( نظامنامه ریاست دیوان عالی ) ( حکومت داخلی افغانستان ) راجع به کاغذ نویسی و حسابگیری مدخول و مصرفاتی ان الله عزیز ذو انتقام (رویداد ریاست دیوان عالی) (حکومت شاهی افغانستان) راجع بمحاكمه خائنین ملت و غداران مملکت محمدولی و محمود سامی (که بامر جناب عبدالاحد خان رئیس شورای ملی عطاء الله خان منشی دیوان عالی به ترتیبش) پرداخته است تاریخ طبع ۱۸ حمل ۱۳۰۹ مطابق (۷) ذیقعده الحرام ۱۳۴۸ در مطبعه دارالسلطنه کابل طبع گردید قیمت فی نسخه (۲) افغانی تعداد طبع اول ۲۰۰۰ جلد [BLANK PAGE] بسم الله الرحمن الرحيم (شمۀ از معائب خیانت) (۱) بر ارباب بصیرت و صاحبان ذکا و خبرت این نکته خوبتر واضح است و کسی بر آن شك و شبه نمیتواند که «خیانت» يك خائن در دائرۀ بشریت مخفی و پوشیده بماند. بلکه پولیس کله منحوس خیانت حس تجسس هر يك از انسانها بوده و است. (۲) واقعاً كه این شیوۀ رذیله و عمل نا شائسته نمیتواند كه حامی و طرفدار خود را بسر منزل مقصود برساند بل تمام مزایای انسانی را این فعل قبیح نامشروع بر باد و تباه میسازد و از قدر و حیثیت عامل خویش بقدر گرفتاریش میکاهد. (۳) یعنی اگر اندك و یا بسیار باشد بهمان اندازه نام بد انجام همان مرد دون همت پست فطرت را بد نام و شخص او را رسوای خواص و عوام می سازد. (٤) نباید اینطور خیال کرد که سزای تمام خیانت ها خواه خورد باشد یا کلان بيك اندازه خواهد بود، بلکه هر خیانت بخود درجه و هر جنایت اندازه دارد و بقدر ارتکاب آن عامل خویش را به کیفر کردار بد هنجارش میرساند : - (هر عمل اجری و هر کرده جزائی دارد)! ( فرق در مراتب خیانت از نقطهٔ نظر عدالت ) (٥) چنانچه اتلاف هزار روپیه از مال دولت تعزیرش کمتر است نسبت به اتلاف دوهزار روپیه ، هکذا تعزيريك خيانت كه برای برباد ساختن يك فرد واقع شده كمتر است از اندازهٔ خیانت کردن و به تباهی رسانيدن يك قوم چه جای اینکه يك جامعه پریشان و يابك دولت از ان متزلزل و سرگردان شود ! ! ! (٦) درین مورد قلم بادل شگافته عرض تظلم کنان می نگارد که آیا قبای کدام تعزیر وعصای کدام جزا بقد واندام آن خائن های جانی برابر خواهد آمد كه بايك مملكت وملتی خیانت کرده اند که مجدداً به اقدامات آغاز و مساعيات خودش را در میدان حیات با سعادت ، مستقیم و مستعد ساختن می خواست و از خود غرضی و تشخص پسندی خود ها افغانستان را برباد و تباه ! اسلحه و ذخائر ناریهٔ او را به باد فنا ثروت و امتعۀ دیرینۀ اورا امحا ! جوانان رشید وفرزندان سعیدش را بانواع قتل و نهب ومصائب مبتلا ! اطفال را یتیم ، مادران را بی فرزند ، زنان را بیوه ، وابنای وطن را بهلاکت ومذلت سر دو چار ساخته اند ! خلاصۀ تمام شالوده و اساس آن راكان لم يكن شيئاً مذکوراً در هم وبرهم نموده اند ! (۷) آیا این مملکت ستم رسیده همان افغانستان نیست ؟ که عالم و عالمیان بدوستی او افتخار داشتند و همواره رجز حماست وشجاعت اوورد زبانها بود ؟ و اليـوم جسم نازنين آن از دست فرزندان نالائق و خدام غدارش مجروح و دلش داغدار و چشمش اشکبار وحالت آن خیلی زبون و خوار است. (۸) ای افغانستان شيرين ! واى محبوبۀ دلنشين ! میدانیم که امروز وجود نازنينت ؛ یافت آن صدمه وفشاری را که تذکارش موجب اضطراب و اضطرار دوستان است . (۹) آیا این خاك محبوب در نتیجۀ خیانت که ؟ و از چه دچار خسران مادی و معنوی گردید ؟ و از دست خیانت پیوست کدام خائن جانی زخم جانکاه بر وجودش پیدا شد ؟ در نتیجه نه تنها يك سلطنت یکصد و پنجاه ساله منظم را از دست خود باخت ! بلکه در همۀ مراکز و نقاط خزانه ، جبه خانه، اسلحه ، نوجوانان رعنا ، عمارات و قصور زیبا و چمها و چمها را نیز فدای خواهش های نفسانی و قربان تشخص پسندیهای ظاهری ساخت ! ويك لكه ننگینی را از ین واقعۀ مدهشه در اوراق تاریخ از خود بیادگار خونین گذاشت ! ! ! ( غرض از اشاعۀ رویداد محاکمه ) کدام کس که نکرده کمان ظلم به زه که تیر آفت جاوید را نشانه نشد (۱۰) دیناً و عقلاً ثابت است که هر يك عملی از اعمال انسانی دارای مکافات است و ممکن نیست که جزای عمل خواه خوب است یا بد ، به عامل آن واصل نشود . (۱۱) در روی جهان تمام اقوال و افعال انسان هر چند در خفا صادر شده باشد و مدت مدیدی هم بر آن منقضی شده باشد حتماً نتیجه همان خوبی و یا خرابی را که از ان مثمر شده ، می بخشد . (۱۲) هر چند جزای مکمل او بی ملتوی به عقبی است اما درین دنیا نیز يك نمونۀ آن جهت عبرت سائرین نشان داده میشود . (۱۳) درین موضوع بناظرین عالی بورق گردانی تاریخی زحمت نداده فقط واقعات همین انقلاب را بخاطر شان یاد آوری میکنیم که هر کس برأی العین عمله قباحت و خیانت و پاداش کردار و رفتار خود را بهمان اندازه که مرتکب آن شده بود دید اينك در اثر همان سلسله دست قدرت پرده از روی اغراض پسندی و خیانت کاری های محمد ولی و محمود سامی نیز برداشت و آنها را بصورتی که میبایست خجل و شرمسار و بکیفر کردار شان رسانید . (١٤) چون جبههٔ اعلام حقایق این مسئله برای نصیحت و اندرز خادمین و عبرت و چشم سوزی خاینین لازم بود که صورت محاکمهٔ آن خاینین بزرگ که سرمنشهٔ این انقلاب آتش افروز این واقعه پر از التهاب گردیده اند در حیز تحریر در آید لذا ریاست شورای ملی در صدد ترتیب و تدوین آن قرار آتی برآمد :- انعکاس خیانت محمدولی و محمود سامی در محیط ـ ( خون ناحق دست از دامان قاتل برنداشت ) ـ (١٥) در موقعیکه افواهات خیانت و نمک حرامی از هر گوشه و کنار و از زبان صغار و کبار نسبت به محمد ولی و محمود سامی بکوش عدالت نیوش اعلیحضرت محمد نادر شاه غازی میرسید، و استعمال کلمات بدگوئی محمد ولی و محمود سامی بین عامه کسب شده، و سخنانیکه تا دیروز مخفیانه و محرمانه نسبت بغداری آنها گفته میشد امروز علی رؤس الاشهاد ایراد میگشت ، و همگی بيك زبان خرابی مملکت را از اثر اغراض پسندی و خیانت کاری محمد ولی و محمود سامی که از زمامداران بزرگ عصر امانی استند نشان دادند ، و اینها را محرك نهضت بچه سقو و عامل بزرگ تقویم و تمدید سلطنت پر از وحشت او دانسته آنها را بحیثيت مشاور و رهبر در غارتها و خون ریزیهایش مورد طعن و نفرت قرار داده باهم دیگر معرفی میکردند؛ بحکومت متبوعه ما طوریکه مرقوم میشود شکایات و عرائض جهت باز پرس وتحت محاکمه گرفتن آنها و پاک کردن صحنهٔ پاک وطن را از وجود خیانت آلود آنها نیز مواصلت نمودن گرفت ! [ وصول عرائض ملت نسبت بمجازاة ارباب خیانت ] (۱٦) درین اثنا يك حصهٔ از ملت که عذاب وجدانی همه مشاعر وحواس شانرا زیر محاکمه وتضییق آورده آنها را به اعتراف هر گونه حقائق وادار ساخته بود عریضهٔ جدی ودر خواست مصرانه عمومی شانرا نسبت به مجازات و باز پرس این دونفر بحضور شهریار عدالت گستر تقدیم نموده همگی متحد القول شده گفتند که : — (۱۷) هرچند درجهان مشهور ، واین کلمه زبان زد عموم است که شرارهٔ آتش انقلاب شمالی سرتاسر افغانستان را فرا گرفته است ؛ ما هم این شهرت را تصدیق کنان عرض میکنیم که اساساً مادهٔ این انقلاب و اخگر این آتش پرالتهاب از دست خیانت پرست مامورین بزرگ عصر امانی محمد ولی ومحمودسامی درسمت شمالی بصورت بچهٔ سقاو واتباع سفاکش القاء واحداث شده زیرا که دائماً مساعی اغراض پسندانهٔ آنها درحمایت وكمك وهمراهی اشرار ، همراز وانباز بوده به کرات باعث نجات آنها از مهلکه شده اند و چندین نفرما را ازین جهت حبس و بدنام کرده اند که چرا شما به مخالفت بچهٔ سقو اقدام و یا چرا در تعقیب ودستگیری آن تشبث میکنید . (۱۸) درعین زمان مامورین آن عصر هم تماماً سهل انگار وغفات کار بوده مثل حکومت ضعیف الادارهٔ مرکزی بمسائل غیر مفید نظرفریب سر سری مصروف ، و به مهمات امور اهمیتی نداده ، عالم عسکری وروحیات ملی وجریانات داخلی بکلی خراب ومنسوبین حکومت عوض خدمت بملت وصداقت به مملکت در رشوتخواری وپیمایکی مصروف بودند حرکات واوضاع ایام اخیرهٔ اعلیحضرت امان الله خان که خیلی دل آزار و برخلاف مقررات اسلامی و احساسات ملی بيك شدت روی کار آورده شده بود بر علاوۀ آن خرابیها و بی پروائیها حکمرانی داشت ، موجب مزید نفرت و غیظ ملت گردیده يك زمینهٔ درستی را برای موفقیت نقشۀ خائنین و شرکت عامۀ ملت با آنها فراهم آورده تماماً به مخالفت حکومت و موافقت آن قوۀ که به ضد او کار کند مائل و آماده شدند . ( 19 ) چون ما از ازمنه قدیم الی الان دایماً بحکومت صادق و به مملکت خود خدمت کرده ایم خیلی تأسف داریم که چرا درین عصیان فاحش که نتیجه آن برای افغانستان بسیار گران و پریشان کن ثابت شده اشتراك كرديم ولی چه باید کرد که از اثر همان خیانت کاریهای مامورین بزرك و ضعف اداره حکومت هر چندیکه ما در ازاله مادۀ فساد و تخمهٔ انقلاب کوشش میکردیم تا کشت و خونی واقع نشده مفسده از بین رفع شود به نتیجهٔ واصل نمیشدیم . ( 20 ) اينك شاهد قول و موید این مدعای ماهانا محاربه کردن و مقتول و مجروح واسير نمودن همین اشرار موجوده است که از بقایای سقوی و طرفداران صمیمی حبیب الله بودند و به بسیار شدت مکرراً فضای پرامن مملکت مارا مکدر نمودن آرزو داشتند از حسن نیات شاهانه و صداقت شعاری عامه مامورین صادق شما چطور بيك فرصت قلیلی دراثر مقابله ومجادلۀ خود ما مردم شمالی دستگیر و متتشر شدند و مایان بنابر مسرت اعلیحضرت و ادامهٔ امنیت و تصدیق عملی صداقت و اطاعت خود نه تنها در استیصال ودستگیری اشرار و افراد بدکردار شمالی کوشیده ایم بل در موضوع اعدام و حبس دوام و نفی بلد و غیره مجازات این افراد مشهور بالفساد خود نیز اظهار نظریه کرده ایم ؛ تا آینده اینطور يك لکه بد نامی و مادهٔ اختلال وطنی باقی نماند که باز ملت از آن پریشان و مملکت مزارستان و حکومت سرگردان شود لهذا بسیار ضرور میدانیم که برای استقرار امنیت ودور کردن ریشه های اغراض و خیانت عرائض جدی مانرا نسبت به مجازات محمد ولی و محمود سامی که یگانه موسس انقلاب و بانی اینهمه خرابی و حامی و مربی بچه سقو بودند و همه این مظالم و فجایع را همین خائنها روی کار آورده اند نیز معروض حضور بداریم. ( تاثیر این عرائض و اطلاعات بر حکومت ) (۲۱) درینجا حکومت محض برای اینکه احساسات اهالی خواه کسانیکه زمزمه دارند و یا جدیانه پیشنهاد میکنند، به یاس مبدل نگردد و حکومت موجوده را هم مثل سابق يك حکومت شخص پرست سخن ناشنو که برخلاف احساسات ملیه کار روائی دارد تصور نکنند از یکطرف حكم بتوقيف محمدولی و محمود سامی بيك صورت مهذبانه و احترام کارانه اصدار کرد و از جانب دیگر به تحقیق و تدقیق حقانه و بیغرضانه و منصفانه این فقره مهم اغاز نهاده امر بتاسيس يك محكمه عالی العال که اوصاف و تشریحات آن آیناً خواهد آمد و ازان ناظرین به خوبی میدانند که تا امروز نظیر آن در افغانستان از حیث وسعت و سنجید ن و دقت کردن تمام پهلوها از نقطه نظر عدالت و انصاف دیده نشده است؛ اصدار فرمود ( جريانات محکمه علنی و بعموم معلوم است ) ( ۲۲ ) هر چند وقایع و جریانات این مجلس توسط اعضا و شرکای آن برای افرادی که بدور و پیش کرسی سلطنت اثبات وجود دارند کماهی منکشف و ظاهر است و همگان علی الیقین میدانند که بکمال غور و خوض و دقت کردن در تمام اطراف این محکمه عالی جرم خیانت ملی و جنایت وطنی را بر محمد ولی و محمود سامی بدرجه اثبات رسانیده اند ( ۲۲ ) ولی محض برای استحضاریت عامه اهالی و طن و آنانیکه بافغانستان علاقمندی دارند ریاست عالی شورای ملی ماچنان مناسب دانست تا صورت جریانات این محکمه را کماهی بصورت يك رویداد ترتیب و تدوین کرده در منصه اشاعت بگذارد. ( ٢٤ ) لهذا چنان مناسب دید که تحت اداره و نظارت رئیس جلیل خود آقای عبدالاحد خان يك رويداد منظم این دیوان عالی را که اولین بار در افغانستان برای محاکمه کردن خائنین ملی انعقاد شده است ، از روی آن اوراق و اسناد و تحقیقات و استنطاقات و سوالها و جوابهای که مدار حکم و اسناد جرم این دو خائن گفته میشوند ؛ ترتیب و تدوین کنند تا از جریانات این این محاکمه برای خواص و عوام واز خود و بیگانه حقائق منکشف شود ( صورت ترتیب رویداء محاكمه ) ( ٢٥ ) در نظر گرفته شده است که درین کتاب وقایع واصله تحریر گردد وصورت ترتیب و تدوین این رویداد چنان مقرر کرده شد که اولا از آن شرارت افگنی ، مکرر اتباع سقوی که پس از اعدام سقو زاده بنای عصیان و تمرد شدید را گذاشتند و بواسطهٔ خود اهالی شمالی بکیفر کردار خود رسیده کاملا استیصال و در اثر آن عموم اعزه و معاریف بشرف یابی حضورشاهانه نائل شده نسبت بخائنین عریضه پرداز شدند بحث بمیان آید ( ٢٦ ) در عقب آن به نقل احکام واتخاذ مفاد آن فرامین همایونی که راجع به توقیف خائنین وتشکیل دیوان عالی و مقرر کردن مدعی العموم صادر شده پرداخته شود بعد از آن لايحه ديوان عالی نگاشته در اثر آن فقط به نوشتن مطالب عمدهٔ آن اوراق و اسنادی که از آن دیوان عالی در استنطاق و تحقیقات ابتدائیه و محاکمه کار گرفته ند اكتفا ، و از بیانات خارج از موضوع و آن دلائلی که بعد از اثبات و احکام محکمه از دیگر گوشه و کناره مملکت نسبت به جنایت محمد ولی و محمود سامی رسیده است صرف نظر کرده تنها از تحقیقات ابتدائيه وصورت استنطاق و سوال و جوابهای که از اشخاص لازمه درینموار‌د کرده شده است تذکاری داده مجملا از انعقاد مجالس متعدده محکمه دیوان عالی حکایت بمیان آید و صورت سوال ودعوی مدعی العموم و دفاع مدعی علیه ، ورد دفاع او را که ثانیاً نموده و اثباتهای منطق و شهودی مدعی العموم که به محضر خائنین و عامه حضار حاضر آورده و عجز آنها از دفاع آن ؛ مرتباً یکی بعد دیگری هر چند در مجالس متعدده واقع شده جهت افهام عامه بيك سلسله با تفصیل جلسات دیوان عالی نوشته شود در خاتمه نتیجه ورای آخرین مجلس واحکام پاد شاهی که نسبت به مجازات آنها صادر شده قید میشود (۲۷) درین رویداد متحتم وضروری قرارداده شده است که صورت آن ادعا وبیا نات وتحریراتیکه درین محاکمه تاثیر ومدخل دارد نوشته شود وهم چیز هائیکه درین کتاب تحریر میگردد همان اسنادند که در محاکمه از آن کار گرفته شده است. (۲۸) مخصوصاً در جواب های محمد ولی ومحمود سامی که سراپا به قلم خود شان بالذات تحریر شده است وعیناً در ریاست شوراء قید وضبط میباشند نقطه نظر آن است که عیناً منقول گردد ، در مقاماتیکه اولا جواب را طوری و اخیراً ازان پشیمان شده بر آن خط کشیده اند این (x) علامه گذاشته میشود — اگر با وجود خط گرفتگی هم خوانده و فهمیده شود پس از نوشتن همان علامه به تشریح آن در حاشیه اشاره می رود اما این خط کشیدگی های عمدی مستثنی است ازان اغلاط وسهويکه طبعاً براى يك نویسنده در اثنای تحریر عاید میشود زیرا که درین رویداد از نشان دادن این طور اغلاط صرف نظر وفقط به تشریح همان خط کشیدگی ها که قرائن و امارات قطعیه جرم ویا اقرار او گفته میشود قلم معطوف میشود . [ اغتشاش مکرر اتباع سقوی در سمت شمالی ] (۲۹) پس ازینکه کابل به نیرو و همت اقوام دلیر و عشائر غیور تحت اداره نادری مفتوح شد وحبیب الله بشر حیکه معلوم است مفرور شمالی گردید از طرف حکومت نادری بمردم شمالی اخطار کرده شد تا درموعد نجروز ۱۱ بهر ذریعه که بتوانند در دستگیری بچه سقو و اتباع او صرف مساعی کنند والا حکومت در سوقیات خود بغرض تعقیب آنها واداره امنیت آن ولا مجبور است. چون در همان موعد مقرره مردم شمالی بنابر معذوریت های که در اخیر معلوم شد نتوانستند که بوعده وفا کنند افغانیان جوق جوق بطرف کوهدامن روان شدند چون مردم سمت شمالی در زمان حکومت آن لاابالی خیلی متاذی شده بودند و هم فعلاً مزید حرکت خود ها را بمقابل قوای قومی دور از طاقت میدانستند از اینجهه نه تنها با حبیب الله پس از تخلیه ارگ با وجود تکلیف و استرحام او داد همراهی را چنانکه شاید و باید ندادند بلکه در دستگیری او با مجاهدین ملی تسهیلات ، و به سلطنت نادر شاهی انقیاد نمودند . چون سقو زاده از يك طرف افكاك اهالی شمالی را دید و از جانب دیگر حس تعقیب و انتقام جوئی قوای قومی را برأس العين مشاهده کرد مجبوراً خود را تسلیم حکومت کرد و اعلیحضرت نیز از شیوه رحم دلی و حلم پژوهی که دارند تسلیمش را پذیرفته و تا يك حدى ازو بمقابل انتقام خواهی قوای ملی مدافعه هم نمودند اما ملت از حق خویش که از وی تلفات مالی و جانی دیده بودند نگذشته بحضور شاهانه بكمال الحاح و اصرار معروضداشتند که اعلیحضرت نادر شاه غازی البته جرائم سیاسی و شخصی خود را به بخشند اختیار دارند اما در مطالبه حقوق شخصیه خود ها از حضور شاهانه رجا داریم که این بدنام کنندگان افغانستان را بدست ما بسپارند تا بکیفر کردار بد هنجار شان برسانیم زیرا که هر فردی از افراد افغانستان برای گرفتن انتقام به منتهای جدت و غیظ ازین افراد بدنهاد اصرار دارند در اثر همچه اصرارات متوالیه ملت ، اعلیحضرت نادر شاه غازی ، حبیب الله را با رفقای صمیمی او بوکلای ملت سپرد و از طرف نمایندگان مذکور رهسپار بادیه ادبار شدند . (۳۰) پس ازینکه حبیب الله وغیره نفری دلخواه او جاده پیمای بادیه عدم گردیدند ؛ دیگر رفقای همسك و همراهان نادان او باز بنای شرارت ﴿ ۱۲ ﴾ وعصیان ورزی را بهمان اساس و طریقه که بچه سقو آنرا در ابتدای انقلاب و در هنگام استیلای کابل استعمال کرده بود ، گذاشتند (۳۱) تنها فرق و علامه فارقه بین این اغتشاش و عصیان ابتدائیه سقو زاده بود ، اینقدر یک نکته است که این رفقای بقیة السیف حبیب الله پس از مقتولیت او مجدداً « دزد » دیگری را برای خود « پادشاه » انتخاب و دیگر سارقین و راهزنان مشهور شانرا « نائب السلطنه » و « معین السلطنه » و « وزرا » و « والی » و« کوتوال » و « جرنیل » و « کرنیل » و ، و ، و، مقرر کردند درحالیکه به بهترین اسلحه و سامان مسلح و مجهز بودند جبه‌خانه کافی، خزانه مملو با خود داشتند و هم رسوخ و نفوذ هر واحد شان خیلی زیاد بوده تمام ترتیبات و تنظمیات آنها بدرجهٔ اساس سلطنتی مرئی بود . (۳۲) با این تشکیلات و نیاتی که بشمهٔ از آن فوقاً اشاره شد این جمعیت اشرار بنام خون خواهی سقو زاده مکرراً بنای اشوب و شرارت را گذاشته وحشت سقائیه را دوباره استحکام نمودن میخواستند بلکه برچندقلعه و دهات بنای حمله آوری و آغاز اشتراک عمل جبری را بر آنها نیز شروع نموده بودند . - ( تعقیبات حکومت نادری راجع به استیصال اشرار شمالی ) - (۳۳) پس از رسیدن این اطلاع از طرف صدارت عظمی او امر لازمه اعطا و جهة جلوگیری ازین اغتشاش و تعقیب اشرار والاشان جلالتماب محمدیعقوب خان والی بحیث رئیس تنظیمیه و عالیجاه عزت و شجاعت همراه عبدالوکیل خان نائب سالار بصفت قوماندان نظامی بايك قوهٔ عسکری اعزام شدند. (٣٤) در عین زمان از حضور عدالت نشور شاهانه اعلانی بعنوان عموم اهالی و سکنهٔ شمالی اصدار یافته این مسئله را خاطر نشان عموم شان گردانید که به پیروی افکار امنیت پسندانه و نظریات عدالت کارانه ملوکانه که نسبت بعموم ۱۳ ملت افغانستان و مردم شمالی دارند آنها بایستی بالذات در دستگیری و مقابله این اشرار یکه مکرراً می خواهند اسباب بدنامی افغانستان را فراهم آورده زیاده بر سابق اسباب خجالت شمالی را باعث میشوند ؛ جداً بکوشند و صرف مساعی ورزند ! (٣٥) در صورت تخلف ازین احکام و مساهله نمودن در تعقیب این اشرار البته حکومت مجبور است که در سوقیات عسکری خود بيك اندازه كافی جبهۀ قیام امنیت و ادامه سلسله انضباط اوامر لازمه اعطا کند در آنصورت اگر تکلیف و زحمتی برای بعض افراد عائد شود البته که حکومت مسئولیت آنرا بر خود نگرفته تماماً از دست خود آنها به اوشان خواهد پیوست زیرا که آنها در بدست آوری اشرار از فعالیت و مساعدت با حکومت کار نگرفته اند . —[ اهتمام سمت شمالی در گرفتاری اشرار و افراد جانی ]— (٣٦) پس از انتشار این اعلان و اعزام والی و نائب سالار نظامی و يك مفرزه عسکری عموم اهالی شمالی بيك جدت و فعالیت منتهائی نه تنها در دستگیری اشرار و انتشار آن سارقین نابکار حسب اوامر و هدایات همان دو منصبدار صداقت شعار صرف مساعی واقتدار نمودند، بلکه در اعزاز و اکرام و ضیافت برادران عسکری خود هم بصورت الومی کوشیدند . بيك اندازه كافی اسلحه، وجهه خانه ، وغیره سامان حکومتی را نیز جمع آوری کردند ، هم چنین مالیات مقرره شانرا هر چه بر ذمه شان طلب دولت بود ؛ فراهم نموده بخزائن دولتی تسلیم نمودند . (٣٧) خلص اینکه شمالی ها تمام اوامر جزئی و کلی حکومت نادر شاهی را به کمال ارادت و اخلاص استقبال كردند . وا کثری از اشرار آن دیار را بدون سوقیات عسكرى وقوة الظهر گرفتن از دیگر افراد قومی ، خودشان بالذات الی سه صد نفر دستگیر ؛ و بحکومت به کمال جدت تسلیم ؛ و برخی را مقتول؛ وعده ١٤ را مجروح ؛ وبقیه السیف را کاملاً منتشر ومفقود الاثر نموده و تايك اندازه حکومت را ازین اوضاع اطاعت کارانه و حرکات اخلاص مندانه خویش مسرور ساختند . ( شرفیابی مردم شمالی بحضور پادشاهی ) ( ٣٨ ) پس ازینکه اکثری از امور مهمه آن مقام غازه ختام را بناصیه مرام خود کشید و تمام اوضاع امور مجریان طبیعی خود افتاد ، از حضور امر اصدار شد تا بتوسط والی و نائب سالار عامه خوانین واعزه و روشناسان شمالی شرفیابی همایونی را نائل شوند که راجع به جریانات دوره انقلاب از آنها سوالات ، ونسبت بطرز عمل آتی شان بآنها توصیه وهدایات ، وبه اشخاص خادم ارادتمند که فوق العاده خدمت و اظهار فعالیت کرده اند ، مکافات ؛ وبه افراد شرارت پیشه آنها، مجازات واز حسن نیات حکومت نادر شاهی که درباره عامه ملت محبوب خود و آنها دارند توضیحات داده بصورت مکمل برای آنها از مفکوره و خیالات شاهانه خویش آگاهی بفرمایند . (٣٩) ذات شاهانه نفری فوق الذکر را به ١٤ شعبان در قصر دلکشا عز ملاقات بخشیده بعد از انجام مراسم تعظیم خسروی و احوال پرسی با اهالی، حکایت از آن اوضاع ملال انگیز وحرکات رقت آمیز سابقه شمالی که در طرفداری سقوزاده می نمودند ، بمیان آمد . (مذا کراة در اطراف اسباب وعلل انقلاب) ( ٤٠ ) شماليون با اینکه آثار تاسف و انفعال از چهر های رنگ پریده آنها مشهود بود بازهم عذاب وجدانی همه مشاعر و حواس شانرا تحت محاکمه وفشار آورده آنها را باعتراف هرگونه مسائل و اظهار هرنوع وقائع وادارساخته به تذکار آن اسباب وعللی که موجب این اقدام آنها شده بود و درعین زمان قوه ١٥ جبریه ستّویان وتحريك ديگر خائنان و اوضاع شررانگیز باهیجان دوره امانیه مخصوصاً وقایع ایام اخیره وغفلت وسهل انگاری حکومت مرکزی و رشوت خواری ومدعای نفسی مامورین اوشانرا باین قیام و اقدام مجبور می‌ساخت ، مفصلاً و مشرحاً عرض وبیانات خودها را طوریکه از فقره (١٧) تا (٢١) قبلاً اشاره شد دامنه واطاله داده ، مجملاً همین مطالب خودهارا بيك عريضه تحریری مندرج نموده بامضاء ومواهير يكعده بزرگی از اعزه ومعتبرین خود آنرا تأئید وقرار آتی به عرض رسانیدند . معروضه اهالی بحضور اعلیحضرت غازی (٤١) بحضور مبارك اعلیحضرت غازی شهریار افغانستان عرض اینکه : - مسئله مقابله حبیب الله ، دزد با حکومت سابقه اظهر است که از بی غوری ورشوت ستانی واغراض جوئی بعضی کارکنان آن زمان بود ، که روی هم رفته اسباب تنفر تمام اهالی را از حکومت فراهم آورده ، ومسئله را به اندازه وخامت دادند که بچشم سردیده وملاحظه نمودیم ، برخی از زمامداران بزرگ ووزرای معتبر آن وقت با حبیب الله روابط دوستی داشت چنانچه حبیب الله بارها از تفنگ پنج تکه فرستادگی محمد ولی خان وکیل حکومت سابقه اظهار ممنونیت نموده ، از پول وجباخانه واعطای نقشه جنگ ودیگر مساعدتهای مشارالیه که در هنگام قطاع الطریقی او نموده بود یاد آوری می‌نمود ، وبدربار عام ومحضرهای عمومی صورت مذاکرات مجلس های مخصوصانه را که محمد ولی خان در قلعه مراد بیگ ودیگر مواضع با او کرده تشریح میداد . وضمناً از نامه محمود سامی قوماندان قول اردوی مرکزی حکومت امانیه که برایش ١٦ در اثنای حملهٔ نخستین او فرستاده بود و از جنگ نکردن افراد عسکری ماتحتش اورا اطمینان قطعی داده بود کمال خورسندی و رضاهیت را نشان میداد ، علاوتاً از تعاونات و همراهی های علی احمد خان والی نیز خوشی و خرمی می نمود : (٤٢) اعلیحضرتا ! در صورتیکه وکیل سلطنت و قوماندان قوای مرکزی قول اردو و غیره رجال بزرگ حکومت باحبیب الله طرح مؤدة ودوستی افگنده ، باوی از هیچ گونه تعاون و امداد و همراهی مضایقه نمیکردند ، پس اهالی سمت شمالی چه چاره داشت و چگونه بار ملامتی آنها برایشان حمل خواهد شد . (٤٣) حالا نکه ما اهالی از آبا واجداد خادم صادق و خیرخواه حکومت بوده و حلقه اطاعت و انقیاد حکومت سلف و حال را بگوش جان داشته و داریم ، امروز که خدای کریم بلطف عمیم خود و جود گران بهای همایونی را بما اهالی و تمام خطه مقدسهٔ افغانستان اعطا و عنایت فرموده عرض شکران داریم بلکه از ادای مراتب شکر گذاری آن عاجز و ناتوانیم . (٤٤) اعلیحضرتا ! تنها چیزی را که به پیش گاه مراحم ملوکانه تقدیم بداریم همین الفاظ است که ما اهالی بحکومت متبوعهٔ خود قلباً صادقیم ، و در راه خدمت آن بسر ومال و جان حاضر . (٤٥) شهریارا : باز هم در اثر همان رشوت ستانی و خودغرضی کار داران حکومت سابق بود که اسباب انزجار اهالی فراهم آمده و همچو حبیب الله يك قطاع الطریق از موقع مستفید گردیده کسب قوه نمود و اهالی شمالی را چار و ناچار بآن اشرار خیانت کار یار و شريك يك عصيان فاحش ساخت، و نیز از همین رهگذر بود که دیگر اهالی افغانستان هم بمدافعه و مقابله نپرداخته و حکومت را از دست دادند (٤٦) در وقتی که مسئله انتخاب پادشاه در میان آمد و وکلای ملت گردهم جمع شدند ، برای هیچ کس فرصت دست نداد تا در آن موضوع زبانی بشوراند . و مسئله حکمرانی حبیب الله با يك وضع مستبدانه صورت گرفته بود . ۱۷ (٤٧) با صدق زبان عرض میکنیم که مایه اصلی فتنه و فساد و واسطه اساس کامیابی دزدان محمد ولیخان وکیل اعلیحضرت امان الله خان بود زیرا نظر بخیالات خامیكه پیش خود سنجیده بود باین وسیله میخواست تا حکومت و سلطنت افغانستانرا مالك و صاحب شود. (٤٨) دلیل قطعی است كه اگر وکیل حكومت و دیگر کارکنان بزرگ آن دوره با دسته دزدان دست معاونت و همراهی نمیدادند، رشوه نمیخوردند و گزند خاطر برای اهالی تولید نمی نمودند پس چه گونه حبیب الله کامیاب می شد ؟ (٤٩) و چطور با قوای حکومت تاب مقاومت آورده بالاخر غالب میگردید؟ يك دسته از مفسدینکه چند روز قبل به جبل السراج حمله آوردند نیز از همان اشخاص بودند چرا نتوانستند بمقاصد فاسد خود ها کامیاب شوند ؟ (٥٠) چون کارکنان حکومت کنونی الحمد لله از همه گونه شوائب پاك و منزه هستند و اهالی سمت شمالی نیز با حکومت متبوعه خود کمال صداقت و خلوصیت را داشته و دارند لهذا با همه گونه جانبازی و فداکاری بمقابله آنان پرداخته و کمر بدفع آنها بسته و اینك به کمال افتخار عرض می کنیم که فقط اهالی شمالی به آنها مقابله کردند و اکثری از آنها را مقتول و مجروح و مابقی آن مفسدان را الی سه صد نفر دستگیر و به حکومت تسلیم نمودند که درین معامله تعقیب و دستگیری اشرار نه دست عسکری با ما شريك بود و نه از دیگر قومی (٥١) بل در زمان حکومت سابق هم همین ما اهالی بودیم و همینطور عقیدت و صداقت با شاهان خود داشتیم اگر مأمورین خیانت کار عصر امانیه همراز و معین دزدان و رهزنان نمیشدند حبیب الله چطور میتوانست کامیاب آید ؟ (٥٢) در خاتمه بکمال صدق و صفا و با فرط اخلاص و عقیدت و به موجب (آية شريفة) (اطیعوا الله واطيعوا الرسول اولی الامر منكم) بتمامی اوامر حکومت ۱۸ متبوعهٔ خود مطیع ومنقاد بوده و به فرمان برداری پاد شاه محبوب خود بسرو مال و جان واولاد حاضر و آماده هستیم . (٥٣) راجع به محمد ولیخان که با حبیب الله روابط و وسائط داشت و معاون و معلم حقیقی حبیب الله بود و باعث بدنامی ما و خرابی مملکت گردیده ما مردم قرار فوق حقائق را عرض کردیم ، آرزو مندیم تا اعلیحضرت در باز خواست اینطور خائن های بزرگ که اسباب بدنامی افغانستان را فراهم آورده اند بپردازند : اگر اینچنین اشخاص خائن دفع نشوند البته در آینده باز باعث بدنامی يك قوم خواهند شد . (٥٤) دستخط ها ومواهیر اعزه ومعاریف سمت شمالی (١٢٥) نفر عبدالوهاب خان کوهستانی — محمد یوسف خان تو تمدره — فیض محمدخان بایانی — باباصاحب خان چهاریکاری — گل احمدخان — احمدعلی خان— خواجه عطا محمد خان کوهستانی — محمدعمر خان که درهی — عبدالقیوم خان کوهستانی — خواجه میرعلم خان سرای خواجه — حاجی امیرمحمد خان جبل السراجی — محمد یعقوب خان داکتر — خواجه غلام محمد خان کوهستانی — محمد زمان خان جبل السراجی — ملك شاه جان جبل السراجی ملك محمد نادر خان جبل السراجی — ولی محمدخان جبل السراجی — ملك رحیمدادخان جبل السراجی — گل باز خان — محمدحسین خان جبل السراجی — خالقدادخان جبل السراجی — عبدالغفورخان جبل السراجی — عبدالرسول خان کوهستانی — محمد قاسم خان کوهستانی محمد افضل خان کوهستانی — احمد شاه خان کوهستانی — قلندر خان کوهستانی — محمدیعقوب خان کوهستانی مهردل خان کوهستانی — عبد الجمیل خان کوهستانی — ملك احمدعلیخان جمال آغه — حاجی عبدالحمیدخان جمال آغه — غلام محیی الدینخان جمال آغه — محمد گل خان جمال آغه — محمد یاسین خان جمال آغه — محمد عمرخان ﴿ ۱۹ ﴾ جمال آغه ـ محمد ابراهیم خان جمال آغه ـ میرسید جان کوهستانی ـ ملك وزير محمد خان کوهستانی ـ محمد جان خان کوهستانی ـ ملك محمد عمر خان کوهستانی ـ حاجی شاه ملك خان کوه بند ـ ملك محمد امین خان کوه بند ـ ملك زرین خان کوه بند ـ میرزا محمد طاهر خان ـ مبارك شاه خان کوه بند ـ محمد اکبر خان ، میرزا عتیق الله خان ، خواجه محمد عمر خان ، خواجه عبدالرزاق خان ، خواجه سید فقیر خان ، خواجه غلام نقشبند خان محمد سرور خان اشتر گرام ، غلام نبی خان اشتر گرام ، محمد صدیق خان ، ملك گلمیر خان سالنگی ، ملك لشكر خان سالنگی ، ملك غلام محمد خان سالنگی ، خواجه محمد نظر خان ، ملك فیض طلب خان شتل ، ملك دوست محمد خان شتل ، ملك شير جانخان شتل ، حمید الله خان ، عبد القدوس خان اشتر گرام ، جلال الدینخان اشتر گرام ، فیض طلب خان ، امام الدینخان سید خیل ، ملك سلطان محمد خان سید خیل ، سرفراز خان گلبهاری ، محمد گل خان گلبهاری ، محمد هاشم خان گلبهاری ، در محمد خان گلبهاری ، ملك دين محمد خان سید خیل ، ذوالفقار خان سید خیل ، ملك بوالخان گلبهاری ، عبد الله خان نجرابی ، منصور خان جبل السراجی ، شهاب خان غلام رسول خان سالنگی ، محمد سمیع خان جبل السراجی ، ملك عبدالحمید خان ، ملك احمد جانخان ، ملك غلام سخی خان ، محمد سرور خان نجرابی ، محمد صدیق خان نجرابی ، شهنواز خان ، نجرابی ، ملك سيف الدینخان نجرابی ، ملك غلام قادر خان نجرابی ، آقا جانخان نجرابی ، ملك نجم الدینخان نجرابی ، سید شاه خان نجرابی ، محراب خان نجرابی ، گل محمد خان نجرابی ، ملك محمد زمان خان سید خیل عبدالحميد خان سید خیل ، آقا محمد خان گلبهار ، محمد عباس خان گلبهار ، خواجه فضل ، منصور شاه خان ، شیر محمد خان ، محمد شریف خان نجرابی ، ۲۰ شهنواز خان نجرابی ، غلام نبی خان ، ملك جان باز خان سید خیل ، فضل حق خان ، عبد الشكور حان ، میر حیدر خان ریک روان ، محمد سرور خان قلعه مراد بيك ، محمد انورخان غازه ، محمد امان خان قلعه مرادبيك ، دوست محمد خان ، امیر محمد خان ، قیام الدینخان ، سید پادشاه خان ، میرجمال الدینخان گلدره . ( مابقی بدرستی خوانده نشد ) ( ٥٥ ) نقل فرمان پادشاهی راجع باین معروضه مشاهیر شمالی بعنوان صدارت عظمی : بعداز القاب : دیروز بتاریخ ١٤ شعبان المعظم يك جمعیتی از ملكان ومعاريف سمت شمالی بحصور حاضر گشته تأثر و ندامت و انفعال از اوضاع گذشته را ظاهر ونسبت به حکومت اظهار خدمتگذاری ووفا داری نمودند وضمناً بعرض رسانیدند که حبیب الله بچه سقو را یکعده اشخاص مثل محمد ولی ومحمود سامی تحريك بشورش وعصيان نمود ، وحبيب الله نیز از مساعدت وهمراهی آنان حکومت غاصبانه واستیلا کارانه را بدست آورد وبدربار عام ارامداد و همراهی محمد ولیخان اظهار میکرد که در حین فرار تفنک پنج تکه که بدستم هست بمن داده و همه وقت کار طوس وروپیه برایم فرستاده است و محمود سامی نیز در هنگام محاربه قلعه مرادبیک بمن خط و پیغام داده است که ما جنگ نمیکنیم . و از علی احمد حان والى نيز اظهار خوشی و رضائیت میکرد وجمعیت مذکور مفاد عرض خودرا نيز بصورت عریضه بامضای ملکان و معاریف سمت شمالی بحضور ما تقدیم نموده اينك عريضه مردمان شمالی را جنساً بشما ارسال کردیم . بشما امر مینمائیم که محمد ولیخان و محمود سامی را بارك شاهي بيك صورت مهذبانه خواسته نظر بند نگهدارید ومتعاقباً يك دیوان عالی مركب از وزرا وتمام اركان مجلس شورا ومعاريف مركز و كليه وكلاو معززین ولایات که حاضر مرکزند تشکیل داده ، مسئله را مطرح نظر وافکار عامه قرار داده و باحضور مجلس محاکمه آنهارا دائر کنید آنچه رای عامه در خصوص آنها قرار گیرد نتیجه فیصله و آرای آنها را بحضور عرض کنید . از اشخاص خارجی هم ذواتی را که شما لازم میدانید برحسب اجازه نامه شما محض استماع و ملاحظه جریان محاکمه در ان مجلس حضور بهم رسانیده میتوانند ١٥ شعبان المعظم ١٣٤٨ ( ٢٥ ) دلو ١٣٠٨ ( محل امضای شاهانه ) ( اقدامات صدارت عظمی ) پس از صدور و وصول این فرمان از حضور صدر اعظم صاحب اشخاص فوق الذکر قانوناً بيك صورت مهذبانه جلب و در ارگ شاهی بيك شیوۀ انسانیت کارانه نظر بند نگهداشته شده جهة تكميل تحقيقات و تحت محاکمه گرفتن آنها حسب الامر حضور قرار آتی احکام اصدار شد . (٥٦) ( فرمان صدارت عظمی ) عالیقدر جلالتمآب عبد الاحد خان رئيس شورا ! چون بموجب فرمان نمبر (۸٠٨٥) اعلیحضرت غازی راجع بمظنونیت محمد ولی خان ومحمود سامی یك ديوان عالى مرکب از وزرا و تمام اركان مجلس و شورا ومعاریف مرکز وكلية وكلا و معززين ولایات که حاضر مرکز اند تشکیل و در دیوان عالى موصوف محاكمۀ این دو نفر دائر میگردد لہذا حسب الامر وارادۀ سنيۀ ، رئيس این دیوان عالی آن جلالتمآبند البته ترتیب و تشکیل این دیوان عالی را از ذوات فوق الذکر خود شما بصورت لازمه خواهید نمود آنچه اوراق و اسناد مظنونیت این دو نفر که از عرض و استغاته اهالی تا حال بصدارت عظمی مواصلت کرده است ۲۳ درخواست کتبی اهالی سمت شمالی که بحکومت تقدیم کرده اند همدستانه به تحت حفاظت گرفته شده استنطاق و تحقیقات ابتدائیه و محاکمه شان بدیوان عالی مفوض گردید . (۲) دیوان عالی استنطاق و تحقیقات و محاکمه مظنونین مذکور را بموجب اسناد و عرائض فوق الذکر که حسب اراده سنیه از مقام صدارت عظمی بدیوان عالی اعاده شده تحت نظر دقت میگیرد . (۳) دیوان عالی حسب فرمان نمبر (۱۹۲۱) صدارت عظمی که به هدایت و اراده ملوکانه به شورا شرف صدور یافته تشکیل این مجلس را از ذواتیکه بجدول جداگانه اسامی شان ذکر شده و عبارت از (٤٧) نفر است مینماید تبصره : ذوات فوق الذکر اضافه از اعضای موجوده شورای داخل مجلس موصوف میشوند . (٤) علاوه بر علمای که بعضویت شورا شرف شمولیت دارند دو نفر دیگر نیز از علمای عظام برای تدقیقات جهات شرعی شامل این مجلس میشوند . (٥) دیوان عالی اول برای استنطاق و تحقیقات ابتدائیه مظنونين يك انجمن جداگانه بنام انجمن تحقیقیه اصول محاکمات از ذواتیکه شامل عضویت این مجلس عالی میباشند تعیین و استنطاق و تحقیقات ابتدائیه بذریعه انجمن خواهد بود . (٦) انجمن استنطاق و تحقیقات ، تحقیقات ابتدائیه خودشان را تکمیل و به نتیجه واصل ساخته تقدیم مجلس عمومی مینمایند . (۷) مجلس عمومی نتیجه استنطاق و تحقیقات ابتدائیه انجمن را به کمال دیانت غور و تدقیق و به نتیجه گرفتن آن توجه میکند . ٢٤ (٨) مدار حکم قطعی اسناد ودلائل وقرائنی خواهد بود که تماماً براهین مقنعه و مثبته وخالی از هر گونه اغراض و اعتراضات باشد نظر به آن مجلس تعیین جزا خواهد نمود و پس از منظوری حضور اشرف ملوکانه بصحۀ اجراء خواهد آمد. (٩) چون این محاکمه تماماً علنی و برای مراعات و حفظ حقوق عمومیه واجتماعیه ملیه است لہذا هر نفر و هر شخص میتواند که نظریات و عقائد و ادعائی اگر بر علیه و یا برله مظنونین داشته باشد آنرا کتبی بریاست دیوان عالی حاضر کنند و اگر شفاهی میخواهند ادعا و اقامه کنند صلاحیت دارند که تکت اجازه از ریاست گرفته حاضر شوند. (١٠) ادعا و اقامۀ دعوی تماماً بصورت علنی است مواد تحریریه از طرف منشی بمجلس قرائت خواهد شد، همچنان دعوی کنندگان نظریات وعقائد شان را عیناً تقدیم خواهند نمود. (١١) مظنونین را مجلس عالی حق بیان ومدافعه خواهد داد و بیانات و دلائل مقنعۀ شان را زیر نظر منصفانه خود شان خواهند گرفت. (١٢) یکنفر مدعی العموم (۱) بنام وکیل اثبات جرم بمنظوری حضور شاهانه مقرر خواهد شد مدعی العموم همه مواد و اسناد مظنونیت مظنونین مذکور را جمع نموده ادعاءً واستدعاءً به مجلس تقدیم میکنند. (١٣) دیوان عالی تماماً اسناد و مواد معلومات را که برایش رسیده یا میرسد بمدعی العموم سپرد خواهد کرد مدعی العموم اسناد و مواد مذکوره را پس از اقامه نمودن دعوی وختم هر مجلس دوباره سپرد ریاست خواهد نمود. (١٤) ریاست تمام این اسناد را بصورت درست محافظه مینماید. (١٥) مجلس عالی نتائج را که از جریان محاکمه میگیرند در حال غیاب مدعی و (١) چون مسئولیت محمدولی جنبۀ ملکی و از محمود سامی حیثیت نظامی را داشت ثانیاً برای هر واحد آنها يك يك مدعی العموم قرار پیشنهاد ریاست دیوان عالی از حضور مقرر شد ٢٥ مدعی علیه خواهد بود ولی نتیجهٔ همه استدلالات و مواد منتخبه را دارا خواهد بود . (١٦) رئیس مجلس در ختم مجلس هر روزه موادی را که برای جلسهٔ دیگر قابل مذاکره و سمع دعوی میشمارد پروگرام آنرا ترتیب و بذریعهٔ منشی مجلس قرائت میکند . ( ١٧ ) مجلس ، اعتراضات و ادعاهای را که قابل تردید دانسته سمع آنرا لغو میپدارد حق تردید و مسترد کردن را دارند . ( ١٨ ) وظیفهٔ داخلیهٔ مجلس مواد آتی الذکر است : (١) رئیس و اعضای مجلس عموماً دريك اطاق اجتماع نموده اعضاء به هدایت رئیس اخذ موقع نمایند ترتیبات مجلس : رئیس در صدر و اعضاء بدوطرف انجمن اخذ موضع می‌نمایند ، میزهای طولانی در بین برای تحریر گذاشته خواهدشد منشی و کاتبان . مجلس به نزديك رئیس در نقطه که از قرائت عرائض و ورقهای دعوی اعضای مجلس وسامعین تماماً حضاریکه در انجا اثبات و جود دارند حالی شوند اشغال موقع میکنند . (٢) تمام موادیکه بریاست اعاده شده خودرئیس جمع میکند یگان یگان با اجازهٔ رئیس از طرف منشی قرائت میشود. (٣) در حین قرائت تکلم ممنوع است هريك اعضای مجلس نقاط جالب تردد و توجهٔ خود شان را نوط میگیرند و بعد از اتمام قرائت باستيذان رئيس يك يك نفر یکی بعد دیگر نظریهٔ خود شان را می گویند . (٤) رئیس مجلس حق ساکت کردن اشخاص را که خارج موضوع و يابغير از نوبت خود بیانات مینمایند ، دارد ، همچنان اگر مجلس را چند ٢٦ دقیقه عنداللزوم تعطیل کند نیز میتواند . تفریح هم باجازهٔ رئیس داده خواهد شد . (٥) رئیس واعضا در صف خود از ادعا کنندها و سامعین را جای نمیدهند فقط درین انجمن در صدر رئیس و منشی و کاتبان بدو طرف خواه بدو صف جا شوند ، خواه عقب صف اعضا جا بگیرند . (٦) ادعا کننده‌ها باجازهٔ رئیس يك يك نفر درمقابل رئیس به پا ایستاده بیانات خود شان را شفاهی و یا تحریری تقدیم می‌نمایند اگر بعض اشخاص ادعا کننده را رئیس اجازه به نشستن کند نشسته میتواند ولی خارج صف اعضا در همان نقطهٔ معین . (٧) ادعای ادعا کننده هارا يك كاتب مخصوص کلمه بکلمه تماماً قید میکند و در آخر همان ورقیکه قید میشود امضای خود ادعا کننده میشود ، رئیس و یکنفر اعضای اول دران ورق بهمان مجلس نشانی میکنند . (٨) ادعای تحریری ادعا کنندگان باید بامضای خودشان باشد ومنشی آنرا جهراً قرائت کند بعد از قرائت بصورت فوق الذكر ازطرف رئیس و اعضا نشانی و امضا میشود . (٩) ادعای ادعا کننده ها در حال حضور خودشان بمجلس قرائت میشود و تماماً یکجا شدۀ یا از ساعت(٩) الی (١٢) ــ ادعا تحریر وجمع شده بعد از ساعت يك بجه خود رئیس واعضا از ادعاها نتیجه میگیرند و یا اینکه یکروز ادعا شنیده میشود ویکروز دیگر نتیجه اخذ میکنند ، بهمه جهت در اخذ نتیجهٔ ادعا کننده و سامعین در اطاق مجلس نمیباشند ، اخذ نتیجه نمودن بخود اعضای مجلس متعلق است . (١٠) سامعین در داخل اطاق شده میتوانند ولی دورتر از صفوف انجمن در لوژ ها و کرسی ها می نشینند سامعین قطعاً حق اظهار عقیده ندارند . ۲۷ (۱۱) سامعین از ذوات داخلی و اجنبی هر کس صلاحیت حضور و سمع را دارند . (۱۲) اوراق ادعا و نتائج تماماً در صندوق مخصوص قید میشود در ان صندوق مهر و نشانی رئیس و دو نفر اعضا و منشی مجلس میشود و صبح که اوراق برای کار از صندوق بیرون می شود بحضور اشخاص فوق الذکر خواهد بود . (۱۳) مجلس باتفاق یا باکثریت آرا موادی را که از دوائر رسمی وغیره اشخاصیکه قابل سوال شود - والا تحقیق کرده میتوانند . (١٤) مظنونین که برای استنطاق و اقامه دعوی ایشان آورده میشوند در جائیکه صدر و تمام اعضای مجلس و سامعین بیانات شان را سمع بتوانند جا داده شود و بیانات آنها تماماً مثلیکه در بالا ذکر شده قید شود و امضای خود شان گرفته شود . (١٥) قرار هائی که در مجلس داده می شود و یا نتائیجیکه از اوراق ادعا و مذاکرات یومیه که خود این مجلس عالی بطوریکه نتیجه میگیرند تماماً یا بقسم اجراآت هر روزه و اختتام هر مجلس قید و ضبط و از طرف رئیس و اعضا و منشی مجلس بطور تصدیق امضا میشود . همچنان ورقه نتائج عمومیه خود را که کسب قطعیت پیدا می کند نیز عموماً امضا و تصدیق می نمایند . (١٦) باندازه لازمه پولیس مسلح و غیر مسلح و یکنفر افسر و یکقطعه کوچک از عسکری رئیس دیوان عالی از ولایت کابل و وزارت حربیه خواسته در جاهای لازمه تعیین می نماید . ۲۸ فهرست اسمای اعضای دیوان عالی (۷۳) نفر : از کابینه وزرا (۲) نفر : علی محمد خان وزیر معارف — میرزا محمد حسینخان معین مالیه از اعضای شوراء (۲۳) نفر: عبدالرحیم خان محمدزائی جرنیل اسبق — سردار محمدسرورخان — میرزاخواجه محمدخان — حاجی عبدالرحیم خان منشی غلام محمد خان — غلام حیدرخان — ملا محمدپذیر خان— غلام نقشبند خان — میرزامیر یوسف علیخان — حاجی میرزا محمدعمر خان — حاجی عبدالغفارخان — میرزامحمد سرورخان — حافظ عبدالغفارخان — میرزا غلام جیلانی خان — ملا روشن دل خان— مولوی عبدالحی خان— مولوی محمد ابراهیم خان — مولوی فضل ربی خان— خوش دلخان — محمد ظفر خان — خان آقا خان — میرزا فقیر محمدخان منشی — منشی میرزا عطاء الله خان . منشی دیوان عالی از ولایت کابل (۱۱) نفر: عبد الغفارخان — رئیس بلدیه عبد الرحمن خان— عبدالحبیب خان بارکزائی — میر سید قاسم خان سردبیر امان افغان— محمد عمر خان رئیس سابق ارکان حربیه عمومی — حاجی میر زا محمودخان — ملامیر آقاخان — ملك محمد اصغرخان— غلام محی الدینخان وکیل تیلی گذرودروازه لاهوری — میرزا مجتبی خان مستوفی سابقه از شش کروهی (٤)نفر: فقیر محمدخان تاجر — شیر احمد خان تاجر عبدالرزاق خان — میرزاعبدالخالقخان ولایات ٣٤ نفر : — از جنوبی ( ۸ ) نفر : زرخان وزیری — گل دین خان وکیل ۲۹ وزیری - موسی خان مسعودی - زلمی خان منگلی - سر بلند خان جاجی - آدمخان احمدزائی - معاذالله خان طوطاخیل، حیدرخان بابه کرخیل از مشرقی (٤) نفر: سعادت خان جبار خیل حصارک - قاضی عبدالقدوسخان، محمدرحیم خان - میر زا عبدالله خان مستوفی سابقه . از قندهار (۲) نفر خیرو خان - مهردلخان ، از هرات (٤)نفر: حضرت فضل احمد خان - حاجی عبدالرحمن خان عبدالله خان تیموری - محمد حیدرخان . از غزنی ولوگر (۳) نفر:شهاب الدینخان اندری ، ملك عبد القادر خان محمد شریف خان . از هزاره (١)نفر: نادر علیخان . از قطغن وبدخشان (۲)نفر : ایشان امان الدینخان ، ملا محمدلطیف خان . از مزار شریف (۲)نفر سیدحسنخان وكیل - عطامحمدخان اچكزائی از میمنه (۳) نظیرقل خان - خواجه محمداسلم خان - میرزا عبدالله خان از صاحب منصبان عسکری (۳) سیدعلی خان غندمشر رئیس محاکمات محمد افضل خان فرقه مشر - غلام رسول خان كندك مشر . از علما (۲)نفر: مولوی صالح محمد خان قاضی مرافعه دار السلطنه ملا عبدالحمیدخان تنگی سیدان . ( نقل فرمان همایونی راجع به تعیین مدعی العموم . ) ( ٥٩ ) صداقتمند میرزا میرغلام خان ! نظر بعرض اهالی سمت شمالی ودیگر اسناد، محمدولیخان ومحمود سامی مجرم خیانت وطن مظنون گردیده در تحت توقیف گرفته شده اند ، اکنون محاکمه شان دردیوان عالی تحت ریاست عالیقدر جلالتمآب عبدالاحد خان رئیس شورا دائر میشود ، شما را كه يك شخص صادق و وطنخواه ميباشيد به حيثيت مدعی العموم ملکی جهت اثبات جرم محمد ولیخان مقرر نموده باین فرمان شما را اطلاع دادیم که عرایض و شکایات اهالی و اسنادی را که راجع بمحاكمۀ محمد ولیخان بریاست شورا میباشند تسلیم شده بر علیه محمد ولیخان اقامه دعوی نموده صادقانه ووطنخواهانه ایفای وظیفه نمائید . عیناً بهمین مضمون اسمی وزارت حریبه راجع بمقرری حمیت مند پیر محمد خان غند مشر بحیثيت مدعی العموم نظامی جهت اثبات جرم محمود سامی ! نیز صادر شده است ١٣ دلو ۱۳۰۸ تعیین هیئت استنطاقيه و تحقیقيه از طرف دیوانعالی (٦٠) پس از نشر و توزيع این لایحه و تعیین هیئت و اعضای آن از اعزه و مشاهیر مرکز و ولایات قرار فوق از طرف هیئت دیوان عالی هیئت استنطاقيه که مطلب از انجمن محاكمات است قرار آتی تعیین گردید : – رئیس : جناب حافظ عبدالغفار خان . اعضاء : جنابان میرزا محمد حسین خان معين – عبدالرحیم خان جرنيل ، میرزا مجتبی خان ، میرزا عبد الله خان سابق مستوفی مزار – میرزا فقیر محمد خان منشی شوراء . این هیئت تحت هدايات حضرتعالی رئیس صاحب ديوان عالى از یکطرف بسوی قرائن و امارات و اتخاذ معلومات لازمه از اشخاص مطلوبه صرف مساعی کردند و از جانب دیگر شروع کردند به استنطاق و تکمیل تحقیقات ابتدائیه که فعلاً آن اسناد و جوابها وقرائن وامارات که مدار توقيف ومظنونيت واتهام گفته میشوند واساس تمام جریانات این محکمه است نوید : پس از آن هذا و يد تحقيقات ابتدائيه حلف قلم ميشود ۳۱ (رضامندی بچه سقو از معاونت های محمد ولی) (۶۱) هر چند ذکر معاونت و راهنمائی و اعطای نقشه جنگ و پلان حرکت بچه سقو بعد از حمله نخستین او که در (۲۲) قوس ۱۳۰۷ بر کابل واقعشده بود ؛ ورد زبان مردمان گردیده، که از طرف محمد ولی ومحمود سامی اعطا میشود. و پس از استیلای کابل هم اکثری از اتباع و حواشی حبیب الله علی روس الاشهاد از مساعدت های مادی ومعنوی محمد ولی اظهار مسرت میکردند ولی باز هم این شهرت و تواتر همراهی محمد ولی وغیره با دزدان بآن اندازه که اخیراً شیوع یافت الی زمان تشکر رسمی و ممنونیت های علنی بچه سقو که از هدایات و مساعیات محمد ولی بروز مهمانی که سید احمد برای سقویان ترتیب داده بود و در آن برعلاوه نفری دور و پیش حبیب الله يك جم غفیری از اعزه و مشاهیر دیگری نیز مدعو بودند ، بيك شرح وبسط مطولی ایراد نموده بود ، چندان زیاد جلب توجه مفکرین و ارباب خرد و علاقمندان صحیح مملکت را بخود نکرده بود. (۶۲) اما بعد ازین مهمانی راز غداری و خیانت کاری محمد ولی طشت از بام شده از یکطرف رسوای خواص وعوام و مورد سب ودشنام وطعنخواهان واحراز ملی گردید و از جانب دیگر فوق العاده در جمعیت دزدان بنظر عزت و اعتبار تلقی شد و در آن محیط پر از رذالت که عزت و احترام در قاموس جهالت شان مفهومی نداشت در اعزاز و احترام محمد ولی می افزودند ! و او را یگانه حامی ومؤید ورهنما ومشاور سیاسی وبهی خواه صحیح خود قبول کرده بودند! (۶۳) لهذا هیئت تحقیقیه دیوان عالی معلوماتی را که از بیانیه ایرادیه بچه سقو که در مهمانی سید احمد نسبت به همراز و انباز بودن محمد ولی با او ۳۲ گفته شده بود، و بصورت سؤال و جواب از ذوات عمدهٔ شرکای آن دعوت استحصال کرده است؛ در ذیل اینطور نگاشته میشود که اولا یکسوال هیئت تحقیقیه که بصورت متحد المال موشح بامضای رئیس مجلس به نفری آتی الذکر ترسیل شده عیناً نقل گردیده به زیر ان صورت جواب چند نفر را جهت استحضار ناظرین نگاشته از تحریر مکرر همهٔ آن جوابها که لفظاً با هم دیگر علیحده و معناً همگی آن خیانت محمد ولی و همراهی و مناسبات و معاونات سابقه او را با بچهٔ سقو تصدیق و اثبات میکند ، بواسطهٔ عدم تطویل کلام صرف نظر میشود :ـ (مکاتیب متحد المال دیوان عالی) (٦٤) بعنوان حاجی میر عطامحمد خان الحسینی هروی ـ بعنوان هاشم شایق بخاری بعنوان میرزا عبدالقیوم خان سابق مدیر محاسبهٔ قوماندانی طیاره بعنوان فیض محمد خان وزیر ـ بعنوان خواجه بابو بعنوان شیر احمد خان سابق رئیس شوراء ـ بعنوان عبدالغفور خان مدیر ـ بعنوان سید احمد خان بعنوان سید اقا خان . و غیره نفری (٦٥) عالیجاه . . . . . قرار استماعی روزیکه حبیب الله بچهٔ سقو در شهر آراء بجای آقا سید احمد خان مدعو بود، شما هم شامل دعوت مذکور بودید، در آنجا راجع به محمد ولیخان وکیل اعلیحضرت امان الله خان، حبیب الله مذکور بعضی بیانات و اظهار رضامندی نموده بود ! لهذا از شما استفسار میشود قراریکه درین موضوع بیانات حبیب الله مذکور را شنیده باشید از روی دیانت و اسلامیت خود کوائف را حقانه بنویسید تحریر لیل دو شنبه ١٥ دلو ۱۳۰۸ . (محل امضای عبدالاحد : رئیس دیوان عالی) ۳۳ حیات بچه سقو را محمد ولی وقایه کرد جوابیه تحریری حاجی میر عطامحمد خان الحسینی الهروی :- ( ٦٦ ) عالیقدر جلالتمآب محترما ! در دعوتیکه آقا سید احمد خان انعقاد داده بود جمعی از مامورین دوره امانیه از قبیل وزراء وروساء مدعو بودند که بنده هم من جمله اونها از طرف آقاسید احمد دعوت شده بودم راجع بمسئله فوق چیزی که در ذاکرۀ بنده باقی است ، حبیب الله در موضوع شخص فوق الذکر بیان نمود که « من يك زمانی اراده کرده خودم را بحکومت تسلیم نمایم برای محمد ولی خان اطلاع دادم مومی الیه برایم اطلاع فرستاد که آمدن شما ممکن است اسباب مهلکه شما شود ـ علی هذا من ازین اوضاع او ممنونیت دارم اگر به سبب آنکه در کوهدامن آمد و رفت داشت و از خوف من این اطلاعیه را فرستاد و اگر بسبب خوش نیتی این رای را بمن داد در هر صورت باید من از و ممنون باشم که نگذاشت من خود را به مهلکه بیندارم » همینقدر بفکر من باقی مانده است باقی تقدیم احترامات تحریر یوم دوشنبه ١٥ دلو ١٣٠٨ (٦٧) جوابیه تحریری هاشم شایق بخاری :- احتراماً در جواب سوال فوق عرض میشود روز جمعه تاریخ (١) بطوریکه از طرف آقا سید احمد مدعو (۱) سقوزاده پس از استیلای قندهار ، هرات ، مزار ، قطغن ، بدخشان و سقوط گردیز بتاریخ ۲۷ محرم مطابق ۱۳ سرطان پارسال هم خودش جشن گرفت و هم اطراف حواشی او برایش دعوتها ترتیب کردند که در آن ضمن این دعوت سید احمد به ٦ صفر ١٣٤٨ق ٢١ سرطان ۱۳۰۸ ش داده شده بود. سید احمد رئیس ضرابخانه سقوزاده که از جمله مقربین او بوده حبیب الله باو محبت و اخلاص زیاد واکثریه بجای اورفت و آمد داشت رقم بسیار اعلائی باو اعطا و فرامین متعدده رضا مندی خودش را بنام او اصدار کرده که اصل بعض ونقل تمام آن فعلا موجود ، وسید احمد فعلاً محبوس و در بهار ۱۳۰۹ محکوم به فرار شده است ! ٣٤ گردیدم . مثل دیگر مدعوین در صحن حرمسرای موصوف لب جوی آب بالای پلی که برای حبیب الله بچه سقو جای مخصوص تیار کرده بودند نشسته بودم بعد از استقبال مذکور از طرف صاحب خانه و حضار ، حینیکه فراغت از مراسم پذیرائی و استقبال ، خوشی و ممنونیت ها می کرد از مقامیکه اشتغال کرده نشسته بود اینقدر به یاد ندارم که در پس سلسلهٔ کدام سخن بود گفت « شما میدانید ( بحضار طرف دست راست خود خطاب می کرد ) محمد ولی خان وکیل را چرا دوست دارم ؟ برای آنکه آدم راست و صاف است – چونکه بمن سخن راست گفت . مثل دیگر وزیر هایش سخن پوشیده و سیاسی نگفت گفت که من اختیار ندارم که ترا به بخشم ـ و حقیقتاً کاری کرده ترا خلاص کرده نمیتوانم امان الله خان ( اعلیحضرت ) اگر خودش به بخشد می تواند ـ اگر من ترا عفو کنم فردا اعلیحضرت ممکن است که باز ترا گرفته فشار بدهد چه فایده میکند بخشیدن و عفو من » ! بچه سقو علاوه کرده گفت :ـ « چونکه دو کرت آدم راهی کرده عفو خواستم در یکی خودم تامنار یادگار و پل محمود خان هم آمدم بتوسط یکی از آدمهای معتمد از محمد ولی خان عفو خود را خواستم در جواب محمد ولی خان صاف روشن گفت که من ترا عفو کرده نمی توانم اگر بکنم هم موقتی و ظاهریست ! » باز در همین اثنا بود که بچه سقو گفت : ـ « يك دو دفعه تا نزديك دلگشا رسیدم و خبر راهی کردم » این است چیزهائیکه بیادم مانده حتی در سلسلهٔ بیاناتش امین نخسود نیستم که بدون تقدیم و تاخیر گفتم یانه ؟ بهر حال مشغول بیت شنیدن و خواندن بودیم که قاسم میخواند و مستغنی و سرور جان مخصوصاً با معین صاحب وزارت عدلیه مصاحبه های علمی و ادبی داشتیم ۷ دلو ۱۳۰۸ جوابیه تحریری میرزا عبد القیوم خان مدیر سابق قوماندانی طیاره : - ( ٦٨ ) عالیقدر جلالت مآبا بروز مذکور نفری زیاد شامل بودند که مجملا مذاکرات سخن اعلیحضرت امان الله خان را حبیب الله بیان کرده جناب شیر احمد خان رئیس سابق شوراء را مخاطب کرده بیان کرد که «امان الله به افغانستان خدمتهای زیاد کرده مگر چون در اخیر بی دین شد و می خواست که اسلام را خراب کند لهذا من كمر بسته آمدم که او را بهر صورت شود خراب برباد کنم و هم یک دفعه برای وکیل امان الله محمد ولی خان احوال فرستادم که اگر شما ذمه وار میشوید من تائب شده می آیم نامبرده بمن احوال روانه کرد که من بعهد و پیمان امان الله خان اعتماد ندارم اگر شما تائب شده بیائید میشود که شما را بکشد و خون شما بگردن من میشود لهذا من ذمه وار شده نمیتوانم بنابران ــ از شیوهٔ مسلمانی محمد ولی خان من خورسند هستم» و هم اکثر وقت بدربار عام بیان میکرد که « همین تفنگ دست مرا هم محمد ولی خان برای من در قلعه مراد بیگ فرستاده » مراد اینکه همه وقت از محمد ولیخان خورسندی زیاد میکرد زیاده احترام تحریر لیل دو شنبه ١٥ دلو سنه ۱۳۰۸ جوابیه تحریری جناب فیض محمد خان سابق وزیر معارف :- ( ٦٩ ) خدا مرا عفو کند اگر در کلمات زیاد و کم واقع شود چه کلمات بچه سقا بیاد من نیست محض اینقدر بیاد دارم که گفت من خود را به امان الله تسلیم میکردم و از محمد ولیخان میخواستم ضمانت حیات بگیرم مگر خدا خیر بدهد محمد ولیخانرا که بمن گفت امان الله بعهد خود پابند نیست اگر من بتو امروز ضامن حیات شوم امان الله ترا میکشد من ضامن حیات ٣٦ پوشیده نمیتوانم میگفت دفعه آخرین که من و آن ( سید حسین ) آمدیم تأبه منار یاد کار نادر بود لباس سیاهی داشتیم اما ما را خیر به پند محمد ولیخان که از کذب و درو غگوئی و بد عهدی امان الله واقف ساخت .» بنده این مضمون را بعبارت و کلمات خود بچه سقا شنیدم نوشتم مورخه ١٦ دلو١٣٠٨ جوابیه تحریری خواجه بابو خان ساکن سرای خواجه (۷۰) جناب معظما ! روزیکه حبیب الله بچه سقا در شهر آرا بجای اقاسیداحمدخان دعوت بود در بین مذاکرات بیان میکرد که « من محمدولیخانرا از دل دوست دارم چرا که به من همیشه معاونت ها کرده » چنانچه در مجلس دعوت مذکور ذوات ذیل نیز حاضر بودند که در بین مذاکرات بقرار فوق بیان میکرد . علاوه بروز مجلس مذکور همیشه از محمد ولیخان اظهار رضا مندی و خوشی مینمود که « محمد ولیخان سبب حیات من شده است به لحاظیکه من از افعال خود خواهش ندامت و پشیمانی داشته خیال تائب شدن را داشتم محمد ولیخان برایم پیغام نموده که هوش کنید که تائب نشده خود را تسلیم نکنید که کشته میشوید » چنانچه این گفتار مذکور به اکثریه نفری کوهدامنی معلوم خواهد بود نفریکه بروز دعوت اقاسید احمد خان بودند — شیر احمد خان — فیض محمد خان غلام محی الدینخان عبدالقدوس خان عطاء الحق خان ، شیر جان، قاضی عطا محمد خان ، میرزا عبد القیوم خان سید آقا خان قوماندان ناری حاضر مجلس مذکور قرار فوق است تحریر ١٥ برج دلو سنه ١٣٠٨ . ۳۷ جوابیه تحریری جناب شیر احمد خان رئیس شورای دوره امانیه (۷۱) چون از روی دیانت و اسلامیت سوال شده که جواب بنویسم وقت زیاد گذشته میترسم که کم و زیاد نشود ـ خلص بیان حبیب الله بچه سقو اینکه «سه بار بامحمد ولی خان وکیل ملاقات کردم دو دفعه در قصر دلکشا و يك دفعه به حد منار یادگار نادرخان ـ و این را هم گفت که قرآنی که بامان الله خان کردم در عهد وفا میکردم اما برای من گفتند که امان الله خان در عهد خود وفا نخواهد کرد، در نتیجه از محمدولیخان اظهار رضامندی و خورسندی میکرد ـ فقط ۲ ج دلو سنه ۱۳۰۸ . جوابیه عبدالغفور خان سابق معاون رئیس احتمالات (۷۲) جناب معظما ! ـ بروزیکه حبیب الله بچه سقو بجای آقا سید احمد خان دعوت شده بود در بین مذاکرات از محمد ولیخان اظهار رضاء مندی و ممنونیت می نمود که « من از محمد ولیخان بسیار رضامند هستم به لحاظیکه به من بسیار احسانها نموده است » چنانچه در وقت بیان حبیب الله مذکور ذوات ذیل نیز حاضر مجلس مذکور بودند شیر احمد خان رئیس سابقه شورا ـ فیض محمد خان وزیر معارف ـ هاشم شائق خواجه بابو خان سید آقا خان قوماندان میرزا عبدالقیوم خان مستوفی میر عطا محمد خان عطاء الحق خان شیرجن ـ غلام محی الدینخان تحریر ۱۵ دلو سنه ۱۳۰۸ اظهار تحریری سید احمد خان (۷۳) جناب عالی بنده از روی حق و راستی عرض میکنم که درین محفل اگرچه بجای من شده بود در حین این مذاکره حاضر نبودم چرا که من برای سررشته نان و چای و ضروریات هر طرف متردد بودم و مطلقا ـ يك دقیقه هم در ۳۸ مجلس نشسته ام شاید مذاکره شده باشد اما من حاضر نه بودم ـ غیر از جای من یکروز در گلخانه برای چیزی کار ضرابخانه آمده بودم وقت نان بود سردار محمد عثمانخان مرحوم پهلوی او نشسته با اوبیان میکرد که «چند مرتبه برای محمد ولی خان پیغام کردم که شما با من عهد کنید من آمده توبه میکنم و بمن اطمینان بدهید نامبرده پیغام فرستاد که اگر من بشما عهد کنم عهد شکن میشوم امان الله خان شما را میکشد و من بد عهد میشوم بعد ازان من هم در پی کار خود کوشیده سر رشته جمع آوری را نمودم» همین قدر از روی حق و راستی خبر داشتم عرض کردم ١٦ برج دلو سنه ۱۳۰۸ جوابیه تحریری سید آقاخان! (٧٤) بروز مذکور نفری زیاد شامل مجلس مذکور بودند که حبیب الله مذکور در موضوع اعلیحضرت امان الله خان بیان کرده گفت: که «امان الله خان به افغانستان خدمت زیاد نموده مگر چون در اخیر بیدین شد و میخواست که اسلام را خراب کند لهذا کمربسته در پی خرابی او برآمدم هم در آن وقت برای محمد ولی خان وکیل امان الله خان احوال روانه کردم که اگر شما ذمه وار شوید من تائب شده می آیم نامبرده بمن احوال روانه کرد: که من به عهد و پیمان امان الله خان اعتماد ندارم اگر شما بیائید میشود که شما را بکشد و خون شما بگردن من شود لهذا بقرار گفته او نیامدم و درین وقت اظهار خوشی از محمد ولی خان مذکور کرد» و هم همیشه بدربار عام حبیب الله مذکور بیان میکرد که «همین تفنگ دست مرا محمد ولی خان در قلعه مراد بیگ برای من فرستاده»، مراد اینکه همیشه از نامبرده اظهار ممنونیت میکرد. زیاده احترام تحریر لیل دوشنبه ١٥ دلو سنه ۱۳۰۸ ۳۹ اظهار تحریری میرزا عبدالرشید خان مدیر لوازم سابقه ! (۷۰) از اظهار محمد محفوظ معین حربیۀ سقوی که بچۀ سقو در جشن فتح قندهار از محمدولی خان بسیار اظهار خوشنودی کرده از طریقۀ احسان او به اهل مجلس خود بیان کرد که « محمدولی خان آقا بسیار خوب ادم است ابتداء در قلعۀ مراد بيك او را ملاقات کردم از توبه کردن خود با او مشوره کردم برایم گفت زبان امان الله اعتبار ندارد و شما را ضایع میکند چون از سر گردانی بسیار به تنك آمدم باز در حد نیله چنار های طیاره آمده پنهان شدم و برای او آدم روانه کردم که شما وکیل پادشاه میباشید مرا معاف و توبۀ مرا قبول کنید باز بمن گفت شما کشته میشوید ، پس رفتم خانه اش اباد بسیار خوب آدم است » عریضۀ محمد عمر خان گلدره ئی : (۷۹) عبدالرحیم پسر کا کایم را در فقرۀ قتل بکابل خواسته بودند درین روز حبیب الله بچۀ سقو در برندۀ برج شمالی بهمراه محمدولی در چوکی باهم نشسته بودید ـ حبیب الله مذاکرات زمان دزدی و کوه گریزی خود را می نمود در ضمن آن از محمدولی خان بحضور خود او اظهار ممنونیت کرده گفت که « یك مرتبه بکابل آمده بودم که خود را بحکومت تسلیم کنم اما همین محمدولی خان از حد دلکشا مرا گفت که برو ترا می کشند » « دیگر مرتبه بجای خود محمدولی خان آغا آمده بودم خودش نبود آدمهایش برایم چای آوردند يك پیاله چای را نخورده بودم که خودش هم آمده مرا گفت که برو که ترا میگیرند . و میکشند ، همان بود که گریخته رفتم و كمك برایم بهمین واسطۀ آغا شد که بدست حکومت تسلیم نشدم » ٤٠ بعداز ان نان تیار شد همگی در خانه برج مذکور جهة نان خوردن رفتیم محمدولی خان وحبیب الله هر دو بخنده شده محمدولی بچه سقورا مخاطبه کنان گفت که « من کار خودرا کردم اماشما بعهد خود وفا نکردید » ! اظهار تحریری میرحیدر وکیل کوهدامن (۷۷) بنده را بتاریخ ۳ میزان ۱۳۰۷ حاکم کوهدامن از شکر دره طلبیده گفت که شما را یاور صاحب ( محمودخان ) بولایت کابل خواسته بروید - وقتیکه به ولایت کابل حاضر شدم یاور بمن گفت که بحضور وکیل ( محمدولی خان ) بروید چون به نزد وکیل آمدم دیدم که دیگر وکیلان کوهدامن ومالك محسن ( والی سقوی ) نیز بحضور اوحاضر بودند – وکیل مرا مخاطب کرده گفت که بچه سقو را هدایت کنید – گفتم هرچند من بچه سقو را نمی شناسم زیرا شکردره و کلکان ازهم بعید است لاکن علم دارم که همین مالك محسن قوۀ اصلی ومركز تمام اقدامات اوست ، همین محسن را محکم کنید ، بچۀ سقو كم قوۀ میشود این نظریۀ مرا دیگر وکلاء نیز تصدیق و تأئید کردند – پس ازین مذاکرات ، وکیل مالك محسن را کناره کرده با او سرگوشی کرد در حالیکه ما چنان خیال میکردیم که وکیل محسن را بندی خواهد کرد – ازمجلس رخصت گشته فردا که عازم کوهستان شدم دیدم که ازعقب من مالك محسن بسواری گادی در حدود ده كپك ازکابل بطرف خانۀ خود میرفت یعنی بندی ناشده باهدایات مخصوص محمدولی خان واپس برای معاونت ومساعدت بچه سقو رفت » . اظهار تحریری زین العابدین داهود زائی (۷۸) در زمانیکه حبیب الله بچه سقو کوه گریز بود درباب گرفتاری او خود ٤١ من نزد محمد ولیخان وکیل امان الله خان آمده برایش گفتم - که در بدست آوردن حبیب الله اقدامات جدی میکنم و انشاء الله او را بدست آورده بحکومت تسلیم میدارم برایشما که وکیل پادشاه هستید اطلاع دادم اگر چیزی بندش در کارم پیدا شد چون حل و فصل اینطور امور بحکومت تعلق دارد برای من امر دهید که معاونت کنند - همان بود که محمد ولی خان مذکوره تا باین عرض من اهمیتی نداده و پرداختی نکرد بلکه در عوض آن که بمن معاونت کند و مملکت را از شر آن بد بخت حمایت نماید به حیله سازی مرا بندی ساخت تا حبیب الله دستگیر نشود ظاهراً با حبیب الله بچه سقو معاونت وكمك محمد ولی وکیل مذکور بود اگر نه چه معنی داشت که من عزم گرفتاری او را کردم بحرف من گوش نداد و پرداخت نکرد و مرا بی موجب بندی کرد – معلومات خودم را عندالله عرض کردم . عریضۀ تحریری سید عالم خان (۷۹) در زمانی که حبیب الله کوه گریز بود همواره رفت و آمد در جای محمد ولیخان داشت که مشهور است این علم واطلاع خودم را عند الله عرض کردم ! اظهار تحریری گل احمد خان سابق معين عدليه : (۸۰) در سال گذشته که بچۀ سقو شهرت پیدا کرد و تعقیبات ولایت کابل در بارۀ او بی نتیجه میماند در همان تاریخ محمد رفیق خان کروخیل يك مکتوب بعنوان خودم نوشته و ادعا کرده بود که میخواهم بدفع و یا دستگیری بچۀ سقو يك خدمت كنم نفری هم دارم اگر بواسطۀ شما و بطور خصوصی چند تفنگ و کارتوس برایم داده شود با نفری خود از کابل ٤٢ بقسم فرار خود را بدارۀ بچۀ سقا میرسانم و در انجا چند روز باو متفق شده بعد مقصد خود را بهر صورت که ممکن شد اجرا میکنیم بعد از اجرای خدمت باز حکومت هر نوازشی که با من می نماید مختار است اگرچه عیناً مضمون مکتوبش بیادم نمیباشد لا کن مقصد آن همین بود واقدام او باین ادعا باین مناسبت پیش آمده بود که در همان روزها عمر اخان کروخیل غند مشر تهانه جات جلال آباد که عموزادۀ همین محمد رفیق خان است قرار سجل از ولایت کابل اعدام شده بود ، محمد رفیق خان میخواست عوض عمر اخان مقرر شود در نخصوص برای خود يك موقع خدمت هم میپالید و همین زمینه را برای خود بسیار مساعد دید و بلکه بسیار مطمئن بود ، که در آن فرصت بآسانی بدارۀ بچۀ سقا داخل شده می توانست چرا که عمر اخان پسر عمویش بابك دو نفر دیگر اعدام شده خودش هم گویا از حکومت فرار کرده خود را با بچۀ سقا ملحق میکرد و بچۀ سقا بالایش بدگمان هم نمیشد مکتوب مذکور خود را بمن که معین وزارت عدلیه بودم تسلیم کرد چونکه ماهم از روی وظیفۀ پولیسی خویش دائما در تهیه اینگونه مقاصد میبودیم عریضه اش را گرفتم . وهم عریضه خود را بواسطه میرزا محمد میر خان که مدیر مامورین وزارت عدلیه میباشد برایم آورد . در آنروز اعلیحضرت امان الله خان چند روز تفریح گرفته بود امورات دولتی را وکیل صاحب اجرا مینمود ودرهمان شب ها سینما فلمهای سیاحت اعلیحضرت امان الله خان در همین تالار استور نشان داده میشد شب در سینما رفتم و در صف آخرين يك چوکی گرفتم تصادفاً چوکی پهلویم برای وکیل صاحب نگهداشته شده بود وقتیکه تشریف آوردند و تماشا شروع شد درهمین اثنايك موقع پیدا کرده کیفیت نوشتۀ محمد رفیق را به وکیل صاحب گفتم و اجازه شان را در آن خصوص ٤٣ خواستم. فرمودند که ( گم کن عوض بچه سقا خودش کشته نشود ) عرض کردم بما چه خودش میداند بلکه خودش بسیار شایق این امر است ممکن است که کامیاب هم شود بعد فرمودند که خوبست می بینم دیگر روز باز بنده بحضور شان عرض کردم که در خصوص فقره مذکور چه امر شد؟ که مکتوب نزد من ماند محمد رفیق هم یومیه می آید دیگر روز بمن مسئولیتی عائد نشود مدعا بعد از اصرار بسیارم فرمودند، که مکتوب مذکور را بفرستید! بنده مکتوب مذکور را در بین پاکت مانده بطور مخصوص بحضور شان بذریعه کتاب رسمی دائره اوراق وزارت توسط دارالتحریر شاهی فرستادم رسید آنهم بوزارت رسید که بدائره اوراق وزارت عدلیه موجود خواهد بود . بعد ازان در باب اجرای آن برای خودم چیزی نفرمودند و چندی بعد آن خودم از وزارت عدلیه بر آمدم. اگر بعد از من بوزارت عدلیه امری داده باشند و یا مستقیماً از حضور خود اجراآتی فرموده باشند درست خواهد بود برای بنده معلوم نشد. و اگر همچنان معطل و بی نتیجه مانده باشد. چونکه حال بمعاونت بچه سقو و خیانت وطن مظنون شده، تعطیل و اجرا نکردن درخواست محمد رفیق هم اشتباه را بر دلائل اتهام او می افزاید باقی اختیار بحضور خود شما است . اظهار تحریری محمد رفیق کروخیل (۸۱) - در سنه ۱۳۰۷ پس ازین که پسر کاکایم قرار مجلای الوسی و حکم والی کشته شد من از حکومت استدعای مقرری خودم را بعوض مذکور کردم بلکه عریضه تحریری دادم که بس از دستگیری و یا کشتن بچه سقو که تمام نظام و ملك از گرفتن و سر بریدن او عاجز است این منصب پسر ٤٤ عومم بمن داده شود اگر تفنگ و کارتوس بمن داده شود خوب والا بهمین معرفی خود و استجازه حکومت اکتفا کرده میروم و وطن را از شر او خلاص میکنم این عریضه خود را به گل احمدخان معین عدلیه دادم مدت زیادی گذشت جوابم را کسی نداد لہذا من ناامید شده مشغول غریبی خود شدم هنگامیکه بچه سقاو وارد کابل شد در همان روزهای اول که من بغرض بیعت و ادعای خدمت مثل سائر افراد ملت بنزدش رفتم گفت که خدمتهای تو بمن معلوم است اينك بگير وخطت را بخوان چون خط را گرفتم دیدم که همان عریضه ام میباشد که به گل احمد خان معين عدلیه داده بوده ، کليه خود را خوانده از مجلس او در حاليكه مشغول تقسيم پهره های شهر و تھانه ها بود بر آمدم . اظهار تحریری شیر احمد خان (۸۲) میر ابوطالب خان کلانتر مراد خانی درین روزها برایم قصه کرد در زمانیکه آوازه دزدی بچه سقاء بكوهستان زياد شد يك نفر ( كه نامش را خود کلانتر میداند ) برایم بیان کرد که اگر حکومت بعضی مراعات با من بکند چون ما چند نفر میباشیم ..... بچه سقاء را گرفتار میکنیم من او را نزد محمد ولیخان وکیل بردم که این شخص اینطور میگوید بدون آنکه از مذکور بپرسد بیان کرد که ه برو بچه پس این سخن نگرد از دهن شما بوی شیر میآید » کلانتر حیات است از و هم به تفصیل پرسیده میتوانید . ( اظهار تحریری محمد یعقوب خان سابق وزیر دربار ! ) (۸۳) در يك روزيكه سفير صاحب سلطان احمد خان هم وجود داشت ازجمندی ٤٥ محمد سمیع خان (سابق قوماندان کوتوالی و وکیل ولایت کابل) اظهار کرد که در هنگام قطاع الطریقی بچه سقو قرار معلوماتیکه برایم حاصل شده بود در جای ملک محسن رفت و آمد داشت لہذا من اهالی گلکان را جمع وملک محسن را زیر فشار گرفتم پس ازینکه ملک محسن را از حد زیاد چوب کاری کردم مردم جرأت یافته گفتند که تا حال حاکمها باز خواست نمیکردند حال که فهمیدیم شما حقانه باز خواست می کنید ، جرأت پیدا کرده می گوئیم که بچه سقو اکثریه بجای ملک محسن رفت و آمد دارد و امداد و معاونت از و می بیند ـ لہذا ازین اظهار اهالی و شهادت شان را سجل شرعی کرده ملک محسن را محبوس کردم (١) میخواستم که در کوهدامن چند روز دیگری در دستگیری سقو اقدامات کنم هم درین اثنا شخصی برایم اطلاع داد که بچه سقو در قلعۀ مراد بیک بجای محمد ولی خان وکیل است در آنوقت بدرستی گمان کرده نتوانستم که این چنین دزد جانی بجای وکیل پادشاه آمده بتواند! همان بود که محمد ولی خان وکیل از کابل ذریعه تیلفون برایم امر داده طوری فوری مرا بکابل طلب نمود چنانچه بهمان روز واپس روانه کابل شدم بعد از آن معلومات خصوصی ام را که بیک دو روز توقف کوهدا من خود از پی پر داختن حکام در مسئله دزدها و غیره حاصل کرده بودم و را پورت شخصی را که از بودن بچه سقو در قلعۀ مراد بیگ بمن داده بود بعریضه جدا گانه بحضور اعلیحضرت امان الله خان عرض کردم نمیدانم تاثیر بخشید یانه ؟ ( ۱ ) ملك محسن چندی حبس بود تا اینکه بنابر محبتیكه محمد ولی با او داشت در رهائی او صرف مساعی کرده پس از حمله نخستین بچه سقو او را رها وبا هدایات مخصوص نزد او فرستاد ! ٤٦ مهمانی و پیسه وغله وسررشته دادن ( محمد ولی به بچۀ سقاو ) خوجه میر علم ساکن سرای خوجه : - ( ٨٤ ) روزی حبیب الله وحمیدالله بچهای سقو در هنگام دزدی وکوه گریزی خود درسرای خوجه بحانی من آمده گفتند که مایان را محمد ولی خان وکیل درقلعه مراد بیک خواسته بود ، بجای او رفتیم اورا بدرستی دیدیم وملاقاتها کردیم در آخر بما گفت که امروز نان خورده بروید که من بکابل میروم چرا که کار دارم فردا پس می آیم بوقت عصر بیائید باهم حرف می زنیم بعد مایان را محمد زمانخان ناظرش نان داد نان خورده رخصت شدیم فردا بار بجایش می رویم . سید عالم شاه تحریراً اظهار کرده که : - ( ٨٥ ) در ایام کوه گریزی حبیب الله دائماً سلسله رفت وآمد و پیام بچۀ سقو با محمد ولی خان در قلعه مراد بیگ جریان داشت این مسئله مشهور وعامه اهالی ازان اطلاع دارند ! اقرار تحریری محمد زمانخان وتاج محمد خان وسلطان عزیز خان : - ( ٨٦ ) خسر بورۀ بچۀ سقاو که ملك نام است و به نزد محمد زمانخان ناظر محمد ولیخان کادبیانی میکردهمواره وسیلۀ نامه و پیام وذریعۀ رفت و آمد ونشست وبرخواست محمد ولی و بچۀ سقاو بود . اظهار تحریری محمد سرور خان وقیام الدینخان قلعۀ مراد بیکی : - ( ٨٧ ) ما دونفر به قصابی قلعه مراد بیک حاضر بودیم که محمد زمان ناظر ٤٧ محمد ولیخان يك لاش کامل گوسپند را از قصاب خریداری کرد از نزدش پرسیدم که اینقدر گوشت را چه میکنید ؟ گفت مهمان داریم على الصباح این روز نوبت آب ما رسید بغرض نگهداشت و رسانیدن حق آبه خود چون گذر ما به قلعه محمد ولی خان شد دیدیم که محمد ولی خان وکیل بسواری موتر از کابل آمده در قلعه خود پایان گشت بيك طرز مخصوص از محمد زمان ناظر خود جو یا شد که « مهمانهای شما بخوبی رخصت شدند » « محمد زمان گفت « بلی ! « بدرستی عزت شان شده رخصت شدند ! » محمد ولی خان محمد زمان نام ناظر خود را تاکید کرده هدایت داد که برای آنها بدرستی بفهمانید که در روز روشن نیایند واز قلعه بدر نشوند که مردم بالای شان خبر نشود چون این وقائع را بچشم خود دیده ایم و بگوش خود شنیده ایم عند الله اظهار کردیم . معروضه تحریری امام الدین خان : — ( ۸۸ ) محمد ولی وکیل امان الله خان از قدیم با بچه سقا رابطه و خصوصیت داشت و همیشه با همدیگر میدیدند و با هم دیگر رفت و رو داشتند علاوه بر مبلغ هشت هزار پوند که برای حبیب الله روانه کرده خورا که و مصارف لازمه حبیب الله و همراهان کوه گرد او را بر محمد زمان ناظر خود مقرر کرده بود که از حاصلات املاك قلعه مراد بيگ او بآنها داده شود فقط . اظهار تحریری میرزا عبدالمنان خان : — ( ۸۹ ) وقتیکه جناب غلام نبی خان مزار شریف را فتح و با سقاویها مقابله داشت بنده يك روز برای بعض کارها در برج شمالی نزد شیر جان وزیر دربار ٤٨ سقوی حاضر بودم خود بچه سقو در آنجا حاضر و برای يك نفر منصبدار نظامی که عازم بامیان بود هدایات میداد . درین اثنا شخصى وارد و يك مکتوب سر بسته را به شیر جان تقدیم کرده برای حبیب الله بچۀ سقو سلام کرد ، بچه سقو این شخص نووارد را مخاطبه کنان گفت . « ابراهیم بیگ ! مانده نباشی ! جنابعالی چه حال واحوال داشت ؟ از ماخو خفه نشده است » . شخص مذکور پس از اظهار احترامات جناب عالی و دعائیه خویش به اشارۀ شیر جان از کوتی خارج و در برندهٔ سمت قصر دلکشا بر کرسی منتظر جواب نشست - وزیر دربار مکتوب مذکور را بحضور بچه سقو خیلی محرمانه که ابداً من از موضوع نفهمیدم قرأت و بعد از چند دقیقه مذاکرات خصوصی شفاهی فیمابین خود ، بچه سقو از شیر جان جهراً پرسید « دیگر چطور جواب نوشته میکنی » . . . ؟ شیرجان اظهار کرد « چون سابق ازین درین باب مشوره محمد ولی خان آغا برای ما مفید ثابت شده ، بهتر است که باز درین باب که شب او بدربار می آید مشوره کرده فردا جواب داده شود » بچه سقو گفت « ای خدا ترا خیر بدهد فقط از دلم گپ زدی » - پس ازین شیرجان ابراهیم بیگ مذکور را رخصت وجواب را وعده بفردا داد . . . اگرچه باز من معلومات ندارم که آیا محمد ولی خان نزد شان رفت یا خیر و هم گاهی قبل و یا بعد آن او را در مجلس سقو ندیده ام . لاکن از قرار بیان متذکره بالا که بگوش خود از زبان شیرجان بحضور بچه سقو شنیده ام مظنونیت محمد ولیخان بطرف داری بچه سقو نزد من به کلی ثابت ویقین کامل دارم که محمد ولیخان بابچۀ سقو رابطۀ مخصوصی داشته . از روی صدق و راستی معلومات خود را عرض کردم ۲۰ دلو سنه ۱۳۰۸ ٤٩ ( اظهار تحریری شیر احمد لهوگردی ) (٩٠) در اول حمله بچه سقاء بکابل زمانیکه مذکور دربرج شهر آرا بود بباغ علیمردان بطور افواه شنیدم که بچه سقاء نفری کابل را نزد خود خواسته و برای محمد ولیخان میخواهد بیعت بگیرد ، من این فقره را بمقامات لازمه اشعار کردم بعد لوگر رفتم ، در آنجا هم از روابط محمد ولی و حبیب الله سخنهای زیاد شنیدم زمانیکه آوازه گرم شد که اعلیحضرت امان الله خان بغزنین عنقریب میرسد این افواه را شنیدم که محمد ولیخان برای بچه سقاء وعده داده که نفری من که با اعلیحضرت امان الله خان است اورا یا خواهند کشت ویا دستگیر کرده بشما خواهند داد . عندالله دو فقره را که شنیده بودم اطلاع دادم (اظهار تحریری سیدعبدالله خان غند مشر در اثنای محاکمه او) (٩١) محمد سرور برادر عبد الغفور ( وزیر داخله سقوی ) بعد از شکست خوردن بچه سقو ازباغ بالا درضمن تهدید نمودن من وقوت طرفداران بچه سقو بشدت گفت که این حمله دوم ما کابل درین مرتبه از دوجبهه خواهد بود ازطرف مشرقی علی احمد خان والی و از شمالی نفری حبیب الله یکجا حمله آور میشویم اينك خطوط علی احمد خان نیز رسیده که « امروز یافردا انتظار حمله ما را داشته باشید » باز به من بيك وضع محقرانه گفت که شما ازخود چه خبر دارید همه وزیر ووکیل شما طرف دار ما میباشند وقتیکه بنام وکیل رسید گفت که محمد ولی خان درهمین بالا خانه همراه امیر صاحب ما حبیب الله خان وماها قرآن کرده وعهد و پیمان گرفته حال که بمقابل ما خودرا سرافسر عمومی فوج امان الله مقرر کرده هم يك کار سیاسی است . تعاون اسلحه از طرف محمد ولی به بچه سقو معروضه امام الدین سید خیلی (۹۲) تفنگ پنج تکه دور بین داری که در ایام کوه گردی و قطاع الطریقی بچه سقو و هم در اثنای پادشاهی او دائماً با او می بود و از وی تعریف میکرد از جمله آن عطایای محمد ولی خان وکیل امان الله خان بود که برای او همیشه میداد ! معروضه امیر محمد خان محمد زائی بهسودی (۹۳) چون فدائی دولت را از وردک پس از عقب نشینی اعلیحضرت امان الله خان مایوسی حاصل شد طرف هزاره رفتم عبد الکریم خان که رئیس تنظیمیه آنجا بود نزد اوشان رفتم و اخیراً بلحاظ تنهائی خویش بمعیت او بکابل آمدیم مرا هم نامبرده با خود نزد بچه سقاو برد شب در برنده برج شمالی بودیم که حبیب الله بیان نمود « امسال زمستان هندستان می رفتم برایم محمد ولی خان و کیل احوال فرستاد که نروید کامیاب می شوید ؛ بلکه این تفنگ را هم برایم فرستاد » تفنگ را بدست گرفته بمحضار مخاطبه کنان گفت ] « این تفنگ محمد ولیخان آغا بسیار عجب تفنگ است . «طاق » « دوم » صدا میکند وارش هم خطا نمیشود . معروضه واقرار عبدالسلام و محمد یوسف تمدری و محمد زمان خان جبل السراجی و محمد نسیم خان : — (٩٤) وقتیکه حبیب الله بچه سقو شهرت پیدا کرد متواتر می شنیدیم که محمد ولی ٥١ خان وزیر حربیه (۱) با او رفت و آمد داشت وموازی يك میل تفنگ پنج تکه نیز محمد ولی خان مذکور برای حبیب اله داده بود ! اقرار تحریری مدیر سابق لوازم میرزا عبدالرشید خان (٩٥) بعد از جشن فتح قندهار که بچه سقا نموده بود محمد محفوظ در وزارت حربیه از حالات جشن بیانات داده گفت که «محمد ولیخان بسیار خجالت شد» - حضار کیفیت را پرسیدند بیان کرد که «امیر صاحب در مجلس عام گفت که محمد ولیخان اقا بسیار خوب آدم است وقتیکه من در قلعه مراد بيك پیش شان رفتم که توبه کنم مرا از عهد شکنی امان الله خان اطلاع داد که هوش کنید که شما را میکشد بعد يك تفنگ پنج تکه بهمراه هزار دانه کارتوس نیز بمن داد » ! غلام حضرت خان از محفوظ پرسید که «این سخنهای امیر صاحب را دیگر نفری هم شنیدند» - گفت . «بلی ! جمیع اعیان حاضر بودند مخصوصاً وزیر معارف، رئیس شورا، وزیر مالیه امین عین المال این سخنها را خوب میشنیدند » . عطاء الحق وزیر خارجه سقوی (٩٦) [چون در محبوسخانه از وزیر خارجه سقوی عطاء الحق در موضوع مناسبات بچه سقا و محمد ولی خان معلومات خواسته شد که خدای برتر را حاضر دانسته هر چه معلومات صحیح دارد بنویسد قرار ذيل معروضه اش موصول شد ]. بمقابل امر خدا جل شانه وحقوق اولوالامری لحاظ برادر حقیقی خود را (۱) ناظرین میدانند که محمد ولی در سنه ۱۳۰۳ وزیر حربیه شد اما علی الاکثر بحیثیت نائب السلطنتی کار میکرد و این نام وزارت حربیه الى زمان معاودت اعلیحضرت امان الله خان بروی بود در سنه ۱۳۰۷ جناب عبدالعزیز خان وزیر داخله از وکالت بوزارت حربيه ارتقا یافت و محمد ولی بوکالت دائمی اعلیحضرت امان الله مشهور شد ! نکرده ام و نخواهم کرد ـ چنانچه مکتوب برادر بدبخت خود را بحضور اعلیحضرت والا در آن زمان رسانیدم و بعد از آن حاضر خدمت بودم این قدر در مجالس از زبان حبیب الله بچه سقاء شنیده بودم که يك دانه تفنگ برای بنده محمد ولیخان فرستاده است . جوابیه تحریری سید آقا خان وعبدالقیوم خان (۹۷) همین مسئله تفنگ دادن محمد ولیخان به بچه سقو در جوابیه های نفری فوق که در فقره (۶۸) و (۷۴) مرقوم است نیز ملاحظه شود ! اطلاعات متفرقه نسبت بخود غرضی ( محمدولی در معامله بچه سقو ) عریضه تحریری عبدالرحیم خان غندمشر :- (۹۸) فدوی در زمان اعلیحضرت امان الله خان برتبه غند مشری افتخار و تا آخرین روزیکه در سلك عسکری شمولیت داشتم جانفشانی و صداقت میکردم نمیدانم چه واقعه خیانت کارانه بروی کار آمد و یا از بدبختی من بود که در واقعه شرارت بچه سقاب در هنگامیکه در کوتل خیر خانه با يك غند پیشرفت و دشمن را تعقیب میکردم دفعه محمد ولیخان وكيل اعلیحضرت امان الله خان خادم را طلبیده بدون اینکه از من چیزی پرسان کند ، لت و کوب زیاد نموده درارك فرستاده زولانه نمود چنانچه از بی گناهی من وحسن خدمت و پیشرفتیکه در محاربه کوتل نموده بودم و باز لت و کوبیکه محمدولی خان خادم را نمود و حکم حبشم را داده عالیجاه شجاعت همراه زلمی خان نائب سالار منگلی و غلام رسول خان کند کمشر و تمام غند و اکثر نفری کابل اطلاع دارند و شاهد هستند که همان شب فوری ﴿ ٥٣ ﴾ كوتل را تسلیم بچه سقا و نموده فردا او را داخل کابل نمودند . تصدیق شهود : ـ (٩٩) درین فقره چون از شهود پرسیده شد تماماً بعبارات مختلفه متحد المعانی لت وكوب وحبس عبدالرحیم خان را در حالیکه پیشرفت هم کرده و تا بسیار جای اشرار را تعقیب نموده بود « بنام سستی و عدم ایفای وظائف » تصدیق و تائید کرده بعضی این را علاوه کردند که محمد ولیخان اشخاصی را که جدی با تفری بچه سقاو مقابله میکردند اینطور باسباب سازی بد نام و اشخاصی را که سستی و خیانت میکردند و روز برای تفریح در محاذ جنگ می رفتند و شب بخانهای خود می آمدند در صله عدم ایفای و ظائف مبالغ زیادی می بخشید . ( اظهار تحریری عبدالوهاب و عطا محمد ) (١٠٠) ماعندالله وعندالرسول اظهار میکنیم که در هنگام قطاع الطریقی حبیب الله و در فرصتیکه برکابل حمله آوری داشت این سخن را به تکرار و باربار شنیده ایم که نامه و پیام و رفت و آمد آدمهای محمد ولیخان و بچه سقاو باهمدیگر جاری است ! اظهار تحریری احمد علیخان رئیس تنظیمیة سابقة سمت شمالی (١٠١) راجع بسوالی که از من هیئت تحقیقیه کرده که كوائف عمده زمان ریاست تنظیمه شمالی را معلومات بدهید جوابیه عرض میشود : ـ نسبت به سؤالات ریاست محترم دیوان عالی که در بعض جایها از جانب محمد ولیخان به جوابیه دیوان عالی ایمائی به بنده هم نموده اند. قرار آتی توضیحات میدهم :ـ (١٠٢) دو مراتبه در زمان تشریف فرمائی اعلیحضرت امان الله خان باروپا ، پسر سقا نزد موصوف آمده از کردار خود اظهار ندامت کرده تائب میشد ٥٤ از جانب وکیل مذکور قبول نشده خواهش می‌نمود و نامبرده را از بدعهدی اعلیحضرت ممدوح خائف ساخته قبول توبه مذکور را از جانب اعلیحضرت بباعث اینکه اعتماد بقول اعلیحضرت ندارم رد کرده است . (۱۰۳) اینکه نوشته اید که محمد ولی در یک جواب ما مینویسد که « قوه اشرار باندازه نبود که حکومت از دفع آن عاجز دیده میشد و بلکه یقین بود که بشدت سرما جمعیت مذکور پراگنده شوند » عرض میکنم که این جواب محمد ولی قطعاً بی اساس و کاملاً غلط است در واقع درین فرصت قوه اشرار به هفت صد نفر رسیده حاکم چاریکار زخم دار و حاکم دوم باشش نفر در مقابل قلعه ریگی داود زائی مقتول و ١٥ نفر از جمعیت عسکر مقتول و مجروح وباقی قوای نظامی را منتشر کرده بودند . علاوه حاکم کوهدامن شیر جان (وزیر دربار سقوی) پسر خواجه جان که آن هم بانتخابات شخص محمدولی وکیل مخصوصاً برای امداد ومعاونت همین بچه سقو و باقی اشرار مقرر شده بود با او شان متحد و متفق ، هفتاد نفر از جمعیت عسکری را بدفعات خلع سلاح نموده اسلحه شانرا تصرف کرده معنویات سپاهی بکلی خراب که طاقت مقابله بآن ها دیده نمیشد و تمام کلان شوندهای سمت مذکور با جمعیت اشرار در خفیه ساخته علما بکلی برخلاف حکومت امانی و طرفدار اشرار بود. قافله ها متواتر بتاراج و راههای شمالی بالعموم زده شد بطرق مسدود بوده حکومت کلان شمالی صرف احتیاط با شخص خود روز گذرانی را پیشه خود نموده بود (١٠٤) اظهاریه اشرار در همین اول وهله اغتشاش به تمام اقوام شمالی اینکه وکیل حکومت بما هر نوع معاونت نموده حتی ماشنگت و جبه خانه و وجه نقدی میدهد و قوماندان قول اردو خود را بیگانه طرفدار ما معرفی نموده جبه خانه یومیه بذریعه عسکری باسمت شمالی ارسال میدارد و قوه حاضره مرکز را یومیه اطلاع میدهد که احدی باشما مقابله نمیدارد . (١٠٥) فدوی دولت را شخص وکیل پس از وخامت اغتشاش شمالی از ریاست بلدیه طلب کرده از تقررم بریاست تنظیمیه سمت مذکور اخبار و امر داد که الیوم باید بصورت فوری حرکت بدارید چرا که سابقه شما را در سمت مذکور حکومت تقدیر می کند ویقین واثق دارد که رفع فتنه وشرارت آن سمت بواسطه شما بزودی کرده شود جواب فدوی اینکه رسوخ سابقه ام در سمت مذکور محض بواسطه و اعتبار حکومت بوده اکنون که آن مردم بر علیه حکومت اقدام کرده اند من هم پس ازین قدر خرابی و عصیان ؛ کاری را از پیش برده نمیتوانم علاوه چهار سال در خارج بودم و بیست روز از آمدم بمرکز نگذشته درین حال اعتبار ورسوخی در سمت مذکور ندارم و یقین واثق دارم که معامله مذکور از قراریکه از بعضی اشخاص می شنوم از انتظام گذشته مرا از خدمت مذکور معفو دانسته بحضور اعلیحضرت از انکارم عرض کنید، وکیل مذکور بعرض واظهار بنده پرداخت نکرده بحضور اعلیحضرت ذریعه تیلفون عرض نمودند که رئیس بلدیه امر مبارک را اطاعت نموده الیوم حرکت میدارد ؛ بنده مجبور شده بحضور اعلیحضرت رفته نظریه خود وخرابی اوضاع شمالی را تکرار عرض نمودم قبول نشد امر به حرکتم فرمود . (١٠٦) واقعه قتل وقتال که در فوق عرض شد در همین روز مذکور واقع شده بود چنانچه بنده بعد از دفن وکفن جمعیت مذکور فردای آن بجبل - السراج رفته برای تمام کلان شونده واقوام مذکور وبعضی که از حکام ومامورین سمت مذکور که در مواقع حکومت خود باقی مانده بودند نوشتم که به حکومت کلان شمالی با اهالی حاضر شوند تخمین دو هزار نفر بجبل السراج حاضر و دو روز ويك شب از جمعیت مذکور پذیرائی و میهمانداری نموده هر جمعیت را علیحده طلب کرده از و شان استمالت و دلا سائی نمودم و باز بروز در بار عمومی آنچه لازمه ادای حق نمك خوارگی و خدمتگاری بوده کرده جمعیت کلان شنونده بدادن شش هزار نفر اقرار و ذمه وار امنیت شدند ، سه هزار و پنجصد نفر را از علاقه کوهستان و دو آب و سالنگ و غور بند فوری جلب و داخل عسکر کرده بغرض سرکوبی شنواری که مسئله آنها هم در عین زمان خیلی شدت کرده بود ؛ يك ماهه معاش داده بمرکز اعزام نمودم . کلان شوندهای کوهدامن را وادار نمودم که از شروط سه گانه يك شرط آنرا قبول بدارند : - (اول) پسر سقاو و رفقای مذکور را که قابل قتل و اسباب فتنه میدانند قتل کرده يك لك روپیه انعام حاصل دارند . (دوم) اگر امکان قتل نباشد جمعیت مذکور را از بین خود ها خارج کنند . (سوم) اگر خارج کردن هم غیر ممکن باشد اوشان را به ضمانت خود به حکومت حواله بدارند . (۱۰۸) خوانین مذکور به تمام جدیت اقدام کرده شرط اول ودوم امکان پذیر نشد شرط سوم را در معرض اجرا آورده از جانب اشرار چند شروط نسبت بتائب شدن آنها بریاست تقدیم شد نسبت باقضای وقت و اینکه جمعیت شکستی ما از نمله بشمالی رسیده من تمام وضیعت شمالی را یوماً فیوماً بذریعه تلفون بحضور اعلیحضرت امان الله خان شرحدار عرض کرده وعریضه مفصل دیگر بحضور شان تقدیم نمودم که شروط جمعیت اشرار را به مجلس وزرا رویت داده از نتیجه بمن امر فرمایند . (۱۰۹) شروط اشرار را جمعیت وزرا قبول کرده بعد بنده بآنها در باغ عارق کوهدامن در قلعه جناب حاجی میرزا محمود خان داخل مذاکره شده ٥٧ بقرآن عظیم الشان ، از نزد تمام جمعیت هفتصد نفر مسلح وعده قرآنی گرفته بقرآن بآنها وعده داده هر دو جلد قرآن را بحضور فرستادم روز دوم که زیارت قرآن را بواسطهٔ رئیس صاحب حاضرهٔ شورا ، اعلیحضرت امان الله خان نایل شدند شخصیکه اعلیحضرت را از امضای قرآن مانع نمودند همین شخص محمد ولی وکیل بود . (١١٠) روز سوم که برای اجرای شروط بآنها وعده داده بودیم دفعهٔ دوم در باغ عارق همه جمع وحاضر بودند ، پسر سقا قبل ازین که من چیزی اظهار نمایم اظهار نمود که در يك اطاق سه نفر بودند از بین سه نفر بمن اطلاع رسیده که قرآنرا اعلیحضرت امان الله خان دستخط نکرد؛ باشما فریب میکنند احمد علی شخص مجلی است باخته بانی باسم مذکور فرمان فرستاده شده فرمان قابل اعتبار نیست ، بنده ومحمد عزیز خان حاکم کوهدامن و برادرم علی احمد هر سه نفر قتل شده بودیم خدارحم کرده بهزار زحمت بنده نجات یافتم کوایف را بصورت فوری بحکومتی کوهدامن آمده به وزارت داخله مکتوباً وتلفوناً اظهار وخواهش نمودم که بحضور اعلیحضرت عرض بدارد وباز اطلاع بدارم که عرض نمودند یا نه؟ (١١١) خودم به جبل السراج رفته مسموع شدم که آن جمعیت شمالی که نه هزار و پنجصد نفر پس از آمدن من بشمالی جهة مقابله شینواری بمرکز رفته اند از وزارت حربیه با مر محمد ولی خان وکیل اسلحه داده نمیشود این مسئله هم اسباب خرابی خیالات اقوام شده علمای تکاب در تکاب و نجراب در نجراب بنای بغاوت را گذاشتند حکومت آنجا کوایف را برایم نوشت حضور داشتند مرا در تکاب خواهش نموده من در تکاب رفته تا اسباب فتنه وفساد تکاب را اصلاح کنیم اشرار با جمعیت زیاد بمرکز حکومت هجوم واقوام تکاب مرا محاصره نمودند از حمله اشرار بمرکز ٥٨ اطلاع شده بزحمت زیاد به ریزه کوهستان و از آنجا به جبل السراج رسیده مجبورا به جبل السراج محصور شدم باتمام قوه کوهستانی ها وعلاقه دو آب وچاریکاری ها مشغول محاصرۀ جبل السراج شده قوه دیگر باشرار نرسید ، پس پاشدند در ۳۲ روز باوجود عرائض واطلاعات متواتره که من بذرائع مختلفه بمرکز می فرستادم چون در راس امور شمالی همین وکیل مقرر بود برایم نه قوت رسید ونه خوراک تعداد نفریکه بامن در قلعه محصور بودند تمام ٤٥ نفر بوده زیاده ازان طاقت نماند جبه خانه هم خلاص شد – خوانین مذکور بواسطۀ ملا محمد صادق و حاجی امام الدین خان از من وعدۀ بی طرفی خواسته به من و جمعیت محصورین باعتبار قومی امان داده مرا از شر اشرار و طرفدارانش به هزار زحمت که شرح اش طویل است نجات دادند ، چون بمرکز رسیدم حقائق را بمکتوب پیشنهاد کردم پرداختی نشد قوماندۀ سمت مذکور را به سمت قوۀ تعرضیۀ ادعا کردم رد شده خود شخص مجدولی وکیل بذمه واری خود قوماندۀ سمت مذکور را ادعا کرده منصبدار را بانتخاب خود گرفته سه هزار نفر از يك محاذ حاکم شکست کرده سلطنت را بر باد کردند ! (۱۱۲) در شب مذکور که سه هزار نفر شکست نمودند عبدالعزیز خان وزیر حربیه سابقه مریض بوزارت حربیه افتاده بنده را امر نمودند که با يك تولی از نفری غند مزار رفته به ده كپك واقعۀ شکست را از منصبدار و ٥٩ سپاهی معلومات نمایم حینیکه بنده بده كپك رسیدم از منصبدارو سپاهی كه معلومات کردم شکست تمهیدی بود کوایف را بذریعهٔ تیلفون عرض و خواهش نمودم که از گفتار و اظهار منصبدار و سپاهی معلوم میشود که جمعیت اشرار باندازهٔ نیست که قابل شكست يك جمعيت بزرگ و یا این اردوی منظم ما باشد . ( ۱۱۳ ) من میتوانم با این قوه تا فردا از نفری مذکور جلو گیری بدارم اجازه داده شود ؟ اعلیحضرت امان الله خان و وزیر حربيه منظور کرده امر پیشرفت نمودند همین محمد ولی وکیل پیشرفت نفری مرا اسباب شکست دوباره قرار داده محمد عمر خان فرقه مشر هم رفتن نفری را با من بدون فائده دانسته از حضور برایم امر شد که نفری را سپرد فرقه مشر کرده شما فوری بوزارت حربیه آمده انتظام خورا که و غیره اسباب اوشانرا کرده روانه دارید همان بود که بنده آمده انتظام خورا که و غیره سامان نفری را کرده بده كپك فرستادم فردای آن حینیکه از خانه بوزارت حربیه و ارگ آمدیم اعلیحضرت امان الله خان قرار قندهار و بیعت معين السلطنه بروی کار آمد . ( ١١٤ ) شام روز مذکور بارگ کابل قلعه بند شده چهار روز مذاکره جاری بوده که معین السلطنه بدون محمد ولی خان وکیل و عبدالعزیز خان و بنده از ارگ خارج نمیشد تا اینکه جمعیت اشرار بروز پنجم قبول نمودند، روز ششم صبح وقت وکیل مذکور از رفتن انکار کرده بذریعهٔ تیلفون به بچهٔ سقاو اطلاع نمودند که وکیل از رفتن بطیاره معطل شد از نزد بچهٔ ٦٠ سقو برایش موتر آمده بخانه خود رفت درحالیکه خواهرزاده مذکور دو مرتبه قبل از خارج شدن ما ازارك نزد بچه سقو ومحمدولی وكيل آمد ورفت هم نموده بود . تقدیر خدمات ومعاونتهای محمدولی ( به نزد بچه سقاو ) = ( شهادت تحریری میرزا قطب الدین خان مدیرسابق وزارت داخله ) ـ (١١٥) بنده ومیرزاحبیب الله خان سابق مدیربرق نزد میرزا غلام قادر سرمنشی سیدحسین فرمانی را دیدیم که از طرف حبیب الله برای سید حسین تحریرشده بود عيناً عبارت آن را چون وقت زیاد گذشته بخاطرندارم خاص موضوعش بیادم هست که « خدمات محمد ولی خان برای شما معلوم است پهره که بجای او مقررشده برای محافظت و خدمت اوست ، متوجه باشید که برای او اذیتی نرسد » درذیل آن مکرری بخط شیرجان ( وزیردربارش ) بطورتاکید هم نوشته بود . معروضه خواجه میرعلم خان سرای خوجه : ـ (١١٦) دروقتيكه حبیب الله ارگ کابل را متصرف شد خودم حاضر بودم که در شب ۱۲ شعبان ١٣٤٧ بذریعه تلفون برای سیدحسین گفت که « وزیر ها ومعتبرین را که بندی کرده اید در آنجمله محمدولی خان هم بنابردرخواست خودش برده شده است هوش کنید که برای او اذیت وتکلیفی نرسد و ٦١ فردا بخاطر جمعی او را به پیش من روانه کنید ، همان بود که فردای آن محمد ولیخان بحضور حبیب الله حاضر شد ، همرایش عزت داری زیاد کرد - ظاهراً ثابت می شد که رابطه دوستی از سابق داشتند و اکثر اوقات پیش از گرفتن کابل هم بتواتر می شنیدیم که بجای محمد ولی خان حبیب الله رفت و آمد داشت و بچه سقو دائماً باشاره وکیل کار میکرد . ( اظهار محمد اسلم قاپوچی باشی بچه سقو ) ( ۱۱۷ ) محمد ولی هر وقت که می آمد بدون از ممانعت به نزد بچه سقو می رفت و حبیب الله نیز از حد زیاد در عزت داری او می افزود ! نسبت به روز شبانه رفت و آمدش بیشتر می بود ! اینکه از من هیئت تحقیقیه پرسیده است که من محمد ولیخان را به بچه سقو معرفی کرده ام یا نه ؟ عرض میکنم که من گاهی او را به حبیب الله معرفی نکرده ام بلکه خود او باندازه در دربار او اعتبار داشت که وی معرفی و سفارش دیگر هارا به حبیب الله میکرد . ( اظهار تحریری عبد السلام :_ ) ( ۱۱۸ ) محمد ولی خان نزد بچه سقو بسیار عزت و اعتبار داشت در مجلس او بالعموم در پیش روی و یا پهلوی او می نشست در وقت نان در يك غوری او را همراه خود می نشاند ، دائماً باو راز و نیاز داشت و تفریح و خنده میکرد در بعض شبها عقب او موتر روانه کرده او را میخواست يك دو مرتبه با بچه سقو یکجا در موتر هم سوار بوده است ! [ نقل فرمان بچه سقو بپاس عهدیکه با محمدولی در شمالی کرده بود ] ( ع ٤١٧ ) ( ٢٣ شعبان ١٣٤٧ ) (۱۱۹) صداقت همره محمد ولیخان وکیل سابقه امان الله را واضح خاطر باد ! در اوایل عهدیکه شما در قرآن شریف با من کرده بودید ؛ حضور والای ما هم همان عهد شما را ثابت میداند ! چند روزی هم که نظر بند شده اید آن هم به خواهش خود شما بود اکنون که برای رفتن خانه خود اجازه میخواهید بسیار خوب است — از حضور بشما اجازه داده شد که بخاطر جمعی بخانه خود رفته عائله خود را هم بهر جایکه باشند بجای خود بخواهید از طرف حکومت بشما هیچ تکلیفی نخواهد بود . تا یک اندازه برای محافظت جای و اموال شما پهره مقرر میشود که کسی بشما مزاحم نکند — تمام مال و هستی شما به تصرف خود شما میباشد فرمان هذا را موجب اطمینان خود دانسته آسوده باشید ! ( محل امضای شیر جان و مهر بچه سقو ) ( ثبت صحیفه (١١) فرامین دوره سقاوی ) (رسید فرمان فوق بدستخط محمد ولی) (١٢٠) این فرمان بچه سقو را خود محمد ولیخان بامضای خودش در صحیفه (٦) کتاب رسیدات حربیه امضا کرده است . فرمان فوق با این رسید که بدستخط محمدولی است تماماً در محضر دیوان عالی قرأت و به تمام حضار رویت داده شده محمدولی نسبت بآن هر چند در استنطاق و تحقیقات و جوابهای سابق از ین جهت راه گریز را مانده بود که شاید این سند تلف و بدست نیامده خواهد بود اما پس ازینکه آنرا برأی العین مشاهده کرد مطلقاً ملزم شده هیچ نگفت . ( محمد ولی خان هر قدر عسکر و نفر که بخواهد داده شود ! ) ( نقل فرمان نمبر ٤١٨ دوره سقاوی ) ( ٢٣ شعبان ١٣٤٨ ) (١٢١) عالیجاه عزت همراه محمد محسن خان و لی و عزت مآب سید آقا خان قوماندان کوتوالی را واضح خاطر باد ! ٦٣ صداقت همراه محمد ولیخان وکیل سابقة امان الله را از حضور اجازه داده شد که بخانهٔ خود برود لہذا شما را امر است که به مصلحت خود نامبرده هر قدر نفری که برای پہره و حفاظت ملی و جانی خود بخواهد برایش مقرر کرده به نفری خود امر حضور را بفہمانید که در تحت اثر خود وکیل بوده به مال وهستی و خود او تکلیفی نرسانند ومحض برای حفاظت خانه او باشند که از دیگر طرف هم مزاحمتی به آنها نشود تا به آسوده حالی با عائلهٔ خود باشند: (محل امضای شیر جان مهر وبجه سقو) (ثبت صحیفه ۱۱ فرامین دوره سقوی) صورت تحقیقات ابتدائی محمد ولی سوال هیئت تحقیقیه ( ۰ ) (۱۲۲) جناب محمد ولیخان ! نظر بافواهات و شهرت متواتره و عریضه و پیش نهاد اقوام شمالی که شما با حبیب الله بچه سقو در حین قطاع الطریقی و سرقت او مراوده و سازش داشتید چنانچه حبیب الله مذکور در مجالس از رفتار و کردار و اعانت شما اظهار ممنونیت مینمود لذا از شما پرسیده می شود که آیا مراودهٔ شما با حبیب الله مذکور از چه رهگذر و کدام مناسبت بود؟ لطفاً توضیحات بدهید. جواب محمد ولی بقلم خودش (۱۲۳) افواهات چیزی است که بحق هر شخص گفته شده و گفته می شود حتی بحق انبیا علیه السلام هیچکس از افواهات کذب مبرا گفته نمیشود ( . ) اسولهٔ این تحقیقات ابتدائیه از طرف هیئت استنطاقیه وتحقیقیه تحریر و جوابهای آن تا آخر در ذیل آن سراپا بقلم خود محمد ولی تحریر و امضا گردیده است ٦٤ در باب مراودهٔ من ، نمیدانم چه قسم مراوده و برای چه غرض من ابداً حبیب الله را تازمان که بکابل داخل شده ندیده و نمی شناختم ( ۱ ) صرف نام او را شنیده بودم حتی زمانی که من را طلب کرد و نزد او آوردند اول مرا نشناخت بعد پرسید که این شخص کیست قاپوچی باشی او گفت که وکیل است ( ۲ ) بعد از ان با من هم سخن شده و پرسانی کرد. سوال هیئت تحقیقیه : — (١٢٤) وقتیکه شما بوکالت در عرصهٔ هفت ماه غیاب اعلیحضرت امان الله خان بودید نسبتاً امنیت بوده و از بچهٔ سقا اثری نبود باز که اعلیحضرت امان الله خان بکابل تشریف آوردند روز بروز مسألهٔ بچهٔ سقاو اهمیت پیدا کرده تا درجهٔ رسید که امنیت سمت شمالی بکلی سقوط و امیر محمد خان حاکم اولیه چهاریکار مجروح و غلام غوث خان و دیگر حاکم های آنجا با بعضی نفری نظامی مقتول ، اکثر نفری شان را خلع اسلحه کردند شما که جمیع مقدرات مملکت بدست تان بود چطور يك توجه درین موضوع نکرده اید ؟ آیا درین مسئله خود را مسئول نمیدانستید . ؟ جواب محمد ولی :— (٢٥) در تمام امور نفری که تعلق بهر وظیفه دارند برای همان وظیفهٔ خود مسئول هستند اگر در وظیفهٔ خود سهل انگاری کنند (X) اگر وظیفهٔ خود را بجا کرده باشند و کوشش کرده باشند و مقصد حاصل نشده باشد بسته به تقدیر است هیچ کس همه وقت بهمه خواهشات خود کامیاب شده نمی تواند بلی (۱) به تردید این مطلب ملاحظه شود فقرهٔ ۶۲ الی ۹۲ ( ۲ ) قاپوچی باشی سقو قطعاً از معرفی او انکار ونسبت بعزت و اعتبار او اظهار کرده است ملاحظه شود فقرهٔ ( ۱۱۷ ) ( ٦٥ ) درین ( x ) معامله حکومت های محلی هم کوشش کردند فرض منصبی خود را هم بجا آوردند اکثر از نفری اشرار را زخمی و مقتول هم نمودند اما که کامیاب نشدند این بسته به تقدیر است و امنیت تعلق بحکومت های محلی داشت و آنها هم کوشش خود را کردند فقط . سوال هیئت تحقیقه : ( ١٢٦ ) شخص شما بصف وکیل اعلیحضرت امان الله خان متصف ، و ادارهٔ حکومت مفوض به سیاست شما بوده چیزیکه اهمتر از ضروریات ریاست و حکومت شناخته میشود ادارهٔ امنیت است که برای بدست آمدن امنیت عمومیه، حکومت هرگونه تدابیر را پیش و بر فاه عامه به تحصیل امنیت بکوشد از قرار اظهار تحریری چند نفر اشخاص متعدد که در موقع ضیافت خانه سید احمد در شهر ارا بچه سقا و بیان مینمود و اشخاص کثیری حضور داشته و سمع نموده و از انجمله مسموعه خود را چند نفر اظهار تحریری داده اند که بچه سقاو بمحضر عموم مدعوین بیان نموده که من «برای محمد ولی خان وکیل اعلیحضرت امان الله خان احوال روانه کردم که اگر شما ذمه برآر من میشوید من آمده تائب میشوم ، وکیل مذکور بمن جواب فرستاد که من بعهد و پیمان امان الله خان اعتماد ندارم اگر شما تائب شده بیائید . میشود که شما را بکشد و خون شما بگردن من میشود» این مسئله چه معنی دارد بصورتیکه بدستگیری یکنفر دزد امنیت عمومیه حاصل میشد و شما متکفل اداره حکومت بودید و بچه سقاو به اطمینان شما می آمد چرا توبه اش را نه پذیرفتید و بر فاه و آسایش عموم خلق از خواستن واطمینان دادن او تشبثات نکردید فقط . ٦٦ جواب محمد ولی ( ۱۲۷ ) این کلمه تا اندازه صحیح است (+) (۱) یکنفر از زبان بچه سقاء آمده بیان کرد که بمن بچه سقاء گفت که اگر وکیل اعلیحضرت به قرآن عهد و پیمان نموده برای من بدهد که بمن ضرر جانی و مالی نمیرساند و برای من تنخواه مقرر میکند و در کوهدامن دزدبیگی ویايك کارتهانه داری میدهد آمده تائب میشوم من قبول نکردم که اگر بدون شرایط خودرا تسلیم میکند تا آمدن اعلیحضرت زیرا که اعلیحضرت امان الله خان در مرکز تشریف نداشتند بعداز حضور اعلیحضرت غازی فرمان بخشش او را با خواهشات او گرفته تسلیم او مینمایم بدون اجازه اعلیحضرت من باو قرآن کرده نمیتوانم و این کلمه صرف غلط است که من باو گفته باشم که بعهد و پیمان اعلیحضرت اعتماد نیست (۲) چیزیکه من برای او گفتم همین است که دربالا تحریر شده – کیفیت قبول نکردن من تائب شدن او را این است که در پغمان درباب دزدها مجلس شد و درمجلس تصویب شد و تصویب مجلس وزرا بدستخط مبارك اعليحضرت غازي مزین شد که توبه چند اشخاص از دزدهای شریر قبول کرده نمیشود اگر خود را خود هم تسلیم کنند حکومت از مجازات آنها گذشته نمیتواند در هرجا – دستگیر شوند یا کشته سر آنها آورده شود – یا زنده دستگیر کرده بحکومت تسلیم نموده انعام حاصل دارند— از جمله همان نفری مشهور یکی همین حبیب الله وسیدحسین بود (۳) وباقی چند نفر (۱) تحت خط کشیدگی واضحاً این مطلب آشکار است : « زیرا که بچه سقو برایم آدم فرستاد » (۲) تصحیح این قول غلط از نمرات (٦٦) الی (٨٠) کرده شود ! (٣) این قرار مجلس وزراء بعداز معاودت اعلیحضرت امان الله خان از اروپا ووخامت عصیان بچه سقو و مقتولیت عبدالظاهر خان وغیره نفری از دست او و اغتشاش عمومی شمالی در سنه ۱۳۰۷ تصویب شده است که در آخر خود امان الله خان هم با آن مصوبه پاینده نمانده در صددقبولیت توبه و تعهد آنها شد و این خواهش توبه بچه سقو در هنگام سفر اروپای ١٣٠٦ امان الله خان است که این مطلب را خود محمدولی چند سطر پیش بیاد و درینجا فراموش کرده است . ٦٧ از سمت مشرقی بودند . سوال هیئت تحقیقیه (۱۲۸) جناب محمدولیخان ! در باب یکنفر که پیغام بچه سﻘو را آورده بود کدام شخص بوده اسم وسکونت او را معرفی کنید ؟ جواب محمد ولی : یکنفر زرگر بود که البته در کوهدامن جا داشت مولا داد نام داشت (۱) سوال هیئت تحقیقیه (۲۹ ) جناب محمد ولیخان ! بسوال اولیه خویش از افواهات عمومی پیشنهاد و عریضه اهالی شمالی را خاطر نشان نمودیم که مراوده شما را با حبیب الله نسبت میکنند وشخص شما جواباً افواهات را اهمیتی نداده و از پیش نهاد و عریضه معاریف و کلان شونده های شمالی صرف نظر فرموده اید کنون تجدید سوال نموده زحمت میدهد : راجع به پیشنهادات و عریضه اهالی شمالی که اکثراً مراوده شما را باحبیب الله ظاهر مینماید چه میفرمائید پیشنهاد وعریضه معاریف وکلا مان را جواب بنویسید با احترام . جواب محمد ولی : ( ۱۳۰ ) حال مردم سمت شمالی این گناه عظیم خود را بچه پرده کنند البته باید شخص بزرگی را شامل این کار نمایند تا پردۀ خود را (۱) که مولا داد هم حیات ندارد مرده است. ٦٨ نمایند ( ١ ) فقط . سوال هيئت تحقيقيه : (١٣١) جناب محمد ولی خان ! از افواهات یکی این اکثریت دارد که در موقع رهائی شما از حبس بچه سقاو بشما گفته که محبوسی شما هم بقرار خواهش و مصلحت خود شما بوده حال که خواهش رهائی دارید رها شوید ، آیا این افواهات دارای حقیقت است یا نه ؟ در همین زمینه کدام سند تحریری شما یا فرمان حبیب الله در بین بوده بشما رسیده خواهد بود یا نه ؟ باحترام . جواب محمد ولی ( ١٣٢) بلی این افواهات دیگر صورت دارد زمانیکه نفری وزرا را تماماً در جای سید حسین حبس کردند و در يك خانه انداخته بودند همه یکجا صلاح کردیم و عبدالرحمن پسر ملك داد محمد را طلب نموده باو من گفتم که اگر ممکن باشد بوزیر دربار خبر بدهید که بودن نفری معززین در يك خانه بدین صورت محقرانه خوب نیست اگر ممکن باشد همه نفری ما را در ارگ برده بيك صورت درست نگاه کنید که تا اطمینان شما شود زیرا باین صورت محقرانه با نفری معزز که بآنها قرآن هم کرده اید دور از انصاف است (٢) . بعد از رفتن عبد الرحمن همه ما را بارگ بردند و بعد از مدت از ارگ رها کردند ، بنابرین اگر وقتیکه ما را از ارگ اجازه خانه رفتن دادند فرمان رهائی من با دیگر اشخاص در اثر همین عرض نوشته شده باشد ممکن است ، اشخاصیکه همراه من بودند ( ١ ) جواب این تحریر را در فقره ( ٢٠٢ ) ترديديه مدعى العموم و از فقرات ١٦ تا ٢٣ بخوانند . ( ٢ ) هیچ کس از اعزه و مشاهیر کابل قرآن و پیمانی بابچه سقو بجز از محمد ولی نکرده است. ٦٩ میرزا میر محمد هاشم خان وزیر مالیه و سردار حیات الله خان محمد عمر خان فرقه مشر محمد هاشم خان غند مشر که معین حربیه است محمد اکبر خان قوماندان کوتوالی (۱) سوال هیئت تحقیقه (۱۳۳) جناب محمد ولی خان! افواه عمومی احتوا نموده موضوع آتی را که مختصر مفادش را بطور استیضاح نوشته از شما استفسار : میکنیم : میگویند بچه سقاو کدام فرمان برای شما فرستاده بود که فرمان مذکور « رھائی شما را از حبس بدر خواست خود شما و حبس شما را هم در اثر خواهش خود شما و ثبات بچه سقاو را در عهدیکه بقر آن عظیم الشان با شما نموده باشد و مقرری یك اندازه پهرهٔ نظامی را برای حفظ جای و مال شما بمصلحت خود شما مضمون دارد » آیا این فرمان را که افواه عامه است برای شما فرستاده بود و محتویات فرمان قرار فوق بوده یاخیر . جواب محمد ولی (١٣٤) سابق ازین هم در جواب بشما نوشته بودم همان جواب را ملاحظه فرمائید ـ فرمان که برای رهائی ما نوشته در اثر همان کیفیت است که سابق تحریر شده ـ فرمان که در باب پهرهٔ خانه من نوشته شده بود (۱) چون از نفری مذکور پرسیده شد که آیا شما بهمراه محمد ولی یکجا بندی بودید یانه؟ و نسبت بحبس و رھائی شما کدام فرمانی هم از طرف بچه سقو صادر شده است یا خیر ؟ اظهار کردند که ما بيك حال فلاکت و پریشانی تحت کش و كوك در زیر خانها بندی بودیم و محمد ولی خان را محترمانه خواستند در يك كوتی نظربند بردند ـ در دورهٔ سقوی نه بحبس ونه برھائی کسی فرمان داده میشد بلکه سند بندیگری آمدن يك نفر سقوی مسلح و موعد حبس از بعض الی مادام الحیات و از برخی الی ختم و عدم حصول محصلی و از عده پس از دادن رشوت زیاد انقضاء می یافت برای رهائی هم يك امر شفاهی که با چند دشنام آمیخته و تقاضای شیرینی ضمیمه آن میبود کفایت میکرد بکمی اسناد تحریری و باز هم قرار خواهش خود او داده نمیشد ! ۷۰ ( + ) (۱) من هیچ گونه خواهش نه نموده ام البته شما میتوانید نقل فرمان را از ولایت یا دار التحرير کابل طلب نمائید که چه قسم فرمان نوشته شده در باب قرآن کریم تنها با من نکرده بود بلکه با معین السلطنه صاحب و باقی معززین هم قرآن کرده بود (۲) که در جمله آن نفری ها من هم بودم فقط فرمان که برای رهائی من نوشته شده بود در اثر همان جواب است که سابق بشما تحریر نمودم ( ۳ ) سوال هیئت تحریریه (١٣٥) جناب محمد ولیخان! حاصل از سوال ما این است که بهمین مضمون و جمله های که در فوق نوشته ایم فرمان حبیب الله بچه سقا و برای شما رسیده یا نه ؟ فقط جواب محمد ولی ( ١٣٦ ) سابق ازین هم نوشته کرده ام که در اثر همان کیفیت که سابق به شما نوشته شده فرمان برای رهائی من بقرار مضمون فوق داده شده من بدون از همان کیفیت که در اول نوشته کرده ام هیچ گونه خواهش بندی گری و یارهائی نکرده این بسیار عجب است که یکشخص خود را (۱) در ته خط کشیده شده کجی خوانده میشود : ( در نظر من این قسم نخورده ) در حالیکه فرمان مذکور جنساً بمحكمه حاضر کرده شده و بمطالعه عموم حضار دیوان عالی در حضور خود محمد ولی رسانیده شد معلوم شد که فرمان مزبور را خود محمد ولی بدست خط خودش تسلیم شده است پس از وجود این فرمان مطلقاً صدا و ندا و مدافعة از طرف محمد ولی نشده بملز میت خود قانع شد ( تفضیلات را در آتیه ملاحظه کنید ) (۲) این معززین که باتفاق معین السلطنه صاحب با حبیب الله قرآن کردند تماماً افغانستان را هم پد رود گفتند، رفته دستی الوسع کار کردند زحمتها کشیدند و مثل محمد ولی جبهه انجام خیال خام بامید مرحمت آن ظالم نماندند ! ( بیان قلمه مراد بیگ بر علاوه این قرآن است ) ( ۳ ) تردید این عذر لنگ را در فقره ( ۲۲۰ و ١٨٤ ) ملاحظه کنند . برضای خود بندی وخود را برضای خود آزاد کند . (١) سوال هیئت تحقیقیه (١٣٧) جناب محمد ولیخان اصل همین فرمانی که خود شما از آن قائل شده اید که « بنام من ودیگر محبوسین در موقع رهائی ما یکجا نوشته شده » وخاص مضمون آن چنین است که حبس و رهائی شما بخواهش خود شما بود از ما وشما همان عهد و پیمانی است که کرده ایم ، پهرهٔ محافظ تان تحت امر خود تان میباشد ودر کتابچهٔ رسیدات شما آنرا بقلم خود تسلیم شده امضا کرده اید کجاست ؟ جواب محمد ولی (١٣٨) ( X ) اسباب من اکثر بل همه تلف شده ! ( ٢ ) سوال هیئت تحقیقیه (١٣٩) جناب محمد ولی خان ! يك عریضهٔ عبدالرحیم خان غند مشر که درموقع استیلای سقوی در کوتل مقرر بود بمجلس تحقیقیه مواصلت کرده مختصر مفادش اینکه من در بالای کوتل بالای يك غند قائد مقرر بودم وتا یکدرجه از تعرض خود وپیش قدمی ام اشرار سقوی را هزیمت دادم مسئله تعرض من وشکست بچهٔ سقاو که بسمع محمد ولی خان رسید مرا ( ١ ) محمد ولی مصدر این کار تعجب انگیز شده که بروی بعد ازنشانن همین فرمان وخلص مضمون آن که درذیلش بدستخط خود آنرا تسلیم شده است این تعجب به یقین مبدل وبيك قناعت مطلقه صدور این فرمان حسب خواهش او بروی ثابت شده است. (٢) حالا تکه هیچ چیز او نظر با حترامی که باو داشتند و پهرهٔ که برای حفظ او تحت امرخودش از ابتدای استیلای کابل الی فتح نادری بخانه اش مقرر داشته بودند تلف نشده است : ۷۲ خواسته لت وكوب زياد نموده درارك زولانه نمود . لذا استفسار میشود که غند مشر مذکور چرا به نتیجه تعرض خود محکوم بضرب و حبس شده جواب بنويسد . جواب محمد ولی (١٤٠) این حرف یکحرف روشن ومبرهن است که عبد الرحیم خان از محاذ خود شکست خورد و موضع خود را گذاشت و بيك صورت بی ترتیبی فوج تعلقه خود او بطرف ده كپك می آمدند و پس پا شدند صورت واقعه را از اردوی مرکزی قوماندان محمد عمرخان هم بحضور و هم بمن اطلاع داده بعد از ان اورا خواسته در ارگ بسيارلت نموده اورا بندی نمودم که بعد ازین معامله زیر محاکمه گرفته شود این سخن و معامله به تمام منصبداران اردو معلوم است و اطلاع که قوماندان بزرك او به تلفون؟ داده همین است که تحریر شد فقط (۱) سوال هیئت تحقیقيه ! (١٤١) جناب محمد ولیخان ! اين يك امر بدیهی است که در حین سلطنت اعلیحضرت امان الله خان جناب شما یکفرد اول و خدمتکار صادق دولت شناخته میشدید حینیکه حبيب الله يك مدت در کوه گشت و گذار وکسب قطاع الطریقی می نمود و جمعیت مذکور در هر روز زیادت میکرد اجراآتیکه شخص شما نسبت به قلع و قمع آن در حین وکالت خود کرده باشید چیست؟ مرحمتاً توضیحات بفرمائید. با احترام . (۱) تردید این ادعا از فقره [۹۹] حاصل و معلوم میشود که این محاکمه بواسطه پیشرفت و محاربه کردن با اشرار بوده است . ۷۳ جواب محمد ولی (١٤٢) بلی درین باره بکرات ومرات بحکومت محلی ولایت کابل اطلاع داده شده و پردل دزد شريك او درين باره کشتن او اقدامات کرده بود (١) وبولايت كابل فرستاده شده بود که او را مقرر دارند که در کار خود يعنی كشتن حبيب الله كوشش كند بعد از کشتن او انعام درست باو داده میشود (٢) سوال هیئت تحقیقیه (١٤٣) جناب محمد ولی خان ! پردل یکشخص قطاع الطريق مشهور بالفساد بود شما تحریر کرده اید که پردل را خواسته برای قتل بچه سقاو مقرر کرده بودم آمدن پردل نزد شما از روی کدام اعتبار بود زیرا که دارهٔ پردل در آن وقت به نسبت بچه سقاو زیاد و با اهمیت بود شما چطور باو اعتبار کرده بودید و او به کدام اطمینان نزد شما حاضر شده بود . جواب محمد ولی (١٤٤) پردل بسيار وقت بود که تائب شده بود و آمده ذمه وار این کار شده بود (٣) (۱) نخستين ملازم خصوصی محمد ولی رهزن مشهور و سيه سالار سقوی که با امان الله خان در غزنی و مقر وقلات جنگيد آنها وعلی احمد خان را شکست و دستگير و قندهار را بنام بچه سقو فتح كرد . (۲) برای اینکه چندین نفر از داوطلبان قتل و گرفتاری بچه سقو را ناكام بل بدنام کرده است فقرات ۷۷ تا ۸۳ ملاحظه شود كه اين جواب محمد ولی تا چه اندازه مهمل است ( ۳ ) به نزد كه ؟ در كجا به اعتبار كدام شخص ؟ علاوتاً چون از برادر پردل سوال شد که آیا درین فقره از طرف حکومت برادر شما مامور شده بود ، تحریراً نوشت که ابداً پردل اينطور يك تبادلهٔ فكر با حکومت نکرده بلکه از رفقای صمیمی حبیب الله بود . ٧٤ سوال هیئت تحقیقیه (١٤٥) جناب محمد ولی خان ! مسائل معاونت در اعطای تفنگ را حبیب الله بچه سقاو از قرار مسموعی که متواتر وکرات درمجالس بیان و از معاونت شما امتنان می نمود ممکن از مسئله مذکور جناب شما هم مسبوق باشید ولی واضح نشد بصورتیکه شخص شما این اظهارات حبیب الله را کذب و افتراء میدانستید آیا در همان مواقع بطور تردید در مقابل همیچه اظهارات حبیب الله برآمده و بیان او را تردید کرده خواهید بود یا خیر ؟ بااحترام جواب محمدولی (١٤٦) خود من از زبان بچه سقاء نشنیده ام (۱) و افوا هات مردم را چگونه تردید مینمودم و به پیش که تردید میکردم البته بعضی از نفری دوستان که از افوا هات می پرسیدند برای آنها تردید افوا هات را مینمودم . سوال هیئت تحقیقیه (١٤٧) جناب محمد ولیخان ! در جمله افوا هائیکه شهرت و تکرار داشت یکی اینکه جناب شما در هر شب بطور خفیه نزد حبیب الله میرفتید و در اصول اجرا آت باو تعلیم مینمو دید آیا این مسئله حقیقت دارد یانه ؟ چنانچه خود شما بیان نمودید که افوا هات را در عصر بچه سقو هم برای خود من میگفتند با احترام. (۱) حالانکه بکرات و مرات در حضور محمد ولی بچه سقو از ممنونیت و وی ازسقو زاده شکایت کرده است که من بوعدۀ خود وفا کردم اما تو بدعهدی کردی وسلطنت را بمن ندادی ملاحظه شود (٧٦) و (٩٥) و ٧٥) ٧٥ جواب محمد ولی (١٤٨) نعوذ بالله منها چطور میشود که بنده همچه عدم شرف را متقبل و به او که دزد گفته میشد معاونت وتعلیم میکردم نی صرف افواه بی اساس است کدام شخصی که مرا مصروف بهمین امور در شب نزد بچه سقاو یا روز دیده کدام است (۱) فقط سوال هیئت تحقیقیه (١٤٩) جناب محمد ولی خان ! نسبت به افواهات وبیاناتیکه در زمان حکومت سقوی برعلیه شما گفته میشد که یعنی در شب ها بحضور بچه سقاو رفته نامبرده را تعلیمات میدهید وهم گفته میشد که برای بچه سقاو تفنگ پنج تکه داده اید وافواهات مذکوره را بعضی دوست و آشناهای شما قرار بیان تان که در همان وقت برای شما میگفتند تردید افواهات مذکوره را بدون از قاضی محمد اکبر خان و قاضی عبدالجلیل خان آیا برای دیگر اشخاص هم گفته وتردید نموده اید یا خیر . جواب محمد ولی (١٥٠) در زمان بچه سقاو من در خانه خود محبوس بودم کسی رفت و آمد کرده نمیتوانست فقط یکدفعه از نفری معتبرین قاضی محمد اکبر خان و حاجی شهنواز خان نزد من آمده بودند و قاضی محمد اکبر خان بمن گفت که من از زبان بچه سقاو شنیدم که میگفت این تفنگ پنج تکه تفنگ و کیل است صرف یکشبهه بدل من گذشته از شما میپرسم من برایش جواب گفتم که شما از نزد بچه [ ۱ ] ملاحظه شودفقره [ ٨٤ ] تا [ ٩١ ] و صورت تردید مدعی العموم حصه سوم وچهارم و پنجم فقره ٢٢٠ ٧٦ سقاو پرسیدید که تفنگ وکیل چگونه برای شما رسیده بمن گفت که از نزد شداد کسی پرسیده میتواند ؟ بعد من برای او گفتم که این تفنگ من در قلعه مراد بیک در قلعه من بود دیگر اسباب و سامان هم که داشتم همه را ضبط کرد و این تفنگ را هم در جمله همان مالها گرفته بعد ازان روی بمن نموده گفت عفو میخواهم که فقط يك ظن بدبخاطرم خطور میشود الحمدلله که رفع نمودید ویکدفعه هم قاضی عبدالجليل وعبدالقادرخان احمد زائی نزد من آمده بود و برایم قاضی گفت که افواه است که شما تفنگ پنج تکه به حبیب الله داده معاونت کرده اید برای اوهم گفتم که نعوذ بالله چطور باحبیب الله معاونت میکردم غلط است من همین حقیقت را که بجواب قاضی محمد اکبرخان گفته بودم باوهم گفتم در باب افواه که من بابچه سقاه شبانه رفته تعلیم میدهم البته من ملك نه بودم که رفته اورا تعلیم میدادم وهیچ کس مرانمی دید البته در نزد او بسیار نفری بود ممکن یکنفر مرا دیده باشد همان آدم کیست فقط . (۱) سوال هیئت تحقیقیه (١٥١) جناب محمد ولی خان ! در فقره که اسم حاجی شهنوازخان وقاضی محمد اکبر مرحوم وقاضی عبدالجلیل خان را تحریر نموده اید معلوم نیست که قاضی عبدالجلیل خان همان قاضی سابقه مرافعه سمت شمالی خواهد بود یا شخص دیگری است توضیح مینمائید . جواب محمد ولی بلی همان است ! (١) جواب این فقره را از جوابیه ( ٢٢٠ ) مدعی العموم بخوانید ! ۷۷ سوال هیئت تحقیقیه :ـ (١٥٢) درصورتیکه خود شما تحریر کرده اید که خودمن بخانه خود محبوس بودم و کسی را نزد من نمیگذاشتند باز خودتحریرکرده اید که حاجی شهنوازخان وقاضی عبدالجلیل خان وعبدالقادرخان حنمدزائی نزد من آمده بودند وبیان بچهٔ سقاوا که نسبت به معاونت من می نمود یمن کردند ، از شما پرسیده میشود که این چگونه محبوسی بود که هر شخصیکه خواهش تان بود نزد تان حاضرو ملاقی میشدند و کسی را که نمیخواستید داخل شده نمیتوانستند معلوم شد پهرهٔ که بدروازه و جای شما مقرربودزیر اثر و اختیار خودشمابود. جواب محمد ولی (١٥٣) (×) مقصد از رفت و آمد آزادانه است که ازترس کسی رفت و آمد نمیتوانست (١) فقط . سوال هیئت تحقیقیه :ـ (١٥٤) جناب محمد ولی خان ! اظهار فرمودید که من درتمام استیلای حبیب الله ٣ دفعه اورا دیده ام آیا بکدام کدام اوقات ملاقات نموده باشید باز ملاقات شما بخواهش خود شما بوده و یا شمارا خواسته بودند بنویسید فقط . جواب محمد ولی (١٥٥) پنج دفعه او را بعد از ایام حکومت اودیده ام که چهار دفعه در ایام های رسمی که من را طلب کرده بود يك دفعه هم دربرج شمالی که برای ـ معطل نمودن حوالهٔ دوهزار پوند خواسته بود . (١) خیردرعصر سقوی در راه وکوچه وبازارهم کسی آزادانه رفت وآمد کرده نمیتوانست ! ۷۸ سوال هیئت تحیقیقیه (١٥٦) جناب محمد ولی خان ! در موقعیکه سردار عنایت الله خان با عبد العزیز خان و احمد علیخان و خود شما در ارگ محاصره بودید و بذریعهٔ طیاره سردار عنایت الله خان و عبد العزیز خان و احمد علیخان بخارج رفتند هرگاه به حبیب الله مذکور مراوده نداشتید بکدام اعتبار و اطمینان خود با آنکه وکیل اعلیحضرت امان الله خان و رئیس تنظیمیهٔ سمت شمالی خود شما بودید و قو های متعرضه و مدافعه باشما بود بذریعهٔ طیاره با آنها بخارج نرفتید چه کیفیت دارد . جواب محمد ولی (١٥٧) ماندن من این سبب بود که من با جناب حضرت صاحب و سردار محمد عثمان خان مرحوم گفتیم که اگر ممکن باشد عائلهٔ من را هم با من بفرستید آنها گفتند که حال موقع آن نیست شما خود هم مریض هستید دو روز صبر کنید اگر شما را با عائله رخصت گرفته توانستیم خوب والا خود شما بهر صورت . میتوانید که بروید زیرا رخصت شما گرفته شده و به قرآن عهد با شما کرده اند و اینها بنام دین حکومت را گرفته اند بهیچ صورت خلاف عهد و پیمان خود نمی کند شما خاطر جمع باشید که هر گونه معاملات شما را ما متصدی هستیم فقط چهار روز و یا سه روز معطل کنید اگر عائله شما را هم توانستیم که رخصت گرفته با شما بروند خوب و اگر نتوانستیم خود شما ضرور میتوانید بروید زیرا که با شما عهد قرآن کرده اند اگر ۷۹ تمام این ها برباد هم شوند از عهد و پیمان خود نمی گذرند (۱) من روی خود را بطرف حضرت صاحب کرده گفتم حضرت صاحب بعهد و پیمان اینها من قدری اعتماد ندارم (۲) ممکن است که کدام فتنه در حق من بکنند حضرت صاحب قدری بر آشفته شده بمن گفت شما چرا سودا میکنید من ذمه وار شما هستم همان قرآن مبارك هم در دست او بود و قسم یاد کردند که اگر شما را چیزی اذیت بخواهند که برسانند و یا شما را نگذارند که بروید اول گله تفنگ آنها برسینه من خواهد بود بعد هر چه که باشما بکنند – شما خاطر جمع باشید که آنها مسلمان و بعهد خود استوار میباشند هیچ گونه خلاف عهد خود نمیکنند باز در صورتیکه باشما بقرآن عهد کرده اند بهیچ صورت شما تشویش را بخاطر خود راه ندهید (۳) بعد از ان من را سردار صاحب مرحوم باقای غلام حضرت از ارك كشيده بخانه رفتم یکشب بخانه بوده بعد بخانه سردار محمد عثمانخان مرحوم رفتم زیرا عائله من در انجا بود بعد از سه و یا چهار روز برای سردار صاحب گفتم که اگر عائله ممکن نباشد برای وزیر دربار بگوئید که اجازه نامه طیاره را بدهند که خود من تنها بروم ، سردار صاحب فرمودند کز بسیار خوب من امشب رفته اجازه نامه شما را می آورم اگر ممکن شد از عائله شما را توانستم خوب و اگر نتوانستم ( ۱ ) سکنه کابل بخاطر آورند آن نطق سقو زاده را که در ولایت کابل راجع به عفو مالیات و نگرفتن گمرگ و بخشیدن صفائی و نگرفتن نفوسی و قومی و تنخواه مقرر کردن بصغير و کبیر شمالی ایراد کرد و بعد از سه روز آن یکی بعد از دیگر از همه آن مواعیدش عدول کرد درین مورد مراجعه شود به حصه اخیره فقره [ ۲۲۱ ] [ ۲ ] یعنی چنانچه با من عهد کردند و وفا نمودند ! (۳) حالانکه همین حضرت صاحب را سقویها بعد از چندی چقدر اذیت دادند و تکلیف رسانیدند مدتی محبوس نگهداشتند و به محمدولی تا آخر احترام میکردند و آقا گفته باستقبال و مشایعتش می پرداختند ! ۸۰ از خود شمارا می آورم من در تهیه و تدارك سفر بودم که آواز سردار صاحب را از روی سرای شنیدم و خود شان بخانه خودرفتند درین بین بقدر بیست دقیقه نگذشته بود که دوپهره ازطرف سید حسین آمده من را و جميع اشیاء و اسباب سفر را گرفته بطرف جای سید حسین بردند درین حین سردار صاحب هم همراه من و سپاهی های سید حسین استاده بودند من از سردار صاحب پرسیدم که کیفیت چیست فرمودند که من و حضرت صاحب نزد بچۀ سقاو بودیم که سید حسین آمد و چیزی چیزی بگوش حبیب الله بچۀ سقا گفت بعد ازان روی بطرف من و حضرت صاحب کرده به تندی گفت که بروید ما کار خود را خود میدانیم به شما تعلق ندارد همین بود که ما و حضرت صاحب برآمده او بطرف خانۀ خود رفت و من باینطرف آمدم نمیدانم که چه واقعه پیش شده ـ بعد ما را بطرف جای سید حسین بردند و در آنجا بندی شدیم بعد از بندی گری جای سید حسین بردند و بندی کردند وقتاً که مارا پارکت آوردند من برای حضرت صاحب پیغام فرستادم که این چگونه قرآن و عهد و پیمان بود حال شما کجا هستید که از من دست گیری کنید بواسطۀ همان آدم که من فرستاده بودم جواب فرستادند که من ندانستم که قرآن اینها قران سیاسی بود حال من به شما هیچ مدد کرده نمیتوانم زیرا بالای من هم بدین شده اند ـ حال بجز صبر چاره نیست و هر زمان که مرا یاد میکنید يك لعنت بمن بفرستید فقط سوال هیأت تحقیقیه (١٥٨) جناب محمد ولی خان ! خود فرمودید که اعلیحضرت امان الله خان همراه حبیب الله قرآن میکرد من نگذاشتم که قرآن بکند وقتا که حرف ۸۱ شما را قبول میکرد حینیکه صد میل تفنگ از برای حبیب الله با جبا خانه و غیره خواهشات حبیب الله دادند شما چرا مانع نشدید . باحترام . جواب محمد ولی (١٥٩ بلی من هیچ طرفدار قرآن کردن یك پاد شاه با يك دزد نبودم من بحضور شان عرض کردم که شما عهد قرآن بايك دزد نکنید برای احمد علیخان اختیار بدهید که با او قرآن کند و خود او را بکابل بفرستد و من مطلق طرف دار تفنگ دادن آنها هم نه بودم زیرا همین صد تفنگ که اعلیحضرت بآن ها دادند باعث قوت آنها شده و قوه های کمی دیگری که در کوهدامن بود همه را خلع اسلحه کرده بکابل آمدند اگر این تفنگ ها از حضور اعلیحضرت باو داده نمیشد هیچ وقت این قدر قوه پیدا نمیکرد که بکابل حمله میکرد (۱) فقط . سوال هیئت تحقيقه ( ١٦٠ ) جناب محمدولی خان ! در زمانیکه اعلیحضرت امان الله خان در استالف تشریف میبردند بواسطه که امنیت شمالی خراب بود تقریباً یکهزار نفر سوار و پیاده برای حفاظت راه مقرر بودند و علاوتاً دیوار های باغهای دو طرفه سرك بواسطه که نفری اشرار در آنجا پنهان نه شده و دستگیر بشوند کاملاً خراب شده بود شما که یومیه در قلعه مراد بیگ تنها رفته و اکثر روز ها از انجا بعد از نماز شام بکابل مراجعت می نمودید چه اطمینان برای تان بود . جواب محمد ولی (١٦١) اعلیحضرت پاد شاه بودند برای حفظ پاد شاه هر گونه معامله کرده (۱) تردید این جواب را در فقره (١٠٦) و (١٠٩) و (١٢٥) بخوانید ! میشود چرا اعلیحضرت در ارگ می بودند و يك غند نفری همیشه نوکری والا می بود و بدون اجازه و تکت هیچکس را نمیگذاشتند و من در خانه خود بدون كشك و حصار آسوده می خوابیدم ( ۱ ) بلی من هم هروقت که بقلعه خود میرفتم البته بی سه یا چهار نفر نمی رفتم و در آن وقت اشرار اینقدر قوت هم نداشتند فقط چند نفری بودند که کوه گریز بودند بعضی وقت کدام دازه در حد کلکان و یا بین کوهدامن می انداختند باز حکومت محلی که تعاقب میکرد کوه گریز شده پنهان می شدند (۲) سوال هیئت تحقیقیه ( ۱٦۲ ) جناب محمد ولی خان ! در جمله مسائل افواهی یکی معاونت شما را باعطای يك ميل تفنگ و کارطوس که به حبیب الله داده اید نسبت میکنند و بلکه در پیشنهاد هم ملاحظه شده و ناشی از افواه عام این است که در محافل و مجالس بچه سقاو از معاونت شما ممنونیت میکرد آیا مسئله تفنگ و کارتوس که بمتواتر بچه سقاو بیان میکرد چیست ؟ داده شده بود و یا کیفیتی دیگر دارد . با احترام . جواب محمد ولی ( ۱٦۳ ) این حرف مثل دیگر افواهات است من مطلق نه تفنگ فرستاده ام و نه کارطوس ( ٣ ) و نه معاونت با و کرده ام ( + ) ( ٤ ) چون (۱) حالا نکه محمد ولی هم نوکری والای شاهی و هم پیاده و هم موتر وهم دیگر ترتیبات تشریفاتی داشت که در هنگام رفتن قلعه مراد بیگ خود از عمله و فعله خود منفك واكثريه دريك موتر با چندی از همراز های خود میرفت ! (۲) به تردید این فقره ملاحظه شود نمره ١٠٦ و ١٠٩ قبلا خودش در جواب خود به مقتدر وقوی بودن اشرار هم اقرار کرد.است علاوه بفقره ۲۰۷ مدعی العموم هم ملاحظه گردد (۳) درین موضوع ملاحظه شود فقراه [ ۹۲ ] تا ۹۷ و ٤٧ و ٦٨ و تردید مدعی العموم در فقره ٢٢٥ و ٢٢٦ (٤) تحت خط کشیده گی اینطور خوانده میشود [ اگر تفنگ نمیدادم ] ۸۳ من در کوهدامن زمین و قلعه داشتم و در آنجا بسیار هستی داشتم از قسم غله ظرف و فرش يك دانه يا دو دانه تفنگ هم در آن جا داشتم وقتيكه بچه سقاو بكابل حمله کرد و مقر خود قلعه مراد بیگ را گرفت جميع هستی که در ان جاداشتم همه را تصرف شد وضبط کرد در ان جمله تفنگت راهم گرفته فقط چنانچه صاحب کار من درانجا (+) محمد زمان نام داشت بود اسباب و تفنگ تحويل او بود میتوانید که از و بپرسید و معلوم کنید فقط (سوال هیئت تحقيقیه) (١٦٤) جناب محمد ولی خان ! سوالاتیکه از شما شده تايك درجه جوابات آن را تحریر کرده اید علاوه برجوابات تحریریه تان اگر چیزی دیگری هم در مسئله مذکور تحریر کردنی باشید توضیح نمائید . [ جواب محمد ولی ] (١٦٥) اگر سوال داشته باشيد بفرمائيد والانه در وقت لزوم جواب خواهم گفت . صورت دعوى مدعى العموم شعبه ملکی (١٦٦) دعوی مینمایم من مدعى عموم ميرزا ميرغلام ولد میرزا توکل ولدميرزا محمد اسمعيل قوم عرب ساکن قریه کندی باغ رود چپرهار جلال آباد باشنده گذر امين الملك شهر کابل در حالیكه ثابت الوكالت ام بقرار فرمان نمبر ٤٨٢٤ ذات شهریاری بر مدعى عليه هذا محمد ولی خان وكيل ٨٤ اعلیحضرت امان الله خان شاه مخلوع فغانستان اینکه همین مدعی علیه نسبت بحکومت و جامعه ملت افغانستان خیانت های بسیاری نموده و از آن سبب حکومت بالکل برباد و جامعه متفرق و پریشان و بسیاری اشخاص مقتول و تباه و هستی شان بباد فنا رفته فی الوقت چیزیکه از خیانت او را کشف نموده ام بقرار آتی است : دعوی اول ١٦٧ ) مشار اليه وکیل پادشاه وقت و بمفاد حديث شريف ( الاكلكم راع و كلكم مسئول عن رعيته ( مسئول امنیت عمومی بوده در گرفتاری دزدان و سارقان غفلت کرده تا اینکه سارقان روز بروز زیادت کرده و قوت گرفته حکومت را قابض و ملت را خراب کردند و اینکه خودش بجواب هیئت تحقیقیه وظایف را تفریق داده و مسئولیت را محکوم ت محلی راجع میکند بقرار شرع شریف پادشاه و نایب او بمسئولیت زیر دستان از مسئولیت خداوند جل جلاله خلاص شده نمیتوانند بلکه بسوء رفتار زیردستان هم خودش مسئول می شود زیرا بقرار حدیث شریف صدر و حكم شریعت پادشاه مسئول امنیت و وظیفه مهمه اش حفظ حقوق رعیت است شرعاً اختیار برائت ذمه خود را از مسئولیت و تحمیل آن بر زیر دستان ندارد و اینکه بقرار قانون اساس پادشاه بری دیده میشود این هم نیست زیرا در افغانستان در زمان اعلیحضرت امان الله خان قانون بکلی جریان نداشت استثنات آن نسبت باصل مواد بسیار و باسم فوق العاده انتشار داشت چنانچه خود همین مدعی علیه بصدها احکام فوق العاده خلاف قانون را اجرا کرده همچو فقره محاکمه محفوظ خان ، قوما ندان سابقه هرات را که حسب قانون فیصله آن بمحاكم ثلاثه مامورین تعلقداشت و مدعی علیه هذا سه نفر دیگر را بمحاکمه آن فوق العاده مقرر وحق مرافعه وتميز آن را ٨٥ هم ساقط ساخت بنابر همین اساس اعلیحضرت امان الله خان در لویه جرگه ۱۳۰۳ از جریان این ماده اساس که مسئول وزرا میباشند بجواب عرض مولوی عبدالواسع خان ابا واستنکاف ورزید که وزرای من مسئول نمیباشند در جمیع اجراآت خودم مسئول میباشم چون خود اعلیحضرت امان الله خان مسئولیت را خلاف ماده مذکوره بدوش گرفته و همین مدعی علیه کفاله ووکاله او را قبول کرده بود عیناً همان مسئولیت بهمین مدعی علیه عودت کرده قانوناً هم از عهده آن بدر شود . جوابیه ادعای اول بقلم محمد ولی (۱۶۸) بلی من از همه امورات سلطنتی اعلیحضرت امان الله خان مسئول هستم وجواب ده، در باب دزدها که نوشته دزدها در زمان که من بوکالت کار میکردم فقط کوه گریز بودند این قدر قوت نداشتند البته بعضی داره های خفیف در بعضی جاها می انداختند حکومت های محلی مقابله میکردند و آنها فرار میکردند (۱) این قسم دزدی ها در يك مملکت که ملت آن مسلح باشد بکلی رفع شدنی نیست بعد از انکه معاملات لویه جرگه تمام شد ووکلا بمحل های خود رسیدند يك پروپاغند شدید بر علیه حکومت جاری شد ابتدا از شینوار معامله جریان یافت بعد در سمت شمالی هم مسئله قدری شدت کرد و احمدعلیخان بریاست تنظیمیه مقرر شد و عرض حبیب الله وسیدحسین را بحضور اعلیحضرت نمود که بشرایط خود را تسلیم حکومت مینمایند از جمله شرط های آن یکی بقر آن دستخط کردن اعلیحضرت بود بلی من طرفدار عهد کردن و تفنگ دادن و پول دادن مطلق بآنها نبودم زیرا اینقسم عهد و پیمانها در سمت جنوبی بمن تجربه (۱) این جواب تناقض دارد باجوابیکه محمد ولی قبلاً نوشته و قوه دزدها را تسلیم کرده دفاع آنرا خارج از قوه خود گفته است ۸۷ درین وقت بحضور اعلیحضرت امان الله خان سوای دونفر که یکی همین مدعی علیه ودیگری همین عبدالاحد خان رئیس موجوده دیوان عالی باشند احدی اثبات وجود نداشت اعلیحضرت امان الله خان میخواست که عهد را در قرآن دستخط کند که سارقان بحکومت تسلیم شوند و امنیت قائم گردد همین مدعی علیه از یکطرف اعلیحضرت امان الله خان را نگذاشت که با دزد عهد کردن پادشاه درست نیست فرمان کنید که در همانجا که احمد علیخان عهد کند درست است از دیگر طرف بسارقان پیغام کرد که قرآن را اعلیحضرت امان الله خان دستخط نکرده شما را بازی میدهد با خبر جان خودها باشید همان بود که پیش از رسیدن فرمان باحمد علیخان موصوف بآنها خبر رسید . باحمد علیخان کشف حقیقت کردند که کیفیت بدینقرار است برای مان احوال صحیح رسیده (۱) ورنه قرآن کریم را ظاهر کنید که راست از دروغ معلوم شود بعد از ان دزدان بالای حکومت بد گمان شده بنای شرارت را گذاشتند ملت و حکومت را خراب کردند درین زمینه قرائن موجود است که یکی بعد از دیگری بیان میشود : - جوابیه دعوی دوم از قلم محمد ولی (۱۷۰) اما در باب قرآن که اعلیحضرت باو نکردند فرمان اسمی احمد علیخان نوشته کرده ارسال نمودند که عهد و پیمان احمد علیخان با هر که میکند عیناً عهد و پیمان من میباشد البته احمد علیخان کیفیت فرمان را به آنها گفته باشد و در قرآن به آنها عهد کرده باشد زیرا گمان نمی کنم از حضور اعلیحضرت غازی برای احمد علیخان گفته شده باشد که شما به آنها بگوئید که قرآن را اعلیحضرت دستخط کرده و قرآن را خود دستخط (۱) فقره (۱۱۰) ملاحظه شود . ۸۸ کرده به آنها بدهید که به آنها احوال رسید که قرآن را اعلیحضرت دستخط نکرده و احمد علیخان دستخط کرده احمد علیخان مجبور بود که مر اعلیحضرت را اجرا کند که به آنها بداناند که اسمی من فرمان رسیده که باشما قرآن کنم و علاوه بر ان البته تفنگ و اسلحه بعد از عهد کردن بآنها داده شده باشد و اگر این را حکومت علم داشت که اینها شرارت میکنند چرا به آنها تفنگ و پول داده شد چرا این اطلاع بحضور داده نشد و از هیچ ذریعه بحضور اطلاع نرسید که اینها بنا بر سببی که اعلیحضرت بقرآن دستخط نکرده اند شرارت خواهند کرد صرف اینقدر از زبان اعلیحضرت غازی در آن وقت شنیده بودم که فرمودند که بمن احوال رسیده که حبیب الله میگوید که با من عهد شده بود که یکصد دانه تفنگ نو داده میشود بمن تفنگ کهنه داده شده این خلاف عهد است و اعلیحضرت این را هم فرمودند که من باحمد علیخان اطلاع دادم که هوش کنید که خلاف عهد نگذره هم نشود ممکن است که عبدالاحد خان هم این کلمه را شنیده باشد علاوه بران وقتیکه حضرت صاحب پیش معین السلطنه صاحب از نزدیکه سقا و آمده بود در مجلس عام گفتند که بچه سقاو میگوید که من برای چه خلاف عهد کردم من عهد فقط برای گرفتن تفنگ کرده بودم بعد از ان مابین خود گفته بودیم اعلیحضرت غازی هم با سمت جنوبی عهد کرد بود از عهد خود گذشت ما نیز از عهد خود میگذانم و خلاف عهد میکنیم شما میتوانید که این مسئله را از خود حضرت صاحب مکتوباً بپرسید. قرینۀ اول در اثبات ادعای دوم (۱۷۱) درین روز بجز مدعی علیه هذا و عبدالاحد خان آقا و اعلیحضرت امان الله خان شرکت نداشتند اعلیحضرت امان الله خان بامکان عقلی محال ۸۹ است که افشای راز خود را که موجب بربادی او بود کرده باشد به عبدالاحد خان آقا هم هيچ يك قرینه شهادت نمی دهد و ذهاب عقل به همین میرود که مدعی علیه هذا پیغام کرده باشد جوابیۀ اول راجع بادعای دوم از قلم محمد ولی (۱۷۲) ازین نوشته این طور معلوم میشود که اعلیحضرت به احمد علیخان گفته بود که شما دروغ به بچه سقو بگوئید که اعلیحضرت به قرآن دستخط کرده بعد شما آنها را دستگیر کنید که افشاء راز شده و آنها را دانسته شدند خود اعلیحضرت اسمی احمد علیخان فرمان نوشته کرده ارسال نمود که شما خود بقرآن به آنها عهد کنید البته احمد علیخان به آنها عهد کرده باشد و آنها دانسته شده باشند که احمد علیخان با ما عهد میکند نه اعلیحضرت این عجب افشاء راز است . قرینه دوم راجع باثبات ادعای دوم (۱۷۳) خود مدعی علیه در استنطاق گفته که من اعلیحضرت امان الله خان را از عهد ممانعت کردم و اظهارات حبیب الله که بحضور بسیاری اشخاص کرده که برایم محمد ولیخان اطلاع داده قرینۀ قطعه گفته میشود . جوابیۀ قرینه دوم راجع بادعای دوم از قلم محمد ولی (١٧٤) بلی من منع کردم و من در کار های حکومت تجربه داشتم و من می فهمیدم که تسلیم شدن اینها بشرایط درست نیست چنانچه نتیجه دیده شد قرینه سوم راجع باثبات ادعای دوم (١٧٥) قرائن هم عهدی واخبارات واسطه و رابطه داشتن مدعی علیه هذ بادزدان مذکور که در آتی توضیح میشود نیز موید این معنی است ۹۰ بنابران حسب قانون مدعی‌علیه هذا مستوجب مجازات افشای راز سیاسی بل رسانیدن اسرار را بدشمن در حین محاربه بوده و شرعاً ساعی‌بالفساد گفته میشود. جوابیه قرینه سوم راجع بادعای دوم از قلم محمد ولی (۱۷۶) بلی رسانیدن احوالات و معاملات واسطه داشتن اشخاصها در صورتیکه خود آنها حیات داشتند (۱) و در دست حکومت بودند تحقیقات میشد مدعی و مدعی علیه حاضر می بودند صادقانه معلوم میشد که اشخاص که بودند و کدام کس محرك و معاون آنها بود . دعوای سوم : (۱۷۷) همین مدعی علیه نه از حیث دیانت که سهو اجتهاد گفته شود نه از باعث مجبوریت که تحت قبضه سارقین آمده باشد نه از ممر صیانت نفس خود که در سلطنت اعلیحضرت امان الله خان حیاتش در خطر باشد مثل بعضی سارقین کوه گریز : تنها بواسطه ادعای بی‌معنی سلطنت که سارقین حکومت را از اعلیحضرت امان الله خان گرفته بمن تفویض بدارند محرك انقلاب و با سارقین مذکورین عهود و پیمان کرده و پول و تفنگ برای شان داده و صیانت شانرا از گرفتاری حکومت نموده تا بالاخر سارقین متصرف حکومت شده بخودش هم موقع ندادند و خلاف عهد کردند که امارات قاطعه و براهین ساطعه این ادعا قرار آتی است : قرینه اول راجع به اثبات ادعای سوم (۱۷۸) اقرارات خودش که رسول از طرف سید حسین و حبیب الله باستدعای عفو مجازات نزدم آمده بود اختیار نداشتم و اعلیحضرت امان‌الله خان در مرکز تردید این جواب را در فقره [۲۱۷] ملاحظه کنید . ۹۱ تشریف نداشتند که بحضور شان عرض میکردم ، رسول اورارد کردم چون دفع فتنه وفساد بهرحیله وبهانه ممکنه جایز است فروگذاشت اودلیل مبرهن معاونت است. (۱۷۹) جوابیه قرینه اول راجع به اثبات ادعای سوم : ازقلم محمد ولی بلی من پیشترهم نوشته ام حال هم مینویسم که من هیچ وقت طرفدار این نه بودم که این قسم اشخاص جانی که برذمه شان حقوق الله و هم حقوق العبد باشد بشرائط آن ها بخشیده شوند اسلحه داده شود ویا کدام تهانه بآنها داده شودزیرا این نفری بسیار شریر، قطعياً قابل بخشش (X) نه بودند و برای من تجربه حاصل شده بود باید دستگیر و یا کشته میشدند در صورتیکه هیچ يك سند عقلی ونقلی در بین نیست مرا محاکمه و بندی مینمایند خداوند رحم فرمود که من آنهارا خواسته چهل پنجاه میل تفنك ندادم و پول ندادم ویا بکدام خدمتی در سمت شمالی مقرر نکرده بودم (۱) اگر ازین کارها یکی را مینمودم البته حال جای هیچ تردید نه بود و دیگر در باب پادشاهی که نوشته کرده اید که دزد ها پاد شاهی را بمن میدادند عجب دلائل عقلی است زیرا دزد ها خود را میکشتند و برباد میکردند و پادشاهی را بمن میدادند عجیب تر اینکه پیش ازین که داخل کابل شوند در کوهدامن اعلان امارت کرد وخطبه بنام خود خواند ومردم باو بیعت کردند خان و خوانین وعلماء کوهستان و کوهدامن همه دستار سلطنت را بسر او گذاشتند و او را لقب امارت دادند بعد ازین همه هنگامه وقتیکه به کابل می آمد پادشاهی را بمن می داد البته ملانصرالدین [ ۱ ] این عبارات راباین خیال نوشته که شاید اسناد و دلائل عقلیه ونقلیه او بدست نیامده خواهد بودپس ازینکه عقلاً ونقلاً وشرعاً وعرفاً طوریکه درفیصله محاکمه مرقوم است بروی خیانت ثابت شد چرا ساکت ومخجول ماند ؟ و دفاعی کرده نتوانست ؟ ۹۲ شده بود (۱) اگر این قسم هم می بود که خود او ادعای سلطنت نمیکرد و میگفت وقتیکه بکابل رسیدیم و کابل را گرفتیم هر کرا که ممکن بود ولایق دیدیم پادشاه انتخاب میکنیم البته در آن وقت بکسی گمان میبردند يك دلیلی بود . و دیگر اگر من خیال سلطنت را میداشتم در زمانیکه اعلیحضرت در اروپا بود بدون زحمت و بدون هیچ تکالیف سلطنت را میتوانستم که بگیرم زيرا يك دزد توانست افغانستان را بگیرد البته من هم در صورتیکه پاد شاه در ملك نه بود و همه امورات سلطنت در دست خود من بود به بسیار آسانی سلطنت را گرفته می توانستم (۲) من به اعلیحضرت امان الله خان فدائی بودم و هستم و من فقط بامر اعلیحضرت امان الله خان در کابل ماندم من در رفتن خود بسیار اصرار نمودم که من را با خود ببرید از عائله و همه میگذرم بمن فرمودند که بردن شما را درین وقت همراه خود لزوم نمیدانم من خود را از سلطنت خلع کردم دیگر هیچ کاری برای تصرف شدن سلطنت نمیکنم زیرا بسیار کشت و خون در مملکت واقع خواهد شد و ملتم بکلی خراب خواهد شد شما همراه معین السلطنه باشید اگر خداوند این آشوب را رفع کرد بعد هرکجا که من باشم نزد من آمده میتوانید چون شما يك آدم كار ميباشيد ومن ديگر برای گرفتن سلطنت آرزو ندارم پس رفتن شما با من غیر لزوم است چنانچه در همان روز برای شیر احمد خان رئیس صاحب شورای سابقه گفتم که من موقتی هستم خداوند قدری آرامی کند من عقب اعلیحضرت میروم . دیگر در باب حکم فوق العاده که نوشته در آن وقت هم اگر حکم فوق العاده میدادم و بشرائطیکه آنها میخواستند قبول میکردم البته نتیجه (۱) جواب ملا نصرالدین را در فقره (۲۱۰) بخوانید (۲) جواب این فقره را در تردیدیه (٢١٤) مدعى العموم ملاحظه فرمایند ۹۳ چنان چه دیده شد ، دیده میشد (۱) و تمام مسئولیت بذمة من بود و من کار خودرا از دیگران بهتر میدانستم . (۱۸۰) قرینۀ دوم راجع به اثبات ادعای سوم : اظهاری سیدعبدالله در اثر محاکمۀ خودش که قبل از عریضۀ مردم شمالی وجلب مدعی علیۀ هذا به ارك سید عبدالله خان اظهار کرده که در عهد اعلیحضرت امان الله خان که نزد حبیب الله بقلعۀ مراد بيك فرستاده شده بودم محمد سرور خان پسر حاجی محمدشاه خان رفیق حبیب الله میگفت که وكيل اعلیحضرت خودش باما در همین بالا خانه قرآن و عهد کرده . جوابیۀ قرینه دوم راجع به اثبات دعوای سوم از قلم محمدولی : (۱۸۱) اگر سید عبدالله خان این کلمه را از زبان آنها شنیده بود چرا بحضور علیحضرت همان وقت عرض نکرد (۲) زیرا خود او با یکنفر شیخ که هم او را نمیدانم و از بیگ توت میباشند برای معلومات و حرف زدن از حضور مقرر شده بودند که رفته از طرف خود معلومات کنند یعنی بچۀ سقاو نداند که این شخص از حضور اعلیحضرت آمده فقط اطلاعات خود را و کیفیت گفت و شنید خودرا يك راپورټ بحضور تحریر کند چنانچه راپورټ خود را با وضعیت بچۀ سقاو همه را نوشته بحضور آورده بود و بمن هم بیانات نمود این کلمه صرف يك بهتان روشن است که اگر به سید عبدالله خان گفته باشند هم مثل دیگر افواهات اوشان [ ۱ ] ببینید که این ولی باولایت از علم غیب هم وقوف دارد و میگوید که اگر توبۀ بچۀ سقو را قبول و او را تحت نظارت نگه میداشتم باز هم دعوی سلطنت را میکرد ، طوریکه دیگر محبوسین سقوی از حبس برآمده سپه سالار و جرنیل و کرنیل و وزیر های خود مختار شدند بچه سقو هم از محبس طوریکه چند دفعه پیشتر هم از خیانت کاریهای مامورین امانی رها شده بود گریخته پادشاه می شد ! (۲) علت عرض نکردن سید عبدالله از فقرۀ «۲۱۸» معلوم شود ! است آنها تمام دنیا و افغانستان را با خود شریک می نمودند و اشتهارات آنها بسیار بکابل نشر می شد که بیعت نامۀ سمت مشرقی رسیده و معاونت آنها عنقریب میرسد و علما و مشایخ جمیعاً بیعت هما بمن فرستاده اند چها و چها برای پیشرفت امور خود از هیچ گونه کذب و دروغ خود داری نمی نمودند در باب عهد و پیمان که میگویند در همین بالا خانه نموده البته من در آنجا دهقان و صاحب کار و باغبان و مزدور وغیره داشتم آنها را طلب کنید و بروی قرآن حلفاً از آنها بپرسید (۱) که درین قدر مدت که من به قلعۀ خود رفت و آمد کرده ام یکنفر ازین دزدان را دیده ام و یا حرف بآنها زده ام این یکحرف بسیار تعجب است که من رفته در قلعۀ مراد بیگ بآنها قرآن میکنم و همه وقته نشست و برخواست دارم احدی هم واقف نمیشود (۲) این کلمه هم بهمان سوال می ماند که از من شده که شما را میگویند که شبانه شبانه رفته حبیب الله را تعلیم کار می کنید - حکومت می تواند که شخص مسلمان صادق مقرر کند که خفیه و علانیه این خبرها را معلوم کنند (۳) بمحض افواه یا گفتۀ یکشخص اتهام بالای یک مسلمان بحقیقت نمیکشد فقط . قرینۀ سوم راجع به اثبات ادعای سوم : (۱۸۲) اظهارات خود حبیب الله که وکیل با من دوست و طرفدار بود و نفری زیاد (۱) چون شهادت عمله و فعله و منسوبین محمد ولی برله او اهمیت نداشت دیوان عالی از آنها استفساری نکرد و آنها هم نظربه مادۀ ( ۹ ) لایحۀ استنطاق با اینکه در اظهار رای خود آزاد بودند ، در مجلس چیزی نگفتند . (۲) ملاحظۀ شود فقرات ( ٨٤ تا ١١٥ ) که تا چه اندازه خلاء وملاء و رفت آمد محمد ولی و بچۀ سقو شهرت دارد ! (۳) يك حصه از معلومات همین است که بصورت رویداد نشر شده است و مابقیۀ آن هم موجود است ٩٥ از زبان او اخبار نموده اند که در مهمانی خانه سید احمد وغیره مواقع بیان نموده . جوابیهٔ قرینهٔ سوم راجع به اثبات دعوای سوم از قلم محمد ولی : (۱۸۳) من بیشتر هم نوشته کرده ام وقتیکه آنها حیات بودند همه چیزها بآسانی بدست می آمد اگر حکومت آرزو داشت که اصل حقیقت باو خوب معلوم میشد از خود آنها استنطاق میشد (۱) حال يك شخص میگوید که من از زبان حبیب الله چنین شنیدم و دیگر میگوید که من چنان شنیده ام اگر شنیده باشد مردم بسیار چیزها شنیده اند که در حق هر کس همه افواه است و در باب آن که در مهمانی سید احمد خان چیزی نسبت بمن گفته و شما پیشتر ازین سوال کرده بودید جواب کافی گفته شده در مهمانی سید احمد البته بسیار چیزهای دیگر گفته شده باشد . قرینهٔ چهارم راجع به اثبات دعوی سوم : (١٨٤) فرمان رهائی مدعی علیه هذا که حبیب الله بچه سقا و برایش نوشته است اینکه : نظر بندی شما برضای خود شما بود — حال که اراده خانه خود را دارید بخانه خود بروید بمال و جان و هستی شما کسی غرضدار نیست من به همان عهدیکه بقرآن کرده اید اعتبار دارم پهره محافظه تحت اداره شما هم مقرر باشد که شما را محافظه کنند و تسلیم شدن فرمان مذکور را خود مدعی علیه هذا بدون تردید امضاء کرده . این موضوع علاوه بر عهد و ارتباط سابقه اش چنان نشان میدهد که در ابتداء اساس متزلزل دیده خوف دامنگیر او شده كه خواه علی احمد خان والی از مشرقی و یا اعلیحضرت امان الله خان از قندهار غلبه خواهند کرد اگر رها باشم متهم خواهم شد — بنا بران (۱) تردید این فقره در (۱۱۷) مطالعه شود ٩٦ خواهش نظر بندى خود را كرده بعد كه چيزى اطمينان او حاصل شده خواهش رهائى خود را كرد و از خوف اينكه نبايد ملت از حركات من حس كرده برايم اذيت برسانند خواهش پهره و محافظه را كرد . جوابيه قرينه چهارم راجع بر اثبات دعوى سوم از قلم محمد ولى :- (١٨٥) در باب فرمان رهائى سابق هم جواب به شما گفته ام شبكه همه وزرا را بجاى سيد حسين برده بندى كردند در انجا و زير عدليه و زير ماليه و محمد عمر خان فرقه مشر و محمد هاشم خان غند مشر و غيره نفرى حاضر بودند همه صلاح كردند كه عبد الرحمن خان بچه ملك داد محمد را كه شخص روى شناس است خواسته با او گفته شود كه براى حبيب الله بگويد كه چون شما با معين السلطنه صاحب قرآن كرديد و نفرى اوباشما همه قرآن كردند كه ما به هيچ گونه و هيچ قسم بانفرى هاى اعليحضرت امان الله خان بدون سبب اذيت نميرسانيم و يك بهانه هم نميگيريم و حال ما را بدون سبب بيك صورت محقرانه اورده بندى كرده ايد اين خلاف اسلاميت است ؛ اگر ممكن است ما همه نفرى را در ارگ برده بيك صورت درست نگاه كنيد اگر در ثانى چيزى از ماها ظاهر شود و يا ظاهر شده باشد و اثبات شد حق داريد كه باز خواست كنيد و همه نفرى پيش من آمدند و اين كلمات را من بعبدالرحمن خان گفتم بعد از آن نفرى ما را و من را بارگ بردند . قرينه پنجم راجع به اثبات ادعاى سوم : — (١٨٦) و اينكه در استنطاق مدعى عليه هذا يك مرتبه خود را بخانه محبوس گفته كه كسى رفت و آمد نداشت و باز بدو مرتبه آمدن قاضى محمد اكبر خان و حاجى شهنواز خان و قاضى عبد الجليل خان و عبد القادر خان را بديدن خود نوشته ثابت میکند که پہره تحت اداره او ، و بودنش در خانه ساختگی بود هر کرا میخواست میگذاشت و هر کرا ممانعت میکرد منع میکرد . جواب قرینه ( ٥ ) راجع به باثبات ادعای ٣ از قلم محمد ولی : — (١٨٧) واینکه او فرمن نوشته کرده برای رهائی من در اثر همین گفته ماست که عبد الرحمن خان عرض کرده بود (١) وقرآنیکه نوشته همان قرآن است که باما و نفری معین السلطنه صاحب کرده (٢) و پهره که روانه کرده که زیر اثر شما باشد غیر ازینکه اینطور نوشته نمیکرد بچه صورت پہره را روانه می کرد (٣) زیرا که اوبا من قرآن کرده بود چنانچه پهره اش تا وقتیکه نفری از سمت جنوبی آمدند بخانه من بود و دیگر اینکه پہره بواسطه محافظت من مقرر بود که بامن اعتماد نداشتند که بی جا نشوم و برای رفت و آمد آزادانه بود که مخالفین شان در آنجا رفت و آمد کرده نتوانند و برای این بود که ما بجای رفته نتوانیم و هر زمانیکه در هر جای رفته ام بخواهش خود آنها بود که موتر روانه میکردند و آدم آنها بود بر سمیات یا دعوت بود که نظر بفر ستادن آدم شان میرفتم . قرینه ( ٦ ) راجع به اثبات ادعای ٣ (١٨٨) اظهار محمد عمر خان کندرئی که خود مدعی علیه هذا بخنده از برای حبیب الله گفت که من کار خود را کردم اما شما بوعده وفا نکردید [ یعنی سلطنت را (١) در فقره ١٨٤ ( ٢٢٠ ) بدرستی ثابت شده است که این فرمان تنها بنام محمد ولی صادر شده بدیگر نفری ربطی ندارد . (٢) ملاحظه شود دعوی سوم مدعی العموم در فقره ( ١٧٥ ) با قرائن آن تا ثابت شود که این قرآن با بچه سقو در هنگام کوه گریزی او شده است . جواب این عذر لنگ را در فقره ( ٢٢١ ) بخوانید ۹۸ بمن نگذاشتید] باوجودى که مدعى عليه هذا به مرتبه وکالت اعلیحضرت امان الله خان رسیده نسبت به جميع اقارب تقرب او بیشتر بود همراه اعلیحضرت امان الله خان هم نرفت و با معین السلطنه و عبدالعزیز خان و احمد علیخ ان باوجود عهد و ميثاق بسوارى طياره هم نرفت باميد اينکه شايد دزدان حسب وعده پاپيش آمد کدام ضرورت سلطنت را براى من وا گذار میشوند در کابل خود را معطل کرد و اینکه در استنطاق مى نويسد که بوعده سردار محمد عثمانخان و حضرت صاحب معطل شده ام این هم صرف بهانه است چه ميداند که سردار مذکور شهید شده و حضرت صاحب بسفارت مختارى مصر رفته حاضر نيست دروغ من راست مى شود . جواب قرنیۀ (۶) راجع باثبات ادعای [۳] محمدولى :- (۱۸۹) واینکه محمد عمر اظهار کرده تنها من و محمد عمر وحبيب الله بوديم بادیگر شخص ماهم بود آیا کجا بودیم البته بيك مجلس گفته شده خواهد بود حالا محمد عمر موضع و موقع آن را بگوید که بکجا بود و دیگر کدام شخص بود ؟ (۱) درباب نرفتن من بامعين السلطنه صاحب قبلا شرح مفصل نوشته ام باعث نارفتن من حضرت صاحب وسردار محمد عثمانخان مرحوم بود (۲) چون عائله من در نجا بود این ها بمن گفتند که دوسه روز صبر کنید اگر ممکن شد شمارا با عائله تان روانه میداریم ؛ چنانچه مفصل نوشته ام اگر شما میگوئید که سردار محمد عثمانخان شهید شده و حضرت صاحب بمصر رفته اگر حضرت صاحب بمصر رفته از نزدشان معلومات خواسته (۱) برای تصدیق صحت این مسئله به فقره (۱۱۸) وجوابیه (۲۳۰) و ۲۳۹ رجوع شود. (۲) آیا این باعث یا مشوره را کسی به جناب عبدالعزیزخان وزیرحرب واحمدعلیخان و دیگر ذواتیکه بدون عائله فرار با شرف را بر قرار بی شرفانه ترجیع وخودرا از منطقه بلاکشیدند بوده ویا داده و یا تنها به شما داده شده است؟ میتوانید و همچنان از فاروق جان وعائله سردار محمد عثمانخان پرسان کنید زیرا من با عائله ام بخانه موصوف بودم تماماً کوایف را معلومات دارند و باز محمد سعید کندکشر را نزد حضرت صاحب روانه کرده بودم شما او را خواسته معلومات بگیرید که من با حضرت صاحب چه احوال روانه کرده ام واوچه جواب گفته (۱) قرینه هفتم راجع به اثبات ادعای (۳) : - (۱۹۰) باوجود انکه دزدان مذکور بکارداران خورد اعلیحضرت امان الله خان اذیت رسانی کرده برادر او را باسردار محمد عثمان خان وغیره نفری مقتول و وزیر مالیه محبوس ودستی شانرا ضبط وتاراج نموده وبرای مدعی علیه هذا که نسبت بدیگر شخصها مهم وقریب تر با علیحضرت امان الله خان بود هیچ اذیت نرسانیده دلیلیست روشن که سابقه خونی باهم داشتند مدعى عليه هذا يكجا در استنطاق مینویسد که وقتی در زمان رهائی بحضور حبیب الله پسر سقا و پیش میشدم مرا نمیشناخت محمد اسلم قپوچی باشی او مرا معرفی کرده ، اینکه از محمد اسلم پرسیده شد نوشته که من گاهی معرفی او را نکرده - عزت واعتبار او نهایت بسیار بود ، دلیل سابقه دوستی او میشود . پیغام تلفون حبیب الله بسید حسین در حین نظربندی مدعی علیه هذا ودیدن تحریرات امضا شدگی حبیب الله بدفتر سید حسین که سفارش مدعی علیه هذا و یاد کردن سابقه دوستیهای او را نموده است. جواب قرینه هفتم راجع باثبات ادعای سوم از قلم محمدولی :_ (۱۹۱) و اینکه نوشته اید که اذیت به من نرسانیده اذیت چه باشد يك مراتب ( ۱ ) ازین اشخاص معلوماتیکه بدرد محمد ولی می خورد بدست نیامد ! ۱۰۰ چیزی هستی و اسباب سفرم را که داشتم از خانه سردار محمد عثمان خان بردند و خود ما را آورده بندی کردند بعد از ان که من را از بندی گری رها کردند بعد از يك ماه بخانه آمدم خانه ام را بیل گردان کرده پنج میل تفنگ های شخصی که داشتم بردند ( ۱ ) قرینه هشتم راجع به اثبات ادعای سوم :— (۲۹۱) با وجود اینکه دزدان مذکور برای اشخاص اعزه مال خود شان را نگذاشتند و مدعی علیه هذا که دو هزار پوند از اعلیحضرت امان الله خان جهه مخارج سفر خرج اروپا گرفته بود و به اروپا نرفته بکابل ماند در اوائل با وجود اصرار وزارت مالیه که بالای او قانوناً باید حواله نشود چه برای او اعلیحضرت امان الله خان داده ، باصرار وزارت مالیه اعتنا نکرده حکم حواله داده و باز بنابر خصوصیت گذشته حکم معافی کرد همه افراد ملت از دنائت دزدان مذکور علم دارند که این قدر گذشت با احدی نکرده اند برای مدعی علیه هذا که فرو گذاشت نموده اندسوای سابقه معرفت و احساسات چیست ؟ جوابیه قرینه هشت راجع به اثبات دعوی سوم از قلم محمد ولی :— (۱۹۳) در باب دو هزار دانه پوند که نوشته اید — اعایحضرت امان الله خان بمن سه هزار دانه پوند مرحمت کرده بودند از انجمله دو هزار دانه آن را گرفته و یکهزار دانه آنرا گرفته بودم که آنهم در وقتیکه سید حسین من را خواست تلف شد — این خصوصیت چه قسم باشد وزارت مالیه اصرار کرد و خصوصیت یادش نیامد و پوندها ر احواله کردند — مجبور ( ۱ ) ازین ساخته کاری محمد ولی پس از خواندن فقره پنجم ( ۲۲۰ ) مطلع میشوید . ۱۰۱ شده برای شیر جان نوشتم که دیگر هستی وزنده گی برایم نمانده يك خانه سر پناه دارم اگر خانه ام را حبیب الله میگیرد ، بگیرد والا چیزی ندارم اگر میداشتم تضیع اوقات شما نمیشدم - بذریعهٔ شیر جان بکاغد م حکم شد که حوالهٔ هزار دانه پوند مذکور معطل باشد نه بخشش و برای شیر جان سخت پیغام کردم که شما هم مسلمان میباشید وباما عهد کردید تنها بواسطهٔ شیر جان وعبدالقدیرخان که عذرخواهی نمودند حواله پوند مذکور معطل شد (۱) و هم نوشته بود که اگر شما خدمت کردید پوند ها بخشش خواهد شد و اگر برای علاج خود میرفتید البته پوند ها از شما گرفته خواهد شد. قرینهٔ نهم راجع به اثبات ادعای سوم : (۱۹۴) اظهارات خود حبیب الله که ثبوت آن بحد تواتر رسیده سه مرتبه در اوقات دزدی و کوه گریزی بکابل نزد همین مدعی علیه آمده که دو مرتبه بحدود دلکشا و خانه خودش و یکمرتبه الی حدود منار یاد گار مدعی علیه هذا آنها را گرفتار و تسلیم حکومت نکرد . جوابیه قرینهٔ نهم راجع باثبات دعوی سوم از قلم محمد ولی : (۱۹۵) این هم ازجمله همان افواهات است که از من سوال شده ومن جواب نوشته ام یعنی مثلا با حبیب الله شبانه رفته کار میکردید و یا مثلا در قلعهٔ مراد بیگ رفته باو ملاقات میکردید وباربار گفته ام اگر دروقت حیاتی او پرسان میشد پوره معلومات میگردید (۲) قرینهٔ دهم راجع به اثبات ادعای سوم (۱) سبب بخشش ویا معطلی این پوندها در فقره (۲۲۲) معلوم میشود . (۲) فقره (۲۱۷) ملاحظه شود . ۱۰۲ (۱۹۶) رفت و آمد داره بچه سقو در قلعه مراد بیگ بجای همین مدعی علیه و مهمانی دادن وضیافت کردن آنها را که اشخاص از چشم دید اخبار نموده ند. جوابیه قرینه دهم راجع به اثبات دعوی سوم از قلم محمد ولی : (۱۹۷) مهمانی که در قلعه مراد بیگ داده ام من تنها نه بودم موتر ران والبته چند نفر با من می بودند و آنها نیز ده پانزده نفر خواهند بود آیا نان آنها را کدام شخص طبخ کرده صاحب کار و باغبان و دهقان ونفر داشتم از آنها بقرآن واسلامیت شان معلومات نمائید (۱) و آن شخصیکه از چشم دید خود اخبار کرده کدام شخص خواهد بود آمده اثبات کند (۲) از ان نفری که مرا بچشم خود دیده ومهمانی دادن من را دیده کیست و کدام شخص است در قلعه من از سی نفر زیاده باغبان و دهقان همیشه موجود می بود البته مهمانی دادن و دیدن بآنها پنهان نمی ماند ، شما از انها میتوانید که تحقیقات کنید . قرینه یازده راجع به اثبات ادعای سوم (۱۹۸) دادن تفنگ و هشت هزار پوند و بخشش حاصلات املاک قلعه مراد بیگ خود را همین مدعی علیه جهت مصارف خورا که نفری حبیب الله که قرار اخبار امام الدین نام واینکه مدعی علیه میگوید که « تفنگ را نداده ام يك تفنگ و یاد و تفنگ در قلعه مراد بیگ نزد ناظرم بود با دیگر اسبابم بزیر دستی برده » اول ترديد يك يا دو تفنگ این را ثابت میکند که دیگر تفنگ هم داده باشد از خوف اینکه نباید (۱) برای اثبات این مدعا فقره (۲۳۹) ملاحظه شود . (۲) جواب این مسئله را از حاشیه فقره ۱۸۱ در صفحه ٩٤ بخوانید . ۱۰۳ در استنطاق ظاهر شود بیشتر گفته باشم ، دوم : اگر تفنگ و اسباب او را بسرقت برده می بودند فرمانی درین باره اسمی ولایت و یا حکومت محلی صادر و یا کدام جائی اظهاری درین باره کرده می بود سوم : در صورتیکه بغلبه برده می بودند باز در وقت پادشاهی خود ها چرا از وی ممنونیت میکردند . این هم نه بود که حبیب الله بزرك و از آینده خبردار و باممدعی علیه دشمنی داشت که باز من مقتول وساطنت بدست اعلیحضرت نادرشاه غازی خواهد افتاد و این اظهارات من موجب محاكمه مدعى عليه هذا ميشود زیرا اگر حبیب الله باوی عداوت میداشت از سردار حیات الله خان وزیر عدلیه برادر اعلیحضرت امان الله خان مهم ترنه بود باید اورا میکشت و چرا با آب میگذاشت ؟ معلوم است که اظهارات او از روی صداقت و دوستی بود و باز تفنگ دور بین دار را که اعلی ترین تفنگها است چطور از خود دور کرده در قلعه مراد بیگ میگذاشت . جوابیه قرینه یازده راجع به اثبات دعوی سوم از قلم محمد ولی : (۱۹۹) قبلا جواب نوشته ام که تفنگ وحاصلات ملك من را در وقتيكه حبيب الله در باغ بلند شکست خورد و در قلعه مراد بیگ رفت وسنگر گرفت تفنگ و ملك وحاصلات آن را ضبط کرده تصرف شد (۱) در آن وقت چطور فرمان و بکدام شخص روانه میکردم نفری دهقان و صاحبكار و باغبان های املاكات من حاضر بودند از آنها بقر آن سوگند داده علم بیاورید ( ۲ ) در باب دادن هشت هزار پوند از کدام جای و از کدام ممر پیدا شد که برای او درده شده اگر از سرکاری بموجب فرمان داده ام البته ( ۲ ) بی معنی بودن این جواب پس از خواندن فقرة (۲۲۰) خود بخود ظاهر میشود . (۲) مداومات ندادن این نفری از حاشیه (۱) صفحه (٩٤) ملاحظه شود ١٠٤ بدفتر های پادشاهی معلوم خواهد بود و خودم این قدر از شخص خود نداشتم ، این کلمه را به فکر مجلس میگذارم که ملاحظهٔ اسلامیت خود را کرده غور بفرمایند (۱) واینکه میگویند هشت هزار پوند داده شده آیا بواسطهٔ کدام شخص وبکجا واز کدام درک خواهد بود ـ شخصی که میگوید هشت هزار پوند ؛ باو داده ام البته آدم اورا هم شناخت که بواسطهٔ کدام شخص داد شده ، مکرر اینکه تفنگ دور بین دار نه بود تفنگ ۵ تکهٔ جرمنی بود يك تفنگ چه اهمیت داشت که در آنجا گذاشته شده بود . قرینهٔ دوازده راجع به اثبات ادعای سوم :ـ ( ۲۰۰ ) محمد یعقوبخان سابقه وزیر دربار از گفتهٔ محمد سمیع خان والی سابقه می نویسد که وی جهت دستگیر کردن دزدان به شمالی رفته ملك محسن کلکانی را محبوس وقایم کرده بود که حبیب الله بالایش پیدا کندوحبیب الله به قلعهٔ مراد بیگ بجای مدعی علیه هذا بود تا اینکه مدعی علیه هذا محمد سمیع خان بذریعهٔ تلفون خواست و حبیب الله از گرفتاری خلاصی یافت . جوابیهٔ قرینهٔ دوازده راجع به اثبات دعوی سوم از قلم محمدولی : (۲۰۱) ممکن است اگر چه به یادم نیست که محمد سمیع خان را تلفون نموده باشم البته برای چیزی کار خواسته باشم ( ۲) اگر محمد سمیع خان همین (۱) برای اثبات ثروت محمد ولی فقره (٢٢٦) ومكتوب يك المانی در حاشیهٔ (٢٢٦) ملاحظه شود . (۲) آن موقع و فرصت را ناظرین زیر دقت آورده تصور کنند که کدام کاری مهم تر از دستگیری بچهٔ سقو پیش شده خواهد بود که محمد سمیع را تلفوناً چنان به سرعت می خواهد که اجراآت تعقبیهٔ اشرار را از او هیچ استفسار نمیکند در حالیکه در همچه فرصت اولا از اقدامات سوالات، وباز شروع به مکالمه میشود ١٠٥ قدر به تلفون میگفت (١) که ملك محسن گرفتار و بچه سقا و محاصر ه است و من گفته باشم که بیا و محمد سمیع خان این را بگوید بس درست ، محمد یعقوبخان محمد سمیع خان با من يك خصوصیت دارند و خورد زیر دست من کلان شده اند اگر محمد سمیع خان این کلمه را بگوید که ایماء یا اشارتاً در گرفتن دزد ها من گفته باشم که سعی مکن پس چیزی که بکاغذ هذا نوشته است تماماً صحت گفته میشود ، از خود محمد سمیع خان (٢) پرسیده شود که من چقدر در گرفتاری دزدها کوشش داشتم در صورتیکه اگر محمد سمیع خان را به تلفون خواسته باشم و او چیزی در باب محاصره دزد ن نگفته باشد من هم علم غیب نداشتم . قرینه سیزده راجع به اثبات دعوای سوم : یکصد و بیست و یکنفر خوانین و سادات و مو سفیدان شمالی درباره مدعی علیه هذا بحضور اعلیحضرت غازی عریضه داده اند که همین مدعی علیه از روی یقین با حبیب الله و سید حسین واسطه و رابطه داشت و بر ظاهر است که مدعی علیه هذا بآنها معاون و خواهش سلطنت را داشت اگر بازخواست نشود فردا دیگری چنین اقدام نا جائز کرده مات بر باد میشود ، (١) فرض کردیم که محمد سمیع خان نسبت باجراءات خود که در آن موقع فکر حکومت وملت را بطرف خود جلب کرده بود چیزی به محمد ولی نگفت ایا خود محمد ولی چرا چرا از تعقیبات اشرار از وی سوالی نکرده در عین موقعیت او را فوری بمرکز خواست ؟ (٢) محمد یعقوبخان وزیر سابق افغانستان حاضر و از اظهار محمد سمیع برادر خود نه تنها او بلکه چندین نفر دیگر نیز شهادت داده اند به او اهمیت نمیدهد ، محمد سمیع که حاضر نیست استفسار او را مطالبه در حالیکه خصوصیت هر دو را نسبت بخود در سطور بالا فعلا تصدیق کرد . ١٠٦ اخبار این قدرجم غفیر نه تنها امارت بل در همچه فریضه خاص که حقوق الله و حسبت است انتخاب قطعی گفته می شود ، چه اجتماع این قدرجم غفیر بکذب محال دیده میشود و اینکه مدعی علیه می نویسد که « مردم شمالی از خوف باز خواست پرده خود را باین میکنند که بالای یکشخص بزرگ دست خودرا پاک کنند » . این حرف بالكل بی اساس است زیرا جرائم مردم شمالی قبل از تخلیه ارگ و گریختن حبیب الله از ارگ بروز اول ورود اردوی اعلیحضرت غازی بذریعه اعلانهای چاپی و فرمانهای خصوصی که خود من مدعی بسمت شمالی برده بودم و در اثر آن پانزده غند نظامی شمالی که از جنوبی و مشرقی آمده بودند متفرق شدند و ملك محسن والی که جلو گیری میکرد بنای قتل او را گذاشتند . و اینکه حبیب الله از ارگ گریخته رفت مردم شمالی برای او جواب دادند و مردم کوهستان شخص مرا از شر حبیب الله کفایت کرد وکلای خودها را جهة بیعت با من فرستادند که بواسطه جناب شاه ولی خان سفیر مختار لندن بحضور اعلیحضرت غازی تقدیم و محل نوازش گردیدند که دران حین حبیب الله درسمت شمالی بعد ار لاچاری خود را تسلیم حکومت کرد از آن پس دزدان و اشرار خود ها را خود شان مقتول و دستگیر و تسلیم حکومت کردند که از هیچ رهگذر خوف و بیم دامن گیر شان نه بود این اخبار و اشتهار شان صرف از قسم حسبت و غمخواری جامعه بود که مفسده از جامعه رفع شود نه از دیگر حیثیت . جوابیه قرینه سیزده راجع به اثبات دعوی سوم از قلم محمدولی : (۲۰۳) ممکن است اگر خان و خوانین سمت شمالی چیزی گفته باشند البته از افواهات است که شنیده اند اگر من با وجودیکه سلطنت بدست خودم ۱۰۷ بود این افواهات را که میگویند که رابطه بادزدها داشتم چرا با خان و خوانین نمیکردم زیرا در صورتیکه خان و خوانین مذکور بادزدها کمر بسته کی میکردند البته ضرور بیشتر با من کمر می بستند (۱) و درین قدر جم غفیری که نوشته اند یکنفر آن چشم دید خود را نگفته اند (۲) که من با دزدها یکحرف زده باشم و هم برای آنها گفته باشم که شماها بادزدها کمر بسته کی کنید این همه افواهات است که میشنوم لازم است که ازین قدر جم غفير يك پنجنفر یا شش نفر از سادات و مشایخ چشم دید خود را حاضر شده بگویند . (۳) (جوابهای مسکت ومدافعهٔ آخرین) (مدعی العموم از همه جوابات محمد ولی ) (٢٠٤) در جمله اول بقلم خود تحریر نموده مقر « شد که از تمامی امورات سلطنتی با علیا حضرت امان الله خان مسئول هستم» چون طالب و ذی حق ملت و مباشر اقرب اجرا آن نسبت به امان الله خان مدعی علیه هذاست این مسئله شرعاً و قانوناً حسب اقرار خودش بر مدعی علیه هذا ثابت گردید که هیچ خفا باقی نماند . (٢٠٥) باز مینویسد که «دزدها در زمان وکالتم کوه گریز بودند و اقتدار نداشتند بعضی دزدیهای خفیف میکردند و از مقابله حکومت های محلی فرار می نمودند » . (٢٠٦) این فقره قرینه کلان ارتباط مدعی علیه هذا بادزدان است چه در هفت (۱) برای تردید این مطلب ملاحظه شود فقره (۲۲۸) (۲) برای اثبات این مسئله ملاحظه شود صورت ادای شهادات در (۲۳۹) (۳) آمدند و سوگند خورده گفتند ملاحظه کنید فقره (۲۳۹) و (٢٤٠) را ﴿۱۰۸﴾ ماه دوره وکالت اواز هیچ طرف دزدی و داره و بد امنی نه بود و اینکه اعلیحضرت امان الله خان رسید معامله وخیم و حرف به خلع سلطنت رسیده (۲۰۷) این را هم خلاف نوشته که « قبل از گرفتن اسلحه اقتدار نداشتند » زیرا قبل از آن وبعد از رسیدن اعلیحضرت امان الله خان ـ حاکم ها را مقتول و مجروح و خزاین را چور و قوافل را علانیه تاراج میکردند صرف امنیت در دورهٔ وکالت او بود وبس که ظاهراً دلیل رفاقت اوست . (۲۰۸) سوم می نویسد که « بعد از لوی جرگه معامله در سمت شمالی قدری شدت کرد واحمد علیخان به حضور اعلیحضرت امان الله خان عرض کرده که یکی از جمله شرائط تسلیم شدن حبیب الله و سید حسین است که بقرآن خود اعلیحضرت امان الله خان دستخط کند و من طرفدار عهد مذکور نبودم او را نگذاشتم حکومت خطا کرد که برای شان اسلحه داد که قوت پیدا کردند » . درین جمله میگویم که دو چیز ثابت شد : اول مدعی علیه هذا به حضور هیئت دیوان عالی بروز شنبه ۲۰ برج دلو خودش اقرار کرد که « خطاهای اعلیحضرت امان الله خان را هم جواب میگویم » (۱) اکنون خطای او خود مقر است در صورت تسلیم به مفاد المرء یوخذ باقراره تماماً از عهدهٔ خطای مذکور که منجر باین قدر تلفات شده بدر شود . دوم در جوابیهٔ گذشتهٔ خودهم نوشته که « من او را از دستخط کردن منع کردم که عهد کردن يك پاد شاه بادزد خوب نیست » وحال می نویسد که دستخط کردن اعلیحضرت امان الله خان در قرآن از جمله شرایط بود . (۲۰۹) مدعی علیه هذا باسقاط این شرط از يك رهگذر که دارای هیچ فائدهٔ (۱) ملاحظه شود فقره (۳۱۲) و در وقائع جلسه دوم ریاست دیوان عالی . ۱۰۹ دنیوی و اخروی نبود (چه اگر بالذات بالای او دستخط نکرد فرمان وکالت که بنام احمد علیخان کرد کانه دستخط اعلیحضرت شد) جدیانه اقدام کرده که اعلیحضرت را بدستخط نگذاشت و اعلیحضرت را هم میگوید که «قبول کرد» و از دیگر طرف عدم اقبال شرط دادن روپیه و اسلحه باشد که فوائد بسیاری را حائز بوده میگوید اعلیحضرت قبول نکرد . (۲۱۰) این رویه ثابت کرد که اعلیحضرت را دستخط کردن ازین باعث نگذاشت که دزدان بدگمان شده تسلیم حکومت نشوند و نائرۀ انقلاب انطفا نپذیرد و باز بطرز دیگر از اعلیحضرت عهد گرفت که اگر دزدان باین اقدام مبادرت نکنند که چاره خلاصی شان باشد و محبوس و معدوم نشوند و بدیگر وقت از نزد شان کار گرفته شود . (۲۱۱) و ممانعت نکردن بدادن اسلحه ازین باعث بود که قوت پیدا کرده کامیاب شوند اینکه میگوید ممانعت کردم این حرف بی اساس است و از هیچ رهگذر اثبات را دارا نیست . (۲۱۲) علاوه بر آن اگر اعلیحضرت در جمیع اجرا آت خلاف رای او میکرد حال در غیاب او چرا میگفت که «جمیع اجرا آت اعلیحضرت امان الله خان را جواب میگویم» . (۲۱۳) و باز که بعبارت های پیچیده می نویسد که «اعلیحضرت امان الله خان فرمان کرده بود که عهد و دستخط احمد علی خان کا نه دستخط و عهد خودش است نه اینکه باحمد علی خان گفته باشد که فرمان را دستخط کنید و بگوئید که اعلیحضرت امان الله خان دستخط کرده یعنی این سخن راز نه بود» مدعی علیه میخواهد که به حرف لباس پوشانیده دفاع خلاف واقع کند اصل مبحث در این است که قر آن را دستخط ناکرده فرستادن بمشورۀ خصوصی مدعی علیه هذا است که این راز عمده بود، ازین راز بدلائل که قبلاً ۱۱۰ نوشته ام (۱) مدعی علیه هذا بدزدان خبر داده که آنها بدگمان و اسلحه را گرفته بر علیه حکومت شدند. (٢١٤) باز مدعی علیه در يك جمله می نویسد که (اگر من مدعی سلطنت می بودم در وقتیکه اعلیحضرت امان الله خان در اروپا رفته کار بدست خودم بود بآسانی بدستم می آمد چرا ادعا نکردم). در جواب من مدعی توضیح میدهم که این سخن بظاهر است که اعلیحضرت امان الله خان وکالت سلطنت خود را بدست مدعی علیه هذا از حیث ترجیح لیاقت و قابلیت و اهلیت نداده بود صرف منظور نظر او این بود که این شخص غریب، بی قوم، تا يك اندازه دماغ سیاسی دارد از جرات دور قابض سلطنت شده نمیتواند بخلاف دیگر وزرا و واراکین که لیاقت حسب و نسب را نسبت به او بیشتر دارا بودند معهذا جنبه احتیاط را از دست نداده وزارت حربیه وولایت کابل و باقی و زارتها را باشخاص معتمد خود و مخالفین مدعی علیه هذا مفوض نموده يك هيئت مخالف را بدور و پیش او تشکیل داده بود که در غیاب اعلیحضرت امان الله خان از خوف خود را حرکت داده نمیتوانست از همین حيث بطور مهذب کامیابی خود را دشوار دید با دزدان طرح رفاقت انداخت که کامیاب شود ولی . هر که با ناجنس سودا میکند پا میخورد . ناکام و مخذول و مخجول شد. (٢١٥) دريك جمله که مدعی علیه هذا می نویسد که (بالای حبیب الله دستار امارت زده شده بود چگونه من با وامید میکردم که سلطنت را برای من میدهد و حبیب الله ملا نصر الدین نه بود که خود را بکشتن میداد و باز سلطنت را برای من وا گذار می شد). (۱) ملاحظه شود فقره (١٦٩) باقرائن سه گانه آن ۱۱۱ در جواب من مدعی میگویم که مدعی علیه هذا علم داشت که دستار زدن حبیب الله باصرار ملاها بود که میگفتند اگر امیر نباشد خروج ما درست نمیشود از لاچاری دعوی امارت کرده که ملاها باو متفق شوند و کمر بسته کنند بعد از فیصله سلطنت را حسب وعده میگذارد و ملا نصر الدین بودن او را هم از لاچاری یقین کرده بود که شخص دزد بی سواد بی تجربه بیقوم و بی درایت چه خواهد کرد که بمنصب و دولت راضی نشده سلطنت را برایم وا گذار نشود چه از اداره و انتظام عاجز است ولی در نتیجه از حماقت یا از اغوای اعوان و انصار خود سلطنت را برایش نگذاشت عاقبت دید آنچه دید این دفاع غیر واقع او بامور بدیهی و آشکارا که همه حق اند مقابله کرده نمیتواند ! (٢١٦) واینکه مدعی علیه هذا در دفاع این جمله که رسول سید حسین و حبیب الله را که جهت توبه آمده بودند رد کرده و خلاف حکم شرع شریف نموده که میباید بهر حیله و بهانه ممکنه آنها را میگرفت مینویسد که بذمه این اشخاص حقوق الله و حقوق العباد بود بخشش آنها را بشرائط طرفدار نبودم حال که نه بخشیده ام تحت محاکمه میباشم ـ اگر می بخشیدم چه میشد . جناب مدعی علیه هذا از سوال خود را نمی فهماند : حکم شرع شریف در دفاع مضرت آنها و گرفتاری شان بهر حیله و بهانه ممکنه است پس میگویم که چرا دفاع مضرت شان را نکرد و این جناب میگوید که بخشیدم در بین سوال وجواب « به بین تفاوت راه از کجا تا به کجا است » آیا ممکن نه بود که ابتداء آنها را بخشیده نزد خود بعزت نگهداشته آهسته آهسته آنها را تحت ضمانت و در حقوق العباد که حق بخشش او را دیگری ندارد شرعاً محبوس و گرفتار میشدند . ۱۱۲ (۲۱۷) باز مدعی علیه هذا اظهار ممنونیت ودوستی حبیب الله را که نسبت به او بهر هرجا، کرده باین سخن دفاع میکند که وه چرا در وقت حیات او استنطاق نمی شد که راست از دروغ معلوم میشد .. حکومت دران زمان بالای مدعی علیه هذا ظن نيك داشت بعد از زمانیکه از هر طرف بحکومت اطلاعات ورعایای شمالی اظهار واصرار نمودند بازهم به بسیار عزت مدعی علیه هذا را خواسته حرف را به تحقیق انداخت و پرده از روی کار مدعی علیه هذا افتاد و رسوا شد قبل ازان چگونه در استنطاق این فقره میکوشید و بازهم در استنطاق اگر گفته آنها سند می شد آنها بدون از استنطاق بهر هرجا، حتی به حضور خود مدعی علیه هذا گفته اند و خودش تردید هم نکرده این دفاع لنگ او چقدر خنده آور است . (۲۱۸) بازيك جمله اظهاری سید عبدالله را دفاع می کند که «چرا برای اعلیحضرت امان الله خان نگفت» این حرف هم خلاف انصاف است که اگر کسی در انوقت نگفته باشد حال شهادت و بیان او شرعاً قابل قبول نمی شود باز هم دران وقت مدعی علیه هذا اعلیحضرت امان الله خان را بدرجه احاطه نکرده بود که گفته امثال سید عبدالله درباره اش مؤثر می افتاد و به خودش ضرر نمی رسید . (۲۱۹) اگرچه ادعای من مدعی از روی افواهات نیست همه به برهان و شهود شهود است وافواهات را مدار دعوی نساخته ام اما افواهات هم تايك جا باعث تهمت وظن می شود چرا [ تانباشد چیزکی مردم نگوید چیز ها ] مثل است [ تا باد نباشد شاخ شور نمی خورد ] چرا این افواهات بحق دیگر کسی نمی شود . ۱۱۳ (۲۲۰) در باب فقرۀ فرمان جناب مدعی علیه هذا از اصل مقصد عدول وحرف را لباس پوشانیده میخواهد دفاع خلاف واقع کند ، فرمان میگوید که نظربندی شما هم بقرار خواهش شما بود و حال که ارادۀ خانۀ خود را کرده اید بروید مدعی علیه هذا میگوید که « سید حسین مرا بادیگر نفری غیر مهذبانه محبوس کرده بود بمشورۀ همگنان بذریعۀ عبد الرحمن خان پسر ملك داد محمد احوال دادیم که بطور مهذبانه در ارگ الی زمان حصول اطمینان تان نگهداشته شویم از لفظ نظربندی شما بقرار خواهش شما تذکار این جمله است » من مدعی علیه ادعا میکنم که وقوع این جمله بعد از ان شده که سید حسین شما را محبوس کرده بود و محبوس بودید اگر قبل از گرفتاری که شما را سید حسین محبوس نکرده بود باهم مشورت کرده می بودید که درصورت رهائی کدام روز از دست شان اذیت میشویم وشما این پیغام را میکردید و باز چنین فرامین بهر کدام شمایان میرسید حال جای اشتباه نبود زمانیکه شما در عین محبوسی همچه پیغام نموده باشید مضمون فرمان مصدق آن شده نمیتواند بلکه شهادت میدهد که گرفتاری شما بدست سید حسین برضای شما بود بدلائلی که درج اصل دعوای ست (۱) ومویدات آن بقرار آتی میباشد . اول : اگر این گفتۀ مدعی علیۀ هذا درست می بود باید همچه فرمان متحد المآل در رهائی باقی محبوسینکه بجمعیت او بودند اسمی هرکدام میرسید ، چرا اسمی هیچ کدام همچه فرمان نشده ؟ تخصیص مدعی علیۀ هذا درین تعمیم ازچه رهگذر است ؟ دوم : شاهد این فرمان میرزا قطب الدین خان ساکن چهار آسیاب میباشد (۲) که در نزد میرزا غلام قادر سرمنشی سید حسین کاغذ حبیب الله را (۱) ملاحظه شود فقرۀ [ ١٨٤ ] (۲) میرزای مذکور در ریاست حاضر وتصدیق حصۀ دوم فقرۀ ۲۲۰ را نمود ! ١١٤ دیدیم که اسمی سید حسین تحریر بود که خدمات محمد ولی خان برای شما معلوم است پهره که بجای او مقرر است برای خدمت و حفاظت اوست متوجه باشید که اذیت برای او نرسد . پس قدری انصاف شود که در همچۀ تحریر هم شکی در ارتباط مدعی عليه هذا ودزدان مذکوران باقی میماند . سوم : میرزا عبدالمنان خان خروتی شهادت میدهد که حبیب الله و شیر جان با هم خفیه مباحث داشتند چیزیکه ظاهر شد همین قدر بود [ قبلا که بمشورۀ محمد ولی خان کار کرده بودیم ثمر خوب بخشید حال هم معطل باشد که باو مشورت کنیم ] شاید میرزا عبدالمنان خان حضر واظهار حق را کند ( ١ ) این نوشته شبانه رفتن اورا هم در خفیه بحضور حبیب الله و مشاور خصوصی شدنش را ثابت میکند . چهارم : خود مدعی علیه هذا میگوید که هر وقت بهر جای رفته ام بقرار خواهش خود آنها بود که موتر روانه میکردند ( ٢ ) میرفتم اینقدر عزت دادن که بموتر خواسته میشد سوای سابقه اتحاد چه بود . پنجم : خود محمد عمر خان گلدره حاضر است از خودش پرسیده شود (٣) و اینکه مدعی علیه هذا میگوید که هستی مرا برده و خانه مرا پای بیل کرده اند از قرار یکه خود مقر است که اورا بموتر میخواستند و پهره ( ١ ) نامبرده اظهار شهادت و تصدیق حصهٔ سوم فقره ۲۲۰ را نمود . ( ٢ ) فقرهٔ موتر سواری محمد ولی در جوابیه [ ١٨٧ ] که بقلم خودش تحریر شده و در فقره [ ١١٨ ] ملاحظه شود . ( ٣ ) محمد عمر مذکور بحضور مجلس همان اظهار خود را که در فقره [ ٧٦ ] تحریر شده و محمد ولی آنرا در [ ١٨٩ ] تردید کرده بحضور محكمۀ ديوان عالى مفصلا اشهد بالله گفته شهادت داد و سوگند خورد . ۱۱۰ بمحافظت جای او مقرر کرده و در غیاب او حبیب الله به سید حسین تحریری و پیغامی سفارش او را میکرد باز چه امکان داشت که خانه او را پای بیل و اسباب را می بردند – عزت مدعی علیه هذا در زمان سقوی بهمه کس معلوم است اگر چیزی شده باشد آنهم از قسم محبوسی ساخته کی او خواهد بود. (۲۲۱) و اینکه مدعی علیه هذا می فرماید که حبیب الله مهره جبهه نگرانی من مقرر کرده و ظاهر نوشته بود که تحت اثر شما باشد چون با ما قر آن کرده بود اگر این قسم نوشته نمیکرد چه قسم نوشته میکرد ؟ بجواب شان عرض میکنم اگر قرآن کردن او همین قرآن بود که بامعين السلطنه صاحب کرده بود هیچ شرط تحریر کرده آن و فا نکرد و هیچ خجالت نبرد مراعات و اختصاص مدعی علیه هذا از روی چیست ؟ نوشته بود که هیچ مأمور را موقوف نمیکنم همه را موقوف کرد ، نوشته بود بمال هیچ کس غرضدار نمیشوم خانه های مردم را ضبط کرد [ دیگر خلاف مواعید از حاشیه (۱) صفحه (۷۹) معلومات گرفته شود ] (۲۲۲) در باب پوند نسبت بوحشت و ظلم حبیب الله در یکدیگر مامورین زمان اعليحضرت امان الله خان نموده بموجب هستی خودشانرا نگذاشت و از مدعی علیه هذا هزار پوند حکومت را که بطور ناجایز باسم مخارج سفر گرفته و بخانه خود مانده معطل کرده از بخشش اولی ست و هر که تحیرات سقوی را مد نظر بگیرد میداند که تا کدام درجه مراعات با مدعی علیه هذا کرده ، دلیلی است روشن که بسابقه دوستی او میشود . و اینکه مدعی علیه میگوید که در اول چرا حواله نکرد غلام مجتبی خان معین وزارت مالیه سقوی میگوید که شیرجان وزیر دربار برایم گفت که شما حواله را معطل کنید چیزی آزردگی در بین محمد ولی خان و حبیب الله ١١٦ پیش شده بزودی درست میشوند ومن در جواب گفتم که من زیر ایراد خواهم آمد گفت به خود محمد ولی خان اطلاع بدهید بزودی چارهٔ آنرا میکند چنانچه بخودش خبر دادم فرمان وحکم معطلی آورد (١) (۲۲۳) در باب افواهات و اینکه چرا در زمن حیاتی حبیب الله تحقیقات نمی شد ـ قبلاً تردید کرده ام کفایت میکند (۲) (٢٢٤) در فقرهٔ مهمانی قلعهٔ مراد بیگ که دزدان مذکور را مهمان کرده طالب شاهد شده ، اينك استشهاد خط محمد سرور خان و قیام الدین خان ساکنان قلعهٔ مراد بیگ حاضر ست که از چشم دید خود میگویند (۳) (٢٢٥) اینکه میگوید تفنگ وحاصلات ملك مرا بعد از شکست باغ بالا برده در آن وقت اسمی کدام شخص و چطور فرمن می شد ـ خوب شد انقلاب دزدان در آن زمان به تقریب یک ماه ادامه کرده بود ـ در همچه وقت مالك این قسم تفنگ ر که عام و قابل دست هر کس نبود قسم نمونه و مثل آن کم بود چه گفته از خود دور کرده در قلعه مراد بیگ میگذاشت با اینکه تمام مردم خبر داشتند که حبیب الله تفنگ را از مردم شمالی جمع آوری میکند اگر مجاس قدری توجه بفرمایند فقرهٔ تفنگ هم قرینهٔ قاطعهٔ ثابته پیدا کرد ! (٢٢٦) اینکه جناب مدعی علیه هذا میگوید که من هشت هزار پوند نداشتم از کجا کردم که به آنها فرستادم اگرچه شاهدان حاضر وشرعاً به اثبات پیدا وارش من مدعی مکلف نخواهم بود لکن با وجود آن يك خط ابتر جرمنی را شنیده ام که برای جناب رئیس صاحب دیوان عالی رسیده (۱) میرزا غلام مجتبی خان مذکور در مجلس حاضر و تصدیق این اظهار خودرا نمود ! (۲) فقره ( ۲۱۷) ملاحظه شود . (۳) این اظهار تحریری شهود را از ( ٤٧ تا ۹۱ ) ملاحظه کنید علاوه نفری مذکور همین مطلب را با تمام جزئیات آن در مجلس بحضور محمد ولی اشهد بالله گفته شهادت هم دادند ! ۱۱۷ عندالله قرائت شود تا حضار کرام بدانند که این ثروت از کجا شده تا حاجت باثبات بردن ثروت هشت هزار پوند نماند (۱) ( ۲۲۷ ) در فقره محمد یعقوبخان و محمد سمیع خان خود محمد سمیع خان در خارج و محمد یعقوبخان در داخل موجود اصل نوشته او حاضر است اينك ملاحظه شود . ( ۲ ) ( ۲۲۰ ) اینکه می گویند چرا باخان و خوانین و ملکمان شمالی اتفاق نمی کردم که با دزدان اتفاق می نمودم من مدعی العموم می گویم که خوانین و ملکان ( ۱ ) ترجمۀ مکتوب مذکور این است که اصلی آن در شورا ضبط شده : - بخدمت جناب رئیس شورا ! چند ماه قبل دو نفر انجنیز آلمانی « مستر وال کال تن پورن و کونت دان در کولتز که مستخدم حکومت افغانستان بودند و از راه قندهار به جرمنی عودت میکردند بباعث اینکه دران حین راه قندهار را پر از دزدان و احزاب مخالف اوشان بود لامحاله بعودت به کابل مجبور گردیدند . پس از عودت برای من و دیگر رفقا گفتند : - در اثنای راه بايك جوان برخوردیم که خودش را همشیره زادۀ محمد ولی خان معرفی کرد - در حالیکه ما در غزنی توقف کردیم مومی الیه پیش رفته پس از دوسه روز نزد ما عودت کرده گفت از مقر گذشتن بباعث دزدان محال است - مومی الیه میگفت که اراده داشت از راه چمن سرحد را عبور کند - ولی این امکان نداشت میخواهد از طیارۀ روسی استفاده نماید ، مومی الیه برای ما ده دانه نوت انگریزی هر کدام به قیمت هزار پوند نشان داده از قیمت آنها استفسار نمود ،، ( ۲ تصدیق این قول محمد سمیع خان را خود محمد یعقوبخان وزیر دربار سابق سلطان صمدخان سفیر کبیر سابق ایران و دیگر ذواتیکه از ایران آمده و در مجلس حاضر بودند ، نمودند ! ۱۱۸ شمالی را علم داشت که بامن متفق نمی شوند و بمحض اظهار طشت او از بام می افتد چه خونین شمالی را چه پیش آمده بود که از پادشاه پدر کرده قدیم مهربان خود ها برضاء بغاوت و با این شخص می ساختند و هرچه حبیب الله و سید حسین دزدان بودند حیات آنها در زمان سلطنت اعلیحضرت امان الله خان در خطر و همواره فرار و کوه گریز بودند بهر قسم ممکنه حاضر بودند که اعلیحضرت امان الله خان بر طرف شود، لذا با دزدان مذکور هم عهد شد . ( فیصله محاکمه محمد ولیخان ) ( ۲۲۹ ) صورت فیصله فقره محاکمه محمدولی خان وکیل اعلیحضرت امان الله خان که مشار الیه به نسبت عرایض رعایای سمت شمالی واطلاعات متواتره هیئت تحقیقيه ، بخیانت وطن مظنون وحسب فرمان ذات ملوکانه ذریعه صدارت عظمی انفصال فقره آن بدیوان عالی تحت ریاست عبد الاحد خان رئیس شورا محول وبر طبق تشریحات آتی دائر وانفصال یافت : هیئت دیوان عالی : ۱ - رئیس :- عبدالاحد خان رئیس شورا . ۲ - اعضا :- هیئت مقرره داخلی ریاست عالی شورا واشخاص متدین ومعززین مرکز و ولایات جمله ( ۷۳ ) نفر [ قرار تشریح عنوان صحیفه ( ۲۸ و ۲۹ ) ] مدعی ومدعی علیه : ۱ : -- میرزا میر غلام خان ولد میرزا توکل خان قوم عرب ساکن کندی باغ رود چپرهار جلال آباد باشنده گذر امین الملك كابل . ۲ - مدعی عليه : محمد ولی خان وكیل اعلیحضرت امان الله خان . ۱۱۹ تاریخ فیصله: (۲۳ دلو ۱۳۰۸ – ۱۲ رمضان ١٣٤٨) تاریخ تفهیم فیصله: (۲۳ دلو ۱۳۹۸ – ۱۲ رمضان ١٣٤٨) جریان محاکمه (۲۳۰) جریان محاکمه و تدویر دعوی در مجالس متعدده دیوان عالی قسمی بعمل آمده است که از فقره (١٦٦) الی (۲۲۹) درین رویداد مفصلاً و مشرحاً تحریر گشت یعنی بعد از وصول عرایض و شکایات بر علیه محمد ولی و تکمیل استنطاق و تحقیقات ابتدائیه، مدعی العموم شعبه ملکی اقامه دعوی بر علیه محمد ولی نموده محمد ولی بمقابل هر فقره از ادعای مدعی العموم تحریراً بقلم خود جواب نوشت و در محضر عمومی دیوان عالی جوابات او خوانده شده تماماً از طرف محمدولی تصدیق گردید. بعد از قرائت و تصدیق محمد ولی مدعی علیه، از مدعی لعموم پرسیده شد که شما باین دفاع او قانع می شوید یا نه؟ مدعی العموم اظهار عدم قناعت خود را کرده دفاع و تردید جوابهای تحریری محمد ولی خان را قسمیکه از فقره (٢٠٤) تا (۲۲۹) عیناً مرقوم است تقدیم دیوان عالی نمود. پس از دفع مدعی علیه؛ مدعی العموم حاضر آورد باثبات ادعای خود اسامی ذیل را که هر کدام روشناس و بافظ اشهد بالله بقرار آتی ادای شهادت نمودند:- (۲۳۱) احمدعلی خان رئیس تنظیمیه سابقه سمت شمالی بالای مدعی علیه به حضورش ادای شهادت نمود که «نسبت بعلم من همین افشای راز عدم عهد اعلیحضرت امان الله خان را همین مدعی علیه نمود و برای حبیب الله و سید حسین احوال داده که بالای حکومت بدگمان شده و بنای شرارت را گذاشتند و حرف به بربادی رسید». ۱۲۰ (۲۳۲) سید احمد خان رئیس ضرابخانه زمان سقاوی ساکن شهر آرا و سید آقا خان قوماندان زمان مذکور ساکن خواجه چاشت ، خواجه بابو خان و زیر داخله زمان مذکور و خواجه میرعلم خان ساکن سرای خواجه و حاجی عطا محمد خان و میرزا عبدالقیوم خان مستوفی زمان مذکور و عبدالغفور خان و محمد هاشم خان ملقب بشایق که هشت نفر شوند بقرار آتی ادای شهادت نمودند : سوای عبدالغفور باقی هفت نفر درین جمله متفقاً بيك مفهوم شهادت دادند که از زبان خود حبیب الله پسر سقاء مذکور شنیده‌ایم که میگفت «من میخواستم توبه کرده خودرا تسلیم حکومت کنم مرا محمد ولی خان وکیل اعلیحضرت امان الله خان مانع شد که شمارا امان الله خان میکشد خود را تسلیم حکومت نکنید بعد دنبال کار خود شده تا خدا ما را کامیاب کرد سبب حیات مان وکیل مذکور شده از وی خورسندم» . (۲۳۳) دو نفر از جمله هفت نفر مذکور که سید آقاخان و میرزا عبدالقیوم خان باشد علاوه بر مضمون فوق در شهادت خود ها این را هم زیاده کردند که حبیب الله میگفت که «این تفنگ پچتکه را هم در همان زمان دزدی ام برایم وکیل مذکور فرستاده» . (٢٣٤) عبدالغفور همنیقدر بلفظ اشهد بالله گفته که « حبیب الله مذکور از نزد همین محمد ولی کیل اظهار ممنونیت مینمود» . (۲۳۵) محمد عمر خان و عبدالرحیم خان ساکنان گلدره کوهدامن بلفظ اشهدبالله ادای شهادت نمودند که در برج شمالی ارگ حبیب الله مذکور و محمد ولیخان مدعی علیه هذا با هم نشسته حبیب الله از محمد ولیخان اظهار ممنونیت کرده میگفت که [ دومرتبه جهت توبه کردن بکابل آمده که خود را تسلیم حکومت کنم يك مرتبه همین محمد ولیخان از حــد دلکشا مرتبهٔ دوم از حد خانهٔ خود مرا گفت که برو کشته میشوی بعد هردو باهم خندیده همین محمد ولیخان گفت که من کار خود را کردم اما شما بوعدهٔ خود وفا نکردید » . (٢٣٦) دفعهٔ دوم باز خواجه میرعلم خان مذکور ادای شهادت نمود که روزی در زمان دزدی خود ها حبیب الله و حمیدالله پسران سقا بجایم آمده که [ما را محمد ولیخان وکیل اعلیحضرت در قلعهٔ مراد بیگ خواسته بود با او ملاقات کردیم برای من گفت که امروز کار دارم بکابل میروم فردا وقت عصر بیائید که با هم حرف بزنیم فردا خواهیم رفت . (٢٣٧) گل احمد خان (معین عدلیه) سابقه بلفظ اشهد بالله شهادت داد که عریضهٔ مذکور (که راجع به دستگیری و یا قتل حبیب الله از طرف محمد رفیق بمن داده شد بود) بواسطهٔ خودم برای همین محمد ولی خان مدعی علیه داده شده و زبانی هم برایشان از مفاد عریضه گفتم سررشته نداد(١) (٢٣٨) امیر محمد خان بهسودی بلفظ اشهد با لله اظهار نمود ، خودم از زبان حبیب الله بچهٔ سقا و شنیده ام که محمد ولی خان با من بسیار احسانها کرده و همین تفنگ پنجتکه را برایم او فرستاده عجب تفنگ دور زن و بهدف خوب میرسد و صدای تق دم میکند . (٢٣٩) زین العابدین داؤد زائی شهادت نموده که از چشم دید میگویم که حبیب الله با همین محمد ولی خان در زمان دزدی خود رفت و آمد داشت . جم غفیر خوانین و ملکان سمت شمالی (٢)هم بلفظ اشهدالله از روی علم و یقین خود ها شهادت دادند که همین محمد ولی خان با حبیب الله دزدهم عهد و متقاضی سلطنت بود باعث بانقلاب همین مدعی علیه بود که ملت (برای فهمیدن اصل مطلب فقرات (٨٠) و (٨١) ملاحظه شود (٢) که نامنویس شان در فقرهٔ (٥٤) در ذیل عریضهٔ آنها مفصلاً مرقوم است ( ۱۲۲ ) و حکومت بر باد شد . ( ١٤٠ ) درباب شهود مذکور بمدعی علیه مذکور گفته شد که چیزی دفع و جرح شرعی و عقلی دارید از دفع و جرح هم عاجز آمد و برای شهود مذکور باسم ذات سو گند داده شد (٢٤١) لذا نسبت بوجود قرائن و امارات مثبته و عدم دفاع قانونی و شهادت شهود بقرائن و عدم جرح و دفع شرعی مدعی علیه هذا که درج صورت دعوی او و دفاع مدعی علیه هذا بوده و در ۲۷ ورق فیصله هذا داخل است و علاوه بران اقرار خودش که بمسئولیت و عدم پذیرفتن توپه حبیب الله و سید حسین و غیره فقرات به حضور دیوان عالی اقرار کرد و درج اوراق فیصله هذا ست بظن غالب حکم نمودیم بخیانت و مسئولیت همین محمد ولی خان مدعی علیه که بجامعه ملت و دولت و وطن افغانستان خیانت کرده موجب تعزیر است و تعیین نوع تعزیر آن مفوض برأی اعلیحضرت محمد نادر شاه غازی است که انچه لازم بدانند در اجرای آن شرعا مختارند . مورخه سه شنبه ۲۳ دلو ۱۳۰۸ - مطابق ۱۲ رمضان المبارک ١٣٤٨ محل امضای شاملین دیوان عالی که نامنویس شان درصفحه (۲۸) و (۲۹) مفصلاً مرقوم است اسناد خیانت کاری و غداری محمود سامی تحريك عدم اطاعت و عصيان ـ : ـ (۱۴۲) محمد رجب برگمشر و محمد رحیم دلگیمشر ظهار تحریری داده اند که در اثنای حمله مخبتن حبیب الله بچه سقو میان بقسم گزمه حرکت میکردیم چون به نزديك قول اردو آمدیم دیدم که محمود سامی تفنگ و کارطوس برای تولی محافظ قول اردو داده برای آنها میگفت که امان الله کافر شده وقتیکه در خط حرب واصل شدید چون اسلحه و کارطوس برایتان داده شده علی الفور با حبیب الله که خادم دین رسول الله است ملحق و با کسانی که از طرف امان الله خان میجنگند محاربه کنید ! نامه و پیام محمود سامی بابچۀ سقاو ! (٢٤٣) خواجه میرعلم ساکن خواجه سرا اظهار میکند : در هنگامیکه بچۀ سقاو مجروح و از باغ بالا شکست یافته در قلعه مراد بیگ بعقب نشسته زیر علاج بود هر روز از رسیدن نامه و پیام محمود سامی تذکار میداد واز طرفدار بودن محمود سامی عموم طرفداران خود را تقویه میکرد مناسبات سابقۀ محمود سامی با بچۀ سقو ! (٢٤٤) میرزا قطب الدین تحریراً معروض داشته که من از زبان سردار عزیز الله خان پسر سردار نصر الله خان نائب السلطنه شنیدم که محمود سامی بحضورم گفت امان الله خان سیاست میگفت و بسیاست نمیدانست ، سیاست از من است که مدتی با حبیب الله مراوده و مناسبات داشتم که احدی از آن اطلاع نداشت ، هر فرد معتمدی که از عسکر و افسر برای جنگ او میرفت او را توصیه میکردم که جنگ نکنید و اسلحه را تسلیم نفری حبیب الله خان نمائید ! اظهار سید عبدالله خان غندمشر (٢٤٥) نامبرده در اثنای محاکمۀ او که در دیوان حرب دائر بوده اظهار کرده است که : — ١٢٤ (٢٤٦) محمد سرور خان در ضمن تهدید و نشان دادن قوه بچه سقا و اظهار مخالفت شدیدش را با حکومت وذکر موافقت محمد و لیخان وکیل را با سقویان کرده گفت شما مردم محمود سامی را بد می گفتید ؛ ببینید که بچه صداقت و صمیمیت طرفدار حبیب الله بوده هرروزه خطوط و احوالات درست آن بما میرسد ــ شما از خود چه خبر دارید تنها منصبدارانیکه بولشويك است طرفدار امان الله است والا خدا از امان الله گشته رسول الله گشته چاربار گشته وزیرش گشته وكیلش گشته است . تعلیم عقب نشینی برای عسکری :ـــ (٢٤٧) عبدالوهاب خان و خواجه عطا محمد خان ساکنان ریزه کوهستان تحریراً اظهار داده اند که در برج شمالی بحضور خود مایان محمود سامی حبیب الله را مخاطبه کنان گفت که در هنگام حمله شما بر کابل چون من نائب سالار قول اردوی مرکزی بودم برای منصبداران عسکری وغیره نفری تعلیم داده میگفتم هوش کنید با حبیب الله مقابله نکنید پس ازینکه آنها بشما قریب میشدند شما شکست کنید ! فرستادن تفنگ و کار طوس برای اشرار : ــ (٢٤٨) عبدالقادر خان احمد زائی که در تمام دوره انقلاب بکابل و تایکزمانی به نزد بچه سقا هم رفت و آمد داشت تحریراً اظهار کرده که یکروز محمود سامی به حبیب الله بچه سقا گفت که علاوه برسابق در اثنای محاربه هم من برای شما تفنگ وکارطوس میفرستادم آیا به شما میرسید؟ بچه سقا گفت هان ! همه وقت کارطوس و تفنگهای ارسالی شما بمن می رسید نائب سالار صاحب من از شما خوش هستم ! ١٢٥ باز محمود سامی بر کلام خود دوام کرده گفت :ـ وقتیکه شما بر کابل حمله می کردید من دایماً افراد لازمهٔ عسکر و افسر را تعلیمات میدادم و بر آنها تاکید میکردم که بهمراه شما جنگ مصنوعی و فیر های هوائی نمایند وقتیکه باشما مقابل شوند ، عمداً باید شکست کنند . تهدید معین السلطنه بذریعهٔ بمباردمان طیاره :ـ (٢٤٩) میر حیدر وکیل شکردره اظهار می کند پس ازینکه اعلیحضرت امان الله خود را مخلوع ومعین السلطنه را مردم کابل در اثنای محاربهٔ شدید بپادشاهی قبول کردند و نامبرده مجبوراً محصور شد و بچهٔ سقو در باغ بالا مرکز گرفت محمود سامی چهل تار به سر و جبین را بالای دریشی نظامی به بر کرده گدی لندوی چهار عراده ئی را سوار وبغرض تقدیم بیعت به نزد بچهٔ سقو رفته درانجا مردم شمالی را تحريك و حبیب الله را میگفت که فوری طیاره رانها را طلب کرده از نزد شان ضامن درست گرفته برایشان امر بدهید که ذریعهٔ طیاره بر ارگ بمباردمان کنند تا عنایت الله یا خود را تسلیم کند و یافرار نماید و یا مقتول گشته ارگ مفتوح گردد . مشاوره و همراهی های محمود سامی بابچه سقو : ـ (٢٥٠) چون محمود سامی دائما بصورت معلم و استاد و راهنمای علنی بچهٔ سقو قبول شده بود ازین جهت يك لحظه هم خود را ازنزد او جدا نمیکرد لهذا در موقعیکه بچهٔ سقو برای دیدن ماشین خانه رفت محمود سامی نیز با او بوده چون نوبت به تماشای ضرابخانه رسید و در انجا نظر محمود سامی بر مسکوکات افغانی افتاد يك مشتی از آنرا برداشته تف کرده بيك وضع ١٢٦ محقرانه بزمین انداخته گفت : « هنوز روپیه لاتی جاری است » در اثر آن از مامورین ضرابخانه خواهش کرد که « سکه جدید غازی جان را بیارید که زیارت کنیم » ( یعنی مسكوك بچه سقا را ) وقتیکه سکه حبیب الله بچه سقا را برایش آوردند ، آنرا گرفته بچشمان خود مالیده بچه سقا را مخاطب کرده گفت : ـ « اگر یازده دانه مرحمت شود که نزد خود تبرکاً نگاه دارم » بعد همه آنرا نجیب انداخته به دیگر لاله گریها ونشان دادنها وتوضیحات واعطای معلومات ماشینی برای بچه سقا مصروف شد نسبت به تحقیر مسكوك افغانی وكوائف فوق یکعده از اعضای ضرابخانه شهادت داده اند که در آنجمله از عبدالعزیز خان باشی ومحمد سرور باشی وغلام بهاء الدین وشاه سعيد وسيد رحيم وزمان ودلاور ومحمد رحيم تحريراً موصول گردیده است . تعطيل يك لك ودوازده هزار باقی محمود سامی : ـ (٢٥١) دزدان پست فطرت وطرفداران بچه سقا که تماماً دون همت بودند ، در جمع آوری پول و مال وجلب منافع برای خود باندازه جدی و فعال بودند که بمجرد اطلاع وعلم از هستی و مالداری احدی علی الفور بذرائع مختلفه در بدست آوری آن می کوشیدند چه جای اینکه آن باقی و یا حق دولت را که بذمه کسی در دفاتر می بود می بخشیدند ـ تمام مردم این مسئله را بالعموم بخاطر دارند که نفری سقوی برای تحصیل ده روپیه باقی دولت تا صد روپیه محصلی گرفته اند و بهر نوعیکه توانستند پول و سرمایه معینی را بدست صاحبان آن نگذاشته اند ـ اما درعین زمان این امر فقط نسبت به محمود سامی و محمد ولی ۱۲۷ بالاختصاص دیده میشود که برای او یکهزار پوند را میگذارند و برای محمود سامی يك لك و دوازده هزار روپیه باقی اورا می بخشند. بخشش املاك و اشجار ده سبز برای محمود سامی :- (٢٥٢) برعلاوه اینکه در منصب ورتبه محمود سامی فرقی را عائد نکردند نخواه اورا الان کماکان برایش می پرداختندعلاوه بروظائف مشاور حربی و اعطای افکار سیاسی دائما وظیفه مصاحبی را نیز ازوی گرفته دراثر صداقت وراستی وخدماتیکه برای سقوزاده میکند از حضور آن تنگ چشم باعطای املاك و اشجار و غیره مربوطات سرکاری ده سبز و آب چشمههای آن نوازش میشود _ اينك نقل آن فرمان بچه سقو را که درین مورد صادر کرده است عیناً نقل میکنیم :— تقدیر از صداقت وشهامت محمود سامی : - فرمان نمبر ١٥٧٧ بچه سقو (٢٥٣) عالیجاه عزت همراه محمد محسن خان والی ومیرزا عبدالقیوم خان مستوفی ولایت کابل را واضح خاطر باد آب چشمه های ده سبز را معه املاك وغیره اش که قبلاً مربوط عین المال بود وعلی احمد خان والی سابق خریداری نموده بود بملاحظه خیانت کاریهایش ضبط وبمکافات صداقتمندی های شهامت همراه محمود سامی پاشا نائب سالار قول اردو بصیغه بخشش عطا نمودم لهذا شما را خبر داده شد که حسب الفوق تعمیل داشته متذکرات را سپردنائب سالار موصوف نمائید حاصلات سنه گذشته نیز تعلق خود نائب سالار موصوف دارد و حقوق بیت المال گذشته وسنوات آینده هم ازنزدش تحصیل شود ٥ شوال المكرم ١٣٤٨ ( محل دستخط شیر جان ومهر بچه سقو ) ۱٢۸ تحقیقات ابتدائیهٔ محمود سامی سوال هیئت تحقیقیه: جناب محمود سامی ! (٢٥٤) شما يك شخص اجنبی بوده بعد از آن که تبعهٔ حکومت افغانستان شدید حکومت و ملت افغانستان شما را بمراتب بلند و ماموریت های بزرك امتیاز داده و ملت افغانستان نیز باشما احترام کارانه پیش آمد داشت بناءً در موقع اثبات شرف و ایفای خدمت عسکری چرا خود را از خدمت مقدس عسکری بعد از موقع اول حملهٔ بچهٔ سقاو پس کشیدید و حقوق نمك و نعمت ملت افغانستان را ادا نکردید. جواب محمود سامی [۱]: (٢٥٥) (حسبی الله ونعم الوکیل نعم المولی ونعم النصیر) حضرات کرام از تحریری فوق چنین مفهوم میشود که گویا خود من برخلاف اعلیحضرت سابق امان الله خان بودم. و این به عقل نمیگنجد چرا که عزت و سعادتی که در زمان اعلیحضرت امان الله خان برای من میسر بود فوق العاده بود. تنخواه سه وزیر برای من داده میشد بخششهای جلی و خفی خیلی زیاده بود. (۱) این جوابات تماماً سراپا بقلم محمود سامی تحریر و در همهٔ آن اینطور يك چشم سفیدی را بخرج داده که با وجود آن فجائع و مساعدتهای علنی که بابچهٔ سقو از جنبهٔ مادی و معنوی و فکری و قلمی و حربی و ملکی کرده است و بمردم افغانستان عموماً و به اهالی کابل خصوصاً معلوم و مبرهن است محض از اظهار مطلق کار گرفته تماماً خود را تخته به پشت انداخته است. ۱۲۹ همیشه چنین میفرمود که همین استاد محترم من است که مرا آدم لائق کار ساخته . و در اثنائیکه جمال پاشا بود چنین میفرمودند يك جمال پاشا، نی! هزار جمال پاشارا برابر يك تار بروتت نمیدانم وغیره وغیره نوازش هاء میکرد که هر کدام آن بکرور طلائی ارزید و خود من به وجود شان فخر میکردم که يك شاگردم پادشاه وقت است. پس آیا عقل قبول میکند اینقدر احسانها را فراموش کرده برخلاف شوم . و باز این را حساب کرده نمیتوانستم که امان الله خان اگر نباشد این عزت و افتخار فوق را کسی بمن نمیدهد . پس چگونه برخلاف شدنم معقول میافتد . در حمله بچه سقاء خود را نکشیدم در قول اردو کار میکردم . بعد بنقل فرمان شاهانه از وزارت حربیه برای من رسید که به سبب جلدی کارها وزارت حربیه راساً کار قول اردو را بکند بنابران بخانه خود رفتم (۱) سوال هیئت تحقیقیه :ـ جناب محمود سامی ! (٢٥٦) قرار مسموعی که شما در برج شمالی با حبیب الله بچه سقاء نسبت بنائب سالار بودن خود در قول اردو و باز چیزی تعلیمات دادن به منصب داران نظامی وقطعات ماتحت خود بحضور جماعه زیادی بعضی اظهارات داده اید. لذا از شما پرسیده میشود که از روی حقانیت تحریر دارید که مذاكرة شما در موضع مذکور با بچه سقاء چه ؟ و از کدام رهگذر بود؟ اگرچه موضوعات اظهارات مذکوره تانرا نفری زیادی بیان داشتند اما باز هم از شخص شما میپرسم تا ایماناً و وجداناً از روی صدق بیان دارید . (۱) راجع باین جواب ملاحظه شود تردید مدعی العموم در فقره (٢٧٠) ۱۳۰ جواب محمود سامی :- (٢٥٧) حضرات کرام ! جواب پیشتر من برای این سوال نیز جواب میباشد و اینگونه مذاکره گاهی نگذشته است . (۱) و ذاتاً معقول نیست چرا که در زمان امان الله خان اگر حقیقتاً تعلیمها به منصبدار آن داده میشد فوراً معلم میشد (X) و آدم دو چار جزا میشد . (۲) سوال هیئت تحقيقه :- (٢٥٨) جناب محمود سامی از قرار مسموعی که در موقع استیلای بچه - سقاو شخص شما که در میدان طیاره حاضر بودید بعسکر ها بعضی بیانات نموده اید و يك امر دینی را به عسکر پیش انداز کرده اید صورت بیانهای شما را گرچه بوسایل سامعین موجود نموده ایم ولی از شخص شما هم طور بیانهای شما که در همان موقع بعسکرها کرده بودید استفسار میشود تا جوابیۀ خود را بنویسد . جواب محمود سامی :- (٢٥٩) حضرات کرام این هم دروغ محض است بهیچ وقت نمك اعلیحضرت امان الله خان را فراموش و پایمال نمی کنم چه طور فراموش می کنم که معين السلطنه صاحب خیلی حقارتهای در حق من کرد و همین امان الله (۱) به تر دید این جواب ملاحظه شود فقرة (۲۷۱) و دفاع مدعى العموم (۲) اگر در آنوقت معلوم نشد و یا محسوس کردند اما نظر به نزاکت وقت محض بتوقیفی اکتفا کرده چیزی برایت نگفتند اینك حال آن خیانت تو طشت از بام شد بجزای اعمالت رسیدی ! ۱۳۱ خان است که مرا بعزت های بیشمار و به سعادت بی مثیل رساند (۱) سوال هیئت تحقیقیه ( ۲۹۰ ) جناب محمود سامی افواه عمومی است که حبیب الله بچه سقا در موقع حکومت خود نسبت به ابراز خدمات و صداقتیکه با حبیب الله نموده بودید بطور مکافات کدام چشمه آب یا کدام قطعه زمین به شما بخشیده این افواه صحیح است یا خیر ؟ جواب محمود سامی ( ۲۹۱ ) به بچه سقاء نه خدمت نموده ام نه صداقت . چرا که پاس نعمت اعلیحضرت امان الله خان ( ) در بین است . مگر بعد از استیلای کابل از من دو هزار پوند گرفتند (۲) به چه چیز گذران خود را بکنم گفته استغاثه کردم چشمه آب ده سبز را داده بودند ( ) سوال هیئت تحقیقیه : (۲۹۲) جناب محمود سامی ! نسبت به چشمه ده سبز تحریر نموده اید که بچه سقاو موازی دو هزار پوند از من گرفته بعد من بحضورش استغاثه نمودم چشمه آب ده سبز را برای من داده اند من باو صداقت و خدمت نه نموده ام اينك ( ۱ ) اما محمود سامی در عوض آن چنان اشتهارات و اعلانات مضره را بر علیه امان الله خان که تذکارش خارج از دایره ادب است نشر می کرد حتی عکس نیم برهنه ملکه ثریا را که در اثنای سفر اوروپا .... گرفته بود هم در يك اعلامی که مضمونش سراپا بدستخط محمود سامی و الآن در مطبعه موجود است نیز عکاسی واشاعه داد ! ( ۲ ) آنها نگرفتند بلکه خود محمود سامی به آنها از پولهای « که در قول اردو خورده بود این مبلغ را به آنها تهدیه کرد ملاحظه شود » در فقره [ ۲۸۲ ] تردید مدعى العموم ۱۳۲ فرمان نمبر (۱۵۷۷) عنوانی ولایت کابل حاضر است که در فرمان مذکور صریحاً تحریر است که آب چشمه ده سبز را معه املاک او وغیره اش که قبلاً مربوط عین المال بود و علی احمد خان والی سابقه خریداری نموده بود بملاحظه خیانت کاریهای او ضبط و بمکافات صداقتمندی های عزت و شهامت همراه محمود سامی پاشا نائب سالار قول اردو بصیغه بخشش اعطانمودم؛ درفرمان مذکور بدون از اظهار صداقت تان دیگر چیزی الفاظ بنظر نمیرسد اینچه کیفیت دارد .؟ جواب محمود سامی : (٢٦٣) حضرات کرام سابق نیز مختصراً عرض کرده بودم اکنون نیز قدری مفصلتر بقرار آتی عرض مینمایم . معین السلطنه صاحب در حق من حقارتهای خیلی زیاده نموده باعث رفتنم بصورت پریشانی و بد نامی از افغانستان شده بود همین اعلیحضرت امان الله خان بکمال عزت واپس آورد برای من عروسی کرد وحنا را بيك صورت فوق العاده در خود ارگ کرد و برای تمام طائفه نسوان حکم داد که هر کس که روی خود را پت کند در حرمسرای نباشد و درحین حنا يك نطق خیلی موثر داد که درضمن آن این را آورد که برای محمود سامی (X) هرچه بگویم کم است اگر کا کا بگویم (X) کم است اگر برادر بگویم کم اگر پدر بگویم کم است وغیره وغیره گفته رفت که هر فقره آن باعث حیات است . چنانچه اعلیحضرت غازی نادرشاه افغان نیز به جمله حاضرین بودند (١) الحاصل تمام زندگی من از امان الله خان است ملکتیهای که در پغمان ودر باغ بلندودرکابل دارم همه ازامان الله خان است برابر سه وزیر تنخواه برای من میداد بخششهای خفی وجلی بیشماراست (۱) استغفرالله اعلیحضرت محمد نادر خان گاهی در همچو مجالس شامل نبوده اند . ۱۳۳ عزت من بانها درجه بود . پس نظر باین احسان ها وغیره که به قید تحریر نیامد آیا ممکن است (۱) برخلاف امان الله خان بوده به بچه سقا و صداقت کنم . اگر صداقت میکردم مثليكه برای خرکار وسائر سپاهی وغیره که نائب سالاری وغیره داده بود برای من نیز يك سپه سالاری می داد (۲) نه خیر ( X ) براستی عرض کردم که من گاهی صداقت وخدمت نکردم همین دوهزار پوند را بزور گرفتند و حینیکه استغاثه کردم آب چشمه ده سبز را دادند ( X ) حقیقت همین بود که عرض کردم دراصول تحریر فرمان من چه خبردارم میرزا بقرار خواهش خود می نویسد وبچه سقای ناخوان مهر میکندممکن است که میرزا بقرار خواهش مینویسدوبقرار خواهش وبچه سقاو میخواند (۳) سوال هیئت تحقیقیه : - جناب محمود سامی ! (٢٦٤) از قرار مسموعی که شخص شما در اوایل عهد سقاوی در ضرابخانه تشریف برده بودید و تصادفاً کدام افغانی از مسکوکات عهدامانی بدست (۱) بلی ! ممکن نی ! بلکه به عين اليقين جهان و جهانیان دیدند که بخیانت کر عسکری واشکه تاندی جامعه را از رذالت خودت دو چار پریشانی کردی . ( ۲ ) این سفید چشمی را مشاهده کنید که محمود سامی نه تنها سپهسالار بلکه وزیر حرب نه تنها، یاور حربی بچه سقو بوده بل تمام نقشه ها که در محاربات متوالیه ۹ ماهه روی کار بود تاما از کله محمود سامی بدماغ آنها گنجانیده میشد ونطق های افتخاری او را مجلسهای عسکری سقوی علی العموم بخاطر دارنداماببینید که درین جاچطور خودرا تخته به پشت انداخته کلمات خود را چطور لباس می پوشاند ؟ ( ۳ ) اگر چه بچه سقو ناخوان بود اما برای مسئولیت همچه امور شیرجان وزیر دربارش امضا ومهر بردارش ملاحظه و خودش همواره مضمون فرمان را شنیده مهر می کرد آیا نظیر همچه واقعه را کسی بخاطر دارد که در عهد استبداد او این طور بی امری او را احدی کرده باشد؟ ١٣٤ شما آمده بسکه مذکور تف کرده و به زیر پای انداخته و نفرین و تلعین باعلیحضرت امان الله کرده اید آیا این مسئله صحیح است که بهمین صورت اجرا شده یا خیر و باز مستثنا از مراعات اعلیحضرت موصوف مراعات امور مذهبی خود را که در سکه نام مقدس حضرت الهی جل جلاله است چرا نکردید؟ جواب بنویسید. جواب محمود سامی : (٢٦٥) حضرات کرام نعوذبالله آیا این بعقل (X) نمی گنجد. چرا که اولاً پاس نعمت امان الله خان که در جواب پنجم من مفصلاً عرض گردید راه نمی دهد که چنین نمک کوری کنم - ثانیاً الحمد لله مسلمان هستم و و در مسلمانی سید صحیح النسب هستم از جناب نقیب صاحب حسب و نسب مرا تحقیق فرمائید . ایا سیادتم قبول میکند که سکه را که دران لفظ جلاله نوشته شده باشد نعوذبالله بقرار تحریر فوق حقارت کنم بالفرض اگر بامان الله خان برخلاف باشم به خدای تعالی بر خلاف خو نبودم که نام جلاله را حقارت کنم (١) سوال هیئت تحقیقیه : - (٢٦٦) جناب محمود سامی ! مسموعی در موقعیکه بچه سقا و اراده حمله را بمرکز داشت در جوف جوال برنج چیزی جبا خانه برای او فرستاده شده و از بعضی ذرایع اینهم مفهوم شده که نسبت بفرستادن کارتوس بچه سقا و اکثر امتنان و مشکوریت در مجالس و محافل از شما میکرد . جواب محمود سامی : (٢٦٧) حضرات گرام ! دروغ محض است زیرا پاس نعمت امان الله خان که در ( ١ ) ملاحظه شود شهادت عمله ضرابخانه در نقره (٢٥٠) و دقت شود بر اعمال و افعال محمود سامی که چقدر از دیانت و سیادت دور بود؟ ١٣٥ جواب پنجم نوشتم مانع است آیا حساب کرده نمیتوانستم که امان الله خان اگر خراب شد من و امثال من خدمتگاران زود تر خراب میشویم . درخت اگر اره شود و چپه شود اول شاخ و شاخچه های آن بزمین میخورد بعده تنه درخت . ما خدمتگاران حکم شاخ ها و شاخچه ها را داریم .(۱) دفع تردید آخر مدعی العموم عسکری ( از جوابهای محمود سامی ) (٢٦٨) خطابه حضرات کرام ! در روز شنبه (٢٠) ماه دلو پیشنهادات خود را که حاوی خیانت های محمود سامی بود شفاها عرض کرده بودم حال نیز بصورت جدی میگویم که محمود سامی خائن ومخرب ملت و دولت افغانستان بود و میباشد قبل از شرف ورود اعلیحضرت نادر شاه به کابل و حمله قهرمانانه شان براشرار فجار، تاج وتخت افغانستان از دست همین خائنین وطن درخاک مذلت افتاد! وملت بانواع رذالت آلوده شد شرف وناموس افغانستان خصوصاً از اردوی آن ازاله گردیده بود! آیا درین عصر نه ماه سقاوی که هر روزش مثال صحرای قیامت را نشانمیداد هيچيك وطن پرست و هیچ ملت خواه و هيچ يك از طرفدارن وفدائیان نهضت و ارتقاء مشاهده نگردیده که باحوال ملت بیچاره ترحم کرده درموقع غرق شدن دست یاری نکرده باشد؟ حاشا وكلا من یقین ندارم که جوانان ما درمواقع خطر وطن و تهلکه ملت از فدا کاری اغماض نموده باشند و یا حفظ شرف نکرده خواهند بود بلکه اثر اثر حایل شدن این اشخاص که بین (۱) ملاحظه شود فقره (٢٤٨) وترديد مدعی العموم در فقره (٢٨٧) که چطور کار طاوس ومعاونت ها با بچه سقا و کرده است . ١٣٦ حقیقت و خیانت بنا بر اعتبار جاه وجلال واقع گردید بودند موقع فدا کاری در عین خطر وطن و تهلکه ملت میسر نگردید ! وقتی که چشم ها بازشد کارد در گلو، و آب از سر پریده بود بازهم مایوس و متأثر نشده مشکور احسانات خداوند جل شانه باشیم که احیای ملت افغانستان را بذوات وطن پرور خودملت افغانستان اعلیحضرت محمد نادر شاه و برادران عظام شان فرمودند و موقع اخذانتقام غدار ها وخائنین وطن از طرف حکومت بنابر همدردی خسارتهای جانی و مالی ملت بهمرسید ! . (٢٦٩) از آنجا که من پیرمحمد غندمشر ولد زبردست خان نژاداً افغان طائفه تره خیل از وزارت محترم حربیه بعنوان وکیل عمومی اثبات جرم محمود سامی اتخاذ گردیده ام من مدعی وکیل اثبات جرم مدعی علیه محمود سامی دعوی خودرا بنابر ارتکاب جرم خیانتش که بر علیه دولت وملت افغانستان در موقع قوماندانی وقیادت قول اردوی خود نموده و عسکرها را برعلیه حکومت ترغیب وتشویق وقطعات عسکری را خودش از جنگ حبیب الله بچه سقا و امتناع نموده و راساً مرتکب خیانت که باعث بربادی دولت وملت افغانستان شده اقدام نموده من حاضرم که همه اقدامات خیانتش را بحضور حضار کرام اثبات بدارم شروع ب قرائت افادات میکنم : — محمود سامی بعدازانکه تبعه افغانستان گردیده حکومت آن را بمراتب بلند وماموریت های بزرگ قوماندانی قول اردوی مرکزی امتیاز داد وملت افغانستان نیز با او احترام کارانه پیش آمد داشت در موقع اثبات شرف و ایفای خدمت عسکری که فریضه ذمه و ناموسش بود آنرا ادا نکرده بعد از حمله اول حبیب الله بچه سقا و از خدمت مقدس عسکری خودرا پس کشیده حقوق نمك ونعمت ملت افغانستان را اعاده نکرده ابرازننمود . ۱۳۷ (۲۷۰) اینکه محمود سامی در جواب نوشته که در حمله اول بچه سقاو خود را از خدمت نکشیدم در قول اردو کار میکردم نقل فرمان شاهانه از وزارت حربیه برایم رسیده که بسبب جلدی کارها وزارت حربیه راساً کار قول اردو را میکنید بنا بر آن بخانه رفتم. من مدعی العموم آنرا تردید کرده میگویم که از جواب خودش خیانتش معلوم میشود يك قوماندان قول اردو بدون عذر معقول مجروحیت و یا معیوبیت چگونه از کار پس کرده میشود وظیفه و قیادتش را وزارت حربیه بدوش میگیرد از کلمه جلدی کار ظاهر است که خودش کار نمیکرد و اگر میکرد خیانت میکرد آیا در موقع محاربه خطر ناك كار نكردن يك قوماندان خیانت نیست؟ و یا پس كردن يك قوماندان بزرگ از میدان محاربه دلیل خیانتش نمیشود؟ گویا معلومات حکومت در خیانتش بود که محمود سامی را موقوف فرموده بود اگر گفته شود که مجازات نشده بلی حکومت سابق امان الله خان مانند حال حکومت صحیحه بوده هیچکس بدون محاکمه شدن مجازات نمیشد و حال آنکه موقع اصدار امر محاکمه محمود سامی برای اعلیحضرت امان الله خان میسر نگردید و محمود سامی از روی خیانت خود موفق شد چنانچه حال با وجود اینقدر دلائل و قرائن که در دست است چرا مجازات نمیشود! چون عدالت جواز نمیدهد تا قناعت در مجرمیتش حاصل نگردد. (۲۷۱) در برج شمالی ارگ محمود سامی بحضور بچه سقاو اقرار نموده که من به قول اور دو نائب سالار بودم جنگ و شور حبیب الله بچه سقا که بشد برای نظامی و غیره سپاهیان تعلیم میکردم و میگفتم که شما همراه حبیب الله خان جنگ نکنید هر گاه مقابل شدید شکست بدارید. (۲۷۲) اینکه محمود سامی در جواب نوشته که این گونه مذاکره گاهی نگذشته است و ذاتاً معقول نیست چرا که در زمان ۱۳۸ امان الله خان اگر حقیقتاً تعلیم ها بمنصبداران داده میشد فوراً معلوم می شد . من مدعی العموم آنرا تردید کرده میگویم : ارتکاب این خیانت محمود سامی ؛ آن موقوفی او را که در موقع نازك وضرورت خدمت صادر گردید میدانم : زیرا كه يك قوماندان مسؤل را در موقع ضرورت کار وخدمت بدون يك نقص وخيانت پس کردن وموقوف نمودنش از میدان محاربه يقين نمیشود از تجارب عسکری دلیل دیگر نیز حاوی شده میتواند ؛ یعنی مافوقان رأسي و منصبداران بالا دست بوجدان نظر بخیانتی که میکنند بعضی منصبداران فعال وشجیع را از میدان محاربه پس میکشند تا درامورات محاربه نقصی عايد شود ، چون محمود سامی را امان الله خان شاه مخلوع موقوف وازمیدان محاربه پس کشیده موقوف نموده البته که اعلیحضرت امان الله خان به بربادی خود مرتکب خیانت نمیشد ازموقوفی محمود سامی در آن موقع نازك خیانت وجنایت راجع به محمود سامی میشود که محمود سامی شخص خائن ومخرب دولت وملت افغا نستان است . (۲۷۳) هر گاه قناعت قطعی جناب رئیس صاحب دیوان عالی و اعضای محترم آن بدلائل قاطعهٔ فوق من به نسبت خیانت وجنایت محمود سامی از اقرار وارتکاب فعل خیانت كه بحضور بچهٔ سقو نموده حاصل نشده ومحمودسامی هنوز هم منکر ومصر باشد من حاضرم که بذریعهٔ شاهدان عاقل وعادل متدین از اقرار مذكور که در موضوع خیانت خود بحضور حبیب الله بچه سقاو نموده ثبوت شرعی نمایم تا درخیانتش كه باعث بربادی ملت دولت افغانستان گردید قناعت قطعی حاصل شود ما نند آن اقرار محمود سامی که به حضور حبیب الله در موضوع خیانت خود نموده ۱۳۹ و به چند مواضع دیگر نیز اقرارها و بیانات فعل خیانت خود را در اثر امتناع عسکر ها از جنگ بمقابل حبیب الله اظهار و بیان نموده است . (۲۷۴) مثلا روزی محمود سامی در گادی سوار بحد کتاب فروشی و مسجد جامع دو نفر صاحب منصب در مقابل محمود سامی آمده با هم ایستاده شدند ، محمود سامی برای آن دو صاحب منصب بیان میکرد که من برای شما میگفتم که امان الله کافر بود و من برای شما گفته بودم که شما جنگ نکنید حال که خادم دین رسول الله آمد خوب شد که جنگ نکردید دلیل این چنین بیانات محمود سامی که ارتکاب خیانتش فهمیده و یقین میشود همین است که بچه سقو همراه پنجاه نفر در مقابل يك قـــول اردوئیکه دارای اسلحه و تجهیزات مکمل بوده و کابل را استیلا نموده و بتاج و تخت افغانستان کامیاب گردید . اگر به این دلیل واضح و مبرهن قناعت حضرات دیوان عالی حاصل نشود و محمود سامی مقر نباشد : اشخاصیکه در آن زمان و بآن موضع حاضر و بگوش شنیده اند بعضی آنها حاضراند که از دیدن و شنیدن خود ادای شهادت نمایند تا مدار ثبوت مطابقه جرم و قناعت حضار شده بتواند . ( ۲۷۵ ) روزی محمود سامی در مسجد پل خشتی برای اعلیحضرت امان الله خان شاه مخلوع دشنام میداد که آن کافر بود شکر که گم شد، حال خادم دین رسول الله آمده برای ما و شما مسلمانان فرض است که خدمتش را بداریم منکه برای امان الله خان خیانت و خرابی کردم از سببیکه بیدین شده بود . ( ٢٧٦ ) راجع باین یاوه سرائی او اظهار میکنم : استغفر الله درباره حکومت و ملت افغانستان اینچنین سخنها که از طرف محمود سامی در مسجد جامع گفته شده آنرا هيچ يك اولاد با ناموس وشرف ١٤٠ افغان قبول و تحمل کرده نمیتواند بلکه انتقامش را فراموش نخواهد کرد . چون محمود سامی ازین طعن ولعن و حرکات دل آزار خود انکار دارد من مدعی العموم اثباتا میگویم اگر چه در مسجد موصوف اجتماع کثیر وجم غفیر بوده بعضی اشخاصیکه در این موضع حاضراند ، عندالله دیده کی و شنیده کی خودها را به نسبت خیانت محمود سامی اظهار و بیان کنند، تا مدار یقین حضرات بشود ( اظهار و شهادت عمومی ) . (۲۷۷) در حین محاربه و جنگ حبیب الله بچه سقاء محمد ظریف خان دلگی مشر عیال داری خودش و برادر خودش را میخواست بيك طرف برده محفوظ کند ، درین اثنا محمود سامی و محمد ولی وکیل اعلیحضرت امان الله خان در مقابلش آمده ، محمد ظریف مذکور برای هر دو بصورت چاره جوئی عرض کرده که من عیال داری را بکجا ببرم حال برای مایان بدناموسی حاصل خواهد شد . (۲۷۸) هر دوی مذکوران بجواب محمد ظریف گفته اند که تاحال نوکر کافر بودید کسی عیال داری تان را غرض نگرفت ، حال نیز نوکر حبیب الله خادم دین رسول الله شوید عیال داری تان در امن خواهد بود خود محمد ظریف حاضر است حضرات برای قناعت خود از بپرسند ؟ ( شهادت و تصدیق محمد ظریف مذکور ) (۲۷۹) روزی محمود سامی از حد پل خشتی چلتار بسته کرده عبور ميكرد يك دوکان دار با خود میگفت که محمود سامی در زمان امان الله خان هم معتبر بود وحال هم معتبر میباشد . محمود سامی شنیده در جواب دو کاندار بیان کرد که من در وقت آن کافر معتبر نبودم امان الله خان کافر بود من مسلمان هستم آن کافر را گم کردم -- شما را هم گم میکنم ، ١٤١ ازین سخن محمود سامی معلوم میشود که اقدام محمود سامی تنها برای گم کردن امان الله خان نی ، بلکه میخواسته که قدر وقیمت افغان را از سطح زمین معدوم کند تاسؤالبدل نوازشات افغانستان که دربارهٔ این خائن از اثر سوء تفاهم بوده ، بشود . درین موضوع نیز اگر به شهود ضرورت باشد حاضرم (تصدیق شهود) (۲۸۰) محمود سامی در حد تپهٔ بی بی مهرو و در حین جریان محاربه در مقابل بچهٔ سقاء بالای سنگرها آمده بعسکرها بیان میداد که بمقابل حبیب الله کله نزنید که آن کمردین را بسته کرده اینکه محمود سامی در جواب خود نوشته که من بعسکرها در حدود تپهٔ بی بی مهرو ابداً این بیان را نکرده ام ، وصرف انکار نموده است . من مدعی العموم تردید آنرا کرده میگویم و ادعا میکنم که ثبوت فقرات ماقبل من به نسبت محمود سامی از اقرار خودش که در موضوع ممانعت کردن عسکرها از محاربهٔ حبیب الله ، باین صورت محمود سامی نیز دلیل شده میتواند ، والا کسانیکه دران موقع و محاربه بالذات اثبات وجود داشته و این بیان را از محمود سامی شنیده اند ــ حاضر اند که عندالله اظهار شهادت کنند . ( تصدیق شهود ) (۲۸۱) در ابتدائیکه بچهٔ سقو تصرف و استیلای کابل را نموده بود محمود سامی دوهزار پوند بصورت اعانه در موقع ضرورت بچهٔ سقو که برای متخصصین خارجی بزمان عودت شان کار داشت داده است . (۰۷۲) اینکه در جواب خود محمود سامی مینویسد که بلی از من دوهزار پوند برای ضرورت عودت متخصصین بچهٔ سقاء گرفته . من مدعی العموم تردید آنرا کرده میگویم : ازین اقرار محمود سامی پوره اتحاد و اتفاق و معاونت ما قبل مشارالیه با بچهٔ سقاء فهمیده میشود ، ١٤٢ گویا نمیخواست که بچه سقا و بمقابل خارجی ها کم بیاید، ویا مورد عدم اعتبار خارجی ها گردد ، تا از نزدش رنجیده نروند ، چون حبیب الله بچه سقاو مخرب و دشمن دولت و ملت افغانستان بوده التیام این جراحات را که از دست او داریم تا سالهای دراز ممکن نخواهد شد . لذا بدیهی است معاون دشمن عیناً اصل دشمن دانسته میشود و مجازات هر دو واحد است . (٢٨٣) شش شبانه روز آب چشمه ده سبز که ملك و مال علی احمد خان والی بود و بچۀ سقاو بقسم مکافات و عوض بدل خدمات و صداقت مندی که محمود سامی بمقابل بچه سقاو نموده بخشش داده که یکشبانه روز آب چشمه ده سبز بیست هزار روپیه قیمت دارد گویا برای محمود سامی بچه سقاء يك لك وبيست هزار روپیه عوض بدل خدمت، مکافات داده است ، چنانچه از مضمون فرمان رذالت ترجمان بچه سقاو صداقت و خدمت محمود سامی خوب معلوم میشود (۱) از اندازه بخشش و مضمون فرمان، صداقت و خدمات محمود سامی به نسبت بچه سقا وظاهر میشود که محمود سامی با بچۀ سقاو روابط از ما قبل داشت و این مکافات آب چشمه بمقابل آن خدمات اوست . حبیب الله بچۀ سقاو بعد از تصرف کابل خواه از طرف خودش و یا از مأمورین آن که همه دزد و اشخاص گرسنه بودند هستی و زندگانی برای هیچ کس نماند همه را بتاراج بردند و برای قوماندان قول اردو ضرری نرسیده محمود سامی که من حیث وظیفه دشمن اول سقاو باید دانسته میشد و هیچ بالعکس نایل مکافات وملکیت ( يك لك وبيست هزار ) روپیه میشود ؟ ظاهر است که این مکافات مذکور مدار ثبوت جرم تمامی خیانت های او میشود. (۱) نقل این فرمان در فقره ( ٢٥٣ ) عیناً تحریر است. ١٤٣ ( ٢٨٤ ) اینکه محمود سامی در جواب تحریر داشته که : آب چشمه ده سبزرا در بدل قیمت پوند برایم بچه سقاو داده و مضمون فرمان را میرزا بدل خود نوشته ، ( ٢٨٥ ) یکحرف غلط است ، زمین دوماه بعد از دادن پوند به محمود سامی بخشیده و پوندیکه محمود سامی برای بچۀ سقاو اعانه کرده است، در ابتدای تصرف کابل بوده ، و در بین فرمان وغیره يك مقاولۀ پوند با آب چشمه دیده نمیشود ، در موضوع مضمون نیز ظاهر است که مضمون هيچ يك مكتوب و فرمان خلاف رأی و مقصد آمر تحریر شده نمیتواند یعنی مضمون مکافات بمضمون مجازات تحریر نخواهد شد هر يك مرجع ومضمون عليحده دارد ازين معلوم شد که محمود سامی به نسبت این بخشش از نزد سقاو مورد الطاف فوق العاده گردید که نایل بمكافات دیده میشود اگر بعموم اشخاصیكه دارای الطاف سقاوی بوده نظر غور انداخته شود بالصراحه فهمیده میشود که عموماً حلف شده های بچه سقاو تقویه کنندگان و معاونان اصلی او بودند یعنی محمود سامی نیزازان جمله يك شخص فهمیده شد در حاليكه معاونت با بچه سقاو خیانت بافغانستان است. ( ٢٨٦ ) در موقع بودن بچۀ سقاو به باغ بالا و رفتن شاه مخلوع به قندهار که هنوز عنایت الله خان معين السلطنه در ارگ بود ؛ که همه مامورین بنا بر امارت معين السلطنه صاحب به نزدشان بیعت نمودند محمود سامی در لباس چهل تا روچین بطرف باغ بالا برای بیعت نزد بچۀ سقاو می رفت دران اثنا برای بعضی مردم شمالی تحريك میکرد و برای حبیب الله میگفت که طیاره ران ها را طلب کنید و از نزدشان ضامن بگیرید تا بر ارگ بالای عنایت الله بمباری کنند که بيك بم يا دو بم از ارگ بر آید و تسلیم کند یا خودش با تعلقداری و طرفداران او به قتل برسند ١٤٤ بیان فوق او حقیقة دارد : چون عنایت الله خان معین السلطنه قبلاً از خیانت و نمك حرامی محمود سامی معلومات داشته و نیز در اثر نمك حرامی مذکور در زمان اعلیحضرت شهید او را لت وكوب نموده در افغانستان خارجش گردانیده بود در موقع قیام سلطنت عنایت الله خان معامله حیات خود را بخطر ناك می دید ازان باعث علاوه بر سابق طرفدار بچه سقا و ، و فدائیش بود و به جهت بیعت بطرف سقاو رفته قضیه بمبارد مان ارگ را بمردم شمالی بیان کرد! آیا چه دلیل است که همه مامورین به عنایت الله خان بیعت کردند محمود سامی برای عنایت الله خان بیعت نکرده برای بیعت کردن به نزد بچه سقا و رفت علاوه بر این دلائل قاطع تحریری شخصی که بیان فوق محمود سامی را در باره بمباردمان ارگ و عنایت الله خان بطرفداران سقا و تعلیمات می کرد برای قناعت حضار کرام با خودش حاضر میباشد اگر لازم بدانند ادای شهادت میکند . ( تصدیق مذکور ) . (۲۸۷) محمود سامی در جوف جوال برنج برای حبیب الله بچه سقا و کارطوس می فرستاد چنانچه در موقع استیلای کابل به بچه سقا و محمود سامی ابراز خدمات کارطوس و تفنگ فرستادن خود را بصورت یاد دهانی خدمت بیان می کرد حبیب الله بچه سقا و از نزد مذکور اظهار خوشنودی کرده که حقیقة کارطوس و تفنگ شما بمارسیده ازین بیانات محمود سامی و حبیب الله اشخاصی که بوده اند و شنیده اند، برای ادای شهادت حاضر می باشند . ( نفری مذکور این مسأله را تصدیق کرده شهادت دادند . ) (۲۸۸) در ابتدای حمله بچه سقا و محمود سامی که هنوز بمقام قوماندانی قول اردو قیام داشت به یازده بچه شب برای تولی محافظه قوماندانی خود که با تولی مذکور و منصبداران آن روابط و خصوصیات داشت بیان می کرد که : « البسه و تفنگ دارید کار طوس برای تان دادم چون امان الله خان کافر شده شما بطرف بچه سقا و بروید و طرفدار بچه سقا و شوید که او ١٤٥ کمر دین را بسته کرده (۱) (۲۸۹) اینکه در جواب ، محمود سامی از ین فعل خود انکار نموده میگوید که من در خانه بودم . (۲۹۰) تردید بیان او این است که عسکرهای ما تحت مذکور در هیچ موضع ببچۀ سقو مقابله نکرده وقبل از فشار مقابله اش از نقطه های مستحکم شکست درموضع کوهدامن تسلم کردند ، ودلیل خیانتش همین است که میگوید که من در خانه بودم عجبا وقتیکه بچۀ سقاودر موضع باغ بالا موضع گیر بوده ومحاربه بشدت جریان داشته چگونه محمود سامی در خانه استراحت میداشت گویا از ین معلوم میشود در همان شب که برای تولی محافظ خود توصیه طرفداری بچۀ سقورا میکرد و به قوماندانی قول اردو بود وبدون آن همیشه از طرف شب بخانه استراحت میداشت نه میخواست که بنا بر شرف واقتضای ناموس يك قوماندان مسئول ، بالای وظیفهٔ خود باشد ، حال آنکه برای حضرات معلوم است که محاربات شب ترتیبات مهم و دارای اهمیت میباشد هيچ يك قوماندان با ناموس ووجدان در جریان محاربه استراحت را خواهش نداشته این مساهله را بنا موس خود لکه می شمارد . هر گاه باقرار خود مذکور که به نسبت خانه بودن خود بیان کرده ودلیل بر خیانتش میشود، قناعت حضار کرام حاصل نشود شاهدانیکه در آن موقع که این بیانات وتعليمات محمود سامی را که برای تولی محافظ خودش نموده بگوش خود شنیده اند ، حاضرند . (۱) (۲۹۱) یکروز بچۀ سقاو به همراه محمود سامی وغیره نفری به ضرابخانه رفته (۱) افراد حاضرة تولی محافظ این تلقین محمود سامی را که به آنها کرده بود ، در محضر مجلس دیوان عالی تصدیق کردند ، ( ۲ ) شهود مذکور بتائيد همین مضمون مدعى العموم عسکری ادای شهادت کردند . ١٤٦ بودند در ماشینخانه ضرب سکه ( نیم افغانی ) جاری بود بچه سقو و محمود سامی بالای ماشینها میگشتند، بچه سقاو از ماشین نیم افغانی را گرفته سیر میکرد بعد ازان محمود سامی يك مشت نیم افغانی را گرفت وقتیکه برایش معلوم شد که سکه نیم افغانی از اعلیحضرت امان الله خان است بر روی سکه تف کرده بزمین زد و گفت که هنوز سکه و روپیه لعنتی جاری است و روپیه سکه دار حبیب الله را گرفته بچشمان خود مالیده و به بچه سقاو گفت که «اگر یازده روپیه مرحمت شود که نزد خود تبرکاً نگاه کنم» بعدازان یازده روپیه را گرفته در جیب خود نمود. (۲۹۲) و اینکه محمود سامی در جواب خود می نویسد : که من سید هستم این کار رگاهی نکرده ام اگر با امان الله خان دشمنی داشته باشم ، بخداوند ندارم غلط محض است برای اثبات این فقره شهودم حاضر است و من میگویم که محمود سامی درین موضوع سه جنایت کرد : اول اینکه : سکه بنام پاد شاه ضرب میشود و پادشاه هر مملکت در مملکت خود حقوق احترام را داشته میباشد ، یعنی اعلیحضرت امان الله خان به نزد ملت خود از نقطه حقیقت اشخاص فهمیده بآندرجه مورد نفرین نمیباشد که به مجرد دیدن نامش درسکه اعتمادیه ملت افغانستان تف و بی احترامی کرده شود . دوم سکه : اعتبار پول ملت بوده و به پول همه گونه وقایه حیات ملت مربوط میباشد این بی احترامی سکه به اعتماد و اعتبار وشهامت همه ملت برخورده سبب بی حرمتی و حقارت همه ملت گفته می شود و تحقیر جامعه يك خيانت بزرگ است . سوم : در سکه اسم ذات خداوند است تف کردن و بر زمین انداختن ١٤٧ نعوذ بالله بمقابل نام خداوند عدم حرمت را مرتکب شدن و حقارت نمودن است . امثال این حرکات محمود سامی چون از حوصله تفصیلاتم بلند است مجازاتش نظر به حقوق الله بوده راجع به شرع انور میباشد از علما و فضلای حاضرین امید دارم که نظر به شاهدان که حاضرند از محمود سامی انتقام امثال این اعمال سراپا وبالش را بگیرند (۱) (۲۹۳) در زمان قوماندانیت قول اردو محمود سامی، سه نفر محمد صدیق، سکندر و عبد الخالق نامان گدامداران قول اردو در نتیجه حسابات محمود سامی و مذکوران ، ( ۸۱۲۰۰۰ ) روپیه باقی گردیدند - باعث باقی شدن گدامداران مذکور مدعای نفسی و خورد و برد محمود سامی بود زیرا که نظر به قانون آن وقت باید حساب گدامداران بروز اول تجدید سال از طرف قوماندانهای عسکری دفعتاً ضبط و قید می شد و بحضور يك هيئت گدامهای شان موجودی میشد ؛ نظر به موجودی و حساب همان سال اگر گدام داران مسؤل وباقی شدند فی الحال گدام دار مذکور بر طرف و باقی از نزدش حصول میشد ، اگر از خودش حصول نشود ، چون در ابتدای ملازمت از نزد او ضامن گرفته شده میباشد از ضامن های مذکور حصول میگردد . چون این گدام داران به تصویب و از حضور خود محمود سامی بدون ضامن مقرر شده بودند و مطابق قانون در ابتدای هر سال گدامهای شان را موجودی ننموده بود در نتیجه تحقیقات سنجیده شده بود که گدامداران مقدار این قدر پول را غله از گدام کشیده و فروخته نمیتوانند معلوم است که از مدعای نفسی و سازش محمود سامی که با نیکداران کرده بود (۱) شهود مذکور حاضر بودند تصدیق این واقعه و امثال آن را تماماً نمودند . ١٤٨ و قبلاً وجه نقد از تیکه داران گرفته و اجناس به گدام داران نرسیده و نیز با گدام داران ساخته کاری داشت که گدامداران را حبس نکرده و تحقیقات شان را تعطیل داده تا آنها فوت و خود را فرار کردند . چنانچه تحقیقات مسئولیت محمود سامی و گدام داران مذکور در اواخر سلطنت اعلیحضرت امان الله خان به وزارت حربیه رسیده بود در اثر شروع انقلاب حکم مجازاتش معطل شد صورت تحقیقات بوازت حربیه با دیگر سندات حکومت تلف گردیده اجمال این معلومات حسابیه ومسئولیت محمود سامی از وزارت مالیه بدست آمده که ازین نیز خیانت محمود سامی معلوم است (١) لهذا مسئول و ذمه وار تادیه هشت لك و دوازده هزار روپیه حکومت هم میباشد . (فیصله دیوان عالی در باره محمود سامی) (٢٩٤) صورت فیصله فقره محمود سامی قوماندان قول اردوی مرکزی که مشارالیه به نسبت عرایض اهالی سمت شمالی و اطلاعات متواتره هیئت تحقیقیه بخیانت وطن مظنون و حسب فرمان ذات ملوکانه ذریعه صدارت عظمی انفصال فقره آن بدیوان عالی تحت ریاست عبد الا احد خان رئیس شورا محول شده، برطبق تشریحات آتی دایر وانفصال یافت :-- هیئت دیوان عالی : (١) رئیس : عبدالاحد خان رئیس شورا . (٢) اعضاء : هیئت مقرره داخلی ریاست عالی شورا وغیره اشخاص متدین (١ این اوراق باقی و خیانت کاری محمود سامی که از وزارت مالیه بیرون نویس و در اوراق متعدده مفصل درریاست قید وضبط است در محکمه تماما خوانده و علم آوری شده در نتیجه خیانت وساخته کاری محمود سامی عموماً قانع شدند در ین رویداد د بواسطه طوالت از تفصیلش صرف نظر شد! ١٤٩ و مقرزين (۷۳) نفر (قرار نامنویس صفحه (۲۸) و (۲۹) : مدعی و مدعی علیه : (۱) - مدعی :- پیر محمد خان غندمشر ولد زبردست خان ساکن تره خیل باشنده گذر ریکا خانه کابل (۲) مدعی علیه : محمود سامی نائب سالار وقوماندان قول اردوی مرکزی تاریخ فیصله ( ۲۳ دلو ۱۳۰۸ ، ۱۲ رمضان ١٣٤٨ تاریخ تفهیم فیصله ( ۲۳ دلو ۱۳۰۸ ، ۱۲ رمضان ١٣٤٨ - جریان محاکمه - (٢٩٥) جریان محاکمه و تدویر دعوی در مجالس مکرره دیوان عالی قرار تفصیلی که از فقره (٢٦٨ ) الی ( ٢٩٤ ) قبلاً مرقوم گشت بعمل آمد [دیوان عالی پس از قید وضبط کردن شکایات واصله برعلیه محمود سامی وتکمیل استنطاق وتحقیقات ابتدائیه صورت دعوی مدعی العموم شعبه نظامی را که برعلیه محمود سامی اقامه نمود، شنیده بدآ ازمدعی علیه طالب جواب شد اما محمود سامی در مقابل همه ادعای او از انکار محض و تردید مطلق کار گرفته چون خیانت کاری و جنایت های او باندازه معروف و مشهور بود که هر کس ازان معلومات داشت و هم هیئت دیو آن عالی علاوه بر تحقیقات فوق وعرائض وشکایات عمومی بران افعال خراب اوعلم قطعی داشتندلهذا نسبت به او قرار آتی اظهار نظریه کردند : - ] (٢٩٦) صورت فیصله دعوی که برعلیه محمود سامی قوماندان سابق قول اردوی مرکزی کابل عهد سلطنت اعلیحضرت امان الله خان شاه مخلوع افغانستان نظر به عرض و استدعای اهالی سمت شمالی از طرف پیر محمد خان غندمشر وکیل اثبات جرم نسبت بارتکاب خیانت بوطن که در مجلس دیوان عالی بتاریخ شنبه ۲۰ دلو اقامه گردیده و بقرار اساس شرع شریف محمدی و ۱٥۰ دلائل و براهين مقنعه فیصله گردیده است اینجانبان نظر بمراتب مذکوره که آنرا مدار حکم و سند مجرمیت محمود سامی مذکور قرار داده ایم باینصورت های آتی که دارای جنبه فیصله شرعی وجنبه قانونی والزامات عقلی است فیصله نمودیم : صورت اول که اساس قانونی را داراست باین صورت توضیح و تبیین مییابد : (۲۹۷) قوی ترین دلائل عقلیه و براهين منطقیه و اسناد فکریه دائر به شمولیت و ارتكاب محمود سامی باین خیانت بزرگ نسبت بوطن ومملكت متبوع ما همدستی او با بچه سقا همانا شخصیت و حالات روحی و معاشرتی و اخلاقی موجوده و گذشته محمود سامی وسوانح و سوابق ناهنجار او بوده است که همه اهالی مملکت متبوعه ما محمود سامی را از مبادی وارد شدنش بخطه پاك فغانستان و بر سر اقتدار آمدنش در راس ادارات مهمه عسکری افغانستان از قبیل ریاست ومدیریۀ عمومی مکاتب حربی وعسکری افغانستان و عمر اولاد افغان را به بهانه تعلیم و تربیه تلف کردن، وانواع رذائل اخلاقیه و معنویه را مرتکب شدن ، و به لکها روپیه و انواع ثروت مملکت را عبث در مورد ضیاع و تلف گذاشتن ، و بخصوص درانز فریب کاری ها و تملقات و انواع حیل و دسائس مام قول اردوی مرکزی را بدون حسن سابقه وكفايت به قبضه اقتدار خود گرفتن و سالانه یکمقدار پول هنگفتی را بنام مصارف و معاش آنها از حکومت تصرف کردن ، اودری مرکزی راهمیشه در حالت غیرحاضری و پرا کنده گی گذاشتن ، وصاحب منصبان جزوش را در تحت مضيقه بی روحی، بی مبالاتی نسبت بوظائف و مهمات عسکری شان آوردن ، و به لکها روپیۀ دولت را بعناوین و طریقه های مختلفۀ رشوت خواری دست اندازی کردن ؛ عقائد وافکار ﴿ ١٥١ ﴾ همه را نسبت به خیانت کاری اوقناعت داده معلوم میدارد که چنین شخص بد سابقۀ خیانت پیشه که در مدت بیست سال یا بیشتر بجز خیانت وغداری و نمك حرامى يك سطر سوانح صحیح وثیقۀ نسبت بخدمات ، اخلاقیات خوبی بافغانستان ندارد ، البته بی شبه درین خیانت هم شامل و رتکاب آن باین خیانت بزرگ از خسائس روحی و اخلاق او بوده و مرتبط شده میتواند . (۲۹۸) ولی باز اگر ما حالات و سوابق ناهنجار محمود سامی را دلیل جرم حالیۀ او و مرتکب شدن باین خیانتش مربوط و متعلق ندانیم ، دلائل آتی شاهد این مدعا و سند قوی برای ثبوت جرم او شده میتواند : ــ اول : عسکرها را عیناً برضد حکومت تبلیغات کرده از جنگ کردن با بچه سقا ممانعت می نمود که این مسأله هم از یاد داشت عامۀ اهالی و هم شهود عادلۀ شرعی که باین جرم او اظهار شهادت نموده اند ثابت شده است. دوم : با وجود حقوق مراحم سابقۀ افغانستان وتحصیل انواع مفاخر و امتیازات عالیه ومراتب جلیلۀ عسکریه در حین جنگ بچۀ سقا و عقب نشسته و کناره گیری او را از حرب همۀ کس دیده و صاحب منصبان و ضباط عسکری مقراند و این جرم خودرا محمود سامی مذکور بهيچ يك برهان ودلیل قانع کن تردید کرده نتوانست و نه يکنوع عذر ناجوری ومعیوبیت وغیره را اقامه توانست . سوم : فرمانیکه اخیراً از عدم مداخلۀ او در مقابلۀ حرب از طرف اعلیحضرت امان الله خان اسمی او صادر شده بود گویا حکومت وقت بخیانت کاری و غداری او فهمیده برای حفظ ما تقدم و جلو گیری از تبلیغات و تشریعات مضره و اقدامات خائنانۀ او مجبور باین اقدام گردید که نسبت به سقوط فوری حکومت مذکور موقع محاکمۀ او حاصل نشده این خائن بمرام خود نایل گردید . ١٥٢ چهارم : اظهارات و اعتراف محمود سامی بحضور بچه سقاو در موقع امارات او که خود مذکور اقرار و اعتراف کرده که من نائب سالار قول اردو بودم و عسکر هارا از جنگ کردن باشما ممانعت نمودم و این خدمت مذکور را بچه سقاو تصدیق کرده و مسئله هم در افواه ویاد داشت عامه موجود است و هم شهود شرعی در حضور محکمه دیوان عالی گذشت . پنجم : اظهارات و تبلیغات محمود سامی برضد حکومت در حضور افراد وضباط عسکری که هم در یاد داشت عامه افراد و ضباط مذکور است وهم شهود شرعی بحضور محکمه دیوان عالی گذشت . ششم : اغوا کردن محمود سامی صراحتاً وعلناً يك قطعه عسکری را از كمك حكومت متبوع شان وتبليغ عدم محاربه با بچه سقاو در جبهه جنگ تپه بی بی مهرو که شهود در حضور محكمۀ ديوان عالى اظهار شهادت نموده مبرهن است . هفتم : تقدیم داشتن محمود سامی مبلغ دوهزار پوند را در اول حال به بچه سقاو جهت رفع يك احتیاج مذکور که به بعضی متخصصین خارجی میدا بعنوان اعانه واضح و ثابت است . هشتم : بخشش و عطیه بچه سقاو برای محمود سامی مذکور شش شبانه آب چشمه ده سبز وملك علی احمدخان والی سابق را بعنوان مکافات خدمت که سواد فرمان بچه سقاو اسمی محمود سامی مطلب را توضیح میدارد . نهم : قرار اظهارات بچه سقاه که در موقع شرارت او در جوف جوال برنج برای او کارطوس میفرستاده است . دهم : از جمله خیانت های مالی او که يك درك معين و معلوم بالغ به هشت لك و چند هزار روپیه گدامداران قول اردو ومعيت محمود سامی ١٥٣ در تأثیر شرکت و ملاحظه او باقی ده شده و اموال دولت را به اتلاف رسانده اند. (۲۹۹) بالاخره با وجود همه گونه جرائم وجنایات متعدده مکرره سابقه محمود سامی که در افکار و اذهان ویاد داشت همه اهالی حاضر است . ارتکاب تازه محمود سامی باین خیانت بزرگ نسبت بوطن بدلائل و مواد ده گانه فوق که در حضور محکمه هیچ کدام آنرا سندا و منطقاً رد کرده نتوانست و ملزمیت او بهمه گونه اسناد و دلائل عقلی و حسی و اسنادی ظاهر و مبرهن است برعلاوه آماده و مستعد بودن آن همه گونه مواد ودلائل عقلی و قانونی به ثبوت جرم نامبرده نظر بمقتضای حکومت عادله اعلیحضرت نادرشاهی که مسئله جرم مذکور رویت ومحول شعبه شرعی دیوان عالی گردید قرار آتی فیصله و اجرا گردید : (۳۰۰) حاضر شد به حضور علمای شعبه شرعی دیوان عالی پیر محمد خان غندمشر ولد زبردست خان ساکن تره خیل علاقه کابل که مدعی العموم است وادعا نمود برعلیه محمود سامی نائب سالار وقوماندان قول اردوی مرکزی کابل که همین مدعی علیه هذا در مسئله حبیب الله بچه سقاو شريك خيانت در اخلال امنیت وطن بوده وبادلائل وشهودیکه حاضر دارم نامبرده نسبت بموطن ومملکت ما مرتکب خیانت مذکوره شده که خیانت مذکور را حاضرم بالای او اثبات می نمایم. (۳۰۱) رئیس دیوان عالی بعد از صحت دعوی نسبت بادعای مدعی از محمود سامی مدعی علیه جواب پرسیده در جواب انکار مطلق نموده گفت که : (۳۰۲) من ابداً مرتکب این افعال واقوال که از طرف مدعی برمن شده نگردیده ام بنابرانکار مذکور از طرف رئیس هیئت دیوان عالی بمدعی امر احضار شهود داده شد ، پیر محمد خان مدعی مذکور درحین حضور مدعی علیه ١٥٤ به حضور هیئت دیوان عالی حاضر آورد هريك عبدالقادر خان غند مشر ولد مراد خان احمد زائی و حاجی عبدالحکیم خان ولد سردار عبد الله خان طوخی و محمد رحیم ولد محمد اکرم خان محمد زائی باشنده کابل و محمد رجب ولد محسن خان ساکن گلخانه را در حالتیکه شهود مذکور عاقل و بالغ و مقبول افتاده بودند به لفظ اشهد بالله تعالی اخبار و ادای شهادت نمودند بر اینکه : بحضور مایان نفری محمود سامی مذکور به بچه سقاء اظهار کرد که برای شما بواسطه که قوماندان قول اردوی کابل بودم به تمام صاحب منصبان عسکری خود گفتم که به مقابل بچه سقاو جنگ نکرده و هزیمت و شکست کرده پس پا شوید ، چنانچه همان طور کردند و بچه سقو خدمات محمود سامی مذکور را در حضور ما تصدیق نمود . (۳۰۳) بعد از شهادت شهود ، مذکور وحلف شان هیئت دیوان عالی نسبت بدفع دعوی و جرح شهود ، پرسیدند مدعی علیه مذکور دفع و جرح نداشت بنابر شهادت شهود ، هیئت دیوان عالی بلفظ قضينا وحكمنا حكم به مجرمیت محمود سامی نمودند . نسبت به ثبوت خیانت محمود سامی نظر به شهادت شهود و قرائن و امارات مثبته وعدم دفاع قانونی وعدم جرح ودفع شرعى مدعى عليه هذا که درج صورت دعوی مذکور بوده و در (۱۳) ورق فیصله هذا داخل است ، خیانت اور انسبت بجامعه ملت ودولت ووطن ما افغانستان بحضور دیوان عالی ظاهر و مبرهن میدارد . (٣٠٤) لهذا حكم نمودیم که محمود سامی نسبت بخيانت مذکور مسئول بوده مستوجب تعزیر است و تعیین نوع تعزیر آن مفوض برأی اعلیحضرت نادرشاه غازی است که آنچه لازم بدانند در اجرای آن شرعاً مختار اند تحریر مورخهٔ سه شنبه ۲۳ دلو سنه ۱۳۰۸ ، ۱۲ رمضان شمسی ۱۳۴۸ قمری . محل امضای عموم اعضای شاملهٔ ریاست دیوان عالی که نام نویس آنها در صفحهٔ ۲۸ و ۲۹ مرقوم است . ( جلسهٔ اول ریاست دیوان عالی ) بروز دوشنبه ( ۱۵ ) دلو ۱۳۰۸ (۳۰۵) درین روز بساعت ده و نیم قبل از ظهر افتتاح محاکمهٔ محکومین بخیانت وطن در ریاست دیوان عالی بعمل آمد . چون محمد ولی خان کسالت داشت لذا جلسهٔ امروز تنها در تشریح نظام و صورت جریان دیوان عالی به اجمالی که ذیلاً مرقوم میگردد و تحقیقات لازمه و تصریحات صرف اوقات نمود جلسه به نطق آتی آقای رئیس صاحب دیوان عالی افتتاح شد : نطق افتتاحیهٔ رئیس صاحب دیوان عالی : (۳۰۶) حضار محترم ! تشریف آوری شما باین دیوان عالی مظنونین خیانت وطن که محمد ولی وکیل اعلیحضرت امان الله خان و محمود سامی قوماندان قول اردوی مرکزی است از این جهة میباشد تا ذواتیکه بعضویت دیوان عالی شمولیت دارند در تدقیق و تحقیق و غور نمودن از نقطهٔ نظر عدالت و انصاف بر ادعای مدعی العموم و جوابهای مدعی علیهمما صرف مساعی ورزند و بکمال دیانت وظیفهٔ خودرا ایفا نمایند ! باقی حضرات سامعین که فقط برای سمع ادعا و جوابها حاضر میشوند البته که تمام مذاکرات مجلس را خواهند شنید ! ﴿ ١٥٦ ﴾ نظر به موادیکه در لایحهٔ وظایف دیوان عالی عادلانه و منصفانه ترتیب گردیده چون این ادعایکی از حقوق عمومیه و اجتماعیه ملیه است لهذا هر فرد ملت افغانستان حق ادعا را بر علیه یا برله این مظنونین دارد ازین جهة است که اگر سامعین تبعهٔ خود ما اقامهٔ دعوی کتبی یا شفاهی نمایند حقدارند مگر اجازه خواستن شان از بنده که رئیس این دیوان عالی از طرف حکومت عادلانهٔ خویش میباشم شرط است . خواهش دارم ادعای تحریری خود شان را که قرائت می شود بحضور مجلس دیوان عالی توضیح و دلائلی که داشته باشند اقامه دارند ولی تماماً ادعاها و مدافعات حتمی است که داخل دائرهٔ تهذیب بوده کتبی و اگر ممکن نشود شفاهی باشد . علاوهٔ جهته استحضار حاضرین محترم فرمان والا حضرت صدراعظم صاحب که بامر و ارادهٔ سنیهٔ ملوکانه راجع به تشکیل این دیوان عالی واصل شده است (١) و مواد لایحهٔ اصول استنطاق و محاکمهٔ مظنونین خیانت وطن که از ریاست شورا ملی از نقطهٔ نظر انصاف و جداناً برای وظیفه و جریانات این ریاست دیوان عالی ترتیب و تدوین شده است قراأت میشود بشنوید ! (٢) (٣٠٧) بعد از ختم قراءة فرمان ولائحه ، آقای عبدالرحمن خان رئیس بلدیه برخواسته استفسار فرمودند :-- اگر کسی بیانات بطرفداری یا به بر خلاف مدعی علیهما داشته باشد آیا مشروط است که تحریری باشد ؟ (٣٠٨) آقای رئیس بجواب فرمودند :-- ( ١ ) سواد این فرمان در فقرهٔ ( ٥٦ ) ملاحظه شود . ( ٢ ) نقل لایحهٔ اصول استنطاق و محاکمهٔ مظنونین خیانت وطن در فقرهٔ ( ٥٧ ) قبلاً منقول شده است ! ١٥٧ چون این قضیه از حقوق عمومیه ملیه است ازین جهة دیوان عالی هر اعتراضی را که متعلق باین مجلس باشد می پذیرد و بالنسبه نظریات شفاهی بافکار تحریری ترجیح داده میشود و اگر شفاهی باشد در قید تحریر آورده میشود . (٣٠٩) پس ازان حضرت عالی رئیس صاحب دیوان عالی به منشی مجلس امر فرمودند تا خلاص آن تحقیقات و عرائضی را که تا حال راجع باین مظنونیت بریاست دیوان عالی موصول شده است قرائت کند . منشی صاحب مجلس اکثر فقراتی را که قبلا از (٦٥) الی (٧٥) تحریر شده است جهة استحضار حضار قرائت فرمود . پس از توضیحات فوق که راجع بصورت تشکیل و جریان محاکمه افاده می نمود حضرت عالی آقای عبدالاحد خان پس از خاطر نشان کردن مواد مبحوثه جلسه آینده اعلان ختم مجلس امروزه را اعطاء و جلسه دوم را برای روز چهار شنبه ١٧ دلو مقرر فرمودند ! مشروط برینکه اگر کسالت مدعی علیه رفع و مساعد باحضاریت محکمه باشد ! والا بتاريخ دیگری اعلان انعقاد جلسه داده خواهد شد ! (جلسه دوم ریاست دیوان عالی) بروز شنبه (۲۰) دلو ۱۳۰۷ (۳۱۰) درین مجلس ریاست دیوان عالی باصول مقرره آن تشکیل و حضرت عالی آقای عبدالاحد خان جلسه را به بیانیه آتی خود که مجملا مرقوم میشود افتتاح فرمودند :— بروز ۲ شنبه وعده داده بودیم که روز ٤ شنبه ١٧ دلو باز مجلس منعقد و محاکمه مظنونین خیانت وطن دایر خواهد شد ولی جلسه را به صحت محمد ولی خان مشروط گفته بودم که اگر طبیعت شان خوب بود جلسه منعقد والا بموعد ١٥٨ دیگری مقرر خواهد شد . چنانچه ذریعهٔ فوق العادهٔ اخبار معطل شدن جلسهٔ چارشنبه را اطلاع و به شنبه اعلان کردیم ولی درین روزهای تعطیل جلسه هم اعضای ریاست دیوان عالی کار میکردند و تحقیقات خود را با تمام رسانیدند . امروز که محمد ولی خان حاضر است ( اشاره بسوی محمدولی که در چوکی مخصوص مظنونین نشسته بود) عالیجاه مرزا میر غلام خان مدعی العموم شعبهٔ ملکی دعوی خود را که پس از تکمیل استنطاق و تحقیقات ترتیب کرده است پیش میکند و از محمد ولی خان جواب می خواهد که شما سوال و جواب طرفین را می شنوید . (۳۱۱) درینجا مدعی العموم ملکی دعوی خود را که بصورت سوال مقدم از جواب های محمدولی از فقرهٔ (١٦٦) الی (٢٠٤) علیحده علیحده تحریر گردیده است بصورت مسلسل مشرحا و مفصلاً بر علیهٔ محمد ولی خان اقامه ودعوی خودرا از سر تا آخر به کمال طلاقت و سلاست ابراز و ایراد کرد و در ختام هر فقرهٔ آن قدری سکوت و منتظر جواب محمد ولیخان میگردید ولی مدعی علیه در اثنای قرأهٔ صورت دعوی کاملاً سکوت وهمهٔ آنرا می شنید پس از ختام صورت دعوی مدعی العموم مدعی علیه مذکور بضر تعالی رئیس صاحب مجلس را مخاطبه کنان گفت :- (۳۱۲) اگر اجازه بدهید که فقرات یکه یکه خوانده شود من حاضرم که نه تنها جواب آنها را یگان یگان بگویم بلکه از تمام اعتراضاتیکه بر اعلیحضرت امان الله خان وارد است نیز مدافعه کنم من کاملاً از تمام امور سلطنت دورهٔ امانیه مخصوصاً از موقع وکالت خودجواب میگویم و از تمام اجرا آت خود مسئول هستم من آرزو داشتم که بحضور این چنین يك مجلس بزرگ محاکمه شوم تا از چیزهائیکه نسبت بمن گفته میشود ١٥٩ مدافعه كنم . (٣١٣) این خواهش محمد ولی خان را آقای رئیس صاحب دیوان عالی پذیرفته حسب خواهش خود مدعی علیه مذکور وقت برایش دادند تا بکمال آزادی و فرصت تمام به تردید ادعای مدعی العموم که بر علیه او اقامه کرده شده است بپردازند لهذا گفتند که « ما تمام این صورت دعوی و دلائل و قرائن را که مدعی العموم بر علیه شما اقامه کرده است بشما تحریراً می سپاریم تا جواب هر کدام آنرا حسب مطلوب خویش در زیر آنها تحریر و در جلسه آتیه حاضر دارید تا به حضور مجلس خوانده شود اگر مدعی العموم قانع شد خوب ! والا باز بدفع و اعتراضات مدعی العموم و جوابهای شما حواله سمع ، ونظر مجریان مجلس ؛ فیصله و احکام لازمه اعطا خواهد شد » . [ در جلسه اول و در جلسه امروز بر طبق مقررات لایحه استنطاق اکثری از سامعین و حضار ادعا و افکار و نظریات تحریری و شفاهی خودها را بجناب رئیس صاحب دیوان عالی تقدیم میکردند که نقل یکعده از ین ادعاها قبلا از فقره ( ٧٥ ) الی ( ١١٩ ) مرقوم و درینجا از تکرار آن صرف نظر شده تنها اینقدر یاد آوری میشود که همه این ادعاها بر علیه محکومین بوده و بعضاً مزید توجه مجلس را بسوی محاکمه آنها خواستار شده اند ] (٣١٤) درینجا آقای عبدالرحمن خان رئیس بلدیه پس از استجازه حضرت عالی رئیس صاحب دیوان عالی اظهار کرد اگر به محمد ولی خان اجازه داده شود که وکیل از طرف خود بگیرد همانا نظر بعدل و انصاف حکومت نادری که این مجلس عالی بهترین نمونه آن است ، بسیار خوب خواهد شد رئیس صاحب دیوان عالی در جواب فرمودند . (٣١٥) چون حسب ماده ( ١١ ) لایحه مجلس ، مظنونین کاملاً حق بیان را مادة ( ١١ ) ملاحظه شود در فقرة ( ٥٧ ) ١٦٠ داشته در هر نوع اظهار عقائد شان آزادند و هم میتوانند که برای خود وکیل بگیرند در صورتیکه خودشان در دفاع و ازالهٔ جرم و اقامهٔ دلائل خود بالذات اظهار استعداد واعطای بیانات میکنند، دیوان عالی چطور بر آنها تکلیف کرده خواهد توانست که خود آنها جواب نگفته از طرف خویش جههٔ مدافعه از دعوی مدعی العموم برای خودها وکیلی را انتخاب و معرفی کنند انتخاب وعدم انتخاب وكيل شرعاً و عرفاً مربوط بميل و خواهش خود مدعی علیهم است و بس. (٣١٦) پس از آن رئیس صاحب دیوان عالی محمد ولیخان را مخاطب کنان فرمودند از آنجا که هئیت ریاست دیوان عالی درین چند روز کار کرده اند و بر تمام تحقیقات و دلائل و اسنادیکه نسبت بخیانت شما بما موصول گردیده غور و تحقیق نموده اند لهذا نظربه دلائل و قرائن و رویداد مجلس که در اثر مفاهمهٔ ما با اعضای دیوان عالی شده است وقناعت دیوان عالی ما بر ملزومیت شما تا يك حدى حاصل شده است فعلاً امر به حبس شما داده بر آن دفاع شما که ازین دعوی امروزه تحریراً میکنید در جلسهٔ آتی علم آوری شده قرار لازمه اجراات خواهد شد. جلسهٔ آتیهٔ دیوان عالی بروز سه شنبه ۲۲ دلو مطابق ۱۲ رمضان المبارك ساعت ۱۰ قبل از ظهر مقرر گردیده است که دائر شود! (٣١٧) بعد ازینکه بفقرهٔ محمد ولیخان درین جلسه قرار فوق پرداخته شد و نامبرده از مجلس برآمد حضرت عالی رئیس صاحب امر به احضار محمود سامی اصدار کردند چون محمود سامی حاضر و بچوکی مخصوص مظنونین نشست بعداز اجازه دادن آقای رئیس صاحب دیوان عالی مدعی العموم شعبهٔ نظامی آقای پیر محمد خان غندمشر از جا برخواسته بیانیهٔ غرائی را بوضع عسکرانه از معرفی و هویت و تاریخ آمدن این خاین را به افغانستان و باز از خیانت کاریها وطرزسلوك و حیات بی اعتدالانه و اختلاس ١٦١ و سوء اخلاق ور ذالتها اوند کاری داده شرح همرازی و انبازی و مساعدتها و همراهی او را که با بچه سقاو ابراز داده گان یگان اظهار نمود. (۳۱۸) چون محمود سامی در حین استنطاق و تحقیقات ابتدائیه (۱) و جریان محاکمه در مقابل این همه فجایع و خیانت کاری و بی باکی های خود فقط انکار محض را اختیار کرد ازین جهة از مدعی العموم، حضرت عالی رئیس صاحب دیوان عالی استفسار کردند که در مقابل انکار مدعی علیه چه میگوئید؟ (۳۱۹) مدعی العموم اظهار کرد که من حاضر هستم که این فقرات ادعائیه خودم را برعلاوه قرائن قطعیه و امارات مثبته واسناد واضحه بذریعه شهود باثبات قطعیه برسانم ! (۳۲۰) باز حضرت عالی رئیس دیوان عالی، محمود سامی را مخاطب ساخته فرمودند :ـ آیا شما حقیقةً بمقابل همه سوالات و ادعای مدعی العموم انکار مطلق را اختیار کردید ؟ (۳۲۱) محمود سامی در جواب گفت بلی من انکار دارم ـ لہذا رئیس صاحب فرمودند که امروز امر میدهم که مجلس منحل ورویت دعوی محمود سامی و محمد ولی و احضار شهود و مزید قرائن و اماراتیکه نسبت به آنها کسی گفتن آرزو داشته باشد بجلسه روز سه شنبه (۱۲) رمضان طوریکه قبلاً گفتم موکول است . جلسه سوم ریاست دیوان عالی روز سه شنبه ۲۲ دلو ۱۳۰۸ (۳۲۲) هیئت دیوان عالی درین روز بهمان ترتیب و اصولیکه مقرر شده بود برای محاکمه مظنونین بخیانت وطن در همان صالون کوتی استور که دو جلسه ( ۱ ) که در فقرات ۲۰٤ الی ۲۶۸ مندرج است . ١٦٢ سابقه دیوان عالی نیز در آن ، تشکیل شده بود ؛ اجتماع نمودند ! اولاً بمسئله محمود سامی آغاز و مدعی العموم بر علیه آن دلائل و براهین و اسناد خود را به حضور این مجلس عالی یگان یگان تقدیم کرد واز محمود سامی در آنموضوع تکراراً جواب خواسته شد ولی محمود سامی منکر محض بوده قطعیاً اضافه بر آن چیزی نگفت . لهذا رئیس دیوان عالی از مدعی العموم شعبه نظامی طالب شهود شد مدعی العموم شهودش را راجع باثبات تمام دعاوی خود به تفصیلیکه از فقره (٢٦٩) تا (٢٩٤) مندرج است اقامه و کاملاً خیانت و جنایت را بر محمود سامی اثبات کرد. در مقابل دسته های شهود ، محمود سامی هیچ يك جرح ودفاع شرعی ومنطقی را ظاهر نکرده ساکت ماند . محکمه دیوان عالی نیز به الزام خیانت و مجرمیت او متفقا اعطای حکم فرموده تعیین جزای این جرم سنگین او را بحضور عدالت ظهور اعلیحضرت غازی گذاشته پس از تفهیم صورت فیصله که در فقره (٢٩٦) تا آخر فیصله مشیر حاصر قوم است علی الفور امر بحبس و اخراج محمود سامی اصدار فرمودند ! (۳۲۳) پس اران محمد ولی را احضار کردند ، رئیس دیوان عالی از وی جوابهای آن ادعاهای مدعی العموم شعبه ملکی را که بروز شنبه ۲۰ دلو در جلسهٔ دوم بر علیه او اقامه کرده بود روی برای دادن جواب تسهیلات را از ریاست دیوان عالی خواستار، و از حضور رئیس صاحب برایش مهلت داده شده بود تا جوابهای هر یکی ازین سوالهای مدعی العموم را که باو تحریر آدادہ میشود در ذیل آن بنویسد ؛ مطالبه فرمودند ! مدعی علیه جوابهای تحریری خودش را به مجلس تقدیم ومنشی ریاست شوراء را از طرف خود وکیل بخواندن اوراق تحریریه خود گرفت که جهراً در مجلس خوانده شود و درعین زمان خودش جهته معاونت با منشی ۱٦٣ شوراء در مواقعیکه خط خوانده نشود احضاریت خود را تذکار داد جوابهای مذکور به تفصیلیکه تحت سوالهای مدعی العموم از فقرة (۱٦۸) تافقره (٢٠٤) مندرج است در مجلس خوانده شد . (٣٢٤) پس از اتمام خواندن جوابهای تحریریه محمد ولی ، رئیس صاحب دیوان عالی از مدعی العموم شعبه ملکی استفسار کردند که آیا باین جوابهای تحریری مدعی علیه قناعت تان حاصل شد؟ و یا چیزی مدافعه کردن می خواهید ؟ مدعی العموم معروض داشت که من نه تنها ازین جوابهای مدعی علیه مدافعه و تردید میکنم بل از خود همین تحریرات او حاضرم که این ادعا خودم را بروی بدرجه اثبات برسانم ! پس از آن مدعی العموم آغاز به تردید تمام جوابهای او کرده از خود اقرار وتحریرات او دلائل وقرائن واماراتی را پیدا میکرد که ظاهراً به ارتکاب این خیانت دست مدعی علیه شامل است (۱) هرچند این تردید های مدعی العموم بچندان لهجه حقیقت و اصول درست قرأة میگشت که تمام حضار را قانع و خود محمد ولی خان را هم متاثر می ساخت ولی باز هم در هر فقره که محمد ولی دفاع بی جا و یا تردید بی محل نمودن را ادعا میکرد علی الفور برای اثبات مدعا واسکات صحیح مدعی علیه شهود متعدده حاضر میشد ، شهود هم شهادات حقانه ومنصفانه خود شانرا راجع به خیانت کاریهای محمدولی بحضور محکمه اداء (٢) و از طرف محكمه اقسام اطمینان و اعتماد نسبت بشهادات شهود استحصال می شد اما در مقابل دسته های متعدد شهود ، محمد ولی هيچ يك جرح و دفع شرعی و منطقی و عرفی را گفته نتوانست وهم در موقعیکه فرمان بچه (۱) ملاحظه شود فقرات دفاعیه اخیره مسکته مدعی العموم از (٢٠٤) تا (٢٢٩) (۲) صورت ادای شهادت شهود در فقرات (۲۳۱) تا (٢٤١) ملاحظه شود . ١٦٤ سقو که راجع برهائی ومقرری پهره تحت اثر خودش صادر شده بود، ودر محکمه بهمراه رسید دستخطی خود محمد ولی که از فقره (١١٩ تا ١٢١) عیناً مرقوم است جهة استحضارين مجلس والزام آخرین او حاضر آورده شده بعموم نشان داده شد؛ کاملاً ساکت و بر اثبات جرم خود قطعیاً قانع شد لذا هیئت محکمه دیوان عالی به ارتکاب جرم و خیانت کاری محمد ولی متقین گردیدند. وفیصله خود را نسبت به آنها طوری که در فقرة (٢٤١ و ٣٠٤) مرقوم است اعطا و محمد ولی ومحمود سامی را درفراهم آوری اسباب وموجبات این انقلاب محرك و ذی مدخل و شريك دانسته برین جرم سنگین آنها که به ملت خیانت و به مملکت غداری کرده اند تماماً را سخ العقیده شدند وتعيين اين جزای بزرگ محمدولی ومحمود سامی را مفوض به رای بیضای همایونی گذاشته امر بیرون کردن محمو دسامی محمد ولی را یکی بعد از دیگری پس از تفهیم فیصله از ریاست دیوان عالی اصدار کردند (٣٢٥) درین موقع حضرت عالی رئیس صاحب دیوان عالی بنطق آتی خود این مجلس را خاتمه دادند :- حضار محترم ریاست ! ازجریانات و اجرا آت این اولین ریاست دیوان عالی که از بهترین نمونه های عدالت وانصاف دوره نادری ست، مجرمیت محمدولی خان ومحمودسامی برعلاوه شهرت عامه هم بصورت قرائن وامارات ودلائل عقلیه وقانونيه وهم بصورت محاکمه وتحقیقات شرعی و ادای شهادت شهود متعدد طوری اثبات را در بر گرفت که از ابتدا تا انتها بسمع فرمودیده معلوم شد همه خرابی و بربادی و تباهی که به دولت وملت و مملکت ما وشما درین انقلاب پیش شد از اثر خیانت این اشخاص مبهم که زمام حکومت در دست آنها بود صورت گرفته است عزیزانم ! بیاد داریم که ما و شما برای اصلاح و ترقی وضعیت مملکت خودکلمات ١٦٥ فدا کاری و همت و شرف و وجدان را بسی بحث میکردیم اما در موقعی که وطن بفدا کاری محتاج شد همه ما آن کلماتی را که خواه مخواه در بیست و چهار ساعت چند باری از زبان ما می برآمد فراموش کردیم ! و هيچيك امداد و اعتنائی بوطن نکردیم ! در عین زمان حضرت خالق برحق جل جلاله بر حال فلاکت اشتمال ما و شما رحم فرموده نه خواست که این ملت شریف محو ابدی شود ! بسر وقت عموم سکنه افغانستان راد مرد تاریخی و فرد نابغه افغانستان اعنی اعلیحضرت نادر شاه غازی را با اخوان شجيع نامورش مامور دفع این فتنه عظیم فرمود ! بچشم سر دیدیم که ذات عالی صفات شاهانه برای بدست آوردن شرف افغانیت طوری فداکاری فرمودند که احدی از آن انکار کرده نمی تواند ! و در تاریخ دنیا بآب زر تحریر و باقی خواهد ماند ! اکنون که ما و شما از فضل خدا وروحانیت رسول الله به يك حيات باشرف اعزاز ، به يك حكومت صحیحه اسلامیه که مطابق ذوق ملیه ماست امتیاز یافته ایم باید که مثل سابق عقب اغراض و اشخاص پرستی نگردیم و کوشش کنیم که رذائل را از محیط و مفاسد را از بین ازاله و صداقت و امانت و اطاعت به حکومت و خدمت بملت و وفاداری به مملکت را ادامه دهیم ـ تا دوباره آتش دیگری شعله ور نگشته خرمن هستی ما و شما را نسوزانده باید بعد ازین تجربه و سانحه آن اشخاص وطن را دوست را که در حفاظت و نگهداری و خدمت وطن میکوشند، دوست داشته باشیم ! و هر که میخواهد که اسباب تهلکه وطن را فراهم کند او را دشمن عینی خود دانسته حضرت حق جل جلاله را حاضر و ناظر دیده اضافه برین از اغراض و لحاظ صرف نظر نمائیم تا باینو سیله از فضل حضرت خداوند توانا جل جلاله واثر نیات صادقانه اعلیحضرت تلافی عموم نقصانات گذشته را نمائیم . ١٦٦ تقديم فیصله بحضور شانه (۳۲۶) رئیس صاحب دیوان عالی پس از اختتام این مجالس مکرره که قبلاً بالتفصيل مرقوم شد اصل صورت دعوی و فیصله محمد ولی را که نقاش عیناً از صحیفه (٨٤) تا (۱۲۲)، واصل صورت دعوی وفیصله محمود سامی را که ثبتش از صحیفه (۱۳۵) تا (۱۵۵) عیناً مرقوم است ؛ بتوسط صدارت عظمی بحضور عدالت ظهور اعلیحضرت معظم غازی تقدیم نمودند (۳۲۷) این فیصله ها تا یکزمانی تحت مطالعه والا حضرت اجل افخم آقای محمدهاشم خان صدراعظم بوده بالاخر بيك موقع مناسب بحضور شاهانه تقديم شد . ذات ستوده صفات همایونی هم سر تا پا تمام این صورت دعاوی وفیصله ها وتحقيقات وجريان محاکمه دیوان عالی را بچنان دقت وغور و خوضیکه مخصوص طبع رسای نکته رس اوشان است در مجالس متعدده واوقات فارغه مطالعه وتدقیق فرمودند و در اثر آن بموجب ماده (۸) لایحه اصول استنطاق که در صحیفه (٢٤) مرقوم است امر و اراده فرمودند تایك مجلس دیگری هم برای تعیین جزا این محکومین خیانت ملی انعقاد یابد ( وقائع مجلس تعیین جزا ) ( ونتیجه محاکمه خائنین وطن ) ( بروز یکشنبه ۱۷ حمل در سلامخانه عمومي ) (۳۲۸) اينك بعد از غور وتفحص بآخرین زوایای قضیه بامر حضور همایونی و دعوت مقام صدارت عظمی و ریاست بلدیه ، تمام مامورین ملکی ونظامی و عامه اعزه و معاريف ومعتبرين شهر وشش کروهی و ولایات ساعت ۳ بعد ١٦٧ از ظهر یکشنبه ١٧ حمل در سلام خانه عام دعوت شدند تا درین موضوع عمومی که بجامعه متعلق است باعتبار کثرت آرا بر علاوه فیصله وکلای ملی نتیجه قطعی خودها را در تعیین جزای این دو خیانتکاران ملی بدهند ! (٣٢٩) برحسب دعوت ، مامورین و اهالی مدعوه در سلام خانه عام بساعت موعود يك جم غفیری حضور بهمرسانیده سرتاسر سلامخانه وبرنده های دوطرفه آنرا کاملاً مملو ساختند بر علاوه آن اطراف وجوانب سلام خانه باين عرض وطولی که دارد نیز پر از اشخاص وناظرین گردیده اشتیاق استماع جریانات مجلس را ذريعه گوشکهای رادیو که قبلاً در مقامات لازمه تعبیه شده بود مینمودند، بساعت ٣ حضور همایونی تشریف آورده احترامات لازمه که در خورشان يك پادشاه محبوبی است از طرف عسکریان و سائر اهالی بگرم جوشی ادا شد ! حضور شاهانه متعاقب ورود بخطابه ذیل مجلس را افتتاح فرمودند :ـ [خلاصه نطق افتتاحیه اعلیحضرت معظم غازی] در مجلس تعیین جزای خائنین وطن : (٣٣٠) ملت عزیز قدر دانم ! شما تصور خواهید نمود که من باین خدمات ناچيزانه که باین خاك نموده و یا باین طپیدن ها و مساعی متوالیۀ خود متسلی گشته خواهم گفت که فرایض و جدانی و وظایف اجتماعی خود را اکمال نموده وا کنون از غم این ملت مظلوم فارغ خواهم نشست ؟ نه ! روزیکه ملت عزیزم با صرارهای زیاد در همین سلامخانه سلطنت افغان تان را بمن تقديم وتکلیف نموده این بار گران امانت را بدوشم نهادند در آنجا دانستم که این دل فدویت منزل و این روحی که دایم در فضای عشق وطن پر وبال زده دیگر روی عيش واستراحت و آرامی را نخواهد دید و در آن روز به پیشگاه ١٦٨ این خاك اسلامیت که محبت آن را جزء ایمان خود میدانم عهد نمودم که الی آخرین رشته نفس خودرا به شیرازه بندی اوراق پریشان اخلاقی و انتظامی و سیاسی این مملکت بکار برم . چنانچه در اولین روز جلوسم اعلان کردم که تمام اجرا آتم در راه اعتلای بها و ابادی وطن بوده و در همه امور بمشوره و اتحاد نظریه ملت محبوبم میپردازم ! وامید وارم که بفضل خداوند و مساعدة عامة ملت افغانستان در انجام همة این مرام مقدمس کامیاب شوم در خط مشی حکومتم نیز از روا داری و محبتی که به مملکت وملتم دارم نیز همین نکته را تائید کرده نوشتم که حکومت افغانستان يك حكومت اسلامیه و به شکل مشروطه مطابق بمقررات دینی و احکام شرعی اداره خواهد شد ! حال نیز میگویم که من جداً طرفدار رفاه و آسوده حالی عامة ملت افغانستان بوده خیلی سعی و کوشش دارم تا ملت در شناختن خیر و شر ، و سنجیدن مفاد و ضرر خود استعداد و قابلیت خـود را يك آن پیشتر احراز کنند و از فضل خداوند و عرق ریزی های این بیعی خواه خود آنها زود از زود لیاقت اداره امور و نگهداشت شئونات مملکتی و سیاسی خودرا اکتساب کنند ! از همین حسن نیت و خیر اندیشی است که من حکومت و ملت افغانستان را بهمدیگر همچون جسد و روح دانسته هر دورا يك جزء لا يتجزای همدیگر میدانم و خیلی مجاهدت و مساعی خودم را در همین زمینه بکار میاندازم تا موجبات وقوع تفرقه و علیحده گی بین حکومت و ملت را از بین برداشته بيك وحدت حقيقى وبيك صميميت خلل ناپذیری ملت وحکومت افغانستان را در راه سعادت ونيك بختی سوق دهم ! و دوباره به چیز های که اسباب مغایرت و شکر رنجی را در بین واقع میکند توجه و التفاتی بعمل نیاید . ١٦٩ اينك براثر همين عهد و همين مفكوره به تصميمات خود شروع نمودم و خدای پاك را نيايش ميكنم كه بايفای هرعهد خود ، توفيقات آسمانی را رفيق مي بينم ! تصميمات من بسيار است من ميدانم و اين دلی كه از اختيار من برآمده و برفراز نعش های درخون طپيدۀ ظلم و وحشت و شهيدان خيانت، بال افشانی و نوحه سرائی ميكند ! اما چيزی كه در بين اين تصميمات، خودرا بيشتر درنظرم ترجيح ميدهد مسئلۀ نظم و عدالت است چه تا اكنون همۀ اين بدبختیها و پريشانی ها كه قريباً موجوديت اخلاقی و اقتصادی ما را در انظار بشريت به باد فناداده ؛ يگانه مواد بی نظمی وبي عدالتي بود واگر آينده هم اين دومادۀ بدبختی رفع نشوندباز ( لاسمح الله ولاقدرالله ) « همان آش و همان كاسه خواهد بود !» نظم وعدالت كه در حقيقت ماده وصورت دنيای مدنيت و هيئت جامعۀ بشری و بلكه اگر غور شود باعث حفظ عالم و سبب نزول شرايع آسمانی و تدوين تشكيلات موضوعۀ بشری ونصب العين همه شرايع و اديان است چون دقت شود به بقای خودبه مكافاة و مجازاة تكيه ميكند بدرجه كه نظم و عدالت خداوندی هم به مكافات و مجازات منجر شده بهشت و دوزخ هم تابع نظم وعدالت لايزالی است! ازين سبب است كه اين بندۀ عاجز خداوند هم نظر بگذشتۀ ملت خود و هم اقتفا باين سنت الله ميخواهم در اقامۀ عدل ونظم بكوشم واين دوپايه مدنيت را بواسطۀ رعايۀ مكافات و مجازات قوی ومستحكم بسازم وخيلی خوش بختم درين شيوه كه من آن را از دقايق و رموزات اجتماعی تصور مينمودم ، ملت عزيز و هوشمند خود را نيز متحسس و بلكه خوش بختانه از خود نيز بيشتر باعث ديدم ! چنانچـه بعد از آن كه داخل كابل شدم وعفو عمومی دادم بازمشاهده ميكنم كه ملت من بعدل و نظم اظهار علاقه نموده ميخواهد كه خدمتگاران وطن ۱۷۰ مکافات ، و خیانت کاران مجازات به بینند ؛ منکه فطرتاً به شخصیات وجزئیات علاقه ندارم باز هم که همچه يك حس شریف را در ملت خود می بینم مسرور میشوم ! و آن حس را تربیه می نمایم ! کسانیکه عقیده اجتماعی داشته و طرفدار سیر تکامل اند کوشش میکنند تا حس های شریفی که در ملت تولید شده است آن ها را تربیه و تنمیه کنند . من عهدیکه باین ملت نموده ام بحضور خداوند و به مفاد این ملت بوده و من طوریکه خداوند بداند و بمفاد این ملت باشد ایفای عهد میکنم ! من امروز ملت خود را برای کسب علوم و معارف که اساس همه مدنیت ها است مستعد می بینم ! وبهمۀ موجودیت خود میکوشم که ملت علوم ومعارف معتانی داشته باشد ! ملت را قابل عسکریت ، فلاحت ، زراعت معاینه میکنم ! و از خداوند توفیق میخواهم که درین شئون ملت خود را باشی از استعدادات فطری شان مقابل بسازم ! ملت خود را جوینده اقتصاد مشاهده میکنم ! و در تقویه این حس بلند شان فدویت و مجاهدت میکنم ! ملت را خواهان نظم و عدالت می یابم ! این است که جهد میکنم عاطفه بزرگ در ایشان نشو و نما یافته بلذت و الم سیاسی و ادبی خود که در نزد علم یکی از اساس های بنی عالیه نظم و تشکیلات است خود به خود واقف شده آینده نزد سلطه متنفذین دارای موجودیت ملی شوند ! اينك برای تقویه و تربیه این عاطفۀ نظم و عدالت با اینکه شخصاً و ارادۀ ندای عفو عمومی داده بودم و برای محافظه شئونات انفرادی من بهتر بود که فریاد های ملت خود را نمی شنیدم و در مقابل عفو کرده خود ناله وزاری مظلومان را بگوش نمیگرفتم چنانچه پیش از من بخشیدۀ خودرا بخشیدۀ خداوند ۱۷۱ وگرفتۀ خودرا گرفتۀ تقدیر میدانستند ! اما من بندۀ خدایم وخدمتگار ملت خود ؟ اگر ملت من نه بخشد ، من نمی بخشم ! و اگر قوم من نه بخشد من نمیگذرم ! چنانچه بملت من معلوم است که من جنایت کاران اجتماعی وطن را شخصی عفو نموده بودم ! و همه در مقولۀ عفو شخصی من داخل شده اند اما بعد از آن که ملت عزیزم خواهان نظم وعدالت شدند نتوانستم که وجدان خودرا سپر این عواطف شان که مصرانه ومشا عر من حمله می نمود، بسازم ! همین بود که من از ارادۀ شخصی خود گذشته تابع ارادۀ مشروع ملت عزیز خود شدم ! و محاکمۀ آن همه مجرمین اجتماعی را نیز مفوض بخود شان ووکلا، وسنادیدشان نمودم! حتی برای محاکمه محمود ولی ومحمود سامی نیز دیوان عالی ترتیب کردم ! وبرای اظهارات ازادانۀ شان تسهیلات فراهم آوردم وکوشش کردم تا متهمین جنایت ملت بدست ملت ورأی ومحاکمه و تمیز ملت محکوم شوند . همان بود که محمود سامی ومحمودولی یکی بعد دیگری به حضور ملت و نماینده گان شان محکوم به خیانت ملی شده و به حسب شرایع و اصول مقرره که مجازات و تعیین آن حق حکومت است ، تعیین جزا آنهارا بحکومت مفوض نمودند ! اکنون ای ملت عزیزم برای اینکه حاکمیت ملی شما تامین شود ! برای اینکه آن همه جور وتعدی واستبداد های که بشما تحمیل شده است ، جبره گردد ! برای اینکه حس عدالت ونظم که در شما خواه از روی تربیه و خواه از روی عکس العمل بی عدالتی تولید شده است ، تقویه و تنمیه شود! این دو نفر خیانت کاران اجتماعی را که به خیانت نسبت بشما ملت متهم ، وبدست شما ملت محاکمه ، و به نزد شما ملت خیانت وجنایت شان ثابت شده است ؛ نیز برای تعیین مجازات بشما ملت مفوض مینمایم ، تا خود تان بصورتیکه دیدید و شنیدید ورأی دادید ؛ مجازاتشان را نیز تعیین نمائید ! . ۱۷۲ جریانات مجلس تعیین جزای خائنین ملی (۳۳۱) درین جا ذات شاهانه امر بقرائت نتیجهٔ فیصلهٔ محکمه دیوان عالی فرموده حضرت عالی فیض محمد خان وزیر صاحب خارجه فیصله را بمضمون ذیل بآواز بلند خواندند : از محمود سامی : « نسبت به ثبوت خیانت محمود سامی نظر به شهادت شهود و قرائن و امارات مثبته و عدم دفاع قانونی و عدم جرح و دفع شرعی مدعی علیه هذا که درج صورت دعوی مذکور بوده در ۱۳ ورق فیصلهٔ هذا داخل است خیانت او را نسبت بجامعهٔ ملت و دولت و وطن ما افغانستان بحضور دیوان عالی ظاهر و مبرهن میدارد . » « لهذا حکم نمودیم که محمود سامی نسبت بخیانت مذکور مسئول بوده مستوجب تعزیر است و تعیین نوع تعزیر آن مفوض برأی اعلیحضرت نادر شاه غازی است که آنچه لازم بدانند در اجرای آن شرعاً مختارند . » از محمد ولی : « لذا نسبت بوجود قرائن و امارات مثبته و عدم دفاع قانونی و شهادت شهود بقرائن و عدم جرح و دفع شرعی مدعی علیه هذا که درج صورت دعوی او و دفاع مدعی علیه هذا بوده و در ۲۷ ورق فیصلهٔ هذا داخل است و علاوه بران اقرار خودش که به مسئولیت و عدم پذیرفتن توبه حبیب الله و سید حسین و غیره بحضور دیوان عالی اقرار کرد و درج اوراق فیصلهٔ هذا است به ظن غالب حکم نمودیم بخیانت و مسئولیت همین محمد ولی خان مدعی علیه که بجامعهٔ ملت و دولت و وطن افغانستان خیانت کرده موجب تعزیر است و تعیین نوع تعزیر آن مفوض برأی اعلیحضرت محمد نادر شاه » ۱۷۳ غازيست که آنچه لازم بدانند در اجرای آن شرعاً مختارند ! » ( اتفاق آرای عمومی در اعدام محمود سامی ) ( ۳۳۲ ) پس از ختم قرائت فیصله ، ومزيد استحضاريت عموم اعلیحضرت بحضار فرمودند :– « اينك برحسب فيصله محكمه راجع به محمود سامي يك سزا اعدام است ويك سزا حبس اولاً بايد همه شما يكدفع بنشينيد ! ( همـه نشستند ) هرکسیکه از حضار بر اعدام محمود سامی رأی میدهـد بپـا شـود ! » ( همه نفری استادند ، وبايك غلغله و اصرار گفتند کشته شود کشته شود! خیانتش بثبوت پیوسته ، این موضوع حاجت بمذاکره ندارد ! ) بعد دوباره فرمودند « ممکن است در مرتبه اولی که گفتم هر کسی باعدام آن عقیده دارد بپاشود درست نفهمیده باشيد اينك جهت مزيد تفهيم مطلب وذهن نشين شدن قضیه باز میگویم هر شخصی که به اعدام محمود سامی رأی میدهد برعکس مرتبه اولی بنشیند و هر شخصی که طرفداربندی گری اوست استاده باشد! » (همه نشسته بيك غلغله شادی که خیلی شبیه بود به سر بازان فاتحی که بگرفتن يك دشمن غـدار خود غيورانه موفقیت را احراز میکنند ، میگفتند : خیانت این شخص بوطن معلوم است و هم بحضور وکلای ما به ثبوت پیوسته کشته شود! کشته شود ! و هیچکسی بپا نخواست ) ( تساوی آراء در اعدام و حبس محمد ولی ) (۳۳۳) اعلیحضرت : «اما در باب محمدولی چون مطابق همین فیصله که قرائت شد فهمیده باشید که در نظر محكمۀ ریاست ديوان عالی خیانت او باندازۀ محمود سامی سنگین و شدید نیست و ظن غالب بخیانت وی میرود آیا درین مورد شما ١٧٤ ملت چه میگوئید؟ هر کسی که باعدام وی رای میدهد باید برخیزد ! » ( يك قسمت برخواسته و يك قسمت بوضع موجوده باقی ماندند ! ) دوباره اعلیحضرت فرمودند: «همه بنشینید ! تمام حضار نشستند ! فرمایش ملوکانه: « برای اینکه غلط فهمی از بین حضار رفع شود اينك تکرار میکنم : هر کسی عقیده اعدام او را دارد بر عکس مرتبه اولیه برخیزد! » ( درین مرتبه هم عمل اول تکرار شد يك قسمت برخاسته و يك قسمت بهمان حال جلوس نموده بودند که تساوی عده در آن دیده میشد ! ) ( نتیجه آرای مجلس تعيين جزا ) (٣٣٤) اعلیحضرت : « ازین مجلس و آرای عمومی فهمیده شد که در باب محمود سامی همه اتفاق بر اعدام وی دارند و در خصوص محمدولی نصف بر اعدام او رأی میدهند و مناصفه برحبس ! منهم منصفانه رأی خود را میگویم که : محمود سامی نظر به فیصله محکمه و این آرای عمومی اعدام شود ! و محمدولی خان باعتبار احتراز تساوی آراء ، حبس کرده شود ! آیاشما چه میگوئید ؟ » راجع به فیصله اعدام محمود سامی همه حضار بعرض رسانیدند که خیلی درست است توقع داریم که فوری در محل اجرا گذاشته شود نسبت به حبس محمد ولی اشخاص طرفدار بندی گری او اظهار شادمانی ازین حقیقت پسندی و انصاف پروری اعلیحضرت غازی نمودند و ذواتی که درباره اعدامش اصرار داشتند بعضاً بنابر موافقتی که اعلیحضرت عدالت گستر با نفری طرفدار حبس محمد ولی خان فرمودند ساکت ماندند ؛ وبعضاً میخواستند که در مزید تشریح خیانت کاریهای سنگین کمرشکن محمد ولی که نسبت به تباهی ملت و خرابی مملکت از وی بعین الیقین دیده شده بود ، پرداخته بدلائل مقنعه مجازات اعدام او را هم از حضور رجا واسترحام کنند ! ۱۷٥ اما ذات شاهانه درین موقع که فی الجمله زمینه را موافق نظریهٔ عدالت کارانهٔ خود یافت و دانست که اکثری از حضار باین رای بیضای شان موافقت دارند لهذا در اثر این اتحاد آرای اکثریت و مفاهمه و مشاوره که باین مجلس عالی فرمودند احکام قطعیهٔ آتیه را نسبت باین دو مجرم وطنیه رسماً اصدار فرمودند :— (محمود سامی اعدام ومحمد ولی محبوس شد (٣٣٥) «نظر بفیصلهٔ دیوان عالی وتصویب این مجلس عالی که مشتمل بر ارکان شورا و وزرا و مأمورین و منصبداران عسکری و اعیان و اشراف مرکز کابل و اطراف است و نسبت باعدام محمود سامی متفقاً اظهار رای دادند منهم باعدام او امر میدهم تا بموجب این فیصله و آرای عمومی اعدام شود (۱) (٣٣٦) راجع به محمد ولی خان چون مناصفهٔ مجلس باعدام و نصف دیگر به حبس آن اظهار نظریه کردند بناءً عليه من هم به حبس او امر و احکام میدهم که هشت سال حبس شود!» بعد دوباره اعلیحضرت به نطق خویش دوام ورزیده فرمودند :— مفاد نطق اختتامیه اعلیحضرت معظم غازی خدائی را شکر گذارم که امروز در ملت محبوبم احساسات ملی و علاقه مندی وطن را بيك صورت امید افزای تسلی بخش مشاهده میکنم! و می بینم که همه دوست را از دشمن خود تمیز میدهند! و با کمال جوش درین مورد ابراز دلچسپی میدارند! معلوم است که از صدمات وارده متاثر گردیده برای مجازات خائنین با کمال جدیت قیام میکنند! و منتهای آرزوی من هم همین است که در ملت محبوبم این طور يك حس (۱) چنانچه حسب این احکام در عصر همین روز حکم اعدام محمود سامی در عمل اجرا گذاشته شد. ١٧٦ درستی تولید شود که خودشان نفع و ضرر خود را شناخته دیگر به بربادی خود راضی نشوند! زیاده از حضرت خداوند جلت عظمته خواستگارم که برای ملت من اخلاق و مزایای نیکو عطا فرماید تا گل سر دوستان و خار چشم دشمنان بوده ایشان را به تعمیل اوامر ذات بی همتای خود و پابندی احکام شرعی و خدمات ملت و ترقی دادن مملکت موفق و کامیاب داشته به سعادات دو جهانی واصل بفرماید! و آخر دعوينا ان الحمدلله رب العالمين (خاتمه) (۳۳۷) پس از اختتام این کلام هدایت التیام شاهانه، آوازهای «زنده باد اعلیحضرت نادرشاه غازی! پاینده و موفق باد این پادشاه وطن دوست ملت پرور ما!» از زبان های عامه حضار بيك اخلاص و صميميت بسيارى سر تا سر فضا را در يك غلغله مسرت افزایی پیچیده ، ذات شاهانه جواباً دعای «پاینده باد افغانستان! موفق و کامیاب باد ملت محبوبم» را گفته حضار به متابعت اعلیحضرت درین ادعیه نیز بسیار زیاد اظهار جوش و خروش کرده بعداً ذات شاهانه رو بقبله ایستاده دست نیازش را بدرگاه خالق بی نیاز (جل ذکره) برافراشته ادعیه پرسوزی را نسبت به سعادت و رفاهیت ملت و موفقیت و کامیابی بھی خواهان افغانستان در آن مقاصد مشروعه شان که راجع به ترقی و تعالی ملت و سرسبزی و آبادی مملکت دارند بکمال انابت و ضراعت ایراد کنان حاضرین در حالی که خیلی متأثر شده بودند در اختتام هر فقره دعائيه آمین میگفتند! بالاخره این مجلس طوریکه مرقوم شد خاتمه بالخیر یافت!. فهرست مندرجات م ( مضامین ) صحيفه ( مضامین ) صحيفه شمه از معائب خیانت ۲ تقدیر معاونتهای محمد ولی در نزد بچه سقا ۶۰ غرض از اشاعه رويداد محاكمه ٤ عهد و پیمان خصوصی محمد ولی بابچه سقا ٦١ اثر خیانت محمد ولی و محمود سامی در محیط ٥ کار گرفتن محمد ولی از سقا بها ٦٢ عرائض راجع بمجازات مؤسسين انقلاب ٦ صورت تحقيقات ابتدائيه محمد ولی ٦٣ تاثيرات اين عرائض ملت برحکومت ٨ دعوى مدعی العموم ملکی و دفاع محمد ولی ٧٣ صورت ترتيب رويداد محاكمه ٩ مدافعه مسكته مدعى العموم ملكی ١٠٧ اغتشاش مكرر اتباع سقوی ١٠ فيصلۀ ديوان عالى دربارۀ محمد ولی ١١٨ تعقیبات حکومت در استیصال اشرار ١٢ اسناد خیانت کارهای محمود سامی ١٢٢ اهتمام مردم شمالی در گرفتاری اشرار ١٣ صورت تحقیقات ابتدائیه محمود سامی ١٢٨ شرفيابي مردم شمالی بحضور ١٤ دعوى و ترديد اخير مدعى العموم نظامی ١٣٥ معروضۀ مردم شمالی با عليه حضرت غازی ١٥ فيصله ديوان عالى دربارۀ محمود سامی ١٤٨ فرمان پادشاهی دراثر عرض شمالی ٢٠ جلسۀ اول ریاست دیوان عالی ١٥٥ اقدامات صدارت عظمی ٢١ جلسۀ دوم ‹‹ عالی ١٥٧ اجرا آت شورای ملی ٢٢ جلسۀ سوم ‹‹ عالی ١٦١ لائحه اصول استنطاق ٢٢ تقديم فيصله بحضور و مجلس تعيين جزا ١٦٦ فهرست هیئت دیوان عالی ٢٨ نطق اعلیحضرت معظم غازی ١٦٧ تقرر مدعى العموم ملكي و نظامی ٢٩ جريانات مجلس تعيين جزا ١٧٢ تعيين هيئت استنطاقيه و تحقيقيه ٣٠ اتفاق آرا در اعدام محمود سامی ١٧٣ رضامندی بچه سقا از محمد ولی ٣١ تساوی آراء در اعدام و حبس محمد ولی ١٧٣ حيات بچه سقا را محمد ولی وقایه کرد ٣٣ نتیجه آرای مجلس تعيين جزا ١٧٤ سررشته دادن محمد ولی به بچه سقا ٤٦ محمود سامی اعدام و محمد ولی محبوس شد ١٧٥ تعاون اسلحه از طرف محمد ولی به « ٥٠ خاتمه مجلس بنطق همایونی ١٧٥ خود غرضی محمد ولی در معامله بچه سقا ٥٢ [BLANK PAGE] [BLANK PAGE]