Siraj̄ al-ʻaqāʾid ‏سراج العقائد‏‏سراج العقائد‏

سلسله مؤلفات بیت العلوم مبارکه حبیبیه قال النبي عليه السّلام اطلُبوُا العِلمَ وَلَو بِالصِّين فرمُوده پيغمبر عليه السّلام طلب كنيد علم را اگرچه در چين باشد سراج العقائد حصه اول که بعد از تصدیق قاضی القضات افغانستان و مواہیر اہل محکمه شرعیه دارالسلطنه کابل و محفل میزان التحقیقات الشرعیه بقرار تجویز سررشته تعلیم عمومی افغانستان برای تعلیم درجه صبیانیه الی سال سوم مقرر شده در مطبع اسلاميه لاهور زيور طبع پوشید

بسم الله الرحمن الرحیم حمد بیحد بربّ عزّ وجل نعت بیعد باحمد مرسل بر روان صحاب و آل کرام در رحمت کشاده باد مدام اما بعد بر ضمائر ارباب دانش و اصحاب بینش مخفی نیست که عنصر مبارک علم و دانش مایۀ حیات قوم خصوص اسلام و سبب بقای سُنّت خیرالانام بوده و هست و جمیع ملل عالم و طوائف بنی آدم از برکت این گوهر بی بها از حضیض ذلت باوج رفعت ارتقا جسته اند و عقلای زمان

۲ بعد از تفتیش حقائق امور برین نتیجه رسیده اند که معرفت خداوندی و انتظام امور دنیوی و اخروی صرف وابسته دانش است و بس * و اینکه هر ملتی که از مایه این فضل عاری بوده از آسایش دارین محروم است و نیز ماهیت علم را خداوند متعال و حضرت رسول باکمال بعالم ایضاح داده و در کلام قدیم کریم بدین نهج ارشاد فرموده شده است و قل رب زدنی علماً و در جای دیگر چنین والذین اوتوا العلم درجات و همچنین حضرت مخبر صادق چنین خبر داده اند العلم حیوة الاسلام و عماد الدین و در هیچ یکی از مذاهب عالم این قدر تحریص علم موجود نیست که در ملت مقدس

۳ اسلام ورود یافته است و ظاهر است که ترویج این فیض عام در هر ملت والبته بتوجه شخص اول و فرد اکمل یعنی پادشاه و مربوط بارادۀ اوست * و چون اعلیحضرت پادشاه دیانت پناه هدایت آئین اعنی سراج الملۃ والدین امیر حبیب الله خان پادشاه خود مختار مملکت افغانستان و ممالک محروسه آن که یارب روزگار دولتش پاینده و کوکب اقبال و ابهتش تابنده باد برای تربیت و تعلیم کافه رعایای فدوی و جان نثار و پرورش روحانی صغار و کبار مملکت خود سرچشمه این فیض سرمد جاری

۴ و گلستان علم و هنر را آبیاری فرموده بیت العلوم حبیبیه را در اصل دار السلطنته دولت خداداد مفتوح و حقائق علم و ادب را بواسطهٔ آن مشروح گردانیده از برای تتمیم این امر خطیر و تکمیل این خطب جلیل حضرت عالی متعالی نائب السلطنته دولت قوی شوکت افغانستان را که روح علم و روان دانش است مامور فرمودند که به قرار سجاویز سررشته دار تعلیم عمومی افغانستان که دارای کمالات وافی و والای تجارب کافی صیغهٔ تعلیم است در ترویج علم و اشاعت تعلیم مساعی جمیله بکار برده تخم دانش را در ملت افغانستان بکارند و سررشته دار ممدوح علاوه بر اجرای

مدرسة العلوم حبیبیه و شعب متفرقهٔ مدارس ابتدائیہ کہ برای تعلیم علوم ضروریۂ دینیہ و دنیویہ اطفال مسلمانان باز شده اند و علاوه بر مدرسهٔ طبی و کان شناسی وغیره تالیف خانہ را نیز یکی از فروع کامله بیت العلوم مبارکہ حبیبیه مقرر داشته و امور ذیل را ملحوظ نمودند:- (۱) تالیف و تصنیف کتب و رسائلے که در مدرسة العلوم حبیبیه و باقی مدارس متفرقه دولت خداداد در علوم متفرقه تعلیم داده می شود* (۲) تالیف و تصنیف کتب و رسائلے که علاوه از کتب تعلیم برای بهبودی و ترقی ملت و دولت اسلام ضروری باشند *

۶ (۳) انتخاب و ترجمه کتب و رسائل که در ممالک اسلامی دیگر عثمانی و ایران و هند بالسنه متفرقه عربی و فارسی و ترکی و انگریزی و اردو طبع شده تا عموم رعایای این دولت قوی صولت علاوه بر تحصیل علوم دینیه و کمالات جدیده در مدارس عمومی از مطالعه این مؤلفات مفیده نیز حظی وافر گیرند و این سلسله مبارکه را باسم سلسله مؤلفات بیت العلوم حبیبیه مقرر ساختند. لهذا شکرانه این نعمت عظمی و موهبت کبری بر کافه رعیت افغانستان لازم و علی بقای این پادشاه جوان بخت هنر پرور بر قاطبه ملت اسلام متحتم است که همواره همتش مصروف اشاعت علم و دانش و ضمیر منیرش

خواهان اجرای هنر و کیش است و ختم کلام بر دعای مزید عمر و اقبال این خسرو کامگار و خدیو نامدار میرود ای در بقای عمر تو خیر جهانیان باقی مباد آنکه نخواهد بقای تو المولف حقیر قلیل الفهم کثیر التقصیر عبدالرب عفی الله عنه

بسم الله الرحمن الرحیم سراج العقائد باید دانست که بر هر انسان به شش چیز باور داشتن لازم است :- اول بخدای تعالی- دوّم بفرشتگان خدای تعالی- سوّم به کتابهای خدای تعالی- چهارم به پیغمبرهای خدای تعالی- پنجم بروز آخرت- ششم ب包含ن اندازۀ خیر و شر از جانب حق تعالی *

پس بر هر مسلمان لازم است که بزبان بگوید و بدل باور کند این را اَشْهَدُ اَنْ لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَ اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَرَسُوْلُهُ یعنی گواهی می دهم باینکه نیست هیچ سزاوار پرستش مگر خدای تعالیٰ و گواهی می دهم باینکه حضرت محمد علیہ الصلوٰۃ و السّلام بنده و فرستادۀ اوست بعد ازاں بزبان بگوید و بدل باور کند این را اٰمَنْتُ بِاللّٰهِ وَ مَلَائِكَتِهِ وَ كُتُبِهِ وَ رُسُلِهِ وَ الْيَوْمِ الْاٰخِرِ وَ الْقَدَرِ خَيْرِهِ وَ شَرِّهِ مِنَ اللّٰهِ تَعَالٰی وَ الْبَعْثِ بَعْدَ الْمَوْتِ یعنی ایمان آوردم بخدای تعالیٰ و فرشتگان وی و کتاب های وی و فرستادگان وی و روز آخرت و ایمان آوردم ببودن اندازۀ

۱۱ نیکی و بدی از جانب خدای تعالی و ایمان آوردیم به بر انگیختن بعد از مرگ * اما تفصیل کیفیت باور داشتن به هر یک از عقائد ششگانه ازین قرار است که اوّل بخدای تعالی باور کند باین طریق که وی تعالی یگانه است هیچ مددگار و مثل و نظیر ندارد. و چیزهائی که در دنیا دیده و شنیده و دانسته می شود هیچ یکی از آنها بخدای تعالی مانند نیست و هیچ یکی از مخلوقات نه در ذات و نه در صفات مثلیّة دارد * برای جناب باری تعالی و تقدّس شکل و صورت نیست * از پدر و مادر و پسر و دختر و زن منزّه است *

۱۲ از خوابیدن و خوردن و آشامیدن و گریستن و خوش شدن و غمگین شدن پاک است + نه از کسی زائیده و نه کسی از وی زائیده شده است + نه بجانب بالا و نه بجانب پائین و نه بجانب پیش و نه بجانب پس و نه بجانب راست و نه بجانب چپ است + لیکن بر همه اشیا عالم بوده و همه جا حاضر و ناظر است + جناب حق تعالی جل شانه همه مخلوقات را پیش از آفریدن هم چنین می دانست که بعد از آفریدن می داند + جناب حق تعالی بزنده گئی خود زنده است. و زنده گئی وی از طرف دیگر نیست + جناب حق تعالی مرگ ندارد و همیشه بوده

۱۳ وهست و خواهد بود * جناب باری تعالی هرچه را می خواهد میکند و هیچ شی مانع مراد او نیست * توانائی او تعالی بحدی است که آفریدن کرنک و پشه و آسمان و زمین نزد او یکسان است * جناب حق تعالی گویا است - مگر گویائی او مانند گفتار ما نیست یعنی نه بزبان است و نه بدهن و حرف * هر چیز را شنواست لیکن شنیدن او مانند شنیدن ما نیست یعنی بگوش نیست * همه چیز را می بیند مگر دیدن او مانند دیدن ما نیست یعنی بچشم نیست * دوم به فرشتگان باور کند باین طریق حضرت

۱۴ حق تعالی را فرشتگانی است که امر او را اجرا می دارند و آنها از صفت مردی و زنی پاک اند ـ نی خورند و نی آشامند و مانند ما از گوشت و پوست و استخوان ترکیب نیافته اند ـ نزدیک و مقرب همه آنها در نزد حق تعالی جبرئیل و میکائیل و اسرافیل و عزرائیل اند : سوم به کتاب های حق جل شانه باور نماید باین طریق که خداوند تبارک و تعالی جهت دانا نمودن بندگان بدین حق بواسطه جبرئیل علیه السلام برای پیغمبران خود کتاب ها و صحیفه ها فرستاده است و امر و نهی خود را در آنها بیان نموده است : پس برای کسی که امر او را بجا آرد وعده جنت نموده است و برای کسی که از نهی

۱۵ او باز داشته نشده است و عصیان ورزیده است خبر در آوردن دوزخ داده است ناسخ جمله کتاب های حق جل شانہ و عظم برهانه قرآن عظیم الشان است و تورات و انجیل و زبور و باقی صحیفه های که بر انبیاء متفرق نازل شده است نیز کلام الهی است* قرآن عظیم عند الحاجت بتفاریق نازل شده است و در عرصه بیست و سه سال نزول آن تکمیل یافته است* قرآن عظیم کلام حضرت حق جل شانه است و بواسطهٔ حضرت جبرئیل بر پیغمبر ما محمد مصطفےٰ علیه الصلوٰة والسلام بطریق وحی نازل شده است* تورات بر حضرت موسیٰ علیٰ نبینا و علیه الصلوٰة

۱۶ والسلام نازل شده است توراتی که الحال در دست یهود و نصاریٰ است همان تورات حقیقی نیست بلکه تحریف کلمات آن را در جایی های بسیار نموده اند و آیاتی که بر حقانیت دین اسلام و پیغمبر ما دلالت واضح می کرد اکثر آن را تغییر داده اند * همچنین چهار حصهٔ انجیل که در دست نصاریٰ است نه همان انجیل است که بواسطهٔ حضرت جبرئیل بر حضرت عیسیٰ نازل شده است بلکه این چهار انجیل بمنزلهٔ کتاب تاریخ است که بعد از مدت دراز از عروج حضرت عیسیٰ بآسمان تالیف نمودهٔ چند اشخاص است و بر قول آنها هیچ اعتماد نیست *

۱۷ زبور بر حضرت داؤد علیہ السلام نازل شده است و ہمیں زبوری که الحال در دست یهود و نصاری است در بودن آں ہماں زبور داؤد شک و شبه کلی موجود است * چهارم : پیغمبران خدای تعالی باور نماید بایس طریق که جناب حق تعالی برای نشان دادن راه راست بنوع انسان یک جماعته را از پیغمبران علیہم السلام که اول ایشان حضرت آدم علیہ السلام است و آخر همه حضرت محمد علیہ السلام است فرستاده است و شمار همه پیغمبراں را خداوند تعالی می داند پیغمبرا نی که در قرآن عظیم ذکر شده اند بیست و شش نفر می باشند که اسامی آنها از یقرار است *

آدم ۴ ادریس ۴ نوح ۴ ہود ۴ صالح ۴ ابراہیم ۴ اسحاق ۴ اسماعیل ۴ یعقوب ۴ یوسف ۴ شعیب ۴ لوط ۴ یحییٰ ۴ زکریا ۴ موسیٰ ۴ ہارون ۴ داؤد ۴ سلیمان ۴ الیاس ۴ ایوب ۴ الیسع ۴ ذوالکفل ۴ عیسیٰ ۴ یونس ۴ عزیر ۴ نبی خیرالانام۔ حضرت محمد علیہ الصلوٰۃ والسّلام اما در پیغمبری لقمان و ذوالقرنین و خضر ۴ اختلاف است بعضے گفتہ اند کہ پیغمبراند و بعضے گفتہ اند کہ اولیاء اللہ اند * ہر قدر پیغمبرانی کہ آمدہ اند ہمہ گی آنها امر و نہی حق تعالیٰ را برای امتان خود خبر دادہ اند و افضل آنها و محبوب رب العالمین محمد صلی اللہ علیہ وسلم است * جمیع پیغمبران از گناہ و خطا و دروغ و خیانت

۱۹ پاک می‌باشند ܀ بعد از پیغمبر ما علیه السلام هیچ پیغمبری آمدنی نیست وی پیغمبر آخرالزمان است ܀ در مکه مکرمه تولد مبارک ایشان پدید آمده است ܀ و در سن چهل سالگی وحی خدا بتوسط حضرت جبرئیل ۴ نزد وی آمده ܀ و در شصت و سه سالگی از دار فنا به دار بقا رحلت نموده اند- معجزات وی بسیار است ܀ بعد از رسول اکرم افضل امت حضرت ابوبکر صدیق رضی الله تعالی عنه است ܀ بعد ازاں حضرت عمر فاروق است رضی الله عنه ܀ بعد ازاں حضرت عثمان ذی النورین است رضی الله عنه ܀

۲۰ بعد ازاں حضرت علی مرتضے رضی اللہ عنہ است * ہمہ صحابۂ حضرت رسول مقبول را دوست مے داریم * کسانیکہ با وے ہجرت کردہ اند و کسانیکہ نصرت وے را در تایید دین نموده اند ہمہ را بدل و بجان محبوب مے داریم * پنجم بروز آخرت باور نماید باین طریق کہ انسان بعد از مردن بواسطۀ تکمیل اجزا باز زندہ مے شود و روح وے واپس بقالب وے رجوع مے کند * سوال منکر و نکیر که دو ملک مهیب و ہولناک مے باشند و در قبر از ہر انسان سوال از پروردگار و دین مے کنند حق است

۲۱ عذاب قبر - و صراط - و میزان - و بهشت - و دوزخ حق است در روز محشر شفاعت انبیا و اولیا در حق گناه گاران امت حق است * جمله مخلوقات از قبرهای خود برخاسته در میدان محشر جمع می گردند * و دفتر اعمال هر شخص در دستش داده می شود و ذره ذره اعمال نیک و بد وی بمیزان سنجیده می شود و مقدار آن ظاهر می گردد * همه مردمان بر پل صراط می گذرانند - پس اهل جنت بسهولت تمام بران گذشته بجنّت می درایند و اهل دوزخ به دوزخ می افتند * شخص مومن اگرچه فاسق باشد در دوزخ ابدی نخواهد ماند اگر حق تعالی خواهد او را عفو می کند *

۲۲ در روز آخرت حق مظلومان از ظالمان گرفته می شود و عدالت حق تعالی برپا شده در حق هیچ کس ضیاع نمی آید * جناب حق تعالی در قبر برای مرده نوعی از زندگی می دهد که بآن دریافت لذت و الم را نموده می تواند * عذاب قبر برای عامه کفار و فاسقان و گناه کاران مؤمنان حق است * این دنیا فانی شونده است و ترتیب و انتظام آن خراب شدنی است و قیامت برپا شدنی است * قبل از روز قیامت یک دفعه همه مخلوقات می میرند که بغیر ذات پاک باری تعالی دیگری زنده نمی ماند و باز پس زنده می شوند *

۲۳ ششم بودن اندازهٔ خیر و شر از جانب خدای تعالی باین طریق باور کند که در دنیا هر چیزی که واقع میگردد وابسته بارادهٔ و ایجاد خداوندی است و هر بنده را در کارهای خود اختیار کردن و ناکردن از جانب او تعالی داده شده است و بنده بهر جانب خیر و شر که قدرت خود را متوجه نماید اگر ارادهٔ الهی باشد بر مقتضای اراده بنده همان مطلوب بنده را خلق می کند و بنده بمطلوب خود می رسد پس هرگاه همان مطلوب بنده مطابق رضای الهی باشد در حساب طاعت محسوب می گردد و برای بنده ثواب همان اراده و توجه حاصل می شود - و اگر مخالف رضای الهی باشد گناه شمرده می شود و بنده مستحق عذاب می شود فقط

۲۴ پس وقتیکه مسلمان بامور مذکوره باور نموده و اقرار کرد لازم است که بفرض بودن نماز و زکوة و روزه و حج نیز باور نماید و اقرار کند * پس اوّل بفرضیت نماز بایں طریق باور و اقرار کند که خداوند تعالی بر هر مسلمان مکلف در شبانروز پنج وقت نماز بشرائط معیّنه فرض گردانیده است * هرگاه مسلمان آن را فرض نداند از مسلمانی می برآید و هرگاه بی عذر شرعی ادا نسازد فاسق و گناهگار می گردد * دوم بفرضیت زکوة باور و اقرار نماید که خدای تعالی بر هر شخص مسلمان مکلّف که مال وی باندازه معیّنی که در شرع شریف

مقرر شده است برسد و شرائط مقرره شرع شریف موجود گردد زکوۃ را فرض گردانیده است * هرگاه فرضیت آن را قبول نکند از مسلمانی مے برآید و هرگاه عمل آن را ننماید فاسق و گناہ گار عظیم مے شود * سوم بفرضیت حج بیت اللہ اقرار و باور کند که خدای تعالیٰ بر هر مسلمان مکلف کہ قدرت رفتن را داشته باشد و شرایط شرع انور موجود باشد یک دفعہ در عمر خود زیارت بیت اللہ را فرض گردانیدہ است هرگاہ آن را قبول نکند از مسلمانی مے برآید و اگر عمل آن را ترک کند فاسق مے شود * چهارم بفرضیت روزه ماه رمضان المبارک باور و اقرار کند کہ خدای تعالیٰ بر هر مسلمان

۲۶ مکلف در سال یک ماه که ماه مبارک رمضان باشد روزه را از طلوع صبح صادق تا غروب آفتاب بشرائط مقرره فرض نموده است هرگاه کسی بغیر عذر شرعی همه روزه ماه مذکور را یا روزی را ازان بخورد فاسق میگردد و هرگاه فرضیت آن را قبول نکند از مسلمانی می برآید این بود عقاید ضروریه اهل سنت و جماعت که بر هر انسان یاد کردن و یقین دانستن آن فرض و لازم است و بر پدران و اختیار داران اطفال لازم است که در ابتدای نشوونمای اطفال همین عقاید مبارکه را باطفال خودها یاد کنند و درجه بدرجه ساعی باشند تا معنی آنها را فهمیده و اقرار زبان و باور داشتن دل که شرط صحت ایمان است هر دو حاصل شود-

٢٦ و هر یک از افراد انسان که از دین دیگر به دین اسلام مشرف گردد نیز لازم است که همین عقاید را بزبان بگوید و بدل باور کند و علاوه بران از همه دین ها غیر از دین اسلام بیزار شود تا مسلمان کامل او را گفته شود باخر رسید حصه اول سراج العقاید : اَللَّهُمَّ احْفَظْنَا مِنْ عَقَائِدِ الْفِرَقِ الضَّالَّةِ وَ ثَبِّتْنَا عَلَى عَقَائِدِ اَهْلِ السُّنَّةِ وَ الْجَمَاعَةِ امین *

۲۸ نقل دستخط قاضی القضات صاحب این رساله از ابتدا تا انتها از ملاحظه این بنده درگاه اله و فضایل بنیان میر غلام محمد که از طرف محفل میزان التحقیق وکیل شده بود گذارش یافته همه مسایل آن صحیح می باشد دستخط قاضی القضات دستخط میر غلام محمد خان رئیس محفل میزان التحقیق الشرعیه مهر قاضی محکمه عسکر مهر نائب قضای محکمه شرعیه کابل ملا نظام الدین ملا عبدالمجید مهر نائب قضای کابل ملا سید احمد