Niẓāmnāmah da maḥṣūl da māl mawāshī ‏نظامنامه د محصول د مال مواشى

نظامنامه د محصول مال مویشی په (۳۰) د سرطان سنه ۱۳۰۶ هجری شمسی په مطبعه د «شرکت رفیق» په ماشینی د کابل کښ چاپ شویک قیمت د یو جلد (۱۹) پول شماره د چاپ . . . . . . . . . . . . . (۱۵۰۰)

ی شخه خه کیږی، مجرايي کال کښ چه په دله نیخو پس ل شي دی ، ی مامو ریست دفاتر له مخي خریداری بسم الله الرحمن الرحيم نظامي اد محصو د مال واشی مقدمه هرکله چه په افغانستان کښ محصول د موا شے راز راز په ډیرو قسمونو سره اخستل کیده مثلاً محصول د زکوة، طرق، علف چر، باج سیخ شاهیکی، تکت د زکواة، سر مه کی، سو کله ئی، غوری معمولی کوت، سرکانه ، چکانه سره له دی محصولاتو نور تکالیف هم لکه حواله دخریداری د جوال، تخر، خل، نوار، وپکے

ریشمه، توبره ، پاسلیق ، آش ، اوبن ، خر، چه دولت پہ کار دبر لودل ، په زكوة او د رعيتيو په مال باندی ریژش كيدل الو قراره مریزش خسته كيدل، اوهم هغه محصولونه چه لپاره د مواشی ایښودلی شوی وہ ، په یو قوم پہ یو قرار سره ، په بل قوم په بل قرار سره کم او زیاد محصلو مقرر وه ، بعضی خدا ناترسه حاکمان او کارداران بلکه شخصی نوکران ددوی چه له یوځای نه بل ځای ته به تلل ، خپل خرڅونه به ئی په نوم د سورسات ، بارگیری اوسورلی خپله به ئی په نوم د (ألو) رعیتیو څخه آخستل، اولپاره دهری وجهی ځانته عامل محصله او ضابط اولپاره د ټولول او حاصلولو د هغو دير مقرريدل ، دا قاعدی سبب د تکلیفونو او زحمتونو د مالدارانو كيدلی . لپاره د دی خبری بنا پر آسوده حالی دصا دقه (۶) [text in left margin] مقرر شوی بیګار معاف مریزش خسته او د هر جریبه مځکی در بارگران دی (۷)

رعیتو د شاهانه شما هغه ټول تکلیفونه او زحمتونه ورك كړل، یو محصول په نوم د محصول د مواشی سره په ټولو مالدارانو د افغانستان باندی بی له استثناً او ویستلو د قومیت او شخصیت څخه کیدو ده ، ترڅو چه سم له دی نظامنامی سره له ګرد و مالدارانو نه په تمام ملك د افغانستان کښی هغه محصول په قسم د مساوات برابر واخسته شی، چه هیڅ یوه هغه محصوله څخه له قلمه و نه شی لویدلای هغه څوك چه یومال مواشی ولری هم مالدار باله شی او محصول پری کیږی، او محصول د مال مواشی له نر او ښځی، له وږی اوغټود چارپایانو بی له استثنا یو برابر آخسته کیږی . (1) : ټول محصول د چارپایانو پخپله قراره د پيسو یو پایه لس و دوه عهده براران یا قریه داران یاقبیله داران به بی له شماره څخه دفترو د بادشاهی

٤ ته قبولدارہ کیدل، له رعيتيو څخه به ئي جبراً پہ زور سره یی له شماره زیات له حقلایتی آخستل، موقوف کړه شول، چه پس له دی، یی له قاعدی ددی نظامنامی محصول وانہ خست شی. (٢): هغه هیئتونه چه لپاره د شماره مال مواش مقرریږی، له دی کسانو څخه چه لاندی بیانیږی، جوړیږی. (الف): په علاقه داریو او حکومتیو کښ، تر اولی درجی خپله علاقه دار او د هغه ځای حاکم، سره له یوکس وکیل منتخبہ دمجلس مشورہ د ھغه، او کاتب د مالئی او له دوه تر څلورکسو پوری سپین ږیری له استید نکو د قری څخه.

(ب) : په مرکز و د لويو او اعلی حکومتیو او نائب الحکومګیو کښی د لويو او اعلی حاکمانو او نائب الحکومګانوله خوا، سر کاتب د مکتوب نویسی ددو او دوه تنه منتخبه وکیلان د هغه، او سر کاتب د جمع و خرچ د مرکز، اوله دوه تر څلورو کسو پوری سپيان بيری دقرئی. (۳): وقت د شماری د چارپایانو له اوله دحوت نه تر آخره داسد پوری په مناسبت د وقت د لنګوال د هغه ځای سره مقرر شه ، چه پس له لنګيدلو د چارپايانو څخه په شمار باندی شروع، او تر آخره د اسد ه پوری باید پوره آ کامل شی . (٤): هيئت د شمارهری قرئی او قبیلی ته به

٦ ورځی چارپایان به شمیری، کاتب د شما به فی الفوره هم او حساب د چارپایانو او مقرری محصول دهر سړی به له ځنو سره په کتاب دانوانتر خصوصی کښ داخلوی پر آخرد هری ورځ کښ بر ئی میزان کوی ، او مبلغ محصول به په فارسی عبارت سره لیکی، هیئتونه د شماریه په هغه کتاب د انوانتر کښی امضا او دستخط کوی . (٥): لپاره د داخلولو د محصولونو د مواشی دوه ټوپته ئی ټکټونه هیئتونو د شمارڅخه موجه دی، اوّله ټوټه به رئیس د هیئت د شمارسره له کاتبانو د مالیی متعلقه د هغه امضا کوی . په مخ د هیئت کښ محصول وركونكو اساميو ته وركوله كيږی ، وجهه د محصول نقدا اخستی د هغه مال مواشى رعینو د ږغټونه د مواشی بی له اسنا کیږ له گردو کښ هغۀ چه هیڅ هغه څو یاله شی مال مو بی له ان (۱):- یو یا

کاتبانو ته سپارله كيږی. دویمه توته، چه داولی توتی ثبت او شیرازه د کتاب پوری تړلی دی رئیس دهیئت بـرﮮ سره له نورو اعضا په اتفاق سره امضا کوی. (۶):-که رئیس دهیئت د شمار، او کاتب چه ماْ مور د تحویلی د وجهی دی، محصول ئي نقداً وﮮ اخستی، نښیه او پوریْ پریښی وی، له ماْمورْیښه څخه طرد او تعزیر کیږی، او که دا وجهه د محصول له خښتنود مال څخه حصول نه شﮮ تلف شوی مبلغ له رئیس دهیئت او کاتب د مامور د تحویلی د شمار څخه په قرار د ریزش د تنخواه د دوی سره آخستلی او د حکومت په خزینه کښ تحویلاوه شی. (۷):- مال مواشی چه په هر کال کښ شمیرل، د محصیلانو څخه پخپل خپلو تحویلداریو کښ چه ل په ما خښتن ره د قرار محصول یاد ن بلکه ای ته ات، عيليو عامل محصله پير نتونو لی دصا دقه

اد محصول د دولت له مالدار سړی څخه اخستل کیږی، هر کله چه هغه مال مواشی چه محصول پرې کیږی، په منځ د کال کښ سقط یا ورك شی مجرائی نه ورکوله کیږی، البته په راتلونکی کال کښ په نوي شمار کیږی. که مالدار سړی، خپل مال مواشی چه په حساب پنځوس سره مال وی، یا زیاد له پنځوس سر څخه وی په هغه کال کښ ئې په بل سړي باندی خرڅ کړی، لازم او ضرور دی، چه سره له خریدار سړی، د هغه ځای ماموریت خپل ته ورشی، د هغه ځای له ماموریت څخه، هغه خرڅ شوی مال مواشی د دفاتر د حساب، او د مال شماری د ټکټ له مخي د پخوانی مالدار له جمع څخه، وضع، او خریدار هر راز د مثلاً شاهـ غوری لکه خو

ږ او په نه خیال د لئی خپله ورشی، خط بل د ، مدیر ی ورغلی ځای ته به ، مدیر مالی به مالی مدیرته لئی د هغه وکړی چه خبر خپل څخه خط که مدیر د تکت ورکړشی، په ملاحظات د دفتر خپل کښ بړئ لیکی . پر موجب د دی تکت د مال مواشی ، چه پخوانی مالدار د هغه په هغه کال کښ محصول ورکړی دی خریدار و له نور محصول د مواشی د دی کال څخه معاف دی . (۸):ـ محصولونه د مال مواشی له رعیتو د دولت څخه په دی قرار اخستل کیږی ، چه لاندی بیانیږی :ـ اوښ ، اوښه هريو دری افغانی .. ـ ۷۰ پول آس، آسپه، کچر، کچره هر يوه افغانی .. ـ ۸۰ پول غوا، غوایی، سڼه ، ميښه، هر یو ـ ۹۰ پول خر، خره هر یو ------------- ۹۰ پول پسه، ميږه ، وز، وزه؛ هر یو .. ـ ۲۵ پول (۹):ـ پر حساب د چار پایانو د مالدارانو کښ چه

په حضور د هیئتونو د شمار شمیرل کيرى هر کله چه تفاوت ظاهر شی، له ځينتن د مال څخه سیاستا یو په دوه محصول دهغو مالونو چه خیانت او چشم پوشی په کښی شوی د اخسته کيږى، او هیئتونه د شمار سم (۳۳) قاعدى د نظامنامى د جزاى عمومى سره جزا ور کوله کیږی. (۱۰):ـ هغه مالداران چه مال مواشی خپل پدنوّت د شمارکښ پټ او شمیرلو تـه ئـی حاضر نکړى یا هیئتونه د شمار پر محصول د مال مواشى د هغو كښ چشم پوشی وکړى، هغه څوك چه هيئتونو د شمارته ددى پټولو، یا پر صورِة دخیانت د هیئتونو د شمار کښ مافوق هغونوتا د دوي ته خبر وركړى د مال مواشی له تحصینو څخه چه په مال د دوی کښ تفاوت أ (۱۶) (۱۷)

خیانت شوی دی سیاسیاً یو پر دوه محصول اخسته کیږی، یمائی پر شان دی مت انعام ر پوت چی ته او یمائی خزانه د حکو ته تحویلیږی ، او هیئتونو د شمارتسیم له مطابق (۲۳۳) قاعدی د نظامی د جزای عمومی سره جزا ورکوله کیږی . (۱۱) :- که محصولونه د مال مواشی د سږ کال نسبت و محصولونو ته د تیرو کلونوکسر او کمبود وکړی، هیئتونه د شمار به ے تحقیق کوی ، که دا کمبود نتیجه د یو عمو آفت دی ، لکه تلف کیدل د چارپایانو او نور آسمانی سببونه ، هیئتونه د شمار په نتیجه د تحقیق خپل ، سره له موجبه سببونود ے كسربيلي بيلي مافوق آمر خپل ته خابر ورکوی او که داکسرو نقصان یو عام موجه سبب نظری

١٢ هیئت د شمار د علاقه داریو، لویو حکومتیونو، او هغه هیئتونه د شمار چه له اولی، او دومی، او دیمی درجو حکومتیونو څخه مقرر وی، ولایتیو او اعلی حکومتیونو همدا رنګه هغه هیئتونه چه دلویو حکومتیونو مقرروی ولایتیوا واعلی حکومتیو به خبروی کوی، (١٢) مافوق آمران د دوی به پرله کښلو دکمی د محصول ، په هغه صورت کښی چه کسر له لسمی برخی د محصول د تبر کاله څخه اضافه وی، یو هیئت تفتیشیه به د پلټنی لپاره (١٣) مقرّره وی، دا هیئت به، په پلټنه باندی شروع کوی، نتیجه به هغه ځای ته چه له هغه ځایه مقرّر شوی دی وړاندی کوی، هغه هیئتونه د شمار د علاقه دارو چه پخپله په سوسره ولایتو او اعلی حکومتونو پوری تړلی دی نتیجه د شمار خپل به مجمله

دشهریه حسابونو خپلو کښ په هغه قرار سره چه په عنوان ددی مادی کښ ښکا دی په ځان سره به ئی ولایت او اعلی حکومت خپل ته خبر ورکوی. (۹۲) که جمع محصول د مال مواشی، نسبت د تیرو کلونو ته ډیر کسر او کمبود وکړی، وزارت مالیه پر چاره کولو د هغه سره مجبور دی. (۱۳) حوالی د څل جوال ، وړی ، پسه، آس، خریګا د معمولی غورپو، کرت، تغره، نوار، سنی، شړی، توبره، پاسلیق، اوښ، خر، او نور شیان موقو دی، دولت هغه شیان چه ئی پکار وی ، پر خوښه او رضا پر نرخ دهغی ورڅی خریداری کو هیچاته اجازه نشته چه په حواله سره څه شی واخلی یائی په جبر او زور سره خریداری کړی

12 او که ئی په حواله یا په خریداری د زور سره آخستی وه او ښکاره شه په قرار د نظامنامه دجزا سره سزا وینی . (١٤) – هیئتونه د شمار، حسابونه خپل به له جزو سره میاشت په میاشت هغی اداری ته چه ورتۍ لونګو تړلی دی ، لیږی رسید به آخلی ، وجه دمحصول به په لسمه او شلمه او آخرد میاشتی ، پوره په خزانه کښی تحویلوی، رسید د آخلی، او که په دے ورځو کښی ورځی دعومی رخصتی پیښی شی، یوه ورځ پسی له هغه نه به ئی خزانه کښی تحویلوۍ که مامور د تحویلی د هغه، وجه د محصولاتوئی سم له حکمه د دی سره په خزانه کښی نه وی تحویلی کړی له ماموریته څخه معزولیږے (١٥) هغه شای چه خریداری د هغو په وقت د جنک کښی ضروری وی پر موجب د دستخطی فرمان د

پادشاهی په قرار د نرخ روزنی جنساً دولت اخلې، اوقیمت د هغه په وقت دحساب کښی مجرا ورکوی. (١٦):ـ مال مواشی د هر ځای، په هغه ځای کښی پر حضور د هیئتونو د شمار شمیرل اواخستل محصول دهغه نقل کیږی، اوکه بعضے کوچى مالدار په یوځای کښی مال دده حساب شوى وى اوزسید دمحصول ئې اخستی وی، او بل ځای ته خوځیدل او کرخیدل کوی، په دی سړی باندی نور هیڅ تکلیف نشته همغه سند چه په امضا د هیئتونو د شماری اخستی دی لیده اوقانونی سند شمیره کیږی. (١٧):ـ که بعضی رمه داوچه شمار ددی د ده له نفسی سه ځه زیاد وی، به یوه کال یو ځای کښی

د هغہ سولو وی. نامی ، او ارادۂ د کا وكيد سوخ مالئی خپل حخہ خط د تللو د بل ځای خپل اخلی که مدیر د مالئی د نوی ځای خپل ته ئی و نه رسونی ، یا په منح د لاره كښ خان پټ کړی ، پس له نیولو او تحقيق څخه، محصول د موشی د هغه یو په د ري اخسته كيږی. (۲۱) :- په خصوص د(آلو) کښ چه کار دارانویه په منح د لاره كښ په زور سره آخستل بالكل موقوف شى فقط په هغه وقت كښ كه كو لوى كارچه په هغه کښ عمو تأمل وی پیش شی ، په موجب د دستخطی فرمان د اعلیحضرت همایونی به حواله او اجرا كيږى . (۲۲) هغه کسان چه محصول د سرخانه ئی او اصنافی او آسیابی او کانپری(جواز) دویت ته ورکوی ، هيئتونه د شماره به سرلم

(۲) مادی د دی نظامنامی سره محصول آخلی شم (١٤) قاعدی د دی نظامنامی حسابونه د هغو به سره له جزو ه ماهواری خپلی مربوطه ادار ته لیږی. (۲۳) محصول د سرخانه‌ئی او آسیابی او اصنافی او دکانْړی د هر ځای، په وقت د شمار د دی قانون کښ د حساب، او په قرار د مقرّری بست د همغه ځای نقد اخست کېږی او که منځ د کال کښ تغیر او تبدُّل پیدا کړی، مجرئ، نه ورکوله کیږی او لپاره د نوی کال شمار د تیر کال، بست نه کانْه شی، او په وقت د شمار کښ نِوَیْ شمار کېږی. (٢٤):ـ هغه کسان چه له یوځای نه بل ځا ته په قسم د دائمْی سره ځی، ځکه په [ILL] ځای ک بست سرخا چه ور محصـ (٢٥):ـ له نو وړل نه آ (٢٦):ـ د فات ماده بیان او (۱) دی، او آسێ اجراء

ځای کیښ چه ورغلی دی سرخانه ئی مقرری لری هم بست د مقرری د هغه ځای چه نوی ورڅی محصول د سرخانه ئی له دوی څخه آخست کیږی، او که هغه ځا چه ورغلی محصول دسرخانه ئی مقر رنه وی لکولو د محصول دسرخانه ئی څخه معاف دی . (۲۵):ـ له نور قره قلی وریو څخه چه لپاره د پوستکے وژل کیږی، محصول د مال مواشی نه آخست کیږی معاف دی (۲۶):ـ د مقرری دمحال یا مدیره مالیی سم له هغو مادو سره چه په دی نظامنامه کښ ښانه بیان شوی دی غیر له (۱۳) او (۱۵) او (۲۰) او (۲۱) قاعدی چه مخصوص د مال موا دی، په باب د شمار د سرخانه ئی او اصنا او آسیابی او کانپری د مراعات او اجراکیږی.

مالی خپل که مدیره رسونی، پـ پس له تیو د هغه یو (۳۱) :- په خصو په منځ د بالكل مو که کـ تأیدوی د اعلخط كين (۳۲) ۔ یعغہ کسا اصنافی تہ ورد (۲۷) ۔ ھر کله چه زکوه شرعی کار دی بنا پر دا ھغہ مالداران چه زکوه پرى واجب وي په رسولو د ھغہ د کوشش او ډیر احتیاط کوی. (۲۸) : په داخلول او اجرا كولو ددی نظامنامی سره په نظامنامو د دولت کښی امر او اراده کوم (۲۹):- حکومته د مادو د پخوانی نظامنامی د محصول مواشی او په هغو باندی کا او عمل كول پس له وقته د خوکیدلو ددی نظامنامی څخه متروك او منسوخ دی. (۲۰) ثور سنه ۱۳۰۶. نظامنا مہ ہطے امر طبع شوی ده