Afghanistan Digital Library adl0136 http://hdl.handle.net/2333.1/gmsbcc63 This is a PDF version of an item in New York University's Afghanistan Digital Library (http://afghanistandl.nyu.edu/). For more information about this item, copy and paste the "handle" URL above into a web browser. When referring to or citing this item please use the "handle" URL and not this document or the URL from which you downloaded it. All works presented on New York University's Afghanistan Digital Library website are, unless otherwise indicated, in the public domain. The images available on this website may be freely reproduced, distributed and transmitted by anyone for any purpose, commercial or non-commercial. NYU Libraries, Digital Library Technical Services, dlts@nyu.edu [BLANK PAGE] [BLANK PAGE] كتابخانه پوهنتون ملی کارته سه کابل افغانستان هو التوفيق رسالهٔ ابتدائی حفظ الصحه برای تعلیم جماعات مدرسهٔ مبار که حبیبیه ترجمه و انتخاب شده و به تجویز انجمن معارف در مطبعهٔ دار السلطنه کابل بطبع رسیده است سنه ۱۳۳۳ هجری (۲) بسم الله الرحمن الرحیم رسالهٔ حفظ الصحه باب اول - هوا فصل اول در بیان ضرورت هوای صاف و پاک : - برای حیات انسان وجود سه چیز از ضروریاتست (۱) هوا (۲) آب (۳) غذا در عدم آب و غذا انسان احیاناً کمی زیست دارد - ولی از نبودن هوا بچند دقیقه می میرد - پس از جملهٔ حوائج انسانی هوا نهایت ضروریست - اگرچه هوا تا ببدنمان تصادم ننماید (که در انصورت آنرا نفحه (بادسخت) می نامند) نه بنظر می آید و نه محسوس میشود - ولی شما دائماً در کرهٔ بزرگ هوا بود و باش دارید که دران مانند ماهی زیر سطح آب حرکت می نمائید ( ۳ ) چنانکه هوا برای زیست انسان ضروری است همچنان وجود هوای پاك و صاف برای صحت آن نیز ضروریست مثلا اگر حیوانی در ظرف شیشه انداخته دهن آنرا مسدود نمائیم که راه تردد هوای تازه بسته گردد بچند دقیقه نفس آن تنگی میکند و میمیرد — و نادر است اینکه هوا بحدی کثیف شود که در ان انسان و حیوان زیست نتوانند — مگر تا درجهٔ کثیف میگردد که رنك كسانیکه دران هوا بود و باش دارند زرد گشته در صحت آنها تغیری پیدا میشود — و باقسام و انوع امراض مبتلا میگردند فصل دوم در بیان اسباب کثافت هوا : — دائماً در دنیا آنچنان کارهای بزرگ طبیعی جاریست که بواسطهٔ آن هوا کثیف میگردد — و اول آن تنفس است که از حرکت تنفس انسان و حیوان ضرور است که هوا قدری کثیف گردد — مثلا جزء اعظم هوا ( مولد الحموضه ) آکسیجن است که زیست انسان انحصار بران دارد — و حصهٔ از ان در شش رفته بجای آن مرکب فاسدیکه غاز کاربانك ایسد ( حامض كاربونيك ) گفته میشود در انجا پیدا میگردد — و نیز بخار آب و دیگر مرکبات فاسد که در باطن انسان حادث میگردد بآن هوا مختلط میشود و از اسباب هلاك حيوان ( که در ظرف شیشه محبوس بود ) یکی آنست که چون آکسيجن — ( مولد الحموضه ) هوای ظرف تمام میشود برای زيست نه ( حامض کربونيك ) غاز کار بانك ایسد و نه ابخرهٔ آبی قائم مقام آن شده می تواند — و سبب دوم آن مرکبات فاسده میباشد د خط احمد فضل محمد [؟] [English cursive text: A. A. Ahmed Khan] (٤) عمل احتراق نیز هوا را کثیف می‌سازد زیرا که از بهر سوختن اشیا آکسیجن (مولد الحموضه) ضروری است و بغیر آن هیچ چیز نمیسوزد - واز سوختن آن نیزهما نمرکب فاسد یعنی غاز کار بانك ایسد (که از اثر تنفس حادث میگردد) پیدا میشود - اگر بجای حیوان چیز افروخته را در ان ظرف بنهند فوراً خاموش میگردد زیرا که اکسیجن تمام میشود و بغیر آن چیزی نمیسوزد - از تعفن اشیا نیز هوا کثیف میگردد - وقاعده کلیه اینست که بعد از مردن کل اجزای حیوانی و بعضی اجزای نباتی بمدت اندك متعفن میشود و در ممالك گرم سیر بمجرد مردن تعفن دران پیدا میشود - و از ان اقسام غازهای مختلف حادث میگردد که بعضی از ان بدرجه افراط سمیت دارد - از تعفن انسان وحیوان و نبات مرده مرکبات فاسده مضر صحت پیدا میشود - فضله انسان نیز ازین قبیل است مثلاً عرق که از جلد انسان و یا بول و براز و غیره که از بدن جمیع حیوانات خارج میگردد بعضی از انها چنین است که قبل از خروج از بدن پوسیدگی در ان ظاهر میگردد - سوای اسباب فوق هوا از ابخره زمین نیز کثیف میشود زیرا که زمین چنانکه تصور میکنیم پاره کل وريك نیست که دران هیچ چیز نفوذ نتواند بلکه میان سطح زمین و سطح آبی که در زیر آن موجود است تردد هوا کم و بیش جاریست و این هوا از زمین برآمده باهوای خارج زمین مختلط میگردد پس اگر در زمین چیزی باشد که سبب کثافت هوا گردد آن چیز از مسامات زمین (بواسطه هوا) برآمده هوای بیرون را که تنفس انسان با آن میشود کثیف ( ٥ ) می نماید ـ عوام الناس موادی را که از بدن انسان یا حیوان پیدا میشود مطلقا مضر صحت گمان نمیکنند و نمیدانند که اکثر آنها اثر مضر دارد و بسا اوقات باین غلط فهمی همچنان آنها را بر سطح زمین میگذارند ـ در گیاه و خس و خاشاك و برگ درخت و دیگر اجزای نباتی چون متعفن شود نیز همین اثر مضر موجود میباشد و به تخصیص فساد این اثر وقتی افزون میگردد که زمین نمناك باشد زیرا که رطوبت زمین آنها را بزودی متعفن میگرداند ـ و سم زمین یا ابخره آبی فی الفور از اثر هوامی پردو از ان برودت مضر صحت حادث میشود و رطوبت زمین و تعفن نباتات هوای موضعی را که در نواحی آن غدیر و یا شوره زار باشد مضر صحت میگرداند و اگرچه آن شوره زار قدری دوری داشته باشد اما وزیدن باد کثافت آنرا منتشر ساخته به شهر وقریه جات می آورد و نیز کثافتی که از عمل یومی خانگی مانند غسل و شست و شو و پخت و پز و غیره پیدا میشود اگر باحتیاط تمام دفع ان نشود هوا را کثیف می سازد ـ بعض حرفه ها و پیشه ها نیز آنچنانست که سبب کثافت هوا میشود مانند چرمگری وقصابی ورنك مالی وغیره که تعلق باجزای مرده حیوانات و نباتات دارند و از بجهه هوا را کثیف می سازند و بعض حرفه ها آنچنان است که از سبب دستکاری اهل آن ذرات دقیقی در هوا مختلط میگردد ـ سوهانگر و کار یگران کار خانه جات وغیره در ین صنف داخلند ـ الغرض چون این ذرات در هو ا مختلط گشته از تنفس به شش میرسد امراض مختلفه حادث میگردد (٦) فصل سوم در بیان عملهای طبیعی که هوا را مصفی میسازد - واضح گردید که اشیائی که هوا را کثیف می سازد بسیار و دائماً جاریست پس اگر عمل طبیعی دفع آنها را ننماید زیست انسان محال میگردد - مگر بعض قوانین طبیعیه چنانست که در دفع فساد هوا بسیار اثر دارد - اول انتشار اقسام غازهای مختلف است که بواسطهٔ آن مرکبات فاسده خود بخود پراگنده گشته بکرهٔ هوا مختلط میگردد - دوم وزیدن باد تند است که سبب تبدیل هوا میشود - سوم اشجار و نباتات سرسبز است که اجزای كاربانك ايسدكيس را که از حیوانات و نباتات زنده بكثرت خارج میشود از اکسیجن جدا مینماید - واکسیجن را صاف و پاک می سازد و این سه طریق از بهر تصفیهٔ هوا موجود است و دائماً حصهٔ کثیر کثافتی را که از اسباب مذکور فوق پیدا میشود دفع میکنند - مگر حیف که اکثر مردم مانع اجرای عمل تصفیهٔ هوا میشوند - وسوای احداث کثافت هوا خود را بحجره های تنک و تاریکی محبوس میکنند که عمل طبیعی دافع کثافت هوا هرگز در انجا کارگر نمیشود - و در شهرها خانه سکونت را آنقدر خرد تعمیر میکنند که بود و باش آنها اکثر بحجره های تنگ و تاریک میباشد و از نتیجهٔ کثافت هوا که از تنفس حادث میگردد پیش میشود - فصل چهارم در بیان اسباب کثافت هوای شهر و دهات :- (۷) اسباب کثافت هوا که مذکور گردید عموماً در هر شهر و ده موجود میباشد مگر در بعضی کم و در بعضی بسیار - اطاق یا مسکن شهر و ده عموماً بر دو قسمت - صحن دار - و خانه كوچك بي صحن ( کلبه ) اطاق صحن دار اکثریه محاط بچهار دیواریست که برای تردد هوا و دخول روشنی دروازه و دریچه ندارد - و خانه كوچك اینطریق ساخته میشود که اگر در آنرا به بندند تردد هوای تازه و دخول روشنی دران امکان ندارد - و اهل آن در آنچنان حجره تنگ و تاریکی می خسپند که نه هوای کثیف که از تنفس فاسد شده است خارج میگردد - و نه هوای لطیف از خارج داخل میشود تا تبدیل هوای کثیف نماید - و از نتیجه در همان هوای کثیف تنفس می نمایند - و علاوه بران مردم عوام عموماً سر و روی خویشرا مجیده میخوابند تا اینکه در زمستان نیز بهمین طریق زیر صندلی استراحت میکنند - و نیز آتشی که از بهر پختن طعام و چراغی که شب می افروزند نه تنها اکسیجن را جذب می نماید بلکه دیگر اجزای زهر دار را نیز به هوا مختلط می سازد که سبب افزونی کثافت آن میشود اکثریه در قرب و جوار خانه ها مرده را دفن میکنند - ( و یا اهل هنود نیم سوخته میگذارند و نیز جانوریکه هر جا می میرد تا وقتیکه درنده و پرنده آنرا نخورد در همانمقام افتاده میباشد - و همچنین نباتات مضر و بیکاره پیش روی در وازه ها میروید و همان جا پزیده و متعفن میگردد و کسی آنرا از آنجا دور نمیکند - و بصفائی بدن هم چنانچه باید نمی پردازند - چنانکه بعد از غسل (۸) جامه چرکین می پوشند ـ ولحافی که از عرق ودیگر فضلات بدن خراب گشته باشد شب برسر می اندازند ـ سر رشته حمل ونقل فضلات مانند سرگین وغیره کامل نمیباشد وبول وبراز و نجاست دیگر برسر راه در کوچه وبازار افتاده میباشد اکثر مردم در کوچه وبانزديك خانه ویابالای بام برای قضای حاجت می نشینند و آن نجاست در همانجا افتاده میباشد تا اینکه خشك گشته اجزای آن بتحريك باددرهوا مختلط میشود ـ ویابآب باران مخلوط گشته درصحن وغیره منتشر میگردد بیت الخلا دائماً ازنجاست وغیره مملومیباشد که چیزی ازان در زمین جذب میشود وچیزی بروی کوچه و بازار وباصحن خانه جریان می نماید که اینهمه سبب کثافت هواست وهمچنین مردم بهرجایی باکانه ادرار میکنند سرگین دواب یازیرپای مردم پایمال میگرددویامتصل خانه ها انبار میشود که تعفن آن نیز سبب کثافت هواست زیرا که در حین متغیر شدن بوی بدی از ان پیدامیشود که زمین و هوای اطراف وجوانب آنرا کثیف می سازد ـ ودر هردو صورت فساد آن یکسانست بلکه درصورت اول بسبب نم زمین زودتر متعفن میگردد اکثر مردم بهرجائیکه اتفاق افتد غسل میکنند وا گرچیزی تعفن پذیردر آنجاافتاده باشد آب غسل آنرابزمین فرو میبرد سر رشته بدر رفت آب نیز کامل نمیباشد وآب باران درصحن حویلی ویا در چقری ومغاکهای متصل خانه جمع میشود ـ و ایستادن آب در چنین مواضع ضرر کلی دارد زیرا که اکرسطح صحن خانه (۹) نسبت به سطح زمین دور آن پست باشد و گرد آن خانه خندق آب باشد و بدر رفت نداشته باشد نم بآن خانه سرایت میکند و از نم و تعفن نباتات آنمقام هوا کثیف میگردد و این کثافت منتشر گشته سبب امراض مختلفه میشود آلائش مطبخ و آب شست وشو را هرجادر کوچه وبازار بیباکانه میریزند ـ وقصاب هرجا که میخواهد ذبح حیوان میکند و آلایش انرا همانجا می اندازد ـ چرمگر و رنگریز و پیشه وران دیگر نیز بر سر بازار اجرای کار خویش می نمایند و آن سبب ضرر مردم نواحی وکثافت هوا میشود فصل پنجم در بیان اسبابیکه مانع و دافع کثافت هوا می باشند منع بعضی از اسباب مانع کثافت هوا امکان ندارد مانند تنفس و افروختن آتش جائیکه این هردو موجود باشد آکسیجن صرف شده در هوا بالضروره سمیت پیدا میشود که مضر حیاتست ولی تا وقتیکه در قوانین طبیعه خللی راه نیابد از تنفس و افروختن آتش هیچ فسادی عائد نمیشود با این همه تدارک اصلاح هوا باین طریق میشود که دائما تردد هوای تازه از خارج جاری باشد ـ ولی تردد باد تند چندان ضرور نیست زیرا که وزیدن هوا در فضای خانه اگرچه محسوس نمیشود مگر تغیر و تبدل آن دائما جاریست ـ برای اینکه هوای خانه لطیف باشد می باید که تعداد نفوس دريك خانه و بيك وقت زیاده از حد نباشد والا هوای آن بسرعت کثیف میگردد و عوض آن هوای لطیف بقدر کفایت از خارج نمیرسد ـ پس ضرور است که هیچگاه در حجره هجوم مردم نباشد ( ۱۰ ) در عمارت سرکاری مانند چهاونی وزندان برای يك نفر باید كه بقرار اصول حفظ صحت جای داده شود تعیین آن به پیمائش مكعب فت میشود مثلاً خانه كه ده فت طول و ده فت عرض وده فت ارتفاع دارد هوای آن یكهزار فت ( مكعب ) خواهد بود - و برای یكنفر محبوس ٦٤٨ فت ( مكعب ) بكارست - تعیین جای به پیمائش سطح زمین نیز میشود مثلاً خانه كه ده فت طول و ده فت عرض دارد مساحت سطح آن صدفت ( مربع ) خواهد بود برای یكنفر سپاهی ٦٢ فت( مربع ) - و برای یكنفر محبوس ٣٦ فت ( مربع ) جای مقرر میشود از بهر محبوس نسبت به سپاهی جای كمتر معین شده است زیرا كه بقرار قاعده سقف زندان از سقف سائر عمارات بلندتر میباشد - ونیز برای تردد هوا دریچه وغیره دارد ( برای مردم عوام محض پیمائش سطحی كافیست ) اكر ممكن باشد برای یكنفر ٤٨فت ( مربع )جای دهند ـ دریچه های دیوار باید كه بلند باشد تاهوای كثیف كه از تنفس پیدا میشود به آسانی خارج كردد -زیرا كه هوای تنفس اكثریه نسبت به هوای نواحی كرم تر وسبكتر میباشد واز غنچه صعود مینماید - وسعت دریچه بلحاظ تعداد ساكنین خانه باشد اكر بخانه كه دران یكنفر یادو نفر سكونت دارد در آئید وعفونتی محسوس كردد یقین دانید كه دران خانه سررشته هوای تازه بوجه كمال نیست چون بقرار اصول فوق تقرر مقدار جای باعتبار تعداد نفوس میباشد پس باید كه از بهر مریض نسبت به شخص تندرست ( ۱۱ ) جای فراخ تر معین شود - زیرا که برای مریض هوای تازه بیشتر بکار است - و سببش آنست که چون انسان مریض گردد از شش و سائر اعضای او نسبت بحال صحت خروج مواد کثیفه بیشتر میباشد و عفونت بسرعت دران پیدا میگردد پس برای اینکه هوای نواحی مریض قابل تنفس باشد ضرور یست که مقدار هوای نواحی او افزون تر از اعتیادی باشد بلکه تیمار داران را نیز پابندی این امر واجب ولازم است ضرورت هوای لطیف برای اطفال شیر خور و جوانان تنومند یکسان میباشد - عوام الناس بقرار رسم زچه را بخانه تنك و تاريك میگذارند که تردد هوا دران بکلی مسدود میباشد طرفه آنکه دران خانه رفت و آمد و هجوم خویش و اقربا و همسایه بیشتر میباشد - و این رسم محض از بهر زچه مضر نیست بلکه برای مولود نیز خطر بسیار دارد - تا اینکه بقدرت کامله الهی همین خطر برای مولود بسا اوقات موجب هلاك میگردد زیرا که از بهر تنفس آنها هوای خالص بمقدار کافی نمیرسد در خانه سکونتی که دریچه و دود کش از برای تردد هوا نباشد آتش نیفروزند .-- عموماً چراغ سفالی و غیره در خانه ها روشن میشود که از دود آن هوا کثیف میگردد و سر رشته آن مانند اخراج دود آتش نیز آسانست برای دفع و منع فسادیکه از عفونت پیدا میشود این اصول را مد نظر باید داشت که حیوانات مرده و نباتات پژمرده راحتی الوسع پیش از تعفن باحتیاط برداشته از آبادی دور بیندازند بقرار اصول دینیه در باب منع عفونت تأکید زیاد وارد شده است چنانچه لازم ( ۱۲ ) است که عمق قبر بقدر ٤ فت باشد و بعد از دفن مرده دهن قبر بخاك و گل خوب مسدود شود – جانور مرده را فی الفور بر داشته و بجای دور برده بمغاکی بخوبی گور کنند : - خس و خاشاك و سرگین و غیره را که از بهر باروتکه میدارند بفاصله یکصد گز از آبادی انبار شود و گاه گاه بران خاك بیندازند – درینصورت نه عفونت ازان پیدا میشود و نه اثر آن که برای زراعت دارد زائل میگردد برای صحت جلد و دفع مواد عفونت پذیر که از جلد انسان خارج میشود هیچ طریقی بجز صفا داشتن بدن نیست – و تکمیل آن به غسل میشود که یومیه بآب سرد یا گرم نموده شود – از بهر اشخاص جوان وقوی آب سرد وازبهر اشخاص پیرا آب شیر گرم بهتر است – جلد انسان مانند سائر اعضا برای انجام عملهای مفید آفریده شده است – اگر مصفی نباشد در عمل آن نقصان راه می یابد – اگرچه جلد حصه ظاهری بدنست ولی در رتبه از هیچ عضو باطنی کم نیست ومسامات بیشمار آن بیفائده نمیباشد بلکه دائما فضلات متعفن ازان خارج میگردد و چون جلد صاف نباشد مسامات آن مسدود گشته اقسام امراض پیدا میشود و در صورتیکه لباس و بستر خواب چرکين باشد صفای بدن فائدہ نمیکند – پس همیشه صفا داشتن و گذاشتن آنها در هوا چند دقیقه لازم است واکثر شهرهای متمدن از برای اخراج آب مستعمل مطبخ و حمام و بول و براز و غیره بدررفتی زیرزمین دارد که آن آب مستعمل ( ۱۳ ) و(غیره در خندق جمع شده از انجا بذریعه انبوبه های خورد آهنی که بهر خانه نصب میباشد ) در انبوبه های کلان جاری میشود و از انبوبه های کلان به جویهای پخته کاری گشته در دریای شور میریزد و یا بجای دور از آبادی جمع میشود که بعد ازان بکار های مفید ( مانند مصرف کشت ) بکار می آید چون سررشته صفائی باینطریق کامل شود — مرمت آن خرج کثیر نمیخواهد .. وا گر تامل کنید خرچ وزحمت این سررشته از اجوره کناس وخاكروب وغيره بسیار کم است : — بقرار انتظام فوق جمیع قاذورات بسبب نشیب مجرای آن جریان میکند و در مقامیکه نشیب نداشته باشد نجاست را در خندق جمع میکنند و به بمبه ( پمپ ) بالا کشیده خارج می نمایند ولی خرج این سررشته بسیارتر است — در ملکهای هموار مانند هند که نشیب وفراز کم دارد اجرای آن نهایت بمشقت میشود— بنای بیت الخلا بنهجی باشد که بول و براز در زمین استقرار نگیرد — وبعد از قضای حاجت اکر قدری خاك بران انداخته يوميه دو دفعه پاك شود اثر آن بهوا سرایت نمیکند — ونیز حاجت باستعمال اشیای دافع عفونت نمی افتد پس بهترین طریق آنست که بول و براز و غیره را در مغا کی كه يك فت عمق و يك فت عرض آن باشد بیندازند و بران شش انج خاك خشك انداخته پنهان سازند و پس ازان در ان سرزمین زراعت شود — وا کر زراعت نکنند ازین طریق فایده حاصل نخواهد شد — مزروعات تمامی اجزای نجاست را جدا کرد. ( ١٤ ) غذای خویش می سازد و اثری ازان باقی نمی ماند — اگر ممکن باشد آب حمام و مطبخ را نیز بطریق فوق در کشت بیندازند تا زمین آنرا جذب نماید و در صورتیکه همچنان بروی زمین بیفتد اگرچه زمین جذب آن میکند ولی مواد عضویه یا جانداریکه دران موجود میباشد جذب نکشته سبب کثافت هوا میگردد برای دفع نم بدر رفت آب نهایت ضرور است تا آب باران ازان بدریا یا جوی جاری گردد — و اگر دریا نزدیک نباشد اینقدر سر رشته لازمست که آب باران در نواحی مساکن جمع نشود — و بدر رفت حتی الوسع پخته باشد تا آب گنده را زمین جذب نکند کرسی خانه از صحن حویلی قدری بلند تر باشد تا خانه نمناک نشود و اگر کرسی خانه پست و یا با صحن برابر باشد خانه را نم میگیرد و بود و باش در اینچنین خانه گویا امراض متفرقه را خریدن است — خواب بر فراز چهارپائی نسبت بزمین بهتر است — و در مقامیکه هوای مرطوب دارد و یا در آنجا کثرت ابخره باشد باید از زمین بسیار بلند خواب کنند و یا بخانه خسبند که سطح آن چوبی باشد و یا در بالاخانه ولی بزیر آن بالاخانه مواشی را نه بندند زیرا که تنفس آنها هوا را کثیف می سازد — و از سرگین و بول آنها زمین متعفن میگردد — و از بهر صفائی ضرور است که سطح دیوارهای خانه گاه گاه کهگل شود ولی نچندانکه خانه را نم بگیرد — ( و مانند هنود سرگین بکهگل نیندازند زیرا که هوا ازان متعفن گشته مورث اقسام امراض میشود ) ( ١٥ ) برای منع ودفع زهر ملیریا که سبب تب میگردد بهترین علاج آنست که شوره زار وخندق که دران آب ایستاده میباشدونزديك آبادی باشد آنرا خشك ساخته دران زراعت نمایند واگرخشك کردن آن ممکن نباشد باید که دران اشجار بسیار وانبوه بنشانند زیرا که اشجار نیز زهر ملیریا را زائل می سازد – ولی علاج بهتر همان خشك كردن آب وزراعت است که سابق بیان کردید علاوه بران باید خس وخاشاك کوچه وبازار را بروبند و همه را یکجا کرده بسوزند ویادرا نبار پارو بیندازند زیرا که خس و خاشاك وغیره نیز اجزای حیوانی ونباتی بکثرت دارد وچون سر رشته صفائی وبرداشتن آن بخوبی نشود هوا را کثیف میسازد – انتظام اهل پیشه که حرفهٔ ایشان سبب عفونت هوامیگردد بوجه احسن نموده شود مثلا مسلخ ودكان قصاب صاف و پاك باشد تا مگس بر گوشت ننشیند ( چنانکه ازيمن توجه مبارك اعليحضرت والا بقصابهای دارالسلطنه الماريها جهة نهادن كوشت مرحمت شده ) و آلائش مسلخ باحتياط تمام برداشته شود وباید که کارخانهٔ چرمگری ورنگرزی بیرون شهر باشد واگر اندرون شهر باشد لازمست که برای آن گوشه معین شود که تردد مردم در آنجا کم اتفاق بیفتد – وچون باصول فوق توجه كامل نمايند هواپاك وصاف خواهد ماند انشاء الله تعالی ( ١٦ ) ( باب دوم در بیان آب ) فصل اول در بیان - ضرورت آب مصفا برای صحت انسان بعداز هوا آب بدرجه دوم ضروری است - بلکه بعضی آب مصفا را بر هوای لطیف ترجیح میدهند - طریقی که برای تصفیه هوا سابق بیان کردید همان طریق از بهر تصفیه آب نیز استعمال میشود - زیرا که کثافت آب اکثریه از اختلاط هوا حادث میگردد مگر ماسوای این اسباب دیگری نیز هست که آب را کثیف میگرداند که بیان و طریق منع ودفع آنها در فصول ذیل مبین میشود - انشاء الله تعالی فصل دوم در بیان وسائل بهم رسیدن آب : - وسیله بزرگ بهم رسیدن آب باران است چون باران میبارد حصة ازان بدریا وجوی وغدیر وغیره میرود - وحصة را زمین جذب کرده بچاه وچشمه وغیره میرساند - بلکه مقدار کثیر آب جذب شده از زمین برآمده بدریا وجوی نیز میرسد برفراز کوه بجای باران برف میبارد - و در تموز چون برف میگدازد آب جریان نموده بدریا مختلط میگردد - و از نتیجه ات که در یائی که منبع آن کوهستان باشد بتابستان طغیان می نماید - این امر بر همه واضح است که در حین امساك باران آب دریا وجوی و چاه وچشمه کم میشود - بلکه بعضی اوقات چاه و چشمه بکلی خشك میگردد - و در موسم باران از کثرت بارش دریا طغیان مینماید و آب چاه و چشمه افزون میشود ( ۱۷ ) ظاهر است که قطرات باران چون از هوا گذشته بزمین افتد در حین مرور کثافت هوا با آن مختلط میگردد و چون هوای شهر کثیف تر است لہذا بارانیکه بشهر میبارد کثافت بیشتر دارد علاوه بر اسباب فوق کثافت آب باران اسباب دیگر نیز دارد ـ مثلاً چون باران می بارد و بزمین پیوسته جذب میشود وجوئه و میکنیشیا و دیگر اجزای معدنی با آب آن مختلط میگردد ولی باختلاط این اشیا آب بکلی کثیف نمیشود ـ البته چون مردم انرا فاسد سازند ـ و یا از غدیر و حوضی گرفته شود که مملو از خس و خاشاک و گیاه فاسد باشد در انصورت کثافتی دارد که لائق استعمال نیست ـ فصل سوم در بیان -- اسباب کثافت آب شهر و قریه و طریق منع و دفع آن : - آب نوشیدن را عموماً از دریا و چاه و حوض می گیرند -- پس باید که اسباب خرابی و وسائل منع آن معلوم شود سابق بیان کردیم که آب بدریا و چاه بدو طریق میرسد اولا آنکه ـ برسطح زمین جاری گشته بدریا مخلوط میگردد و ثانیا آنکه در زمین جذب میشود و از مسامات آن بتدریج برآمده بدریا و چاه و غیره می آمیزد ـ پس ظاهر است که مواد فاسده که برسطح زمین و یا زیر آن باشد در آب حل شده آنرا کثیف و فاسد میگرداند و از باران کثافت آب بیشتر میشود زیرا که خاک و آلائش با آن آمیخته آنرا تیره و مکدر می سازد ( ۱۸ ) اکثریه قاذورات و آلایش شهر را بدریا می اندازند وعوام بکنار آن قضای حاجت میکنند و آن نجاست را آب باران بدریا می برد گاز ران و دیگر مردم بر کنار دریا جامه می شویند ـ و آب حمام وبیت الخلارا اکثریه در دریا می ریزد و باز از هما نمقام آب نوشیدن می برند و چون اب دریای کلان و تیز رفتار باین کثافتها فاسد گردد اب جوی که با هستکی جریان میکند بطریق اولی فاسد خواهد شد : ـ تدارک این خرابی باین طریق میشود که اب مستعمل را بزمین نیندازند تا اثر ان بر سطح وزیر زمین سرایت نکند و متصل مقامیکه اب نوشیدن از انجا می برند نجاست والایش هرگز نیندازند و منفذ اب حمام وبیت الخلا بدریا نکشند و در انمقام غسل وشست وشو مطلقا نشود ـ الغرض جای اینچنین کار ها پائین و دور از شهر باشد تا اب نوشیدن فاسد نگردد ـ بلکه مناسب است که متصل كنار دریا بزمین ریگ زار حوضی چند فت عمیق بکنند تا اب دریا از الایش و کدورت صاف کشته در ان جمع شود ( اینچنین حوض کویا بمنزله فلتر است ) کثافت این آب بسبب اینکه مقطر گشته داخل حوض میشود از کثافت آب دریا کمتر است ـ کثافتی که آب در یادارد آب غدیر و حوض نیز دارد بلکه کثافت آب غدیر و حوض از سبب ایستادن آن بیشتر مضر صحت است بعض اوقات بول و براز جریان کرده در آب غدیر و تالاب ( ١٩ ) میریزد -- و یا در زمین جذب کشته از مسامات آن بآب غدیر جاری میشود -- و اکثریه مردم در تالاب وغدیری که آب آن از بهر نوشیدن برده میشود غسل و شست وشو نیز میکنند و مواشی را آب میدهند و آنمواشی به عادت بهیمی خود دران بول وسرگین میکنند مردم عوام در کنار آن برای قضای حاجت می نشینند و باز در همانجا وضو میکنند و رخت چرکین را می شویند رسن تاب رسن و ریشه های درخت و چرمکز چرم خام را دران تر میکنند که سبب افزونی کثافت میشود -- تدارک اینچنین فساد بجز آن نمیشود که نجاست را برزمین متصل غدیر وغیره نیندازند تا در زمین جذب نگردد و بآب سرایت ننماید و از ارتکاب اینچنین امور بر کنار غدیر اجتناب لازم است و نزدیك آن بیت الخلا بنا نشود -- وجائی که دریا و چشمه نبود -- و ذریعهٔ آب نوشیدن غدیر و حوض باشد باید که يك حوض یا دو حوض را برای نوشیدن مختص سازند بطریقی که غسل وشست وشو دران نکنند و زمین نواحی آن از نجاست پاك باشد و برای کارهای متفرق ( مانند غسل و شست و شوی جامه و ظرف مطبخ و دیگر اشیا که سبب کثافت آب میشود ) حوض های دیگر مقرر گردد اگر در نواحی تالاب وغدیر چند چاه خورد بکنند آب از مسامات زمین دران نفوذ کرده مانند آب مقطر خواهد ریخت باید که آب نوشیدن از ان بگیرند -- بودن نهال تازه وسر سبز در آب ضرر ندارد بلکه مفید است بشرط اینکه چون پژمرده گردد دور نمایند نمیاید که در تالاب وغدیر حوالی شهر چرم و دیگر اشیای ( ۲۰ ) عفونت پذیررا نینمایند زیرا که از اثر آن نه تنها آب بلکه هوا نیز کثیف میگردد — باید که آب نوشیدن نهایت مصفا باشد و هرگز اینچنین خیال نموده نشود که غسل به آب کثیف مضایقه ندارد — بلکه غسل به آب کثیف خریدن امراض است آب در چاه از چشمه‌های زیر زمین میآید — دهن چاه باید که از زمین حوالی آن بلندتر باشد ودور چاه صفۀ بلند پخته کاری بنا شود وگر نه آب کثیف باران دران خواهد ریخت — حتی الوسع چاه در زمین پاك وصاف کنده شود — واگر در زمین ناپاك بکنند آبی که دران ازمسامات زمین میرسد متعفن میگردد — ودران مواد عضویه که مضر صحت است پیدا میشود — قریب چاه بیت الخلا مطلقاً نباشد والا نجاست که دران زمین نفوذ میکند از مسامات آن مختلط بآب خواهد شد وآنرا کثیف خواهد ساخت که قابل استعمال نخواهد ماند — اگر نزديك چاه بیت الخلائی باشد باید که زمین آنرا نهایت صاف کرده بنایش را منهدم سازند — در نواحی چاه مغاك نباشد تاآب دران جمع نگردد ( چنانکه اکثر بوقت کشیدن آب ریخته در مغاك جمع میشود ) زیرا که اینچنین آب زیر پای مترددین وجانوران پایمال میگردد—ومرغ و جانوران خانگی دران بخاك میکنند وبازاین آب‌را زمین جذب میکند واز مسامات آن بآب چاه مختلط گشته آنرا کثیف می سازد وبسا که متصل چاه برای آب دادن مواشی حوضی بنا میکنند ودائماً آن حوض شکسته وریخته میباشد و آب خراب دران جمع میگردد و آن آب بچاه نفوذ میکند ( ۲۱ ) اکثر یه بر سر چاه غسل میکنند و رخت ناپاك را میشویند و چرك رخت و بدن در چاه میريزد – اگر قریب چاه اشجار باشد باید دهن آنرا بسرپوش بپوشند تا برك اشجار دران نریز دو آب را كثیف نسازد -- دلو ورسن چرکین نیز آب را کثیف میسازد واگر باصول - ذیل عمل شود آب چاه از کثافت محفوظ خواهد ماند چاه در موضع ناپاك و با نزديك بيت الخلانباشد تا آب بدر رفت در ان نریزد و دیوار چاه چنان باشد که نفوذ آب مستعمل ازان ممکن نباشد -- و نزديك چاه شست وشوی وغسل وغیره مطلقا نشود – وزمین چاه از زمین حوالی آن بلندتر باشد – ودور آن صفۀ عریض پخته کاری بنا شود – ونزديك آن مغاك نباشد – تا آب بدررفت و باران دران جمع نگردد – ودهن چاه به پنجرۀ آهن یا چوب پوشیده باشد تابرک اشجار و چیزی دیگر دران نیفتد چنانکه سابق مبین کشت - وا کر ممکن باشد آب از چاه به بمبه ( پمپ ) کشند مکر خرج آن بسیار است و ا کثر خراب میشود – ولی بپاك نگهد اشتن دلو ورسن هيچ تکلیف و خرجی نیست برای تصفیۀ آب طریق های بسیار اختراع شده – اول اینکه ا کر آب را چند دقیقه همچنان گذارند و حرکت ندهند ذرات و درد آن ته نشین شده صاف میکردد – دوم اینکه آنرا – صاف میکنند - سوم آله هائی است ( مانند فلتر ) که برای تصفیه آب ایجاد کشته -- مکر طریق سهل تصفیه آنست که سه عدد کوزه بگیرند – وزیر دو کوزه را سوراخ خوردی بنمایند و در یکی ازان پاره های خورد زغال و در دیگری ریك بیندازند که تقریباً ( ۲۲ ) ثلث هر کدام پرشود ـ وهر سه کوزه را يك بالای ديگر گذاشته دهن هر کدام را بپارهٔ فلالين يا كرباس صاف بپوشند آب كوزهٔ بالا كه زغال دارد بكوزهٔ دوم كه ثلث آن ازريك پر ست ميريزد ـ وباز از سوراخ آن بکوزهٔ پائين ميريزد واين آب صفا برای استعمال نهایت مفید است واكر طريق فوق را بعمل نیاورند پس آب را جوش دهند وسرد کرده استعمال نمایند ـ وبهتر آنست كه آب جوش را يكدفعه ازپارهٔ فلالين وياململ صاف کنند چون تصفيهٔ مقدار كثير آب بطريق فوق دشوار است لهذا درا کثر شهرهای متمدنه سررشتهٔ کرده اند که ازجای دور آب صاف را بانويه بشهر مى آورند ـ ا كر چه مصارف آن بسیار است همچنان كه برای صحت انسان آب صاف از حوائج ضروریه مهیا شد از برای صحت وزيست دواب نیز آب مصفا بکار است زیرا که اگر دواب را آب صاف ندهند لاغر ونحيف ميشوند بلکه اکر ازغدير وبدررفت كنده آب بنوشند كرم درمعدهٔ آنها پیداشده مريض وهلاك میشوند اگر منتظمين صفائى شهر وقريه جات بهدايات مذ کورهٔ فوق كماهی توجه نماينديقين است كه دفع كثافت آب وهوا بوجه احسن خواهد شد بتوجه يك شخص اجرای قوانين صحت چنان که باید نمیشود بلکه سعى عمومى سكنهٔ يك مقام درين باب ضروری است ـ شخصی که خواهش صحت وسلامت خویش دارد بروی فرض است که پابند قوانين حفظ صحت باشد ـ واكر اکثر مردم ( ۲۳ ) اتفاق کرده سعی نمایند سر رشته بهم‌رسیدن هوای تازه ولطیف و آب مصفا بآسانی میشود در شهرهای بزرك ممالك متمدنه سر رشته تصفیه آب وهوا تعلق بمجلسی ( که آنرا مجلس منتظمه می نامند ) دارد و در قریه‌جات ملکان ورؤسا انتظام آن را میکنند باب سوم در بیان چند اصول دیگر که برای صحت انسان ضروریست سوای هوای لطیف و آب مصفا چند اصول دیگر نیز هست که برای حفظ صحت ضرور وپابندی آن باختیار انسان میباشد و سبب صحت و خوشحالی او میگردد — مثلا خوردن و نوشیدن و لباس و خواب بقدر ضرورت وتفریح طبع — اگر تفصیل هر کدام علیحده بیان شود برای هر يك احتیاج به فصل جداگانه می افتد و این رساله مختصر گنجایش آن ندارد و نیز ممکن نیست که برای هر کدام قواعد مختص وضع نمائیم لهذا ببیان مختصری اکتفا میکنیم ( ۱ ) خوراك : هر کسی حسب‌الخواهش خوراك حاصل نمیتواند کرد بلکه بعضی بسبب افلاس محتاج قوت لایموت میباشد — ولی لازمست که هر قسم طعام که پیدا شود آنرا باحتیاط طبخ نمایند تا خام نماند — و در خوردن مضمون هدایت مشحون حضرت سعدی علیه الرحمه را کار فرمایند ، نچندان بخور کز دهانت برآید و نه چندان که از ضعف جانت برآید — واینکه یکدفعه بسیار بخورند بهتر آنست که روزی دویاسه دفعه کم کم خورده شود و طعام را بخوبی مضغ نمایند — واگر ممکن باشد اقسام اطعمه و بقول تازه تناول نمایند ( ٢٤ ) (٢) در باب نوشیدن اکتفا بآب مصفا شود و از مسکرات وغیره محترز باشند (که هم شرعاً ممنوع و هم دشمن صحت میباشد) (٣) در باب لباس نیز مانند خوراک قواعد کلیه مقرر نمیتوانیم کرد — هرکس باید که برحسب حیثیت لباس ازبهر خویش واولاد خویش بسازد اما لباس مناسب صحت باشد — در مقامهای مرطوب رخت بسیار پوشیده شود زیرا که در اینچنین مقامها چون دفعهٔ هوا سرد شود انسان مریض میگردد — درعلاقه که برف می بارد بسار ضرورت است که حفاظت بدن را از برودت بوجه احسن نمایند — علی الخصوص دروقت خواب (٤) اگرچه در باب اول بیان کردید که برزمین نخسپند وسر خویش به لحاف وغیره نه پیچند ولی چون ازبرای برودت سامان کافی نباشد بهتر است که برزمین بخسپند وسر را به لحاف وغیره به پیچند تا از برودت محفوظ ماند (٥) ریاضت وخواب باختیار انسان نیست زیرا که اکثر مردم از طلوع تا غروب آفتاب برای حصول قوت محنت ومشقت میکشند و برای ریاضت جسمانی فرصت ندارند مگر باوجود آن اگر قدری فرصت حاصل شود باید که کمی ورزش کنند تا شب بخوبی استراحت کرده برای کار ومشقت روز دیگر مستعد و آماده باشند وصحت ایشان کامل گردد ونقصانی دران راه نیابد (٦) مانند خوراک برای بعضی افراد ضرورت خواب بسیار است چنانکه برای کودکان خوردسال خواب بسیار ضرور ومفید میباشد واشخاص معمر ونوجوان حسب عادت وفرصت بخسپند ( ٢٥ ) هر فرد بشر یومیه قدری محنت و مشقت میکشد پس اگر برای کار مفید باشد روح اورا ازان محنت فرحتی حاصل میشود زیرا که روح و جسم را با هم تعلق و ارتباط بسیاری است عیاشی از بهر روح و جسم هر دو ضرر دارد و اجتناب از ان لازم است ـ اموریکه سبب نقصان اولاد میباشد خواه از جانب والدین و خواه از جانب خود اولاد توجه باصلاح آن ضروری است زیرا که قوت نسل آینده انحصار بران دارد مثلا عروسی اولاد صغیر ـ یعنی اگر اطفال را در صغر سن نکاح نمایند اولاد ایشان ضعیف البدن میاید برای اطفال خورد نسبت بجوان هوا وغذای لطیف ضرور است الغرض صحت و قوت اولاد بپابندی امور فوق و نیز بر تعلیم و تربیت آنها منحصر میباشد ـ اگر باین امور توجه کامل شود اولاد توانا و تندرست خواهد بود ـ والا مبتلای اقسام امراض گردیده ضعیف و نحیف میشوند باب چهارم در بیان جدری و هیضه در اکثر ممالك سه مرض بسیار میباشد (١) تب (٢) چیچك (٣) هیضه که سبب هلاك اکثر مردم میگردد و از تب عوارض مختلفه باطنی مانند اسهال و پیچش و مرض طحال نیز لاحق میشود. اگرچه از پابندی اصول صحت که در فوق بیان شده است دفع امراض بکلی ممکن نیست ولی بسبب آن تخفیق بالضروره واقع خواهد شد انشاء الله تعالی ( ٢٦ ) در باب چیچک و هیضه بیان چند اصول ضروری لازمست تمامی مردم مرض چیچک را بخوبی میدانند زیرا که هر سال تعداد کثیر اطفال خورد سال گرفتار این مرض کشته ضائع میشوند واکر کسی از مرگ نجات یابد چهره او از داغ بدنمای آن مدۃ العمر دا غدار میباشد - بلکہ بعضی کور و کل و بعضی گرفتار صدمه های شدید میشوند برای دفع این مرض درا کثر ممالک متمدن این علاج رواج است که نوك نشتر را آلوده آب دانه چیچک نموده در جلد ساعد شخص تندرست داخل میکنند و این آب را یا از دانه چیچک میگیرند و یا جلبه ( پوست خشك شده دانه چیچك ) انرا در آب سائیده بنوك نشتر داخل جلد انسان میکنند و بر جائیکہ خال میزنند دانه ها مانند دانه چیچك بروز می نماید مکر باینطریق بعض اوقات دانه بکثرت می برآید و سبب هلاك میگردد تقریبا صد سال میشود که جز نام دا کتر انکر یز دریافت کرد کہ آب دانه هائیکہ بپستان کاو می برآید اکر بطریق فوق داخل جلد انسان کردد از مرض چیچك نجات حاصل میشود و چون کاو را در زبان لاطنی ویکا کویند نام این عمل ویکسی نیشن نهاده شد و باصطلاح جدید عربی تلقیح الجدری نامیده شده است و در اول این اختراع داکتر جزر ادا کتران دیکر و مردم عوام سخر یہ واستهزا میکردند ولی بعد از تجربه مدت بسیار ثابت کردید که الحق ازین اختراع فائده بسیار بخلق رسیده - آبی را کہ از دانه پستان کاو میگیرند باصطلاح انگریزی لمف کویند و ضروریست که همیشه لمف از پستان کاو کرفته شود - بلکه اکر شخصی را بدرستی (۲۷) خال چیچک زنند – و از دانه های اولف گیرند هیچ مضایقه نیست و مانند لمف پستان گاو فائده می بخشد. در ممالک متمدن حکم است که چون اولاد بسن معینی میرسد خال چیچک و برا میزنند – مگر در بعض بلاد مردم عوام چنان اعتقاد دارند که چیچک هندوزنی است ماترانی نام – و چون در کار های او مداخلت شود خشمگین گشته مریض را گرفتار عذاب گوناگون می سازد – وبدین خیال فاسد از خال زدن اجتناب می نمایند – واولاد ایشان از صدمهٔ این مرض هلاک و کورولنگ میگردد – و اینخیال فاسد ایشان مانند خیال شخصی است که چون صحت و مرض از جانب رب العالمین است علاج آنرا گناه تصور نماید مثلا استعمال کونین در تب بخیال خام عوام گناهست مگر نمیدانند که سبب حدوث مرض عدم شکر و تغییر نعمای الهی است – چنانکه خدای عزوجل برای کار آمد انسان آب وهوای لطیف آفریده وجهلا قدر این نعمت را ندانسته آنرا تغییر میدهند و کثیف میسازندوبهمان کثافت انرا استعمال می نمایند بیشک شافی مطلق خدای عزوجل است وحدوث امراض بارادهٔ اوست ولی از بهر هر مرض علاجی آفریده بعد از خال زدن اکثریه چیچک نمی کشند و اگر کشند نهایت خفیف میباشد – ولی لازمست که خال باحتیاط تمام زده شود – لہذا برای اینکه فائده از خال مرتب شود لحاظ امور ذیل ضروری است. (۱) اینکه دانهٔ خال بخوبی آماس نماید – واز جبههٔ سه چهار ( ۲۸ ) روز احتیاط کنند که بازو از صدمه و خراش و غیره ایمن باشد (۲) اینکه سه یا چهار دانه خال زده شود و بیکدانه اکتفا ننمایند (۳) اینکه عمل تلقیح در سن طفولیت نموده شود تا احتمال بروز چیچک باقی نماند . (٤) اینکه كودك را چون بسن بلوغ رسد بار دیگر نیز خال زنند اگر باین شرائط كما هی عمل شود امید است که چیچک از روی دنیا بکلی مفقود گردد انشاء الله تعالی . اسباب حدوث مرض هیضه را چنانکه باید تا حال کسی دریافت نکرده -- ولی اگر اجرای قوانین صحت که فوق بیان گشت بخوبی شود مرض مذکور تخفیف کلی می یابد و بتجربه رسیده که چون اینمرض در بعض مقامات حادث میگردد مطلق از انجا دفع نمیشود -- لهذا این اصول را مد نظر باید داشت که چون شخصی در خانه مبتلای این مرض گردد آن خانه را مدت ده دوازده روز خالی نمایند و هر چند تعدی این مرض بمس و قرب مریض حاصل نمیشود زیرا که اگر چنین میبود تیمارداری مریض هیضه را کس نمیکرد -- مگر در خانه که این مرض حادث گردد اجتناب از ان خانه بهتر است -- و تردد در انجا لازم نیست زیرا که اسباب هیضه آنجا موجود است مبادا شخص دیگر نیز مبتلا گردد -- در ایام هیضه بسیر و تماشائیکه هجوم مردم باشد نروند و ریاضتی که سبب ماندگی شود نکشند و استعمال فواکه بسیار نموده از آشامیدن آب غیر مصفا احتراز لازم شمارند و حتی الامکان استعمال آب جوشان نمایند -- و اگر دران اوقات مخالفت ( ۲۹ ) اصول صحت نمایند البته استیصال صحت خویش خواهند کرد . باب پنجم درباب ضبط مواليد واموات قوانین حفظ صحت مندرجه رساله هذا عام فهم و آسانست وثبوت اینکه اجرای عمل آن سبب تخفیف امراض میگردد بقرار صفحه آینده است . در اکثر ممالک متمدن پیش از اجرای قوانین حفظ صحت تعداد اموات بسبب امراض فوق بسیار بوده است مثلا در انگلستان فی هزار هژده نفر فوت میکردید ولی اززمانی که پابندی اصول حفظ الصحت نموده شده است در اموات قلت رخ نموده چنانکه از ۱۸ به ۸ نفر رسیده -- از نفوس شماری هند واضح است که سابق ازین از سپاه انگریزی در سالی فی هزار ۶۹ نفر می مرد -- واکنون که اجرای قوانین حفظ الصحت در عسکر جاری گشته است تعداد اموات بسیار کم شده -- و همچنین تعداد اموات محبوسین هند خیلی کم شده است مثلا سابق ازین در علاقه بنگال از محبوسین فی هزار ۷۳ نفر بامراض مختلفه هلاك ميشد وحال بسبب پابندی قوانین مذکور بقرار تحقیق تعداد اموات بسیار کم گشته و کم شده میرود تب ملیر یا سابق در اکثر ممالک بکثرت می بود و هزاران نفوس مبتلای آن گردیده تلف می شد چون در بعض بلاد سررشته بدررفت وخشك كردن آب کثیف خندق وغيره كامل شده تب ملیر یا ازان حدود مفقود گشته است ( ۳۰ ) تا وقتیکه عمل تلقيح الجدری ( خال چيچك ) در انگلستان و دیگر ممالك يورپ رواج نداشت مرض چيچك بشدتی عارض می شد که هزاران نفر مبتلای آن کشته می مردند چنانکه درین ايام در بعض بلاد ايشيا اين عمل رواج ندارد و مرض مذکور بشدت میباشد . در اکثر ممالك اين قانون جاری است که محبوسين و سپاهیان نظام را حکماً خال چیچک میزنند و تجربه ثابت کشته که مرض چيچك بانها کم عارض میشود . علاوه برین چون در چھاونی و بندیخانه پابندی قوانین حفظ الصحت كامل باشد حدوث مرض هيضه نيز کم بوقوع می آید وهيضه مرض مهلکی است که اكثریه مریض آن میرد – باید که چون رپوت اموات بدفتر از بهر اندراج برسد تحقیق سبب و محل آن بخوبی نموده شود زيرا كه اگر سبب موت مرض متعدی باشد احتیاط کرده بدفع آن بکوشند . و همچنین ولادت درج کتاب شود – و چون ولادت نسبت بموت فزونتر باشد بايد دانست که باشندگان آنمقام خوشحال و فارغ البال ميباشند – واگر برعکس بود احوال باشند گان آنجا خراب خواهد بود . در اكثر ممالك متمدن ثبت تعداد موت و ولادت به صحت تمام میشود و نتيجه آن هفته وار برای آگاهی عوام الناس شائع میگردد تا معلوم شود که ساکنين آنجا خوشحال اند و یا بمصیبتی گرفتار . (۳۱) پس اگر باصول حفظ الصحت که درین رساله مختصر اندراج یافته گاهی عمل نمایند انشاء الله تعالی در امراضی که بکثرت واقع میشود تخفیف کلی حاصل خواهد گشت و تعداد اموات نیز کم خواهد شد احمد الدین [BLANK PAGE] [BLANK PAGE] [BLANK PAGE]