بحران و نجات [ILL] [ILL] [ILL] [BLANK PAGE] [BLANK PAGE] بحران و نجات چگونه سوء اداره در مملکت بحران پیدا کرد ، و جماعه دزدان از موقع استفاده کرده زمامداری نمودند ، و چگونه جماعتیکه در اطراف برای سقوط دادن این دزدان پیدا شده بود یکی بعد از دیگر سقوط کرد یا دست از کار کشید ، بالاخره چگونه ایثار و قربانی و فدا کاریها وطن نجات یافت . تدوین و تالیف یحیی انیس مؤسس و نگارنده انیس حقوق طبع و ترجمه محفوظ است مطبعه انیس [BLANK PAGE] [BLANK PAGE] [BLANK PAGE] قهرمان نجات وطن قائد. و زمامدار اعظم مجاهدات ملی اعلیحضرت غازی محمد نادر شاه افغان . [BLANK PAGE] انزكتنا قلم هیج افغان وطن دوست بنوشتن حوادث ووقایع مولم اغتشاش گذشته که در تاریخ وطن بدون اراده مانیت شده است ، به آسانی اقدام کرده نمیتواند ، واگر نوشت حتماً حالت روحی او زیر کابوس های گوناگون وجدانی خواهد رفت ، زیرا شخص وطن دوست خوش دارد ( چنانچه قاعده دوستی است ) که برای وطن سرمایه ودلیل افتخار بگذارد ، یاد کار های مسرت بخش بگذارد ، ذخیره عظمت و عزت و وقار بگذارد . ولی بدبختانه در این صفحات خود یادگاری از منحوسترین روز کار های وطن پیش میکنم ، در هر صفحه آن حادثه های مولم و واقعه های جگر خراش تذکار میکنم ، گویا درین موقف خود بمانند محبی هستم که خبر مولم را بمحبوب خود مجبور است بگوید والحق مرحله مشکلی بود این سفرنامه را که طی کردم و بانوشتن آن اقدام نمودم ، زیرا فردی از این وطن هستم چگونه میتوانم نویسنده حوادث بد همین وطن من باشم چه طبیعی است بمحبوب گفتن ( اينك عيبهاى تو ) نه نفس برداشته و نه زبان ادا کرده میتواند ، ولی از طرف دیگر میبینیم که لاچار باید گفت تا معلوم شود که چه چیز ها را نباید کرد . - 1 - پس چیزیکه قلب این نگارنده را در این اقدام مولم تسلی میدهد تنها و تنها نتیجه و یا فایده ایستکه از این اثر بتصور گرفته ام زیرا مسلم است گفتن يك خبر مو لمیکه از آن موعظت و عبرت و اصلاح امید شده بتواند در فایده و قیمت خود از آن اثریکه تنها مایه سرور و شادمانی باشد ، خیلی زیاد تر است بناء علیه با توکل و اعتماد بر خالق معین حوادث و وقایع این قصه محزن بحران و اغتشاش ١٢ ماهه وطن ( عقرب ٣٠٧ - میزان ٣٠٨ ) را بهموطنان خو تقدیم میکنم یعنی میخواهم در بین دو پوش این کتاب تمام حوادثیکه در ظرف ١٢ ماه در صحنه وطن رخ داده جمع نمایم . گویا محتویات این کتاب عبارت از اینستکه در ظرف ١٢ ماه در وطن چه واقع شده و بکدام تاریخ واقع شده و چرا واقع شده و کدام اینها خوب و کدام خراب واقع شد به عبارت مالوف ( تاریخ اغتشاش ) را بهموطنان خود پیش میکنم . ولي قبلا نظریه خواننده را که طبعاً بعد از خواندن کتاب آفرین و یا نفرین و یا اقلانه آن و نه این خواهد فرمود . بروح و ماهیت کتاب ملتفت میسازم تا باین ذریعه از وقوع غلط فهمی ایمن بوده ، هم خواطر خواهشمندان مفصلتر از این کتابرا تسکین و هم ضمناً اجر زحمات خود را در جمع و تدوین آن تامین کنم و آن همینکه : پیشتر گفتم محتویات این کتاب عبارت از اینستکه در ١٢ ماه در وطن چه خوب و چه خراب واقع شد در اینجا خلط نشود که کدام شخص خوب و کدام شخص خراب یا چرا خوبی و خرابی اشخاص داخل - ٢ - نشده است ، یعنی چرا در این کتاب محاکمات داخل نیست ، که بجواب میگویم که این کتاب تنها تاریخ است که خوب و خراب و قایعرا ثبت و تذکر میدهد ، و اگر ازان تجاوز کرد بتعلیل و تحلیل خواهد بود ، یعنی در این بحث خواهد کرد که واقعه چرا شد و با وقوع آن چه تاثیرات بخشید و بالفرض اگر ذکر نام کدام شخص آمـد نه بطور محاکمه بلکه بصفت تعلیـل خواهد بود ، از طرف دیگر کسانیکه بفن تألیف بلد باشند اینرا بهتر میدانند که موضوعات محاکمات حتما از يك جنبه حـزبیت خارج نیست و چیزیکه ما در این کتاب كليـة آنرا اجتناب نمودیم نظریات حـزبیست ، زیرا آرزوی من از تألیف این کتاب همینستکه با کمال بی طرفی و خالی از هر نظریات حـزبی ذرایـع مطالعه در روحیـات و حـالات ملی پیدا کنم . مخصوصاًهمان جنبه هایکه قابل تدقیق و تعدیل و اصلاح باشد از اینرو قطعاً صـورت نداشتکه در چنین کتاب موضوع محا کمات را هم جای بدهیم . میماند يك ملاحظهٔ دیگر که نا گفته نماند و آن همینکه موقف من در نوشتن این کتاب بمانند آنستکه بتنقید کردن معشوق خود اجبار شده باشد یعنی وطن را دوست دارم و من جزئی از آن هستم با اینکه تمام عناصر و اجزاء آن عبارت ازمن است . پس مسلم است شخصیکه در موقف من باشد در نظریات خود نسبت بمعشوق خود منکر سهو و خطا شده نمیتواند از این رو احتمال دارد بعض تحليـلات و یا تعلیقات که در اطراف و ذیل حـوادث شـده ، سهو و یا خطـا يا قصـوری واقع شده باشد اما امیدیکه از مطالع دارم همینستکه عذر مرا که تذکار یافت مشروع اعتبار فرموده اقلاً اغماض فرمایند . که برای تلافی این نقصیه و نیز برای اتمام وقایع تاریخی در آخر هر قسمت چند صفحه سفید منضم نمودیم تا در آن صفحات مطالع تصحیحات لازمه را بنمایند یا اینکه معلومات و واقعـات حیاتی خـود را در آن مدت - ٣ - در آنها بیفزاید . البته اگر حیات مساعدت کرد خود این نویسنده ـ والا شوقمند دیگری بمعاونت همین یادداشتهای خواننده گان که بعد از چند مدتی جمع شود ، تاریخ مفصلتر اغتشاش و مفیدتر آن بوجود آمده میتواند و علی الله الاتکال . ممکن است بعضی تصحیحات یا علاوه ها بعد از طبع کتاب بدست آید ، که البته محض خدمت اداره به حقیقت و تاریخ و نیز برای تعقیب خدمت به خریدا ران این اثر آنها را در جریده انیس متوالیا نشر خواهد نمود . - ٤ - بسم الله الرحمن الرحيم مقدمه مملکت سر استه به بل دولت نوخاسته وجامعه نشیط تاخسته بود. دفعهً نظم آن در هم و وحدت آن بر هم و نشاط و نهضت آن مبدل بغم شد. کوئی والعياذ بالله غضب خداوندی بر آن حلول کرده جعل عالیها صافلها. این چه بود؟ و چرا شد؟ دوسوا اليست كه اگر سعادتی بعد از این نصیب مان باشد در نتيجهً فهمیدن همین دوسوال خواهد بود. والا اگر از آن استفاده نکردیم پس ربنا اهدنا انك انت الهادي القويم . این چه بود؟ اگر چه ما اقرار نميكنيم که این بحران ( انقلاب صحیح با تمام معانی آن بوده است ) زیرا چیز پرا که انقلاب مینامند دیگر و اینرا که بچشم خود دیدیم دیگر است ، چونکه در بین قصهً بحران ما و هر انقلاب صحیحیکه در دنیا واقع شد يك فرق اساسی بوده و آن همینکه انقلابات صحیح همیشه زير يك پروگرام و نقشهً میشود که در ملت هیچگاه تفرقه و تشتت پیدا نمیکند و باز اگرچه مراد از انقلاب بر باد کردن حالت موجود شان میباشد ولی همیشه قبل ازینکه موجود خود را بر باد کنند آینده صحیح تر را پیشتر میسنجند ، اما انقلاب ما تنها یکی از این دو شرطرا داشت یعنی در حصۀ سقوط دادن همۀ ملیت متحده بود اما پیشتر از آن باید آینده صحیحرا هم میسنجیدند تا وطن باین خساره دچار نمی شد. مراد در اینجاست که انقلاب ناقص مملکترا بتباهی میکشاند و در ایندفعه که نجات یافتیم در حقیقت يك لطف ایزدی و مجاهدات فدا کارانۀ شهریار غازی و ناجی امروزه ما شامل حال مملکت گردید ( که حصۀ آن مجاهدات مهمشانرا این کتاب بنظر خوانندگان میرساند) و اگر این لطف ایزدی شامل حال این مملکت نمیگردید معلوم استکه بحران گذشته قضیۀ مملکترا بکجا میرسانید . بهر حال بسر موضوع خود میآییم که سوال دوم ماست یعنی علت این بحران چیست آیا در حقیقت نفرت ملت از اصلاحات و تعلیم و تمدن بود ؟ یا اینکه علت اصلی رمیدن مات از يك عالم سوء اداره گیها و غلطهای فاحش افراط و تفریط بود ؟ جواب این سوال بر کسیكه جریانات دورۀ ۱۰ سال امان الله خانرا از نظر بگذراند به خیلی آسانی واضح میگردد که در حقیقت نه ملت از اصلاحات رمیده است بلکه این قیام ملت نتیجه سوء ادارگی های متوالی همان دوره بود چنانچه در مبحث آینده تاییك اندازه تفصیل و توضیح این مطلب میشود . اسباب اغتشاش اسباب و عللیكه در اطراف اغتشاش گذشته سروده میشود خیلی زیاد است ولی اگر تعمق کنیم همۀ آنها از چند اساسیكه ذیلا بیان میشود خارج نخواهد بود. افراط و عدم توافق جریانات حکومت با آرزوهای ملت ، غلطهای - 6 - فاحش و مدهش تطبيق ، سوء اداره و بی نظمی هیئت ضبط و ربط ، پیدا شدن احزاب و دسته جات و مخالفت کردن آنها با حکومت ، اگرچه عقاید و نظریات مختلف دیگر هم موجود است از قبیل بودن دست غیر در تهیه اغتشاش ، و نظریه طبیعی بودن اغتشاش و غیر آن ، ولی چیزیرا که اهمیتر باید شمرد مسئله افراط و غلطهای فاحش و مدهش اداره است که ما در اینجا هر يك از آن عللهارا باندازه که این صفحات کم گنجایش میکند ذکر مینمائیم : افراط حکومت و عدم توافق پروگرام آن با احتیاجات ملت : گفتیم این اساسیترین نکته در علت بحران گذشته بود ، و قویترین دلیلیکه اهمیت آنرا نسبت بدیگر علل نشان میدهد صورت وقوع یا جریان اغتشاش است یعنی دیدیم مجردیکه شورش در یکی از سمتها واقع شد عموم سمتهای دیگر مؤید آن شورش شدند یا اینکه اقلا در تأیید حکومت هیچ اظهار طرفداری نکردند . و البته این بزرگترین دلیل استکه بودن نفرترا در عموم ملت نسبت باجرآت زمامدار آنوقت نشان میدهد و برای اینکه صورت پیدا شدن این نفرترا بهتر دریافته بتوانیم بهتر است نظری باوضاع و حالات سابقه مملکت اندازیم . افغانستان پیشتر از استقلال مملکت قریباً از سنه های ۱۲٥٥ تا ۱۲۹۷ محصور و محدود بوده طرز اداره آن منوط باراده های مطلق بوده است اسمی از شورا و قانون نبود قوه تنفیذیه حکومت همیشه از روی تمایلات شخصی اجرا میشد هیئت قضائی زير يك نظم بسته ومعين نبود وطور مجموعی عموم جریانات اداری و عمرانی وغیر آن از روی تأثرات وقتی تطبيق مییافت . یعنی میخواهیم بگوئیم در ظرف دوره های که در آن سنوات گذشته -- ۷ -- است طرز اداره بيك صورت صحيح مملکتی نبود بلکه هر یکی از آن دوره ها برای چلانمدن روز خود کار کرده است که بسبب این بی نظمی یا عدم توافق وتسلسل طرز اداره کمتر دیده میشود که اثرات خوب یک دوره بدوره دیگر مانده باشد بلکه هر کدام از نقطهٔ نظر تاثیر و تشکیل وضعیت مملکت در حد ذات خود مستقل بود ومجر ديه يك دوره طی میشد اثرات خوب وخراب همان دوره با خودش محو میگر دید ، ومعلوم است این چنین طرز اداری تا کدام اندازه در وحدت ونظم و پیشرفت يك جامعه خلل انداخته مخصوصاً از پیشرفت وترقی آنرا عقب میآندازد ؛ گویا تاسنه ۱۲۹۷ مملکت درزیر فشار این قبیل سوء حالیهای بود که حادثه شهادت امیر حبیب الله خان پیش میشود همین بود که ملت در آن فرصت مغتنم برای لبیک گفتن به هر صدا ودعوتیکه او را از آن حالت پریشانی برهاند مستعد بود مخصوصاً اندازه استعداد و آمادگی ملت را در وقتی بهتر در یافته میتوانیم که اندازه احتیاج مندی عموم را از قبیل عقب افتیدن وضعیت عرفانی واقتصادی چه در عالم زراعت یا صناعت وتجارت وغیر آن نظر اندازیم . بعد از استقلال در آنفرصت یعنی در همان حالیکه ملت برای تغییر دادن وضعیت خودش مستعد بود ندای استقلال طلبی بلند شده و عموم ملت با تمام معانی فداکاری وحریت پسندی قیام نموده ، بقوت شمشیر ور شادت مدیرین وفر زندان فداکار خود استقلال خود را اعلان نموده و باز تمام معاهدات و شرا یطیرا که حریت و آزادی او را سلب کرده بود لغو مینماید اگر چه نعمت استقلال بدست ملت رایگان ومفت نیامد زیرا بعض معاهداتیکه با دولت بريطانيا شده بود مسئله را در میدان گفت وشنید انداخته بود و اخیرا ملت بر یختن خون خود آماده گردیده - ۸ - هر طرف افواج مجاهدین در میادین جنگ برآمده و محاربات دایر گردید تا اینکه قضیه را فاتحیت ومظفریت ( اعلیحضرت محمد نادر شاه غازی ) که در میدان آن فداکاری وسر فروشی بحیثت سپه سالاری خدمت میفرمودند خاتمه داد . ودر آن تاریخ بعموم ملت خبر آزادی وخود مختاری بشارت ومژده داده شد ، یعنی بملت فهمانده شد که بعد ازین افغانستان در امورات داخلی وخارجی خود مختار بوده هر راهیکه بتواند ترقی وپیشرفت او را تامین کند اختیار نماید . حاجت بیان ندارد که اثر این چنین اعلان در چنین ملتیکه ازهر حیث تکمیل وپیشرفت می خواهد تا کدام اندازه باید با جوش وحمیت تلقی میشد چنانچه درعامه ملت حس آمد گی وامیدواری بترقی بیدار گردید وهر طبقه باندازه که احتیاجات خود را فهمیده بود مستعد پیشرفت گردید . حکومت هم مجردیکه از تطبیق دادن دوره اول قانون وتشکیلات فارغ شد ، بتبدیل دادن اوضاع عمومی حتی عرف وعادات مملکت پرداخت و با وجودیکه پروگرام حکومت مقتضی تبدیل عرف وعادت موروثة چندین صد وشاید هزار ساله ملت بود ولی ملت بدون اظهار هیچ جمود و پسندی همه آن تبدلا ترا پذیرفت گویا محیط مستعد پست و در زیر اثر همان استعداد در مقابل اصلاحات وترقی عادت مقاومت وجمود پسندیرا ندارد . عدم توافق اما از شروع مرحله ز مامداری امان الله خان باو جود آن پیشرفت که در ظاهر اوضاعرا اطمینان بخش نشان میداد در حقیقت رفته رفته یاروز بروز يك حس جدائی بین ملت وحکومت تولید شده میرفت که علت این نفرت وجدائیرا دوباعث بود : یکی غلطهای مدهش اداره - 9 - وصورت اجرا آن دوم دور افتیدن پرو گرام حکومت از آرزو واحتیا جات ملت ، که برای توضیح دادن مطلب با ایراد کردن بعض مثالها میپر دازیم . قسمت اول یعنی غلطیهای اداری خیلی زیاد وامثال آن از اول دوره تا اخیرش بارها تکرار شده است اهمترین همه مسئلۀ باختن اعتبار بود مثلا در ابتدا برای عسکر ۲۰ روپیه معاش وعده داده شد حالا نکه ۱۲ روپیه هم برای آنها نمیرسید ووعدۀ عفو باقیات که در اول سلطنت اعلان شد حالانکه در ابتدای همان مرحله باقی دهان ملت بزیر کشا کش محصلین داده شد . یا اینکه اعلان شده بود مملکت قانونی است درحالیکه از طرف خود زمامدارویا ار اکین فر امین قانون شکن صدور واجرا مییافت بلکه مسئلۀ وعده خلافی محدودی رسیده بود که حتی در فیصلۀ جرگه های عمومی که باوکلای ملت فیصله مییافت وعده خلافی واقع میشد وبد ترین اثر یکه از این رویه پیدا شد مسئلۀ بی اعتباریست و نیز از قبیل غلطیهای اداری بود که حتی بهترین یک قدام اصلاحی ببد ترین اوضاعی که موجب رمیدن ملت میگردید تطبیق مییافت ، معارفرا که اهمترین احتیاجات بود مثال میگیریم یعنی دیدیم علاوه بر نقایص اصولی در معارف از قبیل نداشتن يك پرو گرام اساسی یا تشکیلات مستقل و صحیح نیز مظالم و رشوت ستانیهای مدهش را کار دار های مملکت در امور معارف می نمودند ، چنانچه نمونۀ از آن مظالم در حاشیه صفحه های ١٤٤ و ١٤٥ ذکر گردید ، علی هذا القیاس در باب قانون مشروع و صحیح که بهترین نعمتیستکه بيك ملت داده میشود ولی شنیدیم که زمامداران و العياذ بالله قانونرا جانشین شریعت غرا معرفی میکردند . و امثال این غلطیهای اداری زیاد استکه که يك حصۀ آنها در آتیۀ کتاب بنظر مطالع رسیده میرود . گفتیم قسمت دیگریکه موجب نفرت یا پیدا شدن حس جدائی ملت از حکومت گردید ، مسئلۀ مخالفت مواد پرو گرام با آرزوها و - 10 - احتیاجات ملت بوده است ، که در اینقسمت محتاج مثالهای زیاد نیستیم زیرا این مطلب واضح است برای ملتیکه زراعت و تجارت و صناعت وطرق مواصله آن محتاج بترمیمات باشد از پوشیدن شاپو و دریشی ویاد گرفتن رسومات دعوتها و امثال آن آنقدر قابل توجه نبود و باز اگر این چنین اقدامات بی وقت تنها بذریعهٔ تبلیغ زبانی میبود باز هم شاید ملت را بحدود بی زاری نمیرسانید ولی اگر مخصوصاً مجریات اخیر آن دوره نظر اندازیم میبینیم این قبیل تطبیقات واهی که از احتیاجات وخیالات ملت بیرون است بحدود بیزاری رسیده بود مثلاً وقتیکه بپلیسها امر داده شده بود که هر که را در سرکها و معابر بی شاپو یا دریشی ببینند از او جریمه بستانند، یا تبدیل دادن رخصتی جمعه بپنجشنبه و غیر آن . همچنین در قضیهٔ رفع حجاب نسوان که از حدود معینه گذشته و احیاناً خود زمامدار در سرکها بتحقیر محجوبه ها میپرداخت و یا اشتهاره در سرکها اعلان گذاشته میشد که از اینجا زنهایکه چادری چند اولی داشته باشند نگذرند و پولیسها را امر میشد که این اعلانرا رعایت کنند ، گویا همین رویه های افراط کارانه و غلطهای مدهش اداری بود که حس نفرت وجدائی را بین حکومت و ملت پیدا کرده مسئله را بطغیان و جوش میآورند . چنانچه دیدم که سه سال اول ار آن دوره نگذشته بود که ملت در زیر اثر این چنین نفرتها بجوش آمده و در سنه ۱۳۰۳ شورش نمود . ظهور اولین مخالفت بزرگ گفتیم که این جریانات و تطبیقات افراطی حس هیجان و تنفر را در ملت پیدا کرد که شروع این هیجان درسمت مشرقی و بعد از آن در جنوبی مملکت پیدا شد . هما نا پیدا شدن این آثار مخالفت و شورش - ۱۱ - کردن اقوام جنوبی متعاقب یکدیگر واقع گردید ، در ابتدا رئیس شورشیها یکی از عالمان جنوبی بود که مطالبات شورشیها در آنوقت رسیدن ملت را از آن جریانات و تطبیقات افراطی نشان میداد ، مخصوصاً حمایت شعائر مذهبی و دینی را بیشتر مد نظر گرفته بودند ، و با لفعل هم مقاومت زیادی در مقابل قوای حکومت نشان دادند ولی نظر باینکه در اخیر روز های شورش عبدالکریم نامی که از سرداران مفرورین در هند بود بجنوبی آمده بعد از ادعای امارت زمام اداره کردن شورش را بدست میگیرد از اینرو قضیه در نظر ملت دیگر گون شده و اقوام در مغلوب ساختن شورشیها با حکومت همدستی نمودند . حکومت هم از نفرت اهالی مطلع شده برای اصلاح وضعیت یك لویه جر گه عمومی منعقد ساخته و يك پرو گرام نوی در پیشروی و کلای ملت برای خود اتخاذ نمود . اگر چه شورش خاتمه یافت و اقوامیکه شورش کرده بودند بعذابهای گونا گون مبتلا ساخته شدند اما يك اثر وخیمیکه از آن شورش ماند همینکه در بعض محافل چنین عقیده پیدا شد که روح جمود پسندی بر اهالی افغانستان استیلا دارد از اینرو نا ممکن است اوضاع آنرا تبدیل یا اصلاح نمود ، چنانچه مقالاتی بهمین وتیره در بعض جرائد عالم هم نشر گردید . ولی مسلم است این نظریه خیلی سطحی و يك تهمت بی دلیلی بر این ملت مستعد بوده است زیرا در دوره ۱۰ سال زمامداری امان الله خان و نیز در دوره های گذشته این امتحانات زیادی داده است که در مقابل تبدیل عرف و عادات قدیم خود هیچ مقاومت یا اعتراض نشان نمیدهد . اما چیز یکه او را همیشه بطغیان و شورش میاورد همینکه صورت اداره واجرآت بحدی غلط و خراب میبود که در بعض احیان از عرف و عادات گذشته حتی بر رسومات وشوٌنات محترم مذهبی دست اندازی و توهین میشد . مثلا میبینم که در مطالبات شورشیهای جنوبی یکی لغو قوانین بوده است و فی لواقع هم این مطالبه منتها جمود پسندی اهالیرا نشان میدهد - ۱۲ - ولی بیائیم در علت و سببیکه این شورشیها را باین مطالبه وادار ساخته بود خواهیم دید که آنها حق بجانب هستند این اگر بر اوضاعی که حکمران جنوبی برای معرفی قانون روی کار کرده بود نظر تعمق اندازیم بچه همیشه وقتیکه اسم شرع شریف و با قرآن مجید در بین میامد خودش صدا میزد که والعياذ بالله قرآن شما کهنه شده است شریعت بکار نیست حرف از قانون بزنید ، ) کلماتیست که برای هر شخصی که شمه از اسلامیت داشته باشد منتها غضب و هیجانرا تولید میکند ، پس در صورتیکه خود حکمران قانون را نقیض شرع شریف معرفی کند یا اینکه واقعا آنرا در تصور خود چنین بشناسد البته عذر وحق بطرفی اهالی در این حصه معلومستکه تا کدام اندازه بجای است ببهر حال مراد از ایراد کردن این مثالها اثبات این نظریه بود که جریانات آندوره سرتا پا بصورتی تطبیق مییافت که باید ملترا بغضب میاورد و اگر در بين يك چيز خوبی پیش میشد در حقیقت تنها نام آن میبود ، اما در تطبیقات چنانچه مثالهای پیشتر نشان میدهد همه غلط و بی اساس میبود ، بلکه از همه بدتر اینکه بعد از اینکه ملت بارها نفرت و بیزاری خود را از آن جریانات غلط وسوء نشان داد مگر باز هم احساسات عمومی رعایت نشد ، مثلا بعد از گذشتن شورش ۱۳۰۳ همه کس امید وار پیدا شدن اعتدال در رفتار زمامدار بود ولی بالعکس دیده شد که هر چند روز میگذشت همانقدر تطبیقات حکومت مخالف احساسات و آرزو های ملت می شد و هر قدر احتیاجات ملت زیاد میشد همانقدر حکومت از فکر کردن در آن احتیاجات دور میگردید . بلکه هر قدر وضعیت اقتصادی ملترا زیر فشار میگرفت همانقدر توجه حکومت در مصارفیکه این فشار را بیفزاید زیاد میگردید . چنانچه تعمیر دارالامان و فابریکه - ۱۳ - هائیکه بمملکت اقتصادا منفعتی رسانیده نتواند از مثالهای این وضعیت است . . . والحاصل اگر يك نظر سطحی بر جریانات دورهٔ ۱۰ ساله زمامداری امان الله خان اندازیم خواهیم دید که باروح ملت هیچ توافق و همراهمی نکرد ، نمونهٔ آخرین این عدم موافقت وجدايیرا در حوادث جرگهٔ ۱۳۰۷ بهتر دریافته میتوانیم چه حوادث جرگهٔ مذکور نشانهٔ این دوری وجدائی بود ، مثلا در حالیکه ضروریات اقتصادی این جامعه فراوان بوده و علی وجه العموم احتیاجات عمومی معلوم و بیشمار است و باید در جرگه این همه مطالب مذاکره شده چاره های علاج اندیشیده میشد دیدیم که چندین مجلس باوکلای ملت که منعقد ساخته بود همهٔ مذاکرات راجع به رفع حجاب نسوان بود و در آنحالیكه ملت از سوء ادارگی حکام بناله و فریاد آمده و وکلا میخواستند شكايات خود را از این جهت بیان نمایند خود زمامدار علنا مانع آمده و از آن کار دارها حمایت نمود . یا در آن حالیکه حکومت بهمدستی همهٔ طبقات محتاج بوده بالعكس در همان جرگه موضوع تفرقه و تحقیر طبقات مخصوصاً فرقهٔ علما و روحانیون اساس گرفته شد . بالطبع ملت بعد از اینکه اندازه دور بودن حکومترا از مطالب و احتیاجات خودش درك نمود و باز وقتیکه دوام آن جریاناترا حس نمود در شورش کردن خود حق بر طرف بود. و اگر چه تنها همین نقایص برای فهمیدن علت اصلی انقلاب کفایت میکند اما بدبختانه میبينيم كه يك عالم اسباب و علل دیگری نیز موجود بود که ما بعض آنها را در صفحات آتیه ذکر خواهیم کرد. - 14 - سوء اداره و بی‌نظمی هیئت ضبط و ربط طرفداران این نظریه شاید جنبه اکثریت باشند، زیرا وقتیکه به تنقیدات و صحبتهای مردم گوش بدهیم از بسکه وزرا کار نکردند، و مامورین همان نمودند ورشوت خوردند وغیر آن يك عالم تنقید شنیده میشود و اگر ما بخواهیم همۀ آن تنقیداترا درینجا جمع نمائیم، علاوه بر اینکه اغراق است، چیزی که مطالع را بيك نتیجه برساند جمع نخواهد شد بنا بران بهتر است اقسام و انواع نقصانات اداری را که موجود بود تحلیل کرده فکر کنیم تا هم مطلب بدست آید و هم اغراق و اتهام عموم مامورین به تهمتهای روی هم رفته تر و خشك دور باشیم. انواع نقصانات اداری مشکلات تاسیس — سوء انتخابات، نبودن ضوابط و قواعد داخل اداری — مفقودیت نظام دفتری، استفاده‌های شخصی، قلت رجال کار مشکلات تاسیس: این حتمیست که شالوده هم در قسمت اداره نقایص خیلی زیاد بود، و در جمله یکی مشکلات تاسیس میاید که از عدم تجربه پیش میامد چنانچه بطور مثال يك نمونه آنرا ذکر میکنم نظم تشکیلات اینرا اقتضا میکرد که هیئات اداری بذریعه مراکز خود باهم ارتباط داشته باشند. لهذا فرضاً اگر نایب الحکومه هرات در کدام فقره محتاج مفاهمه میشد مجبور بود که از راه وزارت داخله این مفاهمه را بنماید. در حالیکه پوسته قطعاً باین نظم مساعد نبود. زیرا در موسم بهار که راه باز است تیزترین موعدی که پوسته از هرات تاکابل برسد ده روز است. هم چنین مزار ۱۰ روز میشود. گویا تنها اینکه قضیه مجاری قانونی خود را طی کند اقلاً چار یا پنج ماه میگذشت. تا اینکه از هر طرف فغان و شکایات برآمد بالاخر مجبوراً این — ١٥ — سلسله را تعدیل نمودند ، این نمونه از نقایص اداری بود که امسال آن زیاد و علت اصلیش در عین زمان (عدم تجربه) بوده است . و بهر حال این چنین عوارض در حقیقت بحران های عمومی در اداره پیش کرده ربط و نظم را بر هم می نمود تا اینکه عوض شده و اصلاح میگردید . که همه این قبیل نقصانات را در زیر این عنوان میتوان جمع نمود که تطبیقات برای ما بار اول است و ما ممکن بود که از خیلی نقصانات خالی باشد . سوءانتخابات . در نقصانات اداری قسمت اهم بود ، وشاید علت اصلی آن راجع باشد بروح اوتوقراطیت که قبلاً در محیط حاکمیت داشت ، چه همیشه درا نتخابات شرط اولین و یا ملاحظه اساسی ترین که رعایت می شداندازه اعتماد و منزلت شخصی بوده است ، وبنابرهمین سبب است که قدر واهمیت وظایف ولیاقت در بین سقوط کرد . وطبعاً این وضعیت انعکاس بالمقابل میکرد . یعنی چون شخص مامور غالباً از نقطه نظر ملاحظات شخصیتیش ویا از نقطه نظر اندازه اعتماد بر او انتخاب شده است لذا طبعاً عوض اینکه اعتنا یا توجه خود را بطرف وظیفه بگیرد بالعکس تمام اعتنا وتوجهش بطرف همان دواساییکه موجب تعینش گردیده است می بود ، و این روح ملاحظات شخصی در هیئات اداری بحدی رسیده بود که دائماً حتی مامورین خورد هم . وقتيكه يك میدان ماموریت بخود خوش میکردند ، بجای اینکه تخصص و مهارت خود را به بیند بالعکس همان اداره را که بنوعی از نوع ها با سر آان آن خصوصیت داشته باشند و یا اینکه پیدا کرده بتوانند می بالیدند . چنانچه بسیار یها از يك اداره استعفا نموده بدیگری خودرا منضم می ساختند . تا این که حکومت مجبوراً قانونی صادر نمود که هر که استعفا بدهد تا يك سال برای او کار داده نشود . و از جمله رعایت و یا ملاحظه شخصیات بود که هر که سعی می نمود که منسوبین خود را در دوائر خود جمع کند تنها ازین نقطه نظر که اعضای اداری او از اعتمادیان خودش باشد . در نتیجه رفته رفته اهمیت وظیفه و تخصص و لیاقت از بین ساقط شده و اعتماد و یا شخصیات جای آنرا گرفت . — 16 — بلی این نقایص در انتخابات بود . اما يك نقص مهمتر از کل ، بلکه يك نقصانيکه اگر نمیبود ممکن است خیلی خساره و فلاكتها در بین نیآمد . و آن عبارت از عدم تفریق بین اشخاص کاری و بیکاره ، و اگر بیکار کی حتی ضرر مطلق بعض کار داران کلان هم ثبوت و باز ثبوت و باز ثبوت میشد ، ولی همه ضرر و خانه خرابی یا مملکت خرابی های که از آن ها ظاهر وثابت یا عیان میشد . ذره از عظمت واقتدار واذيت مانی آنهامیگاست یعنی میخواهیم بگویم فرضاً اگر انتخابات از روی اندازه اعتماد و خصوصیات می شد عیبی ندارد اقلاً مسئولیت و باز خواست دربین میبود ، تا همین اشخاص اعتمادی اقلاً لایق و کاری هم میشدند . ولی بد بختانه میدیدیم که میخورد و کسی نمیپرسید ، ومیبورد کسی نمیپرسد بالا خره غرق کردوکسی نپرسید ، طبعاً وقتيكه مسئولیت مفقود شد رفته رفته یا دیده دیده اشخاص کاری هم بیکاره شدند ، اما بهر حال این مهمترین نقصانات اداری بود ، و بسبب این اهمیت تکراراً این موضوعرا خلاصه میکنیم که انتخابات نقص اعظم قسمت سوء اداره بود و نقصانات انتخاباتی غالباً برسه اساس تکیه میکرد . اول : مراعات اندازه اعتماد ، که این مسئله خیلی تأثیرات دیگر پیدا کرد هم ترین همه این بود که لیاقت وتخصص در وظایف از بین مفقود شد . وطبعاً در نظر کسانی که فن اداره را میشناسند این مسئله اهمیت خود را یافته میتواند که تا کدام اندازه خرابی کرده میتوانست . دوم : فقدان مسئولیت و باز خواست است . وعلت این درحقیقت تکیه میکند بمسئله حزبیت وحلقه های جبه داری که در داخل دربار یا دور زمامدار دولت گرفته بودند تا با طبعاً در قسمت سوء اداره اثر اعظمی داشت . سوم : عدم تفريق بين اشخاص کاری و بیکاره که نوعاً اثری از اثرات رعایت کردن اعتبار ومشخصات در انتخابات بود . - 17 - نبودن قواعد داخلي در دوائر خود عنوان واضح و حاجت بتفصیل ندارد ، در باب علت وضع نشدن قواعد اداری اینقدر میتوان گفت : علاوه بر اینکه فرصت تنک و مساعد نبود تبدیل شدن متوالی قوانین اساسی مقتضی شده نمیتوانست که برای اداره ها قواعد وضوابط داخلی گذاشته شود ، مگر این نقصان علت داشت یا ندا شت اما بهر حال موثری از موثر ها در سوء اداره بود زیرا بسبب نبودن این اساس اجرا آت عمومی مامورین متوقف بر تجربه میبود مفقودیت نظام دفتري معلوم است صحیح و همرنگ بودن نظامات دفتری تا کدام اندازه در جریانات ادارای اثر دارد وبقدریکه اهمیت دارد هما نقدر اهمال شده بود بحدیکه نه تنها در هر وزارت بلکه در هر اداره قريباً يك نظم مغاير ديگر معمول بود و اگر تصادف میکرد كه یكی از مامورین از يك اداره تبديل میشد از حيث نظم دفتری خود را در يك وسط تخالف وسط سابق مییافت که اقلاً بلد شدن بآن يك مدت درازی بکار داشت . قلت رجال کار در جمله نواقص اداری یکی قلت رجال کار را هم میتوان گرفت ، ولی اینرا هم باید گفت که قلت رجال نه از نقطه نظر نبودن اشخاص کاری بوده است ، بلکه این قلت تنها از نقطه نظر کمی اشخاص بلد تشکیلات نو بود چنانچه این قلترا در وقتی بهتر دریافته میتوانستیم که یکی از تشکیلات نو روی کار میشد در آنوقت حتماً در انتخاب شخص لایق مشکلات پیش می آمد و بارها چنین تصادف کرده که برای يك آمر بزرگ دو و یاسه وظیفه مختلف اساسی داده شده است و رفته رفته بسبب زیاد شدن این قبیل مشکلات ذكاوت يك شرط انتخاب قرار داده شد یعنی در وقتیکه که يك تشکیل جدید میبراد حکومت به همینقدر اکتفا ميكرد كه يك شخص ذکی را برای کار انتخاب نماید ، بامید اینکه در آینده خودش بلد میشود. - ۱۸ - استفاده های نامشروع تا اینجا هرچه از نقایص اداری بیان یافت، انصافاً اگرچه همان نقیصه ها مبهم و یا عادی بود اما بهرحال اغلب آنها موجبات طبیعی داشت ولی در تمام نقصانات اداری، يك قسمت که از مسئولیت وجدانی خالی نبود همینستکه ما در صدد بیان آن هستیم، که هرچند پالیده شود هیچ عذر مشروعی برای کسانیکه مرتکب نقصانات این قسمت شده اند، نه محررین و نه از کباونه حتی خود همان اشخاصیکه این نقایصرا مرتکب شده اند بخود نخواهند یافت. و آن عبارت از خرید وفروش خیرو مصلحتهای عمومی یعنی يك فرد در حقوق وخير ملت دست اندازی کند که بعبارت عادی آنرا رشوت خوازی وخورد و بورد می نامند. اگرچه ما نمیگوئیم که قطعاً درصد صد این چنین اقدامات پست علت نداشت زیرا دیده میشود که اصلاً حیات مامورین از هیچ جهت تأمین نشده بود نه از حیث اندازه معاشات و نه از حیث تأمينات منصب مخصوصاً اینکه يك نظم معین و مرتب برای ترقی و پیشرفت در منصب حکومت نبود، یعنی شخصیکه کاتب میبود ممکن است تمام عمر را بکاتبیت میگذشتاند بدون اینکه ترقی را در تمام مدت خدمت بچشد در حالیکه يك كاتب دیگر خواه بقوت چابکی و یا ذرایع نامشروع خودرا بمراتب ریاستهای بزرگ رسانیده میتوانست، همچنین قلت معاش قطعاً باوضعیت بازار ملائمت نداشت اما بازهم باوجود اینکه این موجبات و مجبوریثها برای عموم مأمورین نبود صرف نظر از آن هیچگاه مجبوریت گرسنگی را برای دزدی و در بدر کردن خیر ومصلحت مملکت مشروع نمیتوان شمرد زیرا اگر معاش کفایت نمیکرد بهتر است کار دیگری بگیرند و یا اینکه جمعیت متحدی ساخته مطلب را بدليل حتی بقوت اتفاق از حکومت میگرفتند. مخصوصا طبقۀ عالی مامورین که از هر حيث مسئولیت وجدانی آنها — 19 — خیلی سنگین تر است ( ولی تنها آنها یکه مرتکب این فعل دنی میشدند و اگر | ترس بر آمدن از موضوع نباشد سعی میکردیم که نام آن عده که در مامورین عالی رشوت خوری میکردند درج مینودیم زیرا اینها تمام معانی امانت داری را در این جمع نمودند که باید مخلص شاه باشیم باقی هر چه ممکن میشد چه در شعبات خرید و فروش ضروریات دولت ، و یا در تعیین مامورین ما تحت خود ، یا در فیصله قضایا و دعاوی اهالی باشد و الحاصل از هر درکیکه ممکن میبود پیش و پنجالرا نیز گرفته استفاده های نامشروع میکردند غافل از اینکه این اعمال خود شان حتی بهمان نظریه خود شان مخالفت داشت یعنی در حقیقت با شخص شاه هم خیانت کرده اند . و طبعا اینها حتی در رشوت خوری مامورین خورد از مسئولیت خالی نیستند زیرا بيك حساب کلان ها از مامورین نمیگرفتند تا آنها بگرفتن از ملت مجبور نمیشدند . وچون در این کتاب مجبور هستیم ، مطالبرا باختصار بگیریم ، لذا در موضوع خساره های که ملت از رشوت خوری و خورد و بورد برداشته است ، تنها بذکر این قدر اکتفا میورزیم ، که بزرگترین عامل در فساد اداره و ضبط و ربط عمومی که اساس اولین مملکت است همین گرفتار شدن عده از مامورین به اغراض خود بود ، زیرا دیگر نقصانات اداری هر چند ضرر شان زیاد باشد اما بازهم اگر بی غرضی و پاك نفسی در بین میبود آنقدر ضرر کرده نمیتوانست ولی مسئله غرضداری و رشوت خوری هیچ چیز تلافی آنرا کرده نمیتواند ، از این رو در ضبط و ربط و اداره عمومی این رویه ( پست و دنی ) اثر خیلی سوء بخشید . چیزیکه قضیه را وخیمتر ساخته بود فقدان باز خواست و مسئولیت بود . یعنی حتی کسانیکه برشوت خوری مشهور و نمایان شده بودند از آنها هیچ بازخواستی نشد . و بهمین سبب میدیدیم که بعض مامورین بزرگ رشوت خوری را علنی ساخته بودند . = ۴۱ = نشأت های احزاب ومخالفت هایشان اقتضای طبیعی در جامعه های بشریست که افراد هر جامعه در انتخاب و خوش کردن طرز وصورت زندگانی عمومی وبا اداره ونظامات مملکت بطبقات مختلف تقسیم میشوند ، یعنی در هر جامعه يك عده میباشند که میگویند مثلاً صورت اداره باید قرار فکر واراده ملت باشد عده دیگری طرفدار این میشود که اداره را اشخاص معین بنمایند آن صدا میزند تربیه وتعلیم اولادرا همیشه حکومت باید متکفل شود . این میگوید اولاد حق شخصی پدر است هیچ کس را نباید به آنها دخلی باشد ، و همچنین در هر يك از شئونات افکار عموم باختلاف و تفاوت است ، خاصه و یا طبیعت عمومی در بشر است ازاین روست ممالکیکه امور شان زیر نظم آمده باشد همیشه در نظامات خود موجودیتهای حزبیرا آزاد گذاشته میدان عمل وتأثير را برایشان فراخ میگذارند تا این اختلافات فکری که در هر جامعه طبیعی است بطور جماعه های معین جمع شده ، همیشه هر جماعه یا حزب کوشش کند که مطالب ونظریات خودرا در جامعه پیش ببرد ، وباین وسیله از پیداشدن پاشانی و تشتت جامعه های خودرا مصون ومحفوظ میدارند . اما در محیط ما چون پروگرام اداره مقتضی این بود که تنها باید نظریات دولت مقدم باشد ؛ وهیچ فکر حزبی نباید اعلان شود و باز از طرف دیگر موجودیت افکار حزبی طبیعی بود ، یعنی حتمی بود که درمملکت فرقه های متعدد باشند که با پروگرام حکومت موافقت نداشته باشند . و چون برای اینها مجاز نبود که افکار خود را تصریح کنند لذا طبعا مطالب خود را در پرده خفا نشر میدادند . چنانچه در اثنای اغتشاش معلوم شد که سرزمین مشرقی میدان تخم پاشی چندین حزب بوده است ، و هر کدام برای پیشبردن نظریات خود اقدامات وتبلیغاتیکه مؤدی بمقصد خودش بشود مینمود . -- ۲۱ -- و اگر ما بخواهیم در این کتاب خود تفصیلات همان احزابرا معین کنیم این ادعای بی سند خواهد بود زیرا احزاب مذکور چنانچه گفتیم همه اقدامات خود را در پرده خفا مینمودند ، پس تا زمانیکه رؤسای همان احزاب خودشان تصریح نکنند و یا اینکه سر بخود آشکار نشوند بمحض استدلالات نظری نمیتوان حقیقت همان احزاب و یا اشخاص رئیسی شان را تعیین نمود . تنها چیزیکه از روی استدلال و یا قرائن میتوان تعیین نمود : عده احزابیکه از روی مطالعه حوادث بودنشان معلوم و یا محسوس شده است ، که غالبا يك حزبی برای این کار میکرد که نظام افغانستانرا باصول جمهوریت و یا قریب آن تبدیل بدهد ، حزب دیگر با پروکرام حکومت موافقت نداشته تنها مجبور ساختن حکومترا بتعدیل پروکرام آرزو داشتند ، اما يك فرقه هم بود که هر چه مخالفت داشتند با شخص زمامدار بود از اینرو بعض اشخاص معین را برای اشغال سلطنت مد نظر گرفته تهیۀ يك شورشرا میکوشیدند. و بعض حزبیتهای نمایان دیگر هم پیدا شده بود که هر کدامرا جداگانه بیان میدهیم حکومت و ارباب نفوذ عالم محکوم مقتضیات عجیب است و شاید این حلقه را که در صدد بیان آن هستیم یکی از آن عجایبات باشد که اصل مراد و یا موضوع دیگر میباشد و چیز را که نتیجه میدهد دیگر است . مثلاً در نزد زمامدار چنین فکری پیدا میشود که مانع پیشرفت پروکرام و مطالب من در مملکت خوانین و روحانیون و ارباب نفوذ جامعه است ، بفکر اینکه این طبقات برای حفظ منافع خود ماترا بحالت خودش میخواهند بمانند و سقوط دادن این طبقات تعقیب شد . وچه بذریعه توقیف معاشات یا تصریح در نطقها و دیگر بهر وسیله که ممکن بود در سقوط دادن اعتبارات این طبقات کوشیده شد علی الاخص -- ۲۲ -- این تعقیب در حق علما و روحانیون بیشتر شده از هیچ گونه اقدامات معنوی در هیچ فرصت مساعد صرفه نشده و حملات مختلفی بر این طبقه مهم که علاوه برتأثیر وحرمت نام علم ایجابات محیط مرکزیت و نفوذ ایشانرا بلند وذی قدر باید داشته باشد وارد کرده شد طبیعی حیات که میدان تنازع للبقاء است ، این طبقاتیكه عرضۀ حملات میشدند خود را حق بطرف می‌دیدند که حیات ویا مرکزیت خود را دفاع وتامین باید بکنند، گویا در سنوات ۳۰۳ و ۳۰۷ در محيط يك حركت غیر عادی بود و آن عبارت از این تصادم حکومت وارباب نفوذ مملکت است . وهمین بود مراد ما ازتمهيدك مختصری که درفاتحۀ این مطلب خود دادیم ، که با اینکه موضوع این تصادم باقضیۀ مملکت هیچ علاقۀ نداشت یعنی نه بی‌ اعتبار ساختن این طبقات نفوذ جامعه بمضمون ترقی دادن مملکت علاقه راسی دارد ، ونه مدافعه‌ که این طبقات برای حمایت موجودیت خود نموده‌اند بموضوع عقب نشاندن مملکت ربطی داشت ، یعنی تنها غلط فهمی وتصادم بین دو قوت بود اما بهر نوعيكه بود در نتیجه قضیۀ این تصادم درموضوع اغتشاش بزرگ سنه ۳۰۷ يك مؤثر وعامل اول میگردد . زیرا اینها رفته رفته مقاومتشان شکل حزبیتهای خیلی موثر وفعال را گرفت حزبیتهای دیگر موجودیتهای حزبی را اگر بطور مجموعی بگیریم نه تنها عبارت از فرقه های بود که باپروگرام حکومت موافقت نداشتند، بلکه بعض انواع حزبیتهای دیگر سربخود در محیط نشأت کرده بود مثلاً در طبقه مامورین دو فرقه بوده است یکی آنکه مرګکی نيیش وپنجال را برای گرفتن رشوت تیز کرده بود طبعاً فريق ديگر بالمقابل دوره ماموریترا با پاك نامی میگذشتاندند واګرچه این تفاوت ظاهراً در وضع سلوکی بود اما در حقیت يك رنګ حزبی پیدا کرده و این - ۲۳ - وضعیت سلوك يك نوع وحدت بین افراد هريك از آن دو فریق پیدا کرده همین وحدت بدرجة رسیده بود که اگر موجودیات حزبی آزاد میبود یقین است دو حزب معینی در مملکت پیدا میشد که یکی را رشوت خواران تشکیل و دیگر را مخالفین رشوت تشکیل میدادند احزاب شخصی و یا فردی يك رنگ حزبیت دیگر هم درین میان روی کار شده بود و آن عبارت از حزبیتهای شخصی و یا فردی چه غالبا متنفذین بدور خود يك جنبه را جمع مینمودند که هر جنبه طرفدار و یا پروپاگندچی رئیس خود میبود ولی نظر باینکه تصریح نظریات سیاسی یا مداخلت کردن در شئونات عمومی مجاز نبود از اینرو این جنبه ها را يك نظریه سیاسی و یا مفکوره عمومی که شرط اولین حزبیت است جمع نمیکرد بلکه تنها يك چیزیکه افراد يك جنبه را با هم مربوط میساخت طرفداری و عقیده مندی بشخص رئیس شان میبود حزبیت های دربار : دربار حلقهٔ اهمترین استکه در مقدرات و ماضی و مستقبل مملکت اثر دارد زیرا در بار عبارت از همان دایره ئیستکه زمامدار اول در سر و عموم اختیار دارانیکه در حل و فصل شئونات مملکت ذی اهمیت و تأثیر یا ذی شرکت هستند دور او شان باشند . گویا عظیمترین و مفخمترین و پر شکوه ترین محفل های مملکت در بار بود . چنانچه پر مشغولیت ترین زندگانیهای حیات در باری بود . اما این همه تخصصات و امتیازاتیکه دربار داشت نه تنها از این حیث که اهم ترین محافل محفل دربار و یا زبده ترین و با اقتدار ترین اشخاص مملکت در در بار است ، بلکه علاوه بر آن چیزیکه حیات در باری را مینا مخصوصاً از حیث مشغولیت ذی اهمیت میساخت همین يك نکته بود که - ٢٤ - در بار میدان یا صحنهٔ عظیم شطرنج بازی حزبیت ها بود . که متنفذین عظیم یعنی در باریان بجنبه ها تقسیم بوده ، هر قسمت از خود نظریات داشته استقلال یا اقناع ارادهٔ زمامدار را به نظریات خود سعی وجد و جهد داشت . و همیشه سعی هر جنبه بود که ارادهٔ شاه که صدور یابد . یا قضا یا را که تحلیل نماید باید از روی همان نظریات خودش باشد . این وضعیت مفید بود یا مضر ، یا اینکه بودن آن در دربار مجبوریست یا غیر مجبوری مسئلهٔ جدا گانه نیست که ما در آن نمی پیچیم . اما تنها بعض اثرات این وضعیترا مجبور هستیم که بنویسم :— مثلاً اینکه یکی از مقتضیات وضعیت مذکور همین بود که باید زمامدار از فهم قضایا ودرك حالت خصوصی یا عمومی بطور مستقیم دور باشد . و این مجهود مشترك عموم احزاب یا حلقه های دور زمام دار بود . که همهٔ آنها سعی میکردند که نباید بشخص خود قضایا را مستقیماً تشخیص کند . و الا طبعاً بيك اساس بزرگ نظری آنها صدمه میزد . اگرچه ما انکار نداریم که ممکن است بعض این حلقه ها ، و یا بعض کارهای هر حلقه ممکن است منتها شریف و برای مملکت مفید میبود . اما از طرف دیگر اینرا هم میدیدیم يك شخص عالمها را در بیرون غرق و در بدر و خاك بسر میکرد ولی در داخل دربار این همه حرکتهای او ذرهٔ از عظمت و رسوخ و اقتدارش کاسته نمیتوانست . وقتیکه تحلیل میشد پوشیده ماندن این همه معایب او نتیجهٔ حمایت داری یکی از همان احزاب یافته میشد . یا اینکه میدیدیم يك پروگرام منتها معكوس ياغير قابل تطبیق میبود و شاید عالمها را بفغان میآورد وصدای این فغان بهرجا میرسید اما در حدود دیوارهای دربار که رسید فوراً دستهای خفیانه پیش شده و گوشهای لازمرا میپوشانید . چنانچه دیدیم که شورش بعد از اینکه در مشرق مشتعل گردید — ٢٥ — بعد از آن مراجع رسمی خبر شد ، و همچنین بچه سقو بدروازه کابل رسید بعد از آن ترتیبات جلو گیری حملۀ وی شد . و طبعاً عامل اعظم در این بی اطلاعیها همین تأثیر حلقه های داخلی دربار بود . و شاید شورش که دوام کرد و یا نتیجه معکوس برای انهدام سلطنت که داد هم نتیجه همان تاثیر حلقه های داخلی در بار بود : که نباید زمامدار رأساً از حوادث کماهو حقه مطلع شود . این هم يك نوع حزبيت از حزبیتهای بود که در مملکت موجود و تاثيرات مدهش و عظیمی داشت . که خوب این تاثيرات خوب و ثوابش عائد باصحاب آنست . اما تاثیران خراب و مهلکش عائد بكه خواهد بود ؟ آیا عائد بانتخاب اشخاص و گذاشتن تصادمات حزبی بود . ؟ با اینکه این احزاب نفهمیدند که باین وضعیت خود مملکترا بکجا خواهند کشید ؟ اینست موجز بیاناتیکه راجع بنشأتهای حزبی در آن دوره میتوان گفت . و على العموم مؤثر ترين احزاب در مملکت همان احزابی واقع شدند که با پروگرام اصلاحات مخالف افتیده بودند زیرا اینها جدا در پرده خفا کار کرده میرفتند چنانچه اوضاع از هر طرف بامطالب آنها چه از حیث تطبيقات و یا رفتار حکومت باشد ، و چه خواه و شی و بی اعتنائی کارداران باشد بهر حال توانستند کار خود را پیش ببرند حتی بعض امارات و دلایل اینرا نشان میدهد که در طبقه عالی کاردارها که با پروگرام موافقت نداشتند وقتیکه شورش ۳۰۷ برپا شده بود کسانی بودند که دراز شدن شورشرا آرزو میکردند بفکر اینکه اگر زمامدار از افراط در تطبيقات خود صرف نظر نماید . اما اینرا چنانچه گفتیم يك مطالعۀ استدلالی نه استنادی بود . - ٢٦ - دست غیر در تهیئه اغتشاش در این شکی نیستکه موقعیت جغرافیائی افغانستان وضعیات سیاسی آنرا يك قضیه خیلی عمیق و دوری ساخته است ، مخصوصاً وضعیت سیاسی آن بعد از استقلال مهمتر و عمیق تر شد ، چه بعد ازین استقلال و مختاریت در سیاست آن علاوه بر مشکلات تماس همسایه کی و حفظ موازنه این تماس مسئله که خودش خریدار و در بازار فروش کار فرمیان است ، و هر کدام بجالی میخواهد افغانستان را خریدار خود بسازد ، آن مشکلات سیاسی را افزود، گویا از تاریخ مستقل شدن افغانستان اداره کردن سُکان سیاست آن از مشکلترین شئونات اداریش بوده است . چیزیکه بر این همه مشکلات میأفزود خطرناکی غلط کردن در این شعبه است ، زیرا جریانات قرن اخیر سیاست غربیها در صحنه های مشرق این را نشان داده است ، که اندك سهو يك دولت شرقی در مقابل سیاست غربی با کمال بی رحمی آنرا تباه و فنا نمود . زیرا غربیها را در هر چیز متمدن و با اعتدال میتوان گفت ، الا در مفاد های سیاسیشان که از مرتکب شدن هیچ تعسف و جبر کوتاهی ندارند . و خیلی ها عقیده باین دارند که اغتشاش مذکور رولی از رول های مشهور و معروف ویران کارانه سیاست غربی بوده است . که به سبب بعضی اهمالات سیاسی پیش شد گویا قرار این نظریه اغتشاش مذکور نتیجه مداخلات غیر بود . اما اگر بخواهیم این مطلب را تائید کنیم دلایل استنادی زیادی که این مداخلات غیر را اثبات کند بنظر نمیآید . اگرچه ما انکار کرده نمیتوانم که هر دو دولت همسایه در اثنای اغتشاش در شئونات داخلی دست انداخته باشند ، و علامات زیاد اینرا نشان میدهد که در وقت بی‌نظمی احتمال کلی دارد که دست درازی های زیاد مخفیانه شده باشد . چنانچه مطالعه حالات دائمی سیاست عالم این را نشان میدهد که همیشه دول همسایه با خیلی دقت و بیداری توازن سیاسیی - ۲۷ - خود را در مملکت همسایه خود مراعات و پیش برد میدهند ، خصوصاً وقتیکه موقعیت جغرافیائی افغانستان را هم در این مطالعه قیاسی مد نظر بگیریم . علاوه بر این شایعاتیکه در جرائد انگلیسی بین حمله و تردید راجع به اقامت کردن کرنل لورنس در سرحدات افغانی برای تهیه یک شورش ، و نیز مقالاتیکه خواه بطور حمله و یا مدافعه در جرائد روسی شایع شده است . و باز تأثیرات غیر عادی که در این هر دو سرحد پیدا شده بود اینرا نشان میدهد که محتمل دست غیر در اغتشاش دراز شده باشد . اما باین حدیکه بعضیها تصور کرده اند که اصلاً اغتشاش تمهید شده و ساخت دست غیر باشد این قابل تأیید قطعی نخواهد بود ، و مسئله قابل شك است ، چه تا زمانیکه اقلاً در ملت اسباب اغتشاش مهیا نشود طبعاً نه دست ، بل دست های غیر هم اثر کرده نمیتواند قسمت طبیعی این اغتشاش بین فرد و جامعه از خیلی جهتها تشابه و همرنگی است و عموم مقتضیات و یا قوانینیکه بر فرد تطبیق مییابد عین و یا مثیل آن قوانین و مقتضیات در جامعه تطبیق و یا تأثیر دارد ، و چرا این تشابه نباشد در حالیکه جامعه عبارت از مجموعی از افراد است . مثلا میبینیم اگر فرد دوره طفولت و دوره صباوت و دوره رجولت و باز دوره کهولت و زوال دارد . نیز جامعه دوره تكون و دوره بدویت و دوره مدنیت و باز دوره انحلال وزوال دارد . و همچنینکه حیات فرد بسته باندازه رعایتيای صحی و قدر و منزلت عمومی آن بسته به مقدار معلومات و کمالات آن باشد ایضا میبینیم که حیات و پیشرفت جامعه در دوره های آن بسته بحسن تدبیر و پیش نشدن تخالف امور جامعه است و باز عیناً بمانند فرد منزلت و قدر واهميت يك جامعه - ۲۸ - در بین دیگر ممالک بسته باندازه عمومیت تعلیم و کمالاتیکه بطور مجموعی در آن جامعه باشد علاوه بر این تشابهات يك هم مثلی و یا مانندی دیگر است که فرد را بجامعه شبیه‌تر میسازد و آن مسئله دچار شدن بامراض است یعنی همچنانکه فرد طبعاً بامراض دچار می‌شود نیز جامعه‌ها طبیعةً برای دچار شدن بامراض مستعد هستند واگر مرض فرد عبارت از تبها و دردها و بلاها و بهم‌خوردن اخلاط‌ها باشد . امراض جامعه شورشها و بحرانها و اغتشاش‌ها و انقلابها و بر هم خوردن حزبهاست . همچنین تا آخر هر چند تتبع کنیم این تشابه را زیادتر و قریبتر خواهیم یافت . که شاید لذیذ‌ترین ومفید‌ترین مطالعات باشد . چه قانون الهی در خلق اوست . ولذیذتر از مطالعه و دریافت قوانین خالق بزرگ چه خواهد بود ؟ وچون پیداشدن امراض برای فرد امر طبیعی است . عیناً می‌بینیم که در جامعه ها ایضاً مسئله عادی و طبیعی است چنانچه سال تمامی نمی‌گذرد که خبر يك و یا چند بحران و یا انقلابی در عالم نشنویم . ولی مراد نه گفتن اینستکه چون پیدا شدن امراض در فرد حتمی و پیدا شدن انقلابات لابدیسات باین سبب این انقلاب مهم یکی از آن بحرانات طبیعی بود و بس . بلکه مراد از این تطبیق پیش‌کردن يك توضیح دیگری بود . و آن : وقتیکه بطرف صورت مریض شدن فرد تعمق کنیم خواهیم دید در عین اینکه اصلاً مبتلا شدن به امراض امر طبیعی است . ولی بازهم این طبیعی بودن بدو صورت است . یکی علل واسبابیکه از اهمالات صحی وسوء تدبیر جسمی پیدا شود . دیگر آنکه اسباب وجراثیم مرض بدون اختیار واراده یا بدون اینکه اهمال و یا عدم اهمال در آن دخلی داشته باشد . مرض پیش شود . عیناً در انقلاب هم بعض اسباب و علل آن از نوعی میباشد که سر بخود - ۲۹ - بدون اینکه اراده ها را دران دخلی باشد پیدا میشود . اما دیگر عامل ، همان اسبابیکه به سبب اعمال و سوء اداره و پیدا شدن تخالفات و تصادمات واقع شوند میباشد . که مراد هم در اینجاست که اغتشاش گذشته ما اگرچه از يك حیث مسئله طبیعی بوده و در حقیقت بحرانی از بحرانهای دائمی بود که همیشه جامعه های بشری بآنها مبتلا میشوند . ولی در علل و اسباب که آمدیم دو گونه عوامل داشت یکی طبیعی که در محیط سر بخود از پیشتر موجود بودند . و یا اینکه در اثنای دوران ده سال پیش آمدند . اما در پیدا شدن آنها هیج اراده و دستی دخل نداشت ، قسمت دیگر غیر طبیعی که البته در نتیجه سوء تدبیر و اعمال ضروریات پیش آمد . وطبعاً در این اغتشاش گذشته يك قسمت از عوامل طبیعی بود که خواه از خیلی پیشتر با دوره های تاریخ مملکت پیدا شد ، و یا در دوره های نزديك آن این عوامل طبیعی که بدون مداخلت اراده ها پیش شده است . در بین آمد . مثلاً محاربات قومی ، یا منازعات تسلط طلبی که تا مدت های صد یا پنجاه سال پیش در صحنه این مملکت واقع شده روح تفرقه قومی را در آن تولید نمود . واگر حکومتهای که در آن دوره ها تعاقب کرده اند ، برای رفع آثار همان تنازعات قومی کاری میکردند ، یقین است امروز تاثیرات خواه محسوس و یا غیر محسوس ازان روح تفرقه های قومی در بین نمی ماند ولی بد بختانه بالعکس حکومتهای که در صد سال اخیر تعاقب کردند زمینه این تنازعاترا تیره تر و پر کدورت تر ساخته رفتند ، چه همیشه دیدیم که حکومت های گذشته در وقایع اختلالات داخلی اعتماد خود را بجای اینکه بر عسکر میگرفتند بالعکس تمام اعتنای خود را در سو قبیات قومی متوجه میساختند - ٣٠ - یعنی فرض کنیم اگر یک قومی بغاوت و یا سر کشی مینمود. حکومت برای مطیع ساختن آن يك قومیرا میپالید که باهمان قوم سر کش ، از قدیم نفرت و نزاع داشته باشد. و او را اسلحه داده بطرف همان قوم باغی سوق میداد. اگر چه این نقشه ممكن است فائده میبخشید ولی اینها غافل از این بودند که چنین نقشه ها برای تفكيك عناصر وحدت مملکت تا کدام اندازه مضر و همان روح تفرقه های قومیرا تا چه قدر دیر زمانه ها امتداد و دوام میدهد. گویا تعاقب این چنین اداره ها همان روحرا زنده گذاشت یا اینکه آثارهمان روح تفرقة قومیرا در مزاج ذهنی اقوام در کمین تازه محفوظ ماند. چنانچه در دوران اغتشاش یا در اوائل و ما قبل آن مجردیکه اندك تزلزل و بی امنی در بین پیش شد. اقوامیکه برای محافظت امنیت با شمولیت در مدافعه امنیت عمومی در جنگ سقو جلب شده بودند. باین گمان رفتند که ما در این جنگهای خود نه از مملکت مدافعه میکنم. بلکه گوئی از خیر و منفعت يك شخص معين يا قوم معین دفاع میکنیم. تصور کرده از این رو در ظاهر شامل ولی در باطن هیچ جنگ نمیکردند. و همچنین در اثنای اغتشاش ديديم بعض اقوام به خیال حصول تسلط افتادند. نیز آثار تفرقه و منازعات قومی بود که در حالیکه مسئله در تمام مملکت عبارت از این بود که (سقو پادشاه شود و نشود بود) بعض اقوامرا سر گرم زد و خورد با هم دیدیم که گوئی این را فرصت بزرگ برای صاف كردن بين خودها اعتبار كرده اند البته این علامتها و علامات ديگر اینرا نشان میدهد كه بدبختانه روح تفرقة قومی در مملکت به کمین بود ، وطبعاً این روح خیلی مضر وخطر ناکیست که بودن آن برای مستعد ساختن زمینه اغتشاش اثر کرده میتوانست : همچنین عوامل طبیعی دیگر از قبیل کثرت عده بیکاران در مملکت - ۳۱ - که تا يك اندازه میتوان گفت که : همین مسئله زیاد بودن عده بیکاران يك عامل مهم طبیعی بوده است . و اثر این عامل مهم حتی در ممالک متمدن بزرگ و با استعداد عالم معلوم است تا کدام اندازه ذی اهمیت میباشد . چه حال که سخن به محیط کم استعداد برسد . و چیز را که مخصوصاً در این جا میخواهیم بآن اشاره بدهیم خطرناکی همین مسئله است . یعنی آرزو کنیم که بهر نوعیکه باشد . باصلاح این زیادتی بیکاران پرداخته شود . چه قطعاً بثبوت رسیده که همیشه زیاد شدن عده بیکار ها در يك مملکت موجب انقلابات و بی امنی ها در داخله آن گردیده است . و نیز از عوامل طبیعی بود که محیط در دوره انتقال خود بود و کسانیکه در قواعد اجتماعی مطالعات داشته باشند اینرا بهتر میدانند نازکترین دوران های یک جامعه دوره انتقال و تبدل آنست ، که ذاتاً همین تبدل يا انتقال يك رنگ بحرانی در مملکت تولید میکند ، و شاید همین نکته علت کلان در وقوع اغتشاش بوده است . زیرا در عین اینکه مملکت در دوره بحران انتقالی یا تبدلی خرد بود ؛ خیلی عوامل و اسباب جزئی یا کلی دیگر که سبب اغتشاش شود در بین پیش شد ، از این رو وضعیت برای برهم خوردن و مغتش شدن مساعد افتید یا اینکه اغتشاش را نتیجه داد . و همچنین تا آخر اگر دقت شود خواهیم دید که در عین زمان خیلی عوامل طبیعی در بین موجود بود که سر بخود پیدا شده و در پیدا شدن اغتشاش و یا دراز شدن آن مساعدت کرد . اما يك چیز دیگری را هم باید اشاره کرد که آیا کدام این عوامل زیاد است ؟ یعنی عوامل طبیعی که سر بخود پیدا شده اند ، یا عوامل غیر طبیعی که در نتیجه سوء تدبیر بودند ؟ این دو سوال هم در نزد شایقین محاکمه و تحلیل اهمیت خود را دارد چنانچه اختلاف نمایان در فیصله این سوالها در هر محفليکه برابر شدیم -- ۳۲ -- دیدیم كه يك عده طرف سوال اول و يك عده طرفدار سوال دوم هستند . بهر حال امید است مطالع با تعمق میتواند این مسئله را در نتیجه مطالعه كتاب و تذکر مشاهدات خود حل نماید . خلاصه در صفحه های گذشته زیر عنوان راه بلد مختصر تاریخچه ده ساله دوره حرکت اصلاحی وطن كه اغتشاش بزرگ سنه ۱۳۰۷ بد بختانه خاتمه همان دوره بود تذکار نمودیم . تا به این ذریعه برای خوانندگان خود ذخیره مختصری از علل و عواملیكه در حین محاكمه و تدقیق محتاج به آنها میشود تهیه كرده باشیم . حال لازم میشود که قبل از شروع بحوادث اغتشاش ، خلاصه مختصر قصه انرا سرتا پا در چند صفحه جمع نمائیم . تا این قصه كه مطالع جزئیات حوادث آنرا در صفحات آینده میخوانند قبلاً به طور اختصار از نظر گذشته باشد . وقتیكه به اصل قضیه نظر اندازیم می بینیم كه مسئله در حد ذات خود امر بسیط است . و باین خساره ها نمی ارزید . یعنی اصل قصه باید صورت یا نتیجه غیر از اینکه واقع شد میداد . اما بد بختانه علل و عوامل و تحریكات مختلفی یكجا شده ، همان قضیه بسیط را وخیم ترین حادثه در تاریخ مملکت گردانید . چنانچه ذیلاً اختصار قصه را با تمام نکات مهمه آن ذكر میكنیم و در آخر هر عبارت كه يك نكته اساسی در این قصه شمرده میشود و قابل تدقیق است این علامات (X) گذاشته شد . اولا در مملكت حركت اصلاحی كه طبعاً احتیاج او بود پیش شد و انصافاً هم باید اعتراف كنیم : ( مرحله اولین ) این حركات اصلاحی طبعاً منتها بلند و قابل تمجید بوده است . و هر فرد این وطن يك حصه -- ۳۳ -- مدیونیت زیادی نسبت به عموم اراکین این حرکت در دل خواهد پرورانید اما بدبختانه نتیجه معکوس و بترتیبیکه پیشتر بیان یافت در پروگرام کلمه افراط پیش آمده و ملت از این پروگرام رم خورده ، در عین زمان تصادمات واختلافات وعوامل زیادی که بعض آنها بقسم اختصار بیان یافت واقع گردیده اولاً نفرت وباز اختلاف، اخیراً بین ملت وحکومت تصادم واقع میشود . دفعه اول این تصادم همان بود که در صفحات گذشته زیر عنوان سنه 303 بیان یافت اما تصادم دوم همین بود که خوانندگان وقایع آن را در صفحات آینده میخوانند . یعنی همان اغتشاش بزرگیکه شروع آن در صحنه مشرقی در ماه عقرب 307 شده بود و ما که میگوئیم : اصل قضیه در حد ذات خود بسیط است و باین قدر خساره ها نمی ارزید همین یك نكته است كه ، اصل شورش در ابتدا تنها بر میدن اهالی از پروگرام بود لذا تعدیل آنرا مطالبه میکردند و شروع این مطالبه گویا در مشرقی شد. حكومت هم بعد از اینكه سوقیات خود را بطرف مشرقی مینماید با شورشیها راه مفاهمه را باز كرده . قسماً بعض مطالب شورشیها را قبول كرده اعلان مهم 18 فقره را كه نقل آن در حوادث كابل آمده است نشر میدهد . هنوز قصه مشرقی خاتمه نیافته بود كه مطلب رنگ دیگری گرفت یعنی چنانچه پیشتر گفتیم که در ابتدا شورش تقریباً برای مطالبه تبدیل پروگرام بود . مگر در آخر ها در نتیجه تبلیغات متوالیۀ احزاب که خفیتةً کار میکردند ، و نیز سوء اداره بعض زمامدارانیکه در مشرقی سركار بودند ، وضعیت شورشیها را بدل کرده و تبدیل شدن سلطنت را خواهان شدند x در این اثنا از طرف سمت شمال جنبه دیگری تشكیل شده و در ابتدا سرغنه شورشیها بچه سقو و دسته مخصوص او آرزوی خودرا در این شورش تنها تبدیل سلطنت را اعلان کردند x ولی بعد از آنكه حمله بركابل - 34 - آوردند و افراد شمالی را با عسکر حکومت جنگاندند ، خود بچه سقو بفتوای همدستان خودش دعوای امارت کرد ، و محاربه را باقوای دولتی دوام و مقاومت داد تا اینکه بالاخره شاه از نا رضائیت اکثر یترا زمامداری خود حس کرده سلطنت را به برادر کلان خود میگذارند و فد ها برای ابلاغ این تبدیل بطرف شورشهای شمالی ، وفرامین دیگر بهر طرف فوراً فرستاده شد. اما از طرف بچه سقو پیغام این وفد که بریاست حضرت صاحب محمد صادق خان رفته بودند ، قبول نشده و محاربه را دوام داده پایتخت را متصرف شد و بعد از مذا کرات شاه نو ( عنایت الله خان را ) گذاشته شد که از مملکت برآید. وچون ملت عادی باین چنین بحرانات نبود صورت فیصله کردن این مشکله معما ماند. و بهمین سبب تشتت در ملت واقع گردید. یعنی اکثر سمتها در ملت بسلطنت سقو نمیخواست تسلیم کند. و لی بالعوض [ چه کند ؟ ] همین سوال بود که حل کردن آن در نزد ملت مشکل افتاد سقو بچه با همدستان خود هم از این وضعیت. تشتت ملت استفاده کرده سوقیات خود را بهر طرف برای گرفتن بیعت و نشر نفوذ خود کرده میرفت. و نیز همین تشتت باعث دوام او برای مدت ۸ نیم ماه شده توانست. در این بین در چندین نقاط مملکت حرکتهای منتظم برای سقوط دادن سقو تشکیل میشود و بعض این قوه ها را از ارا کین سابق دولت که زمامداری کرده میتوانستند اداره میکرد و در بعض حصه ها رؤسا از خود ملت پیش شده باصول جرگه ومشوره داری محاربات و سوقیات مینمودند و بسببیکه بین زمامداران این قوه ها بدبختانه مواصلت ومخابره وارتباط موجود نبود از اینرو بموفقیت سریع نایل نیامده بلکه بالعکس این حرکتها یکی پی دیگر سقوط کرده رفتند. تا اینکه در میدان مسابقه برای نجات وطن از این گرداب هلاکت - 35 - قطعی اعلیحضرت محمد نادر خان افغان که از گوشۀ جنوبی مملکت در میدان این مسابقۀ ایثار و فدا کاری شامل شده بودند ، موفقیت حاصل کرده وطن را که بحال پاشانی وتشتت رسیده بود و پس ربط و توحید مید هند . چنانچه از این تاریخ ملت درمدرای خود را پایان سپردند و از اینجا حلقه مجدد در تاریخ مملکتیکه خدا نا کرده قریب بسقوط بود شروع میشود . اینست مختصر ترین تعبیر یکه برای اغتشاش سنه ۱۳۰۷ میتوان گفت که در صفحات آیندۀ کتاب حوادث مفصل همین واقعۀ بزرگ و محزن تاریخی را تا اندازۀ که مساعد بود جمع نمودیم . - ٢٦ - مشرق شینواری شراره های اول حادثه واقع شد که ظاهرا با منیت علاقه نداشت ولی رفته رفته منزله شراره اولرا در حوادث مشرقی گرفته بود : چند نفری از شنواریهای قوم سنگوخیل در يك دره گردش داشتند ، جماعه کمی از کوچیها با مال و امتعه بار شده خود از همان دره عبور مینمودند اینها بخیال اینکه مبادا همان جماعه اول از دزدان باشد و مال و امتعه شانرا غارت بگیرند اسلحه خود را حاضر و آماده ساخته پیش آمده رفتند ، این گمانشان بجا بود یا نبود بهر حال عده اول هم استعداد وصف گرفتن اینها را دیده خود شان هم آماده شدند . از هر جائيكه بود در بین این هر دو جماعه فیر شروع گردید و در نتیجه تبادل فیرها چند نفری از جماعه شنواریها بین زخمی و مقتول بزمین افتد باقی مانده که ضعف خود را فهمیدند افتاده های خود را برداشته بطرف قریه رو بقرار گذاشتند ، اما کوچیها بعد از صاف کردن میدان راه خود را دوام داداند . رسیدن اینها بقریه باهمین وضعیت پریشان اهالیرا به گرد آمدن و ادار ساخت و وقتیکه تنه های خون آلود و بیجان همشهریان خود را میبینند بغضب و جوش آمده فوراً از بین جوانان قریه جماعه مسلح آماده کرده عقب کوچیها را میگیرند نزديك شام بآنها رسیده بعد از بریدن راه توانستند که آنها را بقوت دستگير و مشك بسته بقلعه بیارند . صبح کوچیها را با مقتولین خود نزد حاکم آورده با داد و فریاد زیاد باز خواست از این قتلها طالب شدند حاکم هم آنهارا حبس و دایر - ۳۷ - کردن تحقیق وابلاغ نمودن قضیه را بحکومت مرکزی بعارضین وعده داد چندروزی از این بین نمیگذرد که محبوسین از طرف حاکم رها میشوند در این بین مدعیها از این رهائی مطلع شده قیامت در قریه برپا کرده بالاخره خودرا بمرکز حکومتی اعلی رسانیده قضیه را سر تا پا محاکم اعلی عارض میشوند حاکم اعلی دلیل قانونی داشت و یا نداشت وخواه تراشیدیانه تراشید مدعا اینکه مطالبه این عارضهارا که عبارت از باز خواست کردن ازحاکم محلی ودستگیر کردن مجرمین مفرور باشد بجانیاورد . در بین این شینواریها مشهور بود که حاکم مقابل رها کردن قاتلها ۱۰ هزار روپیه گرفته است حالا وقتیکه این وضعیت حاکم اعلی را میبینند گمانشان درباب او هم شده میگویند : حاکم علاقه ما او را راضی ساخته است که عرض مارا نمیشنود . این نمونه از حوادث اداری همان علاقه است که مسلسلاً از دیر مدت جاری بود وبالتوالی ونیز بتاثیر سرایت افکار يك عالم نفرت را از حکومت وکار کنان آن در آن سرزمین تولید کرده میرفت . که ما بذکر کردن این حادثه که آنیاً بقصه ما علاقه میگیرد اکتفا نمودیم . گویا در حالیکه اهالی از آن اوضاع بیزار بودند واقع شدن این حادثه برای اینکه بیزاری اهالی آن قریه را بحدی برساند که علناً از حکومت خود صحبتهای نفرت آمیز برانند و یا اینکه بشنیدن وقبول کردن اقاویلیکه از طرف احزاب مخالف در بین مردم اشاعه داده میشود مستعد شوند کافی بود ، وهمین وضع تنقید روز بروز شدت میگرفت و رفته رفته همین سرزمین سنگوخیل شینوار منبع تبلیغات شدید برعلیه حکومت میگردید ، چیزیکه براین همه افزود اوضاع عمومی حا لم است چه درخاندان خودحجابرارفع و هر روزه هواخوری آزادانه نموده علاوه بر آن برای اهالی بعض اوقات تبلیغات لزوم تعلیم نسوانرا کرده ایشانرا میگوید قریباً از بین دختر های شمايك عده انتخاب کرده بکابل میفرستم ، فرقه مخالف هم ازاین او ضاع استفاده کرده همه این گفتارهای حاکمرا تاویل میکنند که این دخترهاه برای تعلیم - ۳۸ - بلکه برای دیگر مطالب خواهند رفت حکومت محلی ازاین احوال که دراطراف او بود هیچ اطلاع ندارد ویا اینکه نمیتواند خود را مطلع بسازد ، بهر حال تبلیغ شدت دا رد و روز بروز زیاد میشد، صداهای گونا گون است ، یکی تبدلاتیکه بنام پروگرام اصلاحات در مملکت تطبیق میشود تنقید میکرد دیگری حکومترا بکفر مشهور میسازد ، وميگويند امان الله خان به اروپا مخصوصاً برای معاینه کردن اصول مذهبی فرنگ رفته و میخواهد در دين والعياذ بالله تبديلات بدهد دیگری تصميمات عجیب و غریبی ازطرف حکومت میسراید، رفته رفته قصه کشال شد و این تخمهادر سرزمینیکه پیشتر مستعد بود کاشته شد . در آخرهای سنبله وکلای جرگۀ عمومی بخانه های خود رسیدند و بقصد باشد يابي قصد اما خبرهای عجیبی باهالی قریه های خود میسرودند و آن عبارت از مطالب دور و درازی بود که در جرگه فیصله وتبلیغ و دعوت شده بود . ( ۱ ) اینکه آن مطالب فیصله شدۀ جرگه نقایص داشت یا نداشت و یا اینکه بوقت بود يا نبود در اینجا بحث نميکنيم اما اینرا میخواهم بگوئیم که همه ویا اقلا اغلب آن مباحث جرگه امور نامالوف درملت بود که طبعاً بنظر غریب باید تلقی میشدند . از اینرو میتوان گفت این خبر ها که وکلا ازمرکزباخود برده اند عوض اینکه در آنوقت فایده ببخشد ویا اینکه بی اثر بگذر د بالعکس مضر وباین پروپا گند ها که مخالفین آن فیصله ها تا ويلات میدادند مساعد افتید افروختگی در ۱۵ ميزان ۱۳۰۷ امان الله خان مجلس عمومی ازمامورین دولتی پیشروی کوتی استور بر پا نمود و قرار دادید که در پیشروی تمام مامورین خود پروگرام مقررات دورۀ دومرا اعلان نمايئـد و بالفعل هم آن مجلس انعقاد و در يك هفته اختتام یافت ، که تفصیلات همان جلسه ها را جریدۀ رسمی حکومت نشر داده بود ، مگر ما - ٣٩ - (۱) رجوع بفيصله هاي جرگه سنه ۱۳۰۷ شود. در اینجا تنها واقعه یا فیصلۀ اول جلسۀ اول همان مجلسرا بیان میدهیم ، زیرا علاقه بموضوع ما دارد و در مشرق اثر بزرگ داشت این واقعه یا فیصله : موضوع وداع طالبه ها و طالبهایکه برای تحصیل در ترکیه فرستاده میشدند در آن مجلس بود ، این طالبه ها یکه چند روز پیشتر همه امورات سفریه شان تهیه شده بود در ساعت ۹ روز میزان ۱۳۰۷ در جلسه که اولین بود پیش شده و مراسم تودیعشان اختصاراً در همان مجلس تمام شده در موتر های خود سوار و از آنجا سر راست از راه مشرقی و هند بترکیه روان شدند . گذشتن این دسته طالبه ها از زمین مشرقی و دیدن مردم آنها را بچشم سر ، و شایع شدن این خبر در آن سرزمین این هر دو نسبت کبریت و پترول بیکدیگر داشت . و روز بروز این افواهات شدید تر شده رفت و مخصوصاً در اطراف عزیمت این طالبه ها قصه های مختلفی سروده میشد بحدیکه در انجمله يك اوازه همین بود که این طالبه ها بطور تبادله بخارج رفتند و غیر آن اقاویل زیاد که طبعاً همه هیجان بخش بودند نشر گردید حتی اینکه از افواهات يك قدم عملیتر شده تصاویر ملكه كه در جراید هندی و انگلیسی موجود بود در بین مردم توزیع شده رفت و بعضاً میگویند خیلی تصاویر برهنه روی زنان فرنگی بین مردم باین نام شایع گشت و بالتصادف چون حاکمها این موضوعرا اهمیت نمیدادند ، لذا از جریانات یومی اطراف خود اطلاع نداشته و این اوضاع جلوگیری نشد، بلکه اشخاصیکه مخالف تشکیلات حکومت و یا طرفدار تبدیل شخص زمام دار اول هستند نسبت باین حاکمها برای استفاده از وضعیت و پیشبرد نظریات خود بیدار و جرارتر بودند تا اینکه حلقه اول باخبری و یا سرکار آمدن هیئت حکومة مشرق بمیدان می برآید و آن همینکه :- - ٤٠ - ۱۹ عقرب حکومتی اعلی بقوماندانی فرقه اطلاع میدهد که بین منصبداران چونی کبی واهالی شنیده میشود سازش شده است و در این سازش اتفاق برینستکه اگر اینها برجونی حمله کنند آنها چونیرا برای شان بدون مقاومت تسلیم خواهند کرد . گویا قرار این اطلاع معلوم میشود که جریانات خفیه که ما بعض آنها را در چند ورق پیشتر زیر عنوان شراره های اول بیان دادیم و تا این دقیقه بین مردم منتشر شده میرفت وضعیت را بحدی رسانیده که مردم برای برپا کردن شورش مهیا شده اند و مرکز حکومتی ازان همه تمهیدات تا این تاریخ اطلاع نداشت . مجرد رسیدن این اطلاع بمرکز فرقه شخص فرقه مشر که برای گرفتن هدا یات از مرکز حرکت کردن خود را فیصله داده بودند تحقیق این قضیه را برای وکیل فرقه سپرده خودش بطرف کابل روان شد و وکیل فرقه بايك نفر از شعبه سرحدات بطرف چونی کهی برای تحقیق قضیه حرکت نمودند ولی کشف کردن قضیه این اشتباه که حاکم اعلی پیدا کرده بود محتاج مجاری شدن تحقیقات نشد زیرا مثلیكه این باخبری حکومتی اعلی خیلی ناوقت بوده است و زمینه کاملاً تهیئه شده و در این حدود کهی جماعة منتظمی برای شورش تشکیل شده بود چه هنوز این هیئت بجونی نرسیدند که يك عده نفری پیشتر از آنها در راه آماده بودند و چون برایشان صدازده شد که راهرا بگذارید اطمئنان دادند که بشما غرض نداریم اینها هم باعتماد پیش آمده مجرد رسیدن بانها فورا وكيل فرقه را باچند نفریکه باوی بود احاطه کرده به شك بستن پرداختند چون عدد جانبین تفاوت زیاد داشت مقاومت فایده نمیبخشید - ٤١ - در شروع این قسمت فراموش کردیم فکر مطالعرا باین بیاریم که خواندن این سطرهای که همه بحوادث و حلقه های اولین اغتشاش تعلق میگیرد دقت و تعمق زیاد بکار دارد زیرا درین حصه مدلولات زیاد پیش میشود که فهمیدن هر کدام آنها يك قسمت مهم قصه را آشکار میسازد چنانچه در هر حصه که ممکن باشد ملاحظات خود را پیش خواهیم کرد از آنجمله یکی اینکه در بین این دست اندازی از صحبت این دسته که راهرا گرفته بودند چنین معلوم میشد که اینها پیشتر بانتظار آمدن و دستگیر کردن کدام شخص باهیئت رسمی بودند زیرا یکیشان صدا کرد که در بین اینها بروتی نیست و ما و شما مخصوصا بروتيرا کار داریم، این صدا اینقدر تاثیر بخشید که دیگران از قتل این شکارهای خود دست کشیده و همه را بنزد محمد افضل خان نام که سر جماعه شان بود بردند محمد افضل هم وقتیکه ایشانرا دید گوئی چیز بر آکه انتظار داشت بدست نیامده است چنین وضعیتی در چهره او پیدا شده و پرسیدن نامها شروع کرد وکیل فرقه وقتیکه نام خود را اظهار نمود چون از سادات است فوراً محمد افضل از جا برخواسته و ببوسیدن دست و پای وی پرداخت که ما هر حرکتیکه میکنیم برای حمایت دین است و شما سید هستید پس اگر چیزی زحمت و یا تکلیفی برای تان از این دست اندازی رسیده باشد عفو کنید . مراد ما شخص شما نبوده است ، بلکه خبر شدیم که از مرکز حکومتی اعلی برای کشف کردن ما غلام جان خان نامی امدنیست و ما پیشتر این توطئه را برای او کرده بودیم ) گویا از این بیانات چنین معلوم میشد که این عصابه که حکومتی اعلی بودن آنرا سر از حالا اشتباه کرده است يك هیئت سطحی نیست بلکه ترتیبات مکملی دارند و از جریانات حکومت بیشتر از وقت مطلع شده میتوانند وکیل فرقه را اگر چه رها کردند اما باز هم برای او خارج شدن ازيك دائره معين اجازه نبود ، طرف عصر غلام جان خان که پیشتر گفته شد - ٤٢ - رسيد وطبعا اورا گرفتار نمودند وکیل فرقه از این حیث که اوهم مسلکش یعنی مامور دولت بود در بين وساطت نموده بحدی اصرار کرد که اگر اینرا هلاک کردید حتماً مرا هم بقتل برسانيد ، این اصرار آنقدر اثر کرده توانست که او را قتل نکرده و تنها حبسش نمودند . حادثه اول چنانچه پیشتر گفتیم : بودن این جماعه شور انگیز کهی تا این تاریخ پوشیده بود وکار اولین که از آن علنا سر زده همین اقدا مشان بود که نقل گردید اما حادثه اول که نمایان بنام شورش بوقوع پیوست در ( اچین ) بود که مرکز حکومتی شنوار است ، زیرا اینها که نسبة بیشتر از دیگران متنفر شده بودند ، نماینده های چند قوم مجاور خود را طلبیده بعد از مفاهمه با آنها برد فتر حکومتی حمله آورده محکمه و مکتب و دیگر دفاتر را تاراج نموده بلکه بعض حصه هارا آتش زدند اما حا کمرا که پیشتر قصه کینه اهالیرا باونقل نمودیم گرفتار و حبس کردند و صدا زد نشان اشيای این همه اقدامات همین بود که : از بی غوری حاکم در باز خواست کردن خون برادران ما انتقام میگیریم . این اقدام قوم سنگوخیل که خاتمه یافت گویا آتش غضب و انتقا میکه در آنها پیدا شده بود فرو نشاند ، پس بفكر نتیجه این عمل خود افتادند ناچار در غنی خیل جمع آمده جرگه از تمام کلان شوندگان عموم قوم شنوار منعقد نمودند ، چون پیشتر يك حس نفرت خیلی عجیبی در این سر زمین نسبت بحکومت تولید شده و یا کرده شده بود از این رو در این جرگه سنگوخیلها مورد تحسین و تایید دیگر حاضرین جرگه گردیده و اکثريه مضامین جرگه اظهار معاونت و همدردی نمودند حتى بعضها بفتوا این شورشرا تایید نمودند ، مخصوصاً مؤثرتر از کل بیانات يك عده بود که قلبا با نظام حکومت موافق نبوده اند ، زيرا اینها تا اندازه ممکن این جرگه را برای پیشبرد آرزوی خود که تبدیل حکو مت باشد ٤٣ موافق یافته بهر نوعی که میتوانستند اقوامرا بر مداومت عصیان در این جرگه قانع میساختند ، چنانچه در نتیجه یکی از فیصله های آن جرگه همین بود که اگرچه این اقدام ما بنام انتقام از حاکم تمام شده است اما باز هم چون تعرض بدفتر دولت گردیده است حتماً حکومت آنرا عصیان تلقی کرده در صدد مجازات ما خواهد بر آمد و جرگه هم بر این منحل گردیده که باید بعصیان دوام نمود و یا از خاک مملکت خارج شده بنزد دیگر اقوام شینوار که در حدود سرحد ماند لوارگی اقامت دارند هجرت نمائیم چنانچه يك وفد بنزد میر اکبر خان شینواری مقیم لوارگی فرستادند برای تامین این نظریه که فرضاً ما در نتیجه شورش خود موفق بسقوط دادن حکومت نشویم ایا شما حاضر خواهید بود که ما را در بین خود بپذیرید ؟ . شراره خوردی بود و روز بروز نه بل ساعت بساعت از آن شراره شعله ها تولید شده میرفت ولی از مامورین دولتی كسی نبود که جلو گیری و یا کاری کند که جلو گیری را نتیجه بدهد يك اقدا می که شد از طرف وکیل فرقه بود که از حبس خود پیغام مفصل برای سرحد دار دکه ، از اطلاعات این علاقه ها فرستاده تا مطالبرا بمدارج با لا تر خبر بدهد و ضمناً يك مبلغ روپیه خواهان شد که اگر بتواند بذریعه پول بین آنها تفرقه اندازد ولی سرحد دار فرستادن پولرا قبولدار نگردید حمله بر چونی کهی گویا بعد از آن جرگه که در غنی خیل شده است بین اقوا م که با تفاق سنگو خیلها ( آجین ) را جور کرده اند و بین دیگر اقوام شینوار يك وحدت فکری پیدا شده است و همه آماده هستند که در زیر يك نقشه قدام بشورش نمایند در این بین نماینده های که بنزد میر اکبر مقیم لوارگی رفته بودند با جوابهای موافقت و همدردی تمام واپس آمده قوم خود را مطمئن ساختند همین بود که فوراً بمحاصره چونی کهی پرداخته نظر بکمی عسکر که اکثر غیر حاضر بودند بعد از يك محاصره — ٤٤ — کوتاه جونیرا متصرف و همه ادوات حربی آنرا مالك گردیدند ، وقتیکه این حالات بحاکم اعلای مشرقی میرسید سید مختار نام پتی کوتی را برای محافظت امنیت راه عمومی جلال آباد مقرر ساخته و خطر ناکی وضعیترا بمرکز اطلاع میدهد . چونی چور شد یعنی يك مرکز از قرای دولت منهدم گردید تا این دم مردم تنها بزبان از حکومت تنقید و نالش میکردند و این نالش آنها را تبلیغات متوالیه شدید تر میساخت حالا وقتیکه منهدم شدن يك ركن حکومترا بچشم سر دیدند طبعاً چون پیشتر بغاوت کردن مستعد شده بودند لذا این اقدام حمله کنندگان را تقدیر کرده در عین زمان در اکثریه که تا حال احتیاط میکرد جرات شمولیت هم پیدا شده با شورشیها منضم شده میرفتند ، استاد انیکه در این بین حاضر و نتیجه تبلیغات خود را کامیابانه بچشم سر می بینند ، با جدیت تمام مصروف سر گرم ساختن شورشیها هستند . فرقه مشر قوای عسکری که قبلاً در یاد داشت صفحه (٤١) خود حرکتشانرا بطرف کابل اشاره داده بودیم بجلال آباد وارد شده است و با خود اختیارات مختصر يا بعض تعليمات میارد از آنجمله جلب و استخدام نمودن سه غند نفری برای مدافعه و محافظت امنیت مشرقی است . ولی هنوز در شروع کار بود که از طرف مرکز يك رئیس تنظیمیه عمومی معین میگردد شخص رئیس شیر احمد خان که قبلاً رئیس شورای دولت بود و مجرد رسیدن با جدیت و شدت تمام شروع بکار نمودند و نقشه شان قرار که استنباط میشود همینکه شورشیها را بتوسط قوای دیگر اقوام محصور ساخته آنها را از دوام شورش باز دارند چنانچه بالفعل اقوام سرخ رودی و چپرهاری و لغمانی وخو گیانیرا طلبیده نطقهای مطول بر تشویق ایراد نموده همه را به محاربه کردن باشنواریها دعوت نمودند و بعد از موافقت بایشان اسلحه دادند . و علاوه بر آن بذریعه جناب نقیب صاحب وحضرت صاحب چارباغ وملا صاحب چکـنور و استاد هده - ٤٠ - و غیره روحا نیون پیغام تسلیت و تشویق اطاعت را به شنواری ها فرستاد و وفدی هم بآنجا فرستاد . جریانات بین اقوام از وقتیکه رئیس تنظیمیه وارد مشرقی شده راه مفاهمه را با بعض اقوام برای فرو نشاندن اثر شورشها باز میکند در بین این اقوام بعضها بودند که قدر و انداره امتیترا فهمیده از صمیم دل برای خدمت کردن حاضر بودند ولی از طرف دیگر یک عده بود که بی امتیترا برای استفاده های شخصی غنیمت میشمردند ، همین بود حال ریاست تنظیمیه در آنوقت که در بین دو فرقه مطابرا گم نموده ، فایده و ضرر را تشخیص نمیتوانست . از جمله نفری که خود را دا وطاب قبلاً معرفی کرده بود غلام جیلانی خان نام چپرهاری است که خود را با سه صد نفر رسانیده و برای همه تفنگ و جبا خانه گرفته حیثیت مستحفظ راه جلال آباد را هم در ضمن حاصل کرد . وضعیت عمومی بطور اجمال از این تاریخ اعتباراً حالت مشرقی منتها خطر ناک شده است زیرا اقوام شنواری که مصدر شورش بودند بعد از منصرف شدن چونی کمی با اسلحه و ذخایر مکمل شده اند وعلاوه بر آن اقوام دیگر هم از طرف رئیس تنظیمیه برای شان اسلحه داده شده است ، طبعاً همچین که ارا کین حکومت کار میکنند البته بالمقابل سرکرده های شورشیان بیدار و نمیگذارند هیج فرصت مساعد از دستشان برود . غلام جیلانی خان که بالا ذکر یافت و از حزب مخالف حکومت بود خود را بنزد شنواریها رسانیده اتفاق خود را با ایشان ربط داده علاوه بر ان متعهد شد - ٤٦ - که دیگر اقوامیکه تفنگ گرفته اند نیز با آنها متفق ساخته میتواند همین بود که چند نفر از لشکر شنوار را بطور نماینده بنزد خوگیانیها برای پیدا کردن رشته اتفاق با خود میآرد . در اینجا يك مطلب را بی مورد نخواهد بود اگر اشاره بدهیم که برای مخالف ساختن يك قوم با حکومت در آنوقت دلایل و مشکلات زیاد بکار نبود زیرا غالبا چنانچه در دیگر جا هم گفتیم که پروگرام اصلاحات که در مملکت تطبیق میشد با ذهنیت عمومی توافق نداشت علاوه بر آن مخصوصاً در سمت مشرقی پروپاگند های مخالف حکومت با اندازه رسیده که کاملاً زمینه را برای هر دعوت مخالفت پیشتر آماده ساخته بود . همین بود که مجرد رسیدن نماینده های شنوار بخوگیانی توانستند بازحمت کم آنها را با خود منضم و یا طرفدار بسازند ، خصوصاً اینکه بعض خبر ها اینرا نشان میدهد که نقشه باشنده هیئت تنظیمیه قبلاً خوگیانیها را متنفر و یا مستعد بقبول کردن چنین دعوت ساخته است خطریکه در تصور بود واقع شد و قصه سراز این حادثه تیره گردید که نماینده های شنوار بعد از متفق ساختن قوم خوگیانی از راه ( پچیر و اگام ) بحصارک غلزائی رفته و اقوام انجا را هم باخود متفق ساختند و تمام معاملات در بینشان معطل بهمین بود که يك حصه قوم خوگیانی در جلال آباد برای تفنگ گرفتن رفته اند مجردیکه از جلال آباد برایند بالا تفاق حمله خواهند برد ، چنانچه دو روز بعد این اتفاق همان حصه قوم خوگیانی که بجلال آباد رفته بود با تفنگ بموطن خود واپس آمدند ، گویا سر از آن دم عموم اقوامیکه در بینشان اتفاق شده است آماده و مستعد هستند . هیئتیکه از طرف ریاست تنظیمیه برای آوردن نفوس جلبی اقوام صافی رفته بودند به جلال آباد رسیدند . گویا در داخل شهر جلال آباد تمام قوای که موجود است عبارت از : يك غند پیاده غیر مکمل . ويك تولی استحکام ، -- ٤٧ -- ویک کندک بایک تولی توپچی وعده از داوطلبان شورشیها بعد از تمام کردن ربط و اتحاد خود بادیگر اقوام بکعده و سرحد داری دکه شروع بحمله نموده قوه عسکری آنجا را سقوط دادند و در اثنای راه سید مختار خان که مستحفظ راه دکه بود قتل و تفری او را مشتت مینمایند. اقوام صافی در جلال آباد پیشتر گفتیم در جمله اقوامیکه بجلال آباد حاضر بودند يك عده از صافیهای کنر و لغمان بود اینها خواه بذریعه تحریکات خفیه وقتیکه دانستند که در بین تمام اقوام يك وحدت و اتفاق شده است و خواه در نتیجه پروگرام شدید عسکری هیئت تنظیمیه که حتی با مردم داو طلب والا جاری استعمال میکرد بهر نوعیکه بود يك يك و دو دو نفر جلال آباد را گذاشته بطرف موطنهای خود میرفتند، و در وقت رفتن از سوء معامله که با آنها از حیث ندادن معاش و یا جیره شد مالش میکردند. محاصره جلال آباد رئیس تنظیمیه وقتیکه این رفتن رفتن مردم صافیرا ملاحظه مینماید برای قوم مهمند که طرفدار حکومت بودند اطلاعیه میفرستد تا حاضر شوند ولی از آنطرف هنوز جواب یا نتیجه نمیرسد که شورشیها که تا این تاریخ عده شان زیاد شده و از اقوام شنواد و خوگیانی و چپریاری است به دور جلال آباد رسیده آنرا محاصره مینماید، و در بینشان فتوای عمومی نشر شده استکه هر كه يك نفر از طرفداران حکومترا قتل کند گویا غزا کرده باشد این بحدی عمومیت داشته که حتی بگوش عسکر رسیده در بعض آنها اندك اشتباه تولید کرده بفکر خود رفتند. ٤٨ این محاصره که در روز پنجشنبه ٦ قوس واقع شده بود ، معنویات حربی را قدری سقوط داد ، زیرا هیئت تنظیمیه تا این دقیقه سعی داشت که با محمد علم شنواری اولا از راه مفاهمه فیصله نماید . چنانچه بالفعل روز دوشنبه ٣ قوس یک وفدی را از خوانین وعلما به نزد شنواریها فرستاده بودند ، تا مطالب ومراد های شور شیها را معلوم کنند . شورشیها بعد از مذاکره ، ٢١ فقره مطالب مختلف خود را که در آنجمله خواهش اخراج خاندان محمود بیک ، وخلع شاه ، وقبول نکردن ولیعهد ، وسقوط کابینه ، وتبدیل حکام ، وفقرات دیگر بود پیغام فرستادند . وفد هم آمده این مطالبات را برای رئیس گفتند ، رئیس هم همان ٢١ فقره را زیر تحلیل گرفته بعضی را قبول وبرخی دیگر را باد لایل رد نمود . ودوباره وفد را با تعهدات وشرایط مفاهمه ئی فرستاد . روز ٦ قوس جرگه که رفته بود اطلاع داد که اقوام شنواری میگویند ما در سرخ رود جمع شده با دیگر اقوام مشرقی مذاکره کرده جواب اخیر خود را خواهیم داد اما هیئت استخباری احوال داد که این آمدن نه برای جرگه بلکه حمله سر راست خواهد بود . چنانچه ساعت ٣ ونیم همین روز پنجشنبه عده های زیاد شنواری ها از دور دیده شدند ، ودر همین ساعت لین تیلفون کابل وجلال آباد بریده شد . رئیس تنظیمیه فورا به تعداد ٤ صد نفر از قوای که موجود داشت برای مدافعه حمله اگر واقع شود فرستاد ، وفعلا هم محاربه جاری شد . ورئیس باغ را گذاشته بچونی منظم گردید . رئیس در اثنای این حرکت ملتفت میشود که عده از خوگیانی های که پیشتر اسلحه گرفته بودند بدروازه شهر ایستاده میخواهند داخل شوند ، چون برایشان اعتماد کلی نداشت ، اجازه دخول شهر را نداد . همین بود که آنها هم باشور شیها منضم شدند . شور شیها در حمله اول خود باغ شاهی ودیگر عمارات بیرونی جلال آباد را متصرف وخود محمد علم در باغ شاهی متمرکز شده شهر وچونی را زیر - ٤٩ - در سمت شرقی یکی از عمارتهای بزرگ جلال آباد که در نتیجه این اغتشاش خانمانسوز طعمه آتش و بربادی شدند . محاصره گرفتند. واغلب جاها را که به تصرف شان آمد سوختاندند. ساعت ۱۲ شب جمعه ۷ قوس. از داخل شهر بذریعهٔ تیلفون بخونی اطلاع رسید که شورشیها بر جبههٔ شرقی شهر هجوم آورده و دروازه های آنرا سوختاندند. و قریب است که داخل شهر شوند. در چونی پریشانی اوضاع تجسم کرد. فوراً مجلس عسکری منعقد شده بعضیها این فیصله دادند که باید جبا خانه سوختانده شود. اخیراً رای داده شد که از بم دستی کار گرفته شود. چنانچه تانک اندازه اثر خوبی برای رداین حمله استعمال بم دستی کرده توانست. محاربه تا صبح جاری بود. روز جمعه یعنی در صبح این محاربه محمد علم خان چند نفر از شهری های جلال آباد را خفیه بنزد خود طلبیده با ایشان مذاکرهٔ اتحاد و موافقترا خواست نماید. اما موفق شده نتوانست. ورود وزیر خارجه در این بین غلام صدیق خان وزیر خارجه با وکیل سرمنشی بذریعهٔ طیاره وارد جلال آباد گردیدند و چاره اولینرا که روی کار میکنند سعی کردن در تبدیل فکر محمد افضل خان شنواری که در این شورش سرغنه بود همین بود که شخصا بدون هیچ قوه به غنی خیل در نزد او رفته و باوی در مذاکره میآیند و در نتیجه توانستند ویرا از فکر دوام اغتشاش منصرف سازند اما در پسانها چنین ثابت شد که محمد افضل خان آنقدر نفوذ نداشت که بتواند اقوامرا بعد از این حدیکه در اقدامات خود رسیده بودند منصرف سازد ، غلام صدیقخان در وقت برگشتن بايك عده از مهمند ها که مخالف حکومت بودند و در شرف شمولیت با شورشیها هستند مصادف شده بعد از يك جرگه مختصر توانست انها را از این شمولیت باز دارد - ٥٠ - حمله دوم بر شهر شورشیها که تا این تاریخ نزديك جلال آباد افتيده بودند يك حمله را بر شهر ترتیب مینمودند که از طرف حاکم اعلی که بداخل شهر مرکزیت گرفته بود يك وفدی برایشان فرستاده شد که از این قتل و قتال و خون ریزی صرف نظر کنید و حمله را برای بعد از مذاکره تعطیل بدهید آنها هم این پیغام را قبول کرده و حمله را تعطیل دادند. اما چیز مهمی که در مشرقی جالب دقت بود و چنانچه برای مطالع در آتیه معلوم خواهد شد همینکه افسر ها و قومن دهان در مشرقی خیلی زیاد شده میرفتند اما بجای اینکه این زیادت مفید میافتاد بالعكس خیلی اسباب زیان میشد چه صرف نظر از قصه رقابت و همچشمی و دیگر جزئیات که در بین بود يك غلط اهمتر دیگر بود و آن همینکه غالباً هیچ کدام از این افسرها از حرکات و فیصله های دیگر اطلاع نداشتند البته کسانیکه فلسفه اداره را اطلاع دارند بهتر میدانند این چنین بی اطلاعی افسران که در يك میدان کار میکنند تا کدام اندازه ضرر کرده میتوانست. چنانچه شیر احمد با وجود انسداد راه ذریعه قاصد های روحانی وغیره به محمود یاور اطلاع اکید فرستاد که نمله محل توقف نیست و بودن و از دست رفتن كوتى نمله بمنافع حربی و مقتضيات کنونی ما چندان اهمیت ندارد بهر صورت و ذریعه ممکنه که می توانید على الفور يا طرف كند مكك ويا بها ولی و جلال آباد حرکت کنید. محمود یاور آرزوی آمدنش را بجلال آباد اظهار کرد ولی از قلت قواء وانسداد راه معذرت کرد - شیر احمد خان بوی پروگرا می فرستاد که بروز ۱۸ قوس شما باصول مقرره عسکری طرف با ولی حرکت کنید ما برای — ٥١ — تخلیه راه واستقبال قوای شما از جلال آباد قوه عسکری وقومی راهم میفر ستیم . محمود یاور این پرو گرام را قبول کرد لذا قوه عسکری و نفری میرزمان جهته استقبال قوای نمله با اصول لازمه طرف باولی سوق شد تا باولی بدون موانع مهم رسیدند و تا سه ساعت انتظار کشیدند چون از آمدن قوای نمله مایوس شدند واپس مراجعت کردند و در اثنای مراجعت تفری میرزمان در حدود چار باغ دست اندازی کرده منجر بحرب خونریز شد واین نیامدن یاور از نمله نه تنها موجب سقوط نمله بلکه احوال جلال آباد را هم از بد بدتر ساخت . به همین وتیره هر روز حوادث بمخالف مفاد حکومت که بعضاً در نتیجه سوء تد بیر و برخی در نتیجه تصادفات پیش شده میرفت و دستهای مخفی از هر طرف کار میکرد و در هر روز يك حلقه نوی از آثار کار روائیهای طرفداران شورش ظاهر میشد بالاخره موفق شدند که بین لشکر مهمند که برای طرفداری حکومت آمده بود و بین افراد عسکر منازعه و بر خلافی پیدا کنند و چندین دفعه هم آثار این مخالف ظاهر و یا واقع شد حتی اینکه مسئله تکرار بمحاربه وزد و خورد کشید . پوسته و مخابره با مرکز طبیعیست در آن وقت نه لین تیلفون و نه تلگراف یا جریان پوسته بین کابل و مشرقی ممکن نبود یگانه ذریعه که مانده است طیاره بود و بس ولی در هر دفعه که میآ مد عسکر بر آمده و گرد و نواحی میدان را برای محافظت میگرفتند و غالباً در وقت آمدن هر طیاره يك زد و خوردی بین و عسکر و شورشیها واقع شده چند نفر از جانبین تلفات پیش میشد . - ٥٢ - ۹ قوس : سوق يك قوه از کابل : وقتیکه حکومت از اوضاع اخیر شورشیها و اصرار کردن شان مطلع میشود . يك قوت بزرگ در زیر سر کرده گی محمود خان یاور و عبدالوكيل خان نائب سالار به طرف مشرق میفرستد . قوه مذکور در روز شنبه ۹ قوس از کابل حرکت و در روز یکشنبه ۱۰ قوس به ثمله رسیدند. در ثمله يك عده قوای مختصر که موجود بود پیشتر از رسیدن قوای تازه در رباط محصور شده و از خود مدافعه میکردند که رسیدن این قوه آنها را از محاصره رها کرد . فردای آن محمود خان یاور ونائب سالار عسکری ، کلان شوندگان اقوام غلجائی و خوگیانی را برای جمع شدن نزد خود دعوت کرده و خواستند بذریعه تبلیغات ونصیحت افکار ایشانرا از شمولیت با شورشیها باز دارند . ولی هنامیکه این جرگه نتیجه مطلوبرا تماماً نداد . زیرا صبح آنروز رئیس مفرزه [ محمود خان یاور ] بوزارت حربيه لزوم زیاد شدن قوای خودرا پیشنهاد کرده ، و فرستادن يك قوت دیگر را مطالبه کرد . ولی رفته رفته در ظرف يك دو روز رئیس این هیئت موفق میشود که تقریباً يك راه مفاهمه را با کلان شوندگان این دو قوم مجاور خــود باز کند . و این مفاهمه هم بحدی میرسد که بعضی این اقوام دادن عده ها از نفری خود برای شمولیت در عسکر قبول کرده و بالفعل بعض شان شامل شد ، و نیز راه مفاهمه را با ارا کینیکه در شهر جلال آباد بودند باز میکنند . - ٥٣ - در جلال آباد اکابرینیکه در جلال آباد بودند چند روز پیشتر با محمد علم خان شنواری مخابره کرده و انتظار داشتند که در این يك دو روز جرگه کلان شوندگان مهمند که طرف حکومت شده اند و محمد علم خان منعقد شده و بتوسط این جرگه معاملات را فیصله نمایند . و رسیدن محمد علم خان دقیقه بدقیقه انتظار کشیده میشد . خبر رسیدن قوای محمود خان یاور در نمله برای عموم مامورین و عسکری که در جلال آباد بودند ، بزرگترین اثر امیدواری و قوت استناد بخشیده بود . ١٧ قوس : تا دیروز ریاست قوای که در نمله بود قریباً بموفقیت کار روانی داشت و ضمناً ترتیبات حرکت کردن خود را به طرف جلال آباد در نظر میگیرد . ولی این میدان دفعه برای این هیئت محمود خان منقلب شده و اقوام خوگیانی که تا دیروز متحد و متفق بودند ، اوضاع شان بدل شده وضعیت جنگ و سقوط دادن قوای نمله را نشان دادند عسکر با منصبدار های شان وقتیکه از این وضعیت واقف میشوند شام روز بر تپه های دور رباط بر آمده ترتیبات سنگر کشی و استعداد برای مدافعه را میگیرند . در اثنای شب محاربه بین اقوام خوگیانی و عسکر جاری گردید . ١٨ قوس : طرف صبح محاربه شدت گرفت و تمام روز هم دوام داشت طرف عصر يك كندك عسکری که تازه رسیده بود بدست شورشیها افتاد . طرف شب باز محاربه شدت کرد ، و نظر به خرابی موقع نمله عسکر در رباط خود را محصور ساخته و از آنجا مدافعه میکردند . ٥٤ - ١٩ قوس : شورشیها که ساعت به ساعت قوای شان زیاد میشد صبح روز ١٩ قوس بر عسکر غلبه نموده و رباط را استیلا کرده عسکر را بعد از خلع اسلحه وا گذار اما منصبدار ها را با خود کجه میبرند . که در آنجمله محمود خان یاور . و عبد الوکیل خان نایب سالار مرحوم بودند . تاثیرات شکست قوای نمله سقوط قوای نمله را در افتیدن معنويات عمومی تأثیرات مهمی بود بحدیکه اگر بگوئیم این تأثیر در سقوط کلی جلال آباد اگرچه دیرتر واقع گردید . اثر داشت مبالغه نخواهد بود حتی بعض اشخاص چنین مطالعه میکنند که سقوط قوای نمله حتی در سمت شمالی اثر جرات کرده بود . تأثیر آن در جلال آباد : تا این دقیقه قوای که در جلال آباد چه در چونی و یا داخل شهر باشد . واقعاً در حصار بودن خود مقاومت و ثبات ور زیده بودند مخصوصاً چیزیکه در این آخر ها ایشان را برثبات و مقاومت تقویت داده بود . امیدشان بقوای که در نمله افتیده است مگر بعد از سقوط این قوا تقریباً حصهٔ اکثر معنویات آنها سلب و خودرا لا محال اسیر دست شورشیها دیدند . که طبعاً این تأثیر کم نبود . مخصوصاً وقتیکه فهمیدند که بعد از این حریفهایشان از نقطهٔ ذخایر حربی خیلی مستعد هستند در کابل : ولی تأثیر آن در کابل بیشتر بوده . ويك نوع ما یوسیت عمومی پیدا کرد مخصوصاً اینکه همان عسکریکه در نمله بدست شورشیها افتادند بعد از اینکه آنها را خلع اسلحه نمودند وا گذار شدند که بطرف خانه های خود بروند . چون غالباً این - ٥٥ - عسکر از سمت شمالی وشش کروهی کابل بودند . وطبعاً در هرجا که رسیدند . از قوت و کثرت شورشیها صحبتهای دور ودراز رانده میرفتند اما شورشیها بعد از تقسیم اسلحه و ذخایر غنیمت محمود خان یاور و عبد الوكيل خان نایب سالار را برده وبصفت اسیر نگہدا شتند . باقی بطرف سرخ رود رفته آنجا را مرکز و شهر جلال آبا را زیر تهدید رفتند . و برای لشکر مهمند که بطرفداری حکومت در جلال آباد بود پیغامهای متوالی میفر ستادند که شما باید خود را از میدان کناره کنید . تا ما حمله خود را تنها بر قوای حکومت داشته باشیم . و خیلی سعی مینمودند که مجبور تصادم با این لشکر مهمند نشوند . اما مهمند ها این پیغا مها را اعتنا نمیدا دند . شورشیها دور جلال آباد وقتیکه اوضاع اخير جلال آباد بکابل میرسد . چنین تصویب میشود که علی احمد خان بطور رئیس تنظیمیه فرستاده شود . و بین روز عزیمت او شان و روز فر ستادنشان مدتی بیش از ۱۰ روز میگذرد غالباً علت این تاخیر همین بود که فکر عموم ارا کین باین عزیمت موافقت نداشت . يعنى يك عده باین طرف بود که رفتن علی احمد خان در مشرقی قضیه را دیگر گون میسازد . ولی در نتیجه فرستاده شدند و بتاريخ ۱۹ قوس با يك عده قوای مکمل بطرف جكدلك حركت مینمایند . و بعد از حاصل کردن معلومات قوا را بجكدلك گذاشته . خود شان بهاشم خیل خوگیانی تنها میروند در آنجا يك جلسه از عموم خوانین خوگیانی و بعض شینوار و — ٥٦ — گرفتن خبر های مشرقی علاقه مندی زیاد نشان میدهند ، آخرین اطلاعیكه وزارت خارجیه از حربیه گرفته است نشان میدهد كه مسائل حصارك غلجی منعقد نموده ، در اطراف فیصلۀ قضیه مذاكرۀ مفصلی كرده . عبدالوكیل خان مرحوم را با خود گرفته بمچكدلك و از آنجا بچارباغ در نزد جناب نقیب صاحب رفتند كه در آنجا عموم اقوام جمع شود تا یك جرگۀ عمومی منعقد سازیم . - ٥ - حمله پرپایتخت اوضاع عمومی کابل این ماه دوم است که خبر های ناگوار در کابل سروده میشود ، و حواس عمومی را از هر حیث افسرده ساخته و از طوالت این وقایع خاطر ها ملول آمده ، از روی خبر ها گاهی امید واری و گاهی ما یوسیت و پریشانی در چهره ها دیده میشود . در وزارت حربیه سرگرمی و گرفتاری وجدیت زیاد است ، دور و زار ترا در هر چند ساعت بعد مردم اطرافی بر ساخته ، باز کم میشوند ، این مردم اطرافی در وقت آمدن بلباس عادی میباشند اما وقت رفتن غالباً لباس عسکری و یا تجهیزات عسکری را بر تن داشته بطرف مشرق فرستاده میشوند ، امروز هم قرار معتاد این وضعیت جاریست ، خبر های مشرق ساعتی اطمئنان بخش و ساعتی دهشت آور میشود ، در شعبات وزارت گاهی از تعدد کار ها جای قدم ماندن نیست ، گاهی فارغ و بیکار میباشد ، در شهر تنقیدات عجیبی از بی ترتیبی و رقابت ارکان وزارت حربیه گفته میشود ، بحدیکه شنیدن این تنقید ها مستمع را بیأس میآورد ، چه این تنقیدات بطور مستقیم و غیر آن در تشویش امنیت بچنین وقت باريك مساعد تر میشد . وزارت خارجه از هیأت سفارات خارجه متوالیاً رفت و آمد است ، و برای — ۵۸ — رو بفیصله گذاشته و بین حکومت و اقوام یاغی قریب است موافقت تام حاصل شود . وزارت معارف ظاهراً مکاتب بنظام دائمی خود جریان دارد ولی شخص متعمق در زوایا و گوشه های اوضاع يك روح دیگریرا هم دریافت کرده میتواند و آن همینکه این اغتشاش حالیه هرچه باشد و محرك يا محركين آن هر كه باشند ولی چون برنگ ارتجاع بروز کرده است از این رو طبعاً تاثیر مقابله و استعداد مقاومت باید در اهل معارف بیشتر پیدا کند چنانچه بالفعل هم خبر های متوالی دو ماهه اغتشاش مشرق يك اثر لزوم شموليت بمدافعه در اهل معارف پیدا کرده بحدیکه شاگردان مکتب در این آخر ها موفق شدند که خود را در قطار مدافعین در آورده لباس و اسلحه عسکریرا در بر کنند چنانچه اوقات تفريح عوض جمناستك و بعض دروس بمشق و تمرینات عسکری بدل شده رفت و روز بروز این تاثیر و استعداد زیاد تر شده میرفت . باقي وزارات ودوائر رسمي قریباً در کار ها رنگی از سستی مشهود است کوئی این طوالت قصه های مشرقی در افکار عمومی چنین اثری کرده که همه در دل يك واقعه بزرگیرا انتظار داشته باشند بعض دوائر مانند اداره هوتلها و ریاست بلدیه و بعض شعبه های مالیه ببعض وظائف امدادی عسکری از قبیل تهیه آذوقه و پوستین و میوه و غیر آن مکلف شده جداً خریداری روی کار دارند . وضعیت حربی از مدتی مخصوصاً امروز کابل از نقطه نظر استعداد حربی بمنزله - ٥٩ - صفر است و یا از صفره ٪ استعداد مانده است چه از حیث وجود عسکر یا ادوات حربی و متباقی امورات عمومی آن باشد که بعض نواقص از سالهای گذشته بروی هم افتاده بود و در نتیجه وزارت حربیه امروز که محتاج افراد است يك اردوی منظم و کافیرا ندارد مخصوصاً واقعه چند روز قبل جكدلك كه اقوام خوگیانی بر عساکریکه در آنجا هستند حمله برده کاملاً آن قوه را مشتت ساخته بودند وزارترا مجبور ساخته بود هر چه عسکر متباقی که دارد بزودی بطرف راه جلال آباد فرستاده از يك حمله بزرگتر جلو گیری نماید اما بطور مجموعی میتوان گفت که در اغلب اردوهای که وزارت حربیه تا این وقت تهیه دیده بود روح ارتباط و عسکریت در آنها موجود نیست زیرا غالباً و باکثریه غالبه این عسکر از افراد احتیاطی و داو طلب است که نو جلب شده اند که درحقیقت اینها از دیر مدت شده بود که تمرینات و حیات عسکریرا گذاشته بودند . علاوه بر آن ضابطها یکه بر سر این مفرزه های نو جلب شده مقرر میشوند، با این عسکر هیچ بلدیت و آشنائی که باید بین هر افسر و عسکرش باشد ندارند ، از اینرو اینرا یکی از عوامل بزرگی که عسکریت آن زمانرا ناقص ساخته بود شمرده میتوانیم . (۱) (۱) اگرچه ممکن است در اینکه عسکر چرا یا چگونه و یا بزیر چه اثر وظایف خود را ایفا نکرده و شورشیها را گذاشتند که موفق شوند ، علل و عوامل جزئی و کلی دیگر هم باشد ، از قبیل اینکه خود این عسکریکه نو جلب شده اند از بین همان جماعه های مات گرفته شده که در زیر اثر پروپاگندهای ٤ ماهه نسبت بحکومت نفرت زیاد پیدا کرده اند ، اما بازهم این علترا که تذکار یافت یعنی نبودن روح ضبط و ربط در اردوها ونیز مفقودیت علاقه بین عسکر وافسر میتوانیم علت اهمتر و یا اساسیتر بشماریم زیرا اگر در اردو روح ضبط و ربط تربیوی باشد البته این شرط میتواند خیلی نقایصرا بپوشد . - ٦٠ - وضعیت شهر از نقطه نظر احساسات وذهنیت از وقتیکه جرگه مشهور ۱۳۰۷ منحل شد ، جریان يك سلسله پروپاگند مرتب و غیر منقطع در کابل و نواحی آن محسوس میشد مخصوصاً از وقتیکه اغتشاش مشرقی بر پا شده سلسله این پروپاگندها تیز تر شده رفت ، و در این روز ها چنین حس میشود که در نتیجه این پروپاگند ها يك ذهنیت مخالف مفاد حکومت و یا امنیت در افکار تولید شده است ، که بطور مجموعی ذهنیت عمومی امروزه اهالی را بدو قسمت میتوان تقسیم نمود : (۱) يك قسمت كاملاً بمخالف مفاد حکومت و یا اقدامات اخیره آن بوده در پرده خفا و بعضی علناً تنقیدات شدید کرده حتی تکفیر را هم نسبت بحکومت صحبت میدانند. (۱) بدترین چیزیکه ملحوظ هر فرد با ادراك این مملکت در تمام مدت اغتشاش شده باشد ملاحظه جریان سیلابی پروپاگند در مملکت است ، وقبل از اینکه حوادث شلوار و یا حمله منگل واقع شود آثار جریان پروپاگند مخالف مفاد حکومت حس میشد ، مثلاً در طبقه عوام هر روز افواهات عجیب سروده میشد ، از قبیل اینکه آذان دادن موقوف خواهد شد ، و مسجدها را حکومت بسته کردنیست و یا اینکه پادشاه کدامی از ذوات ذی روحانیت را تحقیر و یا توهین کرده است و غیر آن افواهات مختلف دیگر که عیناً همین افواهات نه تنها در کابل بلکه در لهوکرد و شمالی و عموم سمتهای دور و نزديك مركز بيك قالب و عبارت منتشر بود ، چنانچه تکرار ملاحظه این پروپاگند ها و باز بيك قالب و عبارت يايك ريخت بودن آنها فکر را باين ملتفت — ٦١ — قسمت دیگر باین عقیده هستند که حکومت افراط کرده و تبدیلات یا تعدیلاتیرا که میکند پیش از وقت است بقیه از حاشه گذشته میساخت که اینها در زیر کدام پرو گرام و ترتیبات مخصوص نشر شده است ، و شاید شایع کردن آنها یکی از عوامل اغتشاش بوده است زیرا اثر همان پرو پا کند های مرتب بود که ذهنیت سکنۀ کابلرا بحدی زیر فشار و اثر آورده توانست که در مقابل درك وحل کردن وقایع یومیه با ندازه سکته داشت که نتایج واضح و نمایان کامیاب شدن سقو را حس نکرده در نتیجه بدون اینکه از طرف اهالی کابل اندك مقاومت یا اقلا تنفر و اقدامی بظهور برسد بچه سقو در کابل داخل شد ، و آنچه را که در تصور هیچ کس نبود ادعا کرد ( یعنی بر سلطنت قابض گردید ) والبته نتیجۀ پروپا کند مرتب بود که موجب دوام آن طاغیه نحس گردیده در همان حالیکه اطفال کابل و ٦ گروهی حتی پیر وجوان خود کوهستان از ظلم و بیدادی وجور او نالش میکردند بالعکس در اطراف وولایات در نتیجۀ تبلیغات مسلسل و متوالی یکدسته مخصوص که خفیة وعلنا سقورا در نظر اهالی ( والعياذ بالله رنك مذهبی میداد ) مردم بچه سقو را يك مؤيد غیبی و عجوبه آسمانی تصور کرده غایبانه عقیده کرده میرفتند . ولی منشاء این پروپا کندهای مرتب در مملکت که بود ؟ يك عده باین عقیده هستند که منشا اصلی آن سوء اداره و جور و ستم حکام بوده است اگر چه ما منکر نیستیم كه يك عامل بزرگ این اغتشاش و یا کامیابی در پیدا کردن آن سوء اداره و ظلم حکام بود ولی در فقره شروع این پرو پا کندها که ذهنیت عمومی را بر علیه حکومت و یا آماده باین اغتشاش ساخت در این عقیده طرفدار نیستیم که منشأ آن جور و ستم بود زیرا اگر جور و ستم میبود میباید این شایعات در هر نقطه مملکت يك رنك وعبارت و مضامین مختلف از يك دیگر میگرفت ولی چیزیکه در زمان اغتشاش دیدیم باین قسم نبود مثلا فقره موقوف شدن اذان و بسته کردن مسجدها با دانس کردن .... و غیر آن که در وقت گرفتن کابل از زبان افراد - ٦٢ - وضعیت از نقطه نظر بازار و تجارت بسیبیکه اغتشاش مشرقی طول کشید وطبعاً عمده ترین راه های تجارت کابل مسدود شده است ، جاری نبودن پوسته و مال التجاره يك سكته محسوسی در بازار پیدا کرده و از این حالت مخصوصاً طبقه تجار نالش و شکایت دارند ، که بطور مجموعی از روی سرایت و تاثبر معاملات در یکدیگر که از مقتضیات حیات شهریست میتوان گفت که نه تنها در تجارت عمومی یا کلی بلکه حتی در خرید و فروش عادی بازار هم سکته نمایان و واضح پیدا شده است . ساعت ۱ بوزارت حربیه از جبل السراج بذریعه لین تیلفون که بر پایه های برق نصب است خبر رسید که سید حسین در چاریکار بر مرکز حکومتی آنجا حمله آورده و خزینه را تصرف کرد . خبر مدهش بود مخصوصاً در نزد اراکین وزارت حربیه زیرا این وضعیت هیچ در انتظار نبوده و تا این دقیقه هر چه ترتیبات و جمع آوری داشت بطرف مشرقی میفرستاد ، و از طرف کوهستان مخصوصاً باعتماد قرار داد و اطلاعات اخیر هیئت تنظییه که کوهستان رفته بود کاملاً اطمینان داشت لاچار وزارت چیزی نفری قومی را که از سمت جنوبی خواسته بود و در کابل موجود است طلبیده با ایشان مذاکره روان شد ترا بطرف کوهستان شروع نمود . ساعت ۳ مخبر خصوصی وزارت حربیه از کوهستان آمده اطلاع داد که روز پنجشنبه یعنی دیروز بچه سقو بر سرای خواجه حمله آورده افراد حکومتی شمالی شنیدیم عیناً در لوگر حتی در گوشه های سمت جنوبی و مشرقی شنیدیم ، چنانچه وقتیکه اغتشاش خاتمه یافت و اهالی بخوقه ها از هر طرف برای بیعت کردن میآمدند شایع بودن همین فقرات را در بین شان خبر شدیم - ٦٣ - آنها را خلع اسلحه نموده بايك عده نفری ترتیبات آمدنرا بطرف کابل داشت ، و نیز با فبری که از طرف غوربند برای امداد حکومت میآمدند مصادف شده چون اسلحه نداشتند بدون زحمت توانست آنها را کشانده در جمله نفری خود منظم بسازد ، وزارت حربیه بعد از این خبر گویا بدهشت وحیرت بزرگی رفت زیرا اطلاع اول اینرا نشان میداد که هر چه باشد اما بازهم خودش متعرض خواهد بود زیرا وقایع در چاریکار رخ داده است ولی این خبر دوم نشان میدهد که قصه خیلی وخیمتر بوده و بالعکس تصور پیش حالا مجبور بمدافعه خواهد شد . لذا ترتیبات از آنصورتیکه يك ساعت پیش در تصمیم بود سریعتر گرفته شد . ساعت ۵۰ - ۳ ازباغ بالا خبر تلیفونی ( كمپودر ) شفا خانه بوزارت آمده كه يك عده نفری مسلح بطرف شهر بطور هجومی روان اند . این خبر مدهش دهشت فوق العاده در وزارت پیدا کرد هر طرف دویدن دویدن چسپید ، يك عده نفری بقیادت معین حربیه از راه بینی نیزار روانه شدند ، و يك عده نفر پولیس مسلح بطرف گردنه کوه آسمائی ده افغانان و عسکر شاهی در کابل بود بطرف کلوله پشته فرستاده شد باقی هر چه بدست آمد طرف تعلیمگاه یعنی همان سرک که از طرف کوهستان بکابل داخل میشود فرستاده شد . اما اینها هنوز در راه بودند که :- ساعت ۴۰ - ٤ دفعه صدای فیرها از طرف شهر ا را بلند شد ۱ فیر ۲ و ٣ و ٤ وبالتوالی دوام گرفت همچنین در شهر بدو بدو چسپید ، یکی میپرسد واقعه چیست دیگر جواب میدهد بچه سقو حمله کرد ولی این خبر خیلی محل تعجب و بصورت غیر تصدیق تلقی میشد زیرا مخصوصا در نزد - ٦٤ - اراكین وزارت حربیه و در شهر چنین انتظار میرفت که در این یك دو روز بچه سقا نظر بعهد یكه كرده است با دیگر دزدان خود آمده و از اینجا بطرف مشرقی خواهد رفت، تا در قطار قطعه نمونه که خودش هم از آنجمله بود خدمت نماید، ولی باز هم این خبر موجب تعجب نمیشد زیرا چنانچه پیشتر گفتیم اصلاً معاهده کردن بادزد از طرف افکار عموم با تنقید زیاد تلقی شده بود و همه کس این مصیبت ناگهانیرا نتیجه همان غلط کاری تاویل میکرد . صورت حمله قرار یكه متواتراً بعد از داخل شدن سقا در كابل مشهور بود همینستكه سقو میخواست با ٣٠٠ نفر یكه داشت بنام آمدن برای کمک حکومت بشهر داخل شده و از آنجا سرراست بر ارگ حمله برده فضایع و فجایعیكه در تصمیم داشت اجرا کند، و تفری خود را بهمین نقشه بدو قسمت تقسیم کرده بود، يك قسمت با خودش از راه شهرآرا و قسمت دیگر از گردنه کوه آسمائی و بر خلاف توقع خودش که انتظار هیچ مانعی در مقابل این حمله خویش نداشت ناگهان شاگردان تعلیمگاه سواری که در شهرآرا مکتبشان واقع بود که وزارت حربیه پیشتر اطلاع داده بود فوراً در معرض تعرض بر آمده راه پیش امد را برایشان بریدند، اما با اینکه تعدادشان خیلی کم یعنی پیش از ١٨ نفر نبود ولی انصافاً بقوت فن و تعلیم و استفاده کردن از موقعیت و مراكز یكه بدست بود توانستد پیش آمدن آنها را مقاومت نمایند، گویا صدای این تك و تك كه شنیده شده بود عبارت از همین مقابله نیستکه بین این شاگردان تعلیمگاه و حمله چیها واقع شده . در این دقیقه ها وكیل امان الله خان محمد ولی خان با بعض تفری قطعه ارگ دوان دوان در سرک بطرف شهرآرا روان شدند ، عقب آنها عبدالعزیز خان وزیر حربیه با اركین وزارت در سرک بطرف شهرآرا - ٦٥ - دیده شدند همۀ اینها روی هم رفته يك قطعه که تعداد آنها بیش از از ۸۰ نفر نبود تشكيل و صورت مدافعه اختیار کرده بین تعرض و مدافعه توانستند بچه سقو را مجبوراً از پیش رفتن مانع ویا بعبارت دیگر از در آمدن بدرون شهر جلو گیری نموده چند قدمی هم از موضع که انتخاب کرده بود عقب بنشاند ، و پشت عمارتهای شهر آرا منزوی گردانند ، و نظريكه از این طرف مقابله میکردند در مواضع خود استحکام گرفته بسبب معلوم نبودن قوای این مهاجمین نا کهانی هیچ ممکن نبود که آنها را پیش از این تعقیب نمود ، با این علت طرفدار دیگری هم پیدا شد که شام رسید و شب شد و تاریکی عالمرا گرفت . این حمله آنقدر معنویات عمومی را سلب کرده بود که از انتظامات خارج و خساره های اعتباری از حصر وقيد بيرون است گویا امشب پایتخت زیر حمله باغیها که سرغنه آنها يك نفر دزد بوده است میباشد وطبعاً این شروع حلقه اول بد نامیستکه ناحق در این مدت نصیب مملکت ما گردید . بعد از رد حمله ، وزیر حريبه يك نفر از منصبدار ها را در آن منطقه برای حراست و مدافعه از کدام حمله که شب پیش آید معین نمود مجموع نفری که باین منصبدار برای این وظیفه عظيم يعنى مدافعه از پایتخت داده بود بیش از ۹۰ نفر نبود که اینها کدام قطعه بسته و مرتب نیست بلکه از نفری قومی وشا گردان تعلیمگاه و قطعه نمونه مرکب بودند ، و در آنوقت از زبان يك منصبدار بزرگ شنیده شد که اگر امشب بخیر گذشت صبح آسان است گویا شب مهیب و مدهش است ، که در این شب خطر ناك همین ۸۰ نفر مختلف الشكل والتر كيب كابلرا حمایت خواهند کرد بیبینیم تاصبح چه خواهد شد در کابل و نواحی آن هر کس این شبرا بهراس و ترس شدید گذشتاند . ۲۳ قوش پیش نیامدن بچه سقو در شب معنویات عمومیرا قدری استوار ساخته - ٦٦ - بود ، اما صبحگاه وقت شفق صدای فیر ها بلند شد و رفته رفته شدت گرفت نفری سقو یگان یگان بسرك عمومی داخل میشوند مستحفظینیکه شب برای مقاومت مقرر شده بودند هم دقیقة خطرناك خود را دیده با تمام قوت و فدا کاری از پشت دیوار ها و از بین جویچه های سرك برآنها فیر کرده میرفتند . قطعه عسکریه در این محاربه سرتاسر حق افتخار و سربلندی و نام شجاعت و فدا کاریرا داشته و بالاخره مستحق نام عسکریت با تمام معانی آن بود قطعه شاهی است ، که شب در زیر پرده تاریکی خود را بجناح چپ مهاجمین رسانیده تا سپیده صبح در کمین بودند ، و وقتیکه این حرکت باغیان را دیدند بجوش آمده با حمیت فوق العاده در میدان راست در آمده بروفـاندان مهاجمین پرداختند ، الحق این حرکتشان شجاعت فوق العاده بود ، و فی الواقع هم بیش از حد مفید افتاد زیرا نفری اشرار که داخل سرك عمومی شده و از عمارتهای شهر آرا گذشته بودند پس پا ساخت در برج شهر آرا خود سقو و چند نفر از همدستان مخصوص او استحکام داشت ، و چنانچه همه کس میدانند برج مذکور حاکمیت تمامی بر نقاط دور و نزديك خود دارد ، و از آنجا باتمام مهارتی که در سرعت و نشانچیگری داشت این حمله شاهیرا دور می نمود ، در اینجا شاهی به مخاطره اول خود اکتفا نکرده نظر را بطرف برج دوختند ، تنها منظره حاکمیت برج مہیب بود چه حالیکه سخن بجای برسد که هر کلکین و هر پرنده حتى هر سوراخ آن بمیل تفنگهای سریع آتش مسلح باشد ولی نه این هیبت و نه این سرعت آتش همت این دسته که بجوش و جنگ آمده بود پست کرده توانست بلکه ترتیبات حمله را بر برج گرفته رو به بالا طرف دروازه آن يك عده و يك عده دیگری با چیزی ننریکه حاضر بودند دور و گرد و نواحی آن در جویچه ها و دیگر نقاطیکه بمقابل است پیشروی همان برج بلند استحکام گرفتند و الحق منظره هیجان انگیزی بود که بیننده را بعراق میآورد؛ يك نفر از باشنده گان برج بضرب ـ ٦٧ ـ گـلوله شاهی از همان ارتفاع بلند بزمین خورد . روز روشن و آفتاب بلند شده میرود از محاذ برای توپچی خبر رفت که بر چرهدف قرار دهد ، چند حمله دیگر نیزشاهی و نفری بر این برج نمود ولی جز اینکه تلفات چند زخمی و شهید بدهند این سرفروشی شان بدیخانه دیگر ثمری نبخشید ، کوله اول توپ رسید و خاك چند خشت این برج متینرا بهوا کرد از اثر این ضرب اضطراب در باشنده گان آن پیداشده و دفعهٔ خود را از دروازه بیرون انداخته از راه عقب رو بفرار گرفتند گویا این نقطه مستحکم یعنی برج شهر آ را از دست اشرار گرفته شد پس پائی اشرار بذریعهٔ این حمله تا حدود نه برجه بود که در آنجا استحکام گرفتند ، دیشب قراریکه وزارت حربیه میگفت ( نا گهان باین حمله دچار شده است ) باین سبب برای مقاومت ترتیبات فوری آماده کرده نتوانست . در قول اردو بدون از منصبدار ها در لینهای شـان کسـی موجود نیست وزارت حربیه در اثنای شب يك عده نفری مسلح تهییه کرده وقت طلوع آفتاب آنهارا بمحاذ رسانید گویا حالا منطقـه ها معین وهرکس امید دارد بعد از این شکست کـه باغیها خور ده اند دراثر ترتیبات که وزارت حربیه گرفته است و یا خواهد گرفت اشرار تا شام پرا کنده شده اثری از انها نخواهد ماند ولی هرچند که آفتاب بالا شـده مـیرود دهشـت وحيرت افزونتر مـیشود وهیـچ اثری از این ترتیبات نو دیده نمیشود درعسکر نه جنگ و نه صدای حمیت است ، هر کدام کوئی پیـره محافظ است که بجای خود مانده کارطوس صرف میکنند اما عبث حادثه دیشب چون در اهالی شهر يك هراس و تشویش انداخته بود همه بطرف شهرا را وکوه آسما ئی آمده محاذات را . تما شا میکردند يك طياره بونكرس که پیلوت و کشاف آن مستخدمین افغانی بودند بعد از پرواز کردن بطرف شهر آرا وقت فرامدن بشاخ يك درخت باغ ارگ تصادم کرده سوخت و سقوط کرد که یکی ازان دو نفر سوخته و دیگرش -- ٦٨ -- مجروح گردید ، دیروز عصر هر که بارگ بود و یا خود را بارگ رسانید تفنگ و کارتوس گرفت امروز هم وزیر حربیه ساعتی میخزینرا باز کرده اسلحه بمردم میدهد . درون شهر دوکاندارها به تخلیه اموال دوکانهای خود با کمال جدیت مصروف هستند . شام رسید فیر ها که از طرف روز دوام داشت قدری خاموش شد ، ولی عسکر قومی بطرف جنگ پیش نرفتند این حالت خلاف انتظار بود . امیدواری که از مشاهده شکست صبح اشرار شده بود رفته رفته بیأس مبدل گردید . در شهر چنین وضعیت است که هر ساعت بیم سقوط کابل بدست اشرار میرفت . از عصر تقریباً احساسات شاگردان مکتب بهیجان آمده ، بدون دعوت خود را بمحاذ جنگ رسانیده در خطوط اخپور شامل شدند . ٢٤ قوس شب آرام و هیچ صدای فیر نبود . سرما شدت دارد طبعاً علاوه برتکلیفات طبیعی مهیا نبودن آذوقه وذوغال زحمتی را بر باشند گان سنگر ها میافزود . عسکر شاهی از غزی که برقله کوه استحکام دارند شکایت دارد . که از آن طرف بالای شان فیر میشود. برجسته ترین وضعیت در کابل : انحلال وتشتت است ، از وقتیکه دروازه های ارگ بسته شد افراد نه تنها حواس شان پریشان بلکه گوئی هر يك تكليف و فريضه خود را گم کرده است . نمایان ترین اوضاع چهره استفسار واستفهام است . ولی چه به پرسد؟ یا چه بگوید ؟ گویا همچنین که رشتۀ کار و وظایف را گم کرده اند ، نیز راه افتتاح سخن را یاد ندارند ؟ ولی این راهم باید گفت این پریشانی حواس نه از جبن و یا از ترس است ، بلکه از این حیث همه و یا اکثریت باشند گان کابل استوار دیده میشوند اما هر چه پریشانی دیده میشود از مألوف نبودن -- ٦٩ -- به اینچنین اوضاع است . ملنیست که اهالی دوره حالیه آن بانقلابات داخلی دچار نشده بود ، از طرف دیگر به عقد کردن انجمن های ملی یاعلناً بحث کردنرا در شئونات ملی یعنی شئونات خود شان تمرین وعادت نکرده اند . تا امروز هر اقدام اجتماعی خواه رسمی صرف و یا ملی صرف بوده حکومت شروع کرده بود . باین سبب وقتیکه حکومت به مصیبت وشدت گرفتار شد ، درملت کسی نبود که بداند چه باید کرد درحالیکه فیصله این مشکله خیلی آسان بود یعنی اهالی کابل وقتیکه این پریشانی عمومی را حس کردند باید فوراً با حکومت خود همست شده این حمله را رد میکردند . یا اقلاً در بین حمله چی ها و حکومت حلقه مفاهمه گردیده نمیگذاشتند که مسئله از شب اول بدوم میکشید . ویا اگر خود شان هم در بر طرفی اعلیحضرت امان الله خان همفکر میبودند خلع شدن او شانرا مطالبه کرده سلطنت دیگری را توسط میکردند . والحاصل بهیچ صورت نباید میگذاشتند که کسی بقوت بايك لشكر غير منتظم دراز بر خانه های شان حمله بیارد . مگر چنانکه بالا گفتیم این همه معایب نه از جبن ویاترس بود ، بلکه علت آن در حقیقت ما لوف نبودن اهالی بحل کردن این چنین قضیه ها است بحر حال قصه گذشت و خساره را همه کس دید ، چیزیکه فائده ما از این خانه خرابی برسد ، اقلاً باید عبرت و پند گرفتن باشد . امروز یکنفر در چارراهی سرک کافه ولی زخمی شد ، طبعاً گلوله تفنگی از کوه آسمانی خطا خورده است . بالای کوه نفری قومی احمد زائی وقومی منگلی ، وحصه عسکری مستحفظین ماشینخانه بود . برای اهالی کابل تفنگ تقسیم شد ، عده نفری قومی وزیری برای كمك آمده در محاذ تقسیم شدند . درکابل از ترتیبات بچه سقو بحث رانده میشود ، یاطبقه که او را به مرام خود موافق تصور کرده اند این پروپاگند را میکنند . ویا اینکه پروپاگندچی های مخصوص دارد . - ۷۰ - شب رسید ولی محاذات فرقی پیدا نکرد تمام روز فیر تفنگ از هر دو طرف وفیر توپ وما شیندار از طرف عسکر جاری است . ولی این چه علت است ؟ چرا عسکر پیشرفت نمیکند ؟ سوال عموم است یعنی هر کس می پرسد ولی جواب ندارد . لین برق کابل قطع شد تاریکی شب وضعیت پایتخت را مدهش تر گردانیده است . طیاره برای بمباردمان امروز بلند شده بود . ولی به یقین گفته میشود که هم در نقاط موثره نمی افتد . در جمله سلسلۀ افواهات امروزه افواه دیگری مشهور شده که علت عهد شکنی بچۀ سقو همین بود که بذریعه تیلفون [ در روزهائیکه سقو جبل السراج بود ] به تغییر اسم با امان الله خان مکالمه کرده ، و در حین جریان مکالمه فهمید که امان الله خان باوی غدر کردنیست . [ گویا شاید مراد از نشر کردن این پروپاکند و تبرئه و پاک ساختن سقو از این شکستن عهد قرآن شریف بوده است . زیرا عدم اعتنا به قرآن شریف بالقبیکه برای خود تراشیده یا معرفی کرده که عبارت ( از خادم دین رسول الله بود ) توافق نمیکرد . ] در محاذات حکومت توپ بازیاد شده است . شاید یکی از نظریات موجهۀ آن تلافی کردن از سستی محاربه عسکر باشد . چنانچه میدیدیم که در نقاطیکه توپ ها توزیع شده است اراکین بزرگ دولت تقسیم شده اند . در این چند روز میدان جنگ عبارت از همین دشت آبا دیستکه بین شهر آراو کوتل خیر خانه واقع است . عسکر در شهر آرا و قلعۀ بلند و کلوله پشته و تپۀ شیر پر اما اشرار در کوه دختر کافر و باغ بالا و حصه های نه برجه تا دامنۀ کوتل خیر خانه استحکام داشتند اطلاع رسمی موثوق نشان میدهد امروز بچه سقو در حدود تپۀ که مقابل تپۀ شیرپر واقع است حاضر بود در آنجا بضرب چره شرپنل در بین شانه هایش زخم خورده است . امنیت اطراف کابل خراب شده است . ناقلمه قاضی کسی - ۷۱ - رفته نمیتواند . دو روز قبل غلام حسین نام ساکن چهاردهی به وزارت حربیه آمده تفنگ طلبید تادر جملة داوطلبان حدود چهاردهی داخل خدمت شده نگذارد که ازان طرف اشرار پیش قدمی نمایند . ولی بالعکس در چهاردهی يك پلرا قطع نموده ، وخودش يك ذریعة بزرگ اخلال امنیت گردید . امروز حکومت او را دستگیر کرده حبس نمود [ در آخر ها اعدام شد ] بنا بر اطلاع کشاف ها که برای ستمو از کوهستان كمك آمدنی است ، امروز از ساعت ٦ الی ۱۱ قبل از ظهر حدود خیر خانه وده كپك زیر بمبارد شدید بود . ساعت ۱۲ امان الله خان از ارك پیاده بر آمده و در باغ عمومی بين يك جمع بزرگ نطق مفصلی ایراد نمودند . مفاد آن : بعد از حصول استقلال یگانه آرزوی من معرفی کردن افغانستان در عالم بود . ولی این اغتشاشات ما را در نزد عالم میشرماند . آیا برای استقرار امنیت از کجا آدم بیاریم . باید بهر حال امنیت را در ملك خود قایم سازیم . پس اسلحه را که گرفته اید برای همین مقصد استعمال كنيد . چرا برای خدمت امنیت در میدان نه برآمده خدمت نمیکنید . بعدازان راجع به تردید پروپاگندهای تکفیر که نسبت باوشان گفته شده بیانی نموده ، اینرا هم در اخیر اضافه کردند که من بي حجابي را جبراً اعلان نکرده ام ، در خاتمه صنف عسکریت را مخصوصاً اشاره کرده گفتند بعد از این بعسكر اعتنا خواهم كرد نفری از بین مردم بعد از ايراد يك تمهيد مختصر شکایت متعددی از کار داران نموده مخصوصاً وزیر دربار را تنقید نمود که مانع رسیدن صدای رعیت بشما میشود . ۷۲ ۲۷ قوس اکثر تبعه اجنبی که در کابل بودند بسفارت های خود رفتند . طیاره انگلیسی آمده بر کابل و نواحی آن دوره زده و در هر نقطه اعلانات تهدید و انعام که نقل يك اعلان آن در ذیل درج میشود پراگنده نمود : ملت دوست و غیور متدین افغانستان خوب میدانید که بریطانیه از زمان قدیم دوست و امی خواه ملت و ملك افغانستان است و همواره ترقی و تعالی ملت و ملك افغانستان را به نظر استحسان و بهبودی جانبین ملاحظه کرده است و هیچ اراده ندارد که تا وقتیکه سفارت خانه برطانیه کابل و قونسلگری ها جلال آباد وقندهار که حفاظت و احترام جمله سفارت ها از احادیث معتبره و قوانین محترمه اسلامی و رواج بین الملل ثابت است مامون باشند در امور و شورش داخلی شما مداخله نماید اما اگر به مامورین و عمارات وقونسلگری ها سفارت خانه بریطانیه از طرف اعضای شما ملت تجاوزات بعمل آورده شود خاطر نشان کرده می شود که در آن صورت حکومت بریطانیه مکمل ترین انتقام هر قسم نقصان نسبت به مامورین و اموال سفارت خانه و قونسلگری ها خود را خواهد گرفت . اول جدی . اوضاع در این چند روز فرق نمیکند . با اینکه متصل پایتخت محاذ جنگ تشکیل شده است و کوله ها احیاناً در بام و سرك های پایتخت میبارد ، شب هم بعضاً از غم و برخی از بیم خواب ندارند . و چون این همه حوادث ۸ روز است که دوام دارد ، باین سبب پریشانی سخت که در چهره ها روز اول محسوس میشد امروز کمتر است . گوئی این همه خطر ها عادت شده باشد باوجودیکه در هر ساعت این ۸ روز يك حادثه مدهش و یا خطر ناك نوی بر حوادث گذشته افزوده میشد . دامنه اشرار تا حدود پغمان امتداد یافته و حکومتی آنجا را متصرف - ۷۳ - و محبوس ها رها و از طرف خود حا کمی بعوض حاکم دولتی معین نمودند . این حادثه خیلی خطر ناك دیده شد . امروز میر غوث الدین احمد زائی که با چند صد نفر قومی در کابل بوده و تا امروز بنام كمك حکومت از وزارت حربیه پرو گرام گرفته و بخدمت کردن متظاهر و یا مشغول بود دفعةً با نفری و اسلحه و پولیکه گرفته بود بطرف جنوبی فرار نموده است . فرار این شخص در اذهان عموم تشویش بزرگ و در حلقه های رسمی اعتنا و دقت یا اهتمام زیادی پیدا کرد زیرا چنین حدس زده میشد که شاید رفتن او در بین اقوام جنوبی تمحض برای شورانیدن شان نسبت به اوضاع تنددیکه متعاقب بغاوت ۳۰۷ شده بودباشد . چنانچه فوراً برای هیئت حکومت جنوبی اوامر و فرامین رسمی اصدار شد . تا ازمیر غوث الدین تعقیب نموده او را نگذارند که به حرکت مخالفی موفق شود . (۱) (۱) حاکم اعلای جنوبی در آنوقت عبدالحیکم خان برادربدالریزخان وزیر حربیه ، وافسر عسكري محمد صدیق فرقه مشر برادر شیر جان که در شمالي باستر بحيث بازو ويلر كن اهم واول كار ميكند بودند که متعاقب رسیدن این اوامر مدتي غوث الدین را در قلعه خودش محصور نمودند . ولي یک گونه تغافل و بی هوشی عجیب بر اوضاع عسكري مخصوصاً درهمان چند روز استیلا داشت مثلا در كابل ميديديم كه عسکر اقدام بجنك كردند . و در حمله های اول خود منتهار شادت و شجاعت بخرج بردند چنانچه تفصیل داده شد که حمله نا گهانی را ( که غالباً نتیجه وخیم دارد ) در کابل بذيلي خوني رد كردند . ولي بعد ازان کار تمام داده نشده . گوئي امر پیشرفت وتعقيب براي شان داده نمیشود . هکذا در جن بي هم بر قلعه میر غوث الدین فوراً حمله برده شد . واو را محصور کردند . اما دستگیر نشد . بلکه بالعوض مکاتیب ضمانت از طرف غوث الدین گرفته و به کابل فرستاده شد که اوتهد میکند هیچ حركت مخالفي ننماید و از قلعه خود هم برآمدني نيست . - ٧٤ - بچه سقو حیاتش قبل از ١٢٩٩ چیزیکه تتبعات نتیجه میدهد ، همینکه بچه سقو در مراحل اولین شباب خود ملازم شخصی ملك محسن کلکانی بود (١) و بعد ها مثلیکه حس آشوب طلبی که در فطرتش طبعاً تخمیر شده گی است . بآن حیات ملایم و ساده رضا نداده دست درازی را در گرفتن اموال دیگران از راه سرقت بنا میکند و اولین یا قدیمترین حادثه که در یاد شت های پولیس از دزدیهای او بدست آمده توانست سرقت كردن يك انده جو و شاخل بود ، و چون صاحیمال بروی مشتبه بوده خانه اش را زیر تفتیش حاکم آورده بالفعل مال مسروق هم از زیر صندلی او میبراید . و چنین مشهور است که بذریعه رشوت دادن از مجازات حاکم رهایی یافت . متعاقب این در ملازمت شخصی حاکم داخل شد ، ولی از این ملازمت دیری نمیگذرد که نامش در جدول جلبی نفوس که در سنه ١٢٩٩ صادر شده میبراید . و در قطعه نمونه داخل ملازمت عسکری میگردد در اثنای ملازمت هم قصه های زیادی از دزدی های او سروده میشود و در نقلهای دزدی او مخصوصاً به مهارت و دلا وریش اشاره های زیادی میکند . (١) ملك محسن از ملکان یا ریش سفیدان معروف علاقه کلکان بود و در حملات اخیر بچه سقو بازوی قوی او بوده بعد از موفق شدن خود را والی کابل میسازد ، و بعد از استیلای کابل با خود بچه سقو چانهاری شد - ٧٥ - در سنه ۱۳۰۳ وقتيكه قطعه نمونه از محاربه جنوبی فارغ شده و واپس بجلال آباد میروند در حین توقف جلال آباد چند نفر از ( اندیوار ها ) یعنی رفقای عسكری وی با هم جنگ كرده و در نتيجه اين حركت در داخل ملازمت محكوم به حبس ميشوند . سقو زاده از روی حس رفاقت در محبس ایشان رفته و راه فرار را برای شان تهیه داده بالا تفاق از آنجا میگریزند قوه پولیس این ها را تعقیب و همان محبوسین را دستیاب اما خودش از قبضه ایشان خلاص و خود را به کابل میرساند ، وقتيكه كابل رسید خواست از راه دشت قلعه حاجی خود را بخانه برساند در اثنای راه چند نفر از دزدان چشمرا به تفنگ او دوخته را هرا بروی بریدند اما سقو زاده كه طبعاً متخصص چنين ميدان ها ست بدون اینکه حواس خود را پریشان سازد با آنها مقابله كرده و در نتیجه يكنفر شانرا مقتول نموده دیگران فرار میکنند . گويا عوض اينكه در این واقعه تفنگ خود را میباخت بالعکس يكنفر را مقتول و يك تفنگ هم فايده كرده و سر راست بخانه رسید . بعد از گذشتاندن چند روز در کابل آمده و همان تفنگ غنیمترا به وزارت حربیه تسلیم میکند، ضمناً واقعه را بیان داده این اقدام او در وزارت هم مقبول افتاده برای وی تحسین میدهند . اما گوئی پیش آمدن این وقایع و همیشه موفق شدن او در اینچنین میدان ها جالب دقت و یا مباهش میشود . از طرف دیگر میدید كه عودت او در قطعه خودش بدون از طی كردن يك دوره جزا ممكن نيست . طبعاً در اینجا محاكمه و اختیار طرز زندگی نزد فكر او طول نكشيده سر راست به طرف خانه عودت نموده راهی برای داخل شدن در زمره دزدان میبالد دیری نمیگذرد كه مهارت و چابك دستی و تفوق او در بین اقران نمایان گرديده يك عصبه مختصری برای خود تشكيل داده و داره ماوی را در حدود شمالی بنا میکند . - ٧٦ - درسنه ۱۳۰۰ حوادث بی امنی در شمالی زیاد شد ، و غالباً يك قسمت این حوادث عبارت از کار نامه های سقو زاده بوده است . حکومت لا چار به قضیۀ بی امنی توجه میکند و والی کابل که دران وقت ( علی احمد خان ) بود به شخص خود طرف شمالی میرود . سقو زاده که در نتیجۀ حمله کردن بر خانه یکنفر زخم بر داشته بود و نو از زحمداری خود خلاص شده است . عایلۀ خود را گرفته بطرف سروبی فرار میکند عایلۀ خود را در خانه ملك محمد جان که پیشتر باوی قرار داد قتل دشمنان او را کرده بود گذاشته و خودش از سرحد خارج شده در توت گی اقامت نمود . در توت گی گذاره معیشت روزانه او در توت گی پیشۀ سما وار جیگری بود که برای چندی باینصورت بسر برد . عودت به وطن : وقتیکه علی احمد خان از شمالی عودت کرد سقوزاده هم به وطن خود رجعت میکند و در این دفعه حصه کوتل صالو لنگ را به تقسیم خود گرفته برغابرین داره ماری میکرد مدتی بعد خود را بجای ملك محسن بادار قدیمش رسانیده و در انجا اقامت گزین گردیده ملك محسن هم او را ذریعهٔ خوبی برای اعدام دشمنان خود دیده ازوی اکرام و حسن استقبال مینمود چنانچه یکی از دشمنان خود را که ملك محمد نام داشت بمعرفت او قتل نمود و برای اینکه ضمناً از این آله جراریکه به نزد خود نگاه کرده است يك درك واردات پیدا کند برای او تسهیلات داره ماری دزدی را برابر کرده باین ذریعه استفاده میکرد . — ۷۷ — تا این تاریخ از هر حیث برای او پیشرفت بود . طبعاً ارتقا پسندی که طبیعت بشری است در سقا و چوچه هم بوده و در جرأتش میافزود روزی از آمدن خزانه مزار مطلع شده دارهٔ مکملی برای گشتاندن آن تشکیل داده وبالفعل بر هیئتیکه خزانه را میآوردند حمله برده خزانه را گرفتند با آنکه حادثه خیلی مهم بود ، و حکومت شمالی مجهودات صرف کرد ولی مثلیکه سقو در این میدان مبهم هم ماهر تر برآمد ، زیرا او را گرفتار ساخته نتوانست . از طرف ولایت کابل جماعهٔ بطور دزد بگیر هم مقرر شده به تعقیب او رفتند مگر آنهم نتیجه نداد در ماه عقرب حوادث بدامنی شمالی منتهی تیره گی پیدا کرده است به آخرهای ماه عقرب قریب شد که راه شمالی وکابل قطع شود . قریباً در يك هفته بیش از ۱۰ حادثهٔ دست اندازی پیش آمد مخصوصاً اهمترین اثر این بدامنی راه برای وزارت حربیه مضر افتاده است ، زیرا در این تاریخ حوادث مشرق شروع وشدت خود را گرفته بود و وزارت حربیه نفوس جالبی را که از شمالی به کار داشت وغالباً اعتماد اکثر بر آنها بود آورده نمیتوانست . و اگر چه اکثر حوادث بی امنی نتیجهٔ تاخت و تاز دارهٔ بچهٔ سقو بود ولی با این هم در دیگر نقاط سمت شمالی هر جا كه يك دزد پیشه بود دارهٔ تشکیل داده در علاقهٔ که برای خود تخصیص داده بود دست اندازی و راه زنی میکرد . تعقیبات : مرکز لا چار آمده برای حفظ امنیت شمالی قوه های دیگری ترتیب داده تا عسکر بکا پیش رفته بود تقویت یافته و هر نوعی که باشد این بی امنیتی را که در شمالی رخ داده است علاج کنند . همین بود که این قوه ها در نقاط مختلف مراکز گرفته بین این ها و داره سقو در چندین میدان مقابله پیش می آید . ولی مجردیکه بچه سقو اندک خطر ناکی موقع را برای خود - ۷۸ - محسوس میکرد در کوه ها فرار وخود را پنهان مینمود و اگر حمله میکرد آنهم بغتهً بوده و متعاقب آن فوراً پس فرار میکرد . محاصرهً بچه سقو : بچه سقو که در این قدر مدت همین را عادت گرفته بود که روز را در کوه ها و شبانه برای گرفتن آذوقه و خوراکه خود را به یکی از دهات برساند . در این شب در با به خیل که حدود چاریکار است خود را بخانهً یکنفر رسانیده او را به آوردن نان تکلیف میدهد صاحبخانه هم اطاعت کرده و به بهانهً آوردن نان خود را به نزد حاکم رسانیده اطلاع میدهد که بچهً سقو در خانهً من است . حاکم چاریکار برای حاکم کلان اطلاع داده و هر دو يك قوهً با خود گرفته بطرف قلعهً که بچهً سقو بود روان شده وقلعه را محاصره میکنند اینجا در عین امید قوی که همه به گرفتار ساختن وی دارند مهارت و چابکی عجیب بخرج داده وخود را از بین این حصار بدون اینکه آسیبی بوی برسد خلاص میکند . چه فوراً قلعه را آتش میدهد . در چند دقیقه دود غلیظ قلعه از هر طرف با زبانه های آتش بلند شده در این بین مها جمین خود را نزدیکتر ساختند تا شکار از دست نرود ولی هیچ فایده نه بخشید زیرا در هـله گلهً آتش زده گی که کسی دیگر را نمیشناخت بچه سقو از بین خود را خارج میسازد . اولهای قوس هیئت تنظیمیه‌ : حینیکه مسئلهً بچه سقو تیره گی پیدا میکند . وحمله های متعدد برای گرفتاری او اثر نکرد مخصوصاً اینکه حکومت به سبب قضیهً مشرق دچار مشکلات بود سنجیده شد که تدبیر باید بذریعهً خود اهالی شود . - ۷۹ - همین بود که ریاست تنظیمیه برای استقرار امنیت در شمالی مخصوصاً تسهیل کردن جلب نفوس تعین میشود. بلخلاصه نظریه که تعین هیئت تنظیمیه به مقتضای آن در آن زمان ایجاب شده بود، همینکه غالباً بین سقو و بعض متنفذین شمالی رابطه موجود است. و اگرنه باشد چگونه سقو میتواند همیشه از حملات عسکری نجات یابد و یا چگونه همیشه پیش از وقت از وقایع مطلع میشود. یا آذوقه و ضروریات او تأمین شده کی میباشد. چنانچه بعض این اشتباهات ظاهر وعیان بود که ملک محسن و چند نفر از خوانین شمالی که در آنجمله شیرجان هم بود باوی طرفدار و مساعد افتیده بودند. ملک محسن و چند نفر دیگر را قوماندان پولیس پیشتر حبس و به کابل فرستاده بود. [ اما بعضی اشخاص میگویند که این تحقیقات قوماندان خیلی بسرعت گرفته شد لذا مردم توانستند به مدعی داری بعضی کسانرا بنام کمک سقو قلمداد و در این جمله محبوس بسازند] و نیز برای میسر کردن جلب نفوس هیئت تنظیمیه زیر ریاست ( احمد علی خان ) که رئیس بلدیه کابل و سابقه قدیمی در اداره شمالی داشت اعزام شد. هیئت تنظیمیه بسرای خواجه میرسد راپورتهای که رئیس این هیئت در آن وقت برای حکومت فرستاده، اینرا نشان میدهد که آن مردم در استقبال وی کوتاهی نکردند اما از حکومت دل رنجی و بی اطمینانی دارند. قوای عسکری مطلع میشوند که بچه سقو در قلعه حیدر خان با يك دسته مکمل از شریکان خود موجود است، در آنجا خود را رسانیده و او را محصور ساخته، اما قلعه مذکور منتها قوی و حاکمیت تمام بر اطراف خود دارد لذا یکروزه جنگ آن ها هیچ اثری بخشیده نتوانست. حاکم کوهدامن هیئت تنظیمیه در اثنای راه بيك دسته از اشرار مصادف میشود که در بین مقابله واقع شده و در نتیجه ١٤ نفر بین زخمی و مقتول افتیده اخیراً - ۸۰ - راه برای شان بازشده بجبل السراج میرسند ولی در بیئان‌ها معلوم میشود که این دسته از طرف حاکم کوهدامن ( شیرجان ) که اخیراً وزیر دربار سقو شده بود ، تهیه شده است تحقیقات رئیس هیئت تنظیمیه : رئیس هیئت تنظیمیه بکابل چنین را پورت میدهد : اهالی شمالی که منتها رنجیده هستند وخود را از میدان این حوادث کناره میگیرند دو علت دارد ، یکی قصه خلع اسلحه که در شکردره واقع شده است مردم از آن رم خورده اند و هرکس اظهار نداشتن اسلحه کرده واز این مسئله ترس میخورند ، دیگر قلمداد های که بمدعی گری در این روز ها جریان یافته و بعضی اشخاص از فرصت استفاده کرده دشمنان خود را بنام اینکه شریک سقو هستند به گیر حکومت میدادند ، که بندی شدن بعضی اشخاص در اقوام شان اثر بد بخشیده است ، چنانچه رئیس تنظیمیه در آن وقت بحکومت پیش نهاد کرده بود که محبوسین شمالی بزودی رهاشده بجبل السراج فرستاده شوند تا قوم های شان مطمئن مانده ودر زیر اثر پروپا گند اشرار نروند . جرگه هیئت تنظیمیه هیئت تنظیمیه روز پنجشنبه را برای منعقد شدن يك جرگه عمومی از خوانین وملکان و روشناسان شمالی در جبل السراج تعین نموده تا در مسئله امنیت و جلو گیری اشرار و جمع آوری عسکری مذاکره شود . موعد روز پنجشنبه رسید ، مدعوین جوقه جوقه آمده میرفتند ورئیس با هر کدام علیحده ملاقات نموده و در مذاکره میآمد ، راپورت های ریاست تنظیمیه که در آن وقت بمرکز میامد این را نشان میدهد که عموم و یا اغلب خوانین از حکومت نارضائی نشان میدادند ولی رئیس موفق شده که این نارضائی ها را به تعهدات و اطمینان دادنها رفع - ۸۱ - کند ، وبالفعل هم به جمع کردن قوای قومی رضائیت میدهند ، چنانچه یکعده قوا هم جمع شده و به طرف مرکز فرستادند ، از فیصله های جرگه یکی همین بود که با بچۀ سقو باید مفاهمه شود و با او عهد توبه کرده شود . مصوبات جرگه در کابل رسید و نظر به اینکه حکومت از طرف شینوار بتشویش و در منتها مصروفیت بود ، لذا تمام فقرات فیصله شدۀ آن جرگه را منظور مینماید . باز بچه سقو گویا نوعاً از شمالی قدری اطمینان پیدا شد ، و ضمناً راه باز بوده جماعه ها متوالیاً بطرف کابل برای شمولیت در خدمت عسکری شروع بحرکت کردند . ولی مثليکه رسيدن خبر این جرگه برای سقو و فیصلۀ مذاکره و مفاهمه با او ویرا قانع به ضعف حکومت ساخت لذا دوباره به قطع کردن راه رفت و آمد شمالی آغاز نموده در يك حمله غافلانه چند نفر از عسکر را که بطرف کابل میآمدند قتل نمود . حادثۀ مذکور در سمت شمالی ولوله وتشویش زیاد پیدا کرده دوباره افکار مردم را تبدیل داد . هیئت تنظیمیه قضیه را تیلفوناً بمرکز اطلاع کرد ، از کابل برای رئیس خبر داده شد بهر نوعی که باشد با سقو مذاکره را افتتاح و هر قسمی که میشود باوی فیصله دارند ، فوراً رئیس تنظیمیه ( قاضی غلام حضرت نام را که در زمان حکومت سقو جرنیل خزانه شده بود ) برای انجام این مفاهمه و نمایندگی از طرف هیئت تنظیمیه و خوانین شمالی نزد سقو فرستاد ، وبالفعل سقو هم پیغامرا قبول نموده موقع مذاکره در باغ عارق تعین میشود ، رئیس با دو نفر آنجا رفته و با سقو در مذاکره آمدند . در این جلسه بچه سقو مخصوصاً از بی اعتمادی خودش بعهد حکومت خیلی حرف میزد - ٨٢ - (۱) ولی در نتیجه مفاهمه عهد و میثاق با شرایط مکملی که تماماً رنگ یك معاهده را داشت در بین رئیس تنظیمیه و بچه سقو و سید حسین وضع شده و در حاشیه قرآن مجید نوشته و از طرف جانبین امضا میشود. معاهده محتوی دو اساس بود یکی اینکه سقو از تمام شرارت ها و دست اندازی مخصوصاً مخالفت حکومت تائب شود، [زیرا چنانچه مطالع از سلسله این حوادث درك نموده باشند که بچه سقو در اولها تنها دزد امنیت بود اما در پسان ها خود را برای مخالفت حکومت و دست انداختن در شئونات آن تخصیص میدهد]؛ و حکومت بالمقابل تمام جرائم گناه های گذشته شانرا عفو مینماید . نیز در این عفو رفقای سقو و سید حسین باید شامل باشند. بعد از تمام شدن این عهد رئیس هیئت تنظیمیه بچه سقو و سید حسین را با خود در سرای خواجه آورده و تمام شدن این معاهده را برای وزیر حربیه اطلاع میدهد ضمناً برای حکومت ضرورت این را که برای سقو ۸۲ میل تفنگ و کارتوس و برای بچه سقو و سید حسین منصب بریدگی یا معاش پیشنهاد نمودند. فرامین هم فوراً برای وزارت حربیه و مالیه و رئیس تنظیمیه شمالی برای دادن تفنگ و منظور نمودن معاش صادر گردید که در جراید همان وقت شایع و مادر ذیل فرامینی که بنام وزارت حربیه و ریاست تنظیمیه صادر شده است درج مینمائیم: * ۱ * این مسئله بی اعتمادی برعهد حکومت که در بین امد لازم میداند که ملحوظه را ذکر نمائیم که پای او شایعات مهم در ان وقت بود . و مخصوصاً در سلسله تبلیغات و پروپاگند های نیز که در مدأت جریان داشت يك فقره اساسی این بود که روز بروز بشدت در بین مردم شایع میشد ، ومقاله ای مختلف از عهد شکنی حکومت در بین بطور تنقید سروده شده میرفت ، بحدی که مردم میگفتند : یکی از علل ضعیف شدن حکومت در ان دوره همین فقره بوده است . -- ۸۳ -- عبدالعزیز خان وزیر حربیه ! حبیب الله وسید حسین بارفقای شان نزد احمد علی خان رئیس تنظیمیه سمت شمالی آمده اطاعت نموده خود ها را بحکومت تسلیم نمودند . واستدعای خدمت نمودند یکصد میل تفنگ چاغر دار ۳ ۳۰ بور همراه فی تفنگ ۲۰ کده کارطوس برای شان منظور نمودم . ۱۸ میل تفنگ سرکاری نزد شان موجود است ۸۲ میل تفنگ دیگر را شما بریاست تنظیمیهٔ شمالی با کار طوس آن میفرستید که بصیغهٔ تحویل برای نفری مذکور ریاست شمالی بدهد . احمد علیخان رئیس تنظیمیهٔ سمت شمالی ! قرآن کریم که حبیب الله وسید حسین در حاشیهٔ آن عهد کرده بشما سپرده وقر آن کریم که شما در حاشیهٔ آن امضاء وعهد با حبیب الله وسید حسین کرده اید زیارت وملاحظه کرده ام درست است . او را عفو کرده امضاء وعهد شما عیناً امضاً وعهد خود من است آنهارا اطمینان پوره بدهید . باقی مواد و اقراریکه شما نموده اید منظور نمودم اقرار من است . فرمان سوم بنام وزیر مالیهٔ مرحوم بود که معاش خود بچهٔ سقو وسید حسین سالیانه فی نفر - ۳۰۰۰ هزار افغانی وهر يك از نفری آن ها ماهانه ۲۰ افغانی در بودجهٔ شمالی علاوه شود . اثرات توبهٔ سقو : درشمالی : طبعاً اهالی وخوانین شمالی در مقابل تمام این حوادث دو جنبه بودند . یکی آنکه با حکومت موافقت نداشتند لذا طبعاً هر خبریکه ضعف حکومت را نشان بدهد اسباب خوشی ایشان وهر خبریکه قوت ویا استفاده حکو مترا نشان بدهد موجب کدورت شان میگردید . - ٨٤ - جنبه دیگر آنکه به حکومت نه مخالفت و نه موافقت داشتند لذا این ها در مقابل حوادث بالعکس بودند . یعنی خبر های قوت حکومت را بخوشی و خبر ضعف آنرا اقلاً به سبب خوف بی امنیتی بکدورت تلقی میکردند . همین بود اثر توبه سقا در شمالی که بعضاً آنرا بخوشی و برخی به منتهی کدورت تلقی کردند . در کابل خبر این معاهده وقتیکه به کابل رسید دو اثر نمایان در محافل عمومی پیدا کرد . یکی اینکه حکومت خیلی ضعیف است . دیگر اینکه این معاهده را با خیلی تنقید از هر طرف تلقی کردند و تأویلات زیادی راجع به غلطی این معاهده در صحبتهای عمومی رانده میشد. و هر کس از نتیجه آن بد گمان بود سقا در خدمت حکومت : از تاریخ این معاهده سقا در خدمت حکومت داخل شده وجداً اظهار جراری و خلوصیترا نشان میداد . اگرچه در باطن سوء نیت داشت چنانچه سوء نیت او برای بعض افراد هیئت تنظیمیه کمی محسوس شده بود اما ظاهر وظیفه را اجرا مینمود که عبارت از جمع نمودن نفوس برای عسکری و فرستادن آنها به طرف کابل است . در تگاب : ١٥ : قوس اطلاعات تکاب برای ریاست تنظیمیه رسید که وضعیت آنجا خیلی خراب است خیالات مردم به مخالفت حکومت بوده وحتی جناب آخندزاده صاحب تکاب هم از زمامدار حکومت اظهار نا رضائی میکنند و این نارضائی را مردم استناد گرفته اند . رئیس تنظیمیه کوهستانرا گذاشته و بطرف تکاب حرکت و در ١٨ قوس آنجا میرسند . - ٨٥ - ۱۹ قوس خوانین و روشناسان تگاب برای جرگه دعوت شدند و با ایشان مذاکره شد. بعد از یک مدت مذاکره و مباحثه خوانین در ظاهر قبولی نظریات رئیس را نشان داده و حتی دادن نفوس را هم وعده میکنند ولی در باطن مانند پیش متنفرند. روز چار شنبه ۲۰ قوس: اعلان قبول نکردن خدمت حکومت: چند هزار نفر از اهالی تگاب که یکعده علما نیز با ایشان همراه بود در پیش روی محل حکومتی جمع شده صراحتاً اعلان میکنند که ما از حرکتهای لادینی حکومت متنفر هستیم و هیچ نمیخواهیم که بطرفداری آن با دیگر اقوام که برادران ما هستند بجنگیم. رئیس تنظیمه وقتیکه این تصریح را میشنود برای اینکه جمعیت از هم بپاشند همه را رخصت میکند. و بعضی خوانین را به این تکلیف میدهد که شما از اقوام نزدیک خود یکعده جمع کرده با من برای خدمت عازم کابل شوید. چند نفر از خوانین موافقت کرده یکعده نفری جمع و نیت عزیمت بطرف کوهستان شد. دیگران که از این مسئله اطلاع یافتند راهرا گرفته و مصادمه را تصمیم کرده چنانچه فتوا بر این شد که هر که برای خدمت حکومت برود خودش قتل خانه و جایش حریق خواهد شد. رئیس تنظیمیه لاچار از این اقدام هم صرف نظر کرده و خوانین را برای محافظت امنیت علاقه های خودشان گذاشته چون محترم ترین افراد تگاب مرحوم آخند زاده صاحب همان علاقه بود به نزدایشان رفته و دو ملاقات به او شان نموده خواست که تاثیرات مخالفترا بذریعه او رفع کند اما آخند زاده صاحب که منتها از زمامدار حکومت ناراض بودند دو ملاقات دو مین صراحتاً بی طرفی مطلق را در جواب اظهار نمودند. - ۸٦ - ۲۰ قوس بعد از معاهده و عفو شدن بچه سقا وضعیت او کاملاً از هر حیث چیزی دیگر شد است اهمترین فرق ها در وضعیت او اینکه پیشتر از این از هر شخصی میترسید که مبادا او را گرفتار ساخته بدست حکومت بدهد. حالا مطلقاً طمع برای او رنگ دیگری ریخت یعنی خودش طومار نفوس را بدست گرفته و اشخاص را جمع کرده بدست حکومت برای خدمت میدهد. فرق بزرگیست که هر چند زحمت وسعی وجد وجهد کرده باشد باز هم این مرتبه بزرگ از تخمین و آرزویش بیرون بوده است. حالا که این مرتبه عظیمرا طی کرده است. رون به مرتبهٔ دیگر که نه تنها از تصور بچه سقا بلکه از تصور هر کس بیرون بود رسید. در شام ۲۰ قوس یکعده از نفری خوانین و دیگر همدستان بچه سقا در قلعهٔ ملا ویس الدین که در کلکان است جمع شده ویکی دو نفر از ملاها را هم با خود گرفته قصهٔ سلطنت کردن سقا را بافته و در خاتمه هم لنگوتهٔ در کمر او بسته و او را به نام پادشاه شناخته صبح به مردم کلکان که موطن سقا است پردهٔ اول این قصه را کشیدند. یعنی: - پنجشنبه ۲۱ قوس بچه سقا يك جمعیت بزرگیکه عدهٔ اعظم آنرا تا الحال بنام خدمت حکومت جمع آوری کرده بود با چیزی نفری دیگراز کلکان گرفته و سر راست بر سرای خواجه که در آنجا يك قطعهٔ كوچك عسکری بود رفته بغتهً بالای عسکری حمله برده و آنها را خلع اسلحه و محل حکومتی را تاراج میکند. وسیدحسین را برای تصرف جبل اسراج و تشکیل وضعیت مرکزی در چاریکار اعزام و مامور میسازد. وخودش با نفری که داشت - ۸۷ - بطرف کابل روان شده و حمله را بپایتخت چنانچه خوانندگان در صفحات پیشتر ملاحظه کرده اند شروع کرد ، این بود مختصر تاریخچۀ حیات اولین سقو وتمام حرکت‌های او در سمت شمالی قبل از اینکه باین کار عجیب خود اقدام کند . حالا پس بقصۀ حمله بپایتخت که آنرا تا روز اول جدی رسانیده بودیم رجوع میکنیم . *** ( بقیۀ حمله بپایتخت . ) دوم جدي : امشب تا ساعت ۲ فیر دو ام داشت . طیارۀ انگلیسی آمده خانم های انگلیسی و هندی را برد . بطور مجموعی در اوضاع هیچ فرقی پیدا نیست . اشرار در قلعه کوه کافر استحکام داشتند ، و باین سبب بالای کوه مذکور توپ زیاد فیر میشد . برای محاربین اعلان شده بود که هر که کوه مذکور را از اشرار بگیرد انعام باو داده خواهد شد . اثرات پروپاگند طرفدا ران سقو در حدود ( میدان ) ظاهر شد و بی امنیتی هم در آنجا زیادت گرفت . اما حکومت این علاقه را تعقیب کرده توانست . ملکه وبعض افراد خاندان شاهی که به پرواز طیاره درین چند روز بطرف قندهار رفته بودند ، خیلی اثر مضر و کم معنویاتی در مردم تولید کرده و اکثریه این حرکترا دلیل قناعت زمامدار بسقوط سلطنت خودش گرفتند . ۳ جدي تشکیل نوی بروی میدان بر آمده که وزراء ومعین ها رؤسای جبهه مقرر گردیدند . ۱۲ طیاره انگلیسی آمده خانم های اجنبی را که در کابل بودند بطرف پشاور برد . ساعت ۳ عصر در نتيجه يك حملهٔ مرتبه از يك طرف مردم قومی و از طرف دیگر عسکر بالای کوه کافر ترتیب - ۸۸ - داده بودند ، اشرار کوه مذکور را گذاشتند . و چون بر باغ بالا این کوه حاکمیت دارد ازین رو اشرار باغ بالا را هم گذاشته بطرف ده کیپک فرار کردند . و طرف شب از خیر خانه گذشته گویا تمام این دشتی که میدان محاربه بود به تصرف حکومت افتاد . امشب در کابل یک وضعیت مخصوص خوشی حکمرما ست . زیرا در حالیکه همه کس مایوس بود در حین مایوسی پس از محاربه ۱۲ روز اشرار شکست نمایان خوردند . در وزارت حربیه و در ارگ متوالیاً مجالس رسمی بزرگ منعقد شده و در اطراف اینکه حمله تعقیب شود یا نشود بحث میشد . در این مجلس ها اراکین بدو جنبه بودند : یکی طرفدار اینکه متعاقب این شکست فوراً باید حمله برده شود ، اما جنبه دیگر باین طرف هستند که چند روز صبر شود خود اشرار منفک و پاشان خواهند شد . ۴ جدی : بعکس چند روز پیش تر یک نوع استراحت و آرامی در چهره ها دیده میشود . زیرا هیچ صدای توپ و تفنگ بگوشها نمیرسد . ۵ و ۶ و ۷ و ۸ جدی به انتظار گذشت و در محاذات چیز فرقی پیدا نیست ، تنها از حدود خیر خانه بطرف مراد بيك بذریعه توپ فیر میشود ، و بعض اوقات طیاره رفته بمبارد یا کشف میکند . ۹ جدی از ترکستان يك مفرزه عسکر با ۱۲ لك روپیه خزانه زیر قیادت عبدالرحیم خان که در پسـان ها در زمان اغتشاش رئیس تنظمیه هرات مقرر شد بکابل رسید . اعلان رسمی حکومت نشر شد که هر که بچه سقو یا سید حسین را قتل کند ۴۰ هزار افغانی و اگر از نفری همدستن مخصوص او را قتل نماید ۴ هزار افغانی انعام میگیرد . ۸۹ ٣ تقرر مدعی العموم ٤ پس خواسته شدن محصلات افغانی که به ترکیه رفته اند . ٥ علمای دیوبند میتوانند مثل سایر علما به افغانستان وارد شوند ٦ دقت مخصوص در جلو گیری از رشوت ستانی ٧ در مسئله ستر برهنه کردن دست و روی منع است . و هكذا خانم ها چنانکه تا حالا نکرده اند موی شانرا قطع نکنند . ٨ شرط شهادت نامه تدریس برداشته شد ٩ اخذ توزیع تذکره موقوف وبصورت قومی باشد ١٠ سختی جزای شراب نوشی ١١ درهر حکومتی تقرر يك محتسب ١٢ تبدیل تعطیل هفته گی از پنجشنبه به جمعه ١٣ پوشیدن برقع چین دار را هر زن میتواند و لباس اروپائی نباید پوشید. ١٤ شرط پیری ومریدی از نظامینها لغو شد ١٥ محصلین از دواج میتوانند ١٦ مكتب مستورات تا مجلس و کلا و اعیان معطل شد - همچنان ریاست حمایت نسوان ١٧ هر کس قرض میتوانند گرفت ١٨ قید طرز لباس به عموم نیست لباس جائز شرعی را هر کس میتواند پوشید . این بود مختصر فقرات اعلان مشهور به ۱۸ فقره که عده های زیادی از آن طبع شده و بتمام مملكت بذریعهٔ طیاره توزيع ، وبذرايع مختلف نیز بشمالی رسانیده شد . ۱۷ - ۱۸ - ۱۹ - ۲۰ جدي از کوتل خیرخانه بالای قلعهٔ مراد بیگ فیرتوپ بشدت جاری است . طیاره هم رفته بمبارد میکند ، در این آخرها فیصلهٔ حمله کردن بر قلعهٔ مراد بیگ داده شد ، ولی در این سه روز بمبارد از قلعهٔ کاریز تجاوز نکرده و همینکه چرا اشرار تعقیب نمیشوند مورد تعجب هر کس است ، امروز - ٩١ - عنایت الله خان معین السلطنه سابق امر بمبارد بالای چاریکار و کلکان بذریعه توپ های بزرگ صادر شد . در بعض علاقه های کوهستان اعلان ۱۸ فقره سابق الذکر تاثیر خود را بخشیده است . طرف عصر کاظم پاشای ترکی که برای خدمت در قشون افغانی استخدام شده بودند با هیئت خود رسیدند ۲۱ ۲۲ - ۲۳ جدی قرار معتاد گذشت ، ولی در میدان جنگ محاذات فرق نمیکند ، در شهر هیئت های مختلف برای خریداری آذوقه وغله مقرر شده برای عسکر در محاذات میرسانند، دیگر قصه نوی در بین دیده نمیشود اما شام روز ۲۳ منتها خطرناك شامی بود ، زیرا در حینیکه وضعیت مانند هر روز بود و عسکر هر کدام در جاهای خود قرار گرفته از طرف شام جز پهره ها ومستحفظین باقی اغلب عسکر در خیمه های خود افتیده بودند ، ناگهان دمه وغبار غلیظی دشترا گرفت . و این دمه پرده عجیبی برای پوشاندن حمله سقو گردید . زیرا نفری سقو ازان استفاده کرده و با خواموشی خود را تا حدود خیمه ها که بر سر کوتل خیر خانه واقع بود رسانیده توانستند که آنجا را به تصرف آرند. این حمله چون نا گهانی واقع شده وهم دمه و تاریکی زیاد مانع فهمیدن تعداد شان بود عسکرها متوحش وحواس خود را باخته بیکباره گی کوتل را ترك کرده در ده کیپک عقب کشیدند . وقتیکه خبر گذشتن سقو از کوتل خیر خانه رسید ، منتها هراس وتشویش را در افکار عامه مخصوصاً اراکین دولت پیدا کرد . در شهر هم پریشانی نمایان محسوس میشد . زیرا گذشتن سقو دو باره از این کوتل دلیل قوی بر ضعف قوای دولتی بود . ۲۰ روز شده بود که اهالی شهر صدای تفنگ و کار طوس نمیشنیدند ولی امروز باز صداهای محاربه بگوششان آمد . از این رو در چهره ها از هر طرف پریشانی دیده میشد . - ۹۲ - سقوط پایتخت ٢٤ جدي در عموم دوائر رسمی ونیز در شهر اعلان شد که در دلگشا يك بیانیهٔ رسمی قرائت میشود باید همه کس در انجا حاضر شود . از ساعت ۱۰ رفتن مردم شروع گردیده و خاموشی عجیبی بر این جمع بزرگیكه پیشروی عمارت دلگشا جمع شده اند استیلا داشت . ساعت يك ونیم سردار عنایت الله خان معین السلطنه بر آمده و بيك طرف شان سر منشی ایستاده ورقه استعفای امان الله خان را از زمامداری و گذاشتن حقوق سلطنتی را به برادر شان سردار عنایت الله خان قرائت کردند . خبر ناگهانی بود که خیلی ها را متأثر ساخت . و امان الله خان در ان ورقه استعفای خود تصریح کرده بودند : که خیر مملکت مقتضی همین است که باید دست خود را از کار بکشم ، زیرا تمام خون ریزی و انقلا با تیكه در مملکت است به سبب بر خلافی بامن میباشد . همین بود که بیعت کردن بسردار عنایت الله خان شروع گردید . و حاضرین اغلب به تقدیم بیعت پیش شده رفتند . ساعت نه صبح همین روز امان الله خان بسواری موتر بايك عدهٔ از افراد خاندانی و غیر خاندانی خویش به طرف قندهار حرکت کرده بودند . مهمترین چیزیکه حواس هر کس را مشغول ساخته بود . میدان جنگ است . و این دهشت بحدی بود که حتی کسی به این تبدلات عظیمیكه درون شهر شده است قریباً ملتفت شده نمیتوانست ، لذا لازم بود اولین چیزیکه بآن اعتنا داده شود مسئله میدان جنگ است . که در ارگ يك مجلس منعقد شده و تصویب کردند که فوراً يك وفدی به طرف شوریها - ۹۳ - رفته ایشان را از این تبدیل سلطنت مطلع بسازند و با ایشان مفاهمه ختم جنگ بنمایند . و چون شورشیهای شمالی مخصوصاً تبدیل شاهرا بشدت خواهان بودند ، از این رو هر کس انتظار داشت که مجرد رسیدن این وفد قضایا فیصله خواهد شد ساعت ۳ وفد مذکور که از خوانین اکثر اقوام و روشناسان کابل بریاست جناب حضرت محمد صادق خان صاحب تشکیل شده بود . بسواری يك موتر کلان و ٤ موتر خورد بطرف محاذ رفتند . مجرد رسیدن آنها بمحاذ خوشخبری گفته بعسکر مسئله تبدیل شدن سلطنترا ابلاغ نمودند كه حاجت بجنگ نیست . مسئله سر بخود فیصله شد وقتیکه خواستند از محاذات عسکر گذشته بحدود اشرار برسند پهره های اشرار ایشان را نگذاشتند . گویا مثليکه قصه نه تبدیل شاه بلکه شورشیها مطلب دیگری دارند . زیرا ساعت شش پوره نشده بود که صدای فیر بر شهر زیاد شد ، و شورشیها پیش قدمی کرده رفتند و در خطوط عسکر هم که از شنیدن خبر تبدیل سلطنت يك نوع مصروفيت فکری پیدا کرده بود تزلزل واقع شده دقیقه بدقیقه پس پا شده رفتند ساعت ۷ شام آخرین دسته های عسکری وقومی با وضعی پریشان وحواس باخته داخل کابل شده و بهر طرف پراگنده می شدند . صدای فیر تفنگ ها شدید و نزديك شده و اخیراً از شام چیزی نگذشته بود که شورشیها کردنه آسمائی و ده افغانان و دور ارگ را استیلا کردند ارگ محصور و از تیر کش های آن بشدت فیر توپ وتفنگ بالای اشرار می شد . کابل در يك ولوله صدای توپ وتفنگ و آواز های زرو بم اشرار منظره مدهشی را بخود گرفته و تمام کوچه ها و بازار ها و سرك ها از صداهای جارچی اشرار پر بود که در میان هلهله یا چار یار تخت وبخت امیر غازی بر قرار . خیر خیریت است . نترسین و فردا بکار و بار تان مشغول شوید . و آتش شدید ایشان اهالی - ٩٤ - بیچاره کابل با رنگ های باخته ودل های لرزان هر آن منتظر پیش آمد جدید و خطر ناکی بودند . هر چند از شب پیشتر میگذشت صدای فیر ها و آتش اشرار شدید تر شده و از ارگ نیز تا ساعت دوی نصف شب فیر های توپ و تفنگ و مترا لیوز جاری بود تا اشرار نقاط بلند حاکم بر ارگ را گرفته نتوانند . حمید الله برادر سقو شب را در قوماندانی کوتوالی بسر برده و ضمناً تا حدی از دست اندازی شورشیان جلو گیری می نمود . این شب هولناک از بد ترین شب های بود که بر سر کابل گذشت و اهالی تا صبح از صدای توپ و تفنگ و ترس جان چشم بهم نگذاشتند سپیده دم قدری آتش از طرفین خفیف شده ولی هلهله وغامله شورشیان از هر کنج و کنار کابل بلند بود . ارگ در يك سکوت موحشی غرق بوده و گاه گاهی چند فیر تفنگ و یا مترا لیوز که از داخل آن یا از طرف اشرار زده می شد این آرامش هولناك را اخلال کرده وگوله های آن صوت زنان از فراز خانه های کابل میگذشت . اشعهٔ اولین آفتاب بلندیها و نوکهای درختان این شهر ماتم زده را در برکشیده و کم کم در اهالی کابل نیز حرکت وجنبشی محسوس شد و هر قدر آفتاب بلند شده میرفت در مردم کابل نیز روح دمیده و آهسته آهسته کوچه بندیهای خود را کشاده و باشور شیان می آمیختند اما ترسان و لرزان قیافه های شورشیان که شب را به بیخوابی بسر برده و با لباس های عجیب وغریب وتفنگ وتلوار وتبرچۀ شان در دل های اهالی كابل يك رعب ووحشت زیادی تولید نموده و با هر دسته که مصادف می شدند ظاهراً طرفداری نشان میدادند شورشیها دل بخته گی زیادی به افراد شاهی نشان داده و از همه اولتر خانه های ایشان را می پالیدند خود سقو هنوز درباغ بالا بود وسید حسین طرف ساعت های ٩ و١٠ قبل از ظهر بسواری موتر یکبار بازارها وسرك های كابل را دور زده وضمنآ به اشخاصیکه دست اندازی میکردند جزا میداد . - ٩٥ - ارگ هنوز محصور و سرو صدائی از آن بلند نمی شد . ساعت های یازده آوازه آمدن سقو درباغ مهمان خانه شده و بعضی از ریش سفیدان وارباب نفوذ کابل دسته دسته بطرف مهمان خانه برای دیدن و بیعت کردن میرفتند . معین السلطنه با اطرافیان خود در ارگ محصور و راه مخابره و بر آمدن از ارگ هم مسدود بود . قواى که در ارگ با معین السلطنه محصور بود بالغ بردو هزار نفری می شد . ولی تعداد شور شیان خارج از احصا و شمار بود زیرا هر دقیقه برعدد شان افزوده شده ودسته های نو نو رسیده میر فت . کاظم پاشا با يك عده نفری دیگر صبح وقت از ارگ خارج شده بودند وقتیکه برای مصالحه رفته بودند شب را در ده كپك گذشتانده و صبح بعد از اینکه باسقو در باغ بالا اظهار بیعت و ارادتمندی نمودند تا کام واپس بكابل آمدند . پهره های شورشیان برتمام مواضع برای نگاه داشتن انتظام گذاشته شده ولی با آنهم اکثر خانه ها چور و تاراج شده و هرآن دريك خانه بیچاره بنام اینکه درینجا تفنگ است داخل شده و اموال آن را به یغما می بردند کابل هر لحظه در خطر چور و تاراج عمومی بود . به سفارت خانه های خارجی ابداً دست اندازی نشده و بلکه بر اکثر آنها برای محافظت از طرف شورشیها پهره مقرر شده بود . تلفات جانی در داخل شهر واقع نشده و فقط يكنفر از ملازمین قوماندانی طیاره در اثر شهامت بلندی که در تاریخ عسکریت باافتخار یاد می شود مقتول شد . تفصیل آنهم قراری بود که در حالیکه نفر مذکور بادریشی عسکری خویش صبح بطرف خانه روان بود در حدود بازار چوك شورشیها باوی مصادف شده و تفنگچه اش را مطالبه کردند . این حرف بر شهامت عسکریش گران آمده و بعد از اینکه دو نفر از ایشان را مقتول ساخت خودش هم دوراه وظیفه شاندارش بشهادت رسید . نزديك های ساعت ١٢ سقو درحالیکه باغ مهمان خانه براز اهالی کابل - 96 - و کوهستانی بود و همه منتظر بیرون آمدن سقا بودند سقا بچه از یکی از کلکین های عمارت بر آمده و با همان لهجه عامیانه خود نطق مختصری نمود که مفاد آن اینست : من اوضاع کفر و بی دینی ولا قید گری حکومت سابقـه را دیده و برای خدمت دین رسول الله (ص) کمر جهاد را بستم تا شما بیادرها را از کفر ولاقید گری نجات بدهم ( و تقریباً مثلاً که میخواست خط مشی خود را بیان بدهد ) این را هم در نطق خود اضافه نمود که من بعد هم من پول بیت المال را به تعمیر و مدارس صرف نخواهم کرد بلکه همه را به عسکر خود میدهم که چای و قند و پلو بخورند و بملا ها میدهم که عبادت کنند ( بعد از آن دفعتاً سر بخشش آمده تقریباً تمام رسومات دولت را از قبیل صفائی و مالیات و كمرك و غير آن همه را وعده داد که نخواهم گرفت و بخشیدم ) و دیگر من پادشاه شما هستم و شما رعیت من میباشید . دامنه نطق را هم بقصه های غیر منطقی که عامیت و جهالت محض او را نشان میداد از قبیل اینکه « بروین بعد ازین همیشه ساعت خود را تیر کنین . مرغ بازی بودنه بازی کنین . و ترنگ تارا خیش بگذرانین ، خاتمه داده وا پس باطاق خود در آمد . نطق سقا در اهالی کابل حتی طبقات عوام تأثیرات عجیبی از تنفر کرده بر سر زینه کوتی مهمانخانه که سقا در داخل نشسته بود گیر و دار و زدو خورد عجیبی بین مردمی که برای شنیدن ندق سقا یا دیدن رنگ او آمده بودند و بین سپاهیان سقا بود . انتظامات امنیتی داخل شهر بدست سید حسین و برادرش حمید الله بود که بسواری موتر های تیز رفتار بايك عده از اعوان خودها در سرك ها و بازار ها گردش کرده و تايك حدی از چپاول و دست اندازی مردم جلوگیری میکردند ، حتی سید حسین دو سه نفر را که بر بعض دکانها و خانه ها دست اندازی کرده بودند بجزای چوب زدن و گوش میخ کردن گرفتار ساخته و همچنان حمیدالله برادر سقا از تشدد و زدن صرفه نمیکرد و سعی داشتند که رنگ دزدی و اوباشی شان از زیر پرده دین و دیانت بمردم پدیدار - ۹۷ - معہذا در شهر يك قیامت از ظلم و اجحاف برپا بود و مردم شمالی دسته دسته در زیر اثر يك کرنیل یا برگد و نایب سالار خود مختار داخل خانه های معروفین و ارباب نفوذ مامورین کابل شده و به بهانه های مختلفه که درینجا مالهای سرکاری یا تفنگ و غیره است بالای خانه والا بزور زدن وقنداق تفنگ پول هرچه داشت حاضر کرده سپس از خانه اش هرچه خوش شان میاید و بدرد شان میخورد برداشته و میرفتند . مردم کابل بارنگ های باخته و اوضاع مضطرب باتهام این اوضاع ها ساخته قسمتی در خانه های خود منزوی و قسمتی در بازار ها وسرك ها بيجهت تا وبالا میدوند . پرو پاگند ها و آوازه های عجیب بین مردم جاری است ارگ در يك حالت مدافعه ئی بسر برده و چار اطراف آن از طرف قوای سقاوی محاصره است . و بین سقو و سردار معین السلطنه بعض مفاهماتی راجع به تسلیم ارگ دایر شده و وفدی که در بین رفت و آمد داشت عبارت از جناب حضرت صاحب محمد صادق خان و سردار محمد عثمان خان مرحوم و چند نفر دیگر بودند و اخیراً موافقت نامه مطولی بر صفحه قرآن شریف تحریر گردید باین مضمون که معین السلطنه ارگ را بسقو تسلیم میکند ، و خودشان در طیاره های انگلیسی با افراد خاندانی بهند بروند و سقو هم قرار عهد قرآن مجید باید بعموم عمله و عسکریکه داخل ارگ هستند هیچ غرضدار نشود . ساعت ١١ نیم روز جمعه ۲۸ جدی دو طیاره بزرگ در فضای کابل پدیدار شده و در میدان هوا بازی کابل فرود آمدند . سردار معین السلطنه و افراد خاندانش بسواری دومو تر تیز رفتار و سه لاری بطرف میدان طیاره بر آمده و بساعت يك طياره پرواز نموده و معین السلطنه را با افراد خاندانش با خود برد متعاقب پرواز طیاره محشری در کابل بر پا شد که شاید نظیر آن کمتر دیده شده باشد ساعت ۲ نیم دروازه های ارگ باز شده و کار کنان سقو دروازه ها را قبضه نمودند . اگر چه قلم از تصویر کردن حالت رقت آوریکه در آن ساعت واقع شده بود عاجز اما باز هم ما نمیخواهیم در این کتاب از فجایعیکه در آن است . - ۹۸ - دقایق هولناك پیش آمده ذکری بكنیم و فقط اینقدر میگوئیم . دستۀ غالب عبارت از یك جماعة عوام و جهال و دستۀ مغلوب هاما مخلوطی از عناصر و صاحب منصبان و وزرا و دیگر هر قبیل اشخاص بود كه دزدان طبقۀ اول كه امروز وضعیترا بكام خود میدیدند بحدی ظلم و وحشت را از قبیل تفتیش و چور و لچ كردن و غیره مرتكب شدند كه حتی سقو بچه بسر قهر [ یا رقت آمده بود ] در همین اثنا ولوله و غرمباس مدهشی دفعتاً در فضای شهر بلند شد كه حتی خود کوهستانیهائیكه از قضیه بی خبر بودند در كوچه ها و خندقها خود را مخفی میكردند تا چه رسد بكابلی كه بی چاره بكلی حواس خود را از دست داده بودند . این غرمباس ها و ترقاس های هولناك عبارت از آواز های توپ و تفنگ و مترالیوز بود كه از طرف كوهستانیها بعنوان شادیانهٔ فتح ارگ هوائی فیر شده و در فضای ماتم زده شهر انعكاس غم انگیزی می نمود . و این قیامت محزن تا ساعت ه عصر كه سقو بچه داخل ارگ شد دوام داشت : تشكیلات سقو چند شب متواتراً در ارگ مجالسی برای تعین هیئت اداری منعقد شده و بالاخر كابینۀ سقاوی حسب ذیل تشكیل شد : سقو بچه : امیر حمید الله برادر ش : معین السلطنه ( ملقب به سر دار اعلی ) سید حسین : نایب السلطنه و وزیر جنگ عطاء الحق : وزیر خارجه عبد الغفورخان تگابی : وزیر داخله شیر جان : وزیر در بار ملك محسن : والی كابل میرزا مجتبی خان : وكیل وزارت مالیه که اعضای این وزارت خانه ها بعض از مامورین گذشته و برخی تبدیل شده از نو مقرر شدند . — ۹۹ — رتبه و منصب ها : بطور اجمال میتوان گفت که در تشکیلات اداری در تمام ایام تسلط سقو يك نوع بحران دائمی حکمفرما بود : مثلاً در يك روز صدها منصب داده می شد وعلیهذا صدها منصب گرفته می شد ، در جملۀ این مناصب يك منصب نوی پیدا شده بود که آن عبارت ار ( خود مختاری است ) و این رتبه را برای خود رفقای اصلی سقو تراشیده بودند مثل جرنیل خود مختار و کرنیل خود مختار و کوتوال خود مختار حتی سپاهی خود مختار ، که دیدن و تحمل کردن شدید ترین مصیبت های دنیا از افتادن به چنگال یکی ازین خود مختار ها آسان تر بود . روح اداری و وضعیت عمومی : در اداره رنگ مملکتی مفقود است زیرا مملکت عبارت از کابل ومحیط سه گروهی آن میباشد که این دولتك ريزه محکوم بیش از هزار اراده است و این حکام عبارت از منصبدار های سقو ومخصوصاً ( طبقه موکلین عذاب ) یعنی خود مختار های آن میباشد ، گویا اداره شهر در بحران است ، اما از حیث امنیت چون عادتاً اخلال امنیت را طبقه دزدان و اوباش میکنند و اعمال دزد ها به پادشاهی کردن گرفتار شدیدتر ازو میتوان گفت که از حیث امنیت مالك در قراری است . اما بجای بی امنی يك قیامت مدهشتری برپا است که احدی را از هیچ طبقه در شهر خواب آرام نمی برد و آن همینکه خود مختار های بدبخت خانه های مردم را به بهانه های مختلفی که درین خانه مال سرکاری یا تفنگت وجباخانه است تفتیش وجور مدهش را چسبانده اند ، از مضحکات این خود مختارها یکی اینست که حتى صندو قچه های يك وجبی را هم حکم میکردند باز کنید مبادا تفنگ باشد وبان بهانه پول و هر چیز قیمتداریکه مییافتند بغارت می بردند . حزبیت در حکومت سقو بچه : این امر معلوم استکه درهر دوره و درهر جامعه وحتى جماعه هم که تشکیل میشود روح حزبیت در آن میباشد . — ١٠٠ — از همین باعث می بینیم که در حکومت سقا هم روح یا حالت حزبی استیلا دارد و برجسته ترین اوضاع حزبی دو قسمت بود ، یکی ارتجاعی مطلق و دیگرش رنگی از تنظیم یا اصلاح طلب بود که این دو حزب هر کدام بنوبه خود یکعده طرفدارانی دور خود جمع کرده وسعی میکردند سقو را محکوم و تابع عقیده و آراء خود بسازند و سقو بچه هم چون شخصی بی سواد وامی محض بوده و معلوم استکه از خود اراده و فکر ثابتی نداشت و همیشه آله بود که بنفع مغرضین کار میکرد درین موقع هم بزیر اثر نقشه و پلان این دو حزب مخالف رفته و گاهی زیر اراده اینطرف و گاهی از آنطرف بود. حزبی که میخواست سلطنت سقو را صورتی از تنظیم و اصلاح داده و در طی آنهم یکعده آمال و آرزو هائی را بنفع خود ها به دل می پرورانیدند عبارت از شیر جان وزیر دربار سقو و برادر هایش بود که یکی عهده وزارت خارجیه را دارا بوده و دیگرش ریاست دایره ضبط احوالات را بدست گرفته بود . این حزب یا بعبارت دیگر شیر جان که سر بر آورده ورئیس این فرقه بود چون خودش بشخصه متعلم و طبعاً به تشکیلات ونظم اداری بیشتر مالوفیت داشت از یکطرف سقوبچه را افسار کرده ومثلیکه طفلی را به نشان دادن عروسک های بازی وشیرینی فریفته خود بسازد بذریعه دریشی پوشاندن و نشاندادن اسباب ولوازم مدنیت او را بر سر راه وزیر اراده خود آورده وازطرفی یکعده ازکار داران سابق حکومت را جمع کرده ومیخواست بذریعه آنها يك بك آمال ونظریات خود را صورت عملی بدهد ، چنانچه کامیابی هائی هم این فرقه حاصل کرده وسلطنت سقو بچه را که عبارت از يك دزد بازاری وپادشاه وزیری بود صورتی از تشکیل سلطنتی داد وفوراً اخباری هم بنام حبیب الاسلام صادر وافکار ونظریات واجرا آت حکومت سقو را بظاهر فریبا در آن شایع و به عموم توزیع ورفته رفته توانستند که در فکر سقوبچه بذریعه دریشی پوشاندن او وهوا خوری بردنش ودیگر چالها [ رنگ مدنیتا ] بنظرش مرغوب بسازند ، چنانچه دو ماه سه ماه از سلطنت او نگذشته بود که بانواع - ۱۰۱ - رسمیتهای لباس . وبعض قید های تمدن راغب شده ونیز دیگر رفقای سنگری خودرا دعوت بتمدن مینمود . على هذا القیاس در باب مكاتب وتعليم هم نظربه او بدل شده ودر حالیکه دشمن متعصب تعليم بود . بالعكس در اواخر بمنفعت تعليم آمده قانع امر افتتاح يكدو مكتبرا صادر نمود . و این حزب اصلاح طل برا که گفتیم روز بروز امیدوار شده وشهرت میدادند که ما سقورا اصلاح نمودیم . گویا این طبقه اصلاح طلب در حقیقت مقام شادی بازی را گرفته روز بروز سقو خودرا تعلیمات داده میرفتند والی - قلعه بیگی پیشتر كفتيم يك بحران زيادی بر نظم اداری در زمان سقو استیلا داشت ، مثلاً والی كربرا اگر از نقطه نظر تشكيلات ببینیم در حقيقت يكرتبه محدودی است . ولی بدون هيچ مبالغه میتوان گفت که والی سقو در کابل يك مركز ثانى سلطنت یا پاد شاه بالذات بود . و اما شخص خودشرا بدون هیچ مبالغه یکی از عجایب خلقت میتوان شمرد : عامی مطلق . فحاش باندازه انتهائی . مسخره گوی ما هر، عصبانی مدهش . و عليهذا القياس بقيه خوی های او از روی این تناسب ترکیب شده بود . همچنین قلعه بیگی سقو که مهر خود را باین عبارت کنده بود [ قلعه بیگی خود مختار ] هر يك از اين دو نفر در منطقه خود يك پايه شر غره و آله های قین و عذا بيكه در دوره امير عبد الرحمن خان معروف بود موجود داشت ، هیچ دارنده یا تاجر ویا کار دار بزرگ ، یا شخص مشهوری در کابل نماند که باری در اطاقهای عذاب این دو ظالم دعوت نشده ، و خواه قبل از چشیدن مزه این ادوات تعذيب و يا بمحض مشاهده آنها خواه جزء بزرگ هستی و یا تمام هستی خود را تقدیم نکرده باشد . باین صورت از حیث تعذیب و چور وچپا و يك دوره حكومت ظالمى نظم بر اهالی پایتخت گذشت . که مراد ما از تذکار این فجایع تنها - ۱۰۲ - پیدا کردن حس جست و جوی در مواطنین عزیز خود است. تا اینرا دانسته باشیم که حیات بی غم باشی و فرد پروری مملکترا دچار چنین مدهشات مینماید و طبعاً اینرا هم باید گفت: تکرار بی غم باشی و فرد پروری خدا نکرده. همان نتیجه را تکرار میکند. سیاست خارجی: هر چند که افراد دانسته که در دسته سقو بودند. از این از محمود در معترف ساختن حکومت دوست افغانستان بحکومت سقو کوتاهی نکردند. بحدیکه در اواخر تجویز شده بود كه يك هيئت سفارت فوق العاده برای معرفی حکومت سقو عزیمت کند. اما چون در تمام عالم معروف بود که این حکومت حقیقتاً در نتیجه دسیسه سازی برای بربادی افغانستان ساخته شده، و ملت بآن معترف نبوده، و برای اسقاط آن در تمام نقاط مملکت قوه ها تشکیل شده است. لذا طبیعی بود که تمام مجاهدات سقو در این راه باید هدر میرفت. و دول دوست باید خود را بی طرف میگرفتند، تا این بحران از مملکت دور شده و يك سلطنت صحيح در مملکت تشکیل شود. حالا که از ذکر تشکیلات حکومت سقو فارغ شدیم، پس بذکر نمودن حوادث و وقایع مهم یومیه کابل عودت کنیم: امر عمومی صادر شد تا عموم کار داران سابقه بر سر کار های خود بیایند و دفتر ها باز شود، نیز جار تهدید در شهر گشت که دوکاندار ها باید دوکانهای خود را باز کنند. در شهر آوازه های خیلی شدید از مساعیات والی علی احمد خان در مشرقی شایع است. و میگویند ترتیبات خود را برای هجوم آوردن بر کابل تهیه می بیند. ه دلو برف خیلی زیاد باریده است. وزرا و اراکین سلطنت سابقه عموماً حبس شده اند. زیرا برای سقو مخبرها چنین اطلاع دادند که بین بعضی کار دار های سابق و والی مرحوم علائق ومخابره جاری است پرو پاگند هجوم مشرقی، و نیز آوازه پیدا شدن استعداد در دیگر - ١٠٣ - اطراف برای مخالفت سقو . مخصوصاً در وردك و قندهار خیلی شدت دارد . بحديكه سقو بچه هم از این وضعیت بهراس آمده ، چندین مجلس منعقد نمود . بالا خر بين بعضی خوانین و دیگر اشخاص دانسته این فکر پیدا میشود که بهیچ وجهی ممکن نیستکه افغانستان باین حکومت تسلیم نماید . از طرف دیگر بر طرف کردن سقو بچه هم برای خود شان مشکل بود . اخیراً چنین فکر داده میشود که برای (جناب والا سردار سپه سالار صاحب ) که آنوقت در فرانسه بودند و فدى فرستاده شود . تا اگر ممکن باشد بذریعه نفوذ و اعتبار که ایشان در مملکت دارند . این نایره خطر مدهشیکه در مستقبل دیده میشود تلافی شود . و برنگهای مختلف این دسته سقو را باین فکر وا دار ساخته هیئتی برای دعوت دادن سردار والا فرستاده شد . آوازه مشرقی روز بروز در تزاید است . بحديكه در سقو بچه هم اثر کرده بسرعت زیاد مصروف است که جبه خانه و اسلحه را بطرف کوهستان بفرستد . قوه های سقو طرف وردك رفته و از طرف وردكها مقاومت سخت شده میرود . سقو بچه میخواهد قوه خود را بغزنی پیشتر برساند . تا از پیش آمدهای طرف قندهار مطمئن باشد . در نتیجه سوقیات خیلی زیادی که سقو نموده است یعنی از هر طرف نفوسی جمع کرده و برایشان تفنگ داده باطراف روان میکرد ، اسلحه اوکم شده وحالا محتاج بتفنگ شده است . لذا امر عمومی صادر نمود تاهر كسیكه تفنگ داشته باشد بحكومت تحویل نماید . واگر تفنگ شخصی باشد بقیمت خریده خواهد شد . این حکم تا حدود 6 کروهی هم رسیده بود. در کابل چندین جماعه خفيه برای اعدام سقو تشکیل شده ، وشاید این قبیل تشکیلات خفیہ برای بار اول بود که در این سرزمین میشود يك جمعیت اینها عبارت از چند نفر از شاگردان مکتب بودند که تصمیم وتشکیل خودرا تمام کرده فدائیان این جمعیت معین شده ، و پروگرامرا چین سنجیده بودند که در روز جمعه دو نفر بابمبهای دستی در مسجد سرپل خودرا - ١٠٤ - در صف نزديك سقو رسانيده در فرصت مساعد بمبارا پرتاب كنند . ولی در آن جمعه آن دونفر فدائی تصمیم خود را نتوانستند انجام بدهند باین سبب برای جمعه دیگر ترتیبات گرفتند . ولی يك نفر از بین این جماعه که عبارت از قاری دوست محمد باشد را پورت این جمعیت را بسقو داد . وفورا این فدائیان بیچاره گرفتار شده و حكم چانماری آنها صادر گردید ، خود قاری دوست محمد هم که را پورت داده بود در این جمع رفته ، و هر سه نفر این جوانهای فدائی ارمان بدل بمرتبه شهادت رسیدند : که این جوانان فدائی مذکور عبارت از : حبيب الله خان مرحوم : عبد الرسول خان مرحوم : قاری دوست محمد مرحوم که در حقیقت بعد از را پورت دادن از این جماعه گویا ساقط شد ، جمعیت دیگر در زیر ریاست سردار حیات الله خان وزیر عدلیه مرحوم تشكیل یافته بودند ، که ایشان يك جماعه زيادی از فدائیان جمع نموده ومبلغ وافری برای مصارف ایشان تعیین نموده تفنگچه و اسلحه زیاد خریده . درعین ترتیبات خود بودند كه كدامی خیانت كرده وبسقو بچه اطلاع داد و در نتیجه سردار مرحوم محبوس شد ، بعد از حبس او شان طبعاً رشته این جمعیت مشتت شده . و در اواخر خود سردار هم بمرتبه شهادت رسید . چندی از سلطنت سقو که گذشت برای اینکه خود را در خاندانهای اشراف داخل کند بخیال از دواج از يك خاندان شریف افتاده ذریعه راه بلدی یکی دو نفر یکی از خاندانهای بزرگ مواصلت نمود . و با لفعل این مفکوره در دیگر اراکین سقو بچه هم پیدا شده هر کدام پی این افتاد كه با یكی از خاندانهای شریف مواصلت نماید . و بهمین منوال هر چند که از سلطنت سقو دیر میگذشت همانقدر در تحكيم و اصلاح وضعیت خود صرف مجهود مینمود . مخصوصاً در اواخر وقتیکه میدان وطن از چندین طرف برای سقو میماند . مانند قندهار و مزار و هزاره جات و وردك و مشرقی باستثنای سمت جنوبی . در آن — ۱۰۵ — مشرقی حال ستمو خود را خیلی استوار دیده ، و تقریباً خود را پادشاه صحیح میشمرد . و در راه تحکیم نفوذ خود یا مقاومت و تشدد کردن بر کسیکه اندک وضع مخالفتی نشان بدهد هیچ کوتاهی نداشت که با ندک گناه مخالفت که از کسی صادر میشد او را اعدام و یا بشدید ترین درجه های حبس و با چوب زدن مجازات مینمود . چنانچه برای تحکیم وضعیت خود، خیلی اشخاص معزز که میدانست از آنها مخالفتی صادر شده میتواند حبس و اعدام نمود . که مخصوصاً در این قسمت هیچ ترحم یا شفقت را نمیدانست. چنانچه قربانیهای این مظالم يك عده نفری بر جسته بودند که همه شهید ظلم نفوذ و تسلط طلبی ستمو شدند . این بغیر از حبس و لت و کوبستکه بهر يك از مشهورین و معروفین کابل رسیده است اما از حیث بازار و تجارت میتوان گفت از وقتیکه ستمو داخل پایخت شده است نرخ مسكوك سقوط کرده رفت . چنانچه در اواسط سلطنت خودش نقره خلاص شده لذا بصرف کردن طلا مجبور شد . که باین سبب نرخ طلا هم سقوط کرد . و باطلا کاغذهای نوت که در زمان امان الله خان طبع شده بود روی کار کرد . ولی این کاغذهای نوت تنها در داخل کابل بخیلی مشکلی صرف میشد . این بود مختصر ترین تعبیری که برای فهماندن حکومت ستمو و وضعیت اداری او از هر حیث بیان داده شد . حالا بذکر نمودن حوادث اطراف که عبارت از يك سلسله مجاهدات برای سقوط دادن این حکومت تشکیل شده بود میپردازیم . زیرا در خود پایخت این وضعیت هر روز تکرار می شد . - ١٠٦ - علی احمد خان در مشرقی اگر در سلسله حوادث مشرقی نظر تعمق اندازیم ، خواهیم دید که مهمترین محور این انقلاب عظیم بوده وحتی زمین مشرقی بيك حساب سر منشأ این اغتشاش بشمار میرود . ولی این اهمیت تاوقتی بود که حوادث درشمالی هنوز رخ نداده است . اما وقتیکه شعلهٔ اغتشاش در شمالی هم افروخته شد وسقو جماعة خودرا جمع کرده ورأ ساً بر پایتخت حمله میکند حوادث در شمالی کسب اهمیت میکند ، و بهمین باعث ما و قایع مشرقی را تا جائی بیان دادیم که سقو بر پایتخت حمله نمود . واز آن تاریخ برای مطالع خود حوادث محاربهٔ پایتخت را نقل کرده رفتیم . وبعد ازینکه سقو مالك تخت كرديد در حقیقت حوادث سمت مشرقی دوباره اهمیت خود را پیدا میکند زیرا مسألهٔ پادشاه شدن سقو را هر کس کما هو حقه فهمیده صغیر و کبیر حتی خیلی نفری سمت شمالی هم آرزومند سقوط سقو بود ، ودر همین حین در کابل آوازهٔ عمومی افتاد که علی احمد خان ترتیبات حمله را بر کابل دارد ، بنابراین با اینکه علی احمد خان مدار تنقید عمومی بود و هر کس سقوط حکومت امانی را در نتیجهٔ عملیات او میدانست ، کنون بالعکس همه دست بدعا گرفته و موفقیت او شان را میخواهد . سقو هم ازین مسئله غافل نمانده ، اولین کاریکه اقدام نمود ، ترتیب دادن يك وفد برای فرستادن آن بطرف مشرقی بود . زیرا چنانچه - ۱۰۷ - شهرت دارد که شورشی های مشرقی قبل از سقوط سلطنت برای اهالی سمت شمالی وتگاب نماینده ها فرستاده بودند تا با ایشان درین شورش شرکت ورزند کنون هم سقو از آن رابطه استفاده کرده خواست اهالی ابن سمت بزرگ را بذریعه اعلانات و وفد ها بطرف خود مایل سازد . اما در مشرقی : ٢٥ جدی : مجردیکه خبر سقوط سلطنت امانی رسید علی احمد خان که قبلاً در جلال آباد آمده و عده از خوانین همفکر را بدور خود جمع کرده بود ( ۱ ) فوراً اعلان سلطنت نمود بدلیلیکه مستحقترین شخص بسلطنت من میباشم وفد ها و مکاتیب شان هم بهر طرف فرستاده شد ، و از آن تاریخ با جدیت فوق العاده شروع بکار کردن نمودند ، معهذا در مقابل این ادعایشان بعض مخالفین هم بودند که از آن جمله دو نفر از منصبداران مهم و با نفوذ مشرقی بود که علی احمد خان را از سلطنت طلبی میخواستند مانع آیند ، و دلیل شان این بود که اگر سلطنت بانتخاب عموم ملت نشد باز دوباره اسباب نزاع و خانه جنگی می شود . اما با وجود آن علی احمد خان يك عده دیگر را هم بدور خود جمع کرده بعض را بوعده و برخی را بدليل و يك عده را بپول و هدايا طرفدار خود ساخته ، همه را به طرفداری و بیعت کردن برای خودش وا دار نمود . چار روز را علی احمد خان در جلال آباد بگرفتن بیعت گذاشتند ، در این اثنا برای او اطلاع رسید که عسکریکه در جگدلك است خیال یا شان شدن را دارند ، علی احمد خان ازین خبر متوحش شده عبد الوكيل خان نایب سالار مرحوم را بجلال آباد برای اداره کردن امور گذاشته و خودش طرف جگدلك روانه شد ، و در ( ۱ ) در جمله خبر ها یکه شایع است یکی اینکه علی احمد خان مرحوم قبلاً با بعض خوانین خفياً مفاهمه سلطنت خواهی خود را نموده و از ایشان بیعت و ترتیبات لازمه گرفته بود . - ۱۰۸ - جگدلك باصلاح کردن افکار عسکری صرف مجهود نموده و بیعت از ایشان گرفتند. بعد از بیعت عسکری گذاشتن نقشهٔ جنگ برای هجوم بر کابل روی دست شد و در همین اثنا وفدی از طرف سقو زیر ریاست پسر آخند زاده صاحب تگاب نزد علی احمد خان آمد ، وفد مذکور پیغامی بدین مضمون از طرف سقو آورده بود که : چون مردم بمن پیشتر بیعت کرده اند ، و پایتخت را هم من پیشتر تصرف کردم ، از این رو بسلطنت مستحقتر میباشم. ولی علی احمد خان این پیغام را نپذیرفته وفد را برای چند روز معطل کرد ، و درین بین سعی نمود که بیعت خود را که از مردم مشرقی میگرفت زودتر تمام کرده وحتی درینهم کوشش نمود که تاریخ بیعت را پیشتر از تاریخی که سقو کابل را گرفته بود بسازد ، تا باین ذریعه يك فتوی بابهانه را که سقو برای خود یافته است باطل سازد . اگرچه بعضی از متنفذین و مفکرینیکه در اردوی وی بودند ، مانند آقای محمد گل خان که پیشتر قوماندان قوای مشرقی بود ، و آقای سید حسن خان كـنـدك مشـر : این ملحوظه را برایش گفتند که این وقت بیعت گرفتن نیست اولاً باید مملکت را نجات داد ، ولی علی احمدخان بحرف هیچکدام ایشان اعتنائی نکرده و بلکه از همین باعث هر دوی این ذواتی را که نام شان تذکار یافت لت و کوب سختی نمود ، وسپس قوائی که موجود داشت بطرف (سمچهای ملا عمر) روانه کــرده و ذخایریکه در جلال آباد بود در ۱۲ موتر لاری طلب نمود تا برای قوای مذکور فرستاده و حمله کابل شروع شود . اما موترهای مذکور وقتیکه بحدود هاشم خیل میرسد ، عده از اقوامیکه طرفدار سلطنت علی احمد خان نبودند این اسلحه را گرفتند و این حادثه تايك انــدازه علی احمد خان را مخوف ومأیوسیت انداخت . ۱۲ دلو : به علی احمد خان اطلاع رسید که عسکر کوهستانی که از جگدلک بطرف - ۱۰۹ - ( سمچ های ملاعمر ) پیشتر فرستاده بود بطرف کابل گریخته میروند ، این اطلاع بیشتر وی را بما یوسیت قریب نموده و چاره آخرین موفقیت خود را توسل کردن بمساعدت قوم خوگیانی دانسته ، توجه خود را بطرف کار گرفتن از ایشان نمود . ملک محمد جان وملک محمد شاه خوگیانی لشکری بکمک علی احمد خان ترتیب داده بطرف ( سمچ های ملا عمر ) فرستادند ، ولی میگویند که محمد شاه نسبت بعدا وتیکه با ملک محمد جان داشت این مشارکت خوشش نیامده وخفیه بطرف کابل آمده باسقو مفاهمه نموده . حینکه محمد شاه واپس از کابل معاودت می نمود در راه با ملک محمد جان مصادف شده و بین شان جنگ واقع شد درین بین هر دو ملک ها باچند نفر دیگر کشته شدند و در نتیجه کشته شدن این دو سرکرده خوگیانی اقوام شان که در گرد ونواحی علی احمدخان افتیده بودند ، از وقوع یک خانه جنگی داخلی بین خود شان ترسیده و سرراست بطرف خانه های خود رفتند ؛ گویا علی احمدخان در میدان قریباً منفرد ماند ، زیرا قرار یکه پیشتر بیان شد قوای عسکری که پیشتر روانه شده بود مشتت شده و آنهائی که کوهستانی بودند نزد سقو و دیگران بوطن های خود رفتند ، وقوای دیگر یکه در جلال آباد داشت هم ذکر گردید که در حدود هاشم خیل چور شدند ، آخرین قوایکه پیدا کرده بود همین اقوام خوگیانی بودند که آنها هم در نتیجه حادثه کشته شدن این دو ملک از گرد و نواحی شان پراگنده شدند ، دیگر قوائیکه برای علی احمد خان آمد عده بزرگی از اقوام شِنوار بود ، ولی رسیدن اینها در وقتی شد که صحنه دورادور علی احمدخان آتش کردیده و مخصوصاً بیک عده که از دعوا کردن پادشاهی اوشان ناقم بود مصروف هنگامه جوئی گردیدند لذا این شنواریها که رسیدند درین نفرت دیگرها ازوی شامل شده و باقئی هست و بود علی احمدخان راچور و تاراج نمودند . مخصوصاً قصه شراب نوشی علی احمد خان اهمترین علت تنفر اقوام از ایشان بود . صبح این حادثه چور شدن ، علی احمد خان لخت و برهنه بطرف لغمان رفته و از آنجا هم بکتر رفت و در کتر تعقیبات سلطنت — ۱۱۰ — علی احمد خان والی که در اخیر دورۀ امانیه بریاست تنظیمیه مشرق مقرر شده بودند نمود ولی موفق نشده و از راه مهمند سر راست به پشاور رفت در حالیکه در مهمند هم نسبت به غلط فهمی راجع بيك بوتلی که پیشش بود و بنام شراب آنرا تلقی کردند از طرف اهالی اذیت زیاد دیده بود . گویا قصهٔ سلسلهٔ مجاهدات علی احمد خان بر خلاف سقیو که مسئلهٔ سلطنت خواهی اوشان جز آن بوده است ، و یا قصهٔ سلطنت خواهی علی احمد خان که مسئلهٔ اسقاط سقیو و نجات وطن جز این خواهش بوده بهمین صورتیکه بیان یافت خاتمه پذیرفت . مشرقی بعد از سقوط علی احمد خان سقوط علی احمد خان و بر آمدن اوشان را از مشرقی در صفحات پیشتر ذکر کردیم ، اکنون حالت سمت مشرقی را بعد از سقوط ایشان قدری تشریح میدهیم : بعض ها عقیده داشته و میگویند : عملیات علی احمد خان مرحوم در مشرقی خودش باعث بزرگی برین بود که مشرقی را صحنهٔ خانه و قوم جنگی شدید بگرداند ، و کسانیکه طرفدار این عقیده هستند دلیل خود را از صورت معاملهٔ علی احمد خان مرحوم با اقوام مشرقی میگیرند یعنی میگویند : معاملات علی احمد خان بر رقابت و مسابقه و همچشمی انداختن بین اقوام مبنی بود . این علاوه بر ملاحظات دیگر از قبیل مسلح شدن اقوام و خالی ماندن میدان برای منازعات قومی و غیر آن میباشد . چنانچه یکی از حوادث مهم والمناکیکه واقع شده مسئلهٔ سوختن و ویران شدن شهر جلال آباد بود که : بعض اقوامیکه در روز های شورش جلال آبادیها را میگفتند شما تسلیم شوید و آنها نمیشدند فرصت را مغتنم شمرده بعد از برامدن علی احمد خان از مشرقی به شهر جلال آباد درآمدند . ازین بین يك عدهٔ بجبه خانهٔ عمومی برای گرفتن اسلحه یاذ خایر درآمده بود که داخل جباخانه مصادمه واقع شده و جباخانهٔ شهر ترکیده قریباً حصهٔ زیاد شهر چیزی بهوا و چیزی طعمهٔ آتش گردید . - ۱۱۱ - بطور مجموعی در مشرقی دو حرکت جدی و منتظم جاری بود، یکی پیدا شدن بعض آثار سقو و پروپاگند چی هایکه جداً برای طرفدار ساختن مردم کار میکردند ، و دیگر آن فرقه که بالمقابل جداً ایستاد شده از یکطرف برای رفع منازعات قومی کار کرده و از طرف دیگر با تمام جدیت از پیش آمدن نفوذ سقو جلو گیری مینمودند که دور کن مهم این جنبه یکی آقای محمد گل خان فرقه مشر سابق و وزیر داخله دور نادر شاهی و دوم آقای محمد حسن خان کرنیل در سابق و فرقه مشر عسکری در دوران نادر شاهی با يك عده معتمدین دیگر است، که مجاهدات اینها محدودی رسیده بود که اقوام مشرقی را بعد از پامانی بجرگۀ عمومی دعوت نموده ، و در بعض اقوام هم به پیشبردن افکار خود موفق آمدند . اثر بزرگ وقیمتدار دیگریکه از این هیئت بظهور رسید شایع نمودن دو اعلان مهم بعموم عالم است که یکی راجع به پرواز طیاره های انگلیسی در فضای افغانستان و دیگر اعلامیست که عيناً سواء آنرا در ذیل نقل میکنیم : « باطلاع تمام دول و ملل متمدنۀ عالم مخصوصاً دول معظمة که با ملت افغانستان داخل در معاهدات و قرار های دوستانه شده اند میرساند . تمام معاهدات دوستانۀ سیاسی و حربی واقتصادی که در عهد حکومت امان الله خان بین افغانستان ودول متحابه عقد شده است از آنجا که معاهدات مذکوره با میل و موافقت تمام ملت انجام گرفته است و جود اختلالات و آشوب کنونی خللی بمواد و قرار های مذکوره نرسانده به نگاه قدر و احترام دیده میشود . و برای مصئونیت این روابط ومعاهدات اعلان میکنیم که اگر بچه سقاء یا امان الله خان یا علی احمد خان یا دیگری از مدعیان سلطنت بغرض پیشبرد مطالب و منافع شخصی خود ها قرار جدیدی با یکی از دول همسایه عقد کند که منافی به آزادی و تمامیت حاکمیت و استقلال افغانستان باشد هیچگاه مورد اعتماد نبوده و ملت افغانستان با تمام موجودیت ملی خود به آن مخالف و بر علیه چنین قرارات حریت کشانه يك صحنۀ خونین دیگری را تشکیل و به ریختن خون تمام افراد خود عوض و تعدیل خواهد کرد . - ۱۱۲ - از تمام دول و ملل معظمه عالم متمنی هستیم که بعد ازین اعلان الی ختم انقلاب از دخالت در امور پلتیکی داخلی ما اجتناب فرمایند » گویا این دو اعلان از یکطرف از اندازهٔ حمیت ملی که در افراد این مملکت تخمیر شده است نماینده کمی خوبی کرده میتواند، زیرا در عین اینکه مشرقی در حالت مدهش خانه جنگی گرفتار بود مجردیکه این دو انذار در میدان آمد همه کس و از هر قوم بامضا کردن آن اقدام نمود . اما با وجود اقدامات جدی که در مشرقی برای اصلاح روی کار بود و اقوام عدیدی هم طرفدار امنیت وفکر صحیح برای خیر خواهی عمومی مملکت موجود بودند ، باز هم مسئله منازعات داخلی قومی وجنگ های گرم و شدیدیکه در بین بود، حالت وضعیت عمومی این گوشه مشرقی مملکت را باندازه مکدر ساخته بود که رقت و تاسف زیاد میآورد . تا اینکه در این صحنه جناب اعلی سردار محمد هاشم خان نایب سالار رسیده و اصلاحات میفرمایند که در اینده مجاهدات ایشان بیان داده خواهد شد . وردك در اینکه سقا چرا کامیاب شد راز بزرگی نیست . زیرا چنانچه در مدخل کتاب بیان نمودیم که در مملکت از سه و یا ٤ سال قبل از این تنفر از حکومت پیدا شده بود . پس چیز عجیب نیستکه سقا و یا استادانش وقتیکه این مساعد بودن زمینه را دیده برای شورش کردن بر علیه حکومت قیام نمایند . اما راز عجیب در اینست که سقا مدعی سلطنت میشود و با اینکه بعضی اقوام سلطنت او را قبول میکنند . که ما میخواهیم در اینجا این راز را واضح بسازیم . چه شکی نیستکه این اقوامیکه برای سقا بیعت کرده اند اگر حرکتشان واقعی از نقطهٔ نظر موافقت فکری با وی میبود ، جای نا امیدی میبود . ولی چیزیکه با وجود این خساره هایی که از سلطنت سقا کشیدیم باز هم ما را تسلی میدهد همینکه اقوامیکه بسقا بیعت کردند همان اقوامی بودند که - ١١٣ - از مرکز دور و حقیقت سَقَو و یا سلطنت او را نفهمیده در اثر تبلیغات مختلف و رنگ رنگ یکعده که حق یعقوی هم سَقَو را تائید میکردند گول خورده بودند. چنانچه دلیل این قضیه را از محاربات و مقاومت های شدید یا فدا کاری و جان نثاری اقوام و علاقه های که نزديك و یا ملحق مرکز هستند گرفته میتوانیم. مثلاً حوادث لوگر و جماعه های که برای مقاومت و پیش نیامدن سَقَو تشکیل شدند حتی تَگاب که قسمت خودشمالی گفته میشود، وهزاره که تادم آخرین سقوط سَقَو محاربه کردند. گویا علت کامیاب شدن سَقَو در نزد بعض اقوام همین بود که خود ملتیکه بسبب نفرت از حکومت آماده انقلاب شده بود از حقیقت سَقَو اطلاع نداشتند و الا باوهم اطاعت نمیکردند * * * در جمله اقوامیکه بمجرد فهمیدن حقیقت سَقَو با فدا کاری تمام با او محاربه کردند اقوام وردك بود که میخواهیم بعد از این حلقه های مجاهدات و فدا کاری و ایثار شانرا بیان کنیم. که این اقوام و علاقه ها عموماً چون نزديك مرکز و سَقَو را با معنی سلطنت او که مطلقاً ذريعه ارتجاع و بسبائی مملکت بود شناختند لذا با وجود نداشتن اسلحه تا آخرین حدودیکه در طاقتشان بود منطقه های حربی تشکیل داده نمیگذاشتند که نفوذ سَقَو در حدود شان داخل شود. و اگر چه تمام علاقه های که متصل مرکز هستند تا حدود آخرينيكه در وسعشان بود برای جلوگیری نفوذ سَقَو بفدا کاری و جان نثاری قیام نمودند ولی باز هم در بین این علاقه ها علاقه وردك مقام اولینرا داشت. چه از حیث جنگ و چه از حیث شدت حملات و چه ار حیث دوام و ثبات باشد وردک بعد از سقوط کابل : وقت حمله سَقَو بر کابل در جمله نفوس جلبی که برای مدافعه از کابل خواسته شده بودند يك عده از اقوام وردك بود، که در شب سقوط کابل این وردکیها باروسای خود شبانه فرار و بطرف علاقه خود رفتند، مجردیکه چند روز از این سقوط - ١١٤ - میگذرد تمام سر کرده ها ونفری در وردك جمع آمده ، و بین خود اینرا فیصله مینمایند که نمیگذاریم نفوذ سقو در علاقهٔ من پیش آید؟ در این مجلس دو رای پیش شد : يك جنبه به این طرف بود که هر چه نفری موجود است باید فوراً برای تشکیل منطقة حربی مستعد شوند ، اما جنبهٔ دیگر باین فکر بودند که باید اولاً به تمام اقوام دور ونزديك وردك خبر داده شود ، و تا زمان جمع شدن تمام اقوام هیچ حرکت ومقاومت نباید در بین بیاید ، اما اینها هنوز در مذاکرهٔ اول بودند که : حادثه اول در وردك بعد از گذشتن چند روز از سقوط کابل ، اراکین سقو امری صادر میکنند که خانهٔ عبد الاحد خان که در شیخ آباد وردک است ضبط شود و امر نامهٔ این ضبط بدست یکنفر از منصبداران سقو که باخود ۳۱ نفر سوار برده بود داده میشود چون این ها به دو آب رسیدند پسر عبدالاحد خان بايك عده ملازمین خود راهرا گرفته برایشان فیر میکند ، این مقاومت و حمله تا عصر دوام گرفته و در نتیجه یکنفر از سقوی ها مجروح وبقیه مجبور بر جعت می شوند . رسیدن این خبر به سقو موجب غضب وی شده و به فکر ترتيب يك حمله میشود اما چون قضیه مشرقی وخطر حملهٔ علی احمد خان مدنظر بود مجبور شده ترتیب حملهٔ وردک را برای وقت فارغ شدن تعطیل میدهد . اواسط ماه رمضان : مجردیکه سقو از طرف علی احمد خان فارغ میشود يك قوهٔ خیلی مکمل عسکری که از عسکر تربیه یافتهٔ سابق و نیز اراکین مخصوص خودش حتى رسالهٔ شاهی خود را در آن مفرزه منضم ساخته با توپ و جبخانه و خزانهٔ کافی بطرف وردک فرستاد و طبعاً سقو در این حملهٔ خود نه تنها تابع ساختن ورد کرا مراد داشت بلکه ضمناً زیر حکم آوردن راه قندهار آرزوی مهمتر او بود ، زیرا در کابل مخصوصاً در آخرها خبر تهیه - ۱۱۹ - شدن يك قوت در قندهار به خیلی شدت و حرارت منتشر بود. از این رو سقو بچه تا كه میتوانست در تعبیه و تقویت این مفرزه صرف مجهود نمود . اما ور دكيها كه پیشتر از تاریخ همان حادثه اول جرگه های خود را منعقد ساخته ترتیبات مدافعه را سنجیده بودند تا این تاریخ گویا آماده شده و پیشتر در منطقه های لازم بهره معین ساخته اقوام مسعود وزیری های مهاجر ساکنین آن علاقه نیز باور دكیها اتفاق تام نموده و همه دستيك حاضر و آماده بودند ، که این جماعه های آماده و حاضر جنگرا عبدالله خان كه به [ لا لای کرنیل ] شهرت دارند خرج و مصرف میدادند . چون از این جمع آوری وردگ ها سقو اطلاع داشت لذا پیشتر يك طیاره فرستاد که در حدود شیخ آباد بمبارد مان نمود الى اذیتی از این بمبارد او واقع نشد و از طرف سقو محمد عزیز نام که از دسته خصوصی او بود حاکم وردک مقرر گردید . حاکم مذکور در بادام آمده برای کریم خان شهید وردک و دیگر سر کردگان اطلاع فرستاد تا بیایند اما کریم خان و دیگران این پیغام او را قبول نکردند ، بالاخره بین حاکم و سرکردگان وردک مذاکره دایر شد ، وردكيها خواهشات پیش کردند که از طرف سقو برما حاکم مقرر نشود و اسلحه ما گرفته نشود تا زمانیکه عموم افغانستان به سلطنت سقو تسلیم کنند . و در این اثنا افواج سقو استحکامات خود را در حدود بادام تهیه میکردند ، وردکیها نیز بالمقابل ترتیبات مدافعه را میسنجیدند. حاکم پیغام اخیر خود را بسر کردگان وردک فرستاد که باید بزودی بیعت خود را بدهید . همین بود که سر کرده ها حاکم را به آمدن اطلاع دادند ، اما بشرطیکه با او عسکر نباشد حا کم هم با فرامین که در ان شرایط وردكیها قبول شده بود به شیخ آباد آمد و او را بقسم نظر بند نگاه کردند . سرکرده ها در باب بیعت ده روز را به سیا ست و مدارا گذشتاندند ، در این اثنا سه غند سقو تیار شده - ١١٦ - وبحدود وردك آماده شده بود، حاکم اطلاع اخیر پرتهدید خود را داد که یا بزودی بیعت نمائید والا قوای ما که حاضر هستند بزور آمده و اهالی را مطیع خواهند ساخت؟ و از کابل هم سقواوامر شدید خودرا برای حاکم وردك و روسای مفرزه که در میدان هستند میفرستاد تا بزودی مسئله وردك را فیصله کرده بطرف غزنی بروند. همان بود که در ۲۸ رمضان چنین نقشه گذاشته شد که اولا" رساله شاهی و قطعه نمونه از درانی بطرف شیخ آباد حرکت نمایند. بعداز آن اینها پیشرفته وعوض آنها غند دوم بیاید وعلی هذا القیاس قوای که باید طرف غزنی بروند به همین ترتیب از وردك بگذرند. اهالی و اقوام وردك ووزير ومسعود مهاجر از این نقشه مطلع شده و برای روز ۲۹ رمضان که موعد گذشتن قطعه اولین عسکر ســقو بود دور واطراف سرك را گرفته بکمین بودند: مجردیکه عسکر سقو براه افتاد وازدشت توپ گذشته بود از هرطرف برایشان فیر کـــردند. در نتیجه عده زیادی از این قطعه مقتول و تمام جبــاخانه و ذخایر و پول بدست اقوام وردك افتاد وعسکر سقو کاملا" پاشــان ومشتت گردیده ۷ صد نفر اسیر و زخمی. و ۳۷ نفر مقتول از سقویها در این واقعه شد: و بهمین صورت ورد کها باشجاعت وفداکاری تمام در راه عـدم پیشرفت سقو از حدود خود شان مقاومت کــرده و بعد از آن ترتیبات خــودرا برای آتیه گرفتند، گذشته از آن برای سـركـردگـان که در لوگر و یا در کابل وگ کـروهی بودند، و از آن ها امید میرفت که طرفدار سقو نیستند از ین واقعه اطلاع داده و آمادگی خودرا برای هجــوم بردن برسقو بشرطیکه از دیگر طرفها با ایشان موافقت شود ابلاغ داشتند. وتاآخر وردکها در هیچ فرصت از مقاومت ومحاربه کـــــردن با سـقو کوتاهی نــكـرده وقتیکه قوای قندهار پیش آمد. با آنها هم روابـط پیدا کرده راه غزنیرا بریده و يك محاربه دیگر باسقو نمودند تا اینکه دست سقو بوردك رسیده و بانتقام گرفتن از آنها اقدام نمود. چنانچه در آینده بیان خواهد یافت. - ۱۱۷ - لوگر مجردیکه کابل بدست سقا می‌آید. دهشت و حیرت در حدود لوگر پیدا شده مخصوصاً در یک عده افرادیکه با حس بوده و نیز شجاعت و نفوذ کافی داشتند این حادثه بیشتر تاثیر نموده، بفکر اسقاط سقا می‌برآیند. از طرف دیگر یکعده طرفدار سقا شده فوراً خود را به کابل نزد او رسانیده پول و تفنگ و فرامین متعدد گرفته و بطرف لوگر برای اینکه بنام سقا بیعت بگیرند می‌آیند. گویا هفته اولی از تسلط سقا نمی‌گذرد که در لوگر دو حزب مخالف یکدیگر که یکی طرفدار سقا و دیگرش مخالف او بود پیدا شد. طرفداران سقا ملای شاهمزار، محمد ابراهیم و میرزا نظر محمد کلنگازی و حاجی قدردن، و یکعده دیگر بود. اما حزب مخالف سقا اگرچه اشخاص برجسته تر و طبعاً با حس بودند ولی بین شان اختلافات فکری پیدا شد که این اختلافات اقدامات ایشانرا عقیم ساخت. اختلافات مذکور راجع به این بود که یکعده تنها مخالف سقا بوده، طرفدار تشکیل شدن يك سلطنت صحیح بودند، اما یکعده دیگر تنها خود را حزب امان الله خان دانسته و هیچ اقدام را مناسب نمی دانستند یا طرفداری نمیکردند تا زمانیکه امان الله خان از قندهار حرکت نکند، له حزبیکه طرفدار سلطنت صحیح بودند ذوات آتیست. آقای محمد نوروز خان که در دوره امانیه رئیس و در عصر نادر شاهی سر منشی حضور و آقای عبدالجلیل خان که قوماندان کوتوالی شدند. و آقای - ۱۱۸ - سمت جنوبی دوره اول فیض محمد خان پسر نواب خان. اینها در کلنگار مرکز گرفته و برای تشکیل دادن يك حزبی بمخالفت سقو و طرفدار يك سلطنت صحیح هر که باشد بشر طيكه عموم مملکت آنرا تسلیم کند مشغول شدند و از تبلیغ يك قدم گذشته چند دفعه با مامورین سقو که طرف لوگر آمده بودند محاربه کردند که در یکی از دفعات جهت مقابل ایشان ملك محسن والى سقو واقع شد. § نیز در سرخ آب بان مفکوره که باید با سقو مخالفت نمود و يك سلطنت صحیح را طرفداری کرد آقای عبد الغنی خان احمد زئی سرخ آبی بودند که در اوائل تنها بجان خود در آنحدود کار میکرد و در آخر ها با وجودیکه سقو خود ایشانرا در کابل بطور یرغمل آورده بود اما ایشان در همین حال نظر بندی بطرفداری سردار والا سپه سالار صاحب کار میکردند. تا اینکه در وقت رسیدن شان بلو کر خود را از این نظر بندی مجیله رها کرده و در لشکر مهاجمین دو دفعه شامل شدند یکی در جنگ اول خوشی که تذ کارش در وقایع جنوبی آمده و دوم دفعه در حمله اخیر که کابل فتح گردید. این بود مختصر وقایعیکه در لوگر پیش آمد ؟ اما بطور مجموعی میتوان گفت که چون در بین ارا کین لوگر موافقت فکری نبود از این رو استعداد و اقدامات شان نتیجه بخشیده نتوانست و طرفداران سقو موفقتر شده لوگر را به قبضهٔ سقو داده و این سر کرد گانیکه بیشتر نام های شان تذ کار یافت بجو بگذاردن اموال و املاك خود گردیده بطرف جنوبی فرار نمودند ـ تا اینکه زعیم و نابغه خیر خواه وطن سر دار والا سپه سالار صاحب بجنوبی رسیده و این سر کردگان در هئیت ایشان شامل شده برای پیشبرد نقشه ها و افکار شان تا دقیقه آخر با جدیت و فدا کاری عمل نمودند تا اینکه کابل فتح و وطن از این تهلکه نجات یافت ـ ١١٩ ـ سردار سپه سالار در صفحات آینده مطالع مجاهدات و فدا کاری و جان نثاری چار فرزند رشید يك خاندان شریف و بزرگ این وطن را در شدید ترین ساعتهای احتیاج آن از نظر میگذراند . در این صفحات نمونه بلندی از وطن پرستی است . زیرا رکن بزرگ یا فرد اول و پهلوان این میدان وقتیکه وطن در شعله انقلاب میسوخت بستری و قرار قطعی داکتر بود که باید از اطاق خود حرکت نکنند ولی تحمل این حال وطن برای شان دشوار تر معلوم شد از این رو با مشکلی و تحمل خطر های درد و الم حرکت و سفر با همان حالت بستری خود را بگوشه جنوبی رسانیده شروع و اقدام مجمع و توحید و نجات اقوام وطن نمودند. در صفحات آینده نمونه و درسهای خیلی قیمت داری از بی غرضی در راه خدمت وطن است ، زیرا روزیکه این اراکین محترم به پشاور میرسند در مقابلشان چالهای مختلفی و نقشه های متعددی گذاشته میشود که باید طرف اینرا گرفت، یا طرفدار آن بود ، ولی هيچيك از آن چالها و اقدامات ایشانرا منحرف نساخته امتحان بزرگی از این دادند که در خدمت وطن نه غرض خود و نه غرض دیگر را باید داشت ، بلکه تنها وطن گفته باید خدمت نمود . در صفحات آینده نمونه بزرگ از ثبات و پایداری است . زیرا چنانچه مطالع در آینده خواهد خواند که این مجاهدات ۷ ماه طول کشید و هر روز این هفت ماه در خطر و تکلیف وزحمت وما یوسیت گذشت ولی جز ثبات و پایداری دیگر چیزی این مشکلات و عوارض ۷ ماهه را نگذشتاند. در صفحات آینده مطالع بلند ترین امتحان ایثار و قربانی عزیز ترین امور - ۱۲۰ - را بر صحنه خیر و مصلحت وطن می بیند . یعنی روزیکه این نوابغ بزرگوار ما در گوشه جنوبی بروز نموده برای اسقاط سقو اقدامات میکر دند ، تمام ما یملک ایشان ضبط گردیده چند ین دفعه سقو مکاتیب و پیغامهای تحریری از افراد فامیلشان گرفت و بجنوبی فرستاد که اگر شما به کابل نیامدید و از شوراندن اقوام بر علیه سقو ، و تبلیغ کردن برای نجات وطن دست نگرفتید سقو ما را قربان فدا کاریهایتان خواهد ساخت، ولی حاشا و کلا که این تهدیدات اندکی در اراده و عزم پاکی که برای نجات وطن نموده بودند تزلزل پیدا کرده باشد بلکه خود نگارنده این سطر ها در یکی از دفعاتیکه این مکتوب تهدید آمد حاضر بود که جواب سردار والا بالمقابل همين يك كلمه بوده است : [ از وقتیکه خبر این فلاکت وطن بمن رسید حواس خود را باخته ام ، من نمیتوانم وطنرا باین حال فلاکت ببینم ، یا اینکه تمام هستی و موجودیت خودرا میبازم و یا وطن خود را ازین حالت میرهانم ، برای این نجات ، خود و تمام افراد خاندان خودرا نذر گرفته همه را بخدا سپردم . این جواب در آنوقت مو های مستمعرا در بدنش بحرکت میآورد مخصوصاً وقتیکه به تصور میگرفت که ۶۲ نفر يك خاندان با عز و شرف به قبضه يك ظالم شریر افتیده احتمال داشت يك روز بیگناه اینکه بزرگان شان خدمت وطن میکنند خدا نا کرده تباه گردند والحاصل ایثار بود و بزرگ ایثار . تا اینکه حلقه اخیر این امتحان در روزیکه کابل فتح گردید و سقو تمام افراد خاندان شاهیرا بداخل ارگ برده و خواست بذریعه این گروی جانی بسلامت برد داده شد. زیرا در آنروز آخرین امتحان بزرگ حس ایثار و مقدم داشتن وطن بر هر چیز داده شده و ذات ملوکانه شان بدون اینکه این گرویرا رعایت یا اعتنا بدهند امر فیررا بر ارگ و خاتمه دادن سقوط و نجات وطن فرمودند . والحاصل صفحات آینده سر تا پا مجاهدات فداکارانه و وطن پرستی بی غرضانه نیستکه تا دیر زمان اولاد این وطن اراکین معظم این حصه را تقدیر و تمجید خواهند کرد . - ۱۲۱ - ترتیب حوادث جنوبی چون در این کتاب حوادث قرار روز وتاریخ وقوعشان گرفته شده است از این رو وقایع جنوبی به سه دوره تقسیم گردید . دوره اول از تاریخ ورود سردار والا سپه سالار صاحب به سمت جنوبی تا جنگ چرخ . دوره دوم از جنگ چرخ تا جنگ گردیز اما دوره سوم از تاریخ ورود شان بجاجی الی تاریخ استیلای کابل ونجات یافتن وطن که در بین يك دوره ودیگر دوره آن وقایع که در آن تاریخها در دیگر سمتها تصادف کرده است ذکر گردید . واینرا که مطالع میخواند كـويا دوره اول حوادث جنوبی است وقبلا مختصر حالت جنو بیرا ذکر میکنیم : مختصر حالت جنوبی از شروع اغتشاش درمفساد یا اجمال عمومی این اغتشاش اگر نظر سطحی اندازیم همین نتیجه بدست خواهد آمد که ملت از پروگرامیكه روی کار بود رمیده و باین مناسبت از حکومت متنفر شده است . واگر ازین نقطه نظر گرفته شـود پس در آغاز شورش ۱۳۰۷ درحقیقت سمت جنوبی باید از عموم ولا یات دیگر برای شورش کردن آماده تر می بود . زیرا ٤ سال پیشتر از آن عيناً بهمین عنوان شورش کرده بودند ، تا اینکه حکومت شورش آنها را بقوت خاموش ساخته و برای دیر مدتی قانون عسکری منتها شدید رادر آن سمت جاری وخساره ومجازاتهای سختی بعلاقه هایكه مصدر شورش بودند رسانید ، که طبعاً این تشدد هم باید در مستعد شدن آنها برای شورش کردن دراین اغتشاش ۱۳۰۷ اثر بخشیده باشد . — ۱۲۲ — چنانچه همین طور شد ، یعنی مجردیکه شعلهٔ اغتشاش در مشرقی مشتعل گردید در اکثر نقاط جنوبی هم آثار آماده گی دیده می شد . ولی مثلیکه تعقیبات شدید و تکالیف سختی که در نتیجهٔ شورش گذشته دیده بودند ایشان را نمیگذاشت در ابتدای شورش مشرقی پیشتر از اینکه بضعف حکومت اطمینان پیدا کنند حرکتی نمایند . همین بود که بترتیب آتی شروع بشورش کردند اولین حرکت شورشی در جنوبی : اولین علاقه که برخواسته و بشورش کردن اقدام نمود اهالی چمکنی بودند . زیرا در اواخر ماه عقرب خبرهای شورش شنو ار در آن علاقه بشدت منتشر شده میرفت و با این خبرها بر و پا گند های مخالفت حکومت شیوع مییافت . در این تاریخ او امر جمع کردن نفوس محلی رسیده . اهالی از دادن نفوس ابا کردند و متعاقب این امتناع اهالی چمکنی با بعض اقوام منگل متفق کرده و لشکر زیادی جمع و بالای چونی عسکری حمله آوردند تا هیأت حکومتی را از علاقه خود سقوط بدهند ، این حمله بتاریخ ۳ قوس که شورش مشرقی شدت خود را داشت واقع شد . و نیز در سمت شمالی حوادث بی امنی زیاد شده بعض احیان راه عبور و مرور عمومی هم مسدود می شد . در مقابل این حمله قطعه عسکریکه داخل چونی چمکنی است با اینکه ناقص و غیر حاضر آن زیاد بود ، اما باز هم در محصوریت خود خیلی مقاومت کرده الی ١٥ جدی بمهاجمین تسلیم نکردند . ولی خبرهای مرکز که میرسید و در آنوقت زیر حمله سقو بود معنویات عسکری آنجا را خیلی ضعیف میساخت و از طرفی هم در تمام این مدت محصوریت از طرف مرکز هیچ امداد و تقویت برایشان نرسید و بالاخر بتاریخ ١٥ جدی مذکور در نتیجهٔ يك حملهٔ شورشیها ، چونی از دست عسکر رفته و بتصرف شورشیها آمد . دوم در جاجی دومین علاقه که در آن شورش پیدا شد علاقه جاجی است زیرا وقتیکه خبرهای مشرقی و باز خبر چمکنی باین علاقه رسید ؛ قومهای حسن — ١٢٣ — خیل واحمد خیل بادیگر قومهای مجاور خود اتفاق کرده بر مرکز حکومتی و نقطه عسکری هجوم عمومی برده آنرا منحل وسقوط دادند. گردیز ۲۰ جدی اقوام جدران حینکه از خبر های شورش مطلع می شوند عده بزرگی مجتمع شده و میخواستند بالای مرکز حکومتی جنوبی یعنی گردیز حمله بیارند، اما بذریعه تشبثات پیشکی این جمع آوری شان منحل کرده شد. گردیز بعد از سقوط کابل نوبت حوادث گردیز که آمد میباید شمه از صفتهای ملیت وشهامت و فهمیدگی اهالی این شهر بیان شود، زیرا از وقتیکه نظم حکومت مختل شد تا دقایق آخرین با تمام فداکاری وتدبیر واتفاق طرفدار حکومت و نظم وامنيت می بودند. ودر چندین دفعه که جرگه از دیگر اقوام برایشان فرستاده شد که شما با ما در شورش کردن شامل شوید؟ همه آنها با کمال اتفاق ووحدت میگفتند ابداً شورش کردن بر علیه حکومت نه مفید و نه جایز است. بلی اگر حکومت از مطالب ملت منحرف شد، هزاران ذریعه برای پیشنهاد کردن وجلوگیری از انحراف آن پیدا می شود. اما در اخلال امنیت بهیچ صورت شامل نمی شویم. این بود سلوکشان تا وقتیکه پایتخت سقوط کرد وسقو متصرف آن شد. وقتیکه خبر تسلط سقو رسیده فیصله کردن ومحاکمه بر گردیزیها در ابتدا مشکلی پیدا کرد. که سقو کیست؟ آیا در حقیقت چنانچه حکومت امانی آنرا معرفی کرده که یکنفر دزد و راهزن است؟ یا چنانچه بعضها معرفی میکنند که شخصی روحانی و عجوبه زمان است؟ همچنانکه ملت او را ندیده بود گردیزی هم او را ندیده است. مسئله را که وخیم تر ساخته بود مساعیات محمد صدیق فرقه مشر بود که اصلاً کوهستانی وبرادرش شیر جان رکن اعظم و وزیر دربار سقو بود. زیرا - ١٢٤ - مجردی که کابل سقوط کرد ، محمد صدیق مذکور که رئیس کل قوای عسکری جنوبی بود . صاحبمنصبان وکلان شوند گان گردیزیها را جمع کرده سعی کرد که بیعتی از ایشان برای سقا و خود بگیرد . ولی درینجا فهمیدگی گردیزیها واجتماعی بودنشان معلوم می شود . زیرا مسئله را برای بعد از مذا کره معطل مانده مجلسی بین خود منعقد ساختند . واقعاً هم این حرکت شان منتهی قیمتدار بود ، چه میبینم در دیگر نقاط مملکت اگر کدام نقصانی رسیده باشد علت اصلی همین بود که تمام قوم جمع نیامده باتفاق عمومی قضایا و مسائل خود را فیصله نکردند ، اما گردیز یها وقتیکه جمع شدند باتفاق آراء این اجتماعشان چنین نتیجه داد که سقا و قطعاً قابل سلطنت نیست ، لذا ما با و بیعت نمیکنیم و برای اینکه وضعیت امنیت عمومی گردیز بهم نخورد يك انجمن ملی منعقد میسازیم . همین بود که مجلس مذکور را از اشخاص زبده وبا اعتماد انتخاب نموده جلسهٔ اول آن در روز ۱۸ دلو منعقد گردید ، در آن جلسه مقررات ذیل تصویب شد . ۱ : نباید بسقا و اطاعت کرد و نه هیچ فردی از گردیزیها باخود سقا و یا متعلقین او رابطه پیدا کند ۲ : جبخانه واسلحه را باید زیر مراقبت گرفت ، تا اینکه کسی در آن تصرف نکند ، مخصوصاً محمد صدیق فرقه مشر که افسر قوای عسکری بود . ۳ : مامورین عموماً تازمانی که سلطنت ثابت وحقیقی پیدا شود برحال خود بوده ، امورات اداری را کما فی السابق جاری داشته باشند ، و تاز مان تشکیل شدن سلطنت صحیح خود این انجمن فدا ئیان ملی معاش ودیگر مصارفات آنها را از اهالی بطور اعانه جمع خواهند نمود ٤ : برای عسکری که باحکام این مجلس مخالفت فکری نداشته باشند معاش و آذوقه داده خواهد شد . – ١٢٥ – خیل واحد خیل با دیگر قومهای مجاور خود اتفاق کرده بر مرکز حکومتی و نقطهٔ عسکری هجوم عمومی برده آنرا منحل وسقوط دادند. گردیز ۲۰ جدي اقوام جدران حینیکه از خبر های شورش مطلع می شوند عدهٔ بزرگی مجتمع شده و میخواستند بالای مرکز حکومتی جنوبی یعنی گردیز حمله بیاورند، اما بذریعهٔ تشبثات پیشکی این جمع آوری شان منحل کرده شد. گردیز بعد از سقوط کابل نوبت حوادث گردیز که آمد میباید شمهٔ از صفتهای ملیت وشهامت و فهمیده گی اهالی این شهر بیان شود، زیرا از وقتیکه نظم حکومت مختل شد تا دقایق آخرین با تمام فداکاری و تدبیر و اتفاق طرفدار حکومت و نظم و امنیت می بودند. و در چندین دفعهٔ که جرگهٔ از دیگر اقوام برایشان فرستاده شد که شما با ما در شورش کردن شامل شوید؟ همهٔ آنها با کمال اتفاق و وحدت میگفتند ابداً شورش کردن بر علیه حکومت نه مفید و نه جایز است. بلی اگر حکومت از مطالب ملت منحرف شد، هزاران ذریعه برای پیشنهاد کردن وجلو گیری از انحراف آن پیدا می شود. اما در اخلال امنیت بهیچ صورت شامل نمی شویم. این بود سلوکشان تا وقتیکه پایتخت سقوط کرد و سقو متصرف آن شد. وقتیکه خبر تسلط سقو رسیده فیصله کردن ومحاکمه بر گردیزیها در ابتدا مشکلی پیدا کرد. که سقو کیست؟ آیا در حقیقت چنانچه حکومت امانی آنرا معرفی کرده که یکنفر دزد و راهزن است؟ یا چنا نچه بعضی معرفی میکنند که شخصی روحانی و عجیبهٔ زمان است؟ همچنانکه ملت او را ندیده بود گردیزی هم او را ندیده است. مسئله را که وخیم تر ساخته بود مساعیات محمد صدیق فرقه مشر بود که اصلاً کوهستانی وبرادرش شیر جان رکن اعظم و وزیر دربار سقو بود. زیرا - ١٢٤ - چنانچه همین طور شد ، یعنی مجردیکه شعله اغتشاش در مشرقی مشتعل گردید در اکثر نقاط جنوبی هم آثار آماده گی دیده می شد . ولی مثابه که تعقیبات شدید و تکالیف سختی که در نتیجه شورش گذشته دیده بودند ایشان را نمیگذاشت در ابتدای شورش مشرقی پیشتر از اینکه به ضعف حکومت اطمینان پیدا کنند حرکتی نمایند . همین بود که بترتیب آتی شروع بشورش کردند اولین حرکت شورشي در جنوبي : اولین علاقه که برخواسته و بشورش کردن اقدام نمود اهالی چمکنی بودند . زیرا در اواخر ماه عقرب خبرهای شورش شینوار در آن علاقه بشدت منتشر شده میرفت و با این خبرها پروپاگند های مخالفت حکومت شیوع مییافت . در این تاریخ اوامر جمع کردن نفوس سلمی رسیده . اهالی از دادن نفوس ابا کردند و متعاقب این امتناع اهالی چمکنی با بعض اقوام منگل متفق کرده و لشکر زیادی جمع ، بالای چونی عسکری حمله آوردند تا هیئت حکومتی را از علاقه خود سقوط بدهند ، این حمله بتاریخ ۳ قوس که شورش مشرقی شدت خود را داشت واقع شد . و نیز در سمت شمالی حوادث بی امنی زیاد شده بعض احیان راه عبور و مرور عمومی هم مسدود می شد . در مقابل این حمله قطعه عسکریه که داخل چونی چمکنی است با اینکه ناقص و غیر حاضر آن زیاد بود ، اما باز هم در محصوریت خود خیلی مقاومت کرده الی ۱۵ جدی بمهاجمین تسلیم نکردند . ولی خبرهای مرکز که میرسید و در آنوقت زیر حمله سقوط بود معنویات عسکری آنجا را خیلی ضعیف میساخت و از طرفی هم در تمام این مدت محصوریت از طرف مرکز هیچ امداد و تقویت برایشان نرسید و بالاخر بتاریخ ۱۵ جدی مذکور در نتیجه يك حمله شورشیها ، چونی از دست عسکر رفته و بتصرف شورشیها آمد . دوم در جاجي دومین علاقه که در آن شورش پیدا شد علاقه جاجی است زیرا وقتیکه خبر های مشرقی و باز خبر چمکنی باین علاقه رسید ؛ قومهای حسن - ۱۲۳ - ٢٥ حوت : وفد مفاهمۀ از طرف احمد زئیها آمده بنام اصلاح بین گردیزی و احمد زئی افتتاح مذاکره را خواهان شدند . که در حین مذاکره معلوم شد که مطالب احمد زئیها مبنی بر دو فقره بود . یکی اینکه اسلحه و جبه خانه بین گردیزی و احمد زئی تقسیم شود دیگر اینکه يك نفر از خوانین احمد زئی برای بیعت کردن از طرف گردیزیها و احمد زئی ها موکل شده بکابل فرستاده شود . که این مطالباترا انجمن فدائیان قطعاً تسلیم نکردند که بعد از این گویا رنجیدگی قطعی بین احمد زئی و بین گردیزی پیش شد ومخصوصاً همین قصۀ اسلحۀ احمد زئی نذیر زمن مدار نزاع ومقاتله بین احمد زئی و گردیزی گردید . که احمد زئیها بزیر نقشۀ غوث الدینخان يك جماعۀ تشکیل داده و بر گردیز حمله نمودن را شروع کردند . و گردیزیها بالمقابل مقام مدافعه را گرفتند . که شروع این محاربه از ٢٨ حوت شده و تاروزهای که سردار والا سپه سالار صاحب بحدود گردیز میرسند این محاربه دوام داشت . اینست مختصر اوضاع جنوبی از شروع اغتشاش تا وقتیکه حامی وناجی وطن بآن سرزمین میرسند . که بطور خلاصه میتوان گفت که نظر بنفرت ملت جنوبی که نسبت بحکومت امانی از پیش داشتند . مجردیکه خبر افروخته شدن آتش شورشرا در مشرقی شنیدند بانتظار وزمین فرصت بوده چنانچه بیشتر بیان يافت يك يك علاقۀ برهیئت حکومتی که در حدود خود داشت حمله برده آنرا منحل وقوای عسکریرا سقوط داده رفتند . و در تاریخیکه سردار والا سپه سالار محمد نادر خان در جنوبی داخل میشوند اقوام جنوبی تمام رسمیات حکومتی را سقوط داده بهیچ طرفی خود را مطیع و مربوط ندانسته برعلاوه آن چیزیکه قصه را وخیمتر میساخت پیدا شدن محاربات قومی در بین بعضی اقوام جنوبی بود حالا قصۀ مجاهدات دورۀ اول جنوبیرا از تاریخ وارد شدن ذات همایونی بحيثيت يك فرد زعیم وپیشواه ملی در خوست میگیریم . که خط حرکت و سفر شان ماقبل از خوست در جلد دوم این کتاب آمده است . - ١٢٨ - رسیدن به خوست (۱) ۱۹ حوت ۱۳۰۷ قرار اطلاعیه که از سردار سپه سالار صاحب رسید مامورین ملکی و نظامی خوست با عموم اهالی ورود شانرا امروز انتظار داشته و باین مناسبت ترتیبات ورود استقبالیة ترا در حدود رباط مایشه گرفته اند در همین روز جنابشان با : آقای شاه ولی خان ، و سید شریف خان ونواب خان در موضع پذیرائی رسیدند ، غند عسکری زیر قومانده نور محمد خان غند مشر قطعه عسکری با ۳۱ فیر توپ ایفای سلام نمود و مامورین ملکی بریاست آقای محمد سرور خان حاکم اول این خطه مراسم خوش آمدید را عرض نموده همچنین اهالی با خوانین و علما وسادات ومشايخ جدا گانه مراسم مانده نباشی و خوش آمدید را بجا آوردند . قبلاً در صفحات جرائد و یا افواهات از خرابی صحت و علالت مزاج جناب سپه سالار صاحب خیلی چیز ها شنیده و خوانده میشد که اينجا بالفعل علامات منتهی ضعف و علالت مزاج در چهره شان دیده میشود و با همین حالت ضعف وعلالت سعی میکردند با هر يك از مستقبلين و لو دور باشد منتهی لطف و کرمجو شیرا نشان بدهند پس از اتمام مراسم پذیرائی نطق موثری راجع بحالت بحران موجوده وطن - ۱۲۹ - و اراده که برای آن در این گوشه مملکت خود را رسانیده اند ایراد داشتند که مفاد نطق قرار آتی بود : در حالیکه در فرانسه خیلی مریض و بستری بودم خبر افروخته شدن آتش انقلابرا در وطن و دچار شدن آن به مصیبت خانه جنگی و بی اتفاقی بذریعه جراید واقف شدم چون بحالات داخلی وطن آشنا هستم و وخامت خانه جنگیرا در این مملکت که تا کدام پایه برای وطنم خطر ناک است و خدا نا کرده آنرا بکدام پایه فلاکت و تباهی میکشاند میدانم از اینرو هر چند که حرکت کردن برایم از طاقت بیرون بلکه خطر ناک بود اما درد و بی طاقتی خود را از این حالت مملکت برخود مشکلتر دیده ببرادران خود محمد هاشم خان و شاه ولی خان اصرار نمودم تا مرا بجهت از رسانیده بطرف وطن بیارند . وحینیکه بپشاور رسیدیم بفضل خداوند صحتم اندکی از حالت بیقراری روبه بهبودی گذاشت لذا از آنجا محمد هاشم خانرا بطرف مشرقی و خودم با برادر خود شاه ولیخان باین سمت آمدیم و از خداوند قادر ، یگانه آرزویم همینستکه برای دفع این بلای منزل خدمتی کرده رفاهیتیرا برای آتیه وطن که فرزندی از آن هستیم آماده و حاضر بسازیم و در خاتمه نطق اضافه نمودند : بعد از عید ( که برای آن سه روز مانده بود ) به اتفاق اقوام و خوانین و علما و اهالی اینجا يك مجلس تشکیل خواهیم داد که درباره حالت حاضره مملکت و اقدامائیکه باید بشود مذاکره خواهد شد . بعد از ختم این بیانیه جنا بشان بطرف چونی رهسپار شده و چون منزل امروزه و مراسم استقبال برایشان زحمت داده بود برای تجدید قوا بطرف اطاقیکه جهت استراحتشان ترتیب شده بود رفتند . وضعیت عمومي چند روز قبل خوست ۲۰ حوت از وقتیکه حکومت امانی منحل شد تا دیروز يك نزاع بلكه مقاتله متوالی بین مامورین ملکی وعسکری و اهالی خوست جاری بوده است مدار نزاع — ۱۳۰ — يا مقاتله همین بود که اهالی منحل شدن هیئت اداری ملکی و نظامی که در خوسـت بود مطالبـه کرده مامور یترا می گفتند شما همه اموال و اسلحه را که بتحویل خود دارید اعتماد کرده بما بسپارید هر وقتيكه يك حكومت تشکیل شد ما همه را بآن خواهیم سپرد . اما مامورین ملکی و نظامی این تسلیمرا خلاف شـأن وشرف منصبی خود اعتبار کرده مرکزیت و مقام وحيثيت رسـمیرا دوام و محا فظت میکردند. و اهالی در این مطالبات خود بدو جنبه بودند : یکی از راه مذاکره و مسالمت آمده مامـورین را با نحلال وترک مر کزیت حکومتی میخواستند وادار بسـازند جنبه دیگر از راه جنگ ومحاربه پیش آمده خواه مخواه منحل شدن هیئت مامورین را مطالبه میکردند دایر با این نزاع دور وا طراف چـونیرا هر روزه حلقه های بزرگی از اهـالی که احيانا عده آنها به ١٠٠٠٠ میرسید احاطه کـرده و هنگامه بدرجه وقوع محـاربه هــا میکشید ( ١ ) ولی بعد از اینقدر مدت دراز این روز اولیستکه گرد و نواحی چونی از آن اهالیکه بجنگ میآمد فارغ دیده میشود زیرا میدانیکه اطراف چونی واقع است در اغلب روز هـا خطوط محاربه بوده و عبور و مرور از آن قطعاً ممکن نبود، چه نه مامورینیکه در داخل چونی هستند بنزدیك خود کسرا میگذاشتند و نه اهـالی باشنده گان چونی را ببرآمدن وا گذار میشدند ( ۱ ) در نتیجه صورت اداره او تو قراطی ( فردی مطلقیكه ) تا این ایام در مملکت بوده است يك عقیده و کیفیت عجیبی در ذهنیت اهالی خصوصاً طبقه عوام راجع به حکومت و معنای آن ترسیم کرد . و آن اینکه حکومت و هیئت اداری حتی عمارت و میز و چـوکی و دفتر و قلم و دواتيكه در این ادارات مستعمل است مال شخصی شاه میباشد لذا اگر در نتیجه كدام حادثه شاه از تخت بر طرف شود این طبقه اهـالی باین عقیده میافتند که دسته مامورین . دوایر و همه اثرات آنها باید منحل شو3 و غالباً این عقیده که در اهالی موجود است نه تنها نتیجه جهالت ایشان میباشد بلكه يك علت بزرگ آن نتیجه غلط معروف شدن ماموریت در ذهن اکثریت مامورین است یعنی با لمقابل يك طبقه مامورين باین عقیده هستند که مامور عبارت از نماینده شاه است وعوض اینکه خود را منفذ قوانین و مجری احتياجات و شئونات ملت بدانند بالعکس ماموریت را عبارت از مقام فرماندهی و اداره کردن ملت بقسم توابع و زیر دستان میپندارند . و شاید این یکی ازان امورات اساسی باشد که باید قبل از همه چیز باصلاح آن بپردازیم و چون مسئله تعلق بروح عمومی دارد بعبارت دیگر چون این نقیصه کسب عمومیت کرده است از این رو میتوان گفت که نزدیک ترین راه علاج این نقیصه دور کردن همین عقیده از فكر مامورین است . - 131 - اما امروز بالعکس وضعیت آرام وما مورینیکه قریباً از دونیم ماه باینطرف محصور بودند آزادانه بهر طرف گشت و گذار كرده يك نوع تبديل عمومی از هر جهت در این سر زمین دیده میشود . و بطور مجموعی میتوان گفت از ساعتیکه این زعیم بزرگ ما در این سر زمین رسیده اند اوضاع خیلی فرق پیدا کرده است چنانچه از یکطرف دیگر پیدا شدن این تغیر بزرگرا در همان روز میتوان نشانه قوی موفقیت زعیم خود در مستقبل بگیریم زیرا تبدیل مذكور يك دليل بزرگی بر این بود که اهالی مملکت حتی درین حالیکه همه رسمی انرا شکستانده میروند بایشان عقیده‌مندی وحرمت مخصوص دارند پس این فاتحه وضعیت را فال نيك بايد گرفت . نقشه و یا خط حرکت اهمترین چیزیکه آنرا پیشتر از همه چیز باید دانست نقشه و یا خط حرکت زعیم (۱) ومنادی نجات نو وارد مملکت میباشد زیرا مسلم است نظریه یگانه شان نجات دادن مملکت میباشد از این گرداب تباهی که به آن دچار شده است گویا خط حرکت و یا نقشه که این فرد خیر طلب در در مخیله سنجیده است بحيات يك يك فرد این مملکت علاقه ومساس خواهد گرفت و اگرچه تا الحال از نقشه و خط حرکت خود صریحاً چیزی بیان نداده اند ولی باز هم از روی قیاس دادن اوضاع عمومی مملکت . و انداختن يك نظر بر بياناتشان که تا الحال گفته اند . نقشه و خط حرکتشان را قياساً استخراج میکنیم : ( ۱ ) اگر چه ایشان تا امروز در وطن ( با اینکه آخرین رتبه که اشغال کرده اند وزارت مختاری بود ) اما شهرتشان در زبان عموم اهل وطن سپه سالار است . مگر نظر بوضعیت انحلال که در مملکت افتاده و باز نظر به این اقدامشان که در چنین حال خود را کناره نکرده باعتماد اعتبار و شهرتیکه در افراد وطن دارند برای جمع تشتت و پاشانی موجوده خود را در آتش انداختند لایقتر ومناسبتر است که ایشان را بلقب زعیمی بشنا سیم . ۱۳۲ وضعیت عمومی امروزده مملکت از تسلط سقا بر پایتخت قریبا سه ماه میشود در ظرف این سه ماه در تمام مملکت کل معانی انحلال تطبیق یافته هر ولایت قریبا از ولایت دیگر جدا شده هیچ معنی از روابط قریبا در ملت نمانده است وعلت بزرگ این انحلال دو نکته اساسی است: یکی اینکه اهالی ولایات در مقابل قبول کردن پادشاهی سقا بيك حالت دهشت مانده از یك طرف نمیخواهند باو بیعت کنند از طرف دیگر او را متصرف پایتخت میبینند علت دیگر انحلال نبودن ذرایع مواصله سریع بین ولایات است و وضعیت در این تاریخیکه جناب سپه سالار صاحب داخل میشوند در هر يك از ولایات تقریباً از این قرار است: قندهار: اگرچه در این تاریخ امان الله خان اعلان استرداد استعفای خود را نموده است و برای تحشيد يك لشكر جهة اسقاط سقو کار میکند مگر چیزیکه در اینوقت از قندهار معلومات داریم همین بود که قندها ریها بسلطنت بچه سقو تسلیم نکرده اند. هرات: ملحق بقندهار وزیر قیادت محمد غوث خان ومحمد ابراهیم خان بود ترکستان: بدست سقو افتاده بود ولی تنها شهر مزار اما در اطراف آن امنیت مفقود ورعایا خود سر هستند. مشرق: باستثنای چندنفر خوانین که مراد شان استفاده شخصی بود باقی تمام اقوام به سقو تسلیم نکرده اند. ولی بدبختانه یگانه ولایتیکه در چنین وقت باریك بخانه جنگی شدید گرفتار شده است. هزاره: بسقو تسلیم نکرده و بترتيب دادن يك لشكر برای محاربه سقو مصروف است تگاب: با حکومت سقوی مخالفت نموده حمله و لشکر کشیرا بر کوهستان بنا کرده است. وردك: با کمال شجاعت و فداکاری با عساكر سقو كه ميخواستند طرف غزنی بروند مقابله کرده با او مردانه وار محاربه دارند. — ١٣٣ — نورستان : بسقو تسلیم نکرده در کمین فرصت و وضیعت هستند قطغن : که در آن وقت عظیم الله خان نائب الحکومه بود بسقو اطاعت و بیعت کرده است . لوگر : یك عده اقوام باثر هدایت ملا صاحب شاهمزار و بعضی افراد دیگر بسقو اطاعت کرده اند یك عده اقوام دیگر بزعامت وتبلیغات نوروز خان و نواب خان بابر نشان وعبد الغنی خان سرخ آبی وغیر شان مخالفترا باسقو اختیار نموده ترتیبات حمله را بر عساکر و مامورین سقو که طرف لوگر بیایند بنا کردند . میمنه : بحالت تذبذب مانده در ابتدا طرف قندهار بود ولی وقتیکه مزار بدست سقو افتاد اهالی میمنه هم باو بیعت کردند . همچنین در تمام نقاط مملكت يك بحران عمومی استیلا دارد درین چنین وقت زعیم ما یعنی جناب والا سردار سپه سالار صاحب در گوشه جنوبی مملکت ظهور نمودند و اینجا در اولین نطق خویش در روزیکه وارد شده اند همینرا فرمودند که : اولین اقدام ما منعقد ساختن یک جرگه بزرگ برای بحث کردن در حالت مملکت و تعیین دادن اقداماتی که باید بشود خواهد بود ونیز در سیاق بعضی محبتهای خودشان که با خوانین نموده اند از زبانشان چنین شنیده میشود که فلاکت امروزه افغانستان خیلی مدهش است و اگر اندک طول کشید خدا نا کرده عاقبت بسیار وخیم دارد در حالیکه علاج این قضیه اگر بتدبیر شود آسان است یعنی چون اصل نزاع مسئله سلطنت است و بچه سقو را که بسلطنت قبضه کرده در ملت کس قبول نخواهد کرد پس چاره آسان همینست که این شخص از پایتخت بذریعه اتحاد ملت برطرف شود و اصول صحیح برای سلطنت فردیکه برضای تمام ملت باشد انتخاب گردد شنیدن اینچنین بیانات از زبان ایشان وتطبیق دادن آنها بر حالت و اوضاع پراگندگی امروزه مملکت که اختصار آن پیشتر بیان شد اینرا نشان میدهد که نظریه شان بردو اساس مبنی است : یکی برطرف شدن سقو دیگرش پیدا کردن یک وحدت و اتفاق ملی عمومی در باب تشکیل سلطنت بر اساس صحیح انتخاب . - ١٣٤ - ۲۱ و ۲۲ حوت این دو روز مانند روز گذشته در تشرف قوام و خوانین بحضور سردار والا و نیز در ترتیب دادن موضوعاتیکه در جرگه باید زیر مذاکره گرفته شود گذشت مکتوبهای متحد المآل قریباً بمفاد نطق سردار والا در روز اول بعموم خوانین جنوبی و لوگر و باقی اطراف دور و نزديك بطور اطلاع از ورود جناب والا فرستاده شد که در آن مکتوبها يك ندای عمومی برای لزوم وحدت و اتفاق و نیز همه را بضرورت عقد يك جرگه عمومی برای دقت کردن در شئونات سلطنتى ورفع نزاع حالیه دعوت کرده مقصد خودرا که پیدا کردن رشته اتفاق و همین اتحاد است ابلاغ نمودند. ۲۳ حوت : امروز اول عید است باستثنای مراسم مذهبی که بجا آورده شد باقی هیچ اثر احساس بودن روز عید در چهره ها دیده نمیشود سردار والا سپه سالار صاحب نماز عید را با اقوامیکه جهت تبريك آمده بودند در میدان گلف خوانده بعد از ادای نماز برای تبلیغ افکارو نظریات خود شان موقع را مناسب یافته با تاثر حسی که در آنوقت برای شان پیش آمده بود راجع باینکه این عید عوض سرور وخوشى بالعکس روز غم و حزن تصادف کرده است يك نطق موثری ايراد فرموده بچه سقو وپادشاه شدن او را كما هو حقه بيان و تصویر کرده مآل و نتایج وخیمه که از دوام این شخص پیدا می شود بیان نمودند بعد از ادای نماز و اختتام این نطق که بطور مخصوص در آن روز يك تاثير خیلی زیادی داشت جمعیت پراگنده شده سردار والا بطرف چونی عودت نمودند . ٢٤ حوت : خبر ورود سردار والا بهر حديكه ميرسيد اقوام آنجا يك جماعۀ بزرگی - ۱۳٥ - تشکیل داده خود را بخوست میرسانیدند چنانچه امروز هم جماعه بتعداد هزار نفر تخمیناً آمده سردار والا قراریکه دیگر اقوام را در این چند روز میپذیرفتند به میدان گلف رفته و با این اقوام بازدید نموده و قریباً با يك يك نفر آنها عبارت تبريك عید را تبادله فرمودند . این اقوام هم بنام شادیانه ساعتی بآن کردن گذرانیدند بعد از آن برای اتمام کار انیکه جهت امروز تعیین شده واپس بقرار گاه خود عودت نمودند . از ٢٥ الي ٢٨ حوت : اقوام از دور و نزديك آمده میروند و سپه سالار صاحب هر کدام را جدا کانه ملاقات میفرمایند اقوام هم هر کدام گرمجوشی خود را بذریعهٔ خواندن نشیده ها و قصاید مدحیه نشان میدادند بحدیکه دیدن این اوضاع و زیاد شدن عده اقوامیکه میآمدند و میرفتند امید و ار را بجمع شدن اقوام بدور این منادی نو وارد وطن روز بروز میافزود . چنانچه باید گفت این منتها امید و آرزوی هر خیر خواه وطن در آن وقت بود چه مسلم است يك حلقه بزرگ امید نجات وطن بسته با ینچنین جمع آوری است . آقای شاه محمود خان که از جنگ سقویها از کابل خود را بحیله لطیفی کشیده بودند و از پارا چنار برای انجام بعضی ماموریتها از سردار والا جدا شده بودند امروز بخوست رسیدند ( ١ ) ( ۱ ) بعد از اینکه کابل به تصرف سقو آمد . چون سردار والا سپه سالار صاحب و عموم افراد خاندانشان در بین ملت مخصوصاً نظر بسابقه های اداری که در جنوبی و مشرقی دارند . منتها محبوب و محل اعتماد عمومی هستند . سقو بچه خواست از این اعتماد و محبوبیت کار بگیرد همین بود که آقای شاه محمود خانرا بطور رئیس تنظیمیه برای آوردن اطاعت نامه اقوام جنوبی فرستاد . ولی طبعاً خیال خامی بود . اما بهر حال اين يك حیله خیلی مفیدی برای بر آمدن شان از چنگ محصوریت در کابل شده توانست . مجرد تکلیف شدن این امر باوشان فوراً يك هيأتي از اشخاص کار کن و با اعتمادی که درك داشتند تشکیل نموده و بطرف لوگر در ٢٢ شعبان حرکت نمودند شب اول در کلنگار و از آنجا بتاریخ سوم رمضان به ( چرخ ) و ٢٢ رمضان به پاکخواب شانه حرکت نمودند . و درین توقفات خود فريضة وجدانی خویش را از حیث معرفی نمودن حقیقت مجسمه سقو و نتایج سلطنت او ايفا نموده تا کیدات زیاد را در باب عدم اطاعت و بیعت آوردن با و مینمودند . بلكه هر کدامرا در این باب قسم میدادند . در پا کخواب شانه از تشریف آوری جناب وا لا سردار سپه سالار صاحب در پشاور مطلع شدند . همین بود که از راه خوشی و دو بندی بجاجی رفته ، و از آنجا به ( پاره چنار ) سردار والا را بعد از جدائی ٦ سال ملاقی شدند . بعد از اقامت يك شب و مذاکرات عمومی در حالت مملکت بعض تعلیمات و وظایف بر عهده گرفته واپس بطرف جاجی حرکت نمودند . — ١٣٦ — ۲۹ حوث يك مناقشه بین وزیریهای مهاجرین سال غزا و اقوام: منگل و علی شیر و اهالی خوست موجود بود که در این روز تیرگی پیدا کرده و از تیرگی گذشته بسنگرکشی و محاربه کشیده است و چون غالباً اقوام افغان بدو حزب سفید و سیاه (تور و سپین) منقسم میباشد که در اوقات نزاع هر قوم طرف حزب خود را میگیرد در این حادثه هم اقوام متنازع بدو حزب تقسیم شده اند منگلیها که حزب تور هستند میگویند وزیریها باید از زمینیکه حکومت برایشان بخشیده بود دست بردار شده بملك اصلی خود عودت کنند اما حزب سپین یعنی سفید از وزیریها دفاع کرده باقماندن وزیریها را در مملکت و عدم تصرف شدن زمینهای شانرا طرفداری میکنند سردار والا در این حال بهر صورتیکه باشد باید این نزاع را اهمیت داده در فیصلهٔ آن اقدامات بنماید چنانچه برای اصلاح و موافقت پیدا کردن بین متنازعين يك هيئتی باعتبار قومی تشکیل نموده بطرف متنازعین فرستادند که نمایندهٔ حزب تور در این هیئت زلمی خان وسنك باچند نفر دیگر ونمایندهٔ حزب سپین علی جان خان صبری و چند نفر خوانین دیگر و از طرف سردار والا نواب خان لوگری بودند . اول حمل ۱۳۰۸ طرف عصر میر غوث الدین خان که از خوانین معروف احمد زائی پسر جانداد خان مشهور است با ٦٠٠ نفر ويك عده خوانین احمد زئی وغیر آن رسیده قرار گذشته استقبال شدند و خوانین هر كدام جداگانه معرفی گردید این تشرف و استقبال خیلی پرجوش در عین زمان از اهمیت خالی نیست زیرا - ۱۳۷ - آمدن خان احمدزئیها با يك عده زياد تقري ایشان دلیل بزرگ بر محبوبیت سردار والا در قلوب افراد ملت این سمت شده میتوانست مخصوصاً اینکه نجات و خاتمه فلاكت مملکت در حقیقت بسته بودن چنین محبوبیت است چه کسانیکه در حقایق این اغتشاش تعمق کرده باشند اینرا باما تایید خواهند کرد که ملت از همه کسانیکه بنام کار داری معروف بودند سخت رمیده است پس در چنین وقت جمع شدن این اقوام بگرد این فرد نيك رفتار ونيك نام وطن حاقه امید بزرگ هر يك بود. طرف شام جناب اعلی آقای شاه ولیخان که برای انجام دادن بعض امورات ضروریه رفته بودند واپس رسیدند . ۲ حمل وفد یکه دیروز برای صلاحیت متنازعین رفته بودند آمده و مژده صلاحیت و موفقیترا دادند الحق باید اعتراف کرد که وزیریهای مهاجر شهامت بلندی بخرج دادند یعنی وقتیکه وفد نزدشان رسید و اصرار حریفهای خود را دیدند خطر دوام و طول کشیدن این قضیه خود را بجا آورده گفتند : چون سردار والا سپه سالار صاحب مهمه بزرگ در پیشروی دارند و از طرف دیگر این حریفهای ما نمیخواهند راه صلاحیترا بگیرند از اینرو ما نمیخواهیم که این قضیه موجب مصروفیت و تعطیل کار های ایشان بشود لذا ما فعلاً از این زمینها و تمام حقوقی که در آنها داریم صرف نظر کرده علاوه بر آن هم از اینجا خارج میشویم باین مناسبت گویا قضیه هم فصله شد بعد از آن اقوامیکه در این نزاع شامل بودند احضار شده در يك مجمع عمومی در بینشان عهد قرآن گذاشته شد که من بعد کسی نام تور و اسپین و تفرقه و نزاعرا نگرفته هیچگونه جنگ و نفاق را در بین خود راه ندهند يك نوع اطمینان و خوشنودی در باشندگان چونی و اقوام و لشکر های زیادیکه در بیرون آن هستند دیده میشود زیرا این قضیه وزیریها که امروز فیصله شده اهمیت بزرگی داشته چنانچه در عین زمان اگر باین زودی فیصله نمییافت یقین است خدا نا کرده وخامت بزرگ در این - ۱۳۸ - سرحد مملکت پیدا میکرد چه اگر نزاع بین وزیریها و باقی اقوام واقع میشد البته وزیریهای دیگر که خارج خط افتیده اند از قومداران خود طرفداری میکردند و حاجت بتوضیح ندارد که این نزع تا کدام اندازه طولانی و وخیم میافتاد ولی بفضل ایزد خداوند و حسن تدبیر نابغهٔ خیر خواه ما بود که از این مصیبت بزرگ جلوگیری کرد پس جای اینستکه همه خوشنود و ممنون میبودند . امروز جرگهٔ از عموم خوانین وموسفیدان اقوامیکه حاضر هستند منعقد شده است در این جرگه قراریکه سردار والا در نطق روز اول تشریف آوری خود بیان فرمودند مسئلهٔ مملکت و چیزیکه باید تنقید شود مطرح مذاکره قرار داده شد . بعد از دلایل و مذاکرات خیلی دور و دراز که مسائل از هر حیث زیر بحث آمد . اقوام چنین فیصله وقرار را بحضور شان تقدیم کردند : که ما بخطرناکی حالت حالیهٔ مملکت قانع شدیم . ونیز برای رفع این خطر ناکی شما را پیشواه وقائد میگیریم ، که این اطاعت ما بشما محض از نقطهٔ نظر عقیده مندی ما اقوام بشما است . ولی شرط ما همینستکه قبل از حرکت کردن از اینجا بیعت ما اقوامرا قبول کرده بما اطمینان بدهید که غیر از خود تان دیگری اشغال سلطنت نکند . مخصوصاً بما عهد بکنید که با امان الله خان که خبر داریم در قندهار مصروف تشکیل حمله میباشد هیچ ارتباط ومراوده نداشته باشید . در این جرگه معلوم شد چیزیکه راجع بخط حرکت سردار والا پیشتر نوشته بودیم صحیح برآمد زیرا بامنتهی اصرار مسئلهٔ تکلیف سلطنترا رد کرده میگفتند که آرزوی من گرفتن سلطنت نیست بلکه میخواهم نزاعیرا که راجع بسلطنت در مملکت پیدا شده است رفع کنیم ، واین هردو نظریه باهم توافق نمیکند ، اما در باب سلطنت این را بشما وهم بهر کسیکه صدای من برسد نصیحت میکنم که بدون موافقت عموم ملت بهیچ کس بیعت واطاعت نکنید ، والا باز اسباب بی اتفاقی را در مملکت زیاد خواهید – ۱۳۹ – کرد. و از این رو ستکه بشما اطمینان میدهیم که نه برای شخص خود و نه برای شخص دیگری کار میکنم. تنها آرزوی من رفع نفاق و تشکیل دادن يك سلطنت صحیح برای مملکت باتفاق عمومی میباشد. اگر چه این اصرار ورد کردن این پیشنهاد اقوام در آن جرگه پیچیدگیهای زیاد پیدا کرد ولی بیانات پر خلوصیت و صراحت حق بر دلیل سردار والا باز افکار حاضرین را براه می آورد تا اینکه در اخیر روز همه حاضرین این نظریاتشان را چنین قبول کردند: فعلاً باید بطرف گردیز حرکت شود و در آنجا جرگه عمومی از کل اقوام تشکیل داده، در این خصوص بحث میکنیم. این ١٤ روز استکه سردار والا در این سر زمین نزول فرمودند و در تمام ساعتهای این روز ها با تمام قوای منطق و استدلالی که داشتند بذل مساعی نمودند که قصه بچه سقو را کما هو حقه باهالی و اقوام بفهمانند در عین زمان تا اندازه که وضعیت اقتضا میکرد این صدا و ندا و دعوت خویشرا باقوام دور و نزديك بذریعه مکاتیب فرستادند و تاثیر همان دعوتهای ایشان بود که امروز گرد و نواحی چونیرا که ایشان اقامت دارند اقوام و لشکر های زیادی گرفته و صدای جوش و اتن وهيا هویشان فضای این سر زمینرا گرفته بهیجان آورده است کسیکه از بیرون بیاید و این وضعیترا مشاهده کند یعنی وسط چونی زعیم يا قائد بزرگی و اطراف وی چنین لشکری با چنین جمع و جوش ببیند ضمناً مصیبت امروزه مملکترا که یگانه علاج آن اجتماع و اتفاق خلق است بتصور بگیرد حتما فال خوبی برای حل شدن قضیه فلاکت مملکت بدل خواهد پرورانید هر صبح مردم جوقه جوقه تا شام بعضاً تجدید سلام و برخی عرض سلام مینمایند و هر جوقه که خارج میشود يك عالم جوش و تاثر نسبت بافتادگی و خطرناکی حالت امروزه بدل گرفته بر طرف کردن بچه سقو را حتما وضروراً معتقد است زیرا درون چونی سردار والا سپه سالار صاحب و هر دو برادران محترمشان هريك صدويك اطاق بزرگیرا اشغال کرده در عین مشغولیات مهم وبزرگی که داشتند وظیفه وعظ - 140 - و تبلیغ را برای فهماندن ضرر استیلای سقو بر مملکت و شوراندن احساسات مردم بر عهده گرفته اند که فی الحقیقت هر يك از این اطاقها شکل درسخانه را گرفته است تا اندازهٔ تاثیر این تبلیغاترا از روی اشعار پر جوش که در بیرون ایفای تنها سروده میشد در یافت شده میتوانست ولی با این پرجوشی و عقیده مندی یا قناعت اغلبیه بخطر ناکی حال باز هم مسئلهٔ حرکت که نجات مملکت بسته به آنست آسان دیده نمیشود زیرا بعد از فیصله شدن قضیهٔ وزیریها يك مسئلهٔ دیگر در پیش روی ماند (که پر از مشکلات جزئی بود) و آن عبارت از تقسیم کردن اسلحه در بین اقوام موجود و حاضر است این قضیه در ابتداها اگرچه چندان اهمیت نداشت ولی درپسانها مچندین علت در بعض اوقات تیرگی پیدا کرده و برای چند روز حرکترا بتعویق انداخت مشکلات این قضیه نه تنها مراعات تناسب عددی اقوام و اندازهٔ لشکر جنگی هر قوم و انواع تفنگیکه در جبه خانه موجود است و دیگر جزئیاتیکه از این قبیل اندبلکه علاوه بر آن اشکالات جزئی و کلی دیگری از بی اتفاق شدن اقوام در تقسیم اسلحه وغیر آن حوادث زیادی رخ داده میرود که بعض اوقات بتیرگی و تعطیل کار منجر میشد و برای ثبوت حقیقت و تاریخ اینقدر را هم باید گفت که این عوامل واشکالی که موجب منع و یا تعطیل حرکت شده میروند اینها همه طبیعی و بجا پیدا نمیشوند بلکه چنان حس میشود كه يك دست مخفی برای پیدا کردن اشکالات کار میکند ولی بیقین نمیتوان گفت که آیا منشأ این تحریکات محمد صدیق فرقه مشر استكه اصلاً حزب سقو بوده و حا لا در گردیز تمر کز دارد و یا اینکه دست کدام مغرض دیگری هم کار میکند . ؟ ۳ حمل قضیهٔ اسلحه تقریبا فیصله شده و حصهٔ هر قوم جداگانه تعین شده است گویا کار قدری سبکتر شد لذا فکر پیشرفتن مد نظر است زیرا هر دقیقهٔ - ١٤١ - که میگذرد در وخامت حال مملکت افزوده میشود بدترین همه اینکه برای سقو فرصت و مجال کار کردن پیدا میشود . بناءً علیه پروگرام حرکت زیر بحث گرفته شد که آنهم دقت و سنجش عمیق بکار داشت مخصوصاً که بعد از این تاریخ بدو موجب پیشبینی و احتیاط لازم دیده میشود یکی ملاحظهٔ اخیریکه در یاد داشت دیروزه نوشته شد یعنی اگر چه دیده میشود که اقوام به سردار والا تا درجهٔ اخیر علاقه مند هستند و جناب ایشان در نزد آنها محبوب میباشد اما باز هم پیدا شدن بعض تحریکات اینرا نشان میدهد که در بین این سینه های بر عقیده و اخلاص بعض اهل غرض و مفسد هم موجود است . این یک موجب احتیاط بود موجب دیگر آن همینکه علاقهٔ اقوام در مهمانداری و همرکابی سپه سالار صاحب بحدی دیده میشود که احتمال زد و خورد اقوامرا در بین خود داشت . پس سؤال دو چیز بود : یکی اینکه از کدام راه باید رفت ؟ دیگر اینکه با کدام اقوام حرکت باید کرد ؟ با ملاحظهٔ اینکه منزل مقصود شهر گردیز است بالاخره قرار بر این گرفت که سردار سپه سالار صاحب با فرقهٔ سیبن از راه دره و جناب شاه ولی خان با فرقهٔ تور از راه منگل اما آقای شاه محمود خان چنین تجویز شد که از راه جاجی بنزد یکیهای لوگر خود را رسانیده در آنجا تمرکز نمایند در این بین مسئلهٔ تقسیم اسلحه از قرار تاسیسیکه پیشتر تعیین شده است جاری بود و انتظار میرفت که تقسیم اسلحه فردا قبل از ظهر تمام و بعد از ظهر حرکت شود . ٤ حمل : تا ساعت ١١ ترتیبات حرکت گرفته میشد در این اثنا اطلاع رسید که لشکر منگل برای تشرف بحضور سردار والا آمدند جناب ایشان هم برای دیدن این قوم که قریبا بتعداد ٧٠٠٠ آمده بودند با عدهٔ از همرکابان خود خارج چونی رفتند منظرهٔ پر جوشی در عین زمان مؤثر است منگلها صف بسته بتقسیم قومی ایستاده اند مجردیکه سردار والا از یك طرف - ١٤٢ - صف برای چور برسانی روانه شدند اقوام تفنگها را روبهوا گرفته بهر حدیکه از صف میرسیدند شلک میشد و برای اتمام تظاهر خوشی هیا هوی میکردند باران قطره قطره بالاخره بازعد زیاد شدت گرفت از آسمان غر مباس رعد و از زمین ترقس تفنگ و هیا هوی خلق محشر یرا از جوش و خروش بوجود آورد . سردار والا وسط اردوی یک قوم از هنگان قرار گرفته نطق مفصلی از فلاکت و مصیبت مدهشی که نصیب این مملکت شده است ایراد نموده دلایل و براهین مقنعی نسبت بضرورت اسقاط سقو گذشتا ندند نطق در این باران ۲۰ دقیقه دوام کشید در این اثنا خطیبی از قوم برخواسته و بعد از اظهار عبارات مانده نباشی از طرف قوم يك تمهيد مطول راجع بقدح و مذمت دوره سلطنت اما نى نمود مدار شكايت و نالش اوتاسیس مکاتب و تمديد سرك و وضع قانون و رفع حجاب نسوان بود که بعد از قطار کردن يك ( عده از این عیبها نتیجه را بتکفیر اوشان رسانید ) مستمعی که بی تعصب باشد در اینجا حتماً بدان خواهد گفت این ملت است که از زمامدار ۱۰ ساله خود شکایت و نفرت نشان میدهد و این دلایل شکایت و نفرت خواه بجا باشد و یا بیجا مگر چون فکر ملت است باید بآن اعتنا داده و پرسید که علت این تنفر چیست ؟ آیا فی الواقع مکتب چیزی بد و مخالف اساس اسلامیت است ؟ و یا اینکه خطیبی که در این محفل بیان داد با قومیکه از طرف آن موکل شده حرف میزند روی هم رفته جاهل مطلق هستند ؟ این هردو سوالرا انداختن يك نظری بطرف مامور معارف این سمت که در آنجا نزدیک استاده بود حل میکرد زیرا هر که او را باساده لوحی و بی معلوماتی مطلق که حاجت بامتحان نداشته و از چهره اش هویدا بود ببیند فوراً خواهد گفت کسی که ترا برای افتتاح و تطبیق نقشه که حکومت برای تعلیم اجباری روی کار کرده بود انتخاب کرده همین مراد را داشته که این نفرت و دشمنی را که نسبت بعلم و تعلیم در این محفل دیده میشود پیدا بکند . - 143 - همچنین مظالم و تجارت نامشروعیکه در هیئات سرک سازی رائج بود باید ملترا از نام سرک باین درجه متنفر میساخت که ملت سرک سازی را کفر مینامید . ( ۱ ) بهر حال رجوع بقصه کنیم که خطیب بعد از ذکر کردن تمهید سابق خود از جناب سپه سالار صاحب اظهار کردن يك قرار قطعاً خواهان شد که پیشروی این جمع بزرگت حاضر بیان کنند که امان الله خان طرفدار نبوده و برای اوشان کار نکنند ، البته این بیانات سردار والا را خیلی متأثر آورد ، اخیراً برای اطمینان خاطر این جمعیت بزرگت که متهیج شده است تا کید فرمودند که من غیر از خیر مملکت (۱) اگر این سخن باحساسات شخصی دکه نخورد واضحاً گفته میتوانیم كه يك علت بزرگ وقوع غلط فهمی بین ملت و زمامداران شاید همین مسئله بوده که بعض کار داران طبقه اول در رسانیدن عین صدا و یا تطبیق دادن عین رغبت زمامدار دقت و اعتنا نداشتند . مخصوصاً عدم اعتنا را در امور معارف مهمتر از همه میدانیم زیرا مامورین دیگر شعبات که اهمال و رشوت خوری کرده اند هر چه باشد ضرر آنها بمملکت از قبیل موقتی بوده است اما ضرر واهمال و رشوت خوری بعض مامورین معارف که بمملکت رسیده است قابل تلافی نیست زیرا اگر آنها کار میکردند در نتیجه ۱۰ سال اقل در اقل مالك ۳۰ هزار نفر با تعلیم ابتدائی شده میتوانستیم که این تعداد فوج قابل هر چیز را در نتیجه آن اهمال و رشوت خوری گویا باختیم اما دیگر خسار ها هر چند باشد غالبا از قبیلیستکه تلافی شده میتواند و تمام تجارت و رشوت خوری مامور معارفیکه میخواست منصبرا ذریعه استفاده بگیرد همین بود که پدر بچه مقابل خلاص کردن اولاد خود از مکتب پول بدهد پس تا اندازه ممکن در ایجاد اسبابیکه وادار باین خلاصی بسازد سعی مینمودند از قبیل حواله کردن و یا جلب اطفال از جاهای دور مکتب تاهی کدام صبح وعصر مسافه ۳ و ٤ کروه را مرا برای امدن مكتب قطع کند و یا جلب کردن اطفالیکه بزرگ وقابل تعلیم نبوده تقريباً مدار ارتزاق پدر پیر وعایله بیکس خود هستند . - ١٤٤ - هیچ منظور ومرادی ندارم ، درباب طرفداری وغیر طرفداری کس هیچ فکری نکردم ، اولین مرادم نجات دادن مملکت از این آتش خانه جنگی است اما مسئله سلطنت امریست که میخواهم قرار اتفاق عموم فیصله شود، گویاغیر از رفع خانه جنگی وپیدا کردن امنیت عمومی ازطرف هیچ کس و به هیچ فکر دیگری نیستم . در خاتمه نطق علاوه فرمودند که بعد از مذاکرات زیاد چنین تجویز شده استکه بعد ازفارغ شدن از تقسیم اسلحه من بطرف گردیز حرکت مینمایم و آنجا را مرکز قرار داده جرگه عمومی نموده انچه را که بفکر عموم موافق امد متابعت و اجرا خواهیم کرد . ازهر طرف صدای موافقت ودعاها بلند شد و جناب اعلی بطرف چونی روان شدند باران امروز حرکت آقای شاه ولی خا نرا برای فردا معطل ساخت . ساعت ۲ لشکر قوم صبری رسید جناب اعلی برای دید نشان برامدند . ساعت چار ونیم دفعه صدای فیرها ازبیرون چونی بلند شده شنگس مرور گوله ها ازفضای باغ شنیده میشد ، بدو بدو درصحنه باغ چسپیده نعره ها ازهرطرف بلند شد این قدر فهمیده میشود که هرقوم فرقه خود را صدا دارد دروازه های چونی بسته وقوم احمد زائی که داخل چونی بودند برای حراست وحفظ ما تقدم مورچل های سررا اشغال کردند فیرهای بیرون شدت گرفته میرود ولی قضیه چیست ؟ بعضا میگویند راجع بتقسیم اسلحه غلط فهمی شده ( ۱ ) وباعائله بی کس خوداست ویااستعمال کردن زشتی وبد اخلاقی بانچه ها نا مجبور شده همیشه بگریزند وباین بهانه محصلها درخانه هایشان رفته پول بگیرد . طبعا دهقان ساده وعامی که قبلاً مکتبرا هیچ ندیده وبرای بار اول که انرا دید چنین فضیحتها دربین ان بود معذور خواهد بود اگر مکتبرا مانند دیگر بیکاریها که محض بمفاد حکومت باشد تصور کند والبته بذریعه رشوت وباهر صورتیکه برایش ممکن شود اورا ازمکتب خارج کند - ١٤٥ - است برخی دیگر میگوید کدام قومی برای هجوم بر چونی از کدام طرفی آمده اند، که معلوم نبودن حقیقت افکار را مشوش ساخته بود فیرها تا ۲۰ دقیقه شدت داشت چند نفریکه برای کشف رفته بودند بالا خره آمده و بیان نمودند که بین قوم ( صبری ) و منگل که هر دو امروز آمده اند داير بيك كينه قدیم جنگ واقع شده است از داخل چونی وفدها برای اصلاح فرستاده شد و قضیه تا شام بمصالحه انجامید . ه حمل امروز يك حادثه دیگر پیش آمده که قریب بود يك نزاع مانند ديروز ویا وخیمتر ازان تولید کند ومجبورا بسبب ان حرکت بتعویق افتاد حادثه مذکور این بود که قوم ( دری خیل جدران ) بعد از گرفتن تفنگهای حصه خود يك هیا هوی و گفت و شنید سختی را بدروازه چونی انداختند و علت این شروشور همین بود كه قوم پيرك خان ( که آنهم جدران است ) پیشتر از ما تفنگ گرفته است ولی این غا مقال بحدی شدت گرفت که کوئی میخواهند اینرا بهانه گرفته يك نزاع بسازند این حوادث بزرگ و كوچك که پیدا شده میرود تحمل آنها خارج از حوصله بود و باز هم اگر حوصله طاقت کرده بتواند اما اداره وتدبير کردن این حوادث در چنین اوقات باريك تا نگذارد که قضایا باندازه و خامت برسد و یا اینکه سرایت کرده صورت قومی بگیرد البته قوه تدبیر خیلی رسا میخواست که مجرد پیدا شدن هر قضیه سردار والا و یا یکی از برادرانشان فورا آنرا اداره کرده حل مینمودند . امروز آقای شاه ولی خان با فرقه ( نور ) از راه منگل حرکت کردند و بعد از ظهر آقای شاه محمود خان بطرف جاجی عزیمت نمودند . ساعت ٤ بود که صدای هیا هوی از بیرون چونی بلند شده درداخل آن آدمها به طرف دویدن گرفتند معلوم نبود که باز چه قصه پیش آمد بالاخره معلوم گردید که شهر خوست چور شد . - ١٤٦ - حال عجیب است : بعد از این هیچ شکی نماند که یکدست خفیه برای مختل ساختن امنیت در دایره که سردار والا سپه سالار صاحب باشد جدا کار میکنند . خصوصاً چیزیکه این گمان را به یقین می آورد همینکه اخلال امنیت وفساد پیشه گی همیشه از طرف يك يا دو قوم مخصوص می شد در حالیکه باقی اقوام با منتها گرمجوشی واخلاص عقیده کرد و نواحی ایشان جمع میدودند ولى يك دو قوميكه فساد میانداخت همیشه از فرصت استفاده کرده حرکت بیجای مینمودند که تازه ترین اقدام شان همین چور انداختن در شهر خوست بود. خوست در يك احاطه مربع متصل چاونی افتاده است . چار دروازه دارد ودر وسط شهر دو بازار متقاطع واقع شده است . خانه های که در این شهر است غاباً از دوکاندار ها میباشد . و در بین این خانه ها جای بعض مامورین دولتی که با عایله خود آمده اند نیز موجود است خانه ها خیلی پست و تعمیر شان بچنین وضعی آباد شده که گوئی قشله برای کدام امر ضروری و مستعجل آباد شده بود نه اینکه بصورت آبادی شهر ها که هر فرد به اندازه استعداد خود عمارتی ساخته باشد . بلکه همه دو کانها حتى خانه ها پست و بيك نسق است . و مثلیکه در زمان محاربات مامورين واهالى که تا چندروز پیشتر درین حدود جاری بود دوکاندار ها وقوع حادثه چور را مترقب بوده باین سبب امول خود را به قلعه های دور ونزديك پیشتر فرستاده بودند. ۹ بجه شب باز صدای فیرها شنیده شد . ولی چند دقیقه بعد معلوم گردید که از طرف مستحفظین که برای پهره مقرر شده اند بنابر يك غلط فهمی بود . ۶ حمل : نزد سپه سالار صاحب این ثابت شد که تا زمان تقسیم شدن اسلحه بودن شان حتمی است . از این رو با اینکه حوادث زیاد می شد وقصه تقسیم — ۱۴۱ — اسلحه بعض احیان وخامت پیدا میکرد . اما باز هم مجبور شده حوصله را بیش از حدودیکه در تخمین داشتند کلان گرفته . بانتظار ختم شدن مسئله تقسیم اسلحه منتظر ماندند . چنانچه امروز ونیمروز ۷ حمل در انتظار تقسیم گذشت . امروز احمد زائی ها با خانشان میر غوث الدین روانه شدند . ۷ حمل : ساعت ۱ بعد از ظهر بار ها بسته و جناب سپه سالار صاحب از راه تنی رهسپار الماره شدند . در راه یکنفر دری خیل بریک سپاهی برای پراندن تفنگ او حمله آورد . از دیگر طرف چند فیر بالای دری خیل مذکور شد . گویا درینجا ثابت گردید که در تمام اقوام جنوبی تنهايك قوم دری خیل است که در مقابل برای منع و یا تعطیل حرکت سپه سالار صاحب جان فشانی دارد چه تا حال هر حادثه و فتنه که پیدا شد محرك اغلب آنها دری خیل بود *** الدره طرف شام اردو به قلعه ببرك خان رسید . الحق قلعه مذکور در تمام عمارات و آبادیهای سمت جنوبی استثنا و امتیاز داشت قصور و قلعه های مستحکم قدیمرا که در اسطوره و افسانها می شنیدیم بیاد میآورد . امشب مسئله عبور از دره ، مدار صحبت خورد و کلان اردو است خوانین جدران که با اردو شامل هستند تعطیل حرکت فردا را تا زمانیکه از دری خیل نسبت بحرکت دست اندازی که یکنفر شان امروز تفنگ يك سپاهی را از اردو پراند ناغه گرفته شود . مصلحت دادند و مراد این خوانین از این ناغه دو چیز بوده است ، یکی تلافی از این وضعیت دست اندازی ، و دیگر تأمین آتیه . ۸ حمل مشر ها یعنی خوانین برای فیصله که هیئت قرار داده بودند بطرف - ١٤٨ - دری خیل رفتند ، اردو هم بانتظار ایشان در قلعۀ بزرگ و متین پيرك خان ماند . وضعیت عمومی امروز حالا هیچ شك نماند كه يكدست مخفی بکمال جدیت در اطراف برای کشال کردن این انقلاب کار میکند . اگر چه بحیث مجموعی اوضاع عمومی اقوام اطمینان بخش بوده و بهمان صورتيكه تصور می شد چه در استقبال شخص زعیم ملی و یا در پذیرفتن افکار و نظریاتشان منتها پر جوشی و محبتر ا نشان داده اند . اما بازهم بروز کردن بعض دسته های مغرض و مكدر ساختن صفای وحدت و اتفاق وامنیت این را نشان میداد که با وجود آماده گی وعلاقه مندی اقوام پیش رفتن بدون عوارض ممكن نخواهد شد . و از جمله دسته های مغرضین این قوم ( دری خیل ) است. باره و خترین آدم های دری خیل لوانی فقیری است که مریدان خود را با چالهای صنعت ملنگی که نشان میدهد خیلی به قبضه آورده است همیشه بعد از شام يك دوره و جد و هیاهوی دارد در این وقت ( وجد ) ادعا میکند که در عوالم روحانیت پرواز کرده و العیاذ بالله معلومات از عالم غیب کشف میکند . مخصوصاً با علوم وعلمها خیلی مخالفت دارد ولی حال عجیب است که نفوذ این ملنگ در تمام سمت جنوبی تنها محدود افراد دری خیل میباشد و دیگر اقوام مخصوصاً فرقه علما او را خیلی با نظر نفرت می بینند. و دراین روز ها علاقه مندی مریدانش باو بیشتر شده زیرا کیسه اش از پول محمد صدیق فرقه مشر که برای استخدام او میداد پرشده بود و او هم برای پیش بردن مطالب ستمو کوتاهی نمیکند . اينك امروز عده از خوانین برای فیصله کردن با دری خیلیها رفته اند . ولی از آنطرف جوابهای که عناد و اصرار شان را نشان میداد با خود آورده اند و در این مقاومت ظاهراً از طرفداری سقو هیچ نمیگویند ولی این دلیلرا تراشیده اند که سردار والا بطرفداری امان الله خان کار میکند لذا ما او شان را وا گذار نمیشویم . - 149 - ٩، ١٠، ١١ حمل سه روز خیلی مشکل گذشت . نماینده های اقوامیکه با او دو شامل بودند وقتیکه اصرار و پافشاری دری خیلها را مشاهده کردند متهیج شده و ترتیب جنگرا با آنها نموده بالفعل زدو خورد هم شروع گردید و در نتیجه دری خیلها مغلوب آمده ؛ وراه مفاهمه را باز کردند . ۱۲ حمل خوانین ونماینده های که باردو هستند شرایط خود را برای دری خیلها پیش کردند که شما تا وقت گذشتن ما از دره باید یرغمل بدهید . ونیز تفنگیرا که گرفته اند با چیزی ناغه بدهید . مسئله طول و پیچیده گی پیدا کرد . و هرچند که معامله نزاع طول میکشید همانقدر گرفتگی خاطر سردار والا پیش میشد . زیرا چیزیکه حیات خود را برای آن وقف کرده بودند . جلو گیری ازاین چنین منازعات داخلی است . درحالیکه پیشروی نظر خود شان منازعه جاری میشود . طرف شام جلسه خصوصی منعقد شد . و در مجلس چنین فیصله یافت که فردا صبح از راه زيروك وارگون حرکت شود . ( حرکت بطرف گردیز ) ۱۳ حمل ساعت ۷ بارها بسته و اردو از راهیکه دیروز تعین شد بحرکت افتاد . چند قدمی از اقامه دور نشده بود که سواری چند رسیده مکاتیب متعدده بنام خوانین جدران و دری خیل از طرف اقوام منگل که با آقای شاه ولی خان هستند آورده بودند در این مکاتیب واقف شدن خود ها را از این وضعیتیکه با اردوی جناب سپه سالار صاحب شده است اشاره کرده بعضاً عبارات تهدید و بعضاً عبارت نصیحت را داشت . بهر حال خواه بسبب اینکه فرصت استفاده کردن از این مکتوبها گذشته بود - ١٥٠ - و یا اینکه نشان دادن این مکتوبها بکسانیکه برای شان فرستاده شده است دازدگی و نفرت را در بین دو قوم سبب می شد . [ که اصلاً مراد توحید وتجمع اقوام منظور اساسی است ] باین سبب جناب سپه سالار صاحب از طرف خود جواب تشکری باقوام منگل نوشته ، وارد و راه خود را پویان شد . منزل بر کوتل و بر پیچمی بود که شام روز ار دو به ( غور مه ) رسید ١٤ حمل : صبح اردو از راهیکه بنام راه ارگون معروف است روانه شده ، ساعت ٢ بعد از ظهر به ( زيرو ك ) كه علا قهٔ بزرگ خرم و آباد است رسيد . * * * نظري به فردا مانده گی و ناوقتى منزل ديروز و باز مشغولیث فکری در مسائل دري خيل در چند روز گذ شته مجالی برای جولان فکر بطرف آينده نميداد . ولی امروز که خیلی وقت بدست است . در عين زمان هيچ چيزمخالفی خواه آدمهای مخالف ؛ يا هوای مخالف يا منظرهٔ مخالف باشد به نظر نميخورد . بد نخواهد بود يك مجالى برای دور بيني فكر دادها گرنظری به فردا ها اندازيم ! . تا وضعيتيكه امروز در گوشهٔ جنونی مملکت است برای خودمان و مطالع اين سطرها آشكار و واضح شود . از خوست برآمدیم ، در دهنهٔ درهٔ الميره عارضهٔ مهمی پیش شد ولی اگر چه راه کشاله گرديد مگر باز هم از آنجا گذشتيم ودرآتيه ناخود گرديز خواه اشکال پیش شود يانشود به منزل مقصود يعنى گرديز خواهیم رسيد . ولی اين منازعات وبازسقوی بودن بعض خوانين يااقوامیکه در اینجا دیده شد . اگر در آنجا هم اینچنین وضعيت پيش شود يقين است که جمع آوری اقوام برای اسقاط سقو بزودى نخواهد شد . علاوه برآن امروز در گرديز بعض قضایای كوچك وبزرگ موجود است که حل شانرا از اینجا باید انديشيد . ١ : از وقتیکه سلطنت امانی منحل شد و سقو كابلرا گرفت ، احمد زئی و بعض اقوام دیگر که ملحق یا ملصق بگردیز هستند . ازهیئت اداری گردیز - ١٥١ - کار طوس و تفنگ های خود را مطالبه کرده میروند . ( ۱ ) و این مطالبه چی های اسلحه ؛ دور گردیز حلقه نموده خواه مخواه قبول شدن طلبات خود را بزور یا برضا باشد اصرار میکردند . و این حلقه تنها از کسانیکه تفنگ در گردیز داشتند نبود . زیرا اگر تنها صاحبان تفنگ میبود دائره این حلقه مختصر میماند . مگر چون موقع انقلاب بود و اداره و انضباط معدوم است . از این رو اقوام و افراد زیادی این حلقه را برای خود مشغولیت خوبی دیده ؛ حق و ناحق به آن شامل میشدند . مثلاً کسی که از او تفنگ گرفته شده بود ؛ تفنگ خود را مطالبه میکرد و کسانیکه از او تفنگ گرفته نشده بود ؛ [ البته به تفنگی خود را مستحق میدانست ] دیگری شاید کدام روزی از حکومت اذیت یا سزائی دیده بود لذا این را فرصت خوبی برای انتقام میشمرد . بهر حال و هر معنی که باشد گردیز از این قبیل اشخاص محاصره شد . چون حاکم ملکی و افسر نظامی و اهالی گردیز از قبول طلبات این اقوام ابا کرده بودند ، مسئله در این روز ها به تعرض شدید و مدافعه شدید کشیده بین عساکر گردیز و اقوامیکه گرد آن حلقه زده اند جنگ های متعدد واقع شده است ، گویا تطبیق دادن کلمات اتفاق و جمع کردن اقوام در يك شاه راه اتفاق دران سر زمینیکه ایدست حال آن آسان نبوده به تدبیر خیلی عمیق احتیاج دارد . ۲ : در گردیز دو پرو پاگند چی موجود است ، یکی حاکم اعلی که در آن وقت [ عبدالحکیم خان ] برادر عبدالعزیز خان وزیر حربیه سابقه بود و اهالی را به فتح و موفق شدن امان الله خان امید وار ساخته ایشان را بر ثبات عهد و پایداری در بیعت اول خود همیشه ترغیب مینماید ، و میتوان گفت خیلی از اهالی گردیز بلکه اغلبیت شان بطرف حاکم ( ۱ ) اسلحه احمدزئی ها همان استکه در جنگ منگل سنه ۱۳۰۳ بعد از مطیع ساختن شورشیها این احمدزئی ها را خلع اسلحه کرده و همان اسلحه شانرا در جباخانه گردیز گذاشته بودند . - ۱۵۲ - اعلی بوده امید وار موفقیت امان الله خان بود، پروپا گند چی دوم محمد صدیق فرقه مشر قوای جنوبی که اصلاً سقوی بلکه از دسته اصلی سقو بود، زیرا برادرش شیر جان است که در نزد سقو مقام وزارت دربار را اشغال داشته رکن یا اساس بزرگی بود که سلطنت سقو بر آن قیام داشت، واز وقتیکه جناب سپه سالار صاحب مخوست رسیده اند تا این دم به یقین کامل رسیده که برای ناکام ساختن ایشان یا اقلاً تعطیل دادن حرکت شان تمام مواهب فطری و تجربه های کسبی که در جنوبی حاصل نموده بود صرف نموده است و در گردیز و باقی سمت جنوبی بجهت اینکه برای سقو طرفداران پیدا کند جداً عمل وسعی میکرد. این راهم باید گفت اهمیت دادن ما، محمد صدیق فرقه مشر را در این یاد داشت نه ازین نقطه نظر بود که اهل تجربه این سمت، و یا اینکه در تشخیص روح ومزاج اقوام ودر صورت استفاده واستعمال شان مهارت داشت . بلکه از این نقطه نظر اگر بگیریم میتوان گفت برای پیش رفت جناب سپه سالار صاحب محمد صدیق مذکور هنوز آنقدر بنابر دو سبب مانع زرگ محسوب شده نمیتوانست . یکی بسبب حلقه که دور گردیز برای جنگ افتاده بود. که او را برای خدمت کردن بسقو کاملاً فارغ نمیگذاشت. دیگر اینکه اعلانات ومکاتیبیکه از طرف جناب سپه سالار صاحب برای خوانین واقوام اینجا آمده بود چنین تأثیر کرده است که مردم نه مخالف سقو و نه طرفدار او شده بلکه باکمال فارغ صبری ورود ایشانرا بطور مصلح یارهبر يا يك مستشار عمومی قوم انتظار می کشیدند. تنها چیزیکه مسئله محمد صدیق را قابل اندیشیدن وپیش بینی میساخت همین بود که در قطعه عسکری گردیز قریب نصف آن کوهستانی صرف وباقی از نقاط مختلفه افغانستان است . گویا به این سبب داخل شدن در گردیز بی اشکال نیست . با ملاحظه اینکه بردن يك قوه قومی از خارج گردیز هم بسبب نزاعیکه پیشتر جاری است از خطر خالی نمیباشد . اینست قصه اردو در گردیز که ما رفتن آنرا در فردای خود خیال داریم . ۲ : پروگرام سپه سالار صاحب همینستکه وقتی گردیز رسیدند در - ١٥٣ - آنجا متمرکز شده دربین اقوام جنوبی عموماً واهلی لوگر اثر يك وحدت فکری راجع به اسقاط سقو پیدا کرده ، حلقه اول سعیشان همین باشد که بدون خون ریزی واجبار خلق به برادر کشی به قوت همین وحدت فکری اقوام ، سقورا به صرف نظر کردن از این غاصبیت جاهلانه مجبور سازند . واگر نشد لاچار از راه استعمال قوت پیش بیایند . ولی بدبختانه چیزیکه تاینجا دیدیم واز پیش روی خبر داریم نشان میدهد که یکدست مخفی برای جنگاندن اقوام ومغشوش ساختن امنیت جنوبی جداً کار میکند . ولی قرار سابق معلوم نیست آیا این همه فسادات تنها کار محمد صدیق فرقه مشر بوده یا اینکه کدام دست دیگری این نقشه را انجام میدهد . بهرحال هر که باشد . ولی اوضاع چنین نشان میدهد که چون تا الحال در هر نقطه يك دوقومی باهم جنگیده اند از این رو مسئله از پیدا کردن اتفاق فکری در بین اقوام گذشته . بلکه تنها جمع کردن چند قوم در یکجا از خطر خالی دیده نمیشود . ٤ : وقتیکه جناب سپه سالار صاحب بگردیز برسند ؛ از آنجايك لشکری باید تشکیل بدهند ؛ این لشکر اسلحه لازم دارد که اسلحه مذکور پیشتر تصور می شد که در جبه خانه گردیز طبعاً آماده وموجود خواهد بود . ولی حالا معلوم شد وقتیکه محمد صدیق فرقه مشر از ورود جناب سپه سالار صاحب وبار موفقیت شان به پیش رفت مطلع شد يك حصه را بین قوامیکه طرفداری او را به مقابل ایشان وعده داده بودند تقسیم کرد . حصه زیاد دیگر را به عموم اهالی گردیز از هر صنفیکه بودند؛ به بهانه مدافعه از حمله افغانهای که میخواستند به قوت در گردیز درایند تقسیم نمود . اگر چه عده اسلحه که در بین گردیزیها تقسیم شده بود خیلی وافر است . واگر ازایشان جمع شود برای سد احتیاج لشکر کفاف میکند . اما حالا بعد از پیدا شدن نزاع وجاری شدن محاربه بین گردیزیها وافغانهای که حمله بر گردیز میخواستند ؛ البته درچنین حال نزاع ، بودن کینه گردیزیها را خلع اسلحه کردن باید خیلی مشکل باشد . ه : يك پرو پاگند قوی بر خلاف جناب سپه سالار صاحب خیلی به - ١٥٤ - سرعت روز بروز بین اقوام شایع شده میرود که ایشان طرفدار امان الله خان هستند ؛ و خفیاً بین شان روابط موجود است که این پرو پاگند برای اینکه اقوام را که مخالف امان الله خان هستند برخلاف شدید جناب سپه سالار صاحب بسازند اثر زیاد بخشیده میتواند ، و در پیش رفت شان هم طبعاً اثر بدی تولید میکند این بعض اشکالاتیست که از اینجا به نظر مینمود ؛ به بینیم روزی که به منزل مقصود برسیم چه عوارض کلی وجزئی دیگر پیش روی خواهد آمد ، ونظریه اساسی همیستکه اگرچه این عوارض پیش روی باشد واگر عوارض دوچند این هم پیش روی بیاید ، ولی بررغم کل پیش رفت باید کرد زیرا وطن در هلاکت وخطر مدهش است. امروز قبض مکاتیب بنام منصبداران ارگون که در آنجا يك قطعه عسکری است فرستاده شد. ١٥ حمل از زیروک به چانخواه حرکت شد ، ساعت ١٢ مچانخواه رسیدیم در اینجا يك زمزمه شدید شنیده شده که اقوام زرمت وسرروضه پیشتر فیصله خود را بران نموده اند که ما هیچگاه سردار والا را نمیگذاریم که از این راه حرکت نمایند ودلیل این فیصله شان همین است که ایشان طرفدار امن الله خان هستند . موضوع از اهمیت خالی نبود ؛ وبعد از قدری سنجش سردار ولا چند نفر از خوانین احمد زائی را به طرف سرروضه وزرمت فرستادند ؛ که این هیئت نقشه وخط حرکت شانرا به این اقوام دانا نده از این مطمئن شان بسازند که ایشان قطعاً طرفداری هیچ شخص یا حزبیرا در این وقت ندارند در اهالی این علاقۀ فرق محسوس نسبت بدیگر علاقه ها دیده میشود تا اینجا فغانهای جدران بودولی اینجا ( قوم خروت ) است ، اغنباً تجارت پیشه وچون در سرحد واقع هستند رفت وآمد شان در هند زیار است ، باین سبب چه در طرز تعمیر ویا فرش خانه ها و یا لباس وخور ك و یا اوضاع عمومی شان باشد — ١٥٥ — رنگ و رونق مخصوصتر که بانتظام و تمول دلالت میکند واضح است . شب خوانين و معروفين این علاقه خواسته شده ، درس و بیان مطولی از حالت مملکت ونتیجۀ دوام ستم برای شان داده شد ، امروز بعض منصبداران عسکری برای ملاقات آمدند . ۱۶ حمل : از چانخواه به طرف ارگون حرکت شد ، عسکر ارگون برای استقبال و سلامی بیرون چاونی صف بسته و سلامی رسمی بافیرهای توپ گرفتند طرف شب بعض قضایای اداری چاونی از قبیل غلۀ عسکر و دیگر ضروریات آن فیصله شد ، برای منصبدار ها يك رتبه ترفیع و برای عسکر دو ماهه معاش به مقابل استقامت که تا امروز نموده اند وعده داده شد. بعض برات ها برای جدرا نیها که به اردو بودند داده شد ، تا از ارگون اسلحه گرفته متعاقب اردو بگردیز بیایند ، اما از طرف دفتری نظام ارگون این برات ها رد شده بود . ۱۷ حمل : طرف سرروضه حرکت شد چیز را که پیشتر از مخالف بودن اقوام این علاقه شنیده شده بود علانیه آشکار گردید ، گویا فی الحقیقت اهالی سرروضه ، وزومت ، وکتواز در بین شان چنین مشهور شده است که جناب سردار والا به طرفداری امان الله خان كار كرده می خواهند که سلطنت را برای شان بگیرند ؛ لذا بلا تفاق در بین خود فیصله کردند که ما ایشان را بگذشتن از اینجا وا گذار نمیشویم. این قصه یکی از عجایبات بوده است . تا چند روز قبل برای گذشتن از این علاقه ، داشتن وابستگی به امان الله خان یگانه ذريعۀ اعتبار و اعزاز و سهولت میبود . امروز بالعکس نه تنها بنام امان الله خان بودن از فائده خالی بلکه موجب تهلکه و خطر گردیده است . مشکلۀ امروز از مشکلۀ چند روز قبل که دری خیل ها مخالفت نشان — ۱۵۶ — داده بودند بیشتر است . زیرا وقتیکه ممکن نشد که بادری خیل ها از راه مفاهمه پیش آمده شود اردو از این راه حرکت داده شد . ولی حالا که اقوام زرمت و سلیمانخیل و کتو از در این راه هم مخالفت میکنند گویا نه تنها مشکلات نیمون راه دیگری پیش روی است بلکه این وضعیت همان حلقه امید واری را که در خوست گفته بودیم کاملاً ساقط میکرد . در اینجا این قدر را هم باید بگویم شاید پیش بینی همین حالت مملکت بود که سردار والا را قبلاً بر این وادار میساخت که نقشه و خط حرکت خود را بهمان اساسیا تیکه پیشتر بیان دادیم گذاشته جز وحدت و اتفاق مملکت دیگر هیچ چیز را نه در عملیات و نه تبلیغات و نه در نطق ها و نه در صحبت و مکاتبات خود میراندند . ۱۸ حمل : امروز خوانین آمده واضحاً میگویند گذشتن سردار والا از این منطقه نه تنها مشکل است بلکه از خطر هم خالی نخواهد بود زیرا بالفرض اگر ما بگذاریم ، اقوامیکه در پیش روی است نخواهند گذاشت در اطراف این ممانعت و متیقن بودن اقوام با اینکه جناب سپه سالار صاحب طرفدار امان الله خان هستند زمزمه زیاد است افراد اردو همه این زمزمه و افکار مخالفت مردم را با فکر پریشان میگریستند تنها سردار والا سپه سالار صاحب بهمان اندازه که انتظار میرفت از این حادثه پریشان دیده نمیشدند . و اگر در دلهای افراد اردو امیدی باقی مانده بود ، از مشاهده همین ثبات و بی تشویشی سردار والا بود امروز سردار والا خوانین سر روضه را به نزد خود خواسته به ایشان در مذاکره و مفاهمه آمدند . بعد از ختم شدن این مذاکره و صحبت علت بی تشویشی و ثبات فکر سردار والا برای همه کسانیکه این قضیه را بدقت معاینه میکردند واضح گردید . زیرا در این مذاکره ذات عالی نقشه و مرام اصلی خود را توضیح داده اند . یعنی برای عموم خوانین و حاضرین همان مجلس با عبارات منطقی و استدلالی بعد از توضیح دادن - ١٥٧ - حالت مملکت این را بیان فرمودند که در چنین وقت نازک و باريك که مملکت را خطر پاشانی و پارچگی تهدید میکند نه من بلکه هر که اندك احساس و شعور دارد نمیتواند شخصیات و فردیات را تعقیب کند. زیرا رفتن عقب شخصیات و فردیات نه تنها خطر مملکترا میافزاید بلکه علاوه بران در این چنین وقت منتج هیچ ثمر هم نمیشود از این رو در چنین وقت من نمیخواهم که به مفاد شخصی کسی کار کنم زیرا یگانه آرزو و مرام و خیالی که دارم دور کردن نوافق و خانه جنگی است. اما در قضیه سلطنت هیچ خیال و فصده ندارم بلکه این قضیه را برای انتخاب عموم واگذار میشوم ، زیرا اگر مسئله سلطنت برضامندی عمومی فیصله نیافت باز هم مملکترا خطر تهدید خواهد کرد. پس با همین خیال و نقشه و خط حرکت پیش آمده میخواهم به مملکت و وطن خدمت کنم . بعد از ختم شدن این مجلس به یقین رسید ؛ اعتماد بزرگی که زعیم و نابغه ما در خط حرکت و همه اقدامات خود دارند يك نكته بود و آن ( خالی بودن نقشه شان از اغراض است ). چنانچه در این مجلس ثابت شد که این اعتماد شان خیلی بجا بوده است زیرا صحبت مطولیکه ما اقتصار آنرا فوقاً بیان دادیم در اهالی ایجا اثر واضح و نمایانی کرده بود . ۱۹ – ۲۰ حمل همان اهالی که صبح دیروز زمزمه مخالفت داشتند بعد از مجلس دیروز بالعكس قدری طرفدار و مایل دیده میشوند ، این دو روز هم در اقناع اهالی گذشت . رفته رفته خیالات اهالی سر روضه تبدیل یافته طرفدار پیش رفتن جناب اعلی گردیدند. گویا نقطه امیدیکه از نظر رفته بود پس به نظر آمد . ۲۱ حمل در یاد داشت (۱٥) حمل گفته بودیم میر غوث الدینخان با بعض – 158 – خوانین دیگر برای اصلاح کردن فکر قوام زرمت ووكتواز حرکت کرده بود امروز چند نفر از خوانین آنجا را به سر روضه فرستاده گویا غوث الدین خان هم در این موفق شد که اقوام آنجا را به بی طرف و بی غرض بودن سردار والا قانع بسازد . و باتفاق این خوانین و خوانین سر روضه فیصله شد که سردار والا سپه سالار صاحب باید حرکت کنند بعبارت دیگر از مخالفت و عنادی که داشتند صرف نظر نموده اند . یا اینکه رو پا گندی که نسبت بسردار والا در این سر زمین شده بود از دماغ آنها رفع شده بالعوض متیقن شدند که جناب سپه سالار صاحب تنها خدمت مملکترا مد نظر دارند . نه شخص خود و نه شخص دیگری مراد ایشان است . بعد از این تیقن خوانین و اهالی که حاضر بودند حرکت را برای فردا قرار داده شد . ۲۲ حمل چیزیکه تمام اراکين اردو آنرا ناممکن میدیدند ؛ امروز میسر شد . یعنی بارها بسته و اردو مستعد حرکت است . منزل پیش روی در وسط اهالی زرمت خواهد بود . یعنی همان اقوامی که محض به مخالفت امان الله خان با هر دشمن او شان آمده و حاضر کمربستن هستند . چنانچه بهمین باعث طرفدار بچه سقا و شده در چندین میدان با عساکر امان الله خان محاربه کردند . و حالا هم بگمان اینکه سردار والا سپه سالار صاحب طرفدار امان الله خان هستند بین خود قرار داده بودند که ایشانرا نمیگذاریم که از این منطقه بگذرند . برای اقامت اردو در زرمت قرار داده شد که در قلعه ( نيك نام ) بجای محمد رفیق خان منزل شود ولی در وقت حرکت از شخص مذکور مکتوب رسید که فکر اهالی اینجا را موافق نمی بینم. از این رو از ترس بدنام شدن خودش خواهش کرده بود که اردو بجای او نیاید. رسیدن این مکتوب فکر اراکين اردو را قدری به تشویش انداخت و همان اطمینانیرا که دیروز و امروز قبل از حرکت پیدا شده بود سلب نمود . ولی این - ١٥٩ - مکتوب در چهرهٔ سردار والا هیچ تاثیری پیدا نکرده تصمیم خود را بدل نه نموده (وشاید اعتناء شان در این نقطه هم حسن نیت و بی غرضی نقشهٔ شان بود) زیرا با کمال آرامی فکر امر حرکت دادند. اما اراکین اردو باوجودیکه چند نفر خونین زرمت که دیروز آمده اند، باردو شامل بودند ولی باز هم از راه احتیاط وضعیت اردو را بصورت استعداد مقابلهٔ خطر اگر پیش شود ترتیب داده بحرکت افتادند. بالجمله و هیئت سردار والا سپه سالار صاحب از افراد و اقوام مسلح قرار تعداد ذیل نفری شامل بودند. که خود این افراد واکثریت غالب اقوامشان مطلقاً فدائی و طرفدار نظریات جناب سپه سالار صاحب بوده و در حین پیش آمدن يك خطر بر ایشان اعتناء کلی در مدافعه و فدا کاری میتوان نمود: - حاجی 13 قوم بيرك خان جدرانی 45 عبد الله خان نکه جدران 40 میر و واختر جدرانی 40 طوطا خیل 15 احمد زئی 80 عملهٔ مسلح 10 جمله 243 نفر این عدهٔ مسلح بحالت و وضعیت آمادگی و استعداد مدافعه از خطر بحرکت افتادند. و امر چنین داده شد که اردو سر راست بابراهم خیل که فاصله 3 کروه گردیز است برود. دشت دور و درازی که بین سر روضه و ابراهیم خیل است بهمین وضعیت بی اطمینانی طی شد. الحق هر چند که سردار والا این قضیهٔ 4 روزه را که پیش آمده است اعتنا نداده بمانند امور عادی گذشتاندند. ولی طبعاً این بی اعتنایی شان دلیل نبوغ و بزرگی ایشان بوده است، اما اگر بخواهیم قضیه را بحوصله و نظر عادی بشر ملاحظه كنیم فی الحقیقت قصهٔ قابل تاثر و جاى تنك حوصله گی و بیزاری است. برای توضیح مطلب وضعیت و حالت اردو را در این ساعتها یکه این دشت دراز را می پیماید برای خواننده ترسیم میکنیم:- در مملکت اغتشاش پیدا شد. پادشاه آن از تخت گذشت و بالعوض برادر خود را بر تخت گذاشت. فرقهٔ غاصبیکه باعث این فلاکت بوده او را هم قبول نکرده سلطنترا غصباً تصرف کرد. ولایات - 160 - واطراف دريك تشتت وتذبذب عجیب افتاده است . دراین بین يك طبقه که مضر ترین افراد جامعه هستند و همیشه بودن شورش به مفاد شان تمام میشود . در این وقت از استفاده و كشال کردن مواد فساد کوتاهی نمیکنند . رابطه ومخابره در بین ولایات هم موجود نیستكه يك ولایت از فیصله و خط حركت ولایت دیگر واقف بوده باین ذريعه در این چنین وقت خطر اقلا یگانگی واتفاقی در مملکت بماند والحاصل از هر طرف پارچگی و تشتت و خود سری پدید و ظاهر است ونزديكترين نتيجه وخيميكه خدا ناکرده از این اغتشاش برای مملکت پیش شود پاشانی و پارچه کی واز هم گسیختن است . در این عالم خطر وبحران و آتش سردار والا سپه سالار صاحب دريك گوشه دور عالم منزوی بودند . شنیدن خبر این حوادث البته باید بی تابشان میساخت ، لاجار خود را در این گوشه جنوبی مملکت انداخت ، نه بل لایقتر است که بگوئیم خود را در این آتش گداخت ، فردیست نه بنام کار داری بل حيثيت ملى بخود گرفته از این نقطه مملکت داخل شده نه امارت ونه وزارت ونه منصبی بخود مدعی هستند ، ندای شان همین است که مملکت در خطر است ، الا ای اقوام افغان بیائید تا خود را از مصيبت پراگندگی و نفاق رهانیده همه به اتفاق كلمه معاملات مملکتی خود را فیصله کرده نگذاریم که تشتت و پارچه کی در بین ما راه یابد . ولی میآئیم در این دقیقه که این زعیم خیر خواه بر سر این ارود قرار گرفته به وضعیت احتیاط از خطر حمله بعضی از همین اقوامیکه ایشان برای خیر آنها خود را به این عالم مهلکه وزحمت انداخته این دشت را می پیمایند به بینیم آیا وضعیت شان چنین نشان میدهد که زغیمی از بین ملتییکه با آن احتیاج دارد میگذرد ؟ نه والله بلكه اين وضعيت جنين نشان میدهد که کوئی کار داری از کار دارهای سلطنت منحل شده نیست که میخواهد از این منطقه عبور کند ، واهالی بعضاً بعبور شان موافق وبرخی مخالف است . - 161 - الحق منظره محزنیست که بیننده با حس را بتاثر میآرد ، ومدار تاثر نه تنها اینست که چرا يك فرد خیر خواه در بین خود ملت ، سر گردان از ملت شود ؟ بلکه علاوه بر آن چیزیکه حزن و تاثر را زیاد میساخت همین است که هر دقیقه که از سلطنت سقو بیکذرد در حقیقت گامیست که افغانستان بطرف بربادی میبر دارد ! بهر حال چیزیکه این حزن و تاثرات را کم میساخت عبارات تسلی و اطمینان خود سردار والا سپه سالار صاحب بود ، زیرا هر وقتیکه در موضوع این اقوام که در حقیقت مخالفت خبر خود را کرده در راه نجات وطن خویش سنگ عارضه شوند بحث رانده میشد ، ایشان به تعرض آمده میفرمودند : اینچنین اقوام در حقیقت بسیار ملامت نیستند زیرا چون در طبقه های کار دار و کلان مملکت تا مروز غراض زیاد بملت آشکار شد ، ممکن است يك حصه این مخالفت نتیجه همان تجربه های ملت باشد ، از این رو وقتیکه کدام شخص یا قومی با من مخالفت میکند من او را بنظر دشمنی ورقیب نمی بینم ؛ بلکه یقین دارم مخالفت این نقطه است که بمطالب ومقاصد اصلی من پی نبرده است ، لذا تکرار به تکرار به ترسیم و فهماندن مطلب خود قیام میکنم . اگرچه در بین جمع بعض مغرضین پول خور و فساد پیشه موجود است ، ولی عموم يك جماعه طبعاً مغرض نیستند . از این رو اگر دلیل انسان صحیح باشد میتواند همه عوارض را رفع کند ، چنانچه مثال این قول خود را حادثه ٤ روزه سرروضه را میگذ شتاندند . اگرچه دلها باین کلمات تسلی داشت اما بازهم خطره پیش روی که فرامدن بین اقوام زرمت است ؛ در حالیکه چندین نفر خوانین آن علاقه مخصوصاً بدافع مخالفت امان الله خان طرف سقو را گرفته اند افکار را مشغول میساخت . مرکز جنوبی اردو طرف عصر بابقراهیم خیل که فاصله ٤ کروه گردیز است رسید - ١٦٢ - لیوانی فقیر (۱) باعده از مرید های خود در اینجا ظاهر شد و برای چند دقیقه بملاقات سردار والا فائز گردید، مدار صحبتش در این مجلس خواستن تفنگ و کارتوس و پول بود بمقابل اینکه او حاضر است قوم خود را بذریعه فتوا دادن طرفدار بسازد. ٢٤ حمل صبح ، خان احمد زئی میرغوث الدین که از چمکنی واه برای انجام بعض کار ها پیشتر حرکت کرده بود بايك عده قومی و خوانین احمد زئی با براهیم خیل آمدند . اولین کاری که درمد نظر بود طبعا تشکیل دادن مرکز است تا در آنجا شروع بکار شود پس سوال دو چیز بود که سر راست بگردیز رفته شود ویا اینکه کدام جای دیگری برای مرکزیت انتخاب شود ( باملاحظه اینکه از خوانین و معروفین گردیز مراسلات زیادی که طرفداری و منتظریشانرا نشان میداد آمده بود ) اما با وجود اینهم مناسبتر چنین دیده شد که در مقام بالاده مرکز گرفته شود ، بنابران برای محمد صدیق وحاکم اعلای گردیز مرکز بودن بالاده معرفی شد ؛ ونیز دعوت فرستاده شد که در آنجا بیایند بقیه روز در دیدن خوانین و اقوام اینجا که جوقه جوقه برای تشرف وملاقات ونشان دادن طرفداری مخصوصاً بعد از اینکه از خط حرکت و نقشه سردار والا عقیده مندیشان زیاد شده بود گذشت . قرار فیصله دیروز بطرف بالاده حرکت شد و آنجا بطور مرکز موقت برای جمع شدن اقوام وجرگه کردن دراموریکه قابل بحث باشد تعین گردید. در گردیز رسیدن خبر دعوت سردار والا برای خوانین گردیز باجوش و حمیت (۱) که درصفحه ( ١٤٩ ) ذکرش آمد . - ١٦٣ - سردار والا شان آقای شاه ولیخان افسر و زمامدار شئونات مرکزی در سمت جنوبی دفاع کابل بلباس زمان مجاهده زیادی تلقی شد وحاکم اعلی هم آنرا نظر باینکه عموم پذیرفته اند قبول کرده ، اما محمدصدیق فرقه مشر آنرا بآسانی قبول نکرد ، چنانچه خوانین گردیز رفتن را به بالاده برسر او بتحريك جناب الله نواز خان که جرأت کرده بگردیز داخل شده بودند جبراً قبولانیدند ، باین دلیلیکه بین ماو شما راجع بقبول کردن سقو یاعدم قبولی آن بحث درازی تا مروز بوده است ، و این فرد خیرخواه که تا اینجا آمده ومیخواهد اینچنین تنازعاترا در مملکت رفع کند مابهترین حکم میشماریم پس رفتنمان باما حتمیست ، همین بود که آمدن گردیزیها بسبب این قصه يك روز به تعویق افتاد ، سردار والا شيرا بنابر دعوت احمد زئیها در قلعه هایشان گذرانیده صبح واپس ببالاده تشریف آوردند . ٢٦ حمل امروز آقای شاه ولی خان که پیشتر از خوست جدا شده بودند بپالاده رسیدند . حاکم اعلی و محمد صديق وباقى مامورين و عموم خوانين و روشناسان گردیز ساعت ٩ ببالاده آمدند که محمدصدیق باخود٢٠٠ نفر سوار و پیاده نظامی آورده بود وغالب اینها کوهستانی هستند ، که این مسئله ازيك ملاحظه باريك خالی نبودو آن همینکه خود محمدصدیق کوهستانی و عسکر یکه اخودمیگرداند واینجا آورده است کوهستانی بود ، وامروز خواهشمند تحكم وامتیاز درمملکت کوهستانیهاست وشايد اين حركت اومطلقا از تعقل و یا دور اندیشی خارج بود . چون اساسا نقشه سردار سپه سالار صاحب پیدا کردن رشته توحید ملی است لذا طبعاً سرو کار شان بیشتر با اقوام وملت است از اینرو بعد ازيك ملاقات مختصر با حاكم اعلى و محمد صدیق وباقی مامورین با خوانین وکلا نشوند گان گردیزی که باتفاق ویا انتخاب عموم بآنجا آمده اند دريك مسجد یکه قریب بود منفرد شدند . طبعاً مدار مذاکره معلوم کردن خیال گردیزیها است که زبده شان همین عده استکه با ینجا آمده بود ، در این مجلس گردیزیها با حرارت زیاد — ١٦٤ — وصمیمیت طرفداری خودرا با افکار خیر خواهانه سردار والاشان داده علاوه بران آماده گی خود رابا نجام ومتابعت هر نقشه و خیالیکه برایشان داده شود اظهار کردند *** بهر حال این جمعیترا که قلباً با صمیمیت یکدیگر را میپذیرند بمذاکره خود شان گذاشته با خواننده خود درمطالعه حالات عمومی امروزه این سر زمین و دیگر ملاحظاتیکه اطراف آن موجود است بصحبت بیاییم زیرا مسلم است حوادث يك منطقه معلوم وفهمیده نمیشود تا زمانیکه انسان از جزئیات وکلیات حالات عمومی آن واقفیت نداشته باشد ، ۱ : پیشتر در یاد داشت ( صفحه ١٥١ ) گفته بودیم از اشکالات مستقبل یکی اینستکه بین گردیزیها واقوامیکه در کرد ونواحی گردیز افتاده است از چند ماه باین طرف مقاتله جاریست وخود همین نزاع احتمال دارد در آینده مشکلات زیادی را سبب شود ، کنون بفضل الهی و حسن تدبیریکه دیروز برای اطمینان دادن گردیزیها بخرج رفته بود میبینیم يك عده بزرک از معتبرین وکلانشونده کان گردیز دربین احمد زئیها با کمال کرمجوشی و همدردی ملاقات وباز دید دارند ، که علاج این فقره را چنانچه پیشتر اشاره نمودیم همان مکتوبات خوانین احمد زئی کرده بود ، که آنها برای گردیزیها مکتوب مفصل اطمئنان وصرف نظر از عداوت گذشته که بمناسبت ورود سردار والا قرار داده شده است فرستاده بودند ، و در نتیجه چنانچه میبینیم گویا یك مشکله خیلی مبهم فیصله شده است . ۲ : محمد صدیق فرقه مشر بعد از مغلوب شدن اقوام جنوبی در بغاوت سنه ١٣٠٣ دراین سمت بصفت منصبدار عسکری معین شده فقرات جزائیه چندین قبیله و خانه واده را خود تنفیذ داده . و با چند قبیله بطور مخصوص ظلم و شدت جابرانه استعمال کرده بود . پس آمدن او در این علاقه قبل از اینکه يك حکومتی تشکیل شود ، وامنیت و تصرف مطلقاً بدست اهالی باشد از تصور خارج بود . ولی اينك در با لا خانه نشسته آزا دانه هر طرف سیر و تما شا میکند . ۳ : در خیلی فقرات یاد داشت خود کلمات حرکت و سفر را با - ١٦٥ - به سهولت استعمال كردیم در حالیکه در آنوقت از يك ده بدیگر ده بهمان قدر آسانی که نوشته شد حركت آسان نبود . زیرا این منطقه عبارت از يك دشت مستطیل یا درۀ درازیستكه در آن از خیلی قوم ها وقبیله ها متوطن میباشند . البته در وقت بودن سلطنت این همه اقوام تابع قانون امنیت بوده ، باهم خواه مخواه خوب میباشند . ولی وقتیکه سلطنت نبود البته این اقوام بمنازعات دیرینۀ چندین ساله كه در دلهای بعضی شاید میراثاً هم مانده باشد گرفتار میشوند . گویا در همین دشت مستطیل 5 تا دو روز قبل منتهای بی امنی وعبورمرور ازان خطر ناك بود اگر امروز دیده میشد كه خیلی افراد وجماعه ها بطرف بالا ده آمده میروند ، یا از يك ده بدیگر ده رفته میتوانند این امر فوق العاده نیستکه فكر همه را ورود سپه سالار صاحب مشغول ساخته وبعضاً به شوق اشتراك دردعوت شان برخی دیگر به میل اطلاع یافتن از دعوت شان مطلقاً عدا وت ومنازعات فردی یاقومیرا برطرف كرده اند . ٤ : این منطقه بد بختانه مانند دیگر منطقه ها در مسئله سلطنت منتظر وبی طرف نماندند . بلكه بعض اقوام در اینجا مو جود است كه زیر اثر بعض روحانیون خود رفته به سقو اطاعت كورانه نموده نمایند ه وخوانین خودرا بكابل فرستاده بودند . كه آنها يك رشوت كمی چشم و گردن خود را بسته سقو وكابلرا غیر ازآن چیزیکه دیدندوفهمیدند به قوم نشاندادند وفهماندند . حادثه ساعت ۳ ونیم بغتةً صدای فیر ها از هر طرف بلند شد اینرا هم باید گفت در بیرون یعنی زیر تپۀ بالا ده مخلوط عجیبی از اقوام دوست ودشمن حاضر است . در این بین ٣٠٠ نفر عسكری كه حصۀ اعظم آن كوهستانی باصطلاح عمومی آنوقت ( سقوی ) موجود است . كه البته بودن سقویها در این بین از خطر زیاد خالی نبود ــ فیر شدت گرفت . تق وتق . شخ و شنگ هر طرف شده میرود ــ ١٦٦ ــ وشدت هم گرفته میرود . که فیر میکند ؟ مراد او چیست ؟ از خود است یا بیگانه ؟ هیچ معلوم نیست ! تنه چند نفر بین زخمی و مقتول بزمین خورد . اسپها این حالت را کوئی خوش نکرده باشند چار ترات رخ بدشت کردند . گردو باد شدید اطراف را گرفت ۳۰۰ نفر عسکر فرقه مشر از بین غیب شد شاید طرف گردیز را گرفته باشند . تنه بی تنه به زمین میخورد . قاتل معلوم نیست ؟ هرکس درهر کنجی که است خودرا در همانجا مستحکم ساخت . هر حزب بر حزب مقابل خود بد گمان بود . وضعیت قریب ٢٥ یا ٣٠ دقیقه دوام داشت . وقتیکه فیرها آرام شد روی میدان غیر ازنعش های مرده ویگان اسپیکه هر چه شتلک زده خود را از حضور مشاهده این چنین مناظر مدهش رها نیده نتوانست دیگر کسی نبود . بالجمله ٤ نفر سواران همرکاب شهید شدند . سردار والا سپه سالار صاحب این حالرا که دیدند چون اصل ماده یا علت نزاع معلوم نبود و اینکه آن فیرها را که کرده است از کدام طرف ؟ وبچه قصد بود ؟ لا چار خود را از مسجد کشیده بـک قلعه که قریب بود رسانیدند . در اثنای این فیرها محمد صدیق فرقه مشر وحا كم اعلی در يك بالا خانه بر میدانیکه دران این قیامت برپا شـده بود مشرف است نشسته بودند . وضعیت آرام شد . و مردم از هر طرف برآمده میرفتـند . حرف زدن همه همين يك سوال است ( این فساد از کدام طرف بود ؟ ) بعض احمد ز ئی ها گفتند محمد صدیق فرقه مشر از بالا خانه این فیرها را کرده که شاید کدام نشانی برای نفری خودش بوده است . اما کسانیکه با او در اطاق بودند این شهادت را نمیدادند . فریق دیگر میگویند تیره وال ها این فساد را برپا کردند . همچنین هر كدام یاهر قوم بحق یا نا حق حادثه را بپای رقیب خود تمام میکرد . تحقیقات هیچ فایده نمیبخشید زیرا به اصطلاح درین میدانی مردم ارجل بود ، معلوم شده نمیتواند که از کدام طرف وبچه قصد بگفته افغانها ( این فساد شورا نده شد ) بهر حال — ١٦٧ — هر که بود . ولی طبعاً مفسد و بزرک مفسد بود . زیرا امر وز يك قضیه اصلاحی قومی که خیلی با اهمیت است روی کار بود . و آن عبارت از اصلاح کردن بین گردیزی که اهالی پایتخت سمت جنوبی هستند ، وبین دیگر قوام افغان که با ایشان در این چند ماه مقابله و نزاع داشتند بود علاوه بر این همه ، چیزیکه میتوانست قضیه را خیلی تیره بسازد همینکه خوانین ومعتبرین گردیز اعتماد ودل کرده به مجرد دعوت شدن بدین اهمیت دادن مقاتله های چندین ماهه آمده و فعلاً در این میدانیکه این فساد پیدا شده است حاضر هستند. مگر فضل خداوند بود که به هيچ يك از گردیزی ها در این مصیبت آسیبی نرسید . تاریکی رسید و شب شد . هر کس در هر نقطه که بود ها لجا ماند . شب هم گذشت ولی آرام شب نبود. چون واقعۀ عصر نه علت و نه محرك آن معلوم بود . از این رو هر کس احتمال میداد که شاید واقعه ظرف شب تکرار شود علاوه براین توهم میسر نشدن خوراک و پوشاك در اين تکلیف می افزود . پیشتر در فقره یاد داشت خود در صفحه (١٦٥) گفته بودیم به سبب ظلم و جبریکه محمد صدیق با بعضی اقوام احمد زئی کرده بود . نسبت بخود خیلی دلهای پر کینه و عداوت پیدا کرده است . جناب سپه سالار صاحب محض برای اینکه کدامی ازان دشمنان انتقام جوی محمد صدیق از موقع استفاده کرده اذیتی بوی نرساند. چند نفر از خوانین احمد زئی را برای محافظت و نگهداری او از طرف شب معین فرمودند . شب در قلعه که جناب سپه سالار صاحب قیام داشتند خیلی خوانین جمع بودند؛ مذاکرات زیادی دایر شده است از آنجمله قوم ( بازو خیل احمد زئی ) بود که محمد صدیق فرقه مشر را مطالبه میکردند . تا قصاص و انتقام مقتولين و مظلومین خود را ازوی بگیرند . فریق دیگر حاکم اعلی را میگفت که طرفدار امان الله خان است ما او را نمیخواهیم که در گردیز بماند ، بالاخره بعد از مباحثات خیلی دور و دراز فیصله بر این شد که حاکم اعلی و محمد صدیق – 168 – نباید بگردیزاس عودت کنند. زیرا هر كدام بيك مفاد ونقشه جدا گانه عمل میکنند كه البته عملیات و تبلیغات اینها علت بزرگی برای تشتيت وتفریق اقوام بشمار میرود لذا هردو در وسط يك قوم بی طرف محافظت شوند. ۲۷ حمل : طرف صبح اولین کاریکه شد بردن حاکم اعلی ومحمد صدیق فرقه مشر بطرف رود احمد زئی بود. که قوم متعهد حفاظت آن برای اینکه از كدام طرفی برمحمد صدیق فیری نشود قرآن های شریف را برسر گرفته بودند. ساعت ۱۰ اردو به طرف رود احمد زئی انتقال کرد. ۲۸ حمل معلوم میشود مراد از تحريك فساد یرروزه دربالاده منحل کردن اقوام و پیدا كردن يك مقاتله بين آن ها بوده است. ولی اگر چه به فضل خداوند مسئله باندازه مقاتله ومنازعه قومی نکشید ودرآن واقعه بدون از چند نفریکه اجل شان مقدر دراین وقعه بود. کسی تلف نشد خصوصاً که چون قاتل یا مفسد معلوم نبود از این رو نه کشته های قومی ونه دیگر زخميها در پیدا كردن يك فساد قومی اثری بخشیده است. اما باز هم با اینكه حادثه بخیر گذشت ولی طبعاً از پیدا كردن بعض تاثیرات معنوی درنقشه سپه سالار صاحب که عبارت از توحید اقوام وجمع كردنشان دريك نقطه فکری است این حادثه بی اثر نگذشت. از آنجمله اینكه اقوام جدران که تا حال به اردو شامل بودند، این حادثه را تحريك احمد زئی گفته خودرا ازبین کشیدند؛ همچنین در منگل ها این حادثه يك نوع بی اعتباری پیدا کرده است. که قدری رنجیده مینمایند. ونیز درجماعه های خورد وبزرگیکه دران روز حاضر بودند تاثرات مختلف بخشیده است. گویا عوض اینکه امروز از مصالحات قومی ودیگر جزئیات که دربین است باید فارغ بوده در اقدامات اساسی شروع میشد. لاجار دراصلاح تاثیرات این واقعه باید پرداخت. كه يك مشغوليت ابتدائی (سراز نو) پیدا شده است. - ۱۶۹ - امروز در رود بانجام دادن بعض مکاتب ومعاملات تحریریه گذشت. درعین زمان گذاشتن يك خط حرکت ونقشه موافقتری برای جمع کردن اقوام و تمرکز در گر دیز و تشکیلات دیگر گذاشته شده و برای ادارۀ ملکی گردیز جناب عبدالغنی خان پسر لعل گلخان وبرای مراقبت امور نظامی جناب سید محمدخان به تصویب گردیزی ها انتخاب وتعین شدند. گویا اگر حادثه پریروز نمیبود همه امور به کمال مرغوب جریان داشت ولی این حادثه نقشۀ حرکت را اندك تغير ونوعاً قدری به تعطیل انداخت . ۲۹ حمل يك طياره از طرف کابل آمده بعد از انداختن چند قطعه اعلان در حدود گردیز و نواحی آن بطرف خوست پرواز نموده وقت عودت حینیکه میخواست از بالای گردیز عبور کرده سرراست به کابل برود گریزی ها فیرهای زیادی بر آن نموده به سبب خوردن کوله به تل چۀ تیل آن مجبور بفرآمدن گردید. اعلاناتیكه دراین حدود میانداخت درآن باعبارات پربده وکلمات تهمت که همه امور مضحك وعجیب بود از قبیل اینکه در ملك كفر رفته اند وغيرآن دیگر موضوعات بی ربط را انگاشته و در آخر اعلان جوائز متعددی برای کسیكه بایشان و یا یکی از برادرهایشان آسیبی رساند تعین کرده بود ولی از چنین اعلانات مجال هیچ خوف با اندیشیدن نبود زیرا ازروی احساسات عمومی که اقوام این سرزمین نشان میدهند . يقين كامل حاصل بود که عموم اقوام اینجا بايك خلوصيت صمیمی دور واطراف سردار والا جمع اند و ایشانرا كما هو حقه يك زعيم و يارهبر ملی قرار داده اند . چنانچه بالفعل تا عصر صدها ازین اعلانات را مردم آورده وعبارات انتقام ونفرین بسقو اظهار میداشتند ، حتی بعضها همین اعلانات را در دیوارها نصب کرده چالما ری مینمودند خود طیاره در گردیز محفوظ و پیلوتهای آن تحت النظر گرفته شدند . امروز جناب سردار والا سپه سالار صاحب با آقای شاه ولیخان به طرف قلعۀ کت مگل که به فاصلۀ ۳ کروری این قلعه واقع است برای دیدن اقوام آنجا حرکت فرمودند . شب در جای محمد گل خان تولیه شر - ۱۷۰ - گذشت . و آقای شاه ولیخان سرواست به طرف کوهسین رفتند . خبر سقوط طیاره از طرف خوانین و قوام به خوشی زیاد تلقی شد ، و در حقیقت هم جای خوشنودی بود زیرا سقوط این طیاره عبارت از کم شدن يك جزئی از قوای سقو بود است . ولی چیزیکه عبرت آور در این انقلاب بر ما گذشت همین بود که . فرضاً اگر يك دوطياره از طرف امان الله خان به کابل میامد البته سقو آنها را زخمی و معطل ساخته بزمین میانداخت و البته خوشنود میشد . و هر قدر ذخایر تلف میکردید . و کارطوس و عمارات و غیر آن برباد و خراب میشد هر جهت به قدر تلفانیکه بجهت مقابل میرسانید هما ن قدر باید خوشنود و خود را کامیاب میدانست و حق به طرف هم بود . زیرا دشمن خود را ضعیف ساخته است . ولی بیائیم در حقیقت قصه که آیا جوانهای که در این محاربات خون های شان به بسیار بی قیمتی و هدر تلف شده است . و نیز جباخانه و اسلحه و توپها و عمارات وطیاره ها یکه تلف شده آیا مال کیست ؟ وخساره آنها عاید بکیست ؟ و گریه این خساره ها را در آتیه که خواهد کرد ! این همه اموری بود که از دل های حساس خون میچکانید . ولی سیلابیست که آمده البته تا زمانیکه سیلاب جوش و هجوم خود را پوره نکند جلو آنرا نمیتوان گرفت . از يك طرف این اوضاع را با چشم گریان میدیدیم و از طرف ديگر يك طبقه افراد را میدیدیم که محض برای آب خت کردن و ماهی گرفتن آنقدر سرگرم تیره کردن وقایع هستند که تحسر و حزن را هزاران چند میساخت . واضحاً میگوئیم که این طبقه نه روحانیون و ملاهای غیر حقیقی بود بلكه يك عده خوانين وغير خوانین هم در جمله این قطار آب خت کن شامل بودند . ۳۰ حمل : امروز يك مسئله تاریخی خیلی قیمت و اهمیت داری روی کار شد که در تاریخ مشرقی وجنوبي قطعاً مثيل نداشت . و آن همینکه از طرف مشرقى يك وفديكه عده آن ها ـ ۱۳۰ نفر بود . — 171 — ونمایندهٔ تمام اقوا مشرقی بودند . برای مذاکره وتبادلهٔ افکار با اقوام جنوبی آمده اند ( ۱ ) کلان این وفد . و یا موکل عمومی اقوام علاوه بر این نماینده ها آقای محمد گل خان مهمند بودند سردار والا سپه سالار صاحب برای استقبال وفد چند قدمی بیرون قلعه بر آمدند . نطق پر منطق وتبریک و رود این وفد را بجنوبی که برای بار اول در تاریخ این دو سمت چنین تمایل مفکری و همدر دی واقع میشود گفتند . وشکریهٔ این استقبال و ایرادید را از طرف عموم مشرقی ونماینده های آنها جناب محمد گل خان نمودند . در این بینکه همه سرگرم این استقبال هستند وخوانین جنوبی با اقوامیکه در اینجا حاضر بودند . همه از دل بمشاهده این منظره سرگرم میباشند . حادثهٔ کوچکی رخ داد ولی حواس تمام حاضرین را خیلی پرت و پریشان ساخته بود . که ما محض برای اینکه مطالع حتی مجریات ( ۱ ) ما که ورود این وفد را خیلی اهمیت میدهیم از دو نقطهٔ نظر است یکی اینکه در تاریخ این هر دو سمت که هر دو افغان و تبعهٔ يك حکومت اند چنین مبادلهٔ وفدی وفکری پیشتر نشده بود . و این بار اول است که برای مبادلهٔ فکری وفدی از ان سمت باین سمت میآید . ثانیاً از نقطهٔ تاثیر بزرگیكه اعزام چنین وفدها در توحید ویگانگی دارد ، بلی قبل از این خیلی عزیمت های جماعات ملت بین مشرقی وجنوبی شده بود، اما بد بختانه اعزام بهر دفعه که شده بود برای استعمال يك سمت بر علیه دیگر سمت بوده است . یعنی همیشه در وقت بغاوت ها يك سمت بر علیه دیگر سمت استعمال میشد واگر چه این استعمال فایده موقت داشت . یعنی سمتیکه باغی بود خود را لاچار به اطاعت میدید . ولی حکومت های گذشته که این نقشه را روی کار میکردند قطعاً تاثیر خیلی وخیمیکه این چنین استعمالات برای منحل ساختن وسکلاندن عناصر روحی جامعه از یکدیگر دارد هیچ زیر نظر نمیکرفتند . وشاید خیلی سوءاداره گی های گذشته باشد که ما امروز نتایج و خیم وعقیم آنرا کشیده میرویم . - ۱۷۲ - اوضاع روز هایکه انقلاب باشد مطلع شود . یا در مخیله خود رسم کرده بتواند همان حادثه را در اینجا نقل میکنم : مسلم است در این محفل هر که موجود است بانمام احساسات خود متوجه اوضاع وحرکات مهمانان نو وارد وشنیدن کلماتیکه از طرفین رد و بدل میشد بود . در این اثنا بین حلقهٔ دوم و یا سومیکه دور جناب سپه سالار صاحب واقع است بغتهٔ صدای کار توس انداختن يك تفنک شنیده شد البته دایرهٔ نزدیک آنشخص که کار طوس میانداخت هر که باشد باید زود خود را روی او انداخته نگذارش که به فیر کردن اقدام کند . اما اشخاصیکه قدری دور بودند ، وقتیکه در بین محفل هجوم و دست اندازی دیدند . چون وقت انقلاب یعنی نبودن حکومت و نظم است هر کس خود را مکلف بحمایت جان میداند . لذا لا چار آنهای که قدری دور تر واقع هستند زود دست به تفنک انداخته کار طوس هـا را خبر گرفتند . از هر طرف چرق و پرق تفنک پرکردن شنیده شد والبته بعضها که قدری احتیاط کار تر هستند کوشش کردند که بزودی خود را از این جمع دور کرده سنگری پیدا کنند . والحاصل غلط فهمی و استعدادات ثانیه به ثانیه نه بلکه ثالثه بثالثه زیادت میگرفت تا اینکه از وسط جماعه صدا بر آمد ( خیریت است ) و معلوم شد اصل واقعه اینست که همان شخص اول که کار طوس میانداخت يك مدعی کم کشتهٔ خیلی قدیم خود را در این مجمع دیده بود . که جوش انتقام همۀ ملاحظات را از چشم او پوشانده باین اقدامش وا دار نموده بهر حال مسئله معلوم شد وقصه قرار صدای منادی بخیر گذشت . و دوباره حواس هر کس بطرف معاملات شده و برای اقامت نماینده ها ترتیبات گرفته شد . و ایشان برای استراحت رفتند. طرف شب يك لایحهٔ که در آن مفکورهٔ اهالی مشرقی برای اهالی جنوبی راجع باین انقلاب ترتیب شده است . برای مذاکره پیش شد مشرقی ها بعد از ذکر كردن يك تمهيدی راجع به سبب انقلاب کردن خود شان مخصوصاً خروج امان الله خان از قید عرف وعادات مملکتی و دوچار کر دن ملت بیک بحرانی بسبب افراط کاری که در تعقیب پروگرام وخیالات خود کرده - ١٧٢ - بود ، و غیر آن اساسیات و مطالب زیادی بقید تحریر آورده، بعد از آن عقیده خود را درباب بچه سقو که غاصب است و میخواهد برغم رضای مملکت سلطنت نماید و نیز معایب و نواقصیکه شخص سقو باضرر هائیکه سلطنت کردن او دارد نشان داده بالاخره فیصله قطعی خود را نشان دادند که باید صورت این نارضایی خود را با امضاآت عموم اهالی مشرقی وجنوبی برای بچه سقو بفرستیم تا بموجب این اخطار باید از سلطنت برطرف شده مسئله پادشاهی را برای انتخاب عمومی واگذار شود و اگر بالفعل این اخطار را قبول نکرد ما اقوام باالاتفاق هیچ استراحت و به هیچ مشاغل حیاتی متوجه نخواهیم شد تا زمانیکه این شخص غاصب و سافل را با عموم طرفداران اصلی او بقصاص اصرار وتباعی وطن که موجب شده اند نرسانیم و چون هیچ حرکت اجتماعی بدون از داشتن يك زعيم وقائد یا پیشواه بانجام رسیده نمیتواند . از آنرو ما عموماً زعامت و پیشوائی سردار والا سپه سالار صاحب را که تا امروز در صحنه وطن مظهر خیلی احساسات خیر خواهانه و همیشه در اجرا آن و عملیات خویش نمونه بزرگ اعتدال و دور اندیشی بوده تعهد میکنیم که فرداً و کلاً در زیر نقشه و هدایتشان بوده تا اینکه بمطالب خویش نایل بیائیم . این انذار نامه از طرف عموم کسانیکه در این مجلس بودند که غالباً از خوانین و کلان شوندگان جنوبی هستند بخیلی تایید و تصدیق تلقی شد گویا این حسن تلقی نشان میداد که آمدن و فد مشرقی برای فردا تاثیر خود را كما هو حقه خواهد کرد . اول ثور امروز خوانین وجماعه های افراد از هر طرف برای دیدن وفد مشرقی آمده میرفتند . روز بيك گرمجوشی مرغوبی گذشت . در این بین هروقتیکه مجلس تجدید میشد . همان لایحه انذار که از مشرقی آمده است قرائت شده وعموماً حاضرین آنرا موافقت کرده امضا میکردند فیصله اقوام اینجا به مردم زرمت و کثواز که سلیمانخیل هستند اطلاع داده شده . ولزوم شمولیت شان در این اتحاد قومی خبر داده شد . اما از - ١٧٤ - آنطرف جواب های عجیب وخیلی حیرت آور میرسید. مثلاً میگفتند که چون امان الله خان از طرف قندهار حمله کردنی است. اولاً اوشانرا از صفحه مملکت باید کشید بعد ازین اگر سقو لایق سلطنت نبود میتوان اورا علاج کرد. این جواب ودیگر جوابهای که از طرف سلیمانخیل میرسید خیلی حیرت آور بلکه در بعض اوقات مستوجب تشویش هم میشد. زیرا هر وقتیکه يك جواب از طرف آنها میر سید واضحاً آثار اعتنا ودقت در چهره جناب سپه سالار صاحب دیده میشد بحدیکه احیاناً به تفکر خیلی عمیق میرفتند. در کشوار زرمت يك هیجان وجمع وجوش خیلی جدی شنیده میشود. وهمه بطرف غزنی و کلات و مقر برای مقابله با عساکر امان الله خان که طرف کابل حمله کردنی است میروند، گویا انقلاب است. وهر که هر طرفیکه دلش خواست میرود مگر روز بروز اوضاع تیره گی پیدا کرده مستقبل خطرناکی حالت مملکت. وزیادت خانه جنگی واضحتر شده میرود. تا حال سعی میشد يك گونه وحدت فکری در اقوام تولید شود. شاید مطالع درك نموده باشد این چندمین دفعه است که اثرات مخالفت وشکستاندن این نقشه روی کار شده است. وتا حال هر چه اشکالات پیش آمده است اگرچه مهم و جزئی بود. اما بهر حال تاثیر محدود داشت. ولی در این دفعه مسئله وخیمتر واثر مطول وعمیقتر دارد. زیرا بذریعه این اقدام زرمتی و کتوازیها یکنوع هیاج وتشتت در عموم اقوام دیده میشود گوئی که همه نمیخواهند امان الله خان پیشرفت نماید جدرانی های دری خیل سرراست با اقوام زرمت شامل جنگیدن با عساکر امان الله خان شدند. همچنین در دیگر اقوام پیداشدن بعض محرکین دیده میشود. ۲ ثور از قلعه گت مگال به طرف رود احمدزئی حرکت شد، چون دراین چند روز مسئله اصلاح اقوام و تلافی اثر انیکه واقعه بالا ده در بعض اقوام پیدا کرده بود جداً زیر نظر بود. از طرف دیگر ورود نماینده های مشرقی هم چیزی تاثیر کرده بود. لذا میتوان گفت که تکراراً يك جمع — ١٧٥ — وجوش خوبی در گرد ونواحی های رود احمد زئی دیده میشود . خصوصاً اینکه لایحه انذار که از مشرقی آمده است . ملیکه اثر وحدت و اتفاق وجوش عمومی پیدا کرده است . یعنی تا امروز در خرابی وبد بودن بچه سقو قانع شده توانستند . و بعد از تبلیغات زیادیکه از طرف سردار والا سپه سالار صاحب میشد در ذهنیت اهالی این سمت این قدر هم تاثیر پیدا شده است که هر چند سقو دوام کند همان قدر تلافی اثرات بد او در مملکت برای آتیه مشکل شده میرود . پس در رفع این مصیبت عجله باید کرد ولی از کدام راه باید پیش آمد ! تا امروز جرگه میشد و با اینکه در این جرگه ها بارها برای شان فهمانده شده بود که راه آسان همین است که اقوام جنوبی متفقاً در لوگر. و اقوام مشرقی از راه بتخاك نیز به لو گر آمده یک اخطاری به سقو فرستاده هر گاه آن اخطار تاثیر نه بخشد لاچار از راه قوت پیش میرویم . این نقشه از طرف عموم تصدیق میشد. ولی چون سوقیات قومی است. تا زمانیکه مطلب يك نقشه در ذهنیت همه اقوام فرداً فرداً تاثیر و تخمیر کافی را نگیرد البته عزم کردن ممکن نبود. لذا تصفیه قضیه صورت اقدام تا امروز معطل ماند ولی چنانچه گفتیم مثلیکه لایحه اخطار مشرقی اثر خوب بخشیده باشد بدست اقوام داده باشد مذاکرات جرگه امروز قدری به نتیجه دادن قریبتر دیده میشود. و اميد يك حركت قریب پیدا شده است . ترتیبات بچه سقو جنگ چرخ صبح 4 وقت آفتاب بر آمدن میرغوث الدین خان آمده وايك لهجة خیلی وارخطائی خبر رسیدن افواج سقوی را در التمور گفته و اعلان کرد که فوراً يك عده اقوامرا به آن طرف فرستادنی هستیم . اینرا گفته وامر نواختن دهلهای جمع آوری را داد. دهلها در تمام رود بشدت نواخته میشد. و هر قدر نفری جمع میشدند خبر را به ایشان گفته بطرف تیره میفرستاد. بهمین صورت تا ساعت 11 می - 176 - هر چه نفری جمع شد به طرف تیره والتمور برای گرفتن راه افواج سقوی که میگویند آمده است رفتند. مکتوبی از اقوام زرمت رسید که اگر فی الحقیقت جناب سپه سالار صاحب طرفدار امان الله خان نیستند . یکی از برادران محترم خود را برای ما به فرستد. تا ایشان بطور قائد یا سر مفرزه با ما در جنگ با عساکر امانی شامل شوند . این يك دعوت خیلی مشکل بود. زیرا یگانه نقشه و مرام و آرزوی که سر دار والا دارند برطرف کردن سقو از تخت سلطنت بود . وچون شخصاً يك نظریه یا مفاد غرضی و خصوصی در بین ندارند . البته اشتراک را در مقابله با امان الله خان علاوه بر اینکه به نقشه و آرزو یا خیال شان علاقه نداشت . البته در این چنین اقدام مواخذه ضمیر و مانع وجدانی هم میدیدند از این نقطه که رفع کردن سقو اولی تر است و تا امر و ز هر چه صدا از طرف زرمت میرسید . اگرچه این صدا ها در نقشه اصلی جناب سپه سالار صاحب تاثیر وخیم داشت . مگر باحسن تدبیر جواب داده میشد. که سلیما تخیل را از اصرا رباز میداشت . ولی در این دفعه این دعوت اخیر خیلی مشکل افتاد زیرا وقت حرکت بود ولی باوجود آنهم سردار والا صراحه مطلبرا تردید کرده و به زرمتیها حقیقت مسئله را که سقو مضر تر و کشیدن او فعلا اولی تر است . نماینده های مشرقی و داع کرده باین خیال که ماهم بزودی رفته لشکرهای خود را بطرف کابل سوق میدهیم با محمد گل خان که نمونه برجسته احساسات این وفد بود رفتند . سر دار والا بطرف تیره حرکت فرمودند . تا ریاست مدافعه و یا حمله قومی خود اشغال واداره نمایند . باران هم خیلی به شدت میبارید . آقای شاه ولیخان با دسته همرکابان خود به طرف گردیز برای تشکیل دادن يك مرکز و اداره کردن امورات مرکزی روانه شدند . و از طرف گردیزی ها خیلی پرجوش استقبال شده . بتقريب ورود شان از طرف - ۱۷۷ - نظامی سلامی رسمی بافیرهای توپ ایفا شده . و طوایف ملکی جماعه ، جماعه باحرارت ورود شانرا تبريك میگفتند. سردار والاسپه سالارصاحب شب را در قلعهٔ سفید که بدانهٔ تیره افتاده است . گذرانیدند ، صبح اقوام منگلی هم بسر کرده گی زلمی خان طرف لوگر روانه شدند . غوث الدین ، حاکم اعلی و محمد صدیق فرقه مشر را به قلعهٔ سفید تیره آورد . و نظر باینکه عایلهٔ حاکم اعلی در مجلغو یعنی در آخر رود احمدائی از پیشتر آمده بودند ، از این رو سر دار وا لا مصلحت دادند تا حاکم اعلی به طرف مجلغو برود . اما محمد صدیق فرقه مشر را دراردو گذشته می فرمودند : هرجا که اردو برود او هم به اردو باشد . پیشتر فراموش شد گفته شود که طره باز خان که رئیس ارکانحربیهٔ قوماندانی عسکری گردیز بود بافرقه مشر ازطرف سرداروالامقرر بود که حالا هم با فرقه مشر است . ٤ ثور حرکت بطرف چرخ ساعت ٩ و نیم ازقلعهٔ سفید به طرف کوتل تیره حرکت ومنزل مقصود چرخ لوگر قرار داده شد. گویا امشب اردو با مفرزهٔ آن در منطقهٔ که اصلاً ریز نفوذ سقو است داخل خواهد شد. وضعیت امروز اینکه لشکر ها از دیروز بطرف لوگر حرکت کرده میروند . و امروز نیز لشکری که پیشتر آن مکلی واحمد زئی است ، و در پیشروی اردوی سپه سالار صاحب با سرودن غزل های جنگی و نواختن دهل هــای بلند خیزان وافتان حرکت دارند . گویا این معنی را دارد که جناب سپه سالار صاحب بعد از مجاهدات و تبليغات حتى تدريسات يکنییم ماهه – ۱۷۸ – که در راه اقناع مردم در ضرورت اسقاط سقا صرف نموده اند . با وجود عوارض و اشکالات و تحریکات گوناگون که بار ها مغرضین خفیه و علناً مقابل شان میآوردند ، اما باز هم امروز برغم همه آن عوارض يك گام مهمی در حلقه اصلی نظریۀ خود یعنی امروز قدم را در دائره اصلی مراد یا بذریکه بر خود گرفته اند میگذارند و آن نظریه [ عبارت از سقوط دادن سقو ، و مر بوط ساختن مملکت است ] لذا بد نخواهد بود اگر امروز از چندین نقطه نظر حالات استعدادی ایشانرا زیر نظر و تشریح بگیریم : لوازم و ذخایر : این امر مسلم است که در حال منحل شدن يك حکومت اتو قرطی یعنی فردی در تمام مملکت هیچ کس رسمیت و آمريت ، و ما فو قى يك فرد دیگر را تسلیم نمیکند . گویا سرداروالا سپه سالار صاحب از وقتیکه در سرحد داخل شده اند . هیچ حیثیت یا معنی از کلمات رسمیت آمريت ، ویا حکومت بخود نداشته . تنها به صفت يك زعيم يا رهبر ملی پیش آمده چنانچه معنی زعیمیت است : اقوا مرا بخیر ومنفعت خود شان از راه دلیل و منطق و اقناع دعوت نموده حلقه دور خود برای پیش بردن منافع وتأ مين خير عموم تشكيل دادند . اما باز هم يك زعيم برای اینکه مقام وحيثيت زعمى يا رهبری را در بین يك ملت نائل شود از خیلی احتیاجات مادی و معنوی مهم و ضرور مستغنی نمیباشد ، مثلاً : اعتبار وحسن شهرت ، مبالغ هنگ فت پول . خبروت وبلديت تام در روحیات و مزاج اقوام ، مهارت زیاد درقوت بیان و تفهیم مطلب . حسن نیت ، قصد ، یا مهارت فوق العاده درنشان دادن حسن نیت . اسلحه و ذخاير حر بى مخصوصاً ا گر موضوع جنگ و انقلاب باشد ، و غیر ار این ضروریات دیگر كه كه يك نفر را مستعد و قابل زعیمت بگرداند اینجا می بینیم که زعیم ما از این ضروریات جنبۀ معنوی شانرا درجۀ - ۱۷۹ - خیلی کافی و وافر دارند . مثلاً اعتبار و حسن شهرت که نزد تمام افراد مملکت مصروف هستند همچنین در بلدیت روح و مزاج اقوام زعیم مخیلی اختصاص و شهرت دارند . چنانچه از قدیم مشهور بوده که ایشان و غالب افراد خاندان شان در معاملات الوسی فرد اول هستند . علی هذا قوه بیان و ترسیم مطالب در نابغه ما بدرجه اتم موجود است . و بزرگ تر دلیل آن موفقیتشان در اقناع عوام ، و پیش بردن نظریات خود را در بین شان است . چه می بینیم ، گروهی که در اطراف برای سقو خدمت میکردند ، بد بخت اینها ! مسئولیت اخروی را هیچ مد نظر نگرفته ، سقو را در فکر عوام يك رنگ مذهبی داده بودند ، معلوم است مقاومت كردن با يك مسئله که در ذهنیت عوام رنگ مذهبی بگیرد تا کدام اندازه مهارت بیان وقوه اقناع به کار دارد . همچنین حسن نیت و قصد که شرط بزرگ موفقیت و پیش رفت مطالب يك زعیم و رهبر میباشد امر معلوم است جناب سردار والا در کل عملیات خود نمونه بزرگ از حسن قصد ونیت بوده اند . خاصته در این اقدام بزرگشان که عبارت از نجات دادن مملکت از این فلاکت که به آن رفته بود . اما در جنبه مادیات مانند پول خیلی کم بودند ، بلکه اگر بگوئیم يك علت بزرگ دیر افتیدن کامیابی شان کم بودن پول بوده است ، مبالغه نخواهد بود ، چنانچه در آینده در مواضعی که نبودن پول خیلی مضر افتاده است برای مطالع معلوم خواهد شد ، على هذا در باب اسلحه و جباخانه میتوان گفت که به اندازه وافر نبوده است . و اگر آنرا با اسلحه و جبا باخانه که به قبضه سقو موجود بود مقایسه کنیم . در ان حال میتوان گفت از این جهت خیلی نادار بودند . چنانچه در این مفرزه با ایشان ۲ توپ ٦ پن و ٤ ماشیندار و ۱۱ صندوق کار طوس بوده . گویا امروز که در میدان عملی پیشبرد نظریه خود ( یعنی سقوط دادن سقو ) داخل میشوند دارائی و تمام قوت مادی و معنویشان همین بود که بیان دادیم . پیشتر گفته شد که اردو ساعت ۹ و نیم از قلعه سفید روانه شد . ساعت - ۱۸۰ - ۲ بود که به سرکوتل تیره رسید و سردار والا با همرکابان خود فریضۀ ظهر را در آنجا ادا نمودند. در اینجا از مفرزه که پیشتر برای کشف روان شده اطلاع رسید که عساکر سقو در ( دروش ) متمرکز هستند ( ۱ ) در حدود دشت پدک و چرخ از غری سقوی کسی نیست. ساعت ۶ و نیم شام بود که سردار والا با اردوی خود در چرخ رسیدند. میرغوث الدین که سر مفرزه است بهانه اینکه خاطر رنجی از پیشتر با چرخیها دارد. آنجا نرفته و سر راست به ( دبر ) که مقابل چرخ افتاده است با احمد زئی های خود برای توقف شب رفتند. اینجا قبل از اینکه واقعات جنگ چرخرا بیان بدهیم بد نخواهد بود اگر به نقشه اساسی که جناب سپه سالار صاحب داشتند نظری اندازیم. تا مطالعیکه با ما تا اینجا رسیده است حتی از جزئیات مسائل مطلع بوده در وقت تطبیق و یا استنتاج محتاج بمعلومات اضافی نگردد. در یاد داشت ( پیشتر ) گفته بودیم که اقوام مشرقی آمده و يك لایحه مطولی که تمام خوانین و مشاهیر مشرقی آنرا امضا کرده بودند با خود آورده آن لایحه را نیز عموم خوانین جنوبی هم امضاء کرده اند. گویا جناب سپه سالار صاحب این خیال را دارند که در لایحه مذکور امضای خوانین نزديك لوگر را گرفته آنرا بطور اخطار آخرین بسقو به فرستند. هرگاه جواب اصرار یا عنادی از طرف وی دیده شد. دران حال این اقوامیکه در این لایحه امضاء کرده اند بالاتفاق بذریعه قوت او را بسزای این اصرار خواهند رسانید. فی الحقیقت کسیکه در آن تاریخ در سمت جنوبی و یا مشرقی میبود. و پروپاکندهای متعاقب وجدی که از طرف بعضی ملا نماها برای سقو میشد. و خوش باوری بعض اقوامیکه سقورا ندیده و به سبب ندیدن با او غایبانه اخلاص میپر و را نیدند دیده ، نیز تشتت فکری و پراکنده گی اقوامرا در مسئله استقرار سلطنت میدید. بمتانت وحسن ریخت این نقشه خیلی تصدیق میکرد. اگرچه بعضها طرفدار زودی بودند. یعنی میگفتند (۱) به نقشه رجوع شود - ۱۸۱ - در صورتيكه يك عده اقوام برای حمله و جان نثاری حاضر هستند . هیچ حاجت با نذار واخطار نيست . بلکه سر راست باید حمله شود ولی چنانچه در پسان ثابت شد که آن نقشه هم برای مصلحت دور وهم برای مصلحت موقتی . از قبیل قانع و مطمئن ساختن لوگریها خیلی موافق نقشه بود . ٥ ثور صبح خوانین چرخ با علما یکه در اینجا بودند یکجماعه بزرگ تشکیل داده برای شرفیابی آمدند ، جناب اعلی بعد از ملاقات يك بيان مفصلی ( که بطور مخصوص گفته میتوانیم که بیانات شان در آنروز پیش از حد مؤثر و رقت آور بود ) راجع بحالت خطرناکی وطن از این مصیبتیکه بآن دچار شده است ایراد نمودند ونظر لهجه وآهنگ خاصیکه در آنوقت عبارات شانرا پر تأثیر ساخته بود همه حاضرینرا بحالت رقت وتأثر شدید دیدیم . بحدیکه ملائیکه حاضر بوده هم در تأثر رفته بود. لایحه اخطار اقوام مشرقی وجنوبی بمیدان آمده خوانده شد ، همه حاضرین که فظایع وفجایع حکومت سقو را نالش میکردند. وقصه های عجیبی از کارداران ومحصلان او میسرودند . لایحه را بالتوالی امضا کرده میرفتند ، ساعت ۱۰ چنین سنجیده شد که محمد صدیق فرقه مشر برای بردن اخطار نامه بطرف کابل که بین این نقطه و حدود کابل قریباً ۲۰ کرور است برود . وشاید این منتها حسن اعتماد و اطمینان پسندی جناب سپه سالار صاحب بوده است . ولی در تمام اردو وهیئتیکه باجناب اعلی بود هيچ يك رفتن محمدصدیق را به طرف کابل برای ایفای این ماموریت قبول دار نمی شد. لذا صداهای اصرار سخت که از هر جانب بلند شد ایشانرا بتبدیل این فکر وادار ساخته مصلحت دادند که طره باز خان که رئیس ارکانحرب گردیز بود برای رساندن مکاتیب به نزد پینن بیگ که در آن وقت بدرویش یعنی فاصله ۷ کرو افسر سقو است برود . ورسید را با جواب تا عصر از آنجا بیارد . چنانچه بالفعل طره باز خان به طرف درویش رفت وهمان لایحه انذار را با خود برد. - ۱۸۲ - مكتوب مير غوث الدين از دبر که فاصلۀ يك کرور است رسید که در شاه مزار چیزی عساکر سقوی موجود بودند با اوشان محاربه شروع کردیم قوه وجبه خانه بفرستید . این قدر باید گفت که این اقدام غوث الدین اساساً پیش از وقت یا خارج نقشه شده بود . و این تعرض که پیش از رسیدن اخطار بسقو و نیز قبل از رسیدن جبه خانه ستیغ طی که در گردیز منتظر حکم بود شده است در وقوع شکست چرخ يك عامل با موتثری بوده اما چون لشکر عکس نبود قومی بود از این رو جلو گیری کردن از اینچنین پیش آمد ها ممکن شده نمیتوانست . لذا لاچار جناب سپه سالار صاحب با اقوام منگلی که در چرخ بودند امر حرکت کردن به طرف دبر فرموده دقیقه بدقیقه خبرهای میدان جنگ را خواسته گویا علاوه بر دیگر مشاغلیکه دارند . این يك مشغوليت مهم غير منتظر بود که برای شان پیش آمد . به انتظار عودت طره باز خان دیروز بودیم ولی حالا شب گذشت ونصف روز هم ولی او پس نیامد . ( ۱ ) ٦ ثور روز و شب در مراقبت اوضاع محاربه گذشت . چون تا صبح نتیجه معلوم نشد سردار والا خودشان بطرف میدان جنگ حرکت فرمودند وقتیکه بمیدان رسیدند دو طرفه فیر جاری بود ، لاچار سردار والا مقام سر قوماندانی را بدست گرفته دو توپ شش بن را که موجود و پیش روی قلعه اولین میدان محاربه موجود بود پیشتر برده بشخص خودنشان بستن و فیر آنرا متکفل شدند . تا برای لشکر ها مجال پیشرفت و گرفتن قلعه های دشمن پیدا کنند . بعد از چند فیر سه قلعه از قلعه های شاهمزار تخلیه شد . تا ساعت ۱۲ میدان باین طرف يعنى لشکر ها متوالياً پیش قدمی دارند ، واوضاع عسکر سقوی که در شاه مزار بود از مدافعه به پریشانی کشیده . زیرا متعاقباً قلعه ها و مواضع خویش را از دست میدادند . ولی بعد از ساعت ۱۲ دخول يك عده ( ۱ ) پسأنها معلوم شد که طره باز خانرا سقو محبوس کرده بود . — ۱۸۳ — زیاد عسگر مقوی از راه عقبه شاهمزار بدوربین‌ها دیده شد. متعاقب آن چند فیر توپ از جهت مقابل باین طرف رسید. که از شروع جنگ تا حال هیچ توپی ازان طرف فیر نشده بود. آن فیر های توپ و زیاد شدن شلك لشکرقومی را که ازاین طرف میجنگیدندقدری پسپاساخته‌بود. ساعت ( ۱ ) باز لشکر ها تجدید حمله نمودند. و میدان از دست رفته را قریبأ استر داد کردند. تا ساعت ٥ محاربه دوام داشت ، و جالبین مستحکم بودند . امروز صبح اطلاعات سریع برای روان شدن جباخانه از گردیز رفته بود . جبا خانه که بااردو بود کمی کرد. و از سنگر های جنگ متوالياً اطلاعات در خواست کار طوس میرسید. وازطرف کمی کارطوس كه يك علت آن شروع شدن محاربه پیش از وقت بود وضعیت اندك پریشان میباشد. ساعت ٦ محاربه خفیف وطرف شام کاملاً خاموش شد . سرداروالا برای تقویت معنویات شب را در محاذ جنگ گذرانیدند . تمام شب در فکر کار طوس صبح گذشت بحد یکه جناب سپه سالار صاحب لاچار از اقوام چرخی يك عده کار طوس به پول خود خریداری نمودند. يك چیزیکه در محاربات قومی تجربه شده وامشب به بیم آن گذشت همینکه لشکر های قومی در حمله وتعرض نه تنها شجاع بلکه خیلی با تهور است . ولی در استقامت وحفظ مرکزیت دفاع حوصله ندارند؟ واین فرق طبیعی است که بین لشکر قومی وبین عسکر منظم موجودمیباشد . ۷ ثور دفعته در بین اردو ولشکر خبر منتشر شد که احمد زئی ها مواضع خود را شب گذاشته به طرف تیره رجعت کرند. البته باید هراس در اردو واقع میشد؟ ازغوث الدین که از شب خبر گرفته شد محل شبهه واقع بود معلوم گردید که در اطاق خود افتیده است . - ١٨٤ - ولی بیقین رسید که غوث الدین سرتا پا در این معامله طرف تشویش اردو و شکستادن نقشه های که تصویب میشود واقع شده بود. (۱) و پروپاگندهای مختلف و افواهاتیکه موجب تشوش افکار لشکر شود منتشر ساخته میرفت ساعت ٦ در دشت پیش قدمی فری از طرف دشمن دیده شد . با ملاحظه اینکه در این میدان نفرها خیمه زده بودند. وضعیت خیلی خطر ناک دیده میشود . چه هجوم دشمن دقیقه بدقیقه قریب شده میرود و از این طرف صدای فیرهای مدافعه خیلی کم است. برای طوطا خیل های که موجود و بیشتر مدار اعتبار هستند کارتوس تقسیم شده برای گرفتن موضع فرستاده شدند. توپ و ماشیندار هم در نقاط بلند روانه شد . ولی چون مدافعین خیلی کم بودند اثری بخشیده نتوانست. و گوله های دشمن از بام قلعه که دران سپه سالار صاحب اقامت دارند مرور میکرد. معلوم شد که در زیر پرده يك خيانتی است جناب سپه سالار صاحب اسپ خود را سوار شده از عمله هم هر که اسپ داشت آنرا سوار شده از این قلعه بدر شدند و بالموض خواستند در قلعه های اخیر دبر استحکام بگیرند، بعد از توقف چند دقیقه در قلعه اخیر که دشمن پیش قدمی داشت و بسبب آتش شدید توپ ماشین دار که از بلندی فیر میکرد پیشرفت شان را عقیم گذاشته و در این حین که فکر طرف جمع کردن لشکر مشتت مصروف بود. وضعیت نا منتظر وخطر ناکی از جبهۀ راست از وسط دشت بیدک بروز کرد. و آن همینکه نفرها که خود را بیطرف اعلان و معرفی کرده بودند و در این دشت رمه چرانی داشتند. ناگهان شلك خيلی شدید را به طرف هیئتی که در رأس آن جناب سپه سالار صاحب رفتار داشتند شروع کردند. مسافه هم بیش از یکنیم هزار قدم نبود . گویا معلوم شد که توطئه مهمی روی کار شده است . لاچار با سرعت زیاد به طرف النمور حرکت شد . و تمام دشت بیدك زير آتش قوم نفر که پیشتر موضع گرفته بودند آمد . (۱) بناء به در پساتها بعد از سقوط کابل و بدست افتیدن اوراق و دفاتر حکومت سقا و معلوم شد. ثبت یک فرمانیکه برای غوث الدین چند هزار روپیه بخشش و منصب نایب سالاری در همان تاریخکه جنگ جاری برده و از طرف سقا و فرستاده شده برد ظاهر گردید . - ١٨٥ - فصلی از خدا بود والا اگر بحساب هندسی باشد در هر ثنه مخصوصاً کسانیکه سوار هستند بیشتر از ٥٠ و ١٠٠ گوله باید میرسید . ساعت ٧ اردو بحال مشتت درالتورروار آنجا از راه رستی میدان بسجنك حرکت كرد . (١) درعلت این شکست غیر ساخته کاری غوث ال بن سبب دیگری تقریباً ظاهر نبود . لشکر هم از میدان جنگ که مشتت وپاشان شده بودند . بعد ازین دیده نشدند . بدون از عملۀ شخصی که بالطبع خودرا جز اینکه به قلعۀ جناب سپه سالار صاحب برسانند دیگر جای نداشتند کس دیگری دراین دایره دیده نمیشد . ونیز بعض خوانینکه قباً مخلص بودند فوراً خودرا بآنجا رسانیدند . بگردیز برای جناب نایب سالار صاحب یعنی شاه ولیخان آقا از وقایع اطلاع داده شد تا از حوادث مطلع بوده اجرا آت خودرا ازروی وضعیت حالیه داشته باشند . ٨ ثور درخوست گفته بودیم که آقای شاه محمود خان به طرف جاجی حرکت کردند تاحر ریاست بالسکر جاجی در حدود لوگر منتظر تعلیمات باشند که مادر اینجا وضعیت وعملیات ایشانرا ذکر می کنیم زیرا امروز باوجود اینکه ازطرف التمور شکست شده بود. بازهم يك حلقه امیدیکه مانده لشکریشان است . آقای شاه محمود خان مجردیکه از خوست حرکت نمودند . درعلاقۀ جاجی داخل شده ونظر بوحدت قومی جاجی ونبودن فرقه ها واقوام متعدد درجاجی زمینه برای شان مساعدتر افتاده دريك مدت كمی لشکر ها را جمع کرده بعلی خیل آمده ومنتظر تعلیمات بودند . وقتيكه مفرزه جناب سپه سالا صاحب بطرف چرخ روان شد برای شان اطلاع داده شده بود. ولی چنانچه مطلع خبر باشد که مسئله تعرض اساساًبهمان صورتیکه واقع شده است منتظر نبود . از این رو در اطلا عیکه برای آقای شاه محمود خان (١) سجنك. آبادی مختصر متصل میرز که بفاصلۀ ٩ کروه گردیز است . درسجنك این توقف بنایۀ محمد جان خان شده برد . - ١٨٦ - فرستاده شده بود . خبر شروع جنگ نرفته بود. در روز ٦ ثور وقتيكه جنگ در چرخ بود لا، دیده شد که آقای شاه محمود خان از طرف دو بندی باید شروع به تعرض نمایند . اما اطلاع فوری برای شان فرستاده شد . اما بدبختانه اطلاع مذکور در شام ٨ ثور یعنی شام دو روز بعد از اینکه ما شکست خورده بجك آمده بودم برای شان رسید . که ایشان هم فوراً شروع به تعرض نمودند . و چون پیشتر ترتیبات خود را با بعض خوانین و اقوام لوگر نموده بودند . باین سبب حمله ایشان نتیجه بهتری را گرفته توانست ، یعنی خوشی را از عساکر سقوی گرفته بعض سبا خانه وذخاير حربی را از آنجا بدست آوردند . از آنجا از راه ( زر ) سرخ آب به زرغونشهر حمله برده افواج سقوی را از آنجا نیز فرار به ترك موضع نموده ، منتظر بود که در همان شب بر تنگی واغجان حمله آورده آنرا مرکز بگیرند . این را هم باید گفت ، در تمام این مجاهدات جناب جرنیل صاحب و لشکر شان ساعت به ساعت انتظار رسيدن حمایه لشکر جنوبی را داشتند . زیرا تا آنوقت از شکست لشکرهای تیره اطلاعی نداشتند در سجنگ امروز چنین تصویب شد که يك عده که قریب هزار نفر باشد بطور فوری برای معاونت جناب جرنیل صاحب فرستاده شود . باین خیال جبا خانه بيك اندازه از گردیز خواسته شد . ورقه ها برای اقوام نزديك مانند احمد زئی و طوطا خیل و منگل میرزکه فرستاده شد. خوانین وکشرها آمده فی قوم ٤٠٠ نفر قبولدار شدند . این قبولی علاوه بر اینکه فایده موقتی برای اقوام جاجی داشت . از یکطرف نشان میداد که اگر چه ظاهراً اقوام از گرد و نواحی جناب سپه سالار صاحب مشتت و پراگنده شدید . ولی قلباً این تشتت واقع نشده است زیرا در این دعوت اقوام حاضر برای رفتن جنگ ، حاجت به زحمت دلیل و استدلال نشده. و بلکه بزودی حرکت را بطرف جاجی قبولدار شدند . - ١٨٧ - سردار والاشان آقای شاه محمود خان قائد مجاهدات ملی جبهۀ جاجی سمت جنوبی ٩ ثور : با اشتياق زیاد منتظر خبر های لشکر آقای شاه محمود خان هستم و باین سبب پوسته ها متوالياً میرود ولی تا حال خبر موثوقی از آنطرف نرسیده است . و در جمع کردن هزار نفریکه برای كمك فرستاده شدنی بود عجله زیاد روی کار است ، وتقريباً تمام کار ها معطل همین حقه آخرین یعنی جنگ آقای شاه محمود خان مانده است . موعد معین شد که امروز چیزی نفری که جمع شده است بطرف لوگر حرکت نمایند . ساعت ١١ يك عده نفری از طوطا خیل و منگل میرز که آماده حرکت شده ساعتی بعد بطرف لوگر روانه شدند . طرف عصر مكتوب پریروزه جرنیل صاحب رسید . جریان جنگ و حرکت کردن شان را بطرف زر غونشهر نشان میداد . طبعاً این خبر باخوشی زیاد تلقی شد ، ولی این مکتوب بعنوان چرخ نوشته شده بود و معلوم می شد که از شکست این جانب مطلع نبودند، چنانچه در مکتوب خود تأکید زیاد از ضرورت سرعت حمله نموده اند ، وفی الواقع بامید حمله لشکریکه از طرف تیره میآمد لشکر جاجی مخاطره را قبول نموده خیلی پیش قدمی کرده بودند . ندامت اقوام اینجا بحدی رسیده بود که مجرد دعوت کردن . همه انعقاد يك جرگۀ عمومی را برای بحث کردن در وضعیت حاضر و کاریکه در آینده باید کرد تعیین دادند . ١٠ ثور : خلاف انتظار ساعت ٩ بود که جناب شاه محمود خان از راه مچائغو وارد سجنگ شدند ، واقعاً این ملاقات غیر منتظر باید افکار را پریشان میساخت ، زیرا با اینکه از طرف دشمن شکست واقع شده بود ولی باوجود آنهم يك روز نه اميدی بطرف جاجی بود مگر بدبختانه آنهم گسیخت. محاربۀ مفرزه آقای شاه محمود خان . پیشتر در یاد داشت صفحه ١٨٧ ذکر نمودیم که چگونه آقای جرنیل صاحب محاربه را در حدود خوشی آغاز کردند و نیز اینهم تذکار یافت که موفقیت - ١٨٨ - [BLANK PAGE] قندهار و پشرفت لشکر ایشان خیلی زیاد بود . زیرا مجردیکه شهر خوشی را فتح نمودند ، لشکر آنها که بجوش و مستی فاتحیت آمده بود عقب دشمنرا گرفته و تا زرغون شهر هم رفتند . ولی در این پیشرفت يك خساره دیگر از طرف عقب کشیده شد . و آن همینکه چون افواج سقوی که در پانخواب و در ویش هستند از دیگر طرفها مطمئن بودند بر شهر خوشی حمله آورده و آنرا بخیلی آسانی بتصرف خود آوردند . وقتیکه این خبر در بین لشکر منتشر شد . طبعاً باید اوضاع ایشانرا پریشان میساخت : زیرا خوشی بيك حساب خــط رجعت اعتبار میشود . لذا موضعات خود را یعنی میدان فتح شده را گذاشته و برای تأمین خط رجعت خود بر گشتند . آقای جرنیل صاحب وقتیکه این وضعیت را مشاهده نمودند لا چار يك عده را که با خود داشتند خواستند که آنها را باستقامت وا دار بسازند . اما وضعیت که در حقیقت خطر ناك شده بود لشکر بیراق را مجبور بعقب گشتن ساخت . از این جهت بود که آقای جرنیل صاحب لا چار آمده و از راه های خیلی خطر ناك و پر زحمت که شاید همان یکش برا که در این رجعت گذشتانده اند از مهلک ترین و پر مشقت ترین شبهای حیاتشان بود رجعت نموده و قراریکه پیشتر گفتیم بغتةً بدون انتشار در سجمك رسیدند . ** و در حقیقت این وقایع اسفناك خاتمه دوره اول مجاهدان فدا کارانه ناجی و نابغه وطن سردار سپه سالار صاحب بود ، که باوجود اینهم ، سردار و لا میفرمودند ؛ «من بچنین ما کامیهای جزئی هیچ مایوس نمیشوم : ومحدی ایستاده هستم که اگر احدی هم بدور من نماند باز هم تنها بايك تفنگ خود برای انجام دادن آرزوی خویش و نجات دادن وطن خواهم رفت » و بهمین ثبات و اصرار محکم بوده ، برای منعقد شدن يك جر گه عمومی دیگر تا تجدید مساعیات نمایند بهر طرف دعوت فرستادند. و از این تاریخ اعتباراً دوره دوم مجاهدات سردار و الا شروع میشود که در اینجا وقایع قندهار را که در این تاریخ اهمیت پیدا کرده بود ذکر مینمائیم. ـ ۱۸۹ ـ امان الله خان شاه مخلوع در غزنی تصادف عجیب واقع شد. در دو روز متعاقب در دو سمت مختلف موفقیت نصیب سقو شد، یعنی در همان حینکه لشکر نادری از طرف جنوبی باعساکر سقو شروع بمحاربه کردند ، و قراریکه پیشتر توضیح دادیم که بسبب ساخته کاری غوث الدین در ۷ ثور برای عساکر جنوبی شکست واقع شده بود یکروز پیشتر آن یعنی در ۶ ثور لشکرهای امانی که قبلا در دو مفرزه منظم بزرگ بتاریخ ماه حمل در غزنی رسیده و با سقویها داخل محاربه شده بود شکست میکنند و ارغزنی در شام ۷ ثور در زیر پرده تاریکی تمام لشکر یکه داخل محاربه بودند رجعت قهقرائی کرده میرود تا اینکه در راه و یا تا شهر قندهار تمام این لشکر متفرق و مشتت شده و امان الله خان از راه چمن از خانه بطرف حا ج می شوند. که تفصیلات این جمع آوری کردن امان الله خان و باز تا غزنی آمدن شان وشروع کردشان محاربه بعد ازین بیان مییابد. امان الله خان در قندهار برآمدن امان الله خان در صبح ٢٤ جدی از کابل قراری بود که مطالع در قسمت حوادث کابل آنرا خوانده باشد. امان الله خان در ٢٦ جدی بشهر قندهار واصل شده و بمجرد ورود نطق مختصری بین اهالی قندهار باین مفاد ایراد داشتند: «برای اینکه دیگر برسر پادشاهی من خون ریزی برادران وطنم نشده واز آن جلوگیری شود من از سلطنت استعفا داده و پادشاهی - ۱۹۰ - با جهالت مطلقی که در حکومت حکمفرمانی دارد با خود آورده و برای مردم گفته میرفتند ، و البته این قصه ها موجب تهیج احساسات قندهاریها می شد مخصوصاً اینکه در جمله خبر ها یکی این بود که سقو به تهیه دادن يك قوه مکمل برای فرستادن بقندهار مصروف است . روز پنجشنبه همان هفته امان الله خان خوانین قندهار را در سلام خانه دعوت نموده و چنین اظهار داشت که علیا حضرت و سردار عنایت الله خان را در قندهار میگذارم و خودم بطرف هرات رفته بعد از ترتیبات بـمزار شریف میروم و از آنجا سرشته حمله را بر کابل مینمایم شما هم تا کـه میتوانید از اینجا صرف مساعی کنید ، در این مجلس خوانین توقف شان را خواهان شدند که برای اسقاط سقـو ونجات مملکت از قبضۀ او آماده و حاضر هستیم ، بعد از رد وبدل شدن بعض شرایط برای ده روز موعد گذاشته شد که اگر لشکر جمع شد خوب والا حرکت میکنم واز آن روز تقریباً جمع آوری شروع کردید ، یعنی قند هاریها برای اسقاط سقو ونجات مملکت میخواهند کمر همت به بندند ، عبد الکریم خان از نایب الحکومه گی برطرف وعوض وی عبد العزیز خان که وزیر حربیه بود مقرر گردید ، وازین روز تشکیلات رسمی روی کار شد در این اثنا اطلاع رسید ، دو کندکیکه در قلات است بنای بی نظمی را گذاشته و نیز بعض اوضاع مخالفت باحکومت امان الله خان از ایشان دیده می شود ، برای جلو گیری این وضعیت هیئتی مقرر گردید. و دو کندك مذکور بقند هار آورده شده بعد از گرفتن اسلحۀ شان رخصت داده شدند . داوطلبان از هر طرف آمده میرفتند ، وخوانین ومتنفذين هر كدام يك جماعۀ ساخته و بايك بيرق بوزارت حربیه آمده میرفت و در چند هفته يك جمع وجوش عمومی ظاهر شد ، هر روزه در بازارها مظاهرات واظهار تنفر وانتقام از سقو نشان داده میشد بحدیکه این اوضاع امان الله خان را بشوق تعقیب کار و تشکیل قوای کامله آورد . در این هفته هـا که نفری جمع شده میرفت تعدادش بالغ بر ٤٠٠٠ هزار نفر گردید ، که - ١٩٢ - از این جمله يك عده را بكلات فرستاده ، بصفت رئیس مفرزه اول بطرف کلات روانه شدند . چند روز قبل از این بطور تبرك وتيمن خرقه مبارك بر سر موتر بايك اكرام و جوش شایان بمسجد عیدگاه آورده شد ، و در آن روز امان الله خان نطقهای پرجوشی ایراد نموده و در جیوش واستعداد مردم افزودند . چیزی نفری که تا آن تاریخ جمع شده بود باسه غند هراتی و فراهی وقندهاری خود امان الله خان زیر ریاست خود گرفته وحرکترا بطرف غزنی تصمیم کردند ، وقبل از حرکت خود برای مفرزه عبد الاحد خان که قبلا در کلات بود امر حرکت دادند . آقای عبد الاحد خان قبل از حرکت خود بطرف غزنی مطلع شد که نیاز محمد نام کند کمشر از هواخواهان سقو در قصبه (سوری) که در ٦ ملی جنوب کلات واقع است مردمان آنجا را برعلیه اردوی امان الله خان شورانیده و در نظر دارد که پل سنگی را بریده در میان اردوی امن الله خان وعبد الاحد خان حايل و شقی قرار دهد ، عبد الاحد خان بايك قطعه از عساکر ملی وکندك های نظامی بطرف ( سوری ) حرکت کرده بعد از زد خورد شدید که میان جانبین رخ داد قوای نیاز محمد را منهزم ومشتت ساخت . در راه غزنی ٦ حمل : ساعت ۳ بعد از ظهر با يك عالم حسرت و تاثیرات زیاد امان الله خان از خانواده وملکه وداع پرسوزی نمود . هيچ بشری نمیتواند که منظره این خانواده بخت برگشته را بی تاثر بنگرد . زیرا امان الله خان در این روز يك عالم تاثر و حسرت را بدل پر و رانده از يك طرف حالت خون ریزی مملکت ، از طرف دیگر برباد و فنا شدن نظم اداره وسلطنت وافتیدن آن بدست يك دزد جاهل . مخصوصاً وقتيكه بداند - 193 - سبب و باعث بود . که فريضة او همين استكه بايد تلافی از این حالت نموده . اگر هيچ نشد اقلا مملکترا بيك حال آرامی و امنیت پس برساند . این تاثيرات ويك عالم تأثرات ديگر باید خود شان را با هر که از این حالت اوشان مطلع باشد برقت بيارد . امان الله خان بعد ازین وداع از حرمسرا خارج شده به حجره مخصوصه خرقه مبارك تشرف حاصل كردند . و بعد از ادای نماز و نیاز باخوانین وداع نموده درميان انبوه لا يحصى از خلایق سوار اسپ گرديده . و بطرف منزل باغ که ٤ کيلومتر از شهر دور است بحركت افتاد . برای وداع و دیدن منظره این حرکت تمام خلايق قندهار بيرون برآمده بودند . در اثنای حركت ٥٠٠ سوار فراهی رسیده و با سواران منضم شدند . صحنه باغ از مودعین مملوء شده بود امان الله خان بر زينه باغ ايستاده شده وبك خطبه وداعبه ایراد نمودند . در منزل باغ بترتيبات اردو ٤ روز گذشت . که در ظرف این مدت مردم داو طلب از هر طرف آمده وباردو منضم شده ميرفتند . در آنجمله يك عده از اهل هنود متوطن قندهار بود که خواستند حقوق وطنيترا بجا آورده در دفاع از وطن شمولیت نمایند . ١٠ حمل : در اثنای که اردو ترتیبات حركت را داشت خبرهای حالت پریشان هرات رسید که نایب الحکومه وافسر نظامی خود را کشته بودند . ولی چيزيكه اطمينان میداد هميكه وضعیت هرات بعد از آن آرام شد . تكراراً مراسم وداع بجا آورده شد . و اردو بساعت ٩ از منزل باغ حركت نمود . و بساعت ١٢ و نیم بمنزل مهمند رسيد . ۱۱ حمل اردو به مانجه : و ۱۲ حمل بمنزل شهر صفا رسيد در این دو روز امر غیر عادی پیش نیامد حركت از طرف صبح ساعت ٦ و در اطراف ساعت ١٢ بمنزل دیگر رسيده ميشد . ١٣ حمل : اردو به [ تير انداز ] رسید . اطاعت نامه ( مقری ها ) که پیشتر -- ١٩٤ -- ترتیب و فرستاده شده بود واصل شد. يك افسریکه در حادثه گذشته کلات در جمله محرکین شورش بود بعد از اجرای تحقیقات حکم اعدام داده شد و نیز يك نفر ملا به تهمت اینکه جاسوس است و از راه هند برای پرو پا گند و تبلیغ بر علیه امان الله خان آمده اعدام گردید و نیز بعضی سپاهیان که بی اطاعتی میکردند جزا داده شدند. ١٤ حمل : اردو بساعت ۱۰ ونيم بمنزل ( جكدل ) رسيد در اینجا هم يك نفر بتهمت جاسوسی که در اثنای تحقیقات اعتراف کرده بود تیرباران شد از غزنی اطلاعات رسید وملول شدن مردم را از انتظار زیاد نشان میداد. ١٥ حمل : اردو بکلات مواصلت نمود اطلاع رسید که وردکها قوه متباقی سقو را که در درانی محصور بود گرفتار کردند. افوا هات استکه اقوام طوخی واندر که در حدود مقر واقع هستند اوضاع نفرت را از امان الله خان نشان داده میگویند که ما نمیگذاریم که اردوی او از اینجا بگذرد. ١٦ حمل : منزل امروز ( سر اسپ ) است عساکر مفرزه عبدالاحد خان که پیشتر حرکت کرده بود در منزل پیشروی بانتظار اردوی امان الله خان توقف دارد. و چنین سنجیده شد که من بعد هر دو اردو قریب یکدیگر حرکت نمایند. ۱۷ حمل اردو به نانی رسید. و ۱۸ حمل را بانجا توقف نمود برای خبر گرفتن از مفرزه عبدالاحد خان چند نفر با موتر فرستاده شد طرف عصر عبدالاحد خان آمده ، واز رسیدن قوای هزاره و تسلیم شدن يك تولى عساکر سقوى مژده داد. همچنين يك اطلاع ديگر اينرا نشان میداد که اردوی امان الله خان حتی در اثنای راه مجبور بمقاومت و محاربه با بعضی اقوام خواهد بود که پیشتر مستعد و آماده شده و نمیخواستند که امان الله خان دوباره موفق شود. زیرا عبدالاحد خان پیشتر در حدود منزل آغوجان بايك عده نفری که عده شان به ۸۰۰ میرسید و راهرا - ١٩٥ - گرفته بودند مصادف شده و بایشان محاربه نمود ، تا اینکه بقوت برای خود راهرا باز نمودند . ۱۹ حمل : منزل اردو آغوجان بود . ۲۰ حمل : اردو بمقر رسید . اهالی مقر برای استقبال در حدود علاقه خود برآمده بودند . يك جماعه بزرگت از هزاره که بطور داو طلب خود را رسانیده بودند، بامان الله خان معرفی شدند . عده از اسیر های سقو که پیشتر مفرزه اول آنها را گرفتار ساخته بود پیش شدند منصبدار های شان حکم اعدام شده . و افراد بخشیده شدند ۲۱ حمل در مقر به تنظیم قوای قومی گذشت . ۲۲ حمل : اردو بطرف ( اوبی ) حرکت نمود . از طرف شب بیم تعرضی بالای اردو بود . اهالی اینجا اکثراً از ترس مساکن خود را گذاشته فرار نموده بودند و برای تسلی دادن آنها بهر طرف آدمها فرستاده شد. ۲۳ حمل در گوی آئین شب گذاشتانده شد . در اردو شکایت زیاد از رویه های محمد یعقوب خان وزیر در بار گفته میشود . و میگویند که مخصوصاً يك حلقه دور امان الله خان ساخته و نمیگذارد که سخن کسی باوشان برسد . ٢٤ حمل : اردو بطرف موشکی روان بود که در اثنای راه اقوام علاقه قره باغ پیش آمده و گرمجوشی نشان داده وكمك آذوقه نمودند . و نیز بیش از ۳ هزار نفر اقوام هزاره برای استقبال آماده و حاضر بودند، ساعت ۲ بموشکی مواصلت شد . خبر رسید که مفرزه عبدالاحد خان بدر وازه غزنی رسیده . و شهر غزنی با و تسلیم نشده و محاربه را آغاز کردند . امشب اردو بتشویش گذشت . زیرا علاقه که بآن روان بود بی امنیت است . و مردم خانه های خود را گذاشته بودند . - ١٩٦ - ٢٥ حمل ساعت ۸ اردو بحرکت افتاد از قامه های نزديك كناه گاهی بسر از دو فیر واز طرف عسکر تعقیب میشد . گویا این همه تعرضات دل آرددکی بعضی اقوام رانشان میداد اردو بنانی رسید . وشنیده میشد که قوم اندر بكمك سقو ها رفته، وچند صد نفر از کابل هم بكمك محصورين غزنی آمد ، لذا دور اردو احتیاطهای لازم گرفته شد . تا مبادا اقوام اندر طرف شب حمله بیاورند . و بهمین صورت این شب بحالت پریشان گذشت . ٢٦ حمل : به طرف غزنی حرکت شد : محاربه بین مفرزه عبدالاحد خان وقوای غزنی جاری بود . مفرزه امان الله خان پشته های خاکی را استحکام ساختند يك عده برای آوردن آذوقه از دهات نزديك رفته بودند . که در اثنای راه اقوام اندری بآنها مصادف شده و برایشان فیر مینمودند . اوضاع عمومی اردو گاه پریشان کن بود . ٢٧ حمل : اردو در يك جای بدی موقع گرفته بود وازاین سبب شب را بهراس گذشتاندند . چنانچه در صبح از يك جبهه اردو چند فیر توپ بر آن شده و گلوله های بسر خیمه ها کفیده بود . ساعت ۲ دو طیاره از طرف کابل بآسمان دیده شده در اردو فوراً اوامر احتیاط کاری داده شد . ولی طیاره راها حقوق وطنیت را بجاداشته در يك حدود دور از اردو بمبها را انداخته بطرف اردو آمده بعد از ایفای يك رسم سلام واپس بطرف کابل رفتند . عساکریکه برای جمع غله بدهات رفته بودند بحالت ابتر وپریشان آمده از مقاومت وفیرهای که بر آنها شده اظهار شکایت نمودند . اقوام قندهاری از این مسئله بغضب آمده و باجوش بالای قامه های که فیر کرده بودند حمله برده و بعد از استیلای آن قامه ها غله و آذوقه فراوان هم باخود آوردند . دو طرفه محاربه توپ جاری بود ، اگر چه گوله های توپ مفرزه امان الله خان تا بالای حصار غزنی میرسید . اما توپهای ایتالوی سریع آتش که - ۱۹۷ - بدست سقوبها بود . اثر این توپها را ضایع میکرد . بعض بی نظمی ها که احیاناً دراردو واقع میشد حواس اراکین اردو را پریشان میساخت مثلاً در اثنای شب دوپیره در سرتپه ها باهم مصادف و بگمان اینکه ازدشمن هستند باهم تبادله فیر ومحاربه نمودند . که اینچنین حوادث بی ترتیبی حتما تشویش واندهاش دراردو تولید میکرد. طرف شب امر کوچ داده شد زیرا موضع اردو خراب وزبر اثر دشمن بود. ۲۸ حمل : اردو با مشکلات زیاد و تکالیف بیدار خوابی خود را بساعت ۱۰ به مفرزه عبدالاحد خان رسانید. وبقدریکه اوضاع این اردو مشتت بود همانقدر ترتیبات اردوی عبدالاحد خان منظم بود. یکنفر ملا دراثنای که عریضه راجع بمسائل درانی و غلجائی داده بود بعض الفاظ شبهه ناکیرا استعمال میکرد عبدالاحدخان خواست اورا برای تحقیقات گرفتار کند که ناگهان او ملتفت شده ويك تبرچه که زیر بغل داشت کشیده ودوان دوان طرف خیمه امان الله خان رفت . لذا اشتباه بر او یقین شدو گرفتارش نموده تفتیش نمودند، در پوش يك كتابيكه با خود داشت يك تصديق بزبان انگلیسی ظاهر گردید. بنابران باهمان تبرچه که دردست داشت اعدام شد. از وردك اطلاع آمد که اقوام وردك يك موتر جباخانه توپ ایطالو بر آگشتاندند ۲۹ حمل . برای كمك وردكها جباخانه ويك عده نفری فرستاده شد. مجلس عسکری حمله را برای فردا فیصله نموده ، ونقشه حمله را دراین شب سنجیدند؛ سردار محمد امین خان و خواجه هدایت الله خان با ۶ هزار نفر از هزاره رسیدند. اما تفنگ آنها خیلی خراب بود. از نقطه نظر احساسات وجوش حمیت زیاد نشان میدادند . دم شفق قرار نقشه شب ، حمله ازسه طرف بر غزنی شروع گردید . و تمام روز درمحاربه گذشت . - ۱۹۸ - ٣٠ حمل : ساعت ٦ صبح خبر تصرف قله کوهیکه مشرف برغزنی است رسید و دو مترالیوز و يك توپ و جباخانه زیاد از سقومها بدست آمد . و امید میرفت که تا عصر نتیجه خوبی گرفته شود اما طالع برگشته عجیب است . زیرا روز بنصف نرسیده بود که در محاذ جنگ يك حرکت قهقرائی دیده شد و عسکر که تا چند دقیقه پیش مظفر وفاتح بوده سقومها را تا دیوار شهر پس با ساخته بودند . ناگهان موضعهای خود را گذاشته و بطرف اردوگاه رجعت کرده میرفتند این قصه تا خیلی اندازه زياد يك وضع مايوسيت در اردو پیدا کرد . مخصوصاً اینکه شدت ریختن باران اوضاع عموميرا منتهی پریشان میساخت و باین سببها شب بيمناك و پریشانی بر اردو گذشت زیرا اگرچه بعضی جبهه های این مغرزه تا قریب دیوارهای شهر رسیده بودند اما جبهه که طرف اردو بود چنانچه پیشتر گفته شد موضعات خود را گذاشته ، و باین حرکت خود وار دو را در معرض خطر حمله دشمن ساختند . اول ثور : شب خلاف بيم و هراسی که بود بخیر گذشت اما باران و رطوبت هوا افسردگی شدیدی در عموم اردو پیدا کرده بود. محاربه امروز تنها به تبادله فیر های توپ گذشت . و از این طرف هیچ اثر پیشرفت دیده نمیشود . ۲ ثور : ایضاً مانند روز گذشته تیر شد . هیچ فرقی از هیچ طرف دیده نمیشود ، عده از هزاره های مسلح باز رسیده و با اردو ملحق شدند مجلس عسکری تمام روز منعقد بود ولی تا شام يك فيصله قطعی از این مجلس صادر نشد . در رباط سرکاری که مقابل شهر غزنی افتاده است يك قوه از طرف - ١٩٩ - اردو استحکام داشت . و تا عصر این روز با شدت تمام با سقویهای که درون شهر هستند میجنگیدند. ولی طرف عصر تا کهان زیر آتش بازی شدید سقویها گرفته شدند ۳ ثور : يك وضع خاموشی بر اردو استیلا دارد ، از بی نظمی هم شکایت میکنند چون افراد ازسقوهتنفر و در عین زمان بیعنا که هستند ازاین رو درحمله های خود باجدیت محاربه میکنند ولی ترتیبات سوقیاتی بی انتظام است . چنانچه بارها تکرار شد که بسبب این بی نظمی میدان فتح شده را از دست دادند . امشب باز يك حمله که عده اکثر محاربین از هزاره ها بود تشکیل شد و ساعت ۹ بطرف محاذ حرکت کردند ٤ ثور : قرار نقشه شب هزاره ها حمله برده ونقاط مطلوب را گرفتند اما چند ساعت بعد يك مفرزه سقوی که در آن يك عده بزرگ سلیمان خیل بود هجوم آورده ، و دوباره موفق شده و مفرزه قندها ریرا از نقاطیکه گرفته بودند پس پاساخت ساعت ۹ ونیم روز دوطیاره بالای اردو پیدا شد . نفری بګمان اینکه مانند سابق بم نخواهد انداخت مطمئن مانده و هیچ احتیاط نگرفتندولی ناگهان طیاره ها بمهای خود را بالای اردو انداخت . اگرچه خساره ۸ بم که طیاره انداخته خیلی کم بود ، یعنی ۸ اسب تلف وسه نفر مجروح شد ، اما از نقطه نظر معنویات این حادثه تأثیر وخیم بخشید . دیروز دو تولی بايك توپ برای وردک فرستاده شد تا ایشان راه رفت و آمد سقو را قطع کنند . ه ثور : قطعه که در بالای تپه [ سنجنك ] بود بنابر يك غلط فهمی موضع خود را گذاشته و عقب کشیدند ازین حرکت شان فورآ سقویها استفاده کرده و تپه مذکور را اشغال نمودند ، یعنی يك قدمی بیشتر بطرف اردوی قند هار خود را نزديك ساختند . امروزسید اشرف آغا كه يك نفر خیلی دلاور وباز هادربین محاربات موفقیتهای خوبی احراز کرده بود بشهادت رسید . و این شهادت نه تنها باعث باختن يك نفر کاری گردید بلکه تأثیر وخیمتر دیگر داشت که اقوام او برای مشایعت جنازه اش میدان را گذاشتند . و باين سبب يك جزء مفرزه ضعیف شد . - ۲۰۰ - ۶ ثور : محاربه شدید امروز جاری است . مخصوصاً اینکه از وقت شفق سقویها از حدود پشته سنجك كه پیشتر ذکرش آمد محاربه را آغاز کردند و موضع مذکور بالای مرکز اردو حاکمیت داشت . در نصف اخیر روز مظفریت بطرف اردوی قندهار واقع شد ، زیرا پشته سنجك را دو باره بدست آوردند ، ونوعاً در بعض محاذات افواج سقوی پس پاشدند اما بهر حال معنويات اردو مغلوب است مخصوصاً از بیم آمدن طیاره بیشتر بحث میرانند حادثه دیگری پیش آمد كه يك عده عساکر هرانی اردو را گذاشته وبطرف موطنهای خود فرار نمودند . امرناگهانی : امری صادر شد که در انتظار هیچکس نبود . یعنی دفعه در ساعت ۸ شب حکم داده شد که ار دو باید حرکت رجعتی کند . چه گفته شود ؟ مفرزه امان الله خان شکست کرد ؟ نی این جواب برای ترسیم حقیقت کفایت نمیکند § بهتر است بگوئیم اراکین این مفرزه بعد از محاربه چندروز موفق نشده ، وبالاخره وطن را گذاشته و سقو ، ساعت ۹ شب اردو خیمه و سامان خود را جمع کرده و بکمك روشنی ماه با تمام احساسات افسر ده کن حالت شکست روان شد . در وقتیکه این اردو بطرف غزنی حرکت میکرد بخواشتدگان خود نقل کرده بودیم که در چندین جا از اقوامیکه در راه افتاده بودند اوضاع مقاومت ظاهر شده با اینکه اردوی قوی ومسلح بود اما باز هم مخالفت کرده و باهمان اردوی قوی ومسلح زدوخورد مینمودند، حالا تصور شود از وسط همان اقوام همین اردو دوباره میگذرد : اما این دفعه بادل افسرده، وحال هولناك شکست ! پس سنجیده شده میتواند که پیشروی این اردوی ناکام چه مخاطر وعوارض مدهش در این حرکت رجعتی موجود است که بمقابل این مخاطرات ار دو خود را از محاذ کشیده و بطرف قندهار روان شد ، و مهلکترین خطريکه تصور میشد همینکه مبادا افواج سقوی از این حرکت ایشان مطلع شده آنها را تعقیب کند . ۷ ثور : مجردیکه روز روشن شد و اردو در وسط دهات دوجانبه سرك رسيد . - ۲۰۱ - از هر طرف اوضاع شماتت ونفرین ظاهر شده وحتی در بعض جاها برآن فیر میشد ، ساعت ۹ بشانی مواصلت شد. و از آنجا با سرعت زیاد بطرف موشکی اردو حرکت کرد و بر افراد آن تمام معانی و اوضاع پریشانی شکست تطبیق یافته اثری از آمریت و ماموریت نمانده است . ناگهان یك عده از عقب اردو پیدا شده و خیال دست اندازی را بر دنبالهٔ آن بنا کردند . لاچار یك عده عسکر برای مقاومت آنها جدا کرده شد . ولی تا مسافهٔ زیاد این عده نفری اسباب پریشانی و بی زاری افراد گردیدند زیرا چند دفعه خود را بهر دو جناح اردو رسانیده نظم آن را مختل و به پاشانی مجبورش میساختند، تا اینکه در اثنای راه این عده که اردو را تعقیب میکرد خود را بيك قلعه رسانیده و از آنجا فیر شدید را بنا کرده حرکت را معطل ساختند . لاچار یك عده عساکر بر آن قلعه حمله برده ونفری آنرا پاشان نمودند. وباین واسطه همان عده که مانند سایه مهیب اردو را تعقیب میکرد مشتت گردیده وارد و بوقت غروب بموشکی رسید . ۸ ثور: بمانند دیروز منزل امروز هم با چند واقعه تعرض ومدافعه گذشت دو طیاره بآسمان دیده شد. اما این طیاره ها بدون اینکه اندك اعتنائی کنند بطرف قندهار پرواز خود را دوام دادند. وارد و بعد از طی کردن چندین واقعه تعرضی که بالای او شده بود بقرء باغ مواصلت نمود. ۹ ثور: در قره باغ اطراق شد. ۱۰ ثور: در اثنای که اردو مشرف بحرکت بود . همان دو طیاره که پیشتر ذکرش آمد از طرف قندهار پدیدار شد . و بالای اردو که رسیدند اعلاناتي پاش دادند که در آن خبر های پریشانی حکومت سقو در کابل و اینکه از طرف تگاب و هزاره وجنوب حمله های شدید برسقو شده میرود و قریب است که کابل سقوط کند نوشته بود . این اعلانات آنقدر یك تاثیر خوبی در افراد اردو انداخت مجدیکه اگر دوباره برایشان امر حرکت بطرف غزنی داده میشد یقین استکه قبول میکردند. ولی باو جود آن بحرکت رجعت طرف قندهار دوام داده شد . در حدود کوی آئین حملهٔ شدیدی از طرف اهالی بر اردو - ۲۰۲ - آورده شد . ولی بعد از آن مقابله اردو از آنجا گذشت و بوقت غروب به ( اوبه ) رسید . ۱۱ ثور : بمقر مواصلت شد . در شب مجلس منعقد گردید و از هر طرف رای داده میشد که پیشتر از این نباید رجعت کرد و دوباره بطرف غزنی باید رفت . همین بود که ۸ روز متوالی یعنی الی تاریخ ۱۹ ثور مجالس منعقد شده و پروگرامها سنجیده میشد . وقتیکه بنظریات بعضی اشخاصیکه در آن مجالس شامل بودند نظر تعمق اندازیم خبرهای عجیبی شنیده میشود ، زیرا بعضی وقایع اینرا نشان میدهد كه دور زمامدار اردو یعنی امان الله خان يك عده از مداهنه کارها حتی در این وقت خطر ناکش هم احاطه کرده است . زیرا در این ۸ روز مذاکرات آن را مجالس يك نتيجه قطعی داده نتوانست ، و از طرف دیگر در وسط اردو پروپاگندهای خیلی شدید که اسباب پریشانی شود پیدا شده میرفت مثلاً در همان حالیکه از جوش و خروش لشکرهای قومی و حمیت آنها برای تعقیب جنگ و پس رفتن بطرف غزنی غلغله برپا شده بود . در همان اثنا در این مجالس رای داده میشد که لشکر های قومی بی حمیت هستند و هر طوری که باشد باید از اردو جدا شده ، و بموطنهای خود شان رخصت شوند . وغیر این افکار و پیشنهادات مختلف دیگری که جز تشویش دیگر تاثیر نداشت . پیش میشد بهر حال در عصر ۱۹ ثور لین مخابره تلفونی قندهار و ( مقر ) قطع شده و این مسئله تايك اندازه اسباب تشویش گردید . که مبادا بین مقر وقندهار کدام قوه برای مخالفت و قطع راه تشکیل شده باشد که در آن حال اردو دوجانبه محصور میشود لاچار قوه برای کشف این قضیه تلفون فرستاده شد . در نتیجه معلوم گردید که در حدود ( آغوجان ) لین تلفون را کدامی قطع کرده است و این هیئت که برای کشف رفت خبر بدی با خود آوردند که باندازه ٤ هزار سلیمان خیلها جمع آوری کرده و تصمیم حمله را بر اردو دارند . خبر مذکور باعث پریشانی زیاد گردیده و رفته رفته اسباب تبدیل فکر اراکین شد ، و از رفتن غزنی منصرف گردیده رجعت بطرف قندهار را قرار دادند . — ۲۰۳ — ۲۳ ثور : با وجود یکه خبرهای غزنی و کابل اطمنان بخش بود . اما تقریباً دو ثلث قوای قومی که با اردو بودند اسلحه شان گرفته شده و رخصت داده شدند شب دوم رجعت فیصله شده و صبح اردو ساعت ۹ بطرف آغوجان روانه شد ٢٤ ثور : ار دو به ( چار جوی ) و ٢٥ ثور به ( رباط نازی ) رسید و ٢٦ ثور به ( سر اسب ) و ۲۷ ثور به ( قلات ) رسیده و دو روز در آنجا توقف شد خبر رسید که سقویها بتعداد ۳۰۰۰ نفر به منزل ( سر اسب ) بتعقیب اردو رسیده است . این خبر باز در اردو تشویش زیادی حاصل کرد . وفکر داده شد که باید قوای قومی را که رخصت داده اند از راه گشتانده شود تا اگر این مفرزه سقو باردو برسد استعداد مقاومت باشد . و خبر نزديك شدن سقویها متوالیا رسیده میرفت . خبر جدا شدن امان الله خان از اردو و پیشرفتش حالت خیلی مدهشی را در نفری پیدا کرد . و در رباط مهمند قرار داده شد که والی علی احمد خان مرحوم که پیشتر از قندهار رسیده بود بطرف قلات برای اداره کردن و ریاست امورات اردو که بقلات گذاشته شده بود حرکت نماید . چنانچه بالفعل ساعت 4 والی مرحوم بطرف قلات حرکت کرد . ٤ جوزا : ترك وطن در رباط مهمند امان الله خان تصمیم آخرین خود را که بخیلی دهشت استقبال شده بود اعلان کردند . و آن همینکه باید خاک وطن را گذاشته بطرف هند برویم . همین بود که ساعت ۲ شب امان الله خان با افراد یکامعیت خود بر دتیست از رباط مهمند حرکت کرده و بقند هار اطلاع داده شد که عائله و افراد متباقی که لازم بود از قندهار حرکت کنند و با ایشان در راه چمن يك جا شود و بهمین ترتیب این دسته دل شکسته به قلعه جدید که نقطه آخرین سرحد مملکت است رسید . يك عالم رقت و مایوسیت و اشکباری است . همه میگریند و با همین حال - ٢٠٤ - [BLANK PAGE] مزار شریف رفت با خموشی عجیب و مهیب که شاید علت این خاموشی تنها زور گریه و تأثر بود . از نقطه سرحد گذشت . تنها امان الله خان اینقدر توانست که بگوید : «این عاقبت دوره ده ساله من است که امروز از وطن مطرود میبرایم» ولی چرا ؟ .... نکته اساسی حل شدن معمى است . گویا سلطنت امانی باین جمله خاتمه یافت . واقعاً در امدن امان الله خان باین وضعیت بخاک هند فجیعترین رولیست که در حیات اوشان بازی شد . - ٢٠٥ - حوادث اولی اولین آثار بی نظمی در علاقۀ مزار شریف . در قطعات عسکری پیش آمد . اما در دیگر امور تادیر مدت بی نظمی حادث نشد . حادثه اولین در يك قطعۀ عسکری که با خزانه از خان آباد بطرف کابل روانه بود ظاهر گردید . قطعۀ مذکور در اولهای ماه قوس از خان آباد روانه شده ورسیدنشان به كهمرد مصادف همان هفته بود كه امنیت شمالی مختل شده سقو ترتيبات حمله را بر كابل داشت . که وزارت حربیۀ برای اینکه قطعۀ عسكری مذكور باخزانه آن بدست شورشیهای شمالی نیفتد فوراً تکرافی بحکومت مرکزی مزار شریف کشید تا قطعۀ مذكور واپس خواسته شود . زيرا راه شمالی مسدود شده بود . نايب الحكومه مزار شریف که در آنوقت جناب عبد العزيز خان بودند فوراً چند نفر بعقب قطعۀ مذكور فرستادند تا بهر صورتيكه باشد آنرا بمزار واپس بیارند، باين عنوان که کابل خیرت شده است . قطعۀ عسكری مذكور از كهمرد برگشته و به هیبک آمده توقف نمودند . هرچ، نایب الحکومۀ تعقیبات نمود تا آنها را بطرف مزار شريف و يا تاشقرغان برگرداند ، اما چون افواهات وضعف و پریشانی مرکز بآنها میرسید . لذا از هيبك هیچ حرکت نکردند . بعد از توقف ١٥ روز اطلاعات اخيره سقوط پایتخت بدست سقو برایشان ـ ٢٠٦ ـ رسیده ، و در نتیجه این قطعه عسکری سرراست از آنجا بخان آباد واپس رفتند . اثرات سقا و در مزار در وقت شورش مشرقی وزارت حربيه يك غند عسکری مجهز از مزار شریف طلبیده بوده . حینکه غند مذکور بكابل رسید چند روز بعد آن کابل بدست سقا و افتید ، و این قطعه را بعد از خلع اسلحه ؛ افراد آن را چیزی بخشش داده ؛ مرخص نمود ، افراد قطعهٔ مذکور وقتيكه بوطنهای خود در علاقه های مزار شریف میرسند نظر بحسن معامله که با آنها از طرف سقاو شده بود طبعاً يك وسیلهٔ خوبی برای پروپاگند کردن از او شدند . وقتيكه نایب الحكومهٔ مزار این تاثیر آنها را دید ، برای جلوگیری از پیشرفت و انتشار پروپاگند هایشان امر نمود تا هر چه نفری از کابل میآیند در تاشقرغان نظر بند نگاه داشته شوند . اما این چاره عوض فایده مضر واقع شد زیرا علاوه براینکه خود این نفری نظر بند متاذی شده بودند . عائله و اقوام آنها حتی عسکری مزار هم از این مسئله اظهار تنفر نمود و در نتیجه زمینه بطرفداری سقا و مساعد شد . در کابل میرزا محمد قاسم نام که از معتمدین اهالی مزار شریف و در ایام امان الله خان حبس بود ؛ با عبد الرحیم خان نایب سالار و چند نفر بطور ریاست تنظیمیه مزار شریف از طرف سقاو مقرر گردید . خبر مذکور پیشتر برای نایب الحکومه مزار شریف رسیده ، فوراً يك كندك عسكر با توپ وجبا خانه كافی بحدود هيبك فرستاد تا این هیئترا دستگیر نمایند . کندک مذکور بتاریخ ۲۲ دلو به هيبك رسید . اما میرزا محمد قاسم خان که پیشتر ذکرش آمد و رئیس تنظیمیهٔ هیئت سقاو بود . قبل از اینکه به هيبك برسد مکاتیب برای این قطعهٔ عسکری که در هيبك آمده است و نیز برای بعض منصبداران آن فرستاد تا با او همدست شده و برخلاف نایب الحکومهٔ که نماینده حکومت سابقه است شورش نمایند با ملاحظه اینکه اکثر این کندک از هيبك و باقی آن غالبا از - ۲۰۷ - مزار شریف بود ، از طرف دیگر قراریکه پیشتر گفتیم میرزا محمد قاسم از متنفذین مزار شریف بوده در علاقه های مزار شخص با اعتبار شمرده میشد بنابر آن بمجرد رسیدن مکاتیب او فردای آن قطعه مذکور ترتیبات شورش را نموده منصبدار های بزرگ خود را گرفتار نمودند . اطلاع حوادث مذکور که بنایب الحکومه رسید فوراً فرقه مشر عسکری مزار را برای اصلاح افکار عسکریکه در هيبك بغاوت نموده اند فرستاد . ولی مساعیات فرقه مشر تاثیر نبخشید بلکه مجرد رسيدن يك تولی برای گرفتاری او برآمد همین بود که فرقه مشر بحیله خود را از این گرفتاری رها کرده و بطرف مزار رجعت نمود . عسكر هيبك که شورش نموده بودند . قرار نقشه هیئت تنظیمیه سقو وکلای خودرا برای عساکر مزار فرستادند . تا آنها نیز شورش نموده و آثار متباقیه حکومت سابقه را سقوط بدهند . این پیغام موثر افتاد و نایب الحکومه وقتیکه از نیت عسکر مطلع میشود خواست خود را کناره نماید و بطرف بلخ روان شد . اما اهالی بلخ او را معطل نموده و بدست عسکر شورشی تسلیم کردند . متعاقب آن فرقه مشر هم گرفتار شده و هر دو در ( ده دادی ) حبس شدند . در ٤ حوت ١٣٠٨ ریاست هیئت تنظیمیه در حالیکه تمام قطعه عسکری مزار شریف تابع و بفرمان آن شده است داخل شهر مزار گردید ، وبملیات و پرو پاگند کردن از سلطنت سقو شروع کرده در اواخر ماه حوت بود که تمام قصبات مزار شریف بحکومت سقو نظر به تعریف و توصیفهای رنگ رنگ که هیئت تنظیمیه مینمود بیعت کرد . در ٢٥ حوت خوجه عطا محمد کوهستانی برتبه نایب الحکومه گی مزار شریف با ٦٠٠ نفر عسکر کوهستانی وارد شد . وضعیت اداری : چنانچه پیشتر گفتیم که پروپاگند ها و تعریفهای هیئت تنظیمیه سقو يك نظریه خوشبینی نسبت بسقو در ذهن اهالی مزار پیدا کرده بود . و هر کس امید میبرد که بعد از این صورت اداره خیلی عادلانه روی کار خواهد شد . اما بمجرد رسیدن این قوه و نایب الحکومه ، نالش و فغان اهالی مزار - ٢٠٨ - شروع شد ، زیرا این دستهٔ اشرار نادیده از ارتکاب هیچ ظلم و اجحاف کوتاهی نکردند . غلام نبی خان در مزار دفعتاً در شهر مزار شریف آوازه شد که روسها میآیند و در خاك ما داخل می شوند . این آوازه در تمام طبقات مردم جوش و خروش زیاد تولید نموده و از هر طرف جوقه جوقه جمع شد خواهش شمولیت در مدافعه از خاك وطن مینمودند (۱) و در همین حینیکه افسرهای سقوی عدهٔ کافی بطرف بندر آقچه سوق داد حقیقت مسئله برای مردم کشف شد . زیرا دفعتاً در دیوار های شهر اعلانات متعددی از طرف غلام نبی خان دیده شد که آمدن خود را با اقوام ترکمنی و بربری برای اخراج سقوی اشعار داشته بود . محاربات : غلام نبی خان در هجوم اول خود بنقطه کلفت كه يك قطعه عسکری بود داخل شده و بعد از اینکه آنجا را گرفت ٤ شب توقف کرده دولت آباد را متصرف شد . سقویها که ترتیبات خود را در بلخ گرفته بودند بواسطهٔ این پیش آمد مجبوراً بطرف دولت آباد آمدند . ۳۰ حمل : محاربه در حدود ( سلطان خواجه ولی ) جاری شده و در نتیجه افواج سقوی شکست یافتند . بعد از این شکست سقویها ، لشکر غلام نبی خان حملهٔ منتظمی را بر شهر مزار از طرف دروازه سیاه گرد ترتیب (۱) هر چند این خبر حقیقت نداشت ، و شخصیکه آمدنی بود نه روسها بلکه غلام نبی خان بود اما در حقیقت این آوازه ( که روس برخاک وطن حمله میکند ) چال بزرگی بود که هیئت تنظیمیه سقو روی کار کرد . زیرا فهمیدند که اگر بگوئیم غلام نبی خان آمد نیست مردم بخیال اینکه برادر کشی می شود جمع نخواهند شد . همین بود که آوازه تعرض خارجی هارا بروطن انداختند . در آنحال طبعاً مردم برای مدافعه از وطن با حمیت وجوش زیاد باید جمع می شدند . — ۲۰۹ — غلام نبی خان نموده و در ۲ ثور محاربه از هر دو طرف بشدت دایر شد . در آخرهای روز عساکر سقوی متشتت شده و عساکر غلام نبی خان شهر را متصرف شدند . گویا حکومت سقو از مزار سقوط کرده و نایب الحکومه ورئیس تنظمیه آن با رحنه فرار نمودند . در درون شهر باستثنای دو صد نفر عساکر سقوی که در داخل خزانه محصور شده بودند دیگر اثری از آنها نمانده بود و این دو صد نفر هم بالاخر دستگیر شدند . اگر چه از طرف داخل شهر غلام نبی خان مطمئن شده بود . اما در اطراف هنوز آثار مقاومت ظاهر بود ، چنانچه چند دفعه بین قوای غلام نبی خان و بعض مهاجمین بر خلاف او محاربه واقع شد . آخرین مقاومت از طرف رئیس تنظمیه سقو بود که با دو هزار نفریکه از هيبك و تاشقرغان جمع کرده بود بر سر مزار هجوم آورد ، ولی بعد از مقابلهٔ مختصر سقومها شکست خوردند . این وضعیت الی ۱۸ ثور دوام داشت که سقومها وطرفدارانشان هر روز يك محاربه کرده و بعد از دادن تلفات شکست میکردند . موضع های محاربه تقریباً صحنه اطراف شهر مزار بین لشکر غلام نبی خان وسقومها تقسیم شده بودکه : ده دادی ، شیر آباد . قلعه های بوریائی ، از سقومها بود . و لشکر غلام نبی خان در بابه یاد گار ، عزیز آباد ، قلعه هاجری در وا زه شاد یان را مر کز قرار داده بودند در ۱۸ ثور شیر آباد هم به تصرف قوای غلام نبی خان در آمد قلعهٔ جنگیرا نیز بذریعهٔ بمبارد توپ و طیاره در ۱۹ ثور از سقومها استیلا نمودند . بعد ازین حادثه يك جنك مختصری بین طرفین در تاشقرغان واقع شد و در خاتمه تمام علاقه های شهر مزار شریف بتصرف غلام نبی خان درآمد . تعقیبات سقو از کابل وقتیکه اطلاعات مزار بسقو میرسد فوراً يك قــوای بزرکی بزیر قـیـادت -- ۲۱۰ -- سید حسین وعده از منصبدارها که باجیر و شدت از شش کروهی کابل و کوهدامن جمع کرده و تعداد آن به ٤٠٠٠ میرسید تشکیل داده بسمت مزار اعزام نمود. در حدود هيبك بين قوای غلام نبی خان و این قوه سقوی مقابله شدیدی واقع شده و قوای سقوی شکست خورده و با خیلی بی انتظامی پاشان گردید. سید حسین با یکعده نفری درین گیرودار خود را از میدان کناره کرده بطرف بدخشان رفت چنانچه از طرف بدخشان چند حمله شدید آورد ولی موفق نشد. تا ٨ جوزا نفوذ غلام نبی خان بهر طرف جاری بود و در هر جا که آثار سقوی ها بود یا کدام جمع آوری می شد فوراً با حرارت وجديت تمام يك مفرزه خود را رسانیده و قوای مخالف را منهزم و پاشان میساخت. در کابل واغلب حصه های مملکت آوازه عملیات او رسیده و چشم امید همه کس بطرف مزار شریف بود که ممکن است مملکت بمجاهدات این سمت از این فلاكت نجات یابد. اما بد بختانه : در ٩ جوزا ، در همین جوش و خروش ، و با که درین عالم امید واری و مظفریت ، تلگرامی از طرف غلام صدیق خان كه سابق سرمنشی بودند برای غلام نبی خان باین مفاد رسید که : « امان الله خان از خاك خارج شد، شما هم باید از خاك خا رج شوید ، متعاقب رسیدن این تلگراف غلام نبی خان مجلسی منعقد نموده مسئله را مطرح مذاکره گذاشت. در مجلس مذکور اکثریت بدین رای دادند که این خدمت نه شخص امان الله خان بلکه برای مملکت است. پس به هیچ صورت نباید از خاك خارج شد ، اما عده اقلیت دیگر طرفدار برامدن شدند . وید بختانه در نتیجه مذاکرات فکر اخیر تصویب شده و در شب ١٠ جوزا غلام نبی خان هشت لك روپیه و دیگر اموال و قالین های که حمل آنها ممکن بود با خود برداشته و با جمعیت خود از راه تپه کثیر روانه شده و روز پنجشنبه بلب دریا و جمعه بخاك روسیه داخل گردیدند. - ٢١ - سمت جنوبی دورهٔ دوم گویا ! ازین طرف هم میدان وطن ماند وسقو وعلاقه مزار شریف تاز مانیکه سقو سقوط یافت ومملکت دارای سلطنت صحیح گرديد يك صحنه خونین بود. يك حزب بنام طرفداری سقو وحزب دیگر بمخالفت آن با هم در زد وخورد بودند . که در جمله مرحوم محمد اکلیل خان فرقه مشر است که از صاحبمنصبان با شجاعت سابق بوده و تادم اخیر از مزار نبر آمده و محاربه کرده و بالاخر شهید راه شهامت و وطنیت خود گردید . ٢٥ ثور : روز قرار معتاد گذشت . یعنی خوانین و بعض از معروفین اهالی آمده اطلاعات خود را داده میرفتند ، از روی خبرهای که سروده میشود نوعاً بوی امید واری میآمد . طرف عصر [مولوی عبداللطیف] نامی از مهاجرین کوهاتی که از دیر سالها بافغانستان هجرت کرده بود رسید . اغلباً کمان میرفت که از طرف هند آمده است . ولی چند دقیقه بعد از تبادل صحبت معلوم شد که از طرف کابل آمده میباشد . علاوه بر آن چیزی دیگری هم از بیانات وی آشکار کردید که از جانب بچه سقو آورده است . بهرحال اطاق تخلیه شد و مهاجر مذکور با جناب اعلی سپه سالار صاحب صحبت خصوصی کرد . وشاید انتظار میبرد که صحبت و پیغامش با اهمیت تلقی شده مکتوم بماند . جه هر که از او تفصیلی میپرسید جواب مبهم میگفت . ولی شب نصف نشده بود كه يك حصه بزرگ هیئت پیغام او را فهمیدند که عبارت از مکتوبی استکه از سقو آورده . و در آن مکتوب جناب اعلی سپه سالار صاحب را از بار داشتن مخالفت و جمع کردن اقوام رعلیه او دعوت کرده و عده های رنگ رنگ بحدیکه تقریباً سپردن تمام سلطنت را بجناب عالیشان هم در رنگهای آن وعده ها بود ابلاغ میکرد . چنانچه در جمله همان و عده ها یکی استر داد املاکت ن و آزاد ساختن عائله واولاد شان بوده است . اگر چه موقع امروز باريك و بعد از دو شکست گذشته امید قطعی بجمع آوری نانی تماماً دیده نمیشود . ويکی يا دو نفر این عقیده را داشتند که اگر جناب - ٢١٢ - در سجنگ ۱۱ ثور : وضعیت عمومی در سمت جنوبی : تا صفحهٔ ۲۰۵ آخرین حلقهٔ اول حوادث سمت جنوبی را که بذریعهٔ مجاهدات سردار والا سپه سالار صاحب در سمت جنوبی پیدا شده بود بیان دادیم . و آخر آن حوادث عبارت از تشتت لشکر سمت جنوبی تحریکاتیکه در موقعش بیان یافت بود . اينك امروز سردار والا در سجك يك قلعهٔ مرکز گرفته ودور شان غیر از عده محدودی از خواتین دیگر کسی نیست چه گفته شود ؟ بعقیده اغلیه اگر بگیریم هر کدام میگوید ، شکست شد ، ( یعنی بعد از این هر کار خلاص شد ) . این سخن مردم است . اما سردار والا چه میفرمایند ؟ میفرمایند ناکام شدن دلیل ناامید شدن نیست بلکه دلیل نا امیدی در آنحال میباشد که مطلبیکه انسان برای آن مجاهده میکند نامعقول ویا ضعیف باشد پس مادامیکه مطلب من صحيح وباخير عموم علاقه دارد ، من هيچ شکست را اهمیت نمیدهم . من بهر حالیکه باشد از مطلب خود صرف نظر نخواهم کرد . در اهينت همرکابی دو فکر نقیض است یکی خوش بین هستند و میگویند اگر چه این شکست تشتت و پراگندگی اقوام را نتیجه داده است ولی بازعلامات امیدواری در بین موجود است . و احتمال کلی دارد که اگر دوباره تجدید عمل وسعی شود نتیجهٔ بهتری بدست آید . - ۲۱۳ - عده دیگری بدین بوده . و نتایج این شکسترا بجدی و خیم تخمین میکنند که هیچ ممکن نیست بعد از این از سمت جنوبی لشکری جمع شده و برای مقاومت یا محاربه سوق برود . سردار والا که قناعت کامل با مکان موفقیت در آینده نشان میدادند، وقتیکه مباحثه را در بین هیئت در از یافتند . فیصله موضوعرا برای شب یعنی وقتیکه تمام هیئت که عده اکثر آن عبارت از خوانین و روشناسان جنوبی میباشند گذاشتند . ساعت ۷ شام قبل از نان مجلس منعقد گردیده و همین موضوع که آیا بعد از وقوع این شکست صورت دارد يك جمع آوری عمومی برای باردوم کرده شود یانه ؟ مطرح مذاکره شد . مذاکره خیلی طول نکشید زیرا سردار والا برای فریقیکه امیدوار موفقیت نبود دلایل و براهین که مایوسیت آنهارا دور کرد ایراد نمودند و این را هم علاوه فرمودند : برای فیصله مطالبیکه بجماعه ها تعلق داشته میباشد تنها دیدن ظواهر کفایت نمیکند ؛ در وضعیت روحی امروزه اقوام تا جای که تعمق کردم برای من خیلی دلایل امیدواری در آینده پیدا شد چنانچه در جرگۀ آینده که دعوت بانعقاد آن نموده ام امکان موفقیت در تجدید عمل برای تان ثابت خواهد شد . و بهمین صورت در افرادیکه شامل این هیئت هستند و بعضشان مأیوس شده است ، دوباره حس امید دمیده و همه منتظر انعقاد جرگه ماندند که در صفحه ( ۱۸۹ ) در خاتمۀ حلقۀ اول تذکار آن آمد . ۱۲ الی ۲۲ ثور . خوانین و نماینده های اقوام که در این ده روز آمده میرفتند امروز اغلبه شان جمع آمدند . و برای فردا موعد مذاکره عمومی با ایشان قرار داده شد . مخصوصاً افراد معیت سردار والا فردا را با منتهی فارغ صبری انتظار میبرند . زیرا در فردا حصه از مقدرات آینده معلوم خواهد شد . که آیا این نماینده های اقوام در این دفعه تجدید عمل را در راه اسقاط سقوط پول خواهند کرد یانه ؟ — ٢١٤ — اگرچه موعد برای فردا خیلی نزديك است ، ولی بعضیها بی تابی کرده ، و در مجالس این نماینده ها شامل شده آرزو دارند که نتیجه فرد را از روی مذاکرات امشبه نماینده ها معلوم کنند . ولی نتیجه بدست نیامد ، زیرا مباحثات این نماینده ها خیلی مختلف و نتیجه تمام از آن گرفته شده نمیتواند . صبح رسید و مجلس منعقد شده موضوع هم که تجدید حرکت و جمع آوری برای قمع کردن سقو است مطرح مذاکره شد . تا دو ساعت از مباحثه گذشت ولی هنوز هم نتیجه بدست نیامد . دلیل و استدلال از هر طرف پیش میشد که همۀ این مباحثات نه قبول کردن است و نه رد کردن در تمام این مدت سردار والا سعی داوند که برای همۀ مذاکرات مشتت و پراگندۀ این محفل بزرگ محوری پیدا کنند ، بالاخره بعد از مدتی داد و گرفت افکار و مذاکرات موضوع بحث اساس گرفته و نماینده ها این جواب را دادند که چون مراد : جمع کردن جماعۀ بزرگ از اهالی برای رفتن بطرف کابل است لذا جواب حقیقی را ما نماینده ها داده نمیتوانیم تا زمانیکه فکر خود اهالی را ندانیم . گویا قصه بجای باریکی رسید . وسر دار والا نکتۀ عمیق این موقع را دریافتند . یعنی چون این نماینده ها بعد از عودت بعلاقه های خود به دریافت کردن افکار اهالی خواهند پرداخت پس در حقیقت این فرصت در موفقیت وعدم موفقیت اثر بزرگی خواهد داشت همین بود که سردار سپه سالار صاحب عوض ختم دادن مجلس ، بیانات خود را دوام و با مهارت و صنعت منطق خیلی موثری سلطنت سقو را ترسیم نموده قناعت تمامی برای آنها در ضرر سقو پیدا کردند . و واقعاً توجه شان باین مطلب اثر خیلی خوبی هم داشت ، زیرا طبعاً بقدریکه این نماینده ها در مطلب متأثر و فهمیده باشند همانقدر مطلب را بدیگران فهمانده آنها را متأثر ساخته میتوانند ؛ بعد از ختم این بیانات جمعیت با جوش تمام تعهد کردند که بنام نجات وطن سعی خواهند کرد که اقوام خود را بهر نوعیکه باشد وادار بجمع آوری نمایند . و به همین جوش مجلس منحل شده . و هر يك بطرف قوم خود برای آوردن جواب اخیر رفت . - ۲۱۵ - ۲۳ ثور : در چهره ها نوعاً آثار امید واری دیده میشود ، زیرا این جرگه دیروز که اولین تهداب حلقهٔ دوم است اگرچه دیروز نتیجهٔ کاملی نداده است . ولی باز هم بی نتیجه قطعی نماند . بجناب حضرت صاحب که آنوقت در زرمت اقامت داشتند از وضعیت اخیر اطلاع داده شد و دعوت داده شدند که در توحید افکار اقوام کار کرده شود . اطلاع رسید که محمد صدیق فرقه مشر که در جنگ چرخ موقع را مغتنم دیده و بطرف کابل رفته توانست ، از طرف سقو رتبهٔ ریاست تنظمیهٔ جنوبی و نایب سالاری گرفته با يك خزانه وافر وعسکر منظم بلوگر آمده و در درویش مرکز گرفته است . خبر دیگر رسید که فقیر محمد خان نام احمد زئی در حدود میلن که فاصلهٔ ۷ کروه سجنک است رسیده ، و بمفاد سقو تبلیغات مینماید ( ۱ ) و ضمناً چند نفر را توانست كه بنزد محمد صدیق فرقه مشر بدرویش بفرستد . ولی آمدن او از این طرف هیچ اعتنا داده نشد . زیرا عقیده مندی و احترام اقوام بسردار و الا سپه سالار محبو بشان بحدی بود که از این چنین اقدامات جای اندیشه نبود . ٢٤ ثور : زلمی خان مشهور منگل با چند خوانین دیگر آمده و با نضرت تمام فرامین محمد صدیق فرقه مشر را که برایشان رسیده بود کشیده نشان دادند بعد از خواندن فرامین مذکور از هر طرف اوضاع تعجب وتاسف ظاهر شد . (۱) چال عجیبی از چالهاي سقو بود . که بعضی اشخاص را باطراف میفرستاد تا آنها کو شش کر ده چند نفري را بنام نمایند گی بوکالت بیعت بکابل بفرستند . در حالیکه اهالی ها از آن نماینده ونه از بیعت او خبر میداشتند اما در خود مرکز از این نماینده هاي مصنوعی استفاده میشد . یعنی چون در مرکز نماینده ها از هر طرف می آمدند باین سبب نماینده هر سمت وقتیکه نماینده هاي دیگر اقوام را میدید، قرار تعلیمات که براي او داده میشد ، قصه بیعت کردن وعقیده مندي مردم علاقه خود را باسقو میراند . و باین ذریعه این نماینده هاي مصنوعی یکی دیگر را (غالباً بی علم از یکدیگر) فریب میدادند . ووقتیکه این نماینده ها واپس بوطنهاي خود میآمدند از بیعت عموم سمتها بسقو واینکه بچشم خود دیده اند بحث میرا ندند . - ۲۱۶ - مضمون فرمان بی اساس ومز خرف بود . واز طرف دیگر خیلی جای تاسف بود که شخصی که بنام اصیل زاد کی شهرت داشت محض بالحاظ مقام ورتبه تا این درجه سفالت وکردن بستگی را برای سقو میکرد . *** سقو از راه مفاهمه میآید ۲٥ ثور روز قرار معتاد گذشت یعنی عده از خوانین و روشنا سان آمده اطلاعات خود را داده میرفتند ، از روی خبرهای که سروده میشود نوعاً بوی امید واری میآید . طرف عصر مولوی عبد اللطيف نامی از مهاجرین کوهاتی که از دیر سالها در افغانستان بنام هجرت سکونت داشت رسید ، هر کس تصور داشت که از راه هند آمده و یا از کابل فرار کرده باشد ولی چند دقیقه بعد معلوم گردید که آمدن او بطور نماینده کی از طرف سقو بوده است ، و پیغام مخصوصی با خود هم دارد ، ساعتی بعد اطاق تخلیه شد ومهاجر مذکور بحضور سردار و الا ماند چند دقیقه بعد مهاجر از حضورشان بیرون آمده با تبختر تمامی قدم زدن گرفت ، از وضعیت او چنین استنباط میشد که انتظار میبرد که پیغام مخصوص او شاید مقام خوبی یافته سردار والا هم در عین اینکه آنرا مکتوم میمانند ساعتی بعد جوابشرا خواهند فرمود. ولی از شام ۱ ساعت نگذشته بود که اغلب همرکابان سردار والا پیغام پوشیده و مخصوص او را فهمیده هر کدام باندازه مشاهی خود از آن پیغام میخندید . چه مجردیکه این نماینده سقو بچه از حضور سردار و الا منصرف شد اعضای هیئت بحضور شان جمع آمده ایشان را در يك حالت تأثر خیلی با رقت که دهشت و عزت النفس از ثنایای آن هویدا بود یافتند چند دقیقه نگذشت که تبسمی فرموده گفتند برایتان پیغام سقو را نقل میکنم - ۲۱۷ - هر کدام با اشتیاق فوق العاده منتظر شنیدن این پیغام بود سردار وا لا اینرا فرموده از پهلوی خود کاغذی برداشته بيك نفر دادند که آنرا بآواز بلند قرائت کند اختصارش همینستکه بچه سقو سردار والا را بآمدن کابل وصرف نظر کردن از محاربه بمقابل اینکه او حاضر خواهد بود هر چه ایشان بفرمایند همیشه زیر فکر و ارادۀ شان کار کند و وعده های رنگ رنگ در این مکتوب یا پیغام خود فرستاده که در جملۀ آنها یکی مسترد نمودن املاك و آزاد ساختن افراد خاندا نشان است . اینجا اسباب تاثر خیلی عمیق و باز تبسم ایشان در اثنای همان تاثر رقت آور معلوم گردید ؛ اهل مجلس هم هر کدام بنوبت خود تاسف و تاثر بر چنین حالتیکه روز گار برای سقو بچه واره نوشتن این چنین پیغام برابر کرده است اظهار نمود ، ولی هر کدام هر چند متاثر میشد باز هم از تبسم کردن خود داری نمیتوانست ، چه این کم عقل بیچاره و یا استادش که او را بنوشتن این پیغام وا دار نموده هیچ اینرا بتصور نیاورده كه يك فردیکه عزیز ترین اشیا را بمقابل نظریۀ اسقاط سقو ایثار کند بچنین پیغام از آن نظریۀ خود چگونه خواهد گذشت . سردار والا که از این تبسم حاضرین خاطره هایشانرا فهمیدند گفتند هر گاه جنبهٔ مضحک این فرمان باعث خندیدن شما شده باشد پس پیغام شفاهی او را که از همه مضحک تر است برایتان نقل میکنم و آن همینکه سقو نمایندهٔ خود را گفته که بمن بگوید او حاضر است که بعد از رسیدن بکابل مسئلهٔ سلطنت را بین من وخودش به ( پشک ) انداختن فیصله نماید . ٢٦ ثور : صبح سردار والا جوابی باین مفاد بسقو بقلم خود نوشتند : تهور نشان حبیب الله بچهٔ سقو - ٢١٨ - پیغام ترا گرفتم ازان معلوم شد که اطرافبان تو ترا قطعاً از نظریه ومفکوره من آگاه نساخته اند آرزوی یگانه من رفع تشتت وپاشانی مملکت است که در نتیجه منحل شدن حکومت برای آن پیش آمده است و بزرگترین آرزو ومدعای من نشر شدن امنیت میباشد باین نظریه من هر که موافق باشد اگر چه خودت هم باشی او را حزب وجزء خود میشمارم ولی بالعکس تو همان پیغام مرا که با موافقت عمومی اقوام جنوبی ومشرق فرستاده بودم قبول نکردی حال هم اگر با من مفاهمه داری تنها بيك شرط خواهد بود که در پیدا کردن امنیت واستقرار سلطنت صحیح همفکر شوی که ذریعه اولین آن گذشتن تو از سلطنت طلبی است که نه تو لایق آن و نه مات بتو راضی است بنابر ان تا دقیقه اخیر با تو مقاومت میکنم پس اگر نمیخواهی ذریعه بربادی این مملکت باشی این پیغام مکرر مرا خواهی شنید . غیر ازین مفاهمه با تو ندارم و در این نزدیکیها جرگۀ عمومی اقوام منعقد شد نیست البته هر چه رضامندی اقوام باشد و در این جرگه فیصله شدنیست نتیجه آنرا برای تو اطلاع میدهیم در باب پیغام تو که راجع بشخص من بوده است اینقدر مینویسم که من همه افراد خاندان خود را بخدای عظیم وقادر سپرده خود و همۀ آنها را فدا ونذر امنیت ودفع بلای تشتت وپارچگی این ملت قرار داده ام حال هم از این نذر وقربانی نادم نشده دست دعا ونیاز را بقبولی آن بدرگاه خالق عظیم مسئلت وتمنا دارم در خاتمه برای تو وهمدستان تو هدایت میخواهم . الحق فرستادن این جواب برای سقو حلقه خیال وتصوری را که از فرستادن این پیغام بـدل گرفتـه بود میسکلا نـد زیرا غا لبـاً فـکـر او از ایـن پیغـام همیـن بود کــه چـون - ۲۱۹ - در چند روز قبل جمع آوری که در این سمت پیدا شده بود در جنگ چرخ مشتت شده است لذا قبل از اینکه تجمع دیگری پیدا شود این پیغامرا فرستاد ، ولی چنانچه برای مطالع از اصرار سر دار والا در دوام دادن مجاهده خود شان که تا این وقت بیان دادیم معلوم شده باشد که سقو در این فکر با آرزوی خودش تا کدام اندازه بخطا رفته بود ٢٦ ثور صبح نماینده سقو با جوابیکه پیشتر تحریر یافت بايك بدرغه محافظ بطرف کابل حرکت نمود و چون سردار وا لا در تمام این مجاهدات خودشان حرکت علنی را یعنی هر چه میشود باید باتفاق واطلاع اقوام باشد اساس پرو گرام خود قرار داده اند ؛ لذا این پیغام سقو را با جوابیکه از طرف خود داده اند برای خوانین و دیگر اقوام که لازم بود اطلاع داده اند ٢٧ و ٢٨ ثور خوشی زیاد در اردوی سردار والا دیده میشود زیرا عده بسیاری از نماینده ها که برای آوردن جواب قومهای خود در باب قبولی یا نا قبولی تجدید حرکت رفته بودند آمدند ، وامروز عموم این نماینده ها در اطاق سردار وا لا گرد آمده و هر کدام بنوبت جواب قوم خود را بايك لهجه وذوق جدا گانه بیان داده میرفت که اگر ما بخواهیم بیانات هر کدامرا علیحده ذکر نمائیم البته طول خواهد کشید لذا بطور اختصار میگیریم که در باب تجدید جمع آوری ودوام مجاهدت برای اسقاط سقوهه باتفاق آرا قبول نموده اند . اما اختلافیکه بود در باب موعد است یعنی بعضها موعد جمع آوریرا روز سوم عید یعنی بعد از ٤ روز قرار داده اند يك عده دیگر موعد را برای ۲۰ روز بعد گذاشته بود. - ٢٢٠ - زیرا موسم کشت آنها رسید بوده که این عذر ایشان تايك اندازه بجا بوده است ، زیرا اشکالات زراعتی در این سمت کوهستانی معلوم استکه زیاد میباشد ، و اگر از موسم خود اندك ناغه شود یقین استکه خطر قحطی آنها را تهدید خواهد کرد لذا در بین این نماینده ها راجع بتعيين موعد مباحثه طول کشید آنها بیکه حاضر هستند سرعترا میخواستند اما فریق دیگر عذر خود را توضیح میداد بالاخر چنین قرار داده شد که مجرد تمام شدن کشت باید عموم اقوام در سجنگ آمده از اینجا بطرف لوگر حرکت شود . گویا اگر چه کار قدری بتعویق افتاد اما باز هم يك موضوع مهم فیصله شد و معلوم گردید که اقوام در تجدید حرکت آماده و مستعد هستند ولی اینرا هم باید گفت که این چنین تعویقاتیکه در پیشرفت کار های سردار والا پیش میشود در حقیقت نتیجه نبودن پول کافی است و اگر میبود طبعاً تلافی این چنین عذر اهالیرا کرده میتوانست . بهر حال جرگه بر این منحل شد که مجرد تمام شدن کشت باید عموم اقوام در سجنگ آمده و از اینجا قرار نقشه که وضع شود بطرف لوگر حرکت نمایند . طرف عصر جناب جرنیل صاحب آقای شاه محمود خان از جاجی آمدند تا فیصله اخیر این سمترا فهمیده پروگرام خود را که متعلق بلشکر جاجی است از روی آن وضع نمایند زیرا لشکر های اقوام جاجی آماده شده و منتظر امر حرکت بودند . ۲۹ ثور امروز اول عید فطر است ، صبح مراسم مذهبی بجا آورده شد جوقه های اقوام برای عرض تبريك آمده میرفتند در وسط هر جماعه جوانهای که رشید تر هستند دایره اتنی تشکیل داده اند و با سرودن غزلهای ملی هر طرف اتن و جوش سرور دایر بود ، واقعاً اگر حواسرا قصه مملکت افسرده نمی ساخت این عید از پر جوشترین اعیادی بود که در این سمت پیش آمده است . - ۲۲۱ - روز دوم و سوم عید بهمین منوال گذشت . و آقای جرنیل صاحب در روز سوم واپس بطرف جاجی حرکت نمودند . باز پیغام سقو ده روز از رفتن نماینده سقو گذشته بود که باز امروز شنیدیم که در گردیز نماینده سقو رسیده و فردا بسجنك خواهد رسید ، ولی در این دفعه گوئی که سقو خواسته که با این پیغام خود واسطه برای قبول شدن پیش کند از اینرو آقای علی شاه خان سابق سر خان اسپور که از افراد خاندان سردار والا میباشند فرستاده بود ، و نماینده سقو در ایندفعه هم همان مولوی عبد اللطیف کوهاتی بود ، موضوع پیغام عیناً مانند سابق بود تنها اینقدر فرق داشت که در دفعه گذشته لهجۀ دعو ترا داشت اما در ایندفعه سقو خواهش و تمنا کرده بود که سردار والا آمدن کابلرا بپذیرند ولی در حقیقت این پیغام از پیغام اولش مضحکتر بود زیرا این بد بخت از این غافل بود که مطالب ملی بعذر وزاری فروخته نمیشود . اما باوجود اینکه سقو التماس کرده بود ولی در ضمن يك تهدید فرستاده بود که ۶۱ نفر افراد خاندان سردار والا در کابل گرو جواب میباشند ولی آقای علی شاه خان تا کید میفرمودند که تمام اعضای خاندان این التماسرا میکردند که شما باین تهدیدات سقو اعتنا ندهید و همه ما حيا ترا بالمقابل کامیابی شما نذر گرفته ایم . ه جوزا صبح يك عده خوانین و روشنا سانیکه از آمدن نماینده سقو اطلاع یافتند آمدند ، آقای علی شاخان در حضور همه آنها در حالیکه نماینده سقو نشسته بود بیان رقت آوری از حال سلطنت و عمومیات اداره و دیگر بی نظمیها وفلا کتها یکه از تسلط سقو پیش شده است اظهار نمودند ، این اظهارات آنها بحدی صراحت داشتکه در وقت شب این مذاکره در بین آمد که نباید - ۲۲۲ - دیگر آقای علی شاه خان درکابل بروند تا مبادا نماینده سقا و او را از این حرکت ایشان مطلع ساخته اسباب اذیت برایشان بشود ، ٦ جوزا صبح آقای علی شاه خان بطرفکار کابل حرکت نمودند نماینده سقا و هم طبعاً پیغامیکه با خود برد عينا مانند جواب اول بود . ** روزهای دراز یستکه میگذرد وهمه بانتظار تمام شدن موسم کشت میباشند سردار والا باوجود این تعطیل بگذاشتن نقشه اساسی برای حمله ونیز بتاسیس ذرایع استخباریه از کابل خیلی مصروفیت داشتند درعین زمان مخابره را با سمت مشرق سریعتر گرفتند تا در روزیکه از این طرف حمله پیش شود باید از هر طرف مطالب مهیا بوده ونتیجه مامون باشد دراین اثنا بود که سقا و شاید از این ترتیبات واقف شده خواست خودش پیش قدمی کند . ( حمله بزرگ بر گردیز ) محمد صدیق فرقه مشر با ٧٠٠٠ نفر عسکر و قومی وضعیت عمومی قبل از ین حمله : اگر چه مطالعیکه در تعقیب حوادث تا اینجا با ما شريك شده است از روی مطالعات گذشته خود وضعیت عمومی امروزه جنوبیرا در یافته خواهد توانست اما باز هم برای تسهیل مطلب مختصری از وضعیت عمومی امروزه مینویسیم : امروز در جنوبی : کسانیکه باصول سوقیات ملی اشنا باشند اینرا بهتر میدانند که جمع شدن یا تصمیم واقدام كردن يك ملت یا جماعه بريك شورش وهجوم يا امثال ان غالباً بسته بپیدا شدن اسباب و وقایع هیجان بخش میباشد . که از ابتدا تا الحال از این قبیل حوادثیکه احساسات هیجان و تنفر - ٢٢٣ - را در جنوبی بر علیه سقو ساخته باشد دو حادثه پیش آمده است اول همانا داخل شدن جناب اعلی سپه سالار صاحب در این حصه های جنوبی و ملتفت ساختن مردم بتنانیج و معایب و وخامتهای سلطنت سقو بود ، چنانچه این تبلیغات و باز اندازه اعتماد این مردم بر نظریات وافکار ایشان قضیه را بحدی رسانیده بود که اقوام جمع شده وحملهٔ گذشته را بر لوگر بردند و بدبختانه قراریکه بالتفصیل بیان یافت شکست واقع شد و خود همین شکسترا که در لوگر قبلاً برای اقوام جنوبی پیش آمده است باعث دوم هیجان احساسات اقوام جنوبی گرفته میتوانیم زیرا هیجان و احساسات نفرت و انتقام و تشنگ از شکست خوردن در هر صحبت و اوضاع خورد و کلان اهالی این سمت ظاهر و عیان دیده میشود چنانچه همه را در سقوط دادن سقو و گرفتن انتقام از او افزون و بر چند مضاعف پیش میبینیم دلیل دیگر بودن این حس نفرت وانتقام نسبت بسقو در این سر زمین اینرا گرفته میتوانیم که میبینیم جناب اعلی در عملیات خویش اداره کردن این جوش و خروش را یک محور قرار داده اند و نمیگذارند با وجود عوائق تا خیر که پیش آمده است این احساسات نفرت کم شود . از نقطه نظر استعداد : با وجود این وضع استعداد و امادگی حسی چیزیکه قضیه را بتعویق انداخته همانا مسئلهٔ پیش امدن موسم کشت و درو که ممکن نبود فوراً ازاین شور و هیجان موجوده استفاده نموده قضیه را یک حمله مرتب وبزرگتر دیگر فیصله کرد . گویا وضعیت امروز از نقطهٔ نظر معنوی وحسی خیلی موافق ومرغوب است اما از نقطه نظر حمله یا مدافعه جنوبی درهیچ مرتبه استعداد نیست زیرا تمام اقوام بزراعت خود مشغول اند و وعدهٔ شان بر اینستکه بعد ازتمام شدن کشت جمع اوری خود را نموده به طرف کابل خواهیم رفت اما دشمن : در این بین مشغول کار بوده ومحمد صدیق فرقه مشر که در درویش بايك - ١٢٤ - عده عسکر و جبا خانه وخزانه وافر تمرکز داشت شبا روزی از هیچ گونه اقدامات تبلیغ و بخشش و فرستادن فرامین وعده ها بخواین جنوبی کوتاهی نکرده در ظرف این مدتیکه در درویش افتاده است موفق شده توانست که بعض ریشه دوانیها در بین اقوام جنوبی بنماید . و گویا در تمام اینقدر مدت که کار میکرد محض برای همین روز بود که سقو خود را از طرف قندهار کاملاً مطمئن و از طرف مزار نوعاً خود را خاطر جمع می بیند (زیرا سید حسین بهمان طرف بود) پس فرصترا موافق دیده برای اینکه قضیه جنوبی را یک طرف کند این حمله را تهیه نمود و البته قراریکه آتیاً برای مطالع معلوم خواهد شد سقو تمام مجهودات ممکنه را در تسلیح وتعبیه این حمله صرف نموده بود و برای اینکه بمطالع خود روح قضایا را ترسیم کرده باشیم اینرا مینویسیم که این حمله اگرچه از حیث استعدادات حربی تماماً مهیا بود ولی باید گفت که اساساً برنقشه صحیح گذاشته نشد . زیرا هرکه بجای سقو و یا محمد صدیق فرقه مشر میبود هیچگاه بچنین اقدام و تصمیم پرتهور فیصله نمیداد چه مسلم است که در این حمله شکست و تباهی مطلق عساکر سقو محتم بود (نظر بنفرت زیادیکه اقوام جنوبی نسبت بسقو داشتند) که انداختن یاسوق دادن یک عده قشون زیاد در بین اقوامیکه از نفرت وانتقام میجوشند مطلقاً از تعقل ودور اندیشی خارج است بهر حال در اینجا میتوان گفت : اگرچه سقو (غالباً بمهارت استادان خود) رولهای عجیب محاربه و سوقیا ترا در صحنه وطن بازیده است اما غالباً یک اساس بزرگ سوقیات اوقمار بازی بود و در این بین هر چند مردم قتل و تباه شوند و یا به ملت خساره عائد شود چون اساساً قصه مبنی بر قمار است یعنی یا برد و یا بای ؟ لذا هیچ نه خودش ونه اراکینش مانند محمد صدیق و پردل و غیر آن متأثر و یا متحسس نمیشدند همین بود که محمد صدیق تهیه این حمله خود را نموده و شاید بهمین نظریه - 225 - که یا خوب شود و یا خراب بهر حال بر جنوبی حمله باید برد تا بذریعه این حمله قصه يك طرف شود این عزمرا نموده شب کوتل تیره را عبور و صبح در قلعه سفید که در دامنه تیره بر يك تپه مستحکم افتاده است خود را رسانید . نوته اخیر بگردیز : ۲۳ جوزا ساعت ۹ صبح بود که قاصد محمد صدیق فرقه مشر يك پرزه ـ اخطار اورا بمنصبداران و اهالی گردیز ارائه میداد در پرزه مذکور تحریر است : الی زمان ۳ ساعت از این اطلاع اگر اطاعت و بیعت اهالی و عسکری گردیز رسید برایم خوب والا شهر گردیز زیر بمبارد مان گرفته خواهد شد ) اندازه دهشت این نوته را کسی بهتر میداند که وضعیت جغرافیائی شهر گردیز و موقعیت اطرافی آنرا دیده باشد و یا در نقشه که در این کتاب است ملاحظه نماید . گویا اهالی شهر بی خبر از دو وجهه محصور شده اند وقتیکه معاینه میکنند وقعاً میبینند که دامنه راست تیره را خیمه های عسکر پر کرده است گویا این افسر مهاجم که میخواهد بر این شهر مستحکم هجوم بیارد البته ترتیبات مکملی با خود گرفته باهد علاوه بران مدت ۵ سال در این سر زمین حکم رانی کرده است و همه درکهای خوب و خراب یا آسان و مشکل این علاقه ها را میشناسد حالا هم در میدان راست آمده ـ با استعدادات مکمل حربی این نوته پر تهدید را در این فرصت تنگ پیش میکند . اینها همه افکار مهیب بودند که در مخیله گردیزیها خطور کرده هر کدام میپرسید چه باید کرد؟ پیشتر هم گفته بودیم که این خبر وقتیکه بپچك رسیده بود جناب اعلی فوراً برای ـ آقای شاه ولیخان موضوعرا با هدايات لازمه اطلاع داده بودند از اینرو جناب والا از دیشبرا بیدار گذشتانده ترتيبات لازمه را برای احداث تاثير اتیکه در چنین وقت لازم بود گذرانیده بودند صبح اهالی گردیز وقتیکه از قضیه مطلع شدند چون ایشانرا ـ ٢٢٦ ـ زعیم و مشیر و اختیار دار قرار داده بودند بنزدشان جمع شده فکر شانرا خواهان شدند آقای شاه ولی خان مسئله را باختیار عموم گذاشته گفتند : شما خود قضیه را فیصله کنید از جهت من اگر باشد هر گز خود را تسلیم نکرده و تا ـ دقیقه آخرین از حیات خود مدافعه خواهم کرد گردیزیها که باتفاق و مشوره و همفکری تا امروز متمسك بودند طبعاً در فقره این هم جمع آمده و در مشوره در آمدند اکثریه که ظاهر اً حق بطرف هم بودند بر این فیصله نمود که بالفرض هم اگر مقابله بشود ثمری نخواهد داشت چنانچه جناب قدسیت مآب حضرت صاحب که قبل از این حادثه خود را بگردیز رسانیده بود در آن محفل میخواستند مردمرا از برادر کشی منع نموده قضیه را بمصالحه فیصله بدهند . مقابله کردن گردیزیها : عادت طبیعی است انسان در حالت انفرادی مسائلرا از روی تعقل فکر و اندیشیدن فیصله میکند اما در جماعه قاعده استکه ومسائل از روی احساسات و مشاعر فیصله میابند از اینرو استکه گویند : ( فیصله های فردی از روی تعقل شده میتواند ولی فیصله های جماعه تنها روی مشاعر و تا ثرات میباشد ) چنانچه در اینجا دیدیم که قضیه مدتی زیر بحث این جماعه افتاد و از هر طرف دلیل و استدلال و تخالف افکار بلند شد ولی این همه مباحث آنقدر تاثیر نداشت برا بر بیانیه پرهیاج يك نفر منادی که در بین این جمع صد از ده گفت : ( ۱ ) سقو مخرب وطن است ما و شما هم پیشتر فیصله نمودیم که با او طرفداری و یاری نخواهیم کرد چه حال که سخن با طاعت و بیعت ( ۱ ) این منادي عبدالغنی خان گرديزي پسر لعل گل خا بود که در تاسيس جمعيت ملي گرديز عامل بزرگي بود . ـ ۲۲۷ ـ رسد روز کار بها و شما میدان امتحان را پیش کرده است و ما در هر دو حال تباه خواهیم بود اما در بین مرگها از همه آسود تر است که با شرف باشد هر که با ما در این عقیده شريك است و نمیخواهد در این امتحان ببازد با ما بیاید ، و تفنگها را بشانه انداخته بر آمدند صدای مؤثری بود زیرا چند ثانیه نگذشت که هیجان در مستمعین ظاهر شده گوئی از تذکر عهد گذشته خود بجوش آمده دوان دوان بطرف جایکه آقای شاه ولی خان والا دران بوند رفته واسلحه و جبا خانه خواهان شدند ایشان هم مثلیکه این قضیه را منتظر بودند زیرا پیشتر اسلحه و تمام ادوات و ذخایر حربیه را تهیه داده برای این نفریکه بجوش و حمیت آمده است تقسیم نموده بطرف میدان میفرستادند . بیست دقیقه از این حوادث نگذشته بود که در میدان چیزی نفری آماده و مستعد شد. شروع محاربه : اول صدای تفنگ و متعاقب ان اواز توپها فضا را بجنبش آورد منظره مدهش بل منظره موحش نه بل منظره هولناک بود دهشت ویا وحشت و یا هولناکی این منظره نه صدای کارتوس وتوپ ویا افتیدن تنه ها بر زمین است نه بلکه اگر این مسائل را عادی بگیریم يك ملاحظه دیگریست که وحشت و دهشت این میدان محاربه را بنظر مجسم میساخت و آن عبارت از عده محاربین جانبین است که شاید از معقول هم خارج باشد زیرا تعداد محاربین از طرف سقو ۱۵ هزار و در این وقتیکه محاربه شروع شد از طرف گردیزیها تنها چند ؟ ۶۰ نفر بود چه گفته شود آیا این ۶۰ نفر متهور بودند ؟ نه والله اگر این نامرا برایشان بگذاریم ظلم صریح میشود چه فی الواقع شجاعت بود ، اما مفرط شجاعت روح عمومیست در این ملت هر جماعه حتى هر فرد برخود معتمد بوده هیچگاه اتکال را بر غیر نمی پسندند و اعتماد بر نفس صفت بزرگيست كه ملل متمدنه بصرف کردن ملیونها پوند و مجهودات خیلی زیاد اولاد خود را بان تربیت - ۲۲۸ - میدهند پس چرا آنرا مذمت کنیم در حالیکه این اقدام آنها نتیجه همین روح عمومی ما بوده است. آقای شاه ولیخان این وضعیت را که مشاهده نمودند مجلس ومذاكرات و غیره را گذاشته قوه های عسکری وقومی که در اثنای این دقیقه ها تهیه شده است . بمیدان رسانیده رفتند و محاربه ساعت بساعت شدت گرفته میرفت . محاربه : بلی جنگ نشانه وحشت است و بدبختانه در این اغتشاش دلایل زیادی از این نشانه نشان دادیم ولی چه چاره که خاصیت طبیعی بشر است حتى متمدن ترین اقوام همان استکه و سایل جنگرا بهتر و زیادتر و فرا وانتر داشته باشد نه بلکه متمدن تر وقویتر و با سولیط و استعداد ترش همان استکه بهتر جنگیده بتواند . و چیز برا که در تمام این مدت اغتشاش دیدیم ( صرف نظر از جنبه نقایص ) مهارت و آمادگی اقوام وطن ما بجنگ و قتال میباشد يك واقعه و یا حادثه آنها همینستکه ما در صدد ذكر و قایع آن هستیم ولی شاید این محاربه درقصه های جنگ ها از وقایع نادر باشد چه در تیز ترین دقیقه های جنگ تعداد قوه گردیزیها به ۶۰۰ رسیده بود . اما انصافاً باید گفت : اگر در این محاربه گردیزیها و عسا كريكه با آنها بود در شجاعت امتحان بزرگترین داده باشند از طرف مقابل افواج سقوی کمتر از آنها ثبات و دلاوری نبود زیرا مجردیکه برایشان حکم سوق داده شد مانند يك عسکر سجیح بحكم اطاعت کرده و بدون از هیچ تردد سر راست از کاریز درویش تا دانه قلعه سفید که عبارت از ( ١٦ ) گروه میشود در يك شب پیموده در صبح یعنی مجرد رسیدن بعبارت دیگر در همان حینیکه خود را بمقابل تمام اقوام جنوبی بدشمنی و عداوت انداختند همان آن فوراً بمحاصره گردیز پرداخته صف اولینشان تا میدان طیاره که در نقشه - ۲۲۹ - توضیح شده است خود را رسانیده همچین در مقابله و مقاومت هیچ کوتاهی و اهمال نکرده هر کدام تا دقایق آخرینکه میتوانست استقامت کرد. محاربه مخصوصاً در اطراف وسط روز شدت گرفت صدای مهیب توپهای سریع آتش سقو با صدای توپها بزرگ گردیز تمام دشترا با فضای آن میجنبانید جانبین سر گرم فیر آرزوی هر کدام شکست مقابل است هی یکدیگر کشته میروند الحق پرده از پرده های پر عبرت همین اغتشاش بوده است . ساعت ۱ و نیم : جناح چپ محاربین گردیز ضعیف شده از محاذ خود پس پا شدند ، و عسکر سقو میدان طیاره را عبور کرده بقلعه های گردیز نزدیک آمدند این پیش قدمی سقویان اثر خیلی مدهش در قلب و جناح راست پیدا کرده ولی چون این محاربینکه از طرف گردیز میجنگند بزرگترین شرایط فتح و موفقیت ( یعنی قلبا فدا کاری را و سر فروشیرا ) بنظر گرفته بودند از اینرو عوض اینکه این پس پائی جناح چپ در آن دو حصه اثر اضمحلال و بی معنویاتی میبخشید ، بالعکس وضعیترا که خطر ناک دیدند هجوم متفقانه بردند ، اگر چه این حرکتشان اصولا مخاطره بود ولی فوق العاده مفید افتاد زیرا در نتیجه آن جناح راست وقلب پیشرفت نمود در عین زمان جناح چپ از این وضعیت استفاده کرده تلافی آن پس پائیرا کرد . داخل شهر گردیز : طبیعیت هر انسان در عین لیاقت عمومی خود در بعض امور تخصص ویا استثنا داشته میباشد ، چنانچه در اینجا میبینیم آقای شاه ولی خان از وقتیکه خبر این حمله رشید هر طرف موضوع را سنجیده ترتیبات کلی و جزئیرا خود متکفل شدند ، ولی استثنا و تخصصیکه اینجا نشاندا ده اند مسئله وارسی بامور و انتظام در عمل است که الحق رعایت این دو اساس در چنین - ۲۳۰ - حالت منتها بیداری میخواهد ، وچنانچه غالبا نتیجهٔ همین دو امتیاز و با استثنای‌شان بود که این حملهٔ بی‌خبر وبی موقع دشمن بفتح و مظفریت انجامید چه اوامر شان درهر چند دقیقه بمد بمیدان میرسید و از انجا در هر چند دقیقه بعد اطلاعات مفصلا را میگرفتند از طرف دیگر در انتظام اذوقه وتهیهٔ دادن لوازمات حربی میدان هم تا دقیقه آخرين هيچ کوتاهی نشده است . داخل شهر گردیز اوضاع پریشانی باندازهٔ قابل دقت بود زیرا شاید بعض ( کسانیکه از طرف سقو ما جور بودند ) اوازه ها وتبليغات مخيف وغير موافق نشر کرده میرفتند از قبیل اینکه سقو را خدا داده است یا اینکه تمام اقوام با محمدصدیق فرقه مشر متحد شده اند و او حتماً گردیز را گرفتنیست و غیر آن افواهات مختلف دیگر از این قبیل ساعت ۲ در میدان محاربه : فیر از جانبین شدت داشت و محاربه از هر دو طرف بجوش بود مخصوصاً صدای ماشیندار بیشتر خود را بگوش میرسانید ، که ناگهان در صف اول عسکر سقو سستی وضعف محسوس شد متعاقب آن اندک پسمانی هم برایشان واقع گردید ، محاربین گردیز هم از موقع استفاده کرده پیش قدمی نمودند اما عسکر سقو با اینکه در دوام و شدت فیر صرف مجهود مینمودند اما بازهم ضعف وتشتت قوایشان نسبت بچند دقیقه پیش واضح و نمایان بود ( که در این دقیقه ها محمدصدیق فرقه مشر قوماندان کل قوای سقو زخم خورده بود ) . * * میدان محاربه واقعاً كيف تخته شطرنج را دارد فرفیکه در بین است باندازه فرقیستکه بین مزاق و راست است چه شطرنج باز با گوتی ها بازی میکند اما محارب بیچاره با سر خود بازی دارد ، سیل بینیکه بتواند برتأثرات عواطفی خود غلبه نموده ودر حین افتیدن و بی جان شدن تنه های گروهیکه با سر بازی دارند اقلاً از گریستن خود داری نماید ـ ومیخواهد صورت تبدلات محاربه را که در هربر هر ثانیه کیف ورنگ جدا میگیرد تعقیب و مشاهد کند تنها هوش خود را بطرف تقاطع روی منصبدار بزرگ ـ ۲۳۱ ـ بگیرد زیرا او مرکز رسیدن همه معلومات و نیز مصدر همه تعلیمات میدان جنگ میباشد که اینجا عیناً تماشای صعود وتنزل یا برد و بای را در این میدان محاربه از چهره جناب وا لا شاه ولی خان در یافته میتوانیم در این آن که ۲۰ دقیقه از ۲ گذشته است مخبری آمده بحضور شان رقعه تقدیم کرد بعد از قرائت آن در چهره شان اوضاع اطمینانی پدید شد خواندن این تمام نشده بود که مخبر دومی آمده او هم پاکتی داد در ایندفعه علامات خوشنودی در چهره شان واضحتر شد که رقعه اول از محاذ بود وکیفیت پیشرفترا مفصلاً توضیح داده بود اما دومش از احمد زائی بود که آمدگی خود را برای شمولیت در محاربه بطرف گردیز یها اطلاع میداد گویا این هر دو رقعه در این وقتیکه هیچ خبر آن پیش از چند ثانیه اعتبار وتقرر ندارد قدری باعث امید واری گردید مخصوصاً رقعه احمد زائیها زیرا تا این دقیقه گردیزیها چنین گمان میکردند که در این میدان تنها خواهند بود ولی این رقعه در عین اینکه یك اشتباه بزرگرا رفع کرد از طرف دیگر برای گردیزیها باعث اطمینان هم شده میتوانست ساعت هنوز پوره ۳ نشده بود که حصه اعظم میدان محاربه بقبضه گردیزیها افتاده - وافواج سقوی سنگر های خود را بالتوالی وتدریج گذاشته میرفتند تمام ساعت – ٤ – بود که میدان را کاملاً گذاشته واپس در قلعه سفید خود را رسانیدند و در آنجا به فیر متوالیوز ها وتوپهای سریع آتش خود را از هجوم گردیزیها نگاه میداشتند ، ساعت ٤ و ۲۰ را پورت آخرین منصدار محاذ بعبارت ذیل رسیده میدان کاملاً از دشمن گرفته شد دره هایشان بر تپه های قلعه سفید استحکام دارد و اگرچه مواقعشان مستحکم است اما باز هم چنین نقاطیکه برای هجوم مساعد است بدست داریم ، تفصیلات خطوط آتش را حامل مکتوب میدهد امر چیست ؟ - ۲۳۲ - جناب والا بعد از گرفتن تفصیلات از وضعیت میدان با اینکه تعقیب هجوم برای محاربین مساعد بود اما بسببیکه روز قریب باخیر شده هجومرا موافق ندانسته امر استحکام و تمرکز دادند و همچنین شد که محاربین گردیزی در نقاط خود مستحکم مانده و جانبین فیر تفنگ و متوالیوز مینمودند در سجنک سرداروالا از وقتیکه اطلاعات و پیشبینی لازمرا پریروز بگردیز فرستاده بودند با اینکه مسئله حمله کردن محمد صدیق در ان وقت میقن نبود اما باز هم برای حفظ ما تقدم دو مسئله را اثنای شب تهیئه فرمودند یکی مرتب نمودن يك سلسله سوار چپار بین سجنك و گردیز دوم آماده ساختن اقوام طوطاخیل و منگل میرزکه برای شمولیت در مدافعه از گردیز هرگاه جنگ واقع شد و مجردیکه امروز صبح خبر حمله یقین شد این اقوامرا که آماده ساخته بودند بطرف گردیز سوق نمودند . الحق این تدابیر فوق العاده مفید و بوقت مناسب و باريك بدرد خورد زیرا بقیه رول محاربه یا بعبارت دیگر نصف اخیر قصه این محاربه را همین اقوامیکه برای كمك فرستاده شده بودند انجام و خاتمه داد ، چه از وقتیکه روان شدند مسافه ۹ کروه که بین گردیز وسجنك است با سرعت قطع نموده در راه با اقوام احمد زئی که پیشتر آماده بودند مصادف شده هر دو خود را بالاتفاق در اطراف ساعت ه و نیم بحدود محاذ رسانیده بدون تانی و تعطیل سنگر گرفته شروع بمحاربه نمودند در ساعت مذکور عسکر سقو که باین حمله ناگهان دچار شده بودند روی توپ و مترالیوز های خود را از طرف گردیزیها کم کرده و فیر را بطرف بالا ده که جبهه هجوم این اقوام بود کشتا نده با شدت زیاد آتش بار برا بپا کردند. محاربه تا ساعت ۹ از جانبین بشدت دوام داشت ولی از فیر - ۲۳۳ - های خیلی سریع که در آن تاریکی شب مینمودند معلوم میشد که این افواج بحمله های مشتت افغانها که مهارت مخصوصی در حملات شبینه دارند دچار شده بودند . این محاربه در ساعت ۹ به شکست کلی افواج سقوی خاتمه یافت و قلعه سفید را تخلیه کرد توپ و جباخانه و سامان حربی که برای این حمله بزرگ ترتیب نموده بودند برای این افواج و لشکر های که هیچ بانتظار شان نبودند گذاشته فرار نمودند گویا اقوام احمد زئی وطوطا خیل ومنگل که در این الا خر رسیده بودند قصه این حمله سقو را خاتمه دادند . ساعت ۱۰ شب بتعداد ۵۰۰ نفر اسیر که در اثنای تصرف قلعه سفید بدست افتاده بودند با توپها و دیگر ادوات حربی که بدست آمده بود بگردیز حاضر کرده شد . در حین تحقیقات از اسیر ها معلوم شد که محمد صدیق فرقه مشر وقتیکه در ساعت ۲ زخمی شده بود خود را بر اسبی انداخته با ۴۰۰ صد نفر توصیه نمود که او را به سپمك برسانند گویا اگر چه تمام افواج سقوی شکست کرده اند اما محمد صدیق باز در سپمك که فاصله ( ۳ ) کروه کرد بز است خود را مستحکم داشته است . ** جوش وخروش عجیبی در این علاقه ها پدیدار است ، پیشروی کردیز غنایم جنگ کوت شده میرود توپهای سریع آتش دو دانه ۹ بن صحرا ۳ دانه ۶ بن جبل ۲ دانه دو موتر لاری عالمهای جباخانه و اسب و یا بو و جزئیات دیگر ، هر خان و یا جماعه که چیزی غنیمت آورده باشد ، آنرا بر این کوت بزرگ گذاشته دوان دوان به نزد آقای شاه ولی خان خود را رسانیده با يك عالم شغف و سرور را پورت غنایم خود را تقدیم کرده تصدیقی بطور یاد کار از این خدمت میگیرد . ۲۴ جوزا اگر چه فتح کامل نصیب این جانب شده است ، و این حمله — ٢٣٤ — خطر ناك بى خبر كاملا رد گردید و گر چه اهالی آنقدر مسرور و شادان هستند که از حد تصویر هم خارج است ، اما با وجود این همه در این موقعیکه دشمن شکست خورده است و اهالی از این فتح در جامه های خود جا نمیشوند میدیدیم که ارا کین ما در فکر عمیقی بوده گوئی که بوضعیت موجوده هيچ متأثر نبوده مانند ۱۰ و ۱۲ ساعت پیش هنوز وضعیترا خطر ناك میپندارند . چه سرداروالا سپه سالار صاحب که از یکطرف بپذیرفتن وفدهای که برای تبريك میآمدند مشغول بودند از طرف دیگر با سرعت زیاد مصروف تهیه يك قوه مکملی برای نگا هداشت و پهره دادن بر سر کوتل تیره بودند چنانچه نفری مجلغو را با يك عده نفری مسلح از راه مجلغو بر سر سر کوه بطرف تیره فرستادند از طرف دیگر برای جناب شاه محمود خان آقا که در جاجی با لشکر های خود آماده بودند مکتوبی فرستادند که یکی از این دو کار را با سرعت تمام باید تعقیب و اجرا کنید . ۱ با لشکر خود سر راست از راه دو بندی بر لوگر حمله ببرید . ۲ يك حصه لشکر خود را بدو بندی بفرستید و همرای بقیه خود شما اینجا بیائید تا با لا تفاق از راه تیره حمله ببریم . هر يك از این دو تجویز که بنظر شما و لشکرتان موافق بود بطور فوری اجرا نمائید . اما جناب شاه ولی خان آقا در عین گرفتاریهای زیادیکه داشتند یگانه توجه خود را بطرف سهاك گرفته میخواهند بهر صورتیکه شود قصه سهاك و تمركز فرقه مشررا در آنجا فیصله نمایند . ٢٥ جوزا خودسقو در میدان محاربه : مجردیکه پریروز عصر محمد صدیق فرقه مشر وضعیت اخیر قشون خود را دید فوراً كيفيترا بكابل اطلاع داد طبعاً خبر این شکست برای سقو زاده خیلی ذی اهمیت و مهیج با مدهش باید واقع میشد زیرا تمام امید های آخرینرا که در پیشرفت ونشر تسلط داشت مبنی برفتح سمت - ٢٣٥ - جنوبی و یا سقوط دادن سردار والا سپه سالار صاحب میدید . چه تازمانیکه ایشان در جنوبی بودند طبعاً عموم ملت بسقوط سقو امیدوار بوده و باو بیعت و اطاعت نخواهند کرد، اما سمت مزار اگر چه در این روز ها بجوش بود ولی خود سقو آنرا اهمیت نمیداد ( زیرا سیدحسین بهمان طرف است ) همین بود که این حمله را تهیئه نموده و خواست تا سمت جنوبیرا بقبضه بیارد تا شاید باین ذریعه بتواند امید اهالی افغانستا نرا که بسمت جنوبی دارند بشکلاند و باین ذریعه مالك تمام مملکت شود . پس خبر این شکسترا بمنزله پیام زوال خود پنداشته با تمام تهور و هیجان چیز نفری متباقیه که در کابل داشت بموتر ها سوار کرده و خودش هم بر سر آنها در موتری قرار گرفته با تمام سرعت بطرف التمور شتافت . *** موفقیت و غالبیت نشه ومستی عجیبی دارند در این دقایق خطر ناك که سقو با عسکر خود در حدود التمور رسیده و شکستیهای پیشتر را باخود جمع کرده نقشه يك حمله دیگر را میسنجد می بینیم که اقوام چه در گر دیز و یا در سجنك باشند در يك عالم هیا هوی و مستی خیلی گرمی گرفتار هستند که فی الحقیقت در اینجا همان قوه که صبح جناب اعلی فرستاده بودند بدرد خورد و این خطر مدهش ناگهانیرا رد نمود . زیرا وقتیکه سقو در التمور تر تیبات خود را مکمل کرده بود بطرف تیره بالا رفته در حینیکه میخواست استحکام سر تیره را مرتب بسازد همان مفرزه که ۸۰ نفر بودند آمدن شان را از دور دیده با حکمت خوبی دو طرفشانرا گرفته دفعة بالای آنها فیر نمودند سقو زاده که هیچ این وضعیترا انتظار نداشت و غالب خیال او همین بود که خودش متعرض خواهد بود از این تصادف پریشان شده خود را در يك سنگر انداخته مترالیوز را خود بدست گرفت ، جانین با مهارت میجنگیدند ، مدت دو نیم ساعت گذشت و فرقی در قوت هیچ کدام ظاهر نشد رفته رفته میدان بطرف افغانها شده رفت زیرا اینها که سنگ سنگ این کوتل خود را بلد هستند — ٢٣٦ — وقتی پافشاری واستقامت حریفهای خود را دیدند از درکهای دیگر چند نفر خود را بی خبر نزديك سنگر چوچه های سفو رسانیده بر آنها فیر شدید نمودند میدان بر سفو بچه منحصر شده و وضعیت خود را در این سنگلاخهای بر پیچ خطر ناك ديده با چالاکی فوق العاده که شهرتاش بود با يك دو نفر خود را بموتری انداخته رو بفرار گرفت و خود را بکابل رسانید و هر چند که قبل از فرار به نفری خود امر استقامت داد که میرویم دیگر قوی میآرم مگر نه حکم و نه تسلی او فایده بخشید زیرا چند دقیقه نگذشته بود که عدهٔ بزرگ این نفری تسلیم و باقی اسلحه را انداخته فرار نمودند . محاربین هم بتعقیب شکستیها تا التمور رفته جباخانه و مترالیوز و دو دانه توپ که در آنجا مانده بود با خود آوردند . گویا حلقه اخیر امید سفو باین شکست گسیخت و تصورات سفو که در بدست آوردن سمت جنوبی بعبارت صریحتر در سقوط دادن سردار والاسپه سالار صاحب داشت همه خام و هدر رفت . محاربین با غنایم خود برگشتند ، و این کوتل عظیم ( تيره ) كه يك ساعت پیش از زیادت صداها دران طاقت نمیشد زیر هیبت و وحشت سكون و خاموشی رفت - گوئی كه خاك وسنگلاخ حتى بلبل و پرندگان آن باین سکون و خاموشی خود بر کشته های طمع سفو سر حم آمده اند . در سجتك اسيرها معاینه میشدند تمام اوضاع مسکت و بی معنویاتی یا ذلتی که بر روح اسیر مستولی میشود در چهره این بیچارگان واضح و مرتسم است . سردار والا امر فرمودند باستثنای کسانیکه هم موطن سقو باشند باقی دیگران که اکثر شان از ٦ کروهی و دیگر نواحی کابل بودند عفو شده بموطنهای خود بروند . شہاكت اجمال حالت عمومی : بعد ازین محاربه وضعیت امروز متنها پر پیچ و قابل دقت است ، زیرا - ۲۳۷ - عمليات پیشروی دوشق یعنی دوجنبه نقيض یکدیگر دارد . :- اول ـ درنتیجهٔ این شکست مهمیكه برای سقو پیش آمده است طبعا تمام معنويات عسکری واحساسات شخصی او باید خیلی مضمحل وابتر شده باشد از اینرو طبیعیست كه دراین وقت حمله بردن برکابل خیلی موافق ونتیجهٔ آن غالباً مامون خواهد بود ، بنابر آن يك نظریه اینستکه باید با تمام سرعت بطرف کابل حمله برده شود . دوم ـ قراريكه پیشتر بیان دادیم كه محمد صدیق فرقه مشر مجرديكه در محاربه زخمی شد خود را بسهاک رسانیده در آنجا متمرکز گردید پس غالبا دراین مرکز گرفتن خود کدام امیدواری دارد. چنانچه جای دادن مردم سهاک برای او دلیل اینستکه در بین ایشان اقلاً نفوذ و یا اینکه با آنها کدام موافقت دارد وچون سهاک نزدیک گردیز است ازاینرو تازمان فیصله کردن معاملهٔ آن بدیگر طرف رفتن خالی ازخطر نیست . پس آیا اولا سهاک فیصله شود و یا اینکه این فرصت مهم شکست خوردن سقو را ازدست نداده بطرف کابل حمله شود دو سوال مهم بود كه موجب مباحثه واختلاف آراء گردیده بود در گردیز جناب والا آقای شاه ولی خان برای فیصله کردن این اختلاف نظری فوق ، جرگهٔ از خوانین اقوام منگل وطوطاخيل واحمد زئی وگرديزی منعقد نموده موضوعرا مطرح مذاکره گذاشتند ، ودرعین زمان از بین این جرگه وفدی برای همان اقوام سهاکی كه محمد صدیقرا در بین خود جاداده اند فرستادند تا ایشان را ازاین معاندت معروف ساخته و به نتیجهٔ این فعلشان دانسته بسازند ، وفدیکه رفته بود واپس آمده چنین جواب آوردند كه محمد صدیق فرقه مشر در نزد ما پناه آورده است ، پس از اینرو ما بهیچ صورت او را بدست کسی نمیدهیم ، اما اقوامیکه از این طرف مذاکره میکردند علاوه براینکه محمد صدیقرا خائن مملکت میدانند او را بطور مخصوص دشمن اقوام ـ ۲۳۸ ـ سمت جنوبی مشارند چنانچه از این عداوت اقوام با محمد صدیق پیشتر هم تفصیل داده بودیم ، وچون اقوام سهاك وسليمانخیل در این موضوع لج و اصرار نمودند لذا غالباً خطر پیدا شدن منازعه در بین اقوام احتمال میشد و باید بمنازعه ومخاصمت فیصله یابد . اگرچه نه سردار والا و نه جناب شاه ولی خان آقا باستعمال قوت در این میدان راضی بودند ، اما چون محور قضیه مبنی برلج واصرار قومی بود از اینرو طبیعیت که در اینچنین حالت جلو گیری کردن آسان دیده نمیشد . زیرا لج كيف عجیبی دارد اگر بین دو نفر باشد حتماً نتيجة وخيم میدهد چه حالیکه سخن در بین چند قوم باشد اینجا هم مجردیکه سخن به ( لج ) کردن جانبین کشید از اول عاقبت کار معلوم شد که بکجا خواهد انجامید . ٢٥ جوزا امروز صبح جرگه که در گردیز بود فیصلۀ قطعی خود را بردن حمله بر سهاك وبقوت گرفتن محمد صدیقرا قرارداد وا گرچه این فیصله چنانچه گفتیم بنظر ارا کین موافق نبود زیرا مسئله را بجنگ قومی میکشانید ولی بهیچ صورت ممکن نبود این دو جنبه را که بجوش و اصرار آمده اند از این فکر خود شان منصرف ساخت همین بود که اقوام احمدزئی و منگل و طوطاخیل زیر قیادت میر غوث الدینخان ( که بیشتر در این جنگ اصرار داشت ) و عسکر و لشکر گردیزی در زیر قیادت عبدالغنی خان گردیزی برای شروع جنگ بطرف رباط سرکاری بر آمدند . گویا با محمد صدیق برایشان داده شود و یا اینکه خواهند جنگید . ساعت ۲ روز محاربه از طرف اقوام مذکور دایر شد شام نرسیده بود که چندین قلعه متعدداز علاقه های سها کرا متصرف شدند افغانها که عادتاً جنگ را در شب بیشتر از روز تر جیح میدهند وبالفعل هم در شب جنگی مهارت خوبی دارند در اینجا هم جنگرا در تاریکی شب دوام داده رفتند از طرف سهاك فیر توپ بشدت شنیده میشود گویا افواج سقوی هم در این محاربه شمولیت دارند . - ٢٣٩ - در سجنك ٢٦ جوزا اینها را بجنگ و تصفیه حساب در بین خود شان گذاشته بسجنك برویم که مرکز عمومی آنجا است پیشتر گفتیم بعد از شکست افواج سقو سردار والا سپه سالار صاحب وضعیقرا خیلی اعتنا داده و دقیقه هایشان در فکر عمیق و سنجشهای خیلی دور و دراز صرف میشد چنانچه فوراً خبر حوادث این فتحرا متحد المال بعموم اقوام فرستاده آنها را بسرعت تمام کردن معاملات زراعت خودشان تشویق فرموده بزودی آمدنشانرا دعوت نمودند بعد ازان هیئتی از همرکابان خود تشکیل داده بطرف منگل جانی خیل برای آوردن لشکرشان فرستاده بودند (که امروز همان هیئت واپس آمده خبر جمع شدن وروانگی لشکر منگلرا اطلاع دادند . پوسته خصوصی از کابل رسید معلومات اخیر چنان نشان میدهد که سقو در کابل قوه کم دارد و چیزی نفری بر ٦ کروهی حواله نموده بود و امروز آنرا بطرف لوگر فرستادنیست مخبر لوگر اطلاع میدهد که عسکر نوی رسیده و آنها را از راه خروار و در نك بطرف سماك بكمك محمدصديق فرستادند . ۲۷ جوزا امروز صبح سردار والا سپه سالار صاحب امر فرمودند که باید اردوی ما یکقدم پیشتر بطرف گردیز برود ، تا برای پیش آمدها از هر قبیلی که باشدارد و مستعدتر باشد . و بطور اختصار میتوان گفت که نتیجه یکی از دو حال خواهد بود ، اگر اقوام سماك پيش قدمی کرده و گردیز را متصرف شوند ، در آنحال این گوشه جنوبی که عبارت از گردیز و نواحی آنست باید ترک شود ، و اگر اقوامیکه از طرف گردیزیها با اهالی سماك میجنگند میدان را بردند ، در آنحال با کمال سرعت باید نقشه را - ٢٤٠ - تعقیب نمود ، یعنی همین لشکر هایکه از طرف گردیزیها میجنگند باید بزودی بطرف کابل بروند . ساعت ( ۱۰ ) هیئت ازسجنك که در آن مدت يك ماه و بیست روز توقف نموده بود حرکت کرده بکاریزکی که در راه گردیز واقع است مواصلت و از آنجا بعد از ۷ روز توقف بطرف مچلفو یعنی بگردیز قریبتر شده رفت . يك عده از لشکر منگل که برای تمام کردن کشت خود معطل بودند امروز آمده و بعد از شرفیابی بحضور سردار والا ، سر راست بطرف گردیز برای شمولیت در محاربه رفتند . جناب شاه محمود خان آقا از جاجی آمده و بعد از ملا قات يك ساعت و مذاکرات مختصر که در جمله آن کاملاً مهیا بودن لشکر جاجی را نشان دادند ، بعض تعلیمات ضروریه گرفته واپس بطرف مرکز خود عودت فرمود ند . اطلاعات جنگ سهاك در هر نیم ساعت بعد مرتباً رسیده میرود را پورتها این را نشان میدهد که اقوام احمد زئی و منگل وطوطا خیل بر اقوام سهاك غالب هستند . ساعت ۲ يكنفر مخبر از لوگر اطلاع داد که از طرف سةو چیزی نفری ترتیب شده است و خیال دارند که فردا از راه درنك و خروار آنها را بكمك سهاك برسا ند . این خبر در حقیقت اهمیت زیاد داشت . زیرا نشان میدهد که سر از فردا اهالی سهاك بكمك سقو قوی تر خواهند شد . ٤ سر طان : چند روز می شود که جنگ جاری است . در نتیجه اقوام سهاك پریشان شده و بقلعه های خود عودت کرده جنگ را از حدود قلعه های خود میگردند . ساعت ۲ نماینده اقوام سهاك آمده و - ٢٤١ - اطلاع داد که ما به مصالحه حاضر هستیم . در باب محمد صدیق فرقه مشر وعده میدهیم که او را از بین خود خارج سازیم . این پیغام اقوام را خیلی مطمئن ساخته بود ولی نزديك شام در حاليكه انتظار میرفت وفد مصالحه از طرف اهالی سهاك خواهد آمد ، بالعكس دیده شد که محاربه را شدید تر ساختند . حقیقت قصه این بود که امروز صبح اهالی سهاك ازین محاربه که آنها را با عموم اقوام دشمن ساخته است بیزار آمده ، حتی بخود محمد صدیق گفته بودند که تو باید از بین ما خارج شوی ، و پیغام مصالحه را برای اقوام احمد زئی و منگل و گردیزی فرستادند . اما بعد از ظهر قوای زیاد سقو که پیشتر را پورت آن واصل شده بود به سهاك با ذخایر زیاد رسیدند ، فرقه مشر هم کوئی دم در تن افسرده اش در آمده باشد فوراً بمیدان آمده و ریاست میدان جنگ را ذمه وار شده محاربه را سر از نو گرم ساخت و چون قراريكه پیشتر گفتیم که اقوام گردیز و دیگر ها این محاربه شدید را در اخیر روز انتظار نداشتند ، لا چار تاب مقا و مت نیاورده پس پا شدند . جناب شاه ولی خان آقا با و جودیکه از این جریانات اصلاً راضی نبودند زیرا علاوه بر اینکه اصل جنگ از طرف سر کرده های اقوام جاری شد . در عین زمان این سر کرده ها يك نقشه نظامی برای این محاربه خود نگرفته بودند . اما باز هم لا چار شده ترتیبات شئونات اینها را بعهده گرفته نمیگذاشتند جه از حيث ذخایر و مادیات و معنویات و تدبیر احتیاجی پیش شود . تمام شب محاربه جاری بود صبح وقت شفق لشکر تا حدود رباط سرکاری یعنی فاصله يك و نیم کروه گردیز پس پا شده بودند و اهالی سهاك پيش قدمی کرده بودند . در سجنک * سرطان : - ٢٤٢ - والاشان محترم سردار محمد هاشم خان قائد و زمامدار مجاهدات ملی در سمت مشرقی امروز سردار والا از صبح که بر خاستند امر بستن بارها را دادند ساعت ۱۲ سوار از گردیز آمده ومکتوب جناب شاه ولی خان آقا را آورد قرار ذیل مضمون داشت : با كمال تأسف در نتیجه محاربه بی سرو پا و بی انتظامی که اقوام در بین خود جاری کرده بودند گردیز در خطر سقوط رسیده است . و در این دقیقه ها یکه این سطر ها را مینویسم خطر سقوط دقیقه بدقیقه نزديك شده میرود . اگرچه من يك و یا دو ساعت قبل باید گردیز را میگذاشتم ولی چون در پیشروی خود يك منظره رقت آور دارم و آن عبارت از هجرت نمودن اهالی گردیز از مسکنهای خود شان میباشد . که منتها مرا محزون میسازد . لذا نمیخواهم این میدان را باین حالت خودش بگذارم چه آخرین تسلی و دلداری که از طرف خود باین مصیبت زدگان اظهار کرده میتوانم همین خواهد بود که آخرین نفر شان باشم که این میدان را بگذارم . در باب صورت شروع این جنگ و لج و اصراریکه این اقوام محارب نموده اند پیشتر تفصیلات داده بودم . جز اینکه بگویم در ابتدا نصیحت را نشنیده بودند . حالا بدبختانه جانبین نتیجه اصرار و جنگ خود را چشیدند . یعنی میخواهم بگویم اگر چه اقوام سهاك امروز بر این اقوام احمد زئی و طوطا خیل و گردیزی و غیره غالب آمدند و اينك در هر دقیقه چندین قوم بطرف گردیز نزديك شده میروند : و شاید چند دقیقه بعد باین قلعه که من هستم برسند ولی بیچاره ها تا دیروز کم خساره نکشیده بودند . همچنین اقوامیکه از این طرف میجنگیدند قدم بقدم سر از امروز صبح پس شده رفتند . و گردیزهای بیچاره میگویند ما بهیچ صورت حکومت سقو را قبول نداریم . و اينك مسکنهای آبا و اجداد خود را گذاشته هجرت را اختیار نمودند . من تا آخرین حلقه این فاجعه را انتظار میکشم . و بعد از آن خود را پسچنك میرسانم . محل امضاء - ٢٤٣ - مشرقی ورود سردار محترم جناب محمد هاشم خان نایب سالار وضعیت عمومی : پیش تر در حوادث اخیر مشرقی در صفحه ( ١١٣ ) برای خواننده خود بیان دادیم که جریانات و حوادث که در دوران علی احمد خان مرحوم واقع شد سر زمین مشرقی را برای خانه جنگی مستعد ساخته بود چنانچه بالفعل اکثریه باین خانه جنگی گرفتار گردیدند . تنها يك جبهه در زیر ریاست آقای محمد گل خان مهمند و بعض معارف و خیر خواهان دیگر تشکیل یافت . چنانچه پیشتر بیان یافت . این جبهه با کمال جدیت برای تامین حالت مشرقی و پیدا کردن يك رابطه عمومی با دیگر اقوام کار میکردند . چنانچه تائید مساعیات شان تا اینجا اثر کرده توانست که عده زیادی از اقوام که به تشکیل دادن يك جرگۀ عمومی در مقام هده وا دار ساختند . گویا در همین حالت بود که خبر ورود سردار نامدار سپه سالار غازی محمد نادر خان و برادران محترم شان به پشاور در مشرقی منتشر گردید . متعاقب آن خبر اطلاع رسید که سردار محمد هاشم خان بطرف مشرقی حرکت کردنی هستند . - ٢٤٤ - معلوم است این خبر را عموم اهالی مشرقی که اندازه احتیاج خود را بامنيت درك كرده بودند باید تا کدام اندازه به خوشی و جوش استقبال بنمایند مخصوصاً هیئت اصلاحیه که به سر کردگی آقای محمد گل خان تشکیل یافت بود اندازه این خبر را بهتر تقدیر کرده و يك معروضه پر محبت بحضور این قهرمان افغان تحریر نمودند که ملت افغان از برکات ورود شما شیرازه های از هم گسیخته را با هم وصل خواهد نمود. و زحمات حضور محترم برای ملت افغان ثمرات خوبی خواهد بخشید . بعد از فرستادن این معروضه در مشرقی امید واری عمومی پیدا شده و كسانيكه خبر شده بودند برای استقبال سردار محترم به سرحد شتافتند همان بود که برای استقبال ایشان یکهزار نفر از قوم مهمند و دوصد نفر از قوم شنوار بسر حد طور خم بزیر ریاست پاد شاه گل خان رفتند . و همین که سردار نایب سالار صاحب پا به خاك وطن گذاشتند ، با کمال گرم جوشی استقبال شده و قرار عرف ملی تفنگ ها را بنام شادیانه هوائی فیر نمودند . بعد از احوال پرسی بسواری اسپ دروسط این هزار نفر به لعل پور وصبح آن به چکنور که دران جا بجای ملا صاحب چکنور شب گذشته اند و صبح آن بعد از رخصت دادن مستقبلین پاد شاه گل خان وعده از خوانین مهمندی را بهمرکابی خود مانده و ازان جا به با ساول عزیمت فرمودند . دراثنای راه عده های زیادی از خوانین و معرو فین به استقبال آمدند . بعد ازان به غنی خیل و کلالی وده سر کٹ تشریف برده و در انجا راجع به اصلاحات وطن اقدا مات با اهالی شنوار نمودند : که جرگه عمومی که پیشتر موعد آن در ۲۲ رمضان معین شده بود تحکیم شده و دعوت اقوام سرحدی نیز در پرو گرام آن جر گه ایزاد شد که موعد آن ۶ شوال معین گردید . و به عموم اقوام این موعد با نظریات وارزو های که سردار سپه سالار غازی محمد نادر خان نسبت - ٢٤٥ - بوطن داشته جناب سردار نایب سالار محمد هاشم خان را برای تطبیق آنها باین سمت فرستاده اند ، اطلاع داده شد . پیش تر گفتیم عموم اقوام مشرقی حس احتیاج را با منیت و وحدت احساس کرده بودند . لذا این اطلا عرا فال نیک آن ارزوی خود قرار داده مستعد شمولیت آن جرگه گردیدند . بعد از روز عید سردار نایب سالار به هده وارد شده ، و به مجرد رسیدن برای اصلاح نزاعیکه ، در بین اهالی مهمند و سرخ رود بود و آن منطقه را بی امنیت ساخته بود ، یک هیئتی از معاریف فرستادند . جرگه ٦ شوال . قرار موعود با گرمی و اعتنای تمام ، در روز ٦ شوال نمایندگان عموم اقوام حاضر شده و جرگه افتتاح شد ، بعد از مذاکرات طولانی و در نتیجه ٩ ماده ذیل تقرر یافت : مواد تصویب شده گی جرگه هده . ١ - احدی از اهالی مشرقی بدون جرگه و مشوره اقوام بکابل رفته نه می تواند ، هر که نزد بچه سقاو به مشوره رفته بود پنج هزار روپیه ناغه قومی را ادا خواهد کرد . ٢ - اموا لیکه در انقلاب تاراج شده آنرا علماء بمواعظه و نصائح وقوه ملی ، بحقدار مسترد سازد . ٣ - يك جرگه اقوام مشرقی نزد سردار محمد نادر خان سپه سالار بغرض اتحاد با اقوام جنوبی برود . ٤ - انچه منازعات بین افراد قبائل است سر از امروز معطل باشد . من بعد هر که بر علیه برادر دیگر اقدام کرد ، مال ویا جان او را تلف کرد علاوه بر ترضیه حق دار و قصاص قتل ناغه سنگین قومی را ادا نماید . - ٢٤٦ - ه - در غایت اتحاد با قبائل جنوبی يك جرگه اقوام مشرقی به کابل خواهد رفت تا با نمائنده های سایر اقوام وطن درضمن لویه جرگه درخصوص انتخاب امام ( پاد شاه ) باصول صحیح مذاکره نمایند . ٦ - هر که از سواد جرگه عدول نماید ، مبلغ پنج هزار روپیه ناغه قومی را تادیه خواهد کرد . ۷ - مرکز اقوام مشرقی خوگیانی تعیین شده . ۸ - برای ریاست اصلاحات مشرقی جناب سردار محمد هاشم خان انتخاب شدند ومقرر شد که قرار هدایات جناب شان راه وحدت خود را خواهیم پیمود : ۹ - جناب نایب سالار صاحب مرکز خود را در خو گیانی اتخاذ فرمایند ، وبرای حل وفصل منازعات تکالیف دوره را هم گوارا بفرمایند . جرگه هده بر این ٩ مواد تقرر گرفت وبرای شش ماه سنگ تعهدی گذاشتند . بعد ازان قبائل رخصت شدند . بعد از تمام شدن جرگه سردار محترم در پیشروی خود يك مهمه خیلی بزرگ داشتند ، و آن عبارت از اصلاح کردن منازعا تیکه بین اقوام جاریست ، و نیز گذاشتن يك پروگرامیکه آینده از پیدا شدن منازعات جلوگیری کند . علاوه بر آن تعمیل شدن مواد جرگه يك مهمه بزرگ دیگر بود . همین بود که برای تعمیل ماده ٢ جرگه که استرداد اموال باشد هیئتی از علما تعیین نمودند. اما برای حل منازعات قومی تشکیلات مرتبی گرفتند . و آن عبارت از همینکه در هر علاقه مراکز معین فرمودند تا این مراکز در اصلاحات مجاهدت ورزند . که در هر مرکز سه سه نفر برای همین کار تعیین گردید و نیز سلسله مخابرات ومراسلات در بین تشیید شد . و نیز برای تبلیغ يك مطبعه كوچك تهیه شد . يك جریده بنام « د کور غم » بقلم آقای محمد گل خان تا يك وقتی انتشار یافت . - ٢٤٧ - در ۹ شوال سردار محترم بطرف جلال آباد و از آنجا بچار باغ حرکت فرمودند . و هیئتی برای اصلاح منازعات اقدام کنر ها بزیر ریاست آقای محمد حسین خان فرستادند . چند صد نفر از شنوار برای رفتن بطرف کابل آماده شده بودند . که متعاقب حرکت آنها اقوام شنوار اعلان نمودند که این جمعیت برضای ما حرکت نکردند همان بود که از طرف اقوام خوگیانی ممانعت شدند . طایفه خربون و وزیر در بین خود جرگه نموده و برای تلافی از خساره های که پیشتر مسبب شده بودند آماده شده بحضور سردار محترم نایب سالار صاحب آمده عرض نمودند که برای قیام امنیت در سمت مشرقی ما بان حاضر هستیم که زیر اوامر و هدایات شما عمل نمائیم و نیز مالیات يك ساله را فراهم کرده بشما تقدیم میکنیم تا شما امنیت عمومیرا متکفل شده بتوانید . از طرف سردار محترم این احساسات ایشان تقدیر شده و برایشان فرمودند همینکه مواد مصوبه جرگه قدام کردید و بقرار آن عمل کردید کفایت میکند . در این اثنا اطلاع رسید که بین پاینده محمد خان جبار خیل و حاجی سعید الله خان مستی خیل در سرخ رود منازعه شدید جاری است چنانچه ١٤ نفر جوانان در این حادثه مقتول شدند . سردار محترم فوراً برای حل این منازعه بشخص خود در ۱۲ شوال حرکت فرمودند . و برای مصلحتشان يك جرگه قومی را تعین دادند . از خوانین مهمند اطلاع رسید که ما بسبب منازعات قومی در جرگه هده حاضر شده نتوانستیم . مکر علی ای حال باو امر شما اطاعت داریم و خواهش ملاقات نمودند . از طرف سردار محترم حبیب الله خان پاد شاه بالوكاله ایشان رفته ، و از احساسات ایشان تقدیر نموده مواد جرگه را به ایشان گفتند . بعد از آنکه ما بین پاینده محمد خان و حاجی صاحب قیام صلح شد بتاریخ - ٢٤٨ - ١٥ شوال بین قریه دو انشاهی و حاجی دولت خان که با هم نزاع داشتند سنگت اصلاح گذاشته شد درین جرگه تمام اقوام سرخرود حتی هندوها هم شمولیت داشت خطابه های برجسته ومواعظ حسنه نسبت باتحاد واتفاق ابراز گردید احساسات اهالی بسیار بخوبی دیده شدند و از سهی خواهی جناب نائب سالار صاحب اظهار امتنان میکردند. روز ٧ شوال بخیرآباد تشریف فرما شدند و اهالی آن منطقه برای شرف ملاقات حاضر شدند روز ١٨ شوال بکجه تشریف بردند دو روز در سرمه توقف فرمودند به ٢١ شوال مرکز خود را از سرمه به اربد خیل تبدیل فرمودند و در جای آقای سید حبیب خان اقامت فرمودند چه این جا بازار بود برای آمد و رفت اقوام تسهیلات دیده میشد چندی بعد ازین ما بین مردم سرخ رود و خوگیانی کشیده گی تولید گردید اگر مساعدت نائب سالار صاحب نمی بود این کشید گی به تباهی می انجامید و هم درین ایام بدفاع هیئت سقاوی که بدعوت مردم لغمان آمده بودند از طرف نایب الارصاحب آقای سید احمد خان پادشاه و آقای سید حبیب خان برای جلوگیری شان به لغمان رفتند و آنها را از لغمان اخراج نمودند وهم درین ایام از شنوار و مهمند رودات ومهمند دره جیر هسار وسرخ رود حصارك و خوگیانی برای جرکه جنوبی وکلا رسیدند. روز ٢ ذی قعده جرگه اقوام مشرقی بطرف اقوام جنوبی اعزام شد و ریاست جرگه بنام آقای محمد گل خان تفویض شد اعتماد نامه اقوام بتوسط جناب سر دار سپه سالار صاحب اقوام جنوبی تحریر گردید که ما برای قیام مناسبات اخوت و اتحاد و یگانه گی و يك جهتی این جرگه را بشما فرستادیم تا افکار خود را با شما تبادله کنند و فکار شما را بما ارائه نمایند و هم چنین ما بین ما و شما و قندهار و کابل و دیگر اقوام وطن يك جرگه متحده بکابل انعقاد یابد ، تا دران جرگه یك زمام دار اهل که اراده را وطن کرده بتواند به اتفاق آراء انتخاب کنیم. وقتیکه جرگه مشرقی به جنوبی عازم می گردید، اهالی مشرقی - ٦٤٩ - بامضاء اکابر سایر اقوام مشرقی یک معروضه مخلصانه بحضور سردار سپه سالار غازی تحریر نمودند : که ملت افغان کار نامه های تاریخی آن قهرمان افغان را به اخلاف خویش در اوراق تاریخ بآب زر یاد کار آ خواهد نگاشت . ملت غیور افغان کارستانهای شجاعانه آن سپه سالار غازی را در سوانح حافظه خویش نگاهداشته است و از حضور جناب شما رجا دارد که علاوه بر خدمات اجتماعی گذشته در نجات ما مساعیات ورزید . ما امید داریم که به علو همت جناب شما ملت افغان بساحل فلاح و نجاح خود را خواهد رسانید (۱) جرگه هنوز در جنوبی بود که خبر مراجعت امان الله خان از غزنی و بدر شدن او از وطن رسید ، بعض اهالی مشرقی که قبلاً تشویش داشتند که شاید خدمات سردار سپه سالار صاحب برای مفاد امان الله خان است و ما او را به خلع مجبور ساخته ایم در صورت پس آوردن او مصالح ملت برباد و نفاق افغانستان زیاد میگردد ، ملت بهر وسیلۀ حکومت او را قبول ندارد و هم چنان بعض حریصان را که علی احمد خان به پول عادی ساخته بود سد راه می شدند بعد از این پروپاگند این دو گروه اثری نمی بخشید الا بر علیه خودش کار گر میافتاد این جرگه ثمرۀ زحمات جناب نایب سالار صاحب و نتیجۀ مجاهدات قهرمان افغان جناب سپه سالار صاحب محمد نادر خان است که اوراق تاریخ ملت افغان باب جدید را افتتاح مینماید ، این جرگه گل اولیست که از گلستان سعادت ملت افغان می شگفد تا بر یک اساس حکومت را به اتفاق و اتحاد ملت نهاده باشد استقبال آن تا چه اندازه درخشان خواهد بود تاریخ جرگه های اقوام را در وطن عزیز قهرمان افغان بنا نموده این یاد گار عهد اسلامی بنام نامی این راد مرد تاریخی بر صفحات تاریخ نمایان خواهد ماند ، حقیقتاً يك سنت نيكو است که برای اخلاف خویش باقی گذاشت . (۱) کوائف رسیدن این جرگه که بسمت جنوبی رسید در صفحه ( ۱۷۲ ) ذکر گردیده است . — ٢٥٠ — به ١٦ ماه ذی قعده جرگه اقوام مشرقی از راه جنوبی شادان وفرحان باز گشتند روزيكه جناب نایب سالار صاحب از سر خرود به خوگیانی تشریف آوردند يك جرگه قومی را برای انحلال محاصره جنیه های شیر زاد فرستاده از محاصره نجات بخشیده بود ولی نادانان و بد خواهان خواستند كه دوباره نایره جنگ را مشتعل سازند باز دست و پا زدند ومحاربه دومین در بين شان تشکیل شد تا ۱۸ روز محاربه شان دوام کرد و بسياری از جوانان شجاع درین محاربات جهالت لا یعنی لقمه اجل شدند. در خلال همان ايام بارى تحت قیادت آقای عبد الرزاق خان محمد زائی يك فوج ملی بطرف کابل حركت کرد تا حسب مقررات جرگه جنوبی و مشرقی باید محدود لهو گرد جرگه نمایند اگر معامله بصلح نمی انجامید قوای ملی مسلح باشند تا دست دزدان را از تخت و تاج افغان کوتاه سازند و هم از حركت این فوج که از راه تگاب عازم کابل بودند چون به هاشم خیل رسیدند از طرف جناب نایب سالار صاحب بخواتين تگاب خبر داده شد آنها برای استقبال ایشان آماده گی میکردند و هم در خلال این احوال با سقا زاده دست و گریبان شدند حکام او را قتل وعلاقه خود را از دست دزدان رها بیدند ولی چون اسلحه وجبه خانه مکمل نداشتند دوباره زیر تهدید دزدان آمدند و در خت های شان بی شدند وانواع مظالم بانها جاری شد. خواتین شان بمشرقی رفتند و بحضور جناب نایب سالار صاحب حاضر شدند والتجا کردند که برای قیادت ما یا به نفس خویش حركت فرمایید یا ما را تجاوز دهند که حسب پرو گرام شما ما بكابل اقدام كنیم. این فوج بواسطه اینکه در قوم اتحاد حقیقی وجود نداشت و هم چند نفر از وزیری که بکابل خفیه رفته بودند وعند المراجعت مبغوض قوم شدند دشمنی دیرینه شان تازه شد وما بین شان محاربات اغاز گردید - ٢٥١ - يك حصه از فوج ملی بواسطه این معامله از رفتن باز ماندند و بقیه آن هم با نتظار فراهم شدن لشکر پس خواسته شدند § آقای محمد گل خان تعین شدند تا بسر خرود رفته فراهمی لشکر را بنمایند و خوانین تگاب رسیدند که ما برای تعمیل حکم اماده هستیم و بیرق را بر داشته تحت قیادت آقای عبد الرزاق خان حرکت نمودند این جمعیت دوم چندی در هاشم خیل منتظر ورود نفری بودند که در بهار سفلی نزاع تولید گردید قریه لوخی و بهار با هم جنگ داشتند چند روز لشکر تعطیل شد زحضور جناب عالی نایب سالار صاحب حکم داده شد که دسته فوج ملی بطرف شیر زاد بروند چندی آنجا توقف نمودند وهم درین ایام لشکر جاجی به نواحی ازر فراهم شدند وخیال رفتن مرکز را داشتند تاهر دو قوا از يك ديگر احوال گرفته زير يك پلان بمركز هجوم به برند . همدرین ایام سعادت خان حصار كك پسر خود را بحضور جناب عالی نایب سالار صاحب فرستاد تا اقوام خوگیانی را خبر کنند که ملت خواهان حصار كك به زير رياست سعادت خان ويار محمد خان مستعد حرکت اند باید شماهم قوای خود را حرکت دهید . درین اثنا بروسای قوم شیرزاد ويك دسته قوای جمعیت اصلاح که در انجا بود خبر رسید که سقاوی ها در قوم نفاق می اندازد باید برای جلو گیری و ریشه دوانی های آن جمعیت اصلاح بکوشند برای این امر يك هیئت از جمله شاملین دسته قومی جمعیت انتخاب شد تا نفاق اندازی های سقاو را به وفاق مبدل سازند و حسب هدايات جناب عالی نایب سالارصاحب قوم را باصلاح دعوت دهند . وقتیکه این هیئت بکچه میرد خوش بختانه لشکر مردم خر بون مستعد حرکت است و هیئت مذكور محمد امين خان را برای فراهمی لشکر وزیری و خوگیانی فرستاد وباقی اعضاء هیئت بالشكار - ٢٥٢ - خربون شامل شدند غلام محی الدین خان و جلال خان قوای خربون را گرفته بادسته اولین قوای جمعیت پیوستند . چون قوای طوایف خوگیانی در مقام طوطو فراهم میشوند و بحصارك غلجائی میرسند ملت خواهان حصاركى بيك گرمجوشی آنها را پذیرائی مینمایند . دو روز بعد برای اداره این لشکر آقای محمد گل خان که درین روز ها در کچه بودند حرکت نمودند و زمام اداره شان را بدست خویش گرفت و بطرف حصارك سوق داد از طرف جناب عالی نایب سالار صاحب برای مردم تکاب بذریعه خوانین شان که نزد ایشان حاضر شده بودند خبر داده شد که لشکر مشرقی حرکت نمود وهم هدایات برای شان داده شد که باین رویه قوای تکاب را حرکت دهند همین رفتن شما برای چر که است ، اقوامیکه در عرض راه شما اند برادران شما میباشند چون شما برای کار نیک می روید آنها را اذیت ندهید وحدت شان را بخواهید اگر مخالفت کنند و راه شما را مسدود کنند البته بدفاع مجبور خواهید بود و باید قبل از ورود بعلاقه شان انها را اطلاع دهید تا بین شما وانها غلط فهمی نشود همین که فوج خوگیانی حرکت نمود ، در سرخ رود و نیز حصار شاهی جنبش ملیت تولید گردید قوم وزیر که در بین خودشان نفاق جریان داشت ، خاموش بودند . و محمد امین خان که از طرف جناب عالی نایب سالار صاحب برای وحدت و فراهمی لشکر وزیری مقرر بودند تا حدی کامیاب گردیده بود ، جنگ لشکر وزیری حرکت می نمود ، در چپر هار بين ملك غلام گل وميرزا محمود نزاع تولید گردید ، و این رویه بر مردم وزیر ناگوار واقع شد . در نتیجه غلام گل کشته ، وطرفداران آن چور و تاراج شدند . از طرف دیگر محمد امین خان نماینده جمعیت اصلاح برای متحد ساختن جمعیت سقاوی و رهبری ما جماعت مصلح می کوشید ، و در نتیجه آنها متحد ووعده دادند که لشکر خود را به جنگ بطرف کابل رو ن کنند - ٢٥٣ - درین بین يك وفد از طرف جناب محترم شاه محمود خان آقا از جنوبی نزد جناب عالی نایب سالار صاحب رسید ، تابا قوای مشرقی در خصوص اقدمات به کابل مفاهمه کنند . که بعد از رسیدن این وفد سمت جنوبی اقوام بعد از مفاهمه وکلا، خود را بحضور جناب عالی نایب سالار صاحب فرستادند ، ووعده دادند که نفاق خانه جنگی را از بین برداشته آماده پیکار هستیم . باندازه يك هزار نفر تهیه و خواهش منصبدار نمودند . لذا امیر محمد خان نور ستانی از حضور ایشان بقیادت آنها تعین ورخصت شدند . حینیکه لشکر شای حرکت نمود ، خطی از جناب عالی نایب سالار صاحب برای محمد امین خان میرسد : که لشکر معطل کنید که فوج خوگیانی در مقام مناری با سقو یها به سر پیکارند و بعض از ایشان برای مفاهمه وفر هي كمك به كجه آمده اند ، همان بود که فردا عموم جوانان جنگی به کجه آمدند و با مردم خر بون جر گه کردند واز جریانات جنگ مناری مذاکره نمودند . جنگ منار چكري فوج خو گیانی ، بعد از مفاهمه با مردم چکد لك ، حصارك و کمر و خیل احمد زئی و مردم تیزین و چکری ، در اثر پلان مکمل مرتبه جناب آقای شاه محمود خان و محمد گل خان آقا شروع به اقدامات نمودند . فوج ملی از تیزین حرکت نموده خفتن به چکری و شب به سنگر ها بالا شده ، تا عصر روز دوم با سقویها در منار چکری محاربه نمودند . سقويها بحدی سراسیمه شده بودند که دروازه ارگ را بسته ، و میدان جنگ را گذاشته میرفتند . قوای ملی چون سامان حرب نداشتند با راده اینکه سامان حرب را فراهم نمایند بعلاقه خویش مراجعت کردند و قدری جبه خانه بغرض محافظت خویش با خود برداشتند . و آقای محمد گل خان ، خان زمان خان - ٢٥٤ - وعبد الرزاق خان ، وسيد عبد الحميد خان پادشاه و سيد حبيب خان كه با اين لشکر بودند بطرف قواى جاجي رفتند تا از جريانات جنوبی اطلاع حاصل نمايند که بین اقدامات هر دو سمت وحدت باشد . و این رفتن شان با انعقاد جرگه اخیر جنوبی در علی خیل موافق افتاد . جناب عالی نایب سالار صاحب آقای غلام فاروق خان را برای فهمی لشکر مهمند فرستادند و ایشان مکاتیب قوم خو گیانی را راجع به کمک اهالی مهمند وتشویق صلح بین شنو از ومردم سرخ رود با خود بردند و نيز يك معروضه راجع بفرستادن محمد گل خان به ( تيزين ، وتعين سيد حسن خان ) بسمت معاونی جناب عالی نایب سالار صاحب بحضور جناب سپه سالار صـاحب ، تحریر نمودند در نتیجه ملک جیلانی خان چپرهار ، و خوانین شنوار ، ومردم حصار شاهی وسرخ رود و مهمند با خوگیانی متحد الفکر شدند . در این اثنا جرگه وقد افریدی تحت ریاست سید انور پادشاه حاضر شده خواهش خود را برای کمک اظهار نمودند . بعد جرگه خواهش شان از طرف خوگیانی قبول شده با احترام رخصت شدند . وقتا که این احساسات را جناب عالی نایب سالار صاحب دیدند متحیر شده بفکر افتادند ، که این قدر فوج بزرگ را بطرف کابل سوق دادن عواقب مهیب دارد . لذا به فكر تخفيف قوا افتاده به مهمند و افریدی امر دادند که الی امر ثانی فوج خود را حرکت ندهید يعنى عند الاحتياج بشما خبر داده خواهد شد . اوانیکه جرگه تحت ریاست آقای محمد گل خان را بطرف مشرقی برای عملی نمودن مواد مصوبه جرگه علی خیل فرستادند ، جرکه اقوام جنوبی با پارچه های « اصلاح ، رسیده تا مقررات جرگه جنوبی را در مشرقی اشاعه بدهند . همان بود که با و کلای جنوبی نماینده های قوم خوگیانی مقرر شدید و به محالات سمت مشرقی عازم شدند و در دعوت اصلاح و تبلیغ اصلاحات مساعيات بکار بردند . – ٢٥٥ – جینیکه جرگه مرکب از وکلای جنوبی و خوگیانی بسر وخرود رفته از طرف سقاویها در سرخ رود حرکات سر زد . کسانیکه گول خورده سقاء بودند در سرخرود محاصره شده خود به بسیار پریشانی شب گریختند ، این وضعیت شان را قوم بدرده با همراهی اهالی سرخ رود برای سر کوبی شان رفتند و تا سه چار روز گندمك محاصره بود . و قرار مواد مصوبه جرکه جنوبی ، اقوام خوگیانی به حضور خوانین گندمك ، خانه های شانرا در داده و امو ل شا نرا تاراج نمودند . در عین جریان محاربه ، طرفداران حبیب الله باو خبر دادند که فوج خود را حرکت دهید ، مشرقی باطاعت شما حاضر و مستعد است قوای ملی ، بعد از چار روز محاصره گندمك ، به سرخ رود با سقویهای دو چار شدند . چون جببه خانه های شان قبلاً بمصرف رسیده بود ، و اینکه اکثریه برای رسانیدن اموال تاراج کرده کی بخانه های خود رفته بودند ، لا چار بعد از دو شبانه روز جنگ با سقویها بطرف خانه های خود عزیمت نمودند ، تا قوا تهیه کنند . طبعاً نظام امور مختل ، و اقوام محضر ر جناب عالی نایب سالار صاحب آمده التجا نمودند که باید بحوا شی کوها رفته و عائله خود را بدر کنیم ، بعد بصورت منظم با سقر یها جنگ آریم . مردم بکوچ کشی مشغول شدند ، و سقویها از وقت استفاده نموده ، داخل کجه شدند . لذا جناب عالی نایب سالار صاحب خواست از راه کوه سفید به افریدی بروند و از انجا لشکر اراسته کرده بر علیه سقویها استعمال کنند . و آقای محمد گل خان با قوای جنوبی متحد شد ، و خان زمان خان بمشرقی اعزام گردید . مردم شنو ار و مهمند که از سقوط گندمك خبر شدند ، در هده جرکه انعقاد نموده ، بر علیه سقر به جلال آباد یورش بردند . نيك - ٢٥٦ - محمد خان که بعد از سقوط گندمك راه مهمند را گرفته بود با مهمند و شتوار متحد شده سقویها را از جلال آباد بدر نمودند . سقویها که از جلال آباد فرار کرده بودند به فتح آباد پناه آورده و يك قسمت دیگر شان که در کجه بودند نیز از طرف اهالی محاصره و با لا خره مغلوب شده و این دو قوای سقاوی که از جلال آباد و کجه گریخته بودند در فتح آباد باهم مصادف شد با تفاق در کند مک بجای ملک قیس رفته پس از تسلیم اسلحه خود ها باو ، راه کابل را پیش گرفتند . سقویهای که را سا روانه کابل بود در حدود بتخاک از سقوط کابل وفرار سقو زاده مطلع شده یکسر با خان محمد دزد بطرف شمالی فرار کردند : پس از سقوط کند مک جناب نایب سالار صاحب که عازم سفید کوه شده بودند . خبر تخلیه کابل از سقویها بایشان رسیده و هم چنان از قیام اهالی قند هار بر علیه سقویها اطلاع یافتند . همان بود که بذت خویش عازم قند هار شده و آقای محمد گل خان بطرف جنوبی رفتند . بعد از رفتن جناب عالی نایب سالار صاحب ، خانزد ن خان غند مشر با روساء خوگیانی بسمت مشرقی با مر جناب نایب سالار صاحب اعزام شد ، و بمجرد رسیدن این هیئت بمشرقی ملت تکیه گای برای خود ها یافته باقی اثاری هم که از سقو در مشرقی مانده بود منحل و مضمحل نموده و او ضاع بسكون وارا می رو نهاد . ٢٥٧ هزاره پیشتر گفتیم اطاعت کردن چند قومی بسقو در حقیقت در نتیجه گول خوردن و نفهمیدن حقیقت حکومت سقوی میبود. ولی اقوامی که از ابتدا حقیقت آنرا شناختند از شروع مرحله مخالفت کردن و شورش کردن برعلیه او پرداختند. از انجمله اقوام باغیرت هزاره است که مجردیکه سقو مدعی امارت گردید عدم اطاعت را بوی ظهار نموده و بندر های خود را برای مقاومت نفوذش محکم ساخته. تا آخرین نقطه که در وسعشان بود از مقاومت دریغ و کوتاهی نکردند. چنانچه مجردیکه اردوی قندهار تشکیل و بطرف غزنی روان شد. نماینده های آنها بطرف اردوی قندهار رفته و اظهار آمادگی برای شمولیت در سقوط دادن سقو نمودند. و سردار محمد امین خان و خواجه هدایت الله خان که برای جمع آوری لشکر هزاره رفته بودند چندین هزار نفر را درچند جو په جمع کرده وبطرف غزنی فرستادند. و با وجودیکه درغزنی از طرف امان الله خان وا راکینش برای آنها تفنگ و اسلحه داده نشده بود. مکر باز هم با اسلحه کهنه و ناقص خود شامل صفهای محاربه ها گردیده در چندین میدان همت و غیرت زیادی نشان دادند. حتی اینکه بعد از انیکه امان الله خان امر رجعت داده و گویا میدان وطن را برای سقو گذاشت - ٢٥٨ - اقوام هزاره تا سه روز دیگر محاربات شدید دیگر کرده . و بعد از دادن تلفات خیلی زیاد وقتیکه از رسیدن مدد از هر طرف مأیوس شدند برای حمایت مسکنهای خود رفتند . همچنین وقتیکه از طرف سقو خطك نام بطور حاکم در جا غوری هزاره مقرر گردید هیچ بان حاکم تسلیم نکرده و با قوای او که از هر طرف بر سر اقوام هزاره ها سوق داده میشد در حدود نا هور و مالستان وشیر داغ وزولی و بابه مقاومت و محار به ها نمودند . حتی چند قریه مسکون و آباد هزاره ناهور و مالستان در این محاربات تلف گردید و در تمام این مدت برای امداد هر که بمقابل سقـــو قیام کنند فدا کاری و همراهی نمودند چنانچه سردار محمد امین خان و خواجه هدایت الله خان با دسته ایشان بايك مدتی درازی در هزاره قیام داشته اقوام هزاره اقدامات آنها را بر علیه سقو طرفداری و همرهی میکردند . و این مقاومت هزاره ها سقو را در بعض احیان خیلی پریشان میساخت مخصوصاً چندین محاربه که از طرف هزاره های بهسود در کوتل هونی و دیگر مواقع شده بود شجاعت و همت آنها را برجسته تر نمود ، بحدیکه در این محاربات خود بچه سقو یا برادر او سر کردگی میکردند ، در عاقبت وقتیکه قضیه سقو طول کشید و بسبب محاربات زیاد ذخایر و جباخانه هزاره ها باختتام رسید در نتیجه قدمات بعضی سست عنصر ها که طرفدار سقو بودند اقوام هزاره را مایل به بیعت نمودند . اما با وجود آنهم هزاره ها باین شرایط بیعت کردند نه قوای سقو و حاکم او در زمین هزاره موجود نباشد و همچنین تا آخر در کمین فرصت بودند تا اینکه علائم امید و مظفریت ناجی ملت از طرف سمت جنوبی پیدا شده ، و در نتیجه مجاهدات ایشان چنانچه در قسمتهای جنوبی بیان یافت مملکت نجات یافت ، همان بود که علی الفور نماینده های هزاره برای بیعت و اظهار اطاعت و شکرانه نجات جوقه جوقه بکابل آمدند . - ٢٥٩ - دورهٔ سوم جنوبی يا حلقهٔ اخیر در خاتمهٔ حلقهٔ دوم تا جای رسیده بودیم که سردار والا سوار اسپ خود شده و با هیئت خودشان رهسپار جاجی گردیدند این حرکت در ساعت دو نیم روز بود ولی میتوان گفت این مسافرت از پر مشقت ترین سفر ها بود ، شب رسید و منزل جای برای اقامت معلوم نشد لا چار این هیئت درهٔ تاريك و پر سنگ و پر آبر ا در همان شب مجبور شد طی کند چیزیكه بر این همه مشقتها میافزود خطر وقوع کدام حادثهٔ غلط فهمی از طرف ساکنان دره بود چه طبعاً آنها خبر نداشتند که این مسافرهای شبینه که خاموشی مهیب این دره را بر هم میزنند کيا اند . بهر حال از دو در اطراف ساعت ۱۱ شب بيك قريهٔ از قریه های هزار درخت رسید و همهٔ هیئت در يك تحت با میکه دوام دادن سفر از اقامت کردن در آن آرامتر بود بقیهٔ شب را گذشتاند . ۷ سرطان صبح وقت فجر هیئت بحرکت افتاده و طلوع آفتاب به اولین حدود جاجی رسید، دو ساعت در حسن خیل برای تناول ناشتا توقف شده باز در ساعت ۹ هیئت دو باره بحرکت افتاد ، کسیکه از دیگر علاقه های - ٢٦٠ - سمت جنوبی در علاقه جاجی داخل شود حتما يك فرق محسوسی از حيث آبادی و زراعت در نظرش میآید ، زیرا اقوام جاجی بالعموم عمليتر و فعالتر هستند و اشخاص بیکار در بین ایشان کمتر یافت میشود و بدین سبب از حيث امنیت و اخلاقیات هم فرق زیادی بین اقوام این علاقه و دیگر علاقه ها دیده میشود . هیئت تا عصر روز را بطی کردن منزل از بین زمینهای سبز و خرم و آباد جاجی گذاشته ساعت ٤ ونیم به ( شبکه ) مواصلت شد . در شبكه يك عالم جمع و جوش گرمیست که تنها مشاهده آن تمام زحمات این سفر را فرا موش میساخت و عموم اقوام وسر کرده های جاجی بدور جناب جرنیل صاحب یعنی شاه محمود خان آقا حاضر بوده و میدان دورا دور را لشکر های آماده جاجی پر ساخته هر طرف اتن و هیاهوی غزل و دهل شنیده میشود . زیرا از وقتیکه جناب جرنیل صاحب در حدود جاجی داخل شده اند خوانین و سر کردگان جاجی را جمع نموده و مطلبیکه سر دار وا لا برای حصول آن یعنی نجات دادن وطن از فلاکت بسمت جنوبی آمده اند بایشان فهماندند ، خوانین جاجی این مطلب را با کمال سرور استقبال کرده و جمع نمودن يك لشكر را بزیر فرمان ایشان منظور نمودند و چون در جاجی اقوام مختلف یا تنازعات قومی کمتر و جود دارد و یا اینکه نادر است از این رو در جمع شدن لشکر جاجی مشکلات و یا موانع پیش نیامده هم در دفعه اول و هم در ایندفعه با کمال استعداد و آرامی مجتمع شده منتظر اوا مريودند . همین جمع وجوش بود که سر دار والا بشبکه رسیدند. و و ورد ایشان با عموم هیئت آنقدر موجب دهشت و حیرت اهالی گردیده بود که هر کدام صورت این و رود را می پرسید . تا اینکه خودشان تفصیلات سبب آمدنرا در جاجی وچگونگی جنگ سهاک را که در حقيقت يك نزاع قومی بود و موجب این حرکت ایشان گردید بیان - ۲۶۱ - فرمودند ازهر طرف عبارات تاسف ونفرین کردن بر بی اتفاقی بلند شده عموم خوانین بالا تفاق اظهار تسلیت و آمادگی بتلافی این حوادث نموده بعد برای کنکاش و جرگه برامدند تا تفصیلات حوادثرا باقوام خود نقل کرده نتیجه اخیر فکر همومیر ابیارند . درزیر عمارتیکه اینمجلس در آن شد وسردار والا آنجا فرود آمدند درخت خیلی ضخمیکه شاخهای آن حصه وسیعی از زمینرا زیر سایه خود گرفته موجود بود خوانین وسر کرده ها درزیر همان درخت با اقوام خود جمع آمده بجرگه ومذاکره شروع نمودند واقعاً چیزیکه در مجتمعات قومی افغانی قابل دقت است همینکه برای مذاکرات عمومی پابند مراسم واصولات منتظمی میباشند واگرچه تعداد متباحثین از هزارها تجاوزکند این زیادت در انتظام مذاکره هیچ اثر سوء نمیبخشد و درظرف مدت کمی نتیجه بدست میاید بهمین منوال درزیر این درخت ضخیم مذاکره تا دونیم ساعت جاری بوده در نتیجه سرکردگان بحضور سردار والا حاضر شده گفتند : مابالوکالت ازطرف عموم اقوام جاجی باین زحماتیکه درظرف اینقدر مدت متحمل شده اید اظهار ممنونیت داشته مخصوصاً از زحماتیکه بسبب نادانی و یا اصرار بعض اقوام برای شمایپش شده باهمد تاسف میکننیم اما درباب آمدن شما بجاجی ماعموم اقوام اینرا يك مفخرت بزرگ تاریخی شمرده بیش از پیش با براز فداکاری وجان نثاری در راه افکار و آرزو های شما که درحقیقت سعادت عمومی افغانستان است آماده وحاضر هستیم وچون لشکر های ما مجتمع وحاضر است از اینرو تمنا داریم که نقشه ومفکورات خود را يك آن اولتر اظهار نمائید تا بتعمیل آنها از این دقیقه پرداخته شاید بتوانیم درزیر سایه مجاهدات وهدایات شما ذریعه خیر برای وطن شویم الحق این اظهارات آنقدر مسرت بخش وموجب تسلیت میشد که مطلقاً عموم تاثرات ماضیر ا از دل میبرد سردار والا بعد از اظهار ممنونیت از احساسات اقوام جاجی که در حقیقت شاهد قوم - ٢٦٢ - و وطن پرستی ایشان بود در باب نقشه خود چنین بیان فرمودند: من يك گوشه نقشه خود را بشما میگویم اگر در آن چیزی قابل بحث میدید بگوئید من بشنیدن آن حاضر هستم واگر موافقت عمومی حاصل شد بالاتفاق از این ساعت بمتابعت این نقشه باید بپردازیم . سقوط دادن سقو يك امر بسیط و بی اهمیت است که الان اگر بتعداد دو هزار از این لشکریکه حاضر هستند بطرف کابل بروند بشما یقین میدهم که بعون الهی در کابل داخل میشوند ولی من در مملکت يك خطر دیگر قویتر از سقو می بینم که فکر مرا رفع آن بیشتر مشغول ساخته است . و آن عبارت از رفع تشتت و نزاع قومی است . که بسبب بودن آن منازعات قومی نمیتوانم از سمت جنوبی نه بطرف کابل و نه بدیگر طرف بروم . و هیچ آرزو ندارم که بکابل بروم تازمانیکه يك وحدت قومی عمومی در سمت جنوبی نه بینم . و در لشکر من از عموم قوام افرادی نباشند بنا بر این نظریه بیشتر از حمله بر کابل يك وظیفه دیگری در پیشروی داریم ، و آن عبارت از اصلاح کردن تشتت و پراگندگی است که در نتیجه جنگ گردیز در بین اقوام پیدا شده پس اولین کاریکه باید بنمائید همینستكه يك وفد عمومی و بزرگی تشکیل داده فوراً آنرا بطرف گردیز بفرستید . تا دوباره يك وحدت قومی عمومی بین اقوام این سمت پیدا شود علهذا القياس وقد دیگری بطرف مشرقی ، زیرا برادرم جناب محمد هاشم خان اطلاعات اخیر خود را که فرستاده اینرا نشان میدهد که اقوام مشرقی متفق شده و لشکر شان آمده است پس این وقد يكه میرود ، برای اینستکه نقشه حمله را باتفاق موافقت کرده لشکر عمومی که از همه اقوام مرکب باشد دريك تاريخ ركابل حمله برده آنچه که مقدور باشد پیش آید سومین کار همینستکه يك حصه این لشکر جاجی که حاضر است بطرف دوبندی برای جلوگیری از حوادث ناگهانی رفته در آنجا منتظر اوامر باشند . - ٢٦٣ - سر کرده ها برای تعمیل این اوامر يك شب مهلت خواستند ۸ سرطان صبح وقت سرکردگان آمده . وهر دو وفد خود را معرفی نمودند ونيز لشكر يكه بتعداد دونيم هزار آدم بود برای رفتن طرف دوبندی که راه آمد و رفت لو گر میباشد تعین نمودند سردار والا افراد ووفد را بنزد خود طلبیده برای دادن تعلیمات لازمه با ایشان قریب دو ساعت مصروف شدند . و بالفعل وفديكه طرفكرديز میرود مشایعت شده حرکت کرد جناب شاه محمود خان آقا بسرکردگی لشکریکه طرف دوبندی میرود معین شده نیز مسائل مخابرات وارتباط با مشرق با ایشان مفوض گردید و لشکر ایشان در همین روز حرکت نمود و بهمین منوال سردار والا با وجودیکه منزل دور و دراز و خیلی پر مشقة راطی کرده بودند . از همان دقیقه ورود خودشان تا الحال متوالیاً کار کرده رفتند ۸ الی ۱۴ سرطان در این هفت روز معاملات تحریر خیلی زیاد است . سردار والا لعموم اقوام جنوبی و سرکردگان معروف اطلاعات و نصائح وهدا يات ضروريه فرستادند . مخصوصاً توجه خود را بطرف جرگه که بنواحی گردیز رفته است معطوف ساخته مراسلات و مخابرات آنطرف را زیاد تر اعتنا میدهند امروز که روز هشتم حرکت وفد است چند سواری آمده و نتایج آن و فد را با خود آوردند: وفد مذكور مجردیکه رسید اطلاع بعموم اقوام فرستاده و در حدود طو طاخیل اجتماع عموم آنها شد ، بعد از يك مذاكره طولانی معاهده بدین قرار در حاشية قرآن مجید تحریر نموده ، و بعد از اینکه نماینده های عموم اقوام آنرا امضا نمودند . نسخه قرآن مجید مذکور را بحضور سر داروالا فرستادند . مضمون معاهده مذکور قرار ذیل است : ما اقوام منگل ، احمدزائی ، جاجی ، گردیزی در بین خود ها مدعی - ٢٦٤ - داری نداشته و متفقاً باتفاق دیگر اقوام افغانستان برای پیدا شدن و انتخاب يك پادشاه صحیح عمل ميكنيم . ملك وزير خان جاجی را بمنزله حاکم وسر کرده ما اقوام انتخاب مینمائیم . و از هر طایفه بتعداد ٤٠ نفر بزیر دستی حاکم مذکور مقرر میکنیم تا لشکر اقوامرا جمع آوری نمایند وهر فرد وهر قوم باحترام اوامر و اموال سرداروالاسپه سالار صاحب مكلف میباشد که اگر کسی از این عهد تخلف نمود . بدادن سه هزار روپیه جریمه مجازات خواهد شد . علی هذا اگر کسی بمال و یا جان دیگر تعرض نماید قیمت مال دو چند از او گرفته خواهد شد . و اگر بجان تعرض نمود قصاص شود . يك تعداد لشکر از عموم اقوام برای محافظت گردیز تعین شده . باقى يك لشكر عمومی دیگر با لشکر جاجی که زیر قیادت جناب جرنیل صاحب شاه محمود خان آقا است میفرستیم . اگر کسی خلاف این عهد رفتار نمود کلام الهی خصم او باشد . امضای عموم نماینده های اقوام . رئیس وفـد مـكتوب مفصلی با این نسخه قرآن مجید فرستاده بود که در آن کیفیت انعقاد جرگه را با مذاکرات طولانی آن شرح داده . در جمله نوشته بود : چون اقوام آنجا از محاربات بين خود نادم شدند و نتيجه آن را حس نموده بودند . از این رو در اقناع آنها در پیدا کردن اتفاق عمومی چندان تکلیف ندیدیم . بلکه همه آماده و از رفتن سر دار وا لا از بین خود هان خیلی تأسف اظهار میکنند و خیلی تشریحات دیگری از این قبیل در مکتوب خود تذکار نموده بود . سر دار وا لا این معاهده و خبر را با منتهی خوشی تلقی نمودند . چه عادتشان بود که خبر اتفاق اقوام یا خبريكه باتفاق اقوام تعلق داشته باشد خیلی خوشی می پذیرفتند . ۱۰ سرطان : در قاسم خیل : پیشتر بیان دادیم در صبح روزیکه سردار وا لا بحاجی رسیدند در جمله - ٢٦٥ - اجرا آتی که شد فرستادن يك مفرزه بتعداد دو نیم هزار نفر بطرف دو بندی در زیر قیادت جناب جرنیل صاحب بودند . که مفرزه مذکور در قاسم خیل خیمه های خود را زده منتظر تعلیمات بود . جناب جرنیل صاحب مجرد رسیدن وفدی را که برای رفتن مشرقی تعین شده بود تعلیمات لازمه داده بریاست شاجی صاحب بسرعت بطرف مشرقی فرستادند . و تا زمان آمدن وفد به تنظیم دادن امور لشکر از قبیل اجرای مانوره های حربی وورزش دادن لشکر ودیگر ترتیبات ضروریه عسکری و باز کردن راه مخابره با سرکردگان لوگر که طرفدار سقو نبودند نگذشتاندند . ۱۱ سرطان امروز بتعداد ٢٥٠ نفر احمدزیهای ازر که در حدودلوگر ساکن هستند با خوانین خودآمده اظهار موافقت وهمراهی را بحضور جناب جرنیل صاحب نمودند بشرطیکه در حمله سرعت شود . چرا که ایشان درلوگر هستند . یعنی نزدیکتر بسقو میباشند. لذا اگر اواز این موافقتشان مطلع شود طبعا بایشان اذیت کرده میتواند . آقای جرنیل صاحب بعد از اطمینان دادن به آنها علت معطلی محاربه را که رسیدن لشکر بقیه اقوام ، ونیز وفدیکه بمشرق رفته است فهمانده ، برایشان وعده دادند که در روز حمله برایشان خبر داده خواهد شد تا آماده باشند . ۱۲-۲۷ سرطان حادثه نوی پیش نیامد . تنها دراین چند روز در بین لشکری که درقاسم خیل افتاده خیال حمله برخوشی که فاصله ٤ کروه است پیدا شده . زیرا در خوشی يك عده عسکر مکملی از سقوموجود است . وروز بروز این خیال افزوده میشد در ٢٦ سرطان سر كردگان لشکر بحضور جرنیل صاحب جمع آمده وبا اصرار خواهش کردند که برایشان اجازه حمله داده شود . و درنتیجه يك حصه لشكر آماده حرکت شد و موقع صبح یعنی در ۲۷ سـرطـان مفرزه از این لشکر بطرف خوشی حمله برده وبعد از محاربه ٦ ساعت خوشی را تصرف واسلحه وجباخانه زیاد بايك صد و هفتاد وهفت نفر اسير بدست آوردند . بعد از آن لشکر مذکور میخواست بطرف كاريز - ٢١٦ - درویش که مرکز عمومی عسکر سقوی درلوگر بود حمله ببرند اما گرمی مهلک دشت که دو نفر را بشهادت رسانده بود مانع شده واپس بخوشی واز آنجا بقاسم خیل مرکز سابق خود آمدند . اسری وغنایم جنگ بحضور سردار والا به علی خیل فرستاده شدند . ۲۹ سرطان حمله مشرقی بر کابل جرگه که بمشرق رفته بود واپس آمده اطلاع داد که حصه زیاد از اقوام مشرق لشکری تشکیل داده وبطرف تیزین حرکات نمودند ، تا در آنجا برای روز حمله آماده وتیار باشند . مجردیکه سقو از این لشکر مشرقی مطلع شد . فوراً چیزی قوه را که حاضر داشت بطرف منار چکری فرستاده ومحمدی از این لشکر مختصر یکه هنوز کاملی نشده بود مشوش گردید که اداره محاربه آنرا خودش مینمود . وبالفعل مسئله را طول نداده در حدود منار چکری بر لشکر مشرقی تعرض کرد . اگرچه برای لشکر مشرقی امر جنگ تا آنوقت صادر نشده بود . ولی وقتیکه تیاری عساکر سقو را دیدند لاچار بمقابله بر آمده وتا حدود کوهائیکه بر بگرامی بسیار مشرف است [ یعنی ۳ کروه کابل ] عساکر سقورا پسپا ساختند . سقو وقتیکه این حالت را دید لاچار ترتیبات محاصره خود را درارگ گرفت . اما وقتیکه پیش نیامدن لشکر مشرقی را حس نمود . خودش حمله دیگری ترتیب داد که در آنوقت لشکر مشرقی واپس بجاهای خود عودت نموده بودند . *** جاجی ۳۰ سرطان : اطلاعات لوگر از چند روز باینطرف اینرا نشان میدهد که در کاریز درویش بر قوای سقوی افزوده شده است . از این رو لازم شد که قوای جاجی که درقاسم خیل افتاده است زیاد شده يك حمله هم بطرف خوشی بشود . همین بود که این نقشه بآقای جرنیل صاحب فرستاده شد . ایشان که آماده بودند فوراً ترتیبات خود را برای فردا گرفته در : — ٢٦٧ — برای قند هار وهزاره وبعض اطراف دیگر مکاتیب متحد المال و نماینده ها فرستاده شد تا بر علیه سقو اقدامات نموده باو اطاعت ننمایند و ازین طرف مطمئن باشند که مجاهده دوام خواهد داشت وعموم شایعاتیرا که در اطراف اینکه سردار والا سمت جنوبیرا گذاشته یا اینکه از مقاومت دست بردار شدند باور ننمایند وعنقریب حملهٔ خیلی مرتب و منظمی بر کابل شدنیست . این وعدهٔ حمله را که سردار والا در مکاتیب خود یاد آوری نموده اند واقعاً متاسفانه قریب بود زیرا پیشتر از آن دریک بیانیهٔ خود چنین فرموده بودند که موعدیرا که برای شروع کار تخمین کرده بودم رسیده است وباید سر ازین هفته بترتیب حملات اخیر پرداخته شود ، و در شب اراکدین وسر کرده گانرا برای ترتیب نقشه باجتماع نمودن دعوت فرموده بعد از فراغ از نان چنین بیان دادند : پیشتر اظهار کرده بودم که منظور مهم من پیدا کردن يك وحدت عمومی میباشد ودر هر کاریکه اقدام نمایم خواهش پیشتر من همین میباشد که عموم اقوام ویا اغلیبهٔ شان در آن شرکت و موافقت داشته باشند اينك بفضل خدا وند میبینم که وضعیت امروز باهمان آرزو های من موافق آمد ، یعنی در حدود طوطاخیل ورود احمد زئی ودیگر اقوامیکه با آنها متصل میباشد اتفاق تام پیدا شده لشکر هایشان که پیشتر برای تنظیم آنها سید شریف خان را فرستاده بودم جمع شده ومتوالیاً مکاتیب آماده گی واستعداد شان رسیده میرود ، عليهذا القياس امروز لشکر چکنی وجنی خیل قراریکه خود دیدید باجوش واستعداد تمام حاضر شده اند ، هم چنان در دیگر اقدامات خود که بهر طرف نموده ام موفقیت وکامیابی تمام بفضل الهی حاصل شد بنا بر آن باید سر از فردا لشکر جاجی بمجمع آوری شروع کنند تا با توکل واعتماد برخالق عظیم بتطبیق دادن نقشهٔ اخیر خود بپردازیم و فی الحال از نقشهٔ خود اینقدر توضیح داده میتوانم که بهتر همینکه حمله بر کابل باید از چند طرف مختلف شروع شود زیرا چنانچه خود خبر دارید که امروز قوای سقو از خود کابل تا - ٢٦٨ - لوگر و گردیز در نقاط مختلف منتشر و متمرکز هستند . از این رو ما هم مجبور هستیم که میدان محاربه خود را وسیع بگیریم . همینست که فردا مع الخیر يك هیئتی بطرف میرزکه برای خریداری غله و آذوقة لازم عزیمت نموده ، و برای آنها مبلغ ٤٠ هزار روپیه داده میشود که در میرزکه غله مذکور را کدام نمایند . ه روز بعد از رفتن این هیئت ، لشکر چکنی و جاجی که فردا میرسد بطرف میرزکه رفته و در آنجا با دیگر لشکرها منضم گردیده ، گردیز و نواحی آنرا از هر قوای سفو استخلاص نموده و از آنجا از راه تیره بلوکر بیایند . ونيز بايد يك هیئتی برای آوردن لشکر اقوام وزیری عزیمت کند [ که بالفعل این هیئت که عبارت از جناببان مولوی الله نواز خان ، نواب خان جان گل خان ، عبدالرحیم خان بود در ١٤ اسد حرکت نمود] . این نقشه از هر طرف بتهلیل و تکبیر و دعای موفقیت تلقی شده بعد از آن در اطراف تقسیم وظایف و تعین اعضای هیئتیکه صبح باید برای خریداری غله برود و دیگر مطالب مذاکره شد • ریاست مفرزه میرزکه بجناب جرنیل صاحب شاه محمود خان آقا تفویض گردید . که بمعیت ایشان جناب شاه جی صاحب و عبد الجميل خان و محمد هاشم خان بحیثیت آرا کین معین شدند . ه اسد صبح هیئتیکه بخرید غله مکلف بود در زیر ریاست محمد هاشم خان غندمشر که از هیئت همکانی بودند حرکت نمود . جرگة عموم اقوام جاجی برای گذاشتن قواعد جمع آوری لشکر منعقد گردید طرف عصر مبلغ چار هزا و روپیه به نور محمدخان غندمشر عسکری خوست برای مصارف عسکری آنجا و دیگر مصارف ضروریه فرستاده شد . حرف از خوست که آمد بی مورد نخواهد بود بیان مختصری از وضعیت آنجا بدهیم که : در چونی عسکری خوست ذخیره مکمل اسلحه و جباخانه موجود بود و در صفحات اول حوادث جنوبی گفته بودیم که عسکری آنجا زیر هدایت منصبدار خود چاونی را با ذخایر آن حمایت نمودند سردار والا مچاونی خوست يك اعتنای خاص خود را برای محفوظ ـ ٢٦٩ ـ ماذن این چاونی مبذول میداشتند و مصارف غمله و دیگر ضروریات این عسکر را میرساندند . با ملاحظه اینکه سقو و اراکین او از این مخزن و یا ذخیره خانه حربی غافل نمانده ، و نماینده های زیادی با پول و انعامات میفرستاد تا اگر بتواند اقوامرا بگرفتن اسلحه داخل چاونی و یا سقوط دادن منصبداران آن که سقوی نیستند وا دار بسازد ولی با وجود این ها ، این چونی محفوظ ماند . امروز جناب محمد گل خان با يك عده نماینده های جاجی برای تجدید حرکت در مشرق عزیمت نمودند $ يك تجویز خیلی مهمی تصویب شد که برای تبلیغ و پرو پا گند يك جریده بنام اصلاح صادر گردد . چنانچه بالفعل ماشین وضرو ریات آن تهیه شده و ( ۹ ) شماره آن به اهتمام وتحریر آقای محمدنوروز خان که متعهد همه امور تحریریه سردار والا بودند صادر گردیده چه در سمت جنوبی و یا دیگر نواحی مملکت آثرات برجسته داشت . ١٤ اسد صدا های دهل و غزل های جنگی لشکر چمکنی با اشعه آفتاب یکجا بلند شد گویا قرار نقشه که ۸ روز پیش گذاشته شده بود لشکر چمکنی در زیر قیادت سر افسر خود جناب شاه محمود خان آ قای بطرف میر زکه روان شدند . از هر طرف صدا های تکبیر و تو دیع این لشکر پر جوش بلـند میشد تا اینکه از نظر ها غایب شدند . بعد از سه شب منزل نمودن جناب شاه محمود خانآقا با لشکر شان در میر زکه رسیده شروع بكشف مناط ق و وضعیت عمومی آنجـا نمودند لشکر های اقوام طوطا خیل و احمد زئی و غیره که پیشتر آمـاده بودند خود را بنزد ایشان رسانیده و بعد از تشکیل مجلس حر بی نقشه تعرض را میگذا شتند که منصبدا ران سقوی که در گردیز بودند از این ترتیبات مطلع گردیده . وقوای خود را [ درسه کرم ] رسـانیده و با لفعل از این طرف هم سوقیات شد. . و در ٢٤ اسد ـ : محاربه بین هر دو قوا جاری گردید ، این محاربه دو روز دوام داشته در روز ٢٦ اسد عسا کر سقو طاقت مقا ومترا نیاورده ، موضعرا گذاشته بطرف بالا ده که فاصله ۳ کروه گردیز است پسپا شدند . ۲۷ اسد لشکـر هـا مر تب - ۲۷۰ - شده و يك حمله قوی را بر بالاده تصمیم گرفته حرکت نمودند طرف عصر این لشکرها دورا دور بالاده را محاصره نموده محاربه بشدت جاری شد تمام شب صدای کار طوس از هر دو طرف بلند بود . فی الواقع استحکامات سقوی بسبب بود نشان در يك شهریکه بر تپه آبادست خیلی مستحکم بود از این رو پیش رفتن بطرف ایشان از اشکال خالی نبود، چنانچه مجردیکه روشنی صبح دمید این اشکال بیشتر شد و سقویها توانستند که بروشنی روز مواضع لشکر را تعیین نموده زیادتر زیر آتش بگیرند . لا چار ساعت ۹۰ بعد از اینکه لشکرها مشکلی وضعیترا از هر طرف فهمیدند مواضع خود را گذاشته واپس بمرکز خود یعنی میر زکه آمدند . در ۲۹ اسد : جبتیکه آقای جرنیل صاحب و هيئتشان نقشه و ترتيبات نوی برای حمله میسنجیدند . برایشان اطلاع رسید که قوه خیلی مکمل سقو از رود عبور کرده و امشب در این حدود ها خواهد رسید فوراً از این طرف هم ترتيبات گرفته شده ، و محدود غندیهای توری و اسپین [ بین میرزکه و مچلغو واقع است ] لشکر ها رسیده راه پیش آمد را بر عسکر سقو گرفتند . اگر چه این مفرزه جناب جرنیل صاحب آقای شاه محمودخان در چندن میدان با سقویها مقابل شده بودند . اما میتوان گفت در هيچيك از آن میدانها محاربه شان بقدر این محاربه شدید نبود چه جنگ بحدی گرم شده بود که هیجان و مراق تولید میکرد. فردای آن یعنی در تاریخ ۳۰ اسد عساکر سقو تاب مقاومت نیاورده و بعد از دادن تلفات و اسیر ها و ذخایر زیاد رو بفرار گرفتند . و بعد از این حوادث چندین میدان جنگ دیگر واقع شـــد مخصوصاً بعد از اینکه جناب والا جرنيل صاحب بطرف كابل آمدند وقوماندانی این میدان به آقای شاه جی صاحب که همیشه در مفرزه جناب وا لا جرنيل صاحب رکن اول و در هر میدانیکه حاضر بودند منتهی فعالیت و برجسته گی نشان میدادند . حالا بذکر وقایع مرکز علی خیل بیائیم زیرا در این چند روزیکه مصروف ذکر - ۲۷۱ - وقایع میرز که بودیم در آنجا خیلی حوادث مهم رخ داده و نیز بعد از این تاریخ در آنجا يك مفرزه مهم دیگر تشکیل خواهد یافت : در مرکز پیشتر گفته بودیم که برای آوردن لشکر وزير يك هیئتی اعزام شده بود هیئت مذکور وقتیکه در علاقه وزیرها میرسند متفرق شده و مجمع آوری لشکرها جداً میپردازند . اينك مكتوب آنها در ٢٤ اسد بحضور سردار والا سپه سالار صاحب رسیده بود که لشکرها مجتمع شده و قریباً خواهیم رسید . و با از کین معروف خوست مکاتیب فرستاده شد . ولی اینرا باید ملتفت بود که وزیرها وقتیکه حرکت نمایند راه عبورشان بی خطر نیست تفصیل آن همینکه اگر فراموش مطالع نشده باشد در ابتدای حوادث سمت جنوبی در قسمت خوست بودن يك منازعه بين وزيريها واقوام خوسترا بیان داده بودیم از طرف دیگر اینراهم ملحوظ باید داشت که در حدود خوست نماینده های سقو وجود دارد که اینها البته در استفاده از هر فرصت کوتاهی نخواهند کرد. از اینرو آمدن لشکر وزیری اگر چه آماده شده و حرکت نمود طبعاً از بعض مشکلات که اورا عقب بماند خالی نیست لذا ترتیبات لازمه برای سهولت گذشتن آنها از منطقه خطر گرفته شد . قبل از این ذرایع استخباریه بمرکز یعنی در [ علی خیل ] بود . اما سنز از امروز اول سنبله يك مركز دو بندی زیر اداره عبدالرحیم خان کلنگاری مقرر شد. و برای آنها اختیارات تمام در استخدام نفری و دادن بخشش و انعامات داده شد . چنانچه در آینده بیان خواهد یافت که این هیئت استخباریه کار روائیهای مفیدی نموده ، از کابل و مخصوصاً حرکات قوای سقوی را در لوگر خیلی زیر مراقبت گرفته همیشه اطلاعات مفصل بدست میآورد . و مخصوصاً اعلانات و نسخه های جریده اصلاح که در کابل و دیگر نواحی رسانده و تقسیم میشد بذریعه مساعی این هیئت میبود . چون رسیدن لشکر وزیر نزديك شده بود ، تجویز چنین شد - ۲۷۲ - که مجرد رسیدن لشکر مذکور لشکر های دیگر با آنها ملحق شده و سرراست باید شروع بحمله شود. از این رو جناب شاه ولی خان آقا را به تشکیل دادن يك مركز در دو بندی مامور نمودند. تا آنها پیشتر رفته و با اقوام ازر و دو بندی و دیگر ها مذاکره و ترتیبات نمایند که مجرد رسیدن لشکر ها شروع بکار بشود. گویا دومرکز حربی تشکیل شد یعنی مرکز که در جنوبی و دو بندی بر سر لوگر همین بود که ایشان بايك تعداد نفری مسلح در ٩ سنبله حرکت نموده و در ١١ سنبله بقاسم خیل رسیده ، مجرد رسیدن برای اقوام ازر و سرخ آب و دو بندی نماینده ها و مکاتیب دعوت مجمع آوری فرستادند. در ١٢ سنبله اطلاع سردار والا سپه سالار صاحب بجناب عالی آقای شاه ولی خان رسید که از اقوام جاجی صد نفر و از اهالی دو بندی هم صد نفر استخدام نموده ، و آنها را بطور پیره های احتیاط در نقاط لازمه تقسیم نمایند . زیرا در جمله اطلاعات یکی این بود که نفری کشاف سقو از بعضی راه ها برای استطلاع خبر میگذرند. و نیز میگفتند که قوای سقو که در درویش است ترتیبات حمله را بر جاجی دارند . طیاره از طرف سقو آمده و بعضی اعلانات او را که مضمون های بی منطق و ركيك داشت انداخت ، از طرف اهالی در هر نقطه که رسید فیر های زیاد میشد . طیاره ران از ترس سقوط بدیگر نقاط جنوبی گردش نکرده سر راست رخ بطرف کابل گرفت . ١٦ سنبله مكتوب دیگراز هیئتیکه برای آوردن لشکر وزیر رفته بودند رسیده اطلاع وصول شانرا بخوست میدهد . و قراریکه سابقاً پیش بینی شده بود ، لشکر مذکور از طرف بعضی اقوام خوستی که طرفدار سقو بودند بمقابله دچار شد و در نتیجه وزیریها آنها را شکست دادند گویا بعد ازچند روز باید لشکر وزیر در جاجی برسد . محاربات گردیز برای خواننده وقایع لشکر برا که بطرف گردیز محاربه میکرد تا جای ٢٧٣ بیان داده بودیم که سقویهارا در حدود غندیهای تور واسپین شکست داده بودند . اینک امروز اطلاع جناب شاه محمود خان آقا رسیده اشعار میدارد که لشکر ایشان سقویها را تعقیب نموده با آنها در حدود قلعه کبر منگل و با لاده چند میدان محاربه کرده و در هر محاربه توپ و دیگر ذخایر حربی و اسیر گرفتند بالاخر افواج سقوی عموماً در گردیز داخل شده ، و تقریباً محصور گفته شده میتوانند ۱۷ - و ۲۶ سنبله در این چند روز از طرف جناب شاه ولی خان آقا در دوبندی مذاکره و جرگه با اقوام (ازر) و دیگر اقوام دایر بود . اینک امروز ملکان و کلان شوندگان ازر و دوبندی آمده ، جمع آوری لشکر خود را اطلاع دادند گویا از این طرف رعیت کاملاً مهیا شده ، و همه عملیات معطل برسیدن لشکرهای دیگر است . ۲۸ سنبله : محمد امین جان برادر امان الله خان که از ابتدای حوادث اغتشاش در هزاره جات بوده و ریاست و اداره حربی کتبهای حربی اقوام هزاره را که برعلیه سقو داشتند مینمود ، و بد بختانه در این اواخر بسبب غالب آمدن بعض طرفداران سقو ناکام شده است از آنجا فرار کرده امروز بدوبندی رسید . برای استقبال ایشان مجت یک نفر مجاهد وطن هیئتی تشکیل شده و بطرف دو بندی به پذیرائی رفتند . ۲۹ و ۳۰ سنبله امروز بجناب والا شاه ولی خان آقا اطلاع داده شد که لشکر وزیر بتعداد ۱۰ هزار رسیده است . شما ترتیبات لازمه خود را نموده آماده انجام دادن نقشه باشید . ۳۰ سنبله : امروز جناب والاشاه ولی خان آقا بطرف دوبندی حرکت فرمودند در اثنای راه سردار محمد امین جان با ایشان مصادف شده بعد از ملاقات مختصر محمد امین جان رفتار خود را با همان هیئتیکه جهت استقبال شان آمده بود بطرف جاجی نزد سردار والا سپه سالار صاحب دوام دادند . ساعت ۴ موکب جناب والاشاه ولی خان آقا بدوبندی رسید. نظر باطلاع مرکز ـ ۲۷۴ ـ که لشکر وزیر قریباً حرکت کردنیست بلوگر برای عبد الغنی خان سرخ آبی اطلاع داده شد تا تهیه آذوقه ١٥ هزار نفر را برای سه شب بنمایند و نیز پول برای خریداری فرستاده شد. مبلغ يك لک وده هزار روپیه از پول دولت که در نزد عبد الحكيم خان وكيل التجار بود رسید امر نامه سردار و الا صادر شد تا برای ملكان لوگر اطلاع داده شود که لشکر های جنوبی آمدنیست . از طرف شما ها باید تسهیلات لازم کرده شود ، و یا اقلاً تعرض نکنید ، این لشکر ها بدون کسیکه با او شان تعرضی کند دیگر کسیرا غرضدار نیستند . در درویش قائد عمومی عساکر سقو محمد عمر خان جرنیل است از سابق هم باین طرف اعلان طرفداری نموده بود . کنون هم اطلاع او رسیده است . که من تا اندازه ممکن بطرفداری شماحاضر هستم. ۳۰ سنبله : از هیئت کسا نیکه در دو بندی مقرر بود چند نفر بلوگر رفته و يك پل بزرگ را حریق نموده لین تلفون را هم قطع کردند . اول میزان لشکر های جاجی که جمع آوری شده بود امروز بدو بندی رسیدند ترتیبات و تنظیمات اقامتشان گرفته شد . هیئت استخباری دو نفر جاسوس های سقو را دستگیر نموده بعد از تفتیش مکتوباتیكه آنها را در پتیهای زخم پای خود چسبانده بودند از نزد شان ظاهر گردید . در مکتوبهای مذکور حالات خیل . و نیز خبر روانه شدن لشکر وزیر بطرف کابل برای سقو نوشته شده بود. از قندهار اطلاع رسید که مجرد رسیدن اطلاع سردار سپه سالار غازی ما مردم بنام ایشان شورش کرده و قوای سقوی را سقوط دادیم . ۲ میزان مجرديكه لشکر وزیر در علی خیل رسید سردار و الا بعد از استقبال آنها - ۲۷۵ - لشکر مذکور را دو تقسیم نمودند ، یک قسمت بطرف مفرزۀ جناب والا شاه محمود خان که طرف گردیز محاربه دارند . قسمت دیگر بطرف مفرزۀ جناب والا شاه ولی خان آقا که طرف کابل حمله بردیست فرستادند. ۳ میزان در ترتیبات و تنظیم حرکت لشکر وزیر و مسعود گذشت. ٤ میزان لشکر وزیر که با مفرزۀ جناب شاه ولی خان آقا ملحق شدنی هستند بنزد ایشان در دو بندی رسیدند . هیاهوی خیلی گرمی بر خاست و با جوش و خروش زیادی این لشکر ها از طرف اقوام جاجی استقبال شدند. ٥ میزان عدۀ دیگری از لشکر وزیر بدوبندی رسید، و بقیۀ روز در ترتیب حرکت و گذاشتن نقشه جنگ گذشت . برای قوۀ احتیاط و هیئت استخباریه که پیشتر در اول دو بندی افتاده بود اطلاع داده شد که بطرف خوشی حرکت نمایند ، زیرا لشکر در خود دو بندی آمد نیست . ( شروع حمله ) ٦ میزان جناب شاه ولی خان آقا با هیئت معیت خود و عموم لشکر بطرف دو بندی حرکت نمودند . و از آنجا سر راست بخوشی حرکت شد . ۷ میزان در خوشی به تنظیم امور لشکر گذشت . ۸ میزان مفرزۀ بتعداد یکهزار نفر بطرف تنگی واغجان که بمنزلۀ گلوگاه راه عبور و مرور لوگر و کابل است فرستاده شد . تا قوۀ را که آنجاست سقوط بدهند . مفرزۀ مذکور طرف عصر به تنگی رسیده و بعد از محاربۀ يك شب طرف صبح عسکر سقوی را از چار طرف محاصره نموده تقریباً همۀ آنها را با تمام اسلحه و جباخانه که داشتند اسیر و غنیمت گرفته واپس بخوشی آمدند - ٢٧٦ - ۹ میزان : مجر دیکه این لشکر با غنایم خود شان بحضور جناب والا شاه ولی خان آقا رسیدند ، به لشکری و سرکردگان آنها تحسین زیاد فرموده وفوراً مفرزه دیگر برای نگهبانی تنگی واغجان فرستادند ، زیرا نقطه مذکور خیلی اهمیت دار شمرده می شود . مگر مجر دیکه این مفرزه بتنگی میرسد پیشتر از آنها دوغند سقوی از درویش آمده وتنگی را متصرف شده بود . لاچار این مفرزه شروع بمحاربه نمود ، محاربه از عصر شروع شده و تمام شب دوام داشت . ۱۰ میزان . محار به محمد آغه. اطلاع رسید که در محمد آغه دو غند سقوی مرکز گرفته است ، لذا يك مفرزه دیگر در زیر قیادت جناب مولوی الله نو از خان بطرف محمدآغه فرستاده شد . گویادر دوجای محاربه جاری است ، یکی در محمد آغه ودیگرش در تنگی واغجان . در صبح ۱۱ میزان محمد آغه فتح و قوای سقو در آنجا کاملا مشتت و ذخایر و اسلحه شان غنیمت گرفته شد . علی هذا القياس قوه که در تنگی بود و تمام شب مقاومت میکرد نیز طرف ساعت ۹ فیصله شد ، زیرا يك قوه دیگر را جناب والا شاه ولی خان آقا از راه عقب تنگی فرستادند که بر آنها هجوم آورد . وقتیکه عسکر سقو خود را از دو طرف محصور دیدند ، هر کدام راه فرار را برای خود میبالید ، و یکه یکه بطرف درویش رخ نمودند . قوای که با ایشان محاربه میکرد آنها را تاقلعه درویش تعقیب نموده . همه را در آنجا محاصره نمودند . جناب والا شاه ولی خان آقا درین روز آنقدر جدی و گرفتار دیده می شدند که از تصویر خارج بود . زیرا این میدان محاربه که قوماندانی آنرا مینمایند چنانچه برای مطالع معلوم شده باشد خیلی وسیع و پاشان بود . — ۲۷۷ — از طرف دیگر خود را بمقصود و آرزوی دیرینه که تمام خاندان شان برای حصول آن حتی حیات را هم ایثار نموده بودند خیلی قریب میدیدند زیرا بین خود شان و کابل بیش از ۱۰ کروه راه نیست و مقدرات تمام مملکت مربوط باینست که این مسافه را عبور نمایند . ۱۲ میزان : اسیر های محاربه و توپ و ماشیندار و اسلحه و جبا خانه های که بدست آمده بود از هر طرف ریخته رفت ، و سر کرده گان لشکر شادان و فرحان آمده غنایم خود را کوت کرده میرفتند . اسیر ها با اطلاعات اخیره میدانهای محاربه بحضور سردار والا بجاجی فرستاده شدند . ۱۳ و ١٤ میزان . مفرزه که در زیر قیادت جناب مولوی الله نواز خان بود ، در ۱۳ میزان بچار آسیاب رسیده و فوراً اطلاع خود را بحضور جناب شاه ولی خان آقا فرستادند ، ایشان هم که بفارغ صبری انتظار این خبر را داشتند فوراً بدیگر سرکرده گان مفرزه خود اطلاع دادند که من طرف چار آسیا میروم شماهم هر کدام بالشکر های خود در آنجا بیائید : مجردیکه سرکرده ها رسیدند مجلس منعقد شده و بعد از مذاکرات و معاینه را پورتهاى كشافها جناب والا مفرزه خود را دو قسمت نموده يك قسمت که رئوسای آن آقای الله نواز خان و آقای محمد گل خان بود از راه سنگ نوشته و بینی سار بطرف کابل فرستادند و يك مفرزه دیگر بزیر ریاست خود شان از راه چل ستون بطرف کابل حمله آوردند . مفرزه جناب والا بی اینکه در راه بمانعی مصادف شود به چهل ستون مواصلت کرده و بلا فاصله افراد لشکری به نقاط و استحکامات لازمه جا بجا شد . و مسئله آذوقه و دیگر ترتیبات هم با اینکه موقع نازکی بود بخیلی خوبی انجام گرفته و بی اینکه به اهالی محلی ادنا اذیتی برسد تمام امور بخوش رضائی مردم و انتظام اجرا می شد . - ۲۷۸ - روزهای فتح کابل سرداران والاشان معظمین آقای شاه ولی خان و آقای شاه محمود خان مصروف امور لشکر فاتح هستند شب امید در کابل درین شب حال عجیبی بر کابل مستولی است . همه کس از دو روز شده است که پریشانی انتهای سقاوی و سقویها را می بیند. در هر خانه هم خبر انتشار یافته که سپه سالار غازی در حمله خود موفق شده و اینک امشب یا فردا شب داخل کابل خواهد شد ، عزیز ترین و شیرین ترین خبری بود که برای کابلی سروده می شود . از کلا نها گذشته حتی مادر ها طفال ریزه معصوم خود را بسجده میانداختند که شاید دعای این معصوم ها مستجابتر باشد . سقو و کار کنان او چند شب می شود که هیچ خواب نکرده اند کوه های شیر در وازه و تخت شاه و آسمائی به توپهای بزرگ مسلح شد سقو بچه آخرین رول ظلم خود را صادر کرده بود که اهالی کابل بکوزه ها آب را برای عساکر خودش بالای کوه ها برسانند . هر طرف بدو بدو چسپیده است . بعضی غاصبهای که خانه های دیگرانرا بقوت گرفته و بکمان این رفته بودند که دست عدالت غیبی از رسیدن با نها قاصر است ، درین شبها وار خطا شده خانه های مغصوبه را گذاشته کوچیدنرا بطرف شمالی بنا کرده اند . این همه اوضاع پریشانی و تشویش سقویان يك هياهوی و بدو بدو عجیب در شهر پیدا کرده بود و خوشی و امید واری اهالی کابل که از ۹ ماه زیر کابوس مدهش رفته بودند تصویر شده نمیتواند . ۱۰ میزان : محاربه خیلی شدیدی در نواحی کابل دایر است . سقو بچه ساعت های اخیر نفوذ تهلکه حیات خود را بچشم دیده است لذا هر چه قوه و مهارت و چالاکی داشت صرف مدافعه می نمود در تپة مرنجان - ۲۷۹ - و با لا حصار و کوه شیر در وازه توپهای سریع آتش و عساکر خود را مستحکم ساخته نوبت بنوبت بر آنها گردش میکند . از طرف چار دهی اگرچه قوای قومی کاملاً آنرا متصرف شده بود ولی متلیکه باعتماد دو کوه آسمانی و شیر دروازه سقو از آنطرف مطمئن بود از این رو خودش در جبهۀ تپۀ مرنجان رفته اداره محاربه را میکرد . از طرف روز سه هجوم شدید از طرف لشکرهای قومی پیش آمد . ولی در هر سه دفعه نتیجه بدست نیامد . مجردیکه شب رسید لشکر های قومی در پردۀ تاریکی خود را تا حدود جبه خانه و حصه های نزديك تپۀ مرنجان رسانیدند قائد مظفر آقای شاه ولی خان بعد از انکه استحکامات خود را در نقاط مختاب جا دهی گرفتند . طرف عصر بچهل ستون و نواحی دار الامان قوای خود را با وجودیکه از کوه آسمانی باران گلوله میبارید رسانیده توانستند از کوه شیر در وازه و آسمانی بالای قوای قومی فیر مترالیوز و تفنگ شروع گردید . علی هذا القياس در جبهۀ بالا حصار تمام روز محاربه بشدت جاری بود اما امروز قوای سقوی در این جبهه قدری استوار دیده میشدند که این وضعیت خیلی محل مأیوسیت سکنۀ پایتخت گردیده بود . ولی مجردیکه شب رسید وقتیکه لشکر های قومی استقامت سقورا دیدند لاچار از راه مخاطره پیش آمده ، و مجردیکه نصفی از شب گذشت با کمال مهارت و چابکی پیش امده و در حدود زنده وانان و چمن خود را رسانیدند . که قوای سقوی که در تپۀ مرنجان یعنی مستحکمترین نقاط مدافعۀ سقو موجود بودند قبل از طلوع فجر بمحصوریت خود خبر شده قلعه های سر پشته را تخلیه کرده رو بفرار گذاشتند . کویا وقت فجر این نقطه بدست لشکرهای قومی افتاد . همچنین از طرف شب مفرزۀ قائد مظفر آقای شاه ولی خان پیش آمده و حدود کوه شیر دروازه را گرفتند . فتح کابل با نجات وطن ١٦ میزان : تارهای روشنی با علائم امید در افق کابل یکجا پدیدار شد چه - ٢٨٠ - مهاجمین قومی که بالای کوه تخت شاه و نیز مهاجمینیکه مقابل تپۀ مرنجان افتاده بودند . مجردیکه روشنی صبح بر آنها بر آمد جوقه جوقه در کابل داخل شده ، و سقویها مانند گوله از کوچه عبور کرده بطرف کوهستان فرار مینمودند . ساعت پوره ٦ نشده بود که لشکریها کوچه های کابل را پر کرده سقوی سراغ میکردند . اما سقو در ارگ خود را محصور نموده توپها و ماشیندار های خود را در برجها و سر چل های ارگ آماده گرفته بود . در داخل شهر هیاهوی عظیم است . اهالی کابل از خوشی نجات و مهاجمین از خوشی فتح بخود میبالند ، بالمقابل سقا ویهایکه هنوز در شهر هستند بچال های رنگا رنگ سعی میکنند که ازین هرج و مرج استفاده کرده در شهر يك بی نظمی و وار خطائی پیدا کنند . پوره ساعت ۸ بود که قائد مظفر یعنی سر دار عالی آقای شاه ولیخان برای اداره وضعیت در سرك و کوچه های شهر دوره میزدند ، از طرف دیگر ارا کین لشکر شان یعنی جناب الله نواز خان و جناب محمد گل خان و عبد الجمیل خان و عبد الغنی خان و غیر آنها نیز برای حفظ امنیت و انتظام جمعاً مصروف بودند . ۱۷ میزان : اگر چه که پیشتر کلمۀ فتح و استیلای کابل را در تعبیر خود استعمال کردیم . ولی در حقیقت قضیه هنوز تمام نشده و مسئلۀ کابل نه بل مسئلۀ مملکت بباریکترین درجه ها رسیده است زیرا در داخل ارگ سقو و تمام همدستان قوی یا خون خوار او محصور میباشند و در شمالی ملك محسن با چند نفر امثال خودش موجود بوده طبعاً بگرفتن ترتیبات مصروف است . علاوه بر اینهمه ، چیزیکه هجوم بردن را بر ارگ در نزد قائد مظفر يك مشکلۀ پیچیده ساخته همینکه سقو بچه آخرین نشانۀ خست ( و یا اینکه آخرین چارۀ امید خود را همین گرفته استکه تمام افراد خاندان شریف و معزز سردار ناجی را در ارگ بطور گروی برده و محبوس نگاهداشته است ) قائد مظفر آقای شاه ولی خان - ۲۸۱ - قضیه را با تمام تفصیلات آن بسریعترین ذریعه ها به سردار والا سپه سالار صاحب نوشته طالب هدایت شدند. عصر ساعت ٤ اطلاع رسید که پردل سپه سالار سقو که در لوگر بود از راه پغمان خود را در حدود کوتل خیر خانه رسانده و با قطعه که تعداد آن دو هزار نفر است بر سر کابل هجوم آوردنی است فوراً قائد مظفر مفرزه خود را تشکیل داده و خود شان با جناب والا آقای شاه محمود خان و دیگر اراکین محترم برای رد این حمله که طبعاً خواننده اندازه خطر ناکی آنرا درك میتواند مصروف شدند . زیرا در ارگ سقو بچه با قوای خود در کمین است . و از پیش روی پردل با این عسکر هجوم میآرد . ولی مشیت خداوندی نجات این مملکترا اراده فرموده بود که ، لشکر فاتح کابل بعد از محاربه کم این فوج مهاجمرا مشتت ساخته و خود پردل در نتیجه يك زخم مهلك مقتول میشود. ۱۸ میزان : قاصدی از نزد سردار والا سپه سالار صاحب آمده و نمیگوئیم که امر نامه یا فیصله نامه . بلکه قیمتدار ترین امتحان نامه ایشان را که بزرگترین نمونه ایثار و قربانی شخصیت و فردیت در راه وطن و نجات آن در صفحه تاریخ بود با خود آورد . و آن عبارت از حکم مبارز و هجوم بردن بر ارگ بود واقعاً سردار والا در وقت نوشتن این فیصله بین دو تصور هولناك مانده بودند . یکی قربانی عزیز ترین چیزها در نزد شان . مقابل آن تباهی ساکنان پایتخت . و سقوط مملکت . چه معلوم است اگر خدا ناکرده سقو در آنحالت دوباره دست مییافت طبیعی است دشمن هر ذی حیاتی میشد . الحق محاكمۀ هولناك و مدهشی بود یعنی هم صله قرابت و محبت قومیست . و هم محبت وطن و افراد وطن قوی بود . ولی هر چند صلۀ رحم و قرابت عاطفه قوی هست . اما حس وطنیت و ملت پروری این سردار نامی در پیش این عاطفه طبیعی مغلوب نشد . و این فیصله را بدون تانی زیاد صادر فرمود . همین بود که بمجرد رسیدن این فیصله قائد مظفر که معلوم میشود - ٧٨٢ - از مناظر دلخراش اغتشاش منظرۀ ارک بعد از حریق آن در وقت سقویه هجوم خلائق در روز تشریف فرمائی ناجی وحامی وطن در صحنه بیرونی سلامخانه کابل ، وانتخاب نمودن ایشان بعهده زمامداری وسلطنت دلشان از این فیصله پیش بینی میکرد . وتوپ سریع آتش را برسر پل باغ عمومی مقابل دیوار جنوبی ارگ تهیه کرده بودند. و با حالت خیلی پر رقت که هیچکس بدون هیجان زیاد این ایثار و قربانی عظیمرا دیده نمیتوانست ، امر فیر دادند. چند دقیقه نگذشت که توپچی امر را تعمیل نموده حصهٔ دیوار را که متصل دروازهٔ جنوبی است هدف قرار داد . و برای شام مفرزه برای مهاجمهٔ ارگ تشکیل شد سقو بچه وقتیکه این وضعیترا دید بدهشت رفته ولی چه کند ؟ در بیرون هرکس در حال رقت شدیدی از این قربانیست اماعدالت الهی که برای حمایت از حق بیدار است. نخواست که بعد از این امتحان صادق در راه حب وطن آسیبی بافراد این خاندان برسد همان بود که حزبی در ارگ برای حمایت اینخاندان معزز بپا شده ، و برای مدافعه از ایشان آماده شدند. شب حمله برده شد . ولی نتیجه نداد. در ۱۹ میزان روز جمعه باز بشگافتن دیوار ارگ بذریعه توپ شروع شد . و از هر طرف بمباردمان جاری بود. سقو بچه هم مدافعهٔ ظالمانه مینمود. چه از هر طرفیکه بر ارگ فیر میشد او هم مترالیوز و توپ خود را مقابل میکرد چند گلولهٔ شرپنل توپ در حدود خانه های نو آباد ترکیده ، و دو خانه را ویران و چند نفر از اهالی را زخمی نمود. طرف عصر بمبارد شدت گرفت. دفعتاً منظرهٔ هولناك و محشرنمای برپا شد. یعنی از جبا خانهٔ داخلی ارگ صداهای مهیب ترکیدن و کفیدن و احتراق بلند شد. صداهای این احتراق و منظرهٔ لهیب آن خارج از حد هولناك مینمود. گویا دقیقه بدقیقه حلقه نوی از بد بختی بر خساره های این وطن از دست دزدان ظالم افزوده شده میرود. و گوئی که این دزدان بد بخت وقتیکه ساعتهای اخیر حیات خود را درك کرده اند حال نمیخواهند که احدی بعد از آنها زنده بماند. وقتیکه این اوضاع دیده شد ، حالت بی تابی پیش آمده ، و بمفرزه که قائد مظفر بدورا دور ارگ تشکیل داده بودند ، امر حمله داده و خودشان هم در صف — ۲۸۳ — هجوم شامل گردیدند در وقت شام لشکر توانستند که خود را نزديك برجها و دیوارهای ارگ برسانند . همینکه پرده اول تاریکی رسید سقویچه از وضعیت استفاده نموده . و از جبههٔ شمالی فرار نمود . ودر همان شب ارک تخلیه شده و بقبضه مهاجمین افتاد . و محبوسین آن آزاد شدند، مخصوصاً افراد خاندان ملوکانه که در حقیقت نجات یافتن ایشان یکی از عدالتهای غیبی بود . ۲۰ میزان : ارگ که نمونه عظمت و سر بلندی در عمارت پایتخت ، و همیشه مرکز شان و شوکت بود ، امروز بغلا کت ترین او ضاع ویرانی و خرابی وا مینمود . مخصوصاً احتراق جبا خانه این ویرانی را بانتها درجه رسانیده بود . وضعیت کابل دريك حالت مؤ لم و موحش است . مخصوصاً بعد از فرار سقو که ترتیبات احتیاط بیشتر گرفته شد . شبها و روزهای فشرده فقر و سردار عالی آقای شاه محمود خان و دیگر اراکین محتر میکه با ایشان بودند ، متقها بزحمت و مراقبت میگذرد . ۲۳ میزان : سردار نامدار و ناجی بزرگ که تا امروز مرکز اساسی سوقیا را در علی خیل تشکیل داده بودند امروز بچهل ستون مواصلت فرمودند . ٢٤ میزان : اهالی کابل و نماینده های ذبات اطراف که در ایند و روز ها از حمله بر کابل و فتح آن خبر شده بودند و از هر طرف آمده میرفتند امر وز اطلاع یا فتند که ناجی و حامی یگانه وطن وارد کابل میشوند . برای استقبال سردار نام داریکه هر فرد جدا گانه خود را مرهون مجاهدات وفدا کار یهای او شان میدانست عموماً شتافتند موکب عالی ایشان هم از همین جمع غفیر که از شمار بیرون بود و هر کدام جداگانه سعی میکرد که صدای شکریه و امتنان خر درا بایشان برساند گذشت، از حد چل ستون تا خود سلا مخانه و داخل آن قطعاً جای قدم ماندن نبود موکب سردار نامی در ساعت ۱۰ روز در حالیکه داخل و خارج سلامخانه از خلائق پر بود و در جمله نماینده های محترم خارجی که در کابل حضور داشتند نیز موجود بودند در سلا مخانه وارد گردیده و تا نیم ساعت صدای تهلیل وتکبیر ، ودعای زنده باد ناجی ملت افغانستان بلند - ٢٨٤ - بود. بعد از آن بحضرت این روز سعيد يك نطق شکرانه از طرف عموم ملت بحضور سردار نامدار قرائت شد. متعاقب آن سردار نامی بر پاشده بعد از اینکه شکريه خالق متعال را بر اینکه در آرزو و نذر خود شان که نجات وطن بود و آنرا نایل شده اند ادا نموده از احساسات پر جوش عمومی که ایشان را بتأثر ربا آورده بود یاد آوری کرده خاتمه نطق خود را بر این آوردند که من ازین خرابی های وارده وطن خیلی متأثرم و بشما توصیه میکنم تا بزودی از نقصات این بحران تلافی نموده مملکترا برای پیشرفت و ارتقای تدریجی که نصیبش باشد آماده سازید در اینجا از طرف عموم حاضرین پیشنهاد تکالیف ایشان بقبولی عهده سلطنت و زمامداری قرائت شد . و هنوز این قرائت تمام نشده بود که از هر طرف هلهله و زنده باد اعلیحضرت محمد نادر خان پادشاه و ناجی و استقلال بخش افغانستان بلند شد واقعاً زین صدای تبريك ذات ملوکانه شان در آن حالت بدهشت رفتند . چنانچه منظره که در پیشروی این صفحه است و در همان حالت تردد و دهشت که برایشان تکلف سلطنت شده بود گرفته شده است با کمال دقت نشان میدهد که این دعوت و انتخاب تا کدام اندازه ایشان را بتردد عمیق برده بود . که بعد از يك تفکر دور تکراراً عقیده خود را ظهار فرمودند که من پیشتر هم نذر خود را تا پنجا گرفته بودم که مملکترا از ستم و دزدان خلاص كنم و اينك الحمد الله به آرزوی خویش موفق آمدم . حالا مسسٔله پادشاهی را برای انتخاب ملت میگذارم زیرا خود من ابداً این آرزو را ندارم چنانچه در اول اراده و تصمیم خود را اعلان کرده ام . ولی اهالی و اعیان و علما و خوانین که حاضر بودند بیشتر از این صبر نکرده با هلهله خیلی گرم صرار بانتخاب خود کرده و اینرا هم افزودند که درین محفل تقریباً از عموم نقاط مملکت افراد موجود هست ، وعلاوه بر ان در تمام مملکت مستحقتر از شما کسیرا نمی بینیم و در تعطیل این امر خطرهای بزرگت به وطن ومملکت عاید میشود پس بنام خیر وطن باید این عهده را قبول دار شوید گفته و باز دوباره صدای تبريك در داخل سلامخانه و نیز در خارج آن صدای تبريك بلند شد و بهمین صورت گرم جوشی و اصرار ملت زمامدار خود را انتخاب نموده ، تمنای تلافی گذشته را در سایه زمامداری شان دعى شدند . — ٢٨٥ — ٢٥ میزان : کابینۀ موقتی تشکیل یافت و بتنظیم یا تاسیس شئونات اداری که تنها آثار آن مانده بود شروع گردید . سردار والا شان آقای شاه محمود خان با يك مفرزۀ مکمل بطرف شمالی عزیمت فرمودند . در اول عقرب حبیب الله بچۀ سقو و سید حسین و چند نفر از همدستان آنها را به قبضه آورده و کابل فرستادند . ١١ عقرب وکلا و نماینده های اقوام از حضور ملوکانه محاکمه واعدام سقو را بنام انتقام از بربادی وطن با اصرار طلب شدند . در نتیجۀ این اصرار امر محاکمه او صدور ودرهمان روز محکوم به اعدام گردید و در ساعت ٥ عصر حکم مذکور بمعرض تنفیذ گذاشته شده ، صحنۀ وطن از وجود ناپاك وپاك شد . مناسبات خارجی : ایضاً در نتیجۀ جدیت و فعالیت کار کنان وزارۀ خارجہ که در ارسال تلگرا مات معرفی سلطنت بجميع مملکت نموده بودند : از عموم دول متحابه تلگرامهای تبريك وشناختن سلطنت سينۀ نادر شاهی رسیده متعاقب آن شروع به تبادله و معرفی نماینده ها شد . ۱۸ عقرب : سردار وا لا شان آقای شاه ولی خان برای تسکین واطمینان اهالی شمالی که از کرده های گذشته بتشویش عزیمت فرمودند بودند . ٢٢ عقرب : سردار والاشان جناب محمدهاشم خان بمقام صدر اعظمی از حضور همایونی منتخب شده و تشکیل دادن کا بینه بایشان تکلیف شد . در ٢٣ عقرب سردارعالی کابینۀ خودرا از ذوات معتمد معرفی فرموده و بعد از تصدیق یافتن آن از حضور ملوکانه کابینۀ محترم مذکور شروع بکارنمود . و کویا افغانستان سر از این تا ریخ دوباره حیات اداری منتظم خود را مالك گردید . تا اخیر این ماه یعنی عقرب ۱۳۰۸ بیعت تمام ولا یات با نماینده ها و عبارات خیلی پراخلاص و شکر به رسید . گویا : تا اینجا سلسلۀ مصائب و فلاکتهای که در ظرف یکسال بر وطن آمده میرفت لله الحمد سكطید و وحدت و نظم از دست رفتۀ مملکت باز بدست آمد . و اگر چه صدمات و خساره های که فغانستان محبوب -- ٢٨٦ -- از این بحران و اغتشاش عظیم برداشته است خیلی زیاد میباشد ولی وطن دوستی و متانت زمامدار عظیمیکه نصیب وطن گردید آن همه خساره ها را تلافی نمود. چنانچه در اجزاء آینده این کتاب که اگر حیات بند و بن آنها مساعدت کرد. سلسله جریانات تعمیر و ترمیم و ترقی وطن در دوران نادر شاهی ذکر خواهد شد. تبصره : در خاتمه لازم شد که این قدر علاوه نمایم که چون خود نگارنده در اوائل این اغتشاش تا دو ماه از تسلط سقو بکابل بعد از آن فرار نموده و تا اوائل حلقه سوم در سمت جنوبی بود ، لذا حوادث این دوسمت تا جایکه ذکر گردید و فتح کابل از روی مشاهدات است اما بقیه از روی اطلاعات و معلوم نیست که حوادث هر سمترا از قرار بیانات چندین نفرینکه در آن سمتها بودند گرفتیم. بنابران اگر در ذکر حوادث آن سمتها چیزی پس و پیش یا تفاوت و تغایر واقع شده باشد از مطالعین محترم با اطلاع تمنای عفو و تصحیح را داریم. — ۲۲۷ — تصحیح صفحه ٥٧ : سطر اول و دوم تعلق به سر مضمون صفحه ٥٩ دارد . یعنی سطر اخیر ٥٦ مربوط بسطر سوم صفحه ٥٧ میباشد . صفحه ۲۱۲ از شروع سطر ۷ که ( ٢٥ ثور ) نوشته است الی اخیر همان صفحه این مضمون ساقط است و تعلق باین صفحه ندارد خوانده نشود . *** ممکن است غلط های مطبعی دیگر واقع شده باشد که از ذوق سلیم خوانندگان توقع تصحیح ونیز عفو را داریم .. *** ملاحظه : در این کتاب ذکر وقایع همان حصه های مملکت آمده است که در اثنای این بحران مرکز يك سوقیات واقدامات برای سقوط دادن مقرر شده باشد . اما از حالات دیگر سمتها مانند هرات وميمنه وقطغن ونورستان وغيره صرف نظر گردید . - ۲۸۸ - علامتهای مخصوص این نقشه X جاهای جنگ افغان و انگلیس در سال ۱۸۴۱ که در نقشه نشان داده شده سر حدات دولت پادشاهی افغانستان که از طرف انگلیس قبول شده خط حرکت فوجی افغان بطرف جلال آباد و کابل سرک دریاچه و آب کوتل [BLANK PAGE] [BLANK PAGE] [BLANK PAGE] [BLANK PAGE]