Afghanistan Digital Library
adl0145
http://hdl.handle.net/2333.1/9w0vt4gw
[ILL]
(امير المسلمين)
بسم الله الرحمن الرحيم
(افادۀ مرام)
دار التوضيح دي بمدار تبدۀ مطبعۀ الله
پرنپل هنداست بر قبه کلدیرس نیونزا راجپوت
تاطبع ودولت وقوم ظبل ته خيرونكي .
ايضا دی دماني دنمری داكخا نه طر قود د لم
اوراج کی قول عرایضات و علی الصباح طبع
This is a PDF version of an item in New York University's Afghanistan
Digital Library (http://afghanistandl.nyu.edu/). For more information about
this item, copy and paste the "handle" URL above into a web browser.
When referring to or citing this item please use the "handle" URL
and not this document or the URL from which you downloaded it.
All works presented on New York University's Afghanistan Digital Library website are, unless
otherwise indicated, in the public domain. The images available on this website may be freely
reproduced, distributed and transmitted by anyone for any purpose, commercial or non-commercial.
NYU Libraries, Digital Library Technical Services, dlts@nyu.edu
(هو الله الموفق)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ
(افادهٔ مرام)
دا امر معلوم دی چه اراده د خدای تعالی
پر ترقی دحالت دیو قوم تللی وی نو ټوله ارادے
دَ افراد دَ ملت ویوَه طرف ته متوجه کی ۔
شقاق ونفاق له زړی وشخږد هغه قوم د فع
او رفع کی ۔ ټو ل افراد دملت متفق اللفظ والمعنيٰ
په ترقی کی دَ دِین اَوَ دَ دُنیا ساعی اَوَکوبناری یی
هر یودَ بل دَ مقصد په حاصلیُدوکی کوښښ
کَوِی ـ اَوهر فِرد دَ بل مسلمان مقصد اَومطلب
خپل مراد اَو مطلب وگڼئ ـ خُو دَ ټولو مقصد
اَو مطلب یَو وگرزی ـ یَوداسی اتحاداَوَ اتِفاق
حقیقی ظاهرسی چه پرعین کثرت کی دَ اَفرادُو
دَ مِلَّت یَو وَحدت ملاحظه کیږی ـ چه نتیجه
یی سعادت دَ دَواړو جَهَانُووِی ـ اَوپه کَښی
مملکت کی ډیری ظاهری اَوَ باطنی فایدی
حاصلیږی ـ اَوپه لږمُده کی یَو داسی ترقِیا
فوقُ لُعاده پیداسی چه نُور لُوی دَولتونه
۵
چه له سعادته د اتحاد او اتفاق محروم وی
پر ډیر و مدتوداسی نتایج حسنه نسی پیدا کولای
دا سعادت د اتفاق او اتحاد له حاصلیه
معلوم ده چه اصلی علت ید اتحاد د مقصد ـ
يعني يو والي د مطلب) دی نوکد دتولوا فرادو
مقصد او مطلب ترقی د دین وی دین بے
ترقی وکی ـ او کہ ددنیا و ترقی ته متوجه سی ـ
دنيا بے ترقی وکی ـ
فرد
که حاصل سي اتحاد د مقصد چاته
دين دنيا به يه بيشکه ترقي کي
۶
او تحصیل ددی مطلب اعلى يعنى (اتحاد د مقصد)
چه سرمایه د ترقى ودسعاد ت ددوا ړو
جها نودی په اطاعت او اتباع کښ دَ فردِ
اوّل اَو رُكن اكملِ دين و دَ دولت ـ اَوزيږه
اوّ روح دَ رعیّت چه وجود باجودِ خلیفهٔ
زمان وسایه دَ خُدایِ حلیم رحمن دی نخصّا
لری ـ او بی لدی امکان دحصول نه لری ـ
ولی چه ارادهٔ ازلی پُردی تللی ده چه په
هر وقت او هره زمانه کښ بی وجود دَ نبیانو
اَو دَرسُولانويه خپل بندگان و راه راست
ته نه دی رااَستولی ـ اَو دَ دُوی امرِ شاد
او هدایت یی پر ذریعه دَ انبیا وُ وُ دَ زمانی
حاصل کری دی ـ او پس له ختم دَ نُبُوّت یی
خُلفایِ راشِدین جانشین دَ پیغمبر مُقَرَرکری
دی ـ او هغہ وظیفه دَ هدایت او دَ اِرشاد
دَ بندگانویی پر دُوی باندی ایښی ده ـ او پس له
خِلافتِ راشِده یی حقوق دَ خلافتِ راشِده
پر ذمَّه دَ اسلامی سلاطینو ایښی دی ـ تر هغو چِ
مسلمانانو اِطاعت او محبت دَ اسلامی پادشاهانو
پہ کمالِ صداقت درلوُدْ ـ دین اَوُ دنیا یی
دیره ترقی کړی وه ـ اَو اسلامی سلطنت
وَدیری ترقی اَو پَراخی تہ رسیدلی وُو ـ
۸
پرلہ ھغہ وقتہ چہ مطلب اعلٰے د(اتحادمقصد)
برطرفہ اوورك سوي دی او دمسلمانانو
مقصد ونہ یولہ بلہ متغیر او مخالف سوي دي
معلومہ دہ چہ حالت او سلطنت داسلام
مخ پرتنزل اوخرابی دی
نوموږ پښتانہ چہ الحمدللہ والمنۃ یو دین
اويو مذہب یوپادشاہ لرو۔ او پر ذات شجاعت
اُومہ انۂ مُتصف یو۔ او مقصد دپادشاہ او
د رعیت او دټولو افراد ود مملکت مويودي۔
اولہ فضل ولہ مہربانی دخدای تعالی
پر رعیتی دخپل مہربا نہ پا د شاہ
۹
(اعلیحضرت سراج الملة والدین) فخر کوو -
اَو رَضا دَ خُدای تعالی اَو دَ پیغَمبَرِ مُجتبیٰ
علیہ الصلوة والسلام پہ رَضا اَو اِطاعَت
کښ دَ خپل پادشاه پہ حکم دَ دین اَو دَ ایمان
مُنحَصرَہ بُولو - اَو فَنا دَ خپلِو اَترِ واحِو پہ اِطاعَت
کښ دَ خپلِ اَولی الامر فرضِ اَو لازمِ بُولو اَولِہ
دے لُویِ نعَمتِہ چہ (اتحاد دَ مقصد)
دَ پادشاه اَو دَ رِعیتِو دی اُمید وار دَ دین
اَو دَ دُنیا دَ لُویِو لُویِو ترَقیِا تو یُو - پِرمُږ
رعایا وُو فرضِ دی چہ شُکر دَ دے نعمِت عظمیٰ
اَدا کو - اَو دَ دوام دَ دے سَعادت لِحَضرتِ
۱۰
فیاض مطلق شخہ پر ڈیر عجز آو نیازو غوارو۔
بیت
خدایہ تا چہ دا نعمت راکری موږتہ
تاج وی پہ تزايد کی څو جهان د
آو علاوه پرآدا د شکر کامله تو جه لرو
چہ پہ اتحاد آو اتفاق کی یوله بله ساعی یو۔ آو
آوامر الهیّه آو ارشادات نبويّه چه ملار
زموږ د سعادت دی پہ باب كښ د اتحاد
آو اتفاق او اطاعت او محبت د خپل خلیفه
د زماني مدّنظر لرو۔ چه خدای تعالی آو
محمد مصطفی آو امامانوا و مقندلیانو ددین
نتیجه دالر سالہ
پردے باب کښے خبر فرمایلی دی ۔ اَوَزموُږ
پښَتنَوُدَ پاره پردے زمانه کښے څہ دستوُ
الْعمل راکړی سَوَیْ دیْ ۔ پردے رساله
کښے بعضے اَوَامرِالهیّهْ اَوَسُنَنِ نَبَوِيَّهْ اَو
اَعمال اَوَ اَقْوال دَاَئِمَّهْ وُ وُ دَ دین مبین چہ
تعلیم اَوتعلُّم دَهغوُ دَټوُلوُ پښتنوُ اَوَ باقِی
وُورَعايا وُ له ضرور دی نوشته سَوی دی
پرا جازه دَحضَرتِ عالي متعالي جَنابُ معيّن السلطنه
صاحب چه يوْلوُیْ شهزاده دَمسلمانانو
خصوصاً زموږپښتنودی پږژږپږژږ
پر فارسي اَو پر پښتو چاپ سَوِی دی ۔
۱۲
اَوَوَتُولوتَه مُفِت وَرکَوَلِ کیږی *
خدای تعالی دَ وَتولوپښتنوتَه توفیق
ورعَطاکَی چِ دَا اَوَامِرسُنِيَّه دَ زړه پَه
غوَږ وَاروِى اَوَعمَل پِه وَکی ۔ امین
یا رب العلمین ۔
[المؤلف]
(حقیر عبد الرب عفی الله عنه)
١٣
بسم الله الرحمن الرحيم
(اطاعت اولی الامر)
(١) - ايات كلام الهی -
يَا اَيُّهَا الَّذِيْنَ امَنُوا اَطِيْعُوا اللّٰهَ وَاَطِيْعُوا
الرَّسُوْلَ وَاُولِي الاَمْرِ مِنْكُمْ فَاِنْ تَنَازَعْتُمْ فِيْ شَيْءٍ
فَرُدُّوْهُ اِلَى اللّٰهِ وَالرَّسُوْلِ اِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُوْنَ
بِاللّٰهِ وَالْيَوْمِ الْاٰخِرِ ذٰلِكَ خَيْرٌ وَاَحْسَنُ تَأْوِيْلَاه
(سورهٔ نساء پارهٔ پنجم)
۱۲
یعنی ای صاحبانو د ایمان طاعت د خدآ
آو دَ رَسُول آو د خپلوا ميرانو پرځان لازم بُسی
آو پر هر آْمَر کیی چه مونزاع آو خلاف سی وَ
آمر ته د خدای آو د رسول مُرَاجَعَه کوی ۔
که مُو پَر خدای آو د آخرت پر روځ ایمان
را وړی دَئی ۔ آودا تْوله اِمرْ شادات د خدا
ستاسی دَ پاره خَیر آو سبب د ښه آنجام دِی
(۲) ( احادیث نبوی )
عَنْ ابِی هُرَیْرَةَ رَضِیَ اللهُ عَنْهُ قَا لَ قَالَ
رَسُوْلُ الله صَلّی اللهُ عَلَیْهِ وَسَلَّم - مَنْ اطَّا
عَنْ
فَقَدْ اَ طَاعَ اللهُ وَمَنْ عَصَانِی فَقَدْ عَصَی اللهِ
۱۵
وَمَنْ يُطِعِ الأمِيرَ فَقَدْ أطاعَني وَمَنْ يَعْصِ الأمِيرَ
فَقَدْ عَصَاني وَإِنَّمَا الإِمامُ جُنَّةٌ يُقَاتَلُ مِنْ
وَرائِهِ وَيُتَّقى بِهِ *
(صحیح مسلم أو بخاري)
يعنى له حضرت أبُوهُرَيره چه يتوله لويو
آصحا بُو دَ حضرت محمد مصطفي عليه الصلوة
والسلام دى - روایت دی چه آنحضرت
فرمایلی دی چا چه زما اطاعت وکى دَ خُدا
اطاعت يە وکى - آوچا چه زمانا فرمانی
وکړه دَ خدای نافرمانی يه وکړه - اوڅوك
چه اطاعت دَ خپل امیر وکى زما اطاعت
١٦
پروکی - اَو هغہ څوك چہ نافرمانی د امیر كوی
زما نا فرمانی یی وکړه - پادشاه یَو دَ اسي سپر دَ ی
چہ ددَه تر شا جنك کیږی - او سائد هم
پہ دَه سره کیږی - یعنی مقاتله اَو مغلوبی
دَ دښمنانو اَو حِفظ اَو نكهبانی دَ رعایا و و
دَ واړه مُنحَصَر دَ پادشاه په وجود پورې دی
د لدې ارشادِ نَبَوِی وَ دی نتیجې ته
وَرَسیدُ و چہ له دښمنانو سره مقاتلہ
بې امره اَو متابعت دَ پادشاه زموږ
دَ پیغمبر له اَمَرمخالفه ده )
عَنْ اُمّ الْحُصَيْنِ رَضِيَ اللهُ عَنْهَا قَالَتْ
حقوق المكاتب
۱۷
قالَ رَسُولُ اللهِ صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَسَلَّمَ إِنَّ اُمِّرَ
عَلَیکُم عَبدُ مَجدَعٌ یَقُودُکُم بِکِتابِ اللهِ
فَاسَمَعُوا لَهُ وَاطِیعُوا.
(صحیح مسلم)
یعنی حضرت اُمّ الحصین رضی الله عنها
چه یوه له ښځو صحابیا تو د حضرت کاسالتمآب
او راوی د ډیرو احادیثِ شریفه وو
ده داسی فرمائی چه انحضرت صلی الله
علیه وسلم فرمایلی دی که یو پزه غوټه
پریګړی مریی پر تاسی امیر سی۔ چه
پر حکم د خدای او د رسول ستاسی رهنما
۱۸
کښ حکم کوی قبول د امر او د اطاعت یی
پر تاسی واجب دی .
عَنْ اَنَسٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ اَنَّ رَسُوْلَ اللهِ
صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ اسْمَعُوْا وَاَطِيْعُوْا
وَاِنِ اسْتُعْمِلَ عَلَيْكُمْ عَبْدٌ حَبَشِيٌّ كَاَنَّ
رَأْسَهُ زَبِيْبَةٌ .
(صحیح بخاری)
یعنی حضرت انس بن مالک رضی الله عنه
چه د انحضرت صلی الله علیه وسلم
د حضور خادم و ـ فرمایلی دی چه حضرت
رسول مقبول فرمایلی دی ـ چه دخپل
١٩
عامل هر آواطاعت پرجان لازم ونسی کی
څه هم ستاسی عامل حبشی غلام وی
چه سربه لکه یوه دانه دوڅکی وی -
مطلب دادی چه دخلیفه عامل لکه
پخپله عامل لازم الاطاعت دی- او
مرادله کچنی والی سریه نقصان دعقل
دی چه په قرار د ارشاد محمدی صلی الله
عليه وسلم نقصان د عامل سبب دعد
اطاعت دخلیفه نه گرزی - بلکه عد
اطاعت دعامل سبب دعدم اطا
دخلیفه گرزی .
۲۰
عَنْ اَبِي هُرَيْرَةَ رَضِيَ اللهُ تَعَالَى عَنْهُ قَالَ
سَمِعْتُ رَسُولَ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ
يَقُولُ مَنْ خَرَجَ مِنَ الطَّاعَةِ فَمَاتَ مَاتَ مِيْتَةً
جَاهِلِيَّةً وَمَنْ قَاتَلَ تَحْتَ رَايَةٍ عِمِّيَّةٍ
وَيَغْضَبُ لِعَصَبِيَّةٍ فَقُتِلَ فَقِتْلَةٌ جَاهِلِيَّةٌ
وَمَنْ خَرَجَ عَلَى اُمَّتِي بِسَيْفِهِ يَضْرِبُ بَرَّهَا
وَفَاجِرَهَا وَلَا يَتَحَاشَى مِنْ مُؤْمِنِهَا وَلَا يَفِي
لِذِيْ عَهْدٍ عَهْدَهُ فَلَيْسَ مِنِّي وَلَسْتُ مِنْهُمْ
(صحیح مسلم)
یعني حضرت ابي هريره رضي الله عنه
فرمایلدي چي له انحضرت صلي الله عليه وسلم
۲۱
می روید لی دی چه فرمایل دے څوک چه
له اطاعت د پادشاه و ووت او په هغه
حالت کښ مړ شو مرگ یے مرگ د جاهلیت
دی - چه د مسلمانی احکام نه پر جاری
کیږی -
او څوک چه تر نا معلوم بیرق لاند
(یعنی هغه بیرق چه حقیقت او حقیت
یے نه وی معلوم مقاتله وکی او د قومی
تعصُّب د پاره پر غضب سوی وی
او قتل سی د هغه قتل هم پر قسم د جاهلیت
دی - او څوک چه زما پر امت توره
۲۲
و کاږی بټه اوږدیږي رنګه وهی - اوزمان
مؤمن امتی کناره نه و کا وله خاوند سره
د عهد وفا پر عهد ونه کی - نو داسی کسان
نه زما دی او نه زه د دؤئی یم +
که د اوامر سنيّه او ارشادات نافعه
چه پردی حدیث شریف نبوی کی وارد
سوي دي په نظر د بصیرت ملاحظي
ښکاره او ظاهره ده چه اصول د کلی
اصلاحا تو په ده کی مندرج دی - چه
اجمال د هغه اوامر و پر دی رنګه دی.
(۱) د یاغی کسانو مرګ مرګ دجاهلیت دی
۲۳
(۲) هغه کسان چه په یواُمرنامعلوم اوخیالِ
خام له پادشاه سره دزمانی مقاتله کوی
اَوُد فساد اَوُد فتنی تر بيرق لاندی اجتماع
اَوُټولنه وَکی اَومړه سی-مرګ ئی جاهلیت
دی نه شهادت.
(۳) هغه کسان چه په سبب دقومی
تعصّباتو او دښمنی په غضب سوی وی
اَویُو له بله سره وژنی اَوُ په خلاف دَ اَمر
دپادشاه په خپل میان کی فتنی اَوُفسادنو
برپا يروی دَدُوی قتل د جاهلیت دَی
نه دَ شهادت ۔
ترجمۀ حدیث
صحيح مسلم که شيخ
کَی دَی
۲۴
(۴) هغه څوك چه وكشت خون ته
راغب وی۔ آوښه آو بد مسلمانان ټول
يورنګه وژنی او پر عهد وفا نه کوی دا ټول
أمُور سَبَب د نارضائی و بیزاری
د رسول د خدای دی.
چه له حَق سبحانه تعالی څخه نجات
آو ساتنه د خپل قوم او دټولو پښتنو له
دې فساده غواړو!
عَنْ عَوفِ بْنِ مَالِكِ الأَشْجَعِي رَضِيَ اللَّهُ
عَنْهُ قَالَ خِيَارُ اَئِمَّتِكُمُ الَّذِيْنَ تُحِبُّونَهُمْ
وَيُحِبُّونَكُمْ وَتُصَلُّونَ عَلَيْهِمْ وَيُصَلُّونَ عَلَيْكُمْ
۲۵
وَشِرَارُ اَئِمَّتِكُمُ الَّذِيْنَ تُبْغِضُونَهُمْ
وَيُبْغِضُوْنَكُمْ وَتَلْعَنُوْنَهُمْ وَيَلْعَنُوْنَكُمْ قَالَ
قُلْنَا يَا رَسُوْلَ اللّٰهِ اَفَلَا نُنَابِذُهُمْ عِنْدَ ذٰلِكَ
قَالَ لَا مَا اَقَامُوْا فِيْكُمُ الصَّلٰوةَ لَا مَا اَقَامُوْا
فِيْكُمُ الصَّلٰوةَ ــ اَلَّا مَنْ وَّلِيَ عَلَيْهِ وَالٍ
فَرَاهُ يَأْتِيْ شَيْئًا مِّنْ مَّعْصِيَةِ اللّٰهِ فَلْيَكْرَهْ
مَا يَأْتِيْ مِنْ مَّعْصِيَةِ اللّٰهِ وَلَا يَنْزِعَنَّ يَدًا
مِّنْ طَاعَةٍ ۰
(صحیح مسلم)
یَعنِی عَوف بن مَالِک اَشْجَعِی رَضِىَ اللّٰهُ عَنْهُ صَحَابِی
دَ رَسُولِ خُدَا مِی فَرمَایَلِی دِی۔ چہ
۲۶
بهترین ستاسی دپادشاهانو هغہ دی
چہ تاسی دُوی دَوست لریَ اَو دوی ستا
دوست لری ۔ او تاسی ددُوی دعاکوۍ
او صفت کونکی یاست - اَو دوی ستاسی
دعا گوی اَو صفت کونکی وی - اَو بَرتریَن
ستاسی دپادشاهانو هغہ دی چہ دُوی
ستاسی مبغوض وی او تاسی ددُوی
مبغوض یاست - اوتاسی ددُوی مذمت
کونکی اَو بدگوی یاست - اَو دوی ستاسی
حضرت عوف چہ راوی دَ یے
حدیث شریف دی وائی چہ مونږ صحبا
۲۷
دحاضر ینو اصحا بو په حضور د آنحضرت
صلی الله علیه وسلم عرض وکړ چه که
زموږ بادشا هان له دویمه قسمه وی ایا
د دُوی بادشاهی باقی پاته کیږی؟
ایا موږ به ددوی سره مقاتله ونکړو؟ او د دوي
اطاعت له خپلو غاړو وانږ دُو؟
انحضرت علیه الصلوة والسلام پذیر
شدت وفرمایل څو ستاسی په منځ کښی
نمونځونه کوی اوله نمونځه انکارنه کوی
کاهے له دُوی سره معارضه مه کوی
کاهے له دُوی سره معارضه مه کوی
۲۸
او تکرار د دے فقرے د تاکید د پاره دی
پس له هغہ یه داسی فرمایل چه اګاه
اوسئی اے امت مرحومہ ! پردہ چے
که څوك لاندی تر حکومت یا ولایت
دَ یَوَ والی وی ـ او یوګنَہ له ګنھو
دَخدای تعالی له خپله والی ووینی
نو لازم دی چه هغه ګناه بد و زیمه
کښ بد وګنړی ـ لکن ګاهے له اطاعت
سَرونه باسی.
( لدے حدیث شریف کے انثایج )
( حاصیلیږی)
۲۹
(۱) دا چه د مسلمانانو امیران ښه او بد دي -
او بهترین د پادشاهانو هغه دی چه
دوی له رعیتو راضی وی او رعیت له
دویه - او بدترین د پادشاهانو بالعکس
د دے دی .
(۲) دا چه که خدای ناخواسته مسلمانانو
پادشاه د خپل قوم مبغوض وگرزی -
او قوم مبغوض د پادشاه سی - تر هغو
څو اثار د اسلام لکه ادا د نمانځه او نور
شعایر د اسلام یه نه وی ترک کړی -
رعایا ووله سره له مبغوض والی
۳۰
دطرفينو اطاعت دپادشاه لازم اقرار
دی - آو مبغوض إلى اوعدم رضاله
پادشاه گاهی (مُجَوّز) آوْرَواکُونَکِے
دنافرهانی نه گرزي.
(۳) داکر رعایا له خپله والي يا دشاه
كول ديوگنه له گنهو دخدای تعالی
ووینی - نو په قراره امرد پیغمبر لازم دی
چه هغہ گناه په زړه کښ بد آو مکروه
وگنژی - اوله درگاه دخدای تعالی
چه پادشاه حقیقی دی داسی سوال و کی
چه هغہ گناه یہ پہ طاعت بدلہ سی ۔
تمت بالخير
۳۱
د پر ساب دی لیدود گناهی گاهے
له اطاعت سرنه باسی چه د گناه
لیدل عذر د عالم اطاعت نہ گرزی
عَنْ عَبْدِ اللهِ بْنِ عُمَرَ رَضِيَ اللهُ تَعَالَى
عَنْهُمَا قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللهِ صَلَّى اللهُ
عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ مَنْ خَلَعَ يَدًا مِّنْ طَاعَةٍ
لَقِيَ اللهَ يَوْمَ الْقِيَمَةِ وَلَا حُجَّةَ لَهُ وَمَنْ
مَّاتَ وَلَيْسَ فِي عُنُقِهِ بَيْعَةٌ مَّاتَ مِينَةً
جَاهِلِيَّةً .
(صحیح مُسْلِم)
یعنى عبدالله زوى د امير المؤمنین عمر
۳۲
ابن الخطاب فرمایلی دی چہ لہ آنحضرت
علیہ الصلوة والسّلام محا ئر ويدلی
دی چہ فرمایل یے چا چہ لا ئس لہ اطاعت
اولہ فرمانبرداری وکیہز ل قیامت
پہ روځ بہ لہ خدای تعالی سرہ ملاقی
سی و هیځ حجت ا وسندل نجات بہ نہ
لری او څوک چہ مړسی او پرغاړہ
کښ یے بَیّعَت نہ وی دَ امرګ یے دَ جاہلیت
دی .
(مفاد د حدیث شریف)
(۱) دا چہ لاس کښل لہ اطاعت دَ پادشاہ
۳۳
دزمانی سبب دباطلیدُ ودتولودَلاً
دنجات اُخروی دمؤمن می۔ یعنی کہ
څرھم خورادِ ڈیر دلایل دعبادت دپاره
دَنجات اُخروی لری۔ اوپہ اطاعت
کښ پہ لږڅہ خلل وی دادڈیر بیدرمنا
ٹولہ باطل وی۔ (حق سُبحانہ تعالی
دقِوم اَوْرعیت دَافغانستان لہ دے
مصیبت وساتی اٰمین!)
(۲) داچہ ھغہ کسان چہ پہ یاغستان
کښ بود وباش لری اولہ مُسلمان بادشا
سرہ یہ بیعت ندوی کړی۔ اوپہ غلما
۳۴
کښ پہ طوق دَ اطاعت دَ مسلمان پادشاه
نە وی - مرگ دَ تولو مرگ دَ جاهلیت دَے
الحمد للہ پہ زړۀ زرہ وُ شکرونہ
دی وی حضرت پادشاه حقیقی تہ
(جل جلاله) چہ پښتانہ لہ خپل قوم
مسلمان دین دارہ پادشاه لری۔ اَو
دَ جاهلیت لہ مرگہ ئې طرفاً وُساتل دَے
عَنْ عَرْفَجَةَ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ قَالَ
سَمِعْتُ رَسُوْلَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ
يَقُوْلُ اِنَّهُ سَتَكُوْنُ هَنَاتٌ وَهَنَاتٌ
فَمَنْ أَرَادَ أَنْ يُفَرِّقَ أَمْرَ هَذِهِ الْأُمَّةِ
۳۵
وَهِيَ جَمِيعٌ فَاضْرِبُوهُ بِالسَّيْفِ كَائِنًا
مَنْ كَانَ .
( صحیح مسلم )
یعنی حضرت عرفجه رضی الله عنه
چه صحابی دی داسی فرمایی چه له رسول الله
(صلی الله علیه وسلم) می اَوریدلی
دی چه فرمایل یی - ژر دی چه ډیر
فسادونه او شور وشَرّونه پیښ سی -
نو هر هغه څوك چه اراده د تفریق
د امر د اُمّت وکی په داسی حال کښی
چه اُمّت جمع او متفق وی - په توره یی و وهی
۳۶
هغه تفریق کونکي هر څوك
چه وي .
(مفاد دَ حدیث شریف)
لدے حدیث شریف ظاهره
معجزه دَ آنحضرت صلے اللہ علیہ وسلم
ثابتیږی چه پخواتر وقوع دَ فسادُ وُ
اَو دَ شر واَو دَ نزاع یی په اَمر کښ دَ خلافت
پیش ګوئی کړے ده ۔ اَو دَ اصحابو اَو
دَ باقی مسلمانانو هدایت یی کړیدی
(۲) دا هر څوك چه یوداسی اُمّت تہ
چه پَریو سړی یی اجتماع حاصل سِوی وی
۳۷
او دی تفریق ور کوی لازم القتل دی
مطلب دادی که یوسری مدعی د فضیلت
وی او باعث او سبب د فتنی و گرزی
او پر اجتماع کښ د مسلمانانو خلل
آچوی هغہ سڑی سرہ لہ فضیلتہ
واجب القتل دی ۔ لدی جہتہ چہ تھی
د شرعی اوامروا وهدایات د نبی
د اقوالو مقتضی د بقا د امْنِ امان
او دفع دفساد اود فتنے دی - او تحریک
دفتنی که څہ هم فرضا د پاره د یوی
نتیجے وی پر حکم د شریعت ممنوع
۳۸
او محرك يه واجب القتل دی -
وَعَنْهُ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللهِ صَلَّى اللهُ
عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ مَنْ آتَاكُمْ وَأَمْرُكُمْ
جَمِيعٌ عَلَى رَجُلٍ وَاحِدٍ يُرِيدُ اَنْ يُشَقَّ
عَصَاكُمْ أَوْ يُفَرِّقَ جَمَاعَتَكُمْ فَاقْتُلُوهُ .
(صحیح مسلم)
يعني د غه رنګه حضرت عرفجه رض
چه د پخوانی حدیث را وی دی فرمایلی
دی چه له حضرت رسول مقبول
علیہ الصلوة والسلام می اوریدلی
دی چه فرمایل یے چه که ستاسی امارت
۳۹
پریوهری قرار نیولی وی او ستاسی
اجتماع پر حاصل سوی وی - هر
څوک چه ستاسی پر اتفاق کښ اراده
دخلل اندازی وکی - یا ستاسی د جماعت
ند تفریق او جدائی ورکوی هغه
سړی مړکئی.
عَنْ عَبْدِ اللهِ بْنِ عُمَرَ رَضِيَ اللهُ تَعَا عَنْهُمَا
قَالَ قَالَ رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ
مَنْ با يَعَ إِمَامًا فَأَعْطَاهُ صَفْقَةَ يَدِهِ وَتَمْرَةَ
فُؤَادِهِ فَلْيُطِعْهُ مَا اسْتَطَاعَ فَإِنْ جَاءَ
اخَرُ يُنَازِعُهُ فَاضْرِ بُوا عُنُقَ الْأَخَرِ صَحِيح مُسْلِم )
۴۰
یعنی حضرت عبدالله بن عمر (رض)
روایت کوی چی انحضرت علیہ
الصلوة والسلام فرمایلی دی چی لہ یوه
پادشاه سرہ بیعت و کی و دلاس پیام
او ثمرہ د زړه یی ورہ تہ ورکوہ نو لازم
دی چی خو یہ قدرت او استطاعت
وی د دہ پہ اطاعت کښ بہ قصور نہ
کوی ۔ آو کہ بل یو راسی لہ دغه موجود
پادشاه سره منازعہ آو جنگ وکی
د هغہ گردن ووهی.
عَنِ ابْنِ عُمَرَ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُمَا
۴۱
اَنَّ النَّبِيَّ صَلَّی اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمْ قَالَ اِنَّ
السُّلْطَانَ ظِلُّ اللهِ فِی الْاَرْضِ يَأْوِی
اِلَيْهِ كُلِّ مَظْلُومٍ مِّنْ عِبَادِهِ فَاِذَا عَدَلَ
كَانَ لَهُ الْاَجْرُ وَعَلَی الرَّعِيَّةِ الشُّكْرُ وَاِذَا
جَارَ كَانَ لَهُ الْاَجْرُ وَعَلَی الرَّعِيَّةِ الصَّبْرُ
یعنی از حضرت عبد الله بن عمر
فاروق (رض) روایت سوی دَی
چه انحضرت عليه الصلوة والسلام
فرمايلی دَی پادشاه سايه دَخدای
تعالی ده پر مځکه کی ـ چه هر مظلوم
اَوْستم ديده له بندگانو دَخدای تعالی
۴۲
وده ته رجوع کوی ـ او پر داد خواهي
وده ته ورپخی ـ که عدل وکی ده له
اجر ثابت دی اُو پَر رعايا رُوشکر
لازم دی ـ اوکه ظلم اُو جور وکی
پردہ دگناه بار لازم ـ او پر رعایا
وُوصَبُر واجب .
عَنْ يُونُسُ بْنِ إِسْحَقَ عَنْ أَبِيهِ قَالَ
قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ
كَمَا تَكُونُونَ كَذلِكَ يُؤْمَرُ عَلَيْكُمْ .
یعنی حضرت یونس بن اسحق تابعی
له خپله پلاره چه صحابی د حضرت
۴۳
رسول علیه الصلوة والسلام دی
روایت کړی دی چه انحضرت
صلی الله علیه وسلم فرمایلی دی
لکه تاسی چه یاست دغرسی امیر
او حاکم پر تاسی مسلطیږی یعنی
ښه والی او بد والی د حاکم پر برابری
د ښه والی او بد والی ستاسی دی
او په دغه مضمون په بل ځای کی
ثابت سوی دی چه (اعمالکم
عمالکم) یعنی ستاسی عملونه ستاسی
عاملان دی ـ تفصیل د دی
۴۴
خطاب پُر آینده حدیث آتی بیشتر
ذکر شوی دی.
عَنْ ابی درداء رَضِیَ الله تَعالیٰ عَنهُ
قَالَ قَالَ رَسُوْلَ اللهِ صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَسَلَّمَ
اِنَّ اللهُ تَعَالیٰ یَقُولُ اَنَا اللهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا اَنَا
مَالِكَ الْمُلُوْكِ وَمَلِكُ الْمُلُوْكِ قُلُوبُ الْمُلُوكِ
فِي يَدِيْ وَاِنَّ الْعِبَادَ اِذَ ااَطَاعُوْنِي حَوَّلْتُ
قُلُوْبَ مُلُوْكِهِمْ عَلَيْهِمْ بِالرَّحْمَةِ وَالرَّأْفَةِ
وَاِنَّ الْعِبَادَ اِذَا عَصَوْنِي حَوَّلْتُ قُلُوْبَهُمْ
بِالسَّخْطَةِ وَالنِّقْمَةِ فَسَامُوهُمْ سُوْا لْعَذَابِ
فَلَا تَشْغَلُوْا اَنْفُسَكُمْ بِا لدُّعَاءِ عَلَی الْمُلُوْكِ
۴۵
وَلكِن اِشْغَلُوْا اَنْفُسَكُمْ بِالذِّكْرِ وَالتَّضَرُّعِ
كَيْ اَكْفِيَكُمْ مُلُوْكَكُمْ
(ابونعیم په کتاب کښی حلیة الاولیا)
یعنی حضرت ابودرداء چه صحابی
دی (رض) روایت یی کړی دی
چه انحضرت علیه الصلوة والسلام
فرمایلی دی چه خدای تعالی وائی
زه خدای یم برحق غیر له ما هیڅ معبود
برحق نشته مالک او خاوند د پاد
شاهانو یم ـ او پادشاه د پادشاهانو یم
د پادشاهانو زړونه زما د تصرف
۴۶
پر لاس کښی دی ـ که بندګان زما
اطاعت کښی نو د پادشاهانو زړونه
به پر دوی برما و مهربان کم ـ آو که
بندګان زما نافرمانی وکی نو د پادشا
هانو زړونه به پر قهر او پر عذاب
رَاسَوَلو بد لَوَم ـ چه دوی پر سخت
عذاب سره پر عذاب کی نو چه دا
ټول اُمُور زما پر اراده او فرمان
سره مَخصُوص دی نوګاهے پر
بَد ویلو د پادشاهانو مه مشغولیږی
لکن چه له دوی څخه ظلم أو ستم
۴۷
ووینی نو زما و درگاه ته په ذکر
او تضرع او زاری یو مشغول سی چه
شتاسی کفایت شتاسی له پاد
شاهانو وکړم حدیث (حدیث
قدسی دی) چه لفظ او عبارت یه
د حضرت رسول مقبول آومضمون
یه دخدای تعالی دی چه رسول
دخدای یه په خپله ژبه مبارکه
حکایت کړی دی ـ وموږ پښتنو
مسلمانانوته چه الحمد لله عقیده مے
مؤکاملی دی کافی او شافی دستور
کرشم تواند (۲۲۰) پښتو په
۴۸
العمال دی چه د ټولو کا سرو اختیار
د حق تعالی دی. نیکی آو بدی د بالا
دستانو تړلی ده په ښه عمال و بد عمل
د زیر دستانو. که زیر دستان ښه
وی بالا دستان به ښه وی او که
زیر دستان بد وی بالا دستان
به بد وی. حق سبحانه تعالی دی
ي
زموږ عملونه ښه او په شریعت محمد
مطابق او برابر لری چه همیشه
په مرحمتو او مهربانیو د خپل پادشاه
سرفرازیو- امین *
٤٩
عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ رَضِيَ اللَّهُ
تَعَالٰی عَنْهُ قَالَ بَايَعْنَا رَسُولَ اللَّهِ
صَلَّی اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَلَی السَّمْعِ وَالطَّاعَةِ
فِي الْعُسْرِ وَالْيُسْرِ وَالْمَنْشَطِ وَالْمَكْرَهِ
وَ عَلَی أَثَرَةٍ عَلَيْنَا وَعَلٰی أَنْ نَقُولَ
بِالْحَقِّ أَيْنَمَا كُنَّا لَا نَخَافُ فِي اللَّهِ
لَوْمَةَ لَائِمٍ وَعَلٰی أَنْ لَا نُنَازِعَ الْأَمْرَ
أَهْلَهُ إِلَّا أَنْ تَرَوْا كُفْرًا بَوَاحًا عِنْدَكُمْ
مِنَ اللَّهِ فِيهِ بُرْهَانٌ .
(صحیح بخاری و صحیح مسلم)
یعنی حضرت عباده بن صامت
۵۰
صحابی (رض) فرمایلی دی ۔ چه موبر
جماعه دَ اَصحابُوله رسولِ مُبارک
علیه السلام سَره پر دی کارو بیعت
وَکی :-
(۱) قبول دَ اَمر اَوَ اطاعت پر وقت
کښ دسختی اَوُدَ آسانی او پر حالت
کښ دَ خوشحالی اَوَ د عدم خوشحالی
(۲) قبول دَ غوره کیدو ۔ دَ بل یَوَه
پر حکومت سره پَر موږ باندی .
(۳) رښتیا ویل هر چېری چہ یو ۔
او پر اطاعت کی دَ خدای تعالی
۵۱
له ملامتی د هیچ ملامت کونکی بیره
نه کوو.
(۴) نزاع نه کول په امارت کی له
اهل سره د هغه - مگر هغه وخت چه
ظاهر کفر چه په نزد د خدای تعالی
دليل اوسند دَ عدمِ اطاعت
کیدای سی له ده څخه ښکاره او
ظاهر ولیدسی - نعوذ بالله منها !-
دا حدیث مبارک سره له دی
چه الفاظ یی لږ دی - لکن کلی امورات
د سلطنت او اصول د حقوق
۵۲
د پادشاه او د رعیت پکښی دی ـ
کیفیت دبیعت پر د مسلمانانو رعایا
وو له مسلمان پادشاه سره پر دے
رنگه فرمایلی دی :-
(۱) قَبْلَول دَ أمر اِطاعت پر وقت
کی دَ سختى اَو دَ اسانى اَو دَ رضا اَو
دَ عدم رضا ـ یعنی رعایا دی په
سخت أمر او اسان امر کی که په مطابقی
له خیال او یا مخالف له خیال وی
یو رنگه اطاعت کوی .
(۲) که پادشاه پر یَوَ حق له حقو بعض
۵۳
رعایا مخصوص کی - او بعض محروم
او یا بعض پر بعضو حاکم او بالا
دست مقرر کی - هغه زیر دست
سری پر قرار د امر د پیغمبر حق د
شکوی او شکایت نه لری -
بلکه قبول د آمر او د اطاعت تولو
رعایا وو له لازم دی.
(۳) راست کاری او راست گوئی
هر چیری او هر وقت پر رعایا وو
لازمه ده چه پر امر کی د خدای
تعالی له هیچا بیره ونه کی - آوله
۵۴
ملامتیا د ملامت کو نکو باک و نه شمیری
راستی خپل خوی و گرزوی - او د
پادشاه حقونه په راستی داکی - اوله
کذب او له دروغه او له فریب اوله حیلے
له پادشاه سره او په خپل منح کی پرهیز
او اجتناب لازم و شمیری .
(۴) داچه په امارت کی له اهل سره
د هغه هیچ نزاع او خلاف و نہ کی ۔
او تره خو خود - مسلماز ابو خلیفه
مسلمان وی او صریح کفر هیچ شک
او شبه پکښ نه وی له خلیفه شخنه
۵۵
ظاهر نسی ترهغو وقت خلیفه د وقت
مطاع الامر او لازم الاطاعت دی
او نزاع کونی او محرک د فتنی لازم
القتل دی ۔ او ودی نکتی ته توجه
د مسلمانانو لازه دی چه په دی
حدیث مبارک کی چه سبب د اصلا
د حالت د جمیع افراد او رافع دفتنی
او د فساد دی ۔ په باب کښ د عدم
نزاع په امارت کښ ډیر تاکیدونه
وارد سوی دی ۔ او په اعجاز نبوی
سره دا امر خوانر وقوع او پښیدو
۵۶
معلوم سوی دی چه بعض رعایا
به پر تقاضا دَ نفس له خپلو امیرانو
سره دَ وقت نزاع وکي ـ اَو دَ دُي
بهانه دَ نزاع به نسبت دَ کفر اَوَ دَ
ظلم اَوَ غیره وی ـ داسی نه ده
دا بهانه سبب دَ تحریک دَ فَساد
اَوَ دَ فتنی ده .
اَوَ حضرت هادی صراط
مستقیم او بانی دَ شرع مبین علیه
الصلوة والسلام له دی قسم فساد و
تول افراد دَ امّت تر قیامت منع کړي دی
۵۷
او حفظ داسلامی قواعدو پر اطاعت
کې د اولی الامر او اتفاق او اتحاد او
با رداری دَ ټولو افرادو دَ امّت
تړلیده - او داسی فرمایلی دی چه
ترهغو څو دَ مسلمانانو پادشاه مسلمان
وی او دَ مسلمانی دَ اصولو منکر
نه وی واجب الاطاعت او لازم
الاتباع دی - مگر هغه وقت چه
دَ مسلمانانو حکومت پر کافر تکیه
وکی یا دَ مسلمانانو حاکم پر شوهندف
دَ شيطان کفر اختیار کی -
٥٨
(نعوذ بالله منها) اَوَدَ اسلامي
اُصولوانکار وکي اَوکفريہ ظاهر
اَوښكاره وي چه هيڅ تأويل اَوُ
بهانہ اَو حيله نه لری - پدے صُورت
کښ دَ مسلمانو رعايا و و صَبر پر اطاعت
اَوَزير دَستي دَ کافر سبب د نارضائی
دَ حضرت پیغمبر او باعث دَتباهی
دَښُوعَمَلو اَوَدَ غيرتِ اسلامی دی.
سبحان الله ! اے پاک خُدایہ!
څنگه صادق پيغمبر او موافقِ خير
خواه چه ټوله ارشادات يي سبب
۵۹
د سعادت ددواری و جهانی زمونږ
دی ـ له انعاماتو د خدای تعالی
وموبوته راعطاسوی دی ـ آو په
شرافت د ده د اُمت والی مُو فخر پیدا
کړی دی ـ آو موږ مسلمانانو په خہ
حلا و آندا زه په آدا کی د دینی حقو
آو عمل په مقتضا دِ ښی د آمر و تفریط
آو تقصیر کړی دی ـ چی په خدمت
کښ ددین آو د خپل دولت بہانہ
جوئی کوو!!
هغه کسان چی مسلمانان آو پہ اُمت
۶۰
کی د حضرت سید الانام حساب دی
آولر شومی دَ اعمالو او له غفلت دَ
ارْشاداتواُوَ دَ هداياتو د پیغمبر خداے
علیہ الصّلوة والسّلام دَ غير ملت
ترتسلط لاندی دی ـ اَودین اَوْ
ناموس یے پر محل کی دَخطر دی پر
اِطاعت کی دَخپلو حاکمانو چہ غیر دین
دی کوښښ کوی ـ او پر نفسانی
بھانوا وشیطانی اَنْدیښنیواطاعت
دغیر ملت یے سبب دَ نجات خپل
شمیری دی ! اوحقیقی کفر
٦١
اوظاهری شرك! اوبديهی نصرانيت
دحاكمانوبه سبب دنزاع درعايا
وويد له حاكمانوسره نكُرزی.
موږ پښتانه مسلمانان چه الحمد لله
والمنة دعوه دغيرت دينی او قومی
اوفطری لرو ـ اوعاشقان دمحبت
اوداطاعت دَرسول مقبول عليه
الصلوة والسلام يُو اَوَدَزمن خادمان
اونوكران دَدين اسلامی يو ـ اَو
دبل ملت زير دستی ضداً ومخالف
دايمان اوداسلام بُولو ـ اَوپه
۶۲
واړ و واړو مو خپل قوم او ناموس
له زیردستی د بل ملت پہ حکم ددین
او د ایمان او پہ توفیق او معاونت
د حق سبحان محفوظ اوساتلی دی
او کچنی او لوی او ځوان او زاړه
مو پہ فنا او قربانید و د خپل روح
کفیل او ذمہ بردارہ د حفظ او
نگہبانی د خپل دین او ناموس
سوی دی ۔ خپلہ ہستی یی پہ زیر
دستی او محکومیت کی د بل ملت
سبب د زیان او د نقصان ددین
۶۳
آوْ دَ دُنیا آوْدَ نارِضائی دَ محمدٌ مصطفیٰ
اَوْ مُوجِب دَ نِزول دَ غضَبَ دَ الله
تعالیٰ بَللے دہ اُوْ بولی یے۔
نوسرہ لہ دے چہ مُوږ پر داسی
صفاتِ فاضلہ وُومُتَّصفِ یُو اَوْ
الحمد لله خپل آوْ بیګانہ پر دے سرہ
اقرار اَوْ اظهار کوی - نو څنګہ پہ
اطاعت اَوْ محبت آوْ خدمت کښ
دَ خپل مُسلمان دِین داره پادشاه
چہ پہ نیت اَوْ بہ اعتقاد او بہ
عبادت سرہ مُتَّصف دی خپل
۶۴
جانونه محوا و نابود نهکو؟ او رضا
د خپل پادشاه آوُ سعی پر اطاعت
آوُ فرمان برداری کښ دَده وَلی
دپاره دَرضا د رسول د خدای
آو دپاره دباطلید و دَ فاسدو
می
ارادو ددُښمنانو ددین آو نا کا
د تدبیر ود مفسدا، خول اشیا حا صلند کو
ای مهربان خدایه و مَوب
پښتنوته او زموږ و پادشاه ته توفیق
او هدایت نصیب کړے چے طبق
درضا ستا او پر وفق دآ مروُ
۶۵
دَ رَسُولِ برحق ستا پر خدمت کښ
دَ دين او دَ دَولت ټول همت اَو غيرت
صرف کو!
ع :- (دَا دُعاد هم لره ما اَو ملکوو ی متين)
( ۳ ) (فی بعض الکُتُب)
ابْنَ ادَمَ تَدْعُوا عَلَي مَنْ ظَلَمَكَ وَ
يَدْعُوا عَلَيْكَ مَنْ ظَلَمْتَهُ فَإِنْ شِئْتَ
اجَبْنَاكَ وَاجَبْنَا عَلَيْكَ وَاِنْ شِئْتَ
اَخَّرْنَا الاَمْرَا لِي يَوْمِ القِيْمَةِ فَيَسَعُكُمْ لِعَفْوِ
يعنی پر بعض اسمانی کتابوکی
دی چه خدای تعالی انسان ته
٢٦
خطاب کړی دی - اے ابن آدم:
ته ښه راکوی وهغه ته چه پرتا به ظلم
کړی دی - او زما څه حق غواړی
او پر دغه حالت کښې وتا ته بل یوه
له ظلمه پر سَوَی دَی وتا ته ښه راکوی
او له ما څخه حق غواړی - نو که
غواړی دَ دُوایمو دعابه قبوله
کړم او ستا حق به له ده او د ده حق
به له تا واعلم - او که غواړی دَ دَ
وایمو کار به وقیامت ته پرېږدم
چه زما لو عفو و ټولو ته وَرَ سېږی.
٦٧
له دی حدیث قدسی واضح سو
چه هر ستم او ظلم چه انسان له خپل
بالادست وینی ۔ پہ دغه حالت
کښ ده پخپله پر خپل زیردست
باندی ظلم اوستم کړی دی -
چه په سبب د عدالت د خدای
تعالی پر ده باندی خپل بالادست
ظلم اوستم کوی .
نو هر منصف عاقل ته لازم
دی چه حقوق دخپلو زیردستانو
ضایع نہ کی ۔ اولہ ظلم دبالادست
۶۸
شکوه او شکایت ونہ کی ۔ او اصلي
علاج یہ پہ رضا دخپلو زیردستانو
وکی *
قَالَ عَبِيدَةُ السَّلْمَانِي لِعَلِيٍّ رَضِيَ اللهُ
تَعَالَى عَنْهُ يَا اَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ مَا بَالُ
اَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ اِنْطَاعَ النَّاسُ لَهُمَا
وَالدُّنْيَا عَلَيْهِمَا أَضْيَقُ مِنْ شِبْرٍ فَاتَّسَعَتْ
عَلَيْهِمَا وَوَلِيْتَ اَنْتَ وَعُثْمَانُ الْخِلَافَةَ
وَلَمْ يَنْطَاعُوا لَكُمَا وَالدُّنْيَا قَدِاتَّسَعَتْ
فَصَارَتْ عَلَيْكُمَا اَضْيَقُ مِنْ شِبْرٍ فَقَالَ
لِأَنَّ رَعِيَّةَ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ كَانُوا مِثْلِي
۶۹
وَمِثْلُ عُثْمَانَ وَرَعِيَّتِي أَنَا اَلْيَوْمَ مِثْلُكَ
وَشِبْهُكَ .
یعنی حضرت عبیدۃ السلمانی تابعی
لہ حضرت علی کرم اللہ تعالیٰ وجہہ
څخہ پوښتنہ وکړہ چہ خلق پرڅہ
سبب دَ ابوبکر اَوْ دَ عُمَرَ إِطاعت
قبول کړی۔ اَوْ دُنیا چہ یوہ لویشت
وہ وسعت یی پیداکی۔ اَوْ چہ
نوبت دَ خِلافت وتا اَوْ وَعثمان تہ
ورسیدہ ستاسی لہ طاعت یی
نفرت وکړ اَوْ پر اخردُنیا پر تاسی
باندی ترلويشت تنگه سوه حضرت
علی پر جواب کی و فرمایل چه
د حضرت ابو بکر او عمر رعیت
لکه زه او عثمان داسی کسان وو
لدی جهته زموږ امیران وهغه
حدته ورسیده - او زما رعیت
ستاسی پر مثال دی نوبه څنګه
وهغه حد ته ترقی وکو؟
لدے اثر مبارک رو دے نتیجے
ته ورسید و چه مادی او معنوی
ترقیات د امر د خلافت او د
۷۱
سلطنت تابع دَ رعایا وُودَ حالتِ دی
که رعایا په ښه صفتواَوُ په ایمانی
جُوش و خَرُوش مُتصف وی حالت
دَ امارت هم ترقی کوی - اَوُ
خلیفه دَ وَقت له خپلو رعایا وُو
ښه خدمات اخیستائی سی -
اَوله سعی دَ رعایا وُ ولُوئ لُوئ
دینی اَوُ دنیوی ترقیات حاصلیږی
اَوُ که قومی تعصبات اَوُ اغراض
شخصیه مَدّ نظر دَ رعایا وُو وگرزي
دَ خلافت اَوُ د سلطنت حالت
۷۲
متغیر یږی ۔ آؤ د رعایاؤود بدو
اخلاقو په سبب توجہ د خلیفه
دوقت موجب د بَشواوکاملو
فائد ونه ګرږی .
نوله دی جهتہ پر هر فرد د رعایاؤو
فرض عین او عین فرض دی چه
کامله توجہ و اصلاح تہ د خپلو
حالاتو او اعمالو وکی .
(قطعه)
پیغمبر د فرمایلی ماوتا تہ
چه دی ستاسی عملونہ عاملان
۷۳
کۀ خپل عمل وی ښۀ حاکم بۀ ښۀ وی
أوکۀ بـدوی سـیا بۀ بدوی حاکمان
کۀ اصلاح دَحاکم غواړی خپله ځانکی
چی ځان ښه کی خدای بۀ ښه کړی حاکمان
(رفتار دَمجتھد ښودرَسُول کريم)
( دَ دِين )
[ په باب کی دَ اطاعَتِ أُولِى الامر ]
حضرتِ امام اعظم أومُقتدی دَعالَمْ
امام ( ابو حنيفه كوفي ) رحمة الله
تعالی علیه چه یولوی امام دَدین
أومُجتهدِ مطلق دی ـ أومُور پهښتانه
۷۴
دَ دَه په مذهب اَوْمُقَلِّدِ دَدَه دَ
فِقْهِ دَ احکامو يُوَ - ولادت با سعاد
یِه په سنه (۸۰) اتيا يمه د هجرت اَوْ
وَفات حسرت آيات يه په سنه (۱۵۰)
يوسل پنځوس هجری کی دی *
حضرت امام اعظم د خلیفه
اَبوُ جعفر منصور دوانيقی (دويَم
خلیفه د خلفای عباسیه وُوَ)
معاصر دی - چونکه عِلم اَوْ تَقْوى
اَوْ زُهْدَ اَوْ فقاهت دَ امام صا.
شُهْرَت پیدا کی (خلیفه ابو جعفر
۷۵
منصور) اراده وکړه چه د ټول
اسلامی ممالکومنصبِ قضا وَ
امام صاحب ته مّفَوّض کِی -
نوُیه حضرتِ امامِ اعظم صاّحّب
خپل حضورته را وغُوَښت اَمَر
یه ورته وکى چه منصبِ د قضا
قبول كى -چونکه امام صاحب
له ټولو نفسانی حظوظوتِرسِوی
وُو - اَو اَشغال اَو مناصب یی مُخِل
دَ اَدَادَ عِبادَاتو اَو دَ طاعاتو
بَلَلَ - دَ خلیفه په حضور کښی د قضا
۷۶
له منصب إستعفا وكړه - اَوُ خليفه
له مجلس مرخص سو - چونکه هميشه
به دِئيَر خلق دَ پاره دَ حل دَ دينی
مَسْئلوُ وَحْصُور ته دَ امام صا
حاضريدي - حاسدانو اَوُ مخالفانو
دَ امام صاحب وَ خليفه ته وَ
رَسوَل چه امام أبو حنيفه (رح)
دَ قضا منصب قبول نه کی اَوُ
دَ پادشاه له مرحمت او منصب
يه ابا وكړه لیکن خپل كُورْ وَخلقوته
دَ مسئلوُ فتوی وركوي -
۷۷
(خلیفه ابو جعفر منصور) لدے
کاره خُپہ سَوا مہ پیروَکی چہ ابولیلی
چہ لوئی فقیہ عالم اَو معاصر دَ
امام صاحب وُ دَ قضا پر منصب
دِ مقرر سی ۔ اَو حضرت امام
ابو حنیفہ د بالکل لہ فتویٰ موقوف
وی ۔ حضرت امام اعظم (رح)
پس لہ صادر ئیدُ وُ دِدِ ی اَمر
دروازه پر جان پیسی وتړلہ اَو
هغه کسان چہ بہ دپاره دَحَل دَ
مسئلو وَرتل ٹول بے وَ (ابولیلی) تہ
۷۸
(چہ دَ شاکرد پر درجہ کي دَ امام
صاحب وَ اوْ پر علم اَوْ پر عمل لہ امام
صاحب سرہ برابر نرو) دَ خلیفہ دَامر
پہ سبب بے وژلئہول۔اَوُ دَھیڅ
مسئلے جواب یہ نہ ورکاوہ ۔ څو
یَوَه شپَه دَ امام صاحب لُوْرچِہ
خورا ډَیرہ اَوُ قدرمَنْده وَه دَتَهَجُّد
دَ پاره پر نِیمہ شپَه وِلاړه سِوَی وَه
پس لہ تکمیَل دَ اَوْداسہ یہ غاښُ مبارک
لہ خُھ وِینی سِوَئی وُ۔ چہ ناړی
یہ وَلید ے پہ سبب دَ لږ تغیر
۷۹
د رنگ د نامُرو ـ پر نقص کی دَ
اَوْ داسر مُشْتَبَرَ شوه پرهغه
نِیمه شپه وَ خپِل پلار ته وَرَ غْلهَ
کیفیت دَ اَوْ داسه یه عرض کی ۔
اَو حل دَ دِے مسئلے یهله حضرت
امام صاحب وَغُوښت ـ اما
صاحب پر دِے شریف وقت
کښ پر تهَجُدْ مشغول وُ ـ و خپلی
پاکی عفیفی لُور ته یه پر نظردمرحمت
و کتل اَوُ وْ یی ښل او پر حَلْ کی دَ
سوال یه عذر وَ غُوشْت ـ اَو پر
٨٠
ډیر رِقَّت یه وویل چه (اے زما
د زړګی سره) خلیفه د زمانی
زه له فتویٰ منع کړی یم حَلْ شتا
د سوال نه سم بیانولائ - له
قاضی ابی لیلیٰ چه قاضی د مملکت
اَو مَنْصُوب دَ خلیفه دَ وقت دی
د خپل طلب حَلّ وغواړه له دی
جوابِ با صواب یه پاک عفیفه
لُور هُم پوه راشوه - اَو دَواړه
ډیر و پوهیدل - حضرت امام صبا
وَویل چه لیاقت دَ قضا دَ منصب
۸۱
می پر ځان کښ نه لید له دې جهته
می پر حضور د خلیفه استعفا
وکړه ـ لیکن په نیمه شپه په باب
کی د حل د سوال د خپلی لوڼی پر خلاف
د امر د خلیفه فتوی تم ورکولائی
( سُبحانَ الله ! ای پاک خدایه ! )
څنګه متین دین او خرامامان
او تابعان د حضرت سَیّدالمُرسلین
لرو ! چه تقلید او متابعت د اثار
مُباركه د دُوى سبب د نجات
د دُنیا او د عُقبى زَموږ دى.
۸۲
ای پښتنو!
رفتار او سلوك د حضرت امام
اعظم رحمة الله عليه چې زموږ
مقتدا او امام د دین دی دا وو
چې په نیمه شپه یې په حل کې د دینی
مسئلې و خپلې لور ته پر خلاف د
امر د خلیفه فتوى نه ورکوله!
موږ پښتانه چې الحمد لله تعالى د
حضرت امام صاحب تابعان يُو
پردې آخیره زمانه چې جدایی
له قوم او له مسلمان پادشاه سبب
٨٣
دَ شَلِيدُ وا وَ دَ خَرابِی دَ شِيرَازِے
دَ إِسلَامِى حکومت گنړی ۔ وَلی
پہ اطاعت اَوَ مُحَبَّت کښے دَ خپل
پادشاه لہ سرہ قدم جوړہ نہ کُو؟ اَوَ
وَلی رِضا دَ خپل وُلی لامَر دَ پارہ
دَ ترقِى دَ خپل دِين اَوَ دَ وَلَت
حَاصِلہ نہ کُو؟
تَمَّت
غلام جیلانی
۸۴
(ترجمه فرمان د اعلیحضرت همایونی)
شپه د دوشنبی ۲۵ د لمری خورشید ۱۳۳۴
عالیجاه فضایل همراه قاضی القضات
تدی واضح وی!
احادیث شریفه او بعضی اقوال
چی پر دی رساله کښی درج دی
ښی پر درستی ملاحظه کړه که له
شرع شریفی سره مطابق وی تصدیق
یی وکړه
(دستخط مبارک اعلیحضرت)
چاپکۍ بی حضور ته رالیږی انشاء الله تعالی
غلام جان
۸۵
(ترجمہ دَجواب دَ فرمان)
تصدّق دَحضور دَ اعليحضرت
والاسمه! پَہ باب كى دَ رسالے دَ
اطاعت دَاولى الامرچہ لہ حضورہ
راليږلے سوى دہ ۔ عرض كوږچہ
پہ باب كى دَاِطاعت دَ اُولى الامر
هر څونہ ډيْر دينی دَلايل كہ نوشته
سی هَنُوْز لږ دی ۔ ولی چہ اطاعت
دَاولى الامر دَريمه دَاِطاعت دَ
خُدای اَوْدَ رَسُول دى ۔ اَوْپَہ اَمرِ
مباح كے اطاعت دَاَمر دَ اُولى الاْمَ
۸۶
واجب گرزی - او دیر لازم دی چہ
پر دے باب کی رسایل اوتوالیف
اجرا اوچاپ سی۔ پخپلہ دے
بنده دخدای تعالی پر دے با
کی ٹنگ عزم درلو وچہ پر باب
کی داطاعت داولی الامر دینی
دلایل ولیکہ لیکن پر سبب ددیثیّ
والی دمرض وبخښلی یده - دارساله
صحیح اوواجب العمل ده - زیاتی
اختیار دحضور والادی - بلکہ
امر داولی الامر مُباح کارم واجب
۸۷
گرزوی فقط (خدای دی دَ
دواړو جهانو خیر نصیب کی په
برکت دَ محمد صلی الله علیه وسلم)
(دستخط قاضی القضاة صبا)
بزبان افغانی قندهار برابر
ترجمه شده فقط
(دستخط کمینه ملا محمد)
(عرضبیگی)
۸۸
(اعتذار)
دا يرساله، له فارسی رسالے
څخه تحت اللّفظ ترجمه سوی ده
هرجائی لحاظ دَ معنی سوی دی
نه دَ عبارت آرائی .
(فرد)
که خطا په عبارت گويی باک نسته
اهل لغو يری مضمون آوينه معنی
مترجم :- صالح محمّد
۸۹
(از مترجم در اطاعت اولی الامر)
(قطعه)
اطاعت دَ اولی الامر فرض عین دی
بلی بلی ثابت سوی پر قرآن
اثر و یدلی بدوی پر خلق وائ
رعایا دی ٹولہ پسونہ شہ شبان
هغہ پسہ چہ اطاعت دَ شبان نہ کی
خو بے وخوری دَ لیوان اَو شرموشان
پسہ دَجان پر خیر و شر کلہ پوهیږی
لہ رَ مے ووُزی لقمہ سی دَ گرگان
چہ لیو پر رمہ راسی دَاسی تیخہ
جمعیت پر یږدی هځ سی پر بیابان
۹۰
چه جلا جلا سی وی خپل شپانږ پږی
لیوخپل مطلب حاصل کی پر دا آن
چه لیوه پر رمه ګډشی حال بے دا وی
پہ شر و وینو تول لملی پږی لمان
جلا مہ سی جدائی تورہ بلا دہ
هم د غد له خدا پر غواړی دښمنان
د دښمن هم دا مطلب دی مثل واوره
لیوه خر غواړی له خداد و باران
بحالمه سی له رمی شپانه قبول کی
أو کہ نہ وی بیا بہ وکی ډیر آرمان
پر رکاب کی پر سرو تر کی بښہ تابع سی
شکرے و کی ژموږ شپانہ دی مسلمان
۹۱
دَ هَرَ شْپَه تَعظِیم لاره پَر هَر مِیری
اَوُکَه نَه کِی خود بَه وُکِی پَر نُقْصان
باری خُدایَه تَه توفِيق راکی وَمُونږ تَه
چَه دَخپل شْپانَه تَابِع سُو پَه بَیْشان
څُونَه لُوی نِعْمَت دَ رَبْ دی پَرْمُونږسَوی
چَه پادْشاه مُمُسَلمان دی هَم اَفغان
دَغَه لُوی مِهْربانی دَ خُدای دَه جانه
چَه لَه خِپلَه قَوْمَ دی زْمُونږ شْپان
خُدایَه وُ مْرکَی جُلائی اُودُ وْ رَنْگی کَی
تول یَوْ کانْدی جُمْله مُسَلمانان
-(امین)-
۹۲
الحمدلله والمنه که رسالۀ نافعۀ (پښتو) اطاعت
اولی الامر حسب الفرمان عالی متعالی معین السلطنه
صاحب افخم در مطبع سنگی ماشین خانۀ دارالسلطنۀ کابل باهتمام
جناب فخامت انتساب جرنیل صاحب محمد سرور خان
جرنیل کارخانه جات ـ بقلم فقیر احقر السادات
سید محمد ایشان بتحریر شده بچاپ رسید .
این اثر نخستین است که در دارالسلطنۀ کابل
از یمن توجهات حضرت معین السلطنه صاحب بزبان قومی
افغانی چاپ و شایع گردیده است الله تعالی
نافع گرداناد آمین یا رب العلمین.
بتاریخ یوم پنجشنبه سوم شهر شوال المکرم ۱۳۳۳ هجری باتمام رسید