخانه که در منتهای آنست شروع نموده از میان يك چمنزار لطیفی که از جنت نشان میدهد جریان می یابد . درین چمنزار يك قصر پادشاهی و يك جامع شريف و يك باغچه بسیار مکملی موجود است. خوبی وظرافت این خلیج مشهور انام است که برای بعضی رسام های ماهر اوروپا و بعضی شعرا سرمایه قلم و مقال شده است . جغرافیون قدیم عرب خلیج استانبولرا از بوغاز مرادکرده اند اما اصل خلیج همین است که ذکرشد . صحيفه ٤٨٢ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم اجمال احوال تاریخی استانبول (استانبول) در اول آغاز وجود یافتن بشكل يك قصبه كوچكی بنام [بيزانس] در دماغهٔ که آنرا در ینوقت (سرای برونی) میگویند بوجود آمده است. این قصبه بیک روایت پیش از میلاد عیسی علیه السلام به (٦٦٨) سال از طرف «بیزانس» نام حکمدار یونان بنیاد نهاده شده مردم یونانی در ان اقامت پذیر گشته اند (تراکی) نام اقوا میکه در انوقتها در انسرزمینها اقامت داشتند اقامت پذیر گشتن این قوم اجنبیرا در ساحلهای خود شان رواندانسته بقصد خراب کردن قصبه مذکور اتفاق کرده هجوم نمودند. تراکیها اگر چه قصبه مذکوزه را محاصره کردند، و بیزانس را کم مانده بود که اسیر سازند ولی به تدبیر زن حکمدار مذکور که (فیدالیه) نام داشت قصبهٔ (بیزانس) رهایی یافته بصورت يك جمهوريت كوچك مستقل يك حکومتی تشکیل یافت. حکمدار ایران [اسفندیار] که پسر (گشتاسب) بود در هنگامیکه از بوغاز استانبول گذر کرده بخاک اوروپا داخلشد این قصبه را ضبط نموده بود. بعد از وفات او باز از دست ایران بدر رفته بود اما بعد از ان که از طرف (اكسرس) که عبارت از (شیرویه) باشد عسکر بذا فطرف فرستاده شد سر از نو بزیر حکم ایران درآمد. بعد از انکه سردار (پاوسانیاس) اسپارته یی عساکر ایرانرا مغلوب نمود (بیزانس) را نیز از حکومت ایران رهانیده بدولت اسپارته تابع ساخت. متعاقب آن (آلکیبیادی) نام سردار آتنه یی بر اسپارته ئیان غالب آمده (بیزانس) نیز در زیر تا بعیت آتنه ئیان درآمد. و بهمینصورت بسیار وقتها از يك اسارت بدیگر اسارت درآمده آخر الامر از مردمان خود بیزانس (تراسیبول) ناميك شخصی خروج نموده استقلال خود صحيفه ٤٨٣ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم را پس بدست آورد و سر از نو بیک حکومت جمهوریه مستقله قرار یافت که در انوقت ( پر و ممنون ) نام يك مجلسی داشتند که آن مجلس اداره حکومت را مینمود . پدراسكندر ما كدونی ( فلیپ ) برای ضبط کردن این شهر اگر چه بسیار کوشش نمود ولی بیزانسیان با آتنه ئیان اتفاق نموده مقابله نمودند و تشبثات اورا عقیم ماندند . هنگامیکه (رومائیان) به اینطرفها به توسیع ممالك آغاز نهادند بسببی که بیزانسیان همیشه با آنها متفق بودند این قصبه را تا بسیار وقتها مستقل گذاشتند ، ولی بعد ازان بعضی امتیازاتی به آنها داده شهر را ضبط نمودند ؛ و در وقت ایمپرطور ( وسپاسیان ) آن امتیازات نیز رفع گردیده رأساً درزیر حكم دولت رومه درامد . مؤخراً در اثنای تفرقه های داخلی از طرف امپراطور (سور) از بیخ و بن برکنده شده خراب گردید . بعد از مدتی از طرف پسر سور ( آنطون ) از اول بسیار بازینت تر معمور و آباد گردیده ( آنطونیا ) نام نهاده شد . در زمان ( غالیان ) نام امپراطور رومانی بنابر هر سببی که بود سر از نو تخریب گردید اهالی آن سراسر به قتل عام رسید . اما بعد ازان باز اهالی خود آن که به اطراف پراکنده شده بود اتفاق کرده باز بنام ( بیزانس ) سر از نو آباد گردید . و بعدازان از طرف اقوام ( اسکیت ) که از طرف بحر سیاه آمدند هم این قصبه و هم قصبه ( خریسوپولیس ) یعنی ( اسكدار ) نهب و غارت کرده شده بودند . از ایمپراطورهای (رومه) ( قسطنطین بزرگ ) وقتیکه با ( لیچینوس ) نام امپراطور اعلان محاربات نموده در جوار ( ادرنه ) اورا مغلوب نمود ( ليجينوس ) مذكور به بیزانسیان که از اول با او متفق بودند التجا برد ، واز انجا به قصبه ( خاكيدون ) که در نوقت ( قاضی کوی ) میگویند در گذشت . ( قسطنطین بزرگ ) عقب گیرنی (لیجنیوس) را نموده بیزانس صحیفه ٤٨٤ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم را ضبط نمود، و موقع مذکور را بسیار پسندید و برای پایتخت ساختن آن بنیاد یکشهر بزرگی را دران بنهاد . و از راه بحر سیاه و بحر سفید چوب و تخته و انواع سنگها و ستونها و هیکلهائیکه مقبول ترین و مصنعترین آثار مدنیت بودند از شهرهای قدیم و مشهوریکه در یونانستان و اناطولى بخرابی رونهاده بودند درینجا جمع آورده يك شهر بسیار بزرگ و بازینتی عمارت نمود، و دیگر همه کبار و اغنیای شهر روما را تشویق نموده به اینشهر نقل داد. اول نام آنرا ( نیاروما ) یعنی رومای نو نهادند . و بعد از انکه همین سوری را که حالا موجود است بر اطراف آن کشید نام آنرا به ( قسطنطینوپولیس) تبدیل داد . رفته رفته اینشهر آنقدر وسعت و زینت و معموریت پیدا کرد که از روما هم برتری گرفت . سور مذکور چند بار از زلزله ها و محاربه ها خراب گردیده باز از طرف اخلاف قسطنطین تعمیر و تجدید گردیده است. این واقعه ئیکه شهر استانبول از حال قصبۀ بیزانسی بر آمده بصورت يك شهر جسیمی تحویل یافت در سنۀ ( ٣٣٠ ) میلادی بوقوع آمده است. رسم افتتاح آن در ( ١١ ) هم ماه مئی همان سال شده است که در آنوقت نصف اهالی آن نصارا و نصف دیگر آن بت پرست بودند . اما شهر در زمان قسطنطین سراسر خلاص نشده بود بلکه در زمان( قونستاس) که از(٣٣٧) تا به ( ٣٦١ ) حکومت نموده اتمام یافته است . و در زمان ( والنس ) نام ایمپراطور که از تاریخ ( ٣٦٤ ) تابه ( ٣٦٨ ) حکمرانی نموده يك بند بسیار بزرگی بنا نهاده آب بسیار وافری بشهر آورده است که به اینصورت رونق و طراوت شهر دو بالا گردیده است. این بند بزرگ در ( بلغراد) است که بالای بیوکدره میباشد و از طرف سلطان سلیمان قانونی تعمیر و تجدید گردیده تا بحالا باقی میباشد. در تاریخ ( ٣٩٥ ) میلادی از طرف ( تئو دوسیوس ) دوم اینشهر زیاده زینت و معموریت پیدا کرده بود . صحیفه ٤٨٥ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلدسوم درقرن ششم میلادی يك شورش و فساد عظیمی در شهر برپا شده شهر قسطنطنیه سراسر محترق و خراب گردید . باز از طرف ایمپرا طور (یوستینیا نوس) سر از نو آباد گردیده که این ایمپراطو ربا نی ثانی استانبول شمرده میشود . اما بسیاری از تزئینات اولئی آن محو گردیده بعد ازان رفته رفته شهر به تدنی رو نهاده است . وازا نوقت تا بوقتیکه بعد از نه قرن بدست عثمانیان می افتاد این شهر يك میدان اشتهار احوال نامردانه و وقایع مدهشه حکومت روما شده به بسیار بی شرفی بسر آورده است . در زمان حضرت (معاویه) در تاریخ (٤٨) هجری درزیر کمان افسرئی (سفیان بن عوف ازدی) غزاة مسلمین شهر قسطنطنیه را براً و بحراً محاصره کردند . در خارج سور شهر بقدر (۳۰۰۰۰) اهل اسلام شهید گردیدند که در میان آنها مانند حضرت ( ابو ایوب انصاری ) رضی الله عنه بسی اصحاب کرام نیز موجود بود نده در زمان (یزید) بن معاویه نیز استانبول محاصره شده ، (سلیمان بن عبد الملك) در سنة (٩٨) هجری بزیر کمان افسرئی ( مسلمه ) برادر خود نیز عسکر براستانبول . عسکر سوق نموده است . از تاریخ ( ٨٦٥ ) میلادی تا بتاريخ ( ١٠٤٣ ) مذكور از اقوام شمالی ( وارغ ) نام يك قومی بدفعات بر قسطنطنیه مسلط گردیده ایمپرا طور ها به بسیار دشواری از آنها خودرا رهانیده تو ا نسته اند . بعد از بنی امیه خواه دولت عباسیه و خواه دولت سلجوقیه بار بار با دو لت روم محاربه ها کرده اند ، ولی در زمان یکی ازینها قسطنطنیه از طرف اهل اسلام در زیر محاصره گرفته نشده است . در تاریخ ( ١٢٠٣ ) میلادی ( اهل صلیب ) شهر را ضبط کرده بصورتیکه سنگ بر سنگ نماند از بیخ و بن خراب کرده اند . آثار عمران و تزئیناتیکه ازین خرابی خلاص شده باشد نادر است . در سنة ( ١٣٢١ ) رومها باز شهر را بدست آور دند ، صحيفه ٤٨٦ سياحتنامۀ سه قطعه روی زمین جلد سوم ولی دولت روم در انوقت بچنان حالی نبود که برتزئین و تعمیر شهر مقتدر شود . بناءً عليه معموریت و آبادنی قدیمۀ قسطنطنیه سراسر محو گردیده شهر بيك حال خرابه زاری درامده بود . درین اثناها بود که دولت عثمانیه در نزدیکی های قسطنطنیه اساس يكدولت متینی را بنیاد نهاده ، و بعد از انکه ممالك همجوار اناطولئی خودرا بدست آوردند به روم ایلی نیز گذرنموده اطراف وجوانب شهر مذکور را ضبط كردند و شهر را بيك حال محاصرۀ طبیعی در آوردند . و ایمپراطور های روم بسلاطين عظام عثمانی بمدارا ومماشات مجبور گردیدند . در سنۀ (٧٩٧) هجری سلطان ( يلدرم بايزيد ) ، و در سنۀ (٨٢٢) سلطان (مراد) خان ثانی اگرچه شهر را محاصره كردند ولی فتح آن میسر نشد تا آنكه در تاریخ (٨٥٧) هجری سلطان ( محمد ) خان ثانی شهر را براً و بحراً محاصره كرده با توپهای بسیار جسیم نوایجاد از طرف خشكه ديوار های شهر را کوبیدن گرفتند، وازطرف آبنای بوسفور کشتیهای كوچك را از راه بشكطاش وكاغذخانه بر خشکه آورده در خلیج انداختند ، و بشدت و فداکاری تمام از هر طرف هجوم بردند ، تا در روز (٢٠) جما دی الاخره سنه (٨٥٧) هجری و ( ٢٩) ماه می سنه (١٤٥٣) میلادی عساکر شجاعت نشان عثمانیان ( الله الله ) گويان ، از هر طرف شهر را فتح کرده داخل شدند . اینست که از ان روز برای اینشهر يك دور جديدی باز گردیده است . پس نظر به این وقو عات مذکوره استانبول سه دور گذرا نیده است : دور اول آن همانست که بنام ( بیزانس ) بيك حال قصبه بوجود آمده . دور دوم آن همانست که بنام (قسطنطنیه) پایتخت دولت روما گرديده . دور سوم آن همانست که بنام ( استانبول ) پایتخت دولت علیه عثمانیه شده صحیفه ٤٨٧ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم است . پیش ازین بیان کرده بودیم که در اوا خردور دوم ، استانبول بحال خرابی بود که دولت روم هم از ضعفی که داشت بر آبادی آن مقتدر نبود . حقیقتاً همچنین است زیرا هنگامیکه عثمانیان در شهر در آمدند زمینها ئیکه در داخل سور شهر بود قسم اعظم آنها خالی، و یا بعضی ویرانه ها را حاوی بود . جاهای معمور و مسکون آن بسیار کم بود . غلطه ، اسکدار، و قاضی کوی هر يك جدا جدا يك يك قصبۀ کوچکی بودند . بیک اوغلی و دیگر محله های امروزی کمتر از با چه زار بودند . در بعضی جاهای بوغاز یکچند دهی که بود آنهم عبارت از کلبه های بعضی چوپانان و یا چپرتی بعضی دهقانان بود . از وقتیکه حضرت ابو الفتح سلطان محمد خان ثانی شهر را فتح کرد از همان روز به اعمار آن و سکونت دادن مردمان دران صرف همت فرموده کلیسای ( آیا صوفیه ) و هفت کلیسای دیگر را بجامع تحویل دادند . و جامع فاتح را بنیاد نهادند ، و جامع ومقام حضرت ابو ایوب انصاری رضی الله عنه را با جامع نیکیچریها ، و قاسم پاشا ، وجامع شیخ بخاری را بساختن امر نمودند . از روز فتح این شهر را پایتخت اتخاذ کردند، از انرو امرا و کبرای دولت، و از هر طرف ممالک اسلامیه فوج فوج مردمان در انجا هجوم آورده در میان شهر خانه ها ساختند و محله ها تشکیل دادند . در کم مدت ، داخل سور نفس استانبول با اهالی پر گردید ، وجوامع ، و ومساجد ، ومدارس . وتكايا وعمارات رفته رفته افزونی گرفته شهر نسبت به اول باز باز زیاده تر آباد و معمور گردید . در اطراف غلطه كه يك قصبۀ کوچکی بود محله های بیک اوغلی، وقاسم پاشا، وفندقلی، و قباطاش ، وبشکطاش و دیگر محله ها تشکیل یافت . اطراف اسکدار ، وقاضی کوی وسعت پیدا کرده ، و در درون بوغاز قصر ها وعمارتها ساخته شد. روز بروز در رونق و شکوه آن افزونی پیدا شده رفته است . این معموریت صحيفه ٤٨٨ سياحتنامة سه قطعه روی زمين جلد سوم از زمان فتح تا به ايندم از همت سعی و تشويق سلاطين عظام عثمانيه روز بروز ترقی کرده است که امروزه ژوژ قريه های دور دست شهر هريك بدرجة يكيك شهر مستقلی در آمده و از کثرت عمارت كه يك بديگر متصل گشته يك شهر جسيم بسيار با شکوهی گرديده است . حتی بچشم خود می بينيم كه بعضی كشتزارها و چمنزارها روز بروز بخانها و قصرها وعمارتها پوشیده شده حاليك محله را میگیرد و بشهر ضم و الحاق میشود . چون پیش ازین چند بار این شهر از زلزله مخسارتهای بسياری گرفتار آمده از انرو اکثراها لی بساختن خانهای خود را از چوب و تخته رغبت کرده اند . حالا نکه اینمسئله موجب وقوع حریقهای مدهشی پئی همدیگر شده است که ازینسبب اهالی دايما به ضرر و زبان گرفتار آمده اند . پس هرگاه این بلای خانمانسوز حریق یعنی آتش گرفتن نميبود استانبول نسبت به این حال حاضره خود باربار زیاده تر وسعت و معموریت پیدا میکرد . حکومت سنيه از چندیست که بضرر اینمسئله هوش کرده نظامنامه وضع نموده که من بعد ازین هیچکس خانه چوبی و تخته یی نسازد و درین وقت هر قدر خانه ئی که ساخته میشود همه از سنگ بنا مییابد و رفته رفته چنان معلوم میشود که هیچ خانۀ چوبی باقی نماند . حالا آمدیم بروجه تسمیه ( استانبول ) : این اسم از کلمۀ رومی ( ایس تین پولین ) تحریف شده ( استا نبول ) گفته شده است ایستین پو لین در زبان رومی معنی ( در شهر ) یا ( بشهر ) را در بر میگیرد . این نام پیش از فتح استا نبول از طرف عثمانیان ، درمیان رومیان نیز زبانزد بوده است . عربها ( قسطنطنیه ) میگویند. در زبان ادبی عثمانی نیز قسطنطنیه استعمال میشود . بعضی کسان ( اسلامبول ) مینویسند . انتها -- 8 -- صحیفه ۴۸۹ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم § در باب احوال جغرافی و تاریخی شهر مینوچهر استانبول که لحظه بلحظه واپور مارا ازو بمیلها دور می اندازد همینقدر معلوماتی که بیان شد کافی بنظر می آید . حالا باز بر سیاحت خود رجعت نمائیم : بعد از انکه سعید بیک را تا بدم زینه مشایعت نمودم و اپس بحضور حضرت پدر آمدم . فرمودند : - فرزند ازین دالان چنان معلوم میشود که این واپور ما بسیار منتظم باشد . زیرا دالان مهمانخانه پادشاهی که دران بودیم نیز به بیم آرایش و زینات و وسعت این نمی آید . گفتم – حقیقت همین است که حضرت پدر میفرمایند به این بزرگی و انتظام يك واپوری بجز واپورهای (مساژری مارتیم) کمپنی فرانسوی که دوسه سال پیش از ین به امر حضرت پدر برای تقدیم کردن کتاب به استانبول می آمدم و در یکی از انها سوار شده بودم تا بحال بدیگر وا پوری مانند این واپور تصادف نکرده ام . فرمودند - هر چه باشد . ما حالا فکر کار خود را بکنیم . اول باید رفته قمره خود را به بینیم ، و از اسباب وضوی خود خاطر جمعشده باز به تدارك يك جای شویم که برای نمازهای نیمشبی من مساعد باشد . زیرا این واپور به آن واپور روسی نمیاند . سطح بام قمره های آن واپور برای شغل عبادت من خیلی مساعد و موافق بود . حالا آنکه بعوض سطح درینجا دالان منتظم آلافر نگه ایست که برای شغل نیمشبی من هیچ بدرد نمیخورد . گفتم - حضرت پدر هیچ اندیشه نفرمایند ؛ قمره ها همه اسباب استراحت را دارد . برنده های این دالان نیز برای شغل شب نشینی شان خیلی مساعد است . فرمودند - برویم به بینیم . صحیفه ٤٩٠ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد سوم اینرا فرموده بپا خواستند. بنده با وجودیکه هنوز بلد و آشنای این واپور نبودم ولی رنگ نداده رهنمایی را در عهده گرفته به پیش افتادم و بر زینه‌ئیکه از پیش دالان بپایان فرومی‌آمد روانه شدم از حسن تصادف سرقره‌وتی که تکتهای ما را گرفته بود بر زینه بالا میشد. نشان‌دادن قرهٔ خود ما را به او فهما نیدیم. (بفرمایند) گفته به پیش افتاد. از زینه که فرامدیم در يك دهلیز با صفای طولانی خود را یافتیم که زمین آن با تخته‌های روغنی بسیار پرقناکی مفروش بود، و يك يك قالین کم‌عرض سرك مانندی در وسط راهی که در دو طرف دهلیز است گسترده شده بود، طول این دهلیز تقریباً ده دوازده متر بود. و عرض آن از سه تا چار متر مینمود. در دو طرفۀ دیوارهای این دهلیز که همه از تخته‌های روغنین بسیار مجلای با صفایی بود دروازه‌های يك يك پله‌ئی قره‌ها باز میشد که دروازه بودن آنها از دستگیرهای بلورین، و نمبرهای آنها که بر لوحه‌های كوچك چینی سفید بسیاهی نقش شده و بر جبهه‌های هر دروازه نصب شده بود شناخته میشد زیرا اگر این دستگیرها و این لوحه‌ها نباشد دروازه از دیوار شناخته نمیشد. در وسط دهلیز به ترتیب منتظم به برا بری هر دو قره يكيك ميز بسیار با صفایی که برای نشستن مردم دو قره یعنی چار نفر کفایت کند گذاشته شده، و چهار چهار چوکیهای نرم تکیه داری که بر يك پایه ایستاده، و پایۀ آنهم بهر طرف که خواهش باشد دور میخورد در پیش هر میز گذاشته شده بود. در ما بین هر دو میز و اهو یکه مانده شده بود باز بهمان قالین کم‌عرض مفروش بود. میزها و چوکیها همه ثابت بودند یعنی از جای خود بر داشته نمیشدند آخر این دهلیز دالان مانند يك کولاوی پیدا کرده در وسط آن کولاوی در دیوار يك آينۀ بزرگی بدیوار نصب شده که عکس دهلیز مذکور به تما مها در ان انعکاس نموده يك منظرۀ غریبی نشان میداد. صحيفه ٤٩١ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم در پیش روی آینه يك ميز گول بدیوار چسپیده روی سنگ مر مری گذاشته شده بود . در دو طرفه این میز آینه دار دو دروازه دیگری که از دروازه های قمره های اطراف بزرگتر و همچنین دستگیرها و نشانهابود بازمیشد که بر سر دروازۀ یکی بر لوحۀ گلنی زرد بسیار با صفا این عباره که ( مخصوص عائله هاست ) نوشته شده بود و بر دروازه دیگر طرف میز اشارت ( غسلخانه ، ضرورتخانه) نوشته شده بود . از زینه که بر آمدیم بدست راست گفته دروازۀ پنجمین قمره را که نمر ( ٥ ) بر ان بود سرقمر وت باز نموده گفت : - بفرمائید افندیان ! اینست قمره شما . قمره خیلی روشن و باصفا و نسبت بقمره واپور روسی بسیار فراختر، وجای خواب آن که دو کوچ فراخ بمقابل همدیگر گذاشته شده بود که با فرشها و متکاهای بسیار پاك وسفيد ولحافهای مخملین مانند بت داره فرو ش شده بود . آینۀ بزرگی بدیوار نصب شده بود . میز روی سنگ مرمر دو طبقه آن که بدیوار در زیر آینه چسپیده بود با آفتابه لگن چینی اعلائی که لگن آن تا بلیها در وسط میز فرو می نشست و آفتابه آن در پهلوی آن جای فرو نشستن داشت مزین بود . دو گلاس و دو تنگ بلوری برای آبخور دن در دیوار به طاقهای چوبی ئیکه گلاسها و تنگها دران فرونشیند موضوع بود . در طبقۀ دوم ميز يك پيپ آهنین سبز رنگ مجلای رو غنی و يك آفتابه بزرگ دهن باز از همان جنس نهاده شده بود که در آفتابه آب شست و شو و پیپ برای ریختن آب مستعمل لگن چینی را در ان مخصوص بوده از سقف يك شیشه بیضوی بسیار با صفایی از مابین دو برگ برنجی آویخته شده بود که اینهم عبارت از چراغ برقی برای روشنی قمره بود . سر قمر وت اینها را یکان یکان بما نشا نداده گفت : صحیفه ٤٩٢ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم — دیگر چیزی امری دارید . یا رخصت شوم ؟ حضرت پدر فرمود : مکملست . رفته میتوانید . سرقروت که نامش ( آلبرت ) است سلام کرده برآمد حضرت پدر فرمودند : — در انتظام قمره ما هیچ گفتگو نیست . آنهم بدرجه کمالیست . حالا اگر يك جای گوشه برای شب خود یافتیم دگر هیچ چیزی باقی نمیماند . گفتم — انشاءالله به بسیار جاهای پسندیده طبع حضرت پدر بر خواهیم خورد . دروازه قمره خود را بند کرده و از زینه بالا برآمده بر سطح واپور آمدیم . در دو طرفه دالان تنزه و هوا خوری بالای درجه اول که در آخر جلد دوم ذکر آن سبقت نمود دو برنده سر پوشیده موجود است که بدرازی خود دالان دراز شده رفته است . از هر دو طرف این برنده ها يكيك زینه گول هشت مرتبه یی بربام دالان سطح واپور بالا میشود از برنده دست چپ بر سرك پیش روی دالان که از یکطرف با پنجره های بزرگ یکباره آینه دالان و از یکطرف با کناره کنار بحر لطافترسان محاط بود براه افتاده تا به آخر دالان رسیدیم . از انجا بدست راست دور خورده در آخر دنباله واپور خود را یافتیم که از یکطرف با دیوار بی پنجره دالان و از یکطرف با دیوار دنبال کشتی گرفته شده بود . درینجا يك تخت صفه مانند شبکه دار چوبی بود که با دیوار کشتی مربوط و از سطح یکقدم بالا بود . حضرت پدر فرمودند . — اگر دگر جایی بهتر ازین نیافتیم همین صفه خوب گوشه تنهایی بی مخلیست . ازین رهرو دنباله کشتی بدست راست دور خورده در برنده دیگر طرف صحیفه ۲۹۳ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم واپور آمدیم که اینهم عیناً بهمان طول وعرض پرنده آنطرف بود . ازین پرنده نیزيك زینه دیگر مانند زینه آنطرف بربام دالان بالا برامده بود . از همین زینه بر بام دالان بالا شدیم . این بام بدرجهٔ خوش فضا و باصفایی بود که بدلهايك نشاط بی اندازهٔ میبخشید . دائراً مدار این بام بسیار بلند بامقدارا يك كتارهٔ بسیار مکملی احاطه نموده بود . چند عدد کوچهای چوبی ثابت غیر متحرك در بعضی اطراف بام موضوع بود . این بام طبقهٔ ششم واپور است که طبقهٔ آخرین بنیاد آن ؛ واین بام حد منتهای آنست . گفتم ـــ این بام هم خیلی تنها و با صفاست . على الخصوص در وقتی که حضرت پدر بکار دارند درینجاها بجز تموج هوای نسیمی دگر هیچ کسی در گردش نخواهد بود . فره دند ـــ بلی ، حالا خاطر جمعشدم . جاها بسیار است . در ینوقت واپور ما دماغهٔ ( سرای برونی ) را دور کرده و بدست راست نفس استانبول را و بدست چپ جهت آسیا را گرفته در بحر مرمره از پیشگاه حدود ( مقری کوی ) و( آياستفانوس ) در تك و تاز بود. منظره های پر غلبه با جوش و خروش شهر عظیم استانبول لحظه بلحظه از نظر ها دور ، وبا يك غبار دمه مانند تیره مستور میشد . قریب دو ساعت بمغرب مانده بود که از منظرهٔ اطراف بجز بحر دیگر چیزی نمینمود . حضرت پدر برای وضو به قمره فرو آمده بودند بنده یکقدری در دالان سطح واپور نشسته و بعضی اخبارهای مصوریکه برمیزهای مطالعه گذاشته شده بود سیر کرده از نبودن دیگر مسافران درین دالان تعجب نمودم . دلتنگ شده از دالان بر امدم و بر سطح واپور بقدم زدن اغاز نهادم . سطحی که در مقابل این دالان واقع شده يك سطح میدان صاف و هموار كم ترك ماهی پشتیست که بجز روشن دان طولانی ئیکه بقدر صحیفه ٤٩٤ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم یکمتر از سطح بلندتر، و از دو طرف باپنجره های آئینه دار متحرکی پوشیده شده دگر چیزی بران موجود نبود. در پیش یکی از پنجره های باز روشن دان نزدیکشده بپایان نظر انداختم دهلیز دالان مانند قمره های خودمانرادیدم، مگر این سطح ؛ بام قمره های درجهٔ اول است. در آخر این روشن دان که ببام عمارتهای ماهی پشت میماند يك اوتاق دیگری که بمقابل دالان بزرگ افتاده است موجود بود. دروازهٔ این اوتاق باز و بر دروازهٔ آن. (اوتاق سیگریت کشی) نوشته شده بود. درون دالان باچوکیها و کوچها مفروش و لوازمات اسباب سیگریت کشی دران مهیا بود. درین اوتاق درآمده يك سیگریتی کشیدم. و از انجا برآمده بتماشا پرداختم. در دو طرفهٔ این اوتاق سیگریت کشی دو دو قمره های کوچکی موجود بود که عبارت از اوتاق سرقروت و خدمتگاران قمره ها بود. تا به انجد حد و دقمره های اولست که از درجه های دیگر درینطرفها کسی نمیآید. اما از مردمان معتبریکه در درجهٔ دوم باشند برای قدم زدن برین سطح آمده میتوانند بعد ازینجاسطح قسم دوم و اپور آغاز میکند که درین قسم و اپور دودکش بزرگ واپور، و ماشینهای بزرگ جراثقال، وپل قومانده، و روی بامچهٔ دو انبارخانهٔ بزرگ، ومطبخ بسیار منتظم و سه چهار قمره های مخصوص آشجیان، و ماکنیت و غیره موجود بود. ازین گذشته روشندان بسیار بزرگ و بلند دریچه دار ماکینه یعنی انجن واپور موجود بود از يك دریچهٔ آینه دار آن بزیر نظر کردم. پستولهای سه دیگ بسیار بزرگ بخاربکمال انتظام بيك آهنگ مطردی به اجرای کار تحريك وسوق واپور کوشش میورزید. زینه های آهنین مارپیچ و رهروهای یکباره آهن مشبك آن، و صفایی و ستره کشی آلات و ادوات ماكینه بدرجهٔ اعلا بود. درعقب این روشن دان ماكينه يك اوتاق دیگری بود که قهوه خانه عمومی سطح نشینان واپور بود. صحیفه ٤٩٥ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم از دو طرف این اوتاق يك يك زينه فراخی که مشابه بزینه قمره های وابور قورنیلوف روسی بود بپایان فرو می آید، این زینه ها مگر بد الان قمره های درجه دوم فرو می آمده از ین گذشته تا به نوك بينئی وابور درجه سطح عامست که از دو طرفه با رواقهای دو طبقه عریض که عرضاً دو دو آدم بستره خود را بگستراند محاط بود مسافران درجه عام در همین رواقهای زیر و بالا مملو بودند ، وعجب يك عالمی بود . قیل وقال سخن گفتن ها وخنده های خوش طبعيها ، وغنى لخوانیهای السنة مختلفه ، و از بعضی رواقها ئيكه با پرده های شالکی و کلیم وغیره از دیگر رواقها و خارج مستور شده بود آوازهای گریه های اطفال ، وصداهای آهسته زنان ، و از بعضی رواقها که عائله های روم وارمنی دران بودند یکرقم دیگر صدا ها بر میخاست که انسان خود را در پيش يك باند و موزیکه یعنی یک باجه خانه میپنداشت که آوازهای زیر و بم ، وتيز و پست آن قوة سامعه را به اهتزاز می آورد . او تاق قهوه جائی این درجه عام بصورت اجاره بکسی که میگیرد با مقاوله نامه مخصوصه يك سال و یا دو سال داده میشود . ومنفعت کلیشی اجاره دار آن ازان بر میدارد . زیرا مردم این درجه عام ، قهوه وچای ودیگر هر گونه مشروبات مسکره وغیر مسکره را از ین قهوه خانه مینوشند . یکچند قدم دور تر از ین قهوه خانه يك زينه دیگری باز میشود که ازین زینه بقمره های درجه سوم فرو آمده میشود . منهم چون درین درجه کار داشتم از زينه ئيكه نسبت بزینه قمره های اول نی بلکه بزینه قمره های دوم نیز نسبت قبول نمیکرد فرو آمدم آخرین قدمۀ زینه دريك دهليز كوچکی مرا رساند که از ین دهلیز بدست چپ وراست يكيك دهلیز تنگ دیگری میرفت . درین اثنا از طرف دهلیز دست چپ يك آواز يك موال خوانی عربی بگوشم رسیده شناختم که ابو محی الدین آغاست یکسره بآنسو روانه شدم ، دهلیز تنگ تخته یی که از صحیفه ٤٩٦ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم یکطرف با دروازه های قر، ها و از یکطرف با دیوار محاط بود مرا در آخر دهلیز، در یک دهلیز دالانچه نمائی رسانید که از یک پنجره آینه کلفت مدور و باز از طرف بحر در آن هوا و ضیا می آمد. این دهلیز بدهلیزهای دو طرفه دیگر بوضع افقی واقع شده که ازینجا بدهلیز طرف راست گذشته میشود. در وسط يك میز تخته یی کلفتی موضوع است، و در دو طرف آن يكيك در از چوکی یی پشتی تخته یی گذاشته شده. دیگر هیچ مفروشات و تزئیناتی ندارد. از دور دیدم که ابو محی الدین سر برهنه و جاکت را از بدنش برآورده، و آستین های پیراهنش را تا به آرنج بالا کرده، و پیش بند سفید آشپزی خود را از کمر تا بزانو آویخته، و بر دیگدان آتشفشان خود دو دیگ را بار کرده موال گویان و نغمه سرایان بکار خود مشغولست. آهسته آهسته از عقبش آمده گفتم : ـ آه يا عينی کان کمان !! ... ابو محی الدین بتلاش روی خود را گردانیده و وضع احترام را گرفته و تمنا نموده گفت : یا سیدی این شما بودید؟ عفو بفرمائید هیچ آمدن تانرا منتظر نبودم. گفتم ـ چه حال داری؟ ازین جایت ممنون هستی، یانی ؟ گفت ـ امان افندی من! ممنونیت هم سخن است آنقدر براحت و آنقدر مکمل يك جائیست که به بیان هم برابر نمی آید. بسیار لطفکار هستید افندی من . گفتم ـ از وقتیکه بوابور آمده ايم يك بار بطرف ما نيامدي نه يك خبری گرفتی چرا؟ گفت ـ افندی من! در قمره هائیکه ذات عالی شمایان هستید بمن هیچ حاجت خدمت نیست. الحمدلله از سایه آسایش و انتظام وابور ها صحيفه ٤٩٧ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم می خدمت تان خود بخود اجرا میشود . خدمتیکه در واپور بگردن منست، همانا خدمت بحق نانست برای حضرت افندئی بزرگ ما . چرا که ایشان بر سفره آلافرنکه نان میخورند . گفتم - خوب ، اینرا بکو که برای افندئی بزرگ ما چه پختی ؟ گفت - مپرسید افندی من ! امشب مهمانی کرده ام دورنگ سلاطه ساخته ام يك مرغ را بریان کرده شکمش را بادل جگرش و پسته و بادام و برنج پر کرده ام در ین دیگ دیگر با آب گوشت مرغ يك شوربایی پخته ام . گفتم - آفرین آشپجی باشی . اگر حضرت افندئی بزرگ ما مرا قبول نکنند هم من ازین طعامت خواهم خورد . درین اثنا قروت این قمره ها ایشپلاق زده و بصدای آلافرنگه تغنی کرده به این دهلیز آمد . چون مرا دید بعربی از ابو محی الدین پرسید که : (افندی شما همین است رفیق ؟) او بجوابش ( بلی ) گفته ، و بعبارت : - قروت ما مستر ( الكساندر ) است . بمن او را تقدیم و معرفی نمود : گفتم - بونسوار ( ۱ ) مستر الكساندار ! گفت - بونسوار موسیو لو بیک . گفتم - قمره های شما را نیز مانند قمره های خود خالی می بینم . گفت - بلی نسبت بوقت آمدن مابه استانبول حالا که واپس عودت میکنیم قمره های ما خالیست . تنها دو قمره ما از هشت قمره ئیکه داریم پر ، و باقی آن خالیست . گفتم - درین دو قمرۀ شما چگونه اشخاص موجود است ؟ گفت - قمره های ما چار نفریست ، و از قرار نظام واپور ما همینست که تا يك قمره بچار نفر پر نشود دگر قمره را باز نکنیم . قمره نمبريك ما بيك (۱) شام شما مخیر . صحیفه ٤٩٨ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم عائله اسلام از مردمان استانبول که عبارت از يك زن پخته سال ، ويك زن جوان و يك دختر هشت نه ساله و يك پسر یازده دوازده ساله است . وقره نمره دوم ما تنها مجناب این آشچی باشی صاحب پرو مملو میباشد ! اینرا گفته وقهقهه های متوالی خود را کرده بدست پرشانه ابومحی الدین زدن گرفت . ابو محی الدین - قروت افندی ! اگر دیگر مشتری پیدا شتی و يك قره را بمن تنها . میکردی آنوقت میدانستم که این يك التفاتیست که بمن کرده ، اما من از شما زیاده تر از مشتریان تشکر میکنم که بواپور شما رغبت نکرده اند . مانند شما يك قروتی که در يك واپور باشد البته که کسی رغبت نخواهد کرد. ! واه صورتش رابه بین !!! گفتم - ابو محی الدین ! اینچه ؟ چنان میپندارم که همراه مستر الکسا ندر از بسیار وقتست که دوستی بسیار صمیمی قدیمی داری که اینقدر بیا کانه سخن میگویی . گفت - خدا نکند که من همراه همچين يك مسخره دوست قديم باشم . الكساندر - نی افندی ! همراه محی الدین آغا از قدیم باهم ندیده ایم. ولی چون از بس خلوق وخوش مشرب يك آدمی بود بيكدو قدح که باهم ر دو بدل کردیم دوست صمیمی قدیمی شدیم ، همچنین نیست آغا ؟ اینرا گفته قروت پی کار خود برفت . ابو محی الدین را خطاب نموده گفتم : شاباش ابو محی الدین هنوز جای نشستنت را نایافته بقدح بازی آغاز نهادی !! احتیاط کن اگر يك روز سرخوش دیدمت باز خواست سخت خواهم کرد . ابو محی الدین -- به اینچند سالیکه بخدمت تان کسب شرف کرده ام يك پیک صحيفه ٤٩٩ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم روزی مرا سرخوش دیده اید؟ افندی من امین باشد که انشاءالله هیچوقت حرکتی که موجب رنجش خاطر افندی بزرگ و شما باشد از غلام تان سرنخواهد زد ! اما افندم ! معلوم عالی شماست که در میان اینگونه قمره ها نان پختن و دیگدان های آتشفشانرا سوختاندن اگر آتش محبّت قروت نباشد ممکن نمیشود . لہذا چون دیدم که قروت بك شخص مذاقی خوش طبع میپرست است از ان رهگذر با او در آمیخته از خود او يك شیشه عرق رابچهار قیمتی که در خارج شود خریده با هم باده نوشی کردیم و همه اش را بخود او خورانیده کیفش را راست کردم . گفتم - خوب ! این همسایه دست راستت را دیده یانی آیا چگونه مردمان اند ؟ گفت - خوب ندیده ام ولی اول که بوابور آمدم هر دو زن و هردو طفل در همان گوشه سر این دالان بر در از چوکی در پیش میز نشسته بودند و و چنان معلوم میشد كه يك حزن والم شدیدی دارند . زیر اتا بوقتیکه وابور بحركت می افتاد متصل فق فق گریه میکردند. ولی بعد از ان که واپور بحرکت آمد نمیدانم سرچرخ شدند یا چه شد بر خواسته و چول خورده بقمره خود درآمدند و تا بحال هیچ اثر شان معلوم نشد . گفتم - من حالا میروم . بوقت مغرب یکبار به آنطرفها بیا تا از حضرت پد و استمزاج نموده برای آوردن نان معلومات بگیری . اینرا گفته از قمره برامدم وبطرف دایره درجه اول روانه شدم. چون در پیش اوتاق سیگریت کشی رسیدم دیدم که حضرت پدر بايك شخص ریش ماش و برنج جبه و طیلسان پوشی که از عمامه و قیافتش بیکنظر شناخته میشد که از مردمان مکه مکرمه باشد در اوتاق باهم نشسته صحیفه ۵۰۰ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم و بزبان عربی باهم صحبت داشتند. منهم درآمده سلام کردم. فرمودند - کجا بودی فرزند؟ گفتم - تابه آخر واپور رفته ابومحی الدین را یافتم! فرمودند - این ذات مبارک یکی از تعلقات شریف مکه مکرمه میباشد، واسم شریف شان (زین العابدین الشیبی) میباشد از استانبول بمکه مکرمه میروند. بجناب شریف سلام متواضعانه کرده گفتم: - تشرف کردم افندم! حضرت پدر جناب شریف را مخاطب نموده گفت: - فرزندم محمود را بشما معرفی میکنم. شریف - ماشاء الله! خدا او را بسایه والدش محفوظ بدارد. حضرت پدر - دعای شما موجب برکت است، و همیشه حسن توجه شمارا در حق او تمنی میکنم. شریف - خدا از و راضی باشد. من خودرا خیلی بختیار میشمارم که بحضرت سردار ومخدوم شان تشرف نموده ام. مگر این ذات یکی از عمزاده های شریف مکه میباشد که برای عرض خلوص بدربار پاد شاهی آمده و به نشان درجه سوم مجیدی و دیگر احسامات شاهانه نایل شده پس بمکه مکرمه میرود، و در قمره های دوم اقامت دارد. چون برای قدم زدن به اینطرفها آمده با حضرت پدر درین او تاق سیگریت کشی باهم ملاقی شده است. حضرت پدر - فرزند ابو محی الدین در ینوقت يك چایی بمانوشانید. نخواهد توانست. گفتم - چرا نمیتواند. امر میفرمایند. صحيفه ٥٠١ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم اینرا گفته بسوی قمره های سوم روانه شدم . ابو محی الدین رابر دهنه زینه یافتم، بساختن و آوردن چای او را تنبیه نموده و بسرعت تأکید کرده واپس آمدم . در ینوقت این جهت و اپور ما از ان عالم تنهایی برامده بيك جنبش و جوششی درآمده بود. در دالان بزرگ يك مادام وموسيوی جوان، ويك مادام و موسيوى ميا نه سال نشسته بودند و در بام دالان يك دو پاس یعنی راهبان قدم میزدند بر سطح بام قمره های ما چار نفر مادامهای بسیار خوش لباس یکرنگ قماش جوان و تازه دو دو نفر قولهای همدیگر را گرفته رفتارهای خوش خرام خود قدم میزدند یکدو نفر افندی دیگر که از کلاه های رومی در ازشان ولهجه وصورت شان مصری بودنشان پدیدار بود نیز قدم میزدند . در او تاق سیگاره کشی نیز حضرت پدر و شریف زاده مکی نشسته بودند . درین اثنا ابو محی الدین چای آورده بود . پتنوس چای را بريك میزی نهاده به تقسیم چای شروع نمود . محاوره حضرت پدر وجناب شریف در باب سفر حجاز و همرفاقتی شان تا مکه مکرمه وغیره بود . جناب شریف میگفت : این و اپور یکسر به اسکندریه میرود .ماوشماانشاء الله ازین واپو. برآمده يكسر بيك و اپور غصه وی که در همانروز بسوی ( پورتسعید ) حرکت میکند می نشینیم و از انجا با و اپور دیگر بازیل سر راست بسویس میرویم. حضرت پدر – اما این راه در از میشود ، هر گاه از اسکندریه سر راست باراه آهن بقاهره و از انجا بسويس برویم هم کوتاه تر وهم بی تکلیفتر است . صحيفة ۵۰۲ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم شریف -- البته فرموده شما درستست، ولی من چون بالطبع يك نفرت و بغضی بمصر و مصریان میبرم وانم از انرو از رفتن مصر کناره جوئی را اولی میشمارم . حضرت پدر -- آیا سبب این نفرت جناب شریف از چه رهگذر است ؟ شریف -- سببهای بسیاری دارد که یکی از انها بیغیرتی و بی ناموسی آنهاست که مانند وطن يك مادر مشفق خودشانرا در آغوش مرد اجنبی دادند و جماع نامشروع آنرا بچشم می بینند و دم نمیزنند . این کلماترا جناب شریف بیک صدای حدی مانندی پرعنمنه بلند و شدید غضوبانه متعصبانه میگفت که آبهای دهن شان هم در پریدن کوتاهی نمینمود. حضرت پدر -- اینسخن جناب شریف الحق که بسیار مردانه و ناموس کارانه و دیندارانه يك كلاميست . ولی اگر مساعده فرمائید درینباب يك چیزی بگويم : شریف -- استغفر الله بفرمائید مستفيد میشویم . پدر -- مصر و مصریان را هیچ قباحتی نیست . اصل ماده فساد این معامله بلای سفاهت و مبتلای عیش و عشرت شدن خدیوهای مستبد جاهل نفس پرست آنست . شریف -- بسیار درست میفرمائید . البته اگر آن خدیوها بسفاهت مشغول نمیشدند و برای استقبال خودکوشش میورزیدند اینقدر ملت و به این وسعت يك ملك آزاد اسیر چنگال اجنبی نمیگردید . پدر -- آه این بلای سفاهت و استبداد از وقتیکه در پادشاهان اسلام شیوع یافته روز بروز قوت و شوکت و جلال اسلامیت را سکته موت عارضی گردیده . درین اثنا چای به اتمام رسیده وقت نماز مغرب هم نزدیکشده بود . صحیفه ۵۰۳ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم حضرت جناب شریف را امام کرده نماز مغرب را بجماعت ادا کردیم . جناب شریف وداع نموده بطرف قمره های خود برفت . بعد از يك کمتری دفعةً همه چراغهای الکتريك خارجی و داخلی واپور بيك حركت روشن گردید . سطح و دالان و اوتاق سیگریت کشی وقمره ها بیکبار در هر طرف مانند روز روشن شد . درین اثنا زنگ نان نواخته شده بپاسهائى بام دالان ، مادامها وموسيوها از دالان بزرگ سطح بطرف زینۀ قمره های درجهٔ اول فرو آمدند که ازین معلوم شد که مسافران درجهٔ اول مابغیر از ما عبارت از همین شش نفر هستند . دو چوره مادامهای نازنین ادابسوی قمره های درجهٔ دوم روانه شدند که دو افندی کلاه دراز مصری نیز از عقب شان حرکت نمودند که به اینصورت تا یکدرجه مسافران درجهٔ دوم نیز شناخته شدند . حضرت پدر فرمود : - آیا ما نان خود را کجا خواهیم خورد ؟ گفتم - امر از حضرت پدر است اگر امر میفرمایندکه بر سطح یا بر بام یا در برنده قروت را بساختن سفره امر کنم هم میشود . و اگر در دالان پایان قمره ها بر میزهای مخصوص نان خوری وسط دالان که برای هر دو آدم يك ميز میرسد نان بخورند هم میشود . فرمودند - امشب را برهمان میزهای حاضره شدهٔ پایان میخوریم باز به بینیم تا چه میشود . گفتم - ابو محی الدین را به آوردن طعام امر بدهم ؟ فرمودند - بلی . لهذا حضرت پدر بسوی قمره ها و بنده برای فهمانیدن ابو محی الدین بسوی قمره های سوم روانه شدم . ابو محی الدین را گفتم که مرغ را صحيفه ٥٠٤ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم در صحن کشتی گلیشی سر پوش داری که نو از استانبول گرفته ایم بکشد، و در کاسه چینی سر پوش دار شور بارا کشیده با سلاط ها بیارد. وقتیکه در دالان آمدم حضرت پدر تنها در پیش میز یکه روی پوش بسیار پاك و صافی بر ان انداخته و طبقها و کاردها و پنجه ها و قاشقهای مجلای بر ان گذاشته شده بود نشسته بودند، و قمر وت كاسهٔ شوربای طعام و اپور را در پیش پدر گرفته و بزبان و لهجهٔ عربی مصری چیزی بحضرت پدر میگوید. من چون رسیدم محاوره را بر نجا آورده دیدم که حضرت پدر میفرمودند: — در خوبی شوربای شما هیچ شبهه ندارم ، ولی من پرهیز دارم . و بجز طعامیکه داکتر طبیعتم گفته باشد دگر غذا خورده نمیتوانم . منهم همین افادهٔ حضرت پدر را بقمر وت فهمانیده گفتم : — شور با را برای من بیار . طعام افندی بزرگ را حالا می آرند. مهربانی کرده یکی از گارسونها را بگوئید که آنرا گرفته از بالا بیارد. گارسون رفت و بعد از کمی پتقوس را از دست ابو محی الدین گرفته بیاورد. و بنابر اشارت من اول کاسه شور با را در پیش روی پدر گذاشتند. خود من از طعام و اپور نخوردن مجبور بودم . بعد از شوربا مرغ پر کرده را بحضور پدر گذاشتند . برای من (روستو) نام يك طعامی آورده بودند . بقمر وت آوردن يك بشقاب خالی را امر نمودم . و با کارد و پنجه يك ران مرغ را از پیش روی حضرت پدر بریده و يك چیزی از پر کرده گی آن نیز گرفته عفو تقصیر گستاخی خود را طلبیدم . فرمودند : — قصد این است که تعصب بخرج نرود و گرنه چیزی نیست ! از تکلم موسیو و مادام جوان که بر میز دست چپ ما نشسته بودند فرانسوی بودن شان معلوم میشد. و از لهجه و تکلم موسیو و مادامیکه بطرف راست مانشسته بودند انگلیز بودن شان معلوم میشد . صحیفه ۵۰۵ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد سوم طعام به انجام رسید حضرت بدر وقت تر از دیگران برخاسته بقمرۀ خود درا مدند . منهم بر سطح برامدم . و بر بام دالان بزرگ برامده بنظارۀ بحر و شعشعه پاشی انجم متلالای سمای صاف دران ، و نور ریزی چراغهای الكتريك واپوز مشغول شده بقدم زدن آغاز نهادم . درین اثنا مادام و موسیوی جوان فرانسوی نیز بالا بر آمدند. بنابر آداب تربیه و نزاکت مدنیه متواضعانه يك سلامی بمادام ، و صميما نه يك التفاتی بموسیو کرده و ایشان نیز مقابله بالمثل را اجرا و هر کدام ما در عالم خود بقدم زدن آغاز نهادیم . یکچند بار که از یکسر تا بدیگر سر بام رفت و آمد نمودم برای کشدن يك سیکریت به اوتاق سیگر یت کشی آمدم . دو افندیان مصری که پیش ازین مذکور گردید نیز در انجابودند. منهم « لیلکم سعید» گفته و آنها نیز مقابله کرده بر یکی از قولتو قها نشستم . وسیکریت دانم را از جیب براورده و یکدانه سیکر یتی گرفته بکشیدن آغاز نهادم . یکی از دو افندی مذکور بمن رو آورده گفت : - العفو یاسیدی! اگر گستاخی نباشد آیا پرسیده میتوانم که ذات عالی شما با این وابور تا یکجا نیت رفتن را دارید ؟ گفتم - استغفر الله! گستاخی چه معنا؟ بالعکس از سوال و مکالمه کردن تان ممنون شدم . بنده بمعیت حضرت سردار افغانستان با این وابور تا به اسکندریه رفتن میخواهیم . آیا ذات عالی شما ؟ گفت - داعیان شمانیز كذا . گفتم - آیا از اهالی اسکندر یه میباشید ؟ گفت - خودمن از مردم مصرم ، و جناب افندی از اهالی اسکندریه میباشند . گفتم - تشرف کردم . صحیفه ٥٠٦ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم گفتند — استغفر الله شرف بما عائد است. آیا حضرت شما از اهالی شام نباشند؟ زیرا لهجه عربی تان بعربی مردمان سوریه مشابهت دارد. گفتم — خوب تخمین فرمودید. بلی از مردمان دمشقم و بخدمت ترجمانی حضرت سردار افغانستان که بطریق مهمانی در شام اقامت دارند مستخدم میباشم. گفتند — و یا حبذا، من دمشق و اهل الدمشق. آیا از اسم حضرت بیگ پرسیده میتوانیم؟ گفتم — اسم داعی تان (محمود) آیا اسم شمایان؟ گفت — نام من (ابراهیم سهلون) و نام جناب افندی (زیوربیگ) است که در دایره چارم بلدیه در قلم (فانتازیه) مأمور میباشند. گفتم — بسیار تشکر میکنم و از ملاقات و همصحبتی شما ممنون گشتم. انشاء الله تا به اسکندریه از صحبت شما مستفید میشوم. حالا بنده را مرخص فرمائید زیرا چیزی نوشته دارم در دالان رفته مینویسم. پس از ان «مساءکم بالخیر» گفته بدالان بزرگ پر زینت خوش مفروش بسیار روشن سطح واپور آمده و در يك گوشه در پیش يك میزی نشسته وقوقعات امروزی را سراپا بیکم و کاست ثبت کتابچه دفتر اعمالم نمودم. ساعت بيك بجه رسیده بود. سرم را هم يك حرارتی پیدا شده بود. از دالان بر امدم، یکقدری بر کناره لب برنده واپور تکیه زده و هوای صاف بحر را در جگر و ششم فرو برده بقمره فرو آمدم. عالم در يك سكوت وسكونت عمیقی بود. آهسته دروازه قمره را باز کرده و بکمال احتیاط البسه ام را کشیده بر بستر بسیار کرم و نرم خوابگاه خود دراز کشیده بخواب بسیار سنگینی فرو رفتم. — § — صحيفه ۵۰۷ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم يوم سه شنبه ۱۱ ذيقعده هشت بجه روز بود که از خواب برخواستم. پیراهن و پتلونم را پوشیده و در پیش طشت و ابریق چینی با صابون سرودستها و روی و گردنم را خوب يك شست و شویی کرده و البسه ام را پوشیده بدهلیز دالان مانند خود برامدم . در دالان بجز يك مادام فرانسوی که تنها در پیش میز پنجم نشسته و بنوشتن يك چيزی مشغول بود دگر هیچ کس نبود . منهم در پیش میز دوم نشسته و کتابچه خود را کشید. تاریخ و روز عنوان را نوشتم و از زیر چشم جمال لطافت مثال مادام فرانسویرا نیز از جاده تدقیق تفکر میگذرانیدم . مادام آنقدر متوغل نوشته خود بود که از بودن من در ان دالان هم خبر نداشت . این مادام بسن بیست بیست و يك ساله تخمین میشد . نه لاغری بود که از هر طرف استخوانهایش پدیدار باشد و نه چنان چاغ و پر گوشتی که محسنات بدن لطیفش را پنهان نماید . قامتش به بلندی مایل بود چهره اش مدور ، ورنگش سفید کم سرخی تر بود . موهایش سیاه ، ومژگانهای چشمهای به ابرو نزد يك شعله فشانش نیز سیاه بود . دهانش قدری بفراخی مايل ، و لب بالایش قدری کلفت تر بود . کردنش بلند و خیلی صاف و خوش گوشت. مینمود که حد به خنجره اش بر آمده تر بود . بر امده کشی پستانها و فرورفته کشی کمرش خیلی دلربایی داشت در بیان اشکال این مادام بالطافت فرانسوی نژاد همینقدر ثبت کتابچه نموده قارئین صحیفه ۵۰۸ سیاحتنامۀ سه قطعه روی زمین جلد سوم گرام معرفی اورانموده توانستم! کتابچه را در جیب انداخته بر سطح برا مدم. حضرت پدر در دالان سگریت کشی با شریف مکی تشریف داشتند. یکسر بحضورشان رفته سلام کردم، و بجناب شریف (صباح الخیر) گفتم: فرمودند - حالا از خواب برخواستی فرزند؟ گفتم - بلی پدر، شب یکقدری ناوقت خوابیده بودم از انسبب. آیا حضرت پدر چای نوشیده باشند. فرمودند - بلی، ابو محی الدین بطلوع آفتاب چای مرا آورده نوشیدم. اگر تو چای نخورده باشی برو بخور. سلام کرده از اوتاق برامدم. قمروت را دیدم که می آید. گفتم - آیا چای و ناشتایی داری که بخوریم؟ گفت - حاضر است. منهم شما را جستجو میکردم. پس در دهلیز قمره ها آمدم و چای و ناشتای مکمل واپور را خوردم. در اثنای ناشتا با قمروت نیز بنای اختلاط را نهادم. این قمروت ما بسیار متواضع و خوشخلق يك آدمیست که در هر دو سخن بهمه حال يك خنده میکند! اول محاورۀ ما ازینجا آغاز کرده گفتم: آیا کپتان بزرگ واپور درین قمره های درجۀ اول اقامت ندارد؟ زیرا نه در وقت طعام و نه در دیگر وقت او را در ینطرفها ندیده ایم. گفت - موسیوکپتان در حد پل قومانده در بالا و پایان جادارد، و در صالون مخصوص خودشان طعام میخورند و در ینجا مسافران کمال آزا دی خود شار اما لکند. گفتم - در قمره های تان بسیار مشتری موجود نیست. گفت - بلی کمتر است. چه باید کرد کار دنیا همچنین است در وقت صحیفه ۵۰۹ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم آمدن تنها از امریکایكدوجن كامل مادام وموسیو داشتیم اما چه مالها ! چه مالها !!! . . . قروت اینرا گفته و نوكهای پنجه خود را غنچه كرده و بلبهای خود بصورت بوسه گیری نزديك كرده ( قاح قاح قاح ) خندیدن گرفت . ازین وضعیت لاابالیانه قروت تعجب كرده و از وضع و هیئت مسخره اومیرا نیز خنده آمده گفتم : ـ معلوم است که جناب قروت بمال شناسی مهارت دارند ، آیا این یكدرجن مالهای امریکائی به استانبول آمدند ؟ قروت ـ بلی ، اینها از مردمان توانگر احمقی بودند که از بسیاری پیسه نمیدانستند كه بچه صورت صرف کنند. گویا سیاحت میکنند.مردان شان چار نفر آدمهای پخته سالی که جوانترین شان چهل چهل و پنجساله تخمین میشد بود زنان همه جوان و تازه و كورپه مالها بودند که هر مرد دو دو سه سه از آنها را مترس ـ یعنی خادمه همخوابه ـ گرفته با خود میگردا نند . از راه آبنای جبل طارق گذشته یكسر به اسكندریه آمده بودند و از انجا به این واپورما سوار شده به استانبول آمده اند ، و از انجا خیال آنرا داشتند كه از راه روسیه با شمند و فر مانچوری تا به ( ژاپان ) بروند ، و از انجا بحر محیط كبیر را قطع كرده پس به امريكا رفته سياحت دورعالم خودرا تمام كنند . گفتم ـ خوب درین وقت مسافران تان بجز همین دو مادام و دو مو سیو و دو پاپاس دیگر كسی نیست ؟ گفت ـ عفو بفرمائید ذات عالی خود تان و افندی بزرگ را فرا موش كردید ؟ این سخن را باز بیكوضع مسخره خنده آوری گفت که بی اختیار صحیفه ۵۱۰ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم خندیدم . چای و ناشتا هم به اتمام رسیده بود، از دالان برامده یکسر بسوی قمره درجهٔ سوم رفتم . ابو محی الدین را دیدم که در پیش دکان قهوه چی سیگریت میخرد . گفتم – تدارک نان چاشت حضرت پدر را کرده ئیکه درینجا خرامان میگردی ابو محی الدین آغا ؟ گفت – حضرت افندی بزرگ فرمودند که من چاشت نان نمیخورم در وقت پیشین با چای چیزی بسکوت و غراییه برای شان بیارم از انسبب چیزی نه پخته ام . ازین یک خاطر جمعشده برای دیدن قمره های درجهٔ دوم و آرزوی ملاقات ابراهیم سهلون افندی، و زیور بیک از زینهٔ قمره های دوم فرو آمدم . ازيك دهليز يكه بر اطراف صفهٔ يك انبار خانه دور میخورد گذشته بيك دالانیکه بسیار مشابهت بدالان قمره های درجهٔ اول واپور (قورنیلوف) روسی که دران آمده بودیم میرسانید آمدم . در وسط دالان يك میز با صفایی بود که در یکطرف آن همان چار نفر مادامها که دیروز در اثنای قدم زدن آنها را دیده بودم و دو افندیان مصری نشسته بودند، و از وضع شان چنان معلوم میشد که در باب يك مسئله با هم مذاکره میکردند . افندیان مذکور چون مرا دیدند برخاسته (اهلاً و سهلاً) گفته استقبال کردند . گفتم – عفو بفرمائید! بلکه مانع مذاکرهٔ تان میشوم . گفتند – استغفر الله! بالعکس هم ما و هم مادامو از لها را ممنون میسازید . بماد مواز لها جدا جدا مراپزه زائته کرده ومنهم بهريك از انها جدا جدا وضع سلام احتراماته را اجرا کرده در پهلوی افندیان مذکور بمقا صحیفه ٥١١ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم پل مادامها نشستم. در آنوقت سخن سعید بیگ بخاطرم آمد که گفته بود «در پهلوی شما چار نفر مادامهای مجارستانی که برای یك رول مخصوصی به تیاتر اسکندریه برده میشوند موجود است» لهذا حکم کردم که مادامهای مجارتی مذکوره همینها باشند. گفتم – اگر گستاخی نباشد آیا پرسیده میتوانم که جناب مادامها از اجسام لطیفه کدام سرزمین باشند؟ ابراهیم افندی – ترجمه احوال خود و اینهارا بیکدو کلمه مختصر عرض میتوانم کرد: این مادموازلها در اصل مجارستانی میباشند و صنعت حضرات شان آقتریسی میباشد که از اوپه‌رای بزرگ پاریس گرفته تابه بیگ اوغلیی استانبول در همه تیاترها اجرای صنعت کرده اند و شهرت پیدا کرده اند. غیر از زبان خودشان که مجاری باشد زبانهای فرانسوی و رومی را نیز میدانند. زبان عربی و ترکی را نیز میدانند. در اسکندریه از طرف مجلس اداره بلدیه يك تیاتر ادبی بسیار غریب عربی تأسیس یافته که مشخصهای آنهایعنی آقتورهای آنها همه عرب، و حکایاتی که تشخیص میشود همه عربی مثلا حکایت (انیس الجلیس) زمان خلیفه هارون الرشید را تشخیص میکنند. لهذا برای این تیاتر که رسم افتتاح آن در روز آمدن افندینا خدیو اجرا میشود هیئت کپنی تیاتر از حالا به تدارکات مشغولست. مخلص شما که معلم موسیقی تیاتر مذکور میباشم و جناب بیگ که از اعضای آنست از چند یست که در پاریس و استانبول برای تدارکات آن مأمور و مشغولیم، یکدو قافله پیشتر ازینهم فرستاده ایم، اینست که با این قافله خود ما هم روانه شدیم. و حالا در باب نوطه‌های غزلهائیکه در تیاتر بمقامات عربی خوانده میشود و تطبیق آن با اصول نوطه‌های خود اینها مذاکره داریم. صحيفه ۵۱۲ سیاحتنامهٔ سه قطعهٔ روی زمین جلد سوم گفتم — والنعم منكم جميعاً! حقیقتاً که قافلهٔ بسیار خوبی انتخاب کرده اید. تبریکها میکنم و حسن موفقیت تانرا تمنی میکنم. گفتند— حالا اگر مساعده فرمائید ما دموازلها را بشما معرفی و تقدیم نمائیم؟ گفتم — ممنون میشوم و کسب شرف میورزم. بیکی از مادموازلها که از همه بالا تر نشسته بود اشارت کرده گفت: — جناب ما دموازل (آلین) استند، اینکه به پهلوی شان نشسته ماداموازل (مارکریت) ، و اینها ما د مازل (کامیلیا) ، و اینها ماد موازل (لویز) میباشند. هر يك از آنها جدا جدا سلام داده، و التفاتهای نزاکت ادای شانرا بمقابل گرفته گفتم: — حقيقتاً خود را از همصحبتی شان بختیار میشمارم. ما دموازل لویز که بزبان عربی میدا نست گفت: — تشکر میکنم افندی. ما دموازل کامیلیا بزبان ترکی پرسید: — آیا شما ترکی میدانید؟ — گفتم های های ما دموازل میدانم، و از آشنا بودن شما بزبان ترکی خیلی ممنون شدم. زیرا منهم اگر چه عن اصل از مردم استانبول نیستم ولی چون اکثر در استانبول بود و باش کرده ام ترکی را از زبان عربی خوبتر و بهتر میدانم. گفت — منهم از انسبب پرسیدم، زیرا منهم بممالک ترکیه بسیار گذران کرده ام، و زبان ترکی را آموخته ام. ماد موازل کامیلیا ترکی را بچنان يك شیوهٔ تلفظ شیرینی ادا میکرد که با وجود پدیدار بودن بیگانکی آن زبان بازهم انسان خود را در پیش یکی صحیفه ۵۱۳ سیاحتنامهٔ سه قطعهٔ روی زمین جلد سوم از خانمهای نفس استانبول گمان میکرد. شیوه ولهجهٔ هر زبان از خود جدايك کیفیتی دارد که در وقت تکلم مفاد ومعنای هريك مقصد را دیگر اعضانیزبا زبان معاونت کرده تصویر میکند . واین حرکات دیگر اعضادر هر زبان نسبت به نزاکت شیوهٔ آنزبان ازهمدیگر فرق داشته میباشد . شیوهٔ حرکات زبان ترکی زنان استانبول يك نزاکت ولطافت بدیعی دارد که مخصوص خود آنهاست. مادموازل کامیليا عيناً تقليد حركات وتكلم لهجهٔ يك خانم نازك صدای استانبولی را گرفته بی آنکه زمین وزمان وموضوع بحث مساعد سخن او باشد يك وضعی آقتریسی را گرفته بی محاباجنین گفت : — آه افندم ! اگربدانید که از آمدنتان چقدر ممنون شدم ! چقدر لطفکارانه معامله فرمودید ! بفرمائید ، بنشینید ! از ینسخن مادموازل حیرت کردم که بی سابقهٔ معارفه اینقدر متوا ضعانه ولابالیانه سخن گفتن ! تا میخواستم که بگویم : — امان مادموازل! بسیار تواضع میفرمائید، حالا نکه مخلص شما .... مادموازل سخن مرا قطع کرده گفت : — بسیار حوادثهای گفتنی بشما دارم . رجامیکنم سخن مرا قطع ناکرده بشنوید : آیا خبرداریدکه (ملاحت) خانم چه کرده ؟ . . . . مرازیاده ترحیرت گرفت و «ملاحت خانم گفتید؟حالا نکه...» امادرین اثنا خنده های قهقههٔ مادموازلهای دیگر و « براوو مادموازل ؛ رول راخوب اجرا كرديد ! » گفتن ابراهیم افندی وزیوربیگ فکرم رابیرم آورده دانستم که روی سخن با من نیست . مگر مادموازل رول جاریهٔ استانبولی را که پاد شاه استانبول برای شیخ عشیرت نعمان عرب عطا نموده ودر تیاتر آن رول اجراء میشود پرووه یعنی امتحان میکرد . صحيفه ٥١٤ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم والحاصل بظرف یکچند دقیقه با این جمعیت آقنورهای انس پرور و آقتر یسهای مه پیکر یکد وستی و وداد صمیمی پیدا کرده از جمعیت و داع کرده ببالا آمدم . واپورما دیشب بشب بحر مرمره و بوغاز آبنای ( در دنیل ) را گذر نموده در ینوقت که قریب به نیم روز است در نزدیکیهای سواحل ولایت آیدین در بحر تا زیست . در سطح واو تاق سیگریت کشی و دالان وبام دا لان حضرت پدر را نیا فتم . دانستم که بقمره تشریف برده اند . دردالان بزرگ آمده بريك آرام چوکیی افتادم و از پنجره های باز و بزرگ دالان باصفا بنظاره بحر ساكن و آرام لطافت پیرامشغول شدم . بحر در ینوقت آنقدر مموج و آرام بودكه بيك فرش اطلس دیبائی مشابهت میرساند . هوا ابر ناك و پر دمه بود ولی از باد هیچ يك اثری مشاهده نمیشد . بدرجه ئیکه د سمال بيرق و اپور بر چوب بیرق فرو آویخته شده ادنا حرکتی در ان پدیدار نبود . در طرف های افق بعضی از پاره های پر آب بسیار سیا هیکه بعضی جاهای آن سوخته و سرخ بود بنظر بر میخورد که اینگو نه علامتهای هوائی ظهور یا فتن يك طوفانرا نشان میداد . تام به دوازده و نیم بجه زنگ طعام نواخته شده بدالان قمره ها فرو آمدیم . در وازه قمره خود را آهسته باز کرده حضرت پدر را نخواپ یافتم . باز پس در را بسته بر میز نان خوری آمدم . طعام به بسیار سکوت وسكونت به انجام رسيد . مسافران موجوده بعضی ببالا بر امدند و کسانی بقمره های خود در امدند . یکی از پاپاسها كه يك آدم قد بلند پر گوشت خوش چهره ریش درازی بود و عمرش چهل چهل و دو تخمین میشد از میز خود برخواسته به میزیکه من در پیش آن نشسته بودم آمده و (نهارک سعيد) كفته در مقابل من بر چوکی بنشست . ( منهم نهارك سعيد تفضل) صحیفه ۵۱۵ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم یعنی ( روزشما خوش بفرمائید ) گفته این محاوره در مابین ما و او بعربی جریان یافت : من -- جناب راهب افندی عربی را خوب میگویند آیا در کجا تحصیل کرده باشند ؟ پاپاس -- من عن اصل فرانسوی ام، و از طرف جمعیت روحانيه كاتوليك در کلیسا ئیکه در قریهٔ (الهاوة ) شام از طرف جمعیت ساخته شده راهب میباشم. آیا شما جناب محمود بیگ پسر سردار افغان نیستید ؟ تعجب کردم که آیا او مرا از کجا میشناسد ! گفتم -- بلی ، ولی این يك را پرسیده میتوانم که با جناب راهب افندی امروز اول ملاقات من است . آیا جناب شان مرا از چه رهگذر شناخته اند. پاپاس -- شما ( ناصیف افندی ابوزید ) را میناسیدنی ؟ این است که او شمارا بمن شنا ختانده . من -- بلی ناصیف افندی از آشنایان ماست که در وقت لزوم خدمت او وکالتی ما را نیز میکند . پاپاس -- ناصیف افندی از احبابهای صمیمی مایا نست . همیشه از فضایل وکمالات معنوی وصوری حضرت سردار و جناب شمابیان ها میکرد ، هروقتیکه بخانه اش میرفتم اول از همه قوه نظرم را لوحه فوتوگراف حضرت سردار و جناب شما جلب مینمود . این است که به این سیما جناب شما را شناخته، و امروز آن معارفه غائبانه را بمواجهه و مشافهه تحویل دادن خواستم . آیا خارج تربيه يك كاری نکرده خواهم بود ؟ -- بالعكس كمال تربيه ونزاکت را اجرا نمودید . از جناب دوست ما ناصیف افندی تشکر میکنم که موجب پره ژانته غائبانه ما گردید تا آن معارفه غائبانه به این معارفه حاضرانه تحویل یافت . صحيفه ٥١٦ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم درین اثنا دروازه قمره باز شده حضرت پدر برآمدند محاوره را بيك ( عفو بفرمائید ) با پاپاس مذکور ختام داده برخاستم . و بسوی حضرت پدر روانه شدم . فرمودند - فرزند بقدر یکساعت کامل خواب کردم . حالا وضو گرفته بر آمدم . شما نان خورده باشید ؟ گفتم - بلی خورده ایم ، آیا حضرت پدر چیزی نوشجان نمیفرمایند؟ گفت - نی ابو محی الدین را از حاضر کردن طعام منع نموده بودم تنها بيك چای و طعام خفیفی در روزها اکتفا میکنم و در شام طعام میخورم. با این محاوره تا ببالا برآمدیم . حضرت پدر به اوثاق سیگریت کشی رفته آوردن چای شاتر اامر نمودند . منهم برای ایفای امرشان بسوی قمره های سوم رفتم . از زینه ها فروآمده ابو محی الدین را دیدم که چای را دم کرده و بساختن ظرف چای و غیره مشغولست . گفتم - حاضری ابو محی الدین ؟ گفت - حاضرم یا سیدی ! درین اثنايك زن پخته سال نورانی ئيكه يك چادر سفید کوتاهی را از سر بزیر چنه خود با يك پن ربط نموده بود و چادری سیاهش بر دو شش افتاده بود يك جاینکی بدست گرفته از قمره مقابل برآمده و در پیش ما نزدیکشده گفت : - اولادها ! اگر یکقدری آب جوشان داشته باشید درین ابریق بیندازید ، ثواب تان میشود . گفتم - هزار بار والده ! بدهید ابریق تانرا ! ابریق را گرفته با آب جوشان پرکردم . و گفتم : بفرمائید والده خانم ! شمادرین و اپور بیکس معلوم میشود همکار صحيفه ٥١٧ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم وخدمت تان که باشد بیقید بر محی الدین آغا امر کنید . من بر او تنبیه میکنم که هیچ مخالفت نکند . گفت - تشکر میکنم اولادا خدا از ابو محی الدین آغا راضی باشد دیشب نيزيك كاسه شوربای بسیار لطیف بماداد. هر قدر ممانعت نمودیم قبول نکرد. اینرا گفته تشکر کنان و دعا گویان پس بقمره خود برفت از ابو محی الدین پرسیدم که : - شوربا را بجه مناسبت به ایشان داده توا نستی؟ گفت - بعد از انکه ظرف طعام را از انطرف آوردم دیدم که همین خانم و خانم جوان بادواولادهای خودشان در انطرف بر میز نشسته و طعام میخورند. طعام شان از ان و پنیر و قدری زیتون مرکب بود. در احوال شان دقت کردم باز هم چنان ایثا نر امحزون وکریه آلود دیدم . بچه ها اگر چه بشطارت ومسرت طعام خود را میخوردند ولی در چهره ملك سیمای خانم جوان ، و پیرناتوان آنچنان يك پرده حزن والمی مو جو د بود که هر بیننده در حال آنرا حس کرده متأ ثر میگردید. لهذا دلم وابر حال شان يك حس مرحمت و شفقتی استیلا نموده کاسه شوربایی را که برای خود بر داشته بودم خور ده نتوانسته برده در پیش روی شان گذاشتم. در اول اگر چه بسیار ناو نوکردند ولی تا به آخر قطره آنرا خورده با تشکر و دعای بسیار کاسه را بمن پس دادند. گفتم - آفرین محی الدین آغا. معلوم میشود که در درون سینه ات يك قلب ودران قلب يك حس انسانیت موجود است. همیشه به امداد آنها شتابان باشیم زیرا که میداند که چگونه الم دیده ستم کشیده باشند. من در باب دانستن سبب این حزن شان کوشش میورزم تو حالا چای را بردار که حضرت پدر چای بنوشند. صحیفه ۵۱۸ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم حضرت پدر بر بام دالان روی سطح در زیر سایبانی که بر آن کشیده شده بود بريك دراز چوکی نشسته وقروت نيز يك ميز دستی در پیش روی شان نهاده بود . يکدوسه پیاله چای وچیزی بسکوت و پنیر نوشجان فرموده ابو محی الدین بساط چای را واپس برد . حضرت پدر فرمودند : - فرزند بعضی تپه ها از دور معلوم میشود گمان میبرم که به ( ازمیر ) نزديك شده باشيم . بسوی افق نظر کردم ، حقیقتاً بعضی تپه ها در بعضی اطراف پدیدار بود. گفتم – لابد از میراست . زیرا میعاد رسیدن واپور ما به ازمیر امروز وقت عصر است . حضرت پدر – حالاً نکه بعصر هم چیزی نمانده . درین اثنا پاپا سیکه باهم شناسایی پیدا کرده بودیم از زینه بالا برآمده سر راست بسوی ما آمد . بخدمت پدر احوال شناسایی غائبانه اورا بحضرت پدر وبنده بمعرفت ناصيف افندی بیان کردم . درین اثناپاپاس هم رسیده بوضع احترام کارانه بحضرت پدر عرض تعظیم نمود . حضرت پدر نیز مقابله نموده فرمودند . – تفضل پاپاس افندی ! انشاء الله احوال شما خوب است . پاپاس – الحمد لله خوب است . ذات عالی شما چسانید ؟ پدر – الحمد لله ! از احوال شما محمود پسرم چیزی چیزی بمن گفت . بسیار خوش شدم که در شام غائبانه با يك اخلاصی داشتید در واپور خدیوی در دیار روم غائب ماحاضر تبدل نمود . پاپاس – در شام هم چند بار بواسطه (مصطفی افندی سباعی) و ( شیخ طاهر افندی مغربی ) بالذت آرزوی ملاقات شما را کرده بودم ولی صحيفه ٥١٩ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم موفق نشدم . پدر ـ شما با مصطفی افندی و شیخ طاهر افندی نیز آشنایی دارید؟ حالانکه آنها از اعز احبای ماست . باباس ـ از اعز احبای ما نیز هستند ، زیرا من يك مسلكى دارم که آنرا واگذار شده نمیتوانم و آنهم توغل فوق العاده من است در باب درك کردن حقایق ادیان مختلفه عالم وازینست که به شرف صحبت بسیاری از علمای فیلسوف مشرب اسلام که آنرا به اصطلاح خود شان صوفیون میگو یند نایل شده و بسی فیضها برده ام . حضرت پدر ـ امید از هدایتهای هادی مطلق است که این مسلك شما شما را بر صراط المستقیم دین حق هدایت و دلالت کند . ـ آن هدایت را من هم میخواهم ، ولی هنوز بر راه صراط المستقیم آن نرسیده ام . زیرا درین وقت خواه در امریکا و خواه در اروپا کسا نیکه افکار شان بنور فنون متنوعه جدیده منور میشود يوماً فیوم از عقاید مؤسسه دینیه دوری میگیرند . فوج فوج اهالی از عقاید دینیه بصورت پنهانی و آسانی در میگذرند . نفوذ و مداخلاتیکه ارباب کلیسا داشتند از بسیار وقت است که از مجلسهای دولتی اخراج و تبعید شده اند . و در ین وقتها در مابین علوم و مدنیت جدیده با دین و عقاید عتيقه يك مجادله و منازعه بجریان آمده است که این مخلص شما این جریانرا تتبع و غوررسی کرده در پی نتیجه آن کوشش میورزم . حضرت پدر ـ بلی این سخنان شما راست است ولی این مجادله و منازعه را اگر در مابین فنون و دین نصرانیت تخصیص بفرمائید راست تر و صحيحتر يك سخنی گفته خواهید بود . زیرا دین بر حق اسلامی را فنون حاضره تردید نی بلکه ترجیح و تائید مینماید . محيفه ۵۲۰ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم پاپاس - مقصد منهم دینهائیست که در اروپا متداولست که آنهم عبارت از دین نصرانیت است . چونکه هرگاه بتاریخ ادیان نظر اندازیم اول دینی که در دنیا می بینم دین بت پرستی را می یابیم که آنهم نزیر بار ثقلت باطل بودن خود مقاومت نورزیده خود بخود از هم پاشیدن گرفت . حضرت پدر - پاپاس افندی ! اگر نصرانیت بصورت اصلیه که از تأثیدات ربانی بواسطه حضرت عیسی علیه السلام در اول امر ظهور یافت باقی میماند در مابین آن وعلوم و مدنیت این مباینت و مجادله مدهشه ظهور نمی یافت . ولی هزار افسوس که شما پاپاسها - عفو بفرمائید اما حقیقت همچنین است که شما پاپاسها - در تواریخ مختلفه هزار گونه لباسهای مختلف و نیرنگهای منافع پرستی شخصی خودتان آن دین صاف و پاك را به بسی آلا یشهای بیهوده از حالت اصلیه خودش کشیده بيك نوع بت پرستی دیگر شکلی ظهور دادید . پاپاس - عفو بفرمائید ( ظهور دادند ) بفرمائیدنه ( ظهور دادید ) زیرا مخلص شما این حقایقی که میفرمائید همه را علماً و تاريخاً میدانم ، و این فرموده شما را نیز بکمال صمیمیت قبول میکنم که نصرانیت حاضره موجوده بجزيك نوع دیگر بت پرستی دیگر چیزی نیست . زیرا شکل مجسمه و یا صورت حضرت عيسى و مریم را ساختن و به آن پرستش کردن بجز بت پرستی دگر چه باید گفت ! حضرت پدر - معلوم است که جناب پاپاس افندی از ین شکل بت پرستی دین نصرانیت نفرت میکنند ؟ پاپاس - بلی ، بکمال جدیت میگویم که نفرت میکنم . و ازینست که همه علوم وفنون را برضد اینحرکت مییابم ، ومغلو بيت اینچنین دین را در پیش براهین واضحه فنون ظاهر وعیان می بینم . صحیفه ۵۲۱ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم حضرت پدر — آیا عقل کاملی که بمیزان فکر سلیم تفریق خوب و بد را بتواند مسئله (تثلیث) را چسان قبول خواهد توانست ؟ و آنرا بجز اینکه سه آله مجسم مشخص بگویند دیگر چه توجیه خواهند کرد؟ حالا آنکه تثلیث شرک است که بخدای واحد باور نکردنست که اینهم عین بت پرستی نیست پس چیست ؟ پاپاس — [تثلیث] در نزد من آنقدر واهی و غیر معقول یک مسئله است که بهیچصورت در دایره میزان علم و عقل نمیآید . نصارا اگر خود شان را موحد بگویند که ضد مشرك است میباید که بهمه حال تثلیث را انکار کنند. زیرا یك را دو ساختن و دو را سه کردن و باز هر سه را یك گفتن چیز یست که اطفال مکتب که مبادی علم حساب را خوانده باشند باز هم بر عدم امکان آن حکم میکنند. زیرا علم حساب میگوید که یکبار يك يك است یکبار دو دو ، یکبار سه سه دوبار دو چار است هیچ امکان تغیر و تبدیل آن نیست . حضرت پدر — چون چنین است جناب پا پاس افندی بجز اینکه بر اصل زمان صفوت فطرت دین عیسویت رجعت کرده و انجیل بر حقی که از طرف خدای یگانه بر نبی بر حق او حضرت عیسی نازل شده است مطالعه نموده بشار صادقه او را که در باب ظهور حضرت محمدی داده طوعاً قبول کرده بدین مبین اسلام شرفیابی حاصل کنند دگر چیزی باقی نماند . پاپاس — بواقعیكه اگر یك دینی را قبول کنم آن دین دین محمدی خواهد بود. اما تا به ایندم تتبعات و مطالعات خود را درینباب بدرجه کامل نرسانیده ام . و ازینست که همیشه در تک و دو راه حقیقت میباشم . زیرا چنانچه فکر و عقلم از دین نصرانیت ابا و اعراض دارد بگرویده شدن دیگر دینها نیز هنوز اقدام نورزیده است . حالا بهمین قدر درد سر شما اکتفا صحيفه ۵۲۲ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم صحیفه میکنم . چونرفتنی شام میباشم امید میکنم که مرا محب صادق خود شمر ده اگر گاه گاهی بزیارت تان بیایم مرا قبول بفرمایند ، درینباب انشاءالله از انوار جناب سردار استناره خواهم نمود . حضرت پدر - من بسیار از دیدن شما خوش شدم ، و در جبین شما نور هدایت را مشاهده میکنم اگر شما نیائید من شمار ا جستجو خواهم کرد، واگر بیائید شمارا بصورت صمیمانه قبول خواهم نمود . جناب پاپاس . و حدييكصورت متأثرانه وجد آمیز انه بر پاخواسته گفت: يك رفیق دیگر دارم که از دیشب به اینطرف بیمار شده مجبورم که در قره پیش او بروم و گرنه دلم از مصاحبۀ تان سیر نمیشود . حضرت پدر -- باز انشاء الله بهم می بینیم . پاپاس از بام فرو آمده بقماره هارفت . حضرت پدر فرمودند که : هدایت از جانب پروردگار است . ولی چنان میپندارم که این مرد استعداد بسیاری برای اخذ پرتو انوار اسلامیت دارد . گفتم -- انشاء الله از برکات انفاس مبارك مسلمان میشود . درین اثنا وابورمایکسر بحوضه خلیج شهر لطافت بهر از میر تد ویر چرخ عزیمت نهاده بود . سواد شهر از دور پدیدار گردید . وابور مارفته رفته سرعت حرکت خود را تخفیف میداد از میان غبار و دمه هوا آهسته آهسته خانه های بلند و مناره های جوامع و ساعات شهر معلوم میگردید . تا آنکه دو ساعت بغروب مانده وابور ما در خارج حوض لیمان از میر که تعریفات آن در جلد اول کتاب سبقت نموده لنگر انداز اقامت گردید . سبب بیرون ماندن وابوراز حوض از ینست که در پنجا وابور ما بجزيك اخذ و عطای داك دگر هيچ کاری ندارد . مردم وا پور نشین همه بر کتاره های کنار و اپور تکیه زده بنظاره شهر مشغول : رفته بود آمده تما ایستاده ا کرده ، و انشاء الله در غالب چند و بلندرو میداد .. کوچکی ا پیش زینه مایما نهای مارابا لوح علامتها خـ تابو سمت غر عزیمت آ - فرزا آمده نماز بیارد . ژ (بچشم مشغولست صحیفه ۵۲۳ سیاحتنامهٔ سه قطعهٔ روی زمین جلد سوم مشغول شدند . حضرت پدر برای ادای صلوة عصر در طرف دنبال کشتی رفته بودند . ماد موازلهای مجاری نیز بر سطح بام قمره های درجهٔ اول آمده تماشای شهر مشغول بودند . جناب شریف مکی نیز در يك طرفی ایستاده بود . منهم گاه در پهلوی دختران مجاری آمده و یکدو لطیفهٔ صرف کرده ، و گاه بهمراه افندیان مصری و گاه با افندی مکی ایستاده بسیر و تماشا مشغول بودم . در هوا رفته رفته تیزی و تندی پیدا میشد . باد بسیار شدیدی از جانب جنوب غربی بوزیدن آغاز نهاده بود روی دریا با موجه های پست و بلند رو کف آورده منظرهٔ زمینهای پست و بلند پر برف را بنظر جلوه میداد . یگان دانه قطره های بسیار بزرگ باران نیز می آمد . استمبوط کوچکی که داك آورده و داک واپور را میگرفت به بسیار زحمت و مشقت در پیش زینهٔ واپور خود داری میکرد . عمله های واپور در باب جمع کردن سایبانهای واپور که بر بام بود و دیگر تدارکات بند کردن پنجره های قمره ها را با لوحه های برنجی پیچ دار آن و غیره کوشش میورزیدند . ازین علامتها ظهوریافتن طوفان محقق مینمود . تا بوقت غروب آفتاب واپور توقف نموده لنگر برداشت و یکسر بر سمت غرب جنو بی که طوفان هم از همان طرف می آمد بتدویر چرخ عزیمت آغاز نهاد . حضرت پدر بقمره ها فرو آمده فرمودند : - فرزند علایم هوا طوفان شدیدی را نشان میدهد من بقمره فرو آمده نماز میخوانم توهم ابومحی الدین را بگو هر ما حضری که دارد بزودی بیارد . زیرا بعداز کمی مجال حرکت برایش نخواهد ماند . (بچشم) گفته در پیش ابو محی الدین آمدم . دیدم که به کشیدن طعام مشغولست . صحیفه ٥٢٤ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم گفتم - رنگ هوا بد است جلدی کن ابو محی الدین ! گفت - هر چیز حاضر است . طعامی که امشب ابو محی الدین حاضر کرده بود عبارت از يك سرخ کرده مرغ بود و بس . طعام را بحضور حضرت پدر آوردیم . يك كمی تناول فرموده بقمره خود در آمدند . هر انقدر که وابور پیشتر میرفت طوفان همانقدر شدت میکرد . جنبش وابور زیاد شده میرفت . ابو محی الدین بدشواری ظرفها را بر زینه و ابور بالا کرد درین اثنا زنگ طعام ما نیز نواخته شده هر کس آمده بر سفره های خودشان نشستند . مادام فرانسوی بر طعام حاضر نشد ، تنها موسیو موجود بود . مادام و موسیوی انگلیزی بر میز خودشان نشستند پاپاس ما نیز بسبب بیماری رفیقش تنها بر میز نشسته بود. منهم چون تنها بودم جناب پاپاس برخواسته ( ولیلمكم سعيد ) گفته در مقابل من نشست . هم طعام میخوردیم و هم مکالمه میکردیم پاپاس پرسید که : - آیا حضرت سردار چرا طعام و ابور را میخورند ؟ گفتم - هر کس بهر طعامی که میل داشته باشد هما را میخورد. حضرت پدر از طعامهای آلافرنگه حظ نمیبرد. آشپزی مخصوصی دارند که به اصول خودشان برای شان طعام حاضر میکند . گفت - گمان میبرم که چنین نیست بلکه حضرت سردار طعام دست فرنگانرا نمیخورند و از ان نفرت میکنند . گفتم - خوردن ذبیحه اهل کتاب در مذهب اهل اسلام جائز است از انرو نمید ندارم که حضرت پدر بنا برین فکر از خوردن طعام و ابور کناره جویی بکنند . گفت - بلی درستست . اما اگر حضرت سردار قصار ار ا اهل کتاب صحیفه ۵۲۵ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم میدانستند همچنین بود که شما میگوئید . حالا نکه بدلایل واضحه مشرك بودن نصارای اینوقت را اثبات کردند که منهم بدل و جان سخن شما را تصدیق میکنم . گفتم - چون تصدیق میکنید . ایشانرا معذور بدانید. زیرا طعام مشرك را خوردن در اسلامیت جائز شمرده نمیشود . والحاصل به اینگونه سخنها طعام را به انجام رسانیدیم . طوفان نیز رفته رفته کسب شدت میکرد . جنبش و حرکات و اپور بدرجه رسیده بود که انسان تا بيك چیزی تکیه نمیکرد خود داری نمیتوانست . بر دیوار و چوکی تکیه زده بدالان سطح برآمدم . باد بدرجه شدت داشت که مقاومت با آن مشکل بود . باران هم شدت کرده بود . در دالان روشن سطح آمده بر یکی از آرام چوکیها نشستم . مادام و موسوی انگلیزی و موسوی فرانسوی و پاپاس نیز بعضی بقدم زدن و بعضی بمطالعه و بعضی بسیگریت کشیدن مشغول بودند . پاپاس با موسوی فرانسوی بمکالمه مشغول بودند . از فحوای کلامشان همیقدر دانستم که پاپاس از احوال مادام پرسید واو بجوابش گفت که از سر شام سر چرخ شده بخوابرفته است . رفته رفته کار بدرجه رسید که خارج تحمل نشستن گردید. هر کس برخواسته و بر اشیای موجوده استناد کرده بقمره ها فرو آمدند . بسوی دریا چون نظر کردم چنان گمان بردم که آبهای بحر بسیار بلندتر است از واپوړ ما . دریا آنقدر آماسیده بود که انسان چنان گمان میبرد که حالا همه آبهای آن بدرون واپور خواهد ریخت . به بسیار مشقت خود را بقمره خود رسانیدم . ولی مجال رخت کشیدنرا در خود ندیده بجزيك كالر خود را که باز کرده توانستم دگر هیچ کاری کرده نتوانسته بر بستر خوابگاهم غلطیدم . واپور آنقدر کچپ و راست حرکت میکرد که گاهی پایهایم آنقدر بلند میشد که سرم بدیوار قمره فشار صحيفه ۵٢۶ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم مییافت، و چون باز به آنطرف دیگر میل میکرد گمان میبردم که بپا ایستاده خواهم شد . صداهای مهیب قرچس تخته های اعضای واپور ، و آوازهای ایشپلاق مانند فشس بادکه از چاکهای اطراف برمیخواست دلها را بيك خوف و هولی می انداخت. و الحاصل به اینصورت گاه بخواب سرسام مانندی وگاه به بیداری خواب آلودی شب را بصبح رسانیدیم . یوم چارشنبه ۱٢ ذقعده صبح شد ! طوفان هنوز شدّت خود را تخفیف نکرده بود مجال حرکت را در خود نمیدیدم. حضرت پدر نیز برخوابگاه خودبودند. فرمودند - چه حال داری فرزند ؟ گفتم - خوب هستم . ولی مجال حرکت را در خود نمی بینم . فرمودند - اگر مجال حرکت داشته باشی هم حرکت مکن زیرا در حرکت تهلکه افتادن ملحوظ است . لحاف را بروی خود کشیده خاموش شدم . آیا اینحال تابکی دوام خواهد نمود ! حال اما چه حال ! حالیکه نه خواب گفته میشود نه بیداری نه مستی گفته میشود نه هشیاری ! گویا انسان بمثقالها افیون خورده باشد سبحان الله ! اینچه شدتست ! لحظه بلحظه طوفان شد تش افزونی میگیرد و اپور حال يك توپ بادی را گرفته بود. قوۀ آلاستیکی آب بحرو اپور را گاهی آنقدر بر نوکهای موجهای خود بلند میکرد که بگمان میرسید صحیفه ۵۲۷ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم که از روی آب در جو هوا بالا برانده، باز دفعتهً چنان يك نزول وسقوطی برایش پیش می آمد که گمان میشد بقعر بحر فرو رفت . خلاصه این شدت طوفان تا بوقت ظهر بيك وتيره دوام ورزيد . بعد از ظهر آهسته آهسته رو به آرامی نهاد . یکساعت بعد بدرجهٔ رسید که انسان حرکت بتواند . حضرت پدر برخاسته وضو گرفتند و آهسته از قمره برآمدند . منهم بهزار مشقت برخواسته وشست وشو وتوالت خود را تا یکدرجه انتظام داده برای یکقدری فرو بردن هوای تازه بر سطح برآمدم . از دیدن دریا انسانا دهشت می آمد ، روی دریا منظرهٔ يك کوهستانی را بنظر جلوه میداد که زروه های آن با برف مستور باشد . كفهائی که از مصادمه امواج حاصل میشد مسافه های بسیاری را مانند برف سفید میکرد . بدشواری تا بر کناره کنار بحر رسیدم . کناره را گرفته بسوی بحر نظر کردم . چه عجب منظره ! موجها وابور را گاهی آنقدر بلند میکرد که تا محطهای طبقه های چارم و پنجم آن از آب بیرون برآمده يك كودال بسيار عميق ومدهشی در زیر نظر تشکیل میداد، وباز چون موج از زیر وابور پس میشد کنار وابور تا به آب میرسید که انسانرا دهشت گرفته غیر اختیاری خود را از کنار بکنار میکشید . باد سراسر شدت خودرا تخفیف نموده بود . شعاع شمس از میان ابرهای پاره پاره شده گاهی رخسار جهان افروز خودش رانشان میداد و گاهی پردهٔ حجاب را بر روی خود میکشید . ولی دریا از تلاطم وانه می ایستاد . در سطح و دالان و هیچ طرف کسی دیده نمیشد . مگرکه حضرت پدر در دالان سيكريت کشی نشسته نماز میخواندند . زیرا ایستادن میسر نمیشد . موجهای کوه آسا به يك تپه زار پست و بلندی تحویل نمود طپش صحیفه ۵۲۸ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم بحر نسبت به اول کمتر شده میرفت . آهسته آهسته بطرف قمره های سوم روان شدم . آنطرف را بيك حال فلاکت اشتمال عجیبی یافتم . مسافران سطح درجه عام همه بحال بیهوشی در زیر لحافها وشالکیهای خود خزیده بودند . استفراغهای بسیاری از رواقهای مسافرین برسطح ریخته بود که عمله های وابور بشستن آنها مشغول بودند . وهنوز بعضی سرهای ژولیده موی زرد رخسار چشمها برامده از رواقها برآمده به استفراغ کردن دوام داشتند . چیغس اولاد ها ، و آه وانین زنان ، با خرخره استفراغ کنان آمیخته يك منظره بدهیبتی تشکیل میداد . کناره های زینه را گرفته آهسته آهسته بقمره های سوم فرو آمدم ابو محی الدین را در دهلیز نیافتم . پیچ قمره اش را تاب داده باز کردم يك هوای بسیار ناخوش ومتعفنی بروی ودماغم برخورد ابو محی الدین بربستر طبقه پایانی خود افتاده ولگن در پایان سرش مانده بيك حال مدهوشی بود . (ابو محی الدین !) گفته او را آواز دادم . چشمهای خود را باز کرده (یا سیدی !) گفت : گفتم — چه حال داری ! گفت — مپرسید ! از دیشب تابحال هزار ها موت احمر را دیده ام . گفتم — حالا چسانی ؟ طوفان آرام شد . یکقدری همت کن ، بر خواسته یکقدری هوای تازه فروبر . اینرا گفته از قمره برآمدم . از قمره مقابل که نشیمنگاه عائله ترکی استانبولی بود يك واويلا وفغان وشور عاشوری شنیدم . بی اختیار به آنطرف بسرعت رفتم . ونزدیك بود که بروی بیفتم ، ولی خود داری کرده تا به پیش دروازه شان رسیدم . دروازه را باز یافتم . بدرون اوتاق نظر كردم يك منظره فاجعه انگیز مدهشی دیدم پسر ده دوازده ساله ئیکه صحیفه ۵۲۹ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم پیش ازین مذکور شده بود در پیش دروازه درمیان قره برپشت افتاده، وجبین ورخسار وموهایش درخون آغشته ، وخانم جوان چنگ بمو های خود انداخته ، و بیکنظر مجسم دهنده حزن و نا امیدی بطرف پسر درخون آغشته خود دیده ، و : امان اولاد ! امان جگر پاره ام ! امان ( فؤاد ) جانکم ! وفات کرد . مرد ، مرد ! یارب امداد امداد ! ... گفته فغان بر میکشید . زن پخته سال : یا رب ! قربان جلوه های جلالت شوم . اینچه مصیبت اینچه فلاکت ! عفو کن ما را خدا ! اولاد مارا ببخشا یارب ! گفته واویلا ومناجات میکرد . دخترك خرد سال بر بستر خود افتاده زار زار میگریست . ( خیر باشد ) گفته به اوتاق درامدم . اول دست بر دل پسر مانده حرکت دران حس کردم . گفتم : غم مخورید خانمها ! الحمد لله اولاد شما زنده است . ولی بیهوش است. یکقدری بمن مدد کنید که او را برداریم . پس خود من از زیر بغلهایش گرفته و زن جوان که والده پسر بود از از پاپهایش گرفته از اوتاق بیرونش کشیدیم ، و برمیز بزرگ دهلیز در پیش کلکین بر پشت خوابانیدیم . ابو محی الدین را آواز دادم که آب بیارد . تا او آب میآورد بمددکارتي والده اش جا کتش را از برش کشیدیم . درین اثنا ابو محی الدین ابریق ولکن را آورده بود . سر پسر را از میز بپایان میل داده بدست خود سرو جبهه وروی پسر را شستن گرفتم . بیچاره والده : واه اولادم ! واه اولادم ! گفته فغانها بر میکشید . بعد از شستن ، زخمیکه صحیفه ٥٣٠ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم صحیفه بر پیشانی پسر خورده بود پدیدار گردید. از دیدن زخم دهشت کردم. زخم بصورت عمودی بر ابروی راست پسر تخمیناً بدرازی يك سانتیمتر و عرض نیم سانتیمتر باز شده بود گوشت و مغز و چربی آن بیرون برآمده یکحال کیفی نشان میداد . خانمها را خطاب کرده گفتم : والده خانم، همشیره خانم ! مراق نکنید انشاءالله خدا اولاد شما را بشما میبخشد . بیهوشی او را رفتن خون بسیار سبب شده است . شما یکقدری آرام کنید و جزع وفزع نکنید . من رفته داکتر و اپور را پیدا کرده بیارم . اینرا گفته و ابویحیی الدین را تنبیهات لازمه نموده ببالا دویدم طوفان بسیار کم شده بود . و اپور نسبت باول کمتر می جنبید یکسر بسوی پل قو مانده رفتم . در پیش زینه پل بايك شخص سرخ چهره تصادف کردم که از علامت لباسش کپتان دوم و اپور معلوم میشد . بعربی ، وباز به ترکی از داکتر و اپور پرسیدم که کجاست . کپتان بسخن من هیچ ندانسته بحیرت بحال تلاش و اضطراب من نگریستن گرفت . درین اثناءمادموازل ( لویز ) مجاری را که بر سطح هوا میخورد دیدم . مادموازل ! مادموازل ! گفته آواز دادم . او نیز بسوی من آمده گفتم : رجا میکنم مادموازل ! یکقدری زحمت ترجمانی مرا با جناب کپتان بر خود اختیار فرمائید . از واقعه افتادن پسر از خوابگاه فوقانی قمره و خوردن سرش به آهن دروازه ، و پیدا شدن يك زخم تهلكه ناك و لازم بودن داکتر بیان کردم . مادموازل نیز آنرا عیناً بکپتان بفهمانید . کپتان يك ایشپلاقی کرده یکی از عمله های و اپور بتاخت بیامد. کپتان چیزی به او گفته عمله از زینه که از زیر پل پلان فر مگرد ا[؟] روانه شـ در زخم و بعضی تـ[؟] نزدیکر گفته نی تهلكـ نا بسیار متـ[؟] را خارج ش کو بمالیدن در قمره نسخه آ آمده خـ از گفته صحیفه ٥٣١ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم پایان فرو میآمد فرامده بعد از دوسه دقیقه بايك جوان جنتلمنی بالا برآمد مگر داکتر همین شخص بود . کپتان به او چیزی چیزی گفته داکتر با من روانه شد . مادموازل لویز را نیز مراق پیدا شده با ما رفاقت نمود . در پیش میزیكه پسر مجروح بران افتاده بود نزديك شديم داكتر زخم و نبض ودل مجروح را معاینه کرده . و هماندم قروت را آواز داده بعضی تنبیهات بر و نمود . قروت بسرعت بالا برآمد بعد از پنجدقیقه با دو نفر دیگر و بعضی آلات و اسباب عودت نمود داکتر زنار ابدور شدن امر نموده بیچاره والده ، از جگرپاره اش دور شدن نمیخواست . گفتم ـ همشیره ! ساکن شوید . خاطر خود را جمع دارید . داکتر بی تهلکه بودن زخم را بیان نمود شما یکقدری به اینطرف براحت بنشینید . ناچار ، دريك گوشه نشسته سيلابه اشك را از چشمان شعله افشان بسیار مقبول میشی رنگش جریان داد . داکتر بمعاونت دو معاون خود آپانسمان مکملی اجرا کرده وزخم را خارجاً و داخلاً شست و شو کرده بدوختن آن آغاز نهاد . وبقدر پنج شش كوك آنرازده ، وبقواعد داکتری آنرا بسته امر به برداشتن و خوا بانیدن مجروح نموده معاونهایسر را برداشته به احتیاط تمام بر خوابگاهش درقمره شان خوابانیدند . داکتر بواسطه ماد موازل آلیز گفت : ـ هیچ تهلکه نیست . پسر به استراحت محتا جست ازین دوائیکه نسخۀ آنرا نوشته ام درهر ساعت يك يك قاشق بخورانيد . فردا باز آمده خبر میگیرم . ازداکثر تشکرها کرده ، داکتر برفت . مادموازل الیز بمن گفت : ـ آیا اینها عایله خود شماست ؟ گفتم ـ نی ، ماد موازل ! صحیفه ۵۳۲ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم گفت — از اقربا و تعلقات شماست؟ گفتم — نی ماد مواز ، لکن چون همه ما انسانيم من حيث انسا نیت هم از يك عايله وهم اقربا و تعلقات هستیم . گفت — البته ! آیا دیگر احتیاجی بمن دارید ؟ گفتم — بسیار تشکر میکنم مادموازل ! بغیر از حسن توجه و التفات شما که همیشه محتاج آنم دگر چیزی نیست . مادموازل ، عشوه کارانه يك تبسمی کرده برفت . ابو محی الدین را گفتم : — حضرت پدر صبح هم چای ننوشیده اند ، و تا نوسما وارت را بجوش آری وقت میگذرد ، چاينك را چای انداخته از پیش قهوه چی بقیمت آبجوش در ان ریخته دم کن که ناوقت نشود . ابومحی الدین (سمعاً وطاعته) گفته بکار خود مشغول شد . خودم در او تاق مجروح آمده پسر را معاینه کردم . پسر چشمهای خود را باز کرده يك (آخ) گفت . والده و آنایش را گفتم : — تبريك میکنم . انشاء الله فؤاد بیگ رهایی یافت. به بینید چشمش را باز کرده نبضش منتظم . تنفسش مکملست هيچ اندیشه مکنید . والدۀ پسر پیش آمده گفت : — بیگ افندی ! ازین لطف انسانیت کارانه شیکه که در حق ما و جگر پاره ام فؤاد اجرا نمودید بسیار تشکر میکنم . خانم بخته سال — اولا د من! خدا از شما راضی باشد . اگر بسر گذشت احوال ما خبر شويد حقيقتاً دل تان بر ما میسوزد و بر سر آنهمه فلاکتها این فلاکت افتادن (فؤاد) همه جوارح و اعصاب ما بیجارگانرا بيك آلام شدیدی گرفتار آورد . بچنين وقت اگر خدا مانند شما يك ملك الصيانة را بسر صحیفه ۵۳۳ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد سوم وقت ما نمیرسانید ما بیچارگان چه میکردیم. اینرا گفته و مانند سیلاب آتشینی اشکهای شان جریان گرفت حقیقتاً احوال بیچارگی و بیکسی ان دوزن بیچاره و وضع کبارانه و اصیلانه آنها بر دلم يك تأثیری کرده چشمانم را اشك فرا گرفت. گفتم ـ والده ، همشیره ! من هيچ يك چیزی نکرده ام که موجب تشکر باشد. بلکه وظیفۀ انسانیت را بجا آوردم که هر انسان به ایفای آن وظیفه موظف و مکلف است. گفت ـ آه اولاد ! انسانها همه یکرنگ نیستند. در میان انسانها چنان خونخوار، چنان ظالم، چنان بیمرحمت مخلوقاتی هستند که بخون هم نوع خود تشنه هستند. گفتم ـ راست میگوئید خانم ! لکن آنچنان انسانها را انسان نباید گفت. هر چه که باشد! خداوند هر کس را بجزا و مکافات اعمالش میرساند. حالا من از خدمت شما مرخص میشوم. ابو محیی الدین برای شام فوادبیگ شور با حاضر میکند. مرا بهر خدمت و معاونت خود مهیا بدانید. اینرا گفته از او تاق بر آمدم. ابو محیی الدین نیز چای و بسکوت وشیر پسته و پنیر را حاضر کرده بود. یکجا بر زینه بالا بر آمدیم. حضرت پدر در او تاق سیکریت کشی تشریف داشتند. فرمودند : ـ آیا ابو محیی الدین با این طوفان دیشبه چه حال داشت. گفتم ـ حال فلاکت ! درین اثنا چشم حضرت پدر بر آستین من افتاده بتلاش فرمودند : ـ این چیست فرزند! بر آستینت لکۀ خون پدیدار است! بسوی آستین خود نظر کردم. بواقعیکه اثر خون در کف پیراهن و دهن آستین جاکتم بود. لہذا کیفیت را از اول تا به آخر بیان کردم. حضرت پدر صحيفه ٥٣٤ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلدسوم ازین خبر بسیار متأثر شدند، و بر اجرای معاونی که کرده بودم تحسین فرمودند . وبر ابو محی الدین تنبیه نمودند که در باب چای و نان و خدمت و معاونت شان قصور نکند . بنده را نیز امر فرمودند که رفته پیراهن والیسه ام را تبدیل کنم . بنابرین بقماره فرو آمدم و از بکس البسه یکدست دریشئی دیگر و پیراهن کشیده ودستها و سروروی خود را شسته ودریشی کرده محضورشان آمدم حضرت پدرچای نوشیده بودند . منهم يك دو پیاله چای وشيرويکقدری پنیر خوردم . مگر کسب خفت نمودن طوفان از نزدیکشدن وابور بسواحل بلاد یونان بود . از هر هر طرف تپه ها و جزیره ها پیدا میگردید . واپوردر میان آبناها و تپه ها رفتار داشت دو ساعت از نیم روز گذشته و اپورما در آبنای پره داخل شد ، وبعد ازيك ربع ساعت در حوض ليمان یعنی لنگر گاه (پره) در امده در پیش سرك سنك بست ليمان لنگر انداز اقامت گردید. همه مرد مان قمره های اول و دوم بر سطح واپورجمع آمده بنظارهٔ شهر مشغول بودند . وابورما در اینجا نیز خیال اقامت زیادی ندارد. بوقت مغرب حرکت خواهد کرد . ابراهيم افندی ، وز یور بیگ باماد موازلبهای مجارستانی حاضری برامدن راداشتند . در پیش شان رفته پرسیدم که : ( آیا چه خیال دارند؟) خیال برامدن خود را برای تماشا بیان کردند . گفتم : ـ وابوردر اینجا بسیار توقف ندارد . آیادوسه ساعت شماچه خوا هید دید؟ به اینفرصت تنگ به ( آتینه ) هم رفته نمیتوانید . مادموازل اليز بيکوضع دلربایانه پیش آمده گفت : ـ بیگ افندی ! بعد ازین طوفان بلای دیشبه که دل و جگر مارازیر وزیر نموده هر گاه درینوقت برین سرکهای هوادار فراخ يکقدری گردش صحيفه ٥٣٥ سياحتنامة سه قطعه روی زمين جلد سوم نکنیم، ويك دود و قدح شامپين را درين ميراخانه های منتظم بر سر نکشیم پس بچه چيز جبيرة مافات طوفانر اخواهیم کرد؟ گفتم – حقداريد مادموازل ! بصفای خاطر تشريف ببريد ، و از حالا ( نوش ) گفته تمنی میکنم که شامپین نوشتی تان بعشرت و سرور دوام نماید . مادموازل ( کامیلیا ) گفت : — شما با ما رفاقت نمیکنید ؟ گفتم — بهمراه شما رفاقت را عين سعادت میشمارم ولی مع التأسف که حالا همراهی کرده نمیتوانم . هر گاه فرصت دست دهد خود را بشما میرسانم. والحاصل ماد موازلها ، وافندیان مصری از زینه واپور فر و آمده در يك قایقی سوار شده رفتند . حضرت پدر با شریف زاده مکی بر بام دالان نشسته صحبت داشتند . بحضور شان رفتم . فرمودند : — فرزند ! ما وشما پره و آتینه را دیده ایم . وقت هم مساعد نیست . لهذا به بر آمدن چندان لزوم نمی بینم . گفتم — همچنین است که حضرت پدر میفرمایند . شريف زين العابدین افندی گفت : — آیا شمایش ازین پره و آتینه را دیده اید ؟ حضرت پدر — بلی در وقت آمدن یکشبانه روز واپور ما درینجا بماند. ماهم رفته آتینه را تماشا کردیم . ولی بر دل من يك قساوت و قبضیتی در اینجا پیدا شده زود واپس آمدیم . شريف — اگر وقت میبود منهم خواهش تماشای اینشهر را داشتم . گفتم — آتینه را دیده نمیتوانید ولی پره را میتوانید که بظرف یکدو ساعت خوب گردش کنید . صحیفه ٥٣٦ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم حضرت پدر – بلی محمود راست میگوید اگر خواهش تماشادارید . محمود بلد است . شما را راه بلدی میکند . شریف بمن رو آورده پرسید : - میروید یا حضرت البیگ ؟ گفتم – امر میکنید میروم . حضرت پدر – بروید يك تماشا کرده پس میآئید . شریف بپا خواسته ( تفضل ) گفته براه افتادیم . از زینه وا پور فرو آمده و در یکی از قایقها نشسته بسر زینه سرك ریختم برامدیم .هماندم يك عرابه گرفته به اشارت عرابه چی را فهماندیم که بر سرکها واطراف شهر بگرداند بظرف یکساعت همه اطراف شهر و حوض لیما نرا گردش کرده پس به بندر آمدیم . شریف زین العابدین افندی گفت : - یا حضرت البیگ! اگر در ین قهوه خانه يك قهوه بنوشيم مانع هست؟ گفتم – هیچ مانعی نیست بفرمائید ! پیسه عرابه چی را داده رخصت کردیم ، و خود ما در کازینویی که بلب دریا بود در امده بر قهوه چی آوردن دو فنجان قهوه را امر کردیم . جناب شریف نار کیله نیز طلب کردند . قهوه چى يك نار كیله بلورى نی مار پیچ در ازی آورده در پیش جناب شریف گذاشت . این قهوه خانه بر دو قسم منقسم بوديك قسم آن بطرف بحر ناظر بود که همین قهوه است که مادران نشسته ایم ، و يك قسم دیگر آن در مقابل این قهوه است که بطرف باغچه نظارت دارد . درین اثنا چشم جناب شریف به آن قسم کازینو که بطرف باغچه بود برخورده گفت : صحيفه ٥٣٧ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم - لعنت ، این قحبه‌ها در نجاهم مثل کله خر سبز شدند ! گفتم - کرا مراد دارید ؟ گفت - ببین این زنان فاحشه افرنج را که در واپورا ز دست خنده‌ها و غزل‌سرائیهای شان آرام نداشتم درینجا باز در پیش روی من نشسته اند. چون نظر کردم بواقعیكه مادمو ازلهای مجازی بود . به اشارت يك سلامی بطرف شان كرده . آنها نیز به اشارت بمن چنان فهمانیدند كه «ببین كه از كه بریدی و با که پیوستی » ! جناب شریف را خطاب نموده گفتم : - يا حضرت السيد! این كازینوست هر رقم مردم در آن میباشد شما خود را آزرده خاطر نسازید . هر كس میداند وكارش . گفت - ببینید ، آن دو ملعون مصری نیز با ایشان نشسته در واپور هم همیشه با آنها يكجا ست . و با آنها غزل‌سرایی میکنند . گفتم - بلکه خویش و اقربای شان باشد ! گفت - نی این قحبه‌ها رقاصه‌ها و آن دله‌ها مغنی شانست. گفتم - امامی بینید بد مالها نیستند یا حضرت سید ! گفت - لعنت الله عليهم اجمعين . اینها شیاطین اند اللهم احفظنا منهن. گفتم - آیا اینها بکجا میروند و کار و صنعت شان چه خواهد بود ؟ گفت - هیچ نمیدانم . در واپور هم ندیده بودم، دیروز دیدم که با من همسایه بودند . ازانرواز همه واپور نفرت کردم دیدم. که جناب شیخ خیلی زاهد خشك متعصبیست . لہذا گفتم : - حضرت سید نباید که در اثنای سیاحت بر خود هر چیز را دشوار بگیرند . در واپور و ریل و اینگونه جاهایك سیاح هر گونه مكروهات را می بیند و میگذرد . پس اگر هر مكروه طبع خود را بر خود دشوار بگیرند صحيفه ۵۳۸ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم ازسیاحت خود هیچ حظ نخواهند گرفت . گفت - من سیاحت نمیکنم بلکه بمجبوریت این اول بار است که از مکه مکرمه بر امده ام . گفتم - آیا مجبوریت حضرت سید چه بود ؟ گفت - آه چه بگویم ! از دست ابن عمم عون ، نی نی بلکه فرعون ، آن ظالم ملعون که همه عبادالله وحاجیان وخویشان وبیگانگان را بجان رسانیده مرا مجبور به آمدن استانبول نمود ، ولی بسایه رسول الله چنان سفارش نامه از حضرت سلطان بدست آوردم که آن ظالم ملعون دوباره سر خود را شور داده نتواند . گفتم - یا حضرت السید ! پس معلوم شد که در دنیا تنها این قحیه ها ملعون نی بلکه ملاعین بسیار است ! ! . . . گفت - آه یا حضرت البیک ! اگر شما از اعمال وافعال ناشایسته این شریف ناشریف کثیف خبر شوید این قحبه هارانی بلکه سگ شانرانیز بر او شرف میدهید . ازینسخن جناب شریف بحیرت رفتم . آن زهد وتعصب كجا ، و اینگونه تفوهات غيبتانه حسودانه کین وغرض آلودانه کجا ! من فدای اخلاق دیندارانه حضرت پدرم شوم ، که در همه کون ومکان تنها با خدای خود کار دارد ، و بادیگر کسی هیچ کار ندارد . در نظر عارفانه خداپرستانه او همه افعال محبوب محبوبست ، همه را از و میداند ، همه را اومی بیند ، همه عالم را نفی کرده او را اثبات نموده . این سلسله نفی واثبات يك محویت و حیرتی برای او پیش آورده که دمبدم در يك دریای نوری شناوری میکند ! والحاصل بغروب یکساعت باقیمانده از قهوه خانه برخاسته بلب زینهٔ صحيفه سرلك بطرف وابور ما خو شري زرگی بو مرا به از گفتم فرمو شام را با شريف نه آشپزو دارم اك حد باشد . | در دهلیز گفتم - گفت دم پخت د سبب دار صحیفه ۵۳۹ سیاحتنامۀ سه قطعه روی زمین جلد سوم سرك حوض آمدیم ، و يك قایقچی را فریاد کرده در قایق نشستیم و بطرف سه دقیقه بلب زینۀ وابور آمده بالا برآمدیم حضرت بدر بر سطح وابور ما را منتظر بودند به بسیار بشاشت استقبال فرموده گفتند : — خوب شد که بخیر آمدید . جناب شریف انشاءالله پره را تماشا کردید؟ شریف — یا حضرت سردار ! بیکساعت بسرعت عرابه شهر به این بزرگی را هر قدر تماشا که ممکن شود ما هم همانقدر تماشا کرده توانسته ایم. بواقعیكه گفتۀ جناب شریف درست بود. بظرف یكساعت ، بسرعت عرابه از يك شهر چه دیده خواهد شد ؟ حضرت بدر فرمود : — آیا ابو محی الدین برای شام ما چیزی طعامی حاضر کرده توانسته باشد؟ گفتم — هیچ شبهه نیست ! حاضر کرده باشد . فرمودند — اگر حضرت زین العابدین افندی قبول بفرمایند طعام شام را با هم میخوریم . شریف — های های افندم ! یکجا طعام میخوریم . زیرا خود من نه آشپز دارم ، و نه قمره را باطعام گرفته ام با پنیر و زیتون و خرمائی که با خود دارم اکتفا میورزم . حضرت بدر بفارسی بنده را فهمانید که از نان با خبری کنم که درست باشد . لہذا ایشانرا در انجا گذاشته بطرف قمره های سوم روانه شدم . در دهلیز قمره ها ابو محی الدین را محاضری طعام مشغول یافتم : گفتم — چه پخته ابو محی الدین؟ زیرا حضرت افندی بزرگ مهمان دارند! گفت — از فضل خدا هر چیز موجود است . شوربا دارم مرغ پلاو دم پخت دارم ، سلطه دارم ، ماست چکه دارم ، از شیرینی باب مربای سیب دارم ، نانهای دبل اعلا که در داش آشپز خانۀ بزرگ آنرا کرم صحیفه ٥٤٠ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم کرده ام دارم و .... گفتم - بس بس! در واپور به این طوفانی این یك مهمانی باشکوهی شمرده میشود . آفرین محی الدین آغا . حالا این رابگو که از بیمار همسایه ات خبرداری که چسانست ؟ گفت - یکساعت پیش ازین بنابر فرموده شما چای برای شان ساخته دادم . احوال پسر الحمد لله خوبست، ولی بسیار زهیر شده . آه افندم اگر دعاهای شانرا در حق خود بشنوید ! از نیکویی شما آنقدر شکر گذاری میکنند که اندازه ندارد . گفتم - تو طعام را حاضر کن که من یکبار پرسان پسر را بکنم . گفت - بسرو چشم . در پی دروازۀ شان آمده آهسته دروازه را زده گفتم : - خانم والده ! رجا میکنم احوال صحت فؤاد بیگ را بمن میگوئید که چسانست ؟ خانم جوان دروازه را باز کرده گفت . - بفرمائید بچشم خود به بینید . بسیار فضل پروردگار است . از در درآمده پسر را دیدم که به پشت افتاده و چشمهایش باز ولی رنگش از سبب ضایع شدن خون بسیار از حد زیاده زرد و پریده است . نبضش را گرفته پرسیدم : - چسان خود را می یابی اولاد ! گفت - شکر است . تشکر میکنم . خانمها را پرسیدم که علاج داکتر را منتظماً داده اند یا نی ؟ گفتند بلی منتظماً داده ایم. و هر بار که آن دوا را خورده قوت برایش حاصل شده . صحيفه ٥٤١ سياحتنامة سه قطعه روی زمين جلد سوم گفتم – خاطر جمع باشيد انشاء الله تهلكه نيست حالا شما را بخدا سپرده ام ، فردا باز همراه داکتر آمده می بینم. گفتند – تشکر میکنیم . بسلامت باشید . از اوتاق برا مدم . ابو محی الدین را در باره فراموش نکردن طعام آنها تاکید کرده بحضور پدر آمدم و از حاضر بودن طعام خبر داده برای حاضر کردن میز طعام خوری در پی قروت رفتم قروت را پیدا کرده گفتم . – يك ميز كوچك دستی با روی پوش پاك آن از شما میخواهم که در اوتاق سیگريت کشی ببری . گفت – برای چه ؟ گفتم – حضرت افندی در انجا طعام میخورد . گفت – عفو بفرمائید ! من میبرم ولی طعام خوردن در ان او تاق ممنوعست. اگر کپتان خبر شود از من بازخواست میکند گفتم – حالا کپتان کجاست . بگیر اینر او . یزوا گرفته بپاراينرا گفته يك ناپولیون ده فرانکی بدستش چسپانیدم . قروت تشکرها کرده میز را با میز پوش پاك آن و صراحی و گلاس آبخوری بیاورد . ابو محی الدین طعام را نیز آورده و بر سفره چیده حضرت پدر و جناب شریف و من هر سه بر سفره نشسته طعام را خوردیم . زنگ طعام نواخته شده دیگران نیز طعام خور دند . بعد از طعام علایم لنگر برداشتن و اپور نیز پدیدار گردید . ماشین های جراثقالهای کشیدن لنگر به گرگر آمده ایشپلاقهای کپتانها دمیدن گرفت ، تک و دو عمله های واپور آغاز نمود . واپور قريب بهشت بجه شب بود که از حوض لیمان برامده یکسر بسوی قطعه افريقا دریانوردی آغاز نهاد. هر کس چون دیشب را به بیراحتی گذرانیده بودند از وقت بقمره های خود شان در امدند . حضرت پدر بعد از طعام صحیفه ٥٤٢ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم بقمره خودرفته استراحت کرده بودند . منهم بعد از بر امدن واپور از حوض لنگرگاه ایمان پره بقمره درامدم و به آهستگی لباس خود را کشیده بخواب راحت و بسیار سنگینی فرو رفتم . روز پنجشنبه ۱۳ ذقعده صبح پیش از طلوع آفتاب از خواب برخاستم . لوازسات توالت خود را اجرا کرده بر سطح بر امدم . دامنه افق شرقى يك رنگ سرخ فجرشمالی پیدا کرده بوده دریا اگر چه پر موج بود ولی بدرجه که و اپوررا بجنبش زیادی بیا رد نبود . در هر طرف واپور سکوت و سکونت بر کمال بود . حضرت پدر بر بام دا لان واپور دريك كوشه برسجاده خود شان نشسته بوظا یف خود مشغول بودند . بقدر نیمساعت برسطح و در برنده دالان قدم زد م . افق روشن شده میرفت . هوا ، سما، دريا يك بديگرتبريك قدوم شمس جهان آرا را مینمودند . تابش آفتاب يك حیات وحرکت در عالم اجسام میدمید . آهسته آهسته نوکهای دکلهای واپور طلاکاری میشد . نوکهای کنار زروه های موجهايك درخشنده گی پیدا میکرد . از وابور تابدا منه افق شرقی که نوکوشه کلاه خورشید از ان پدیدار شده بود يك خط سيمين بسیار درخشنده که مانند يك سرو آتشینی بود بنظر برمیخورد . درین اثنا ابو محی الدین باجای و ناشتا از جهت مقابل هویداشد . اول سوالی که از و کردم استفسار احوال صحت پسر آن عايله نبكس بود. صحیفه ٥٤٣ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد سوم گفت -- دیشب چیزی شوربا و چیزی برنج برای شان بردم . پسر بر جای خود تکیه زده یکچند قاشق شوربا نوشید . ولی نانرا جویده نتوانست زیرا بحرکت جویدن زخمش درد میکرد . حالا هم خانم پیررا دیدم که وضو گرفته نماز میخواند پرسیدم گفت خوبست و شب براحت بود. اینرا گفته گفته تا ببالابر امدیم . و بحضرت پدر سلام کرده از احوال صبحیۀ شان استفسار نمودم . فرمودند - دیشب به استراحت تمامی خوابیدم. هیچ کسالتی در خود نمی بینم خودت نیز انشاء الله همچنین خواهی بود . گفتم - الحمد الله بسیار خوبم . خواب کامل براحت کرده ام . فرمودند - آیا آن پسر بیچاره که سرش شکسته بود چسانست ؟ ابو محی الدین - خوبست یا سیدی . درین اثنا پاپاس فرانسوی ثم الدمشقی از زینه های بام بالا برامده یکسر بطرف ما آمده بحضرت پدر سلام داده بر کوچ مقابل در پهلوی من بنشست. حضرت پدر بعد از جور پرسانی باپاپاس مذکور فرمودند : - آیا جناب پاپاس افندی از نوشیدن يك دو پیاله چای ما نفرت نخواهند کرد؟ پاپاس - استغفر الله ، نفرت هم سخنست ! چای شما را از مأ مقدس خود ما بقدسیت فرببتر و چون آبحیات زنده گی آور میپندارم . چای و نان و پنیر و بسکوت را در پیش پاپاس افندی پیش کردیم به بسیار اشتها و ذوق چای و ناشتار انموده گفت : - بدون مبالغه میگویم که تا بحال همچنین يك ناشتای لذیذ نکرده ام. حضرت پدر - عافیت با شد . دل من چنین گواهی میدهد که در سینۀ شما يك نوری در درخشیدن هست ، ولی بعضی پرده های حجاب اوهام وشکوكات آن نور نیر در خشنده را میپوشد . که رفع انحجاب هم صحیفه ٥٤٤ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم بيك سعی و اقدام كاملانه و يك عزم جزم مردانه موقوفست . پاپاس - مقصد عالی تانرا درک کردم . بلی نور وحدانیت الهی و تبرای ( تثلیث ) وشرك در دل من از بسیار وقتهاست که شعشعه افشانی دارد ، و هیچ جای شك و شبهه برایم در انباب نما نده . اما در ینوقت آن پرده حجابیکه دیده میشود عبارت از بعضی فروعا تیست که بعد از وحدا نیت و نبوت است . حضرت پد ر - معلوم شد که شما كلمه ( لا اله الله محمد الرسول الله ) را ایما ناً بر زبان میرانید . پاپاس - بلی قلباً و لساناً میگویم که ( لا اله الا الله محمدالرسول الله ) . حضرت پدر - پس شما دو نزد من مسلمان هستید بدهید دست تانرا که مصافحه کنیم . پاپاس وحضرت پدر هر دو بپاخواسته مصافحه کردند . و هردوی شا نرا رقت دست داده با چشمهای اشكبار قوة مغنا طيسية نظريۀ خود شانرا بهمد يگر دو چار کردند ، و لحظه ساكتانه و مبهوتانه بهمدیگر نظر کر دند . پاپاس خم شده دستهای حضرت پدر را بوسید حضرت پدر نيز جبینش را بوسه دا ده نشستند . پاپاس گفت : حضرت سردار امین باشند که اكريك پردة اوهام وشكوكي در دل من بود آنهم بهمیندم از دم بفيض جاذبه معنویۀ شما رفع کردید اسم من ( شارل ) است اما مرا شما بعد ازین ( محمد دین ) بگوئید . حضرت پدر - محمد دین برادر ! شما را از دل وجان تبريك میگویم . هدایت وضلا لت مخصوص ارادۀ ذات پروردگار فرد یگانه است که به تا ییدات صمدا نتی خود در دلها القا میکند . درین هیچ شبهۀ نیست که صحیفه 545 سیاحتنامه شبه قطعه روی زمین جلد سوم يك نور خفتی از لی از کارگاه عشق الهی در دل شما تابش یافته که شمارا بر راه حق سوق نموده . یعنی شمارا خدا دوست داشته که بهدایت ایمان نائل نموده . پس چون در ینوقت خودرا بحضور یکدوستداشتۀ خدا می بینم برخود میبالم ، وجد می آرم ، شکر میگذارم . محمد دین – تا بحال در تردد بودم که آیا خودرا اظهار کنم و یا اخفا ؟ وچون در بعضی مسائل هنوز تحقیقات و تنبهات خودرا بسر نرسانیده بودم اخفارا اولتر میدانستم ، وهم دل خودرا باین تسلی میدادم که لباس مانع دین نیست . از انر و در زیر این لباس پاپاسی مانده ام . اما در ینبار خیال دارم که چون بشام برسم رسماً اعلان اهتدای خودرا کرده از ین لباس برایم و بخدمت شما با عمامه و جبه بیایم ، البته قبول خواهید فرمود . حضرت پد – من بهر لباسی که با شید شمارا قبول میکنم . کلمه طیبه را از زبان شما شنیدم . شمارا پاك میدانم و مهتدی میشمارم و بس . درین اثنا چای و ناشتاهم به اتمام رسیده بود . حضرت پدر ابا محمد دین افندی گذاشته خودبرای جستجوی داکتر بسوی پل قومانده روانه شدم . داکتر را در پیش زینه یافتم به اشارت گفتم که مجروح رامی بینید یانی؟ اشارت قبول نشان داده با هم روان شدیم . از زینه قره های سوم فروآمده در وازۀ قره عایله بیچاره را زده از آمدن داکتر خبر دادیم . دروازه را باز کردند . داکتر در پیش بستر خوابگاه پسر خم شده نبض وزخم اورا معاینه کرد . دستمالهای بسته آنرا تبدیل نمود ويك رجته دیگر نوشته بواسطه قمروت فهمانید که يك آبیست که همیشه با آن زخم را تر بند داشته باشند و هم فهمانید که از زخم هیچ اندیشه نکنند دو روز بعد سراسر التیام یافته نخ دوختن آنرا میکشم . اینرا گفته برامد . خانم ها را خطاب نموده گفتم : صحیفه ٥٤٦ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم — والده، همشیره ! شما را تبريك میکنم که اولاد شما را خدا رهایی داد . یگانه بیم داکتر و ما از ان بود که مبادا يك نوبت همایی بیاید . خانم جوان بتلاش پرسید که : — آیا هنوز آن بیم با قیست یانی بیگ افندی ؟ گفتم — نی خانم . آن بیم دیشب بود ، چون دیشب همانیامد دگر نمی آید انشاءالله . حالا اگریك قدری دروازه قمره را باز بگذارید ، و كلكينچه را نیز بکشائیم که هوای خانه تبدیل شود بد نخواهد بود شما اگریك قدری بالا بر آمده هوابگیرید برای صحت تان فائده میبخشد . من شما را رفاقت میکنم. گفتند — تشکر میکنیم بیگ افندی . الانمیرویم اما اگر آرزو بفر مائید در دهلیز باشما یکقدری می نشینیم . و شمه از سرگذشت فجیع پر الم خود بشما حکایت میکنیم . گفتم — بفرمائید بنشینیم . بسیار شکر گذار لطف شما میشوم بلکه در راه تخفيف الم ودردتان يك خدمتی بتوانم . هر سه نفر ما بدالان دهلیز مانند قمره ها برآمده بمقابل همدیگر نشستیم . خانم جوان در حالتیكه چادری بر سر داشت و با چادر سفید داكه خود مو های پیش جبین خود راستر کرده و از پشت گوش خود در زیر زنخدان لطیف خود آورده باین ربط داده بود . خوش گوشت خرمئی پست قامت بود . چهره مدور بسیار سفید کم سرخیش را يك گلگونه حجاب عارضى ، ويك تیره گنی حزن دایمی استلا نموده بود . چشمهای باز و بزرگ شوخ میشیش را که درمیان مژگانهای غلو و دراز همرنگ موهای زرد تیره اش در شعله فشانی بود از کثرت گریه بسیاری که کرده بوديك سرخی خون آلودی فرا گرفته دورهای کاسه خانه چشمش را نيزيك بنفشئی احاطه نموده بود . ابروهای کوتاه وغلوى افقیش بامژگانهایش آنقدر بهم نزدیکبود که گویا در صحيفه ٥٤٧ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم باب اخذ يك انتقام مدهشی باهم سر گوشی میکردند. دهن افقی یکقدری فراخ نوك تاب خورده آن در میان دو لب نسبت بر خسارش سرختر که در زیر لب زیرین و بالای سیب زنخدان آن يك چقورکی بسیار لطیفی پیدا شده بود در اثنای سخن گفتن نوکهای دوصف دندانهای سفید منظمش را نشان میداد . والحاصل این زن که عمرش از بیست تا بیست و پنج تخمین ميشديك مجسمه حسن و ملاحت بود !! نی نی بلکه يك هیکل حزن و فلاکت مینمود ! خانم پخته سال تقریباً سی و پنج چهل ساله يك زن اصیل چهرهٔ تمکین با تمکینی بود که قوۀ نطقیه بلیغانه اش بر ذهن سامع يك تأثیری میبخشید . خانم پخته سال بسخن آغاز کرده گفت : — افندم ! شما بما نیکویی کردید . در حال اضطراب و پریشانی ما بما امداد و معاونت رسانیدید . که اینهم از نتیجه اصالت و خاندانی شماست . زیرا محی الدین آغا شما را بما شنا ختانده است — حالا ما نیز خود را بشما باید بشناسانیم . به بینم که بعد از شناختن نیز بما نزدیکی وروی التفات خواهید نشانداد یا مانند مازدیده از مارم خواهید نمود ؟ از ینسخنان خانم ترکی استانبولی نژاد بحیرت رفتم. و با خود گفتم که مبادا بعضی اسرارهای متعلق ناموس عائله شان باشد که اینچنین میگوید . لهذا گفتم : — خانم والده ! هرگاه حکایت شما کدام اسراریکه متعلق عائله باشد شنیدن آن برای من لزوم ندارد . گفت -- نی ، اینچنین نیست . اول از اسم خود شما را خبر میدهم . نام من ( زهرا ) نام آروس من ( لامعه ) خانم است فؤاد مجروح ، و ( نظيره ) كوچك اولادهای خود منست . ( لامعه ) بیچاره رفیقه حیات صحیفه ٥٤٨ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم یعنی زوجه پسر بزرگم (مصطفی) بیگ است که پنجه غدر و ظلم استبداد او را از آغوش مادر ربوده بچه های بسیار دور انداخته و ما را بفراق او در خاك و خون نشانیده . یعنی ماعائله فلاکت دیده يك (منفی) میباشیم . چسان بیگ افندی ! آیا از مارم نخوردید ؟ گفتم - عفو بفرمائید خانم والده ! بالعکس رم نی بلکه پیشتر از اولینسخن شما موجب رقت قلبم گردید ، و علویت شما بیشتر در نظرم جلوه نمود . زیرا محقق میدانم که منفیان این زمان همان اشخاصیست که فدائی شرف و شان وطن هستند . گفت - این است که جگر پاره ام (مصطفی) نیز فدای همین شرف وطن گردیده است . اینرا گفته زهر اولا معه خانمان هر دو سیلابه سرشك آتشین خودشانرا جریان دادند . بعد از لحظه باز بسخن آغاز کرده گفت : - آه ! اگر زبانم یاری دهد ، و دلم توانایی که این سرگذشت الم انگیز خود را تصویر بتوانم ! گفتم - خانم والده ! رجا میکنم ، بسیار خود را آزار ندهید می بینم که اینحکایت شما را متأثر میسازد . از نقل آن صرف نظر کنید . اینقدر شکر کنید که مصطفی بیگ بر حیاتست . دنیا بريك حال دوام ندارد ممکنست که باز با اولاد خود ملاقی شوید . این را بگوئید که حالا نیت رفتن بکجار ادارید ؟ لامعه - افندم ! شوهرم را پنجه خونین (عبد الحمید خان) ظالم نفی کرد ما خود را خود در عقب آن نفی کرده ایم . یعنی در پی او تا به طرابلس غرب و از انجا تا به (فیزان) نام منفای جهنم آسایی که در نزديك حدود صحرای کبیر افریقا ست میرویم . گفتم - شوهر شما از صنف ملکی بود یا عسکری ؟ صحيفه ٥٤٩ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم گفت— آه افندم! عسکر بودم بسیار ذکی مستعد با ناموس يك افسر نوجوانی بود که در پیش از نفی شدنش بیکسال نو بمنصب ملازمی — یعنی صوبه داری— از مکتب حربیه برامده بود. دو سال پیش ازین حکومت یونانیه در کرید القای فسادات میکرد ملت از بحال بجوش و خروش آمده بود. پادشاه متمادیاً از راه معاشات و مسامحه در آمده بنای واگذار شدن کرید را گذاشته بود. شوهرم مصطفی در قهوه خانه محله خود با بعضی از رفقای خود نشسته همینقدر سخن گفته بود که: «سبحان الله ! انچه مصیبتی ست که بر وطن عزیز ما وارد شده زخمهای التیام ناپذیری که روس در سینه ما کشاد درداً ترا هنوز میکشیم ، وجود نازنین مقدس وطن پاره پاره گردید ، هنوز خونهای آن خشك نشده که جلاد مستبد آن دیگر پارچه آنرا بریده بدهن گرگ می اندازد.» این است که اینسخن او را رپوت نویسان ملعون که ملیونهای سه دولت برای اجرای مظالم آنها صرف میشود و در هر هر طرف مملکت مانند میکروب وبا منتشر میباشند و هزاران خانه ها را ویران کرده اند بگوش جلاد ملت و وطن یعنی عبد الحمید رسانیده يك نيمشبی بود که خانه ما از طرف یاور ها و پولیسهای خونخوار در زیر محاصره گرفته شد. دخترك كوچك شيرينك دستهای خود را بيك حرکت معصومانه بگردن (لامعه) خانم انداخته گفت: — آبلا جانکم! و الله بیاد من هم هست! یارب! چه شب پر دهشت بود!.... لامعه — بلی همشیره ککم ، همان شب بود. نیم شب بود که مصطفی بیك در پیش میز نشسته و خریطه ممالك عثمانی را در پیش روی خود باز کرده بحسرت بسوی آن مینگریست. من بر کوچ مقابل آن دراز کشیده بودم . درین اثنا در وازه کوچه ما زده شد . دفعته بی اختیار دلم يك صحیفه ۵۵۰ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم فلاکت قبل الوقوع را حس نموده بپریش افتاد. بزودی بر خواسته از پنجره بکوچه نظر کردم . دیدم که چند نفر پولیسها و چند نفر یاورهای روب و سرشانه زرین کریچ بند، مانند مارهای زهرداری که بشکل طاووس درآمده باشند جمع آمده دروازه را میزدند . بتلاش فوق العاده بشوهر خود رو آورده گفتم : ـ امان بیک من ! اینچیست ؟ در پیش دروازه مابيك كله مردم جمع آمده اند . افسرها ، یاورها ، پولیسها همه یکجا شده اند دروازه مارا میزنند . آیا امروز در حق پادشاه کدام سخن مخفی گفته یا چه شده؟ از برای خدا زود بگوئید ! ... ایواه ! مصطفی ــ چه میگوئید ؟ یاورها ، پولیسها ! ... درین اثنا باز دو ازه زده شده يك صدا از بیرون چنین آواز داد : ـ از چه وقتست که در میزنیم ، چرا دروازه را باز نمیکنید ! مصطفی بیک آیا در خانه است ؟ مابا او دیدن میخواهیم . مصطفی از جای برخواسته و در پیش پنجره آمده گفت : ـ در خانه هستم ، چه میخواهید ، و شما کیستید ؟ از بیرون ــ ما مأمور های مخصوص حضرت خلیفه رب العالمین هستیم . زود باز کنید . باشما کار داریم . مصطفی ــ درین نیم شب مانند کابوس بلا بر در خانۀ يك شخصی بچه حق وصلاحیت جمع آمده اید ؟ در ملك میگوئید بسایۀ شاها نه آسایش برکمالست : آیا این چه سان آسایش است؟ فقرۀ قانونیۀ مصونیت املاک کجا رفت ؟ در نیمشب مانند يك جماعة رهزنان اطراف خانۀ مارا قفل کرده جگرهای زنها و اولادهای مارا پاره پاره میکنید ، در هیچ گوشۀ وطن نیست که شما خاینهای دین ودولت ، وشما پایمال کنندۀگان حقوق صحیفه ٥٥١ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم وطن و ملت برخانه های افراد رعیت تعرض نکنید . آیا این حق تعرض را کدام شریعت کدام قانون بشما بخشیده ؟ از بیرون يك صدای ظالمانه — بسیار ترهات مگوئید . زود در را بازکنید ، وطن که میگوئید هر گوشه آن هر نقطه آن مال پادشاهست ،همه سكنها ، همه املاك و عقار از خود اوست . ما درینجا از روی قانون نیا مده ایم با اراده شاهانه آمده ایم . زود باز کنید مارا بزور و شدت مجبور نکنید . چونکه اگر همیندم باز نکنید در را شکسته داخل خواهیم شد . زود شوید ، زنهاهم چادری کرده حاضر باشند . مصطفی — چه میگوئید ؟ زبانیهای جهنم ، ملکهای عذاب را بدست خود بخانه خود داخل کنم ؟ این محالست محال! بشکنید، در آئید ! لامعه خانم در بجا سکوت کرد ، وبادسمال ابریشمین خود اشکهای چشم خودرا پاك نمود . بصدای لطیف پر اهتزاز خود اینسخنان زهر آلود را چنان میگفت که متأثر نشدن و غمگین نگشتن یکدل سنگ مثالی میخواست . زهرا خانم بسخن آغاز کرده گفت : — آه بیک افندی! چه بگویم ، مصطفای من آنقدر آتشین مزاج و متفنن و باغیرت يك افسری بود که غیرت وطنیه اش موجب فلاکتش گردید . هرا نقدر که گفتمش « آمان اولاد ! اینگونه سخنانرا مگو . با اینگونه جانورهای خونریز مانند تووارى يك مخلوق ضعیف چه کرده میتواند . اینها سگهای عقور هستند . آدم میپالند که او را بگزند . » گفت — امان والده ! من بدست خود چسان دروازه را بروی این خائنان ناموس ملت باز کنم ؟ درین اثنا صدای يك قرچس شکستن دروازه بالاشده آواز پای مردان بر زینه شنیده شد . من و لامعه زود چا درهای خود را بسر صحیفه ۵۵۲ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم كرديم . مصطفی نيز کمربندش را كه كریچ به آن آویخته بود بر کمر بست. يك صدای جر و كلفت – زنها کو شه شوند . زیرا ما مجبوریم که اینجا را بپالیم . اینرا گفته در دالان مادر آمدند. و مصطفا بیك را خطاب نموده گفت: – بیك افندی! شما او راق مضره ئیکه در او روپا در بدی پادشاه منتشر میشود میخوانید، و بر دیگران میخوانانید، و آنرا نشر میکنید. بنابرین کتابخانه شما را بپالیدن مجبوریم . مصطفا – من در دنیا مضرتام هیچ چیزی را نمیخوانم. تنها کتابخانة مرانی اگر از ته دای خانه مرا زیر و زبر سازید اوراق مضره نام چیزی نخواهید یافت . اما یکچند کتابی که شما آنرا اوراق مضره میشناسید بدست خود آورده بشما تسلیم میکنم . همانشخص مجهول روب زرین – خوب آنها را بیارید که به بینیم . بلکه هما نها کفایت کند ، وز حمت پالیدن آسا نترشود . مصطفا از کتابخانه خوديك كلام الله شريف وكتاب قانون اساسی را کشیده و در پیش روی شان نهاده گفت : – بفرمائید کتابهائیکه شما آنرا مضر میشناسید! کتابیکه هر آیت آن يك دستور حکمت، و هر سوره آن يك مجموعه فضیلت است . کتابیكه ظلم را قبیح ، و عدل را مدېح گفته است که آنهم قرآن کریم است . اینهم قانون اساسی که حقوق ملت را محافظه کرده است . بردارید بسوزید، محو كنيد ! ... یکی دیگر که از اشارات افسر یش بزرگتر ازان مینمود گفت : – افندی ! حد خود را تجاوز میکنید . از هر سخن شما نمایانست که خائن پادشاه ، دشمن خلافت يك شخص مضری میباشید . بنده های صحیفه ٥٥٣ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم صادق خلیفه را تحقیر میکنید، محقق بدانید که همین سخنان شما بر خیانت شما کافیست. از همین دقیقه شما محکوم و بندی هستید. باز هم ما از پالیدن فارغ نمیشویم تا در محکمه راهی شهادت آویز وسند هم بدست آریم. این را گفته پولیسها و یاورها را گفت: — يك قسم شما بالا برائید. هرانقدر صندوق، دولاب و غیره که بیابید باز کنید خوب بپالید، نالینها رختخوا بها حتی تا بزی گلیمها همه را بپالید، هيچ يك سوراخی، هيچيك جای پنهانی را بی پالیدن نگذارید بروید موفقیت تا نرا بچار چشم انتظار میکشم. نادر بیگ ! ولی بیگ ! شمایان هم بغلها و جیبهای این بیگ و خانمها را بپالید. نادر بیگ بسوی من روانه شده گفت: — خانم ! ما را آزار ندهید. اگر اوراق و رسائل مضره پسر شما در نزد تان باشد بر ضای خود بدهید. و گرنه مجبور میشویم که بزور از شما بگیریم. زیرا امر پادشاهی همچنیست. گفتم — این چسان سخن است. بيك زن نا محرم چسان دست دراز کرده میتوانید؟ پادشاه محافظه عرض و ناموس همۀ ملت خود مأمور است، او چسان تعرض کردنرا بر زنان رعیت خود امر میکند؟ بازهمان افسر بزرگ — چه می بینید! این زن را بسخن گفتن مگذارید! چادرش را پس کنید. سینه، پشت، حتی میان موهای شانرا خوب بپالید! بوالده هائیکه بخلیفه اولاد های عاصی بپرورانند همچنین معامله باید شد. نادر بیگ نام خبیث لعین، وولی بیگ نام کافر بیدین مانند دو سگ عقور میخواستند که بر من و لامعه هجوم نمایند که درین اثنا مصطفی کرپچ صحيفه ٥٥٤ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم خود را کشیده بوضع تعلیم کریچ نوکش را بربرابری سینه شان گرفته گفت: - شمشیری که برای ناموس کشیده شود دنیا را بلرزه میآرد! ای خائنین ناموس ملت ! بشما اخطار میکنم که اگر بوالده ورفیقه من دست دراز کرده بودید نوک کريچم از پشت تان خواهد برامد . پولیسها ، ویاورها از پشت وهر طرف بر مصطفی هجوم بردند ، و دودونفر يكيك دست او را گرفته واودست وپازده خود راخلاص کردن میخواست و آن دولعین مذکور بازبر ما هجوم نموده ازدیدن اینحال مدهش ورسیدن دست اجنبی بجان من ولامعه هر دو بیهوش شده از خود در گذشتیم !!!... اینرا گفته زهر اولامعه خانم ها هر دوزار زار بگریستن آغاز نهادند . مرانیز از دهشت اینحکایه موهایم بر بدنم راست شد . و دماغم را يك حرارت آتشینی استیلا نمود.ابرهای مظلم پر دودی در پیش چشمم آمده قطرات باران سرشك از دیده ام ریختن گرفت . بقدر ده دقیقه یك سکوتی پیدا گردید . این سکوت را صدای ابو محی الدین خللپذیر نموده گفت : - خانمها ! گریه مکنید بخدای خود صبر کنید . انتقام مظلومها را از ظالمها خدا میگیرد. اینرا گفته و يك يك پیاله چای شیر داری در پیش روی هرکدام ما بايك بشقاب بسکوت وكعك نهاد . خانمها چشمهای خود شانراپاك كرده گفتند : - چرا زحمت کشیدید . گفتم – هیچ زحمت نیست . نوش جان فرمائید.یکقدری راحت بکنید . ان الله مع الصابرين . صحیفه ۵۵۵ سیاحتنامه قطعه روی زمین جلد سوم از ابومحی الدین پرسیدم که برای « فواد بیگ » چای و شیر برده‌يانی؟ گفت: — بلی برده ام ، و تا بحال در پیشش بودم و ساعتش را تیر میکردم . زهرا ، لامعه ، نظیره كك كوچك چای خود شانرا خوردند زهرا خانم باز بر حکایت خود دوام ورزیده گفت : — بعد از انکه بهوش آمدیم . خودر ا تنها یافتیم . نظیره و فؤاد پیش سر ما نشسته و گریه میکردند . مصطفی را برده بودند . خلاصه چند روز به ( طاش قشله ) نام چونی جنایت خانه دوام نمودیم و دیدن مصطفی را طلب میکردیم . موفق نمیشدیم . آخر شنیدیم که بفیزان نفیش کرده اند ، اینست که حالا ترک دار و دیار کرده در پی جگر پارۀ خود میرویم . گفتم — آیا شما تکت خود را تا به طرابلس غرب گرفته اید ؟ گفت — نی اولاد ! این واپور تا به طرابلس نمیرود تکت خود ما نرا تا به اسکندریه گرفته ایم . از انجا بادیگر واپوری که برای رفتن طرابلس پیدا کنیم سوار شده خواهیم رفت . گفتم — آیا در اسکندریه آشنایی و دوستی با کسی دارید که شمار ادرباب پیدا کردن واپور و گرفتن تکت مدد برساند ؟ گفت — نی ، هیچکس نداریم ، ذاتاً از استانبول نیز بصورت خفیه و فرار برامده ایم . گفتم — خاطر جمع باشید والده ! انشاء الله مرا معاون بهر خدمت خود تان خواهید یافت . چنانچه شما را والده ، و لامعه خانم را همشیره خطاب نموده ام امیدوارم که شما نیز مرا بفرزندی و برادری قبول فرمائید و منهم انشاء الله سعی میکنم که خود را بشما يك فرزند و برادر لایقی سازم . زهرا — من شمارا فرزند خوانده ام ، خدا از شما راضی باشد حقیقتاً صحیفه ٥٥٦ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم صاحب قلب يك اصيلزاده ايد. لطف و مهربانی شمارا هیچگاه فراموش نخواهم کرد. لامعه - منهم شمارا بدین و دنیا برادر خوانده ام. در ینوقت بجز دعا از دست ماد کرچیزی نمیآید که ماهم يك خدمت لایق بشما کرده میتوانستیم. مکافات خوبیهای شمارا از جناب الله تمنا میکنیم. گفتم - همشیره! آیا ازین بهتر و عالیترچه مکافات باشد که خداما نند شما يك همشیرۀ ملك خصال حور مثالی، و مانند زهرا يك والده شفقت آماده با کمالی مرا اعطا نمود. دنیایيك حال نماند شما در ینوقت بالخير والعافيه عازم بلاد افریقا، میباشید وانشاء الله بكمال صحت ومسرت شوهر جسور غیور خود تا نرا در آغوش میکشید، و من بسوی بلاد سوریه بد مشق شام میروم باز ملاقی شدن ما و شما اگر چه يك احتمال بعيدی دارد ولی به امید همان احتمال بعید بازهم مسرور وشادمانم. هر گاه ممکن میبود که با شما تا بطرابلس غرب میرفتم هیچ قصور نمیکردم، ولی اطاعت امر پدر را واجب می بینم رفتنم بشام ضرور یست، ولی بازهم در اسکندریه تا شمارا در واپورتنشانم جدایی نمیکنم. گفت - برادر عزیزم! بسیار تشکر میکنیم. شما خود را برای ما بزحمت نیندازید. البته برای خود يك چاره پیدا خواهم کرد. گفتم - خدمت شما را من از نقطه غل و غش معر اساخته برحمت میگویم شما هیچ اندیشه مکنید - از جناب حق میخواهم که این فلاکت شما را بسعادت مبدل کند و پنجه غدارانه ظلم و جور استبداد را بشکند. حالا بحضور پدر خود میروم. پدر من بسیار بزر گوار يك ذات مرحمت شعار يست از احوال شما شمه خدمت شان عرض کردم. تنبیهات مؤکده در باب خدمت ومعاونت شما هم بر من و هم بر محی الدین آغا فرموده اند. محی الدین آغارا صحيفه ۵۵۷ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم عیناً خادم خود بشمارید هر خدمت خود را بیقید و بيباك بر او امر کنید. رخصت میشوم . باز بخدمت میرسم . اینرا گفته بر پا خواستم ، و ازیشان و داع کرده و بر ابو محی الدین سفارشات لازمه اجرا نموده ببالا آمدم . به نیم روز یکساعت باقی بود . دریا آرام بود جنبش و طپشی نداشت. ولی از موج هم خالی نبود . مردمان سطح نشین درجه عام بيك شور و شغف وشن و شطارتی بودند. غزل سرا ئیهای شان دوام داشت. از زینه قره درجه سوم که بالا برآمده میشد در مقابل دروازه يك رواقی بود كه يك چند نفر در ان اقامت داشتند . این رواق نسبت بدیگر رواقها پاکتر و ستره تر و مردمانی که در ان نشسته بودند مردمان ثقه و معتبر بودند . از جمله یکدو نفر بقیافت علمای مصری هم در ان نشسته بودند که بچای نوشی مشغول بودند . از زینه که بر امدم بمواجهه شان آمده ( السلام عليكم يا حضرت الشيخ ) گفتم . ( عليكم السلام يا حضرة البيگ بفرمائيد بنوشيدن يك پیاله چای ما تنزول نمیفرمائید ؟ ) گفتند : گفتم - استغفر الله تنزل نی بلکه تشرف میکنم . اینرا گفته برواق بالا برامدم . نشینندگان بقرار عادت شرق برپا خواستند ، و (تفضل تفضل) گفته مرا نشانیدند، و (آنستونا ، شرفتونا ) گفته اکرام نمودند . درین رواق چهار نفر هم اوتاق بودند که دو نفر آن بقیافت علما ، و دو نفر آن مردمان ریش تراشیده دریشی پوش فس درازی بودند . شیخ عمامه داری که اول با من سلام علیک و بچای دعوت کرده بود پره زانته یعنی شناسایی خود و رفقای خود را بمن نمود . ازین اشخاص، خودشناسایی دهنده شیخ (حسن الدمياط) نام دارد، و از حفاظ بسیار مشهور مصر است. ويك عمامه دار دیگر شیخ (ابوالنصر) نام داشت صحیفه ٥٥٨ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم که از مدرسین جامع ازهر مصر بود . دو نفر ریش تراشیده دریشی پوش یکی (غانم) و دیگرش (رشید) افندیان نام داشتند که از شعرا و ادبای شهر اسکندریه میباشند . بعد از انکه خودشانرا بمن شناسانیدند. شناسانیدن خودم را نیز به ایشان از من رجا نمودند . من در ین سیاحت چون برخود لازم گرفته ام که بجز مقامات رسمی دیگر در همه جا خود را بخدمت ترجمانی حضرت سردار افغانستان معرفی میکنم، و جای و موقع را دیده گاهی خود را شامی و گاهی استانبولی برقم میدهم. و اینهم ازینست که آزادانه، و بیقیدانه سیاحت بتوانم و مشار بالبنان نباشم . لهذا گفتم : ـ مخلص شما از مردمان شرقی میباشم، و بهمراه حضرت سردار افغانستان مامور ترجمانی هستم . نامم محمود است . گفت ـ مشرف شدیم بحضرت محمود بیگ . گفتم ـ شرف بمن عائد است که بصحبت چون شمايك حافظ قرآن مجید که اشراف امت است و مانند جناب شیخ ابوالنصريك عالمیکه رتبه شان اعلی الرتب است، و این ادبای کرام شرفیابی حاصلکردم . غانم افندی كه يك جوان قد بلند اسمر چهره بود گفت : ـ ایا در ینوقت حضرت بیگ بکجا تشریف میبرند ؟ گفتم ـ به اسکندریه، و از انجابشام رفتنی میباشم . ـ ایا در اسکندریه یکچند روزیت اقامت را داشته خواهید بود ؟ گفتم ـ گمان نمیبرم که بسیار ماندنی باشم . زیرا رفتنم بشام حسب الو ظیفه ضروریست . گفت ـ اگر یکچند روزی ما ندنی اسکندریه میبودید بلکه از صحبت ادیبانه تان استفاده میکردیم . گفتم ـ ادب بشما عائد است و استفاده بمن . زیرا عنوان ادیب را هنوز صحيفه ٥٥٩ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم مستحق نشده ام . گفت ـ استغفر الله ! شما بعنوان ادیب کامل سزاوار هستید ، و البته که طبیعت شعریه نیز مالک میباشید . زیرا دوسه باری که جناب شمارا دیده ام قلم و کتابچه بدست ، و مستغرق استغراقات شاعرانه یافته ام . گفتم ـ اما عفو بفرمائید ! هر گاه این حسن ظن شما را تصدیق کنم چنان گمان میبرم که خود ستائی کرده خواهم بود . زیرا بنده چنین میپندارم که عنوان (ادیب کامل) نسبت به استعداد طبیعۀ بشریه به بسیار کم مردمان نصیب و میسر میشود . حالا نکه این عاجز حقیر در خود هیچگونه آثار ادبیه مشاهده نمیکنم . و کتابچه ئیکه مرا مشغول نوشتن آن دیده اید شعر نیست بلکه مشهودات و مسموعات سیاحت من است که یوم بیوم بلکه ساعت بساعت در قید تحریر می آرم . گفت ـ معلوم عالی تانست که مهمترین شعبۀ فن ادب تصویر کردن حسیاتیست که از مشهودات و مسموعات حاصل میشود . پس یک شخصی که وقوعات دیدنی و شنیدنی خودر اهر روز از حس هیولاء غیر مرئی سمع و بصر گرفته شکل و صورت بدهد ، و بنوک خامه آنرا بر صفحۀ کاغذ تصویر و تحریر نماید آنر اادیب نگوئیم پس چه بگوئیم ؟ گفتم ـ شما گفته میتوانید ، ولی من مشکل قبول کرده میتوانم زیرا فن ادب بخود شما معلوم است که تا چه درجه واسع و معظم يك فنى میباشد پس اگر بر حقایق اکثر آن فن انسان علم حاصل نکرده باشد خود را چسان ادیب گفته میتواند . گفت ـ راست فرمودید وسعت فن ادب يك (کائنات) است که ذهن بشر به کنه حقایق آن نمیرسد. ولی مقصد ما از ادیب آنست که شیوۀ تحریر و تقریر آن دلپذیر باشد، و کلامیکه به آن تکلم بکند معقول و دلنشین صحیفه ٥٦٠ سیاحتنامهٔ سه قطعهٔ روی زمین جلد سوم افتد. تکلم و تقریر شما را دلپذیر می بینم، و قوهٔ قلمیهٔ شما را بدرجهٔ که حسبات مشهودات و مسموعات خود تانرا تحریر و تصویر بکنید تصدیق میکنم. لہذا بجز آنکه شما را ادیب بگویم دگر چیزی گفته نمیتوانم. گفتم — حسن ظن و توجه التفات شما را رد کرده نمیتوانم لهذا من هم بجز تشکر دگر گفتنی نمییابم. درین اثنا شیخ ابوالنصر بسخن آغاز کرده گفت: — یا حضرت البیگ! غانم افندی فن ادب را یك (كائنات) تصور نمود، و باز آنرا تنها به دلپذیری شیوهٔ تحریر و تقریر و تکلم تنزل داد که مقصدش ازین مسئله اگرچه ظاهراً مدح و ستایش شما بود ولی معناً خودستایی ذات خودشان بود. زیرا در خطهٔ مصریه جناب شان محرر یگانه و شاعر فرزانهٔ عصر خود میباشند اشعار آبدار شان همهٔ بدایع و و لطایف ادبیه را جامع میباشد، و به این قوتی که در تحریر و صفوتی که در تقریر دارد خودشانرا ادیب کامل، نی نی بلکه یك كائنات میشمارند. قاح قاح، قاح، قح، قح قح!!! بنابرین قهقهه های شیخ همه اهل مجلس را یك خنده و بشاشتی حا صلشده مجرای بحثی که جاری بود به دیگر سخنان تبدیل یافته بنابر رجا های حاضرین جناب شیخ حسن افندی یك عشر از قرآن کریم را بيك لهجه و صوتی قرائت نمودند که بی اختیار مرا بگریه آورد. خلاصه بقدر یکساعت همراه این افندیهای مصری صحبت نموده بسوی سطح درجهٔ اول آمدم حضرت پدر را در دالان سيكريت کشی باجناب شریف مکی گرم صحبت دیدم. سلام داده از امر و خدمت شان جویا شدم. فرمودند: — هیچ چیزی احتیاج ندارم فرزند! چای ما را ابو محی الدین بوقت دیروز بیارد. زنگ طعام نواخته شده شما بروید طعام بخورید. صحیفه ٥٦١ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم سلام داده بدالان بزرگ آمدم . مسافرین درجه اول همه کی در دالان بزرگ جمع آمده بودند . و به اتفاق آرا طعام خوردن خودشانرا درینجا خواهش و آرزو کرده بودند . سفره بزرگی در وسط دالان گذاشته شده بود . مسافرین بر اطراف آن نشسته بودند . چوکئی خود را خالی یافته بران نشستم . مادام فرانسوی و پاپاس دیگر که رفیق مهتدی محمد دین بود نیز حاضر بودند . مادام و موسیوای فرانسوی در عالم خودشان بمکالمۀ شیرینی مشغول بودند که از اوضاع و حرکات مکالمه‌شان شاعرانه بودن آن پدیدار بود . مادام و موسیوای انگلیزی چنان معلوم میشد که بمصاحبۀ جدئی خانه کثی خودشان مشغول بودند . چوکئی من که بمقابل مهتدی محمد دین و در پهلوی پاپاس رفیق او تصادف نموده بود طبعاً برای مکالمۀ مابین با هم‌دیگر يك زمینی تشکیل داده بود . اول در مکالمه را محمد دین بازکرده پره‌زانته یعنی معرفی ما و رفیق خود را نمود . نام این پاپاس (پوروفیسر آلبرت) بود که او نیز فرانسوی الاصل است ، و در یکی از مکتبهای پاریس معلم است ، و درین‌وقت برای سیاحت آثار عتیقهٔ خرابه‌زارهای ( تدمر ) و ( بعلبك ) بطرف سو ریه میرود . و بعد ازان خیال دارد که تا به بغداد رفته خرابه‌زار شهر بسیار قدیم (بابل) را نیز سیاحت کند . بجز زبان فرانسوی و يك كمی ایتالیائی ، وروسی بدیگر زبان آشنا نیست . مهتدی محمد دین افندی را گفتم : — آیا در پیش روی رفیق‌تان شمار ابنام اصلی‌تان خطاب کنم یابنام جدیدتان ؟ گفت — نی مرا بنام خودم ( محمد دین ) خطاب کنید . من به نفس خود حر و آزادم . ذاتاً آزادی ادیان قانون لایتغیر تمام اروپاست . هر صحيفه ٥٦٢ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم دینی را که قبول کنم اختیار دارم. و هم جناب پروفيسر از افکار من باخبر است و خود او نیز از نصاراهای متعصب بخبر نیست. گفتم ـ محمد دين افندی ! يك چیزی از شما میپرسم. گفت ـ بپرسید. گفتم ـ با این مسئله راهبی و تجرد، گروه راهبها و راهبه های نصارا بيك عذاب بسیار الیمی گرفتار خواهند بود. زیرا آتش شهوانیه طبیعیه انسانیه بهمه حال التهاب میکند. راهبه ها و راهبهای بیچاره را دران میسوزاند. آیا همچنین است یا نی ؟ محمد دين افندى يك تبسمی کرده و بزبان فرانسوی این سخن مرا به پو روفيسر ترجمه نموده بمن گفت : ــ بیگ افندی ! این سخن شمارا جناب پور وفيسر آلبرت خوب جواب میداد اما چه چاره که بزبان عربی و یا ترکی نمیداند که بگوید. ــ پروفيسر افندی البته مرا عفو خواهد فرمود . این سوال من اگر چه خارج دایره ادب است ، ولی خیلی ساده وطبيعى يك سوالیست . درینباب معلومات حاصل کردن میخواهم. باز محمد دین افندی اینسخن مرا به پور وفیسر ترجمه کرده گفت : ــ پروفيسر میگوید که اگر جناب بیگ افندی آرزو داشته باشد که اینمسئله را عين اليقين كشف نمايد يكچند روز بلباس راهبی تبدیل قیافت کرده در یکی از کلیسا ها یا مناسترهای ما درایند ، و به بینند که مجرد بودن راهبها و راهبه ها چه معنها دارد ! ؟ گفتم ـ برای حاصلکردن این معلومات بدرجه ئیکه بلباس راهبان تبدیل قیافت کرده در مناستر و کلیسا داخل شوم يك شوق و آرزویی در وجدان خود حس نمیکنم. صحيفه ٥٦٣ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلد سوم محمد دین افندی گفت : — من بشمايك مختصری از مفصل بگويم: در مذهب نصارا بعد از انکه حضرت مسیح را خدا گفتند پاپ بزرگ را نيز وکیل و جانشین مطلق او اعتقاد میکنند ، و همان قوت واقتداری که در مسیح می بینند همۀ آنرا دروكيل مطلق او جمع ميدانند . و هر پاپاس چون وکیل پاپ بزرگ شمرده میشوند آنها نیز همه اقتدارات را مالك هستند . مثلایکی ازجمله اقتدارات ما این است که ( گناه بخشی ) بكنيم . یعنی اگر يك شخصی از بنده گان ما ( حاشا ثم حاشا ) گناهی بکنند و در نزد ما آمده اعتراف بر گناه خود بکنند ، و حقیقت حکایت گناه خود را بیان نمایند و عفو آنرا طلب کنند ما اورا عفو کرده میتوانیم. حتی خود من در کلیسائی که در قریهٔ الهامهٔ دمشق دارم پنج شش نفر زنهای بسیار خوبصورت جوان مست والست نصارای دهاتی آن قریه را عفو کرده ام . گفتم — آیا بچه اصول و چه صورت عفو کردید ؟ گفت — در هر كليسايك موضع مخصوصی برای پاپاسها موجود است که گناهکار در ان خانه پیش پاپاس می آید و زانوی تضرع بر زمین نهاده گناه خود رابیکم و کاست بیان میکند ، پاپاس نیز بهر رنگی که آرزو کند اوراعفو میکند والسلام! گفتم — شما چسان عفو میکردید ؟ گفت — اين يك معلوم است که گناه زنان جوان دهاتی چه خواهد بود . البته که بايك دهقان جوانی در لب کدام پلوانی عشقبازی کرده خواهد بود ، و یا آنکه در کدام شب مهتابی بر سر کدام خرمنی با کدام یار خود یار آمده بشوهر خود خیانت ورزیده خواهد بود . این است که اینچنین گناه از ازن جوان سادهٔ بیچاره بیکم و کاست از اول تا به آخر باجز صحیفه ٥٦٤ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم تيات و تفرعات آن در پیش پاپاس حکایت میکند ، و پاپاسهائیکه در برآوردن اینگونه گناهها مهارت داشته باشند زنزاباريك باريك پرسشها میکنند و نازك نازك سخنها میگویند . و به او بخوبی میدانانند که این گناه او عفو شدنی نیست مگر که به پاپاس تسلیم نفس نماید ، و بعد از آن که تسلیم نفس نمود پاپاس بهر کیفیتی که دلش بخواهد او را از گناه پاك میکند ! .... گفتم - معلوم شد که پاپاسها به اسم گناه برآوردن مردمانرا بگناه میدارند ! گفت - بلی همچنین است ! حالا رهبانیت که مبنای آن بر نفرت و اجتناب زنان نهاده شده دیدید که چه حکمتها مستتر دارد . راهبه ها و را هبهائی که چله نشین دایمی خلوتخانه های مناستر ها هستند بيك عيش و عشرت سر مدی حظوظات شهوانیه خود شان بسر میآرند . پس به بینید که اعتقاد بر تثلیث و شرک به پروردگار یگانه تا چه درجه کارها بمیدان میآرند ! ... ازین گفته ( پاپاس شارل ) قدیم و [ ملا محمد دین ] جدید بحیرت رفته بر چنین گروه لا یفلحون نفرینها خواندم ، و ( الحمدالله علی دین الاسلام ) گفتم . و مخاطب خود را بر ترک نمودن اینچنین دین واهی تبریکها نموده بپا خواستم . ذاتاً طعام هم از یکوقتی به انجام رسیده بود . مادامها و مسیوهای فرانسوی و انگلیزی از وقت برخواسته بقدم زدن در برنده مشغول بودند . حضرت پدر برای وضو بقمره هافرو آمده بودند . و اپور ما در ینوقت ، در وسط بحر سفید یکسر بسوی جنوب غربی در قطع کردن بحر سفید را بعرض کوشش میورزد . جریانهای شدید مختلف الاستقامه آبهای بحر محیط اطلسی که از آبنای تنک ( جبل طارق ) در بحر سفید میریزد از زیر چرخهای و اپور ما در میگذرد . یك باد خوش جریانی از سمت غربی صحیفه ٥٦٥ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم در وزید قست . روی دریا پر موج و نوکهای سر موجها پر کف سفید است، ولی چنان موجی نیست که وابور را طپش و لرزش دهد . در ین اثنا از طرف قمره های دوم چار مادموازل مجارستانی با دو نفر رفقای مصری شان پدیدار شدند که برای قدم زدن بعد از طعام برین سطح می آمدند . در پیش دالان سیگاره کشی باهم روبرو آمده بهمدیگر سلامها ودستهادا دیم ، واز احوال همدیگر جویا شده با همدیگر بقدم زدن اشتراک ورزیدیم . در اثنای قدم زدن مادموازل (کامیلیا) بزبان ترکی بمن گفت : ـــ بیگ افندی ! آیا شما در شام سکونت دارید ؟ گفتم ـــ بلی مادموازل .. گفت ـــ آیا موسیو (برلان) را میشناسید ؟ گفتم ـــ موسیو برلان فرمودید ؟ بجزيك اجزاجی (برلان) نام که در طرفهای (سوق علی پاشا) اجزا خانه بسیار بزرگ و مکمل دارد دیگر (برلان) نام شخصی را نمیشناسم . گفت ـــ تمام همان اجزاجیست ! آیا اشکال او را بمن تعریف میتوانید؟ گفتم ـــ يك شخص بلند ، و با ريك سفید چهره سیه موی ریش تراشیده دهن كوچك بروت تاب داده خوش خلق شیرین سخنی نیست؟ گفت ـــ آفرین ! خوب تعریف کردید . تام خود اوست . گفتم ـــ آیا باجناب مادموازل قرابت دارد ، یا آشنایی ؟ گفت ـــ حكايت من وبرلان يك تفصیلی دارد ، و از شما درين باب يك خدمت طلب میکنم . گفتم ـــ امر میکنید مادموازل ! بهر خدمت تان مرا حاضر و مهیا بدانید . گفت ـــ اگر یکقدری زحمت کشیده با من تا به دالان قمره های خود صحفه ٥٦٦ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم ما رفاقت نمائید ممنون میشوم. (حاضرم) گفته بازوی خود را بما داد و ازل تقدیم کردم او نیز قول خود را بقولم انداخته، و بدیگر رفقا (عفو بفرمائید) گفته روان شدیم و در دالان قمره آمده در پیش میز مقابل همدیگر نشستیم. این ماد موازل (کامیلیا) يك محبوبه بالا بلند سیاه چشم-سیاه موی سفید پوست گلگون چهره متناسب الاندام شیرین کلام بیست و چار بیست و پنجساله ایست که طرهٔ طرار خوش پیرایش آن بر جبین یکقدری تنگ ترك او بيكوضع بسیار دلنشینی سایبانی داشت. و دو ابروی سیاه و کم مقوس پیوسته اش بر دو چشم بادامی بزرگ شوخ پرغمزه و نازش مانند دو شهبال چشم باز قسوف ازش که پنجه های مژگانهای بلند برکشته خویش را در صید مرغ دل عشق پیشه گان حیرت زده جمال اجسام لطیفه مانند چنگ شاهین باز داشته بود تیز پروازی حرص دلربایی مینمود! بینی لطیف ظریف متناسبش نه کوتاه و پست ، و نه بلند و دراز بود اما سر بینی سیمینش يك كفیده گی طبیعی لطیفی بهم رسانیده سوراخهای آن بشکل بادامی از طرف نوك بینی تنگتر و از طرف پایان فراختر بنظر می آمد که اینهم از روی فن فیسولوژى ، احتراصات شهوانیه مفرطه اش را مینمود. دهن تنگ ییقدری مایل، و لبهای باريك نوك تاب خورده سرخ بسیاهی متمایلش دلیل کثرت رشك وغيرتش را نشان میداد . زاویه های رخسارش اگرچه نسبت بجسامت وجود نازنین خوش گوشتش کوچکتر مینمود ولی زنخدان چقوری دار قدری طویلترش این قصور چهره اش را بيك لطافت دیگری جلوه گر میساخت . غبغب بسیار لطیف پر گوشت لذت آور ش با گردن سیمین کمتر بلند بسیار شفافش برای گرمی بازار متاع بوسه سحر پردازی ها مینمود. خالهای خدایی مشکین فام کوچک کوچکی صحیفه ٥٦٧ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم چون نقطه های انتخاب بوسه در بعضی نقاط رخساره لطیف المنظره اش مانند کنج لب ، و گوشه چشم ، ونزديك بناکوش و زنخدان و غبغبش بيكوضع طبیعی بسیار بدیعی افشانده شده بود که انسان از دیدن آن بجز آنکه تهلیل وتکبیر بگوید دگر چاره نمی یافت . این مادمو ازل که شمه از اوصاف چهره لطیفه اش را در پیش نظر قارئین کرام تا یکدرجه ترسیم نمودیم در مقابل من نشسته با صدای بسیار صاف آهنگدار خود بسخن آغاز کرده گفت : — « برلان اگرچه در اصل خود از مردم عرب ارض فلسطین است ولی هنوز در سن صباوت بود که به ( ویانه ) برای تحصیل فن اسپنجیاری آمده در مکتب اسپنجیاری ویانه داخل شده بود . پدرش ( یورکی ) افندی نام يك پیر مرد محترمی بود که با پسر خود یکجا به ویانه آمده بود . در انوقت من بسن سیزده سالگی بودم ، و با والده خود در خانه ئیکه نزديك مکتب داشتم اقامت میورزیدیم . در خانه خود او تاقهای بیکار خود را با فرش و اراسته کی آن بمسافرانیکه پیدا میشد به اجاره میدادیم ، و اجرتی که از ان حاصل میشد بر حوایج ضروریه خودصرف میکردیم . یورکی افندی بسبب نزديك بودن مکتب اپارتمان ما را برای اقامت خود مناسب یافته دو او تاق آنرا بکراهه گرفت . مدت سه ماه در انجا اقامت نمود ، و پسرش برلانرا در مکتب جابجا کرد . و درین سه ماه برلان نیز در مکتب عادت گرفته ، و بزبان فرانسوی و اسلاوی آشنا شده و با والده ام و من انس و الفت گرفته پدرش عزم سفر بلاد خود را نمود . و برلان را بوالده ام تسلیم نموده مصارف مکتب و کراهه او تاقش را نیز تمامها بدست والده ام سپرد . « من در انوقت بابرلان بيك شوق وشطارت معصومانه، وحسیات صحیفه ٥٦٨ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم طفلانه هم آغوش بازی و صحبت میبودیم. من هم در مکتب صنایع دختران که قریب مکتب اسپن‌جیاری برلان بود دوام میورزیدم. از خانه یکجا میبرآمدیم، وبعد ازانکه از مکتب میبرآمدیم همدیگر خود را انتظار کشیده یکجا بخانه می آمدیم .» درینجا مادموازل فلو را یکقدری سکوت کرده و دستمال ابریشمئی خودرا از جیب خود کشیده يك قطره اشك گوهر آسائی که بر نوکهای مژگانهای رسایش جمع آمده بود پاك نمود . در اثنای حکایت کردن مادموازل ، من بیکوضع حیرتانه مبهوتانه برجمال با کمال او نظاره میکردم ، و آهنگ صدای دلربای او بر تارهای رگها و پیهایم يك اهتزاز لطیفی بظهور میآورد . تأثرات قلبیه (کامیلیا ) بردل عشق منزل محمود بینوا نیز تاثیر یاد آوریهای حالات عشق وهوا را اجرا داشته چشمهایم را اشکبار نمود . لهذا مصرع استاد که «تو از برای یکی زار و صد هزار برایت» بخاطرم آمده گفتم : ـ مادموازل! خود را بسیار متأثر نکنید. چشمهای شوخ دلربای شما را چون بشعله انوار عشق مالامال می بینم وجود نازنین‌تان در نظرم بسیار يك وجود عالیی می آید . تاثیر عشق را قلبی میداند که ضربه مدهشه آنرا خورده باشد . افتاده عاجز شما نیز در ده يك دلی دارم . رجا میکنم خودرا متأثر مکنید بگذارید که این دو چشم دلربای شما انوار سرور و وشطارت بیفشاند نه آنکه اشکبار یأس و حسرت گردد . مادموازل کامیلیا ، بیک‌نظر عاشق نوازانه دلبرانه من نظر کرده و يك تبسم عشوه پردازانه بکار برده گفت : ـ « توباش ژوراور ! که من حکایت خود را تکمیل کنم . شنیدن اینحکایت گمان میبرم که برایت فائده برساند . زیرا اگر اجرای کار برا صحيفه ٥٦٩ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم که در آخر حکایت بر تو تکلیف کنم و تو آنرا در عهده بگیری آنوقت بی مکافات نخواهی ماند !!! . . . . این لفظ مکافات را بيك حرکات دلربایانه مشتهیاتکارانه آقتریسی نما یانه تلفظ نمود که تصویر آن ممکن نیست . گفتم — آه مادمو ازل ! از حالا بشما وعده میکنم که اگر تکلیف شما بر قدر فداکاریهای عظیمی متوقف باشد باز هم به اجرای آن در خود قوت واقتدار فوق العاده حس میکنم بگوئید ، حکایت تانرا تمام کنید ، تايك آن اولتر مرا لایق مکافات حیاتبخشای خودتان بنگرید . گفت — « هان ! اینراهم بگویم که من از ابتدای حال صباوت خود به آقتریسی گری يك ميل و هوسی فوق العاده در خود حس میکردم . در همان بازاری که ما بوديم يك تيا ترخانه بسیار بزرگی نیز موجود بود که آقتریسهای آن تیاتر همیشه نظر دقت مرا بخود جلب مینمود . در وقتهای شام چون میدیدم که آ قتريسها در عرابه های مکمل میان لباسهای فاخر ابریشمین و سمور و سنجاب غایت ثمین در پیش دروازه پشتسای تیاتر از عرابه فرو می آمدند آب دهن حسرتم میریخت . رفته رفته سه چهار سال به اینمنوال گذران یا فت . حال صبا وت ما و برلان به يك حال پر جوش و خروش شباب تحویل احوال نمود . نظرهای ما چون بمر دمکهای یکدیگر تصادف مینمود يك شراره الکتریکشی دیگر نوعی از ان حاصل آمده در تمام و جود مايك حرارت عجبی محسوس میگردید . اول که قول بقول همدیگر انداخته بمکتب میرفتیم و یا از مکتب می آمدیم از تماس نمودن جان ما بیکدیگر هیچ يك چیزی حس نمیکردیم . اما در ینو قتها آنچنان نیست . بمجرد تماس نمودن جانش به جانم يك رعشه در بدن خود حس میکردم . از نظاره جمالش يك ديگر لذتی میگرفتم . از صحیفه ۵۷۰ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم مکالمه همدیگر محظوظیت دیگر رقمی پیدا میکردیم . حس شوق و هوس آقتریسی ئیکه اول داشتم تنها بر ذوق لباسهای فاخر و عرابه های مطنطن آنها بود . حالا نکه درینوقت آقتریسی خودرا از بهر این هوس میکنم که من در صحنه تیاتر چون برایم ، برلان دسته های گل بر من بیندازد و اعلان عشق بر من کند . « والحاصل شام روز یکشنبه بود که با برلان برای هواخوری در چمنزار های بیرون شهر برامده بودیم . در چمنزار ( هوبغار ) در يك كنار نهر در زیر در ختان بهم پیوست بید نشسته و از هر درو رهگذر مکالمه میکردیم . تنهایی ، سکوت هر طرف را استیلا کرده بود . مهتاب عالم را غرق انوارداشت . برلان بسخنهای عاشقانه شیرین خود مرامست حسیات عالم ذوق وعشق وسرور نموده بود . درین اثنابرلان دست مرا بيك عشق ومحبت شدیدی گرفته و بر دل خودمانده بيك زبان رقت آور عجز پروری گفت : — کامیلیا ! ببین که دلم چسان میطپد . آخر تا بکی بر حال عاشقت مرحمت نیاری . آیا از عشق من شبهه داری ؟ امین باش کامیلیا ، خاطر جمع شوروح من ! برلان دایما از تست از دیگری نمیشود . اینسخنان برلان ، و نظر رقت آور پر آتش شوق او بر پی ها و رگهای همه وجودم يك تأثير گرمى فوق العاده محبت اجرا کرده در دستها و اعضايم يك رخاوت وسستی پیدا گردید . بی اختیار دستهایم بگردنش پیچیده گفتم : — برلان ! من از تستم ، از هیچکس نمیشوم . آخ عشق ! تو چه لذت داری ........ « بقدر دوساعت دران عالم تنهایی از خودی خود ووجودکائنات صحیفه ۵۷۱ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم بیخبر مانده بیکعالم بیهوشی هم آغوش مانده بودیم . صداهای شرشر جویبار ، اهتزاز شاخسار اشجار، نالهٔ بعضی مرغان شبخوان نغمه گسار این ازدواج عشق مارا تبریک میگفتند ! « والحاصل مدت یکسال دیگر بیک عالم حظ و سروری بسر آوردیم. درین اثناشوق و هوس و استعداد فطرتی ئیکه در آقتریسی مرا بود نظر دیرکتورها و پروفیسرهای تیاتر را جلب نموده از والده ام دوام ورزیدن مرا در تیاترشان رجا نمودند . بعد از یکمدتی که دوام نمودم درجه لیاقت و قابلیت من در ان فن ظاهر گشته به نخواه خوبی رسماً به اجرای رولهای ابتدائی در صحنهٔ تیاتر برامدم . اول دسته گلی که در مقام تحسین در صحنهٔ تیاتر پیش پایم افتاد از طرف برلان بود . اما چون رفته رفته این دسته های گل تنها به برلان منحصر نمانده از هر طرف باریدن گرفت برلان را عرق رقابت ورشك غیرت بجوش آمده بشدت مرا برترك آقتریسی تیاتر تکلیف نمود . حالاً نکه قبول کردن این تکلیف او در انوقت برای من ممكن الاجرا نبود . زیرا والده ام سه ساله با دیرکتور تیاتر بزرگ و یا نه قونتورات نموده بود. « برلان بعد از شبی که اول معانقهٔ عشق ما اجرا یافته بود. مرا نامزد خود اعتقاد نموده يك انگشتری الماسی نیز خریده به کلکم کرده بود . منهم خود را منحصر برای او میپنداشتم . « برلان اکمال تحصیل کرده و شهادتنامه گرفته برآمد و برای رفتن وطن خود آماده گردید . یکهفته پیش از رفتن خود باز یکشبی که دلهای ما بهمدیگر چسپیده، و وجود همدیگر ما با هم یکوجدوگشته بود گفت : — کامیلیا ! بر من مرحمت کن ! بر وسعت عشق و محبتی که بتو دارم و یانه تنگ می آید. برویم بصحراهای بسیار وسیع و فراخ شام ! هوای صحيفه ۵۷۲ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم شام ، میوه های شام ، آبهای جاری شام خوش تان می آید . ازدواج میکنیم ، مسعود میشویم . من يك اجزاخانه مکمل باز میکنم ، وکوشش میورزم که ترا مسعود و بختیار سازم . آه كاميليا ! اگر مانند تو ملك مثال يك زوجه را مالك شوم بختيار ترين مردم روی زمین خودرا خواهم شمرد! « این تکلیف برلانرا بی رضای والده خود اجرا کردن برای ممکن نبود . حالا آنکه والده من يك زن عنودی بود که به اینصورت هیچ راضی نمیشد . زیرا اولا قونترات پرفائده تیار را فسخ کرده نمیتوانست . ثانياً رفتن عربستان مرا هیچ موافق نمیدید . اگرچه درینباب چندبار برلان دستهای والده ام را بوسیده ورجاها کرد و منهم بسیار زاریها وسوز و گدازها کردم ولی هیچ ثمره نه بخشید . « برلان برفتن مجبور بود ! من بپاسداری خاطر والده ! یکشبی که باز من بابرلان تنها بودم گفت : كاميليا ! برای ما و تو دگر چاره بجز اینکه فرار کنیم باقی نماند ! بدنم بلرزه آمده گفتم : آه ! آیا فرار ؟ گفت – بلی ، فردا بيك بجه روز يك واپور کمپنی ( لوئيد ) از (تریسته) سوراست بسوی سواحل سوریه حرکت میکند ما اگر با ترن وقت سحر ازینجا حرکت کنیم به ده بجه روز به تریسته میرسیم و هماندم در واپور رفته مسعود و بختیار میشویم . گفتم – آیا نمی اندیشید که من يك والده پیر عصبی المزاجی دارم که در دنیا یگانه مدار زندگانی او منم محقق میدانم که بمجرد شنیدن خبر فرار ماسكته قلبيه برایش پیش شده وفات می یابد . گفت - آه محبوبه من مرا عفو بکن . عشق مرا از عقل و هوش بیگانه صحیفه ٥٧٣ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم ساخته . حرارت فوق العادة محبت مرا بهزیان گویی مجبور نموده. چکنم ؟ چنانچه تو والده اترا مقدس میدانی من هم يك پدر ناتوانی دارم که در آخر ترین مکتوبهای خود آمدن مرا بصورت قطعی امر میکند، و مینویسد که «بیمارم اگر زود نیامدی دیدارها میسر نخواهد شد». لہذا مجبورم که از تو وداع کنم و بوقت سحر حرکت کنم ! گفتم — برو برلان! وظیفه مقدس است . اطاعت و رعایت والدین مقدس است . من بر دل خود جبر میکنم توهم بردل خود جبرکن . برای تمام شدن مدت قونقرات ما با تیاتر و یکسال باقی مانده بعد از یکسال آزاد میشوم ، بلکه تابه آنوقت والده ام نیز روی موافقت بنماید و به امید خود برسیم . گفت — بلی، روح من ! بجز این چاره نیست . منهم یکسال صبر کرده باز می آیم به بینم که خدا چه میکند . « والحاصل همچنین عهد و پیمان کرده از هم جدا شدیم . برلان رفت ، ازان تاریخ تاحال یکسال و دو ماه مرور نمود . در ظرف اینمدت در احوال روحیه خود بسی انقلابات و تحولات یافتم . مسلکی که به آن سلوك كرده ام يك مسلکیست که بی عاشق ماندن من یکدم ممکن نمیشود. عاشقهای متعدد پیدا کردم . مانند پروانه در میان برگهای بسی گلها خزیدم و هزاران آغوش محبت را برای خود بازیافتم . اگرچه یکمدتی صبر و وفارا پیشه گرفتم ولی آخر تاب آور مقاومت نشده خودرا در عالم ذوق وسرور بی پایان سفاهت پرتاب نمودم . در ینوقت خود را لایق زوجه گی برلان نمی بینم زیرا طاقت محکومیت و اسارت يك زوج را در خود نمی یابم ، و بيك برلان قناعت کرده نمیتوانم . عاشقهای بسیاری آرزو دارم ! » اینسخنان را آقتریس کامیلیا بچنان یکوضع مشتهیانه حیا براندازانه صحيفه ٥٧٤ سياحتنامة سه قطعه روی زمين جلد سوم صرف نمود كه مغلوب تأثیر جاذبة كفتارش شده بی اختيار كفتم — — آه ! در سلك زمرة عاشقان شما محسوب گشتن چه سعادت است ! گفت — حاصلكردن اين سعادت بدست خود شماست. اگر خدمتی كه به شما تكليف ميكنم اجرای آنرا در عهده بگيريد از حالا در زمرة عاشقان خود تر اثبت دفتر ميكنم . کفتم — زود امر كنيد . امين باشيد كه باجرای هر گونه اوامر شما حاضرم دلبركام،ليا ! مادموازل آ قتريس يك خندة قهقهة مستانه شوخانه كرده بيكعشوه فروشی پر ناز و ادائی گفت : — هان ! ديدی كه بچه تلاش و اضطراب افتادی بیك افندی! شما مردان همچنين هستيد . بمجرد يكى از زبان من آرزو و هوس مرا بعاشقهای بسيار دا شتن شنيد يد ديك حرص وشهوت تان بجوش آمد ، و در همين وقت خيال پلو لذت هم آ غو شئی وصال مرانموديد، حالآنكه بمجرد كاميابی تان بر حظ و سرور يكسا عته خودتان باز همه عهد و پيمان و داد و محبت تان زايل شده حق همه نان و نمك مارا فراموش ميكنيد . گفتم — عفو فرمائيد مادموازل! من از ان مردان بيو فایی نمكحرامی نيستم كه شما كمان فرموده ايد . او لا خدمت شمار انظر به وظيفة انسانيت ايفاميكنم نه از بهر پختن خيال پلوی كه شما خيال كرده ايد . ثانياً تنها يك آشنايی و دوستی خالصانة شمارا آرزو دارم و بس . مادموازل باز يكخندة پر پيچ وشكنی نموده گفت : — واه ، واه ، واه ! حضرت بیك افندئی انسانيت پرور ماچه چيز ها ميفرمايند ! مرا نيز عفو فرمائيد بیك افندی بكمال جسارت عرض ميكنم كه ذات عالی شمارا بخوبی شناخته ام كه تا چه درجه حسن توجهات صحیفه ٥٧٥ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم عظیمه در حق ما طایفه بیچاره نسوان میپرورانید ! آقای من! چنانچه داکتر ها از علایم خارجی بیمارها بامراض داخلی انسا نهایی میبرند این عاجزه دست بسته شما را نیز در باب شما مردان چنان مهارت و ملکه حاصلشده که بمجرد دیدن علایم و جریه تان و شنیدن کلام تان میدانم که حسبات شما چیست و میل و توجه شما بما طایفه عاجزه بچه درجه است ! از وقتیکه باشما بسخن آغاز کرده ام از کشف ما فی الضمیر شما یکدم خالی نبوده ام . چشم تان تان بچنان یک نگاههای گرم پر شوقی بسوی لب و زنخ و غبغبم نظر میکرد که گمان میبردم بامژگانها آنرا مکیدن میخواهد . آغوشت هردم بخمیازه هم آغوشی ام بی اختیار باز میگردید ، در زبانت يك رکاکت و لکنتی پیدا شده سخنت را شکسته و ریخته برون میریخت . گاه گاه در تمام وجودت يك رعشه پیدا میشد . آیا همچنین نیست ؟ اگر بگویی که نی دروغ گفته خواهی بود. امر میکنم ، اعتراف کن ! . . . . مادمو ازل این سخنانرا بچنان يك نطق جربزه داری میگفت که از حیرت بحیرت می افتادم . گاهی خودم را در اوپه رای بزرگ پاریس در تماشای يك آقتریسی که رول تجسم دادن الهه حسن و جمال یعنی (وه نوس) را در عهده گرفته باشد مبهوت میدیدم ، و کاهی چنان میپنداشتم که من خوابم و در خواب با او این گفتگو را میکنم . گفتم - مادموازل ! جاذبه مقناطیسه که در وجود لطافت آلودشما طایفه اجسام لطیفه بشریه مخلوط شده تنها من نی بلکه پدر ما آدم، نی نی بلکه همه کائنات در پیش جذب عشق و محبت آن تاب آوره قاومت نمیشود. علی الخصوص در پیش مانند شما يك پریچهره معدن ملاحت . اعتراف میکنم که مغلوب ، محکوم ، اسیر شمایم بهر امر شما حاضرم ! گفت - ها ! همچنین بگو . . . حالا بشما در باب تکلیف خود، و مکافات صحیفه ۵۷۶ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم شما حرف میزنم : تکلیف من بسیار ساده و چیزئی يك تکلیفیست که آنهم عبارت از تودیع يك امانتیست که آنرا از طرف من با يك مكتوب به برلان میدهی. گفتم ـ هزار بار. این هيچ يك خدمتی نیست که به اجرای آن لایق مکافات شوم گفت ـ همينقدر نیست ! در نجا كاريك باريكی دارد که اصل مطلب من از شما اجرای همان باریکی میباشد . و اگرنه امانت ومکتوب را بڈاك نیز روانه میتوانستم . گفتم ـ چسان باریکی ؟ بگوئید تا بدانم . گفت ـ شما میبايديك رول آقتوری بعمل آرید. من بشما دو مکتوب ويك انگشتری که برلان بمن داده بود و پیش از ین مذکور کردید میدهم. هر مکتوب بجدا جدا مضمون نوشته شده، شما اول برلان رايك استنطاق میکنید. هر گاه ازدواج کرده بود مکتوب پاکت سرخ را به او میدهید، و اگر ازدواج نکرده بود مکتوب پاکت زرد را به او میدهید . اما انگشتر را بهر دو حال به او میدهید . این را گفته و دو پاکت از جیب خود بر آورده بر میز گذاشت، واول پاکت سرخ را باز کرده بخواندن آغاز نمود که مضمون پاکت سرخ ازینقرار بود : « برلان ! « سه ما هست که مکتوب تا نرا نمیگیرم ! معلوم است که پیش از ین چیزی که نوشته بودید درست برآمده یعنی با دختر عم خود ازدواج کردید. آه برلان ! چقدر ظالم نا انسانیت بودید . لهذا من هم از شما نفرت کردم. وعده ئیکه با شما کرده بودم پس گرفتم . هدیهٔ شما را بشما رد میکنم. الوداع ای برلان وفا دشمن ! (امضا) کامیليا.» مکتوب پاکت زرد اینچنین نوشته شده بود : « برلان ! صحيفه ۵۷۷ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم پیش ازین نوشته بودید که اگرچه پدر و اقربا و تعلقات تان شما را بر ازدواج دخترعم تان اصرار میکنند ولی شما بر وفا و وعده خود ثابت قدم بوده اصرار شانرا بیکار میمانید . « جان من برلان ! بشما يك خبر فلاکت آوری میدهم مرا عفو فرمائید . دنيا بيك حال نمیماند . هر زخم بمرور ایام التیام پذیر میشود . جراحتی که عشق و محبتت بر دلم کشاده بود بهم آمده عشقت در دلم وفات یافت . نامیرا نید مرا ازیاد خود ببرید . « برلان ! من يك زوجه لایق بشما شده نتوانستم مسلکی که دران سالک بودم مرا بر حال خودم نگذاشت . مادرم نیز بجز اين يك هیچ آرزوی نداشت که مرا دایما در لباسهای فاخر ابریشمین وزیور و جواهر ثمین مستغرق به بیند . جوانان توانگر بر من هجوم آوردند . قلبها و طلاهای بسیاری بمن از هر هر طرف تقدیم شدن گرفت . ولی تا یکمدتی ثبات و پایداری نمودم بعد از ان نتوانستم . در عالم سفاهت پویان شدم . در بسی آغوشها خود را پرتاب نمودم . « برلان ! مرا عفو کن! بکمال عافیت با دختر عمت ازدواج کن . برای مسعود شدنت دایما دعا میکنم . کامیلیا » بعد از خواندن هر دو مکتوب ماد موازا کامیلیا گفت : - حالا دانستید بیگ افندی ! خدمتیکه از شما طلب میکنم همینست که این رول خود را بکمال مهارت اجرا نموده و بعد از کشف احوال یکی ازین دو مکتوبها را با انگشتر به او بدهی . و کیفیت را به پته و عنوانیکه بشما میدهم در اسکندریه برای من بنویسی . چسان آیا قبول کردید این تکلیف مرا ؟ گفتم - بسر و چشم قبول کردم ! من خبر ازدواج و عدم ازدواج صحیفه ۵۷۸ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم او را از خود اونی از دیگر طرف بخوبی تحقیق کرده نظر به آن تحقیقات بدادن یکی از مکتوبها و انگشتری اقدام مینمایم. — آفرین خوب خط حرکت! اینرا گفته مادموازل بر پا شد، و يك چشمك بسيار معنیداری بمن کرده گفت: — بیا تا انگشتر را بشما تسلیم کنم. از عقبش روانه شدم، به قمرهٔ خودش که از اصل دالان بزرگ بايك دائرهٔ مخصوصی بشکل آپارتمان جدا شده است درآمد، وبمنهم (درآی) گفته درآمدم، او در را به بست .... مادموازل در قمره امانتی که برای برلان میداد بمن تسلیم نمود. و بقدر نیمساعت با او مانده و بعضی تعلیمات لازمه و سفارشات موکده داده گفت: — تو بر و من هم یکقدری توالت موهای خود را انتظام داده از پشت می آیم. گفتم — مادموازل! امین باشید که لذت این مکالمه و مصاحبه امروزی شما را تا مادام حیات هیچ چیزی از صفحهٔ دلم حك نخواهد کرد! بدهید دست تانرا که ببوسم. مادموازل بکمال عظمت و جلال دست خود را در حالتی که بر بستر خود تکیه زده بود بسوی من دراز نمود. از نوك پنجه اش گرفته بکمال شوق و احترام دستش را بوسیدم. و دروازهٔ قمره را باز کرده بدالان بر آمدم. بمجردیکه از دایرهٔ اپارتمان بر آمدم با جناب شریف مکی رو برو تصادف نمودم که خم خم و نالش کنان برای آبدست گرفتن میرفت. چون مرا دید گفت: — آخ! مرحبا یا حضرت البیگ. درین قمره های زنان فرنگی چه میکردید؟ صحيفه ۵۷۹ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم بی آنکه تلاش کنم گفتم : یا حضرت السيد ! از دیروز به اینسو ذات عالی شما را بر سطح ندیدیم، بمراق افتادیم . برای پرسان شما آمدم ولی چون قمره شما را نمیشناختم بجستجوی قمر وت افتادم که او تاق شما را بمن نشان بدهد . گفت — بسیار تشکر میکنم فرزند ! از دیروز شام به يك پیچش سختی گرفتار آمده ام . سر خود را بالا کرده نتوانستم . گفتم — مراق مکنید . انشاء الله شفا می یابید . ذاتاً فردا بده بجه روز به اسکندریه میرسیم تداوی میکنید ! اینرا گفته بر سطح بر آمدم . وقت هم بعصر رسیده بود. در بحر اثر شورش نبوده حضرت پدر را با محمد دین افندی فرانسوی ، در دالان بزرگ یافتم که بصحبت مشغول بودند . چون بحضورشان رسیدم فرمودند : فرزند ! وقتیکه بشام برسی همان نسخه کتاب ( طرز طرزی ) که بخط میرزا غلام حسین نوشته شده بخدمت محمد دین افندی تقدیم کن زیرا از آثار من برای یادگار چیزی طلب نمودند در پنجا چون موجود نبود بر شما حواله نمودم . گفتم — بسرو چشم . حالا میباید که از جناب محمد دین افندی پته و عنوان جای و مقام سکونت شانرا در شام بدانم که کتاب را خدمت شان برده تسلیم نمایم . محمد دین — در ینوقت پته و مقام خود را تعیین کرده نمیتوانم زیرا سه روز در اسکندریه خیال اقامت را دارم ، و بعد از آن از بندر (یافه) بقدس شریف میروم ، وعلاقه که با عالم کلیسای نصرانیت دارم رسماً قطع کرده بشام می آیم و در شام بعد ازان برای خود محل سكونت ومسلك معيشـت تدارك خواهم كرد . لهذا اول من خود خدمت شما خواهم رسید . صحيفه ۵۸۰ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم حضرت پدر فرمود : - محمود را در شام بهر خدمت ومعاونت خود مهیا خواهید یافت . در باب تدارك خانه ، وزو شناسایی شما با اعزه و علمای شام رهنمایی مینماید. شما اول که بشام میر سید برا بر در پیش خود او مسافر شوید. خانه درویشنی ما تایکدرجه اسباب استراحت شما را تأمین خواهد نمود . محمد دين - بسيار تشکر میکنم ، انشاء الله مرا جعنگاه یگانه خود دولتخانه شما را خواهم دانست ورهبر روحانی وجسمانی خودذات بزر گوارانه شما ر اخوا هم شمرد . حضرت پدر مرا خطاب نموده فرمودند : - فرزند ! ما وشما و محمد دین افندى يك امشب با هم یکجا خواهيم بود وفردا از همدیگر وداع کرده من بسوی مصروسویس باشمندو فرو شماباو اپور دیگر بسوی بیروت ، روانه میشویم . محمد دین افندی خود در اسکندریه میماند . هرگاه فردا که واپور ما به اسكندريه رسيد اگر يك واپور دیگری که بسوی بیروت حرکت کند موجود بود هماندم بکس و حوایجت را به آن واپورنقل داده يك آن اولتر حرکت کن ، واکر حاضر نبود لابد يك شب در اسكندريد گذرانیده فردا بهمه حال و اپور پیدا میشود. گفتم - امر حضرت پدر را بجان اطاعت میکنم ، ولی بر طالع ناساز خود بسیارافسوس میکنم که از حضرت قبله گاه دل آگاه خود جدا میشوم! فرمودند - تو هیچگاه از من جدا نه در حواس و قلبم همیشه موجودی . بودن تو در شام موجب تسهیلات سفر حجاز من میشود که اگر حج نکنی به ثواب آن داخل هستی . محمد دین - بلی اطاعت امر پدر ثواب عظیمی دارد . اگر بعضی موانعات نمیبود من در ینسفر بخدمت حضرت سردار بحج بیت الله صحیفه 581 سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم شرفیابی حاصل میکردم اما انشاء الله در سنه آینده نیت دارم که با بیتراب رحمت برفع گناهان خود موفق شوم . حضرت پدر - ( نيت المرء خير من عمله ) رسول الله فرموده . امید است که این نیت شما تا بوقت رفتن شما موجب ثواب شما شود . باز بمن خطاب فرموده گفتند : - ها ! مالك رفیق طریقی داشتیم امروز او را هیچ ندیده ام . گفتم جناب شریف را مراد میفرمایند. بنده هم بمراق افتادم نقمره های دوم برای پرسانش رفته بودم مگر بیچاره مریض شده بود. حالا یکقدری بهتر است . فرمودند - خوب با خبری از یشان کرده باش اگر یچیزی احتیاج داشته باشد معاونت کن . گفتم - بهر دو دیده حالا رفته باز میپرسم . حضرت پدر برای وضو و نماز نقمره ها فرو آمدند . ما و محمد دین افندی یکقدری صحبت با هم کرده از دالان بر امدم . و بقمره های دوم آمده دیدم که جناب شریف در دالان با دو افندی مصری بمحاوره بسیار شدید جنگ آمیزی سرگرم اند . وقتیکه من رسیدم محاوره شان به ایندرجه رسیده بود که شریف میگفت: - شما مردم مصر را من میشناسم که تا چه درجه بیجیا مردانی هستید. هیچ شرم تان نمیآید . يك گله فاحشه را با خود بار کرده از شهری بشهری میگردانید ، و این بیماری را برای خود شرف میشمارید. و با غزل سرایی و آرمونی نوازی خود مغزهای ما را میخورید . مصریان - یا حضرت سید. هیچکس از گناه خالی نیست شما خود را نمیگوئید که از یکطرف خود تانرا اولاد رسول میخوانید و از دیگر صحفه ٥٨٢ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم طرف با اشقیای بدوی راست آمده مال و جان امت محمد را تلف میسازید. و برای یکچند روپیه مال دنیا خانه آخرت خود تا را میغلطانید. شریف بقهر شده و « یلعن ابوكم » گفته بنای چنگوی را گذاشته بود که من در میان شان درآمده ، و « خیر باشد ، چه شده ، صلوات بگوئید ، لا حول بخوانید . خوب نیست . » به اصلاح ذات البين كوشش ورزیدم و به تسكين و تسلی شریف کوشیده، وافندیان مصری را بیکسو کشیده نائرۀ جنگ را خاموش نمودم . شریف — بر پدر این طایفه قبطی دیوس لعنت ! دیشب تا بصبح این دو دله ها با آن چار فاحشه های فرنگی چه رذالتها که نکردند . شراب ها زرد و کردند . سازها نواختند غزلها خواندند مرا سراسر بیراحت کردند. گفتم -- عالم سفر است. برای رهای یافتن از همدیگر یکچند ساعتی باقیمانده . عفو کنید . از خورد الحشیدن از کلا با بخشیدن گفته اند . اینرا بگوئید که حالا بیماری تان چسانست ؟ حضرت سردار از احوال شما میپرسد و مرا بخدمت شما فرستاده که اگر بخدمت و معاونت من چیزی امری داشته باشید اجرا کنم . گفت — الحمد لله حالا از پیش بهترم . خدا از حضرت سردار و شما راضی باشد . اگر آدم شما یکقدری شور با برای من امشب بپزد بسیار ممنون میشوم. گفتم — حاضر ، دیگر چه امر است ؟ گفت — سلامتی شما . از نزد شریف برآمدم . و بطرف قره های سوم آمده ابو محی الدین را بر حاضر کردن يك كاسه شوربای بسیار اعلایی برای جناب شریف تنبیه نمودم . و از احوال عایلهٔ فلاکت دیده استانبولی نیز خبر گرفته بالا بر آمدم. وقت بشام رسیده بود حضرت پدر نماز شام را بر بام دالان سطح ادا کردند . صحیفه ۵۸۳ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم بسبب تقرب وا پور ما بقطعه افریقا هوارا یك گرمئی پیدا شده بود ، اكثر مسافران قمره های مابر بام دالان قدم میزدند دختران برچهره مجاری نیز برسطح قمره ها قدم میزدند . امشب باز طعام را در دالان بالایی حاضر کرده بودند پنجره های دالانرا از هر هر طرف باز کرده بودند . انوار چراغهای متعدد الكتريكی براوانی و ظروف بلورین میز طعام خوری که در وسط دالان گذاشته شده بود شعشعه پاشئی لطیفی داشت . حضرت پدر بعد از صلوة مغرب بقمره ها فرو آمده آوردن طعام را امر نمودند . برای تبلیغ امر حضرت پدر بقمره های سوم آمدم ابو محی الدین بحاضر کردن طعام مشغول بود. عایله استانبولی نیز بر طعام نشسته بودند . پسرک مجروح شان نیز از قمره برآمده بر پیش میز نشسته بود . بسوی شان روا نه شده گفتم : شام شریف تان بخیر باد والده همشیره ! تبريك ميكنم كه بيگ كوچك ما بر سفره نشسته است . گفتند - شام شریف شما بخیر باد اولاد ! صدشکر پسر حالا بسیار خو بست هیچ درد هم باقی نمانده است . گفتم - حالا لازم است كه بيگ راهمه ما وشما يكيك هديه صحت بدهيم . من به او يك قطی نقل بسيار رنگ آمیز و يك كتابچة بسيار خوش جلد و يك ایشپلاق بلند آواز میدهم . اینرا گفته آوردن چیزهای مذکور را به ابو محی الدین امر نمودم و او آورده يگان یگان را به بیگ تقدیم کرده گفتم . خوب همشیره خانم ! شما هدیه صحت چه به بیگ میدهید ؟ لامعه - برادر ! من يك بكس دستی بسیار ظریف دارم به او میدهم . صحیفه ٥٨٤ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین ٦٨٥ جلد سوم اما شما همچنین بپا ایستاده اید وما نشسته بفرمائید بنشینید محی الدین شوربای بسیار اعلا وتخم نیمرو برای ما پخته منهم بدست خوديك سلاته بسیار خوبی ساخته ام . حلوا و زیتون مانزخوبست اگر باما طعام بفر مائید چه میشود . گفتم ـ های های ! از سلاته شما میخورم آیا من از افراد عائله تان نیستم ؟ چرا با شما طعام نکنم . اینرا گفته نشستم وبقدر یکچند دقیقه به تسلئی دل الم منزل شان کوشیده با ابومحی الدین که طعام حضرت پدر را حاضر کرده بود بالا برآمدم . طعام حضرت پدر را بحضور شان برده و خود بنابر امر شان بدالان طعامخوری برای طعام خوردن آمدم . زنگ طعام نواخته شده بود . بيك سکوت و آرامی طعام نموده از دالان برامدم . ابو محی الدین نیز ظرفهای خود را گرفته بطرف قمره خود میرفت. بردن شوربای شریف را برا و تلنه و تأکید نموده نمبر او تاقش را به او آموختم . وبقدر یکساعت قدم زده بقمره خود فرو آمدم البسه ام را كشيده بيك خواب سنگینی فرورفتم. روز جمعه ١٤ ذیقعده ۳ افریقا واپور ما از دیشب در بحر حدود قطعه افریقا تدویر چرخ عزیمت دارد . صحيفه ٥٨٥ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلدسوم صبح بوقعت بچه از خواب بر خواستم ، و بعد از شست وشوودریشی بالابر آمده حضرت پدورا با جناب شریف زاده مکی و یا باس سابق محمددین افندی در دالان سیگريت کشی گرم صحبت دیدم . سلام داده و بارفقای شان ( صباح الخیر ) گفته از او امر شان جویا شدم . فرمودند : — چای خور ده ایم . دیگر کاری نیست ، بنشين اينحکایت شریف زین العابدین افندی را بشنو ! گفتم — آیا واقعه جنگ شان با افندیان مصری ؟ فرمودند — بلی، میگوید که اگر تو نمیرسیدی زدوخوردشان چسپیده بود. شریف — بلی، آیا همچنین نیست بیگ افندی ؟ گفتم — بلی . همچنین است ! شریف — یعنی،چه عرض کنم . از روزی که با این جماعه قبطیان بیدین همخانه شده ام یکدم راحت نکرده ام، شبها را تا بصبح بسر می آرند. فاحشه های فرنگستانی را اشعار عربی می آموزانند، و آنها با و از بلند آنرا بمقامهای عربی میخوانند و آن ابراهیم مغنی منحوس با آرمونی اصول گرفته آنها را شعر و موسیقی تعلیم میدهد . محمد دین افندی لطیفئه گفت : — یا حضرت السيد ! ازين بشما چه ضرر میرسد بلکه هنو ز بی آنکه يك پیسه مصرف كنید ، وزحمت کشید بشنیدن موسیقی وغز لسرائی اینگونه پریچهره گان کامیاب میشوید ! شریف — لعنت برين پریچهره گان ! از همه بدتر این را بشنوید که این شعرهای عربی در باب يك حكایت خلیفه معظم اسلام (هارون الرشيد) از طرف خودشان و امثال شان کافران ساخته شده که در تیاتر آنرا تصویر وتشهیر کردن میخواهند . لعنت ! صحیفه ٥٨٦ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم محمدین ـ آیا شما از گناهی که ایشان بکنند مسؤل و باز خواست میشوید؟ شریف ـ اگرچه نمیشوم . ولی نهی عنی المنکر را وظیفه میشمارم؟ حضرت پدر ـ هرگاه جناب سیدیکقدری تصوف شعاریرا پیشه سازند، و در تجلیات متخالف الآیات پربینات اسمای صفات ذات اقدس خلاق کائنات غوطه خوار گرداب حیرت شده عرض تسلیمیت و مطاوعت نمایند بسیار راحت خواهند کرد . اسمای صفاترا جداگانه حکومتهائیست که حکومت هر يك ازانها جداگانه فعالیت و حکمرانی دارد. در وقت حاضر ما سلطنت اسم جلیل (مضل) اجرای فعالیت دارد. جای دم زدن و چون و چرا نیست تسلیم شدن لازمست . عالم پر از منکرات است نهی آن خارج قوهٔ بشریهٔ ما و شماست . ازینکه بادیگران مشغول شویم اگر یکقدری با خود مشغول شویم راحت و سلامت می یابیم. اگر از نهی دیگران به نهی خود پردازیم بیشتر فائده خواهیم گرفت. گفتم ـ بسیار حق میفرمائید. علی الخصوص در عالم سفر و سیاحت انسان با هر رقم مردم و انواع خلایق سر دو چار میشود اگر بر خود تنگ بگیرند بسیار مشکل میشود . والحاصل این محاوره به انجام رسیده هر کس برای جمع کردن کالا و اسباب خود برخواستند . زیرا سواحل قطعهٔ افریقا آهسته آهسته سواد خود را پدیدار میکرد . اول بقمرهٔ خود ما آمده بکس و بعضی اسباب پراکنده شدهٔ خود را جمع کردم و بعدازان بقمره های سْوم رفته ابو محی الدین را بگردآوری کالا و حوایجش امر نمودم. زهرا و لامعه خانممان را نیز گفتم که حوایج خودشانرا جمع کرده هیچ تلاش نکنند و از جهت قایق گرفتن و برامدن و بکجارفتن خود پریشانی خاطر بخود راه ندهند که انشاء الله همه را بخوب صحیفه ۵۸۷ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم صورت سرشته میکنم . ابو محی الدین گفت - آیا يك دو شب در اسكندريه خواهیم ماند يا سر راست خواهیم گذشت . گفتم - هان ! خوب كردی كه بخاطرم دادی . بتو بعضی گفتنیها دارم . گفت – مهربانی میفرمائید . ذاتا منهم به بعضی نصایح و وصایای شما محتاجم که خط حركت خود را بدانم . گفتم – اول این را بدان که از واپور چون فرانیم بكسريه استاسيون ريل كه بسوی مصر میرود ميرويم . شما وحضرت پدر در ريل نشسته بالخير و العافيه بسوی مصر وسويس ميرويد من از ايستیشن واپس آمده در دیگر واپور بسوی بیروت روانه ميشوم . گفت – آه ! مگر یکدو سه ساعت دیگر بخدمت بیک خود مشرف خواهم بود ؟ گفتم - بلی ، پس یگانه وصیت و نصیحت من این است که خدمت حضرت پدر بعد ازین تنها بر خودت میماند. میباید که چشمهایت را خوب باز داشته لحظه تغافل نورزی تا بهره وردین و دنیا شوی . از طرف عایله خود خاطر جمع باش که انشاء الله همه ما يحتاج آنها را بالذات سرشته میکنم . گفت - سیدی بیگ از من رهگز تشویش نکنید انشاء الله بجان و دل در خدمت سید خود کوشش خواهم ور زید . و از طرف عیال خود هم خاطر جمعم . زیرا برا صالت و نجابت کریمانه شما اعتماد دارم . اما از جهت خود یکقدری پریشانم که در غربت مبادا مفلس شوم و بحضرت افندی بزرگ خود هر وقت عرض کرده نمیتوانم . گفتم – ششما هه تنخواه ترا پیشینآ بتومیدهم و مابقی پنج لیره ئیکه پشت مانده آن نيز بصيغة بخشش از تو با شد دگر چه میخواهی . صحیفه ۵۸۸ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم ابو محی الدین دستهای مرا بوسیده گفت : بسیار تشکر میکنم افندی من ! دیگر هیچ نمیخواهم . درین اثنا صدا های بکار افتادن ماشینهای جر اثقال و تردد عمله ها اشعار نمود که لنگر گاه ( اسکندریه ) نزدیکشده باشد . بر سطح برامدم بواقعیکه درختها و مناره ها و عمارات شهر مانند خیال میالی پدیدار شده بود. بعد از مرور یکساعت و اپور ما به لمان لنگر گاه اسکندریه تقرب نمود . اسکندریه دو لمان یعنی حوضهٔ لنگر گاه دارد که یکی را ( لمان جدید ) و دیگرش را ( لمان قدیم ) مینامند . در دهنهٔ هر يك ازین لمانها يكيك منار چراغ دو از بزرگی موجود است . بسببی که در لمان بزرگ غربی اسکندریه در وقتهای پیش برای تقرب نکردن کشتیهای دشمن بسی خرسنگها انداخته شده بدون رهنما وقلاوز کشتیها در لمان داخل شده نمیتوانند . لهذا بمجرد تقرب نمودن کشتی ما يك و اپور استمبوط كوچك قلاوز آمده و ریسمان و اپور را بخود ربط نموده بسوی حوض لمان که با هزارها کشتی و و اپور پر بود کشیدن گرفت. همهٔ مسافرین و اپور نشین بر سطح جمع آمده بودند . پریچهره گان مجارستانی دریشیهای بسیار فاخر خود شانرا در بر وکلاه های پرگل و پر بزرگ خود شانرا بر سر کرده و شمسیه ها و بکسهای خود شانرا در دست گرفته بکمال شوخی و شطارت قدم میزدند ، و بیکدیگر شریف زاده مگی رانشان داده با خودشان بسی بذله گوئیها میکردند . حضرت پدر فرمودند : درینجا باز مانند استانبول به تأنی و درنگ برائیم یعنی بعد از انکه مردم برایند به برامدن آغاز کنیم . گفتم – همچنین میکنیم انشاء الله . صحيفه ٥٨٩ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم بعد از مرور نیمساعت و اپور كوچك قلاوز واپور بزرگ جسیم ما را در میان حوض لیمان آورده در موقع مخصوصش رسانید . واپور مادو لنگر ثقيل جسیمش را بشدت در بحر انداخته توقف نمود . قایقچیان هجوم آوردند، مردمان بفرو آمدن آغاز نهادند . قایقها و صندلهای منتظم درجه اول طبعاً در پیش زینه درجه اول و اپور نزديك شدند . اول كسانیکه از واپور برآمدند . ماد مو ازلهای مجاری و دو افندی مصری بودند که استقبال کننده گان شان که مرکب از دو مادام پخته سال و سه چار نفر جوانان خوش منظر بودند در واپور آمده ایشانرا فرو آورده باخود بردند . خواه مادمو از لها و خواه افنديهابا من وداع و سلامهای صمیمانه اجرا کردند . منهم نیز عرض تواضع نمودم . در اثنائیکه ماد مو ازل ( کامیلیا ) از زینه پایان میشد بيك ناز و ادای بسیار عشوه کارانه بمن نظر کرده و « جواب تا ترا بزودی منتظرم » گفته و منهم بيك كلمه «خاطر جمع باشید ماد مو ازل » جوابداده از زینه فرو آمد . مادامها و موسیو های فرانسوی و انگلیزی نیز فرو آمدند . درین اثنا دو نفر راهبها و دو نفر راهبه ها از زینه واپور بالا برآمدند . محمد دین افندی و رفیقش به استقبال آنها شتافتند . و صمیمانه همدیگر دستها دادند مگر اینها به استقبال شان آمده بودند . محمد دین افندی آنها را گذاشته در پیش حضرت پد ر آمده و و داع بسیار پرسوزی کرده بهمراه راهبها و راهبه های مذکور از واپور بر آمدند . درین اثنايك قايقچيئي پاك وستره سياه رنگ سفید پوشی بمن نزدیکشده گفت: — افندی ! شما خیال برآمدنرا ندارید ؟ گفتم — چرا و لکن مانند شمايك قايقجئی با ادب کامل ر انتظار میکشیدم . گفت — من خدمتگار شمایم . امر بفرمائید . صحیفه ۵۹۰ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد سوم گفتم — درینجا من و حضرت افندی هستیم، و يك بکس کوچکی با ماست اما اصل اسبابها و نفرتی ما در قمره های سوم است اول شما میباید که آنها را دیده تخمین کنید که چند قایق مارا بکار است و از همانقرار برای ما قایق تدارک کنید. گفت — بفرمائید نشان بدهید. هر دوی ما بسوی قره های سوم روانه شدیم. ابو محی الدین و صندوقهای او را بقایقچی نشان داده و حوایج عایلۀ استانبولی را با نفرتی شان نموده گفتم: — چیزیکه از شما مطلوبست همین است که این عایله را به بسیار درستی و راحت به بندر برآورد. در نزدیکترین اوتلهائیکه به بندر باشد اینها را جا بجا کنی و تا آمدن من واپس به بندر از همه جهت استراحت شانرا دقت نمایی تا بخشش وافری از من بستانی. گفت — بعد از انکه وعدۀ بخشش وافر را از مانند شمايك بیگی بشنوم خاطر جمع باشید که بچشمهای خود ایشانرا خدمت خواهم کرد . گفتم — شما هم خاطر جمع باشید که اگر ایشان از شما تا آمدن من ممنون بودند غیر از اجرت بشما يك گینۀ مصری انعام خواهم داد. گفت — ممنون میشوم . مرا خدام خود بدانید حالا برای شما سه قایق بکار است، یکی برای آدم و حوایج شما، و یکی برای سواری خود شما، و یکی برای ایشان که این قایق را به بندر برده و از انجا کنار سرك سنگ بست لیمان را گرفته در پیش زینۀ (ناپولی) نام اوتل ایتالیانی میبرم، و سر راست خود شانرا و حوایج شانرا به اوتل میبرارم. این اوتل هم نزدیکترین اوتلهاست به بندر، و هم در نظافت و پاکیزه گی و حسن خدمت معروفست. و هم دایره های مخصوصی برای عایله ها دارد. گفتم — بسیار مناسب. زود قایقهایت را بوابور نزديك كن. گفت — بفرمائید حاضر است. صحيفه ٥٩١ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلد سوم گفتم – نمبر قایق و اسم خود تانرا بدهید که قید دفتر کنم . قایقجی از جیب خود يك جزدان و از جزدان يك کارتی براورده بمن داد . برکارت مذکور نمبرقایق (۱۸) واسم قایقجئی آن ( حمادالاسود ) نوشته شده بود. کارت مذکور را نگهداشته در پیش عایله آلمدیده که در انطرف همه یکجا نشسته و حوایج شان بر میز در پیش روی شان گذاشته شده بود نزدیکشده گفتم . والده ، همشیره ! این قایقجی حماد الاسود شما را بهمراه حوایج تان به بندر میبرارد . تذکره های راه شما را قید میکند ، و شما را به يك اوتل نزديك بندر میبرد و برای شما يك دایره مخصوص میگیرد. خود من بهمراه حضرت پدر خود تا به ایستگاه راه آهن میروم . و بعد از انکه ایشان سوار شمند و فر شده روانه شوند من بخدمت شما میرسم و باز در باب واپور پیدا کردن و سایره خرف میزنیم . زهرا خانم – امان اولادم ! به اینقدر زحمت خود را برای ما گرفتار میکنید ، آیا ما بچه صورت از عهده شکر گذاری شما خواهیم برامد . مارا بگذارید . خداوند مددرسان عاجزانست ، تکلیف و زحمت شمارا هیچ روادار نیستیم . گفتم – والده البته که ذات اقدس آلهی مددرسان عاجزانست از جمله مددرسانیهای اوست که در چنین حال غربت این عاجز شمار ابفرزندی و خدمتگذاری شمار سانید . در دلم بدرجه ئیکه همشیره و والده اصلی خودم باشد بشما يك محبت و شفقت القانمود . رجا میکنم اسم تکلیف و زحمت را بر زبان میارید . چنانچه عرض میکنم قبول فرمائید . لامعه خانم ، بيك بيبا کی سرورانه برادرانه گفت : برادر عزیز من (محمود) ! راست میگوئید این همه تجلیات حکم صحیفه ۵۹۲ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم الهیست . شما از افغانستان، ما از استانبول دريك واپوربهم تصادف كنيم، و باز بيك محبت صمیمانه همدیگر خود را برادر بخوانيم بجز حكمت الهی دگر چه چیز است . برادر ! عرض خدمت ترا قبول كرديم . از دل سوخته برایت دعا میکنیم هر چه شما مناسب به بينيد قبول دا یم . گفتم – تشکر میکنم همشیره . حمادالاسود را گفتم : برو کشتیبانان و کشتیت را حاضر كن خانمهارا بااشیای شان در قايق جابجا كن . بعد ازان ماخواهیم برآمد . حمادا لاسود ( على الرأس والعين ) گفته ببالا شتافت و بعد ازيك کمی باسه چار نفر کشتیبانان چست و چالاك آمده حوايج و اشیای آنها را و ازمارا برداشته ببالا برآمدند . ما نیز با همه افراد عايله و ابو محی الدین در عقب آنها بالاشديم . حمادالاسود را تنبیه کردم که خودش عایله را در کشتی خودبردارد، و ابومحی الدین وحوا بجش را در ديگر قایق بگذارد و خود با دو قایقجی دیگر بحضور پدر آمده و از حاضر بودن قایق خبر داده يكجا از زينه واپور فرو آمده در قایق نشستیم . و درظرف يكدو سه دقیقه در پیش زینهٔ سوك سنگ بست ریختم لیمان یعنی بندرگاه شهر شهر اسکندریه برآمديم. معامله دیدن پسا پورط یعنی تذکره راهداری و گمرك و صحيه را بظرف نیمساعت به انجام رسانیده ، و دو عرابه گرفته حضرت پدرو جناب شریف زین العابدین افندی وبنده دريك عرابه و ابو محی الدین وحوايجش در ديگر عرابه نشسته یکسر بسوی ایستگاه راه آهن روان شدیم . حمادالاسود نيز معامله معاینهٔ تذکره و غيره عايله را اجراو از راه دریاآنهارابه سوی او تل ناپولی روانه نمود . منظره يك حصه ازبندر گاه اسکندریه صحیفه ۵۹۳ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم منظره يك حصه از بندرگاه اسکندریه از سرکها و بازارهای بسیار منتظم از آدم و عرابه پر متعددی عبور نموده در پیش بنای بسیار بزرگ و محتشم ایستگاه راه آهن رسیدیم . اجرت عرابه ها را داده به ایستگاه در امدیم . اشیا و حوایج را نیز بواسطه حمالان در ایستگاه آوردیم . برای حرکت قطار يك ربع باقیمانده بود . بنا بر امر حضرت پدر دو تکت درجه اول برای حضرت پدر و جناب صحیفه ٥٩٤ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد سوم شریف ، و دو تکت در جۀ سوم برای ابو محی الدین و غلام بسیار کاهل حبشی جناب شریف گرفتم . ابو محی الدین و حوایجبش را جابجا کرده حضرت پدر را تا واغون درجۀ اول شان مشایعت نمودم . و در پیش در وازۀ واغون من دستهای مبارك شانرا و حضرت پدر از جبهۀ من بوسیده يك وداع بسيار جانسوز دلخراشی از هم نموديم . قطار بعد از يك دقيقه حركت نمود . چنان گمان بردم که طایر روح من نیز با آن پرواز نمود . سیلابۀ اشک چشمانم را پوشیده قطار از نظرم پنهان کردید . حسرت فراق حضرت پدر در هر سفر حواس و روح و جودم را ابتر و زیر و زبر نموده. اما درینبار از همه سفر ها زیاده تريك المی بر دلم رسانید . زیر ادر دیگر بارها یا حضرت پدر در خانه مانده اندو من مسافر شده ام، و یا آنکه ذات بزرگوارانه شان بسفر رفته من در خانه مانده ام . و یا آنکه بمعیت خود شان یکجا از خانه برامده و بازیکجا بخانه آمده ایم . اما جدائی در اثنای سفر این اول بار است که بوقوع می آید . والحاصل بادل پاره پاره و چشمهای اشك آلوده از ایستگاه برآمدم . ويك عرابۀ گرفته یکسر به بندر آمدم در انجا اگر چه خود حماد الاسود را نیافتم ولی یکی از قایقچیانی که ما را آورده بودند یافتم که با صندوق اسباب من در زيريك بارقی نشسته بود . چون مرا دید (آمدید) گفته استقبال نمود از حماد الاسود پرسیدم : گفت — خانمها رابه اوتل رسانیده پس آمد ، ولى يك مشترى پيدا شده آنرا بواپور تمساوی که بطرابلس غرب میرود برد. حالا.... سخنش را قطع کرده گفتم — چه گفتید ؟ واپور تمساوی که بطرابلس غرب میرود ؟ گفت — بلی، بعد از دو ساعت يك واپور تمسه از يجا بسوی طرابلس، - صحيفه ٥٩٥ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم و جزایر، و جزيره ( مالطه ) حرکت میکند . بتلاش پرسیدم که : - آیا اجنته خانه آن وابور نمساوی کجاست ؟ گفت - چه مگر خیال تکت گرفتن را دارید ؟ گفتم - بلی ، زود بگوئید که کجاست ؟ گفت - اینقدر تلاش مکنید هنوز وقت بسیار است بیائید که شما را به اجنت کمپنی نمساوی رهبری کنم . اینرا گفته و « مورکن ، مورکن! » فریاد کشیده رفیق دیگر خود را آواز داد . رفیقش که يك کشتبیان حبشیئی چپرغت کلا گلناری بود از انطرف آمده « چه میگویی ؟ » گفت : من از اسم مورگن چنان گمان برده بودم که این نام کدام اوروپایی خواهد بود. زیرا در عربی همچنین يك نام بخاطرم هم نمیگذشت. چون دیدم که مورگن يك حبشيئى عربی بمیدان برآمد بمراق افتاده پرسیدم که : - آیا این رفیق شما عربست ؟ گفت - بلی عرب سودا نیست . گفتم - اینچه سان نامست که بر او نهاده اید ؟ گفت - ما این نام را نمانده ایم . از پدر و مادرش باید پرسید که این زغال سیاه سوخته را به مورگن سرخ لطیف بجه دلیل مشابهت داده ! دانستم که نامش « مرجان » است . مصریها چون جیم را بکاف فارسی تبدیل میکنند از انرو مرجان را مورگان میگویند . والحاصل قایقجی که محمد نام داشت صندوق و اشیای مرا به مرجان رفیق خود تسلیم کرده با من روانه شد در يك كوچۀ تنگ يك بازار بزرگ و فراخ درامده داخل دروازۀ اجنت شدیم . بعد از تحقیقات معلوم شد که بواقعی واپور( فرانسوا ) نام کمپنی لوئید صحیفه 596 سیاحتنامهٔ سه قطعهٔ روی زمین جلد سوم نمای دوسه ساعت بعد بسوی طرابلس حرکت میکند. لهذا دو قطعه تکت تمام و دوقطعه نصف نصف از تکتهای قمرهٔ درجهٔ دوم را بقیمت (11) طلای فرانسوی گرفته از اجنت که قریب بندر بود برامده به بندر آمدم . حمادالا سودر ادیدم که ما را استقبال میکند. گفتم : چسان حماد آقا ؟ آیا و اپور فرانسوا چه وقت حرکت میکند؟ گفت ـ حالا از و اپور آمدم دو ساعت بعد یعنی به سه بجهٔ روز حرکت میکند. گفتم ـ بسیار خوب حالا مرا از کدام راه به اوتل ناپولی زودتر رسانیده میتوانی ؟ گفت ـ باقایق از راه دریا ! گفتم ـ صندوق و اشیای مرا در قایق بگذار که برویم . محمد و مورکان اشیا را برداشته در قایق گذاشتند من هم نشسته بعد از یکدو سه دقیقه در پیش زینهٔ سرک سنگ بست در پیش روی او تل بر امدیم. در طبقهٔ دوم او تل يك او تاقی که نجره هایش بسوی بحر باز میشد گرفته و اشیای مرا خدمهٔ او تل که اکثرش زنان جوان سرخ و سفید ایتالی بود در اوتاق بسیار با زینت و آرایشی که برای من تخصیص نموده بودند جابجا کردند. حماد الاسود را تنبیه کردم که قایق را جابجا نگاهدارد و بدایرهٔ تیکت عاملهٔ فلاکت زده اقامت داشتند آمدم. بعد از اجازه به اوتاق بسیار خوش فرش آنها درامده سلام دادم . زهراولامعه خانمان هر دو بيك تلاش و اضطراب گفتند : ـ خوب شد که زود آمدید ! آیا خبر دارید ؟ گفتم ـ از چه خبر دارم ؟ گفت ـ از حاضر بودن و اپور برای رفتن طرابلس ! گفتم ـ از که شنیدید ؟ لامعه ـ از قایقچی که ما را درینجا آورده بود . صحیفه ۵۹۷ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم زهرا - بلی، من ازو پرسیدم که آیا از روز حرکت وابورها که به طرابلس غرب میرود خبر داری؟ او گفت: امروز يك واپور برای سفر حاضر است. از انسبب به اضطراب افتادیم. زیرا يك آن اولتر بجگر پاره خود مصطفی رسیدن میخواهم. گفتم - والده! شما هیچ اضطراب و اندیشه نکنید. دو ساعت بعد انشاء الله ره پیمای صوب مقصود خود خواهید بود همه چیز حاضر است بفرمائید که بواپور برویم. لامعه - اما اول تکت های خود مانرا باید بگیریم. گفتم - همشیره! شما اندیشه مکنید. تکت را درواپور میگیریم. بفرمائید که برویم ناوقت میشود. اینرا گفته حما دالاسود را به برداشتن کالا و اشیای شان اشارت کردم. و (برویم) گفته در پیش روی شان افتادیم ایشان نیز از عقب من روانه شدند. از اوتل که برآمدیم حما دالاسود را گفتم كه يك سبد را از نان، وگوشت یخنی، و پنیر وزیتون و میوه پرکرده از لوکانطه اوتل گرفته باما بیارد. والحاصل همه اشیا را در قایق جابجا کرده و از دست خانمها گرفته در قایق نشستیم. بظرف پنجدقیقه بواپور رسیدیم. از زینه بالا برآمده در قره های درجه دوم رفتیم وقروت قره ها را پیدا کرده تکتها را نشان دادم او قره نمبر ۸ که جداگانه از دیگر قره ها بود وبرای عائله ها مخصوص بود نشان داد. خانمها را در قره برده وحوایچ و اشیای شانرا جابجا کرده و سبدۂ خوراکه وتکتهای واپور را پیش شان نهاده گفتم: - والده، همشیره! این تکتهای شما، اینهم یکچند روزه قوت لایموت شما، چکنم حق والده گی و همشیره گی شمارا درین وقت ازین صحیفه ۵۹۸ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم زیاده ادا کرده نمیتوانم . مرا عفو فرمائید، و از دعا و رضای خود هیچوقت فراموش نکنید . حالا دستهای تا نرا بدهید که بوسیده رخصت شوم زیرا برای حرکت و اپور کم وقت باقیمانده . زهرا و لامعه خانمان هر دو بر پا خواسته زهرا خانم گفت : اولاد! من در ینوقت محقق میدانم که دو اولاد را مالکم یکی مصطفی دیگری محمود . محمود خدا از تو راضی باشد . ما از شما راضی و شکر گذار هستیم . اگر ترا اولاد نمیدانستم ممکن نبود که تکتهای شما را قبول میکردم زیر الحمد لله آنقدر محتاج نیستیم که از گرفتن تکت خودمان عاجز باشیم . و اگر رد کنیم مثل شما يك فرزند خود را آزرده خواهیم کرد . لهذا قبول کردیم . بیائید که شما را در آغوش کنم . اینرا گفته و دستهای خود را بگردانم انداخته سیلابۂ اشک را جر یان داد ، و از جبهه ام بوسیده « فر زند ! ترا بخدا سپرده ام ! » گفت منهم دستهایش را بوسیده گفتم . والده ! شما را هم بخدا سپرده ام . انشاء الله بصحت و عافیت برادرم مصطفی را خواهید داد . از من نادیده به او سلام بگوئید . بعد از ان لامعه خانم پیش آمده گفت : برادر عزیز! امین باشید که هیچگاه سیمای لطیف نجیبانه شما را از آئینۀ فوتوگرافی دل الم نزلم بیرون نخواهم کرد. حتی در نفس واپسین حیات خود نیز تصویر لطیف شما را در نظر آورده تسلیم روح خواهم نمود. بچنین وقت فلاکتی که دیگران از سایۀ ما هم رم میکردند ، شما بما نزدیکی نمودید ، بمعاونت ما شتافتید ، دستگیری ما را کردید . آفرین بر انسانیت و اصالت شما .... اینسخنا نرا تمام نکرده بود که جوش گریه گلویش را گرفته مانع صحفه ٥٩٩ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد سوم تکلمش شد . گفتم - همشیره ! شما نیز امین باشید که این حکایۀ فاجعۀ الم انگیز شما بر دل من چنان تأثیری نه بخشیده که جمال ملك مثال شما را مرګ هم از دلم محو بتواند ! اګر در روز رستخیز برخیزم باخیال شما همدوش خواهم برخواست . تأثرات قلبیۀ تانرا یکقدری تسکین نمائید برای شما قوت و توانایی لازم است . خود را زبون قهر و الم نکنید . حضرت صانع حقیقی این سیمای ملکوتی اذا ، واین چشمهای خوشهای صفوت انتها را برای اشتمزازات الم واشکباری ستم خلق نفرموده . آه استبداد ! پنجۀ غدر و ظلمت را خدا پاره پاره کند . چه چهره های ملك مثال ، وچه چشمهای شوخی نثار را کریه بار آلام ظلم وجور نفس پرستی خود کرده ! یا منتقم .... ګلوی مرا نیز ګریه ګرفته دګر چیزی ګفته نتوانستم . اولادهای كوچك شیرین نیز پیش شده دستهای مرا بوسیدند. هردوی شانرادر آغوش كرده بوسیدم و تلطیف و نوازش كردم . لامعه خانم نیز پیش آمده دست مرا ګرفت ، و بیكنظر بسیار لطیفی نګریسته ګفت : -- شما را چون برادر بزرګ خود میدانم منهم دست شما را میبوسم . ګفتم - اګر چه بعمر از شما بزرګ تر باشم ولی جناب شما را بقدريك ملك پاك ومقدس می بینم . اینرا ګفته دست همدیګر خودرا بوسیدیم . ویك وداع بسیار پر سوزی از همدیګر كرده از قمره برآمدم . و قمر وت را نزيك دو مجیدی بخشیش داده سفارش خانمها را بر ان كرده از واپور بر آمدیم. وسرراست به اوتل آمده با حماد الاسود در باب واپوریکه بسوی بیروت برود مذاکره نمودیم . ګفت : -- یکروز درمیان بلافاصله منتظم واپور از اسکندریه به بیروت میرود. ديروزيك واپور كپمنی روس حركت نمود . فردا واپور كمپنی ایتالیایی صحيفه ٦٠٠ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم حرکت میکند. گفتم - آیا بچند بجه حرکت میکند ؟ گفت - تا به نه بجه روز روان میشود. گفتم - خود من مانده شده ام و سرم درد میکند شما يك خدمت دیگر هم برای من بکنید. گفت - يك خدمت نی هزار خدمت بفرمائید. گفتم - يك تکت قمره درجه اول را تا به بیروت با طعام از اجنت خانه کمپنی برای من گرفته بیارید. و فردا بهشت بجه مرا به واپور مذکور برسانید. اینرا گفته و يك بانكنوت ده لیره یی بدستش دادم. حماد الاسود برفت. من به او تاق خود درآمده وکلاه و جاکت خود را کشیده یکقدری بربستر لطیف بسیار نرم و بلند پشه خانه دار او تاق خود « اوخ ! » گفته دراز کشیدم سرم مانند يك وولقانی در آتش فشانی بود. صدمه فراق حضرت پدر که بجدائی شان از آوان طفولیت تا بحال کم عادت کرده ام همه حواسم را زیر و زبر نموده بود. وداع جانسوزیکه در ایستگاه راه آهن بوقوع آمد کثرت مردمان، مردمان دیده ام را بخالی کردن دل خود میدان نداده بود. در گادی و باز بهمراه لامعه، وزهرا خانمان در واپور فرصت اشکباری بسیاری دست داده بود که مغز سرم را بسبب ریختن چشمه سارا شك يك حرارت فوق العاده استیلا کرده بود. بقدر یکساعت کامل در يك استغراق بیهوشانه ماندم. بعد از ان برخاسته بساعت نظر کردم. از سه ربع گذشته بود. تحفه تر انیکه امروز طعام هم بیادم نیامده. حالا آنکه گرسنگی هم حس نمیکنم. دكمه زنگ الكتريك او تاق را فروزد، يك زن خدمتگار کانیه بسیار خوش لباسی که موهای سر خود را بيك آرایش لطیفی پیراسته، و يك رو دامن بسیار سفید و پاکی بر صحیفه ٦٠١ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم کمر و با یکيك فیتهٔ کتو سفیدی از شانه آویخته بود در آمد . و بزبان ایتالی بامن چیزی گفتن گرفت . به اشارت فهمانیدم که به ایتالی نمیدانم به فرانسوی گفتن گرفت . باز کله جنبانی نفی نمودم . به ترکی بسیار شکسته . « چه امر میکنید ؟ » گفت . يك آفتابه آب گرم و صابون و يك طشت برای شستن پاهای خود طلب کردم . خادمه بر امده بعد از یکچند دقیقه لوازمات را گرفته بیاورد . منم تا به آنوقت زیر پیراهنی ام را که بر عرق شده بود بر اورده و بدنم را با قولونیا دلك كرده زیر پیراهنی را پوشیده بودم . خادمه خوش بدن لطیف المنظر يك زیر لگنی موم جامه ئی گسترده طشت سفید را بر ان نهاد ، و پاهایم را بدست خود با صابون و آب گرم پاك شسته ضروف خود را پس برد . منهم تبدیل دریشی نموده و توالت خود را اجرا کرده از اوتاق بر آمدم . در دالان اوتل حماد الاسود را دیدم که مرا انتظار میکشد . گفتم ـ چه خبر است یا اخی حماد ! گفت ـ این است تکت شما را گرفتم و بسیار جهد کردم تا به پنج و نیم لیره فرانسوی با طعام تا به بیروت گرفتم . واپور ایتالی ( هومبرتو ) نام دارد . دو شب در راه روز سوم به بیروت میرسد . بندرها ئیکه تا به بیروت بران وارد میشود عبارت از ( پور تسعید ) ، و ( یافه ) میباشد . فردا بهشت بجهٔ صبح باید در وا پور باشیم . گفتم ـ آفرین حماد آغا ! باقمانده با نقنوت را پیشت نگهدار فردا حساب میگیریم . گفت ـ امر از شماست افندم ! اما اینرا بگویم که جناب بیک تا فردا هشت بجه وقت خود را بچه صورت گذرانیدن آرزو دارند ؟ گفتم ـ ازین سوال شما هیچ چیزی ندانستم من بر گذرانیدن وقت خود مختارم . جهت تعلق آنرا بشما ندانستم ! صحیفه ۶۰۲ سیاحتنامهٔ سه قطعهٔ روی زمین جلد سوم گفت ــ بیگ افندی مرا عفو بفرمایند! مقصد من از ین سخن این است که مانند شمابیگها وافندیان جوان و توانگری که وارد اسکندریه میشوند . وعلی الخصوص که یکشب ماندنی هم باشند ــ هیچ امکان ندارد که از عالم با صفای اسکندریه بی بهره کی را قبول کنند . صنعت یگانهٔ من چون غیر از قایقچیگری رهبدنی سیاحین میباشد بجناب شما عرض خدمت میخواهم . چنانچه همه جاهای دیدنی این شهر شهیر بمن معلومست هر گونه محلات ذوق وصفای آن نیز بمن از هر کس پیشتر عیانست . امین باشید که اسکندریه خواه در معموری و زینت و خواه از جهت کیف و صفا هیچگاه از پاریس با کم نمی آرد . از ین سخنان حماد الاسود با خود گفتم : «عجب تصادف! بواسطهٔ رهبرئی این شخص با وجود یکه کم وقت در اسکندریه ماندنی هستم اما بدیدن بسیار چیزها کامیاب خواهم آمد .» لهذا گفتم: ــ خوب حماد آغا! حالا نکه ما بسیار کم وقت داریم ، و دیدنیها بسیار ، آیا شما چگونه يك خط حرکت برای سیاحت ما در پیش میگیرید؟ گفت ــ اگر سیاحت را برأی من بگذارید من چنین پلان برای آن میسازم که اول از اوتل برآمده يك عرابهٔ فایتون بسیار اعلارا بگرایه میگیریم داخل و خارج شهر را تا بشام که چارساعت کامل داریم سیرودور میکنید . بوقت شام در (منشئیه) نام موضع باصفا آمده در (گراند اوتل اسکندریه طعام تناول میکنید . و تا یکساعت دیگر در جاهای بانزهت منشیه گردش کرده به ۹ بجه در محتشم ترین تیاترو های اسکندریه که (زیزینیا) نام دارد میروید . و تادوازده بجه تیاتر دوام مینماید . بعد ازا نجا که برآمدید ... درینجا حمادالاسود یکقدری مکث و درنگ نمود . گفتم: صحيفه ٦٠٣ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم خوب حماد آغا! بعد از آنجا که برآمدیم ؟ گفت – این است که اصل مسئله مهمه که قدر رهبرتی مرا بشما بشناساند بعد از آن جا که برآمدیم ظهور مینماید ! اگر چه مقصد حماد را از ین مضمون دانستم که چیست ولی تجاهل عارف کرده گفتم: – هر رهبر همچنین لاف میزند ، ولی بجز همان عموم خانه هائیکه رفتن آن برهبر حاجت هم ندارد دگر هيچ يك فوق العاده گشی در آن دیده نمیشود. حالا نکه با وجود نظافت و پاکیزه گی و آرایش و زینت ، وتنوع اجسام لطيفه که در آنچنان جاها موجود است ولی من از جاهای خصوصی زیاده تر محفوظ میشوم! گفت – چون چنينست . بسر شما كه يك چيزى بشما نشان بدهم که تا بحال بعمرتان ندیده باشی . گفتم – آيا فرنگستانیست ؟ گفت – نی، از مردمان خود مصر است ، و اسرارهای بسیاری دارد! حالا برویم که ناوقت میشود در راه بشما تفصیلات میدهم . از اوتل برآمدیم . حماد آغا بزودى يك عرابه بسیار مقبول وظریفی را گرفته بساعت بالو فیصله كرد . ذاتا ساعت اول عرابه های درجه اول بيك مجيدى و بعد از ان هر قدر ساعت که شود به نیم نیم مجیدی زده شده گیست که هیچ حاجت کوتاه کردن ندارد . در عرابه نشسته حماد را در پیش روی خود نشانیدم . حماد خط حرکت عرابه چی را به او تعین نموده اشارت بحركت داد . محض بمقصد اینکه از اسرارهای بسیار مصریه ئیکه حماد بیان نمود باخبرشوم باز به استنطاق حماد اغا آغاز نهاده گفتم : – خوب حماد آغا ! از اسرارهای این مصریه فوق العاده ات بیان نکردی که چه اسرار است ؟ صحیفه ٦٥٤ سیاحتنامۀ قطعهٔ روی زمین جلد سوم بزیارت ملا صاحب آمدن، و بعد از ملاقات پس بوابور عودت کردن خود بیان نمودم. ملاصاحب يك شخص افغان بسیار صالح و پرهیزگار و عالم فاضل يك شخصیست. از بسیار سالهاست که از وطن خود برامده و اکثر عمر خود را در زوایۀ همین تكیۀ افغانهای یافه بصیغۀ شیخی بسر آورده است. خواه افغانها و خواه مردمان یافه و خواه حکومت محلیه از حسن سلوك و خوشخلقی او ممنون و او را مرعی الخاطر میدانند. بقدر یکساعت با جناب ملاصاحب از هر در و هر رهگذر صحبت نموده و بفیوضات دعای شان نایل شده، ويك قورمۀ افغانی را بهمراه شان خورده و نماز پیشین را بجماعت ادا ساخته رخصت طلبیدم. جناب ملا در اثنای مصاحبه گفت: - بسیار شایان تأسفست که دولت خود ما درینجاها مانند ديگر دولتها نه يك سفیری دارد و نه يك قونسولی که از انسبب ما افغانها درینجاها حكم اولاد بی پدر و بی حامی را داریم. گفتم - در ممالک عثمانیه شما هیچگاه حكم بی پدر و بی حامی را ندارید. زیرا این دولت هم دین و هم مذهب خود ماست و چنانچه ما دولت علیۀ عثمانیه را از خود میدانیم ایشان نیز ما را از خود میدانند، همۀ ما یکوجو دهستیم. گفت - بلی، اگرچه معناً همچنین است که شما میفرمائید ولی مادۀ اینچنین نیست. زیرا بخود جناب شما معلوم است که تابعیت رسمی یکدولت را قبول کردن بترك کردن ملیت انسان توأم است. گفتم - بسیار درست میفرمائید. اما چه چاره دولت ما در يك گوشۀ دور دنیا افتاده، رفت و آمد گفت و شنید با هیچ دولتی بجز دولت انگلیز ندارد، و خود ما برای پیدا کردن مناسبات دولیۀ خود تا بحال هیچگونه صحيفه ٦٠٥ سیاحتنامهٔ سه قطعه روی زمین جلد سوم سبحان الله ! تسلط اجنیتی غیر دین بر وطن چه نتیجه‌های مدهشی میبخشد! خدیویت، امارت، سلطنت، ثروت قارونی، عظمت و شوکت فرعونی، عیش و عشرت خسروانی، ذوق و صفای بهرامی آیا بعد از مطیع بودن بقانون اجنبی چه ثمره خواهد داد! حقیقتاً این محاکمات و نظریات بر دلم يك كوه سنگین حسرت و قساوت را فرو آورد؛ و نظر به اخوت اسلامی موجب حسرت و کدورت بیشمار طبیعتم گردید. اما دلم را بهمینقدر تسلی داده نو افسته با خود گفتم: (سخن مانند حماد الاسود رهنمای این کوچه کارها را چه اعتبار! که میداند که این حکایت او يك صنیعه خود تراشیده گران فروشی متاعش نباشد؟) عرابهٔ ما در ینوقت از يك جادهٔ بسیار باصفای فراخ و ممدودی که دو طرفهٔ آن باعمارات بسیار بلند و خوش زیب عالی محاط بود قطع مسافه داشت. ازین جاده بدست چپ در يك بازار از جاده گمتر بسیار پرجوش و خروش با ازدحامی درآمد که دو طرفه عمارات آن بيك طرز و سیاق ساخته شده بود و از چار و پنج طبقه کمتر عمارت درین بازار نبود. دکانهای آن همه عبارت از پرچون فروشی و مأکولات و سائره بود. اکثر مردمان دکانها و روندگان و آینده‌گان این بازار حتی بعضی زنهائیکه از پنجره‌های عمارتها معلوم میشدند از مردمان اسلام مصر و اسکندریه و زی و قیافت خود مملکت دیده میشدند رفته رفته ازدحام خلق بیشتر میشد. صداهای سازهای مختلف نیز از جهت مقابل بگوش بر میخورد. تا آنکه در پیش روی ما قوسهای بلند بلند طاق ظفر مانند مصنوعی پدیدار گردید که با قماشهای رنگارنگ و قندیلهای کاغذی و شیشه یی ملون و گلها و برگهای نباتات مختلفه تزئین یافته بود. دو طرفهٔ بازار نیز بقدر بیست سی دکان با بیرقها و قماشها و هزارها قندیلها و لامپه ها و شمعدانها و سبزه ها آراسته و پیراسته شده بود. سه طاق ظفر که یکی در مدخل و یکی در وسط و یکی در مخرج يك قسم محدود بازار وضع شده بود از وسط صحيفه ٦٠٦ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم آنها لامپه های بزرگ صد و پنجاه نمبری آویخته شده بود که همین قسم بازار را از روز روشن تر داشت . در بال قونها و پنجره های طبقه های بالائی خانه های طرفین بازار - پرده ها و قاشهای ابریشمینی آویخته شده بود و خواه در بالقونهای بالائی و خواه در دکانهای پایانی فرشهای قالینئی اعلا گسترده شده و چوکیها ومیز ها در ان گذاشته شده بود . در پیش روی دکانها از دو طرفه بازار تختهای چوبی کناره داری گذاشته شده و با فرشهای اعلا، فروش شده و همه آنها و دکانها و بالقونها با مردمان مصری و اسکندرانی پرو مملو بود . سازهای گوناگون مانند داول و زورنا ، وباجه خانه و طاقمهای سازنده و خواننده و در بعضی بالقو نها طاقمهای ساز بارقا صه های پریچهره در خواندن و نواختن بودند . از حمادالاسود کیفیت این هنگام ، و جشن پر شور و شغف را پرسیدم گفت - جمعیت عروسیست . گفتم - آیا اینها از خود خانه ندارند که در بازار عروسی میکنند ؟ گفت از عادات مردم مصر و اسکندر به است که جمعیت عرس شان در بازاریا کوچه هاء میشود . علی الخصوص که خانه و دکان این صاحب عرس نیز در همین بازار است که نامش (السید عبد الله العشيق) ، وتاجر بزرگ پشمینه فروشیست . والحاصل عرابه ما به بسیار آهستگی از بازار پر زینت مذکور برفتن مجبور گردید که این آهسته رفتاری آن برای سیر و تماشای ما مساعده خوبی مینمود . مردمانی که در دکانها و تختها و بالقونها بودند همه بالباسهای خو بترین خودشان ملبس و بنوشیدن شربتها و قهوه های یکی هم ، و صحبتها و خنده های خود مشغول بودند در پيش يك د كانى كه يك تخت بسيار بلند تر و از طاق ظفرها آرایش یافته تر گذاشته شده بود مردم انبوهی جمع آمده صحیفه ۶۰۷ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم بودند. برین تخت يك طاقم سازی نشسته بود كه مركب از يك قانون ويك عودويك كمانچه و يك نای بود . رئيس موسیقی شناس خوش آواز این طاقم از قرار قول حماد (سید عبد الحی) خواننده مشهور مصری بود. حقیقتاً موسیقی مصر بخيال خود من بسیار بنظير يك موسیقی ایست . موسیقی شام نیز عیناً موسیقی مصر است اما این حکم را نظر بطبیعت و مزاج خودم میدهم نه بصورت عمومی زیرا در بنياب موسيقی و حسن و جمال يك اتفاق آرای عمومی هنوز نشده است . بقدر ده دقیقه عرابه را توقف داده از نغمه های بسیار شیرین محرق آن سامعه ام را در نشاط آوردم . سید عبد الحی موال میخواند . همین يك مصرع را بخاطر گرفته توانستم که : «اتانى الهوا من قبل ان اعرف الهوا» ذاتاً ده دقیقه نی بلکه شبانیم ساعت بلکه بیشتر بتكرار همين يك مصرع از طرف موسیقی شنا سان کامل عرب صرف میشود . اما در هر تکرار بدیگر نغمه و دیگر اصول میخوانند که اصل مهارت در نجاست . مثلاً اگر یکبار (اتانی الهوا...) را بمقام راست بخوانند دوم بار آنرا بحجاز و سوم آنرا به نهاوند باصبا و غیره گفته گفته باز بهمان راستی که بآن آغاز کرده بود به انجام میرساند . هر باریکه خواننده (اتانی الهوا...) میگفت از اطراف و اکناف ، و بالا و پایان از همه مردمان (آه) گفته فریاد ها میبرآمد ، و کسانی «کمان، کمان یا سیدی عبد الحی» میگفتند . رقصهای پرپیچ و شکن رقاصه های بمجهره بالقون نشین نيزيك عالم دیگری داشت . بطرف نیمساعت ازین بازار پر ساز و سرور مذکور بر آمده توانستیم . وقت هم بهشت بجه رسیده بود . در معده خود يك گرسنگی زیادی حس کرده حمادا لاسود را گفتم : صحیفه ٦٠٨ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم - حالا به لوکا نطه ئیکه وعده کرده مرا برسان چرا که گرسنگی هجوم آورد ! آیا معده حماد آغا چسانست ؟ حماد - آه افندم ! چه عرض کنم بيك صحن كباب رو ستوويك شیشه شراب بوردو معده خود را چنان محتاج می یابم که مپرسید . اینرا گفته عربا به جی را برفتن ( منشیه ) اشارت نمود . عربا به ما از بسی کوچه ها و بازارها مرور نموده به بازار میدان نمای بسیار فراخ با نزهت و شکوه مستطیل ( منشئيه ) واصل گردید . این میدان بزرگ عالی محتشمتریین موضعهای نزهتگاه ( اسکندریه ) شمرده میشود . در وسط میدان مذکور هیکل مجسمه ( محمد علی پاشا ) خدا بياول مصراز برنج ریخته شده موضوعست كه بريك اسپي سوار و بکمال هیبت و عظمت برپاست . در دو طرف این مجسمه باغچه های خوشطرح گلهای رنگارنگ در کناره های پست آهنین گرفته شده کی و دو حوض بسیار خوشنمایی که از فواره سنگی بسیار مصنع بلندی که در وسط آن هاست آب های سر شارنيل مبارك طبقه بطبقه در ریختن است . سرکهای بسیار فراخ دو طرفه این میدان مستطیل منشئیه که با سیمینت آئینه مثال سنگ آسائی فرش شده بودازيك طرف با عمارتهای بسیار عالی دلنشین که عبارت از مغازه های بسیار بزرگ ولو کا نطه ها و کازینوهای منتظم و او تلها و غیره بود، و از دیگر طرف با درختهای بسیار خوشنمای خرمنی ( د فنه ) و حوض و باغچه های میدان محاط شده بود با هزاران چراغهای کارهوا والكتريك و پترول منور شده میدان مانند يك روز روشنی مینمود . عربا به ما بنا بر اشارت حماد الاسود در پیش يك بنای بسیار با زینتی که جبههٔ طرف بازار طبقه زیرین آن با یکپاره بلور بسیار شفاف که فرق بلور داری و یا خالی بودن آن نمیشود گرفته شده بود از پشت بلورهای مذکور داخل بنا صحيفه ٦٠٩ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلد سوم ( منشيه ) نام موقع باصفای اسکندریه با تمام لطافت و ظرافت خود عرض دیدار مینمود . این بنا مگر (گراند اوتل اسکندریه) است . از عرابه فرو آمده از مدخل لوکانته که طبقه آخرین اوتل است و باسه پته زینهٔ بسیار عریض سنگ مرمر بر آن بالا برآمده میشود داخل لوکانته گردیدیم . پیش از آنکه به دروازه درآئیم صحیفه ٦١٠ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد سوم حماد الاسود بمن گفت: — شما تا طعام بخورید من هم در یکی از آشپزخانۀ همجوار بدفع جوع خود میپردازم و بعد از ان آمده در دهن دروازه شما را انتظار میکشم . گفتم — چرا در همین جا طعام نمیخوری ؟ گفت — این محل معتبرین و جنللمنهاست و در خورد مانند ما اشخاص نیست . از انسبب . بنابر مراقیکه بمن پیدا شده بود میخواستم که حمادرا در باب خانم چرکسی مصری استنطاق کرده معلومات کامله بگیرم لہٰذا نخواستم که از من جدا شود . گفتم — آیا درین لوکانته قمره های خصوصی نیست که انسان تنها دران طعام بخورد ؟ گفت — چرا نیست افندم . اما طعام در انجا دو چند اجرت دالان لوکانته را دارد. گفتم — در انجا البته شمارا با خود برده میتوانم . گفت — های های افندم! تنها مرانی بلکه (ست مبرتو) را نیز بکمال آزادی با خود آورده میتوانید . گفتم — ( ست مبرتو ) گفتید چه معنا دارد . گفت همان شخصیست که بشما وعده کرده ام . این سخن را گفته از زینه های مرمر بدروازۀ آینه داری که باز بود داخل دالان بزرگی شدیم که بانور چراغهای برقی منور و با همه لوازمات زیب وزینت مکمل بود . از کازینو و لوکانتۀ ( تو قاتلیان ) بيك او غلی این لوکانتۀ اسکندر یه را بزرگتر و در زینت با آن همسر و برابر یافتم . میزهای بزرگ و كوچك نان خوری بارو کشهای بسیار سفید و اوانی بلورین و نقره ئین در شعشعه فشانی بود . جمعیتهای زنان و مردان مختلف الالوان در هر هر طرف لوکانته نسبت بجمعیت نفری خود بر میزها نشسته بودند . حمادالاسود بيك خدمتگاری که صحیفه ٦١١ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم در يك گوشه بپا ایستاده و برسفره پردازان نظارت میکرد نزدیك شده گفت : ـ افندی اوتاق مخصوصه برای طعام خوردن میخواهد خدمتگار (بفرمایند) گفته و تا به پيش يك زینه بسیار عریضی ما را مشایعت کرده اشارت بالاشدنرا نمود . و خودش يك دکمه الکتریکی را تاب داده در بالا زنگ نواخته شد و تاما از زینه بالا میشديم يك خدمتگار آلا فرانکه بسیار خوش پوش پاکی بر سر زینه ما را استقبال کرد . و تا به دروازه يك اوتاق آمده و پیج دروازه را تاب داده ( بفرمائید ) گفت . او تاق بسیار با زینت و آراستگی بود با يك نجره بسیار بزرگ یکپاره آینه بسوی بازار ناظر بود . سفره طعام دو نفری با همه زینت در وسط خانه مانده شده بود . در پیش میز نشسته حماد را در مقابل خود به نشستن امر نمودم . خدمتگار ( لیسته ) یعنی ورقه فهرست طعام ها را آورده در پیش رویم نهاد و منتظر به ایستاد . از بیست و دو رنگ طعامیکه در لیسته نوشته شده سه چار رنگ طعام و برای حماد يكدو شيشه شراب بورد و و چیزی شیرنی و میوه طلب کردیم . هم طعام میخوردیم و هم مکالمه میکردیم : گفتم ــ خوب حماد آغا ! شما نام شخصی را که بمن وعده داده اید ( ست مپرتو ) گفتید . ست را دانستم که بمعنی خانم یابی بی میباشد اما این ( مپرتو ) را ندانستم که فرانسویست انگلیزیست ایتالیست چیست ؟ گفت ــ منهم مانند شما ازین اسم بمراق افتاده از خودش وجه تسمیه آنرا سوال کرده بودم برای من ( مپرتو ) را به [ صنوء القمر ] ترجمه کرد . دانستم که ( مپرتو ) نی بلکه ( مه پرتو ) است زیرا اکثر کنیزکان چهره سرایه های استانبول را نیز بهمین نام شنیده ام . صحیفه ٦١٢ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم گفتم – معلوم میشود که (ست میرتو) با شما خیلی نظر التفات عظیمی دارد که وجه تسمیه نام خود را هم بشما گفته است . گفت – یا حضرت البیک ! مانند ما مردمان که اینگونه صنعت رهبری یارا برایاران پیشه گرفته ایم البته كه يك حق پرسیدن نام يك محبوبه را داشته خواهیم بود ! درین اثنا طعام ماهم به انجام رسیده بود . حماد آغا را پرسیدم که : – حالا آیا چگونه رهبری میکنید . اول از کجا آغاز میکنید ؟ گفت – من زیر امر شمایم . اما اول به تیاتر میرویم . زیر اتیاتر امشبی نیز چیزی نیست که هر وقت بدست آید . چونکه موسیقی شناس مشهور خطه مصریه ( الشيخ سلامه الحجازى ) حكايت ( جينفيا ف ) را خود از زبان فرانسوی به نظم و شعر عربی ساخته و بالذات خودش آن حکایت را تمثیل و تشخیص میدهد . ذا تا رفتن ما بجای موعود بعد از ساعت دوازده لازمست . گفتم – چرا ؟ آیا پیشتر از ساعت دوازده رفته نمیتوانیم ؟ گفت – نی ! زیرا ست میرتو او قاتش مقسوم است . بیگانگان رهگذری را بعد از نیمشب قبول میکند . گفتم – بیگانگان رهگذری چه معنا دارد ؟ گفت – دوسه چار رفیق که از مردمان باشنده اسکندریه دارد با آنها از وقت عصر تا به ده دوازده بجه بسر میآرد . وشب کسی را از مردمان بومی در خانه خودنگه نمیدارد. اما اگر سیاحان و هگذر جنتلمن توانگری تصادف کند بعد از نیمشب تا بصباح با او بسر میآرد که اینهم یکنوع مرا قیست مخصوص خود او . اما اینرا هم بگویم که ست میرتو از مردمان رهگذر استانبولی بسیار حظ میبرد . امشب از من به بردن شما خیلی صحیفه ٦۱۳ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم مسرور خواهد شد . گفتم — بلکه امشب کدام رهگذر دیگر در انجا راه یافته باشد، و ما بس گردن خود را خاریده واپس بگردیم ؟ گفت — نی ازین خاطر جمع باشید . زیرا ست مبرتو برای هر جایی نشدن ، و بزبان هر کس خودر انینداختن خود بسیار دقت واعتنا میور زد. بجز من که مأمور پیدا کردن سیاحان توانگر جنتلمن اویم دیگر کسی به این سر او خبر ندارد . حالا نکه امشب بجز شما دیگر رهگذری نیست. گفتم — حماد آقا ! حالا راست بگوئید . این ست مبر توی شما آیا لایق اینقدر تکلفات را دارد که انسان خودرا برای او به آن گرفتار آرد؟ گفت — خواهید دید ! حالا برویم که وقت بالا شدن پرده اول تیاتر نگذرد . برخاسته و پوصله حسابی که خدمتکار اوتاق آورده بود از نظر گذ رانیده ، وسه مجیدی که حق او بود با نصف مجیدی بخشش به اواد انمو ده از لوکانطه برآمدیم . و به تیاتر خانه که کم مسافه بود آمده و تکتهای خودمانرا گرفته به بنای محتشم تیاتر خانه داخل شدیم . تیا تر بساعت (۹) آغاز میکرد که بنجدقیقه وقت مانده بود . تیاتر خانه خیلی منتظم بود آرام چوکیهای بازو دار نرم آن همه نمبر زده شده بود که همان نمبر بر خود تکت هر شخص نیز موجود بوده هرکس چوکی خودرا بلازحمت پیدا کرده بران مینشیند . ما هم به آسانی نمبرچوکی خود را پیدا کرده نشستیم تیاتر خانه يك بنای بیضوی ماندی بود که همه با چراغهای الکتر يك روشن بود . لو جهای دوطرفه آن از دوطبقه مرکب بود که همه آنها پرومملو بود . ذاتاً همه آرام چوکیهای درجه اول ودراز چوکیهای درجه دوم نیز مالامال بود . مردمان مصر وشام به تیا تر خیلی هوس و صحيفه ٦١٤ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم مراقی دارند ويك استعداد و قابلیت عجیبی در تشخیص و تمثیل دارند . در اوایل بشام آمدم ( ابو خلیل قبانی ) نام شخصی يك تیا تری تشکیل داده بود که چنان تیا تر خیلی کم دیده شده بود . هنگامیکه خود ابو خلیل القبانی بقییافت خلیفه هارون الرشید در صحنه تیاتر میبرآمد، و پسران لطیف المنظر نصارا و یهود را که بقیافت کنیز کان پریچهره میبرآورد و انغام لطیفه ئیکه بمقامات عربی در آن خوانده میشد از دیدن آن انسان خود را هشت نه عصر پیشتر دريك عالمی میدید . اینرا هم بگوئیم که به ایندرجه هجوم خلق امشب درین تیاتر خانه محض از برای آنست که تیاتر بنام ( شیخ سلامه حجازی ) بر پاشده . اینشیخ تنها در مصر نی بلکه در شام و استانبول نيز يك شهرت فوق العاده در فن موسیقی عربی دارد . علی الخصوص که امشب فن موسیقی را با تجسم و تشخیص دادن يك حكايت يكجا بظهور می آورد . پیش از دو سه سال بشام آمده بود ، و در باغچه بلدیه آنجا هر روز از عصر تا به دوازده بجه شب به اجرای آهنگ نغمات میپرداخت که از هجوم خلایق در باغچه مذکور راه با ماندن نمیماند . مدت یکماهی که در آنجا بود خود من نیز هر شب در باغچه مذکور دوام نموده ام. حتی اگر بگویم که امشب درین تیاتر آمدنرا که قبول کرده ام محض از برای شنیدن نغمات شیخ سلامه حجازیست نه از بهر دیدن تیاتر . پرده بسیار. صنع روی صحنه بالا برآمده يك صحنه بسیار منتظمی كه يك دالان بزرگ شاهانه را تصویر میداد پدیدار گردید . زینت دالان از هر جهت مکمل بود در يكطرف دالان يك میز پایه طلا کارئی گذاشته شده يك مرد و زن جوان در پیش آن قریب بیکدیگر نشسته بودند . مرد بقیافت ( شوالیه ) های عصرهای سابق اوروپایك جنتلمینی بود. زنش بدرجه كمال حسن و ملاحت بسن هجده تا بیست يك پری پیکری بود که بلباس و توالت دوسه صحيفه ٦١٥ سياحتنامة سه قطعه روی زمين جلد سوم عصر مقدم زنان شواليه ها خود را آرايش كرده بود . كردن سيمينش تا بحد نصف پستانهاى لطيفش برهنه و دامن بسيار پر چين و درازش آويخته بود . مگر اين يك شواليه ايست كه نو ازدواج كرده وزوج وزوجه همديگر خود شانرا بدرجه پرستش دوست دارند . و در ينوقنت از باب عشق و محبت خود شان وسعادت ازدواج شان حرف ميزنند . در ين اثنا يك خدمتگار بكمال آداب واحترام در امده يك مكتوب پاكت بزرگی را در پيش روی شوالیه مینهه و پس پس کشیده از دروازه میبراید . شواليه بكمال حيرت بمكتوب نظر كرده پاكت راپاره كرده « آه! مكتوب قوماندان سر حد .. » گفته بكمال تلاش مکتوبرا سرتا بپامطالعه ميكند ، ولی رفته رفته علایم قهر و تهور از جبهه اش نمایان میشد تا انکه از جای خود برخواسته و كاغذ را از قهر در ميان پنجه های خود فشار داده و بشدت زنگ را نواخته هماندم يك خدمتگاری در امد . خدمتگار را خطاب کرده گفت . — بزودی سرقوماندانرا بخواهيد ! اما این مكالمه ها بشعر و نغمه های موسیقی اجرا ميشود . خود شيخ سلامه بقيافت شواليه در امده بود . ليلا خانم كه از مغنيه هاى بسيار جميله مصر است رول زوجه كرنى شوالیه را در عهده گرفته بود . والحاصل خدمتگار برامده جنرال داخل شد . اين جنرال يك آدم بسيار بلند بالایی بود كه يك ريش سياه كوسه دم بوده و بروتهاى كوچك تاب خورده داشت و بلباسهای فاخر عسکرتی آنعصر ها ملبس بود . وغدر و خيانت از چشمهایش پديدار بود . جنرال مذکور بكمال آداب و احترام به شواليه زوشواليه سلام داده منتظر امر به ايستاد . شواليه جنرال را خطاب نموده گفت : — دشمن بر حدود ملك ماتجاوز نمود حالا مکتوب قوماندان حدود صحیفه ٦١٦ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم برایم رسید. عساکر محافظ حدود ما اگر چه بمحاربه مقاومت نمودند ولی بسبب کثرت عساکر دشمن کاری از پیش برده نتوانستند. این شوالیه (غونتران) غدار که بر ملك من هجوم آورده سزاوار پاره پاره شدنست. همیندم عسکر حاضر شود. رساله دراغون حالا حرکت کند. خودم بالذات رفته آن دشمن خائن را بکیفر کردارش میرسانم. جنرال عسکر واری يك سلام اطاعت کرده و از زیر چشم بسوی شوالیه ژ یعنی زوجه شوالیه يك نظر خائنانه پنهانی کرده، و يك وضع و حرکتی که معنی «آه! انچه دلرباييك زنیست!» را نشان میداد اجرا نموده از خانه برامد. شوالیه یکدو قدم بسوی زوجه نوجوان خودش كه بيك وضع بسیار متأثرانه و حزینانه بپا ایستاده بود برداشته و دستهای زوجه خود را بدست گرفته بيك صدای بسیار محروق و عاشقانه از وقوع یافتن اینگونه حادثه و جدا شدن مجبوری خود ازو و تأثیرات شدیده فراق و غیره را بگفتن گرفت. شوالیه ژ نيز بايك آواز بسيار سوزناك جگر خراشی از درجه عشق و محبت خود به او، و هنوز حظ وصل را ندیده این وقعه مدهشه پیش آمدن و غیره نغمه سرا گردید. درین اثنا باز جنرال در امده «هر چیز بموجب فرمان والا حاضر است!» گفته تعظیم نمود. شوالیه جنرال را خطاب نموده گفت: - من میدانم که بجز خود من، شوالیه غونتران را کسی دیگر مغلوب کرده نمیتواند. لهذا شمارا در مملکت وکیل مطلق خود نصب کرده ام و رسرای و مملکت را به زیر نظارت و دیده باشی با درایت تو گذاشتم. باز به شوالیه ژ رو آورده گفت: - ژرمن! من از تو جدایی نمیخواستم ولی چه باید کرد که وظیفه مقدس است. صحیفه ٦١٧ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد سوم اینرا گفته زوج وزوجه هم آغوش شدند وبقدر یکچند ثانیه دست بگردن همدیگر و روهای خود شانرا بسینۀ همدیگر مانده رول یک وداع بسیار جانخراشی را بخوبی بجا آوردند که درین اثنا جنرال نیز نوکهای نخیۀ خودرا بلبهای خود برده ووضع بوسه گرفتن را نشان داده بنظرهای خائنانه و اوضاع ابلیسانه زود برامدن شوالیه را آرزو مینمود . بعد از چند ثانیه شوالیه وشوالیه ز از هم جداشده شوالیه ز بيك نغمه بسیار محرق مقام حجاز اینچند شعر را خواند که مضمون آن به اینصورتست : — شوالیه ، زوج عزیز من! برو ترا بخدا و ملائکه های سما سپردم . وطن مقدس است. محافظۀ آن برای تو بدرجه محافظۀ ناموس من الزمتر است وطن که بدست دشمن بیفتد حیات چه بکار است. برويد شوالیه ! من بفراق شما بادل خود حرب میکنم . صبر وطاقترا پیشه میگیرم . شوالیه باز زوجه خود را بوسیده و ( بآمان خدا ) گفته برامد ، جنرال نیز در اثنای برامدن بازميك نظر خائنانه انداخته از عقب شوالیه برامد . شوالیه ز آه گفته وبر يك كوچی خودرا انداخته بگریه آغاز نهاد. وبقدر يك دو دقیقه بهمان حال مانده برخاست و یکچند غزلهاى فراقيه بسیار جگرسوزی را بيك نغمه بسیار شیرین مقام راست خوانده ازيك دروازه دیگر از دالان برآمد . کف زدنها، و آهها ، و تحسینهای سیرکننده گان سقف بنای تیاتر خانه را به اهتزاز آورد . بعد از يك دقیقه پردۀ دروازۀ دالان که شوالیه و جنرال از ان برامده بودند بالاشده جنرال بيكوضع خائنانه درامده و بمر هر طرف يك نظرى کرده به نغمه مقام نهاوند گفت : — آه زير من ! بيك نظر بر تو دلباختم ! با بتو خواهم رسید، و یا خود را صحيفه ۶۱۸ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلد سوم با تو یکجا محو خواهم کرد . و غیر ازین نیز بسی سخنان عاشقانه خائنانه و اوضاع عجیبه نشان داده برآمد . بعد از یکدقیقه باز شوالیه ز ژرمن در دالان از دروازه شیکه برآمده بود در آمده بر چوکی در پیش میز نشست . و چند غزل‌های فراقیه حسر تانه در فراق شوهر خود سروده و سر خود را در میان دو دست خود گرفته آرنج‌های خود را بر میز نهاد . بقدر یکچند ثانیه بهمین وضع دلنشین مانده بود كه يك خدمتگار ریش جو گندم بسیار خوش سیمای با آدابی درآمده و بیکصدای لرزانی از آمدن جنرال و آرزوی ملاقات او باشوالیه ژ بیان نمود . شوالیه ز ژرمن يك اشمئزاز و استکراهی نشان داده بيك جدیت بسیار متأثرانه از بد آمدن و استکراه کردن خود از جنرال بیان نمود و بدل بدی و استکراه گفت بیاید . جنرال درآمد ، و تا بزمین خود را خم کرده عرض تعظیمات نمود . و بنابر اشارت شوالیه ژ بر چوکی شیکه دور از شوالیه ز گذاشته شده بود نشست . مكالمات و وضعیتها شيكه بقدر چهل دقیقه از جنرال و شوالیه ز درین فصل جریان نموده تصویر و تحریر كردن یکان یکان آن از دایره سیاحت نامه نویسی ما خارج افتاده. لهذا خلاصته میگوئیم که نتیجه این مکالمه ها به این منجر شد که جنرال در پیش روی شوالیه ز زانوی عجز و نیاز بر زمین نهاده و اعلان عشق نموده ، طلب وصلتش را نمود و شوالیه زبکمال نفرت و کراهت طلب او رارد و خودش را لعنت کرده از پیش خود براند . بعد از برآمدن جنرال ، شوالیه ز ژرمن خدمتگار پیر خود را خواسته درد دل خود را به او ریختن گرفت . در حالتیکه خدمتگار در حضور شوالیه ز ایستاده و بکلمات تسکین آمیز او را دلداری مینمود دفعه جنرال در صحيفه ٦١٩ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلد سوم آمده پیر مرد بیچاره را بيك ضربة كريچ بر خاك هلاك غلطانيد. و(بيا ئید !) گفته . دو نفر افسر و سه چار نفر عسکر درا مدند . جنرال به افسران وعسکران مذكور از صداقت و راستی خودش ببادارش که شوالیه باشد بحث رانده ، وگوارا بودن بی ناموسی او را بر خود بیان کرده ، واز اجرا کردن فعل شنیع خدمتكار باشواليه ژرمن بتأكيد و قسم سخن رانده و واجب دانستن کشتن او را برای محافظۀ ناموس بادار خود داستانها زده شوالیه ژرمن را تا به آمدن جواب از شوالیه نظربند نمود . این فصل تياتر خیلی فاجعه ناك والم انگیز بود. زیرا حالهائیکه ازین قتل ناگهانی خدمتکار صادقش ، واین تهمت ناحق و نظربند شد نش برشوالیه ژرمن بیچاره می آمد و ستیلا آن رولها را بکمال مهارت اجرا میکرد يك تأثير عجیبی بر حواس انسان اجرا مینمود ؛ همۀ آن گفتگوهای نغمه دار را بطول قلم تحریر دادن سخن را به رومان نویسی می اندازد. از انرو خلاصه میگوئیم که این مجسمۀ غدر و خیانت یعنی جنرال کیفیت کذب و افترای خود رابيك لباسی که باور شود برای شوالیه مینویسد . وکاغذ يکه خود ژرمن مینویسد آنرا از راه دزدی میکند ، و از شوالیه امرنامۀ قتل ژرمن را حاصل میکند، و جلادها را که دو مرد سرخ پوش مهیبی میباشند طلب کرده ژرمن را برای کشتن به او تسلیم میکند. و در اثنائیکه جلادها دست بموهای ژرمن انداخته آن بیچاره بیگناه را برای کشتن میبرند پرده فرو آویخته میشود . در اثنای آویخته بودن پرده مردمان سیر بین تیاتر و نشین پراکنده شدند . من وحمید نیز برای كشيدن يك سيگاره و يكيك فنجان قهوه بیرون برآمدیم . در نفس بنای تیاتر جای تنفس، وقهوه و دیگر مشرو بات حتی طعام سرد نیمشبی نیز موجود بود که دریکی از آنها درآمده يك دو صحیفه ٦٢٠ سیاحتنامهٔ سه قطعهٔ روی زمین جلد سوم پیاله نوشیدنی خود را نوشیده و یکیک سیگاره صرف نموده بنواخته شدن زنگ و اپس بجاهای خود عودت کردیم . درینبار چون پرده بالا شد صحنه بيك دشت وجنگلی تحویل نموده بود که بجز تنهایی و سکوت دگر هیچ چیزی نبود از آخر جنگل دو جلاد كه هريك از يكيك بازوى ژرمن گرفته می‌آوردند پدیدار گردید . خلاصهٔ مکالمه‌های شدید جلادان ، ونغمه‌سراییهای سوزناك ژرمن که در باب بیگناهی خود وصداقت عشق خود به شوالیه بیان میکرد چنین نتیجه بخشید که جلادان بربیگناه بودن او علم الیقین حاصلکرده ودلشان بر و سوخته بشرطیکه بسوی شهر نیاید ژرمن را آزاد میکنند . در پردهٔ سوم بازهمان دالان اولی پدیدار میشود شوالیه بعداز یکسال مظفراً عودت کرده میباشد . افسران وعسکر در دوطرفه دالان ایستا ده میباشند . جنرال پیش از همه در حضورش ایستاده میباشد . شوا لیه حکایات یکساله سفر خود را ونتیجهٔ ظفر خود را ورهایی دادن وطن خود را از چنگ دشمن ، و از غم فراق و الم خیانت ژرمن بسیار در اضطراب بودن خود را بچنان يك رول خوش نغمه بیان میکند که ناظرین وسامعین تیاتر از کف زدنها و تحسینها و (کان کان) گفتنهایشای تیاتر را بجوش وخروش می‌اندازند . شوالیه در آخر کلام خود اینرا نیز میگوید که من تنها زوجهٔ معشوقهٔ خودرانی بلکه اولاد جگرپاره خودرانیز ضایع کرده ام . زیرا بمن گفته بودکه « از سه ماهست اولادت را درشکم خود میپرورانم » . اینرا گفته زار زار میگرید. جنرال در اثنای اینسخنها از رنگی برنگی میدراید که از اوضاع وحركاتش آثار خوف خائنی ، وعلایم بیم غداری واضطراب وجدانیش معلوم میشود . شوالیه بقهر و غضب « مرا تنها بگذارید ! » میگوید ، صحیفه ۶۲۱ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد سوم همه افسران و عسکر و جنرال بیرون میبرآیند . اصل مهارت موسیقی شناسی خود را شوالیه یعنی الشیخ سلامه حجا زی درین فصل تنہائی خود بمخرج میدهد نشیده های عاشقانه محرقانه محزونانۀ او بسیاری از سیر بینان تیا تر نشین را که یکی از انجمله رفیق ما جهاد الاسود باشد زار زار بگریه آورده بود (آهها ، بکائھا) را حد و نهایت نبود . در ین اثنا يك زن میانه سال فقیر ما نندی میدرآید . شوالیه بقهر محزونانه بطرف او دیده از سبب آمدنش و که بودن خودش سوال میکند زن میگوید يك امانت دارم که بشما تقدیم میکنم اینرا گفته يك پاکتی بشوالیه میدهد . مگر این همان مکتوبیست که ژرمن برای شوهر خود در باب کیفیت خیانت جنرال و اعلان عشق آن خاین و بیگناه بودن خود با دلایل مقنعه نوشته بود . و خود این زن آن مکتوبرا از پسر خود که یک نفر عسکر بود بدست آورده نگهداشته بود که بنا بر پاس نمکخواره گی بشوالیه برساند . خواندن این مکتوب زیاده تر موجب حزن والم شوالیه گردیده قهر و غضبش نیز افزونتر میشود . و بر پا خواسته زنرا انعام میدهد و رخصت میکند . و میگوید ە [ در بخونه بی ژرمن خود را در میان يك آتش سوزانی حس میکنم . بهر چیز یکه نظر میکنم ژرمن را بخاطر می آورد ، همە چیزھا بر بیگناهی او شهادت میدهد . از ین خانه يك بوی جنایت و خون ناحق استشمام میکنم . طاقت ندارم . بصحراھا و جنگلها میروم بلکه بشکار و گردش یکقدری غمم تسکین یابد . ] اینرا گفته از دالان بیرآید پرده هم آویخته میشود . در پردۀ چارم صحنۀ تياتر بيك جنگل پر درخت و سبزۀ تحویل میکند در يك کنار این جنگل یعنی در نزد يك كنار صحنه که بسوی سیر بینان صحیفه ۶۲۲ سیاحتنامهٔ سه قطعهٔ روی زمین جلد سوم موجود است يك کلبهٔ خس پوش فقیرانه و يك زن ژولیده موی پژمرده قیافت دیده میشود که از میان آن لباسهای کهنهٔ فرسوده رخسار چون بدر منیرش هر کس را میشناساند که ست لیلا یعنی شوالیه ژرمن است. يك طفل یکنیم یا دوسالهٔ بسیار محبوب و خوش سیمایی نیز که بايك قبای کهنه ملبس است در پیشش نشسته . و یکقدری به آنسو يك آهویی نیز دیده میشود که در سبزه ها چرا میکند . ست لیلا درین رول خود داد مهارت موسیقی و تشخیص را میدهد . از هواهای صاف جنگل و آبهای خوشگوار آن بحث میراند ، از گردشهای فلك کجرفتار، و مغرور نشدن انسانها به اقبال وسعادت نصیحتها میکند. در قدسیت و شرافت ناموس و عصمت مدیحه ها میسراید . این فلاکت و ادبار خود را عین نعمت و دولت عظمی میشمارد . چرا که در راه محافظهٔ گنج پر گوهر عصمت و ناموس خود بآن گرفتار آمده . آخر همه سخنان از درجهٔ افراط عشق و محبت خود بشوالیه سخن رانده آه هافریاد ها فغانها ناله ها میکند . نغمه های مختلف مقام آواز او مردمان تیاترنشین را بوجد ها و فغانها می آورد . درین اثنا از طرف آخر جنگل يك دود خفیفی و در عقب آن یکصدای تفنگی شنیده شده آهوی بیچاره بر زمین میغلطد . زن بیچاره و طفل زار زار بکریه شده بطرف آهوی خود روان میشوند ، ازا نطرف نيزيك شکاری که بيك نظر شيخ سلامه یعنی شوالیه بودنش را بینندگان درك میکنند بدویدن برای یافتن شکار خود می آید . از ده قدم فاصله همدیگر خود را می بینند . در طرفين يك توقف و محویت حاصل میشود . اوضاع و حرکاتیكه درینجا شیخ سلامه و ست لیلا در رول شوالیه ، و ژرمن تشخیص میکنند آنقدر نازکیهایی دارد که به ده دوازده صفحه تصویر صحيفه ٦٢٣ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلد سوم و تحریر آن نیز ممکن نمیشود. خلاصه هر دو عاشق یکدیگر خود را شناخته و شوالیه : « آه ژر من !... » و ژرمن « آه شوالیه !... » گفته هم آغوش بیهوشانه میشوند که پرده نیز فرو آویخته میشود . در پرده پنجم صحنه بازیگاه تیاتر بازبهمان دالان بزرگ اولی که درین دفعه شکل و هیئت يك درباری را گرفته میباشد پدیدار میگردد . خود شوالیه، و شوالیه زبالباس تمام رسمی بزرگ خودشان ملبس و در صدر دالان بر تختهاى بلند بازینت و ه آراستگی نشسته میباشند . افسرها، یاورها، و چند تاما دامه، ويك دو پاپاس در دو طرفه تختها صف بسته احترام شده بپا ایستاده میباشند . جنرال خاین غدار در وسط مجلس بيك حالت فلاکتی که دستهای خود را چپراس وار بر سینه گرفته و سرش را فرو افگنده بپا ایستاده میباشد . خلاصه نغمه پردازهای این مجلس اینکه جنرال اعتراف بر جرم و جنایت خود میکند، وبك حال بسیار دهشت اشتمالی در و پیدامیشود، عقلش سر اسر زایل میشود. چشمهایش از کاسه خانه ها بیرون میبراید، دهنش پرکف میشود . موهای خود را کندن میگیرد. آخر الامر هر دو دست گلوی خود را گرفته میفشارد و خود را خود خفه کرده مرده بر زمین می افتد. بعد از ان شوالیه و شوالیه ز از تخت فرو آمده بپامی ایستند، و پاپاسها و مادامها و غیره در دو طرفه شان ایستاده همه بيك وزن و يك آهنگ يك نشیده ادبیه با معانی غریبه را میخوانند که مضامین آن عبارت از قدسیت محافظه عصمت و ناموس شوالیه ز ژرمن، و عبرت نتیجه کار غدر و خیانت جنرال بوده پرده می افتد، و بازی به انجام میرسد. اگر چه این بازی را من پیش ازین دريك تيا تر خصوصی که از طرف شاگردان مكتب نصارای روم درشام بميدان يك كلیسایی ساخته شده بود ، و پیسه شیکه از ان حاصل میآ مدبرای فقرای مات شان داده میشد دیده بودم، ولی هیچگاه انتظام صحنه و پرده ها و خوانندگان و تشخیص کنندگان این تیاتر صحیفه ٦٢٤ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم اسکندریه با آن مناسبت ندارد صرفنظر از همه تنها وجود شیخ سلامه وست لیلا کافیست برینکه بگویم این هزار درجه بهتر ازانست. ماکه درینجامۀ آن حکایت دیدنی وشنیدنی خودرا برای قارئین کرام تحریر و تقریر نمودیم محض برای آنست که بامادرتیاتر مذکور خودرا یکجا دیده و تا یکدرجه ازرفتن اسکندریه وتیاتر (زیزبنیا) مستغنی مانده ازچیزیکه خود این سیاح عاجز بدیدن وشنیدن آن مستفید شده قارئین کرام این سیاحتنامۀ عاجزی نیز تا یکدرجه از قرائت آن مستفیدشوند. وگرنه همۀ اینحکایت را بيك سطر که « در تیا تر رفتیم و تا بدو ازده بجه شب درانجا مانده برامدیم » ادا کرده میتوانستیم. اینرا هم عرض کنیم که بنا برقول غانم افندی مصری که دروابور گفته بود « دیدنیها وشنیدنیهای خودرابنوك قلم تصویر وتحریر کردن ازصنایع دشوار ادبیاتست » الحق که این قول او درستست. حالا باز برسیاحت امشبۀ عالم باصفای آزادی ردای آسایش قبای اسکندریۀ خود رجعت کنیم: وقتیکه ازتیاتربرامدیم درهوا وسمايك لطافت فوق العاده دیده میشد. چراغهای الکتریکشی خانه ها وجاده ها ومیدان منشئیه با نجوم درخشان سمارقابت وهمسری مینمود. رفت وآمدعرابه ها، ومرور وعبور خلایق نسبت بسر شام کمترشده بود. در هر طرف شهرکه انسان نظر میکرد عالم را مستغرق يك دریای انوار كيف وصفاو عيش و عشرت بلاانتهایی حس میکرد. ازهر هرطرف صداهای مختلفۀ سازهای عربی، ترکی،فرنگستانی قوۀ سامعه را به اهتزازمی آوردآگاهی نظریريك عرابه دواسپه میخوردکه دران يك معشوقۀ بامعشوقش پهلوبه پهلو بلکه دل بجگر همدیگرنزديك نشسته دایرۀ میدان منشئیه را دورمیکنند. گاهی يك جماعتی که ازسه،چهار،و پنج وشش، حتى ده دوازده مادامهای سیمین بدنان فرنگی نژادان مرکب بودند دیده صحیفه ٦٢٥ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم میشدند که دست بدست گرفته قدم میزدند. گاهی که یگان زنهای عیاره های خانه های مصری الاصل مصرفی اللبس از نظرم میگذشت نقاب عجیب الشکل و چادری غریب الطرز آنها دفعتهً مرا از او رویانه افریقا پرتاب مینمود. برهنمائی رفیق خود از یکدو بازار و یکدو کوچه گذر نموده در یک بازاری رسیدیم که همه خانه های دو طرفه آن دو طبقه خانه های یکطرز و یک نسقی بود که پنجره های همه آن باز و بالقو نمایعنی برنده های آن پر از اجسام لطیفه زنان نیم برهنه فرنگی منش بود . حمادالاسود را گفتم : ـ حماد آغا ! مبادا (مبرتوخانم) شما در همین جاها اقامت داشته باشند ؟ زیرا طبیعت شمارهایرهای اینگونه کار ها را میدانم که یکی از همین مالهای بدیعه اینگونه جاها را نامهای مختلف و روایتهای مخالف برای شان اختراع کرده مانند ما بیچارگان نابدار انادانسته دران دام می آورند. گفت ـ عفو بفرمائید یا حضرت البیگ. پنج انگشت یکدست یکرنگ نیست. بواعقیکه همچین رهبرها نیز هست. ولی این بنده تان از انها نیست . چیز یکه در حق (ست مبرتو) بشما گفته ام بحق همه افره های دین خود قسم میخورم که ذره خلاف نیست خانه او هم بسیار دورتر است ازینجا. مع مافیه اگر اعتماد تان برمن نباشد بروید. درینجاها هم آنقدر بدیعه های حسن و جمال موجود است که نظرتان حیران و عاجز خواهد ماند که کدام یک را انتخاب کنید . اگرچه خود من برفتن اینچنین جاها میلی نداشتم ولی نام مه برتوبر حواسم یک تاثیر عجیبی اجرا کرده دیدن آنرا، یکساعتی با او صحبت کرد خیلی آرزو میکردم. و این آرزو و خواهش من از دو چیز پیش آمده بود: یکی هوس دیدن جا ریه های قفقاسی سرایه های خدیوی، و دیگرش که مهمتر است هوس شناختن این زنست که آیا همان مه پر تو یست که من میشناسم یا دیگر مه پرتو است ؟ مه پر توی که من میشناسم نیز از جاریه های سرای پادشاهیست که بصیغه خدمتگذاری بیکی از خواجه سرایان سلطانی (زاقر آغا) نامی از طرف پادشاه داده شده بود. صحیفه ٦٢٦ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم و بعد از ان زافر آغا در شام نفی شده یکمدتی اقامت نمود، و بعد از انکه او وفات یافت مال و اموال بسیاری برای مه پر تو مذکور بمیراث گذاشت. بسبب حسن و جوانی زرو مال بفراوانی بسی جوانان توانگر طالب ازدواج او شدند، ولی نخود زن و نه دیگر کسی از استبداد سلطان عبد الحمید خان جرأت بر ازدواج نمیتوانستند. لهذا یکمدتی بکیف و صفاهای پنهانی خود بسر آورد، که دران اثنا اول کسی که از رفقای بزم الفت و موانستش بود من بودم. نهایت از شام به پنهانی فرار نمود، و باز هیچ ندانستیم که چه شد. لهذا از وقتیکه حماد الاسود نام مه پر تو را برده بهمین فکر و مراق افتاده ام که مبادا این مه پر تویی که این میگوید و آن مه پر تویی که من میشناسم يك شخص واحد باشد، و این حکایات و روایاتی که حماد در باب او بیان میکند همه حرفهای ساختگی باشد! لهذا يك آن اولتر واصل شدن را آرزو کرده حماد الاسود را گفتم : حماد آغا اگر هنوز مسافه بسیار باشد يك عرابه بكرایه بگیریم که زودتر برسیم. گفت - ما شاء الله! آتش حرص دیدن ست ماشما را بیتاب کرده این هنوزيك هوس نادیده ایست. اما اگر به بینید گمان میبرم که تکتهای قره اول و اپورتان بجبب مانده از اسکندریه حرکت نتوانید!... گفتم ـ واه! اینچنین يك قوتی را که مرا از سفرم مانع آید دیدن میخواهم. گفت - این است که رسیدیم . حالا خواهید دید ! اما میدانید که آیا چرا شما را با عرابه تابه اینجا نیاوردم ؟ گفتم – نی ندانستم. گفت - چونکه ما و شما از دروازه بزرگ رسمی قصر عالی ( ست میر تو ) با عرابه رفته نمیتوانیم. بلکه از راه کلکينچۀ عقب باغچه بقصر داخل میشویم. گفتم - از هر راهی که باشد باشد، مقصد به (ست میر تو ) رسیدنست. صحیفه ۶۲۷ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم خواه رسمی باشد ، وخواه غیر رسمی ! درین اثنا بواقعیکه در پیش یک کلکینچه باغچه ئیکه از سرک بزرگ بیک راه تنگ و بچراغی به آن رسیده بودیم آمدیم . حمادالاسود از جیب خود یک کلیدی برآورده وکلکینچه را بازنموده درآمد . و ( بفرمائید ) گفته منهم از عقبش درآمدم . حماد دریچه را بند نموده در پیش روی من بیفتاد . بریک سرک تنگ کمتر روشنی که ازدو طرف با درختهای بسیار بلند نخل ودیگر درختان بقعه افریقا محاط بود روان شدیم . ازین سرک بریک سرک بزرگ کول طرحی که در اطراف آن گلدانهای بزرگ چینی وطرحهای بسیار پرصنعت گل کاری موجود بود برفتن آغاز نهادیم که این سرک با عمودهای شش هفت چراغئی الکتریک روشن بود، سرک مذکور را بازگذاشته بریک راهی که در یک چمن سبزی کشیده شده بود ، و هیچ روشنی دران نبود رفتیم تا در پیش یک زینه مارپیچ آهنین کتاره دار معلقی رسیدیم . ازین زینه در یک قصر بسیار عالی ئیکه منظره خارجی آن خیلی محتشم وباشکوه دیده میشد بالابر آمدیم. اصل جبهه این قصر از دیگر طرفست که این زینه در پشت عمارت است. از زینه که بالا برآمدیم خود را در یک برنده تنگ کتاره آهنین یافتیم که بعد از پنج شش قدم در یک دروازه دهلیز بسیار خوش فرش باشمع روشنی درآمدیم . در دهلیزیک خادمه بسیار جمیله لطیفه ایستاده بود . چون حماد را از پیش ومرا از عقبش بدید به حماد پیش آمده آهسته بمربی گفت : --ستنابه توالت خود مشغول است یکساعت درین اوتاق بنشینید تا خبر بدهم. اینرا گفته دروازه یک اوتاقی که بدست چپ دهلیز بود باز کرده بزبان ترکی خالص استانبولی گفت : صحیفه ۶۲۸ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم — بفرمائید بیگ افندی ! خوش آمدید صفا آوردید ! گفتم — خوش یافتم صفا یافتم ! ای دلبر مهماننواز ! گفت — يك کمی بنشینید تا من رفته حضرت ست را خبر بدهم ! اینرا گفته برآمد. حماد نیز از عقبش برآمد. این اوتاق يك اوتاق میانه خوش فرش پاك و نظیفی بود که تنها با دو شمع روشن بود. و از انسبب نسبت بخانه هایی که باالكتريك نی بلکه بالامپه های تیل خاک روشن باشد نیز خیلی تاریکتر مینمود . ازین قصر و این اوضاعهای پنهانی دانستم که حمادالاسود راست گفته است وصاحبهٔ این قصر از زنان عادی نی بلکه کبار و اشرافست . بعد از پنج دقیقه حماد درآمده گفت : — بیگ افندی ! گمان میبرم که امشب يك حظ وسروری بگیرید که تا بسیار وقتها حماد تاز افرا موش نکنید . گفتم — چسان حماد آغا ؟ گفت — خادمه دختر را استنطاق کردم . گفت ست تابه یازده بجه با بعضی مهمانهای خود در چوترهٔ باغ نشسته بود بعد از یازده بجه مهمانان را رخصت کرده بد الان آمد و بمن گفت امشب مهمه حال حماد مهمان خوا هد آورد . زیرا وابور پر قس عباس از استانبول آمده لابد يك استانبولى بدام ما خواهد افتاد . این است که از ینسخن چنان معلوم میشود که مطلوب ست حاصل شده و ما نند شما يك استانبولی رابه دامش انداخته ام . امید است که بسایه شما بخشش خوبی ازست بگیرم . حالا نکه بخشش شما هنوز جداست . گفتم — من از حالا بشما بخشش وعده نمیدهم . زیرا وعده بخشش سودای نادیده درست نیست . صحیفه ۶۲۹ سیا حتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم گفت - حق دارید! منهم از حالا وعده بخشش شما را نمیخواهم . به بینید! اگر چنانچه دل تان میخواهد یا قتید آنوقت به انصاف خود شما را جع است دادن مبلغ حق وصل در غجابرای شما نیست . زیر است از مردم استانبول بسبب همشهری گری چیزی نمی ستاند بلکه تنها کیف خود را با آنها می بیند . ولی از بعضی مردمان توانگر اور و پئی، واهل عراق سر ای خدیوی در یکشب بصدها پون هم قناعت نمیکنند . پس بهر قدر مبلغی که شما اور الایق به بینید ودل شما حکم کند که برای یکشب وصل همچنین يك دلبر لطیفی بدهید من به نصف همان مبلغ راضی میشوم . و ... هنوز حماد آغا سخن خودرا تمام نکرده بود که خادمه آمده «بفرمائید! ست شما را انتظار میکشد» گفته از عقبش روان شدیم . ازین دهلیز بر آمده در يك خانه دراز و فراخ تاریکی که بايك شمع روشن بود در آمدیم . دالانرا قطع کرده در آخر دالان خادمه پیچ يك دروازه را تاب داده گفت : - بفرمائید ! حضرت ست در ینجاست . بمجردیکه دروازه باز شد خودر ادر يك دالان بسیار خوشبوی فراخ ودلکشان که با ضیای شدید الکتريك روشن، و با جمیع لوازمات زیب وزینت مزین بو دیا فتم . در وسط دالان در پیش چشمم يك جسم لطیف بدیعی تصادف نمود که از دیدن آن بی اختیار يك لرزه در وجود خود حس کردم. ولی به اول نظر دانستم که این آن مه پر تویکه من او را در شام میشناختم نیست . با تمام آداب و احترام لازمه ئیکه برای پنگونه محبوبه پریچهره ادای آن لازم وضرور باشد بسوی ست پیش شده گفتم . - از شرفیائی خود به فیض ملاقات مانند شمایك ملکه شهرستان حسن و جمال عرض تشکرات عظیمه مینمایم . بيك آواز پر اهتزاز بشیرینی دمساز و يك ادای پر عشوه و ناز دلنوازی گفت: صحیفه ۶۳۰ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم خوش آمدید! منهم از آمدن چون شمايك همشهری ادیب عزیز خود ممنون شدم. اینرا گفته دست لطیف نازنین خود را برای مصافحه پیش کرد. بکمال حرص و شوق دستش را از نوك پنجه گرفته بلبهای پرگرمی عشق خود نزديك کردم و بوسه های متواضعانه زاری کنانه خود را بر ان نهادم. گفت - آه! چه جوان آتشین نفسی! بیا که بنشینیم. گفته بريك كوچيكه در یکطرف دالان بزرگ بازینت گذاشته شده بود نشسته مرا هم در پهلوی خود نشاند. بقدر یکساعتی که در پهلوی این بدیعه لطافت نشسته بودم خودم را در يك عالم ملکوتی دیگری مییافتم. زیر ا همه لوازمات حسن و لطافت که برای يك زن متصور باشد در (مه پرتو خانم) موجود بو. در رنگ پوست و مو و چشم و مژکان به مادام مارتی استانبولی نژاد رومی بنیاد مشابهت بهم میرسانید. یعنی سفید پوست، گستانه موی، چشم میشینی مژگان برگشته بود. در قامت وسط یکقدری به پستی مایل، و در بدن، خوش گوشت يك کمی به فربهی متمایل بود. گردن سیمینش بلند، و غبغبش نسبت به فربهی وجودش کم حجمتر، زنخدانش مدور بسوی دهن يك میل بسیار خوشنمایی کمی یافته، لب زیرین لعل رنگ آبدارش بشکل افقی، لب بالایش بشکل قوسی، بینیش منتظم، رخسارش مدوريك محبوبه مه پیکری بود. لباس لطیفی که در بر داشت گلابی کم رنگی بود که با گلگونه رخسار سفید دلارایش يك مناسبتی بهم میرسانید. از جنس زیور و زینت بجز يك ماه و مشتری بزرگی که از الماسهای پارلانت بزرگ دانه بکمال صنعت زرگری ساخته شده بود و در مابین غره موهای گستانه رنگ خود زده د دیگر زیور در سر و بر نداشت. موهایش را از پس سر جمع کرده بر صحفه ۶۳۱ سیاحتنامۀ سه قطعه روی زمین جلد سوم فرق خود مانند يك تاجی تشکیل داده بود. اگر راست بگويم لطافت و ملاحت فوق العاده ، و نظرربائی اطوار عشوه کارانه، و جاذبهٔ حرارت مشتهیانهٔ این زن بر همهٔ قلب و حواسم يك تأثير عظیمی حاصل نموده و بی اختیار از پهلویش برخاسته در پیش رویش آمده ایستادم، و بقدر یکچند ثانیه از فرق تا بقد م او را بنظرغور و تدقیق مو شکافانهٔ شاعرانه نظر کردم و در پیش رویش زانو برزمین نهاده و از دست سیمینش بوسه های آتشینی گرفته گفتم : ـ دلبر محبوبه! حقيقتاً يك مجموعهٔ حسن و لطافت و يك معدن کمال و ملاحت میباشید . امشب خود را در يك نعيم سرمدی میبینم از قبول فرمودن این عاشق دلدادهٔ خود عرض شکران بی پایان دارم. سیتمبر تو يك تبسم لطیفی نموده گفت : ـ شما استانبولیان همه تان شاعر، و شیرین زبانید . زود عاشق میشوید . قلب های تانرا گویا از خمیرمایهٔ عشق آفریده اند ! و لی وا اسفا که عشق تان از برق خاطف نیز سریع الزوالتر است. گفتم ـ همه مردمان یکسان نیستند خانم ! این عاشق دلباخته تانرا بدیگران قیاس مفرمائید . گفت ـ يك امشب منهم برتو عاشق و توهم برمن عاشق ! بهمینقدر اکتفا میورزیم و بس . دنیا همه عبارت از يك خواب و خیالیست! هیچ چیزی دوام ندارد. عشق و محبت طایر تیز بالیست که زود در فضای نامتناهی غایب شده به اصل خود مراجعت میکند . لذات عشق و محبت در تنوع و تجدداست . از وصل آغوش لذت همدوش من امشب استفاده کنید، و مراهم مستفید کرده راه خود را گرفته بروید وفردامرافراموش کنید. زیرا منهم شما را فراموش کرده میباشم . حالا برخیزید که باهم یکجای صحیفه ۶۳۲ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم نمیشی محبت بنوشیم. اینرا گفته بر پا خواست ، و دروازه یك او تاق دیگر را باز کرده مرا با خود داخل اوتاق نمود . این اوتاق خوابگاهی بود که در صدر او تاق یك تخت خواب بسیار با زینت فراخ و بلندی موضوع بود همه پرده ها و كنار های آن با قماشهای بسیار نازك و لطیفی و گلهای فیته ابریشمی پوشیده شده بود . ست میر تو بريك آرام چوكی عریض ابریشمینی نشستن مرا اشارت کرده خودش در اوتاق دیگری که با يك در پرده بسیار مصنعی ازین او تاق جدا شده بود در امد . در لوحه های تصاویر بزرگی که درین او تاق خوابگاه خوشبوی بسیار بازینت آویخته شده بود چون نظر کردم خود بخود يك حجابی برایم حاصل شد . زیرا همه لوحه ها عبارت از تصاویر برهنه زنان پری صورت بود كه به اوضاع مختلفه رسم شده بود و داد مهارت رسامی در ان داده شده بود . از دیدن این لوحه ها و طرز کلام فلسفه کارانه، وحكميات مشتهیانه ، و وقوعات سابقه و لاحقه مه پرتو بخوبی دانستم که این زن به افراط شهوات نفسانیه ، وحظوظات شهوانیه مجلوب شد. يك زن شوخ مشر بیست. لهذا منهم خط حركت خود را از همان رهگذر قرار داد. برای گذرانیدن وقت خود را بخوشی و مسرت با او به اختراعات كلمات و حر کات مناسب حال و وقت مشغول گشتم . ذاتاً برای یك سیاح زیاده برین چه لازم است. ( بهر چمن که رسیدی گلی بچین و برو ) ! قارئین کرام مانظر بصلاح و تقوایی که در خود می بینند، و چون نسبت بملك صاف وپاك خود ميكنند البته که ازین سخنان سیاح صحیفه ۶۳۳ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم عاجز را بسی توبیخها و تقبیحها خواهند کرد . حالا نکه اگر بکدری انصاف بفرمایند قباحت را تنها برسیاح عاجز نی بلکه بر سبب شده گان این سیاحت نیز می یابند . در سن صباوت که هنوز چشمم را نو بدنیا باز کردم از وطن اخراج شدم . آیا بچه سبب ؟ آنهم مجهول ! قریب به سی سال در همچنین ملکهای آزاد مملو از مکروهات بسر آوردم . جوانی، بیغمی ، آزادی ، تا یکدرجه زر سرخ ، در هر قدم کام نهنگ ، دهن اژدها ! آیا کدام دل کدام حواس خودداری تواند ، کدام زهد و تقوا بداد برسد! برای کسانیکه بداد شان رسیده نادر است (و النادر کالمعدوم ) ! . . . والحاصل من به این محاکمات فکریه مشغول بودم که دروازه باز شده از پشت در پرده جناب ست مه پرتو مانند بدر منیری به پرتو نثاری ظهور نموده سبحان الله ! چه منظره ! مه پرتو بيك لباس نیم برهنه بسیار لطیفی تبدیل قیافت نموده بود . موهای بسیار وافر و غلوی کستا نه رنگش را سراسر بازداشته ، و در حد گردن از پشت بران بايك فيته ابریشمين كلنا رى يك كره گل ما نندی بسته ، و مانند يك خرمن مشك از فراز دوش تاحد سرین بر پشت خود انداخته و گردن ودوش وسینه و بازوهایش را که گویا از خمیرمایه مهتاب ساخته شده باشد سراسر برهنه داشته جلوه کنان ، و تبسم کنان آمده بر تخت آراسته و پیراسته خود تکیه زد !! . . . والحا صل تا بوقتیکه اول شعاعات طلوع شمس جهان آر از پنجره او تاق داخل میشد یعنی تقریبا سه ساعت کامل تماشاگر منظره لطیفه جمال با کمال ، و مسحور عشوه ودلال ، ومستلذ نغمای بزم وصال مه پرتو بد یعتة الجمال مانده و به شش بجه صبح وداع پرسوز با معانقه پر بوسه مسرت توشه نموده از دایره فاخره بسیار عالی شبکه در ین وقت همه منظره خارجیه صحیفه ٦٣٤ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم آن در نظر جلوه مینمود بیرون برآمدیم . حماد الاسود گفت : - چسان ؟ انشاء الله شب تان بمسرت گذشت ؟ گفتم – بلی گذشت اما نه بدرجه که تکت قمره درجه اولم در جیب بماند ! لهذا يك آن اولتر بواپور باید برسیم . گفت – هیچ اندیشه مکنید ! هنوز وقتست به بسیار راحت بواپور خواهید رسید . اینرا گفته و يك عرابه چی ئیکه درین اثنا عرابه خالی خود را برای پیدا کردن مشتری به اینطرف و آنطرف میگردا نید آواز داده در عرا به برجهیدیم . بعد از مرور نیمساعت عرابه ما در پیش اوتل ( ناپولی توقف نمود . یجا یکی بر زینه ها بر آمده دروازه خود آمدم و حساب خود را با صاحبه او تل كه يك زن بسیار فربه سرخ چهره بود قطع کردیم . خادمه لطیفه کلینه ئیکه دیروز پاهایم را شسته بود در اثنای که بامن در بستن بکس معاونت میکرد گفت : - دیشب بسیار انتظار تا نرا کشیدم نیا مدید . گفتم – چرا انتظار میکشیدید ؟ گفت – بلكه يك كار و خدمتی پیدا میتید ؟ ! . . . مقصدش را دانسته دو مجیدی به او بخشش دادم . حماد الاسود با مور گن یعنی ( مر جان ) رفیق خود صندوق و بکس و غیره را برداشته از اوتل برآمدیم ، و از پیش سوك سنگ بست او تل از زینه بکشتی نشسته بظرف پنجدقیقه بوا پور آمدیم . اشیای خود را در قمره جابجا کرده و حماد الاسود را زیاده از امید خودش به بخشش دلشاد کرده و البسه ام را از بر کشیده بيك خواب بیهوشانه فرو رفتم . اگر بگویم که در خواب با خیال ( ست صحيفه ٦٣٥ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم به پرتو ) همخوابه نبودم غلط گفته خواهم بود ! . . . . — § — روز شنبه ١٥ ذیقعده اسکندریه موقع جغرافى ، احوال تاريخی حالا قبل از انکه واپور ما از لیمان شهر شهر عیش و عشرت نخمیر اسکندریه حرکت کند بنا بر قاعده واصولیکه در ین سیاحتنامه خود لازم دانسته ایم باید که یکقدری از موقع جغرافی و احوال تاریخی این شهر آباد و معمور دنیا که ( پاریس افریقا) گفته میشود بمعلومات بر قارئین کرام خود عرض نمائیم: ( اسکندریه ) در جهت غربی دالیه نهر نیل مبارك و در ساحل بحر و بقدر ( ٢٠٠ ) کیلو متر در جهت شمال غربی قاهره مصر در ( ٣١ ) درجه و ( ١٢ ) دقیقه عرض شمالی ، و ( ٢٧ ) درجه ، و ( ٣٢ ) دقیقه طول شرقی واقع شده است . نهر جسیم با فیض و برکت نیل مبارك كه تا از درونهای قطعه افريقااز ( جبال قمر ) می اید ، و در اثنای راه از بسی جنگلها و صحراها و دره های كوهها شلاله های بسیار عظیمی تشکیل داده میباشد بعد از انکه از مصر میگذرد در نزديك اسكندريه مانند دیگر نهر های جسیم که در نزديك آمیزش جای خودشان بابحر برشا خها و غنچه ها و شعبه های متعددی انقسام یافته به بحر میا میزند ، که آنرادر اصطلاح جغرافیون (دالیه) میگویند، این است که این صحيفه ٦٣٦ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلدسوم شهر در جهت غربی این دالیه بر دماغه يك زبانه در از وتنگی که یکسر بسوی شمال دراز شده رفته است و این زبانه بحیره (مربوط) را از بحر تفریق داده بنایافته است . در دو طرف این دماغه یکی بنام ( ليمان جديد ) ودیگری بنام ( ليمان عتيق ) دوليمان یعنی حوض لنگرگاه دارد که در دهن هريك (بورسه) نام عمارت عاليه اسكندريه صحیفه ٦٣٧ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد سوم ازین ایما نها يكيك منار چراغ دواری دارد که از جاهای بسیار دور کشتیها را رهنمایی میکند . اسکندریه بعد از مصر بزرگترین شهرهای قطعه افریقاء میباشد ، و با زینت ترین شهرهای ممالك شرقیه شمرده میشود . علی الخصوص محله فرنگستانی او که میدان منشئیه هم داخل آنست در زینت و معموریت و انتظام از با زینت ترین شهرهای اوروپا هیچ فرقی ندارد . در(رأس التین)نام محل يك سرای بسیار بزرگ محتشم و مطنطن و خیلی منتظم و مزین برای خود خدیو مخصوص است . چند سرای ها و قصرهای دیگر بسیار مزین نیز موجود است که از افراد خاندان خدیوی میباشند . (بورسه)(۱) بسیار مکملی هم دارد . مكتبهای متعدده یکچند جامعهای بزرگ دارد. در لیمان جهت غربی آن يك کارخانه کشتی سازی مکمل، و یکچند حوضهای کشتی سازی رمالکست . باغچه های بسیار بزرگ و با آرایش عمومی و نزهتگاههای بالطافت و طراوت، و میدانهای بسیار با رونق و زینت در هر هر طرف شهر موجود است که مقبولترین و با زینت ترین آنها (میدان محمدعلی) ست که در(منشئیه) نام موضع موجود است که از طرف محمدعلی پاشا اعمار شده، و باحوضها و فواره ها و در ختها تزئین یافته است . بعد از ان در وسط این میدان يك هيكل مجسمۀ محمدعلی پاشار از برنج اسپ سوار ریخته برپا نموده اند . يك عمود استوانى الشكل بسيار بلند بنام ( عمود سواری ) ، و يك سنگ منشوری الشکلی که به ( دیکیلی طاش) استانبول مشابهت داردبنام (مسئله فرعو) ن دارد که این مثله دراصل دوعدد بودولی یکی از آنها غلطیدها نگلیزها آنرا به لندن نقل داده اند . نفوس شهر اسکندریه پیشتر از سه لك است که از انجمله بقدر هشتاد هزار آن اوروپائیست . تجارت اسکندریه خیلی واسع و کرم بازاری دارد . ( ۱) برای کلمۀ ( بورسه ) يك کلمه نمی یابیم مگر بگوئیم ( قمارخانه اقتصادی ) صحيفه ٦٣٨ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم صحيفه شده ا شهر نیا خان نزديك نمونه يك بازاری از بازارهای اسکندریه مناره قدیم اسکندریه سفینه های متعدد هر دولت دایما لیمانهای اسکندریه را برداشته میباشند . اخراجات یعنی برآوردنیهای مصر عبارت از پنبه ، و شکر، و دیگر محصو لات زمینیست . ادخالات آن نیز عبارت از مال ومتاع اوروپائیست که بمصر وسودان روان میشود . لیمانها یعنی حوضهای لنگرگاههای آن بسیار محفوظ ومتین است، ولی بسببی که در مدخل لیمان جهت غربی خرسنگها انداخته وسدها ساخته صحیفه ٦٣٩ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم شده است بدون ( قلاووز ) کشتی ها درآمده نمیتوانند . محمدعلی پاشا از نهر نيل يك جویی کشیده به اسکندریه آورده که آنرا هم بنام (سلطان محمود خان ) (محمودیه ) نام نهاده است . در دو طرفه این نهر که به اسکندریه نزديك ميشود محله های بسیار باصفا و نزهتگاههای دلگشا موجود است . نمونۀ يك بازاری از بازارهای اسکندریه صحیفه ٦٤٠ سیاحتنامه قطعه روی زمین جلد سوم در جهت غربی اسکندریه بمسافه سه ساعت (محلة الرمل) نام يك موضع خوش هوای باصفایی موجود است که اکثر صیفیه ها، و قصرها و عمارتهای مردم توانگر و اغنیا در آنجاست در موسم گرمیها اکثر مردمان در آنجا برای تبدیل هوا میروند. احوال تاریخی-: شهر اسکندریه پیش از میلاد حضرت عیسی علیه السلام به ( ٣٣١ ) سال از طرف اسکندر کبیر اول بار بنا یافته است و بعد ازان از طرف حکمداران ( بطالسه ) که در مصر خلف سکندر شده بودند پایتخت اتخاذ گردیده خیلی از خیلی توسیع و تزئین شده بود. از خرابه زارهای شهر های قدیم بسی مسله ها و دیگر اثرها آورده شده این شهر را بصورت فوق العاده با آنها نیز زینت و آرایش داده بودند که در اواخرها مسله ها و عمودها و دیگر آثار زینت بروما و استانبول نقل داده شده است. موقع قدیم شهر اسکندریه نیز بر زبانه ئیکه در مابین بحر و بحره (مریوط) واقعه شده بود. موجود بود اما دما غه ئیکه حالا شهر بران مبنیست در انوقت از خشکه جدا و بشكل يك جزيره بود که منار بسیار بلند و عجیب وغریبی که به (منار اسکندریه) معروف بود و از جمله عجایب سبعه عالم شمرده میشد بر همین جزیره بنا یافته بود. بعد از آن ( بطلمیوس فیلادلف ) در مابین جزیره و شهر يك ريختم يعنی ديوار سنگ بست پخته در میان دریا بنا کرده لیمانرا بدو قسم جدا نمود. و در مابین این ديواريك دروازه ئيكه باز و بسته میشد نیز گذاشته بود. بمرور زمان این دیوار برزخ آسا از دو طرف باریکها ئیکه نهر نیل و موجهای بحر آورده است پر شده وسعت پیدا کرده ، و رفته رفته خشکه با جزیره یکی شده شکل يك دماغه ويايك شبه جزیره کوچکی را گرفته است که حالا بر همین دماغه یا شبه جزیره شهر از موقع اول خود نقل نموده است . در زمانهای قدیم اسکندریه را دو جاده واسع و بزرگ بسیار دراز که یکی صحیفه ٦٤١ حبا حثنا مه سه قطعه روی زمین جلد سوم از شمال بجنوب ودیگری از شرق بغرب دراز شده رفته بود بر چهار قسم منقسم گردانیده بود . جهت غربی آن بنام ( را خو تیس ) برای عوام، و جهت شرقی آن بنام ( بر و خیوم ) برای اغنیا و بزرگان مخصوص بود . سراهای بزرگ دولتی، ومعبدهای جسیم و دیگر همه آثار عمران در همین قسم دوم بود. يك معبد بسیار بزرگ خیلی مصنع که بر قاعده، یعنی جای نشستگاه بنای آن باصدقدمه زینه بالا برآمده میشد و نام آن معبد ( سراپیوم ) بود در همین قسم شهر موجو د بود. به این معبد يك کتبخانه بسیار توانگر و مکملی، وبنام (موزیوم ) يك دار الفنون بسیار جسیمی، وبه این دار الفنون نيز يك کتبخانه مشهوری مربوط بود. بعداز وفات اسکندر اعتبار و اهمیت (آتینه) و دیگر بلاد یونانیه نما نده مرکز مدنیت بوتا به شهر اسکندریه شده بود ، و به تشویق وحمایة ( بطالسه ) که صاحبان اسکندریه بودنداز هرهر طرف علما و حکما در آنجا جمع آمده علوم وفنون از انجا بهر هر طرف عالم انتشار مییافت. مقدار نفوس اسکندریه در زمان های ( بطا لسه ) ازشش لك كم نبود . حتی بيك روايت نه لك نفوس را مالك بود . غلبۀ روماشیها معموریت ومدنیت اسکندریه را خراب وتبا. گردانید. ذاتاً درزمان ملکه ( قلیو پاتر ) که ملکه مصر و اسکندریه بودمحاربه هائیکه در مابین ( قیصر ) و ( آ نطو نیوس ) بوقوع آمد شهر سر اسر خر اب گر دید ، و معبد های آن از بیخ وبن غلطانیده شد ، و بزرگترین کتبخانه های آن احراق بالنار گردید در عقب آن نصرانیت ظهور نموده علم وحکمت سر اسر منقرض گردید و اسکندریه مرکزيك تعصب جاهلانه شد. یکان یکان از باب علم و معرفتی که مانده بود ند به رفض متهم شده جستجو میشدند . وچون پیدا میشدند بقتل میرسیدند. باوجودا منهم بازشهر بزرگی بود که چون عمرو بن العاص در سال ( ٢٠ ) هجری این شهر را صحیفه ٦٤٢ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم فتح نمود در مکتوبی که برای حضرت عمر رضی الله عنه نوشته بود از جملهٔ تعریفات شهر (٤٠٠٠) حمام، و (٤٠٠٠٠) اهالی یهود آنرا ذکر کرده بود که هم ازین و هم از دیگر چیز هائیکه ذکر کرده بود معلوم و آشکار میشود که شهر خیلی بزرگ و اهالیش نیز خیلی زیاد بوده باشد. بعد از فتح اسلام رومها باز آمده اهالی اسکندریه را به نقض عهد مجبور کردند. و بعد از انکه آنها را مجرم ساختند مالهای آنها را گرفته رفتند. بنابرین واقعه اکثر اهالی آن که از جنس روم بودند گریختند که از انسبب شهر خیلی تدنی نمود. قلعه آن از طرف عمروبن العاص غلطانیده شد. بعد از شیوع اسلامیت در قطعه افریقا شهر درجه اول خطهٔ مصریه (قاهره) بود، و اسکندریه بدرجهٔ دوم میماند، ولی با وجود آنهم در زمان مروان بن عبدالعزیز نفوس شماری که در اسکندریه اجرا گردید مقدار اهالی آن (٦٠٠٠٠٠) نفوس به تعداد آمده بود. بعد ازان در محاربه های اهل صلیب و علی الخصوص در زمان (مماليك) و [چرا کسه] بسببی که برای بسی حربها و بسی فتنه ها میدان وقعه گاهی شده بود بسیار تدنی و نزول نموده بود. و بعد از انکه راه دماغه امید کشف شده تجارت هندستان با آن راه اجرا شدن گرفت اسکندریه اعتبار و اهمیت تجاریه خود را نیز بتمامها غائب کرده بحال يك قصبهٔ کوچکی درامده بود. حتی در وقتیکه از طرف سلطان سلیم خان یاوز فتح گردید شهر بهمین حالی بود که مذکور گردید. و اخیراً چون بزیر ادارهٔ محمد علی پاشا در امد بیشتر از (٦٠٠٠) هزار نفوس نداشت محمد علی پاشا اسکندریه را سر از نو اعمار و توسیع نمود. بعد از ان اخلاف او نیز براعمار و تزئین او دوام ورزیده شهر اسکندریه باز رونق قدیم خود را پیدا نمودن گرفت. و بعد از انکه کانال سویس باز شده تجارت هند و چین منحصر برین راه بماند و از سوء صحيفه ٦٤٣ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم تدبير و نفس پرستی خديوها، وضعف و عدم ادارهٔ دولت عثمانیه، و جهالت و بیخبری اهالی و عصیان و طغیان عساکر بی نظام و بی لکام بدست انگلیز ها در آمد رونق و زینت آن روز افزون شده حالابدرجه ئی که ذکر شد معموریت و مدنیت را مالك گردید . - § - حالا باز برسیاحت خود دوام ورزیم . هشت بجهٔ روز بود که در قمرهٔ خود در آمده بخواب رفتم . هنوز خوابم نبرده بود که از حرکات لنگر بردا شتن واپورا دانستم که حرکت نمودیم دو بجهٔ روز بود که از خواب برخاستم. اینچنین خواب ، و اینچنین بیداری این اول بار است که درینسفر بر من تصادف نموده است . بقدر یکساعت دیگر برجای خود به کهالی کشیدن، وازيك پهلو بدیگر پهلو غلطيدن بسر آوردم و تصورات دور و در از وقوعات واحوالات گوناگون این سیرو سیاحت خیریت رهنمون را در زیر نظر تخيلات ذهنية خود آورده در هیچ نقطه تابه ایندم بجز چیزهای مسرت آور فرحت پرور تصادف نشد نرا اندیشیدن گرفتم . هنوز من اندیشه های خود را به انجام نرسانیده بودم که علامات لنگر انداختن واپورا از کرکر ماشینهای جر اثقال و باز کردن زنجیر های لنگر حس نموده دانستم که به ( پورتسعيد ) تقرب نموده ایم . بعجله خوابگاهم را ترك داده ، وتوالت و دریشتی خودرا کرده از قمره برامدم . وبر سطح واپور برآمده به اطراف نظر کردم . بواقعی دیدم که واپور به اول مدخل کانال در تقرب کردنست . ازدور منار بلند هيكل د ( لیسلپس ) مهندس معلوم میشد . این واپور ما در حجم و بزرگی و انتظام قمره ها بدرجه واپور ( قورنيلوف) الروسیست . ولی خواه در دالان پایان و خواه بر سطح بام قمره های اول صحيفه ٦٤٤ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم بجز خود ويك پيرمرد فرنگستانی دیگر کسی را ندیدم . پیرمرد مذکور يك دوربين دوچشمه بدست داشته اطراف را به آن سیر میکرد . اختراعات عجايبات قوه مفکره بنی بشر الحق که درین اعصار بدرجه بندرگاه (پورتسعید) در قنال سويس صحیفه ٦٤٥ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم شایان حیرت رسیده . یعنی اگر کسی بصورت لغز و چیستان بگوید « چیست آنچیزیکه انسان دريك شهر پرزینت و آرایشی ، دريك خوابگاه نرم پر آسایشی بخوابد و چون از خواب برخیزد باز خود را در يك شهر پرزیب وزینت بسیار دور دیگری بیابد » . حالا نگه این سفر مابین اسکندریه و پور تسعید من این چیستانرا بداهتهً حل مینماید . آیا بعد از دوسه عصر دیگر دیگر هنوز چه چیزها بروی کار بیاید که این اختراعات محیر العقول حالایی ما برای اشخاص آن عصر ها کارهای کهنه و فیشن قدیم دیده شود ؟ والحاصل بعد از یکچند دقیقه واپورما از پیش روی هیکل ( فردیناند دولیسیپس ) که در مدخل کانال بيك وضعیت با هیبت و عظمتی بپا ایستاده، و دست خود را بيك وضعیت فخر و مباهاتی بسوی کانال در از کرده « بفرمائید راه باز است » میگوید در گذشته ، نزديك سرك سنك بست با زار لنگر انداز اقامت گردید . —§— * پور تسعید * از کپتان که بر پل قومانده بدیده بانی مشغول بود کیفیت چه وقت حرکت کردن واپور را پرسیده تحقیق کردم که یکساعت بعد از شام یعنی بهفت بجه حرکت میکند و صبح وقت به (یافه) میرسد . به انحساب دوسه ساعت کامل برای سیاحت پورت سعید بدست است ! هماندم يك قایقی گرفته به بندر برامدم . در دایرهً گمرك که دردم بندر بود تذکرهً مرور مرا طلب کردند . نشاندادم . گفتند : — برای سیر آمده واپس بوابور میروید ؟ گفتم — بلی ، گفت — چون چنینست تذکره خود را همین جا بگذارید وغرهً آنرا صحیفه ٦٤٦ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم گرفته در وقت باز گشتن ازینجا بگیرید . گفتم - درینجا قانون شما همچنین است ؟ گفتند - بلی ، لهذا تذکره را بدست مأمور گرفتن تذکره داده نمبر آنرا در جیب جاده (فرانسوا روژه‌ف) نام پور سعید صحيفه ٦٤٧ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم کردم . از دایرهٔ گمرك كه بر آمدم در پیش روی من يك سر جادهٔ بسیار دراز خوشنمایی پدیدار بود که از یکطرف با عمارات و بناهای دلنشین ، واز دیگر طرف بابحر محاط بود. ازین جاده بدست چپ گفته بازارهای متعدد دایرهٔ گمرك و بازاری که از کشتی در آن بر آمده میشود جاده ( فرانسوا ژوزف ) نام برده تسمیه صحيفه ٦٤٨ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم بسیار بازینت و صفایی و خیلی شیرینی و فراخی یکسر بصورت متوازی بسوی جنوب ممدود شده رفته است. و باز این بازارهای متوازی در هر یکچند مسافه با بازارهای دیگر متوازی که از شرق بغرب ممدود شده است همدیگر خود را تقاطع کرده است که هیئت مجموعه شهر عادتا بيك شبکه بازارهای راست وصاف مختلف الاستقامت میماند . این شهر يك جوان سی ساله تر و تازه ایست که پیش از سی سال يك كلبه ویرانه هم درینجا نبود . بلکه يك دشت صاف و هموار بی آب و علفی بود . از وقتیکه ( فردنیاند دوالیسیپس ) مهندس مشهور فرانسوی بعملیات کشادن کانال متصوره خود شروع نمود و اینموقع اول مدخل کانال بود از انوقت اینشهر نیز در اینجا اساس و بنیاد گرفت شهر در منتهای شمال کانال واقع شده و روز بروز در وسعت و ترقیست . شهر پورتسعیديك شهر فرنگستانی ایست که بهیچ چیزی بشهرهای ممالک شرقیه نمیماند . يك جوی از نیل هم کشیده شده در آن آمده است که آبیاری و طراوتش را سبب شده است . از اول بازاری که بدست چپ بسوی جنوب دراز شده بود داخل شدم فراخی و صفایی زینت دکانهای آنرا خیلی نظر ربا یافتم . عمارتها و بناهای بلند و جسیمی دیدم که تنها از آهن و آینه های بلور بوجود آمده بود . بظرف یک ساعت از بازار ببازار گردش کرده واپس بهمان بازار اولین آمدم که درین وقت شام هم شده بود ، و همه شهر بیکباره کی بچراغهای بسیار روشن الكتريك منور گردیده بود . علی الخصوص چراغهای بزرگ و بلند لب بندر آنقدر يك روشنی وافر مهتابی داشت که اگر مبالغه نشود برای يك شهر کفایت میکرد ! از دکانهای عکس فروشی بسیار با زینتی که درین بازار بود یکچند قطعه عکس فوتوگرافی مناظر مصر واسکندریه و پورتسعید را صحیفه ٦٤٩ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم با چند قطعه عکس دلبران مصری گرفتم . و قتیکه میخواستم برایم . صاحب دکان گفت : افندی اگر میخواهید دگر رقم عکسهای بسیار اعلا هم دارم . گفتم – نشان بدهید که به بینم ؟ مرا بدرون دکان برده از رقم تصویر های برهنه زنان ، و انواع رذالتهای مستهجنه شهوت برانگیزانه را دیده تعجب کردم . مگر همین چند دکان عکس فروشی ئیکه درین بازار است اگر چه در ظاهر بر روی دکان خود شان تصاور فوتوگرافی ، مناظر مختلفه واشخاص متنوعه را گذاشته اند ولی در حقیقت تجارت یگانه شان عبارت از فروختن همین گونه تصویر های مستهجنه است که بر سیاحین رهگذر میفروشند ، و پیسه های بسیاری کماهی میکنند . والحاصل از دیدن این تصویر ها اوتاق خوابگاه (ست میرنو) بیادم آمده دلم را یک تیره گی و تنگشی پیدا شده از دکان برامدم و برلب دریا آمده و تذکره مرور خود را از جائیکه تسلیم نموده بودم گرفته و در یک قایقی نشسته بوابور آمدم . رسیدن من در وابور همان بود و برداشتن لنگر همان وابور بحرکت افتاد . در ین اثنا زنگ طعام نیز نواحته شده بر سفره بسیار مختصری که بسبب گرمی هوا برسطح بام قررها گذاشته شده بود نشستیم . جمعیت سفره ما از دو کپتان ، و پیر مرد فرنگستانی و خود من مرکب بود . از اجسام لطیفه نسوان اثری نبود که سفره ما تند چشم بی نوری مینمود ! ... طعام بکمال سکوت و سکونت به انجام رسید . هر کس پی کار خود رفتند . منهم یکقدری نشسته و حوادثات باقی مانده امروزئی خود را قید و ثبت کتابچه خود نمودم . و با وجودیکه روزیقه در شش ساعت خوابیده بودم باز خود را صحيفه ٦٥٠ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلد سوم بیدار خواب دیده بقمره فرو امدم و البسه ام را کشیده بخواب راحت فرورفتم. روز یکشنبه ١٦ ذیقعده شش بجهٔ صبح بود که بصدای لنگر انداختن واپور از خواب بر جهیدم. از قروت واپور در باب ممکن بودن يك غسل وشست وشوی بدن سوال نمودم . گفت : - واپورما همه اسباب استراحت مسافران خود را مهیادارد بفرمائید که غسلخانه را بشما نشان بدهم. اسباب تغسیل همه درست بود. يك شست و شوی مکملی کرده و دریشی کرده و دوگانه فریضه معبود بر حق را بجا آورده بر سطح برامدم. آفتاب جهانتاب نواز گوشه افق شعاعات زرین خود را بر عالم اجسام نشر مینمود. واپور از بندر خیلی دورتر ایستاده بود. بندرگاه یافه بطوفان و قضاهای بحری مشهور است . لهذا واپورها بسیار دور از بندر به توقف مجبور میشوند . بعد از تحقیقات معلوم شد که واپور ما تا بعد از عصر درنجا لنگر انداز اقامت خواهد بود . سبحان الله ! يك مسافری چون از سفر بسوی خانه می آيد يك اضطراب و خلجان عجیبی در دل خود حس میکند که آن اضطراب هم محض از برای این است که يك آن اولتر بخانه رسد . این توقف واپور را تا به عصر در چنین موضع بی سیر وتماشا اگر راست بگویم خیلی برخود دشوار دیدم . چاره چیست؟ صبر باید کرد ! با خود گفتم: ازینکه اینوقت خود را صحيفه ٦٥١ سياحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد سوم بیهوده در وابور بگذرانم بهتر آنست که هرچه باداباد گفته به بندر برایم، اگرچه دوری وابور از بندر وتهلکه ناك بودن لمان یافه راشنیده بودم ولی چون دریا بسیار آرام و بموج بودرفتن را اولتر دانستم. ذاتا ملاقات (ملاجاندر) نام يك افغانی که با حضرت پدر از سفر زیارت بیت المقدس شان آشنا شده بود و اوصاف اورا از زبان حضرت پدر بارها شنیده بودم نیز دامنگیر خیال شده از قایقهای که بورتقال و لمبو و غیره بوابور آورده بودند یکی را بکرایه گرفته بظرف پانزده دقیقه به بندر برامدم. یافه (یافه) يك قصبه ایست که مرکز قایم مقام نشینی ایست از قایم مقام نشینیهای متصرف نشینی قدس شریف. از قدس شریف بمسافة (٥٥) کیلو متر بجهت شمالی، و در مابین بندر (عکا)، و (غزه) واقع شده است. بقدر ده پانزده هزار نفوس دارد. در اطراف و جوانب این قصبه بسیاری از باغچه های فرحبفزای پورتقال بسیار اعلا که در خوبی و لطافت مشهو، وتجارت منفعت آوری دارد، و لمبو، وانار، وانجیر، و بادام و دیگر میوه ها موجود است. کوچه هایش تنگ و تاريك و بی رونق يك قصبه ایست. اما بسببی که بندر بیت المقدس ميباشد يك اهمیت مخصوصی دارد. این قصبه بسیار قديم يك قصبه ایست در جغرافیه های قدیم یونانی بنام (يوبه) ذکر شده است و در تورات بنام (یافو) مذکور است. و بعضی گفته اند که بانی آن (یافث بن نوح است که نسبت بنام خودش آنرا (یافه) گفته اند. در نزديك بندر كه از قایق انسان بخشکه میبراید خرسنگ پاره های بسیار جسیمی در زیر آب موجود است که در وقت ارامی دریا اگر چه نوکهای بعضی از ان پدیدار بوده کشتیها خود را ازان محافظه صحیفه ٦٥٢ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد سوم میتوانند ولی در وقتهائیکه دریا بجوش و خروش باشد سنگهای مذکور سراسر از نظر غایب گردیده موجب ضایعات و فضازده گیهای بسیاری میشود. قایقها در اینجایك راه باریکی دارد که از میان دو سنگ پارۀ جسیمی میگذرد. و چون موجها بسیار بلند شوند سنگهای مذکور دیده نمیشود و کشتی بسنگ خورده آبگینۀ حیات کشتی نشینانرا بصدمۀ سنگ فنا از هم میشکناند. ولی کشتیبانان این بندر چون عادت گرفته اند و درینباب مهارت پیدا کرده اند از سیر و سفر فارغ نمیشوند. والحاصل بايك هوای خوشی به بندریافه برآمده از بسی کوچه های تنگ و تاريك گذشته بيك بازار واسعی که نو بطرز جدید ساخته شده بود آمدم و در آنجایك عرابۀ بكرایه گرفته شهر و اطراف شهر را بيك ساعت گردش کرده از عرابه چی جای و موقع ملا جلندر نام افغانی را پرسیدم که میشناسد یا نی؟ گفت — خود اور اشخصاً نمیشناسم، ولی اگر باشد در تکیۀ افغانها که در قرب جامع (عفار) است خواهد بود. گفتم — هانجاببر! عرابه چی بعد از طی کردن يك کمی مسافه در پيش يك جامعيکه در يك بازار بود عرابه را توقف داده از عرابه فرو آمده و اجرتش را داده بجامع داخل شدم. جامع حولی واسعی داشت و در هر طرف آن رواقها موجود بود. يك نفر افغانی را در يك رواقی دیده بسوی او روان شدم، و بزبان افغانی به او. گفتم — برادر! آیا میدانی که (ملا جلندر) در کجا اقامت دارد؟ افغان مذکور که از وضع و قیافتش چنان معلوم میشد که از مردمان اچکزایی یا کاکری باشد، و هم نو به اینطرفها وارد شده باشد بطرف صحیفه ۶۵۳ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم قیافت وعینکهای من به تعجب نظر کرده برفیق دیگرش که در درون اتاق بود آواز داده بزبان افغانی گفت : شابدین ! ته راسه وگوره چه داترك حه وایی زه نه پوهیږم! یعنی : تو بیا ببین که این ترك چه میگوید ، من نمی فهمم ! گفتم ـ زه پشتون یم په پشتواستاسرخبوری کوم حه رازته پوهیږی ؟ یعنی من افغانم وبزبان افغانی باشما حرف میزنم چسان نمی فهمید؟ گفت ـ حه پوهیږم چه لك تاغندی چارچشمه پشتونهم پیدا کیږی ! په خبرده پوه شوم چه ملاجلندرآخنددی غوشت بیا باورمی نشوچه تاسوپه پشتو خبرکوی ! یعنی من چه میدانم که مانند تو افغانهای چارچشمه هم پیدا میشود! بسخت فهمیدم که ملا جلندر آخند را میخواستی . باز باورم نیامد که شما به افغانی سخن میگوئید ! درین اثنا ( شابدین ) نیز از اوتاق برآمد . بمجرد دیدنش مرا «سردارصاحب» گفته ودستم را گرفته ببوسید . مگر این شابدین شهاب الدین اسحاق زایی میباشدکه چند سال پیش ازین در شام بوده ومرا میشناخته است . بعد از احوال پرسی افغانی با من یکجا بسوی اوتاق ملاجلندر روان شد . اوتاق ملاعبارت ازيك حجره خوب وباصفائی بود خودملا برای وضو رفته بود . بعد از یکدوسه دقیقه بیامد بعداز معانقه ومصافحه باهم نشستیم وازکیفیت آمدن خود به استانبول وازانجا تا به اسکندریه ورفتن حضرت پدر بسوی حجاز، و آمدن من بسوی شام ، ورسیدن وابور به یافه ومحض صحیفه ٦٥٤ سیاحتنامه قطعه روی زمین جلد سوم بزیارت ملا صاحب آمدن ، و بعد از ملاقات پس بوابو رعودت کردن خود بیان نمودم . ملاصاحب يك شخص افغان بسیار صالح و پرهیزگار وعالم فاضل يك شخصيست . از بسیار سالهاست که از وطن خود برامده واکثر عمر خودرا در زوایۀ همین تكیه افغانهای یافه بصیغۀ شیخی بسر آورده است. خواه افغانها و خواه مردمان یافه و خواه حکومت محلیه از حسن سلوك و خوشخلقی او ممنون و او را مرعی الخاطر میدانند . بقدر يكساعت با جناب ملا صاحب از هر در و هر رهگذر صحبت نموده و بفیوضات دعای شان نایل شده، ويك قورمه افغانی را بهمراه شان خورده و نماز پیشین را بجماعت ادا ساخته رخصت طلبیدم . جناب ملا در اثنای مصاحبه گفت : - بسیار شایان تأسفست که دولت خود مادر نجاها مانند دیگر دولتهانه يك سفیری دارد و نه يك قونسولی که از انسبب ما افغانها در نجاها حکم اولادبی پدروبی حامی را داریم . گفتم - درممالك عثمانیه شما هیچگاه حکم بی پدرو بی حامی را ندارید. زیرا این دولت همدین و هم مذهب خودماست و چنانچه مادولت علیۀ عثمانیه را از خود میدانیم ایشان نیز مارا از خود میدانند ، همۀ ما يكوجو دهستيم . گفت - بلی، اگر چه معناً همچنین است که شمامیفرمائید ولی مادۀ اینچنین نیست . زیرا بخود جناب شما معلوم است که تابعیت رسمی يك دولت را قبول کردن با ترك كردن ملیت انسان توأم است . گفتم - بسیار درست میفرمائید . اماچه چاره دولت مادر يك كوشۀ دوردنیا افتاده ، رفت و آمد گفت و شنید با هیچ دولتی بجز دولت انگلیز ندارد ، وخودما برای پیدا کردن مناسبات دولیه خود تا بحال هیچ گونه صحيفه 655 سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم اقداماتی بکار نبرده ایم. به تعبیر صحیحتر دشمنان دوست نمای ما هزارها حیله های موانع درین راه برای استقلال ما برانگیخته اند . گفت — گفت و شنید ، و رفت و آمد موجب تاسیس مناسبات و اختلاط میشود . هر دولت نسبت به تعداد رعایای خود که در دولت غیر داشته باشد قونسلوس، یاویس قونسلوس در انجا میفرستد . حالا نکه در ممالک عثمانیه اگر حساب شود تقریباً ده پانزده هزار افغان موجود میباشند . اگر چه از طرف دولت علیه عثمانیه در نفس پایتخت و همه ولایات حتی قصبه های بزرگ ملك شان تکیه های متعدد که همه آنها اوقاف مکمل دارند موجود داشته است و افغانها را همه عثمانیان بنظر محبت برادرانه می بینند ولی اگر يك دعوی حقوقی در ما بین يك رعیت افغانی بايك رعیت دیگر دولت اجنبی واقع شود و حل وفصل آن بمحاکم قانونیه عثمانیه بیفتد می بینیم که با تبعه دولت اجنبی ولو نه دولت ایران باشد از مأمورین سفارتخانه شان يك مأمور مخصوصی با تبعه اش بمحکمه آمده نمیگذارد که حقوق آن فرد رعیتشان به اغراض نفسانیه پایمال شود ، ولی افغان بیچاره ازین محروم است. با وجود اینهم اگر حقیقت را عرض کنم مقصدیگانه من از لازم دانستن قونسلوس وسفير يك چیز دیگر است . گفتم — چه چیز است . گفت — ما مردم افغان يك قوم و ملتی هستیم که به قومیت و ملیت خود همیشه فخرولاف میزنیم ، ومردم عوام ما دولت متبوعه خودشا نرا از همه دولتها برتر و پرقوت تر زعم میکنند . حتی دیروز در همین او تاق من مدیر تحریرات انجا که ( قدری) افندی نام دارد و به این عاجز يك محبت و اخلاصی میپروراند آمده بود ( توکل) نام يك کابلی که هنوز نو وارد شده نیز نشسته بود . افندی مذکور بمزاح از من پرسید که : صحیفه ٦٥٦ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم - این برادر افغانی خود را نومی بینم . حتی قیافت شان نیز بدیگر افغانها نمی ماند . به بینید این لنگوته تاب داده و این شف دراز تا پاشنه ، و بر سر این جاکت گلنار ساتی سهارا که در بر کرده این لنگوته تاب داده دیگر را به بینید که به چه پیچ و تاب بر کمر بسته . عجب قیافت ! آیا این گل نو از باغچه کدام شهر افغانستان باشد ؟ گفتم - این کاکه توکل آغا ست که از مردمان نفس کابل و صنعتش شاطریست و هنوز یکسال نشده که از کابل برآمده ! گفت - بعربی میداند ؟ گفتم - يك کلمه هم نمیداند . گفت - مهربانی کرده شما ترجمانی مارا بکنید که یکساعت این برادر خود را آزار بدهیم . بپرسید که افغانستان عساکر منتظمه بطرز جدید دارد؟ توکل را خطاب نموده سوال افندیرا از و پرسیدم : گفت - - نو مه مز میش ره نمیفامم . بگو پیشه ! اگه پلتنای اوغانستانه ببینی عقلت از سرت کوچ میکنه ! گفت - خوب ! آیا طوپ دارد ؟ گفت - بگه پیشه ! طوپای او غانستان مثل طوپکایو نیست. فیلا کشش شان میکنه فیلا ! گفت - خوب ! آیا ریل دارد ؟ گفت - - و بابا ، لیر چیست ؟ ده عين دو بدن يك كرت دیدی که قسش برامده لق کده آغا ستاده شد. گپ از قطارهای شتر بزن که پدر لیرت است. درین اثنايك صدای وابور بلند شده قدری بیگ پرسید : - - خوب برادر! این را راست بگو که همچنین وابورها امیر شما دارد؟ گفت - ای ره بی اونی ! بگو پیشه ! اگه ای دریا آبی که تو داری صحیفه ٦٥٧ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم اوغانستان میداشت او وقت میدیدی که اوگوت چه ره میگن . بازم میگمت بگو پیشه ! دخدا امیر ما ار فیلی داره که قاانش این از کابل ده جلال آباد میرسه ! قدری سبک گفت : شما افغانها بغیر ازینکه لافها و پتا قهای خشک بزنید دگر کاری ندا رید . دولت شما هنوز در جمع دولتها داخل نیست ببین بیرق همه دولتها در هر هر شهر ، و در هر هر بندر ما بر سفارتخانه ها و قونسلوسخانه های شان برافراشته شده ، تکتهای دا ك شان ، ضرب و سکه شان بانکنوتهای شان سوداگری شان در همه طرف دنیا دارج و معتبر است . از افغانستان كدام يك ازین چیزها را از وقتیکه از افغانستان برآمده در کدام جا ديده ؟ توکل بیچاره در یجا تگهایش سست کشته گفت : ـ ده اینجه کئت آمدیم آغا ! چه کنیم ددستم نیست که بیرق سفیر خوده این د مو پایتخت میزدم . این است که مقصد یگانه من باز از روی همان شرف و شان ملیتی و قو میتنی ماست که با وجود بالانی و درویشی و گوشه نشینی از همین فخر ولافی که توکل دار د منهم دست بردار شده نمیتوانم ، وازین است که هیچ نباشد دیدن يكيك بيرق دولتی خود را در نجاها آرزو میکنم . گفتم ـــ آخند صاحب ! ملك ما بخود ما و شما معلو مست که هنوز خود ما در ملك خود بيرق دولتی نداریم و نمیدانیم که بیرق دولتی چیست و چه معنا دارد چه جایی که در خارج ! این سخنها که شما میفرمائید موقوف بر علومیست که در مکتبهای ملکیه و حقوق خوانده میشود . مردمان عالم این علوم که کثرت یافت خود بخود این کارها جاری میشود . حالا نکه در ملکهای ما هنوز مکتبهای ابتدائی طرز جدید وجود ندارد ! حتى صحیفه ٦٥٨ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم از ین بیعلمی ما دولت همسایه خاین و غدار ما یعنی انگلیز استفاده کرده ما را بتمام عالم حکومت غیر مستقل وتحت حمایت خود نشان داده است، و ما هم چون از بیعلمی خود، معانی آزاد ومستقل و نیم مستقل وغیر مستقل را ندانسته ایم ساکت مانده در پی این و آنش نگشته ایم و تنها بيك لاف و گزاف خشك وخالی اکتفا ورزیده ایم . گفت – بلی راست میگوئید ! این انگلیز پدر لعنت ملعون درینجاها هم دایما برماها حق سیادت ورعیتی خود را ادعا میکند . واکثر مردمان ماهم از جهالتی که دارند به تشویق قونسلهای آنها به گرفتن تذکره وپاسپورت انگلیزی رسماً تابعیت انگلیزی را قبول میکنند . آه ! این يك درد جانخراشیست که همیشه دل مرا پر خون داشته است . خدا قهر کند انگلیزها را ! خدا بردارد جهالت را ازما ! ما هنوز طفلی هستیم که بدنیا آمده ایم . از دربار خالق فعال لمایرید میخواهم که همه ترقیات ومظفریات را بپادشاه غازی رها دهنده ناموس وطن ما را از چنگ دشمنان امیر عبدالرحمن خان عطا فرماید . والحاصل جناب ملا و چند نفر افغانان دیگر مرا تا به لب دریای بندر مشایعت نمودند. در انجاچون بطرف بحر نظر کردم بی اختیار موهایم بر بدنم راست گردید . آن بحریکه صبح در وقت آمدن مانند يك اطلس خارایی مینمود ، درین وقت بيك تپه زارپست و بلندی تحویل یافته . دوری مسافه واپور ، موجهاى دهشت آسای این بحر پر شر وشور سنگلاخهای پنهانی راه از چنان تهلکه های عظیمه نبود که انسانرا بلرزه نیندازد . اگر شرم و غیرت افغانی نمیبود ، و در پیش این افغانهای خود سبک و بی آب نمیشدم با وجود شوق و آرزوی زودرسیدن خانه ، واز دست برآمدن صندوق و اشیائیکه در وا پور داشتم ازین سفر مهلك صرف نظر میکردم . ملا جلندر گفت : - بحر بسیار خرابست . صحيفه ٦٥٩ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلد سوم گفتم — چه چاره ؟ باید خود را به واپو برسانم . گفت — خدا خیر پیش کند . وقت یک و نیم بجه رسیده بود، یک باد شمالي بسیار شدیدی در وزيدن بود . موجهای دهشت انتمایی که از طرف بحر بقوت باد يك بر دیگر بالا برامده و از پی هم دویده بسوی ساحل می آمد، و بقوت و شدت تمام باخر سنگهای کنار بحر مصادمه میکرد آبهای آن گاهی بقدر ده پانزده گز بالا برامده و کف سفید مهیبی حاصل کرده جگر ها را صداهای پر هیبت آن بلرزه می آورد . و الحاصل در صدد جستجوی يك قایق متین ، و قایقچیان مهارت کین افتاديم يك قایقچی کهنسال تنومند چشم چقور ریش تراشیده بزرگ برونی پیش آمده و دستهای ملا جلندر را بوسه داده گفت : — این مهمان شمارا من بوابور میبرم بر دیگر قایقچیان اعتماد نکنید. زیرا بحر را می بینید که چسانست ؟ ذاتا دیگر قایقچی را که جسارت بر رفتن کند هم نخواهید یافت . ملا جلندر بمن رو آورده گفت : — آقای من! در ینوقت برای شما دو کار است : یا اینکه از رفتن صرف نظر میکنید که اواز و بعقل نزدیکتر هم همین است . یا اینکه تهلکه را بچشم گرفته و توکل بر خدا کرده میروید . اگر بهمه حال رفتنی باشید بر (عبود الدقیر ) آغا اعتماد کنید که در فن خود مهارت کامل دارد . و مانند دیگر قایقچیان این بندر که مشتری را در نیم راه در یافت کنند نیست . گفتم — سبحان الله ! مگر قایقچیان اینجا این صنعت را هم دارند ؟ گفت — بلی ، این مشهور است . مثلا در اول با مشتری از بندر بيك مجیدی بردنش را به وابور کوتاه میکنند چون به نیم راه برسد، میگوید صحیفه ٦٦٠ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم اگر چار مجیدی میدهید خوب وکرنه پس میکردم ، هر قدر گفتگو کنید ممکن نمیشود ناچار مجیدی نگیرد ، اما عبود آغا ازان رقمها نیست ! آیا همچنین نیست عبود برادر ؟ عبود — حاشا ياسيدى ! على الخصوص که مهمان شیخ ما باشد ! ملا — خوب صاحب ! شمایك لیرهٔ فرانسوی حق وحلال به عبود آغامیدهید ؟ گفتم — يك مجيدی هم بالا تر ! عبود — هیچ اندیشه مکنید ! به برکت حضرت باز عبد القادر ودعای حضرت شیخ بسلامت میرویم . بفرمائید که ناوقت میشود و رفته رفته طوفان زیاده تر شدت میکند . با جناب ملا و دیگر برادران افغانی خود وداع با مصافحه ومعانقه اجرا کرده از سر زینه کنار بحر در قایق در امدم قایق باریسمانهای محکم به ستون میخهای کنار بحر بسته شده بود . در قایق بغیر از خود عبود چار نفر جوانهای تنومند دیگری نیز بودند . خود عبودسکانرا بدست گرفته چار نفر قایقچی دیگر دو طرف و دو بدیگر طرف پر ها را گرفتند عبود گفت : — اولادها ! خوب چشمهای تانرا باز داشته هوش و گوش تانرا بر امر و قومانده من بدارید . اینرا گفته وريسمانها را باز کرده قايق مانند يك عرابه فایتون کوچکی که به چهار اسپ ویلهٔ بدمست بسیار بدعملی بسته باشد ودفعتهً عرابه چی آنها ايك قمچین بسیار محکمی بنوازد و اسپها برهوا شده عرابه را بکشد ، موجهای مدهشه بحر نیز قایق را همچنان قوتی بر هوا نموده بقدر بیست سی قدم دفعتهً به پیش براند . یا آنکه قایق ، يك بالون پر از غازی بود که بمجرد بازشدن طنابهایش بشدت بر هوا برامد. اماقایق مابالونی بود صحيفه ٦٦١ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم که بر زروه های تپه های موجهای بالا انتهای دریا بر امدن و فرو آمدن گرفت . نه بروی هوا ! بر تخته های چو کشی قایق نشستن را ممکن ندیده بر زمین آن فرو آمدم و بدو دست از تخته های مذکور محکم گرفتم . بنابر امر و قوماندۀ کپتان عبود چهار پر کشهای تنومند پرهای خودشانرا بی آنکه بکشند بدست محکم گرفته بودند و قایق را تابع حرکات امواج بحر گذاشته زور بر راندن کشتی نمیکردند. ومانند دو چوب بازی که در مقابل همدیگر آمده ، ومتصل بر اطراف یکدیگر خود گردش کرده ، وبمجردیکه حریف خودرا خالی بیابد چوب خودرا بران حواله کند کپتان عبود نیز با موجها همین قلو به بازی را گرفته بود . در اثنای شدت موج که قایق را بالا میبر ا و ر دبه قوماندۀ ( وقف ) پرکشهارا از پر کشی منع ، وچون موج از زیر قایق میگذشت هماندم به قوماندۀ (عجل) بيك حمله خود را بر زروۀ موج دیگر میرسانید . قایق ما در نقطه مهلکۀ مدهشه که عبارت از دو تپۀ خرسنک زیر دریا که کشتیها از تنگنای دهشتناك آن بگذشتن مجبوراند تقرب ورزیده بود . کپتان عبود ( دقت ) گفته فریاد بر آورد . عمله ها پرها را سست ماندند . تهلکه خیلی مدهش مینمود . مردمان و اپورنشین با دوربینها ازواپور، ومردمان ساحل نشین که ملاجلندر و رفقایش نیز در ان داخل بود از ساحل بکمال اضطراب و هیجان حرکات قایق را با خرسنگها تماشا میکردند . حواس دما غمر جملةً از محاکمه عاجز مانده ، وخونهای همه وجودم در دل هجوم نموده در خود يك افسردگی و بی حسیئی میدیدم ! قایق در مدخل تنگنای خرسنگها مانند شکار تیکه شکار خود را ترصد کند برای یافتن يك موج مناسب منتظر ومترصد بود . کپتان درین اثنا باز يك « دقت » ودرعقب آن «عجلویا اولاد» گفته هر چهار پرها بیکدم در کشیدن صحيفه ٦٦٢ سياحتنامه قطعه روی زمین جلد سوم شدند . قایق از روی يك موج بسیار بلنديكه در این اثنا از جهت مقابل آمده روی تپه خرسنگها را استیلا نموده بود بيك خیز بالا بر آمده و مانند کسیکه از سربالایی رو به نشیبی یخ مالك بخورد به آنطرف خرسنگها لخشیدن گرفت . از طرف واپور صدا های « هوررا » و از طرف ساحل صداهای « سلامت ، سلامت » برخاست . قایق ما اگر چه از جهت دنباله خوديك مصادمه كمی باسنگ نمود ، ولی بسبب خاصیت الاستیقیشی آب ، موج آنرا زود بالا کرده بقدر بیست قدم بیکباره کی پیشش انداخت . ازین تهلکه مدهشه خرسنگها بسهولت گذشتیم ، و باز بهمان اصول وقاعده ئیکه کپتان پیش نهاد خود گرفته بود بر ذروه های موجها بالا بر آمده و از دامنه های ساحل آن تپه ها خود را لخشاند. به تقرب ورزیدن و اپور کوشش میورزید . بوقت حرکت واپور هم کم وقت مانده بود . حال دریا و قایق ما در ینوقت بيك پوست پسته و يك طشت آب بزرگ پر آبی مشاهبت میرسانید که آب طشت را بقوت هر چه تمامتر به استقامتهای مختلف بشو ربیارند، و پوست پسته را در ان آب بیندازند . این است که حرکات غیر اختیاری قایق ما بهمان حرکات پوست پسته مشابهت میرسانید. از کثرت حرکات مختلفۀ زیر و بالا شدن و بچپ وراست میل کردن، چنانچه انسان از دود زغال يك زغالی بسیار شدیدی بشود منهم بهمجنان يك حالی گرفتار آمده بودم . درگوشهای خود يك كرانی و پُرْسِ عجیبی حس کرده هیچ چیزی نمیشفیدم ، اطراف در نظرم ماننديك دايره ئيكه بچرخ افتاده باشد بر میخورد. از کلاه تا به بوتهام، البسه ام تر شده بود . در وجود خودم يك سستی و رخاوتی حس میکردم . خوف وبيميك حس حسرت و نا امیدی در دلم انداخته بود !.. قایق ما بواپور تقرب نمود ! لكن اصل تهلکۀ عظیمه در پنجا بظهور پیوست . صحیفه ٦٦٣ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلدسوم زیرا نزدیکشدن قایق بواپور وبرامدن قایق نشین بر سر زینه آن در چنین موج ، واینچنین رستخیز از تهلکه هائیست که گذشتن خرسنگها در پیشش هیچ است . کپتان عبود بر من بانگ زده گفت : ـ بیگ افندی ! یکقدری خود را استوار کنید . زیرا در صد نود ونه احتمال شکسته شدن قایق ما را دارد. از قایق در گذشتیم . بسلامت برامدن شما مطلو بست که آنهم يك قدری بچستی و چالا کی شما نیز متوقف میباشد . گفتم ـ هر وظیفه ئیکه در باب معاونت شما بر من ترتب کند به اجرای آن آماده ام . گفت ـ من بيك مانوره بسیار جسورانه تشبث میکنم معاونت شما همینست که در باب رهانیدن جان خود مان با ما یاری کنید . گفتم ـ چه سان ؟ واضحتر بگوئید . گفت ـ موجهای عظیمه را می بینید که واپور را نیز تپيچه درجه بالا و پایان میکند . قایق ما که مانند يك توپ پایه کی بادی در جست و خیز است تا در نز دزینه واپور تقرب کند موج او را بشدت بواپور میزند که هماندم پاره پاره شدن قایق در صدی صد محتملست . گفتم ـ بسیار خوب است ! ماهم بشکستن قایق در قعر بحر نایاب رفته طعمه ماهیان دریا میشویم والسلام ! گفت ـ شما خاطر جمع باشید . بحول الله تعالی و مددالانبیاء والا ولیا تا جان در بدن داریم برای رهانیدن شما کوشش میور زیم . ولی شما را هم لازمست که بمجرد تماس قايق بواپور يك چالاکی بخرج برده بر زینه واپور خود را پرتاب کنید و زنجیر عمودی ئیکه زینه بآن محکم آویخت صحيفه ٦٦٤ سياحتنامۀ سه قطعۀ روی زمين جلد سوم شده است گرفته خود را برهانید . بعد ازان بر ما و قایق هر انچه آمد خوش آمد! گفتم - البته هرانقدر سعی و قوتیکه داشته باشم برهاندن جان خود صرف خواهم کرد . واگر تقدیر الهی بر غرقم رفته باشد نه من ونه تو ونه همه دنیا مرا رهایی نخواهد داد . کپتان به مانورهٔ خود آغاز کرد . رفقای خود را تنبیهات و تاکیدات لازمه ئیکه درباب اجرای مانوره لازم بود نمود . مانورهٔ کپتان عبود خیلی ساده و از تکلف آزاده بود . یعنی رهانیدن من ، و فدا کردن قایقش . کپتان مرا از جائیکه نشسته بودم بر ایستادن اشارت نمود . و ( دوت ) گفته رفقای خود را به قوماندۀ ( مجلو ) و خودش بدور دادن سکان آغاز نهاد ! درمابين من و غرق يك خطوه باقی مانده بود ! کپتانها و داکتر و عملۀ واپور بر کنار واپور جمع آمده بودند و چنبرهای را برای میان خالی برای رهانیدن مغروقین در دست داشتند . حتى يك دو نفر عملهٔ واپور بر زينه نیز فرو آمده بودند . کپتان عبود : «يا مدد الصالحين !» گفته در اثنایی که موج به برابری زينه واپور رسیده بود یکدم کشتی خود را بواپور نزديك كرد . کشتی ، بشدت هرچه تمامتر بادیوار آهنین واپور مصادمه نموده بيك صدای شراق هولناکی از طرف بینی دو پاره گردید . من بمعاونت عبود اگرچه بر زينه واپور جهیدم ولی تنها زنجیر زینه بدستم آمده و موازنهٔ خود را قایم کرده پایهایم را بر قدمۀ زينه رسانیده نتوانستم و در حالتی که هر دو دستم بزنجیر چسپیده بود بدریا افتادم و تا بسینه در آب فرو رفتم اما عبود که او نیز دو زینه بالا تر از من بکنار زینه دستهای خود را چسپانیده صحیفه ٦٦٥ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم بود به امدادم شتاب نمود ! در همانحال سکرات الموت خود چشمم بدریا افتاده دو نفر قایقچی خود مانرا دیدم که در میان چنبرهای رابری که از واپور برای شان انداخته شده بود درامده بودند ، و دو نفر دیگرشان هنوز در روی موجها بشنآوری دوام داشتند و خود را بچنبر رسانیده نتوا نسته بودند . از قایق اثری هم در بحر نبود ! . . . در اثنائیکه عبود بگرفتن بازویم ، و کشیدنم از بحر کوشش مینمود يك موج بزرگی از زیر پایم آماسیدن گرفته تا به قدمه های پنجم و ششم واپور بالا برامد که شدت برخاستن موج بقوت تمام مرا بر قدمه زینه واپور پرتاب نموده و پیشانیم را بشدت غیر اختیاری بدیوار واپور زده از شدت درد ، و هیجان و اضطراب فوق العاده از خود در گذشته بیهوش افتادم ! . . . . . وقتی که بهوش آمدم خود را در يك اوثاق زیرین قومانده بريك فرش خوابگاهی افتاده یافتم . اول چون چشمم باز شد برسیمای مردانه جسورانه کپتان عبود افتاد که با قاشق در دهنم دوا میریخت . اول سخنی که از دهنم برامد این بود : « الحمد لله ! تشکر میکنم کپتان عبود ! زود خبر بدهید که رفقای ما رهائی یافتند ؟ » گفت — بلی الحمد لله ! خود را چسان می یابید یا حضرت البیگ ؟ گفتم — بجزيك سستی اعضا و ناتوانی قوادیگر ناگواری در طبیعتم نمیبینم . گفت — خیر است. این سستی و رخاوت از رفتن خون بسیار است . گفتم — آیا بسیار خون ضایع کرده ام؟ چرا که من از خود خبر ندارم که بعد از غرق شدنم چه پیش آمده است ؟ گفت — شما غرق نشدید موج شمارا بر زینه واپور انداخت به تعجب افتاده گفتم : — آیا من در بحر غرق نشدم، و شما مرا از بحر بیرون نکشیده اید ؟ حالا تکه صحيفه ٦٦٦ سياحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم من چنان حس میکنم که من در زیر ثقلت آبهای بسیاری مانده ام . - بلی شما غرق شدید . ولی بر زینه واپور در زیر آب غرق شدید . آب های موجی که شما را بر زینه پرتاب نمود از سر شما آنقدر بلند شد که در پته پنجم زینه مرا نیز سراپا غرق نمود ولی اگر (مدد الصالحین) نمیبود و مرا بزودی بسر وقت تان نمیرسانید، و از دست تان گرفته بدست دیگر بزنجیر زینه خود را نمیپیچیدم آب موج ما و شما را هر دو واپس بقعر بحر میرسانید . ازین سخن او واقعات مدهشه گذشته باز بخاطرم آمده و يك آهی کشیده بی اختیار چشمهایم خود بخود پوشیده شد! نمیدانم که چقدر مدت باز در عالم بیخودی مانده ام . دگر بار چون چشمم را باز کردم عبود را دیدم که بدنم را با اسپریت دلك مینماید . و يك جوان فرنگستانی را دیدم که پیشانیم را پاك میکند، و دوا گذاشته بسته میکند . مگر این شخص داکتر واپور بود . هماندم شکستگی سر پسر عایله فلاکت دیده استامبولی بخاطرم آمده از چنین مکافات دست بدست عالم امکان حیرت کردم، و شکر ان الهی را بجا آوردم که مرا بر خدمت ومعاونت آن بیچارگان بی خانمان سوق نمود تا عبود و این فرنگی را بمعاونت من مجبور نمود! آری! آری! نکویی کن تا نکویی بینی ، بدی مکن تا بدی نه بینی . داکتر سرم را بسته گفت : - چسان هستید ؟ گفتم - بسیار خوبم . آیا زخم سرم بسیار وخیمست یا همینقدر است که خودم حس میکنم ؟ گفت - شما چسان حس میکنید ؟ گفتم - يك سوزشی بسیار کمی حس میکنم ! گفت - همچنین است! بیهوشی شما را هیجان فوق العاده تان و صدمه که بشما رسیده سبب شده است . وگرنه زخم پیشانی شمازخم نی بلکه يك خراشه صحیفه ٦٦٧ سیاحتنامه قطعه روی زمین جلد سوم کی ایست که تنها پوست و يك كمترى گوشت از هم كفیده و به استخوان هیچ ضرری نرسیده . امید است كه تا فردا شام هیچ اثری نماند ! گفتم - مرا بقمرهٔ خودم چرا نبرده اند ؟ گفت - در قمره بدرجهٔ کفایت هوا نبود . حالاً نکه جکروشش شما بهوای صافی تازه بسیار احتیاج داشت ازانسبب شما را درین اوتاق که هوا داراست خوا با نیدم . داکتر - هنوز دو ساعت مانده که به بیروت برسیم . حالا یکقدری آب گوشت میگویم برای شما بیارد آنرا خورده تا میتوانید سعی کنید که خواب تان ببرد ، زیرا دو ساعت خواب راحت برای شما از صدمن دوا بهتر است . اینرا گفته ، از اوتاق برامد . بعد از پنجدقیقه کارسون آمده يك کاسه آبگوشت بسیار تیره و مزه داری آورد . آنرا نوشیده ، و عبود را نیز بخواب اشارت کرده خودم نیز بخوابرفتم . روز دوشنبه ۱۷ ذیقعده - بیروت - ضیای آفتاب که از پنجرهٔ اوتاق بر رویم افتاده بود از خوابم بیدار نمود . در اوتاق هیچکس نبود ! بسوی ساعت دیواری کوچکی که بدیوار اوتاق نصب بود نظر کردم . دیدم که ساعت هشت است . از غیر متحرک بودن واپور و تردد ، و قیل و قال مردم ، و کرکر ماشینهای جراثقال فهمیدم که در ( بیروت ) هستیم . صحیفه ٦٦٨ سیاحتنامهٔ سه قطعهٔ روی زمین جلد سوم از جای خود برخاسته نشستم . گوشهایم هنوز در غرس بود . در سر خود بجز يك سنگینی خمار مانندی دیگر دردی حس نمیکردم . و جود خود را تندرست ، و تا یکدرجه توانا و با قوت یافتم . درین اثنا داکتر و کپتان عبود درامده گفتند . چه حال دارید ؟ گفتم — هزار بار شکر ! خیلی خوبم . دریشی وزیر پیرهن وزیر جامه و جراب و بوت مرا چون تبدیل کرده بودند ، و از خود زیر پیرهن و پاجامه و جراب و يك دریشی خواب بمن پوشانیده بودند داکتر گفت : — چون البسهٔ شما سر تاپا تر شده بود بالمجبوریه تبدیل دادن آن لازم آمد . چون صندوق خود شما را باز کرده نمیتوانستیم یکدست کالا و دریشی خواب خود را بشما پوشانیدم . ها ! اما گمان نکنید که مستعمل بود ! نی بلکه پاك و شسته بود . البسهٔ خود شما را کارسو نها خشك كرده و او تو نموده این است که در پیش سر شماست، هر گاه دریشی بکنید هیچ مانعی نیست . گفتم — آیا اگر بقمرهٔ خود رفته دریشی بکنم مانع هست ؟ گفت — هیچ مانعی نیست . رفته میتوانید . لهذا بر پا خواسته ، و عبود از دستم گرفته آهسته آهسته بقمره فرو آمدیم . از عبود پرسیدم که : — آیا رفقای شما چه شدند ؟ گفت — همه در وابور هستند . زیرا احتمال باز گشتن شان به بندر نماند. قایق پاره پاره گردیده غرق شد . دیگر آله نقلیه ئیکه عودت کنند موجود نبود . لاچار بو ابور برآمدند . گفتم — حالا چه میکنید؟ آیا در بیروت یکدو روز میمانید ؟ یا پس میروید؟ صحيفه ٦٦٩ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم گفت— در بیروت چه میکنیم. حالا خبر گرفتیم که دو ساعت بعد يك و اپور روسی بطرف یافه، و پورتسعید و اسکندریه آماده حرکتست لہذا ازین واپور برامده سر راست به آن و اپور میرویم. گفتم — عبود برادر ! منهم در حال سفرم. مقابلهٔ خدمت شمارا بهیچصورت کرده نمیتوانم . زیرا شما بحیات من خدمت کرده اید که مقابل آنرا بجز جان دگر چیزی کرده نمیتواند . معما فیه برای جبیره قایق شما و اجرت پاس عودت کردن شما این ده پوندر از من قبول کنید که شش آن از خود شما باشد و چهار لیره از چهار رفیق شما. چه کنم خدا میداند که در وقت حاضر بیشتر ازین ندارم اما اینرا هم بشما وعده میکنم که بمجرد رسیدنم بشام همین قدر مبلغ دیگر بواسطه شیخ جلندر افندی برای شما روانه میکنم. گفت— یا حضرت البیگ ! من از خاطر پیسه و پول بشما خدمت نکردم. من بجناب شیخ افندى بك اخلاص و عبودیت صمیمئی دارم. شما را مهمان شیخ افندی گفته خدمت کرده ام. اکر يك پیسه هم ندهید هم ممنون میشوم ولی چون شماده لیره انگلیزی بعامیه هميديك ليره ومجيدی پیش ازین هم داده اید. زیاده تر ازین انعام نمیشود و نه حق داریم. مبلغ مذکور را از صندوق کشیده بنامبرده دادم و دریشیئیکه گارسون آنرا خشک کرده آورده بود آنرا نیز بمعة بوتهابه او بخشیدم. عبود از من وداع کرده و ممنون شده برامد. منهم كالا و دریشی داکتر را کشیده وبا یکدست پیراهن وزیر جامه پشمینۀ بسیار اعلایی که در پنهار از استانبول خریده بودم بايك شیشه لوانته بسیار فاخر و يك دو سمال ابریشمی با کالای خود داکتر در يك دسمالی پیچانیده بدست گارسون قره برای داکتر فرستادم خودم نیز کالا و دریشی خود را پوشیده وصندوق واشیای خود را بسته بالا برآمدم. صحيفه ٦٧٠ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم داکتر را دیدم که بر سطح قدم میزد . چون مرا دید پیش آمده گفت : - چسان خود را می یابید ؟ گفتم - الحمدلله . هیچ درد و الم بجز یکقدری ضعف و سر گنکسی ندارم . گفت - امروز میباید که در يك اوتلی رفته بجز راحت دگر هیچ کاری نکنید . طعام را نیز خفیفه تر بخورید ! امید است که فردا هیچ چیزی نماند . گفتم - من رفتنی شام میباشم ، وبوقت شام باعرابه داك حرکت میکنم و نمیخواهم که همچنین سر با دسمال بسته بخانه بروم زیرا موجب پریشانی عایله میشود . آیا هنوز زخم سرم به بستن احتیاج دارد ؟ گفت - بیائید که بازيك معاینه کنم . بادا کتر باز به اوتاق اول رفتیم . دسمال زخم را باز کرده زخم را معاینه کرد و آپانسمان لازمی را اجرا کرده پس بسته نمود . و يك شیشه دوای کوچکی داده گفت : - امروز تا بشام باز نکنید ، و ازین آب در هر دو ساعت یکبار زخم را تر کرده باز دسمالرا به بندید . فردا وقتی که بخانه میرسید دسمالرا اگر باز کنید هیچ ضرری ندارد ولی راحت کردن امروزئی تان تا بشام ضروریست . از داکتر وداع کرده و يك قایقی گرفته به بندر برامدم . سرقومیسر لیمان بیروت که ( حسن ) افندی نام دارد ، و از سالها بهمین مأموریت در بندر میباشد ، وبسبب رفت و آمد بار بارما برين بندريك دوستی و محبتی با هم رسانیده ایم بر لب زینه مرا استقبال کرده ، وبيك تلاش واضطرابی دست مرا گرفته گفت : - الحمدلله علی السلامه ! شکر شمارا زنده و سالم یافتیم خدا میداند که بسیار پریشان بودیم . صحفه ۶۷۱ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم گفتم — مگر از وقوعات خبر دارید؟ گفت — يك تلگراف ازیافه دیشب به نیم شب گرفته‌ام که مضمون آن از روانه شدن شما از بندر بسوی واپو رباقایق ( عبود الدقمر ) و قضا زده شدن قایق بود . ازین تلگراف خدا میداند که بچه اضطراب وصول یافتن واپو ر را انتظار میکشیدم ! واپو ر پیش از طلوع فجر واصل شد هماندم خودم بالذات بواپو ر آمدم ، شما بخواب بودید از صحت شما مطمئن شده پس به بندر آمدم . حالا بفرمائید که در اوتاق خودم يك قهوه نوشیده راحت بکنید . با جناب قوميسر افندی به او تاقش آمدیم . و حکایت قضازده‌گی خود را تا بجائیکه خود من دیده بودم . و بعد از بیهوشی خود چیزیکه از عبود شنیده بودم يکان يکان حکایه کردم ، و بقدر یکساعت در انجا مانده برآمدم . ويك عرابۀ گرفته ، و صندوق و اشیای خود را در ان نهاده یکسر به ایستگاه عرابۀ دلیژانس که در (منشئیه ) بود آمدم . صندوق و اشیای خود را در انجا تسلیم نموده و تکت عرابه (آنطور ) را که دروقت شام حرکت میکند گرفته از ایستگاه بر آمدم ، وسرراست به اوتل (کوکب شرق ) آمده ، و يك اوتاق هواداری را باز کرده بموجب قول داکتر استراحت کردم . و تا بدو حصه روز گاهی بخواب و گاهی به بیداری گذرا نیده از او تل بر آمدم. هيچ بيراحتی در خود نمدیدم. بيك لوکانطه آمده خفيف يك طعامى خوردم و وقوعات مدهشه مهلکه ئیکه بر سرم آمده بود در پیش نظرم يکان يکان تجسم نموده قلبم رايك دهشتي استيلا نموده ایا گردستم بزنجیر نمی آمد و همجنا نکه موازنه خودرا غایب کرده پایم را برزینه رسانیده نتوانستم هر گاه دستم نیزبی آنکه بزنجیر برسد یا زنجیراز دستم خطا خورده در بحر میافتادم هیچ شبهه نیست که دوباره روی دنیارا صحيفه ۶۷۲ سياحتنامه سه قطعه روی زمين جلد سوم نميديدم . زيرا بقدر ذره از شناوری بهره ندارم . افتادن من در بحر ، و فرو بردن موجها مرا در زير و ابور بديهی و آشکار بود که بعد از ان بالا برا مدن ازان محال مينمود . و چون بالا نمیبرامدم غواص نيز مرا پیدا نمیکرد . مگر که جسد بيروح مرا که آنهم بشرطيکه از دندان سگ ماهيان رهايی می يافت ! چنبرهای آلات تخلیصیه که برای مغروقین از واپور بدریا انداخته میشود هیچ بدرد من نمیخورد . زیرا آن حلقه ها برای کسانیست که شناوری بداند ، وبشناوری خودرا به آن رسانیده بگیرد ! والحاصل این تصورات و تخیلات بی اختیار وجودم را بلرزه آور ده از لوكانته برامدم ، وسرواست بجامع مبارکی که دست مبارك حضرت یحیی علیه السلام دران مدفونست و ذکر آن در جلد اول سیاحتنامۀ عاجزانه سبقت نموده آمدم و دوگانه شكرية الطاف الهی را بجا آورده نماز پيشين را بجماعت ادا کردم . وبعد از نماز بقدر وسع وقدرت عاجزانه بر فقر او مساكينی که در جامع و مدرسه موجود بودند چیزی خيراتی کر ده از جامع بر آمدم . عرابة ( آنطور ) به شش بجۀ شام حرکت میکرد . لہذا يك عرابۀ گرفته بقدر دو ساعت در باغچه های صنوبر زار جنگلهای دامنۀ جبل لبنان گشت و گذار کرده بوقت معین به ایستگاه آمدم . عرابه حاضر شده بود . عملۀ عرابه صندوقها و اشيای مسافرين را بر بام عرابه جابجا میکردند . زنگ حرکت زده شد. در عرابه داخل شده نشستم وبايك دو مسافريكه موجودبود مساء الخير گفته دريك گوشۀ خزیدم . سبحان الله ! انسان چه مخلوق غريبیست ! بجه گونه اسرارها ، و چه طبیعتها ، وچه افکار محاطست ! یکماه پیش ازین که از همین راها میگذشتم از خانه بر آمده رو بسفر نهاده بودم . حواس وافکارم در انوقت صحیفه ۶۷۳ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد سوم در همین راهها بدیگر گونه افکارات و دیگر نوع تخیلات مصروف بود، و در ینوقت اگرچه عرابه همان عرابه، راه هم هانراه است ولی افکار و تخیل سراسر مغایر آنست. در انوقت یگانه افکارم برین معطوف بود که چیزهای نوبه بینم. و شنیدنیهای نو بشنوم، و با مردم نو سخن بگویم احالاً آنکه درینوقت آنها را همه دیدم و شنیدم و گفتم! حالابجز اینكه‌ يك آن اولتر بخانه برسم دگر هیچ آرزو هیچ تفکر، هیچ تخیل ندارم ! والحاصل شب را تا بصبح در عرابه آنطورگاه بخواب و گاه به بیداری بسر آورده صبح وقت روز : (مرد اندلس ملکی) سه شنبه ۱۸ ذیقعده عرابه ما داخل ایستگاه کمپنی دلیژانس شام جنت مشام گردید. هماندم از ایستگاه برآمده و يك عرابه‌ گرفته بخانه آمدم. هنوز از کوچه نگذشته بودم که بعضی از خدمتگاران مرا دیده برای بشارت بخانه دویدند و بعضی مرا استقبال کرده و صندوق و اشیا را برداشتند. هزار شکر خدارا! حضرت والده، همشیرها رفیقه حیاتم همه را بسلامت یافتم و سیاحت سی روزه کامله خود را به انجام رسانیدم : منم که دیده بدیدار دوست کردم باز چه شکر گویمت ای کار ساز بنده نواز تمام انتها شد محمود طرزی صحيفه ٦٧٤ سياحتنامۀ سه قطعۀ روی زمين جلد سوم نقشه سياحت : خط حرکت خط سياه جلی ميباشد کتابخانه محمد اکبر عشقی کارته سه کابل افغانستان مؤلف این کتاب مدیر و سر محرر جریده سراج الاخبار افغانیه محمود طرزی 100 / 3 31 90 100 90 10 IV 534 صاحب در جناب محترم سر معلم الشهدا مکتب سید جمال الدین افغانی المقدم ارجمندم غلام حسین ولد غلام علی متعلم صنف 6 الف ثبت مرجع شد [BLANK PAGE] [BLANK PAGE] [BLANK PAGE] [BLANK PAGE] [BLANK PAGE] ( قیمت ) روپیه کابلی [ILL] [ILL] [ILL] [ILL] [ILL] [ILL] [ILL] [ILL] [ILL] [ILL] [ILL] [ILL] [ILL] [ILL] [ILL] [ILL] [ILL] [ILL] صحیفه ۸۹ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول نواختن زنگ طعام همه مسافرین بر گرد سفره طعام جمع آمدند ، ومنهم بکمال اشتها طعام خود را در مقابل مادام قدسی نشسته و سوالهای او را که در باب احوال افغانستان و شام مینمود جواب داده طعام شام را به انجام رسانیدیم . و بعد از طعام بر سطح واپور بر آمده و یکقدری قدم زده ، و این سطرها را نوشته بقمره آمده بخواب راحت رفتم . روز شنبه ٢٤ شوال امروز نمیدانم از چه سبب است بسیار ناوقت از خواب برخاستم . وقتی که بالا برآمدم حضرت پدر از یکساعت پیشتر چای و ناشتای خود را تناول فرموده بودند . حضرت پدر پرسید که : فرزند مرا به اندیشه انداختی . چرا اینقدر ناوقت برخاستی انشاء الله بیمار نیستی ؟ گفتم — الحمد الله بیمار نیستم ، ولی خواب بر من غلبه کرده وقت تر بیدار نشدم . فرمودند — آیا چای نوشیده ؟ گفتم — نخورده ام . اگر امر بفرمائید رفته ابو محی الدین را بگویم که چای بسازد . فرمودند — برو ، برای طعام چاشت من پختن یکچند دانه تخم را نیز تنبیه کن . صحیفه ۹۰ سیاحتنامۀ سه قطعۀ روی زمین جلد اول بر سطح دوم وابور آمده ابومحی الدین را بساختن چای امر دادم و یکقدری با على بيك و پسر سید یعقوب خان کاشغری نشسته چای خود را با آنها خوردم . و باز بر سطح آمده بحضور حضرت پدر نشستم . فرمودند : — چای نوشیدی فرزند ؟ بلی نوشیدم . فرمودند — امروز بعد از فراغت عبادت خالق یگانه بحر و بر بسوی موجهاى آب نظر كرده يك غزل تازه و تری از طبعم سر بر زد بشنو که بخوانم. — سراپا گوشم مرحمت فرمائید : ( غزل ) موج را دانی چرا هر دم رود بر روی آب بهر استقبال حیرت میدود بر روی آب ناله از شور و شر طوفان دریا و از هد موج خود را سوی ساحل میکشد بر روی آب بسکه طوفان خطر زین بحر جوشد دمبدم موج آفت از پی هم میرسد بر روی آب در هوای میکشی هر دم حباب پوچ مغز کاسه خالی خود را مینهد بر روی آب عزت و بیعزتی در هر کجا ظاهر شود در بود در زیر آب و خس بود بر روی آب گر نمی کم از یم لطفش بدریا در رسد مخویشت قطره از خجلت خزد بر روی آب صحيفه ۹۱ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول بر دماغيم اگر بوى مئی لطفش خورد موج بیخود تر زند مستانه قد بر روی آب در هوای گوهر وصلش بدریای طلب (طرزی) همچون موج بیخود میدود بر روی آب هزار ها تحسینها کردم، والحق شایان تحسین و آفرین يك غزل وصف الحال تصو فی مآ بی بود . بعدازان حضرت پدر به اطراف نظر کرده فرمودند: — در افق جهت شمالی بعضی کوهها معلوم میشود ، آیابه ( از میر ) نزديك شده باشیم ؟ — از قرار حساب فردا باید به از میر برسیم . این خشکه که دیده میشود شاید یکی از جزیره های بحر سفید باشد! درین اثنا کپتان اول و ابور از وظیفه خود فارغ شده و از پال قومانده فرو آمده به اینطرف می آمد . چون بر سطح که ما بر ان بودیم رسید برخواسته از کیفیت خشکه مذکوری که بطرف شمال غربی پدیدار بود سوال کردم . گفت — جزیره ( رودوس ) است . گفتم — آیا ( قورنیلوف ) در رودوس لنگر خواهد انداخت ؟ گفت — نی ، در رودوس کار ندارم . فردا بوقت پیشین در ( ازمیر) لنگر می اندازد . تشکر کرده بحضور حضرت پدر آمدم ، و کیفیت را عرض کردم . در ینوقت در یا بنهایت آرامی و سکونت است . سطح بحر چنان بنظر می آید که گویا بايك اطلس لاجوردی براق ساده مفروش شده باشد . حضرت پدر برای استراحت به قمره خود فرو آمدند من تابوقت صحیفه ۹۲ سیاحتنامه سه قطعه روی زمین جلد اول عصر با مادام قدسی و دو جوان ایتالی بمکالمه های هر در و هر رهگذر در حالیکه وظیفه ترجمانی را جناب مادام ایفا مینمود بسر آوردیم . مگر این دو جوان ایتالی از گروه (موسیونر) بودند . موسیونر، مردمانی را میگویند که بزمره رهبان منسوب اند، وبظاهر در لباس خدمت، در راه نشر دین نصرانیت و در باطن برای کاشتن تخم پولیتیک سیاستی دولتی که به آن تابعند بهر هر طرف دنیا منتشر میشوند. خدمتها ئیکه گروه مسیونرها برای دولتها و ملتهای خود کرده اند بحد و بحساب است. شرط یگانه موسیونری بسیار عالم متفنن، وسیاسی شناس همچون جن بودن آنهاست که اکثر آنها فدائی وار در راه انخدمت از وطن خود میبرایند. این دو موسیونر ایتالی برای اینخدمت از مدت پنجسا لست که در ممالك (حبشستان) و دیگر سواحل افریقا گشت و گذار کرده اند، وحالا بملك خود بر میگردند . مکالمه ما و آنها اول از پرسیدن احوالهای ممالک افغانستان و هندوستان که آنها از من میپرسیدند، واحوال ممالك ایتالیا را که من از و میپرسیدم منحصر بود . ولی رفته رفته طرز مکالمه بمباحثه منجر گردید . زیرا موسیونر ایتالی مادام را مخاطب نموده گفت : — شکر کن مادام که شوهرت عرب يا ترك يا ایرانی ویا افغانی نبود، وگرنه با چهاز انماق ویکچند صورتی چسان گذران میکردی ؟ مادام قدسی منش بمن اینسخن موسیونر را ترجمه کرده گفت : — حقیقتاً زنهای مسلمانها بسیار مغدور و مظلوم يك مخلوقی میباشند . گفتم — اینچنین نیست مادام! شریعت ما حقوق زنها را بسیار محفوظ داشته، وهرگونه مراعات و خاطرداری، آنها را بما امر نموده، ومارا