Afghanistan Digital Library adl0012 http://hdl.handle.net/2333.1/kwh70s3c This is a PDF version of an item in New York University's Afghanistan Digital Library (http://afghanistandl.nyu.edu/). For more information about this item, copy and paste the "handle" URL above into a web browser. When referring to or citing this item please use the "handle" URL and not this document or the URL from which you downloaded it. All works presented on New York University's Afghanistan Digital Library website are, unless otherwise indicated, in the public domain. The images available on this website may be freely reproduced, distributed and transmitted by anyone for any purpose, commercial or non-commercial. NYU Libraries, Digital Library Technical Services, dlts@nyu.edu رویداد لویه جرگه‌ دارالسلطنه ۱۳۰۳ که از روز پنجشنبه (۲۰) سرطان الی یوم پنجشنبه (۹) برج اسد در صیفیه پغمان تحت صدارت شهریار دیانت پناه اعلیحضرت غازی امیر امان الله خان ادام الله ظلاله رافته الی ما انار القران شرف انعقاد واختتام را پذیرفته است در مطبع سنگی وزارت جلیله حربیه بدار السلطنه کابل مطبوع شد تعداد طبع (۱۰۰۰) تمهید ۲ لویه جرگه ۱۳۰۳ بسم الله الرحمن الرحیم الحمد لله وکفی والصلواة علی محمد المصطفیٰ وعلی آله المرتضیٰ واصحابه المجتبیٰ اما بعد:- در فوائد اتحاد و عوائد اتفاق هر قدر شرح و بسطیکه تحریر گردد عشری از عشیر و قلیلی از کثیر آن در حیز تقریر نمیگنجد و در حیطه تسطیر نمی آید. مگر ما خدایرا شکرگذاریم که از مراحم ایزدی و الطاف ربانی خویش در سرزمین افغانستان فرشته امن و امان یعنی وجود مسعود اعلیحضرت امیر امان الله خان را بر گماشت و علم حریت و استقلالش را در تمام بسیط غبرا در ظل و دول متمدنه دنیا برافراشت و بموجب مرغوب مقصود بهبود شانرا که «حکومت شوروی» است نیز در کنار آمال و امانی شان محض از رعیت پروری و حقوق شناسی بعین او والاسرافزایش گماند.!!! لویه جرگه ۱۳۰۳ لله الحمد که همه افراد مملکت عزیزمان افغانستان از معنی اتفاق اتحاد و نتایج خوشگوار مشوره بهره اندوز گردیده در نتیجه باهم دست داد مثلا این درجه که می بینیم به شاهراه ترقی و تعالی کامزن شده اثر ثمر آن بر خور دند این نبود مگر از توجه بجان پادشاه ترفیحواه مان که افکار ما را از حضیض ذلت نفاق باوج رفعت اتفاق جلب نمود. اعلیحضرت محبوب القلوب با اولین ذاتی است در مشرق زمین که هموازه خیالات ترقی و تعالی وطن را داشته در صدد بدست آوردن آرای اصلیه و افکار حقیقیه عموم طبقات ملت خود بوده همه افراد مملکت خود را توصیه مینماید که در ترقی و تعالی و بهبودی وطن خود تا جان در تن و روان در بدن دارند کوشیده مشوره های مفیده و نیات عالیات شانرا که عموماً در طبقه هر ماسوچه د یباشد، جهت بهبود و فلاح و درخشان شدن آتیه افغانستان از ارباب حل و عقد مملکت خویش دریغ نفرمایند. ما ملت مختار افغان را اولا اظهار عجز از ادای شکر این نعمت کبرای خالق اکبر لازم و ثانیاً تقدیم تشکر صمیمانه خالصانه بحضور این پادشاه وظیفه آگاه جوان بختیان اعلیحضرت امیر امان الله خان لازم است که ما مسلمانها را بعد از هجران سیزده صد سا شوری [یعنی بعد از انکه ملوک بنی امیه قاعده جلیله شوری را که بواسطه این صفت نسباً بملک، ممدوح قایل عظیم کریم. (وَأَمْرُهُمْ شُورَى بَيْنَهُمْ) می پوحل جلاله گردید بودیم قطع کردند. و باز در نشأة الثانیه اخیره اسلامیه هم در ینباب عقب مانده بودیم ] تمهید م لویه جرگه ۱۳۰۳ سر دوباره احیا و بوصال محبوبه دلربای شوریه و قانون اساسی و مجالس شوری و لویه جرگه، از فرط حقوق شناسی و ملت پروری و مراحم گستری خود بدون خواهش و تقاضای ملت شرف و اعزاز اعطا فرمودند. از آنجا که قبل ازین عصر مدنیت حصر آمانیه، افغانستان قانون نداشت ! و افغانان قواعد و نظامات را نمی شناختند ! زمامداران افغان و صاحبان اختیار شان، تابع خواهشات و تقاضای نفسانی شان میبودند! و بازار تعارف ستانی و رشوت خواری را گرم کرده شب و روز خود شان را بعیش و استراحت گذارده از حال ملت اطلاعی نمیداشتند ! و بعرض و داد و فریاد شان گوش نمی نهادند!! و از لوازم و ضروریات یک دولت آزاد با استقلال اسلامیه ؛ داشتن نظامات مکمله و قوانین شرعیه و تبادل سفرا که از خارج بداخل قبول، و از داخل به بیرون فرستاده شوند و ترویج و تنویر اوامر شرعیه و انضباط و استحکام اساس دینی است ؛ و متعاقباً علم و اجرای قواعد بین الدول و اصطلاحات بین الملل در امور سیاسیه و دیگر امین مدنیه (که مخالف از مقررات دینیه نباشد) لازم شمرده میشوند بناءً علیه اعلیحضرت همایونی در ابتدای سلطنت سنیه امانیه یک مجلس عالیه را بنام ریاست عمومیه شورای قایم نموده اشخاص عالم و فاضل و افراد دانسته و فهیم و عاقل افغانی را دران مشمول نمودند تا برای ترفیه و آسوده حالی ملت و تمسک و ہدایات بتمام باتفاق علمای اعلام سد عالیه شمشیر بر طبق اوامر شریعت تمهید لو یه جرگه ۱۳۰۳ سید الانام قوانین شرعیه را تسوید و مواد نظامنامه را املا و تالیف نموده به مجلس عالی وزرا که دران علاوه بر وزرای ذی خبرت افغان تاد یکر اشخاص صاحب بصیرت نیز داخل و صدارت انرا ذات شاهانه بنفس نفیس خویش میفرمایند تقدیم کنند تا آنها بعد از ملاحظه و بازدید و تطبیقات لازمه خلاصه نظریات و افکار و آراء شانرا نیز با همان نظامات و مولفات بحضور ملوکانه عرض و بیان نموده ذات شاهانه بعد از تدقیقات لازمه و تحقیقات مهمه احکام اجراء آنرا عطا میفرمایند. علاوه بران ذات جهانبانی محض جهت رفاه و اسوده حالی عموم سکنه مملکت افغان به تمام نقاط افغانستان بعد از تنظیم و تنسیق امورات دولتی و اجرای نظاماتی که عیناً تراجم مسائل دینی و مهمات فقهی و احکام شرعی است امر فرمودند که از علاقه داریها و حکومتی های درجه اول و دوم و سوم و حکومتیهای کلان و حکومتیهای اعلی نایب الحکومتها اعضای منتخبه را در مجلس مشوره هر مقام جمع داشته بدوشان امر و هدایت فرمودند که در فلاح و بهبودی و ترقی و تعالی وطن و ترفیه طبقات افغانی با حکام مقامی خویش مشوره نموده اسباب نفع دولت و ملت و مملکت را بر روی کار آورده از مضرات نه تنها خود شان مجتنب و محترز باشند بلکه اطلاعات بی قانونی و مظالم حکام شارا نیز بمرکز سلطنت بواسطه وکلای شان که در ریاست شورای دولت اقامه دارند اخبار و اشعار نموده برای اندفاع اضرار و مظالم طوری که در منافع شخصی و خانگی خویش مدقی مساعی میورزند بلکه بیشتر از ان یکم هستند و مزید برین مجالس مشوره ولایات لویه جرگه ۱۳۰۳ تمهید شورای دولت اکثریه مجالس فوق العاده مشورتی را نیز منعقد فرموده در سرسبزی و آبیاری ملت و مملکت کوشیده و میکوشند! با جهت خاطر نشین شدن این مسئله خواهشمندیم که قارئین کرام خود را تذکر مشوره های مفیده لویه جرگه (۱۳۰۱) تصدیع دهیم، که اعلحضرت معظم غازی درآن سنه وکلا و کلان شوندگان عموم افغانستان مخصوصاً از سمت مشرقی را جمع نموده مجلسی را بنام (لویه جرگه) منعقد فرموده دران از هر گونه ابحاث امور داخلیه و خارجیه دولت نموده بهر طرف که آراء عمومی قرار میگرفت همانطور بر روی کار آورده شد چون مفاد آن برای دولت بسیار بنظر خورد اعلحضرت جوان جوانبخت ما مجدداً چنان صویب فرمودند که نه تنها امسال بلکه بسالهای آینده نیز یک مجلسی بهمین مقصد خیر صد زید ارالسلطنه کابل انعقاد یابد، سواد اعلانی را که بنام عموم رعایای صادقه، نسبت بانعقاد (لویه جرگه) سال این فرخنده فال از حضور لامع النور همایونی سماً و پیشتر از انعقاد این جرگه نشر و اشاعه دادند العل مرامبی که بأسماء سامی و نامهای نامی سادات و مشایخ و علما و وکلا و اکابر و اعزه ملت جداگانه بطرف قرین الشرف پادشاهی فرستاده شده در ذیل بعیناً نقل و تشریح میکردد: تسوید اعلان لویه جرگه ۱۳۰۳ کافه رعایای صداقت شعارم:- اعلان ۷ جدی ۱۳۰۳ بدیهی است که حیات وزندگانی معنوی وفراهم نمودن وسائل سعادت وترقی واستراحت یک قوم، یک ملت، اولین وظیفه وتکلیف واجبی دولت است باید دولت متحمل این بار گران گردیده وظیفه خود را انجام دهد و از دیگر طرف حتمی است که ملت با حکومت معاضدت ومساعدت نموده در پیشرفت مقاصد وترقیات دولت خود قولا و فعلا مسامحه وکوتاهی نکند تا متفقا به آرزو ومرام خویش نائل وکامیاب شوند. لذا باتباع واقتضای امر موکد طاق شَاوِرْهُمْ فِي الْاَمْرِ فَاِذَا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَی اللهِ } همیشه چنین آرزو دارم که در تمام جریانات مهمه امرو مملکت وسعات وآسایش ملت آرای قومی نیز تا حد ممکن شامل و در تحمیل این بار گران علی قدر امکان فکراً وقولاً معاضد ومساعد باشند، چنانچه در مرکز سلطنت مجلس عالی شورای دولت را از اعضای منتخبه واعضای طبیعیه که اشخاص با تجربه وخیرخواه دولت وملت هستد تشکیل داده موجود بودن وکلاء شمارا در علاقه داریها وحکومتیها و مرکز نائب الحکومگی وحکومتیهای اعلی حتی در شوری دولت حتمی شمرده احضار کرده ام تا بانها که فی الواقع زبان شما و وکیل تمام معاملات تان هستند در همه امورات سئلگ مشاوره واستصواب و تعاطی افکار کرده شود. علاوتاً از چندی است که درین مورد مقصد دیگر مرا بخاطر می پرورانم که تشکیل یک مجلس (لویه جرگه) است که مآلاً اقل در سال یکدفعه علی العموم وکلا و نمایندگان وکلان شوندگان قومی وعلمای ملت در آن مجلس اجتماع نموده بر مسائل مهمه اعلان لويه جرګه ۱۳۰۳ و افکاری که در تعالی و ترقی مملکت خویش مد نظر داشته باشم مواجهتاً بالمشاوره تصویب آراء تصفیه دهیم و بعد از تصویب مجلس مذکور در معرض اجرا گذاریم { موعد انعقاد این مجلس عالی را (باستثنای مواقع ضرورت) هیئت لویه جرګه بعد از هر دوره سه ساله تصویب نموده اند، ملاحظه شود مذاکرات روز وداع رسمی ب. د } چنانچه در سنه (۱۳۰۱) بجلال آباد یک مجلس لویه جرگه را انعقاد نموده چون موقع انعقاد مجلس مذکور ایام زمستان بود و احضاریت تمام وکلا و نمایندګان ملت افغانستان اسباب زحمت شان میشد و از دیګر نقاط مملکت تنها بوکلای منتخبه موجوده شان که در مجلس شورای دولت شمولیت داشتند اکتفا کرده از اقوام سمت مشرقی که خیلی قریب و سهولت پذیر بود وکلا و کلان شونډها و سادات و علمای شانرا جلب نموده بالمواجه اونها در امور مملکت و ترقیات ملت که لازم مشاوره بود مذاکره و فیصله نمودیم، برای سالهای آینده بواسطه که انعقاد و مجلس لویه جرګه سمت مشرقی در ایام سرما واقع شده بود و هم باید این مجلس بزرګ در شهر کابل که نقطه وسطی و پایتخت مملکت افغانستان است انعقاد پذیرو وقت و موضع آنرا تبدیل داده مرکز لویه جرګه را کابل و موقع انعقاد آن امسال بماه ذی الحجه الحرام که هوای کابل ملایم سازګار و وفور فواکه و خوراکه باب میشود قرار دادیم تا سادات و علماء و وکلا و کلان شونډهای ملت در محفل لویه جرګه بشهر کابل بتابستان وجود نمایند و راجع بسعادت و ترقیات شما رعایای صادقه ام و مملکت عزیزان امنیت و حیثیت عمومی در مجلس مذکوره مذاکره و نظایر افکار نموده مطالب عمده دولت ملت را اعلان ۹ لویه جرگه ۱۳۰۳ چه در امور خارجیه و چه در امور داخلیه حل و فصل نمائیم و از خداوند توانا و قدیر در ترقی و تعالی مملکت خود استمداد و کمک بخواهیم ! شما را ازین مکنونات قلبیه ام آگاهانیده برای عموم حکام اعلی و نائب الحکومه ها و زمامداران محلی تان بفرمان جداگانه اشعار نمودم که از وکلای منتخبه آن سمت که در علاقات و حکومتیها و مرکز نائب الحکومگی و حکومتیهای اعلیٰ هستند مناصفه را برای اجراآت کا یومیه همان موضع گذاشته مناصفه را با تعداد یک نفر امین جداگانه بحکام خبر داده شده از سادات و علما و مشایخ و کلان شوندگان و نمایندگان و رؤسا از هر محل بقرار تقسیم مقرره انعقاد مجلس لویه جرگه بمرکز حکومتی اعلی و نائب الحکومگیها طلب نموده بیک موعدیکه بموقع انعقاد مجلس لویه جرگه بمرکز کابل رسیده بتوانند روانه دارالسلطنه نمایند و خرج را و خوراکه آنها را تا رسیدن کابل از آنجا پرداخته در مرکز کابل از بدو ورود تا اختتام مجلس خرج و خوراکه آنها را دولت تدارک و تهیه کرده بآنها می پردازد این مجلس (آنیاً) فقط در خو کابل و بهمین تاریخ منعقد و دائر گردیده بتعداد معینه از هر ولایتنفری بصورت وکالت و نمایندگی برای شمولیت ورزیدن لویه جرگه حاضر خواهند شد و از خداوند تعالی امید قوی داریم که باین مجلس عالی بموافقت آرای وکلا و نمایندگان ملت نجیب افغانستان بسی مطالبات مهم دائره ترقیات وطن مقدس حل و فصل گردیده صورت انصرام و اجرا پذیرد. موضع مهر منور شهریار غازی فرمان ۱۰ لویه جرگه ۱۳۰۳ سواد آن فرامینی که باسماء علماء وسادات ومشائخ ووکلای ملت ارسال شده است (سواد فرمان لویه جرگه ۱۳۰۳) (القاب .......... (اسماء) ........ زاد مجده ........ چون حکمت بالغه حضرت حکیم علی الاطلاق جل وتقدس شأنه، اساس مدنیت وترقی وتعالی بشریت را به اتحاد واتفاق منوط نموده و برای متحد ساختن افراد متعدد وافكار متضاد، ابلاغ احکام آیه شریفه (وشاورهم في الامر) بهمه متابعان دین حنیف احمدی (صلوة الله وسلامه علیه) درین شاهراه فلاح و نجاح دارین امر اکید میفرماید، حضرت پیغمبر خود را که وَمَا يَنْطِقُ عَنِ الْهَوَى در شان اوست میفرماید که با امتان و پیروان خودت در همه کار مشوره نمای. لهذا این کمترین عبادالله از بدو جلوس خود تتبع و پیروی سنت سنیه محمدیه علیه الاف الثناء والتحية اساس سلطنت وطن عزیز خود را بمشوره وضع نموده در پایتخت عالی بخت مملکت شاهانه خودم تشکیل مجلس شورای دولت که مرکب از وکلای منتخبه شما ملت واعضای بلند پایه مأمورین دولت است نموده همه قوانین ونظامات مملکت داری در آنجا غور و خوض میشود و بعد الاتفاق آراء در معرض اجرا اورده میشود همچنان در مرکزهای همه ولایات وحکومتیها تا علاقه داریها مجلس مشوره از اعضای منتخبه وکلای شما ملت و[ILL] همه امور امت آن مطابق احکامات الهی بواسطه مامورین فرمان 11 لویه‌جرگه ۱۳۰۳ دولت باتفاق و مشورهٔ وکلای منتخبه اجرا میشود با وجود اینهمه مجالس مشوره که پیرو سنت سنیه در همه مملکت شاهانه اجرا است چون حکومت را از ملت و ملت را از حکومت دانسته نفع و ضرر وطن عزیز خود را بهمه ملت بنجیب خود مشترکاً مساوی میدانم اراده نمودم که یکعرا یک مجلس باسم "لویه جرگه" که مرکب باشد از علماء و سادات و مشایخ و خوانین و وکلای همه اقوام بدار السلطنه کابل انعقاد یافته در همه امورات مملکت داری پیش نهاد ترقی و تعالی و تنظیم نظامات و قوانین دولتی و تمام سیاسیات داخله و خارجه بحث و مذاکره نموده شود و آنچه خیر و بهبود اداره حکومت و فوز و فلاح اهالی ملت را با تفاق آراء ملاحظه نمائیم متفقاً تنظیم و بعد از اتفاق آراء متوکلاً علی الله در اجراآت آن عزم الجزم نمائیم تا باشد که با تباع سنت قرون اول اسلام ترقیات دینی و دنیوی خود ها را فائز و نائل شویم چنانچه از فحوای اعلانات علیحده مستحضر خواهید بود. بنابران حضور والا ای ما چون شما را صادق و خیرخواه دولت میدانستیم بت شما را در لویه جرگه لازم دانسته ابلاغ میفرمائیم که سفر خرچ شما از آمدن الی کابل بتوسط (حکام اعلی و نائب الحکومه گی آنجا) انتظام میشود بخاطر جمعی تمام الی روز هشتم ماه ذیحجه الحرام وارد کابل شده نماز عید سعید اضحی را با همه برادران دارالسلطنه خود ادا نموده در مجلس لویه جرگه شامل باشید در ایام توقف کابل البته مهمان اعلیحضرت خواهید بود. و بعد از اختتام لویه جرگه خرچ سفریهٔ شما را وزارت داخله تادیه نموده مع الخیر در مساکن خود عودت مینمائید محل دستخط اعلیحضرت همایونی فقط گذار شات عید اضحی ۱۲ لوی جرگه ۱۳۰۳ بعد از انتشار دارسال علان و فرمان فوق عموم سادات، مشایخ، وکلا، و اعزه اطراف و جوانب خطه بهیه افغانیه بانتظامات خوب و اصول نهایت مرغوب بعد از اتخاذ وجه کرایه و سفر خرج شان از نزد حکام محلی خویش ہسپا ر منزل مقصود گردیده بیک جہان شوق و یکعالم محبت و سرور ارائہ لقای فرحت انتمای ملوکانه، شوق تشرف دستبوسی ذات شاهانه را بدل میپرورانیدند تا اینکه عموم مدعوین محترم بتاریخ ۸ ماه ذیحجه الحرام در شهر شهیر کابل اجتماع ورزیده سر رشته مخارج و مصارف شان علی التبا از طرف دولت بعمل آمد گذار شات عید سعید اضحی بدار السلطنه کابل چنانچہ گفتیم دو روز پیشتر از عید اضحیہ جمہور علماء و فضلا ء و مشایخ و سادات و وکلاً و اعزه تمام ولایات و حکومتیهای اعلیٰ و ایالت کابل حسب فرامین اعلحضرت محی ملت افغان بدار السلطنه افغانستا تشرف حضور بهم رسانیده بتوسط جناب فخامت مآب آقای محمد یعقوبخان شاغاسی حضور بمهمانی قابل تقدیر اعلحضرت غازی پذیرفتہ شُد بروز عید علاوه برین حضرات موقر افراد ملکی و نظامی کابل و اشخاص شہری و شش کروهی مقارن بساعت (۷۶) آغاز اجتماع را بجامع عیدگاه نهاده بتقریب ورود مسعود نیاقفه را معظم افغانیاں علیحضرت امیر امان الله خان نه تنها جامع بزرگ عیدگاه بلکه اطراف و جوانب مسجد باندازه از حضرات نماز گذاران امتلا داشت که در حین ادای دوگانه گزارشات عیداضحی ۱۳ لویه جرگه ۱۳۰۳ بنام خالق یگانه اکثری از اشخاص صفوف موخر بنابر قلت مقام و تکثر نفوس از دیارنام بر پشت نفری صفوف مقدم سجده مینمودند و هیئت مجموعی نمازگزاران که عموماً از کثرت ازدحام شانه و کتفین همدیگر را میفشردند مانند بحر مواج و دریا زخار نمایش داده، ما قبل و مابعد نماز آوازهای تکبیر و صداهای تهلیل شان کروبیان ملاء اعملی را غذای روحانی بهم رسانیده شیاطین انسی و خناسهای جنی را بکمال جَدّت و حِدّت تهدید و تخویف نموده ضمناً انتظار ورود ملوکانه و ادای صلوة اضحیه را بمعیت ذات شاهانه بدل میپرورانیدند ! موکب شهریار محبوب القلوب چند دقیقه از ساعت (۹) گذشته بود که بمعیت وزرا ووکلاء واعیان و مشاهیر افغانی بترتیبات نهایت خوب و وضعیت از حد مرغوب دلنشینش دیده منتظرین و مسرت افزای قلوب ناظرین گشته مراسم تعظیم و تحریم این جهاندار مخم خصوصاً از طرف چند فرقه عساکر ظفر مآثر دارالسلطنه که کاملاً حصه یمانی صحن عیدگاه از وشان مملوبود بعمل آمده عموم حضار نیز تعظیماً و احتراماً بپیشگاه این پادشاه دیانت آکناه خویش بایستان آوزهای السلام علیکم و دیگر کلمات دعائیه را بثریار سانیدند . بعد از نیکه حضور موفورالسرورشاهانه بصف قرب محراب اخذ موقع نمودند عموم اهالی به تسویهٔ صفوف پرداختند، چون هواگرمی داشت و ازدحام انام را از آن بیشتر محراب جامع هم متحمل شده نمیتوانست ، بازمانند جمعه و اعیاد باستان محی ملت افغان بالذات بارگران امامت را که در حقیقت احیای سنت سنیهٔ خیرالبریه و تعقیب طریقهٔ مرضیهٔ خلفای راشده است، بدوش گرفته بعد از تکبیر تحریمه بادای تکبیرات زوائد پرداخته لويه جرگه ١٣٠٣ ١٤ امالی خطابت همايونی پس از اختتام سورة فاتحه در رکعت اولی سوره والکافرون، و در رکعت ثانيه سوره اخلاص را قرائت کنان به ترتيب و ترتيل نهايت خوب از نماز عيد فراغت يافته جهة ادای خطبه ماثوره اضحيه بروی منبر سنگی صحن مسجد برآمده خطبه را بکمال فصاحت و بلاغت بعد ادای حمدت و منقبت عربيه بلسان فارسی ايراد فرمودند که مطالب عمده آنرا تا جائيکه بها از دحام و كثرت انام وضيق مقام اجازه داده است ذيلا قلمبند مينمائيم :- خطبه اولی پادشاه ديانت اكتناه افغان بروز عيد قربان اَللّٰهُ أَكْبَرُ اَللّٰهُ أَكْبَرُ لَا إِلٰهَ إِلَّا اللّٰهُ وَاللّٰهُ أَكْبَرُ اَللّٰهُ أَكْبَرُ وَلِلّٰهِ الْحَمْدُ (سه مرتبه) اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰلَمِيْنَ نَشْهَدُ اَنْ لَّا إِلٰهَ إِلَّا اللّٰهُ وَحْدَهُ لَاشَرِيْكَ لَهُ وَنَشْهَدُ اَنَّ سَيِّدَنَا وَمَوْلٰينَا مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُوْلُهُ صَلَّى اللّٰهُ تَعَالٰى عَلَيْهِ وَعَلٰى اٰلِهِ وَاَصْحَابِهِ اَجْمَعِيْنَ امابعد :- برادران من ! عزيزان من ! نور چشمان من ! امروز خدايرا شكرگزاريم كه ما و شما را بدين مقدس اسلام مشرف ساخته، از پدر پدر بروی دنيای اولاد مسلمان آمده ايم ، و هميشه بدرگاه خالق بی نياز خويش عرض و نياز داريم كه ما را بدين مبين سيد المرسلين قائم ودائم داشته باشد. بروز آخرت نيز ما را بشرف شفاعت محمدی با افتخار بخشد خطبه علیاحضرت در عید قربان ۱۵ لوی جرگه ۱۳۰۳ در زمره مسلمانهای نیکوکار مبعوث دارد . امروز برای عالم اسلام یکروزی است بسیار مقدس که از برکت آن تمام گناهان و خطاهائی را که بدان مرتکب شده باشیم در حج بیت الله شریف بخشیده و معاف میگردد. بندگانی که خطا میکنند، یا گنهگار میشوند عموماً امید و انتظار مغفرت پروردگار را دارند ذات خداوندی نیز از لطف و مرحمت خویش بحضصیکه بنده عاصی او بصدق دل بدامن خانه کعبه اش چنگ بزند در همین روز اقدس تمام گناهان ویرا معاف میکند و می بخشد ! چقدر نیک بخت و سعادتمند است آن مسلمانانیکه درین روز به زیارت و لقای خانه خداوندی پذیرفته شده تمام گناهان شان معاف میشود ازین سبب بلندترین و مقدس ترین ایام برای عالم اسلام همین روز فیروز است ! علاوه براینکه زیارت خانه کعبه، موجب معافی حقیقی خطا و گناهان ماست، یکخدمت کلان دیگر یرا هم برای اتحاد و اتفاق عالم اسلام مینماید و آن اینست که در ضمن ادای حج و زیارت آن خانه مبارک با مسلمانان رنگارنگ عالم که ما آنها را ندیده ایم و کلمات و گزارشات شانرا نشنیده ایم، بر میخورییم، ملاقات مینمایم ! حرفهای شانرا گوش میکنیم ! و شکایتهائی را که از بیگانگان دارند استماع میورزیم ! بمسرت عالم اسلام مسرور، و بغم و اندوه شان غمگین میشویم ! اگر ما و شما بهمان نیت و مقصدی که خداوند مارا امر و هدایت نموده بخانه کعبه مشتر شویم ، و آن شکایت و بیدادی را که برادران اسلامی ما از دست اذیت ظالمان بیگانه ها خطبه 16 لویه جرگه 1303 دین خویش دارند شنبده از حال همدیگر حقیقتاً مطلع و خبردار شویم کابی عالم اسلام باینجا فلاکت و مذلت امروزه گرفتار و دو چار نمیشد! جای شکر و امیدواری است آن عالم اسلامی را که دشمنان دیرینه او پارچه پارچه کرد در میان خود تقسیم نموده خوردند، امروزه روز بیدار شده اند! ای دشمنان اسلام بدانید! و آگاه باشید! که در ینوقت حصۀ مهم عالم اسلام بیدار شده، مابقی آن نیز عنقریب بیدار شدنی است و بپاداش این خواری و زبونی که از دست شما بعالم اسلام رسیده، شما را هم بپاداش اعمال تان خواهند رسانید اگرچه شما در غفلت و نادانی و بی اتفاقی عالم اسلام خوب خوردید ما را، لاکن واسطۀ و ذریعۀ این پستی و تنزل و خرابی نما ما از دست خود ماست که اغراض پرستی و تن پروری و جدائی و نادانی خود ما شما را کامیاب داشته است 1- هرچه هست از قامت ناساز بی اندام ماست والا دشمنان بر ما غلبه کرده نمیتوانستند زیرا که نظر به نفوس آن قطعات عالم اسلام که پامال بیگانگان شده تعداد دشمنان شان، صد یک، هزار یک کرور یک باشندگان مملکت است پس چه قسم غلبه کرده میتوانستند !!! معلوم است که نفاق و ضدیت شخصی و خرابی های در میانی خود ماست که بیگانه ما را مظفر می سازد! خطبه همایونی در روز عید اضحی ۱۷ لویه جرگه ۱۳۰۳ اگر مسلمانان حقیقتاً مسلمان و پیرو پیغمبر و قرآن بوده کار را از اتحاد و اتفاق و دیانت و اسلامیت بگیرند ضرر بمقاصد خود کامیاب و در همه جا مظفر و منصور میباشند! عجب است که خداوند دشمنان ما را مظفر میسازد و دوستان خود را که بآنها وعده ظفر و منصوریت را نموده مظفر نمیسازد! باز میگویم که این نیست مگر از نفاق خانگی و خرابی های اندرونی خود ما! ازین است که بحضور شما برادران خود عرض مینمایم چونکه بکلمه لاَ اِلَهَ اِلاَّ اللهُ مُحَمَّدٌ رَّسُوْلُ اللهِ! چنگ انداخته ایم دین مقدس اسلام را یک دین متین می انگاریم! در دنیا و آخرت پیروی او را باعث نجات و رستگاری خود میدانیم، پس از برای خدا و رسول اتفاق کنید! و جاده نفاق را بپوئید، همه برادران مسلمان خود را مثل برادر عینی و خون شریک خود پندارید! در حقیقت چیزیکه اتفاق حقیقی را در میان یک مملکت اسلامی بوجود می آورد، خدا شناختن و پیروی اوامر و هدایات خدا و رسول را نمودن است وقتیکه یک مسلمان خدای خود را خوب بشناسد و مسلمانی خود بدرستی پابند باشد گاهی نخواهد شد که نفاق کند یا حسد و کینه را اختیار ورزد! و یا خجالت و شرمسار گردد! چرا هر چیزیکه برای او پیش میشود وی عقیده دارد که این ذلت و خواری یا خسارت در تجارت و معاملات من که بوقوع پیوسته از شامت نفس، و یا عدم کوشش خود من است وقتیکه یک صدمت با خرت مینهد میگوید که خدا بمن اطمینان کرده است! خطبه همایونی در روز عید ضحی ۱۸ لویه جرگه ۱۳۰۳ باید با برادران نادار ناتوان خویش معاونت کنیم و با کسانیکه مریض و بیچاره باشند، امداد نمائیم، و با برادران اسلامی خویش همدردی کنیم امثال این رفتار و اعمال اسباب اتحاد و اتفاق را تولید میکند، وقتیکه ما اتفاق داشتیم دست اذیت هیچ دشمن بالای ما دراز نمیشود، و گاهی از عظمت و هیبت خداوندی و برکت تعمیل اقوال حضرت رسالتپناه دشمن بالای ما حکمرانی کرده نمیتواند! این بیانهای را که نمودم نه تنها نصیحت عاجزانه من است بلکه اوامر خداوندی و ارشادات نبوی نیز همچنین است! با اینکه در موضوع عید اضحی بار بار بحضور شما تفصیلات را عرض نموده ام و الحمدلله شما هم از احکام مذهبی خود خوبتر معلومات دارید باز هم اینقدر عرض میکنم برای هر مسلمانیکه (۷۰) روپیه اضافه تر از احتیاجات اصلیه خویش داشته باشد واجب است که یک گوسفند قربانی نماید، با اینکه درین امر دینی ما بسیار منافع و اسرار دینی و دنیوی موجود است چون هوا کریم و فرصت کم است اگر اندکی از ان بیان نمایم برای شما تکلیف میشود! همه ما و شما میدانیم که قربانی کردن امر خدای ماست اگر خداوند سر ما را ، جان ما را، مال ما را، اولاد ما را، و هر چیز را که داشته باشیم بخواهد، ما جهت تعمیل ارشادش حاضریم! چون قربانی عوض ذبح اولاد پنداشته میشود پس اشخاصیکه مستعد بقربانی باشند باید بسیار بشوق و ذوق او را بدست خویش و یا بدست وکیل خود ذبح نمایند. اِنّا اَعطَیناک الکوثَرَ فَصَلّ لِرَبّکَ وَانحَر اِنّ شانِئکَ هُوَ الاَبتَرُ ۵ خطبه همایونی در عید اضحی ۱۹ لویه جرگه ۱۳۰۳ خطبه ثانی الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ وَنَشْهَدُ اَنْ لَّآ اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَحْدَهٗ لَاشَرِیكَ لَهٗ وَنَشْهَدُ اَنَّ سَیِّدَنَا وَمَوْلٰنَا مُحَمَّدًا عَبْدُهٗ وَرَسُوْلُهٗ صَلَّی اللّٰهُ عَلَیْهِ وَعَلٰی اٰلِهٖ وَ اَصْحَابِهٖ اَجْمَعِیْنَ فَقَدْ قَالَ اللّٰهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالٰی: اِنَّ اللّٰهَ وَ مَلٰٓئِكَتَهٗ یُصَلُّوْنَ عَلَی النَّبِیِّ یٰٓاَیُّهَا الَّذِیْنَ اٰمَنُوْا صَلُّوْا عَلَیْهِ وَسَلِّمُوْا تَسْلِیْمًا اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰی سَیِّدِنَا وَمَوْلٰنَا مُحَمَّدٍ وَ اٰلِهٖ وَ اَصْحَابِهٖ وَعَلَی الْخُلَفَآءِ الرَّاشِدِیْنَ حَضْرَتِ اَبِیْ بَكْرٍ وَ حَضْرَتِ عُمَرَ وَ حَضْرَتِ عُثْمَانَ وَ حَضْرَتِ عَلِیٍّ رَضِیَ اللّٰهُ تَعَالٰی عَنْهُمْ اَجْمَعِیْنَ وَعَلَی السِّبْطَیْنِ الشَّهِیْدَیْنِ اَلْحَسَنِ وَالْحُسَیْنِ وَعَلٰی اُمِّهِمَا سَیِّدَةِ النِّسَآءِ وَعَلَی الْعَمَّیْنِ الْمُعَظَّمَیْنِ بَیْنَ النَّاسِ حَمْزَةَ وَعَبَّاسٍ وَعَلٰی بَقِیَّةِ الْمُهَاجِرِیْنَ وَالْاَنْصَارِ رِضْوَانُ اللّٰهِ تَعَالٰی عَلَیْهِمْ اَجْمَعِیْنَ اله العالمین بحرمت قرآن پاکت و بحرمت حضرت (رسول الله) مبارک و بحرمت کسانیکه به پیش تو عزت و آبروی دارند عالم اسلام را از نفاق و مغلوبیت نگهداری! علی الخصوص ملت افغانرا که یک ملت شجاع، دلاور، فاتح و مظفر است سرفراز دین و دنیا داشته باشی، و من عاجز بیچاره، خدمتگار عالم اسلام و قوم خود را توفیق عطا کنی، تا خدمتی بکنم که در دنیا و عقبیٰ سبب نجات شان بوده و در آخرت بهترین جنت ها باشند و دولت علیه ترکیه و دولت ایران و اعراب و برادرهای خطبۀ همایونی در روز عید قربان ۲۰ لویه جرگه ۱۳۰۳ مسلمان ما هندوستانیان و برادرهای بخارائی و برادرهای چینی ما و تمام مسلمانها ئیکه در نقطه دنیا هستند بحفظ و حمایت خود نگهبداری! اله العالمیناسر چیزیکه میکنی خودت میکنی، بالای ما نظر لطف و مرحمت داشته و همان راهی که نجات ما را میدانی ما را ببری، و از دربار خالق بی نیاز خود عسکر افغانستان را بدین و دنیا کامیاب خواسته ام الهی در هیچ وقت سرشان پیش دشمن خم نباشد و همیشه بیدار و فعال باشند و تمام مأمورین و کسانیکه از دل و جان برای افغانستان خدمت میکنند معزز دارین داشته باشی و اشخاصیکه تنبلی میکنند آنها را بیدارکنی و در راه نیکیاوری عباد الله رَحِمَكُمُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ ...... (الآيه) اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَاللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ وَلِلَّهِ الْحَمْدُ [بعد از اختتام خطبه ذات شاهانه بر منبر ایستاده اندکی بطرف قبله میلان کنان ادعیۀ ذیل را در حالتی که دستهای نیازش را بدرگاه خالق بی نیاز بر اختیار بفراتشه بود قراءت مینمودند خدایا هر ترقی و بختیاری را که تو میدانی نصیب عالم اسلام علی الخصوص افغانستان بگردانی! الهی مظفریت و نیکنامی دارین را از تو میخواهم ! خدایا قوم مسلمانرا از مذلت و مظلومیت نجات دهی و آن بهبودهای را که تو میدانی و بهترین خیرخواهان ما توئی برای ما عطا کنی! اله العالمیناسر اتوفیق ارزانی نما تا اینطور خدمتها از دست من سر بزند که خیر دین و دنیا، ملت من باشد! اللَّهُمَّ رَبَّنَا.... الخ گزارشات اولیه لویه جرگه ۲۱ لویه جرگه ۱۳۰۳ گزارشات حفله شریفه لویه جرگه ۱۳۰۳ بعد ازینکه نماز عید اضحی به ترتیب و تفصیلی که در فوق مرقوم گشت ختام یافت : عموم سادات، مشائخ ، علماء ، فضلاء، اعزه ، خوانین ، وکلاء وزراء روساء معین ها و دیگر اشخاص کشوری و قشونی که اطلاع نامهای رسمی دائره شاغاسی شمولیت شانرا در حفله با سلامخانه اجازه داده بود بیکصورت قابل دید، اعزام یافته، بعد ازینکه وزراء و وکلاء معین وزارت، اراکین و امرا و ضابطون نظامی بجانب یمین و خاندان شاهی علمای علام تمیز صاحب رتب نمبر (۱) و (۲) و (۳) و مدیر ها و مامورین ملکی بطرف یسار مدعوین موصوفه لویه جرگه بمقابل تخت عالی بخت حسب المراتب خذ مواقع نمودند، رئیس حسا آن عمومی شورای دولت اطلاع ورود مسعود ذات جهانبانی را داده حضرت عالی محمد یعقوب شاغاسی قومانده (ولایه) را بعموم حضار داده ذات شاهانه بزیر علم مبارک (نبوی) دوباره انجلا افزای انظار ناظرین و فرحت بخشای قلوب مشتاقین گشته حاضرین که بوضعیت نهایت مؤدبانه قیام رسم تعظیم و سلام را ادا نموده یکبار دیگر غلغله ادعیه شان را بعیوق رسانیدند، ذات محی ملت افغان بعد از امر جلوس شخصاً بپا ایستاده نطق ذیل را ایراد فرمودند ! نطق همایونی در افغان لویه جرگه ۲۲ لویه جرگه ۱۳۰۳ نطق اعلیحضرت غازی افغان بتقریب افتتاح لویه جرگه بعد از نماز عید قربان در سلام خانه اولاً بهمه شما برادران و مهمانان عزیز خویش تبریک عید را میگویم، و آرزو مندم خداوند بسیار عید های خوب و باشرف را نه تنها برای شما بلکه به تمام قوم افغان عطا و احسان فرماید، و اینطور کارهای خوب از دست شما سر بزند و چنان ترقیاتی را خداوند نصیب تان کند که هر روز برای شما عید باشد! بعده برای شما مهمانهای عزیز خود خوش آمدید گفته میگویم که پایتخت افغان تان خانه تمام ملت افغان است بهمه شما بخانه خودتان خوش آمدید! میخواهم در موضع تشریف آوری شما مهمانهای عزیزم که درینجا حضور دارید چیزی عرض نمایم: خداوند را شاکرم که محض از کرم و الطاف خویش و برکت روحانیت (رسول الله) درین دوره (۵) ساله تا توانستیم شب و روز کوشش کردیم و در فراهم آوردن موجبات ترقی افغانستان کوتاهی ننموده ایم، چون غیر از خدمت دین و خدمت وطن، و حفظ ناموس و شرف افغانستان ، دیگر مقصود و آرزوی نداشتیم همیشه خیالات و مقاصد خویش کامیاب و بهر کاریکه اقدام ورزیدیم بکمال درستی او را انجام داده ایم ولله الحمد، که تا این زمان ما ملت افغان در تمام مطالب و مقاصد خودمان بخوبی تمام فائز بوه درین عرصه پنج سال کامیابانه کار کردیم! نطق همایونی در آغاز لویه جرگه ۲۳ لویه جرگه ۱۳۰۳ عموم حضار :- الحمد لله! شکر! شکر! اکنون خواهشمندیم که یک دوره جدیدیرا شروع نمائیم که کار و وانیها و اجرات ان نسبت به پنجسال گذشته اسباب ترقی مملکت، و وسیله آسایش و منفعت جمعیت تا باشد، و در چیزهائیکه ذریعه بهبودی و تعالی ملت پنداشته شود کوشش کنیم اگر چیکس شبیلیه از خدمت شما قوم نجیب خویش باز نمانده‌ام و کفی بالله شهیدا بهر صورتیکه توانستم سعی کردم و عرق ریزی نمودم که این ملت پس مانده خود را تا یکدرجه علیابر سام والحمد لله که از مراحم ایزدی به آرزوهای که نسبت بترقیات ملت و مملکت خود بدل میپرورانیدیم، موفق گشتیم و امروزه روز در تمام مقاصد و مطالب خویش کامیاب هستیم و بکمال افتخار میگویم که امروز ملت ما سرفراز ترین ملتهای روی دنیا است اکغز بهای شانلتا لهذا درین دوره تازه خواستم تا از اتفاق آراء و افکار شما وکلا، و علماء و فضلا و غره شتم استفاده نموده اساس مجدده حکومت را تفکرهای متین شما تأسیس کرده ترقیها فوق العاده و بهبودیهای بی اندازه‌را برای ملت و مملکت خویش فراهم آوریم! مقصدیرا که از شمولیت شما در لویه جرگه) در نظر دارم، این است که شما نسبت به این خادم ملت و اعضای منتخبه مجلس عمومی شورای دولت از عادات و اطوار و افکار و اجرات و ضروریات و احتیاجات ملت چنان اطلاعات و معلوماتی را بدست دارند که ما و آنها نداریم ، اگر چه ماهم تا یک درجه اجمالی از احوال ملت و مملکت واقفیم، اما بطوری شما واقعیت کلی و معلومات تفصیلی دارید، ماندا به یم چنانچه یک قولی مشهورست بگوید که فی عاریت نطق همایونی در افتتاح ۲۴ لویه جرگه ۱۳۰۳ زیادتری خوددارد و همچنین یکشتر تازجه معلوماترا ازکندک خوددارد که غندمشرندارد! چیزیرا که درین روز افتتاح بشما معروض میدارم و شما را بطور یاد داشت میگویم همین است آنچه بفکر شما برای بهبودی ملت و ترقی مملکت تان بهم رسد محضاً برایخدا بگوئید و بغیر از اظهار افکار حقیقی خویش لحاظ و خاطر داری هیچیکی را نکنید که فلان کس اینطور گفته من هم باید چنین گویم! نی! هرکدام تان خودها را وکیل قوم و کفیل مهمات عموم پنداشته فقط رضای ایزدی و رفاه و آسائش عمومی را مدنظر گرفته آنچه بفکرتان برسد حقانه بگوئید زیرا که اگرقوم ما به آسائش باشد خودما نیزآسوده حالیم،چنانچه افغانان درمثل میگویند (اچه خانی په یارانخا) بلی اگرخداناخواسته قوم ماغریب،بیکار،بیعلم پریشان و ناتوان باشدضرور ما هم پریشان هستیم بنابرین محض استرضای خداوند آنچه دران فائده عموم باشد آزادانه درمجلس بیان نمائید! این خادم ملت از اول جلوس بر تخت سلطنت تاحال خیر و بهبود عموم ملت افغانستانی را یکسان در نظر گرفته هیچ گاه بدون صلاح و مشوره کاریرا ننموده ام و شما را هم بمحض بدینمصدخواستم که صرف جهت مزیدمنفعت و آسودگی عموم ملت افغان شانا با شما مشو مکنیم! اقوام دانسته ماخوب میدانندکه این کارها و خدمتهای را که مامیکنیم تاما برای منابع ورفاهیت عموم سکنه افغانستان است لکن بعضی از اشخاص که تاحال فکرشان چندان بلند نشده نتائج و ثمرهٔ این افکار و خیالات ماه شما را بخوبی احساس و درک کرده نمیتوانند، باز هم ما خودداری ننموده فقط بغرض حصول رضائی ندای خود و منفعت قوم و سرسبزی نطق همایونی در افتتاح لویه جرگه ۲۵ لویه جرگه ۱۳۰۳ مملکت خویش کوشش‌ها میکنیم. مشوره همی‌نمائیم تاملت خود را بدرجه‌های بسیار عالی برسانم! بلی ایک مریض دوا نمیخورد اما هر طوریکه ممکن باشد او را دوا میخورانند ! و یک پسر خورد برضای خویش هرگز مکتب نمیرود مگر پدرش او را برفتن مدرسه مجبور میسازد! اگرچه پسر از ان نادانی ازین اوضاع پدر خود میرنجد، اما چون فائده او در آتیه بدو عائد است بخوبی دعا گوئی میکند باید علما، فضلا، سادات، مشائخ، رؤسا، و دانشمندان، پادشاهان کسانی راکه از حقایق اطلاع ندارند وخیر و شر خود ها را ابطوریکه لازم است بخوبی نمیدانند نصیحتها نمایند و در زیادت جذبات د زنده نمودن حیات آنها کوشش ورزند اگرچه فی الحال بر ایشان در انجام این خدمت مقدس تکلیفی عائد خواهد شد لکن زمانیکه مردم بحقائق ومفاد خویش دانسته شدند خاکش را توتیای چشم خود مینمایند! باین سبب برای اسائش ملت خود هر چیزیرا که شما علما، و دانشمندان بگوئید و هر خیر و منفعتی راکه شما لازم میدانید بیان کنید، تا من عاجز خدمتگار شما که بامر خداوند امروز پادشاه شما هستم بجا بیاورم تا درین دوره جدید بهترین اصول وطرزى راكه برای خیر و آسائش عموم ملت باشد بسازیم، وبروی کار بیاوریم! در خاتمه کافه ملت افغانستا نرا مظفر و کامیاب بهترین سکنه تمام کره نیا از خدا خود خواسته ام. خدا بما قادر است که ملت ما را بهترین کامیاب ترین ملل روی دنیا بگرداند! اگرچه این سخن را شنیده بعضی خواهند گفت چطور میتواند شد که این ملت پس مانده افضل و اعلیٰ تمام ملل دنیا شود لکن آنها علاقمندی مرا با ملت بطوریکه داشته نخواهد دانست عرضیۀ جوابیۀ لویه جرگه ٢٦ لویه جرگه ١٣٠٣ که از فرط عشق و محبت خود برای آنها تمام خوبی ها و ترقیهای را که دُرّ دنیاست خواهانم و عقیده دارم که خداوند مهربان است و ضرور این عرض و التجای ما را قبول کرنی است ! عرضیۀ جوابیۀ عائیۀ هیئت لویه جرگه بحضور شاهانه ای سپهر معدلت ای فخر اهل زمان آستانت هر مسلمانرا شد دارالامان صفحۀ دوران ندارد گوهر دیگر بکف غیر ذاتت رائج شرع پیمبر این زمان شلها قول لکه ستور ته نی غرے چه تابع د شریعت د پیغمبر یے ته د تولو د سرتاج د تولوسرے شه سواد کان نیاد بجر و بر یے ولی نعما ! اولا شکرانه این نعمت عظمی را که حضرت حق سبحانه تعالی ما و شما را اصلا بدین مبین حضرت سیدالمرسلین مشرف و ممتاز ساخته بهیچ زبان ادا و بجا نمیتوانیم ثانیاً نعمت شرفیابی حضور مبارک پدر غمخوار مهربان خود را که امروز برای ما فدویان حاصل شد از عطایای خداوندی میشماریم ثالثاً تبریک عید سعید اضحی را بکمال عجز و نیاز بحضور شاهانه تقدیم نموده ـ و از خداوند تبارک و تعالی همچنان عیدهای بسیار پر مسرت بحیات آن اولولامر شریعت پرور خود ما و دوام دولت با شوکت افغانستان التجا میکنیم حقیقتاً برای ما یا امروز دو عید است ـ اول شرفیابی حضور ـ دوم عید سعید اضحی ـ رابعاً عرض این است که تا این زمان هرچه در عصر فرخنده حصر امانیه برای ماملت افغانستان و رعیت صادق شهر یار غازی موافق شریعت غرا تنظیم گردید همه آنرا به نظر تحسین و تمجید دیده از حضور شاهانه سراج الاطفال عریضه معاینه لویه جرگه ۲۷ لویه جرگه ۱۳۰۳ مشکور و ممنون میباشیم. و امیدواریم که بعد ازینهم اعلیحضرت پادشاه محترم ما برای بهبود و آرامی رعایای صادقانه شان و ترقی دین و دولت و ملک و ملت عزیز خویش سعی و کوشش خواهند نمود ! چون اعلیحضرت غازی فرمودند که پوره از جزئیات حالات تان بمثل شما واقف نیستم (نعوذ بالله) از احوال ما آن غمخوار مهربان ما خود را پوره واقف ساخته بلکه از حین بهزادگی شان نگران و واقف حال ما بودند لہذا اوامر یکه بپای منفعت و ارامی ملت بهر گوشه و کنار برای ما رسیده گویا بر زخم ما مرهم گذاشته و مداوا کرده اند. و بپوره اصلاحات حسب الخواهش ما گردیده. چون حضرت خالق این وجود مسعود را اولولامر بر ما مقرر داشته و ما دست بیعت بشما داده ایم. آنچه بپسندید هم آن منظور است این همه از شیوه نهایت شریعت خواهی و ملت پروریست که ما فدائیان صادق خود را شرفیاب حضور فرموده مشوره میجوئید. آنچه برای دو ماینده بفکر ناقص ما برسد صادقانه عرضداشت و تقدیم حضور شاهانه مینمائیم. باقی سایه ات کم مباد از سر ما ! اعلیحضرت غازی :- زیاده تر شما را تکلیف نمیدهم و نه امروز میتوانم که با همه تان احوال پرسی عید مبارکی نمایم زیرا الحمدلله بسیار هستید و از خداوند شمارا بسیار میخواهم پس فردا عموم شما را بترتیب ولایات و حکومتی ها شخصاً شخصاً میخواهم که ملاقات و معانقه و مصافحه کنم ! بعد ازان بیک تاریخ متبرک چیزیکه مقصد است شروع خواهد شد ! درود لویه جرگه در پغمان ۲۸ لویه جرگه ۱۳۰۳ دعا میکنم کسانیکه برای عالم اسلام خدمت میکنند آنها را بر فاهیت داشته باشی! الهی دشمنان اسلام را بقهر و غضب خود گرفتار کنی! و بدست خود ما دشمنان و اعدای دین ما را هلاک بگردانی! و از خدای خود این طور رجا دارم که این قسم کارها از دست من سر بزند که دران خیر و خوبی تمام عالم اسلام خصوصا در افغانست تا باشد! ورود لویه جرگه در صیفیه پغمان خطابه غرامئ فوق همایونی مقارن بساعت (۱۱) شرف اختتام را پذیرفته ذات جهانبانی عازم پغمان گشته برای مهمانان کرام لویه جرگه بتوسط شاغاسی حضور حضوری علاوه بر هدایت ذات همایونی هدایت رفت که الیوم را نیز بترتیبی که سابق برین در اصول بود و باش و صرفیات طعمه شان بعمل مد بود در خود کابل بسر برده سر از فردا که روز دوشنبه (۲۲) سرطان است عزیمت فرمای پغمان شوند. چنانچه بفردا انروز مدعوین کرام لویه جرگه فرقه فرقه و طائفه طائفه بایک عالم مسرت و یک جهان قر جاده پیمای صوب مقصد گردیده ـ بجاهای مزین و کوتیهای نهایت اعلی که پیش از تشریف آوری شان تخصیص و تعین گردیده در مقابل هر کوتی لوحه را که از ان محل نشیمن و بود و باش هر جمعیت و اسامی مهماندارانشان معلوم و مفهوم و مقام و کلا هر سمت تمیز میگردید نصب شده بود تا هر کدام از مدعوین محترم بی آنکه یک شخص را به کار برند علی حسب مراتبهم بمقامات معینه خویش رجعت کنان اخذ مقام نمودند. ترتیبات مهمانی لویه جرگه ۲۹ لویه جرگه ۱۳۰۳ علاوه بر آن مقامات که برای مدعوین متحصص گردیده بود برای ملازمان آنها نیز علیحده علیحده در قرب هر کوتی تعضی را خیمه و برخی را بئبیت الخلای آن جای داده جهت اسپها و اشتر های شان که با خود آورده بودند نیز انتظامات لازمه جو و کاه و تیمارداری تعیین گردیده بود ! ترتیبات مهمانی لویه جرگه چون نظر مرحمت اثر اعلیحضرت نان برین نکته بود که برای احدی از مدعوین و ملازمین شان تکلیفی عائد نشود و ایچ طرف پریشانی بدو شان لاحق نگردد چاپدارنها آبدار خانها، کارخانهای طباخی ، میوه دار ها ، و دیگر لوازمات اکل و شراب را در قرب محصل نشیمن هر کدام از آنها تخصیص و تعین فرموده ازین رو از آغاز جرگه تا اتمام آن برای احد از مدعوین و ملازمین و تبعه آنها تکلیف و زحمتی از هیچ رهگذر رو نداده است ـ هر چیز را که این مهمانان عزیز خواهش کرده و فرمایش میدادند ـ علی الفور با سرشان ملازمین سرکار که محض جهت خدمتگاری این ذوات معظم استخدام شده بودند ـ اجرا میکردند ـ حتی برای تادیه نماز مصلی های رنگین را جهت آنها تهیه نموده در اوقات صلوه بمقامات مخصوصه آن او را فراشها میکسترانیدند و برای احوال پرسی و مداوات اشخاصیکه کسر مرض و شکایت میداشتند داکتر ها ، و مریض خانه ها که از هر گونه دوا های طبی و داکتری آن موجود بودی ترتب و تنظیم شده برای غسل اثواب کاذر ، و برای اصلاح موی سر و ریش حجام و برای تفریح ترتیبات مهمانی لویه جرگه ٣٠ لویه جرگه ۱۳۰۳ خصوصی آنها نوازندها و مطربین مخصوص مقرر و معین گردیده بود : علاوه بران جهت اشخاصیکه خواهش رفتن را به تماشا گاه سینما مینمودند از طرف حکومت علی حسب المراتب تکت های مجک لیمترن مفت و رایگان نیز اعطا میشد چنانچه در هر شب در ان نمایش یک عده بزرگ این مدعوین محترم که کمتر از هزارتن بنظر نمی آمدند احضار یافته ساعت تیری و صرف اوقات به تفریح مینمودند. برای آن ذوات محترم که بعمل سگرت و چلم و تمباکو مبتلا بودند با اینکه ذات همایونی امثال این اعمال را بنظر تفریط و اکراه مینگرد محض تعظیم مهمانان و تعمیل مضمون (أكرموا الضيف ولو كان كافرا ) لوازمات عملیه شانرا تهیه نموده بود . در هر وقت صرف طعام برای این ضیوف ذوی الاحترام طعامهای گوناگون و مطبوخات و ادامهای از حد افزون برطبق خواهشات شان بهمراه فرنی و ماغوت و ترشی ، مربی و دیگر لوازمات ماکولات و مشروبات بارده آماده و مهیا میبود. اضافه بران نان مکلف - میوه های تازه و شیرینیهای هر رقم ، و چای ، و کلچه ، و پنیر و نبات نیز انتظار اوامر این مهمانان عزیز را میکشیدند. ملاقات خصوصی لویه جرگه بحضور شاهانه بروز اول که هیئت محترمه لویه جرگه تشریف فرمای دره باصفای پغمان گردیدند - از باعث ماندگی و تکلیف راه برای شان تا دو روز اجازه تفریح و رفع کسل داده شده است ملاقات خصوصی همایونی بالویه جرگه ۳۱ لویه جرگه ۱۳۰۳ چنانچه هرکدام از انها جوق جوق بیکوضیعت خیلی دلکش بکمال گرمجوشی بر هرطرف وکنار گشت گذار نموده برخی بـادوسـتان ودیگرهمقطاران خویش مصروف مکالمه ومذاکرات دوسـتانـه بوده همه مأبنـه ونزمه خوابی صفات عجیب خصال غریب اولوالامرغازی خویش صرف اوقات همی نمودند. وشب را با یک جهان شوق و ذوق گذرانیده - علی الصباح روز پنجشنبه ۲ سرطان قرار امرملوکانه بذریعه اطلاع نامهای رسمی دائره شاغاسی شاهانه بملاقات خصوصی اعلیحضرت غازی عزافتخار نائل شدند. چنانچه عموم این مدعوین محترم باعتبار تقسیم نائی الحکومتیها وحکومتیهای اعلی مخصوصاً وعلیحدۀ بسواری موترها بشرف لقای فرحت انتمای ذات همایونی در بالا باغ که محل سکونت و جای بود و باش شخصی اعلیحضرت بوده از وجه عین المال خویش انرا تعمیر کرده اند بباشد مشرف شده در میدان وسیع که از هر طرف آب جاری و صدای مرغان خوش الحان طاری بوده شرشر درختهای آن که از رشحۀ آبش یک روح تازه در قالب هرشخص پیدا میشد و برای مدعوین محترم قبلا چوکی و میز گذاشته شده بود وحضورس و پراسرور میزبان مهربان اعلیحضرت امیرامان الله خان مانند یک شمس خاوری در ان میان برکرسی عالی نشسته انتظار ورود مهمانان عزیز خود را داشت بمجردیکه انظار سراپا انتظار این علماء ومشائخ وسادات و وکلای کبار که از روز عید الی الان از دل وجان شوق مصافحه ومعانقه وبغل کشی وشرفیابی ذات همایونی را بدل میپرورانیدند بلقای فرحت انتمای اعلیحضرت محبوب القلوب شان بر میخورد اوضاع عجیب مؤدبانه وحالات غریب محبت کارانه بر آنها مستولی گشته بمقابل مراحم والطاف واعطاف ملوکانه نسبت بدوشان تماماً ملاقات خصوصی همایونی با لویه جرگه ۳۲ لویه جرگه ۱۳۰۳ در یک عالم استعجاب وحیرت رفته اوضاع و اطوار و رفتار این پادشاه دیندار را با اعمال و افعال دیگر سلاطین مقایسه و مقابله کنان هر کدام بزبان حال میگفتند اینکه می‌بینیم به بیداریست یا رب یا بخواب . اعلیحضرت غازی با هر تنی از اوشان نوازشات خیلی محبت کارانه و وضعیت های مهمان نوازانه را مبذول فرموده تنها تنها هر شخص را در آغوش محبت خود فشار داده از سر و روی شان بوسه گرفته بعد از آنکه همه شان بدست بوسی اعلیحضرت کامیاب و مفتخر میگشتند، حسب الامر همایونی بر چوکیها، موضوعه تماماً اخذ موقع نمودند ذات جهانبانی بیکوضعیتی شفقت و محبت کارانه مانند یک رفیق شفیق و یکدوست خلیق که کسی این خیال را هم بدل نمی پرورانید که "این پادشاه است" باوشان مصاحبه و مکالمات دوستانه را انجام میدادند . بعد از اینکه با همه شان ملاقات و با هر فردشان احوال پرسی و برخی از کلمات سطحی را ایراد مینمودند بصرف چای و شیرینی اشتغال ورزیده پس از اختتام ماکولات و مشروبات ذات همایونی با هر جمعیت میفرمودند که امروز ملاقات قومی همراه شما کردم سر از روز شنبه شروع حفله مبارکه لویه جرگه را خواهم نمود ، بعد از استماع کلمات جوهر آیات اعلیحضرت همه مهمانان با یکدل پر از فرحت و بیک وضعیت خیلی مسرت به تذکر صفات و خصال و نوازشات و مراحم همایونی پرداخته نطق های فصیح و بلیغی را نسبت بمساعی جمیله ملوکانه و افکار ترقی خواهانه شاهانه ایراد داشته اکثری از آنها لوایحی را که قبلاً ترتیب و تحریر نموده بودند بحضور همایونی قرائت میکردند و هر کدام شان در جواب خویش سخنان شیرین ملاقات خصوصی همایونی لويه جرگه ۳۳ لویه جرگه ۱۳۰۳ وکالات از حد متین شنیده بالاخر با دلهای ناخواسته عزیمت مقرّ ما مسکن و مامن خود ها میگردیدند! این ملاقات ذات شاهانه مخصوصاً با جمیع نمایندگان هر نائب الحکومگی و حکومتیهای اعلیٰ که عبارت از علماء، مشایخ، سادات، وکلاء، و اعزه آنجا بود بهمین طوریکه مذکور است با هیئت هر ولایت و ایالت و حکومت مساویا نه بذل مراحم و مکارم شاهانه شرف افزامود بعد از صرف چای و اعطای شیرینی که در کاغذهای رنگین ملفوف میبود مرخص میفرمودند! تا اینکه این مجلس عالیه بساعت پنج اختتام یافته باز هر کدام از مهمانان محترم با چهره‌های فرحان و با صیغه‌های درختان در باغ عمومی که حقیقتاً تعریفش از قوه قلم بیرون است رفته در هر گوشه و کنار با دوستان و عزیزان خویش مصاحبه‌های مجدانه در از و نیازهای مشفقانه نموده سرگرم حکایه رانی مهربانیهای این میزبان مهربان مهمان نواز خود ها بودند! اگر چه قلباً این راقم الحروف خواهشمند است که تمام اجراآت و منطوقات و عرائض و گزارشات "لویه جرگه" را که درین روز فیروز بترتیب فوق بحضور همایونی معروض و قرائت گردیده است یگان یگان درج نماید اما چون تمام آنها مشتمل بتذکر اوصاف و اخلاق و رفتار و کردار حسنه ذات شاهانه و ذکر ارتفاع مظالم و طرابی‌های ازمنه سابقه بوده کار روائی و مساعی حاضره ملوکانه را تماماً بنظر استحسان نگریسته از تشکیل "لویه جرگه" و شمولیت خود ها بدان نعمت عظمی اظهار شکران و امتنان نموده جمعاً متعهد شده‌اند که حقانه اظهار آرای شانه مینمایند، بود- لذا اندراج آنرا تماماً مناسب نپنداشتم زیرا از انتقال آن بجز از اینکه در حجم کتاب بیفزایم و از اوقات قیمت دار ناظرین خویش بکاهم ملاقات خصوصی همایونی بالویه جرگه ۳۴ لویه جرگه ۱۳۰۳ دیگر فائده را عائد نخواهد کرد. اما باید بدین لطافت و نزاکت توجهات عالیاناظرین کرام را معطوف داریم که مقصد از ملاقات همایونی با این ذوات گرامی بدین ترتیبات که شمه از انرا مرقوم داشتیم. باعتبار ولایات و ایالت و حکومتیهای اعلی بجز از اینکه آنها را از اوضاع و اطوار و شفقت و مرحمتی که با عموم ملت افغان تا بدل و جان دارند، بدانند دیگر چیزی نبود و آنها را بزبان حال و لسان قال مستحضر و حالی فرمودند که من از ان سلاطین و زمامداران نمیباشم که بطرف ملت و رعیت خویش بنظر تحقیر نگاه و بالفاظ زشت و نازیبا با آنها مخاطبه کنم، و یا از مصاحبه و مجالسه و رد و بدل هر نوع مذاکرات با آنها محض و تحفظ رعب و داب پادشاهی بتجنب ورزم. نی بلکه من ازان خادمان اسلامیان و فدائیهای افغان تا میباشیم که در راه ترقی و تعالی و رفاه و بهبودی سکنه مملکت افغان هیچ نوع مجهودات و مساعیات و تشبثات خویش خودداری نمیکنم. و عموم ملت خود را مانند پدر، برادر فرزند و قرة العین خویش انگاشته. مانند یک عاشق شیدا مال و جان و عیش و عشرت و هستی خودم را فدای ترقیات ملتم که آنها را مثل یک معشوق رعنا می انگارم، مینمایم. و باین خوبتر فهمانید که بنزد م آن اشخاص مقبول و آن ذوات محبوبند که آزادانه با من بر طبق مقررات شرعیت و انسانیت درباره تعالیات و رفاه و بهبود ملت و مملکت و دولت مثل مذاکرات سطحی و شخصی امروز هر روزه در محفل ”لویه جرگه“ نیز مذاکرات و مباحثات در مواد مبحوثه نموده از من و از وزرا و مأمورین دولت ابداً مرعوب نشوند و در همه مذاکرات و اجراآت خداوند خود را حاضر و ناظر پنداشته مفاد ملت و مملکت و منافع دولت خود را جامع امانیه پغمان ۳۵ لویه جرگه ۱۳۰۳ پیش نظر گرفته باصول شرعیت و انسانیت گفت و شنید نماید! امامت خطابت همایونی بروز جمعه سرطان در جامع امانیه پغمان فردای آن که روز جمعه و یکروز مقدس اسلامی بود عموم علمای محترم و مشایخ مکرم و سادات و رؤسای معظم همه نقاط لازمه افغانیه و باقی اهالی پغمان و نفری ملکی و نظامی و باقی نفری در جامع امانیه آمد آمدشانرا از ساعت (۱۱) آغاز نهاده حصه تحتانی و فوقانی این مسجد عالی باینطول و عرضی که دارد از نفری مملو گردیده حتی در میدان وسیعیکه در عقب و اطراف و جوانب مسجد میباشد نیز از اشخاص نماز گذاران پر گردیده بود و منتظر ادای صلوه جمعه بودند! در ضمن این بناهای مینو نشان و قصرهای فرحت توامان آن مخصوصاً جامع امانیه پغمان بیشتر قابل تقدیر و خاصتاً مستحق تعریف و توصیف است، اگر ما این مسجد صفا و معبد خالق ارض و سماء خود را در میان این قصور و عمارات مانند مهتاب در میان ستارهای درخشان و یا مثل آفتاب تابان در عالم امکان نمائیم، همانا که نظر بحسیات اسلامیت کارانهٔ خویش چندان مبالغه نکرده ایم، هکذا اگر از روزهای تاریخی و یادگارها شوکت انتمای اوروز فیروز این جمعه مبارکه را بگوئیم، که در موقع لویه جرگه ذات ملوکانه بار امامت و وظیفه خطابت را در ان بکمال طلاقت و سلاست ایفا فرموده اند، همانا که اظهار حقیقت را نموده ایم، و از حکایه آن برای ملت دور دست خویش بشارتی را خطبه همایونی بروز جمعه ٣٦ لویه جرگه ١٣٠٣ تحفه کرده ایم، که ذات محی ملت افغان شهنشاه غازی عرفان پسندمان بحضور تمام مشایخ کرام، و علمای عظام، و وکلا و سادات، و اعزه ذوی الاحترام تمام خطه علیه افغانستان خطبه غرای را مخاطبه نموده اند که مضمون هدایت مشحون آن در ذیل قلمبند میگردد، و از ان مبین و آشکار خواهد شد که طیاره افکار اسلامیان را در فضای شریعت پروری و ترقی تشویق بپرواز، میدهند و اهل ایمانرا بترغیب جدیت و فعالیت یک حیات باشرف تازه می بخشند! خطبه اولی الحمد لله رب العلمین نشهد ان لا اله الا الله وحده لا شریک له ونشهد ان سیدنا ومولنا محمدا عبده ورسوله صلی الله تعالی علیه وعلی اله وصحبه اجمعین اما بعد :- ای برادران و عزیزانم! خدای را شکرگذاریم که مارا در دین اسلام حیات داشته و باز پیغمبر را که پیغمبر آخر زمان و شفاعت کریمه عاصیان است، میباشد! اگر ما بخواهیم که در جنت برویم رفتن آن بدست خود ماست، زیرا که اگر ما فعلا شایسته مطابق شریعت (احمدیه) نمائیم، در آخرت بهترین جنت را خواهیم بود، چرا جنت از ما مسلمانان است، کسی دیگر بغیر از اسلام دران حق ندارد! خطبه همایونی بروز جمعه ٣٧ لویه جرگه ١٣٠٣ همه‌تان میدانید که نماز از طرف خالق ما بالای ما فرض گردیده اگر ما این امر خدای خود را که اول ترین و اہمترین فرائض شمرده میشود بجا بیاریم در آخرت نیل با غرت شرف خواهیم شد! عرض میکنم بر نمازهای خود قرار احکام خداوندی بکمال جدت و پافشاری تا بتوانید پابند باشید، چرا اول چیزیکه خداوند در روز آخرت از ما میپرسد نماز خواهد بود سه روز محشر که جان گداز بود - اولین پرسش از نماز بود بنابراین سبب در نماز خود سست نباشید، امید میکنم که در تمام احکام خداوند و ایجابات شریعت (احمدی) همۀ شما فعال و بیدار و جدی باشید حتی اگر شما فقط بنماز خود پابند بوده اورا همیشه در پنجوقت بخوانید نه در دنیا و نه در آخرت پیش کسی خجالت خواهید کشید! اگر کسی تاحال بنماز خود پابندی نداشته باشد و یا بترتیب نخوانده امید میکنم از دربار خالق خود معافی گذشته را خواسته بصدق دل ازان تائب شود، چون خدای ما مهربان است امید که قرار آیه (تُوبُوا اِلیَ اللهِ تَوْبَةً نَصُوحًا) اگر از دل و جان صاحب حسرت و خجالت و امیدوار مغفرت خداوند باشیم برگناهان ما قلم عفو کشیده میشود. و در آینده تا بتوانید در پابندی نماز خویش زیاده تر کوشش ورزید، اگر شما حقیقتاً خواهان ترقی و برتری باشید پس در تعلیم و تعلم آموختن علوم و فنون زیاده بر زیاده بکوشید، امروز که ما شما علماء و فضلا را بنظر عزت و احترام مینگریم تماماً از برکت علم است باید بیش از پیش در تحصیل آن بکوشید ! هر کسیکه خیال و آرزوی خشنودی و رضای الهی و شناسایی خداوندی را خطبة شاهانه بروز جمعه ۳۹ لویه جرگه ۱۳۰۳ شخصیکه علم ندارد گویا در دین و دنیا ذلیل و خوار خواهد بود. از برای خدا علم بیاموزید تا خدا را بخوبی بشناسید چرا که (بی علم توان خدا را شناخت) حکومت شما و من عاجز کوشش ها کردیم و مکتب ها از برای تحصیل علم جهت اولاد های شما ملت تشکیل دادیم پس چرا کاهلی مینمائید و در اخذ تعلیم تنبلی میورزید. عناد و خصومتی را که دشمن های شما در دلهای تان می اندازد که در مکاتب شما علم دنیا جاریست، کاملاً غلط است (الحمدلله) همه شما عاقل و صاحب فهمید و خوب میدانید که فقط علم دنیا بمدارس ما جریان ندارد بلکه تعلیمات دینیه و مسائل اخرویه و عقائد اسلامیه در آنها بکمال خوبی و درستی تعلیم داده میشود، چنانچه حالا معلومات دینیه عموم طلب صنف ابتدائیه سائر مکاتب بانسبت بطبقه عامه بعضی علمای عصر حاضره کمتر نخواهد بود، و علوم اخرویه و فنون دنیویه را ازینجهت یکجا در مکاتب خویش جاری داشته ایم که ما در دین و دنیا کار داریم و دشمنهای ما فقط در دنیا و آخرت محروم و بی نصیب اند! امروز دشمنهای ما به آسمان و بزیر زمین که فکر و خیال از دیدن و شنیدن آن مقصر است پرواز و رفتار دارند. بدا بحال فلاکت ما اسلام که در کنج گم نامی و بدنامی خزیده بر خلاف فرموده خدا و پیغمبر خود که (وَ اَعِدُّوا لَهُم مَا اسْتَطَعْتُم مِّنْ قُوَّةٍ وَمِن رِّبَاطِ الْخَیْلِ .... الایة) دست دشمن را بخود را بر سر خود دراز مینمائیم! محض جهت حفاظت دین مقدس اسلامی و ترویج شریعت غرای نبوی و اعلای کلمة الله بر همه ما ضرور و لازم است که علوم دینیه را بیشتر خواند ه علم دنیا را هم یاد دا شته (جريده سراج الانبار) خطبه همایونی بروز جمعه ۴۰ لویه جرگه ۱۳۰۳ باشیم تا آن چیزیرا که بواسطه اش دشمن خود را مغلوب و مقهور سازیم نیز بجنگ آرییم، و آن چیست، توپ، تفنگ، کارطوس، باروت، و دیگر آلات جارحه! اگر خود ما چنین اشیای قاتله را نداشته باشیم و بر ساختن و پیدا نمودن آن مقتدر نباشیم آیا دشمن هائی ما برایما، توپ اعلی کارطوس خوب را خواهند داد که بواسطه آن خود شان از دست ما خراب و ابتر شوند! نی! گاهی بمانید هند بلکه خود ما را هدف اسلحه آتشین خود نموده هستی و زندگانی ما را بخاک برابر مینمایند، اگر چه حافظ دین اسلام خود خداوند است تا اگر ما و شما فعالیت و جدیت را بکار بریم خالی از فایده نیست، با اینهم خدا را شکر میگویم که آن عالم اسلام را که همیشه کفار خورده بودند و خیال پریشانی و تباهی شانرا همواره بدل میپرورانیدند والحمد لله فی الحال بیدار شده متحده ابتا براه ترقی خود پا پویانند و دشمن و دوست خود را بخوبی می شناسند! در حقیقت جمیع علوم و فنون که امروز بنظر ما میخورد و دشمنان ما را برایجادات غریب و عجیب موفق ساخته همه از عالم اسلام بود، چه شد که اسلام بعیش و ساحت تیری ونفاق خانگی و استراحت و تنبلی گرفتار شده آن میراث خود را واگذار شدند، آن دشمنها عالم اسلام که همیشه در صدد همین امر بودند تا به علیه ما کامیاب گردند از دست غفلت خود ما اسلامیان سلطه و اقتدار پیدا کردند! خیر گذشته گذشت و آینده باید از مکر و خدعه دشمن هوشیار باشیم با اینکه حافظ و ناصر دین مقدس نبوی خود پروردگار است، تا هم باید ما و شما بیشتر بکوشیم خطبۀ همایونی بروز جمعه ۴۱ بویجرگه ۱۳۰۳ تا آن عزت و شکوتی را که خداوند بما مسلمانان وعده فرموده از دست ما و شما در معرض وجود آید تا مسلمانان آینده بگویند که ترقی اسلام و ترویج دین مبین سیدالانام در عصر من علجر باتفاق و اتحاد و جان فشانی علماء و فضلاء در رؤسای این زمان که شمائید در معرض وجود آمده است تا یک نام نیک و نشان خوبی ازین سلطنت و ملت حاضره ما در صفحه روزگار بطور یادگار باقیماند. بنابرین من خادم اسلام شما وکلاء و فضلای ملت را خواستم تاکوشش کنید عموم افراد ملت را بطرف علوم و فنون میلان بدهید تا آن چیزهائیکه دشمنهای ما از ما غصب کرده اند از اوشان پس بگیریم، فعال و بیدار و شجاع و صاحب عدل و انصاف و مالک جاه و جلال از دست رفتۀ خویش مجدداً بشویم ! یک شخص نمیتواند که همۀ علوم را برای یکفرزند خویش در خانه تعلیم دید و یا معلمی مخصوصاً برای وی تخصیص کند، از ینرو حکومت شما برای تان مدارس متعددی طرح افگند و معلمین مزید برا در آنها مستخدم نمود، و علوم دینیه و فنون دنیویه را در ان جریان داد و مصارفات و پول آنرا دولت متعهد گشته تا شما بکمال اطمینان فرزندان خود را در ان تعلیم دهید، از برای خدا اولادهای خود را چرا در مکاتب داخل نمیکنید ـ و در مقابل اینهمه زحمات و دلسوزی حکومت خویش، شما چرا تنبلی و کاهلی نموده برحیات و زندگانی آینده پسران خویش حسرت نمیخورید و دلسوزی نمیکنید که بی‌علم و جاهل بیکمال بمانند ـ (والله) اگر شما بمکاتیب نرفتید خود را بدست خود خراب مینمائید ! هر امریرا که خداوند ما بما میفرماید چه در تحصیل علوم و فنون و چه در اسومات دینی و دنیوی (سراج الاخبار) خطبۀ همایونی بروز جمعه ۴۲ لویه جرگه ۱۳۰۳ تماماً برای فائدۀ خود ماست خداوند تعالی بروزه و نماز ما احتیاج ندارد و نه عظمت و جبروت او از عصیان و نافرمانی ما کم میگردد، فقط هر چه میکنیم و هر او امرش را که تعمیل مینمائیم برای خود میکنیم اگر نماز میخوانیم و یا روزه میگیریم فائده اش برای خود ما و شما است. باید در ارشادات الهی یک جدت و فعالیت فوق العاده را بکار برده گاهی از احکام خداوندی و از اوامر حضرت نبوی انحراف نورزیم. و دشمن خود را بر خود غالب و فاتح نگردانیم، لازم است که در راه ترقی اسلام کوشش کنیم و تا ریزانیدن قطرۀ آخرین خون خود در راه عالم اسلام حاضر باشیم و روی خود را از دشمنان اسلام نگردانیم. و سر خود را پیش اعدای مسلمانان خم نکنیم، پیغمبر ما میتوانست که به بسیار سهولت و آسانی بیک اشاره تمام عالم کفر را مسلمان ساخته دین مبین خود را منور و روشن میساخت. چراغ بیفروغ کفر را خاموش میگردانید. اما باین لحاظ درین موضوع از روحانیت و عصمت و عظمت خود کار نگرفت و هر چه کرد بزور شمشیر و سعی و کوشش خود در ترویج دین اسلام کوشید، تا تعلیم جدت و فعالیت و مقاومت را بامت خویش آموختانده آنها را بجیش پرستی و تنبلی تشویق نمودند! اگر چه امید داریم، وعدۀ که خالق بی نیاز ما با ما کرده در آخرت در جنت خواهیم بود. و بقدر گناه نافرمانی که از او امرش کرده باشیم در دوزخ خواهیم سوخت. اما در خاتمه اطمینان داریم که در جنت میرویم، لاکن از لطف خداوندی آرزو داریم که در روز محشر بشفاعت پیغمبر خود از تمام گناهان مغفور و در بهترین جنت ها برویم! عرض آخرین من چنین است که ما و شما باید کوشش کنیم و جان خود را فدا دین سازیم. خطبه ۴۳ لویه جرگه ۱۳۰۳ خونهای خود را در راه او بریزانیم تا آن چیزهائیرا که دشمنان از ماسلب نموده اند فدا کردن سر خود از اوشان باز گیریم، مسلمانی که صادق و در اسلامیت خویش محکم و پابند باشد، گاهی در راه خدمت اسلام تنبلی و کاهلی نمیکند۔ اگر چه بداند که در میان باران گله‌های توپ تفنگ باشد زیرا میداند که بی اجل مرگ نیست، (والله) اگر خودم در میان آتش تفنگ باشم کاهی خوف و هراس را بدل خود جا نمیدهم۔ میدانم تا زمانیکه اجلم نرسیده باشد کیقدر برایم ضرر و نقصانی عائد نخواهد شد۔ زمانیکه اجلم رسید اگر در خانهای محکم باشم یک لحظه تغیر و تبدیل نخواهد شد۔ چنانچه آیۀ شریفۀ مبارکه است که (اذا جاء اجلهم الخ) ای برادران بیائید که کوشش کنیم، و سعی نمائیم تا در مقاصد دین و دنیوی خودها کامیاب باشیم، ما مسلمانها هم برای آخرت خود کار میکنیم و هم برای دنیای خود بغیر اسلام دیگران بکار دنیا مشغولیت داشته الله تعالی از آخرت بی‌نصیب‌شان کرده و هر ترقی و بهبودی که است فقط در دنیا برای شان داده است! والله جگرم کباب گردیده سینۀ خود را چاک کرده میگویم، از برایخدا ای عالم اسلام چه شد شمارا! که بخواب غفلت غنوده، و چه پیش آمد شمارا! که بکنج کسالت خموده اید! آن عالم اسلام چه شد! که همیشه دشمن خود را مغلوب میساخت؟ آن عالم اسلام کجا شد! که ممانک اعداء خود را بزور سوته مفتوح میگردانید؟ که امروز نسبت بعالم اسلام یک بیوه زن شرف و عزت دارد؟ (درینموقع قطرات عبرات از چشم نرگس‌وش شاهانه ترشح نموده گل عارضش را آبیاری مینمود) از برایخدا و رسول خدا! دست اتفاق و اتحاد را با یکدیگر بدهید۔ خطبه ۴۴ لویه جرگه ۱۳۰۳ که دشمنان تان درپی انهدام و خرابی شما همیشه جاهدا نه میکوشند بیائید تا به پیش خدای خود عرض بکنیم! ای خدا! تو دیده بودی آن اسلام را که در اوج ترقی و تعالی عروج داشت ولوای زیبای اسلامیت را بر دوش همت خود بر روی عالم برافراشت و دشمنان خود را از هیبت و سطوت اسلامی در لرزه می انداخت از برکت روحانیت حضرت (رسول) مقبولت مجدداً باز آن اتحاد و اتفاق و فعالیت و شجاعت و هیبت وسطوت را نصیب این باز ماندگان بیچارۀ اسلامی عطا و مرحمت و کرامت فرما، مخصوص قوم افغانرا درین ودنیا سرخرو و کامیاب گردان - اللهم ربنا آتنا فی الدنیا حسنة و فی الاخرة حسنة الآیه خطبه ثانی الحمد لله ربّ العالمین ونشهد ان لا اله الا الله وحده لا شریک له ونشهد ان سیّدنا و مولانا محمد عبده و رسوله صلی الله علیه و علی آله واصحابه اجمعین فقد قال الله تبارک و تعالی ان الله و ملائکته یصلون علی النبی یا ایها الذین امنوا صلوا علیه وسلّموا تسلیما اللهم صل علی سیّدنا ومولانا محمد و اله واصحابه و علی خلفاء الراشدین حضرت ابی بکر و حضرت عمر و حضرت عثمان و حضرت علی رضی الله تعالی عنهم اجمعین و علی السبطین الشهیدین خطبه ۴۵ لویه جرگه ۱۳۰۳ الْحَسَنِ وَالْحُسَيْنِ وَعَلَی اُمِّهِمَا سَيِّدَةِ النِّسَاءِ وَعَلَی الْعَمَّيْنِ الْمُعَظَّمَيْنِ بَيْنَ النَّاسِ حَمْزَةَ وَعَبَّاسِ وَعَلَی بَقِيَّةِ الْمُهَاجِرِينَ وَالْاَنْصَارِ رِضْوَانُ اللَّهِ تَعَالَی عَلَيْهِمْ اَجْمَعِينَ هُ اله العالمینا برای عالم اسلام خصوصاً برای قوم افغان ترقیهایی را که تو میدانی نصیب مگردانی. بحضور برادران خود عرض میکنم که بیدار شوید اگرچه (الحمدلله) این جوش و خروش را که در بین عالم اسلام می‌بینیم امیدوار میشوم که بیدار شده خواهند بود! خدایا بدر بار تو امیدواریم که کسی از بارگاهت بی‌نیاز بازنگشته کسی که بی‌نصیب از حضرت گردیده شیطان است - ما را در آخرت پیش خودت و پیش انحضرت سرخرو و با عزت بداری دعا میکنم که برادرهای ترکی و دولت ایران و ترکستانیها و هندیها و مسلمانان چینائی و عموم ملت اسلامیه را که در هر نقطه دنیا باشند در دین و دنیا با عزت و باشرف و نیکنام بداری! الهی بحرمت حضرت (رسولت) عالم اسلام را ازین حال فلاکت و پریشانی بکشی علی الخصوص قوم افغانرا و من عاجز را که خدمتگار دین مبین سیدالمرسلین میباشم توفیق خدمت عطا کنی! تا در راه اسلام یک خدمت شایان تقدیر ابراز نمائیم - و عسکر افغانستانرا همیشه مظفر و کامیاب داشته باشی و سرش را پیش دشمن خم نگردانی او همیشه نوک برچه شانه را بنوک چشم دشمنا حواله سانداری ابارك الله لنا ولكم الخ لائحه نظمیه مجلس لویه جرگه {همهدین روز جمعه بعد از فراغ نماز و صرف طعام لائحه ذیل برای حضرات مدعوین لویه جرگه لویه جرگه ۱۳۰۳ لایحه نظامیه لویه جرگه ۴۶ از ریاست شورای بتوسط مهمانداران شان جهته تبصره پیش بینی آنها فرستاده شده است} ۱:- در مجلس «لویه جرگه» اشخاصی که برای مجلس «لویه جرگه» دعوت شده اند. داخل میشوند ۲:- از مامورین داخله الی سر کاتب ها و از صنف عسکری الی کندکشران شامل مجلس شده میتوانند . ۳:- اخبار نویسان که تکت اجازت داشته باشند تنها برای سمع شامل شده میتوانند و حق تکلم ندارند . ۴:- در مجلس خذ موقع مطابق ترتیب نقشه میشود . نظام مباحثه ۵:- در ابتداء هر مجلس رئیس الفاظ ( بنام خدا آغاز میکنم) افتتاح کلام مینماید و بعد از ان با جازه رئیس منشی مجلس لایحه مبحوث عنها را قرائت میکند . ۶:- در انتهای هر مجلس مواد مذاکره خواه مجلس فردا از طرف رئیس برای اعضای مجلس بذریعه ورق علحده توضیح میشود . ۷:- بعد آنکه مسئله قرائت شد دو دقیقه سکوت محض بوده بعد هر کس توضیحات میطلبند. یا از طرف رئیس و یا بنابر امر رئیس از طرف همان وزیر یکه لایحه اش زیر بحث است توضیحات داده میشود . بعد آن هر کس اعتراضی داشته باشد و یا رأی بهتریرا گفتن بخواهد. بعد از اجازه رئیس ایستاده مدلل بیان میکند و الا سکوت میماند. لایه نظمیه لویه جرگه ۴۷ لویه جرگه ۱۳۰۳ نظام رأی گرفتن ۸: در ابتدای مجلس دو دو دانه‌های مهره سفید و سیاه برای هر فرد اعضای مجلس تقسیم می‌شود حینیکه مسأله قرائت شد کسانیکه طرفدار عین همین مسأله که قرائت شده باشند دانه سفید و اگر بخلافش و یا در نفی آن باشند دانه سیاه را در صند و قهائیکه بمدست نفری در مجلس گردش دارند انداخته می‌شود. و مسئله از روی کثرت آراء فیصله میشود. ۹: مسائلی که تصویب میشود بنا بر کثرت آراء قید و ضبط میشود. و در مجلس بمقدار لزوم کاتب و اسباب تحریریه موجود میباشد! قواعد و ضوابط ۱۰: هیچکس غیر از کسانیکه در فصل اول نشان داده شده شامل مجلس شدن نمیتواند در روزهائیکه ذات اشرف اعلیحضرت شامل مجلس میشوند صدارت مجلس مفوض بذات همایون است اداب ۱۱: در مجلس بدون آب چیزی خورده نمیشود. ۱۲: تا کسی بیانات خود را تمام نکرده است از طرف دیگران بتصویب مترد ید نمیشود. ۱۳: هرکس رئیس را مخاطب ساخته کلام میکند اگرچه جواب دیگر برا بگوید. ۱۴: غیر از مذاکرائیکه در مجلس میشود، دیگر الفاظ رکیک و خارج بحث استعمال نمیشود. جراید کوهگد لویه جرگه ۱۳۰۳ ۴۸ کوائف روز نخستین لویه جرگه طعن و شتم و خنده نامناسب قطعاً ممنوع است به ترک چنین افعال از طرف رئیس اخطار و برکات میشود. ۱۵ :- در اثنای که مذاکرات شروع میشود اظهارات مسائل شخصی قطعاً موقوف است. کوائف روز نخستین بروز شنبه (۲۸) سرطان که روز اول ”لویه جرگه“ و شروع این حفلهٔ مبارکه بود سابقاً بطرف غرب کوهی پغمان یک بارگاه بزرگ ایستاده شده بود و درمیان آن چوکیهای مزین بترتیبهای بپا و درست گذارده و دورا دور آن با سقف بارگاه بگلھای مصنوعی ملون و اقسام تزئینات و آرائشات آراسته شده تمام مدعوین ”لویه جرگه“ و وزراء و مدیران و مأمورین دولتی درین بارگاه عالیه شرف حضور بهم رسانیده بترتیبات آتی خذ مواقع نموده انتظار ورود مسعود همایونی را بدل می پرورانیدند ! مقاسیکه برای ذات ستوده صفات شهریار غازی درین بارگاه عالی پایگاه تخصیص شده بود و در نقشه آتیه بعنوان ”تخت همایونی“ نشان داده شده است در چنین موقع در میانی و مرتفعی بود که گذارشات لویه جرگه را کاملاً می شنیدند و هم فرمائشات شهریاری علی العموم بخوبی شنیده میتوانستند . نقشه که در صفحهٔ مقابل تسوید شده عیناً مطابق است بدان لایحه که قبلاً برای تشکیلات لویه جرگه توزیع شده بود و تماماً برطبق آن اخذ موقع مینمودند. کوائف روز نخستین جرگه ۴۹ لویه جرگه ۱۳۰۳ نقشه مجلس لویه جرگه و اصول اخذ موضع ان سرکاتبان وزرا . . . . . . تخت همایونی . . . . . . سرکاتبان شأن . . . . . . وزراء و وکلاء رئیس، معاون معاون منشی مجلس علمای تمیز و معین و مدیران و معاونین و سرکاتبان . وزارات . - علمای تمیز و منصبدار انتظامی الی غندمشر و اعضای طبیعۀ شورا و کندمشران و سرکاتبان وزارات روسای لویه جرگه بترتیب ولایات علمای لویه جرگه بترتیب ولایات سادات و مشایخ لویه جرگه بترتیب ولایات وکلای منتخبۀ شورای و اعضای مجالس مشاورۀ ولایات بترتیب ولایات روسای لویه جرگه بترتیب ولایات تا اینکه ذات جهانبانی پوره بساعت (۸) رونق افزای این محفل مبارکه گردیده مراسم تعظیم و تکریم شان از طرف عموم حضار چنانچه لازم است بجا آورده شد در اینجا چنانچه معمول است طرف و جوامع ذات شاهانه از طرف منصبدار شاهی در اطراف تخت عالی بخت و جوانب آن . بارگاه عده از رساله های شاهی بطور پهره دار و محافظ مقرر شده بود . از همه پیشتر چیزیکه جلب توجه لویه جرگه ١٣٠٣ نطق همایونی در روز اول جرگه ٥٠ اعلیحضرت را منځو بهانا همین نفری عسکر یکه بچهار اطراف تخت ایستاده بودند ـ بود ـ علی الفور اوشانرا از بارگاه حکم خارج شدن را فرمودند ـ [درین مسئله یک نزاکتیست که توضیح آن برای قارئین لزومی ندارد] بعد از وقفه (٢) دقیقه ذات جهانبانی بر پا ایستاده نطق ذیل را ایراد نمودند:ـ نطق اعلیحضرت غازی قبل از آغاز لویه جرگه بروز شنبه ٢٤ سرطان ١٣٠٣ بسم الله الرحمن الرحیم بنام خدای خود این مجلس عالی را آغاز میکنم پیشتر از همه چیز مکرراً شما را در پایتخت مملکت عزیزتان خوش آمدید تقدیم مینمایم، در مباحث این مجلس همه شما حقوق دارید، و هرچه که بفکر شما درست و سودمند و مفید پنداشته شود، آنرابی کم و کاست آزادانه بگوئید ـ و در اظهار رای حقانه خویش هیچ کوتاهی نمائید : اگر رای شما خوب و افکارتان معقول باشد همانا که مقبول میگردد، واگر یک رای جرات و مسئله ناصواب باشد : در اظهار آن شما مسئول نخواهید بود فقط منظور نخواهد گشت اشخاص فهمیده و دانسته ما بخوبی میدانند که بدین جرگه در ترقیات مادی و معنوی مسائل داخلی و خارجی و اقتصادی افغانستان ابحاثی که بمدعای ملت و مملکت و دولت باشد بعمل می آید، و بعضی از ذوات محترم چنان خیال دارند که مقصد از اجتماع اینقدر اشخاص معزز و جماعتهای بزرگ از اطراف وولایات و حکومتیها و پایتخت افغانستان از چیست؟ آیا کدام مشکل عظیمی بحکومت ما لاحق شده که دران مورد ازین حضرات مدعوین امداد میخواهد و یا با اوشان نطق همایونی در روز اول جرگه ۵۱ لویه جرگه ۱۳۰۳ دران موضوع مذاکره مینماید؟ عرض مینمایم که لله الحمد امروز تمام کارهای شما بکام شماست و هیچگونه پریشانی و تپش که مردم بخیال دارند موجب انعقاد این مجلس نگردیده است! فقط امروز این خادم دین و ملت محض برای بهبودی مملکت و رفاه ملت و مفاد دولت همراه شما مشوره مینماید چرا که: حیات شما، عزت شما، شرف شما، درین مملکت است، چیزیکه درین موضوع بفکرهای تان برسد اظهارات اورا آزادانه نمائید : زیرا در نیکنامی بدنامی و عزت و مذلت افغان تا همه ما و شما با هم شرکت داریم. اگرچه از اول جلوس خویش این خادم اسلامیان الی الان هیچ کار و امریرا بدون مشوره شما در معرض اجرا نگذارده ام و با وکلا و اعضاء مجلس شورای دولت و هیئت وزراء در همه اجراأت و احکامات خویش استشاره و صوابدید خواسته ام و از افکار عالی آنها به بسیار از ترقیات و مقاصد خویش نائل گردیده ایم باز هم چون در افغانستان اساس وکالت و نمایندگی تا بدین درجه مستحکم و مضبوط نگردیده است که وکلای محترم آن افکار و بهبودیهائیرا که برای حکومت از طرف ملت خود مشو میدهند فوراً انرا بملت و قوم خویش علناً و طلاقا بدبند بنابرین خواستم که از علمای مکرم و سادات معظم و مشائخ کرام و فضلای عظام و خوانین و اغره و اشراف تمام ولایات و حکومتیها و اطراف افغان تا بعد از اجتماع شان بمرکز حکومت افکار و آرائی را نسبت بدین مقاصد عالیه اخذ نمائیم. باز میگویم که از لطف خداوندی و روحانیت ذات رسالت پناهی این دورهٔ نطق همایونی در روز اول جرگه ۵۲ لویه جرگه ۱۳۰۳ (۵) رساله ابتدائی ممالک افغانی بکمال خوبی و کامیابی انجام یافته در آینده نیز امید می پروریم که از حسن افکار و آراء شما ملت بترقیات فوق العاده دیگر نائل گردیم. اگر شما هیئت "لویه جرگه" درین مسائل مبحوثه آزادانه رأی ندهید، و در مفاد ملت و دولت بذل مقدرت نورزید همانا که نزد خدا و رسول و من عاجز که اولوالامر شما و عموم ملت که شما نمایندگان حقیقی آنها میباشید، مسئول و جوابده خواهید بود. از برای خدا بکوشید و بیدار باشید و دقیقه از دقائق خیر خواهی و خیر اندیشی ملت و مملکت و حکومت متبوعه تانرا فروگذار نشوید که بد نام دنیا و آخرت خواهید بود. باید که محض بلی بلی نگوئید. و نه فقط بکلمات نافیه طرفداری کنید بلکه هر آن چیز را که نسبت بترقیات ملت و مملکت خویش بفکر دارید آزادانه و حقانه بآواز صاف بلند بیان نمائید اگرچه خوبتر میدانم و کاملاً یقین دارم که احدی از شما وکلاء و حضار مجلس باندازه من خیرخواه و خیراندیش ملت من نخواهید بود چرا که من طرفدار آسائش عموم ملت هستم و برای برتری و تعالا عموم ملت و تبعه افغان تا بذل مساعی میورزم و خواهان ترقیات و آسوده حالی شخصی خودم ابداً نمیباشم. اگر بلی! بلی بشنیدن میخواستم و طرفدار ترقیات شخصی می بودم نعوذ بالله خودسرانه، جابرانه، کار میکردم! نی! میخواهم هر کار را که بکنم بمشوره ملت باشد و خواهش ندارم که هیچ اساسی بر خلاف شریعت غرای احمدی در ممالک افغانی رائج باشد، بلکه همواره نقطه نظرم این است که بر طبق شریعت و فرمائشات اصول اسلامیه، کار نمایم! نطق همایونی در روز اول جرگه ۵۳ لویه جرگه ۱۳۰۳ اما اینقدر عرض میکنم باندازه که شریعت اختیار را به پادشاه داده من هم خود را بآبهمان انداز صاحب اختیار می انگارم نه علما ء را چنانچه دیروز (در مسجد جامع امانیه بپغمان در ضمن موعظه) یک ملاصاحب گفت البته درینجا هم حاضر خواهد بود و خود را میشناسد که شریعت بعلماء سپرده شده است و بملا ها کاملاً تعلق داردـ نی ! شریعت مال خداست ( اِنّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَ اِنّا لَه لَحافِظُونَ ) البته علماء بیان کننده و روشنی دهندۀ آن است ! چون امروز اولین روز بود اینقدر توضیحات دادم ـ تا بدانید اساسی را که ما میگذاریم کاملاً باید مطابق شریعت اسلامی باشد ـ آینده در آغاز مجلس فقط سخن بنام خدای خود آغاز کنیم اکتفا ء خواهیم کرد ! بعدۀ هر مسئله که باشد بران بحث رانده خواهد شد ـ الیوم فقط بر مسائل خارجیۀ خویش بحث مینمائیم بعدۀ بمذاکرات و مباحثات داخلیه خواهیم پرداخت چرا میدانید اول باید مناسبات خارج ما مضبوط و خوب باشد داخله بدست خود ماست هر قسم که بکنیم میتوانیم کرد ! { ذات ستوده صفات اعلحضرت غازی ماچنانچه در اوائل جلوس خویش استحصال استقلال و ارتباط مناسبات خارجیه را اولاً در زیر نظر گرفته و بشرط حصول آن تاج سلطنت را بر سر سعادت افسر خویش گذاشته بودند، همچنان درین ابتداء دورۀ دومین نیز از همان نقطه نظر اولین تصفیۀ مسائل خارجیه را تحت مذاکرات آورده اند } بعد از منطوقۀ ذات همایونی رئیس صاحب شورای دولت بپای ستاد خطابۀ ذیل را ایراد نمودند ! نطق رئیس صاحب شعبه اسموز اول ۵۴ لویه جرگه ۱۳۰۳ نطق رئیس صاحب شورای دولت حضرات محترم و حضار کرام ! همه شمایان معلوم است که الحمدلله والمنه دین مبین ما دین اکمل و اتمیست جامع چنگا تنها سعادت اخرویه ما را، نی بلکه سعادت دنیویه ما را نیز تأمین میکند. چنانچه حضرت واجب الوجود جلت حکمته در کلام معجز نظام خود میفرماید (اليَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي) در دائره احکام دین حنیف که موجب سعادت دارین است در امور دینیه، و دنیویه امارت یعنی وظیفه اداره مملکت و حکومت شرعاً به اولوالامر عائد و مسلمانان نیز در بینیا به اطاعت اولوالامر مکلف هستند: کَمَا قَالَ اللهُ تَبَارَكَ و تَعَالى: أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ از دیگر طرف بموجب امر جلیل فرقانی (وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ) مشورت نیز یک امر شرعیست، حضرات خلفای راشدین (رضوان الله تعالى عليهم اجمعين) در زمان خلافت خودشان امور ملت را با اصحاب شورا مذاکره، و استشاره میفرمودند گویا اساس مشوره در اسلام یک قاعده بزرگترین دینی بود پادشاه ذی شان ما اعلیحضرت غازی امیرامان الله خان ) که نتیجه آمال ملوکانه شان تأمین خیر و سعادت ملت و مملکت معطوف و از روز جلوس همایون شان تا امروز همه مساعی، و اقدماتشان باین امر خیر مصروف میباشد. نطق رئیس مجلس شورا بروز اول ۵۵ لویه جرگه ۱۳۰۳ بنابرین اساس دینی و بنابر اینکه ذات ملوکانه شان هم حکم دار افغانستان و هم پدر عائله یک دوم قوم نجیب افغان هستند تبعاً باثر خلفای راشدین، در امر حکومت طریق مشور را قبول و ترجیح باین مقصد برای اینکه از رأی و مشورت شان استفاده شود در مرکز سلطنت خود شان شورای دولت را و تا علاقه داریها در همه ولایات و حکومات مجالس مشاورہ تاسیس و تشکیل کردند. بواسطه که خط حرکت ما از طرف دین مبین ما تعین شده. و رہبر حرکات ما شرع شریف است. و علم فقه یک دریای بی پایان است، مسائل شرعیه را از کتب فقه پیدا کردن و تطبیق دادن خاصہ علما است، و درین زمان اشخاص عالم بقد ر لزوم وجود ندارد، و علاوه بران در طبقات مختلفه مجتهدین حنفی فعلاً زیاد آمد و در مسائل اجتهادات کثیره حاصل شده است درین اقوال مختلفه که بهر مسئله تعلق دار د قول صحیح را تمیز و معاملات را بآن تطبیق کردن مشکل است ! در مسائل مجتهد فیها نیز بموجب مسئله شرعیه نظر با یجاب حال و زمان در خصوص ترجیح یکی از اقوال مختلفه که هر دو صورت مساوی را دارا باشند. اولوالامر حق و اختیار دارد در مسائلیکه تعلق بشرع شریف دارند، استفی از علمای محکمه تمیز که شامل این مجلس محترم هستند کرده شده و حضرات موصوف مصدق مسائل مذکور میباشند. در خصوصیات طرز اجراد و ائر دولتی از هیئت وزرا که حاضر مجلس و قوه اجرائیه هستند استمداد کرده شده هر وزارت نظر باحتیاجات خود شان لوائح ترتیبه را در مجلس شورای دولت تقدیم نمودند. اعضای طبیعیه شامل مجلس محترم که اشخاص نجیب و اعضای منتخبه که نطق رئیس مجلس شبع رابرۀ اول ٥٦ ۳ عقرب ۱۳۰۳ وکلای ملت هستند از صورت عرف وعادات اهالی واقف اند . بعد از تصویب این مجلس که مرکب از اعضای طبیعیه و منتجۀ وکلای شمایان است در معرض تنظیم رسیده است ۱ حضرات محترم ! این هست که پنجسال از تنظیم و تطبیق این نظامات درگذشت ، امروز اختتام دوره اول و افتتاح دوره ثانی ست ـ امروز که تمام علمای کرام ، و سادات و مشائخ و رؤساء عظام که درین مجلس تشریف دارند بکمال امتنان بیان میشود که آنچه درین دوره پنجسال بتصویب علماء و وزراء و وکلاء منتظم شده است برای دوره ثانی ترتیبات را دولت مدنظر گرفته پیش نهاد میشود، و مسئولیت این امر در دنیا وعقبی بر عهدۀ ما و شماست ، در باره مسائل شرعی تعبیر از روی مسائل مفتی بهاء مذهب حنفی بر عهدۀ علمای کرام و در معاملات مملکتی و سیاسی وزراء وکلای عظام مسئولند . لطف فرموده بکمال آزادی واطمینان هر کدام شمایان رای داشته باشید آزادانه بفرمائید به نهایت خوشحالی و ممنونیت استماع میشود اما عرض عاجزانه این حقیر بحضور حضار محترم اینست که قبل از رأی دادن تعمق و تفکر زیاد کرده شود و هر کس از واقعیت خود اظهار رأی بکند . مثلاً عالم ، از مسائل شرع ، و وکلا از عادات محلی ، چه در چنین یک مجلس بزرگ بحضور اینچنین ذوات محترم سوال نامشروع و نامعقول کردن صرف وقتاً خواهد بود . از حضرت خداوند متعال نیاز میکنم که افتتاح و اختتام این مجلس مکرم را وجه پیوستگی بترقی عالم اسلام و باتفاق افغانشنا اختتام پذیرد . وَمِنَ اللَّهِ التَّوْفِيقُ بعد از نطق فوق رئیس صاحب مکرراً باز وکیل صاحب خارجیه بپاخواسته نطق وکیل صاحب خارجیه ۵۷ لویه جرگه ۱۳۰۳ خطابۀ ذیل را ایراد نمودند :- نطق وکیل صاحب خارجیه بحضور حضرات معظم و ذوات مکرم و سادات و مشائخ عظام و علماء و رؤسای کرام مملکت مقدسۀ افغانستان واضح و روشن است که دین متین متبرک اسلام برای اصلاح و فلاح امورات و مهمات دنیوی و اُخروی در عالم کائنات شرف نزول فرموده و عالم اسلام بتائید دین متین و وسیلۀ تحصیل علوم و فنون در عرصۀ قلیلی بنور علم و عرفان عالم دنیا را منور ساخته و بکامیابی محیرالعقولی نائل و اکثر قطعات آسیا و اروپا را متصرف شدند. این بود نتیجۀ تحصیل علوم و فنون و مکارم اخلاق و ترتیب عالی که از تعلیم حق برای ملت نجیب اسلام حاصل آمده و ضیای حقیقت انتمای آن تعلیم و تربیت اصلاح تازه بعالم و عالمیان بخشید . فی الحقیقت علم اعظم آیات و اشرف علامات انسان است . علم است که انسانرا از رتبۀ سفلای حیوانیت بمدارج علیای ملکیت میرساند! علم است که انسانرا از حضیض خاک باوج افلاک و طیران آورده امور معادیه و معاشیه نوع بشر را بوجه احسن مهیا میسازد ! آن ترقی و تعالی که عالم اسلام داشت نتیجۀ کسب علوم دینی و دنیوی فعالیت و جدیت اوشان بوده و تا وقتیکه باین شاهراه سعادت روان بودند در فضیلت و کمال و ترقی و اقبال بر عالم تفوق و تفاخر داشتند . زمانیکه بدبختانه تنبلی و کهالت را شعار خود ساخته نطق وکیل صلح خارجیه ۵۸ لويه جرگه ۱۳۰۳ بعیش و عشرت و راحت و استراحت گرفتار آمده از تحصیل علوم و فنون بی بهره ماندند و رو بتنزل و انحطاط گذاشته، و بالمقابل دیگران بکمال فعالیت شب و روز در حصول علوم و فنون صرف مساعی نموده از حضیض ذلت و بال باوج عزت جلال صعود نموده از قید عسرت و فقر و مسکنت و فشار اسارت و ذلت به راحت و استراحت و ترقیات فوق العاده رسیده مالک قطعات بریه و بحریه زرخیز دنیا و دارای طیارات هواپیما و جهازات تحت البحرو توپهای دور زن و سائر آلات و ادوات حربی و فابریکها، و ثروتها، و تجارتها، و زراعتها، و صناعتها شدند ..... و ما مسلمانها در نتیجه آن کهالت و غفلت آن همه سیادت و سعات خود را از دست داده، اینست که دو چار بحران پریشانی ها و پراکندگیها و بی اتفاقیها ئیکه فی الحقیقت احوال ما رقت آور و قابل ترحم است گردیدیم! در همین زمان خدای متعال را شکر گذاریم که ما ملت افغان را مظهر الطاف خود ساخته یک پادشاه خیرخواه با دیانت اعنی اعلیحضرت امیر امان الله خان غازی را برای احیای ملت افغان و مملکت افغانستان عطا نمود که ذات مقدس شان درد و الم عالم اسلام را بر عیش و راحت و استراحت خویش مقدم دانسته حیات عزیز خود را صرف ترقیات ملک و ملت افغانستان و اتحاد و اتفاق عالم اسلام فرمودند چون ترقی و تعالی مملکت عزیزشان منوط بتحصیل استقلال و آزادی تامه آن از حمایت و اسارت خارجه بوده این است که در بدو جلوس شاهانه خویش اولین اقدامی که فرمودند بدست آوردن گوهر استقلال بود که بتائید حضرت باری و روحانیت حضرت نبوی صلی الله علیه و سلم بهمت والا نهمت قرائت عهدنامه روسیه ۵۹ لویه جرگه ۱۳۰۳ ذات شاهانه شان ما ملت افغان بآن نائل و کامیاب گردیدیم ! پس از تحصیل استقلال که شوارع عالم برروی ما مفتوح گردید برای تحصیل رسیدن بسعادت و ترقیات امروزه عالم دنیا که پایه علویت و افتخار آنها گردیده. اعلیحضرت پادشاه غازی معظم با همت گماشته، این است که مراودات و مناسبات خود را با ممالک عالم قائم کرده در صدد تحصیل و تکمیل علوم و فنون ملت و ترقی مملکت خویش اند. چنانچه مناسبات سیاسیه و اقتصادیه ما با عالم دنیا برقرار گردیده سفرا و نمایندگان ما در پایتخت های ممالک متمدنه و نمایند های اوشان بدر بار شاهی. افغانستان قائم شده است . محصلین افغانی در خارج بکمال اعزاز پذیرفته شده و معلمین و مستخدمین خارجیه برای تعلیمات و همه گونه خدمات افغانستان درینجا حاضرند. که ما تفصیلات یگان یگان آنها را برای استحضار حاضرین کرام ذیلاً خاطر نشان می نمائیم ! عهدنامه افغانیه با روسیه بعد از انجام منطوقات فوق ذات ملوکانه فرمودند معاهداتی را که تا اکنون دولت متبوعه تان با دول خارجیه منعقد نموده سراپا برای شما خوانده میشود تا بر هر ماده و هر فقره آن تنقیدات و اعتراضاتی داشته باشید ظاهر کنید و هم اگر تعدیل و تزئید و تقصیری را در ان لازم انگارید حقانه اظهار کنید ترتیب قرأت عهد نامه ها از روی تاریخ است یعنی هر معاهده که نسبت بمعاهده دیگر مقدم باشد اولاً ان و متعاقباً دیگرش خوانده میشود. بنابرین اولین معاهده افغانیه و روسیته قرائت عهدنامه ایتالیا ۶۰ لویه جرگه ۱۳۰۳ اینک وکیل صاحب وزارت خارجیه او را برای تان میخواند بشنوید! آقای شیر احمد خان عهدنامه روسیه را بکمال فصاحت و ترتیل ز اول الی آخر قرأت کرده بر چند مواد آن از طرف اعضای لویه جرگه توضیحات خواسته شد بعد ازینکه از حقائق مطلع شدند بر بعضی مسائل اعتراضاتیکه بجا گفته میشود بعمل آمده گفت و شنید مزیدی در ان موضوع تقریباً تا یکزمانی رد و بدل شده بالآخر رأی آخری و فیصله قطعی خود را نسبت به ایفا و عمل درامد بعضی مواد عهدنامه مزبور بتوسط وزارت خارجیه افغانیه بدولت روسیه ابلاغ داشته جواب آخری فوری را دران مورد از وشان خواستار شده اند. معاهده ایتالیا بعد از اختتام آراء نسبت بمعاهده روسیه و امضاء شدن آن فرمودند که سفیر فوق العاده سیار آقای محمود طرزی خان وزیر حربییه بعد از انعقاد این معاهده با دولت ایتالیا در روما یک عهدنامه یک معاهده سیاسی دیگر را منعقد نموده است اگرچه اولاً بعد از تبادله سفا‌ر‌ت با طایفه روسیه آغاز مذاکرات را با آلمان نموده اند لکن بنا بر بعضی وجوهات عقد معاهده او قدری ملتوی شده نمائیدگی حکومت متبوعه تانرا اولین دولتی که از دول متحده (آن تان) در حالیکه ما با حلیف او انگلیس بسیار مناسبات تیره و تاریک داشتیم پذیرائی قابل تقدیر نموده است و استقلال ما را پذیرفته دولت ایتالیا است و بعد از عقد معاهده هم از هیچ گونه احترام و منفعت خواهی افغانان کوتاهی ننموده است، چنانچه تا حال اسلحه و دیگر اشیای ضروریه را بقیمت بسیار ارزان برافغانان تا فروخته است ما هرین قرائت عهدنامه ایتالیا لويه جرگه ۱۳۰۳ ٦١ فنون متعدده را جهت خدمات مهمه افغانیان مستخدم فرستاده اند. نسبت بدیگر دول متمدنه پیشتر تبادله سفراء ایتالیا و افغانیه بعمل آمده و اولین سفیریکه از ما بار و پا رفته آقای شیر احمد خان رئیس عمومی شورای دولت است ـ بعده وکیل امور خارجیه آقای شیر احمد خان بخواندن عهدنامه ایتالیا آغاز نمود . قرائت معاهده ایتالیا و افغان در طی خواندن بعد از ختام هر ماده آن ، ذات همایونی برای ذهن نشین شدن مطالب بخاطر حضار ، تشریحات و توضیحاتی را فرموده مطالب آنرا خوبتر ذهن نشین مینمودند . وکیل سمت شرقی بعد از اختتام معاهده یک وکیل از مجلس بپاخواسته گفت ـ اعلیحضرتا ، این یک معاهده ایست سیاسی و حسن مواد داديه ايطاليا نسبت بما معلوم شد که تا حال خوبتر است نه یکی از دول همجوار ماست که ناگفته بتوانیم که این احترامات ما را برای منافع مستقبلا جویانه خویش بعمل می آورد و یا در آتیه ضرر برا بما تولید خواهد کرد بحیال من باید لویه جرگه این معاهده را بنظر تحسین نگریسته نسبت باین اقدام مخلصانه ایتالیا که پیشتر از همه بدوستی و تشييد مناسبات ما کوشیده است و نظر بدیگر خلفای اروپائی خود مقدما باستقلال ما اعتراف نموده است ما وزارت خارجیه خود را توصیه کنیم که در مزید دوستی و تشیید مراتب سیاسی ما با دولت قرائت عهدنامه انگلیس ۶۲ لویه جرگه ۱۳۰۳ ایتالیا کوشش نماید ! لعل محمد خان وکیل لویه جرگه برین حسیات محبت کارانه دولت ایتالیا که نسبت بحکومت افغانیه دران فرصت نازک کرده اظهار خرمی نموده ابراز تشکر میکند و و بدوستی همچه یکدولت حق شناس حق سرور را دارد تا زمانیکه ایتالیا هم چنین بنظر احترام بسوی ما بنگرد ملت افغانستان نیز محبت و دوستی او را بنظر استحسان تلقی میکند ! تماماً تائید قول لعل محمد خانرا نموده بکف زدنهای شادمانی لائحه که مبنی بر معانی فوق بود نسبت بمعاهده ایطالی و افغان ارقام و بپیشگاه حضار قرائت گردیده متفقاً امضاء یافت عهدنامه افغانیه انگلیس سپس از تمهید شدن نظریات لویه جرگه نسبت بعهدنامه افغانیه و ایطالیا وزارت خارجیه یک تبصره مختصره را بر موجبات محاربه افغانستان و انگلستان و حصول استقلال ایراد کنان گفتند چون اعلیحضرت همایونی تاج سلطنت را بدین شرط بنابر تکلیف ملت قبولاً شده بودند که استقلال و آزادی او را کاملاً حاصل مینمایم و دولت انگلیس جواب آن فرمانی را که در موقع جلوس همایونی براورنگ پادشاهی (بشرط حصول استقلال و آزادی افغانستان) در اول جلوس برای کارکنان انگلستان ارسال شده بود بیک سکوت قطعی طولانی گفتند علاوه برآن قرائت عهدنامه انگلیس ۶۳ لویه جرگه ۱۳۰۳ در موقعیکه عساکر ما جهة تأمینات سرحدیه و حفاظت ثغور اسلامیه رفته بودند بر آنها در موضع دکه بدون اطلاع و پیش بین ساختن حکومت افغانی ایرو پلانهای مسلح انگریزی را در پرواز انداخت چون منصبدار نظامی ما او را مانع از طیران شدند طیاره انگریز اغار به بمباردمان کرد و ازین رو جنگ آغاز یافت تا اینکه دولت انگلیز توسط سفیر ما آقای عبدالرحمن خان اطلاع فرستاد که اگر محاربه افغانستان با انگلستان لغرض حصول استقلالش باشد ما ابداً سد راه آزادی و استقلال او نمیباشیم و اگر محاربه او بدیگر کدام مسئله باشد بجرگه بگویند که در تحت مذاکرات آورده شود چون افغانستان بعد از دو خورد قلیلی استقلال خود را بزور شمشیر از انگلیز گرفت متعاقباً جهت ارتباط مناسبات سائره سلسله مذاکرات افغانستان و انگلستان اولا در راولپندی متعاقباً در منصوری و بالآخر در دارالسلطنه افغانی جریان یافت تا اینکه بعد از گفت و شنید یکسال چند ما عهدنامه را که اکنون برای شما خوانده میشود. وزارت خارجه افغان با دولت انگلستان انعقاد داد گویا ما بعد از عهدنامه ایتالیا من حیث التاریخ معاهده برطانیا است. که تا حال کاملاً مامورین دولتبن متعاهدین بر تمام مواد و مندرجات او پابند بوده نگذشته اند که حرفی از ان در معرض اجرا نیامده باشد. قرائت معاهده انگلستان و افغانستان در حین خواندن این معاهده نیز ذات شاهانه تفصیلات و تشریحات مفیده و گذارشات سابقه و حالات لاحقه واثرات منتجه انرا محض جهة مزید تفهیم اهالی بیان و ارشاد مینمودند و بعد از اتمام معاهده بر بعضی مواد آن که لویه جرگه اعتراض داشت و انرا در طی خواندن بیرون نویس کردن کوائف لویه جرگه ۲۸ سرطان ۶۴ لویه جرگه ۱۳۰۳ بودند مباحثه مزید بعمل آمده بالاخر باتفاق آراء لائحه را نسبت بمعاهده مزبور تحریر و متحداً آنرا امضاکنان بوزارت خارجه خویش بغرض رسانیدن بوزارت خارجه انگلستان تقدیم نمودند بعد از قرأت این پرسه معاهده و گفت و شنید نمودن بران ساعت «۱۲» بو اعلیحضرت همایون جرگه را اجازت بصرف طعام و ادای صلوة الی ساعت «۲» داده علی العموم بعت درینجا بپاخواسته یک لائحه دعائیه را یک تنی از وشان قراءت و حضار در ادعیه بدو متا ورزیده مجلس مباحثه یوم شنبه (۲۸) سرطان را خاتمه داده بمقامات خویش رجعت نمودند. کوائف لویه جرگه دریم یکشنبه ۲۹ سرطان بعد از صرف طعام و ادای صلوة و اجرای برخی از امورات ضروری و عادی، ذات جهانبانی چند دقیقه پیشتر از ساعت (۲) بمجلس احضار یافتند. ولی چندی از شرکاء لویه جرگه بواسطه روز اول بودن و درست معلومات نداشتن بوقت، و زیاده تضیع اوقات نمودن چند دقیقه از وقت موعوده پستر رسیدند لہٰذا اعلیحضرت غازی درینجا فرصت را غنیمت پنداشته محض بغرض مرید داماندن قدر و قیمت، وقت تعریضاً الفاظ ذیل ایراد فرمودند. اعلیحضرت :۔ بنام خدا آغاز میکنم انسانها از ساعتها، از دقیقہ ہا، از ثانیہ ہا، کار میگیرند و فوائد بر میدارند، امروز دشمنهای ما فقط در امورات دنیائی خود مانند برق کار میکنند و اظهار فعالیت میورزند، و عالم اسلام در اموریکه نه تنها در دنیا بلکه عقبیٰ آنها نیز فوائدی را عائد میسازد سستی میکنند و تنبلی را نشان میدهند. قبل از اختتام مجلس در عمل توپ ہم بشما گفته شده بود معاهدهٔ افغانیه با ترکیه ۶۵ لویه جرگه ۱۳۰۳ که مجلس بازیوره بساعت (۲) آغاز میشود ـ هنوز که چند دقیقه از وقت گذشته می‌بینیم که چند تنی از شما اکنون حاضر میشوند چون غرض از انعقاد این مجلس رفاه و آسائش دینی و دنیوی خود شما است پس هر قدریکه قدردانی اوقات این محفل را بنمائید ـ بهمان اندازه گویا که شما در رفاه و آرامی خود کوشیده‌اید ـ و چندانکه وقت و فرصت این حظه را از دست دهید بهمان مراتب گویا بر خلاف آسائش و رفائیت خویش کار کرده‌اید ـ سراز فردا باید باوقات معینه در مجلس حاضر باشید (من نمیگویم زیان کن یا بفکر سود باش ای ز فرصت بیخبر در هر چه هستی زود باش) معاهدهٔ افغانیه با ترکیه [میبائیست که ما صورت مذاکرات لویه جرگه را که در عهدنامهٔ ترکیه نموده اند نیز مانند دیگر مذاکراتیکه در معاهدات دیگر بعمل آمده است نمی‌نوشتیم اما از آنجا که پیشتر درین معاهده مورد مباحثه ومذاکره مسئله خلافت و ادامه روابط و عدم قیام مناسبات ترکیه و افغانیه بوده است با نچه مسائل تمام عالم اسلام علاقمندی دارند ـ ازین جهت تابتذکر تمام گزارشات و مباحثات آن بذل مقدرت مینمائیم م،د،ف] ذات جهانبانی نسبت بدین معاهده فرمودند که سفارت سیار ما بعد از عقد معاهدهٔ انگلستان و افغانستان با نعقاد عهدنامه متحدانه با دولت عثمانیه موفقیت حاصل نموده است این معاهده نظر بتمام معاهدات افغانستان بیک معاهدهٔ باشان مشرف بوده دو کتلهٔ عظیم الشان اسلامیان از روی آن با هم در غم و شادی متفق و متحد شده بودند ـ عهد نامه ترکیه و مبحث خلافت اسلامیه ۶۶ لویه جرگه ۱۳۰۳ لهذا از اول تا آخر وکیل صاحب خارجیه عهد نامه مذکور را قرائت میکند - اگر تنقیدات و اعتراضاتی را بر مواد آن ملاحظه نمودید، بمانا اظهار خواهید نمود - و نتیجه بر طبق آراء و افکار شما حکومت تان کار خواهد کرد - بعده آقای شیر احمد خان عهدنامه ترکیه را از اول تا آخر خواند بعد از اتمام هر فقره آن تشریحات و توضیحاتی لطیف و معانی شریفی آویزه گوش صداقت نیوش حضار میگشت و بر هر ماده آن تفسیری ایراد شد که تحریر آن بطوالت می انجامد - بهر تقدیر بعد از قرائت معاهده مطالب عمده اسوله و اجوبه و گفت و شنیدی که درین موضوع از طرف «لویه جرگه» بعمل آمده است - قرار آتی است :- مولوی حبیب الله کامه : بعد از اختتام عهد نامه و تشریحات مکتوب آقای فخری پاشا سفیر ترکیه در افغانستان جناب مولوی صاحب کامه بپا خواسته عرض نمود که این معاهده نهایت باشرف و سراپا در ان مراعات اصول مقدسه اسلامیه به مقررات اخوت مرعی میباشد تنها مسئله خلافت که خود ترکیه موجب الغای آن گردیده است - درین معاهده امریست اہم و مسئله ایست قابل بحث ولی تنها این مسئله مهتم بالشان را که تمام عالم اسلام دران حق اظهار آراء و افکار شانرا دارند - تنها افغانستا حل و فصل نموده نمیتواند - باید برای تصفیه مسئله خلافت از هند، و سنده ، و مصر، والجزائر، وتونس، ومراکش، وعرب، وشام، وعراق و دیگر نقاط لازمه اسلامیه نیز علمای جید افغانستا مدعو شوند - و یا علمای افغانستا بهر وضعیکه علمای جهان از تخصیص فرمایند رفته تا باراء متفقه این مسئله مهمه اسلامیه را نمایند! عهدنامۀ ترکی بحث خلافت اسلامیه ۶۷ نومبرعن ۱۳۰۳ ازین مفکورۀ مولویصاحب اظهار بشاشت و خرمی کنان فرمودند:- اعلیحضرت باندازۀ افکار من حضرت مولانا اتحاد دارد ـ که اگر من خیالات خود را در خاتمۀ بحث درین مسئله بیان مینمایم همانرا سامعین فهم خواهند کرد که ضرور من با این صاحب قبلاً درین امر مذاکرات و سرگوشی نموده باشم ؟! لعل محمد خان وکیل نیز بر پا خاسته در آغاز بتائید مولانا در مسئله خلافت کلماتی را ایراد نموده در خاتمه ضرورت این امر را بیان نمود که ازین وضعیت مصطفی کمال پاشا نباید با وی هیچ یک معاهدۀ متمیانه را دوام داشت اولا باید معاهدۀ حاضره فسخ گردد باز اگر حکومت ترکی خواهان تجدید عهد نامه بود ـ همانا که عهد نامه مساویانه را وزارت خارجیه ما با وی انعقاد خواهد داد والّا خیر! مولوی فضل ربی در مفاد خلافت و تاریخ مختصر و خدمات موقر ان بیان داد ضمناً این مسئله را حتمی نشان داد که بسیار بزودی و سرعت فیصله خلافت را باید نمود ـ و نباید گذاشت بهمین یکباب تفرقه معتمده که از طرف برخی از ارباب غرض دران بوقوع پیوسته کاملاً خلیفه و خلافت لغو گردد ـ و عالم اسلام موجب مضحکه و شماتت اعدا گردد ـ در خاتمه از رو برخی از دلائل نقلی حق خلافت را براء اعراب ثابت کنان تلمیحاً چنان از بیانش مفهوم میشد که باید خلافت از عرب بیرون نشود. عهد نامه ترکیه مبحث خلافت اسلامیه ۶۸ لویه جرگه ۱۳۰۳ لعل محمد خان وکیل به تردید مولوی فضل ربی برخاسته بدلائل توضیح نمود که موجب پریشانی عالم اسلام و بربادی ترکیه تنها غدر و خیانت شریف حسین در موقع محاربه عمومیه بوده است و نباید شریفی را که دست‌نگر اشارات و کنایات حکومت انگلیسی بوده ماهواره معاش خود را از بودجه وزارت خارجه انگلستان تحصیل میدارد - خلیفه گفت این مسئله ایست که بدون از اتفاق جمهور اسلام انحلال آن خالی از اشکال نیست . مولوی محمد بشیر همچنانکه اهمیت قیام مناسبات افغانستانرا با ترکیه بحیثیت یک دولت شرقی نشان داده بهمان اندازه تصفیه مسئله خلافت را بصورت فوری بذریعه یک مجلس عمومی علمای اسلامی بیان داشته ذات همایونی را بالفاظ مؤدبانه با دامه روابط ترکیه وعطف توجه بنمودن شان بمسئله خلافت توجه داد . اعلیحضرت اولاً باید که جمعیت علما اسلامیه پیشتر از دیگر مذاکرات این مسئله را بسنجند که آیا نفس خلافت درین عصر حاضره مفید ست ؟ یانه ؟ و آیا خلیفه که معین شود میتواند که تمام مسلمانان روی جهانرا اداره کند ؟ یانه ؟ و آیا این مسئله قابل یقین است که با اوامر یک خلیفه ترکی، مسلمانان هند که زیر فشار حکومت انگزیزی و مردم مصر که طبعاً طرفدار حکومت محلی و مردم عرب که ذاتاً میلان بسوی شریف مکه و اهالی مراکش که ظاهراً بسوی امیرشان تمیل دارند - اجراآت و رفتار خواهند کرد ؟ و یانه ؟ بعد از فیصله شدن این مسئله و حتمی بودن خلافت باز مستقلاً تعین موضع عهدنامۀ ترکیه بمبحث خلافت اسلامیه ۶۹ لویه جرگه ۱۳۰۳ خلافت را نموده فیصله نمائید که چقدر قوای مادی و معنوی در خلافت ضروریست اگر چه بخیالم که علمای هر موضع مساعی جمیله شانرا نسبت بأمرا و رؤسای وطن خود این مسئله لائق و انسب خواهند شمرد وسائل و دلائل را اقامه کرده بجای منافع یک گونه نفاق و تفرقه را در بین اهالی تولید خواهند فرمود. ملای ترکستانی در مفاد خلافت و خدمات و اهمیت آن بیان محتصره را ایراد کنان در خاتمه گفت که علماء اسلام از هر نوع و هر حیثیت ذات همایونی را مستحق و قابل خلافت می انگارند و باید شما هم این منصب رفیع را قبول نمائید۔ اعلیحضرت من بقول شما و دیگران این بار گرانرا که ظاهر او در راه او أشکالات بی پایانی را مینگرم قبولدار شده نمیتوانم و به نفاق عالم اسلام رضامند نیستم اولاً چنانچه معروضداشتم باید در نواقص و فوائد و وجود و عدم وجود "خلافت" بحث گردد پس ازان تعین و وضع آن کار علمای عالم است و بس ! یکدیگر عالم ترکستانی چیزیر ا که مکرراً اعلیحضرت در مسئله خلافت میفرمایند سراسر درست و قرین صواب است فعلاً باید ما در ترقیات داخلیه و ارتباط مناسبات خارجیه خودمان بحث نمائیم و درین مجلس بر موضوع مسئله خلافت که تصفیه آن کار علمای جهان است قبل از وقت تضییع اوقات خود را ننمائیم اعلیحضرت حضرت ملاصاحب درست میفرمائید باید لویه جرگه خلاصة الجواب بگوید که آیا معاهده موجوده ترکها باقی ماند و یا تجدید گردد و یا تعدیل کرده شود ؟ عهدنامه ترکیه و بحث خلافت اسلامیه ۷۰ لویه جرگه ۱۳۰۳ جمهور بماند! مناسبات با ترکیه قطع نشود ضرور بماند! وزیر داخلیه سابق خودم نمیتوانم که طرفدار حرکات موجوده ترکیه باشم و معلومات شخصی خودم را نسبت بعملیات جگرخراش شان اظهار ننمایم ترکیه اساس حکومت اسلامیه را برهم زده سلطنت خود را برخلاف مقررات اسلامی جمهوری قرار داده است - مدارس و ترویج عقائد دینیه و مسائل شرعیه از مملکت خود موقوف نموده و خلافت را نیز لغو و منسوخ کرده خلیفة المسلمین را بحالت رقت آور در ظرف چند ساعت از اسلامبول اخراج نمود آیا درینصورت جذبات اسلامیه افغانیه ما روادار این مسئله خواهد بود؟ که ما با ترکیه مناسبات خود را مزید برین قائم داشته باشیم . لعل محمد وکیل کابل تائید قول وزیر موصوف را نموده در خاتمه نظریه خودش را بر قطع مناسبات با ترکیه خاتمه داد. شیر احمد خان وکیل اول از ریاست جمعیه معاهده حاضره ما با ترکیه که فعلا قرئت گردید سراپا درست و باشرف است صرف لفظ مقتدا بها غلط است باید اصلاح کرده شود اما قیام مناسبات با ترکیه ضروری و برای آتیه شرق نهایت حتمی است - و در مسئله خلافت نیز باید که برائر ترکیه دعوت قبول دهند والا باتفاق جمعیة علمای اسلامیه نمایندگان ترکیه در مجلس جمعیة العلما فیصله آن کرده شود! عهد نامۀ ترکیه و مبحث خلافت اسلامیه ۷۱ لوی جرگه ۱۳۰۳ وزیر مالیه من نمیدانم که مقصد از خلافت چسیت؟ و خلفای اسلامیه در ینقدر مدت مدید کدام فائدۀ را بعالم اسلام عائد نموده اند صفحات تاریخ شاهد حال و مؤید این مقال است که خلفای اسلامیه بعد از قرون اولی بجز از عیاشی و تن پروری کاری نکرده اند و کوشش باجتماع مسلمانان و در اتحاد افکار و اراء اسلام عملیاتی ننموده اند، همواره در مصائب با آنها معاونت را دریغ داشته و در پریشانی اطلاعات از احوال آنها اکتساب نکرده است از طرف دیگر مسلمانان عالم نیز در مواقع عسرت و مغلوبیت بلا و فریاد خلفای اسلامی گوش نهاده اند و درینجا ضروریه با وی دستیاری و پشتیبانی را حیف دانسته اند اینک در حرب عمومی کثافت ترکیه از دست همین مسلمانان هندوستان که امروز رنگ خلافت را بسینه میکوبند شکسته از مظالم اعراب خراب شد و از مصریان تاییدی ندید و از مراکش و الجزیری نشنید و مسلمانان دیگر نقاط هم مانند افغانست تا بمرکز خلافت اسلامیان اظهار صمیمیت و روابط شانرا ننمودند. آیا بدین اجمالی که گفتم از بودن خلافت کدام فائده مرتب می شود و برای عالم اسلام کدام مفادی را بوجود می آورد بعد ازینکه علمای با فوائد خلافت و ضرورت مقرری خلیفه را بدلائل اثبات نمودند ما گوش انعقاد مجلس علمای جهان مذاکرات ما را در ینموضوع ضروری خواهیم پنداشت و الا از هیچ کلمات غیر مفید بجز از تضیع اوقات دیگر ثمره نخواهیم چید! عهد نامه ترکیه به بحث خلافت اسلامیه ۷۲ لویه جرگه ۱۳۰۳ اعلیحضرت وزیر صاحب من درین نظریه باشما متفق نمیباشم و گاهی طرفدار این مسئله خود را نمی پندارم که خلافت عظمی برای اسلام در ازمنه سابق کار ننموده است و مسلمانان جهان در مواقع لاحق با ترکیه حق همدردی را ایفاء نکرده اند. آیا به لکها روپیه اعانه که از افغانستان و هندوستان و دیگر حصص جهان در مواقع مداخله ترکیه در محاربه عمومیه ارسال گشت از کدام رهگذر بود؟ و جزع و فزع و وایلا و احتجاجاتیکه برعلیه متحدین از هر گوشه و کنار ممالک اسلامیه برداشته شد علتش چه بود؟ مخصوصاً در موقعیکه یک رقم کشیدگی بعد از ناکامیابی مجلس نخستین لوزان در بین اتحادیون و کمالیون بوقوع پیوست افغانستا حق اسلامیت و اخوترا با نداء ترکیه بیآوردهیچکس بگرانی خیر خواهش ترکیه طابق عالم وطبقا بالا برد بامر مسلسل خیابان مصالحه با ترکیه نمیگشت میدان مجادله را با ترکیه ترتیب میداد، علی الفور افغانستا تیر با انگریز در سرتاسر سرحدات خویش که پیشتر از (۶۰۰) میل است دست بگریبان میشد. بهر تقدیر خدمتی را که ما با برادران اسلامی ترکیه خود کرده ایم ما بر آنها احسان نمیگذاریم زیرا ما مقررا دینیه خویش را تعمیل نموده ایم! وکیلان اعلیحضره تا معاهده ما با ترکیه ضرور باید که باشد، و اگر بعضی فقرات اورا قابل اصلاح می پندارید در تجدیدی بکوشید. اما اینجای بسی تأسف خواهد بود که ما با دول اروپائی و ملل غربی و دشمنان دینی خود یک رقم مسالمت را را دارا باشیم و با انه یک ملت شجاع و غیور شرقی اسلامی مانند ترکیه بر طبق خواهش بعضی افراد کوتاه نظر قطع (جریان سراجی) عهدنامه ترکیه مبحث خلافت اسلامیّه ۷۳ لویه جرگه ۱۳۰۳ مناسبات نمائیم ۔ البته از نقطهٔ نظر اسلامیت و جذبات شریعت ملت افغان این مسئله نهایت زیبا و موزون خواهد بود که وفد خلافت از تمام عالم اسلامیت در پایتخت این مملکت مدعو شوند و هم درین مملکت اسلامی افغانی با مسئله مهمهٔ خلافت اسلامیه حل و فصل گردد ! علیحضرت درین فرصت ساعت (۵) بتکمیل بافت ذات همایونی مذاکرات معاهده ترکیه و افغانیه را بفردا ملتوی داشته فرمودند اگر نظر به عدم پابندی تان بوقت و اضا عت دقایق از طرف چند نفر محفل چنان بهتر میبود که شما را محض انتباه الی ساعت (۶) نگهداشته مجلس را اطاله میدادم ۔ اما چون روز اول بود و شما کاملاً از ترتیبات مجلس کسب اطلاع نداشتید با اینکه شما ناوقت آمده اید ازینجا بوقت مرخص میشوید سز فردا از طرف صبح پوره بساعت (۸) و از جانب ظهر فقط بساعت (۲) احضار شوید بشب در مسأله ترکیه خوبتر غور فرموده فردا مجدداً در همین مبحث داخل مذاکرات خواهیم شد . یکنفر وکیل قندهاری لائحهٔ دعائیه را قرائت نموده مجلس را خاتمه داد . یوم یکشنبه (۲۹) سرطان روز دوم لویه جرگه ۱۳۰۳ درینروز عموم اعضای لویه جرگه بنا بر تعریض دیروزهٔ ذات ملوکانه قبل از ساعت (۸) کاملاً اجتماع ورزیده در مواقع خودشان اخذ موقع داشتند ۔ ذات خجسته صفات عهدنامه ترکیه و مبحث خلافت اسلامیه ۷۴ نومبر سنه ۱۳۰۳ همایونی نیز بوده بساعت (۸) رونق افزای محفل گشته محفل صدارت اشتغال داشته بعد از وقفه قلیل فرمودند : - اعلیحضرت بنام خدا آغاز میکنم : - دیروز مذاکرات بابت مسئله ترکیه نتیجه آخری خود را نشان نداده و وقت پوره شده مذاکرات را با مروزه ملتوی نموده بودیم البته که شما هم درین موضوع دیشب فکر درستی را سنجیده خواهید بود. اینک اینک همان سؤال دیروزه را مکرر میدارم که آیا معاهده حاضره ما را با ترکیه چطور میدانید ؟ محمد اسحق خان مستشار فقره اساسی در معاهده ترکیه خلافت است در صورتیکه خلافت لغو شد ضرور باید اصلاح این فقره بعمل آید ـ معلوم است که در صورت اصلاح معاهده هذا تجدید میگردد یک معاهده مساویانه منعقد خواهد گشت ! وزیر صناعت یک نطق طولانی را در ظرف بیست دقیقه ایراد کنان در ان یک تبصره مختصره خود را بر خلافت و خلفای آن نموده و کردلبندی و همدردی را که از مدتهای متمادی ممالک اسلامی با دولت عثمانی نمود که روح نطق و همه مندان را ما در الفاظ اجمالیه آتیه قلمبند مینمائیم :ـ « خلافت » و خلیفه در عصر (۱۸) معانی حقیقی خویش را مالک نبوده با وجود حسن ارادات و عقیدت عالم اسلامی بمقام " خلافت " خلفای آن اعصار در ایفای وظائف مفوضه و خدمات اسلامیه آیا تغافل و تکاسل را بکار برده اند و گاهی بدرد عالم اسلام متالم و به شادمانی شان مسروریت خود را نشان نداده اند ـ بعد ازینکه دولت عثمانی در محاربه عمومیه عهدنامه ترکیه و بحث خلافت اسلامیه ۷۵ لویه جرگه ۱۳۰۳ بدون صلاح و صوابدید عالم اسلام خود را داخل ساخت ممالک اسلامی را بفحوای مشتی که بعد از جنگ بیاد آید بکله خود باید زد حینکه کار از کار رفته بود اطلاع داد با اینکه قبل ازین اطلاع مسلمانان بهیچ گونه ارتباط و مناسبات تحریری و تقریری بمقام خلافت فائز نبودند باز هم در امداد مالی و جانی و دیگر همدردی ترکیه کوتاهی ننمودند ـ بعد ازینکه قوای عثمانیه کاملا محو و زائل و چند تنی از سربازان ترکیه در انقره داخل مانده آن رقبه وسیعه ممالک ترکیه بهمان قصبه کوچک که اطراف و جوانبش را دشمنان تحدید نموده بودند محدود گشت ! مجدداً از احتجاجات مسلمانان تمام نقاط دنیا و امداد و معاونت مالی و جانی عالم اسلامی ترکیه قوت از دست باخته خویش را بازگشت چنانچه مصطفی کمال پاشا و طرفدارانش در محاربه اخیره یونانیه حق سربازی و فداکاری را بجا نموده هم چنان مسلمانان عالم حق معاونت و داد خدمت را ایفا کرده در نتیجه نه تنها خط حکومت ترکیه را توسیع و تمدید بلکه آوازه رعب و قاره شخصیت مصطفی کمال پاشا را در سرتاسر جهان بتر دوستان و دشمنان اعلان نمودند ! درین ضمن خدماتی را که افغانها و مسلمانان هندوستان با ترکیه از زمان (۱۲۹۸) الی الآن نموده اند مخصوصاً قابل تمجید و تقدیرند ـ چنانچه اروپا هم از جذبات مسلمانان و همدردی آنها با ترکیه تحت تاثیر آمده فرانسه اوّلاً بطرفداری ترکیه (که در حقیقت این مناسبات وی با ترکیه مخالفت علنی بانگلیشیه بود) پرداخت ـ طوریکه سربازی و شجاعت و فداکاری ترکیه قابل تذکر است بهمان اندازه مساعی و همدردی عالم اسلام مخصوصاً از افغانستان و هندوستان لایق فراموشی نیست. بلکه درین نیکنامی عموم اسلام با ترک شرکت دارد ـ در اوائل، از کارستائیهای مصطفی کمال پاشا عالم اسلام تماماً خود را عقیدتاً و وجداناً با مقام ”خلافت“ مربوط و مسلک عهدنامه ترکیه بجهت خلافت اسلامی ٧٦ لویه جرگه ١٣٠٣ می پنداشتند و عموماً همه تن چشم و گوش گشته باستماع همه گونه اوامر و اکتساب اطلاعات ترکیه نظام میکشیدند و دقیقه از دقائق اخلاص، وعقیدت بکشتی شانرا با ترکیه فروگذار نشدند ـ اما بمجردیکه مصطفی کمال پاشا بعقد معاهده لوزان موفق گشت ، از حرکات ناصواب غرض آلود و تشخص پسندی خود دفعتاً دل عالم اسلام را مجروح و آمال و امانی شان مطرود کرد و آن سیاست متحد اسلامیه را که نسبت بترکیه قولاً و عملاً اقامه داده شوق ازدیاد داد همه آنرا بدل میپرورانیدند فوراً بخاک برابر ساخت، خاصتاً شیشه امید افغان ها را نیز بسنگ حرمان انداخت اگرچه کاملاً ازین رویه حکومت جمهوریه ترکیه خیلی متاثر و مایوسیم بازهم نا امید نمیباشیم زیرا تا هنوز هم در عالم اسلام انجمن هایی که محضاً برای ترقی و تعالیات اسلام سربازی مینمایند و از آنها بسا فوائد و عوائد برای ملل اسلامی آن مانند اعلیحضرت غازی ممتازا بیم بروی دنیا موجود است باری نباید بدین معاهده که خود ترکیه در ان ملاحظه کرده و خلافت عظمی را از ان لغو نموده است، پابند باشیم زیرا معاهده و خلافت چیزی واحد است و آنرا دو شق ساختن کاملاً مغالطه است ـ (لویه جرگه) را لازم که یک خطاب پر عتابی را بترکیه بنویسند و دران مصطفی کمال را برین حرکات و اطوار او ملامت نموده بدانها دالی نماید که ترکیه مستحق خلافت است باید مجدداً ملت ترکیه بار خلافت را تحمل گردد ویقیناً که عموم ملت شجاع و غیور ترکیه بگذارد و الغای خلافت رضا مند نمیباشند ـ نباید عموم ملت ترکیه را بچند تن بغرض شخصیت خواه آن قیاس کرده عموم آنها را مطعون کرد ! باید وفد خلافت از علمای جهان اولاً نزد ترکان (اگر مجدداً خلافت را بپذیر شوند) فرستاده شود تا این معاهده قلبی و وجدانی و عقیدتمندی را که عالم اسلام از مدتها ه پیش بامقام خلافت و ترکیه مربوط داشت بطلان نپذیر و نباید از عهدنامه ترکیه و خلافت اسلامیه ۷۷ لوی جرگه ۱۳۰۳ خلافت چنانچه بعضی از حضرات میفرمایند، صرف نظر نمایم چه خلافت است سلم ترقی و نردبان تعالی عالم اسلامی! مولوی محمد بشیر در ظاهر مشهور است که این معاهده مبنی بر دو شق عمده است اول مسأله خلافت، دوم ارتباط مناسبات اسلامی و دولتی دولت شرقی۔ ما را است که اندکی درین مسأله دقت بریم که آیا این معاهده برای ما موجب منفعت است؟ و یا سبب مضرت؟ و آیا پایه سیاست ما را قوی میسازد و یا از بودن آن بما ضعف بهم میرسد؟۔ فقره خلافت که بموجب زمزمه آرائیهای این مجلس گردیده این ابحاث در ان گنجائش ندارد۔ زیرا فقره خلافت را خود ترکیه لغو نموده است۔ پس درین باب مزید مذاکرات را چه سود؟ و حاجت بطلان چه دارد؟ بخیال عاجزانه ام باید که درین موقع نازک خسر و را فغانستا با ترکیه داخل هیچ یک معاهده با شرف متحدانه باشد زیرا خیال آزادی بعضی برادران همسایه مظلوم و تکمیل مواد معاهده خود را نیز داریم ۔ آرزومندیم که وفد خلافت و جمعیت العلمای روی جهان جهت مذاکرات بافغانستان مدعو شوند۔ و باید نه تنها افغانها بلکه تمام مسلمانان روی جهان همه تن جان شده در احیا و ادامه خلافت بکوشند که درین فرصت خلافت بسیار مفاد را حائز است۔ "خلافت" نقطه اوامر و نواہی اجتماعی ملت اسلامی است خلافت حکومت دائمی اسلامی است۔ خلافت است که در همه مواقع تحفظ آن فرض ذمت عالم اسلام بود۔ بنگرید که در نظر فداری و تقویه خلافت تازمانی که در عرب بود و باز عهدنامه ترکیه مبحث خلافت اسلامیه ۷۸ لویه جرگه ۱۳۰۳ در بغداد آمد و سپس از ان به ترکیه انتقال یافت مسلمانان چه مساعی جمیله شان است که در راه آن بصرف نرسانیده اند. و چه جانبازی و فداکاری است که در اطراف آن بعمل نیاورده اند اکنون اگر از اوامر و نواهی خلافت و حفظ ارث طرفدار آن لطیفه حاضره اسلام چشم پوشی ورزند گناه ما است - نه از خلافت خلص که فقره مقتدیابه "توسعه خلافت" که در میان عهدنامه ترکیه و افغانیه است - از طرف خود اتراک الغا یافت - و باقی مواد آن که روابط سیاسی و اقتصادی ما را با ترکیه ایجاد کرده کاملا باقی است. لازم که این معاهده فعلا برقرار بوده بدشمنان بدخوان عالم اسلام چنان موقع و فرصتی را بدست ندهند که از ان استفاده نمایند. ازین تفرقه و جدائی ما که یگانه مقصد ملل غربی است بر ما ریشخند ننماید. از برای خدا این عمارت موجوده عالم اسلام را که مشابهت بخانه دارد که بالاخانه و سقف او غلطیده و دروازهای وی شکسته است ازین تفرقه مجدده چهار دیوا باقیمانده او را نغلطانیم - یک ملا صاحب این از بدیهات است که ما ضرور با دولت اسلامیه قویه ترکیه خویش مناسبات دوستانه را قایم داشته با وی در هر گونه عملیات و اقدامات متحد و متعاهد باشیم و ارتباط تعلقات خود ما را با ترکیه بیشتر از مناسباتیکه با دول غربیه و ملل کفره داریم. تشیید و مستحکم نمائیم، جای بسیار افسوس خواهد بود که ما با کفار دوست و از مسلمانان غیور ترکیه اجتناب ورزیم. (ده حاکم شنیگی) عہدنامه ترکیه مبحث خلافت اسلامیه ۷۹ لویه جرگه ۱۳۰۳ پادشاه گلجان اعلیحضرتا ! تغییرات موجوده حکومت ترکیه موجب تاسف و حسرت است ما را نباید برین رویه موجوده ترکیه تنها بیک افسوس اکتفاء نموده از اقدامات فداکارانه خودداری ورزیم ۔ بلکه درین قسمت نازک بر دوش عالم اسلام یکبار بزرگ افتاده که تحفظ و برداشت آن طاقت فرسا است ـ حکومت اسلامیه افغانیه مخصوصاً درین مورد نظر بمجذبات اسلامیت کارانه و رویه شریعت پرورانه خویش بیشتر زیر بار مسئولیت است و باید که باشد زیرا دست شکسته در همه وقت بار گردن است ـ رای عاجزانه ام چنان تجویز و تصویب میکند که افغانستا حتماً بایستی با ترکیه قطع مناسباتش را روادار نگردد و نه در تجدید معاهده حاضره مساعیش را مبذول نماید فقره "ضد بها و خلافت" چنانچه مولانا گفت خود بخود از طرف حکومت ترکیه خط بطلانرا بر سر کشید ۔ پس در ان ما چرا دل زنی و زمزمه سرائی ورزیم مواد بقیه معاهده که سراسر شرف و عزت و مفخرت جانبین را اقتضاء دارد کاملاً درست است و در آتیه نیز باید قابل تعمیل پنداشته شود والا اگر در تغییر و تبدیل آن معاهده افغانستا، اقداماتی را بعمل اوریم همانا که دست اذیت دشمنا نرا بر خود در از خواهیم کرد و یکبار دیگر برای کفار موقع نفاق افگنی و تفرق و تشتت پسند عالم اسلامی اعطا خواهیم کرد. مولوی محمد حسنینخان بنده نیز در مقوله مولوی صاحب محمد بشیر خان در نظریه آقای پادشاه گل خان متفقم ـ باید معاهده ترکیه عهد نامه ترکیه ببحث خلافت اسلامیّه ٨٠ لویه جرگه ١٣٠٣ بر حال بوده موجب مزید اختلافات نگردیم ! و وفد خلافت را جهت حل و فصل مسئله خلافت ترتیب دایم - خیال عاجزانه ام چنانست که باید در مسائل آتیه خلافت مذاکرات مؤتمر اسلامی اجتماع نماید لکن اشکالیکه درین مؤتمر بخاطر میرسد این است که موضع انعقادش بکدام مملکت باشد - زیرا در عروق و شرائین تمام علما و رؤسای نقاط اسلامیه اثرات ممالک غیر اسلامی اندرون بوده خدا نخواسته این مجلس را هم برعلیه عالم اسلام بر مفاد خودشان خاتمه خواهند داد - مثلاً در حجاز وعراق ، و مصر وهند اثرات انگریز و در مراکش اثر فرانس و در طرابلس از ایتالیا - و ترکیه از خلافت بیزار و ایران بخلافت کار ندارد - باید ضروره حل و فصل این مسئله مهمه اسلامیه در مملکت مستقله اسلامیه افغانیه بعمل آید ، حاضر ا الغای خلافت اگر بنظر غائر بنگریم موجب منفعت عالم اسلام گشته - زیرا که آنها دفعةً از ملاحظه این مصیبت کبری از خواب غفلت برخواسته در صدد فیصله نمودن حیات و ممات خویش گردیده اند - ما از مصطفی کمال سرور و متشکریم که آن خلافتی که بجز از مفاد ترکیه بدرد دیگر ملل اسلامیه نمی پرداخت و نه مسلمانان دیگر نقاط اسلامیه با متثال اوامر خلیفه گوش میدادند - مرفوع القلم گردیده - اگر خواست خدا باشد خلافتی قائم خواهد گشت که نظیر خلافت حقیقیه قرون اولیه اسلام خواهد داشت و مساوات حقیقی را در بین مسلمانان جهان حکمفرما خواهد نمود ! تا حال حسیات خودم را نسبت بخلافت عظمی و ترکیه ضبط نمودم اعلیحضرت اکنون خواهشمندم که محض جهت استحضار تان حقائق را عہد نامه ترکیه ببحث خلافت اسلامی ۸۱ لویه جرگه ۱۳۰۳ بی پرده برای شما بگویم - خلافتی را که تا هنوز ملت دور دست ما تعریف میگیردند حقیقتی ندارد در واقع خلافت برای منفعت اسلام تا هنوز کاری ننموده است فقط خلافت درین قرون اخیره آله دست خلفا بوده است و بس - یک عده از ملت و اعضای دولت ما (چنانچه همه تان مسبوقید) خلیفه عبدالحمید خان مرحوم را چنان میشناختند که تمام روز در امورات دولت و مهمات شریعیت و کار های سلطنت بذل مقدرت نموده شبانگه از بوریا بافی قوت و معاش خود را استحصال میداشت - و او را از افراد نهایت موثق و مقدس عقیده داشته افعال و اعمال او را مساوی بصحابه کرام می انگاشتند- از جمله قصص مشهوره که نسبت بسلطان عبدالحمید خان مرحوم در افغانستا سرائیده می شد- حکایه بنای مسجدیست که برای نهادن سنگ تهداب آن شخصی را خواهش نمودند که در تمام عمر از وی نماز تهجد فوت نشده باشد- هر چند تجسس بکار رفت سودی نبخشید بالآخره خود سلطان وضع بنیاد آن مسجد را گذاشته تشکر کرد که از من تا حال تهجد فوت نشده است- حالا نکه مسلمانان ترکیه و عموم ارباب خرد عالم اسلام سلطان موصوف شخصی می پنداشتند عیاش که در استبداد مرتبه اولی را اشغال داشت و پائصد زن را نگهداشت مینمود و هزار هانفر را قتل میکرد ! و در ایام سلطنت خود چیز های را نموده که ذکر آن جگر را میخراشد - شما را بخاطر خواهد بود که ما و شما این مصطفی کمال را در خشک سالی (۱۳۰۰) چقدر بخیر و مقدس تصور داشتیم حتی در حین اداء صلوة استسقاء شمشیر بران او را بحضرت کبریا شفیع بردیم حالانکه این جناب چون بمقصدش کامیاب و معاهده لوزان را منعقد ساخت علی الفور باخراج خلیفه و خاندان آل عثمان برای شفیع کمال عهد نامه ترکیه ببحث خلافت اسلامیه ۸۲ لویه جرگه ۱۳۰۳ پرداخت و او را بطوری از مملکت آبائی بیرون کشید که موجب افسوس و حسرت عالم اسلام گشته مورد سخریه واستهزاء دشمنان گشتیم امروز با اینکه خلیفه اسلام بکمال عسرت و افلاس و یکعالم غربت در سوئزرلیند اقامه دارد بازهم حکومت مقامی آنجادی را محض باین جرم که صاحب دو عیال است حکم اخراج را ازان مملکت میدهد، از طرف دیگر در عموم اماکن خود اعلان نمودند که جمیع ادیان آزاد است ؛ ستر را از میان برداشتند و بسوی مکاتب دینی و اسلامی توجهی نمی گمارند- در صحنه تمثیل تیاتر زنها و مردها پهلو به پهلو مجالس میورزند؟ بهرحالست از قامت ناساز بی اندام ماست - من باواز بلند میگویم که خلافت بطرز و صورتی که بود و هو از مفاخر رتبه حکمرانی خویش نقطه نظری بخود نداشت و بدرد و مصائب عالم اسلام نمی پرداخت و چنانچه در مواقع سه گانه تغلب انگلیسان بر افغانست هیچ صدا و ندائی نداد و باجتماع عالم اسلام کوششی را بعمل نیاورد هیچ بدرد نمیخورد و بکار نمی افتد و باید هم که خلیفه در امورات دنیوی مسلمانیکه در تحت حکومتش نباشند طبعاً و عقلاً مداخله نورزد و اگر نماید آیا ایران، هند، مصر، مراکش، تونس، الجزائر، افغانستا، چین، وغیره مسلمانان عالم بلاعذر و ضرر و تکلیف بامتثال و امرش پرداخته میتوانند؟ نی ابداً ! بخیال عاجزآدم که درین دوره خلافت بدرد نمیخورد و خلیفه بجز از اینکه خودش و مملکتش را دوچار مصاحب کبری و هدف اسهام اعدا بگرداند دیگر فائده را با سلام عائد نخواهد کرد (چنانچه اگر فعلاً از ترکیه موجب الغای خلافت استفسار شود علی الفور جواب همین کلمه را خواهد گفت ) تا هم باید که ما و شما درین مبحث قبل از وقت مذاکرات ننمائیم و اوقات خود را در این ضائع نکنیم این کار کار علماس است. عهد نامه برائے خلافت اسلامیه ۸۳ لویه جرگه ۱۳۰۳ باید جمعیته العلما نخستین وظائف خلافت و متعاقبا خواندش را باسلام و تکالیفی را که خلیفه بر مسلمانان عائد کند و حقوقی را که مسلمانان بر خلیفه دارند توضیح دهند سپس از ان موضع و شخص اور ا طوری تعین دارند که موجب نفاق و تفرقه اسلام نشود و جسته حل و فصل ان علمای اعلام عالم اسلام باید باب مذاکرات را مفتوح سازند و چنانچه قبلا چندی از حضرات بدین مسئله اظهار افکار نمودند باید این وفد از طرف علمای افغان تا و جمعیته لویه جرگه بافغانستان مدعو شوند. و درین مراتب اخرین یکمرتبه دیگر داد اسلامیت و حق شرعیت را ایفا نمایند ! باقیا مسائل سیاسیه ما و ترکیه با اینکه فعلا ترکیه خودش خود را از ما دور کرده میرود و مناسبات در میانی خود را با ما یک رقم درست نشان نمیدهد باز هم باید ما این کشیدگی جزوی را عائد بملت غیور ترکیه نمائیم و آنرا بطرف اشخاصیکه فعلا زمام کار بدست شانست عائد کنیم زیرا که از خرابی یک و یا دو نفر نباید عموم ملت ترکیه را (چنانچه وزیر معارف گفت) مذمت کنیم (ملاحظه شود اطوار و کردار حضرت نبوی و اعراب حجازی و اعمال و رفتار ابو جهل و ابولهب) ما را نباید بمقابله بدی آنها باوشان بدی کنیم بلکه از حوصله و استقامت کار گرفته مانند سابق مناسبات خود مانرا با وشان قائم داریم و امیدوار باشیم که عما قریب پیش از پیش براه صلاح و سداد رفتار خواهند کرد و ما را از رفتار حسنه و مناسبات اسلامیت کارانه خویش مسرو خواهند داشت۔ لہذا بخیالم این است که لویه جرگه بتوسط وزارت خارجیه حکومت ترکیه را مطلع سازند که فقره مقتدا بها و خلافت را نحو شما چون لغو نموده اید ما هم ازان شمارا سبکدوش می پنداریم مواد بقیه معاهده ما با شما الی دو سال و چند ماه دیگر نیز قابل عهدنامه ترکیه ببحث خلافت اسلامیه ۸۴ لویه جرگه ۱۳۰۳ تعمیل است بعد از دو سال وزارت خارجیه مجدداً دروازه مذاکرات و تجدید معاهده را با ترکیه بکشاید - در باب مسئله خلافت همان است که ما و شما آنرا فیصله کرده نمیتوانیم - بلکه آن کار بکار علمای جهان است هر شخص را که آنها بخواهند بعد از تعین وظائف و تکالیفش معین خواهند کرد! مولوی فضل ربی اعلیحضرتا! خلافت ابداً حق سلطنتی نیست بلکه از روی شرع شریف هر اولوالامری که پابند امورات شرعیه باشد حق خلافت را دارد علت الغای خلافت ترکیه علاوه بر اسبابیکه مذکور گشت یک سبب دیگری نیز دارد و آن اینست که جمهوریت خلاف اساس اسلامیت است در حینکه اولوالامر دارای صفات اولوالامری نباشد چطور میتواند شد که او خلیفه بشود و عالم اسلام خلافت او را قبول کرده خواهند توانست امروز اگر بیجهار دانگ عالم بنظر غائر دیده شود قبای زیبای "خلافت" بغیر از وجود مبارک شما که کاملاً پابندی شریعت را بر خود حتم داشته اید بر دیگری زیبا نیست - در مسئله مناسبات ما و ترکیه همان مناسبات سابق درستست البته علمای افغانستان همچنان که وفد خلافت را با فغانستناد عوت مینماید همین طور ترکیه را نیز ازین خطا و لغزشی که در الغای خلافت" و اساس نهادن سلطنتش را بر اصول جمهوریت کرده تنبه فرمایند! عهدنار ترکیه ببحث خلافت اسلامی ۸۵ لویه جرگه ۱۳۰۳ شیرجان صاحبزاده اولا خلافت عظمای اسلامی موروثی هیچ دوستی گفته نمیشود چراکه مقصود یگانه از خلافت و سلطنت اسلامی همانا پابندی اوامر و نواهی خداوندی جلت عظمته و اتباع سنن حضرت رسالت پناهی علیہ افضل الصلوة واکمل التحیات بوده و بس : هر صاحب دولتی را که حق سبحانه و تعالی برین نعمت عظما و موهبت کبری موفق گرداند بیهیچ رنجهی سعادت و زهی افتخار و با یقین استحقاق خلافت اسلامی را نایل و سزاوار میتونی نه انکه دولت ترکیه جمهوریه همه حال خلیفه المسلمین شناخته شود باز ازین نعمت عظما و موهبت کبری صرف نظر کرده اند و اساس دولت خود را به جمهور گذاشته اند که خلاف قواعد سلطنت اسلامی گفته میشود یعنی اولو الامر هم گفته نمیشود چه جای خلیفة المسلمین! البته استحقاق خلافت اسلامی بذات همایونی منوط و مربوط است که اساس قواعد سلطنت سنیه خود را موافق بشریعت غراء محمدی صلی گذارشته اند و پابندی اوامر و نواهی شرع مبین اسلامی را بر ذمه خود حتمی شمرده اند چون اتفاق همه علماء لامی بقبول اسرو نبی خلافت بر ذمه رقبه خودشان لازمی دیده میشود اگر بفضل و عنایات خداوندی میسر اید زهی سعادت و افتخار و الا صورت موجوده دولت جمهوریه ترکیه استحقاق خلافت را بر خود باقی نگذاشته است ملا ..... حدیث حضرت نبویرا که در موضوع خلافت و حکومت و امارت و مسلطه و اقتدار سلاطین بود قرأت کنان از ترجمه ان لزوم نصب امیر عادل را عهدنامه ترکیه بحث خلافت سه‌لا ۸۶ لوحه جگه ۱۳۰۳ توضیح نموده گفت که خلافت حق آن شخصی است که کاملاً پیرو قرآن و تابع شریعت باشد در اخیر لزوم دعوت جمعیت علمای عالم اسلامی را در پای تخت مملکت اسلامی حتمی نشان داد ! وزیر صاحب مالیه ما نمیتوانیم که خود بخود علمای عالم را بافغانستان دعوت نمائیم تا زمانیکه علما ضرورت و فوائد خلافت را خاطر نشان ما نکنند و یا خود علمای عالم خواهش آمدن شانرا بمملکت ما جهت فیصله مسئله خلافت ننمایند ! اعلیحضرت بدون از نیکه ما علمای جهانرا دعوت دهیم و از عموم شان لزوم و عدم لزوم خلافت را استفسار نمائیم چه طور بر طبق افکار یکعده از علمای افغانستان فیصله این امر بزرگ را نموده خواهیم توانست چیزیکه از حضرات علمای ما نسبت بدعوت نمودن علماء جهان بافغانستان بخاطر دارند کاملاً در ست است باید علمای ما وفد خلافت را چنانچه اظهار کردند دعوت دهند و از تکالیف میزبانی و قدر دانی آنها مطمئن باشند که حکومت افغان همه گونه تسهیلات و تکلیفات آنها را محض خاطر داری علمای افغانستان وعزت و توقیر خلافت عظمی متعهد میشود [درینجا ذات همایونی با علماء مخاطبه کنان الفاظ مزاح آمیزی را بیان داشته گفتند :- چقدر نیکبخت و محبوب القلوب هستید شما علماء که خرچ همقطاران و مهمانان شما را نیز عهد نامه ترکیه بحث خلافت سلات ۸۷ لویه جرگه ۱۳۰۳ اخلاص مندان تان متحمل میشود خرج اگر از کیسه مهمان بود نه حاتم طائی شدن آسان بود (ب.د) شیر احمد خان وکیل صاحب خارجیه خیر سخن از موضوع مجلس خارج شد و بحث را گذارده بدیگر اطراف افکار محفل انعطاف ورزید! مقصد از معلوم نمودن دو حرف است که آیا معاهده ما با ترکیه بر حال بماند و یا تجدید شود! مستوفی اعلحضرتا ! بهر نوعی که باشد ضرورت ادامه مناسبات و اقامه دوستی ما با دولت اسلامیه شرقیه ترکیه لازمیست خلافتی را که خودشان از گردن خود ساقط نموده اند بموجب تنقیص ترکیه معاهده ما پنداشته نمیشود ما را نباید براجراآت داخله ترکیه اعتراض نمائیم چه تا زمانیکه آنها وجود خلافت را بخود مناسب می پنداشتند در توکید و تشیدش مضایقه ننمودند اکنون که در وجود آن برای دولت و سیاست خویش مضرت را ملاحظه نمودند بغوض داشتند چیزی را که خود آنها کشیدند حاجت باخراج ما نماند - ما راست که از ان ماده خلافت صرف نظر نموده مواد بقیه آنرا الا آن کما کان قابل التعمیل پنداریم کسانی که وجود خلیفه را برای عالم اسلام مفید نمی پندارند با بی آنها بسوی داد و فغان اسلامیان عموماً و ناله و غوغای چندین کرور نفوس اسلامی هندوستان مخصوصاً عهد نامه ترکیه ببحث خلافت اسلامیه ۸۸ لویه جرگه ۱۳۰۳ عطف توجه نمایند که آنها بعد از الغای خلافت با بچه مصائب خود را مبتلا و از کدام تثبثات در موضوع خودداری نموده اند ـ آنانیکه منکر معاونت واستمداد عالم اسلام با مقام خلافت عظمی میباشند درین مسئله چه میگویند که به ملیونها پول اعانه در هر موقع مصیبت از طرف عالم اسلام عموماً و از طرف مسلمانان هندوستان خصوصاً به ترکیه علاوه بر طرفداری ترکیه و برآوردن صداهای احتجاج خویش را بر علیه دشمنان خلافت عالیه محض اظهار عقیدت و همنوائی با ترکان ارسال شده است ! اعلیحضرت من هم طرفدار مستوفی صاحبم بلی اگر واقعی مسلمانان عالم چنان گفته میشود محض باسم خلیفه را مقدر میداشتند و از معاونت و طرفداری او غفلت میکردند پس این ملت مظلوم اسیر هندوستان چرا باین اندازه پولها بترکیه میفرستادند و در هر گونه معاونت و طرفداری او میکوشند ؟ و چرا همین اعانه و مراعات را با دولت همسایه اسلامیه خود مملکت افغان شانی نمودند ؟ و چرا وفدی را که جمعیت هلال احمر ترکیه جهت جمع آوری اعانه اطفال یتیم و بیوه زنان و بازماندگان شهداء محاربه سمر نا فرستاده بود محض استماع الغای خلافت ناکامیاب فرستادند؟ وملت افغان از کدام رهگذر اعیاد و جشن سرور و محافل دعائیه فتح ترکیه ومجالس تعزیه داری سلاطین معظمه مرحومه ترکیه قائم میکرد ؟ خاصه اینکه عهد نامۀ ترکیه بحث خلافت اسلامیه ۸۹ لویه جرگه ۱۳۰۳ معاونت و همرائی عالم اسلام بمقام "خلافت" تا جائیکه امکان پذیر است درهمه وقت ظاهر و باهر و قابل تقدیر است و وجود "خلافت" در همه حالت از نقدش اولی است و در شرافت نجابت و فداکاری ملت ترکیه جای شبهه نیست افغانستا ضرور این معاهده اش را که با ترک دارد تا زمانیکه خود ترکیه خواهش تبدیل و تغییر اور انکند، بر حال خودش بگذارد و در مسئله خلافت نیز تا بتواند فداکاری و جذبات اسلامی خود را اظهار دارد و همین وفد خلافت را حتماً در افغانستان دعوت دهند که آنها در تعین حقوق واردات و مخارجات و وظائف خلیفه بحث و مذاکره نموده با تفاق عموم اسلام شخصی را که علماء قابل "خلافت" بدانند مشخص دارند و الا اگر ما بر طبق مقوله بعض علمای خودتن تنها بدون صلاح و صوابدید علماء احدیرا خلیفه مقرر داریم مانند شریف مکه خلیفه معینه ما هم بیک سرود و گوش در میدان خواهد ماند- یک وکیل خودم طرفدار افکار قیمتدار همایونی میباشم و میگویم که این معاهده را فعلاً بر حال و بعد از دو سال اگر لازم دیده شد تغییر پذیرد- مسئله "خلافت" را با فکار عمومی علمای ممالک اسلامی واگذار شویم! و آنها را ضرور بافغانستان دعوت نمائیم- وزیر صاحب مالیه بلی! اگر خود علمای اسلامی خواهش آمدن شانرا بافغانستان نمایند ما آنر بسر و چشم قبولداریم والا زبان گنجشکی عهد نامه ترکیه بحث خلافت اسلامیه ۹۰ لویه جرگه ۱۳۰۳ خودم طرفدار مدعو نمودن شان بافغانستان میباشم ۔ نی ! ما فقط بغرض اظهار خلوصیت و عقیدت خودمان بمقام اعليحضرت خلافت و عزت و توقیر علمای اسلامی و فد خلافت را در مملکت مستقله اسلامیه افغانی خویش دعوت میدیم اگر اوشان دعوت ما را نشنیدند و موضع مذاکرات را بدیگر نقاط اسلامی معین داشتند البته که هیئت علمای ما بسروچشم بغرض شمولیت آن مجلس مبارک اعزام خواهند یافت ! مولوی محمد حسین خان نیز تائید قول همایونی را نموده بخوائیکی از جرائد عربی اسلامی بیان نمودند که جهت مذاکرات وفد خلافت بهترین نقاطیکه از اثر اغیار خالی میباشد افغانستان است، لہذا ضرور مؤتمر اسلامی را علمای ما چنانچه خواهش نموده اند مدعو نمایند ! مولوی سیف الرحمن یک بیانیه طویلی را در ظرف (۳۰) دقیقه ایراد نمو چون تماماً خارج از مبحث بود ما بایراد آن صرف اوقات ناظرین را روادار نمیشویم ، تنها الفاظی را که در ان ضمن قابل ذکر است خلاصه قلمبند مینمائیم :- قراءت و ترجمه طولانی آیه وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعاً وَلَا تَفَرَّقُوا ، با مفاد ماله و ما علیه آن ، تاریخ مختصره خلافت اسلامیه ، مساعی جمیله خلفای راشده ، زمان خلافت عباسی ، تن پروری خلفای ما بعد صفات [ILL] عهدنامه ترکیه و مبحث خلافت اسلامیه ۹۱ لویه جرگه ۱۳۰۳ عمر بن عبد العزیز، غمخواری برخی از خلفای اسلامی با عموم مسلمانان شرقی و غربی عدم انقیاد حقیقی، ہند و افغان و ایران و چین و اعراب و اتراک با مقام خلافت از شومی اعمال شان است باید ضر ور منقاد شوند و همه اوامرش را تعمیل نمایند که اجتماع ۱۳ صد ساله علمای اسلامیه بر دوام خلافت دلیل بزرگ است، بر اینکه باید ضر ور خلیفه در اسلام معین باشد – اگرچه آن خلیفه خلیفه حقیقی نباشد، باز هم مسلمانان باید تعمیل اوامرش را بنمایند در قیام او بکوشند! وکیل صاحب خارجیه هر چند بحضار تاکید میشود که خارج از مبحث مذاکرات نمایند و بر طبق لائحه لویه جرگه که بنزد هر کدام تان است گفت و شنید دارند بازهم بعضی از حضرات مسئله زیر بحث را گذارده بدیگر اطراف سخن میرانند و موجب طولت مجلس وتضییع اوقات میشوند غرض ما صرف بهمین کلمه بود که معاهده حاضره ما با ترکیه بر حال باشد و یا تجدید شود اینک هر شخصی طرفدار تجدید معاهده باشد بر پا بایستد و هرکدامی که خواهشمند بر حال بودنش نباشد نشسته بماند- تا با اشخاصیکه مخالف همدیگران باشند در همین موضوع بحث کرده شود! جمهور نشسته‌اند و احدی قیام نورزید بعد از وقفه دو دقیقه ذات جهانبانی فرمود ! اعلیحضرت معلوم شد که عموما شما طرفدار بر حال ماندن معاهده موجوده افغانیه و ترکیه اید و در خواستن وفد خلافت بافغانستان کاملاً معاهده ایران با فغانستاں ۹۲ لویه جرگه ۱۳۰۳ متفقید و اشخاصی که مخالف بودند در مبحث قانع شدند ! جمهور بلی! بلی! همه ما برطبق مفکوره همایونی بوده مانند سابق مناسبات خود را با ترکیه خواهان و دعوت دادن وفد خلافت را با فغانستان بنظر استحسان مینگریم. (کف زدنهای شادمانی)! اعلیحضرت رئیس شورای دولت را امر بقلبند نمودن نظریه جرگه نموده بعد از تحریر بحضور عموم خوانده شد و بکمال شادمانی و بشاشت اولاً بامضای همایونی و متعاقباً بدستخط ومواهیر عمومی مزین گشت! معاهدۀ ایران با فغانستان بعد از اختتام معاهده ترکیه و استقرار رأی عمومی بر ادامه موقتی آن عهدنام و مدعو داشتن مؤتمر اسلامی با فغانستان نوبت بقرارت معاهده ایران و فغانستان رسید. درین معاهده نیز ذات همایونی پیش از انکه آقای وکیل خارجه هر ماده آنرا با خیر میرسانید، تشریحات عام فهم و توضیحات خوبی را بحاضرین میداد بعد از اختتام این معاهده برخی از سوالات و جوابات نسبت به بعضی از مواد آن از طرف لویه جرگه بعمل آمده عده توضیحاتی را در بعض فقرات آن از وکیل صاحب خارجیه خواستار شده در نتیجه عموم حضار برین معاهده دوستانه اسلامیت معاهده ایران با افغانستان ٩٣ لویه جرگه ۱۳۰۳ کارانه اظهار مسرت و رضامندی خود شانرا نموده یکی از ان در آخر مبحث برخواسته بعرض رسانید ! وکیل بخیال عاجزانه ام باید لویه جرگه این معاهده را هم بنظر تقدیر استحسان نگریسته وزارت خارجیه را توصیه و تاکید نمایند که در مزید مقدمات محبت و یگانگی واتحا و اتفاق و همداستی با دولت ایران بکوشد ! بسیار خوب همه رضامندیم که مناسبات دوستانه و حسیات جمهور محبت کارانه ما زیاده بر زیاده با دولت یکیش همزبان ما ایران بحسن مساعی وزارت خارجیه مان بعمل آید ! [ سپس ازان رای عمومی لویه جرگه نسبت بحسن مناسبات ایران و افغانیه اولاً قلبند و متعاقباً بپیشگاه حضار قرأت گردید در نتیجه تمام تفری اورا با امضای خویش سپس از امضای ذات ملوکانه موشح نمودند ب . د ] معاهده افغانی و فرانسوی ۹۴ لویه جرگه ۱۳۰۳ معاهده افغانی و فرانسوی [بعد از اتمام نظریات لویه جرگه نسبت بمعاهده ایران و افغانستان نوبت بقرأت معاهده افغانیه و فرانسه رسیده آقای رئیس شورای دولت معاهده را قرأت مینمود ذات اشرف ملوکانه چنانچه گفتیم در توضیحات و تشریحات آن می پرداختند ...] مستوفی کابل حینکه معاهده ختام یافت میرزا غلام مجتبی خان مستوفی اظهار داشت این معاهده را باید لویه جرگه برطبق معاهده ایتالیا تصدیق نموده وزارت خارجیه را بمربت سید روابط سیاسی و دوستی با دولت فرانسوی مأمور فرمایند! وکیل قندهار از طرف جمهور بپا خواسته معروضداشت که ما از همدستی های دوستانه و معاونتهای انسانیت کارانه دولت فرانسه که در راه تعلیم اطفال ما نموده و مینمایند اظهار سرور و تشکر میداریم و از تسهیلاتی که برای وزارت حربیه ما در ابتیاع اسلحه نموده است نیز ممنونیم و متفقاً وزارت معاهده افغانستان باالمان ٩۵ لویه جرگه ١٣٠٣ خارجیه خویش را بمزید استحکام مراتب محبت و مساست با دولت مشار الیه توصیه مینمائیم ! جمهور درست است همده المناسبات دوستانه افغانستان با فرانسه مسرور و در الفاظی که وکیل صاحب فرمودند متفقیم! [بعده منشی مجلس لائحه را که مبنی بر احساسات لویه جرگه نسبت بدولت فرانسه بود تحریر و بپیشگاه حضار تقریر نمود در اخر از طرف عموم بعد از امضای بیضای همایونی تصدیق گشت ...] معاهده افغانستان باالمان [بعد از اتمام معاهده فرانسه و قلمبند شدن رأی عمومی نسبت بدان معاهده المان و افغان قرأت گردیده دران نیز ذات ستوده صفات ملوکانه تشریحات میفرمودند .] مستوفی کابل برپاخواسته گفت که این معاهده و امثال آن معاهدات سیاسی است و در معاهدات سیاسیه حق هیچگونه معاهده افغانستان با بلجیک ٩٦ لویه جرگه ١٣٠٣ مذاکره و مباحثه نیامد تا در حالانکه در تمام این معاهدۀ سیاسی نیز منفعت و شرف افغانستان مرکوز است - لهذا درین معاهده در اشباه آن مانند نظریه و آرای که در معاهده اطالیه و فرانسه مرقوم گشته رای لویه جرگه قلمبند گردد! تائید قول مستوفی صاحب را نموده منشی مجلس را بقلمبند نمودن رای جمهور مجلس بر طبقی که بفرانسه و اطالیا نوشته شده بود در حق جرمن نیز امر دادندا [چنانچه رای عمومی علی الفور تحریر و بنزد عموم قراءت و در اخر ذات ملوکانه اولاً او را امضاء و متعاقباً از طرف جمهور تصدیق و امضا گشت . . .! معاهده افغانستان با بلجیک سپس ازان نوبت بقراءت نمودن معاهدۀ بلجیک رسید وکیل خارجیه آقای شیر احمد خان در تشریحات آنهم بذل مقدرت کنان در خاتمۀ آن فرمودند که این معاهده بدین نزدیکیها شرف انعقاد را پذیرفته و تا هنوز بر طبق مندرجات آن اجراآت بعمل نیامده است ! بسیار خوب است از طرف ما نیز وزارت خارجیه تصدیق این معاهده جمهور را تقدیم نموده و از قوه بفعل آوردن آن مساعی جمیله خود را مبذول دارد! در اثر آن رأی عمومی علی الفور نوشته شده و به پیش جمهور خوانده شد معاهده افغان تا با بلجیک ۹۷ لویه جرگه ۱۳۰۳ در خاتمه آن حضور شاهانه ابتداءً او را دستخط کرده پس ازان با امضای دیگران نیز تزئین یافت! اعلیحضرت بعد از اختتام معاهده های فوق فرمودند که این مساعیات کارستانی های وزارت خارجیه ماست که درین عرصه (۵) سال بشرف وعزت ومنفعت افغانستان بعمل آورده است این معاهدات را این طور که شنیدید تصور نکنید که خود بخود ترتیب و امضا و قبول گردیده است بلکه در ماده و هر فقره آن الفاظ های بسیار مذاکرات بی شمار عملیات و تشبثات در معرض اجرا آمده و علاوه برین با جزویات و کلیات و فروعی جهتہ آن ترتیب و تعمیل شده است که اگر بمذاکرات و بیان همه آن بپردازیم مدت طویلی را بکار میبرد. و ازین بعد هم خودم و وزارت خارجیه ام تا بتوانیم در تشیید روابط افغانستان با روی جهان در عزت و شرف و منفعت افغانستان از دل و جان خواهیم کوشید! خواهش قیام مناسبات افغان با جاپان ۹۸ لویه جرگه ۱۳۰۳ خواست قیام مناسبات افغان با جاپان عمائد لویه جرگه بعد از ختام منطوقه همایونی عمائد لویه جرگه از ذات همایونی التجا کردند که باید ضرور عقد مناسبات مان با دولت شرقیۀ جاپان نیز بعمل آید و نظر بهمه دول روابط ما با جاپان از حد زیبا و نهایت خوب پنداشته میشود آیا وزارت خارجیه مان درین مسئله اقداماتی نموده است یا نه؟ اگر ننموده باشد ضرور باید که بنمایند ! اعلیحضرت مدتی است که مذاکرات ما با دولت جاپان جاری است و نتیجه دولت مزبور سفارت ما را قبول وعما قریب سفارت ما بدانطرف اعزام شدنی است - بشما معلوم است که قبولیت سفارت بدو نوع است اول قبول نفس سفارت (۲) قبول شخص سفیر، قبول نفس سفارت از مدتی بعمل آمده است - اکنون انتظار قبولیت وزیر مختار ماست که ما بدولت جاپان اطلاع داده ایم که جناب علی احمد خان ایشک آقاسی اسبق وزیر داخله سابق افغانستان بسفارت افغانی در جاپان مقرر شده است اینک امتیاز نامه جریده آزاد سراج الاخبار افغانیه ۹۹ لوی جرگه ۱۳۰۳ همین زودیها جواب آن خواهد رسید و سفارت ما بدان صوب حرکت خواهد کرد امثال این اعمال را هیئت فعال وزارت خارجیه زیاده تر نموده اند اما چون تا حال در معرض عمل و اجرا نیامده است ـ لهذا تذکر اشیائی را که تا هنوز بمیدان یقین نیامده و جامه عمل را در بر نکشیده است برای تان کردن و خواندن مناسب نیست! ایشان اعظم خوجه نطقی را در موضوع استقلال افغانستان و مساعی جمیله اعلیحضرت همایون و خدمات قابل تقدیر وزارت خارجیه ایراد کنان خاتمه مقالاتش را بدین مسئله نمود، سابق برین اگر ما فرامین و رقم های گوناگون را بدست داشته بخارج میرفتیم و بهر طریقه و انواع خود را معرفی مینمودیم احدی ما را نمیشناخت و بها اهمیت و قیمتی نمیداد اما هنوز اگر ما یک پسپورت قوماندانی افغانستانرا بدست داشته بهر دولت و بتر و بهر ملتی که برویم و با هر کسیکه بر خوریم اعزاز میگریم و اکرام می بینیم و کف زدنهای شادمانی محمد اسحق خان نیز بهمین منوال نطقی را ایراد و در خاتمه از مساعیات جهاند رجات محی ملت افغان اظهار امتنان و برای وزارت خارجیه افغانستان عرض نمود کلماتش بکف زدنها متأثی بمظهر قبول جمهور گشت رئیس عمومی شورای دولت وکلاء محترم! و مشایخ و علماء عظام و سادات و رؤسای مکرم کل نقطه افغانستان لویه جرگه ۱۳۰۳ ۱۰۰ تقریب انعقاد لویه جرگه من بحضور شما عرض کرده نمیتوانم که بزیر این خیمه و بارگاه یک هزار یادو هزار نفر از افغانستان حاضرند بلکه عرض میدارم که جمیع ملت با امروز بحضور اعلیحضرت شرف حضور دارند و پیشگاه شما ذوات محترم یک حصه از خدمتهای دولت متبوعه تان که بتوجه و همت و تدبیر اعلیحضرت غازی در وزارت خارجه تان برای افغانستان شده است توضیح و تشریح یافت، میخواهم واضح تر عرض کنم یکوقت همین افغانستان بود که سوداگرهای آن از هندوستان تا کلکته میرفتند و خود را از سیاحین بزرگ میشمرد و کس نمیدانست که بآخرین نقطه هندوستان کلکته سواحل و بندرگاهی دیگری هم است؟ یا نیست؟ همین افغانستان بود که از عمائد و امراء دولت انگلیس لات و پرنس را می پنداشتند و بس! نمیدانستند که لات کیست؟ و پرنس چه منصب دارد؟ بلی! افغانستان از مدتی خیال داشت که خود را با دول عالم بشناساند و نام خود را بروی دنیا نشر نماید، چنانچه سلاطین ماضی مملکت افغانی درین راه کوششها کردند و تشبثاتی را بکار بردند، اما متاسفانه که بر عزم خود کامیاب نشدند (لله الحمد) که در عصر سعادت حصر اعلیحضرت غازی بمقاصد خویش نائل و شرف عزت خود را حاصل کرد چنانچه عموم سفراء و نمایندگان او در روی جهان قبول و بیرقهای اسلامی افغانی ما در فضای عالم تموج است ملت افغانست باین از که نامه بتمام کره دنیا رفت میتواند، و همه کس بنظر عزت بطرف شان مینگرد خود من که یکی از خدمتگاران افغان لویه جرگه از امور خارجیه ١٠١ لویه جرگه ١٣٠٣ ملت خود میباشم چندی پیشتر ازین در ضمن ایفای مأموریتم باکثری از حصص دنیا سیاحت کردم و بهر مجلس که میرفتم مورد عزت داری زیاد میگردیدم و چنان پذیرائیها میشدم که در داخل مملکت خودم انقدر عزت ندیده ام بلحاظ اینکه نام افغان بر سر من بود (عموم زنده باد اعلیحضرت پادشاه ترقیخواه ما !) امروز شما خیال نکنید تنها شما وزارت خارجیه پیدا کرده اید نی بلکه افغانستا دارای وزارات و ریاستات و مدیریتها و مأموریتها و حکومتیها و دیگر تشکیلات مفید و ترقیها ئی نزید گردیده دارای عزت و شرف و مفاخرتی که شایان اوست میباشد امروز افغانستان بوجود این پادشاه ترقیخواه و شریعت پرور خود افتخار میکند. که به نظر دول معظم دنیا توجهات این شهنشاه خویش خود را معرفی کرده است (زنده باد شهریار ترقیخواه شریعت پرور ما) امروز جایی بسیار مسرت و شکر این است که افغانستان یک پادشاه با غیرتی پیدا کرده که زندگی، راحت، عیش خود را فدای آبادی ملک وملت و وطن بنماید. امروز افغانستان نه تنها با دول خارجیه بزرگ دنیا نوشت خوان سرکاغذ دارد بلکه (الحمدلله) مروجها مناسبات از دول جا گرفته است، شما ببینید فائده ها که امروز دول اروپا گرفته از یکی اسلحه موجوده است که به یک تعداد مکفی در داخل مملکت ساخته و میشود دیگر اسلحه طیاره ها و فابریکها و ضروریات نیز برای افغانستان اماده و موجود بوده صرف بامر وزارت حربیه و حکومت اعلان لویه جرگه از امورات خارجیه ۱۰۲ لویه جرگه ۱۳۰۳ معطل است اگر وزارت حربیه ما امر نمایند در مدت قلیل بسیار اسلحه علی الفور برای ما بهم میرسد، امروز دولت روس، جرمنی، دولت فرانس، دولت ایطالیه دولت انگلیس، هرکدامش علیحده علیحده خواهش دارد که اسلحه از ما بخرید و ما بشما اسلحه میدهیم یکی میگوید طیاره میدهیم، یکی میگوید توپ میدهیم، دیگری میگوید فابریک میفرستیم، دیگری خواهش ارسال مستخدمین مینماید مطلب هرکدامی ازین دولتها خواهش دوستی افغانست انرا که یک قوم شجاع دلاور می باشد دارند (کف زدنهای شادمانی) کدام دولت است که اسلحه وقوت خود را کم کردن میخواهد- اما زمانیکه با اسلحه میدهند محض جهت دوستی بافغانستان است والا بر وپیه افغانستان محتاج نخواهند بود، فقط امروز دولتهای معظمۀ دنیا آرزو دارند که با دولت افغانستان دوستی ومناسبات داشته باشند واین دوستی شان ضرور برای یکروزه ما مفید خواهد بود، همین افغانستان است که از لاهور بیشتر را نمیدانست همین افغانستان در نقشه‌جات زمان سابق یکحصه از ملحقات هندوستان پنداشته میشد و انگلستان او را زیر اسارت خود میدانستند، همین افغانستان که در دنیا نام و نشان نداشت همین افغانستان که عموماً لقمه نیمه جوائیده و یک مملکتی زیر حمایه انگلیس شمرده میشد از توجهات جهانداری پادشاه رفیع پایگاه خویش حوز را در جهان معرفی کرد و بجمیع دول خود را نشان داده ارتباط لویه جرگه از امور خارجه ۱۰۴ لویه جرگه ۱۳۰۳ گفت هر کس دوستی افغان تا در آرزو داشته باشد افغانستان حاضر است و هر که دشمن او باشد افغانستان تیر مردانه وار بمقابله او حاضر است که مشت در دهن شان زده خار گلونی شان بشود (کف زدنهای شادمانی) ما را باید که شکرانه بدرگاه خالق یگانه نمائیم که امروز ما دوره (۵) ساله ابتدائیه خود را بزیر سایه اولوالامر مجاهد خویش بسیار کامیابی طی کردیم وزارت خارجیه خدمت (۵) ساله خود را بحضور شما عرض کرد برین خوشنودی و تشکرات و حوصله افزائیهای بهم شما فخر میکند و امیدواریم که در آینده نیز به عنایت خداوندی و توجه اعلیحضرت غازی دوره ثانیه خود را نیز به بسیار کوشش و سعی و کار بانجام برساند تا در لویه جرگه آینده خدمات ناچیزانه خود را بحضور شما عرض کرده بتواند (کف زدنهای شادمانی) مولوی محمد بشیر کلماتی را در موضوع صفات و مزایای همایونی و خدمات قابل تقدیر وزارت خارجیه ایراد کنان در خاتمه معروضداشت که باید از طرف لویه جرگه تشکر نامه های متعددی بدان ملل و دولیکه در موقع کشیدگی افغانستان و انگلستان اظهار همدردی نموده اند و با افغانستان همراهی و همنوائی فرموده اند فرستاده شود ! وکیل صاحب خارجیه حسیات متشکرانه افاغنه و اظهار امتنان از طرف حکومت افغانستان قبلبرین برای آن حکومتها افتتاح لویه جرگه از امور خارجیه ۱۰۴ لویه جرگه ۱۳۰۳ که در ان موقع بافغانستان همراهی و همنوائی کرده اند بطور درست فرستاده شده است باز هم ما از خیالات شما مشکوریم ! مولویصاحب کامه نیز تشکر از مساعیات جمیله ذات شاهانه که در امورات خارجیه درین عرصه وجیزه بعمل آمده است بیان داشته در آخر متاسفانه اظهار داشتند ایکاش ما هم یک بندرگاه بحریه را مالک میبودیم و در خاتمه مقال خویش ضرورت طیران طیاره را در افغانستان حتمی نشان داده عطف توجه ارباب حکومت را بسوی آن خواستار گردید ! اعلیحضرت نطق مفصلی را در جواب مولویصاحب بیان داشته ضمناً فرمودند که [ثانیاً؟] از کلام شما چنان فهمیدم که نسبت باخوان اسلامیه مقیمه سواحل جنوبی افغانستان حکومت تانرا توصیه میکنید حکومت شما آنها را مانند قطعه جگر خویش می انگارد شما مطمئن باشید ۔ در مسأله طیاره با اینکه باید وزارت حربیه جواب تانرا بگوید باز هم اینقدر شما را تسلیت میدهم که افغانستان در سر انجام نمودن مسأله طیاره جنبه قوه حربیه خود نیز غافل نمانده و ممکن است که عماقریب بمقصد خویش کامیاب آید ! جمهور ما شرکاء لویه جرگه از اقدامات شرافت کارانه و تابکاریهای مفخرانه همایونی در معاملات خارجیه کاملاً اظهار سرور و خرمی مینمائیم و کاملاً اظهار تشکر و اطمینان خود را از معاملات خارجیه خویش داشته دعای مزید کامیابی انتنان لویه جرگه از امور خارجیه ۱۰۵ لویه جرگه ۱۳۰۳ وموفقیت حکومت خویش را خوانانیم ! اعلیحضرت مقصد اینکه معاملات خارجیه ما که تاحال نموده بودیم محضر شما خوانده شد و از ملاحظه شما کاملاً گذشت واز افکار آرای تان فواید گرفتیم اینقدر قطعی بحضورتان عرض کرده میتوانم که مناسبات خارجیه ما مفصل خدا داند خوب است اگر چه نسبت بآرزو و خواهشات خودم نهایت کم است از خداوند بیش از بیش خواهانم - من مستحق اینقدر تعریف و توصیف و الفاظ و عباراتی که نسبت بمن گفته می شود نمیباشم [ما آن تعریف و توصیفهای ملوکانه را محض از خوف تطویل در مقامات تان درج ننموده ایم ب م ] البته اینقدر معروض میدارم که این عاجز مقصدی بجز از خدمت اسلام وملت و وطن در نظر ندارم تا خدا از من رضا شود - بہر تقدیر معاملات خارجیه حسب مطلوب بطریقه از حد مرغوب که حاجت مذاکره و مباحثه مزید نیفتاد و مهر های سیاه و سفید ما بکار نیا مد زیرا که فکر ملت و دولت یکسان بود، خاتمه پذیرفت و همعب پوره شده فی الحال شما تشریف برده بصرف طعام و ادای صلوة پرداخته پس از ساعت (۲) معاملات داخله ما آغاز میشود هر مبحث را از اتفاق آراء شما حضار فیصل خواهیم نمود که در آتیه کدامین طرز عمل را اختیار داریم و چطور اسباب آسائش و رفاهیت مملکت خود را پیش بینی نمائیم - مسائل مهمه ما که مناسبات خارجیه بود ولله الحمد بخوبی مبحث امور داخله ١٠٦ لویه جرگه ۱۳۰۳ صورت انجام را پذیرفت، در مسائل داخله اختیار بدست خود ماست هر امریرا که عموم منظور و پسند نمایند و اساسی برای خویش اتخاذ ورزند هما ناکه در اجرا وقبولیت آن مضایقه نخواهد شد. واگر اعتراضاتی نمایند شنیده میشود واشکالاتی را که در راه ترقیات خویش نگریدا زادانه بگوئید که من برای استماع آن حاضرم ! نظریات و مشاورا لویه جرگه در مسائل داخله روز یکشنبه (۲۹) سرطان بعد از ظهر [چون از طرف صبح این روز در مسائل خارجیه ومناسبات بیرونی افغانستان مذاکرات جریان داشت، قبل از توپ چاشت امورات خارجیه بر طبق آمال ملت و منافع مملکت و عزت وشرف دولت بررغم اعدای داخلیه وخارجیه بکمال کامیابی اختتام پذیرفت ذات جهانبانی بتقریب ختام آن خفایمبارکه در ظهر این روز وعده بمذاکرات در امورات اندرونی مملکت نموده بودند لهذا هم و شرکاء لویه جرگه پیش ازینکه ساعت وقت در انشان میداد مبحث امور داخلیه ۱۰۷ لویه جرگه ۱۳۰۳ بیک شوق و شغف فوق العاده اجتماع ورزیده تماماً بمقامات معینه خویش اخذ موقع نموده انتظار ورود مسعود شهریار محبوب القلوب شانرا داشتند تا اینکه ذات شهریاری بوقت موعود در رونق افزای محفل صدارت و روشنی بخشای دیده منتظرین گشته نطق مفصل دلچسپی را ایراد فرمودند که مطالب عمده آن حسب ذیل است :- (...) اعلیحضرت بنام خداوند خویش آغاز میکنم :- خدای را شکرگزارم که درین عرصه نیم روز معاملات خارجیه با بکمال خوبی حسب الخاطر خواه عمومی شرف اختتام را پذیرفت ۔ اکنون نوبت بمذاکرات در امورات داخله مملکتی رسیده درین ضمن ابتدا بطور یادداشت عرض میدارم که شماها در کدام یک مسائل خواہش مذاکره و مباحثه را دارید؟ از حکومت چه خواهش و مطالبه مینمائید؟ سیاست داخلیه ما تماماً بر طبق اوامر خداوندی و حضرت رسالت پناهی و شریعت غرای احمدی است و همه اجراات و عملیات و کار روائی این مملکت اسلامی افغانی ما بر همین اصول مقدسه اسلامیه مرعی و معمول بوده و میباشد! وابداً خواہش نداریم که درین سرزمین شرافت قرین بجز ازین اساس متین دیگر اساس و قانونی را حکمفرما نمائیم ! نظر بهمین عقیده و مفکوره خویش تمام نظامات و قوانین کارنامی عصر ابتدائیه مملکت عزیزیم را در مدت دهاء سال بر همین اساس بنا گذارده ام ۔ اکنون از شما ذوات محترم مبحث امور داخلیه ۱۰۸ لویه جرگه ۱۳۰۳ معلومات میخواهیم که شما در کدام مسئله و کدامین اساس معلومات را خواهان و طالب مذاکره دران میباشید - تا همان اساس و همان فقرات پیشگاه تان قرئت و مطرح مذاکرات گردد - والا اگر شما نجوائید که تمام نظامات و اساسهای اداری حکومت خود را ملاحظه و تطبیق دهید پس لطفا کم از کم تا پنجسال رخت اقامت خود را درینجا بیفگنید تا بر تمام جزئیات و فرعیات حکومتی خویش که بهزار خون جگر در نیمدت مدید تدوین و تنظیم یافته است اطلاعات بهم رسانید. هر اساس و کاریرا که شما قابل بحث می انگارید بیان نمائید تا در همان موضوع جهته تنویر افکار حصار گفت و شنید بعمل آمده در نتیجه تعدیلات و تغییرات و تبدلات در اساس و شالوده حکومت کرده شود. اگر چه بخیال خودم موضوعیکه دران مباحثه لازم میباشد - حاضر است اما اولا از شما استفسار و استخبار را خوانانم فکر خودم را در آخر معروض خواهم داشت - بعضی امورات و مقررات حکومتی از قبیل مالیات و خدمت عسکریه و محصول مواشی و امثال آن انچنان اساسهای لا تغییر حکومت است که هیچ سلطنت بدون از تقرر و اتخاذ آن جریان پذیر نیست! اگر شما خواهان تبدل و تغییر درین اصولات باشید پس لطفا در تنخواه مامورین و تعداد عساکر و دیگر تکالیف و اخراجات حکومت نیز تخفیفاتی را روادار شوید تا من نیز دران تقلیل نمایم. باقیماند امورات ریاستی عده از انرا خود شارع مقرر و معین داشته است که هیچ مسلمان و صاحب وجدان دران مداخله بحث امور داخله ۱۰۹ لویه جرگه ۱۳۰۳ کم و زیاد را روا رشده نمیتواند و مجبور است که بر طبق اوامر خداوند و فرمائیشات شریعت نبوی رفتار نماید برخی از ان که تعزیرات است در ان تنها حق مداخله را اولوالامر دارد مثلاً از سه دره الی (۳۹) دره را من عاجز اختیار دارم که بر اشخاص جانی اجرا نمایم که آن هم در حقیقت تحمیل امر شارع است که بر حسب عادت و اطوار قوم و اقتضای زمان و روش دوران در معرض اجرا آورده شود. اشیائی که از طرف شریعت تحدید شده چنانچه گفتم احدی در ان حق مداخله را ندارد اگر شما میگوئید در ان مسائل بدست دیگری هم اختیار است اینک نسبت بمن علماء بیشتر میدانند و برای مباحثه حاضرند و در امورات تعزیری تصویباتی را که حکومت شما بلحاظ زمان و عادت و رفتار اهالی افغانستان وضع کرده بهئیت عالیه تمیز و خودم حاضرم که آزادانه باشما مباحثه نمائیم مقصد اینست که شما اولاً موضوع مذاکرات خود را تخصیص دهید که در کدام یک اساس و نظام خواهش دارید که بحث کنید؟ تنقیداتی را که بنده بخیال دارم و نظریاتی را که خواهش مولویصاحب کامه رسانیدن آنرا بگوش حق نیوش ملوکانه دارم حسب ذیل است (۱) نظامنامه جزا در مجلس لویه جرگه سراپا ملحوظ گردد تا مسایل آن بر طبق مذهب مفتی به حنفیه ترتیب و تدوین و تعدیل گردد (۲) مسئله نفوس است که ما آن خدمت با شرف جهاد را بسرو چشم قبولداریم لکن مبحث امور داخلیه ۱۱۰ لویه جرگه ۱۳۰۳ دران خواهان بعضی تعدیلات میباشیم (۳) اگر اجازه همایونی باشد بودجه عمومی مملکتی خویش را ملاحظه میداریم (۴) در معارف افغانستان بعضی نظریات خود ها را بعرض میرسانیم (۵) در اجراآت وزارت تجارت عرائض خود ها را تقدیم مینمائیم - (۶) در شورای دولت نظریات خیراندیشانه خود را تحفه حضور میداریم - اعلیحضرت ازین یادداشتهای اجمالی مولوی محمد ابراهیم خان مذکور اظهار خرمی نموده بیک لهجه محبت و شفقت فرمودند که شما فعلا درین نظریات خویش کدامش را اولاً خواهش دارید که تحت مذاکره آورد شود ؟ جمهور بیکوضعیت مودبانه تماماً بپا خواسته بعرض رسانیدند که اعلیحضرت بیشتر از همه التجا داریم که نظامنامه جزای عمومی تحت تدقیق و ملاحظه هیئت علمای لویه جرگه در آورده شود تا مسائل ضعیفه و روایات مرجوحه آن برطبق مذهب مفتی به حنفیه بشکل یک فتاوی اسلامیه تدوین و ترتیب گردد ! بر آن مولفه معظم نام (فتاوی امانیه) گذارده شو. [ بعد ازینکه معانی فوق بحضور موفورالسرور شاهانه معروض گشت بتائید آن از هر دهن سخنی و از هر چمن سمنی عرض وجود میکرد و هر یک از شرکای لویه جرگه در تعدیل و ترتیب مواد جزائیه بطریق موصوفه مذکوره فوق اظهار رأی میکردند ] مبحث امور داخلیه ۱۱۱ لویه جرگه ۱۳۰۳ میکردند۔ اعلیحضرت محیی ملت افغان بکمال مسرت و خنده پیشانی تمام گذارشات و منطوقات حضار را سراپا گوشگذار میفرمودند و هرکدامی از مقربین را حسب نوبت برطبق مقررات جرگه وقت و موقع بیان و گذارش را عطا و کرامت میفرمودند. برخی ازان مطالب مهم که درین فرصت بحضور لامع النور اعلیحضرت از طرف علماء و عمائد ملت معروض آمده است اجمالاً در ذیل مرقوم میگردد [ ب . د ] پادشاه گلجان چند اشعار افغانی را در صفات حمیده و خصال عجیبه همایونی و تعریف و تقدیر خدمات فوق العاده اعلیحضرت غازی گفته ضمناً دعای مزید کامیابی و موفقیت شانرا در راه ترقیات ملک و وملت بیان داشته در خاتمه بشدت درخواست این امر را کردند که باید تمام امورات بر طبق مقررات شرعی به مذهب حنفی در ممالک افغانیه مانند سابق در ازمنه لاحق نیز حل و فصل گردد مثلا بعضی از متمدنین دنیا و عصر حاضره چنان توهم میکنند که امورات دنیوی و مسائل سیاسی در قرآن الهی نیست و آنها برهمین مفکوره خطای خویش ضرورت ایجاد قانون جدید و آئین تازه را دعوی میکنند حالانکه تمام امورات جزوی و کلی در قرآن پاک مندرج است جميع العلم في القران لكن تقاصر عنه افهام الرجال مبحث امور داخلیه ۱۱۲ لویه جرگه ۱۳۰۳ مُلا بعضی مسائل در نظامنامه از عدم احتیاط علمای تمیز که درینجا حاضرند بر فتوا ضعیفه اندراج دارد باید از حضور شریعت پرورتان برای علمای حاضره امر داده شود که آنها در اصلاح آن بکوشند! رئیس شوراء ملاصاحب شما نظیر آن مسائل را بگوئید که در کدام ماده و کدام فقره بچه یک مسئله ضعیفه داخل است! ملا..... حضرت رئیس امثال این ابحاث مبنی بر لطافت های علمی و نزاکتهای روایتی میباشند ما نمیتوانیم که فی الحال آنرا بجا که در حقیقت یکی از وظائف علماء مدقق است درینجا نمائیم بهر تقدیر آرزو مندیم که بما اجازه اصلاحات و تعدیلات در نظامنامه جزا اعطا شود! ملای قندهاری اعلیحضرتا مقصده صرف بودن اجراآت بر طبق مذهب مفتی به است عام ازینکه بصورت نظامنامه باشد و یا فتاوی و یا ترجمه کنز و هدایه در فخار و غیره کتب فقهیه ! مولوی فضل ربی ما خوب گمان داریم و کاملاً معتقدیم که ذات همایونی کاملاً پیرو قرآن و یک فدای دین مبین سیدالانس والجان میباشند و همه اجراآت و عملیات اعلیحضرت تالی احکامات خداوندی و مفسر فرمائشات شریعت غرای احمدی است لکن بنا بر تحریک برخی از دشمنان داخلی و خارجی بیدستی و پستی بانی علماء سوء ما بر بعضی از مندرجات مبحث امور داخلیه ۱۳ لویه جرگه ۱۳۰۳ قوانین امانی عصر حاضره را تنقید میکنند و بر بعضی روایات ضعیفه که از عدم تمیز هیئت تمیزه در ان مشمول است نسخه چینی میکنند. لہذا ما ارکان لویه جرگه دعا تمندی که بمعا عیات جمیله همایونی در خاطر داریم چان امیدوار معروضیم که اعلیحضرت همایونی مزید بر مزید عزت و احترام شریعت و مقررات منیه اسلامیه را مرکوز نظر کیمیا اثر خویش داشته بقدر یک سر موی از اوامر قرآنی و شریعت احمدی در قوانین و نظامات عصر ترقی حضر امانی خویش تجاوز را نگذازند که احدی نماید و در همه دعاوی و فیصله جات مرجع محاکم و قضات خویش را بسوی مسائل مفتی به مذهب مهذب حنفی کوفی مقرر دارند تا دست منافقت پرست اغیار در میان حکومت و ملت تفرقه انداز نشود. استغفر الله من ابداً نمیگویم که نظامنامه های شهریار شریعت پرور عدالت گستر ما برخلاف شرع است بلکه مطلب یگانه ما دفع شقاق و نفاق و موقع یابی و کامیابی دشمنان ملت و اسلامیت است و بس! علیحضرت بعد از نینکه تمام این عرائض و مباحثات را که پیشتر از یک ساعت دوام داشت بنظر تدقیق استماع ورزیده در خاتمه آن فرمودند، قانون و نظامنامه که علاوه بقرآن پاک باشد نداریم و هرگز نخواهیم داشتیم بالاے ملت اسلامیه مبحث امور داخله ۱۱۴ لویه جرگه ۱۳۰۳ افغانستان احکامی که ماسوای قرآن مجید باشد نافذ و حکفرما گردد. البته در برخی از امورات سیاستی و تعزیری که آنهم بحکم و اجازه شرع شریف میباشد باتفاق هیئت عالیه تمیز من عاجز که اولوالامر شما ها میباشم احکامات و تحدیداتی را امر واراده نموده ایم افواهی که نسبت به نظامات این دوره طنین انداز است تماماً از طرف اعداء ملت و مملکت افغانیه ماست که آنها ابداً افغانستان را دیده ندارند که بدین مراتب عالیه و درین شاهراه تهذیب و مدنیت و ارتقا گامزن بنگرند تا هم محض انسداد هفوات و هذیانات دشمنان رئیس صاحب عمومی شورای دولت به پیشگاه تان تمام قوانین و نظاماتی که وکلاء رؤسا، وزرا، شما باتفاق هیئت عالیه تمیز تا حال تدوین و ترتیب داده اند و در مهمات مملکتی تمسک و دلیل انگاشته میشوند نام می برد و از خلص مندرجات و احکامات آن خودم بشما معلومات میدهم هر کدامی از آنها که شما مشتبه باشید و یا بدانید که در ان کدام ماده و قانونی بر روایات ضعیفه شرعیه مندرج است همانا او را بیرون نویس کرده متعاقباً بران نظریات و اصلاحات و تعدیلات خودها را اظهار و بیان دارید تا حکومت باتفاق آراء شما هیئت عالیه لویه جرگه در اصلاح آن بپردازد! بدین شکل شفق بحث امور داخله ۱۱۵ لویه جرگه ۱۳۳۰ رئیس شورای دولت تمام نظامات که در یک ورقه اسما ر آنها مسطور بود میخواند و ذات همایونی از مندرجات و فوائد و عوائد آن با خرابی هاے که در حین عدم انطباع و جریان آن موجود بود جهة مزید دانش حضار بیان میداشت تا اینکه تمام نظامنامه ها و قوانین و لوائحی که درین عصر امانیه ترتیب و تدوین یافته بود خوانده شد و علمای لویه جرگه دران ضمن تنها شنیدن و استماع نمودن و مباحثه کردن را در نظامنامه جزای عمومی و جزای عسکری و نظامنامه نکاح و عروسی، و ختنه سوری و مراسم تعزیه داری و امور تجاریه و نفوس و قانون تابعیت ، تصویب نمودند در مابقی آن چنان اظهار رای و عقیده نمودند که دیگر نظامات متعلق به امورات سلطنتی و ایجابات سیاسی و ترتیبات اداری و لوازم ملکیتیست ما هرگز دران امور مداخله کردن را زیبا و درست نمی پنداریم! اعلیحضرت من هم بسیار آرزومند و میلان دارم که شما این نظاماتی را که بیرون نویس گردید سراپا از نظر بگذرانید و دران مراعات و اصلاحاتی که حکومت شما برای اصلاح حال و مآل تان بخاطر گرفته و زیر نظر آورده است یکه یکه بخوانید و در بعضی موادے اگر از علمای تمیز سهو و خطائے سر زده باشد آنرا درست دارید و نظریات و اصلاحات بحث امور داخلیه ۱۱۹ لویه جرگه ۱۳۰۳ و ایراداتی را که اشیا در نظر داشته باشه باشد بحکومت حالی نماید تا آنهم دران اندرج یابد ! ملا صاحب چکنیور اعلیحضرت ما قبل از دیدن و بزیور تقیق آوردن نظامنامها این معروضه ام را بحضورت تقدیم مینمایم در کتب اسلامیه مسطور است که اگر احدی تحقیر مسائل شرعیه فقهیه نماید گنهگار میشود - حالا که خود اعلیحضرت میفرمایند که نظامنامهای عصر حاضره ملخص از مسائل فقهیه است و عموم کار پردازان ملکیتی واشخاص رعیتی نظامنامهای عصر امانی را محض فارسی دانسته در عزت و احترام آنها میکوشند و در هر جا دیده شده که نظامات را مردم رو می دست و بر زمین و بر محلات خوب و خراب استعمال نموده تحقیر مینمایند اگر محض احترام مسائل فقهیه نظاماتی که تعلق بشرع شریف دارد بزبان عربی تحریر گردد چقدر خوب خواهد شد ! علماء و بعضی از عمائد لویه جرگه به تأئید این قول برخاسته و گفتند باید مسائل جمهور شرعیه بزبان عربیه مرقوم آید بصورت فتاوی قاضیخان و دیگر کتب معظمه فقهیه که در اعصار سلاطین اسلامیه ماضیه حلیه تدوین را در بر کشیده اند باید درین عصر امانیه نیز کتابی که دارای همه گونه محاسن باشد در حیز تالیف آید ! مبحث امور داخله ۱۱۷ لويه جرگه ۱۳۰۳ اعلحضرت حکومت شما که نظامات و قوانین ضروریه را از کتب شرعیه بزیان ساده و سلیس فارسی بصورت موجوده رواج داده‌اند زعم دشمنان دران فقط مقصد از مطلع نمودن و آگاه ساختن عموم است بر وظائف و خدمات مامورین و مکافات و مجازات دادن خائنین. و بس زیرا بزبان عربی عموم سکنه مملکت نمیدانند و اشخاصیکه مانند شما حضرات ازان معلومات دارند هر جا میسر نمیشوند بلکه عده از آنها با وجود داشتن معلومات مکفی اقتدار اظهار افکار و آرای خود ها را نیز داشته میباشند چنانچه یک قاضی القضات هنگامیکه نکاح هشتمین را می بست در خطبه نکاح ایت شریفه فَانكِحُوا مَا طَابَ لَكُم مِّنَ النِّسَاءِ مَثْنَىٰ وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ ۖ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَوَاحِدَةً را میخواند و بر خلاف امر ایزدی که در صورت عدم عدالت و مساوات تجاوز از یک منکوحه ناروا است نکاح (۸) را دیده و دانسته کور کورانه می بست و نمیتوانست که اظهار رای و بیان مسئله شرعیه اسلامیه را بنماید امروز میبایست که شما این مساعی عاجزانه این خادم اسلام را که عموم شما را حق اظهار رای داده تمام تا نرا از حقوق تان دارا نموده تکالیف و مظالم بی پایان ظلام و مستبدین را از شما مرفوع ساخت اظهار خرمی میگردید، امروز کسی که بیرق اسلام بر دوش خود برداشته و آنرا بانظار مسلمین بجلوه در آورده (امان الله است) چندی پیشتر ازین بحث امور داخلیه ۱۱۸ لویه جرگه ۱۳۰۳ هم همین مملکت بود و همین شما ملت و همین علماء و همین فضلاء و همین مشایخ و همین رعیت بودید. و انواع فجائع و مظالم و بیداد و بدعات را برای العین خود میدیدید و مبهوت و متحیر و متفکر در اطراف و جوانب آن نگاه میکردید اعتراض و تنقیدات بر کنار ابداً حق تکلم را در اجراءات و عملیات حکومت نمیداشتید! و در همه گونه اقدامات روا و ناروا بجز از سر تسلیم را بزیر افکندن و امنا و صدقنا را گفتن چاره نداشتید! اگر من شمه ازان گذارشات و کاروائیهای که در بین شما از طرف حکام و مامورین ظالم در معرض اجراء می آمد بیان نمایم یقین دارم که فی الحال خوف و هراس و دهشت آن ستم کاریها که کاملا بخاطر شماست، لرزه را بر اندام شما خواهد انداخت و هوش و حواس را از سرتان خواهد باخت لکن این عاجز محض عزت و احترام گذشته ای تانزه ابداً در صدد مذمت و مظالم سابق نمیبرایم اما اینقدر بشما یاد آوری میکنم که دران وقت چرا کام و زبان شما بسته بود؟ و چرا حقائق را ذهن نشین آنها نمیکردید؟ و از کدام رهگذر امر بالمعروف و نهی عن المنکر را در طاق نسیان گذارده بودید؟ و اکنون چرا دست و زبان شما بالای من دراز گردیده است؟ باید خداوند خود را بیشتر شاکر و از من خادم اسلام ممنون باشید که شما را بحقوق تان آشنا و امتیازات و مراتب عالیه را برای تان اعطا کردم - اگر من این مبحث امور داخله ۱۱۹ لوی جرگه ۱۳۰۳ شیوه انسانیت وحقانیت ورفتا راسلامیت را بشما نمی آموزیم کدام شخص شما را تا بروزحشر ازین مسائل اطلاع میداد امروز که من شمارا حق مذاکره و حصۀ مباحثه را میدهم و برای اظهار افکار و آرای تان در مفاد ملت و مملکت و دولت مجلس لویه جرگه را تشکیل داده ام شما را هم لازم است که مسائل شخصی و اغراض پرستی و نفاق آفرینی را برکنار گذارده چشمهای بینای خود را باز کنید و اطراف و جوانب حقائق و مسائل را بکمال غور و غوص ملاحظه کرده چنان توضیحات و نظریاتی را بحکومت خویش تقدیم نمائید که یک پدر به پسر و یا برادر به برادر خویش از روی شفقت و نصیحت میگوید. شما را نباید که مانند ازمنه سابق بالکل از اظهار حقائق خاموش باشید و هر چه که بشما کرده شود بمحض سکوت و تحیر اورا تلقی کنید و نه اینطور کنید که بجز اغواء دشمنان و اغوای بدخواهان تمام مساعیات و جگرخونیهای حکومت خود را فقط مخالف گفته از حکومت شکایت نمائید. والله جگرم کباب و چشمهایم پر آب میگردد چون آن ستم و مظالمی را که برجان و مال و ناموس شما ملت خویش که سابق برین دیده بودم، بیاد می آورم. شخصیکه براه میرفت و رسم تعظیم یکنفر مستخدم دولتی را ادا نمیکرد علی الفور محکوم به حبس میگشت و تا اثر مان از حبس رها نمیشد مبحث امور داخليہ ۱۲۰ لويه جرگہ ۱۳۰۳ که پاهی سرد و بابلدن و پاهایش در زیر زنجیر و زولانه خشک و ضعیف و ضعیف گشت بندیجانها طوری بود که خواه‌مخواه برای محبوسین امراض گوناگون و مصیبتهای در نجای بوقلمون را تولید میکرد۔ امروز منصف شوید و بنگرید که در انتظام و صفائی و زیبائش بندیخانهای ما کمتر از خانها و سراهای معتبرین نیست و برای محبوسین ماسوا از تکمیل ایام حبس و اصلاح اخلاق و اطوار آنها دیگر هیچ یکرقم مشقت و تکلیفی نیست حتی برای مرتکبین قباحت بخیر از توقیف و برای مجرمین جنحه زولانه یک لنگه و برای جنایت کاران دو لنگه زولانه که سابق برین مخصوص اشخاص معزز بود تخصیص شده است۔ میدانید که در ینصورت برای محافظین و پولیس ما در حفاظت بندیها چقدر زحمت بهم میرسد باز هم از شفقت و محبتی که بملت خویش دارم همه این تکالیف را متحمل گشته نمیگذارم که برای محبوسین زحمت و اذیتی برسد۔ در ابتداء برای اشخاص جنایت کار نیز زولانه یک لنگه را تخصیص داده بودم اما بی انصافی و دست درازیهای خود آنها موجب این امر گشت که باید آنها را زولانه دو لنگه انداخته شود۔ مخلص اینکه حکومت موجود شما در همه اقدامات و نظریات خویش آسوده حالی و رفاه حال و اصلاح مآل شما ملت را در نظر گرفته قدمی بر نمیدارد که خدا ترقی و تعالی شما از ین نقطه نداشته باشد۔ و گاوی بر میگزد که درمان مبحث امور داخلیه ۱۲۱ لوی جرگه ۱۳۰۳ برای شما تکلیف و زحمتی هم برسد۔ خدا شاهد است که شخص خودم نظر بدین وکلاء و هیئت وزراء و شورای دولت بیشتر آرامی و خرمی شما را خواهشمندم و در بسا مسائل محض خیر و بهبود شما بمقابل این همه وکلاء و وزراء برآمده ام و در همه امورات بجز از منفعت شما و دولت تان دیگر امریرا نقطه نظر قرار نداده عیش و عشرت خود هم همیشه قربان و فدای آرامی تان نموده ام۔ گمان نکنید که شما وکلاء بمنافع ملت کلمه ضیائی میکنید۔ زیرا که حیات و عشق و محبت خودم را نسبت برعایاے صادقه خویش بیشتر از جذبات هزار تنی از شما وکلاء می پندارم و من بیشتر از شما در تحفظ مراتب شرعیه و قوام اسلامیه و اساس مدنیه بذل مساعی میورزم زیرا که نام شما را احدی بعد از مرگ بزبان نخواهد آورد۔ و نام من در صفحات تاریخ با عملیات اجراآت خوب و زشت من قید و ضبط شدنی است، شما بیشتر از یک خا و چند قطعه زمین ندارید اینقدر در امورات جزوے و مسائل شخصی خویش قیام و اظهار جدت و فعالیت مینمائید محض تحفظ خانه و زمین خود برای همه گونه فداکاری در راه مدافعه و تعرض آن پافشاری میکنید من چطور در مقابل شرف و عزت نام و ناموس کل ممالک محروسه افغانیه از شما در عقب خواهم ماند چون من محض برای رفاه ملت و سرسبزی مملکت و منافع دولت خود کار میکنم و از خود غرض نفسی و مقصد شخصی ندارم (والله) معتقدم که بمقصد مبحث امور داخلیه ۱۲۲ لویه جرگه ۱۳۰۳ خویش کامیاب هستیم و هیچ عائقه و مانعی از مقاصدم ابا وداشته نمیتواند و ضرر و معاونت خداوندی و روحانیت ذات رسالت پناهی رفیق طریق من است البته که مشت من برابر توپ کار خواهد داد و طوریکه شما جهت نیل بمقصد تان از هرگونه فداکاری تحمل هرنوع خساره و خرابی خانه و بربا[د؟] رفتن نمی اندیشید همچنین من هم در تکمیل مقاصد اسلامیه خویش از فدا نمودن مال و جان و هستی و حکومت و مملکت خود مضائقه نمی نمایم- پس منصف شوید که حسیات من نسبت بشما وکلا بیشتر است و یا نی؟ با وجود این قصد و نیت و عشق و محبتی که در راه ترقی مملکت و ملت خودم دارم از نظریات و افکار وکلای شما که در شورای دولت اثبات وجود دارند و از نظریات علمای اعلام نیز در هیئت وزراء خودداری ننموده ام و در همه امور بصلاح و مشوره و صوابدید اوشان چنانچه مکرراً گفته ام اقدامات و کار روائی نموده ام علاوه بر ان جهت مزید تدقیق و تحقیق از نظریات مفید و مشوره های شما هیئت لویه جرگه نیز استمداد مینمایم تا اگر در قوانین و نظامات و اساس موجوده خویش اصلاحات و تعدیلاتی را لازم انگارید حقانه بحکومت حالی نمائید که اصلاح شود، اینک نظامنامهائی را که شما بیرون نویس کرده نام برده برای شما داده میشود تا هر فقره و هر ماده آنرا هر کدام تان بجاهای خویش از نظر گذرانیده نظریات خود را در آنباب برای لویه جرگه قرأت نظامنامۀ اساسی ۱۲۳ لوی جرگه ۱۳۰۲ بگوئید اگر قابل قبول پنداشته شد از قبولیت آن خودداری نخواهد شد فی الحال چون وقت کم است لازم است که بحرانیه نظامنامه اساسی را سراپا بتدقیق بشنوید زیرا که شالوده و اساس مملکت عزیز ما همین است وقتیکه اساس باتفاق آراء (چنانچه در لوی جرگه سمت مشرقی متفقاً تصویب و منظور گردیده است) تاسیس و طرح افگنده شود همانا باقی لوازم و فرعیات آن بالطبع درست و خوب و باسلوب مرغوب خواهد بود ! چیزیکه اعزه و مشایخ و علماء و وکلاء سمت مشرقی و وکلاء منتخبه تمام افغانستان در لویه جرگه جلال آباد بنظر استحسان نگریسته اند ما هم تماماً آنرا قبولداریم و مکرراً خواندن آنرا تضیع اوقات می پنداریم باید دیگر کدام نظامنامۀ خوردی که تاسجاً بمجلس آید خوانده شود و نظریاتی را که ذات ملوکانه بجهته مفاد و آسوده حالی ملت و مملکت خود در نظر دارند و در اجراآت و قوانین و تسهیلاتی که تا هنوز درین مورد از قوه بفعل آورده اند کاملاً ظاهر و هویدا است حاجت بیانرا ندارد عموم ملت ازین مساعیات جمیله همایونی اظهار سرور و امتنان دارند و خدمات برجسته شاهانه را از حد زیاده تقدیر و تحسین مینمایند ! (درینجا در تمام حضار یک ولوله حکیمفرما و یک غلغله برپاشد هر کدام بطور جداگانه در صفات عجیبه و خصال حمیده و الطاف و نوازشات جمهور قرائت نظامنامه اساسی ۱۲۴ لویه جرگه ۱۳۰۳ ملوکانه بیانات مینمودند و حالات سابقه را با مراعات و عطایای حالیه تطبیق داده اظهار دعاگوئیها و شادمانی میکردند این هنگامه و غلغله باندازه بلند شد که ذات شاهانه زنگ سر میزی خود را مکرراً نواخته حاضرین را بسکوت امر میفرمودند لکن این نطق مهیج فوق ملوکانه باندازه حضار را بشورش آورده بود که خود بخود هر کدام شان در حوصله افزای و دعاگوی همایونی و مزید موفقیت شان در راه خدمات ملک و ملت افغانی نطق ها و مقاله ها را ایراد مینمودند تا این که بعد از اصرار مزید در سرتاسر لویه جرگه سکوت حکم فرما گشت (ب . د) از امثال کلمات دعائیه و مدح خوانی ها باید ما و شما علیحضرت درین مجلس محترز باشیم و دقیقه را نگذاریم که در مسائل سطحیه مصروف شود من هر چه کرده ام برای شما نکرده ام فقط خودم وظیفه خودم را ادا کرده و مکافات آنرا از خداوند خویش تمنا دارم نه بمدح شما سرور و نه بقدح کسی از کار باز میمانم در آتیه با مثال این مقال احدی اقدام نکند - بحوث ما با یمین است که باید غور نظامنامه اساسی را یکبار دیگر هم بخوانید که خالی از فائده نخواهد بود! قرائت نظامنامه اساسی ۱۲۵ لویه جرگه ۱۳۰۴ قرائت نظامنامۀ اساسی [ بعد از قرار گرفتن آرا عمومی بر خواندن مکرر نظامنامۀ اساسی مملکت افغانی منشی مجلس نظامنامه مزبور را بآواز بلند خواندن آغاز نهاد و ذات خسروانه در تحت هر فقره و هر ماده آن توضیحات و تشریحات عام فهمی را برای حضار ایراد مینمود و بر فقره های که بعضی اشخاص متعرض میشدند و یا در ان موضوع چیزی گفتن را خواهش مینمودند همه آنرا بیرون نویس کرده یاد داشت میگرفتند و بیک لهجه شفقت کارانه آنها را امر میدادند که منتظر تمام شدن تمام مواد نظامنامه بوده در خاتمه مکرراً همین فقرات خوانده میشود باز نظریات خود ها را در ان موضوع گوش گذار لویه جرگه نمائید چنانچه بعد از اختتام آن بر چند فقرات گفت و شنید بعمل آمد که رقم الحروف در ذیل فقراتی را که بران تنقید و بحث بعمل مده با آن موادیکه در ان ذات همایونی تشریحات قابل تحریر را ایراد داشته اند قلمبند میدارد۔ ب د ] مولوی عبدالواسع بر ماده (۲) اعتراض نمود که این نظامنامه در غیاب من ترتیب شده و بعض مسائل مبحث امور داخلہ ۱۳۶ لویه جرگه ۱۳۰۳ ضعیفه شرعیه دران داخل است اکنون باید اصلاح شود درین باده بعد از لفظ آداب عمومی علامات فارقه شرعی نیز ایزاد گردد، تا در بین اهل هنود و مسلمانان مانند سابق فرق و امتیازی که ازان ظاهرا شناخته شوند باشد! فیض محمد وکیل مراعات و نوازشاتیکه اعلیحضرت غازی بهندو های ممالک افغانی عطا و مرحمت فرموده اند همه شما معلوم است که نه تنها در مملکت همسایه مان هندوستان بلکه در انظار جمیع اهل هنود روی جهان قدر و قیمت و عزت و شرف افغانها را دوچندان نموده است. اگر اکنون ما آن مراعات را که و چون در امورات مذهبی و اصول مقدس دینی ما هیچیک نوع خرابی و ضرر را عائد نمیکند از سر آنها برداریم معلوم است که اهل هنود افغانستان درین باب هیچ داد و فریادی را نخواهند برداشت ـ لکن اثرات این مفکوره ها در هندوستان و بنظر دیگر اهل هنود جهان بسیار خراب آمد بجای منافع در سیاست برای ما مضراتی را تولید خواهند کرد! اعلیحضرت نیز بتائید فیض محمد خان پرداخته یک بیانیه مطولی را در اتحاد هندو و مسلم هندوستان و فوائد آن و ذکر همدردی اهل هنود را با مسلمانان در موقع جنگ عمومی و در مسایل ترکیه و تحریک خلافت و در حصول استقلال هند و افغانستان مبحث امور داخلیه ۱۲۷ لویه جرگه ۱۳۰۳ ایراد کنان فرمودند اگر با تکلیفی را که از آنها مرفوع و مراعاتی را که بندانها داده ایم دوباره بمانند سابق اجرا نمائیم معلوم است که در آن چیزی فائده بمایا عاید نمیشود و برعکس آن خدا نخواسته افغانستان موجب نفاق و شقاق اتحاد و همدردی موجوده ہندو و مسلم هندوستان خواهد شد و دشمنان در موقع دست یافته باندازه این دو کتله عظیم الشان نوع بشر را از هم دور و با همدیگر خواهند انداخت که بیکی بخوردن خون دیگر آماده خواهند شد نی لازم اینست که ما و شما بر طبق مقررات دینی خود با آنها معامله نمائیم و مراعاتی را که بآنها داده ایم باید از آنها بر نداریم و بآنها را جهت امتیاز ہندو و مسلمان امر تاکیدی قشقه زدن را بنمائیم و محض جهته مراعاه جذبات شما علمای اعلام آنها را از بستن دستار سفید نیز مانع خواهیم شد ـ تصور نکنید که ازین مراعات ہندو های افغانستان از ملت و یا حکومت سرکشی خواهند نمود و یا قوتی را اکتساب خواهند کرد و روزی آنرا بر خلاف مسلمانان استعمال خواهند نمود زیرا ہنود افغانستان مانند دیگر سکنه افغانستان کاملاً حب وطن و تحفظ نام و ناموس و شرافت افغانی را حمایه و حفاظت میکنند چنانچه در موقع جہاد همین ہندوہا ہمراہ غزاھ و عساکر با مقابله انگلیس رفته بودند پای مجلسی مبحث امور داخلیه ۱۲۸ لویه جرگه ۱۳۰۳ و در همه گونه خدمات و برداشت تکالیف یک گام پیشتر از تبعهٔ افغانستان همیگذارند ! مولوی فضل ربی آیه شریفه (کم ینهکم الله عن الذین لم یقاتلونکم) را قرأت و به تفسیر آن پرداخته گفت در صورتیکه آنها با ما دست اتحاد میدهند و در همه گونه مصائب و آلام با ما اظهار همدردی مینمایند ما را هم لازم است که بر طبق مقررات مذهبی خویش از مراعات و بعضی تسهیلات بآنها خودداری نکنیم و پاس خاطر سجدهٔ بزرگ مظلوم مسلمانانرا که بزیرچنگل اغیار و با اهل هنود شیر و کار دارند بنمائیم! میر غلام محیی خان مستوفی هم یک تقریر مفصلی را در فوائد اتحاد هندو و مسلم و همدستی های هنود هندوستان با مسلمانان بیان داشته بطرف ضرر و خرابیهایئکه از ارتفاع این مراعات عائد شدنی است نیز توضیحات داده گفت که هنود افغانستان هم علامات فارقه دارند هم تکالیفی که حکومت به آنها میگذارد بخوبی در معرض اجرا میگذارند اگر با وجود آن باز از تعصب و تنگ حوصله گی کار گرفته شود معلوم است که ملت و حکومت ما خوب مقتدر است که هنود موجوده افغانستانرا تماماً ته تیغ نماید و از نبودن آنها هیچگونه ضرر مبحث امور داخلیه ۱۲۹ لویه جرگه ۱۳۰۳ در مصیبتی نه بملت و نه بحکومت عائد گردد لکن دقت باید کرد از عقل و خرد کار باید گرفت که امثال این تعصب خواهی و نفاق پسندی ها در هندوستان چه اثرات را تولید خواهد نمود و هنود هند با مسلمانان مظلوم انچه معاملات را بر پا خواهند کرد! (درینجا یک میدان معارضه و یک عالم گفت و شنید و قراءت آیات قرآنی و احادیث دنبوی) و فرمائینات پیشوایان دینی در بین علماء و فضلای لویه جرگه قائم گشته هر کدام در بین خود ناگفت و شنید و جواب و سوال را در اعطای مراعات و عدم آن بر پاداشته ذات ملوکانه سراپا گوش شده یکوضعیت بشاشت آوری بسوی عرائض و گزارشات هر کدام حسب نوبت عطف توجه میفرمود بالآخر بعد از ردو بدل اسوله وجوه بسیار رای عموم برین قرار گرفت چیزیکه اعلیحضرت غازی نسبت بگذاردن قشقه و نه بستن دستار سفید و مراعات نمودن جذباً مسلمانان برای اهل ہنود افغانستان فرموده اند درست است، ما تماماً بران متفقیم صرف در نظامنامه اساسی لفظ علامات فارقه ایزاد گردد ذات جهانبانی بکمال شادمانی و خرمی و سرور این رای عمومی را قبول کرده این مبحث بزدن کفهای شادمانی خاتمه پذیر گشت . ب . د ] مبحث امور داخلیه ۱۳۰ لویه جرگه ۱۳۰۲ میرزا مجتبی خان مستوفی بر ماده که منظوی بر نقل حکومت فغا باولا دار شد علیحضرت امیرامان الله خان است قیام ورزیده ذکر خدمات برجسته و مساعی جمیلهٔ شاهانه را بتفصیل نهایت خوب والفاظ از حد مرغوب برای حضار بیان داشته در خاتمه گفت که ما شرکاء لویه جرگه تماماً از صدق دل و خلوصیت حق حکومت خود ها را الی ماشاء الله با ولاده این پادشاه دیانت آگاه ترقیخواه ملت دوست خویش چنانچه مرقوم است میدهیم ! لویه جرگه تماماً تائید قول مزبور را بکمال گرمجوشی نموده این مبحث نیز بکمال گرمجوشی خاتمه یافت ! علیحضرت بعد از قرائت ماده که در ان بار حکومت و مسولیت بر دوش وزرا ربوده ذات ملوکانه غیر مسئول قرار داده شده است - فرمودند که این لفظ غیر مسئولیت را مجلس شورا و وزراء بر خلاف خواهش میل من ایراد نموده اند حالانکه من خودم را ایماناً و وجداناً وعقیدتاً غیر مسئول در اجراءات سلطنت ومملاک نمیدانم وانصافاً میگویم در صورتیکه عزل ونصب وتنزيل و ترفیع وزراء و مامورین را خودم مینمایم باید ضرر و در بدنامی و نیکنامی آنها نیز خود را بدرجه اول مسئول بانجام خدای خود را شاکرم که مرا یک پادشاه عیش پرست لويه جرگه ۱۳۰۳ ۱۳۱ مبحث امور داخلیه تنبل و کاہل نیافریده است تا خودم در خانه نشسته مشغول لهو و لعب و ساعت تیری بوده تسلی باشم که کارهای مملکتم را وزراء میکنند نی خداوند شاہد است (وکفی بالله شهیدا) خودم بنفس خود در ہر وزارت طوری کار میکنم که یک وزیر بسیار جدی فعال کار کند ازین رو این لفظ غیر مسؤلیت در ینجا بی معنی است و من خودم را بهمین نقطه ازین بارگران امانت خالق منان سبکدوش و غیر مسؤل گفته نمیتوانم زیرا که مردن دارم و خداوند از من بروز حشر خواهد پرسید ! یک نطق مطولی را در عرق ریزیها غلام محمد خان وزیر داخلیه و زحمت کشی ہاے ہمایونی که بالذات در کار و اجراآت ہر وزارت میفرمایند۔ ایراد نموده امثال و نظائر خرده گیریها و کار روائیہا غیره عهد ہمایونی را در هر وزارت بلب و لہجه و بیان و زبان بی ساخته که دارند بیان داشته حاضرین را تحت رقت و سرور آوردند این مبحث نیز بیک عالم دعاگوئی و شادمانی و کف زدنها خر می اختتام یافت ! بہمین تقریب بپاخواسته گفت این فقره مولوی عبد الواسع نظامنامه بسیار درست و متین است باید وزراء در همه اجراآت و عملیات و خوبی و خرابی و عزت و ذلت مبحث امور داخلیه ۱۳۲ لویه جرگه ۱۳۰۳ مملکت مسئول باشند، ذات شاهانه را نباید در مقام مسئولیت بازخواست آنها را بدوش همت خویش بردارند بگذارند که خود آنها در مسائل اعتراضیه و اجراآت و کار روائی خود جواب بگویند ـ اگر ذات همایونی اینطور شیوه شفقت و مرحمت با وزراء مرعی دارند که در حین استنطاق و بازپرس هم آنها را با سائش گذاشته از طرف آنها مدافعه نمایند معلوم است که آنها بیشتر ازین غافل شده وقعتی بکار و وظیفه خود نخواهند داد و بجز از فوائد شخصی خود باصلاحات مملکتی توجه نخواهند کرد اگر واقعا ذات اشرف ملوکانه چنانچه اظهار میفرمایند کار تمام وزارتها را خودشان انجام میدهند و از طرف آنها جواب و سوال هم میکنند پس بودن آنها برای نام چه بکار است؟ و اگر آنها از خود وظیفه دارند پس چرا بار آنها را بذمه خود می بردارید؟ ـ نقص کلی از همین امر است که وزراء خود شانرا مسئول نمی انگارند که انواع خرابی در هر طرف در کارهای وزراء هویداست مثل وزیر صاحب داخلیه ما که در مقرری و انتخاب مامورین زیر دست خود دقت را بکار نمیبر دو تشخیص مرض و تطبیق علاج را چنانچه لازم است در معرض اجرا نمی آورد ـ و مانند وزیر صاحب معارف که تمام مهمات معارف را در تعویق افگنده است و احدی با از ایشان ذمه داری این مسائل را بر خود نمی پندارند ! بحث امور داخلیه ۱۳۳ لویه جرگه ۱۳۰۳ فیض محمد خان وزیر معارف مولانا آنچه شما میفرمائید یک دعوی است بلا دلیل که مانند شما افراد جلیل باید با مثال اینقال و قیل صرف اوقات نمایند باز هم وزارت معارف حاضر است که جواب مقنعه همه گونه اعتراضات و تنقیدات شما را بخدمت تان تقدیم کند ، بسم الله در پیشگاه عموم آمده سوال کنید و جواب بشنوید و مسئله و تعویقی را که وزارت معارف در امورات عرفانیه افغانستان نموده باشد بنمائید ! اعلیحضرت مولوی عبدالواسع را مخاطب کنان فرمودند اعتراض شما بجاست و کارهای عمومی وزارت ما تا جائیکه قوه بشریه متحمل آن شده میتواند خوب است و درست ، تنقیدی را که در سوء انتخاب وزارت داخلیه مینمائید و عدم تطبیق مرض و معالجه را بیان داشتید جداً قابل اعتراض است زیرا انتخاب مأمورین تنها تعلق بوزیر داخلیه ندارد بلکه مجلس مامورین آنرا انتخاب و وزیر تصویب میکند و در هنگام انتخاب و منظوری هیچ از یک مأمورین بصفات و خصایلیکه بعد از گذارهٔ یکسال بعضی از آنها بدان مشتهر میشوند، دیده نشده است ـ در صورتیکه یک حاکم و مامور که در حین مقرری شخصی درست متدین ذی اخلاق بنظر می آید بعده کار خراب بکنند آیا ذمه واری آن عائد بحکومت است مبحث امور داخلیه ۱۳۴ لوی جرگه ۱۳۰۳ در صورتیکه تنها وزیر داخله او را بدون تصویب مجلس مقرر کند و یا آن مامور ظاهراً خراب گفته شود و یا بعد از شکایت و خرابی آن از طریق محاکمه و استنطاق نیاورده باشد و یا بعد از ثبات جرم اور ا محكوم بجزا ننموده باشد، معلوم است که وزیر داخله مسئول است والا اگر قاعدة یک شخص درست ثقه را به تصویب عموم بکارے بر گمارد وی محل مأموریت خود رفته برخلاف توقع یک کار خراب بکند آیا مسئول آن حکومت است؟ پس چرا اولیاء الله و اشخاص صاحب دیانت و با صفا با وجود ریاضت کثیر و عبادت بسیار دفعتاً در آخر عمر یا در وقت نزع گمراه و پلید شیطان میشوند ای بسا ابلیس آدم رو که هست ٪ پس بهر دستی نباید داد دست آنچه نسبت بمعارف گفتید بخیالم بجز از اینکه وزیر معارف شما از شعبة کا خود موقوف نموده و شما شکایت شخصی خود را بصورت تنقید بروی عائد میکنید دیگر امری نخواهد بود چ دشمن طاوس آمد پر او ، زیرا تا حال اموراً معارف بسیار خوب و کار روائی او تماماً قابل تقدیر است سلمنا اگر یکی از وزراء مرتکب جنحه و جنایت و یا بزیر دیگر مسئولیت بیاید مرجع و محل باز پرس آنها مجلس دیوان عالی است نه شما پس از کدام ریگزر شما میخواهید که وزرا هم را بزیر استنطاق بیارید و تنقید بر آنها میکنید - مقصد اینکه اعتراض ملا عبد الواسع خارج از مبحث است برای اینکه مبحث امور داخلیه ۱۳۵ لویه جرگه ۱۳۰۳ و تنقید پر ا که نموده کاملاً حبط و خطا نموده است ـ در مواد مجلس بحث کنند ! یک نطق دعائیه را در حسن انتخاب مأمورین و انتظام مهام یک وکیل و درستی و باقاعده بودن جمیع امورات مملکتی ایراد کنان ملامتی را بر مولویصاحب عائد داشته گفت هر شخصیکه از وی بهتر دیگر بنظر نیاید چون بکار می رسید ضر و ر مردم ازوی شاکی میشوند حتی اگر خود مولویصاحب بکدام مقام حاکم باشد گمان میکنم که نیکنام نخواهد ماند ! اعلیحضرت در ذیل آن ماده که دران ذکر صدر اعظم بود فرمود بعضی از حضرات خواهند گفت که درین نظامنامه نام صدر اعظم است و نشانی از ان بنظر نمی آید ـ لہذا معروض میدارم چون خوداً یک مرد جوان و شوق و محبت فوق العاده را نسبت بخدمات ملت و مملکت خود دارم و هم رجال دانشمند یہ اکہ تحمل ہمد یکبار گران مملکت شده بتواند سراغ ندارم و هم خواشمند نیستم که مابین من و ملت من یک سد و حائلی در میان باشد ازینر و فعلاً تا وقتیکه میتوانم این کار را هم علاوتاً بر ایفای وظائف امارت بر دوش خود گرفته ام چنانچه فعلاً این کار پر اکه در لویه جرگه“ با شما مینمایم حیثیت صدارت عظمی را دارد - و اموراتیکه بعد از فرغ مجلس در شب و صبح و عصر اجراء میکنم از وظائف پادشاهی است و من شاکریم که اکثری از ماموران مبحث امور داخليہ ۱۳۶ لويه جرگہ ۱۳۰۳ بهمین خیال ومسلک من رفتار داشته شوق مزیدے در انجام مهام مملکت خویش دارند ، چنانچہ رئیس صاحب عمومی شورای دولت هم کارهای وزارت خارجہ را بصورت وکالت مینماید و هم امور اشورآیه را بقسم اصالت ایفا مینمایند ! لویه جرگه برین مساعیات و خدمات و جانفشانیهای همایونی عموماً یک غلغلهٔ دعا گوئی و یک آوازۀ شادمانی را بلند نموده دعای مزید موفقیت و توفیق خدمت و شوق تحفظ شرعیت و احکام اسلامیت را بحضور اعلیحضرت تحفه نمودند ! مولوی کامه در ذیل ماده که در ان ذکر آزادی عامہ است معروض داشت که مقصد از لفظ آزادی درینجا فقط آزادی شخصی و ذاتی عموم افراد افغانستان بر طبق شریعت و فرمائش حکومتی است لکن در عوام چنان افواه است که مطلب از آزادی ، آزادی ادیان و افعال غیر مشروع و رقص و سرود و ملاعب نواہی و اعمال نارو است ؟ اعلیحضرت درینجا یک بیانئهٔ تاسف آوری از بد طویتی ها بیک جدت فوق العاده ایراد فرموده گفت که مقصد ازین آزادی آزادی است که بر طبق مقررات شرعیت غرای احمدی هدایات حکومتی ہر شخصی از مظالم و دست اندازیهای نامشروع دیگر افراد آزاد و کاملاً مبحث نظامنامه اساسی ۱۳۷ لویه جرگه ۱۳۰۳ حریت شخصی خود را مالک باشند تا آن خرابیها و بد کاریها و دست درازیها ئیکه سابق برین برمال و جان و ناموس و شرف ذاتی اشخاص رعیتی هر روزه از طرف مأمورین دولت و اشخاص صاحب رسوخ و اعزه ملت در معرض اجرا می آمد مرفوع و مدفوع گردد بعده عطف کلامش را بسوی ساز ها و سرودها و مطرب ها و بازیگرانیکه در اعضا تکو کسب شدت و کثرت داشتند نموده ذکر لواطت و رقاصی ها و دیوانه بچه ها بیجار اکه یگانه موجب تباهی و خرابی آن مملکت از همان اعمال است فرموده گفت آیا در دوره حکومتم بازیگر یرا احدی بجای می بیند؟ و آیا در نظامنامه جزای عمومی برای انسداد امثال این اعمال نامشروع مجازات مکفی معین نگشته است؟ و آیا طلاب و عدۀ از علماے نادان در ان آوان در مساجد و بساتین حتی در کوچه ها و بازار ها نمی رقصیدند و رقصهای فاحشه را بر روی کانمی آوردند شما راست که بسوی معانی حقیقی مواد نظامنامه متوجه شوید و الا اگر تاویلات نمائید پس از امثال این تاویلات کلام پاک خالق کائنات خلاص نشده مردمان منافق و خود غرض آیات بنیات او را از خود ترجمه و تاویل نموده برای افعال نامشروع خود تمسک میگیرند پس احکام من عاجز را چطور تعبیرات غلط نخواهند کرد؟ و همین واسطه تفرقه و تشتت را در میان ما و شما نخواهد انداخت؟ یکی از ثمرات لذیذه آزادی اینست که شما علماء و فضلاء و مشایخ مبحث نظامنامه اساسی ۱۳۸ لويه جرگه ۱۳۰۳ و وكلا و واعدۀ ملت امروز بحضورم حاضر و آزادانه اظهار افکار و آراء خودها را میدارید اگر شما بدین آزادی که بر طبق اوامر شرعی است رضا مند نباشید بسیار خوب اینک مرا اجازه بدهید که بمجلس را فتح کنم و بقصر خود رفته هر چه خواهش داشته باشم کار کنم ـ اگر احدی پیشگاهم بیاید و چیزی بر خلاف خواهش و رضایم بعرض رساند علی الفور مانند زمانهای سابق دهانش تا گوشهایش پاره کرده شود، هر روز و هر شب صدها نفر را با نواع انواع و اقسام اقسام بقتل برسانم و تمام اجرات و خواهشهایم را چنان قطعیت در معرض اجرا گذارم که احدی را طاقت چون و چرا نبا نه تنها افغانستان بلکه از کرۀ ارض هیچ خوف و هراسی نمایم ـ نی استغفر ا.. ابداً من ازین لفظ آزادی آن معانی را که دشمنان ما انتشار داده اند بخیال ندارم و یکسرموی از احکام شرعیه تخلف و تجاوز را روادار نیستم و والله که ایمان و اسلام و عقیده خود را پاکتر و بالاتر از عموم شما میدانم ـ و بران مسلمان و حاکم و پادشاه هزار هزار بار لعنت میگویم که بر خلاف شرع انور کار نماید و یا رفتاریرا اختیار کند ـ و باید این سخن را هم بشما بدانم که من همراۀ شما ملت خود سیاست و انتریک نمینمایم بخدا چیزیکه بدل دارم همه آنرا بزبان آورده بگوشهای تان میرسانم و باز اگر خودم بر کدام یک فکر و رأی که مفید اسلام و دین و ملت من باشد بحث نظامنامۀ اساسی ۱۳۹ لویه جرگه ۱۳۰۳ قائم گردم اگر عالم بر خلاف من شود و یک جهان عائقه و موانع پیشگاهم حاضر شود و بالای من بارانهای گلۀ توپ و تفنگ باشد (والله) که ازین فکر خویش نخواهم گشت، و نه اقرار آن انکار خواهم کرد پس بدانید و خوب بفهمید کلمات و اتهاماتی را که بدخواهان افغانستان در میان ملت و حکومت تان افگنده سراپا بغرض جدائی و خرابی ما و شما است اکنون که شما از خیالات من مطلع و حسیاتم را درک کردید ضرور عموم ملتم را نیز از حقایق اطلاع داده عموم را بیک راه و یک فکر و یک خیال متحد و متفق خواهید کرد لویه جرگه بعد از اختتام این کلام ملوکانه باز غلغله و ولوله و آسوا در سرتاسر لویه جرگه حکمفرما گشته از هر گوشه و کنار تذکر صفات و خصال و اعمال شائسته و افعال پاکیزه همایونی و بیان ترقیخواهی و ملت پروری و پیروی شریعت و منفعت خواهی مملکت و دولت علحضرت غازیرا مینمودند و میگفتند الحق که علحضرت را بلند تر از انچه تصور داشتیم یک ذات ستوده صفات و یک شخص رعیت دوست و ترقیخواه درک کردیم و از کلمات جواهر آیاتش چندان محظوظ و مشکور شدیم که الی مادام الحیات حق خدمت و مطاوعت او را چنانچه شاید و باید اداء کرده نخواهیم توانست ـ و خوبتر دانستیم افواہات و ہرزه یاتی را که بد خواهان ما در سر تاسر افغانستان نسبت با جراآت و عملیات این محی ملت افغان مبحث نظامنامه اساسی ۱۴۰ لوحه جگه ۱۳۰۳ طنین انداز نموده بودند کاملاً افترا و بهتان است ما تا جان در بدن و روح در تن داشته باشیم انشا الله که در انتشار خیالات عالیات افکار جواهر آیات همایونی در تمام نقاط ممالک افغانی بذل مساعی خواهیم ورزید [مخلص اینکه ازین قبیل کلمات از حد زیاده از هر طرف وارد گشته که ما از ان جمله صرف به نقل نمودن چند منظوقاتیکه بعد از اختتام آنها مجلس این روز خاتمه یافته است و حضار از شنیدن آن خیلی محظوظ و مسرور شده بعد از ختام هر جمله آن اورا بکفهای شادمانی تلقی نموده اند اکتفا میکنیم] ملک نور محمد شنزاره حضرت شهریار عدالت شعار شریعت دثار پدر کردار اروحنا فداک. و ادام الله علیه وسنا بقاء زهی شهریار تا جدار و قار عدالت آثار مرحمت شعار عرفان مدار حریت اطواً که شهرت شهریاری او نام افغانر اقاف تا قاف چون روز هویدا، و قدر صولت دولت ما نرا در دول دنیا پیدا، عدلش ذره ناچیز را جلوه خورشیدی و گدای محتاج را رتبه جمشیدی، نمله ضعیف را شوکت سلیمانی و قطره دریا را اندازه عمانی بخشید، باز با کبوتر ابواب و داد را باز، و گرگ و غنم آبش خور در تگ و تاز، عرفانش درین زمان سعادت اقتران در روزگار متاع علم و عرفانرا باعلی مرتبه از توجه شهریار جهانی خریدار و هزار و نزار از زاویه افتقار باین طریقه مبحث نظامنامه اساسی ۱۴۱ لویه جرگه ۱۳۰۳ انیقه بدرجه اعتبار و اقتدار ، بمضمون الذین اوتوالعلم درجات است شرافت الانسان بالعلم والادب لا بالمال و النسب رسیده از انجا که بی علم اعمی ، و صاحب عرفان بینا است من كان في هذه اعمى فهو في الآخرة اعمى عالم خوابیده را بیدار و جهان لا یعقل را هوشیار ساخت . آزادی شش ملت افغانرا عموماً از قید بیگانه آزاد بے ، خصوصاً هزارۀ بیچاره را از غم قرین شادی نمودے دخترک است خیر الوریٰ * بچو کنیزان شدی بیع و شرئ ۱ از تو چنین شیوه اینجار بد * گشت بخوبی بدل این کار بد چون ادای نعمت و مرحمت هر ذوی الحقوق و ولینعمت را خداوند باری بجز از شکر گذارے نفرموده ، اگر تمام بدن بایان و زبان و جمله صغیر و کبیر مان بیان شود ادای شکر این نعمتی لا احصا را یکی از هزار و اندکی از بسیار و مشتی از خروار و عشرے از اعشار نمیتوانیم ، آری بجز از دعا چه ممکن فقر ا میشود ـ بمودلے ( ولین شکرتم لازیدنکم) این نیاز ما را بزبان قلم و خامه از زبان خاص و عامه هزاره بذل پیشگاه سلیمان جاه و بذل، بارگاه کیوان نما نموده دعا را (اللهم متع المسلمين بطول حیاته واحفظ المومنين ببقائه و ثباتِهِ وانصر اولياءَه واخذل اعداءَه بحق محمد واله الاتقياء) میدارند * حاشیه: ۱ این دو بیت از تصانیف شخصی خیلی باکر متین لویه جرگه ان بالایان در اوصاف سلطنت امانی و خدمات برگزیده شهریاری سروده بود و طبعاً در محضر از خوف خجالت و انقیاد حبس شده است . بر این بنائین ثبت گردید * مبحث نظامنامه اساسی ۱۴۲ درینجرگہ ۱۳۰۳ محمد حکیم سمت شمالی اظهار میدار دو باخلاص بدون ریاء ، سجایا و رضایای این پادشاه گردون پایگاه را میشمارد که بچشم روزگار ، اینچنین تاجدار با وقار را ندیده و گوش لیل و نهار بچنین شهریار عدالت شعار مرحمت آثار، نشنیده اگر جانها را در راه رضای او فدا کنیم روا، واگر روانها را ایثار در بارت بذاریم بجاست از دست و زبان ما نیاید * کز شکر ادای او براید لاچار لسان اعتذار بدعای برقرار ی حضرت شهریار کشور دعای دوام دولت و درخواست سلامتی اعلیحضرت را از خداوند میخواهیم ے شهریار اسرت بگردون باد * بخت و دولت تر از بچون باد بطفیل محمد عربی * دشمنانی تو چشم پر خون باد تو شهریار عزیزی و شاه محترمی هر چه حکم کنی بر وجود ما حکمی غلام حیدر هزاره دایزنگی چون در زمان سابق الی ده هزار نفوس اناث و ذکور از مردمان اسلامیته لغات هزاره ، و جدیدی، و شغنائی، و بدخشی، و چهار صده، وغیره بلقب کنیزی و غلامی بخانه های دیگر برادران ملت، مقید بودند - ما مردم اگر هزار زبان تشکر کنیم ادای این مرحمت و نوازش اعلیحضرت غازی را نمیتوانیم که در ابتدا مبحث نظامنامه اساسی ۱۴۳ نومبرنگره ۱۳۰۳ جلوس میمنت مانوس خود اینچنین نفری اثاث و ذکور ملت را اول از حضور خود و انحرم محترم خود و دوم از خانهای دیگر برادران ملت کلیه آزاد فرمودند که بمعنی هیچ فردی از افراد ملت نجیبه اسلامیه بلفظ کنیز و غلام مقید نباشند و املاک این مردمان سی ساله چهل ساله ضبط بود برای صله پاش عنایت فرمود که همه شان صاحب ملک و صاحب هستی و صاحب ثروت و سامان گردیدند اینقدر مرحمت و الطاف که از حسنه الطاف ظهرو خسروانه این پادشاه محبوب القلوب غازی در بارۀ عموم رعایای ملت ملاحظه میشود در هیچ سلاطین سلف دیده نشده و نخواهد شد . زیاده زبانی نیست که ادای این شکر را نمائیم ! مولوی محمد بشیر اگر ما در تواریخ و سرگذشت سینزده صد سالۀ اسلامی نگاه و بر احوال امروزه عالم اسلامی موازنه و مقایسه کنیم هیچگونه حال را با ماضی نسبت داده نمیتوانیم ! زیرا از یکطرف خواهیم دید که بزمانه گذشته در معموره عالم هیچ یک ملک نمانده بود که بیرق و پرچم اسلامی بران بصد عز و شان برافراشته نشد باشد و همچنین در حالت موجوده نیز خواهیم دید که بجز از چند قطعات معدود باقی تا حال رایات نصرت علامات اسلامی جلوه افروز انظار اند یکید آویز قطعی و حجت حقیقی شجاعت کارانه اسلاف کرام و مجاهدین ذوالاحترام بحث نظامنامه اساسی ۱۴۴ لویه جرگه ۱۳۰۳ ماست که بکمال سربازی و جانفشانی گوشت و پوست خودها را ریزه و استخوانها خود را برای حفظ و صیانت آن مقامات مانند سرمه ساخته اند که در نی یم کحل البصر یگانه مالمت اسلام شمرده میشود ! درینموقع خود حاضرین یک کمی از وقت کار گرفته ملاحظه و معاینه فرماسید که آیا ما اولادهای همان پدرهای با سعادت نمیباشیم و یا خدا ناخواسته در دعوی مسلمانی ما از آنها یکفرق و امتیاز مخصوصی را حاوی شده ایم نی؟ هرگز نی! پس انیقدر تفاوت در وضعیت موجوده اساسی ما و آنها چیست نه تنها این سوال عاجزانه منست بلکه این خیال بدماغ هر صا حَب هوش و فکر لامحاله خواهد پچید! اما چون بدقت تام و باریکی مقصد انصرامی درینفقره تغور و تفکری کنیم خواهیم گفت که علاوه بر دیگر علل واسبابیکه یگانه باعث پسپائی ما شده یکی از ان اینست که ما قوم مسلمان آنطرز حکومتی را که قوانین معظم اسلامی بمانشانداده و بعرق ریزیهای گوهر یکتای کائنات حضرت (محمد) عربی علیہ الف الصلوات والتحيات صورت پذیر بود در ازمنه وسطی یک قلم از مانیست و نابود گردید اکنون از ان اسلوب سراسر مرغوب برای نام هم اثری باقی نمانده است ! مبحث نظامنامه اساسی ۱۴۵ لویه جرگه ۱۳۰۳ ای معشر المسلمین! و ای علماء دیانت قرین! شما خوبتر و بهتر میدانید که اساس دنیا و حکومت اسلامیه بر شورای و مشوره نهاده شده است زیراکه حکومت بر طوائف و حقائق و شکایات و ضروریات هر طائفه و عائله ملت آگاه و باخبر بوده هیچ یک کاری نخواهد کرد که موجب تغایر و تنافر حاکم و محکوم گردد چنانچه محدث مشهور امام حاکم در کتاب مستدرک برین مقصد یک حدیث شریف را آورده و مصنف معروف کتاب زاد المعاد آنرا نقل کرده است ! یعنی حضرت ابا هریره رضی الله عنه فرمود که هیچکس را نسبت برسول اکرم ندیده ام که زیاده تر مشوره کند چنانچه انحضرت از اصحاب طلب رای میفرمودند ! در زمانه خلفای راشدین رحمت الله تعالی علیهم اجمعین همین خصوصیت و نوعیت را نیز در خشانتر و نمایان می بینیم! اما چون بر احوال سلاطین و خلفای ازمنه وسطی نظر کرده شود سلطان و خلیفه را در حلقه و دائره یکجماعت و گروه مخصوص و معدودی خواهیم یافت که آن جماع[ت] و مصاحبان شاهانه بر حواس خمسه ایشانند خونی که در عروق و شرائین مستولیست غالب گردیده در نتیجه سلطان والوالاسرا از دادرسی و احوال پرسی مظلومان بیچاره و ستم رسیدگان جگر پاره بخبر گردانیده علاوه بران از تلافی و بحث نظامنامه اساسی ۱۴۶ لوی جرگه ۱۳۰۳ تدارک نقصانات و منفعتها اورا انصیبه هم نمیدادند ! در بموقع دشمنان داخلی و خارجی از نتیجه یک انقکاک و افتراق که در بین دولت و ملت هنگامه‌انداز شده بود مستفیدالوقت گردیده علم انتفاع و کامیابی خود را بر می افراشتند و یوماً فیوماً یکی را بدیگری انداخته روز بروز ذلیل و پریشان مینمودند بالاخره یکی را خورده و هضم کرده بخوردن دیگری شروع و آغاز مینمودند ! لکن درین عصر فرخندگی حصر بدیع کائنات حضرت مجیب الدعوات بر قوم مسلمان یک مرحمت بس گرانی فرموده اند که مانند شما اعلیحضرت والا صفات ظل سبحانی را که در همه امور موفقیات و کامیابی تانرا بیش از مقصد خواهانیم بر حکومت و سروری نتیجه یک خطه اسلامیت وسیله گمارشته است و شمائید که رسوخات محمدیه را مجدداً مانند آفتاب که یک مدت مدیدی در نقاب ابرهای تیره و تاری محجوب و پوشیده باشد بر کشیدید که از انجمله حاضر انعقاد این چنین مجلس عظیم (لوی جرگه) است! وعموم تصدیق میکنند که سنت احمدی بعد از اندراس و انعدام بعصر بهیه امانیه زنده و تازه گردیده و از خیالات خیر اندیشانه پادشاه کارانه ات امروزه روز عموم ملت بواسطه این نمایندگان و وکلای پر شوکت شان مطلع و خبردار میگردند و درین دم رجا و تمنا هر یک از افراد رعیت شا مبحث نظامنامه اساسی ۱۴۷ نویمبر گه ۱۳۰۳ را مانند یک پدر مشفق مهربان بگوش حق نیوش خود شنیده تلقی میفرمایند و بتلقینات مربیانه و ارشادات راه نمایانه و هدایات معلمانه و نوازشات شاهانه آنها را بر جمیع حقائق و دقائق داخلی و خارجی مملکت کاملاً آگاهی و انتباه بخشیده و از هر طرف و هر سر با خبرشان نموده هر پیر و جوان را خوشنود و مطمئن میسازید! چون به نزد خداے اجل احیای سنن نبویه و اقامه اوامر شرعیه محمدیه مستوجب اعلیٰ و اقدم ترین مدارج مقبولیت و محبوبیت است بناءً علیہ امید قوی داریم که بمصداق حدیث منیف حضرت رسالت پناهی (من احیاء سنتی عند فساد امتی فلہ اجر مائه شهید) یعنی هر کسی که را و رسم و طریقه و دستور العمل مرا بوقت فساد و خرابی امت من زنده کند پس برای او اجر صد شهید است! همه میدانید که یک شهید ما چه درجه اجر جمیل را حائز و دارا است. هزار افتخار بران غازی مرفیض که بیمن اقبال بلند و طالع ارجمند خویش اجر صد شهید را پیدا کرده باشد پس آیا بوجود بودن همچو یک مقام منیع و مرتبه رفیع که برای ریزانیدن قطره آخرین خود یکطرف جوانان پر تدبیر بر اوامر اعلیحضرت آماده و ایستاده اند و یکر جانب فرزن جوان همت و جمله علماء کرام و مشایخ و سادات عظام بغرض آداء خدمت داخلی و خارجی برای اندفاع ہر مصادمه و پیش آمد بکمال فداکاری و سر بازی کمر بسته و تیار میباشند ، و علماء کرام بحث نظامنامه اساسی ۱۴۸ لوی‌جرگه ۱۳۰۳ هر طرف که بنگرید خواه از اشخاص ملکی باشند یا نظامی کشور باشند یا قشونی منتظر اشاره اولوالامر اعلیحضرت اند، آیا در همچو فرصتی که خدای مهربان بخطهٔ معظمهٔ افغانستان (صانَهُ اللهُ عَن الشَّرِ وآفات الزَّمَان) بظل رأفت و مرحمت شهنشاه جوان الغازی (امیر امان الله خان) - یک قوهٔ مکفیه مکمله اعطا و عنایت گردانیده کدام دشمن و بدخواه میتواند که بعینی این دولت قوی شوکت را بنظر خفت ببیند و یا یک خیال دور از غفلت نماید یا ممکن است که آن خیالات برگزیده و ثمرات حسنه که در مد نظر گرفته شده حاصل نشود ! (در خاتمه مجلس هر روز امثال این کلمات مدحیه و گزارشات دعائیه قراءت میشد که از خوف تطویل سابق ازین هم ازان طرف نظر کرده ایم و در آتیه نیز آنرا قلم انداز خواهیم کرد : ب . م) در جرگه عسکری ملکی مبحث نظامنامه اساسی ۱۴۹ لویه جرگه ۱۳۰۳ مذاکرات روز دوشنبه سرطان درین روز نیز آمد آمد اعضای محترم لویه جرگه پیشتر از ساعت هشت آغاز و تماماً در تحت خیمه مزبوره مجموع و اخذ موقع نموده بودند، ذات جهانبانی نیز پوره بوقت موعوده حاضر شده بعد از وقفه دو دقیقه فرمودند :- بنام خدا آغاز میکنم! دیروز مذاکرات ما در مواد بیرون نویس شده نظامنامه اساسی بود که بر اکثری از آنها بحث بعمل آمد آیا علاوه بر یادداشت و ابحاث دیروزه دیگر کدام فقره را هم بیرون نویس کرده اید و بر کدام قاعده مذاکرات کردن را خواستارید؟ یانی؟ فیض محمد وکیل اعلیحضرتا ! باید جهت اخراج آن مذاهبی که بعقیده خویش خود را مسلم پنداشته در حقیقت موجب نفاق افگنی در بین امت ناجیه ( محمدی ) میشوند بماده ( ۱ ) در اخیر فقره (دین افغانستان دین اسلامی است ) مانند ایرانیها که در دستور اساسی خویش لفظ " شیعه " را افزوده اند، چیزی ایراد کرده شود بخیال من بهتر است ! ملای ترکستانی یک حدیثی را از کتاب الفتن مشکوه شریف که در ان ذکر فرقه بندیها در اهل اسلام و خروج مبحث نظامنامه اساسی ۱۵۰ لویه جرگه ۱۳۰۳ ادیان باطله و مسلکهای نامشروع در میان است احمدیه و ظهور فتنه در بین مسلمانان و عدم اطاعت اولوالامر بود قرأت و ترجمه کنان در اخیر اظهار داشت که باید ضرور برای تحدید مذهب حقه اسلام و عدم رواج دیگر مذاهب و ادیان تصریحی کرده شود - مولوی فضل ربی یک بیانیه مطولی را ایراد کنان دران بطالت و خرافات تمام مذاهب جدید مخصوصاً قادیانی ذکر نموده در آخر ختم کلام خود را برین مسئله نمود که کتب اسلام قادیانی و امثال آن دیگر مذاهبی را که مجدداً بغرض مزید تفرقه و جدائی عالم اسلام بمنصه شهود آمده اند مسلمان نمی انگارد حتی علمای اسلام با چنین فیصله نموده اند قادیانی را که منکر ختم نبوت است هرکس که مسلمان بگوید آن شخص نیز کافر است لہٰذا حاجت قید و ایراد دیگر الفاظ برای اخراج مذهب جدیدالظهور که کافرند لزومی ندارد ! وکیل ضرور باید تعین مذهب شود که مذهب افغانان مذهب حنفی که یک مذهب باشرف اسلامی است، میباشد! محمد بشیر اعلحضرتا ! اگر در نظامنامه اساسی جهته تشریح مذهب عمومی لفظ سنت و الجماعت تحریر شود خوبتر و واضح تر خواهد بود! بحث نظامنامۀ اساسی ۱۵۱ لویه جرگه ۱۳۰۳ اعلیحضرت اگر ما در دستور اساسی خویش بلفظ سنت والجماعت را تحریر کنیم آیا اینقدر شیعه را که بدولت ما میباشند چه خواهیم گفت و بدانها کدام شیوه و معاملۀ برادرانه را مرعی و معمول خواهیم داشت ضرور یک نفاق مابین خود ما تولید خواهد شد از طرف دیگر شما با دولت ایران معاملۀ دوستانه و برادرانه کرده روابط محبت و وداد را مستحکم نموده اید و از جانب دیگر جهتۀ اخراج آنها همچو الفاظ را تحریر مینمائید ! یک ملا اگر در حاشیۀ آن تشریحات مذاهب کرده شود که مقصد از مذهب مذکوره متن حنفی است خوب خواهد بود تا رفع اشتباه کرده شود! اعلیحضرت ما در عموم نظامات خویش تشریحات و توضیحات را در حواشی منع داشته ایم زیرا اگر حکومت بر هر ماده تشریحاتی را در حاشیه بنویسد ـ پس اینطریقه کسب عمومیت کرده عموم بهر لفظ و هر فقره توضیحی را بر از خیال خود خواهد نوشت ! یک ملای سرحدی اعلیحضرتا ! تفریق مذهب افغانستان در دستور اساسی از حد ضروریست و مخصوصا در همچو یکوقتی که بنابر تحریک دشمنان افغانستان عدۀ از قادیانی ها بطور افتراء و بهتان حامی مسلک خویش مردم افغانستان را مشتهر نموده اند ضرور باید جهتۀ انسداد دیگر مذاهب باطله بلفظ اهل السنت والجماعه مرقوم بحوث نظامنامه اساسی ۱۵۲ لویه جرگه ۱۳۰۳ و مضبوط گردد! اعلیحضرت بخیال خودم باید چنین لفظی درینجا تحریر شود که مذاهب قدیمه که در افغانستان موجودند مانند شیعه‌ها آنها نیز تحت تامین بیایند و دیگر مذاهب جدیدالخروج نیز از میان برداشته شود و تبلیغ و اشاعت آن در مملکت مان مسدود باشد! ملا عبدالواسع بپا خواسته یک بیانیه مطولی را در اختلافات غیر مهم فروعات که همواره در بین عوام موجب گفت و شنید تمام ایراد کنان در نتیجه گفت باید همه اسلام بکوشند تا در اصول با هم متفق باشند در مسائل فرعیه هیچ لازم نیست که با هم بپیچند۔ برای تائید این دلیل آن قصه حضرت عمر رضی الله عنه را که قرآت یک آیتی که به یک لهجه دیگر میخواند، بر آشفته بود حضرت عمر و انصاری این مسئله را بحضور نبوی مرافعه کردند و هر دوی شان در نتیجه حق بجانب برآمده آنحضرت انزلت القرآن علی سبعته احرف ....... را ایراد اشته تخاصم و مشاجره را از میان برداشت، بعده در (۷۲) فرقه اسلامیه یک بحث طولانی را ایراد داشته موجبات وضع چهار مذهب حقه را در تمام جهان بیان کرده گفت کسیکه مذهب پنجمی را در اسلام بنا گذارد لعنت خدا بر و باد در آخر گفت علمای را که اعلیحضرت در لویه جرگه جهت تدقیق و تحقیق نظامات بحث نظامنامه اساسی ۱۵۳ لویه جرگه ۱۳۰۳ خواسته اند بدینغرض است که باید نظامات طوری جامع و مانع باشند که عموم مذاهب اسلامیه را در بربگیرد و دیگر مذاهب باطله از میان برداشته شود خیال شخصی خودم نیز همین است که باید بقرار گفته عموم علماء مذهب حنفیه که پاکترین و بهترین مذاهب اسلامیه است در تشریع دین اسلام افغانستان ایراد کرد شود ! پادشاه گلجان عرضی که بحضور حاضرین دارم اینست که باید بیجا را انیقدر طولانی نفرمایند و از موضوع خارج نشوند والامذاکرات ما بسیار خسته کن میشود اینجا مد بحث اینقدر است که الفا موجوده درست است و یا چیزی بران ایراد کردن میخواهید - اگر چیزی را می افزایید پس کدام لفظ بهتر است ! اعلیحضرت خودم علی العموم احساسات جرگه را مطلع شده از نظر عموم وکلا التاً عرض میدارم اگر پسند خاطرتان افتد فنعم المطلوب والا باز میدان مباحثه و مذاکره برای تا حاضر است در نظامنامه اساسی اینطور بنویسد که ”دین افغانستان دین اسلام و مذهب رسمی آن مذهب حنفی است ـ و در نظامنامه جزا عمومی برای ادیان باطله که نوظهور کنند و در افغانستان خیال تبلیغ و اشاعت مسلک خود را بنماید مجازاتی را بر طبق شریعت مقرر مبحث نظامنامه اساسی ۱۵۴ لویه جرگه ۱۳۰۳ و معین دارید ! لویه جرگه علی العموم ازین فیصله اسلامیت کارانه ذات شاهانه چندان اظهار خرمی و شادمانی نمودند که در تمام شان یک غلغله و ولوله دعا گوئی اعلیحضرت غازی و تحسین و آفرین بر پاشده بآواز های تکبیر و تهلیل این مبحث را نیز خاتمه دادند. و عموم برین نظریات همایونی اظهار بشاشت کرده گفتند که هم چنین در نظامنامه اساسی و جزا عمومی ایزاداتی بعمل آید! یک ملای قندهاری بر ماده که در موضوع آزادی تدریس است اعتراض کرد که خواندن تفسیر و حدیث و غیره علوم دینیه گفته میشود که ممنوع است ! اعلیحضرت بیک وضعیت استعجاب و استنکار بطرف ملاصاحب توجه کنان فرمودند که کجا ؟ و کی ؟ من ابداً این چنین نگفته ام و نه در نظامات دولتی برین موضوع چیزی تحریر شده است لویه جرگه تاماً اظهار خوشی کردند و گفتند که ابداً اینچنین حکم از طرف زعمای مملکت برای عموم نرسیده است چنانچه الان کاکان در تمام نقاط افغانیه سلسله درس و تدریس فقهیه و حدیث و تفسیر و دیگر علوم دینیه جاری است اینهم از پروپاگند و تبلیغات دشمنان دین ما است مبحث نظامنامه اساسی ۱۵۵ لویه جرگه ۱۳۰۳ افغانستان است که میخواهند در بین ملت و مملکت جدائی بیفکنند! ملای هراتی در ماده که ذکر مجازات است گفت باید مجازات بر طبق مقررات شرعی باشد و این نقطه را ضرور درینجا ایراد نمائید اعلیحضرت درست گفتید باید درینجا چنین نوشته شود که برای احدی این چنین جزا داده نمیشود که بر خلاف مقررات شرعیت که عیناً در نظامنامه جزای عمومی و جزای عسکری مسطور است، باشد! مولوی محمد حسین [برماده که در ان ذکر موقوفی شکنجه و انواع تعذیب است بعرض رسانید :-] بعد از خلافت را شده خلیج مفارقت در بین سلاطین و علمای کرام اینجهت حائل و نائل شده رفت که بر اعلام کلمه حق بدون تحقیق شرعی و محض افترای مغرضان بلا تثبیت قانونی اولیای عظام مأخوذ و محبوس گردیده اند چون در حضور و غیاب شاهان کلمات طیبه صدق و تلطیف خلق گفته نمیتوانستند، لاجرم افراد راسخ الاعتقاد امت از امور سلطنت کناره کشیده بغض و عداوت پادشاهان را در دل میپرورانیدند اینچنین شبه بسیار است که علماء و فضلاء خدمت شاهانرا حتی نان شانرا حرام پنداشته در عزلت ماندند و اکثر شان در گوشه سجن افتادند بعد از تقریب سیزده صد سال آن حقوق ملت را که سلاطین مستبد را اختیاراً خاصه خود می شمردند اعلیحضرت غازی برضا و رغبت خود بلا جبر و اکراه مبحث نظامنامه اساسی ۱۵۶ لویه جرگه ۱۳۰۳ واپس عطا فرمودند سه حقوق رعایا باحسان ادا کرد نه دگر بهر حال باختیار است یعنی در نظامنامه اساسی اعلان نمودند که هیچکس بدون تحقیق شرعی خلاف نظامات مقننه دولت توقیف و محبوس نمیشود ! از تاریخ مقدس اسلامی برگشته یک نظر سوی یورپ بیندازید چه می بینید ؟ یکطرف پادشاهان اشخاص مخالف را ولو خیرخواه دولت باشند بزعم خود مخاصم انگاشته مندی کرده میروند ؟ و دیگر جانب ذوات حر آزادی طلبیده جمعیت ها تشکیل کرده میروند که باعث کشت و خون ملت بتعداد ملیونها نفوس میگردد ـ در ملک انگلیسها یکبار در پای تیمز سرداران قوم بحضور پادشاه خود عریضه پیش میکنند که در ان همین فقره مندرج بود که هیچکس بدون تحقیق قانونی توقیف شده نمی تواند پادشاه تاج خود را در پای شان می افگند که این نزد من باقیمانده بود اینرا هم بگیرید ـ الغرض تا دیگر لکها نفر مظلوم و مقتول نمیگردند ـ پادشاهان ازین اختیار و استبداد خود نمیگذرند ـ چقد جای شکر و امتنان است که اعلیحضرت غازی همان اختیارات را که شاهان بجان نگاهداشتند مفت و رایگان عنایت فرمودند و همان حقوقی را که از طرف شریعت باولی الامر حاصل بود کافی و مقنع دانستند ! مبحث نظامنامۀ اساسی ۱۵۷ لویه جرگه ۱۳۰۳ پابندی و پاس شریعت را اعلحضرت میفرمایند از یک و دو واقعۀ دیگر ثابت میشود که آنرا بسبب اطلاع حضار بطور مثال بیان میکنم در افغانستان پنچایاتها از وقتهای قدیم مروج بوده همه برخاشها را فیصله میکردند ـ و معامله و منازعه بمحکمۀ شرعی رجوع کرده نمیشد ـ سوداگر دروہی خود هر چیزیکه مینوشت اگرچه رقم بهزارها بالغ می بود نزد پنچات مقبول بود و هیچ شاهد و سند دیگر خواسته نمیشد یعنی بلاتشبیه وحی نبود وحی بود که متصف بکذب شده نمیتوانست ـ اگر یکی از فریقین مسلمان بود بازم از محکمۀ پنچات بشریعت رخ نمی آوردند ـ با وجود مصارف گزافها که بر پنچاتیخانه ها خرج میشد ـ اینها علی الرغم شریعت محمدی قایم بودند تا اعلحضرت غازی بیهودگی و لغویت این موسسه را محسوس کرده یکقلم از قلم رو خود الغا فرمودند و حسب امر الهی (شهیدین من رجالکم را اقسط عند الله) دانسته ترمیم دراندر اجات ہی نمودند دیگر مثال این است که از صدها سال در قرآن مجید تلاوت میشد (انما المومنین اخوة فاصلحوا بین اخویکم) و ذهن کسی منتقل نشد که از اصلاحات انفرادی گذشته از روی قوانین حکومت در میان مردم مصالحه کرده شود در ممالک اسلامی بعضی مسلمانان مصلح بودند که فرداً فرداً از مساعی خود در بین مسلمانان اتفاق و اتحاد انداختند ـ و از نفاق [marginalia] چون یکی بدست خود نوشتی مفد ملی را این حضرت رئیس صاحب در قمع قرائت نظامنامۀ تجاریه بقرار یادداشت اندریون مطالب بدردیگرا نگهدارند و انجا مکرر تحریر نشد، و تقریباً در نظرم عینا تحریر شد جهت بیان الیون کلکیلی مبحث نظامنامه اساسی ۱۵۸ لویه جرگه ۱۳۰۳ و عناد بازشان داشتند اما از جانب حکومت تشبثی نشد که فیمابین افراد رعایا دشمنی و اکراه را دور کرده و داد و الفت جاگزین نموده شود. این دماغ عالی و طبع سلیم اعلیحضرت غازی بود که برای ملت سراسر رفاهیت بشد مراد از محکمه های اصلاحیه است که از نیت خیرخواهانه شاهانه در افغانستات فقط در عهد اعلیحضرت غازی تاسیس یافته موجب آن مصالحی گشته است که باعث ترقی میباشد و دافع آن مخاصمت شده است که منجر تباهی ملت میگردد. دیگر مثالهای امتثال شریعت غرا مثل مجالس مشورت بسیار است. اما باز رجوع میکنم بماده قانون اساسی که از روی آن احدی بدون تحقیق شرعی مندی نمیشود- مقایسه زمان سابق نمائید. با وجود امر ایزدی که (لاتزر وازرة وزر اخرى) محمد ایوب جان رئیس محکمه اصلاحیه جلالسراج باین سبب بندی میشود که برادرش باتهام گناهی بندی شده بود. من هم در ان بهتان محبوس بودم (اگر قانون اساسی میبود- من و پنج برادرش یازده سال در قبر احیائی ما ندیم) زیر بار گران زنجیر پائی صحابا از خواب بخواسته برخواند بندگر آهن بود زولانه به این همه زنجیر در زنجیر چیست جوابش چه شیرین خواندگی کرد که در عهد معدلت ورافت مهد اعلحضرت غازی زولانه فقط در یکپای انداخته میشود. بحث نظامنامه اساسی ۱۵۹ نویه جرگه ۱۳۰۳ پادشاهجان بر ماده که دران ذکر شورای دولت و مجلس وزراء است اعتراض کنان گفت که باید درین مجلس علما نیز حاضر باشند تا پاس و مراعات مسائل اسلامی و مقررات کتب دینیه را ملاحظه کنان چیزها را که برای مسلمانان موجب ترقیست زیر نظر گرفته بحث نمایند! اعلیحضرت آقا اینطور نیست که وزراء ما جاهل اند و یا از احکام دینیه خویش غافل البته هر وزیر و هر عضو مجلس مشوره تایکدرجه عالم است که برخلاف مقررات شرعی کارنکند و علاوه بران جناب حضرات صاحبان شور بازار کابل نیز یکی از اعضای مجلس عالی وزراء میباشند، این سوالیست که باید شما از انها بکنید که چرا اوشان فقطا در مجلس عالی وزراء حاضر نمیشوند و حصه نمیگیرند! مولوی کاسه اعلیحضرتا! طوریکه دیگر مامورین در صله حسن خدمات و کار روائیهای در ست ترقی و ترفیع می یابند چرا وکلا مجالس مشوره علاقه داریها و حکومتیهای سه گانه و حکومتهای کلان اعلی و نائب الحکومگیها در صورتیکه در حسن خدمات خویش نامی نیک را حاصل کنند علی حسب المراتب بمقامات عالیه حسب الترتیب ترقی نمیکنند، بایستی قانونیکه در صورت حسن خدمت و ابراز لیاقت و فعالیت وکلاء یک وکیل از یک علاقه باید تا بمجلس عمومی شورای دولت ترقی کرده بتواند وضع شو بحث نظامنامه اساسی ۱۶۰ لویه جرگه ۱۳۰۳ و نیز در مجالس شوریٰ تا جائیکه علماء و فضلاء دستیار شود دیگر ی را وکیل منتخب ننمایند ! اعلیحضرت:- ملا صاحب ! انتخاب وکلاء کار ملت است، ملت اختیار دارد که ملا باشد، یا فقیر، یا یک شخص عامی بالاخر هر شخصی را که ملت بران مطمئن باشد و بداند که بدون از خیر ما دیگر چیزی را نمی سنجد وکیل مقرر کند حکومت را در مسئله انتخابی هیچ حق مداخله نیست بلکه هر فردی را که ملت منتخب کند عام از نیکه سید باشد یا ملا، دلاک باشد، یا جولا، حکومت بنظر احترام بسوی او نگریسته اورا حق شمولیت مجلس و اعطای رای را عطا میفرماید و اینرا هم باید ضمناً بگویم که در سید، ملا، فاضل، عالم، سردار، و خوانین و اعزّه، ضرور بدکردار و بد هنجار و بدسلوک پیدا میشود، لاکن و کلاء که یک جمع غفیری از ملت، تصدیق راستی و خوبی و صفای اورا میکند و اورا بر مقدرات آتیه خویش وکیل و بر پیش آمدهای مهمه خود کفیل مقرر میدارند گاهی بد شده نمیتواند و اینکه فرمودید باید وکلاء بواسطه حکومت ترقی بکند بالکل غلط است زیرا وکیلیکه ترقی تا مجلس شورای عمومی نظر خود را دوخته باشد حتمی و ضروریست که بدون از اشارات و هدایات علاقه داریها و حکام که آنها را ذریعه ترقی خود میدانند کاری نمیکند و مفاد ملت را بزیر پای انداخته فائده خود را زیر نظر میگیرد و بمقابل همه گونه فرمایشات جایز و ناجائز زمام داران مبحث نظامنامه اساسی ١٦١ لویه جرگه ۱۳۰۳ اگرچه بضرر ملت باشد سر تسلیم را خم میکند که در نتیجه حق تلفی ملت من شود و من ابداً نمیخواهم که حقوق یکی از تبعه افغانی بنابر اغراض شخصی سلب و نابود گردد و خدا نخواسته خواری برای ملتم عائد آید آیا وکیلی که بحکام امیدی داشته باشد و با یماء و اشاره شان کار کند باز حق خواهد گفت و حق ملت را نخواهد ماند که تلف شود؟ فقط ترقی یک وکیل وابسته بحسن خدمات و منفعت جوئی اوست برای ملت که ملت او را مکرراً باز وکیل انتخاب کرده حتی اگر فائده بسیاری دیدند شک نیست که بدون سلسله مراتب دفعتاً او را بعضویت شورای دولت ارسال دارند! و این را هم باید ناگفته نگذاریم که در میان ملت هم حق انتخاب را بیشتر از دیگران کسی دارد که برای دولت محصول و یا مالیه و یا حق گمرکی و یا محصول مواشی را میدهد و یا شخصاً بحکومت خدمات مینماید زیرا که آنها در منفعت و مضرت حکومت خود را شریک میدانند ! لویه جرگه کمال سرور و شادمانی این نظریه قیمتدار شهریاری را قبول کنان این بحث بکمال مسرت و کف زدنها بخر می خاتمه یافت ! علیحضرت در ماده بودجه فرمودند :- بودجه را آیا میدانید که چیست؟ بودجه یعنی تعیین دخل و خرج یک مملکت است که بدانند چقدر دخل دانم و بکدام اندازه مخارج ، این یکی از ضروریات دولت است مبحث نظامنامه اساسی ۱۶۲ لویه جرگه ۱۳۰۳ چرا تا حکومت دخل خود را نداند خرج از کدام رهگذر کرده میتواند در افغانستان در زمان اعلیحضرت امیر شیر علیخان سنجیدند تا معلوم کنند که خرج ما از دخل اضافه نباشد موفق نشدند و هم در وقت ضیاء الملت والدین بسیار کوششها کردند تا حکومت دخل و خرج خود را بداند بسیار زحمات و تکالیف خطیر زیرا اخترع کردند که آنرا (خلاصه نویسی) میگفتند با اینقدر کوششها وسعی های شان چون در همه ولایات اوراق آنرا روانه نمودند تنها از یک (هرات) دخل و خرجش رسید باقی جاها نتوانستند که خلاصه را میساختند. من عاجز کوشش ها کردم شب ها و روزها کار کردم تا این بودجه را ترتیب دادم و الحمد لله که بمقصد خود کامیاب گردید فخرانه حال از ان بسیار سهولت و آسانی کار میگیرد، فایده اش اینست که در سابق هر کس مدعا خود نشسته و یا در دیگر کارات مشغولیت میداشت و از دولت مفت و رایگان هزارها روپیه در سال بخانه اش میرفت که پیسه آنرا ملت بیچاره بسیای زحمات و بعرق ریزی پیشانی خود جمع میکردند و بدولت تحویل مینمودند هزار افسوس که آن ظالم خودش نمیگفت که آیا چه خدمت بدولت مینمایم که این پیسه را در مقابل آن حق الزحمه خود میگیرم، حال بودجه اجازه نمیدهد که با حدی یک پیسه را بی آنکه یک خدمت برای دولت بکند داده شود، اگر کسی حال در باب بودجه گفت و گوی داشته باشد چنانچه قبلا یکی از شما مبحث نظامنامه اساسی ۱۹۳ لویه جرگه ۱۳۰۳ (۱۳۰۲) گفته بود در نیفرصت بخیالم موزون تی بود چرا ما بودجه را از سر سال ابتداء ماحل ترتیب داده ایم و در ان زمان معین و کلاء شما و وزراء حاضر بوده بعد از تصویب آنها امضا نمودم و حال میانه سال است هر چیزیکه در ان کرده ایم تبدیل و تغییر نمیشود با اینهم اگر کسی در هیوضوع خواهش مباحثه را داشته باشد بعد ازینکه معلومات کافی را در ان موضوع بدست بیاورد، در ابتدا سال آینده حاضر هستم که با و مباحثه نموده شبه شانرا رفع نمائیم ! لویه جرگه علحضرتا ! چیزهائیکه از زمان سلطنت شما برای ما ملت رسیده همه آن باعث آسائش و بهبودی ما رعایا میباشد خصوصاً بودجه که یک کار بسیار عالی و یک تدبیر خیلی کرامی میباشد، انرا ما غابا بنظر قدردیده شکرانه خداوندی و امتنان ذات جہانبانی را ادا میسائیم (بازهم ندگراسان متوجه به (ن) اعلیحضرت خدا یرا شکر میگویم که قواعد و اساسهائی را که درین مدت پنجسال بد بیار زحمت و عرق ریزی تهیه و ترتیب نموده بودیم تا بیحد رجه بفکر شما ملت رسید اگر قدری بنظر انصاف ببینید حکومت شما درهیچ امری بمضرات شما و خلاف شرع شریف رفتار نکرده است و بعد ازنهم نخواهد کرد و بغیر از راه دین اسلام به هیچ کجراه نرفته و نخواهد رفت ، خدا شاهد است که همیشه حکومت شما و من عاجز پا بندی دین مبین اسلام را داشته آرزو مندم که آخرین قطرات خون خود را در راه اعلای کلمه الله و خدمت اسلام بریزانم ! مبحث نظامنامه اساسی ۱۶۴ لویه جرگه ۱۳۰۳ ملا صاحب بولان ذکر آن مجلس علماء را که در زمان سلطان محمود از طرف حکومت منعقد شده بود ایراد داشته این دای و مشوره خواهی اعلیحضرت غازیرا از علمای ممالک افغانی مطابق بشریعت غرای احمدی گفته در خاتمه توجه علماء را بسوی حق گوئی و حق بینی و تقدیر خدمات فوق العاد اعلیحضرت غازی نموده بدعای طوالت عمر و مزید موفقیت همایونی در خدمات افغانی ختم مقالش را نمود! محمد حسین جان عاریض نطق مفصلی را بتایید ملا صاحب بولان ایراد نموده اند که مطالب اجمالی آن اینست، این زمان زمانیست که روشن کننده دین مبین اسلام است، این وقت وقتیست که اعلیحضرت ما احیای سنت نبویه و احکامات و اوامرات حضرت پیغمبر ما را (ص) نموده اند اگر در تاریخ اسلام نظر کرده شود اولین پادشاهی که به ترویج دین اسلام را نموده، اعلیحضرت غازی ماست، اعلیحضرت پادشاه مهربان ماست که قرار آیه شریفه مبارکه (لَوْ لَا مِنْ كُلِّ نَفَرٍ الآيَةَ) عمل کرده عموم ملت خود را در یکجا جهت اخذ معلومات و استماع نصایح و گزارشات خواسته اند و آنها را بخوبی از حقایق دانانده و اپس برای هدایت و رهنمای و تنویر افکار عموم ارسال میفرمایند تا آنها در آنجا رفته بعضی چیزهای خوب مفید را بر صورت اصلی مابین ملت بحث نظامنامة اساسی ١٦٥ لویه جرګه ۱۳۰۳ تفصیل و ترویج بدهند، ذات شاهانه همیشه ملت را براه راست اسلام معرفی کرده از راه غلط منع میکنند! اعلیحضرت لطف خدا است که از یک پایه اساسی خلاص شدیم و باز بدربار خالق بی نیاز خود هزار ها شکرانه میگویم که همه ما بیک خیال و بیک فکر بوده مابین هیچکدام یک مخالفتی پیدا نشد و درین دونیم روز هر کار به بسیار خوشی و خوشوقتی انجام یافت این مجلس که در افغانستان هر روز منعقد گردیده بخیالم به این اسلوب خوب و طریق مرغوب به هیچ یک دول عالم انعقاد نیافته که همه شان بیک فکر و بیک رائی بوده کار از اتفاق بگیرند بسیار جای شکر است حال بدیگر کار های خود شروع نمائیم چرا هر قدر زود تر تمام شود فائده اش بیشتر است! نظامنامه تشکیلات اساسی و ملکی بخیالم چندان اشکال ندارد که درین مجلس خوانده شود:- چرا در ان توضیح یافته که افغانستان چقدر دگه وزارت دارد و دوائر وزارت چند است و کدام کار بکدام ماموریت تعلق دارد و فلان جا بکدام نائب الحکومگی مربوط است، اگر خوانده شود روز ها خواهد گذشت و از مقصد خیلی دور خواهیم ماند بنا برین سبب اگر خواهش دارید یکیک جلد برای هر کدام شما داده میشود که در خانه ها لویه جرگه ۱۳۰۳ ۱۹۶ مبحث نظامنامه اساسی خود ملاحظه نماید تا از تشکیلات حکومتی خود مطلع گردیده هر کدام بدانید که قریه من مربوط بکدام حکومتی میباشد خیالم اینطور بهتر است از آنکه روزها خود را در ان صرف کنیم ! عموم: بلی ! بلی ! این خیال اعلیحضرت ما نهایت خوب و بسیار درست است حقیقتاً اگر درین مجلس خوانده شود روزهای بسیار قرار فرموده اعلیحضرت بغیر حق خواهد گذشت ! اعلیحضرت: باقی میماند نظامنامه جزای عمومی و جزای عسکری این مسأله ایست که در ان علماء بحث و مذاکره کنند چرا بغیر از علماء فکر دیگران در مسایل نمیرسد ، حالا اگر فقره بفقره خوانده شود و در مجلس بحث و مذاکره شود باید شما کم از کم ششماه در کابل معطل بمانید تا این مسائل تمام شود ، در آخر مجلس نظامنامه مجوث فیه برای شما داده میشود که در جاهای خود رفته آنها را مطالعه کنید و در هر فقره که بحث داشته باشید فردا یا پس فردا مذاکره کنید ! باقیماند معاملات عروسی و مراسم تعزیه داری که هر دوی آن هم تعلق بشریعت دارد و هم بسیاست ، بایستی در هر ماده اش بحث و مذاکره نموده شود تا انچه خیر و بهبودی ملت و امر و راه شریعت باشد گفته شود اگرچه خداوند واحد و شاهد است که در هر نظامنامه این خادم ملت مبحث نکاح و عروسی ۱۹۷ لویه جرگه ۱۳۰۳ و علمای اعلام و وزراء تان خون جگرها خورده ایم و شبها بیدار خوابی کشیده‌ایم و زحمات را بر خود گرفته‌ایم و آنچیز های را که آسائش و آسودگی ملت در ان بوده است فراهم آورده ایم، تا رسیدن دیگر نظامات دولت شروع و بحث در نظامنامۀ نکاح میکنیم ! قرائت نظامنامۀ نکاح و عروسی و خطبه تعبویی [درینجا ذات خسروانه یک بیانه مطولی را آویزه گوش صداقت نیوش حضار فرمودند و مفاد نکاح واحدا یا مضار نکاح زیاده از ان را خوب شرح و بسط دادند که این مرتب انز میان چیزیرا که بخاطر گرفته توانسته است اجمالاً در ذیل بتحریر آن میپردازد. ب. د] اعلحیضرت ایزد پاک همچنانکه در قرآن مجید بمسلمانان اجازه نکاح را تا بچهار زن عطا و کرامت فرموده است همچنان بلکه بیشتر ازان بر بندگان خود تأکید عدالت و مساوات را در میان ازواج شان نموده است. وا أسفادرینزمان اکثری از مسلمانان این حصه کلام رب العالمین را که فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ مَثْنَى وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ است تماماً بنظر مبحث نکاح وعروسی ۱۶۸ لویه جرگه ۱۳۰۳ قبول می‌نماییم! و ازان حصه مهمه آن که وَاِنْ خِفْتُمْ اَلَّا تَعْدِلُوا فَوَاحِدَةً کاملاً صرف نظر نموده ایم! این عاجز از وضع این نظامنامه بجز از تعمیل و تنویر احکام رب قدیر و متوجه نمودن مسلمانانرا بسوی این خطای فاحش شان که آنها را موفق داشتن و مکلف نمودن بدین حکم پروردگار دیگر چیزیرا در نظر نداشتم! بلی مقصدم از وضع این نظامنامه آن است که من عاجز از زمانشهرتگی خویش الی الآن بغیر از نفاق ملت افغانیه و قتل و قتال در خصوص زن گرفتن و دختر دادن دیگر چیزیرا ندیده ام و نمی‌بینم آرزو دارم که بیکطریق خوب و یکروش مرغوب که خوشی جانبین را حائز باشد مراسم ازدواج را نمائید تا حیات بگذارد و صورت معیشت تان باتفاق و خوشی و یکرنگی بگذرد، و العد دیده ام که مابین دو برادر در خصوص یکزن اینطور عداوت و عناد پیدا شده که در راه آن برادر دیگر برادر خود را به بیند بجز آنکه سرش را قطع کند دلش سرد نمیشود همچنین نکاح صغار نیز موجب مشاجرات و مناقشات دیده و شنیده شده چنانچه یکی برخواسته میگوید که این دختر را پدرش در وقت صغارت برای من نامزد کرده است درینصورهم در خانه داماد یک نزاع پیدا میشود و هم در خانه عروس مسافرت بوجود می آمد، در خصوص شخصی که یکزن داشت و خواهش نکاح ثانی را مینمود چنین کردیم که در نکاح دوم دو نفر شاهد بیاورد که شخص عادل و با انصاف است ، چرا آن زن اول بیچاره در صورتیکه بروی دیگر زن بیاید معلوم است که بایستی کند مبحث نکاح و عروسی ١٦٩ لویه جرگه ۱۳۰۳ که با یک عالم زحمات دچار میگردد لکن از خوف مظالم شوهر صدائی نمیکشد و آوازش بجای نمیرسد هر قدر ظلم و تعدی که مینمود بیچاره فلک زده تحمل میکرد و با این بعضی زنها در محکمه هائی پرده میرفت و شوهرش که بیرون با یک وضعیت خیلی قشنگ می برآمد بواسطه که زنش اورا در محکمه آورد هزار لعن و طعن میشنید فقط اندفاع این مظالم و قائم شدن عدالتی که خداوند تاکید آنرا در ازدواج فرموده چه کردیم گفتیم یک شاهد و یک تصدیق نامه آنمردیکه میل بنکاح ثانی دارد قبل از عروسی بدهد که زن اول و ثانی را بیک نظر دیده عدالت مینمایم، درین نکته من خیر ملت خود را میدانم مثل امروز زکوه ثروتم بسیار کم میدهند مالیه را بخوبی میرسانند چیست که در حصول زکوه محصل مقرر نیست و بر مالیه محصل موجود است گویا مصدق محصل عدالت و مساوات گفته میشود، هزار افسوس بر ناخوانی و جهالت که نظامنامه را نخوانده و ندیده چنان کردند که حکومت امر کرده تا رضا زن اول نباشد احدی دیگر زن گرفته نمیتواند، نی ! آغا بام مساوات بکن، عدالت بکن چهار زن بگیر لکن از ان چهار زن که همیشه در بین شان جنگ و جدال و قتل و قتال باشد نجا لم بگزن بهتر است حکومت شما گاهی نگفته که در گرفتن زن ثانی رضای زن اول بکار است کدام زن است که بگوفتن بگزن دیگر شوهر خود را امر کند و رضا باشد حتی اگر یک زن لنگ بحث نکاح و عروسی ۱۷۰ لویه جرگه ۱۳۰۳ و کور هم باشد گاهی باین امر خوش نیست که شوهرش زن دیگر بگیرد! اما در وقتیکه یک مرد عدالت و مساوات نداشته باشد گاهی راضی نیستیم که زن دیگر بگیرد و باز هر دوی شان در محکمه جات حاضر شوند پس که بحث و مذاکره و تنقید برین نظامنامه داشته باشد اینک نظامنامه برای تان سرا پا خوانده میشود بشنوید و فقرات بحث طلب را بیرون نویس کنید که در خاتمه بران گفت و شنید نمائیم من حاضرم که همرایتان دران موضوع گفتگو کنم [بعده منشی مجلس نظامنامه مزبور بآواز بلند خواندن آغاز کرد بعد از خواندن نظامنامه نکاح و عروسی فقر اتیکه بران اعتراضات و گفت و شنید بعمل آمده مجملا حسب ذیل است : - ] وکیل قندهار اعلیحضرتا ! ما مقصریم ازینکه یک فکر ورای بدهیم چیزیکه شرع شریف و احادیث منیف فرموده و علمای ما از ان معلومات دارند بگویند تا ما عمل کنیم ما همه اوامر شریعت را آمنا و صدقنا گفته بسر و چشم قبول داریم ! وکیل سمت شرقی بر ماده که دران ذکر گرفتن بیشتر از یک زن است در صورت عدم عدالت و مساوات اعتراض کنان گفت که درینجا حکم بدست مردان است که خواه یکزن میکند یا چهار زن حکومت حق ندارد که منع کند (چراکه در شریعت موقوف نشده) مبحث نکاح و عروسی ۱۷۱ لویه جرگه ۱۳۰۳ در صورت عدم عدالت و مساوات، زن مختار است که خودش در محکمه میرود و یا وکیل میگیرد تا او همراه شوهرش مباحثه بکند! و حقوق حقه آنزن را بدستش بدهد! اعلیحضرت کسی شما را از گرفتن چهار زن منع نکرده است و گاهی قانین دولت بشما نشان نمیدهد که بغیر از یکزن بگرفتن دیگر عیال مأذون نمیباشید! این افواه که زبانزد عوام گردیده از تبلیغات اعدا و از بیخبری خود شماست که از یکطرف بقول دشمنان خود گوش داده اید و از جانب دیگر بطرف نظامات دولت التفات نمیکنید و دقت را بکار نمی برید که آیا این حکم در کدام ماده و کدام صحیفه نظامنامه مندرج است ابداً حکومت شما تعدد ازدواج را مانع نشده است البته یگانه خواهش حکومت آنست که بر طبق فرمایش ایزد پاک عدالت و مساوات حقیقی در بین طبقه ذکور و اناثی مرعی و معمول باشد و این از بدیهات است اشخاصیکه بیشتر از یک زن را در حباله نکاح میگیرند ابداً مراعات عدل و انصاف را نمیکنند و اولادۀ یکزن اطفال دیگر زن شوهر خود را که در حقیقت برادرند با اقارب طرفین بنظر بغض و حسد نگریسته رفته رفته از همین تعدد از دواج چنان یک نفاق و بیگانگی در بین اقارب نزدیک بوجود می آید برضد اوامر یکه ایزد پاک بار بار ما را با تحاد و اتفاق دعوت کرده است عملیات مبحث نکاح و عروسی ۱۷۲ لویه جرگه ۱۳۰۳ ناگواری بعمل می آید ازین رو حکومت تان نه حکم امتناع تعدد از دواج کرده و نه آنها را یکسر اجازه داده است که با وجود مظالم و بی انصافی واعتساف پیشکی چند زن نمایند که بدون مصدق و علامات و شواهد عدالت بیشتر از یکزن را گرفته بتوانند البته اگر کسی تصدیق انصاف ومساوات و عدالت ناکح را بکند گاهی حکومت او را از تعدد منکوحات مانع نمیشود ! مولوی فضل ربی عرض کرد که ایزد پاک اجازه گرفتن چهار زن را داده در صورت عدم عدالت البته بیشتر از یکزن را جائز نفرموده است مگر شرط و لفظ مصدق نه در قران و نه در حدیث و نه در کتب فقهیه برای نکاح ثانی موجود است، بلی در صورتیکه مرد حق یکی از زنان خود را تلف کند انزن مظلومه حق تلف شده خود را که شریعت بدو اجازه داده است مستغاثه مظالم و حق تلفی شوهر خود را شخصاً خودش و یا وکالتاً یکی از اقاربش در محاکم شرعیه نماید علاوه بران خطاب عدالت از طرف رب العزت برای شوهرانست نه برای اولی الامر - لہذا پادشاه هیچ حق مداخلت را در تعدد نکاح بمقرر مصدق و شرط عدالت نخواهد داشت و این هم بدیهی است با وجود یکه یک مرد در موقع نکاح خویش تصدیق عدالت خود را نماید چون قبل از وقت است بعد از نکاح اگر عدالت نکند از عقل بعید نیست پس عقلاً و نقلاً وجود و شرط من مصدق در تعدد ازدواج مبحث نکاح و عروسی ۱۷۳ لویه جرگه ۱۳۰۳ لویه جرگه بیسود است! درینجا یک غلغله برخلاف تقرر مصدق برپا شده هرکسی از علماء و وکلاء و سادات برپا خواسته نظریات مطوله و مختصره خویش را بر عدم تقرر مصدق خاتمه میداد و هم ضمناً از محصولیکه بر نکاح ثانی و ثالث و رابع حسب المراتب مقرر بود زمزمه سرائی کرده متفقاً اظهار داشتند که مصدق و محصول هردو باید الغا یابد و ذات همایونی بکمال بشاشت و خنده پیشانی حسب النوبه بسخن هرکدامی گوش میداد! حضرت صاحب شوربازار بالآخره جناب فضائل مآب حضرت صاحب شوربازار نتیجه تمام این مذاکرات را چنین بخدمت شهریار خویش رسانید که درباره مصدق شخص خودم هیچ گفته نمیتوانم که باشد یا نه لکن آبنوهوم محصولیکه بر شوهران بنکاح دوم، سوم، چهارم درین سال مجدداً مقرر شده است معاف گردد! اعلیحضرت درینجا یک بیانیه را در حقوقیکه نسوان بالای مردان دارد عقلاً و نقلاً ثابت کنان و از مظالم که بران بیچارگان بواسطه همین تعدد ازواج وارد می‌آید و عده از اهالی آنها را که بمیل خاطر شان نباشد میفروشند و بحیوانات مبادله مینمایند و بحالت زار نگهداشت مینمایند بیک الفاظ نهایت رقت آور بیان داشته در خاتمه فرمودند که ما و شما تماماً بحث نکاح و عروسی ۱۷۶ نومبر گر ۱۳۰۴ از طبقه اناثیه که بجز از چشم و نگاه مادر گیر برانیشناسند و اسباب مسرت و غمگینی شان خنده پیشانی و چین جبین ما مردان است مسؤلم مخصوصاً شخص خودم که بالطاف خداوندے پادشاه شمایم چنانچه که از رفاه و آرامی شما مردان مسؤلم بیشتر تر از ان از رعایای اناثیه خود نیز شرعاً و عقلاً و نقلاً مسؤلم بنجدا که دل و جان و وجدان من بکاہی بدین امر روا دار نیست که محض بواسطه خواهش نفسانی یک عده از مردان بهمه صفت این همه پریشانی ها و مذلت را بر یکدسته از رعایای مظلومه نیز بان ملتم که طبقه مستورات است روادار شوم و این را هم ناگفته نمیگذارم که شما علماء و فضلاء همچنان که من درین مسئولیت داخلم زیاده تر ازان زیر بار این مسئولیت خواهید بود از برایخدا کسانیکه ترتیب معیشت و حکمرانی آنها را خداوند به ذمه شما گذاشته است آن حق را رعایت کنید و عینک بهیمه صفاتی را از خود دور کرده بچشم حق بین در اصل مسئله دقت را بکار برید زندگانی مردی که یکزن داشته باشد نسبت باشخاصیکه زنهای مختلف السیرت متعددیرا داشته باشد چقدر متفاوت است! سولوے محمد حسین خان در تعداد از دواج عرض میکنم که از آیه شریفه است (و لن تستطیعو ان تعدلو بین النساء و لو حرصتم فلا تمیلو کل المیل فتذروها کالمعلقه) استنباط میشود که شما در میان زنها مبحث نکاح و عروسی ۱۷۵ لویه جرگه ۱۳۰۴ متعدد هرگز عدل کرده نمیتوانید پیشتر بیان شده بود (وان خفتم الاتعدلوا فواحدة او ما ملكت ايمانكم) اگر خوف کنید که عدل کرده نخواهید توانست پس یک زوجه بس است یا کنیز های تان بهر کیف چون بنابر بعضی اسباب ضروری ولابدی چهار زن جائز شد شرط عدل هم لازم آمد و اگر عدل نشود لاجرم درمیان شوهر و زن نفاق و شقاق رو می نهد. در دیگر آیت داردات وان خفتم شقاق بينهما فابعثوا حكما من اهله وحكما من اهلها اگر شما از شقاق و عداوت همدیگر بترسید پس یک حکم از طرف شوهر و دیگر از جانب زن مقرر کنید. لہذا در صورتیکه مرد بعد از دواج واحده خیال دیگر زنرا داشته باشد چون عدل محال است و اثر عدل آن اندیشه شقاق لاحق میشود پس هنگام ازدواج مزید یکنفر از طرف مرد و دیگر از اهل زن پیشتر مقرر باشد تا اصلاح شانرا بعمل آرد و این دو نفر دائماً ضامن و مراقب و منفعت احوال هر دو طرف باشند. این یک تجویز است که بخاطر فاتر من گذشته البته علما تطبیق یا تردید آنرا کرده میتوانند. [ در اثر این گزارش مولویصاحب عده از علما بر علیه شان برخواستند با اینکه در اوضاع خود مولویصاحب نیز استعداد کافی جوابدهی موجود بود با آنهم حضرت مولوی محمد بشیر خان برخواست حضار را خطابه کنان فرمودند که از طرف مولویصاحب محمد حسین خان وکالتاً مبحث نکاح و عروسی ۱۷۶ لویه جرگه ۱۳۰۳ و از طرف خویش اصالتاً توضیح این مطلب را ذهن نشین سامعین مینمایم! مولوی محمد بشیر بتائید اعلیحضرت غازی آیه شریفه محسنین غیر مسافحین و دیگر آیاتی را که در مورد شفقت و نظر مرحمت داشتن بطبقه اناثیه بود باحادیث شریف و روایات منیف خوانده و بترجمه عام فهم آن بیک جوش و خروش فوق العاده پرداخته مخصوصاً آن حدیثی را که حضرت رسول اکرم در موقع حجة الوداع نسبت بمراعات نسوان و عطف توجه نمودن مردان بدین اجسام لطیفه فرموده اند با نبذی ازین مظالم و بیدادیهاییرا که رجال موجوده بر ازواج متعدده خویش فی الحال روادار میشوند بالفاظ نهایت پر شور ایراد داشته فلسفه تعدد ازواج را د زمانه صحابه محض برای سرپرستی بیوگانیکه در جهاد شوهران شان وفات میکردند و به تعداد بسیار از خود بابیوه میگذاشتند، بیان کرده گفت نه اینکه مقصد از چهار زن گرفتن میل نفسانی را پوره کردن مقصودشان بود در خاتمه درین قید و بستی که ذات خسروانه بر تعدد ازواج فرموده اند ننور ملوکانه را حق بجانب گفته علما ر را بلفظ مودبانه بدین امر توجه دادند که باید در هر حال مراعات نسوان بعمل آید! یک ملا بر پا خواسته بتائید مولوی محمد بشیر خان و اعلیحضرت غازی دعوة کلمات از حد مفید برا ایراد کنان بعرض رسانید که شریعت محض بغرض اقامه عدالت برای زنانیکه در نفقه و کسوت و غیره لوازماتش از طرف شوهر نقص و قصور مبحث نکاح و عروسی ۱۷۷ لویه جرگه ۱۳۰۲ واقع شود، حکم واجانه داده است که بحکومت استغاثه کند اگر بیجا مصدق در نظامنامه چنان تصریح شود در تان مظلوم که حقوق شانرا مردان تلف کنند حق دارند بهر ذریعه ایکه میتوانند این مسئله را بمحکمه مرافعه کنند و محکمه ر است که علاوه بر توصیه عدالت و مساوات آنمرد ظالم مجازآ کند ! لویه جرگه تماما تائید کنندگان این نظریه را تصویب نموده آرزوی منظوری آنرا از حضرت پادشاهی التجا کردند! [چون یگانه نقطه نظر اعلیحضرت پابندی شریعت غرای احمدی و عدالت گستری و رعیت پرور است درینجا چنان یک نظریه را که موجب اتفاق عموم و برطبق شریعت بود ايراد فرموده گفتند. ب.م] اعلیحضرت امسال در حین ترتیب بودجه وزارت مالیه چیزی مبلغ را از عایدات کمتر د مصارف را بیشتر نشان داد مجلس وزراء برای تعمیل آن مخارج هر چند سنجیدند همرسرا نیافتند اگر بر مالیه و یا گمرک و بر دیگر محصولات دولتی می افزودند ظاهراً ظلم و بار اندازی گفته میشد باالآخر چنان سنجیدیم که آن مبلغ بردو شعبه ایراد گردد اولاً برعرائضی که مردم بنزد مامورین دولتی حق و ناحق نموده موجب سرگردانی ناحق اہالی و تضیع اوقات مامورین دولتی میشوند افزودیم تا مردم بواسطه گرانی عرایضہ در صورتیکه قصد شان مظلوم آزاری و سرگردانی باشد پیش نکنند. بحث نکاح و عروسی ۱۷۸ لویہ جرگہ ۱۳۰۳ عریضہ پرداز نشوند. دوم برای نکاح ثانی و ثالث و رابع چون عموماً بغرض میل نفسانی و عیاشی میباشد و ظاهر اً کسی کہ نکاح متعدد میکند حتماً پول زیاد هم داشته میباشد افزودیم و برای اشخاصیکہ بنابر بعضی مجبورت های خانگی نکاح ثانی میکند این محصول را معاف داشتیم و هم از مصدق مقصد ما رفع مظالم و ادائہ عدالت ومساوات از اول مرحله بود چنانچه برای حفاظت خزانہ و مقامات لازمہ از ابتداء پہرہ دار مقرر میشود تا دزد دران اطراف واکناف تردّد نکند. اکنون کہ شما علمای اعلام خوبتاً معافی محصول میباشید و هم برای دوام عدالت و مساوات در باب زن حق شکایت نمودن را بحاکم عدلیہ دادید و هم حکومت را بمجازات شخصیکہ بر ازواج خویش مراعات عدالت را نمیکند اختیار دادید شرو یک مطلب است گویا من از اول پہرہ دار مقرر کرده بودم کہ دزدی نشود و دزد بنظر نیاید و شما میگوئید کہ حاجت ندارد اگر دزدی شد و مال غائب گشت باز از روی تفتیش و دلائل وامارات هم مال را پیدا میکنیم و ہم دزد را مجازات میدہیم این خادم شرع شریف نیز برین نظریہ شما مسرور و ازین حق پسندی شما کہ ہموارہ برای نسوان مظلوم حق استغاثه را از دست شوهران ظالم شد و اید تشکر میکنم برای حکومت قید اولیه که در نظامنامه بود و این قید را که شما بحجة همیشه فی الحال رای دادید فرق عام شکی مبحث نکاح و عروسی ۱۷۹ لویه جرگه ۱۳۰۳ میکند بلکه نسبت به پیشتر زیاده تر حکومت ترغیب عدالت را مینمایند! یک وکیل اعلیحضرتا ! اگر برای اشخاصی که زنان خود را از رفتن محکمه باز میدارند هم مجازاتی مقرر شود برای ادامهٔ عدالت و مساوات چقدر موزون خواهد بود ! لویه جرگه بلی! بلی! ضرور باید هم بر شوهر انیکه زنان مظلوم خود را از استغاثه بمحکمه شرعیه مانع میشوند مجازات مقرر گردد و هم بر مردی که با وجود تنبیه حکومت مکرراً باز بیرون و مظالم پیشینگی را واگذار نشود و باز استغاثه از دست وی بحکومت برسد باید قدری مجازات وی در مرتبه (۲) و (۳) حسب المراتب کسب زیادت و شدت نماید ! اعلیحضرت ذات همایونی بایک عالم شادمانی این نظریه لویه جرگه را بمنظر قبول منظور فرموده منشی مجلس را امر بتکلم بند نمودن او کرد و این بحث بکمال شادمانی خاتمه یافت ! وکیل قندهاری یکنفر مرد قندهاری با اینکه مبحث با تفاق آرای عمومی خاتمه یافت بپا خواسته بیان داشت چنانچه مردان در صورت عدم عدالت و مساوات بنزد حکومت مسئولند بایستی حکومت ما برای زنانیکه ناحق بمحکمه از طرف مرد شکایت کنند دلشین شوهران خود را بدست قاضی و محتسب بلا سبب بدهند نیز مجازاتی مقرر نمایند! بحث نکاح و عروسی لویه جرگه ۱۳۰۳ لویه جرگه [ با اینکه ذات همایونی از نکته سنجی و باریک بینی که دارند از آغاز کلام مقصد این سر در بریده بود و میخواستند بمجرد سکوت اش جوابی برایش بگویند ــ اما اعضای لویه جرگه بسبقت جسته جوابهای بسیار معقولی برای وی گفتند که اول زانرا اینقدر جرئت نیست که ناحق و بلاسبب عریضه پرداز شوند و باز شریعت بدون گواه و دلیل سخن هیچ کسی را نمیشنود : ــ مقصد اینکه سخن آقا پوچ رفت و مکرراً همان نظریه ابتدائیه خود را لویه جرگه درین مورد درست گفتند، منشی مجلس آنرا تحریر کنان بعد از امضای همایونی بامضای عمومی لویه جرگه تزئین یافت! درینجا ساعت (۱۲) را نشان داد و اعلیحضرت محبی ملت افغان عموم حضار را مرخص فرموده و مزید مباحثه نظامنامه نکاح و عروسی را بظهر وعده دادند . ب ــ د ] ظهر دوشنبه (۳۰) سرطان [ بوقت پیشین نیز عموم حضار و اعلیحضرت دیندار ما پوره بوقت موعوده حاضر شدند بعد از وقفه قلیل بکار آغاز نمودند . ب ــ د ] اعلیحضرت بنام خداوند مهربان آغاز میکنم : ــ بحث ادر تعدد ازدواج بود که قرار مبحث نکاح و عروسی ۱۸۱ لویه جرگه ۱۳۰۳ رای عمومی و مسائل مفتی به حنفی فیصله اید، حالا بفرمائید دیگر در کدام یک ماده ازان بحث دارید؟ تا بران گفت و شنید بعمل آید! یک نفر ملاء بکمال ادب برخواسته بعرض رسانید فوائد و عوائدی را که ذات معالی صفات پادشاهی در توقیف نکاح صغاره سنجیده‌اند، بر همگان ظاهر است و نمایان فاما بعضی از مردمان منافقت پیشه و دشمنان افغانستان برین حکم همایونی تنقید مینمایند و در حقیقت در تنقید خویش حق بجانب نیز شمرده میشوند، آرزومندیم که نکاح صغیره ممنوع قرار داده نشود ! علیحضرت این خادم ملت همواره آرامی و آسوده بودن شما را در زیر نظر دارم و از خداوند همیشه خواستارم که در بین عموم ملت افغانستان یک اتحاد و وفاق کلی حکمفرما بود. خداوند نفاق دوئی و خرابیها را از عموم سکنه افغانستان دور داشته باشد. معلوم است که یگانه موجب بغض و عداوت و فرقه بندی درین سرزمین افغانی اکثر ی از نکاح صغیره به عمل می آید، دو نفر بالای یک دختر که آن بیچاره قلباً یکی ازویشان را خواستار نیست دعوی میکنند و هر کدام وسائل جائز و یا نا جائز را برای بدست آوردن مدعای خود بکار میبرد. اما چون آن دخترک مظلومه در صغارت بصورت مشروعه و یا غیر مشروعه بیکی ازین دو نفر از طرف اولیای نکاح داده شده است و یا ابداً باحدی ازین دو مدعی مبحث نکاح وعروسی ۱۸۲ لویہ جرگہ ۱۳۰۳ داده نشده لکن این مرد ناحق بران مظلومه دعویرا اقامه داده بعد تضیع اوقات ومصارف بسیار و مشاجرات ومناقشات زیاد آن دخترک را یکی از آنها بهر ذرایع ممکنه که باشد در حباله نکاح خود می آورد و اثرات آن حریف مقابل او را که زرا باخته است برین امر وا دار میکند که بضرر مالی وجانی این مرد میکوشد. واین مسأله رفته رفته کسب وخامت میکند! از طرف دیگر آن منکوحه مظلومه که جبرا بزور پول وشاهد و گواه حکم نامزد حکومتی ومحکمه عیال برای آنمرد قرار داده شده است چون طبعاً و قلباً این مردرا بنظر اکراه مینگرد و محبت اورا بدل نمی پروراند ازین رو همواره عیش وحیات هرد ویشان منغص میباشد و نه در مال و نه در اولاد شان برکت و منفعتی چنانچه شاید و باید عمل می آید ! اکثریه بعداز ایجاب وقبول زمان صغارت یکی از طرفین عوارض جسمانی و مادی بهم رسیده در زمان بلوغ مرد زنرا وزن مرد را بواسطه داغهای چیچک که بر رخسارهای شان عاید میشود یا بواسطه سوختگی ویا از بام افتادگی ویا بواسطه افلاس و یا دیگر اسباب یکجهتی درین قدر مدت که طرفین بسن بلوغ میرسند واقع شدنی است بنظر نفرت نگریسته مچانه مقصد محبت و ائتلافی که از ازدواج است در ان فوت میگردد بلکه بیجا دوستی ومحبت هر روزه مبنافرت و مشاجرت میپردازند ! مبحث نکاح و عروسی ۱۸۳ لویه جرگه ۱۳۰۳ بسیار دیده شده است با اینکه صغیره را اولیای او در طفلی بنکاح داده است اما در کلانی این صغیره بصغیره بهزار حیله و بهانه خود ها را از همدیگر جدا کرده اند و در بسا اوقات ولی بعد اعطای صغیره خود بیک نفر وفات میکند و دیگری ازین موقع استفاده کنان بران دختر دعوی مینماید چون در قید حیات نیست که قول یکی ازین دو نفر را تصدیق کند ازین رو مسئله بمنازعه می انجامد. و اکثریه برخی از مردمان دنیا دوست با اینکه صغیره خود را بیک نفر نامزد میکند اما چون از افلاس و بعض اعمال او مطلع میشوند علل لغو از وی دلسرد شده بهزار حیله و بهانه آن صغیره خود را از وی خلاص کرده بدیگری که صاحب ثروت و مال و هستی میباشد او را میدهد ازین رو به نامزدیه خود را بصغیره با خود عندالله مینماید ! بنابرین فقرات و اسبابیکه شمه از آن تلمیح رفت این خیرخوا بمنفعت ملت خویش امر نمود که دعاوی مناکحات صغاریکه ماقبل ازین شده اند تا بسه سال باید خاتمه داده شود و در محاکم عدلیه رفته اگر دعوی داشته باشند فیصله نمایند و ما بعد از سه سال دعاوی آنها که عموماً ناحق و بجز از تضیع اوقات دیگر ثمر نمیدهد شنیده نمیشود و در آتیه باید بنکاح صغیره اقدام نمایند ! حضرتصاحب چیزیرا که اعلیحضرت غازی فرمودند از از نقطه شفقت و مبحث نکاح و عروسی ۱۸۴ لويه جرگه ۱۳۰۳ عاقبت اندیشی خیلی درست است، فاما نکاح صغیر یکی از مهمات بزرگ مسائل فقهیه است و دران ابحاث مطولی در معرکتہ الآرايی در کتب فقهیه مرقوم آمده است حتی عدهٔ از معترضین نکاح صغیره را بنا بر اینکه حضرت رسالت پناهی ام المؤمنین حضرت عائشه صدیقه رض را در صغارت نکاح کرده اند سنون نیز شمرده اند لذا رجا میشود که نکاح صغیره جائز و دعاوی آن در محکمه مسموع گردد ! مولوی عبد الواسع در جواب حضرت صاحب چکنی گفت که در انسداد نکاح صغیره شده است درست است و امر اولوا الامر در امثال این مسائل حکم وجوب را در بر میگیرد، زیرا این مسئله مسلمهٔ اصول است که قول ضعیف و لفظ قیل را امر اولوا الامر بمرتبه وجوب میرساند حالا نکه نکاح صغیره مباح است، چون باین فعل مباح امر اولوا الامر انضمام یافت ظاهراً حکم وجوب را در یافته از نیرو با اینکه نکاح صغیره در کتب فقهیه صرف جواز داشت چون بر خلاف آن حکم همایونی صادر شد ظاهراً و شرعاً ممنوع گردید، ملا: چیزیرا که شما و امثال شما در نظامات کورکورانه از مسائل ضعیفه و خیالات سخیفه خود داخل کرده اید حقیقتاً ملامتی بر ذات ستوده صفات امیر معظم غازی ما نیست تنها مظلمه و گناه آن بر شما و امثال تان است! آیا شما نمیدانید مبحث نکاح وعروسی ۱۸۵ نومبر کہ ۱۳۰۲ و از زبان حضرت صاحب نشنیدید که حضرت ختمی مرتبت سیدتنا عایشه را در آوان صغارت نکاح کرده است و عدهٔ از اهل سلف و خلف براین امر دوام ورزیده اند و این نکاح صغیره نیز از امور مسنونه شمرده میشود پس چگونه سنت بقول اولوالامر نه تنها از مرتبهٔ سنونیت اسقاط بلکه بر خلاف آن حکمی اصدار میگردد ؟ مولوی عبدالواسع ملا صاحب ! شما در تعریف سنت سهو کردید و بر مغالطه نکاح صغیره را مسنون قرار دادید زیراکه آن از سنن عادی وطبیعی است چنانچه حضرت رسول اکرم صلعم طعام تناول فرموده وخفته‌اند و تفرح مزاج وغیره اموراتیکه طبعاً بایک انسان ملزوم است کرده‌اند ضمناً صغیره را نیز نکاح فرموده‌اند پس از ان عادت وطبیعت نبائیست یک امر سنونی را استخراج کرد. قاضی عبدالرشد که یکی از اعضای تمیز است برعلیه مولویصاحب بپا خواسته بیانیه طولانی را در عدم جواز امتناع نکاح صغیره داد و و مغالطهٔ مولوی عبدالواسع ایراد نمود که روح کلام او این الفاظ است که بنکاح دادن صغیر و صغیره یکی از حقوق و ولایت پدر و پدر کلان است که بآنها شارع این حق و امتیاز را محض بدینواسطه که آنها کمال شفقت و مرحمت را نسبت به پسر ونواسهٔ خود مرعی میدارند، ارزانی نموده است، لویه جرگه ۱۳۰۳ ۱۸۶ مبحث نکاح و عروسی پس اولوالاثر یا دیگر بر اچه حق است که این حقوق حقه را که تمام کتب فقهیه براب و جد داده ساقط کند و عدم جواز نکاح صغیر را اعلان کند امثال ما را نباید محض بغرض رسوخ و اعتبار و تشخیص خود مسائل کج و روایات معوج برای مافوق خود که ما را وکیل و کفیل در امور شرعیه مقرر داشته است تقدیم نموده به نزد عموم خود را مسئول نمائیم ! [گویا قاضی عبدالرشید توهم داشت بعض خطاء و یا سهوا تیکه از هیئت تمیز سابق در بعض نظامات بوقوع پیوسته است ذمه داری آنها تنها بر مولوی عبدالواسع است که خود را با مشال این اقوال بنظر حضار با اینکه یکی از اعضای مهم همان هیئت تمیز بود برعلیه دیگر اعضای خویش که تماما باستثنای مولوی عبدالواسع مهر سکوت را بر دهان مبهوت خود گذارده بودند نشان داده صفائی و دانائی خود را بحضار حالی مینمود بلکه بزبان حال تقاضای این امر را شاید مینمود که در آتیه ریاست هیئت تمیز را نظربدین معلوماتیکه دارم و حقایقی که میسرایم تنها خود من مستحقم ازین رو در جواب او گفته شد . م . د ] اعلحضرت قاضی صاحب ازین بیانیه شما علی العموم چنان مفهوم میشود که این نظامنامه را تنها مولوی عبدالواسع بر طبق شریعت گفته و تصویب نموده امر بانطباع آن داده است شما و باقی اعضای شما مبحث نکاح و عروسی ۱۸۷ لویه جرگه ۱۳۰۳ در ملاحظه و تصویب و تدقیق آن پیچ مداخله ننموده اید حالا نکه تمام نظامات بعد از اینکه از ملاحظه شما گذارش می یابد بامضاء و دستخط های شما مطابق شرع شریف انگاشته میشود سپس از ان در محل اجرا گذارده میشود متاسفانه درین نظامنامه نمیدانم که بکدام واسطه مهر و امضای شما نیست خیر در دیگر نظاماتی که مهر جناب عالی است خدا کند که کدام لفظ و یا عبارت و یا مضمونی مورد تنقید و تردید "لویه جرگه" گردد تا منهم طوریکه خودت اظهار کردی شما را هم تحت استنطاق آورده مجازاتی را که در خور باشی بالات اجرا، گردد ! باز عطف توجه شاهانه شانرا بطرف "لویه جرگه" نموده فرمودند که امورات شرعیه درین نظامنامه و در سائر نظامات محول بدین علمای تمیز بوده است که بپیشگاه شما حاضرند و یگانه نصیحت و احکام و سپارش من نیز به این علما همین بود که باید پیچ یک اساس و شانوده را که برخلاف شرعیت محمدی باشد در نظامات، نگذارند که داخل باشند اکنون که آنها از امثال این روایات ضعیفه و قیاسهای سخیفه که به پیشگاه ما و شما بحث میکنند، کار گرفته اند با اینکه من عالم و قاضی و مدرس نمیباشم تنها خود را یک خادم و محافظ د سر باز شما میدانم خوبتر دانستم و فهمیدم که اینها از امانت و دیانت و نصیحتیکه من بآنها بار بار توصیه نموده ام کار نگرفته اند و بانگ مبحث نکاح و عروسی ۱۸۸ لویه جرگه ۱۳۰۳ دخل ظاهر و علانیه و پیشروی شان میگویم که بار مسئولیت آن بر ذمه و رقبهٔ خود آنها است این بحثی را که سابق برین خودم در مفاد نکاح کبار مع مضآ مواصلت زمان صغارت نمودم از روی علمیت و شرعیت نبود تنها از تجربهای شخصی خودم که از مدت درازی از زمان شهزادگی خویش الی الان تجرّباً شامدت مشاهدت دارم بمحصول آمده است از روی دلائل عقلی و مسموعی و دیدگی و تصور شخصی من بود که رفته رفته از تائید و تصدیق همین علماء که به نزد شما حاضر نشسته اند جامهٔ تصدیق و صورت یقین را در برکشید ! البته این مسئله یکی از عقائد لاتتغیّر من است که دین اسلام و شرعیت سید الانام یک دین بسیار مقدس و یکطریقه از حد مکملی است که نه در سابق و نه در ازمنه لاحق نظیر و مثیل آن در جابی شده و یا خواهد شد (الیوم اکملت لکم دینکم واتممت علیکم نعمتی ورضیت لکم الاسلام دینا) هر نقص و خرابی که در امورات ما بنظر می آیند در حقیقت تماماً نقص و خرابی خود او از اشخاص ماست سه اسلام بذات خود ندارد خللی * هر عیب که هست در مسلمانی ماست چنانچه از تصفیه این چند مبحث خود غرضی و در حقیقت پوشی ملا صاحبان تمز ظاهر شد که . . . . . . . . . . . . مبحث نکاح و عروسی ۱۸۹ لویه جرگه ۱۳۰۳ خوب است چون شریعت نکاح صغیره را مانع نشده مرته در انسداد آن رضامند نیستیم و سر از حال حکم جوازش را نافذ میکنیم لکن نظر بدعاوی و مشاجراتیکه در مواصلت های صغار بوقوع انجامید نکاح صغیره موجب گفت و شنید و مخاصمات متمادی است اندکی قیود شرعی را بران گذارید چون مرا پدر معنوی و خیرخواه حقیقی عموم ملت افغانی میدانید و این یکی از وظائف پدر به پسر و مهتر بکهتر است که از مضار و معائب و نقصانات او را پیش بینی نموده اطلاعات بدهد ازینرو عرض میدارم که شما حضار وکالتاً این درخواست مرا لعموم ملت من ابلاغ نمائید با اینکه شرعاً نکاح صغارت جائز است فاما چون نتیجه آن بدعاوی و مشاجرات و مناقشات و منافرت طرفین می انجامد حتی الوسع باید از مواصلت صغار بپرسیزند ! لویه جرگه ازین شریعت پروری و عدالت گستری و شفقت و عنایت اعلیحضرت غازی که نسبت بعموم ملت افغانی خویش همواره منظور نظر عاطفت اثر داشته و میدارند یک غلغله دعا گوئی و یک ولوله خرمی را بر پاکنان از هر طرف در صفات و خصال همایونی گفت و شنید برپا و در مذمت و مخالفت علمای تمیز سابق سرگوشیها حکمفرما بوده در نتیجه با تفاق آرا چنان تصویب شد که نفس نکاح صغیره جائز و دعاوی آنهاباید بدواً از مرکز دارالسلطنه در وزارت عدلیه بارگیر محاکم شرعیه شنیده نشود تحت این فقره لویه جرگه ۱۳۰۳ ۱۹۰ مبحث نکاح و عروسی نصیحت و شفقت همایونی تحریر گردد تا اهالی حتی الامکان بدان اقدام نورزند بالاخر فقره که همین مضمونرا تقریباً داشت تحریر و از طرف عموم مورد قبول و امضاء بعد از دستخط شاهانه گردید! اعلیحضرت باز ذات شاهانه قطع کلماتی را که در مدح وصفت شان از هر گوشه و کنار در گفتار بود نموده فرمودند که محض جهت اینکه علماء ما بر مسائل ضعیفه و روایات مرجوحه کار نکنند و امثال آن کلمات را در اساس نظامات ما در آتیه نگذارند، از لویه جرگه در انسداد آن نیز رأی میخواهم زیرا که خودم و امثال من در ظاهر هیچ فرق مابین یکی از شما علمای کرام بلکه عموم شما را از حسن ظنی که خاصه هر فرد مسلمان است در باطن هر کدام تانرا صادق مسلمان و متدین صاحب وجدان و خادم شریعت و ملت و اسلامیت و مملکت تان می انگارم و در ظاهر نیز ماشاء الله عمامه و جبه و قبه هر کدام مخصوصاً از علمای تمیز ما [درینجا تبسم فرمودند. ب. د] جالب توجه و موجب حیرت و دقت است تا در آتیه هر کس بنابر اغراض نفسی و تشخیص پسندی خود این مسائل ضعیفه را در قوانین اسلامیه داخل نکنند و هم ارباب غرض و معاندین را جای اعتراض و سخن و نکته گیری بدست نیفتد و اشخاصی که قصد اً بگفتار امثال این اقوال اقدام کنند مجازات بنگرند! بحث نکاح و عروسی ۱۹۱ لویه جرگه ۱۳۰۳ لویه جرگه تماماً بتائید این قول همایونی ایستاده گفتند ضرور کسیکه در مسائل شرعی مداخله کند و یا درباره قوانین اسلامیه افغانیه بهتان و افترا نماید تحت مجازات گرفته شوند ! یکی از علماء بپا خواسته امثال این رجال بداعمال را در تحت مفسدین آورده این آیه شریفه را که ( لا تفسدوا فی الارض بعد اصلاحها ) خوانده و بترجمه آن پرداخته و نتیجه قتل انمردی را که در بین مسلمانان فساد بر پا مینماید حتمی نشان داد . بتائید او تمام علماء بکلمات پیهم و احادیث حضرت رسول اکرم را خوانده گویا اعلیحضرت غازی را یکسره تشویق بقتل امثال این اشخاص معاند و بدخواه و شقاق افگن میدانند و آرزو داشتند که این چنین کدام یک نفر را در نظامات تعزیری ایراد نمایند اشخاصیکه نسبت بحکومت و ملت و نظامات دولت بغرض منافقت و شیطنت تبلیغات و پروپاگند نمایند جز ارشان قتل است ! اعلیحضرت فرمودنی ! برای اصلاح هر قدر که درباره اوضاع حکومت و قوانین اسلامیه دولت تان مساعی جمیله بکار برده شود موجب ممنونیت است و شورای دولت حاضر است برای استماع همه گونه نظریات و اصلاحاتی که شما و دیگر انرا بپسندد و بذریعه وکلای خودها مبحث نکاح و عروسی ۱۹۲ لویه جرگه ۱۳۰۳ که در شورا موجود ند بفرستند، لاکن بغرض افساد بخیالم که قتل نی بلکه از ضرب و حبس گرفته الی آخر قتل مقرر گردد! لویه جرگه بأین نظریه انصاف کارانه اصلاح پسندانه شاهانه یکعالم خرمی و شادمانی را اظهار کنان باتفاق آراء ماده که این مضمون را حاوی بود تحریر گردیده در نتیجه بامضاء همایونی و عموم لویه جرگه مزین گشت! مولوی عبدالحی حصاری بعد از اختتام این مبحث بر پاخواسته یک اعتراض را که بیرون نویس کرده بود برخوانده گفت درین نظامنامه کسی که بالجبر کسی را بنکاح بگیرد جرم مقرر است حالا نکه تعزیر بالمال را بجز از روایات ضعیفه و اقوال مرجوحه کتب فقهیه مسائل مفتی به ناجائز مقرر داشته است، آرزومندم که نه تنها درین مقام بلکه در تمام نظامات ما تعزیر بالمال موقوف گردد! مولوی عبدالواسع باز بر پاخواسته قصه کدام حکمرانی را که در زمان فاروقی شخصی را ناحق از خود رنجانیده و چند طپانچه بروی او زده بود و وی این مسئله را بحضو آن امام عدل شکایته برد امیرالمومنین حاکم و عارض را رو برو کرده در نتیجه حاکم ملامت شد ازین رو بران حاکم احکام شد که وی رفته عارض را خورسند کند حاکم بعد از عذر و معذرت بچند درهم و دینار عارض را از خود خوشنود که و ازینجا است که تعزیر بالمال را علمای ما جائز گفته اند! مبحث نکاح و عروسی ۱۹۳ لویه جرگه ۱۳۰۳ اعلیحضرت مولویصاحب اگر شما تعزیر بالمال را بنا برهمین حکایه که بیان نمودید در نظامات داخل کرده باشید معلوم است که سهو نموده اید اگر چه من ملا و عالم نیستم و بر دقائق ورموز مسائل چنانچه شاید و باید نمیدانم لکن اینقدر گفته میتوانم که ازین حکایه فقط مصالحه استنباط میشود و نه اینکه تعزیر بالمال جائز شمرده میشود ! (درینجا اعلیحضرت غازی عطف توجه خود را بطرف جرگه نموده فرمودند) که خودم نیز طبعاً طرفدار تعزیر بالمال نمیباشم زیرا که در تعزیر بالمال متمولین و ارباب ثروت بر ارتکاب جرائم و منعیات بتکیه بپصداویکه دارند بیشتر میلان نموده رفته رفته چشم سفید میشوند چنانچه در یکی از مواد همین نظامنامه نکاح که از نظامات اولین این دوره است برین امر تصریح نیز کرده شده است ! ملا محمد صدیق سرکانی برین فکر رسا و افکار عالی پادشاهی اظهار مسرت و تحسین نموده بعرض رسانید : - اعلیحضرتا بلی ! اگر مولویصاحب بنا بهمین حکایه جواز تعزیر بالمال را عقیده داشته در سهو وغلطی آن جای شبهه نیست چه جواز تعزیر بالمال فقط در یکی از روایات بر جوع امام ابویوسف رحمت الله علیه در صفحه (۱۹۴) رد محتار معروف بشامی مرقوم است و آنهم چنین است که آنجرم را بایستی بعد از مدتی واپس مبحث نکاح و عروسی ۱۹۴ لویه جرگه ۱۳۰۴ مجرم تحویل نمایند زیرا بلاسبب مشروعہ اخذ مال مسلم جائز نیست دلیلو قوی خود "امام" همام اعظم کوفی بالتصریح عدم جوازش را مسطور نموده است ! لویه جرگه درینجا باز از هر طرف بر ضعف این مسئله و مرجوح بودن روایۂ تعزیر بالمال گفت و شنید آغاز شد و هر کدام بر خلاف تعزیر بالمال بوده خواهشمند شدند کہ بایستی تعزیر بالمال حسب قول "امام" اعظم کوفی موقوف باشد و اگر در برخی از جزویات مقرر هم باشد لازم که پول جرم واپس مجرم اعطاء شود ! رئیس صاحب شورای دولتو فرمودند کہ این مسئله یکی از مسائل اساس نظامات است این مبحث را بعد از نیکه خوب تدقیق و تحقیق را هر کدام تان مخصوصاً در مقامات خویش بخرج برید و متفقاً در نتیجہ واصل شدید همانا معروض نمائید تا برطبق مقوله شما کہ مقتبس از کتب شرعیہ باشند نه تنها درین نظامنامہ بلکہ در تمام نظامات معمول گردد۔ اکنون وقت کم و کار بسیار است لطفاً بگوئید کہ در نظامنامه عروسی دیگر اعتراض هم دارید و یا خیر ؟ لویه جرگه دیگر تمام مندرجات آن صحیح و مطابق شرعیت است ایزد پاک سایہ این شاه جوان جوان بخت بر ما دایم گرداند مبحث نکاح و عروسی ۱۹۵ لویه جرگه ۱۳۰۳ صاحب دیانت را از سر پا کم و کوتاه نکند. اعلیحضرت بشما گفته شد سخن های خارج از مطلب وقت را ضایع میکند حاجت بدعا گوئی نیست خوب شد که نظامنامه عروسی و نکاح از نظرتان گذشته و قبول شد چیزیکه من درین نظامنامه بشدت گرفته بودم و خواهش داشتم که اگر تمام لویه جرگه دران برخلافم شوند چون اورا من برخلاف مفاد ملتم می پندارم من آنرا قبول نخواهم کرد دو مسئله بود (۱) عدم تقید سند مهر (۲) سر از نو باز تزویج بدی - ضربه مدهشی که برای اقتصادیات ملت مظلوم وارد آورده الی مادام الحیات مثل زهر قاتل بود همانا دو بازی و اضافه و زیاده ستانی مهر های عروسها بود که ماقبل از نیکه مرد مظلوم از عیش و راحت دنیا تمتع و استفاد نماید زنهنها مرد بلکه بخوایه او نیز از بیرحمی و عدم عدالت و ناروائی و بالاخره بواسطه پابندی والدین دختر برسوم و رواج قدیم نامشروع دچار ورطه فلاکت و ادبار و افلاس و ضیق معیشت گردیده با یک مردیکه وی نیز تمام هستی و ثروت خود را بران بر باد کرده است دچار شده اسرار حیات سراپا عسرت را مینمودند. همه تان بخاطر دارید که چه مجالس ها؟ و چه تضیع اوقاتها؟ و چه گفت و شنید ها؟ و چه سخت گیربها؟ در مهرها قبل ازین احکام تحدید مهر بعمل می آمد حتی از ضرب المثل هائیکه دران اوقات بحث نکاح و عروسی ١٩٦ لویه جرگه ١٣٠٣ در موقع کثرت و زیاده «حق و مهر» زبان زد پدر وکیلها و خسرخیلها بودند مثل مشهور آنرا خودم نیز بخاطر دارم در مجلسها ئیکه مباحثات طویل مذکرۀ مدید تکثر مهر از طرف خسرخیل و خواهش تقلیل آن از جانب دامادخیل بعمل می‌آمد بد گفته و شنیده عذر و معذرت بسیار پدر وکیل و یا خسر خیل علت خواستن آنمبلغ هنگفت و وجه بسیار معینه مهر را میگفتا که یگانه مقصد ازین ازدیاد فوق العاده مهر آنست که دختر ما بالای داماد صاحب عزت و مرتبت باشد و میگفتند ازین خواهشات زاید خود میخواهیم که این عروس را بنظر داماد خیل خود میخ زرین و صدگز پرنیان وانمائیم واکثریه بغرض رضا مندی داماد خیل بهمه گونه مطالبات خسرخیل در معامله نکاح از طرف دختر بالای شوهر صد خروار استخوان پشه در مهر خواسته میشد که آنها بعد از شفیع آوردن خدا و رسول و اولیاء الله خسر خیل را از آن مطالباته وا نگذاشته بعوض آن یک مبلغ گزافی را قبولدار میشدند؟ (٣) بدی است که درین نظامنامه ممنوع قرار داده شده است و ما قبل از اشتهار آن در تمام افغانستان این فعل خجالت آور در بین دو قوم و دو عشیره و دو خاندان بنابا دنی حرکت و ادنی یک سخن باندازه مرعی و معمول بود که همواره موجب تضیع اوقات مأمورین دولتی و عمائد ملکی و اعزه بود و کلان شوند باز تصفیه نمودن همین مسئله بدے گرفتن و بدے بحث نکاح و عروسی ۱۹۷ لویه جرگه ۱۳۰۲ دادن بود [مخصوصاً در اقوام افغانی خاصّه در اقوام کوه نشین] حتّی بخاطر دارم که در یکی از وقایع یک قوم بالای دیگر قوم هفتاد هزار دختر دوشیزه را بطور بدی گذارده بود !! اینقوم که محکوم باعطای (۷۰) هزار دختر شده بودند پیمانه چندین سید و ملا و ریش سفید بقسم عذر و معذرت رفته از آنها استدعا نموده اوشانرا تکلیف میکردند تا بنزد قوم بد طلب رفته چیزی تخفیف در تعداد بدی برای ما بگیرند تا آنکه پس از عذر و معذرت خواهی غیر متناهی و شفیع آوردن خدا و رسول از (۷۰) هزار دوشیزه به (سه) دختر فیصله کرده این امر موجب مسرت و فرحت قومی که باعطای بدی مجبور بودند گردید البتّه اکثری از حضرات این معامله را بیاد هم خواهند داشت ؟ و هم ازین مسئله مسبوق خواهید بود که در بدی اکثر به زنان بیوه و دختران شیرخواره نیز گرفته میشد ! مبحث تعزیه داری ۱۹۸ لویه جرگه ۱۳۰۳ قرائت نظامنامه تعزیه داری بعد از اختتام مباحثات لویه جرگه بر نظامنامه نکاح و عروسی و ختنه سوری و قلمبند شدن نظریات و تعدیلات و تصویبات آنها قرآ خون نوبت بقرائت دیگر نظامنامه رسید ! رییس صاحب شوراء بخیالم در عقب این نظامنامه تعزیه داری را که آنهم بعموم اهالی تعلق دارد سراپا بشنوید و دران نیز نظریات خود را اگر داشته باشید بفرمائید بهتر خواهد شد ! لویه جرگه بسیار خوب است بخوانید ! ما سراپا گوش شده برای استماع و تصویبا تیکه در ان بنظر آید حاضریم ! رییس صاحب شورا نظامنامه تعزیه داری را بدست گرفته حضار را مخاطب کرده اعتراضات و تنقیدات و تصویبات خود را در موقعی که من نظامنامه را میخوانم مانند سابق بیرون نویس کنید تا در آخر بران مباحثه بعمل آید در عقب شروع کردند بخواندن ، و نظامنامه تعزیه داری را خاتمه دادند ! مبحث تعزیه داری 199 لویه جرگه ۱۳۰۳ لویه جرگه این نظامنامه را سرا پا درست گفته و وی راتب لا یا حاصل ما فی الباب کتب معتبره شرعیه گفته تنها در یکی از مواد آن تشریح و توضیحها ایراد نمودند وبس - البته چندی از علماء برینفقره که اسقاط برای اشخاص غیر مستحق سالم الاعضا ء داده نشود خواهشمند شدند که این قید باید زائل گردد، اما چون خواهش شان مبنی بر اغراض شخصی و فوائد ذاتی بود علی الفور از طرف دیگر علما، تردید شده این قید نظامنامه را کاملاً بر طبق احکام خداوند و شریعت غرای نبوی نشان دادند! مولوی محمد بشیر بدان تردید عمومی علماء اکتفا ننموده مانند شیر شرزه بر پا خواسته مضمون آن حدیثی را بیان نمود که یکمرد سالم الاعضاء سوال میکرد و خود را محل اعطای صدقه نشان میداد اور احضرت رسول اکرم مجریته بدو گفت بعد ازین سوال مکن و صدقات مردم را ستان ! وی بعرض رسانید که چکنم چیزی ندارم آنحضرت بد و هدایت کرد این شالکی را که در برداری در بازار برده بفروش که بیشتر از سه روپیه قیمت دارد بیک در هم آن ریسمان بگیر و بدیگرش تیشه بخر و مابقی آنرا صرف معاش حالیه خود کرده سر از صباح بجنگل رفته هیزم بیا و بفروش بدان امرار حیات خود نما ! وکلاء هرات درینمورد بر خواسته بعرض رسانیدند که اگر از پول اسقاط بحث نکاح و عروسی ۲۰۰ لویه جرگه ۱۳۰۳ و دیگر صدقات اعلیحضرت معظم غازی یک تجویز درستی فرموده خیریه های متعدد را جهت معیشت و آرامی کور و لنگ و شل و دیگر معذورین و ایتام و مساکین تشکیل فرمایند چقدر خوب و بهتر خواهد شد۔ اگر حضور شاہانہ این عریضه ما را بپذیرند ما علاوه بران خیریه که بدار النصره هرات حسب تلقین آقای شجاع الدوله او را دائر کرده ایم حاضریم که دیگر خیرهای متعددی را نیز بروی کار آورده بظلم مساکین و سائلین و معذورین را بدین حالت کس مپرسی روی کوچه ها و راهها و گذرها نگذاریم ! لویه جرگه نیز عموماً بتائید این مسئله سراپا حسنه خیریه برپا خواسته گفتند که این یک اقدامی است از حد شایان و تمام ما بان بکمال خوشی و رضا برای تحصیل و بجا آوردن دوائر نمودن خیریه ها حاضریم ! اعلیحضرت ازین احساسات انسانیت کارانه و رویه اسلامیانه لویه جرگه اظهار تشکر و مسرت کرده فرمودند من نیز قلباً مائلم که در ملتم امثال این افکار رو بتزائد آورد (این تحریک با اینکه به بسیار گرمجوشی از طرف تمام اعضای لویه جرگه بعمل آمده است اما نمیدانیم که تا حال چرا نتیجه آن را عقیم مانده اند. ب.د) رئیس صاحب شوری بعد از نیکه نظریات موفقه علمای اعلام و دیگر اعضای قوم لویه جرگه را نسبت بنظامنامه تعزیه داری بهلمی خود حاصل کرد مبحث تجاریه ۲۰۱ لویه جرگه ۱۳۰۳ وازیشان هیچ یک تنقید و اعتراضی قرار فوق در ان مواد بعمل نیامد، آغاز نمودند بخواندن نظامنامه تجاریه ! نظامنامه تجاریه اعلحضرت ماقبل از آغاز آن یک بیانیه نافعه را در مفاد وجه وضع آن ایراد کنان فرمودند که سابق برین مخصوصاً برای انحلال دعاوی تجارو فیصله دعاوی ابی کار محاکی بنام "پنچات" و"پنچایتخانه" در افغانستان موجود بود که یامر در ان برخلاف مقررات شرعیه اجراءات بعمل می آمد و هر امر را بعد از تصویب واعطای رای دو سه نفر تاجر در معرض اجراء آورده ، یکپاره از مواد اسیاسی آن پنچاتی ها این بود که وهي هند و و تجار را بلاشبهه بمنزله وحی آسمانی پنداشته شده یک سر مواز مندرجات وهی که اکثر یه نویسنده های آن هندوان و خودغرم وارباب غرض میباشند تخالف نمیکردند، این خادم اسلام که یگانه در حمایت بشریعت میکوشم و معتقدم که تمام جزویات وکلیات را شریعت " محمدی "حاوی است نخواستم که در دوره خود نیز همان خرافات بحوث تجاریه ۲۰۲ لویه جرگه ۱۳۰۳ و داهیات را که سراسر بر خلاف مقررات اسلامیت است بالای ملتهم رایج داشته باشیم ازینرو علمای اعلام را امر فرمودیم که مسائل تجاریه را بطوریکه مکتوبات و تحریرات در گیر مصطلحات مخصوصه تجارتیه از ان بی اثر و غیر مفید نماند از کتب معتبره شرعیه در حیز تحریر آورده او ر ابصوت یک نظامنامه عام نهم شایع نموده پنچات را لغو و امورات آنرا محاکم عدلیه محول نمایند، چنانچه بعد از تحقق و تدقیق مزید این نظامنامه ساخته شده است که برای شما خوانده میشود ! رییس صاحب شورا حضار را بیاد داشت نویسی آن مسائل که بران تنقید یا اعتراض و یا توضیحات را خواهان باشند نموده نظامنامه تجارتیه را از سر تا آخر خواندند با اینکه در خاتمه آنوقت مجلس قریب باختتام بود باز هم بران گذارشاتیکه بعمل آمده حسب ذیل است ! مولوی عبدالحی درین نظامنامه براعطای دین و اخذ قرض چنان قیود و شرائطی وضع شده که تقریباً در تمام جزئیات و کلیات اخذ دین ممنوع قرار داده شده حتی اینکه گفته میتوانیم که کالا بیع و شراء و معاملات دین که تمام کتب از فروع و اصول آن مملو است حكماً موقوف قرار داده شده حالانکه شرعاً معامله بالدایته جائز است و حکومت را نباید که در انسداد وی نا متبر قرار دهد ما ابدان محتا چند احکامی را جاری نماید ! مبحث تجاریه ۲۰۳ لویه جرگه ۱۳۰۳ مولوی محمد بشیر بتائید مندرجات نظامنامه تجاریه بعرض رسانید که درین نظامنامه قطعاً قرض گرفتن مسدود نشده و گر کاملاً ممنوع قرار داد میشد هم بخیال عاجزانه ام موزون میبود زیرا برای عموم علمای اعلام و فضلای کرام واضح و روشن است که در احادیث شریف نبوی بسیار بشدت از اخذ قرض امتناع آمده است حتی از احادیث معروفیکه درین مورد زبانزد خاص و عام میباشد این حدیث است نعوذ بالله من الدین این کلام بسیار مطولست انجامیده دلائل و روایات در مفاد عدم اخذ قرض بسیار از طرف وی گفته شد (ب.م) اعلیحضرت مطلقا اخذ قرض ممنوع نیست البته شخصیکه حجت بدید وسند او شرعاً وقاعدتاً درست باشد حکومت هیچگاه این دائن را از اخذ دین مانع نشده است البته آنمردیکه از تجار قرض غیبی بدون شاهد و سند ستاینده در آخر موجبات پریشان حالی و سراسیمگی تجار را تولید نموده از یکطرف دائن بغرض حصول قرض خود سرگردان و پریشان و از دیگر طرف در امورات دنیوی خود بیکار مانده در عقب او سراسیمه میگردد و از جانب دیگر محاکم عدلیه و مأمورین دولتی را از استماع امثال این دعاوی سبحان میرساند باخذ قرض مجاز نیست و احیاناً اگر بچه بگیری با وجود امتناع حکومت باخذ قرض از تاجریکه وی بدادن قرض ضامن نیست بحث تجاریه ۲۰۴ بوجہ کہ ۱۳۰۲ پرداخت و یادگیری بدو بدون سند و حجت و تمسک قرض داد و دعاوی این اشخاص بسیار متأثر شنیده میشود ! مولوی عبدالحی اعلیحضرتا ! اقوال شما سراپا بجاست لکن از روی مسائل فقهیه بایستی که دعاوی امثال این رجال را نیز حکومت بشنود۔ لہذا عریضہ پردازم کہ ذات همایونی درین مواد است چنان قید برا عائد فرمایند کہ دعاوی همچنین دیونرا بجز از ذات شاهانه و وزا عدلیہ دیگر محاکم نشنود تا ان افرادیکہ از گرسنہ گی و برہنگی بجان رسید؟ هیچیک مخلص چارہ برای آنہا بجز از اخذ قرض نمیباشد ازین وسیلہ جائزہ محروم نمانند و هم آنمردمی کہ اگر رفتن دین بجز از عائد نمودن پریشانی دیگر مقصد ندارند از وضع این قید باخذ قرض جرأت ننمایند ! اعلیحضرت حکومت تان ابداً قرض گرفتن آنچنان اشیائی را کہ ذخیرہ شدہ نمیتواند و بخوردن و آشامیدن و امثال آن بدیگر ضروریات کثیر الوقوع بکار می آید منع ننمودہ است علاوہ بر ان این قید را کہ شمامیان داشتید اگر دیگر علما رنیز ہمراہ تان متفق باشند من نیز قبولیت آن انکار ندارم ! اکنون ساعت بها و شما پورہ شدن وقت مجلس را نشان میدهد از بیانات بعضی از علمای حاضرہ شما چنان مستنبط شد که برای آنها برای سعی کاری مبحث تجاریه لويه جرگه ۱۳۰۳ نظامنامه جزای عمومی وجزای عسکری و دیگر نظاماتی را که شما اسما آنها را بیرون نویس کرده اید داده شود تا که هر کدام آنها بهر ماده وفره ومسئلة آن علم آوری کرده و تمام مندرجات آنرا با مسائل مفتی به قویه کتب فقهیه مخصوصاً بمذهب امام همام ابوحنیفه کوفی تطبیق داده درخاتمه خلاصه نظریات خود تا نرا بدون جواب وسوال وگفت وشنید مزید بلويه جرگه تقدیم نمائید تا برطبق آن اصلاحات بعمل آید. لہذا نہ تنها برای هر واحد شما نظامات مطبوعه ملفیه همراه کتب وفتاوی معتبره حنفیه برای یکشب داده میشود بلکہ فردا نیز محض بغرض همین مقابله تدقیق وتحقیق شما انعقاد لویه جرگه بدین ترتیب ملتوی است تا شما علمای علام علمای جیّد ومتدین و متقی ودانسته را ازمیان خویش انتخاب کرده در مندرجات نظامات غور وخوض را بکار برید اعتراضات وصلاحات وتنقیدات وتوضیحات خود تا نرا متعاقباً بدون از طوالت مجلس وگفت وشنید غیر مفید بالاختصار برای حضار لویه جرگه اظهار دارید تا بالاتفاق برطبق آن تعمیل کرده شود! لویه جرگه برین نظریه انصاف کارانه وافکار عادلانہ وشرعیت پروری ومخلص نوازی اعلیحضرت نازیك عالم دعاگوئی ويك غلغله شادمانی را برپاداشتہ مخصوصاً طبقه علماء بیشتر مسرور ومهیج وخرم بوده بحث ششم ٢٠٦ لویه جرگه ١٣٠٣ زیاده تر در ادعیه و اظهار رضا مندی از اعلحضرت غازی بیانات داده معروض داشتند که الحق اگر تحقیق و تدقیق در نظامات بهمین اصو لیکه درین دو روز بعمل آمده در دیگر نظامنامهای مبحث طلب نیز مرعی و معمول آید و بر هر مسئله و هر ماده آن از هر دهن سخنی بر آمده گفت و شنید بر ان کرده شود نه تنها ایام لویه جرگه ما که میعاد آن (٢٠) روز بوده مفت و رایگان در ان بسر میرود بلکه یک مدت متمادی دیگر نیز بران رایگان میرود اکنون که ذات ستوده صفات همایونی غور و خوض نظاماتی را که متعلق بمسائل شرعی است برای علماء مخصوصاً واگذار شده خلاصه نظریات آنها را خواستار شدند امید که به بسیار زودی ما علماء در ان تحقیق و تدقیق نموده هر فقره و هر ماده آنرا با مسائل فقهیه حنفی تطبیق داده نظریات خود ها را معروض میداریم و همچنین عرضه پردازیم آن نظاما تیکه متعلق بامور سیاستی و امنیت و انضباط مملکتی است و نسبت بطبقه علماء افکار و آرائے وکلاء ملت بیشتر دران مفید و کارگر پنداشته میشود برای وکلاء نیز عطا و مرحمت گردد تا آنها نیز مانند ما درین وقفه دو شب و یکروز در ان فکر و نظریات خود شانرا صرف کرده بروز چهار شنبه متفقاً نظریات علماء و وکلاء درین نظامات بمبحث طلب بحضور اعلیحضرت غازی و دیگر ارباب رتق و فتق مملکت افغانی بعرض رسانیده شود، و نتیجه اگر بحثی در ان لازم بود کرده خواهد شد. برای که بحث بخاريه ٢٥٧ نويمبرگر ۱۳۰۲ والا متفقاً همان اصلاحات و تعدیلاتی را که علماء و وکلاء بعرض رسانند قبول گشته در نظامات داخل خواهند شد! اعلیحضرت این خادم اسلام و ملت افغان تان درین نظریه باشما متفقم و اینک رئیس صاحب عمومی شورای دولت را امر میکنم که نظامات مطلوب و کتب فقهیه را باندازه که شما خواهش کنید برای شما تهیه کند خودم و دیگر وزراء و مامورین علی الصباح بامورات مفوضه خویش که درین چند روز تماماً معطل و در تمام کارهای مملکت تان یک سکته بواسطۀ شمولیت و مصروفیت مأمورین در جرگه واقع بود، تلافی میورزیم سر از روز چهارشنبه باز مجلس آغاز شده خلاصۀ نظریات علماء معظم و وکلای محترم در نظامات مطرح مذاکرات شده متفقاً بهر طریقیکه احکام مفتی به و آراء عمومی میلان داشت منظور و تصویب میشود [ بعد از رد و بدل کلمات فوق و قرار گرفتن آراء عمومی جهتۀ مذاکرات خصوصی و تطبیقات نظامات دولتی بکتُب فقهی مذاکرات امروز نیز بکمال شادمانی خاتمه یافت ، ب . د ] بحث ۲۰۸ لویه جرگه ۱۳۰۲ کوالف روز شنبه (۳۰) برج سرطان درین روز عموم وزارات و ماموریتیها مانند ذات همایونی بوظایف و امورات محوله خودشان مشاغلت داشته علمای معظم و وکلای ملت بتحقیق و تدقیق و تطبیق نظامات دولتی مصروفیت داشته برای عموم شان قرار خواهش آنها نظامات مطلوبه و کتب ضروریه فقهیه از طرف رئیس صاحب عمومی شورای دولت تهیه و آماده گشته و داده شده بود، چنانچه در همین دو شب و یکروز تمام مواد و مندرجات نظاماتیرا که بامور شرعیه و بعموم ملت متعلق بود علماء و وکلاء سراپا از نظر گذرانیده در بعضی مسائل اساسی و قواعد کلی آن نظریات مفیده شانرا متفقاً بصورت تحریری بیرون نویس کرده در ایام مابعد بلویه جرگه مباحث جزوی در ان مواد طوریکه در ذیل نظامنامه اساسی و نکاح عروسی، و تعزیه دار و تجاریه مسطور گشت بعمل آمده ، ذات شاهانه بدون هیچیک تعرض و مکالمه تمام نظریات شانرا قبول فرموده امر دادند که نظریات اوشانرا منشی مجلس تحریر نموده از عموم اوشان بعد از امضای بیضای شاهانه مبحث تجاریه ۲۰۹ لویجرگه ۱۳۰۳ دستخط و مواهیر تصدیقیه آنها را اخذ نمایند. (این مرتب چنان در نظر دارد که از مزید گفت و شنید و مباحث مفیده علمای اعلام من بعد ازین محض خوف طوالت و قلت محل اندراج صرف نظر نماید زیرا که ناظرین محترم نمونه و صورت مذاکرات آزادانه علمای اعلام را از چند مباحث فوق بخوبی درک و استنباط کرده میتوانند که تماماً آزادانه و حقانه بوده سخنان اوشانرا بکمال شادمانی و مسروریت از طرف اعلیحضرت همایونی و رئیس عمومی شورای دولت و اراکین معظمه حکومت استماع شده بعد از اتفاق آراء عموم لویجرگه بر افکار و آراء و تعدیلات آنها اصلاحات و تعدیلات بعمل آمده است هنوز خواهشمندیم که شمه از مذاکرات وکلا، و نبذی از گفت و شنید رعایا را که در برخی از نظامات سیاستی و قواعدیکه متعلق بافراد عمومی ملت افغانی دارد تحریر نموده در خاتمه خلاصه نظریات و اصلاحات لویجرگه را با مذاکرات آنها عیناً مرقوم، و اندکی از انرا بغرض اختصار واگذار شده قلم بند شویم. ب. د.) مذاکرات چهار شنبه اول اسد ۲۱۰ لویه جرگه ۱۳۰۳ روز چهارشنبه اول اسد در نیمروز نیز عموم اعضای لویه جرگه نظریات و اصلاحات و تعدیلات و تنقیدات خود شانرا که شب و روز سه شنبه و شب چهار شنبه بیرون نویس کرده یادداشت گرفته بودند با خود گرفته در وقت معینه تماماً تحت بارگاه لویه جرگه حاضر شده انتظار حضور اعلیحضرت معظم غازی خود ها را داشتند تا اینکه ذات همایونی پوره بساعت (۸) رونق افزای محل صدارت و روشنی افزای دیده منتظرین لویه جرگه گردیده بعد از وقفه اندک فرمودند! اعلیحضرت بنام خدای خود این مجلس عالی را آغاز میکنم : - پریروز مبحث ما و شما در ان مواد و قواعد نظامیه که متعلق بامور شرعیه است، بود بر بعضی مسائل ضعیفه که از عدم احتیاط علمای تمیز که بحضور همه تان حاضر نشسته اند ترتیب یافته بود گفت و شنید ما و شما تقریباً تمام شده علما ، کاملاً از خیالات این خادم اسلام دانسته شدید که مقصدی بجز از پیروی شریعت نبوی و تقویت دین ندارم و خوب فهمیدید که هیچ عملی و کاری را بدون مذاکرات چهار شنبه اول اسد ۲۱۱ لویه جرگه ۱۳۰۳ این مسائل را علما تمیز از روایات ضعیفه کتب فقهیه و مسائل مختلف فیه شرعیه داخل نظامات دولتی کرده اند من نیز ازین حقائق سرائی و دلسوزی شما علمای اعلام و فضلای کرام اظهار سرور و تشکر میکنم و از شما آرزومندم همچنانچه در مسئله تعزیر بالمال و تألیف فتاوی امانیه اظهار آرای خودها را نموده اید مزید برین هم در نظامات دولتی تدقیق را بخرچ داده در مسائل اصولی و مواد اساسی آن اگر اصلاحات و تعدیلاتی باشد آنرا نیز بیان نمائید. در مسائل فروع و جزویات بخیال عاجزانه ام اگر نخواهید که آنرا سراپا ملاحظه کنید البته برای آن کم از کم پنجسال دیگر بکار است. برای آن لازم است که شما علمای اعلام لویه جرگه از روی دیانت بکمال دقت چند نفر عالم‌های جید و دانسته و فهمیده را که بتمام صفات و کمالات علمی آراسته باشند از میان خود منتخب و معین نمائید تا در محکمه عالیه تمیز مقرر شده وجه معاش خود را از دولت بگیرند و در تدقیق و تطبیق تمام فروع نظامیه بذل مساعی ورزند و متعاقباً بتالیف و ترتیب فتاوی امانیه بزبان فارسی و عربی و افغانی چنانچه گفتید و آرزو نمودید صرف مقدرت ورزند در مسئله تعزیر بالمال تشکر میکنم که نظریه اصلی خودم با نظریه شما موافق است زیرا در تعزیر بالمال بخیه ثروت و پول میشود و ارباب ثروت بواسطه استعدادی که دارند از ارتکاب جرائم باز نمانده بتکیه بسرمایه خود مینمایند از تعزیر بالمال حشابا مذاکرات چهار شنبه اول اسد ۲۱۲ لوحه جرگه ۱۳۰۳ حقیقی و سد باب جرائم که منشاء اصلی تعزیرات است بطرز مطلوب حاصل نمیشود خودم از ابتداء برخلاف تعزیر بالمال هستم چنانچه در یکی از نظامات نکاح و عروسی برین مطلب تصریح موجود است که شما انرا قبلاً خواندید و شنیدید فاما چون علمای حاضره تمیز که حاضر نشسته‌اند تعزیر بالمال را جائز شمرده‌اند در نظامات داخل شد اکنون که شما جرائم مالی را از روایات ضعیفه و مسائل مرجوحه بیان داشته میگوئید که از روی مسائل قویه تعزیر بالمال نباشد و تمام تعزیرات بالبدن مقرر گردد و احیاناً اگر در بعض مواقع اولوالامر تعزیر بالمال را تصمیم نماید پس بایستی که آنمال بعد از زمانی واپس بمجرم داده شود، خوب است ما در آتیه تعزیر بالمال را عموماً موقوف قرار داده صرف در بعض مسائل جزوی (مثلاً گادی بی‌چراغ نباشد، درین راه عبور منع است، و امثال این دیگر اصلاحات و قیودات بلدیه) اگر مجبورا براحدی حکم باعطای جرم صادر شود البته که آن پول ماخوذه جرمیه بعد از زمانی مسترد میشود در دیگر مسائل اساسی و اصولی نظامیه که مثل تعزیر بالمال باشد نیز مخصوصاً شما علماء توجه مخصوصه خود ها را در مجلس خصوصی خویش مانند دیروز و دیشب بکار برید و در آخر نتائج مطالعه و خلاصه نظریه خودها را اظهار دارید تا برطبق آن رفتار شود سر از امروز محض بدینواسطه که ایام مذاکرات چهار شنبه اول اسد ۲۱۳ لویه جرگه ۱۳۰۳ لویه جرگه قریب باختتام است واکثری ازین مهمانان عزیز ما بملکیت خانه و مسکن خویش علاقمندی سزید داشته آرزوی رفتن را بعد از تکمیل میعاد لویه جرگه بوطن مألوف خود ها داشته خواهند بود، در دیگر مسائل عمومی و امورات سیاستی که بملت متلعق است مذاکرات لویه جرگه تمام میشود [مانند مال مواشی، نفوس، مالیه، وغیره] درین مذاکرات مخصوصاً از وکلاء محترم زیاده تر توجه و تعمق را خواستارم تا تمام مذاکرات ما بر طبق امید و آرزو خواهش ملت و دولت و مملکت تصفیه و فیصله گردد والا گر بچنین که تا امروز وکلاء محترم در لویه جرگه زیاده تر کار از شنیدن مباحث گرفته مداخله بسیار در مذاکره و مباحثه لازمه در مواد قانونیه چنانچه لازم بود مانند علمای محترم نفرمودند ـ معلوم است که حق وکالت را ادا ننموده اند و بر طبق امیدواری و آمال و امانی عموم ملت افغانی که شما را وکیل و کفیل مهمات خود قرار داده اند، کاری ننموده اید! وکیل قندهاری ما نمیتوانستیم که در مسائل شرعیه و مقررات اسلامی مداخله کنیم، مداخله کردن و مباحثه نمودن در ان امور کار علماء است ازینرو ما دران ابحاث محض سکوت واستماع را وظیفه اسلامی و وجدانی خویش دانسته مداخله نکردیم و هم میدیدیم که انحضرت حق ریاست و انصاف را کماحقه ایفا نموده حاجت بگفت و شنید بیجای ما نبو[د] مذاکرات چهار شنبه ۲ اسد ۲۱۴ لویه جرگه ۱۳۰۳ حالا که تدقیق و تحقیق آن مواد نظامیه را از روی اسلامیت و حقایق پسند به علماء وا گذاشتید و با آنها امر دادید که مسائل سیاسی و فقرات کلی آنرا عموم علماء لویه جرگه تحت تدقیق و تطبیق با مذهب مهذب امام اعظم کوفی بنمایند و جهت بازدید امورات جزوی و فروعی ارشاد فرمودید که لویه جرگه از بین خود علماء جید فهمیده و دانسته را انتخاب نمایند تا در مجلس عالیه تمیز دارالسلطنه کابل شامل شده از دولت معاش گرفته موظف باشند درین نظریه همایونی ما را کاملا متفق و اولین کاری که بعد از امروز لویه جرگه مینماید انتخاب همین علما است در مسائل سیاستی و اموراتی که تعلق بهمه مملکت دارد البته حق مذاکره از خود ماست و ما د آن مذاکرات علماء را بیشتر از یکنفر نماینده ملت حق نمیدهیم هر بحث که در امورات سیاستی و مدنی افغانستان سر از امروز در بین مجلس عالی کرده شود البته که در ان کا ملاً حصه همین و کلا است که مقدرات ملت را بدست گرفته شرفیاب حضورند و ما هیچ نمیخواهیم که در امور امنیت و انضباط بر طبق نظریه علماء خود کار کنیم، زیرا ملا صاحبان میگویند که دزد را بدون شاهد و گواه مجازات داده نشود حا لا نکه دزد در موقعی که شاهد باشد چطور میتواند که دزدی بکند زیرا مسئله دزد و شاهد مانند آفتاب و سایه از هم علیحده است ! لویه جرگه در سر تا سر لویه جرگه به محض استماع این کلمه یک غلغله بر پاشد تماماً مذاکرات چهار شنبه اول اسد ۲۱۵ لويه جرگه ۱۳۰۳ بعرض رسانیدند که اعلیحضرتا بغرض امنیت وادامه انضباط مملکت از حد ضرور است که برای سارقین ودناره بازان و اشخاصیکه مخل امنیت میگردند سیاستاً مجازات شدیدی مقرر شود و اگر چنین که علما ما میفرمایند که دزد بدون شاهد و گواه مجازات در کنار تحت استنطاق هم آورده نشود بخدا که مالت تباه میشویم و هستی و زندگانی ما بر باد فنا میرود واز دست ظلام و دشمنان و خائنین داخلی و خارجی خود بسیار پریشان و سراسیمه میگردیم از برای خدا چرا مانند زمانه اعلیحضرت ضیاء الملة والدين بر یک سرقه معمولی چندین نفر مشتبه تحت باز پرس و استنطاق نمی آیند! و چرا میدان مسابقه دزدی ودناره بازی و اخلال امنیت برای اشخاص بدطینت خالی و فراخ گذاشته شده است اعلیحضرتا مثل مشهور است که ترحم بر پلنگ تیز دندان + ستمگاری بود بر گوسفندان اعلیحضرت این بحث شما قبل از وقت است، وقتیکه ما بر ان فقره که در ان بر دزدان حکم شاهد کرده شده است رسیدیم باید بحث میکردیم باز هم چون شما این مسئله را یاد دهانی نمودید من هم طرفدار شما هستم و از علماء محترم رجا میکنم که ضرور برای سد باب این مظالم و اختلال امنیت اینچنین قیود و شروط و تشدی را بر ارباب جنایت از مسائل مهمه شریعیت که حاوی همه گونه احکام و اوامر است مذاکرات چهار شنبة اول اسد ۲۱۶ لویه جرگه ۱۳۰۳ اتخاذ و اقتباس نمایند تا این شکایت عمومی از سر تا سر ممالک افغانی مدفوع و مرفوع گردد! علما لویه جرگه اعلیحضرتا! این قصور هم از طرف علماء سابق است، شریعت، برای اولوالامر از روی سیاست همه گونه اوامر و احکام را جهت سد باب این خرابیها و جنایتها سیاستاً اجازه داده است، اینک همه متفقاً بعرض میرسانیم که سارق بتکرار سرقه حتمً و لزوماً و سیاستا از طرف حکومت بقتل برسد! لویه جرگه برین نظریه علماء اظهار شادمانی و خرمی نموده و بالفاظ مسرت آمیز علما را التجا کردند تا میتوانید ای ملا صاحبان برای قلع و قمع دزدان و خائنان مسائل تشد دآمیز و مجازات تالم انگیز را اتخاذ نمائید! وکیل قندهار مودبانه بر پا خواسته بحضور همایونی بعرض رسانید که که اعلیحضرتا! با اینکه مراح و کلمات خنده آور بر طبق لایه لویه جرگه درین مجلس عالی ممنوع قرار داده شده است تا هم از حضور همایونی اجازه میخواهم که درین موقع یک لطیفه را بعرض رسانم [ اعلیحضرت بنگاه محبت آمیز بطرف گحریسته زبان حال شان اجازه گفتن آن لطیفه را بران وکیل قندهاری گویانشان داد درین بین آن پیر مرد بعد سکوت قلیل گفت . ب. د] مذاکرات چهار شنبه اول اسد ۳۱۷ لویه جرگه ۱۳۰۳ ببینید که ملا صاحبان ما را هم بعضی دزدان خانگی بعذاب سایندو اندو ممکن است که عمامه و جبه و بعضی ثروت ایشانرا هم خائنین بغارت برده باشد و یا تصور میکنند که درآتیه اگر ما همچنین یک اجازه را بغرض اندفاع این معامله بحکومت ندهیم هستی ما را دزدان خواهند برد بچه فراخ دلی و سخاوت پیشگی احکام متین دزدانرا میفرمایند. ایکاش اگر ملا صاحبان ما بتمام لذات دنیوی و ضروریات مدنیه و لوازمات انسانی و بچشمی دشمناں دینی و ترقیات عصر کنونی اطلاع میداشتند و بنزاکت و لطافت دنیای موجوده حظ و پی برده میتوانستند تا در همه اوامر و نواهی برای ما از اساس متین شریعت سید المرسلین همین در یآدلی و خنده پیشانی اوامر عطا میفرمودند! اعلیحضرت روز بسیار گذشته بسم الله آغاز کنید و بگوئید از جمله نظاماتی که بعموم ملت و سائر رعایا تعلق دارد کدام یک آن اولاً قرائت شود ! وکیل بدخشانی اعلیحضرتا ! بنجایم اول نظامنامه محصول مالی مواشی قرائت شود که من دران چند عرائض دارم [بعد از قرائت نظامنامه معلوم شد این مرد که اولاً خواندن این نظامنامه را نسبت بدیگر نظامات عرضداشت نمود هیچ عرضی اساسی و قانونی مبحث محصول مال مواشی ۲۱۸ لويه جرگه ۱۳۰۳ نداشت بلکه تمام تعرضش متعلق به امورات شخصی او بود و از طرف اعلیحضرت مانند عموم عرائض شخصی بکمال ملاطفت مرجع عرض او در همان محل نشان داده شد که وزارت مالیه است. ب. د] نظامنامه محصول مال مواشی [درینروز حضرت رئیس صاحب شورای دولت بمنشی مجلس امر کردند که بعضی نظامات را قرائت کند. ب. د.] منشی مجلس نظامنامه مال مواشی را از اول تا آخر خواند و برای عموم دانانده شد که بر هر ماده و هر فقره که اعتراض داشته باشند آنرا بیرون نویس کرده در خاتمه بر وی بحث نماید! وکیل ترکستانی اعلیحضرتا! اگر محصول مال مواشی بعوض سالیانه دو سال بدو سال و یا سه سال بسه سال گرفته شود اغلبا از منفعت اهالی خالی نبوده و هم حق سرکار تلف نمیشود! وکیل قطغنی بپا خواسته بدلائل واضحه تردید آنمردیرا که خواهش شمار مال مواشی بحث محصول ال مواشی ۲۱۹ لویه جرگه ۱۳۰۳ را هر ساله و پرداختن زکوة آنرا دو سال و یا سه سال امید معروض داشته بود ، نمود ! لویه جرگه نیز تماماً مخالفت او ایستاده گفتند که همین اعطای زکوة مواشی طوریکه در نظامنامه آن مرقوم میباشد نهایت درست است مابداً تأخیر آنرا بدو سال و سه سال روا دار نیستیم چه در آن صورت نه تنها دولت بلکه ملت هم متحمل نقصان و خساره میشود ! وکیل هراتی معروضداشت اگر محض مراعات اشخاصیکه از خزانه دور افتاده اند و نمیتوانند که از قشلاق و ایلاق های خود تا بخزینه و دفتر رسیده بتوانند میعاد تحویل قسط محصول بعوض قوس تا آخر سال توسیع داده شود خوبتر خواهد بود ! اعلیحضرت تا حال شما اطلاع ندارید که درین سال در هر مقام و محل دور مأموریتهای مالیه و حکومتی افغانستان خزائن مستعد فقط بنا بر ارتفاع سرگردانی اهالی مقرر و معین شده تا هر شخصیکه بخواهد مالیات و گمرک و یا محصول مواشی خودش را بهمان خزینه دولت که به پهلوی خانه اش معین شده ببرد و سرگردانی نکشند ! وکیل فراهی برخی از مأمورین مقرر شماه مال مواشی بر حیوانات سقط شده ما ما را مجرائی از ما حتماً یا جهلا ، میخواهند مبحث محصول مال مواشی ۲۲۰ لویه جرگه ۱۳۰۳ ویا جانداد میطلبند درینصورت معلوم است که برای مالدار و رمه دار چقدر تکلیف عاید است ! وزیر مالیه وکیل صاحب آیا در نظامنامه در صورت سقط و تلف مواشی قید نشان دادن جانداد و یا احضار نمودن محلاً ، مرقوم است ! وکیل فراهی نی ! در نظامنامه ما انچنین یک فقره را هرگز نخوانده ایم لاکن مامورین احصائیه از ما انچنین مطالبها همی نمایند! اعلیحضرت این اعتراض شما تقریباً بغرض شخصی میماند لہذا محل اظهار آن این مجلس نیست هر آنفقره را که خلاف نظامات دولتی بر شما احدی جاری کند و یا مطالبه اجرای آنرا از شما نماید شما راست که از دست وی به سلسله مراتب عرض کنید! وکیل کوهستانی اگر هیئت احصائیه مال مواشی از علاقه داری و مامورین های مالیه هر مقام مقرر شود بهتر است زیرا اشخاصیکه از مرکز جهت شماره موظف میشوند چون ما او را نمی شناشیم و وی از ما اطلاعی ندارد در مسائل جزوی و سخنان معمولی بهمراه ما می پیچند و بر قول و اظهار ما اعتماد ننموده موجبات سراسیمه گی ما را تولید میکنند ! بحث محصول مواشی ۲۲۱ لویه جرگه ۱۳۰۳ وزیر مالیه این اعتراض شما مانند اظهار همان وکیل صاحب فراهی بی اساس است زیرا در نظامنامه مبین است که شمار مال مواشی را مأمورین محلی باتفاق قریه داران و قبیله داران و یکنفر از علاقه داری همان محل نماید اگر در کدام فقرهٔ نظامنامه محصول مال مواشی تخطی بوقوع باشد که از مرکز و یا حکومتی اعلا و یا نائب الحکومگی رئیس احصائیه مقرر میگردد نمائید تا اصلاح شود معلوم است که در نظامنامه این قید نیست در صورتیکه حکام محلی تان خلاف قواعد مقرره رفتار کرده باشند چنانچه ذات همایونی ارشاد فرمودند شما باید از دست شان عرضیه پرداز شوید! وکیل ترکستانی مشکل نیست ما با وجودیکه درین مواد عرضیه نگار هم شده ایم اما هنوز جوابی نشنیده ایم! وزیر مالیه اینک وزارت مالیه صورت معروضه شما را عطفاً باحکامانه بخود نائب الحکومگی ارسال میکند تا در آتیه بر خلاف قواعد نظامنامه رفتار نماید! بهر تقدیر چنانچه گفتم این بیانیه شما حکم عرض شخصی را دارد ومحل گفتن آن این مجلس نیست! رئیس شوری حضار مجلس درین محفل مبارک بحث در تعدیلات و اصلاحات قانونی و نظاماتی است نگفت و شنید در اصلاح و مدح قدح مامورین در صورتیکه دستور العمل و تمسک ما مبحث محصولان مواشی ۲۲۲ لویه جرگه ۱۳۰۳ صحیح و درست بود معلوم است که هیچ یکی در برخلاف آن کار نمیکنید و اگر بکند ضرر و بکیفر کردارش میرسد پس لطفا در عرائض شخصی و طرز عمل گرد و گیر و زید تضیع اوقات مجلس را روادار نشوید! وکیل مسمینه اعلیحضرت غازی از صغار و کبار و ذکور و اناث مواشی از ما محصول میخواهند حالا نکه بسیاری از گوساله ها و چوچه بره ها و بزغاله ها بعد از اعاشه قلیل سقط و تلف میشود و برای مالدار ازین طریق تکلیف عائد میشود بایستی که محصول مواشی خورد سال معاف شود باقی همه گونه تکلیف اعلیحضرت را ما قبول داریم! اعلیحضرت انصاف یک چیز خوب است شما خود منصف شوید نظر به تکالیفی که بیشتر از صد در این نظامنامه بر مالداران افغانستان بود و در قسم رقم محصول و خرج و باج از شما بنام بروت چربی آغا و سر چربی بی بی، بچگانه سرکانه، سرگله گی، سر رمه گی، تحت زکوة، شاهی گی، باج سیخ، علف چره طرق، وخرید جوال، گلیم، جل، نوار پشم، توبره، و امثال آن گرفته میشد اکنون که آنهمه تکالیف از همه شما برداشته شده فقط جهتہ انکه در میانه شما و مصدق گفت و شنید در صغر و کبر مواشی بوقوع نیفتد و تکلیفی برای طرفین ازین رهگذر عائد نگردد و هم ضروری بود که عوائد بیت المال که تماما برای خدمت شملت مملکت و همین مبحث محصول مواشی ۲۲۳ لویه جرگه ۱۳۰۳ صرف میشود نقصی دارد نشوم امتیاز صغیر وکبیر رفع گردیده است! از سیاق کلام اکثری از شما چنان مفهوم میشود که شما محصول مواشی و زکوة و گمرک را بمنافع شخصی من میدهید و یا من آنرا در معاملات شخصیه خود بصرف میرسانم - کلا وحاشا هر چه که شما بحکومت خود بهر اسم و رسمی که میپردازید تماماً برای رفاه و آسوده حالی و ترقیات خودتان بصورت نگهداشت عسکر و تشکیل محاکم و ساختن معابر و تمدید تیلیفون و تلگراف و کشیدن انهار و معارف و امثال آن که تذکرش بطوالت میکشد بصرف رسانیده میشود، یک حبه و دینار آنرا اعلیحضرت بمنافع ذاتی خود بصرف نرسانیده است و نخواهد رساند اینک تمام مامورین و وزراء حاضرند و درین مورد معلومات مفصل دارند و مزید برین خدا وند گواه است و کفی بالله شهیدا که من در زمام داری و فرمان فرمائی شما ملت یک نفسی بآسرات نکشیده ام و دمی بفراغت ننشسته ام حبه و دیناری از بیت المال بجز در راه ترقیات و تعالیات تان بمصارف شخصی خویش نرسانیده ام و بهمه شما معلوم است که بسیاری از عوائد حکومت که بانواع انواع و اقسام اقسام از شما ملت گرفته میشد کاملا موقوف کردم و تنها همان تکالیفی را که شریعت بر عالم اسلامیت مقرر داشته است واگذاردم ازین رو بسیار خساره بثروت دولت وارد آمده اگر حالا باز بر طبق این مطالبات مبحث محصول مواشی ۲۲۴ لویه جرگه ۱۳۰۳ ناقابل قبول تان حکومت گوش میگذارد پس لطفاً بفرمائید که تنخواه عسکر و مامورین و لوازمات و ضروریات مملکت تان از کجا پرداخته خواهد شد ! لویه جرگه بر زحمات و این نظریه همایونی کاملاً اظهار شادمانی کنان آنمردیرا که بدین اظهار پرداخته بود زیر زبان بانواع دلائل آورده برین مسئله که ذات همایونی محافظ حقیقی بیت المال و غمخوار واقعی افغانسان بوده حبه و دیناریرا از بیت المال باخراجات شخصی خود مانند دیگر سلاطین نمیرسانند مقالات و تشکرات مزیدی گفته شد و این کردار و رفتار همایونی با دوره فاروقی تطبیق داده میشد! وکیل قطغنی در نظامنامه هکذا برای نفری سمت مشرقی و جنوبی در محصول مواشی مرانمات اعطا شده در صورتیکه حکومت تمام افراد ملت خود را بنظر شفقت مینگر د و ادعای مساوات و یکرنگی را با همه افراد رعیت دارد پس این تمایز و اختلاف در مابین دو برادر از کدام رهگذر است ! وکیل مشرقی پیشتر از ین که ذات خسروانه بجواب انمرد بپرداخت برخاسته گفت که این امتیاز و شفقت حکومت برما مردم از ان است که ما چره آگاه نداریم و هم نفوس وسکنه ما بیشتر و عوائد و آمدنی و رنج و ... مبحث محصول مواشی ۲۲۵ لویه جرگه ۱۳۰۴ نامگتر است» [این مرد مشرقی میخواست که دیگر کلماتی را هم در همین اساس بیان نماید لکن حضور ملوکانه کلام او را قطع فرموده ارشاد فرمودند. ب. د] اعلیحضرت این مراعاتی را که حکومت تان موقتاً با بعضی برادران سرحدی تان در اعطای محصول مواشی نموده است محض بغرض همدردی و فداکاری آنها است که بر طبق مقررات مساوات خود با حکومت متبوعه خویش در موقع جهاد از حمل و نقل قوای عسکری و غله رسانی و بردن جبه خانه و دیگر خدمات دولت با حکومت معاونت نموده اند البته بعد از گذشتن آن میعاد مقرره با زهمان مساواتی را که حکومت تان در نظر دارد جاری داشته از تمام سکنه افغانستان دسمت شرقی و جنوبی یکسان محصول خواهد گرفت! وکیل ترکستانی مأمورین مال شماری حمل حیوانات را نیز تحت شمار آورده از ما محصول میخواهند حالانکه اکثری از حمل سقط و ضایع میشود ازین رو معافی آنرا خواستاریم! وزیر مالیه وکیل صاحب هر کدام ماموریکه حمل حیوانات شما را قبل از زائیدن تحت حساب آورده باشد از دست او بحکومت محلی خود عریضه پرداز شوید زیرا که در هیچ یک ماده نظامنامه این قید و لفظ موجود نیست که ما فی البطن مواشی نیز حساب کرده شود! بححث محصول مال مواشی ۲۲۶ لویه جرگه ۱۳۰۳ وکیل هراتی اکثری از اهالی ایران درهنگام تابستان بخاک افغانستا و علف زارهای حکومت متبوعه مان بغرض تربیه مواشی خود اقامت گزین میشوند اگر حکومت از آنها نیز بطوریکه لازم بداند ونسبتاً محصول آنها نسبت بمحصول تبعه افغانستان کمتر تحصیل شود البته فائده های مزیدی برای بیت المال محصول می آید علاوه بران اگر مخصوصاً برای مالداران و این ایلاق نشینان قیمت تذکره اندکی کمتر مقرر شود همانا که تعداد آنها خواهد افزود زیرا که در سرحدات هرات بسیار چراگاهای خوب و سرسبزی موجود است تا مالداران تبعه ایرانی خیلی مشعوفند که درین سرزمین آمده موقتاً در هنگام تابستا بتربیه مواشی خود بپردازند فاما اکثریه بواسطه زیاده پول تذکره نمی آیند و آنانکه می آیند هم بیک اصول مرغوب از آنها باید اخذ محصول شود! اعلیحضرت این معروضه وکیل هراتی را چون نسبتاً از تحت همایونی بعید بود و اندکی لب ولهجه او نیز عام فهم نبود مکرراً خواهش استماع نموده بعد از فهمیدن بمقصدش وزیر مالیه را امر بیادداشت نویسی کرده از ان مرد اظهار خرمی نموده فرمودند که اینک یادداشت گرفته در آتیه درین معامله تدقیق کرده میشود! الی [ILL] مبحث محصول مواشی ۲۲۷ لویه جرگه ۱۳۰۳ وکیل بلخ خشانی امیدواریم که ما بعد از شمار کردن علاقه دار مخفی مأمورین مالیه مقامی در بندر های متعدد، مجدداً شمار مال مواشی در صورتیکه مالدار سند هم بدست داشته باشد بعمل نیاید زیرا در هنگام بهار که تمام رمه ها و مواشی در حرکت میباشند در جاهایکه پس است و یا در های صعب المرور اثبات وجود دارد بندر داران سر از نو بر مواشی ما علم آوری میکنند ! وکیل میمنه بلی ! این شمار و علم آوری مخصوص بکجائی است که در مواشی و رمه او نسبت بداخلہ سند و ہيئت ظاہرہ رمه برای بندر دار شک دست دهد و ظاهرآ بداند که مال او ادایین است و یا برای او اطلاع و خبری رسیده مشتبه باشد والا بدون از اشتباه و علم خیر احدی غرضدار نمیشود! اعلیحضرت بلی ! در صورت شبہہ و اخذ معلومات و یا تصدیق و تردید اطلاعات خصوصی مجدّداً شمار کردن بسیار خوب است و درست و بدون آن باید نشود و نمیشود! (درینموقع ساعت ۱۲ بسر رسید و مجلس تا چندی برای صرف طعام و ادای صلوة و تفریح فسخ شده مذاکرات و یادداشتهای باقیه بظهر گذارده شد. ب.د ) مبحث محصول مواشی ۲۲۸ لویه جرگه ۱۳۰۳ مذاکرات ظهر چهارشنبه [ما قبل از پوره شدن ساعت (۲) عموم اعضای محترم لویه جرگه دران بارگاه عالی احضار شده تماماً اخذ موقع نموده بودند ذات شوکتسمات همایونی نیز پوره بوقت موعوده انجلاء افزا ء دیده منتظرین گردید بعد از سکوت قلیل ارشاد فرمودند، ب. د ] اعلیحضرت بنام خدای خود این مجلس عالی را آغاز میکنم! بحث ما قبل از چاشت در مواد بیرون نویس شدهٔ نظامنامهٔ محصول مواشی بود و تا یکجای در ان مذاکرات نیز بعمل آمده بود اکنون دیگر گفت و شنیدی دران دارید ؟ یا نی ؟ اگر داشته باشید بسم الله بفرمائید ! لویه جرگه ما دیگر درین نظامنامه هیچ مذاکره کردن را نمیخواهیم و تماماً اورا تصدیق و جمیع موادش را بعدل و انصاف و حقانیت قرین یافته از دل و جان اورا قبول داریم ! مبحث محصول مال مواشی ۲۲۹ لویه جرگه ۱۳۰۳ اعلیحضرت من یک نظریه دارم و میخواهم که او را ضمیمه این نظامنامه بگردانم اینک آنرا برای شما میگویم اگر لازم بود درج میشود و الا خیر و آن اینست که بایستی محصول مال مواشی فقط در حین شمار آن گرفته شود تا راعی و رعیت از سرگردانی خلاص باشند، [درین مواد یک مبحث بسیار طویل مفصلی در میان ذات جهانبانی ویکنفر وکیل بدخشانی بعمل آمد و از هر طرف دلائل گفته شد که اگر تمام آن در قید قلم آورده شود موجب طوالت کلام و ملالت قارئین کرام میگردد، لهذا مخلص آن نوشته میشود. ب. د] وکیل وقت شمار باید بعد از وقت زائیدن مواشی باشد که ماه سرطان و اسد است مقرر شود و محصول آن بهمین ماه قوس بطوالت قسط گرفته شود، اعلیحضرت البته وقت زای مواشی منطقه‌های سردسیر ماه ثور و سرطان است لکن در محالات گرم سیر مواشی تقریباً در ماه حوت آغاز بوضع حمل نموده در اواخر حمل خاتمه می یابد لهذا میعادیکه در نظامنامه گذارده شده بحد وسط بملاحظه هر دو محل مقرر شده است! جلال الدین قطغنی اینکه اعلیحضرت اخذ محصول مال مواشی را در حین شمار اراده میفرمایند ابداً رعیت متحمل عطای محصول مبحث محول مال مواشی ۲۳۰ لویه جرگه ۱۳۰۳ در آنوقت که موقع افلاس و بی‌برگی است و مالداران بانواع پریشانی و سرگردانی گرفتار میباشند و سر از نواز تکالیف یخ و برف و سرمای زمستان برآمده میباشند، ندارند البته وقت تحصیل و پرداخت محصول همین ماه قوس است که مالدار از فروختن مواشی خویش صاحب ثروت میباشد و هم درین مفکوره همایونی در سال اول میبایست که مالدار دو محصول را تحویل کند یکی در ماه قوس و دیگر برادر آخر حوت که بالکحل خارج از مقدور ما عاجزانست! اعلیحضرت این هر دو عذر شما را بدلائل جواب میگویم و شما را میدانانم که اعطای محصول در آنوقت موجب فائده شماست ائیکه توهم نمودید که در مرتبه اول در یکسال دو محصول از ما گرفته میشو نی! ما دفعةً اخذ محصول را از یک موسم بدیگر موسم تحویل نمیدهیم طوریکه تنخواه مامورین دولتی و عسکری را که سابق برین پیش از خدمت میگرفتند و حال بعد از خدمت برای شان داده میشود تدریجا از ششماه بپنج و از پنج بچهار و از چهار بسه و از سه ماه بدو ماه از دو ماه به یکماه رسانیدیم همچنین محصو مال مواشی شما را نیز از ماه قوس بتدریج تا شش سال در آخر حوت میستانیم درینصورت معلوم است که پول دولت تا شش سال یکیک ماه اضافه تر از موعد تحویل سال گذشته آن بنزد تان میماند و هم بحث محصول مواشی لویه جرگه ۱۳۰۳ از تکالیفات دیگر نجات مییابید، [وکیل در اوائل بدین صورت تن در هیچ نمیدانست بعد از فهمانیدن مکرر اعلیحضرت چون بمطلب پی برد و دانست که دولت همان پولی را که امسال از وی در ماه قوس گرفته در سال آینده در قوس نی بلکه در ماه جدی و بدیگر سال در دلو و بکذا در حوت میستاند و برای وی از نیصورت هیچ نقصی عائد نیست بالاخره این دلیل لا طائل و عذر لنگ از وضع این ضمیمه استنکاف ورزید، ب. م] جلال الدین قطغنی اعلیحضرتا! ما مردم کی میتوانیم که پیسه بحبیب ما باشد و بران ممسکی کرده خرج نکنیم چنانچه در نیموقع که از ما محصول گرفته میشود جیب های ما از پول می ترقد لکن در موسم حوت و حمل و سر و بار برای گذاره و اعاشه خود پریشان و سرگردان میباشیم، و مالداران مملکت ما بر خلاف دیگران از پشم و پوست و شیر مواشی خود فائده نمیگیرد حتی دوشیدن بزه و گوسفند را عیب میدانیم! اعلیحضرت بسیار متاسفم که اکثری از ملت افغانستان در عیاشی و اسراف پیشگی درجه اول را احراز داشته اند اگر یکمرد روزانه صد روپیه آمدنی داشته باشد شب حتماً همان صد روپیه را خرج میکند و برای زندگانی آتیه خود هیچ ذخیره نکرده بدیگر روز گرسنه میخوابد بسیار دیده ام که چندی یکنفر بر سمند ناز سوار بوده نان پلو نوش جان میکند مبحث محصول مال مواشی ۲۳۲ لویه جرگه ۱۳۰۳ و درجه اول عیاشی و اسراف را حائز شده از معیشت آتیه خود هیچ نمی سنجد بعد از چندی بر خاک مذلت افتاده بسکنت تقرب میسازد ! آقادنه با آن شوری شورونه باین بی نمکی » نباید آنطور عیاشی و بی پروائی را پیشه کردونه بدین اندازه تکلیف و مشقت را متحمل باید شد وقتیکه شماده روپیه را حاصل نمودید لطفاً یکروپیه آنرا بمخارج ضروریه خویش خرج رسانیده ما بقی آنرا برای روز ما بعد نگهداشته از گرم و سرد زمانه بیندیشید ! اینکه میگوئید که ما مردم از پوست و پشم و شیر و روغن د غیره حاصلات مواشی خود استفاده نمیکنم و این منفعت گرفتن را از مواشی خویش فیما بین خود عیب می پنداریم این مسئله بیشتر موجب تاسف و حسرت است امروز بیگانها و ملل متمدنه دنیا کوچه بکوچه بازار ببازار و ده بده موترهای بزرگ بزرگ لاری را گرفته شبا روزی تجسس استخوان و شاخ و پشم و ملبوسات کهنه و ژولیده میگردند و آنها را جمع آوری داشته بلکه اکثریه خریداری نموده میبرند از ان استفاده کرده اشیاء ساخته شده آنرا بالای شما میفروشند و شما میگوئید که از پشم و شیر و پوست مواشی خود که شرعاً و عادتاً و اصطلاحاً جائز است فائده گرفتن را عیب می پنداریم! بحث محصول مواشی ۲۳۲ لویه جرگه ۱۳۰۲ خوب این بحث صرف بر چیزی بود که هنوز در نظامنامه داخل نشده است و خیال ادخال آن بطور ضمیمه شده بود اکنون که شما جداً بر خلاف آن دلائل لاطائلی را بیان میدارید و بمنفعت خود نمیدانید اینک من از ان گذشتم ! لویه جرگه اگر چه بتائید و تردید این وکیل قطغنی هیچ نگفتند اما از وضع شان چنان مستفاد میشد که با وکیل مزبور موافقت دارند این روچون ذات همایونی از ان نظریه خود صرف نظر فرمودند از تمام شان یک آثار بشاشت دیده شد ! وکیل ترکستانی بعرض رسانید که از مالداران مملکت ما بعوض زکوه قره قلی پوست تحصیل میشود و از باقی مواشی مایان حسب معمول محصول گرفته میشود اگر بعوض پوست کاملاً از ما محصول گرفته شود بهتر خواهد شد ! وزیر مالیه بدلائل در اخذ پول خساره دولت و نقص بیت المال را ثابت کنان بیان داشت که اعلیحضرت غازی در تعداد پوست قره قلی نظر با ز منه سابق که شما اهالی میدادید بسیار تخفیف را محض تسهیل و آرامی شما اهالی فرمود است اگر شما علاوه بر آن هم خساره را بدولت وارد نمائید معلوم است مبحث محصول مواشی ۲۲۳ لویه جرگه ۱۳۰۳ که شما تنها منافع شخصی خود را تحت نظر داشته از منفعت دولت و مملکت صرف نظر مینمائید ! وکیل اگر قیمت پوست قره قلی از ما گرفته شود و یا وجه محصول اموال مواشی را نیز از ما پوست بازیافت دارند، بهتر خواهد شد ! وکیل برخواسته بعد از بیانیه طویلی این قرارداد مقرره حکومت را که از قره قلی پوست و از مواشی محصول بستانند مفید و سودمند نشان داده تغیر و تبدل آنرا موجب تکلیف طرفین ثابت کرد! لویه جرگه مخصوصاً نفری ترکستان بر همان قرارداد ماضیه خود اظهار رضامندی نموده از ان نظریه وکیل ترکستانی صرف نظر نموده منظوری همان طریقه سابقه را بعرض رسانیدند ! اعلیحضرت صلاح ما همه آنست کان صلاح شماست بحث مالیات ۲۳۵ لویه جرگه ۱۳۰۳ نظامنامۀ للّمی و مالیه بعد از نیکه نظریه و اعتراضات لویه جرگه نسبت بنظامنامۀ محصول مال مواشی بپایان رسید و تماماً اظهار داشتند که بصورت است و ما دیگر دران هیچ نوع گفت و شنید نداریم نوبت بخواندن نظامنامه للّمی و مالیه رسید منشی مجلس نظامنامۀ مزبور را بفصاحت میخواند و رئیس صاحب شورای دولت حضار را بیاد داشت نویسی یاد دهانی میکرد تا اینکه نظامنامۀ موصوف سراپا خوانده شد و در اثر آن نسبت بمندرجات نظامنامه از هیچ رهگذر اعتراض و تردید و تنقیدی بعمل نیامد فاما عرائض شخصی از چند نفر و از چند گوشه تقدیم شده در نتیجه تصفیه گذارشات آنها محول بوزارت مالیه و مأموریتهای محلی مالیات و حکومتی شان قاعدتاً گردید درین ضمن نسبتاً گفت و شنید مزید یرا وکلای محترم هرات و قندهار بر پا داشته دلائل و براهین و مذاکرات مزیدی در بین آنها و اعضای وزارت مالیه و مستوفی کابل و رئیس تنظمیه لویه جرگه ۱۳۰۳ ۲۳۶ مبحث مالیات قندهار ردوبدل شده که قلم عاجزانه ما هرچند بیادداشت نویسی این مقام سرعت و چالاکی را بخرج داده باز هم نتوانسته که حاصل مذاکرات و خلاصه گزارشات این گفت و گویی را گرفته تیوانست بالجمله مردم قندهار از تسعیر حاِضر مالیات جنسی خود ها که بنقدی تحویل یافته است شکایت داشتند و عده از قلت آب بیتابی میکردند و چندی از تجاوز مامورین مالیه شکایت داشتند و مردم هرات میگفتند که تا حال برطبق نظامنامه از ما تحصیل مالیه نشده بهمان طرز قدیم جاریست مردم قندهار از تسعیر حاِضر نقصان و پریشانی خود را حکایه میکردند و از طرف وزارت مالیه جواب تسلی بخش و تشفی ده برای شان داده میشد مردم قندهار را جناب سردار عبدالعزیز خان رئیس تنظیمیه شان بدلائل مسکته در معروضه شان ملاامت و متجاوز نشان داد علاوه بران ذات شاهانه ایشانرا از بیان تسلی داده گفت در موقعیکه با شما این قرار داده شده بود نظر بنرخ انوقت همراه تان تسعیر درست کرده شده بود چنانچه تا دو سالیکه نرخ گران بود احدی از شما شکایت از تسعیر نکرد، امسال که نرخ غله ارزان شده و شما از ان تسعیریکه برضا و رغبت خود با حکومت نموده اید و مقاوله نامهای تان بوزارت مالیه موجود است شکایت میکنید محض رفاه حال شما وزارت مالیه را تاکید میکنم که با شما نرخ دوست و تسعیر را حسب دلخواه تادینیا مبحث مالیات ۲۳۷ لویه جرگه ۱۳۰۳ مقرر دارد و نفری هرات را آقای محمد سرورخان مدیر محاسبه در معروضهٔ شان حق بجانب گفته علاوه بر تسلیت دهی همایونی وزیر صاحب مالیه وعده داد که سررشته بر اصل شانرا بنماید درین روز نطقی را که فیض محمد خان وکیل سمت شمالی و عبدالرحمن خان رئیس هراته و پشتر و محمد اکرم خان مدیر مأمورین وزارت معارف و آقای عبدالعزیزخان مستوفی صاحب کابل ایراد داشته اند نیز قابل وقت است ایکاش اگر نوتهٔ آنها را بدست میداشتیم تا درینجا جهته تذکر ناظرین قلمبند می شد . ب . د ] اعلیحضرت بعد ازینکه عموم معروضین قانع شدند و این گفت و شنید و نطقها و اظهار خیالات خاتمه یافت اعلیحضرت همایونی جرگه را مخاطب کنان فرمودند : که بحث ما صرف در مواد نظامنامه است لهذا میگویم که آیا در مندرجات این نظامنامه اعتراضی دارید ؟ لویه جرگه نی ! نی ! مندرجات و مقررات نظامنامه سرا پا منصفانه و حقانه است ما بران اعتراض و تنقید یدی نداریم ! اعلیحضرت اشخاصیکه یکی بعد دیگری بعد از اختتام این نظامنامه عرائض نمودند تمام عرائض شخصی است که یکی از آنها نه تنها بمن بلکه بوزارت مالیه نیز تعلق ندارد بایستی این معروضات خود ها را بنزد حکام و مامورین مالیات محلی تان بنمائید تا آنها بغور رسی تا بپردازد مبحث مالیات ۲۳۸ لویه جرگه ۱۳۰۳ اگر آنها نشنیدند بسلسله مراتب بوزارت مالیه عرضیه پرداز شوید اگر وزارت هم بعرض تان التفاتی نکرد من حاضرم که اینچنین عرائض را ذاتاً بشنوم شاغاسی حضورم شبا روزی اینچنین اشخاص را انتظار میکشد والا اگر من هم چنین عرائض هر فرد را بشنوم ظاهر است با اینکه من خودم را شب و روز بدین کار وقف کنم و از جمله مهمات سلطنتی و امورات ضروریه دولتی صرف نظر نمایم باز هم معلوم است که من مانده شده بستوه خواهم آمد و عشری از اعشار اینچنین عرائض تا را شنیده نخواهم توانست لویه جرگه الحق که شنیدن امثال این گزارشات کار ملوکانه نیست بایستی این عارضین که بفتوای صاحب الغرض مجنون دیوانه وار باینچنین عرائض مبادرت میکنند بمحلات آن مراجعت کنند و بسلسله مرآت در صورت عدم اجراء آن خود ها را بحضور مرحمت نشور برسانند ! اعلیحضرت خیر ! محض خاطر شما وزارت مالیه را تاکید میکنم که در عرائض شما دقت و توجه مزیدی را بخرج بدهد و تا بتواند در دفع شکایـت تان بکوشد حالا اگر در نفـس نظامنامه اعتراض دارید مهربانی کرده بگوئید و الا بند یگر کار آغاز کنید که وقت ضائع میشود ! لویه جرگه قبلاً بعرض رسانیدیم که در نظامنامـه فـوق هیچ مبحث مالیات ۲۳۹ لویه جرگه ۱۳۰۳ گفتی نداریم، درین عرائضی که کرده شد ظاهر اً تمام آن شخصی بود ازین دلسوزی همایونی که وزارت مالیه را باستماع آن عرائض تاکید و سفارش نمودند اظهار بسیار شادما و مسرت نموده بدعا گوئی های تان افزوده آرزومندیم که دیگر کدام نظامنامه خوانده شود. [قرار همین وعده و مراحم ملوکانه وزارت مالیه ما قبل از حرکت نفری جرگه در ازاله شکایت اهالی هرات و در تسعیر قندهار بذل مساعی نموده باندازه در غوررسی آنها کوشید که آنها را مسرور واپس فرستاد. ب. د] رایض ملکیلی مبحث اخذ نفوس ۲۴۰ لویه جرگه ۱۳۰۳ نظامنامه نفوس [بعد از اتمام این مذاکرات منشی مجلس آغاز بقرائت نظامنامه نفوس کرده حضار بیادداشت نویسی بعضی گذارشات و اعتراضات خود میپرداختند بعد از ختم نظامنامه اعلیحضرت همایونی بپا خواسته نطق نهایت مفصل و دلچسپ بیحد رقت آور غرایی را ایراد فرمودند که ما مطالب عمده آنرا تا جائیکه بیاد داریم در ذیل مینویسیم . ب . د] اعلیحضرت خدمت نظامی یک خدمت بسیار بزرگ و مقدس است زیرا که عسکر برای تحفظ دین و ملت و مملکت مجاهدت شرف و ناموس شما سربازی میکند ! عسکر است که برای بدست آوردن و حصول حقوق سیاسی و اقتصادی و سائر منافع ملی دولتی تان از دشمنان خارجه و داخله قطرات خون خود را نثار میکند کسانیکه در خدمات نظام گران جانی میکنند و یا از ان پهلو تهی مینمایند قرار عقیده مذهبی و مقررات دینی عالم اسلامی گویا از جنت می گریزد ، مبحث اخذ نفوس ۲۴۱ لویه جرگه ۱۳۰۳ (الجنة تحت ظلال السيوف) ایلت عزیزم حکومت ابداً از وزیر و وکیل تشکیل نمی یابد حکومت را حکومت حقیقی بریق و لمعان سر نیز ها می نماید! اگر شما بگوئید که تعلیمات عسکری برای عموم ملت افغانی لازم نیست درین خیال خود شما سهو کرده اید زیرا در صورتیکه شما از مسائل جنگ پشتمها اسلحه موجوده و آلات رقم جدید معلومات نداشته باشید نه تنها مقابل دشمنان خویش خجالت و منفعل میشوید بلکه هر چند شجاع و دلیر و وطنخوا باشید باز هم بقوای ناریه و اسلحه ممکن نیست که تا چندی مقابله کنید و مغلوب و پریشان نشوید! اکثری از رجال ملت ما میگویند که ما بار بار دشمنان خود را خوار و زبون نموده بیک حالت زار از مملکت خود بیرون کشده ایم و اگر باز خدانا خواسته بچنین دست تطاول اغیار بر مملکت ما در از شود همانا که مکررا بکیفر کردار رسانیده خواهند شد! بلی! آقا قول و دعوی شمادره است است! اما واسطا آن وقائع را کاملا فراموش خاطر نموده اید که بار باد شمردان آنرا بحالت زبون وزار نه یکبار و دو بار بلکه بارها بالتکرار بر پشت افگنده بر سینه او نشسته اید لا کن بجای اینکه این فرصت را غنیمت شمرده مدعی را دفعتا بکیفر کردارش رسانیده حوالہ دار البوار مبحث اخذ نفوس ۲۴۲ لویه جرگه ۱۳۰۳ و تحویل نارش مینمودید چون از تعلیمات نظامی و اصول عسکری و امورات حربی باخبر بودید برین ضعف موهومۀ دشمن فریفته شده اورا گذارده در عقب غله و دیگر حوایج معموله خود در پسپار مقامات خود گردیده اید دشمن ازین مسئله و نادانی تان دران موقعیکه بایستی نام و نشانی از وی بود بمقابله تان کامیاب شده از دست تان زنده جانبر شده است ! دیگر اینکه آیا شما دشمن خود ها را در کدامین موقع مغلوب و منهزم نموده آیا شما بر وی تعرض برده اید و یا عدوی تانرا در خاک خود عقب نشانده اید؟ و یا اینکه دشمن داخل خاک پاک مملکت عزیز تان گردیده مقامات مهم را از نزد شما تحت تصرف آوره است و بعد بمال و ناموس و جان و آئین و دین تان دست تعصب پرستش را دراز کرده است شما بمقا مشتیکه از وی برپشت خورده اید بالمقابل لگد تا نرا بر سرش حواله کرده اید ؟ دیگر اینکه :- خودتان دعوی دارید که ما « بار بار دشمن را مغلوب و مقهور و مخذول کرده ایم » آقا در نتیجه این شکست و انهزامی که بار بار بدشمن داده اید، آیا کدام بالشت خاکش را هم تحت تصرف آورده اید ؟ و یا چیزی فائده مادی و معنوی را هم حائز شده اید؟ بالاخر یک قریه و قشلاق مقامی را از جمله آن ایالا و ولایاتی که رعایای مطیع مبحث اخذ نفوس ۲۴۳ لویه جرگه ۱۳۰۳ دشمنان از شما یکی بعد از دیگری گرفته تحت تصرف مغصوبه خویش آورده اند هم گرفته اید و یا صرف همین قدر کرده اید که دشمن را از گلیم و فرش زیر پای و از خانه و کوچه خود در حالیکه در دل و جان و جگر تان پا نهاده چشمهای تانرا کور مینمود بیرون کشیده اید؟ ولپس! این استقلال را خداوند بفضل و عنایت خود عطا کرده و بنا در عالم اسباب از تشویقات و ترغیبات من حاضر شما اورا نائل آمده اید والا نه شما ازین مسئله خبر بودید و نه زمامداران سابق بنا بر فوائد ذاتی و عوائد شخصی خود بشما اطلاع این امر را میداد که افغانستان زیر حمایه انگلیس است، اگر خداوند سلطنت را بمن حاضر ارزانی نمیکرد اغلباً این زهر قاتل را ملت مظلوم ما تا پنجاه سال دیگر نیز بتوهم نوشدارو تناول میکردند. بعد از نیکه اثرات اغیار در عروق و شرائین شان کارگر میشد باز اگر چه خبردار میشدند اما آن اطلاع مانند جو زیر کوتل سودی نه بخشیده همه سعی و کوشش و مساعی که در راه استخلاص خود میکردیم بفحوای مشتیکه بعد جنگ بیاد آید بکله خود باید زد کارگر نمیشد! ملت عزیزم ! دشمنان ما و شما بخوبی میدانند و می فهمند و تجربه های سابقه و اوراق مجلی تاریخیه بدانها یاددهانی میکند که ملت افغانرا ما بزور سرنیزه و قوای نظامی خود مرعوب و مغلوب کرده بحادث اخذ نفوس ۲۴۴ لویه جرگه ۱۳۰۳ میتوانم ، ازین رو من بعد ازین کوشش وسعی که داشته باشند از رهگذر سیاست و دسیسه و نفاق افگنی و شقاق آفرینی و تولید مشکلات و موانعات برای ترقیات حکومت و ملت سلطنت ما کار میگیرند – لہٰذا لازم آمد که برای اندفاع این مشکالت و ارتفاع این موانع قوای بسیار منتظم و مکمل و ماہر بفنون حاضرهٔ حرب برای ہر وقت و ہر زمان حاضره آماده داشته باشیم – دشمن برملاء نمیتواند که با ما و شما مقابل شود، هرچه که بخواہد برعلیه ما زیرجال سیاست و پردہای مخادعت کردنی است، پس باید ما هم برای سد باب سیاست و دفع خیانت سناً سر نیزهای درخشان شجاعت و شمشیرهای بیقرار جسارت بنیان حماست را حاضر و آماده داشته باشیم ! اندکی تامل کنید و وقت را بکار برید از زمانیکه شما ملت افغانستان بخدمات نظامی و عالم عسکری دلچسپی خود تانرا در تناقص گذاشته به نظام اندک اندک داخل میشوید از همان روز رقبهٔ وسعت افغانستان روزبروز کاسته شده سرحدات و مواضع مدافعهٔ او کسب زیادت و اتساع نموده میرود، فکر کنید بدین اندازه ہنگفت سرحداتی که افغانستان با دول همجوار خود مبحث اخذ نفوس ۲۴۵ نویه جرگه ۱۳۰۳ دارد محض برای تحفظ آن بدون عملیات جارحانه چقدر عسکر لزوم دارد و باز در مورد محاربه درین نقاط بکدام پیمانه سرباز در کار است ! امروز کم از کم برای افغانستان بودن پنج لک نفر سرباز مسلح در کار است اگر حکومت این عسکر را بطور خوش رضا بگیرد و باز در تحمیل لوازمات و ضروریات آن بر اید معلوم است که خزینه دولت متحمل آن حسب خاطر خواه شده نمیتواند حتی اگر همین یک لک سربازی را که فعلا ما وضعاً وجود آنرا در همه حال بدولت ضروری میدانیم بطور خوش رضا بگیریم کم از کم چهل روپیه ماهانه فراهم خواهند شد بدیهی است که اداره یامور همین نفری بدین مخارج گزاف نیز خالی از اشکال نیست پس لازم آمد که افغانستان نیز همان طریقه را که امروزه روز در تمام دول عالم و ملل بنی آدم در استجلاب سربازان مروج و معمول است بکار برد (که ما بدان نظام وجوبی و جهاد اسلامی نام میگذاریم و دیگران اورا نظام اجباری میخوانند. ب. د) چنانچه امروز دولت معظمه ترکیه همین اصول عسکر دارد و ملت جرمن نیز برای احضار عسکر همین طریقه را مرعی میدارد و دیگر دولتهای کوچک که ملت شان اندک است نیز همین مسلک را تعقیب میکنند! فوائد اخذ عسکر بدین اصول حسب ترتیب و نوبت بسیار است منجمله آن قلت مخارج دولت و نظامی شدن تمام مملکت است بحث اخذ نفوس ۱۴۶ لویه جرگه ۱۳۰۳ که حسب موقع ولزوم دفعتاً حکومت میتواند که تمام ملت خود را تحت سلاح آورد و با دشمن بجنگند! چنانچه بهمه شما معلوم است که درین نزدیکیها دو مرتبه حکومت تان ازین اصول مفید مستفید گشته است و از تمام ملت همدرد و شجاع خود که قبلاً تعلیمات نظام خود ها را حسب قرعه و نوبت خود تکمیل کرده بخانه های خود رفته بودند، اردو های منتظم و فرقه های مکملی را تنظیم و ترتیب داد(۱) در محاربه استقلال سنه (۱۲۹۸) (۲) در واقعه حاضره سمت جنوبی واگر همین اصول نفوس از زمان سابق الیٰ الآن در افغانستان ترویج نمی یافت و عموم ملت به تعلیمات نظامی کسب معلومات نمی نمودند پس آیا درین محاربات همان ملت باز در عقب غله یا در پس سر پرستی عائله و یا بمتابعت فلان ملک و فلان خان نمیرفتند و مفت و رایگان حریف خود را بر خود غالب و کامیاب نمی نمودند، مردیکه باصول عسکری آشنا شود و در تعلیمات آن فهمیده و دانا باشد خودش کی در موقع محاربه و خبر ورود خصم بخاک مملکتش میتواند که بخانه بنشیند و بنظام شامل نشده خدمتی را انجام ندهد. بالعکس مرد نابلد و بی تجربه با اینکه قرار اوامر شریعت و اسلامیت و وجدان خود در محاذ جنگ شامل شود بعد از مکث قلیل در عقب غائله و فامیل خود رفته میدانرا خالی میگذارد! مبحث اخذ نفوس ۲۴۷ لویه جرگه ۱۳۰۲ تا حال در نظام بعضی تعلیمات غیر مفید بوده برای ترفیه حیات آتیه و آرامی و آسودگی آینده نظام چیزی سنجیده نشده بود ازین رو اکثری از عسکر بعد ازینکه میعاد خدمت شانرا تکمیل مینمودند بخانه خود رفته بیکار و بی کسب و معطل میماندند اکنون در نظر داریم که تعلیمات غیر مفید مانند اجه پک، تندی پک، زیر زو، وغیره اشیائی را موقوف دانسته صرف تمام تعلیم نظامی را موقوف به نشان زدن و شجاعت تحویل تبدیل داده بعوض آن تعلیمات مفیده دیگر مانند اصول زراعت طریق اکتساب عسل از زنبور، صورت گرفتن ابریشم از تخم پیله و یاد گرفتن خواندن و نوشتن را بطرز جدید و امثال آن برای عسکر در مدت اقامت شان در قشله عسکری، نشان داده میشود تا بعد از اختتام موعد خدمت خود نه تنها صاحب کمال و دانسته باشند بلکه نمونه خوب و استاد مرغوب اهل قریه خود درین اصولها بوده باشند! چنانچه فعلاً ما این اصول را در قطعه ارگ ترویج داده ایم! اگر خواهشمند باشید انیک یکنفر سپاهی را از میان این سپاهیها که حاضرند خواسته ازوی در خواندن و نوشتن سوال کنید! خلص اینکه اصولی را که حکومت سابقه و حاضره تان در اخذ عسکر از افراد ملت گذارده است بسیار خوب و وجود آن از حد ضروری! بحث اخذ نفوس ۲۴۸ لویه جرگه ۱۳۰۳ ضرور بایستی که از تمام افراد ملت بدون استثنای خان و ملک و کله خدا و غریب از عمر (۲۲) ساله الی (۲۸) ساله اگر ضرورت افتاد بالاتر ازان تا میعاد معینه داخل سلک عسکری شده بعد از تکمیل میعاد خدمت خود واپس بخانه خود مراجعت کرده عوض او دیگری جلب میشود اصول و قواعدی که برای اشخاص بیکس و معیوب و مفرور و غیره گذارده شده سراسر مبنی بر انصاف است من عاجز فکر یکه داشتم و کوششی که از زمان شهزادگی خود الی الان در اصلاحات نفوس نموده ام همین است که بصورت موجوده جریان دارد زیرا که در موقع ضرورت تمام ملت ما عسکری شده در میدان محاربه مانند ترکیه و جرمنی و دیگر دولیکه این اصول را تعقیب میکنند حاضر شده کار میکنند اگر شما حضار لویه جرگه این اصول را قبول دارید خوب والا اگر کدام طریقه و اصولی بهتر ازین بنظر دارید نیز بفرمائید تا دران دقت کرده شود ! لویه جرگه تماما ازین اظهارات و بیانات هدایت آیات شاهانه در تحت چنان یک تاثیر و رقتی آمده بودند که کشیدن مرقع انحالت شان از قوهٔ قلمی ما خارج است بهر تقدیر بعد از اختتام کلام شاهانه یکی از میان برخواسته بعرض رسانید علیاحضرتا : - باندازه که کلام هدایت اتمام تان موجب خوشنودی و مسرت لویه جرگه گردید بهمان درجه مبحث اخذ نفوس ۲۴۹ لویه جرگه ۱۳۰۳ بلکه بیشتر و افزونتر از ان این طوالت تقریر شاهانه و کلمات تعریضیه ملوکانه موجب انفعال و خجالت مايان گردیده است زیرا که هر کدام ما در راه خدا اسلامیت و مملکت و شخص اعلیحضرت سر، جان، مال، ناموس، ثروت دولت، هستی، خود ها را قلباً وصدقاً فدا میکنیم و هرکدامی از ما برای خدمت نظامی که در حقیقت اقامه جهاد (فی سبیل الله) و خدمت در راه اعلای کلمة الله است حاضر و مهیا بوده در ان امور بیشتر تر ازین بیانات گهر باری ملوکانه معلومات داریم و هرکدام ما بهر نوع خدمت و تکلیفی که ذات جهانبانی ارشاد فرمایند الساعة و در همین دقیقه حاضر و آماده ایم حالا که از سیاق کلام خسروانه اکثری از اشخاص ظاهر بین و این مأمورین دولت که بمقابل نشسته اند چنان توهم نموده خواهند بود که ملت افغانستان اغلباً از خدمت نظامی سرکشی دارند و در اعطای سرباز تعلل و بهانه جوئی همی نمایند که ذات شوکتسمات خسروانه بدین اندازه کلام خود را مبسوط و مشروح فرمودند در اثر این کلام از طرف عموم لویه جرگه نیز همچنین کلمات گله آمیزی ایراد و ظهارا گرمجوشی های شدید و فداکاریهای مزید در خدمات نظامی کرده میشد نطق و بیانات هرکدامی از انها بآوازهای تکبیر و تهلیل یک غلغله را برپا کرده تقدیر و تحسین میشد تا اینکه ذات جهانبانی تکراراً قطع کلام شانرا نموده فرمودند ! مبحث اخذ نفوس ۲۵۰ لویه جرگه ۱۳۰۳ اعلیحضرت کلا وحاشا ! من ابداً این کلمات را تعرضاً و یا شکایته نگفته ام بلکه مقصدم ازین بیانات صرف مزید اهمیت عسکر و لزوم نظام را بدین اصول حاضره و اماندن و ذهن نشین نمودن تان بود و بس، زیرا خودم میدانم که ملت شجاع افغانستان طبعاً جهاد را دوست دارند و خدمت نظامی را عیناً اعلا و کلمه الله می انگارند و از اعطای نظام و تحمل همه گونه تکالیف آن بقدر کسیر مو تخلف و تجاوز نمی نمایند و این اساسی را که حکومت مقرر داشته است تماماً بنظر قبول مینگرند غرض و مقصودم اینست که شمایان مواد اساسی نظامنامه نفوس را تماماً بکمال شوق قبول دارید آیا فروع او را نیز همچنان تائید میکند و یا در ان چیزی بحث کردن را آرزو داشته میخواهید که آنفروع بکدام طرز دیگر مقرر شود ! لویه جرگه ازین اظهار مجدده شاهانه تماماً اظهار شادمانی کنان از طرف عموم کلمات دعائیه و اظهار گرمجوشی و فداکاری و آمادگی عموم ملت افغانی برای خدمات نظامی و همه گونه اوامر اعلیحضرت غازی ایراد گشته کلمات هر کدامی از آنها بآوازهای تکبیر و تهلیل تائید و تقدیر شده بالاخر باز ذات ملوکانه فرمودند ! اعلیحضرت مقصد از انعقاد این مجلس عالی ایراد نطق و خواندن مبحث اخذ نفوس ۲۵۱ لویه جرگه ۱۳۰۴ ادعیه نیست من از تمام شما ممنونم و احساسات محبت کارانه تان را نسبت بخود خوبتر میدانم تا بتوانید در موضوع مذاکرات خود مانده از مطلب بیرون نروید و یک آن بیشتر افکار و نظریات خود تانرا نسبت بفقره های مبحوث فیه اظهار نمائید ! مقصد این است که لویه جرگه نسبت به نظامنامه نفوس تنقید و تعدیل را در نظر دارد یا نی ؟ وکیل قندهاری اعلیحضرتا ! چنانچه مکرراً اظهار نموده ایم مال، جان، ناموس، هستی ما تماماً فدایت باد ! نظامنامه را در مسئله نفوس ترتیب و انتشار داده جریان آنرا در تمام افغانستان امر واراده فرموده اید، نهایت منصفانه و حقانه است ،لکن اگر بالفعل ذات شاهانه صرف از ما قندهاریان نظام قومی منظور فرمایند همانا بیشتر اسباب ممنونیت ما رعایای صادقه قندهاری خود را فراهم می آورند و زیاده تر برین ما را در مواقع خدمت صادق و راست با وفدا کار خواهید نمود ! وکلاء قندهار عده از وکلای قندهار بعد از ختم کلام فوق بر پا شده هر کدام شان حسب نوبه به بین نظریه که اخذ نظام باصول قومی باشد بیان دلائل و اظهارات مینمودند ! درین محل مخصوصاً از طرف وکلای قندهار بسیار دلائل و انتجا بحث اخذ نفوس ۲۵۲ لویه جرگه ۱۳۰۳ نسبت بمنظوری نظام قومی معروض شد که تحریر تمام آن به تطویل می انجامد اما اعلیحضرت غازی بدلائل ظاهر و اقوال با هر و نظریات خویش که به شمه از ان ما در ذیل می پردازیم آنها را تسلیت و تشفی داده مضرات عسکر قومی را بآنها بخوبی داناند. ب. د) اعلیحضرت ملت عزیزم مرا شما خیر خواه خود میدانید! اساسی را که من برای منفعت شما طرح نموده یا مینمایم هرگز از فائده شما خالی نمیباشد، در اصول قومی بدیهی است که صاحبان غرض و دشمنان و خائنین اسلام اسباب نفاق و موجبات شقاق را بین شما تولید میکنند علاوه بران وقتیکه عسکر در ملک با صول قومی جوائه ملک و خوانین و صاحبان رسوخ از نادانی و اغراض پسندی خود فرزندان و برادران و عزیزان حتی آشنایان خود را هر ذریعه ممکنه که باشد از خدمت عسکری باز میدارند، عده پول میدهند، بعضی خود را در زمره سادات میشمارند و اشخاص خودها را در جمع علما محسوب میکنند مقصد که بهزار حیله و بهانها خودها را از نظام فارغ و ملت مظلوم و اشخاص عاجز و بی سبب و وسیله را بعسکر داخل میکنند و همین اشخاص بر قانون حقیقی عدل و مساوات بنابر منافع شخصی خود خط بطلانرا کشیده برای ملت عاجز و حکومت ازین اغراض پسندی خود مشکلات را تولید مینمایند - از طرف دیگر مبحث اخذ نفوس ۲۵۳ لویہ جرگہ ۱۳۰۳ خدمتی که از عموم نظام گرفته میشود از نظام قومی بعمل نمی آید - زیرا در سلک باشرف عسکری مانند شجاعت، اطاعت و فرمان برداری تر افوق هر حتمی ولزومی است - در صورتیکه یکدسته نظامی قومی باشد کدام یک منصبدار حسب دلخواه از وی کار گرفته میتواند ...... شخصیکه در باره قبولیت نظام قومی اصرار کنند و یا این عرض با تکرا تذکار نمایند نه تنها تن من بلکه عموم حضار او را نظر بدین تلمیحاتی که در فوق ذکر شده صاحب غرض می پنداریم بلی ! اگر عموم ملت وطبقه رنجبر و عاجزان مملکت حاضر شده رضا و تن دهی خودها را درین طریقه قومی اظهار کنند دولت نیز باستماع این عرض آنها حاضر است مگر من وکالتاً از طرف آنانیکه صدا وندا، آنها تا بحکومت رسیده نمیتواند و طبعاً تحت نفوذ و سلطه خوانین و ملکان و کلان شوندگان خود غرض منفعت پسند بوده بر خلاف میل رضاء آنها گام برنمیدارند و آب وطعام تناول نمیکنند میگویم که اصول پاک وبی آلایش که در آن هیچ یک نوع دست بازی و رشوت خوری بعمل نمی آید همین اصول اخذ عسکری است بقرعه و بدون ازین اصول ابداً ممکن نیست که بار اندازی نشود آیا شما بخاطر ندارید که در زمانه سابق همین رساله شاهی که باصول قومی بر شما مردم قندهار حواله شده بود تمام سکنه آنجا را بفغان نیاورده بود ؟ و تا آنکه حکومت بقوه مبحث اخذ نفوس ۲۵۴ نویه جرگه ۱۳۰۳ اجرایئه خود آن مقصد را پیش نبرد در جمع آوری آن شما دو چار مشکلات و پریشانی نشده بودید؟- سردار عبدالعزیز خان حاکم تنظیمیۀ قندهار در موضع دست اندازیها و با رانگنی ها و رشوت خوریها و مظالمیکه در اصول قومی در بین عین نفری قندهار که فعلاً باز خواہش جریان آنرا مینمودند، شده بود و حضرت ریاست پناهی آنر بالراس و العین مشاهده کرده معلومات داشت یک بیانیه مفصلی را ایراد داشته اشباه و نظائر و امثال آنرا برای وکلاء حاضره و همین مدعیان موجودۀ اصول قومی ایراد کرده آنها را از مزید تعقیب این اصول غیر موزون بدلائل و براهین مانع شد ضمناً بدانها گفت که من شما وکلاء را از اظهار افکار و بیان نظریات و عرائض تان مانع نمیشوم مگر اینقدر بشما میگویم که شما از جریان اصول قومی ملت عاجز خود را تباه میکنید چنانچه باکثری از شما وکلاء معلوم است که پارسال چند نفر اعزه شما از کیفر بیوه زن عاجز چند صد روپیه را در بدل کیفر قومی خواستار شده بودند آن مظلومه در یک عالم آه و ناله و فغان به نزدم حاضر شده تا اینکه او را ازین باراندازی شما نجات دادم و بر مثل آن چندین نفر عاجز و پیر و مسکین و معیوب به نزدم عریضه پرداز شده اند آیا شما تاوان اسلحه و جرم غیر حاضری قومی را بر تمام افراد ملت خود حواله نکرده اید ؟ مبحث اخذ نفوس ۲۵۵ لویه جرگه ۱۳۰۳ وکیل قندهار کلمات منصفانه را ایرادکنان بعرض رسانید اعلیحضرته درصورتی قومی با اینکه ما اعزه واکابر سودمند و خوشوقتیم لکن مردم غریب وعاجز وعموم ملت بهمین طریقهٔ مرضیه شاهانه که در نظامنامه نفوس توضیح شده است رضامند ودعاگویند تاهم از روی لطف تنها گر عوض هم از اشخاص معذور پذیرفته شود اندکی در بدل عسکر ی نیز تقلیل شود چقدر خوب خواهد شد! ملک جیلانی چپرهاری اعلیحضرتا! زن ، وفرزند، مال ، هستی ما در راه خدمت اسلام ومملکت فداست نظامات وقوانین که شما برای رفاه مایان تدوین داده اید اسباب راحت وممنونیت ماست مخصوصاً از روزیکه نظامنامه نفوس سرکار شده چه آرامی است که برای ملت صادقت بهم نرسیده وچه دعاگوئیها ی است که برای ذاتِ ستوده صفاتت از هر گوشه وکنار نذر نشده است ونمیشود فاما اگر در خوبی وعمدگی آن فقط در تقلیل بدل عسکری تا اندازه که طبقه عوام متحمل شده بتواند وقبولیت عوض اشخاصیکه خودشان ذاتاً بنابر معذوریت یا مجبویت شرف ومفخرت سلک عسکری را نائل شده نمیتواند بیفزائید بیشتر وخوبتر واز حدا فزونتر از مکارم اخلاق و مراحم و اشفاق تان ممنون ومتشکر می شویم! بحث داخل نفوس عموم نمایندگان سمت مشرقی لويه جرگه ۱۳۰۳ تائید این قول مودبانه تمام وکلا و نمایندگان سمت مشرقی برپا شده بالفاظ درست و عبارات چست شرف و عزت خدمت عسکری و لزوم آن را برای تمام عالم اسلامی عموماً و برای ملت افغانی که دانه وار در میان دو سنگ طاحونه افتاده است خصوصاً از حد ضروری و حتمی نشان داده بهر یک شان ضمناً از قبولیت عوض و تقلیل بدل عسکری را بر طبق مقوله ملک جیلانی چپر هاری بحث راندند. کلمات هر کدام شأن بتکبیر و کف زدنهای شادمانی تائید میشد ! درین مفکوره نه تنها وکلا ی سمت مشرقی و قند هاری بلکه عموم وکلای افغانستان حصه گرفته تماماً در تقلیل بدل عسکری یا قبولیت آن عرائض و التجا مینمودند ـ از طرف ذات همایونی نسبت باز یاد بدل عسکری و موقوفی عوض اسباب و علل بسیاری ایراد و کلمات زیاد گفته شد که ما از جمله آن بعضی مطالب خوب آنرا در ذیل اقتباس میکنیم . ب . د ] اعلیحضرت مقصد از زیاد بدل عسکری از سه صد روپیه به پنجصد چند روپیه جمع آوری ثروت و پول نبوده و نمیباشد تنها میخواستم تا مردم ازین خدمت سراپا شرف پر مفخرت بواسطه تحویل نمودن پول خودها را محروم و خلاص نمایند، حتماً در نظام داخل شده بعد از فراغ تعلیم مبحث اخذ نفوس ۲۵۷ لوحه گر ۴۳ واپس بمقامات خود عودت کنند تا در موقع لزوم و در حین محاربه چنانچه آرزوی عموم ملت ما از فنون نظامی و امور حربی کاملا مستحضر بوده خار چشم دشمنان و سد آهنین بمقابل خواہشات اعدای مملکت شان افغانستان بوده باشند - زیرا اعدا و دشمنان خود را بواسطه ثروت و هستی خود عقب نشانده نمیتوانم حتی اگر ما تمام پل سیاہی خود را جمع کرده بر آنها بیفگنیم اوشان متاثر نخواهند شد و اگر آنها (لا قدس الله) اراده کنند که مایانرا بزیر یک کوه طلاء بکوبند البته براینها آسان است و بهل چیزیکه دشمنان مارا ناکامیاب و مقاصد سراپا مفاسد او شأنرا خراب میکند همانا حب اسلامی و قوه عسکری و شجاعت و دلیری ملت افغانی است. علت موقوتی عوض زانست از تجربههای چندین ساله که این عاجز از زمان شهزادگی خود که این کار ها در ان ایام هم بمن محول بود تا الان نموده ام خوب دیدم و سنجیدم که از عوض هیچ یک فائده برای اصل و نه برای دولت عائد میشود شخص عوض اولا هزار عذر و معذرت پیداشید و نرخ خود را دوبالا نشان داده دوچندان خساره را که برای شخص اصل در صورت انجام دادن خودش بالذات در خدمت نظامی عائد میشد لاحق میکرد. در بسا اوقات بعد از اخذ بدل عوض از اصل پوشیدن البسه نظامی و تحت سلاح آمدن فرار کرده دوباره اصل خود را بدست مبحث اخذ نفوس ۲۵۸ لویه جرگه ۱۳۰۳ محصلان میداد اکثر به که بخار سماند رقعه غیر حاضری او ہمراه محصل بر اصل می آمد، از یکطرف پول تنخواه اصل مفت میرفت و از جانب دیگر دو چندان آنرا جهت استرضای عوض خود بدو میپرداخت و همواره موجبات خشنودی او راحاصل میکرد ـ همچنین دولت نیز دچار مشکلات بوده دائماً قرارگاهای نظامی مصروف بشنیدن عرایض و گذارشات اصل وعوض میبود و نقص کلی که بدولت وارد میشد این بود که در موقع لزوم و ضرورت عوض حاضر نمیشد دولت مجبوراً اصل را میخواست که آن بیچاره هیچ از کار نظام اطلاع نمیداشت و علاوه برین نقصانات دیگری نیز داشت که تذکرش بطوالت می انجامد ! درینجا چون ساعت از وقت موعده اختتام مجلس تجاوز کرده بود اعلیحضرت همایونی مبحث را خاتمه داده حضار را بمزید تفکر درین مورد یاد دهانی کرده تصفیه این مبحث را بفردا ملتوی داشته مجلس انفصال یافت . ب، د] رجوع بجلد سوم بحث اخذ نفوس ۲۵۹ لویه جرگه ۱۳۰۳ کوائف روز پنجشنبه (۲) اسد وقت صبح [ درین روز نیز ذات جهانبانی وعموم اعضاء لویه جرگه حسب معمول در بارگاه عالیشان لویه جرگه احضار شده ذات جهانبانی بعد از وقفهٔ قلیل فرمودند . ب . د ] اعلیحضرت بحث دیروزه ما نتیجهٔ تام وثمرهٔ تسلیت انجام آخری خود را نشان نداده بواسطهٔ اختتام وقت فیصلهٔ آن ملتوی به الیوم ماند اغلباً شما حضار محترم درین مورد دیشب کدام یک فکر خوب وطریقهٔ مرغوبی را نیز سنجیده خواهید بود، نظریات خودم نسبت با زدیاد بدل عسکری و عدم قبولیت عوض همان بود که دیروز برای تان بالتفصیل با خرابی و مضار آن گفته شد، اینک دیده شود که رائی مفکورهٔ شما چیست؟ وکیل اعلیحضرتا! فدایت شویم از عدم قبولیت عوض بملت وفا بکیشت تکالیف بسیاری عائد میشود و در نظام امورات شان بواسطهٔ بیرون آمدن اسم آنها در قرعهٔ عسکری یک سکته وتعطل بوقوع می انجامد، بلکه بحث اخذ نفوس ٢٦٠ لویه جرگه ١٣٠٣ بسا اشخاص چون مرجع الیه و سرپرست عائله و فامیل و زراعت و تجارت و دیگر امور معیشت خود بالذات میباشد بمجردیکه اسمش در قرعه عسکری برآمد تمام اموراتش خراب و برباد میگردد اگر حکومت از امثال این رجال معذور بهرگونه شرائط وضوابطی که خواسته باشد عوض قبول کند، و یا بدل عسکری را تقلیل نماید، خالی از فوائد نخواهد بود ! لویه جرگه تماما بتائید و طرفداری قبولیت عوض و تقلیل بدل عسکری عرائض نموده و التجای منظوری آنرا بانواع مقولات و اقسام دلائل عرض و تمنا مینمودند ! وزیر مالیه بیانیه طویلی را در شرف خدمت عسکری و لزوم تعلیمات حربی برای عموم افراد اسلامی ایراد کنان گفت بهمه شما علما وفضلاء و سادات و مشائخ معلوم است که حضرت ختمی مرتبت اکثریت لباس حربی را در بر میفرمودند و از آیات بنیات قرآنی و احادیث نبوی این مسئله بعیان رسیده است که تمام خدمات نظامی و لوازمان حربی بر هر هر فرد اسلامی مانند دیگر ارکان مسلمانی فرض است ، حتمی اخذ عسکری باصول قرعه نیز از اساسهای مقرره ما مسلمانان است که همواره بزرگان و اهل سلف ما رحمت الله علیهم اجمعین آنرا در موقع جهاد استعمال مینمودند. و اکنون ما از ان اصول بخیر مانده دیگران مبحث احصائیه نفوس ٢٦١ لویه جرگه ١٣٠٣ ازان استفاده نموده حسب ضرورت بواسطه همین اصول مقدس بر دشمنان خودکامیابی را در نتیجه می نگرند. و اینهم از بدیهات است که یکنفر تعلیم یافته بمقابل چندین نفر بی تعلیم و عجمی فاتح و مظفر مانده محارب نادان مرگ و تلفات را حتماً در مقابله خود می نگرد و مخصوصاً درینموقع که آلات و ادوات حربیه باصول جدیده بر روی کار شده تعلیم آن و دانستن صورت استعمال آن بر هر مسلمان ضروری است. اگر ماملیت اسلامیه افغانیه خود ها را از خدمت باشرف نظامی بواسطه عوض و اعطای بدل عسکری معاف و سبکدوش نمائیم معلوم است که بر طبق فرمائش آیه شریفه ( واعد والهم ما استطعتم من قوة ) کار بند نشده ایم و بنجوای ( فجاهدوا فی سبیل الله ) کاری ننموده ایم بخیال عاجزانه ام باید از شاه گرفته تاگدا تماما بدون هیچ یک فرق و امتیاز داخل سلک عسکری شده بعد از اخذ تعلیمات واپس بخانه خود عودت کنیم ! ورضا خداوندی و حضرت رسالت پناهی را تحصیل نمائیم علاوه بر اینکه تعلیمات عسکری یکی از اصولهای لایتغیر مذهبی ما ست در ضمن اقامه در قشله عسکریه عموم افراد سربازان از اخلاق و عادات و افکار و نظریات همدیگر کسب معلومات نموده تجربه و فوائد بسیاری را برای آتیه خود کسب میکنند و از گرم و سرد جهان اطلاعات بهم میرسانند. بلی! اگر نماز فدیه داشته باشد. و یا بخوا ندن نما ز یکنفر دیگری از نماز خواندن معاف شود مبحث اخذ نفوس ٢٦٢ لویه جرگه ١٣٠٣ پس بایستی که در جهاد نیز بدل عسکری در عوض قبول و منظور شود زیرا است و فرضیت و قطعیت جهاد ونهار در عقائد اسلامی یکسان است ! عبدالرحمن خان رئيس نطق فصیح و بلیغی دایر اکشنان اهمیت نظام ولزوم تعلیمات آنرا در ان حتمی و ضروری نشان داده بالأخر گفت که عسکر یک چیز بسیار ضروری است و وجودش برای حفظ ناموس ملت و دولت و نگهداشت شان و شرافت وطن، امر یست لابدی، لله الحمد که تمام ملت افغانیه بشوقی که بالاتر از ان تصور نمیشود و بذوقی که نیکوتر ازان بفهم نمی آید خدمات نظامی را قبولدارند و در اصول آن چنانچه دیروز فیصله شد هیچ یکنوع مبحث و مذاکره ندارند البته در بعض فروع آن و تعدیل بعضی جزئیات نمیگویم که مردم قندهار و سمت مشرقی بلکه تمام سکنه مملکت افغانی عرائض دارند و بکمال شدت عرض منظوری آنرا از حضور همایونی دارند خودم شخصاً ابداً طرفدار جریان اصول قومی نیستم زیرا در قومی پامالی حیثیت آزادی و حریت بوده بر خلاف مظلومین و عاجزان اشخاص صاحب رسوخ و زبردست چنانچه مذکور شد کار روائی مینمایند و ملت مظلوم را بیک حربه خونین حق تلفی و باراندازی بچاه فلاکت و ادبار می اندازند ، سد الحمد که لویه جرگه نیز بر طبق خیال عاجزانه ام در انسداد قومی فیصله کردند – باقی میماند مبحث قبولیت عوض و تقلیل بدل عسکری، بنیالم برای حکومت از حد ضروریست مبحث اخذ نفوس ٢٦٣ لویه جرگه ۱۳۰۳ که این عرائض قابل قبول ملت عزیز خود را قبول نمائید و تمامرا از رنج و پریشانی که از عدم منظوری عوض و کثرت بدل عسکری دارند، وارهاند، زیرا اگر عموم برای خدمت عسکری تکلیف شوند معلوم است که نه تنها برای ملت بلکه بیشتر تر برای دولت از طرف محصول مال مواشی و مالیات و گمرکات که تماماً حصول آن وابسته بوجود بعضی افراد است خساره عائد میشود ! فیض محمد خان وکیل من نیز طرفدار همین خیالم بایستی حکومت متبوعه ما محض رعایت بعضی تجار کثیر المحصول و زمینداران و اشخاصیکه برای انتظام امورات خانگی و برای دیگر امورات اداری وجودشان حتمی است بدل عسکری یا عوض را منظور کنند ! فیض محمد خان وزیر معارف بیانیه طویلی را ایراد کنان گفت نبایستی ازین اصول مقدس تعلیم جهاد برای عذرهای دنیوی جزوی ملت خود را محروم داشت ضرور است که تمام افراد ملت بدون استثناء در نظام آمده بعد از اخذ تعلیمات و تکمیل موعد خدمت واپس بروند چنانچه در عصر نبوی مسلمانان بدون استثنائی تاجر و بیکس همه با صحابه در جهاد شامل میشدند حتی حضرت عثمان ذی النورین که یکی از تجار مشهور عصر نبوت است چون در یکی از غزوات امورات تجارتی خود را مهمل و بر هم گذارده شامل شد، آنحضرت در حق وی دعای خیر نمودند ! مبحث اخذ نفوس ۲۶۴ لویه جرگه ۱۳۰۳ عبدالرحمن خان نفیس بهیچ طور نمیتوانیم که افعال و اعمال خودها را با مسلمانان عصر سابقه برابر کرده بتوانیم چه جای اینکه با اصحاب نبوی اینک من تمثیلاً عرض میکنم که اگر نام وزیر صاحب معارف در قرعه عسکری براید البته از روی اصول عقائد اسلامی این خروج اسمش در نظام موجب سعادت و مفخرتش است، فاما دقت بکار برده شود که چقدر مهمات دولتی و امورات عرفانی افغانستان در زاویه تعطیل میماند اعلیحضرت میعادی که برای عسکر استجلابی مقرر است از سن (۲۴) الی (۲۸) است حالا نکه هیچ یک جوان بدین سن نه تاجر صاحب معامله و نه وزیر و نه صاحب سیاست میشود، این تمثیل شما تقریباً درست نیست! عبدالرحمن خان نفیس اعلیحضرتا ! عرض که من بحضور مجلس نموده ام والله که از دلسوزی و صداقت است اینک میخواهند تجربه فرمایند اگر بدل عسکری هم باشد عوض مسدود شود و تعلیم نظام جبراً و کرهاً بر تمام ملت بدون استثنا ء جریان یابد بینید که چقدر شکایات بهم میرسد و چقدر مشکلات فراهم میشود ! لویه جرگه درینجا عموم لویه جرگه باز استدعا های مزیدی را در باره قبولیت عوض و تقلیل بدل عسکری محض برای آسوده حالی ملت تسهیلاً عرض کردند مبحث اخذ نفوس ٢٦٥ لویه جرگه ١٣٠٣ جهت کسانیکه بکیس نیازمند نمودند! اعلیحضرت واعجبا از اول بحث الی الان شما میگوئید که عوض و تقلیل بدل عسکر جهت اشخاص بکیس منظور شود حالانکه در نظامنامه برای اشخاص بکیس از خدمت نظامی بدون از عوض و بدل عسکری معافی داده میشود! لویه جرگه الحق که در نظامنامه نفوس اعلیحضرت برای اشخاص بکیس این مراعات معافی را که میفرمایند عطا فرموده اند، تعریف بکیس و تحدید آنرا بدان اقارب و خویشاوندان که در نظامنامه مزبور نموده شده است ظاهر است که احدی اینچنین بنزد حکومت بشکایت نخواهد آمد که قرار آن تعریف نظامنامه بکیس گفته شود. لکن اشخاص با وجودیکه قانوناً بکیس قرار داده میشوند فاما در واقع چون اشخاص بدرد سررشته خانگی وامورات جهانداری این مردیکه نامش بقرعه عسکری برآمده است نمیخورد و بمنافع این قریب و عزیز خود کاری مینماید، بکیس گفته میشوند ازین رو تقلیل بدل عسکری و یا قبول عوض ضرور است! اعلیحضرت درین صورت لازم آمد که بجای قبولیت عوض و تقلیل بدل عسکری در نظامنامه در تعریف و تحدید بکیس توضیحاتی حسب مطلوب شما بعمل آید اگر مقصدتان همین باشد بگوئید که ماما و کاکا و آن اقارب بحث اخذ نفوس ۲۶۶ لویه جرگه ۱۳۰۳ و خویشاوندان او را که بمنفعت دیگر قریب و خویش خود کاری نمیکنند و یا اموراً جهانداری او را اداره نمی نمایند از نظامنامه خارج شده بعوض آن همدرد و قریب و مربی و غمخوار صحیح شان اندراج یابد! فدایت شوم طبائع و عادات مختلف و زمانه پاراخرست در بسا مواقع ممکن است که یک مرد بیگانه بلندتر و بیشتر از اقارب قریب خویشاوندان حبیب با یک رفیق و دوست دیگر خود طرز عمل خوبی را در محل اجرا آورد و اکثریه دیده شده و شنیده میشود که یک پسر با پدرش اظهار همدردی نمیکند و یا پدر بهمراه عائله و هستی فرزندش مراتب شفقت را مرعی نمیدارد در صورتیکه معامله پدر با پسر و از بچه با با به بدین منوال باشد پس از عم و خال و دیگر خویشها چه توقع باید کرد و بهر تقدیر نه تنها خودم بلکه عموم لویه جرگه در نتیجه مذاکرات و بشبه خود و از تجربه که برای شان بعد از اجراء این نظامنامه حاصل شده است قبول این عرض را بکمال عذر از حضور شفقت دستورت التجا میکنند که چیزی در بدل عسکری تقلیل و هم عوض از اشخاص معذور پذیرفته شود! ادبی افندی درینجا رئیس مکتب امانیه و امانی، یک نطق مفصلی را در موضوع اهمیت نظام و لزوم تعلیم آن برای تمام ملت ایراد دانسته ضمناً بیان نمود. اعلیحضرت بایستی که جبراً بهر فرد افغانی برا مبحث اخذ نفوس ٢٦٧ لویه جرگه ١٣٠٣ تعلیمات نظامی احضار کرده شود ابداً از احدی غریب باشد یا دولتمند نه بدل عسکری ولو هزار ها روپیه بدهد قبول شود و نه عوض را منظور نمائید زیرا مقصد اصلی از جریان نفوس تعمیم و تحکیم تعلیمات نظامی است در تمام افراد مملکتی در صورتیکه عوض و بدل نقدی پذیرفته شود اصل مقصد که تعمیم تعلیم است فوت میشود و اگر بعضی اشخاص را حکومت بواسطه بیکسی یا مشغولیت و یا مصروفیت و یا تجارت و یا دیگر مسائل بقشلهٔ نظامی آوردن مناسب نمیداند پس لازم که برای آنها بجای قبولیت عوض و بدل عسکری در همان موقف و نشیمن خودش بواسطه معلمین نظامی خانگی تعلیمات عسکری روزانه (۲) ساعت و یا بیشتر داده شود ! ( ازین بیانیه جدیانه ادیب افندی چون تماماً خلاف مذاق و مطلوب لویه جرگه که منظوریت این دو مسئله را بهر طوریکه ممکن میشد حتماً از حضور اعلحضرت دستور همایونی خواستار بودند ایراد شد دفعتاً تمام لویه جرگه برین گفتار لطافت نثار این نوجوان عالیشان برآشفتند و از هر گوشه و کنار چشمهای تردیدکنندگان و مخالفین بر غلیه نطق مزبور بدرخشیدن آغاز نهاد اگر درین موقع حضرت رئیس صاحب عمومی شورای دولت از چالاکی و تیز دستی کار میگرفت البته که بر تردید این مقاله از هر کنار و هر گوشه گفت و شنید بعمل می آمد . م . د ) رئیس شورا دولت اعلحضرتا ! در صورتیکه عموم لویه جرگه خواستار قبولیت بحث افغان نفوس ٢٦٨ لویه جرگه ۱۳۰۳ عوض و تقلیل بدل عسکری بنظر می آیند و از اوضاع شان چنان مفهوم و مستنبط میگردد که این عریضهٔ شان که بکمال عرض و التجا امید دارند قبول شود، و در واقع این قول و مفکورهٔ شان نیز قرین بصواب است زیرا که ملت عوض را با وجود آن سرگردانی و نقصانائیکه برای شان ازان عائد است قبول دارند، اگر ذات همایونی نیز بشرائط و ضوابط متینی که دران بهیچ صورت یک نقص و خساره بدولت و عسکر و تعلیمات نظامی عائد نگردد عوض را قبول فرمایند ـ بخیال عاجزانه ام که بهتر خواهد بود ! لویه جرگه از استماع این کلام منصفانه و گزارش حقانه رئیس صاحب تماماً اظهار خرمی و شادمانی مزید را ایراد کنان محض جهت تائید و تحسین و استدعای منظوری آن مکرراً غلغله های تکبیر بلند و کف زدنهای خرمی بعمل می آمد و در تائید این نظریه از هر طرف بیانات داده میشد ! اعلیحضرت از میلان طبیعت و وضعیت عموم تان معلوم شد که عوض را قلباً وجداً خواستارید و از پریشانیها و سرگردانی هائیکه برای تان در عوض از قبیل گریختن عوض و زیاده پول گرفتن و از دست کشیدن خدمت و گریختاندن اسلحه قریب به اختتام موعد و خدمت را گذاشتن و روپوش شدن و امثال آن برای عسکری بحث اخذ نفوس ۲۶۹ لویه جرگه ۱۳۰۳ پرواندارید. لهذا حکومت حاضر است [ باشرائطیکه درذیل تحریر میشود. ب، د] عوض را از شما بپذیرد ! لویه جرگه تماماً ازین شفقت اعلیحضرت در یک عالم خرمی و یک جهان شادمانی بعبارات لطیف یک زبان شده بعرض رسانیدند که ما عوض را با شرائطیکه ازان سخت تر نباشد قبول داریم ! [شرائط ذیل را اعلیحضرت همایونی بتفصیل میفرمودند و لویه جرگه بدون تعلل بکمال گرمجوشی هر کدامش را بشرح آتیه قبول میکردند. ب، د] شرائط قبولیت عوض شرط اوّل بعد ازینکه شخص اصل عوض خود را بقوماندان نظامی بسپارد بعد عوض فرار کند اگرچه بختم موعد عسکری چند ماه باقی مانده باشد. آن مردیکه اصالتاً نامش در قرعهٔ عسکری برآمده باشد مکلف است که خودش راساً آمده موعد خدمت عسکری خود را پوره کند و یا بدل عسکری را بپردازد ! مبحث اخذ نفوس ۲۷۰ لویه جرگه ۱۳۰۳ لویه جرگه ما حاضریم که نه تنها یکی ازین دو اثر قبول دار شویم بلکه اگر دولت لازم دانسته برین قرار نمودن عوض بر شخص اصل جریمه هم معین کند قبول داریم! شرط دوم بهر تاریخی که خود اصل و یا عوض دیگرش حاضر خدمت عسکری شود لازم که از همان تاریخ الیٰ دو سال خدمت عسکری را پوره کند! لویه جرگه ما نیز خواهشمندیم که نه تنها موعد مقرره را پوره کنیم اگر دولت اضافه برین موعد معینه دیگر هم خواهشی داشته باشد اکمال می نمائیم! شرط سوم هرگاه شخص اصل عوض خود را بـ قوماندان عسکری بسپرد اما بعد از چندی عوضی او اسلحه سرکار را مفقود و یا در حین فراریش با خود ببرد تاوان بر ذمهٔ اصل است! لویه جرگه ما نیز قبول داریم که تاوان اسلحه را با جرمی که حکومت لازم بداند تحویل نمائیم! شرط چهارم آن شخصیکه اسمش در قرعه عسکری برآید و خواهش عوض دادن را کند لازم که سن عوض او باندازه سن همان نفری باشد که آنرا نظامنامه نشان میدهد! مبحث اخذ نفوس ۲۷۱ نویه جرگه ۱۳۰۲ لویه جرگه بسیار خوب با بر طبق خواهش حکومت خود چنان اشخاصی را در در سلک نفری عسکر عوضاً میفرستیم که بسیار جدی و فعال و مرد کار و قابل تعلیم باشند! شرط پنجم اگر عوضی بعد از دخول ملازمت عسکری داعی اجل را لبیک گفته فوتکند درینصورت شخص اصل را تکلیف داده نمی شود! لویه جرگه این یکی از مهربانیهای علحضرت است والا درینصورت هم اگر احضار شهریاری لازم بداند ما حاضریم که شخص اصل و یا عوض عسکری را برای پوره کردن موعد مذکوره بفرستیم! شرط ششم شخصی که یکمرتبه در سلک عسکری خدمت کرده باشد و قواعد و ضوابط آنرا کامل بداند در دورهٔ ثانی عوض شخص دیگر منظور نمیشود! لویه جرگه مقصد از اخذ نفری در نظام بالفعل صرف یاد گرفتن تعلیم است نه محاربه زیرا در وقت محاربه نه تنها اشخاص تعلیم یافته بلکه عموم ملت افغان حاضر و آماده اند که در مقابل اعدای دین و خائنان داخلیه و خارجیه برآمده داد شجاعت و حماست را داده دشمنان خود را مغلوب و منکوب سازند، معلوم است که درینصورت ما چنان اشخاصی را خواهیم فرستاد که جوان رسا و سالم الاعضا و قابل اخذ هر گونه تعلیم باشند! شرط هفتم هر آنمرد عوضی که تعلیم یافته فنون عسکریه است و قواعد و ضوابط عسکری را بحث اخذ نفوس ۲۷۲ لویه جرگه ۱۳۰۳ لویه جرگه بخوبی میدانند لازم که در موقع اعلان حرب بهمان عوض حاضر نشود ! در چنین فرصت نه تنها تعلیم یافته بلکه صغیر و کبیر و پیر و جوان با سکنه افغانستان قرار احکام خداوندی حاضر شده داد شجاعت و اسلامیت و افغانیت خویش را در مقابل اعدای دین و بدخواهان ملک و ملت خود میدهیم ! شرط هشتم در موقع اعلان جزء اشخاصی که اسماء شان در قرعه عسکری ظاهر شود بدل نقدی منظور نمیشود و لازم است که حتماً داخل نظام شوند ! لویه جرگه باید که قبول نشود زیرا که دشمن را سرد سرباز و سرنیزه بکيفر کردارش میرساند نه اینکه پول و پیسه سد راه خیانت و جنایت او شد میتواند اعلیحضرت در ازدیاد بدل عسکری قبلاً بشما گفتم چون بدل عسکر در اوائل (۳۰۰) روپیه گذارده شد اکثری از اشخاصی که اسماء شان در خدمت نظام می برآمد بدلش را تحویل میکردند ، چون وزارت حربیه ما سر باز بکار داشت محض سد باب تحویل پیسه بدل عسکری را مکرراً تا مبلغ (۷۰۰) و چند روپیه افزودیم اکنون که شما خواهش تقلیل آنرا مینمائید محض خاطر داری شما چیزی از آن مبلغ ای وقت موعد ۱۳۴۲ می کاهیم مشروط برینکه نفری حتی الامکان بتحویل بدل عسکری از خدمت با شرف نظامی نکول نکنند ۔ در انصورت که ما دیدیم و فهمیدیم که قرار قرعه و نوبت خود اکثریه داخل خدمت عسکری مبحث اخذ نفوس ۲۷۳ لویه جرگه ۱۳۰۳ میشوند البته که زیاده بران در بدل عسکری تقلیل میکنیم! وکیل اگر همان مبلغ (۳۰۰) روپیه بدل عسکری که اولاد را ظامنامہ داخل است منظور شود بسیار خوب خواهد شد! رئیس شورای چیزیراکه ذات همایونی فرمودند نهایت درست است فی الحال محض اجابت التماس شما بدل عسکری از (۷۰۰) وچندر و پیه کمتر واز (۳۰۰) روپیہ چیزی بیشتر مقرر میشود، سپس از انکه دولت دا نیست اشخاصی که اسم شان بقرعه عسکری می برآیداکثر یہ رأساً و یا عوضاً داخل عسکر میشوند و در تکمیل تعداد مطلوبه عسکر وزارت حربیه شکایت نمی نماید همانا که در بدل عسکری دیگر تقلیلی که موافق سخواهش تان باشد بعمل می آید والا اگر دیده شد که نوجوانان از رفتن بقشله نظامی با عطای بدل عسکری مجد در بدل عسکری تقلیل نخواهد شد بلکه ممکن است که کا ملا بدل عسکری موقوف قرارداده شود وکیل سکستانی ایکا اگر بدل عسکری کاملا موقوف شود زیرا که بار اندازی صاحبان پول بر اشخاص غریب میشود! لویه جرگه برین مقوله رئیس صاحب عمومی شجو ابی نیافته این قول و نظریه منصفانه همایونی چون مبنی بر حقانیت و مفاد ملت ومملکت و دولت و اسلامیت بود، بجز از تحسین و آفرین دیگر جوابی گفته نتوانستند! بحث اخذ نفوس ۲۷۴ لویه جرگه ۱۳۰۳ درین بین که خواهش نظام قومی تردید و تقلیل بدل عسکری و عوض منظوری یافت یکی از میان سادات لویه جرگه بر پا خواسته بعرض رسانید . ب ، د سید علیحضرتا ! اگر برای سادات و آل رسول از خدمت عسکری معافی داده شود چقدر خوب خواهد شد تا بدعا گوئی دین و دولت مشاغلت داشته باشند ! لویه جرگه تماماً برین عریضه سید صاحب بر آشفتند و به تعجب کنان طرف سید صاحب می نگریستند لا گو یا بزبان حال بدو می فهمانیدند که حضرت سید صاحب شما چطور سید و آل رسول میباشید که بر خلاف اوامر خداوندی و رفتار حضرت رسالت پناهی که شما خود را اولادۀ او می پندارید از اعلای کلمه الله و جهاد فی سبیل الله اباء و استنکاف میورزید ؟ اعلیحضرت لکن ذات جهانبانی علی الفور پیشتر ازینکه بروی حمله کنند و یا بتردید وی بپردازند یک بیانیه مفصل تأسف آور را برین خواهش بیجای سید صاحب ایراد داشته از روی آیات و احادیث و امثال و دلائل و طرز عمل اسلاف و نیاکان اسلامی مخصوصاً خانوادۀ آل نبی این مفکوره اور اغلط نشانداده ضمناً فرمودند : . جناب سید صاحب ! آیا شما از تواریخ معلوماتی دارید ؟ رئیس مجلس شورای ملی مبحث خذ نفوس ۲۷۵ لویه جرگه ۱۳۰۳ و کتب سیر را مطالعه نموده اید؟ و از کارنامهای جدا مجد مبارک خود و آل بیت شان اطلاعی دارید؟ که آنها در مواقع جهاد چطور جذبات شانرا اظهار مینمودند؟ و تا بکدام درجه در احیای جذبات اهالی میکوشیدند؟ و آیا خبر دارید که دندان مبارک سرور و سردار و پیغمبر و آقای ما حضرت محمد رسول الله صلی الله علیه وسلم در کدام موقع بشهادت رسیده است؟ حضرت سید صاحب! ما امتان جدا مجدّت که به تعظیم و تکریم شما یان میکوشیم محض از بنجهت است که شما در تائید دین مبین و اعلای کلمة الله مساعیات جمیله خود هارا بانتهای فعالیت و جدیت بخرچ داده خار چشم دشمنا و سد آهنین بر روی اعدای دین و شریعت سید الانشای جان باشید، هنگامیکه شما از جهاد و پیروی حقیقی دین محمدی پهلو تهی کنید پس ما چرا بشما عقیدت بپرورانیم! درینجا ذات همایونی این مثل را فرمودند: اچے لا لابلج چه، تانکی په گنده و کابڑی. ب. د] (۱) مفهوم مثل اینکه: - تراکه من لالا میگفتم از بنجهت بود که برای من ساجق را با انگشت خود از درخت برآوری ساجق که افاغنه او را تانکی و زاولی مینامند یکرقم خمیر هست که لزوجت دارد و از شیر درخت انجیر بیخ بوته شخال کند و دیگر درختهای شیر دار بعمل می آید و آنرا عموماً مردم بنوک ناخن ، چاقو از درخت جدا کرده زنان و برخی از مردان او را برای صفائی دندان و ازاله بدبوئی دهان و فراهم آوردن نکهت خوش می خایند. و در وقت خائیدن او نیز یکصدا موزونی ازان بعمل می آید. و این مثل را افاغنه بهنگامی استعمال میکنند که شخصی بنابر صفت کمال محبوب می انگارند و وی آن عادت خود را بگذارد ۱۲ (برهان الدین کشککی). بحث اراء نفوس ۲۷۶ لويه جرکه ۱۳۰۳ درصورتیکه شمایچ ادعا و اعدای کلمه الله و حب وطن و تحفظ ناموس خود علاقمند نداشته باشید. ما شما را چرا محجوب خود خواهیم پنداشت [ویه جرگه مخصوصاً نفری قندهاری ؟مالی سمت مشرقی که به نزاکت این مثل فهمیدند، فی البدیهه بعرض رسانیدند] مونږ لا الآنه، نه ايله کو (۲) اگر چه بعد از اختتام کلام حقانیت التسام شاهانه عموم چنان تصور داشتند که جناب سید صاحب دیگر اظهاری درین مطلب نخواهند کرد ! فاما بر خلاف توقع باز مؤدبانه بپاخواسته بالفاظ معذرت آمیز خواستار معافی شده گفت . ب . د ] سید رضا متأسفانه من در اظهار خود پوره نتوانستم که باظهار مطلب خود می پرداختم !!! مقصدم این نبود که سادات از خدمت نظامی بری الذمه قرار داده شوند. بلکه یگانه مطلبم آن بود که برای سادات درطی خدمات عسکری یک امتیاز خصوصی از حضور اعلیحضرت معظم غازی عطا و عنایت کرده شود ! وزیر صاحب مالیه عموم مسلمانان باندازه که تعظیم و تکریم سادات و مشایخ ، و علما را شرع شریف مستحب و مندوب قرار داده است در ایفای مراتب اعزاز و اکرام شان کوتاهی نمی نمایند. در کتب شرع شریف (۲) مقصدش اینکه مالا ادعای خود را ابداً تنها نخواهیم گذارد ۱۲ ( برهان الدین کشکی ) لویه جرگه ۱۳۰۳ ۲۷۷ هر چند ما ورق گردانی نمودیم و تجسس را بکار برده ایم بهیچ یک همچنین روایته و مسئله نخورده ایم که در ایفای اعمال مفروضه و اشیای واجب و سنن سادات دارای یک امتیاز خصوصی باشند یعنی اگر سادات عظام در نماز و روزه و حج و زکوة دارای امتیاز باشند. یعنی سید نماز پنج را یک رکعت و روزه را تا چاشت. و حج و زکوة را اگر میخواست ادا میکرد، البته ما هم از جهاد او را معاف میکردیم. و یا مکلف میبودیم که بدو یک امتیاز اعزازی بدهیم. در صورتیکه جد امجدتان آقای آقا حضرت محمد رسول الله در مدینه اینقدر زحمات و تکالیفی که در تبلیغ دین پاک اسلام و اعلای کلمته الله متحمل آن میشدند. بدل و پاداش او را از خدا میخواستند که ان اجری الا علی الله پس شما چه طور همچنین خواهش میکنید. بایستی که شما سادات هم بر نقش قدم آنحضرت جاده پیما باشید. [از طرز کلام وزیر صاحب چنان مستنبط میشد که این مبحث را بسیار طول خواهند داد، لہذا ذات جهانبانی قطع کلام او را نموده فرمودند. ب. د] اعلیحضرت حضرت سید صاحب ! در صورتیکه یکی از سادات حقیقی چهاونی نظامی را از وجود خود متبرک و برادران عسکری خویش را بهم قطاری خویش افتخار بخشید. البته که حکومت تان بحث اخذ نفوس ۲۷۸ لویه جرگه ۱۳۰۳ در مراتب اعزاز و تعظیم وی فروگذاشت نکرده حاضر است که علم مبارک جد امجدش را بر دوش اسلامیت آغوشش برافراشته و بخطاب مستطاب علم بردار عسکر اسلامی و سر لشکر غزات افغانی ویرا از همگنان امتیاز بدهد! سید صاحب ! مقصد ما ازین اخذ عسکر بجز از تعمیم تعلیم نظامی و استحکام و تشید دین مبین محمد عربی دیگر چیزی نیست و خواهشمندیم که تمام ملت ما عام ازینکه فقیر باشد یا امیر شهری باشد یا قروی از هر صنف که باشد در فنون حربیه دانسته و فهمیده باشد زیرا در صورت نافهمی و نادانی دشمن حقیقی ما همان دوست و ملت نادان ماست دشمن دانا بلندت می کند : بر زمینت میزند نادان دوست لویه جرگه ما ازین افکار ابکار و خیالات عالیات اعلیحضرت معظم غازی خود اظهار تشکر و تفخر میکنیم و برای همچو یک پادشاه اسلامیت خواه ملت دوست وطن پرور خود هزار هزار بار جانهای خود را فدا میکنیم بکمال شوق و آرزو از خدای خود خواستاریم که قطرات خون خود را در راه اسلام و خدمات ملت و مملکت و استرضای اعلیحضرت بریزانیم ! یک نفر وکیل از ولایت کابل اعلیحضرتا ! اگر برای دفع این محذورات و رفع این مشکلات اعلیحضرت برای تربیه نظام یک علاج بر اصل و طریقه تحویلی بحث اخذ نفوس ۲۷۹ لویه جرگه ۱۳۰۳ که در اکثری از دول مروج و معمول است اختیار بفرمایند و عسکر را بطور خوش رضا استخدام نمایند. چقدر خوب خواهد شد. مقصد از اظهار این معروضه این نیست که ما از خدمت عسکری استعفا در سرکشی داریم و یا طبعاً بدان میلان نداریم فی اغرض من آنست تا درین موضوع نیز بایستی لویه جرگه بحث کنند و وقت را بخرج برند! فیض محمد وکیل نیز بتائید این مقوله یک تقریر تفصیل را بیان داشت گفت که برای تعلیم عموم ملت بایستی که حکومت معلمین خانگی را از عسکر بهر قریه و قشلاق مقرر دارد تا آنها نیز از تعلیم محروم نمانند. و در تنخواه نظام بایستی افزود کنیم تا مردم خوش برضا داخل سلک نظام شوند رئیس شوری در صورت خوش برضا چه قدر فوج را باید حکومت استخدام نماید و تنخواه بدانها بچه اندازه بدهد! فیض محمد وکیل تعداد افواج افغانی در صورت خوش برضا باید از پنج لک سرباً کمتر نباشد و تنخواه هرکدام شان نیز باید ما هوار بیست روپیه باشد اعلیحضرت پس سنجید که تنخواه پنج لک نظامی سالیانه فی نفر دو صد و چهل روپیه تماماً چقدر مبلغ میشود! یک مأمور دولتی فدایت شوم دوازده کرور روپیه خواهد شد! مبحث اخذ نفوس ۴۸۰ در جرگه ۱۳۰۳ اعلیحضرت مشکل اینجا است که ما برای انتشارات سلامیه بر اساس دوشی در مقابل عملیات جزوی ماهواری روپیه تنخواه میدهیم و ملا شانرا نیز خوش برضا مقرر داشته ایم که هروقت سبکدوشی از خدمت بخواهند کسی اوشانرا از رفتن مانع نشود، باز هم می بینیم که غیر از چند نفر کسی در انتشارت ملازمت را اختیار نکرده است! محمد یونس خان رئیس بلدیه در بلدیه کابل محض برای خدمات جزوی که روزانه در ظرف دو سه ساعت اجرا میشود و شب واپس مستخدم آن بخانه خود میرود و هم میتواند که بدیگر مشاغل خود را برساند بتنخواه ماهواره (۲۵) روپیه کسی حاضر نمیشود پس آیا اینقدر نظام میتوان شد که خوش برضا حاضر شوند اعلیحضرت این بحث را بالفعل بگذارید تا در آنوقت بکار برده شود اگر علاوه برین در نظامنامه نفوس گفتنی داشته باشید بسم الله بفرمائید! ایشان عظم خواجه در اکثر از محلات و ولایات خصوصاً در ترکستان بیشتر از حواله مدیریت عمومی نفوس نفری حواله میشود و بعد بعوض پول رها میشوند. برای سدباب این رشوت ستانی اگر اعلیحضرت تجویزی بفرمایند بر ممنونیات اخواهند افزود! اعلیحضرت در آتیه باید حواله مدیریت نفوس و حکمنامه وزارت داخلیه که درباره سرشماری کوچیها مبحث اخذ نفوس ۲۸۱ لویه جرگه ۱۳۰۳ جلب عسکری بهم میرسد اولا به پیشگاه مجلس شورای نائب الحکومگی و حکومتی اعلی و کلان و غیره نهاده شود. و بر طبق اطلاع و نظریات آنها این مسئله بانجام برسد! لویه جرگه ازین حق پسندی همایونی اظهار مسرت کنان بآوازهای تکبیر و کف زدنهای شادمانی این مبحث نیز خاتمه یافت! وکیل اعلیحضرتا! اگر در کتابهای مدیریت نفوس در خانهٔ عمر اشخاص بعوض هندسه بلفظ فارسی سن مردم قید و ضبط شود بهتر است. زیرا اکثری از کارداران خود غرض نفوس برای مدعای نفسی خود در هندسه‌های عمر نفری دست زده ظلماً و جبراً معمر و اطفال خوردسال را سرگردان و پریشان کرده بعد از تکمیل مدعا اورا میگذارند! اعلیحضرت درست است در آتیه باید سن اشخاص بعبارت فارسی تحریر شود! لویه جرگه برین مرحمت همایونی اظهار مسرت کنان بکف زدنهای شادمانی او را تحسین کردند! وکیل اعلیحضرتا! گمان میکنم که در اصول قرعه انداختن و اخراج اسماء اهالی مدیریت نفوس محلی دیانت و امانت نمیکنند. و ازین رهگذر ممکن است که حق تلفی بعضی اشخاص را بنا بر اغراض شخصی خود باعث خواهند شد! بحث اخذ نفوس ۲۸۲ لویه جرگه ۱۳۰۳ اعلحضرت بلی! در صورتیکه انداختن قرعه و بیرون آوردن نام نفوسِ نفری تعلق به مدیر های محلی نفوس هر مقام داشته مبود قول شما درست است که در ان دست بازی بعمل می آمد لکن قرعۀ اسامی را هر ساله مدیریت عمومی نفوس وزارت داخله از کابل برای مدیر های محلی نفوس اطلاع میدهند. بدینطو ریکه مرتبه مثلاً بدو بداء میشود که از طرف ابتداء کتابی که در ان نام نویس اهالی است آغاز کرده یک نومره را گذار ده نومرۀ دوم را برای خدمت عسکری انتخاب دانند مرتبۀ دوم از طرف اخیر دو دو نمره را قلم انداز نموده هر اسمیکه بنامه سومین است آنرا بخدمت عسکری مخصوص دارند. بمرتبۀ سوم بعد از چهار نمره از حد وسط طرف ابتدا و یا طرف انتها گذارده نمره پنجم را حکم میدهد که برای خدمت نظامی معین دارند و علی هذا !.... لویه جرگه ازین عدالت پسندی اعلحضرت غازی در سر رشتۀ قرعه انداختن مدیریت عمومی نفوس وزارت داخله اظهار شادمانی نموده این مراحم شاهانه را نیز بکف زدنهای خوشحالی تلقی کردند! شیر جان خان زاده اعلحضرت در نظامنامه نفوس برای اشخاص بیکس و نادار و معذور که اسم شان در قرعۀ عسکری ظاهر میشود حکم است مجلسی را که مظهر این حقیقت باشد با مضاء قریه دار و علاقۀداری مبحث اخذ نفوس ۱۸۲ لویہ جرگہ ۱۳۰۳ و مجلس مشوره محلی نفوس در ظرف بیست روز بمدیریت نفوس مرکزی خود حاضر دارد و تا قاعدتاً از خدمت عسکری سبکدوش کرده شود ! درین مدت قلیل این اشخاص حاضر و معذور به بسیار مشکل همین قدر میتوانند که سجلات تحریر دارند و امضای اشخاص مطلوب را بر ان ثبت دارند بعد از اتمام سجلا تقریباً موعد قبولیت آن نیز بسر میرسد و این بیچاره تقریباً از مدیریت مرکزی نفوس ولایت یا حکومتی اعلی بمساً چند روز راه مانند بامیان و کابل و نورستان و جلال آباد و امثال آن نشیمن دارد معلوم است تا وی تهیه سفر کند و بمقام موعود برسند برای وقت کفایت نمیکند، لہذا معروض میدارم که اگر برای مامورین نویسندگان محلی نفوس اجازه داده شود که این مجلات های اشخاص بیکس و معذور را که قاعدتاً درست باشد این اشخاص در همان حکومتی و علاقه داری مربوطه خود تقدیم کنند محض جهت تسهیل کار و خلاصی آن بیچاره مظلوم پریشانی قبول گردیده برای وی خط برخواست بدهند بنقد ر خوب خواهد شد و یا چیزی در میعاد مزبور توسعه داده شود ! علیحضرت نظریه شما قرین بحقیقت است من بعد در نظامنامه نفوس ایزاد میکنم که مجلای این اشخاص معذور را که قاعدتاً درست باشد مامور نفوس محلی وی ملاحظه کرده برایش برخواست بدهد ! بحث اوراق نفوس ۲۸۴ لویه جرگه ۱۳۰۳ لویه جرگه ازینهمدردی و نوازش ملوکانه باز غلغله دعاگوئی و کف زدنهای شادمانی را بعمل آوردند! وکیل تا حال در عصر سلطنت اعلیحضرت غازی بهر اندازه که نفری برای عسکر خواسته شده تاماً در عمر از (۲۲) ساله الی (۲۷) ساله بوده اند اگر ذات همایونی در سن این نفری وسعت داده اشخاصی را که در عمر از (۲۰) الی (۳۰) باشند تماماً در نظام قبول کنند بخیالم از فائده خالی نخواهد بود! ل اعلیحضرت مقصد ما از گرفتن جوانانیکه عمر شان از (۲۲) الی (۲۷) سا میباشد اینست که اکثریه اینچنین اشخاص بعلائق دنیوی چنانچه قبلاً گفته شد گرفتار نمیباشند نه از خود اکثر یہ عیال داشته میباشند و نه باستان و عموماً اینچنین اشخاص در خانه جهت اداره امورات محلی خود، پدر، برادر کلان عم ، خال، و دیگر خویشاوندان قریب ضرور داشته میباشند و هم قوه تعلیم و ملکه تحفظ نظریات و اجراآت را خوبتر داشته میباشند و هم گذاره عمومی اینچنین نظامی که بیک عمر و بیک سن و بیک فکر و بیک طرز باشند بظرفاہیت و عیش قرین بوده یکی از مجالست دیگر خود محظوظ میشود و ممنون میگردد و با هم دیگر یک علائق رفاقت و دوستی را قائم میدارند و بالعکس اگر درین میان یکنفر معمر یک شخص سالخورده باشند نه تنها عیش آنمرد پخته سال از صحبت این جوانان مکدر میشود بلکه برای آنها هم یکنوع دلتنگی رخ میدهد بناءً علیه ما در مسئله نفوس میخواهیم که تماماً عساکر ما دارای یکعمر و یک سن باشند که از صحبت و اخلاط یکدیگر خود خسته نشوند اینست مدعای ما در گرفتن نفری از (۲۲) الی (۲۷) ساله اما چون درین مجلس درین باب که یک شخص از روی علاقه وطنی داو طلبانه میخواهد تا سن سی سالگی شامل خدمت عسکری شود شما و کلای ملت آنرا مضایقه ندارید ما هم قبول کردیم بشر طیکه داخل شدن شان برضای خود شان باشد! وکیل (در حالیکه از کمال مسرت از جای خود بر خاسته بود گفت) ازین قدر دانی و از ین نوازش پادشاهانه خود نهایت درجه ممنون هستیم. اعلیحضرت بلی در ین جا باید این قدر توضیح بکنم آن اشخاصیکه از روی داو طلبی داخل عسکری میشوند و از سن (۲۷) سالگی متجاوز میباشند نظر باصول دولت اگر عیال دار باشند نمیتوانند خانواده خود را بهمراه خود ببرند البته مثل عساکر مجرد در قطعه خود زندگانی خواهند کرد وکیل ما و کلای ملت این شرط را بکمال دلگرمی قبول داریم ! لویه جرگه تماماً دعا کردند! وکیل راجع بمسئله دادن نفری عسکری در لویه جرگه سابقه فیصله شده است که هر یک نفری بر سر هشت نفر داده شود باز درین نظامنامه بر سر هشت نفر چرا قید شده است ؟ اعلیحضرت در لویه جرگه سابقه بر سر هشت نفر هشت نفر قبول شده بود که نفوس آن دران وقت بر هشت هشت نفر شمرده میشد چون در ین وقت اوراق نفوس و تذکره آن طبع و توزیع شده است که هر کس از خود تذکره علیحده دارد و دران وقت تا حال چنین تذکره نبود لهذا در نظامنامه حالیه لفظ هشت نفر قید شده است . لویه جرگه صحیح است ! وکیل در ماده (۲۱) درج است اشخاصیکه بسن (۱۶) سالگی میرسند باید تذکره نفوس بگیرند و اگر نگیرند مجازات میشوند این مجازات باید معلوم شود که چقدر است؟ اعلیحضرت از گرفتن تذکره نفوس هیچکس تا حال ابا نورزیده است و همه میدانند که تذکره تابعیت یک سند بزرگیست برای خود اهالی چنانچه اگر کسی در کدام حصه و لا یتی میرود و یا کدام دعویٰ بآن رخ میدهد بهمین تذکره تابعیت که در دست دارد خود را از هر گونه خطر محفوظ میدارد پس هیچ عاقل از گرفتن آن ابا نمی ورزد تا مستوجب مجازات شود معهذا اگر چنین کسی پیدا شود و از گرفتن آن ابا و رزد البته جزای آن در نظامنامه جزائیه معین است. لویه جرگه صحیح است ! مبحث اخذ نفوس ۲۸۵ لویه جرگه ۱۳۰۳ جوانان منغض بلکه گذاره و نشست و برخاست جوانان نیز از مجالس انمرد کلان سال در استخلال است وعلاوه کاری که از جوانان گرفته میشود از دیگری گرفته نمیشود وعلی هذا ۔ البته در صورتیکه وزارت حربیه در تعداد مطلوبه خود ازین جوانان تقلیل را ملاحظه کند دسته دیگر از اشخاصیکه درعمر نسبتاً بالاتر از ان باشد جلب میشود! لویه جرگه همین تحدید عمرا که در نظامنامه مسطور است همه ما بنظر تحسین مینگریم و آنرا جوانانرا ما برای تعلیمات وشطارتهای عسکری از حد موزون می بینم باید دران تغیری بعمل نیاید، البته در موقع جهاد حاجت بدین تحدیدا پیچ نیست زیرا که در انوقت تمام ملت افغان و سکنه افغانستان بلا استثنای پیر و جوان عسکر و تاما برای دفع دشمنان دین و وطن اشخاص شیر پیکر هستند! اعلیحضرت آیا لویه جرگه دیگر اعتراض یا تنقیدی بر نظامنامه نفوس ندارند؟ و دیگر توضیحاتی را در ان خواهان نمیباشند؟ لویه جرگه نی! دیگر هیچ یکنوع مذاکره وصحبت قلیلی را در نظامنامه نفوس ما خواستار نیباشم، البته علمای اعلام در بعضی قیوداتیکه بر عدم اخذ تذکره نفوس نهاده شده چیزی گفتی دارند! عبدالرحمن خان حضرات علما را نباید که در هر چیز و هر کار ناخن زنی کنند و بکار های که در ان خدا حکومت و ملت را مختار نموده است مبحث اخذ نفوس ۲۸۶ لویه جرگه ۱۳۰۳ نبایستی مداخله را روا دارشوند این سخن بدان میماند که حکومت بیک مقام راه شوسه و یا سرک پخته را بردن خواهش دارد، در انموقع بگویند که از علما پرسید شود و یا بکدام جای نهر میکند، باید بی اجازه ملا نکند، نی! چیزیکه بامورات شرعیت و دیانت متعلق است اولا ما از ان عدول نمیکنیم و او را سرمشق قضا خود می پنداریم و باز اگر در ان مسایلہ کوتاهی بعمل آمد علما حق دارند که بما یاددہانی نمایند و ما بکمال امتنان و مسرت اقوال هدایت مآل شانرا عمل پیرا شویم ! [با اینکه از فحوای این نطق عبدالرحمن خان رئیس چنان مفهوم میشد در ان شرائط تذکره نفوس که علماء غائبانه خواهش تبدل او را نموده بودند تعدیلی بعمل نیاید، خاما ذات ملوکانه بدون ازینکه کدام عالمی برخاسته چیزی میگفت نطقی را در موضوع ایراد فرمودند که خلص مقصد آن چنین بود ، ب ، د ] اعلیحضرت علماے کرام که تعدیل بعضی شرائط تذکره نفوس را خواستارند درین مطالبه ما آنها را قرار خیال و مفکوره خود شان حق بجانب می پنداریم لکن فوائد یرا که حکومت از وضع این شرائط تحت نظر گرفته بود منجمله آن یکی این است که در موقع دعاوی برای قضات تسهیلات و معرفی طرفین را فراهم آورده حاجت گرفتن تزکیه نمی شد؟ برای اینکه بحث اخذ نفوس ۲۸۷ لوحه جریده ۱۳۰۳ و هم در نکاح شخصی نمیتواند که نسب خود را بپوشاند و بفریب خود را کفو دیگر نشان بدهد، هم برای معرفی شهود و گواه عموم دعاوی محاکم که عدلیه فوائد بسیاریرا عائد میکند در موقع فروش و خرید املاک و دیگر اشیاء نیز فائده مند بود و برای دولت نیز علاوه بر اینکه تبعه خود را می شناسد دیگر تسهیلات را بعمل می آورد و اکنون شنیده میشود که بعضی علماء برین تنقید دارند، اینک من بدون گفت و شنید و تضییع اوقات مجلس آن قیود را مرتفع نموده بعوض آن دیگر قیود ذیل سیاسی وضع میشود! شرائط اول شخصی در زمانیکه قطع محاسبات خود را با دولت مینماید لازم است که تذکره خود را نشان بدهد و اگر تذکره خود را ظاهر نکرد الی تصفیه معاملاتش از طرف حکومت بالایش محصل مقرر است! شرائط (۲) در وقتیکه وجه محصول را تحویل میدارد قاعدتاً تذکره خود را ظاهر کند والا بدون تذکره اموالش محصول نشده بلکه ضبط میشود! شرائط (۳) وقتیکه خیال ملازمت دولت را شخصی میکند ضرورت است که تذکره خود را نشان بدهد والا حکومت چنین شخصی که تذکره نداشته باشد ویرا استخدام نمیکند! شرط (۴) شخصی که پاسپورت نداشته باشد البته حکومت او را مبحث اخذ نفوس ۲۸۸ لویه جرگه ۱۳۰۳ نمیگذارد که بخارج برود! شرائط (۵) شخصیکه تذکره نداشته باشد از طرف دولت ابداً برایش تقاوی داده نمیشود! شرائط (۶) اطفالی که داخل مکاتب میشوند ضرور است که پدر و یا خودشان تذکرهٔ خود را ظاهر سازند و الا بدون تذکره حق دخول مکتب را ندارند! [بعد از مذاکرات فوق باز در جرگه سکوت دیده شد، لهذا مکرراً از آنها استفسار شد که آیا دیگر اعتراض و یا توضیحاتی را در نظامنامهٔ نفوس خواهانید یا نی؟ در جواب شنیده شد که علاوه بر مذاکرات فوق دیگر هیچ یکرقم گفتگوی را دران نظامنامه خواهان نمیباشیم و تمام مندرجات آنرا قلباً قبول داریم، بعده باز رئیس صاحب شورای دولت اسماء نظاماتِ احضار خوانده آنها را میداناند که هر کدام نظامنامۀ را قابل بحث و تنقید و توضیح ازین میان می پندارید بگوئید تا برای تان خوانده شود، چون اسماء نظامات اتمام یافت، و از هیچ طرف مزید برین گفت و شنید بعمل نیامد، و خواهش شنیدن و خواندن و بحث نمودن هیچیک مادهٔ نظامنامه دیگر را ننمودند، و همهٔ آنرا بصحت و صواب قرین دانسته در آنها هیچ بحث و مذاکره و گفت و شنید را بحث محصول گمرکی ۲۸۹ لویه جرگه ۱۳۰۳ آرزو نکردند و قلباً جریان اورا در خطهٔ بهیه افغانستان خواستار شدند (غلغله تکبیر و تهلیل و کف زدنهای شادمانی، ب. م.) مبحث محصول گمرکی (درینجا قرار فوق عموم لویه جرگه اظهار داشتند که ما تماماً در نتیجه مطالعات و تفتیشات و تطبیقات خود ها که در تمام نظامات، قابل سحث و تنقید قوانین مجهوزه بالا را دیده دران ما نظریات و اصلاحات خود ها را بحضور شاهانه شرعاً و عرفاً عرض و تقدیم داشتیم در مابقیهٔ آن احدی از ما علما، وکلا و اعضای لویه جرگه بر اینچنین یک نکته برنخورده ایم و هیچیک چنان امر و ماده ندیده ایم که بمسائل شرع شریف و مذهب حنیف مطابق ! و بعادات و اطوار مملکت افغانیان وسکنّهٔ آن موافق نباشد ! و ترقیات مادی و معنوی و اصلاحات مال و حال ما تبعهٔ حکومت افغانی را حائز نباشد. لہٰذا مایان مابقیهٔ نظامات دولتی را تماماً درست و صحیح پنداشته بحضور باهرالنور ملوکانه عرض و استدعا همی نمائیم که ما تمام قوانین عهد امانی را تصدیق کنان، نفوذ و جریان آنرا در تمام قلمر و افغانستان الان کما کان آرزومندیم بعد ازینکه این معروضه مبحث محصول گمرکی ۲۹۰ لویه جرگه ۱۳۰۳ لویه جرگه از طرف عموم مکرراً بغلغله تکبیر و آوازهای تهلیل و کف زدنهای شادمانی تقدیر و تحسین و تائید شد آقای عبدالرحمن خان رئیس جرگه پشاور بخاسته یک نطقی را بر خلاف بعضی قوانین گمرکی و شکایات تجار افغانی بحضور اعلیحضرت غازی اظهار داشت، ذات شاهانه بعد از ختم کلام و دلائل و گفتار مزبور و تقریر مذکور که خواهش تقلیل محصول گمرکی را در بعضی اشیاء نموده بود پرداخته ضمناً فرمودند بلی! ما محصول آن اشیائی را که برای عادات و اخلاق و اطوار ملت اسلامیه ما مضر و غیر مفید پنداشته میشود، مانند اسباب بازیچه و سگرت و امثال آن، باندازه افزوده ایم تا کسی بخریدن و عادت بدان جرأت نکند و محصول اشیائی را که منفعت و ترقی و تعالی اهالی از ان در نظر است، باندازه خفیف قرار داده ایم که از اعطای آن بیشتر برای تجار شوق تجارت آن بدمان می پیچید [بدین تقریب وقت مجلس پوره شد و عموماً حسب معمول بغرض صرف اطعمه و ادای صلوة و تفریح مرخص شدند، ب . م] مبحث محصول گمرکی ۲۹۱ لویه جرگه ۱۳۰۳ ظهر پنجشنبه (۲) اسد عبدالرحمن خان سرکس پښتو رئیس مقارن بساعت (۲) بود که عموم اعضای لویه جرگه وذات شاهانه در مجلس حضور بهم رسانیدند و ذات شاهانه قرار قاعده مقرره که همواره در آغاز مجلس چندی ساکت میبودند درین موقع نیز ساکت بودند که باز رئیس مرکۀ پښتو آقای عبدالرحمن خان دوباره همان مبحث را اعاده داده بعضی دلائل لاطائل را در همان مواد جزوۀ رسوم گمرکی با الفاظ سود بانه وکلمات ادیبانه طوریکه عادت شان است آغاز نموده از طرف ذات ملوکانه و رئیس صاحب عمومی شورای دولت ووکیل صاحب وزارت تجارت و وزیر صاحب مالیه و محمد عمر خان نائب رئیس ارکان ق وزارت حربیه وایشان اعظم خواجه و باقی عمائد لویه جرگه حسب نوبه جوابات کافی نسبت ببعضی اعتراضات جزوی و تنقیدات سرسری وی گفته میشد که اگر بنده بترتیب تمام بپردازد مثنوی هفتاد و فتر میشود، بالجمله این بحث تقریباً تا ساعت سه و نیم دوام یافت بالآخر ذات شاهانه مبحث سوم لوی جرگه ۲۹۳ لوی جرگه ۱۳۰۳ بالفاظی که مجمل آن ذیلاً مرقوم میشود متعارض موصوف را تسلی داد . و این بحث را که نه از طرف تجار خواهش گفتن آن بعمل آمده و نه اعضای محترم لوی جرگه (چنانچه مرقوم شد) خواهش بر پا نمودن آنرا نموده بودند خاتمه داد بام علیحضرت مقصد از انعقاد این مجلس عالی اصلاحات اساسی است نه بحث و مذاکره کردن در امورات جزوی و گزارشات عادی و معمولی ! مثلاً نظام قومی باشد ؟ یا جبری ؟ تعزیر بالمال جائز است یا نی ؟ وامثال آن ، ما و شما برای جزئیات موظف نمیباشیم ، این ابحاث داخل وظائف مجلس عمومی شورای دولت و مجلس عالی وزراء است ، هنگام شما اشخاص منور الفکر را نبایستی که برخلاف مقررات مجلس در اضاعه اوقات قیمتدار لوی جرگه ابحاث بی موقعی را ایراد دارید ! و اشخاص کوتاه نظر و بی فکر را مجبوراً در مغالطه بیندازید ! همه شما خوبتر و بهتر میدانید که این سوگا دولتی و این خادم تان برای مفاد شخصی خود از شما تحصیل نمیکند اگر مقصد تان از پیچیدن بحث بیجا آن باشد که فلان تاجر و فلان صاحب ثروت را از خود خوش بسازید پس برای ما و شما حصول رضای خداوندی و خوشنودی روح پر فتوح نبوی از حد افزون و ضروری است بیائید که نرید بریزند یا توما بر او امر و نواہی دین خود پابندی را اختیار کنیم و احکامی را که مذهب شما در حفاظت دین مبین اسلامی و ملک مدارش فرموده است آنرا بجا بیاوریم ، تعلیم بحث محصول گمرکی ۲۹۳ لویه جرگه ۱۳۰۲ که حفظ ناموس دین و مملکت و ملت و دولت ابداً بدون از قوت امکان پذیر نیست و قوت چیزیست که از ثروت بعمل می آید ثروت و عواید افغانستان به همه شما عیان است که وابسته بهمین اخذ رسوم گمرکی و مالیات و زکوه است و بس فی الحال اگر شما این نظریه را مطرح مذاکره نمائید که مالیات و رسوم گمرکی و محصول مال مواشی و غیره مطالبات حکومیت از تر دولت مناصفه تحصیل شود، گمان میکنم که هیچ یکی درین پیش نهاد با شما مخالفت نخواهد کرد و تماماً خواهش منظوری این نظریه را خواهند کرد فاما بعد از مدتی که اخرایت سنگین آن بجان و مال و ناموس و هستی و بالاخره بدین و آئین و مذهب و مشرب تان از طرف دشمنان شما وارد آید شما انمورنه تنها باعطای مال ثروت خود بلکه بریزانیدن خون خود نیز خودداری نمیکنید - امثال این اقوال را اگر من بشما تکلیف کنم بایستی نظر بخرابیهای که از ان بمانویسد شدنی است قبول نکنید ! مقصدم از افزودن محصول بر بعضی اشیاء غیر مفید آن است تا ادخالات خارجه اگر خواست خدا باشد و ملت عزیزیم غیرت و همت را شیوه خود نمایند در صنایع و پیداوار مملکت خود ترقیات شایانی را از قوه بفعل بیاورند کاملاً قطع شده بجای آن از مملکت ما چیزهای عجیب و غریبی بدیگر ممالک فرستاده شود یگانه موقع مسرت و خوشنودی تشکر گذاریم، روزی خواهد بود که از کد یمین و عرق جبین شما از ادخالات خارجیه بحوث مجلس لويه جرگه ۲۹۴ لویه جرگه ۱۳۰۳ مستغنی گردیم و براشیای موجودۀ مملکت خود قناعت کنیم ! شما مگر رأسیگوئید که از زیادت محصول در تجارت نقصان میشود ـ برادرم ! اگر تجار ما درتجات داخلی خود در بعضی اشیاء بطبق زعم شما نقصانی را خدا ناخواسته بنگرد ازین نقطه نظر که باند ازه همان نقصان پول وثروت در میان مملکت بدست ملت ما باقی مانده است باکی ندارد، شما بار بار میگوئیدکه ازین شیوه برای دولت در محصول نیز خساره عائد است، آگاه باشید ! که دولت شما نیز بدین خساره و نقصیكه ازین رهگذر برایش عائد گردد پروائی نداردزیرا همان پولیکه دولت بصورت محصول تجارت میگرفت بجیب ملت ماند ملت کیست عضو دولت و ثروت و هستی ملت را عینا مانند ثروت خود می انگارد، خلاصه مقصد این است که اگر شما کدام اعتراض اساسی برین نظامات داشته باشید بسم الله بفرمائید و اگر گفت و شنیدی را در جزئیات خواستار باشید از ان نیز شما را مانع نمیشوم بــــروید بریاست عمومی شورای دولت حاضر شوید و یا نظریه خود را بمجلس عالی وزراء که برای همین خدمات موظفند تقدیم کنید، این مجلس عالی برای ابحاث جزوی منعقد نشده والا اگر از فروع وجزویات درین مبحث رانده شود لامحاله باید مدت اورا تا ده سال اطاله دهیم ! لویه جرگه ازین بیانات مشفقانه ونصائح پدرانه ذات جهانبانی تحت یکرقت مبحث محصول گمرکی ۲۹۵ لویه جرگه ۱۳۰۱ و تاثير عمیقی آمده تماماً ازین دوربینی ها و عاقبت اندیشی های همایونی اظهار شادمانی نموده عموماً خود ها را بر وجود ذیجود اینچنین فرمانروای ملت دوست مملکت پرور ترقیخواه نیک بخت و سعادتمند شمرده از هر کنار بتائید همین مطلب گفتار بعمل آمده آوازهای تکبیر وکف زدنهای شادمانی متوالیاً یکی بعد از دیگری محض تقدیر خدمات ملوکانه بعمل آمد! اعلیحضرت مکرراً بحضور تان عرضیه پرداز شده ام که از مدح خوانی و تذکر صفات این خادم مملکت و ملت افغانی صرف نظر فرموده تنها در مواد مجلس مذاکره نمائید لطفاً بفرمائید که دیگر چیزی گفتنی دارید؟ یا خیر؟ لویه جرگه اعلیحضرتا! قبلاً بعرض رسانیدیم که در مواد و نظاماتی که ما بحث و تعدیلات را ارزومند بودیم حسب خاطر خواه مذاکرات و اصلاحات بعمل آمد در دیگر نظامات ما هیچ گفتن و شنیدن را خواستار نبوده متفقاً تمام آنرا تصدیق میکنیم! اعلیحضرت امروز وقت مجلس تمام شده و فردا جمعه است پس فردا رئیس عمومی شورای دولت را امر میفرمائیم که خلاصه نظریہ و اصلاحات شما علمای کرام و وکلای عظام که از ابتداء الی الآن در نظامات دولتی و دیگر فقرات مهم نموده اید و یا خواهش آنرا مجدداً از حکومت زینت بحث محفل لویه جرگه ۲۹۶ لویه جرگه ۱۳۰۳ کرده اید تحریر داشته ب روز یکشنبه بیاورید تا باز مکراً همان فقرات به پیشگاه شما حضار محترم قرأت شود و تفصیلات لازمه نیز دران مورد بخاطر نشان تان شده بعده عموماً همه تان بما تحت آن فقرات امضا نمائید تا بصورت اعلان عمومی قبل از حرکت شما از کابل به تماماً خود طبع گردید ! لویه جرگه ما نیز خیلی مائیلم که یکبار دیگر خلاصه تعدیلات و نظریاتی را که از طرف لویه جرگه در نظامات بعمل آمده و یا مجدداً خواهش اجراء و تاکید آن کرده شده است بشنویم و در نتیجه یکروز ی برای آن مخصوص کرده شود تا نه تنها آن لایحه که مشملبرخلص اصلاحات لویه جرگه است بلکه تمام لوائحی که از ابتدا الی الان ما آنرا تصویب نموده وکالتاً ذات شاهانه را تکلیف نموده ایم که از طرف ما بران امضاء فرمائید و ما بواسطه اینکه از مذاکرات مجلس باز میماندیم و در نظام مجلس یکنوع خلل و سکته بوقوع می انجامید امضا نمودن و مهر کردن آنها را موقوف بخم مجلس نموده ایم بعده ما نیز آنرا سرا پا خوانده امضاء و مهر مینمائیم ! اعلیحضرت خوب شد روز شنبه (۴) اسد ریاست شورای دولت خلاصه نظریات شما را بصورت لایحه جداگانه تحریر میکند خودم و دیگر وزارتها نیز بخدمات خود مشغول میشویم بر وز یکشنبه (۵) اسد بعد از ظهر آن لایحه مکرراً بحضور شما خوانده میشود که آیا بر طبق منظوره لويه جرگه ۱۳۰۳ ۲۹۷ کوائف روز جمعه ۳ اسد و خواهش تان تحریر شده است و یا مخالفت دارد بعد از تصویب عمومی برای امضای آن لایحه و دیگر لوایحیکه از ابتدار الی الان معطل بنما نده محمول بود روز دو شنبه (۶) اسد تخصیص میشود که در ان روز خودم و مأمورین دولتی بکارهای خود مشغول خواهیم بود و تنها شما درینجا آمده بران فقرات امضاء میکنید روز سه شنبه برای گفتن دو سه فقره دیگر جردۀ عمومی تخصیص میشود حالا چون از وقت مجلس چند دقیقه گذشته است همه شما را بخدا می سپارم روز جمعه (۳) اسد درین روز چون کارهای لویه جرگه با تمام رسیده بود تمام اعضای محترم خرم و شادمان بنظر آمده وکلا رو علما رو سادات یک ولایت و حکومتی به نزد سادات و علما و وکلا و دیگر حکومتی و ولایات رفته مصروف مصاحبه های دوستانه و صرف چای و شیرینی و فواکه از طرف حکومت برای مهمانان محترم هر مقام چنانچه در اول این کتاب بطرف آن اشاره نمودیم، مقرر بود، میپرداختند. ذات ستوده صفات ملوکانه از طرف صبح با مضاء نمودن بعضی احکامات کوائف روز جمعه ۳ اسد ۲۹۱ لویه جرگه ۱۳۰۳ و فرامین مشاغلت داشته قبل از ظهر بغسل و تبدیل لباس و طیاری نماز جمعه پرداخته درین جمعه نیز نه تنها طبقه تحتانی و حصه فوقانی جامع مبارک امانی از نمازگزاران مملو و پر بلکه در اطراف و حوضش نیز جای خالی نمانده بود اعلیحضرت غازی بعد از بانگ آدینه بوقفه چند دقیقه با وزراء و اراکین و و مصاحبین خویش وارد مسجد شده باستماع وعظیکه یکی از علمای محترم لویه جرگه میفرمود گوش نهاده درین بین مؤذن صدای (صلوة سنت رسول الله) را داده عموم بادای سنت پرداختند، بعد از فراغ سنت اعلیحضرت غازی خطیب مسجد را اشاره بخواندن خطبه نمود بعد از فراغ خطبه و ادای نماز جمعه باز یکی از علمای جرگه وعظ نمود بعده تمام بصرف طعام پرداختند ـ از طرف ظهر نیز اعضای محترم لویه جرگه مانند صبح بملاقات و احوال پرسی همدیگر و سیر و تماشای اطراف و جوانب مشغولیت داشته اعلیحضرت بملاحظه بعضی اوراق مخصوص مشاغلت داشتند (ب.ر) کوائف روز شنبه ۴ اسد ۲۹۹ لویه جرگه ۱۳۰۳ روز شنبه (۴) اسد درین روز ریاست معظم شورای دولت بخلاصه نویسی نظریات و اصلاحات و عرائض لویه جرگه که بحضور شاهانه در ایام لویه جرگه نموده قرار خواهش جرگه و امر شاهانه که بروز پنجشنبه نموده بودند از صبح تا شام باتفاق عمائد علما و اراکین وکلای لویه جرگه بذل مقدرت داشت باقی نفری بعضاً بدیدن احباب مشعوف و قسماً ببعض عرائض اموراتیکه بوزارتها و ماموریتهای مرکزی داشتند مصروف وعده باستراحت به تابهائی خود مشغول بودند، ذات ملوکانه و عموم وزارات و دوائر بکارها محوله خود درین روز مصروفیت داشتند. (ب. د) خلاصه مذاکرات تعدیلات لویه جرگه ٣٠٠ لویه جرگه ۱۳۰۳ ظهر یکشنبه ۵ اسد [از طرف صبح این روز ریاست شورای دولت و اعضای جرگه بهمان کار دیروزه خود و ذات همایونی و عموم وزارات و دوائر بامورات مفوضه خویش مشاغلت داشتند بعد از صرف طعام و ادای صلوة ظهر آمد آمد نفری لویه جرگه بغرض استماع خلاصه اصلاحات و نظریات و عرائض خودها که در روزهای ماقبل از مجلس عالی لویه جرگه بحضور ملوکانه نموده بودند نینجا استند که آنرا تماماً بدقت بشنوند تا علی الصباح او را امضا و تائید شروع شد اعلیحضرت بوقت موعوده حاضر مجلس شده بعد از وقفه قلیل فرمودند . ب . د ] در خاتمه مبحث پریروزه از اظهارات تان چنان مفهوم اعلیحضرت گشت که مزید برین گفت و شنیدی در نظامات دولتی نداشته همه آنرا بصحت و صواب قرین دیده ریاست شورای دولت را اجازه داده بودید که خلاصه مذاکرات و اصلاحات و عرائض تان را تسوید نموده الیوم مکرراً بحضورتان بخواند تا بشنوید که بر طبق فرمائش و آراء تان تحریر شده یا نی ، در نتیجه ویران خلاصه لویه جرگه و ما بقی آراء خلاصه مذاکرات تعلیقات لویه جرگه ٣٠١ لویه جرگه ۱۳۰۳ دانکارتان علی الصباح مهر و امضاء نمائید اینک رئیس صاحب عمومی شورا دولت برای تان همان اشیاء مطلوبه را میخواند و خودم در بعضی مقامات برای تان ایضاحات میدهم- [درینجا رئیس صاحب شورا ى دولت عرضیه ذیل را که علماء و وكلاء و باقی اعضای لویه جرگه متفقاً تحریر داشته بودند قرأت نمود که ما از ان میان به تذکر عمده مطالب و مخلص مارب آن عرائض و و گذارشات بذل مقدرت ورزیده آن آراء و نظریه لویه جرگه نسبت بمسائل خارجیه فرموده اند، نظر بدینکه ما از اصل مذاکرات آن هم در موقع وی صرف نظر نموده ایم درینجا نیز آنر ا قلم انداز میکنیم و همچنین از الفاظ مدحیه و کلمات منشیانه و ادیبانه آن حتی الامکان بواسطه طوالت مضمون صرف نظر خواهیم کرد. ب.د] صدارت جلیله عظمیٰ لویه جرگه خلاصه کراردا[د] معینات ۳۰۲ لویه جرگه ۱۳۰۳ علمای متبخره لویه جرگه افغانستا[ن] (۱) لویه جرگه ما علماء و سادات و مشائخ و وکلاء و عموم اعضای لویه جرگه علمای اعلام و فضلای کرام ذیل را قرار امر و ارشأ همایونی جهت تطبیق و تحقیق و بازدید فروع و بعضی جزویات نظامنامه ه[ا] از طرف خود وکالتاً مقرّر و منظور مینمائیم تا این ذوات محترم خدای عز و جل را همہ وقتہ حاضر و ناظر پنداشته مزید بر مزید در پابندی و تشیّد شریعت غرای احمدی و تنویر احکامات ایزدی موافق و مطابق بمذهب مهذب امام اعظم صاحب کوفی رحمتہ اللّٰه علیه صرف مقدرت و مساعی ورزیده در تصفیه و فیصله همہ گونہ اوامر و اجراآتی کہ بدانها محول شود علاوہ بر تالیف فتاوی مبارکہ امانیہ و تطبیق و تدقیق در نظامات عصر حاضره بر طبق مسائل مفتی بہ و روایات قوی مذهب حنفی افتاء دهند۔ (۱) مولوی عبدالحی پشینوی (۲) مولوی محمد ابراهیم خان (۳) ملا میر عبدالباقی (۴) مولوی گلدست قطغنی (۵) مولوی محمد رفیق خان صحه را که او تعد بالاویه جرگه ٣٠٣ لویه جرگه ١٣٠٣ سمت شمالی (۶) مولوی فضل ربی سمت مشرقی (٧) مولوی عبد الخالق سرخرودی ـ علاوه برین نیز تصدیق میکنم که اگر برای حکومت مزید برین حضرات معظم ضرورت دیگر علمای متدین و محقق و متبحر باشد پس بایستی که مولانا حاجی عبدالرحیم خان ساکن گندمک ومولوی صالح محمدخان ساکن قباحو خگیانی را نیز بخواهد ، منظور است ـ تو حضرت من این علمای اعلام راکه شما انتخاب نمودید نه تنها منظور مینمایم بلکه محض مراعات خاطر شما و احترام شرع شریف اوشانرا بعوض هیئت عالیه تمیز سابق مقرر داشتم و بیشتر تر از آنها مانند شما آرزو مندم که بر طبق مقررات شرعیه و روایات قویه مفتی به حنفیه اجراآت نموده خودها را از حقیقت گوئی وحقائق و راست بینی و صداقت نویسی خود ها مأجور عندالله ومشکور عندالناس بفرمایند و تا میتوانند در تدقیق وتطبیق جمیع فروع وجزویات قانونیه با شرع احمدیه بذل مساعی ورزند و دتالیف فتاوا امانیه نیز کوتاهی نمایند ! لویه جرگه بآواز های تکبیر و کف زدنهای شادمانی و یکعالم مسرت این کلمات همایونی را تلقی نمودند ! ومخصوصاً بتقرر این علماء محکمه عالیه تمیزعلیحضرت غازی را بسیار تحسین وآفرین نمودند . لویه جرگه ۱۳۰۳ م ۳۰ خلاصه مذاکرات و تعدیلات لویه جرگه تألیف فتاوای امانیه (۲) لویه جرگه چون علیاحضرت غازی با جمعیت علماء اعیان دولت اسلام را از کمال شریعت پروری در مجلس عالی لویه جرگه شامل فرموده در باب نظامات دولت متعلقه امور شرعیه که در بین عوام سوء تفهیم پیدا شده هدایت نموده اند که شما جمعیت علمای حاضره لویه جرگه نظامات متعلقه امور شرعیه را از نظر گذرانیده بمسائل متفقه مفتی بهای مذهب مهذب حضرت امام همام حضرت ابو حنیفه کوفی رحمت الله تعالی علیه تطبیق بدهید که اگر بعضی مواد آنها را علمای سابق تمیز با ساس و مسائل مختلف فیه و روایات ضعیفه اندراج داده باشند تعدیل شود. لہذا ما علمای لویه جرگه نظامات متعلقہ امور شرعیہ را از نظر گذرانیده بنابر توصیه و هدایت حضور علیا حضرت مسائل مفتی بہای حنفی تطبیق داده فقرات آتیه که بمسائل مختلفه و رعایا ضعیفه داخل شده بود و ذیلاً معروض میگردد تعدیل آنها را از حضور اعلیحضرت اولی الامر خود با استرحام مینمائیم. و امید میکنیم که تا تألیف فتاوای امانیه جهت قضات محاکم عدلیه و مامورین دولت علیه افغانیه بر طبق اصول خلاصه مذاکرات تعدیلیا لویه جرگه ۳۰۵ لویه جرگه ۱۳۰۳ امضای همین علمای منتخبه لویه جرگه که از حضور انور اعلیحضرت غازی شرف تقرر و منظور بی یافته‌اند بکاردائی بعمل آید. و اگر کدام مسأله اساساً بکو موضوعه ما خدام بنا بر سهو و خطای که لازم نوع بشر است تحت تصحیح در میا باشیم بایستی او را این علمای منتخبه بر طبق روایات مفتی بها مذهب مذهب حنفی فیصله نمایند! بایستی این فتاوی از حسن مساعی و عرق ریزی همین علمای منتخبه ما بحواله کتب معتمده مذهب امام همام امام اعظم احمد بن حنبل رحمه الله تعالی واقوال قویه مفتی بها بزبان عربی و ترجمه فارسی افغانی آنهاوی مواد نظامنامه شرعیه باشد جمع شده بعد از امر حضور مبارک طبع و نشر شود، هماناکه اختلاف دور خواهد شد ! اعلیحضرت این مفکوره تان اظهار مسرت میکنم. و یگانه تاکید خودم نیز بین حضرات محترم همین است که نقطه نظرشان در ضمن تالیف فتاوای امانیه مسائل مفتی به و روایاتی که مطابق مذهب امام همام است باشد لویه جرگه این گزارشات شهریار جوانمرد بابه خودها را نیز بآوازهای تکبیر و تهلیل و کف زدنهای مسرت تائید نمودند ! خلاصه اگر ادایعادات لویه جرگه ٣٠٦ لویه جرگه ١٣٠٤ تعزیرات بالمال (۳) لویه جرگه مایان علماء و مشائخ منتخبه علمای مجلس لویه جرگه افغانستان در مسئله تعزیر بالمال برای پادشاه اسلام این چنین فتوای جامعه میدهیم که تعزیر بالمال برای پادشاه اسلام بمذهب حنیف حنیف امام اعظم صحاب علیہ الرحمہ جائز نیست. اما بروایت امام ابو یوسف صاحب علیہ الرحمہ جائز است. و روایت شاذ را علمای سلف متقدمین مصنفین ضعیف گفته و مئول شمرده اند. چنانچه از کتب معتمدہ مثل بحر الرائق. و در مختار ظاہر میشود. بنابران فتوای مذکوره بحضور مبارک اعلیحضرت غازی شرعیت پرور عرض گردید. صورت ضعف قول ابویوسف و تاویل آنرا علما بیان کرده که امام وقت بگیرد. اما بعد از چند روز که مجرم منزجر گردید و توبہ کشید واپس بدہد. تعین ضرب و حبس حین وقوع حادثہ بقدر مصلحت وقتی برای پادشاه اسلام جائز است. زیرا که روایت سابیق ضعیف گفته میشود. و برای قاضی مقلد بروایه ضعیفہ عمل نیست. زیرا خلاصه مذاکرات رویداد لویه جرگه ٣٠٧ لویه جرگه ١٣٠٣ بعضی کتب روایت مذکوره را مثل کتاب مجتبی و فتح المغیث منسوخ گفته باقی صاحب دولت مختار است ! اعلیحضرت قبلاً نظریه خودم را در باره تعزیر بالمال برای تان تشریح نمودم و شخص خودم قلباً بدین مسئله بیشتر مائلم که برای اجرای مساوات حقیقی و عدالت و انصاف اسلامی حتماً بایستی که تعزیر بالمال موقوف گردد ! لویه جرگه بعد از اظهار خرسندی مزید این بحث را هم به تکبیر و تهلیل و کفهای خرمی انصرام دادند ! نکاح صغیره (۴) مطابق مسائل کتب شرعیه فقهیه و مذهب مهذب حضرت امام اعظم رحمت الله علیه باتفاق جمیع ائمه کرام نکاح صغار صحیح است و شرعاً تصرف اولیای صغار راست در نکاح صغیره . بنابران ما علما، در اصلاح فقرهٔ مذکور چنین حکم و رأی میدهیم که نکاح حالت صغارت لويه جرگه ١٣٣٤ ٣٠٨ خلاصه مذاكرات فصلیه پانزدهیم جرگه جائز وصورت نکاح شان ازطرف ولی عاقد مثل نکاح کبار شتر قرار گیرد ودعوای لاحقه و سابقه عموماً مسموع باشد ! اعلیحضرت درینجا تقریباً همان نظریه قیمت دار و افکار گهر بار شاهانه شانرا که در صحیفه (۱۸۰) الی صحیفه (۱۸۳) در ضمن مذاکرات بر نظامنامه نکاح و عروسی و ختنه سوری مرقوم شده است ایراد داشته در خاتمه فرمودند که نظر بدین مضار و تکالیف و بی اتفاقیهای که از نکاح صغیره در بین ملت محبوب افغانیه ام دیده شده است خیرخواهانه این نصیحت پدرانه برای تان میکنم. تا اورا بعموم ملتم ابلاغ دارید که حتی الامکان از نکاح صغیر تجنب ورزند. وهم از تقریر شما علمای اعلام یک باریکی دیگر بر انیر در شرع انور درک کردم که حق نکاح صغیر و صغیره تنها از حقوق اب . وجد است که هرکدام آنها منتهی درجه رافت و شفقت را نسبت بفرزندان دارد! لویه جرگه اعلیحضرتا ! ما ازین غمخواری و شفقت گستری تان از حد ممنون و متشکریم. و تا جان در بدن و روح در تن ما باشد در افتنا را بکار ابکار تان میکوشیم. و تا بتوانیم از نکاح صغیره احتراز میکنیم. بالآخراین مذاکره نیز به تکبیر و تهلیل و چک چک تمام شد ! خلاصه راپور تعدیلات لویه جرگه ٣٠٩ لویه جرگه ١٣٠٣ امورات تجاریه (٥) لویه جرگه از آنجا که در مواد نظامنامه امور تجاریه در محکمه شرعیه بحث و مباحثه زیاده میباشد. ثانیاً چون کتاب فتاوای مبارکه امانیه تدوین و تصنیف میشود. جمیع احکام شرعیه جزائیه و حقوقیه در ان مندرج خواهد شد پس در ان کتاب یک باب مسایل تجارت مطابق احکام شرعیه مندرج شود که همه احکام تجارت تحت محکمه شرعیه باشد! اعلیحضرت بسیار خوب! ضرور باید که بشود و پاس مراعات تجار و ارباب معامله بر طبق مقررات شرعیه بعمل آید! خلاصه مذاکرات و تعدیلات لویه جرگه ۳۱۰ لویه جرگه ۱۳۰۳ تذکره نفوس (۶) لویه جرگه تذکره نفوس که برای هر فرد تبعه افغان ان جهت شناخت رعیتی و تابعیت شان بدولت مقدسه تسهیل مرور و عبور شان در نقاط داخله مملکت مقدسه بوجه رفاه عمومی و اسانی پاسپورت ایجاد شده نهایت مفیده دیده میشود . اما بر پشت تذکره نوشته شده که بدون وجود تذکره شاهدی شاهدان و طلاق و وکالت و بیع و شری و عقد نکاح درست نیست . اندراج این کلمات شرعا خوب نیست . لهذا عرض حضور اعلیحضرت والا گردید که کلمات مذکور از پشت تذکره محو شود ! اعلیحضرت خوب است دور کرده میشود. و بعوض آن دیگر قیود سیاستی که در صفحه (۳۱۱) در ضمن مذاکرات لویه جرگه بر نظامنامه نفوس مندرج است . ب ، د] ایزاد میشود. اگر چه وجود آن قیود شرعی در تذکره نفوس برای بسیاری از مهمات شرعی مفید بود و سهولت بسیار را برای محاکم عدلیه فراهم می آورد تا هم محض اسعاف مامول تان از آن صرف نظر می شود. لویه جرگه ۱۳۰۳ ۳۱۱ خلاصه مذاکرات و تعدیلات لویه جرگه لویه جرگه بیک عالم خوشی و مسرت و تکبیر خوانی ازین مباحثه نیز در گذشتند! عدم تحذیر قبل از وقوع (۷) لویه جرگه تعین و تحدید جزا قبل از وقوع فعل شرعاً محدود و مقدر نیست و من حیث صغر و کبر جنایت و اشخاص و زمان تفاوت قبول میکند. اولی الامر را می باید که مطابق دقایق کتب شرعیه منکرات که وقوع می یابد بلحاظ فعل شنیع و لحاظ اشخاص فاعلین آن و وقت محل وقوع ان قرار مراتب اربعه که در کتب شرعیه فقهیه مذکور شده نموده اجرای تعزیر را از روان نماید. از کلام عنیف و زشت و جزائی باب قضاء القاضی و ضرب و حبس و تشهیر و نفی و جلای وطن. و در امور سیاستی کبائر که در کتب فقهیه مشخص شده از برای اولی الامر حسب مصلحت الوقت حکم است که قتل کند مثل تکرار سرقه و وجود ظلمه و مفسده و باقی جرایم منکره که در کتب مذکوره متعین است و حد شرعی ندارد قاضی را لازم که قرار اسروارشاد اولی الامر که امام وقت خلاصه مذاکراتی و تعاملاتی جرگه ۳۱۲ نوع جرگه ۱۳۰۲ و سلطان زمان است اجراء و اقامه نماید بخالص که در جرایم صغار پاس ولحاظ مراتب اربعه مذکوره ضرر کیست اما در کبائر مثل تکرار سرقه و غیره که در کتب فقهیه تعزیر بالقتل در ان جائز شده تفاوت اشخاص نیست و درجات اربعه اجرا شدن ندارد بلکه مطلقاً اولی الامر آنها را زجراً زجراً مصلحت وقت قتل کرده میتواند . و در جنایات مذکوره بعد از ثبوت یقین جزای آن کرده میشود. قاضی شرع شریف حکم فیصله را بجهت تقریر میکند و اقسام تعزیر را می نویسد که وکیل و نائب اعلیحضرت غازی هر کدامش را چون موزون دانسته سبب امتناع مجرم از ارتکاب آن جنایت ببیند معین و مقرر کند ! اعلیحضرت تحدید جزا قبل از وقوع نیز یکی از اقوال مصرحه و متفقه همین علمای تمیز است که حال در مقابل شما حاضرند البته خیال و فکر من عاجز هم بنابر مصالح [که چندی از ان در ذیل تصریح میشود] با آنها شرکت داشت . (ا) اکثر یه از مجرمین را چون از مجازات و خیالات حکومت که نسبت بوقوع افعال شنیعه دارد قبلاً اطلاع بدهند هما نا که بدان اقدام نخواهد کرد- (ب) در صورتیکه اولی الامر به تحدید تعزیرات پرداخت لویه جرگه ۱۳۰۳ ۳۱۳ خلاصۀ مذاکرات و تعدیلات لویه جرگه معلوم است که حکام و مامورین دران دست بازی و رشوت خوری ولحاظ و خود غرضی نمیتوانستند. (ج) وهم سابق برین دیده وشنیده شده است که اکثر ی از قضات و حکام بواسطه همین مسئله که حکم ظاهراً تحدید نشده بود، و آنها تعزیر مجرمین مینمودند. تلفات از طرف مجرمین دیده اند و هدف اسهام جهال وارباب غرض گردیده اند، در صورتیکه تحدید تعزیرات از طرف پادشاهی مقرر شود معلوم است که این غلط فهمی و مغالطه نیز مرفوع و مدفوع میگردد ومجرمین بخوبی میدانند که قاضی و حاکم بجز از ادای وظیفه و تعمیل احکام مقرره از خود بالای آنها چیزیرا اجرا کرده نمیتوانند. اکنون که شما تحدید جزا را قبل وقوع مستحسن نمی بینید و میخواهید که تعزیرات را بعد از وقوع واقعه بنظر بوقت و زمان و فعل و فاعل و دیگر اشیاء بایستی داده شود لهذا چنان مستحسن دیده میشود که تحدید جزا بعد از وقوع بعمل آید. و تقرر آنز نه تنها قاضی [بنا بر مضرات و اسبابی که بحدی ازان در فوق تلمیح شد] بلکه حاکم و هیئت مجلس شوره متفقاً بنمایند. درینصورت معلوم است که هم در فیصله جات خود غرضی نمیشود و هم سد باب رشوت یابند ولحاظ و دیگر اسباب میشود. و هم قاضی ها از تهدید و تخویف نجات مییابند اگر این مفکوره ام را نیز لویه جرگه ضمیمۀ این نظریۀ شان بنمایند خیال که از خلاصه مذاکرات و تعدیلات لویه جرگه ۳۱۴ لویه جرگه ۱۳۰۳ مفاد خالی نخواهد بود ! لویه جرگه بسیار خوب ! بسیار خوب ! ضرور باید چنین شود، بعده عموماً یک غلغله دعاگوئی و تحسین و آفرین بر خیالات عالی اعلیحضرت غازی و دوراندیشیهای همایونی و ملت پروری و عدالت گستری شان برپا شده ، این سخن نیز بآواز های تکبیر و تصفیق مسرت رفیق ختام یافت ! حبس جانی الی زمان ظهور صلاح و آثار توبه (۸) علمای لویه جرگه در تمام کتب فقهیه و مسائل مفتی به حنفیه حبس جانی الی زمان ظهور صلاح و آثار توبه و معلوم شدن سیمای صالحین در رنگ و چهره مجرمین مقرر است ازینرو ارزو مندیم که نبایستی بعد از وقوع فعل مباحاً و حبس اهل جنحه و جنایت را مقرر کرد چه ممکن است بعضی از مجرمین اتفاقات بدو خوی خرابی که در سرشت دارند تا بلان موعد براه صلاح نیایند و بگاه هدایت نپویند ! و متوقع است که اکثری از اشخاص بعد از گذرانیدن خلاصه مذاکرات تعدیلات لویه جرگه ۳۱۵ لویه جرگه ۱۳۰۳ چند وقت در محبس قلباً و صدقاً از عملیات ناصواب و رفتار نکوهیدۀ خود تائب و نادم شوند باقی شما مختاریدا اعلیحضرت حضار محترم ببینید که شرع شریف تا کدام اندازه برای اصلاح حال و مآل عالم انسانیت پیش بینی ، نموده است و بکدام مرتبه درجات عالیه رحم و راحت و شفقت را نسبت بعباد صالحین تا چه مقام تهدید و تأدیب و گوشمالی را برای مجرمین و گمرهان مقرر داشته است ، این نظریۀ شما را حاضرم که با چند قیود لازمه قبول و منظور نمایم لکن ما قبل ازان باید شما را بدانانم که حکومت شما بنا بر کدام لحاظ زمان حبس جانی را تحدید داشته است، بدیهی است که سارق و قمار باز و زانی و دیگر مجرمین هر وقت برای تو به کردن و سوگند خوردن حاضرند نه تنها رجال حکومت بلکه ادنا ترین افراد ملت نیز بسوگند خوردن و حلف کردن جنایت کارانیکه در حقیقت بمخالفت اوامر و نواهی همان قرآن پاکیکه بدان سوگند میخورند، میپردازند اهمیت نمیدهد. لهذا حکومت بعد از وقت تمام سنجید که فلان رقم مجرم بعد از حبس شدن اینقدر مدت ممکن است که اصلاح شود ازین رو برای آنها مدتی معین شدا اکنونکه شما حبس جانی را الی زمان ظهور صلاح و آثار توبه خواهش دارید پس لطفاً علمای متبحره تانرا تاکید کنید که برای ظهور صلاح و آثار توبه چنان خلاصۀ مذاکرات تعدیلاتیه جرگه ٣١٦ لویه جرگه ١٣٠٣ قواعد و ضوابطی را مقرر داند تا که حکومت حقیقتاً همچنان اشخاصی را که در قیا بصلاحیت آمده و سیمای صالحین و نیکوکاران در وجود آنها ظاهر باشد، رها کند، والا اگر برنگ و روی و هیئت ظاهری باشد همینکه شما دزدی را بزندان انداختید. از یکطرف طعام را بالای خود بند میکند. و از جانب دیگر شروع میکند بگذاشتن ریش. و هم یک تسبیح بزرگ و مسواک کلانرا با خود میگرداند. و به اوراد و وظائف نیز مرش غلت میورزد. پس اگر ما بدین هیئت ظاهری آنها که بنظر کمتر از یک ولی کامل نمی آیند فریب خورده آنها را بگذاریم. معلوم است که ”گرگ“ را خوب گرسنه نموده و ”شیر“ را در موقعیکه برای تناول گوشت اشتها دارد. رها کرده ایم. و بجان ”رمه“ و دیگر ”مواشی“ مظلوم از دست خود قصاب اجل را فرستاده ایم ــــ عاقبت گرگ زاده گرگ شود گرچه با آدمی بزرگ شود وکلای لویه جرگه چیزی که ذات خسروانه نسبت به ارباب جرایم فرموده اند بسیار خوب است و از حد ضرور بصد ضرور لازم است که برای آنها هیچ یک نوع مراعات و تخفیفی عطا نشود! اعلیحضرت فی الابد اً ما خواهش نداریم آن حقوقی را که خداوند برای آنها عطا کرده است حکومت اسلامیه تان آنها را ازان اگرچه محروم کند؟ خلاصه مذاکرات و تعدیلات لویه جرگه ۳۱۷ لویه جرگه ۱۳۰۳ مجرمند محروم داشته امتیازی ندهد. فلما بایستی که این امتیاز بیک اصول مضبوط و قواعد مرغوبی از طرف علمای محترم گذارده شود! علمای لویه جرگه بر طبق مقررات شرعیه و هدایات ذات شاهانه ما علما برای امتیاز صالحین از طالحین چنان شرائطی را وضع میکنیم تا مجرمین ابداً از ان استفاده کرده نتوانند. و علاوه بران خود ذات پادشاهی در امورات تعزیری مختار مطلقند بهر طور و نهجی که بران قیود و شروط بگذارند صحیح است و درست! اعلیحضرت در صورتیکه اختیار وضع قیود و شروط و تحدید تعزیرات از حقوق پادشاه اسلام است مطمئن باشد که اصول خوبی را برای امتیاز مجرم و غیر مجرم و شخص با دیانت و مرد صاحب خیانت مقرر خواهم داشت! خلاصه مذاکرات تعدیلات لویه جرگه ۳۱۸ لویه جرگه ۱۳۰۳ حکم قاضی به امارات قویه (۹) لویه جرگه علیاحضرتا ! محض سد باب جرائم وانقلاع فتنه و فساد ومجازات رسیدن اشرار نابکار با تفاق علمای افغانستان این مسئله را از کتب معتبره فقهیه و روایات معتمده حنفیه بحضور شاهانه تقدیم میکنیم. و بهمراه آن التجا داریم تا منظور گردد که در حدود و حقوق و احکام محاکم عدلیه بعد از اقرار مقر و گواهی شهود صادر گردد و در تعزیرات قضات مملکت اسلامیه افغانیه حتماً بدلائل قویه و امارات مستنده علم خود شانرا هم نموده احکام اصدار نمایند. اعلیحضرت من ازین روایات و نظریه انصاف و اسلامیت تان اظهار سرور و تشکر دارم زیرا ما قبل ازین در مواقع وجود همه گونه دلائل و قرائن و امارات مستنده قاضی صاحبان در مسئله سارقین و مجرمین از مدعیان گواه میخواستند . چون مدعی مظلوم گواه آورده نمی توانست ازین استغاثه خود بجز از پریشانی و یک دشمنی سر باری شخص مدعی علیه دیگر ثمری را نمی چید. خلاصه مذاکرات و تعدیلات لویه جرگه ۳۱۹ لویه جرگه ۱۳۰۳ چنانچه در ایام سابق یکی از میان شما گفته بود که نسبت دزد و مشاہد مانند اجتماع سایه و افتاب است. و علاوه بر ان از مسموعات و تجربات و نظریات بعیان رسیده است که باید با ارباب جرایم مسائله و نرمی کرده نشود. خودم در ابتدا شفقت عدالت کردم بر ارباب جنحه زولانه یک لنگه حکم کردم اما بالاخران ظلام از حرکات بد هنجار خود مرا بدین سخن مجبور کردند که حکم نمودم که زولانه دولنگه بهر دو پای شان انداخته شود! لویه جرگه یکی از میان بخواسته برین نظریه علمای کرام و اعلیحضرت معظم خویش اظهار شادمانی کنان کلماتی را در قلع و قمع اشرار و سارقین و ارباب جنایت ایراد کنان ضمناً این بیت را قرائت کرد ع سر گرگ باید زاول برید * نه آنگه سر گوسفندان درید در اثر آن تمام لویه جرگه بتائید آن پرداخته حکومت را بانواع تشدد و اقسام باز پرس نسبت با شرار توصیه کنان ازین مبحث درگذشتند! خلاصه مذاکرات و تعدیلات لویه جرگه ۳۲۰ لویه جرگه ۱۳۰۳ قتل سارق متکرر السرقه (۱) لویه جرگه دهم نظر بملاحظاتی که در فوق مسطور و مذکور گشت صرف برای ادامه انضباط و امنیت عمومی و رفع سرقات و دزدیهای معمولی از روی مسائل مفتی به شرعیه چنان فتوی را بحضور مبارک تقدیم میکنیم که سارق ضرور باید بعد از نیکه مکرراً در سرقه گرفته شود و یا بروی ثابت گردد سیاسیاً بقتل برسد! اعلیحضرت لویه جرگه بکمال مسرت و کف زدنهای شادمانی این نظریه را قبول فرموده ازین گفت و شنید دلچسپ نیز درگذشتند! قرار است دارالشورای عالی خالصه ازار او د شته لویه جرگه ۳۲۱ لویه جرگه ۱۳۰۳ شمولیت قضاه در محاکم مامورین (۱۱) لویه جرگه شخص جهت بازدید جمیع امورات مملکتی و مطلع بودن قضات بمامورین عدلیه از گذارشات حکومتی و مجلس های مشوره مقامی چنان معروض میداریم که قضات و مفتیان در محاکم مأمورین نیز باید شامل شده حصه بگیرند تا طرفین ازین اختلاط و نشست و برخاست برای خود شان استفاده بکنند ! اعلیحضرت سابق برین ما از محاکم شرعیه و قوهٔ عدلیه دست حکام و مامورین را کاملاً دور کرده و آنها را از هم علیحده و بکارهای مفوضهٔ خود شان یکه و تنها گذارده بودیم . تا احدی نتواند که در امورات عدلیه مداخله کند . حال شما چنین خواهش میکنید که باید قضات و مفتیها نیز در محاکم مامورین حصه بگیرند، خوب است من شما را ازین اظهار شما مانع نمیشوم لکن آرزو میکنم که باید و کلای منتخبهٔ شما از چنان اشخاص با درایت خلاصه مذاکرات تعدیلات لویه جرگه ۳۲۲ لویه جرگه ۱۳۰۳ و صاحب کفایت منتخب و معین شوند. تا موجب تضییع اوقات و سر گردانی قاضی صاحبان و محاکم عدلیه نمانده کارهای اهالی در زاویه تعویق نماند و و همان وکیل منتخبه شما که عالم است در محاکم مامورین حصه بگیرد و مدافعه های لازمه را بر طبق مفکوره تان بنماید. در صورتیکه رؤسا و اعضای محترم منتخبه محاکم مامورین اشخاص عالم و دانسته و فهمیده باشند پس حاجت بلفظ قاضی و مفتی بودن چیست ؟ لویه جرگه برین مسئله اظهار مسرت کرده این جملات همایونی را بکف زدنهای مسرت تحسین کردند ! عوض نفوس و بدل عسکری (۱۲) لویه جرگه خدمت عسکری خدمتی است نهایت باشرف و ما برای همه گونه اوامر و فرمائش همایونی که در عالم عسکری برای ما بفرمایند سمعا وطاعتاً حاضریم و آماده ایم فاما برای اسایش اهالی و تسهیلات عمومی برطبق مقررات شرعی معروض میدارم که عموم افراد افغانی بکمال شوق و شغف و رضا و رغبت خلاصه مذاکرات و تعدیلات لویه جرگه ۳۲۳ لویه جرگه سنه ۱۳۰۴ خودها بعسکری آیند. اشخاصی که خودشان آمده نتوانند و از دولت خواهش کنند ازوشان بدل نقدی را که حکومت مقرر دارد برای مصارف سد ثغور و استحکام سرحدات و دیگر تجهیزات نظامی و جعل بیت المال قبول کند. بایستی که حکومت این خواهش شانرا قبول کند. و اگر خود آن مرد اصالتاً شامل عسکری شده نمیتوانست. امیدواریم که حکومت شرائط ذیل ازوی عوض را قبول کند. شرط اول هر زمانیکه عوض فرار کند شخص اصل جلب شود که یا دیگر عوض ویا بدل نقدی چهار صد روپیه بدهد یا خودش بالذات خدمت عسکری را نماید. دوم هر تاریخیکه خود او و یا عوض دیگر آن حاضر بخدمت شود از همان تاریخ تا دو سال خدمت عسکری را اکمال نماید. سوم اگر اسلحه دولت را عوضی مفقود کند و یا در حین فرار شدن با خود ببرد تاوان آن بذمه شخص اصل است. چهارم سن عوضی قریب سن نفری که بقرار نظامنامه جلب میشود خواهد بود. پنجم عوضی اگر در حین داخل بودن ملازمت عسکری فوت شود و تاریخ اکمال خدمت آن بر سر نرسیده باشد دیگر بشخص اصل تکلیف نیست. خلاصه مذاکرات تعدیلات لویه جرگه ۳۲۴ لویه جرگه ۱۳۰۳ شرايط ششم هفتم هشتم کسیکه قبلاً دوره خدمت عسکری را اکمال کرده باشد عوض شخص دیگر منظور نمیگردد. بوقت اعلان حرب شخص عوضی که تعلیم یافته فن حرب است حاضر شود. بعد از اعلان حرب بدل نقدی منظور نیست. اعلیحضرت بسیار خوب شد حکومت شرائط فوق هم از شما عوض را قبول میکند و هم بدل عسکر برا مبلغ چهارصد روپیه از اشخاصی که شخصاً خودش شامل نظام شده میتواند و نه عوض برایش دستگیری میکند، قبولدار میشود. دیگر تعدیلاتی را که در نظامنامه نفوس نموده اید چون درین بحث بیان ننمودید گمان میکنم که فراموش خاطرتان شده اینک خودم آن تعدیلات شما را بخاطر دام که میگویم (۱) در انیه حواله نفوس بحضور مجلس شوره بعمل آید (۲) عمر اشخاص در کتاب نفوس بعبارت فارسی تحریر شود (۳) مجلای اشخاص معذور و بیکس را در صورتیکه با قاعده درست باشد مامورین محلی نفوس ملاحظه کرده برخواست نمایند لویه جرگه بکمال گرمجوشی و یک عالم شادمانی این نظریات همایونی را شنیده برین حقگوئی و حق پسندی و انصاف شعاری و قوه حافظه پادشاهی دعاگوئیهای نموده تماماً در ابا وازهای تکبیر وکف زدنهای خرمی تحسین آفرین نمودند. طبع کابل رجب المرجب ۱۳۰۳ خلاصه مذاکرات مقدسه لویه جرگه ۳۲۵ لویه جرگه ۱۳۰۳ دارالعلوم اسلامیه مکتب حفاظ (۱۳) لویه جرگه چون خیالات جهاندجات اعلیحضرت غازی بامیشه مصروف به ترقی امورات دینی و اسلامی و مذهبی و سیاسی و اقتصادی و اجتماعی با ملت حاضر بوده و هست. لہذا برای ترقیات اعظم و تعالیات از حدالزم ملت غیور افغان و سکنه جسور افغانستان عطف توجهات شاہانہ شانرا با علما و مشائخ و سادات و شرکاء لویه جرگه بسوی این مسئله مهمه میداریم که یک دارالعلوم عربی جامع علوم احادیث و تفاسیر و عقائد و فقه و اصول و میراث و تاریخ و غیره در امصار معتبره افغانستان مثل قندهار و هرات و مزار شریف و جلال آباد و غیره ولایات حکومتی پای اعلی تحت ریاست علما افاضل متدین بهمان محل به نصاب دارالعلوم اسلامیه (دیوبند) و صوابدید علمای جرگه تاسیس گردد. زیرا که اصل الاصول السنه مستعمله بان عربی دیده میشود و فرقان عظیم الشان) هم بلفظ عربی است تا ابتدا معلمین و متعاقباً متعلمین این دارالعلوم استخراج رسائل دینیه فارسی را برای تعلیم خلاصه داکتران و تعدیا لویه جرگه ۳۲۶ لویه جرگه ۱۳۰۳ مکاتب ابتدائیه و تصنیف و تالیف و وعظ و نصیحت و تبلیغ و ارشاد و ایقاظ داهلین و تنبیه غافلین در هر محفل و مجلس عالی که ضرور شمرده شود اجرا بگمایند. چون در دول اسلامیه تعلیم دینی عربی بسبب تصرف غیر مسلم محو شده و دولت مستقله افغانستان از مساعیات حضور همایان الحمدلله از اتلاف غیر خالی و خلاص میباشد. پس چقدر موزون و تا کدام اندازه تاسیس همچو یک موسسه خیریه دینیه درین سرزمین دیانت قرین اسلامیه مرغوب خواهد بود. من فقیر چگونه بتجربه دیده ام که در خدمات عمده اسلام مثل جهاد هوست علمی همین طلبا و علمای عربی اثر زیاد بخشیده. بغایت مفید می بینیم اگر عرض مذکور مایان منظور شود در فرصت قلیل بکمال تعجیل طلباء فارغ التحصیل شده بخدمت دین و دولت مشغول شوند گویا اساس ترقی و احساس قوم دیده میشود و تکمیل استقلال علی وجه التمام حاصل میشود. و نیز بنا بر خیالات فوق پابندی اسلامی بشریعت پروری اعلیحضرت معارف گستر امیدواریم که شعب مکتب الحفاظ از برای حفظ الفاظ قانون شرعی که قرآن عظیم الشان میباشد. تاسیس شعبه آنرا لازم می بینیم تا سلسله حفظ قرآن مبارک نیز منقطع نشود. اعلیحضرت من ازین تحریک عمده و دلالت بالخیر شما که از مدتی مرکوز نظر حکومت تان بود بکمال مسرت و امتنان خودم را خلاصه اکراد وتعدیل الا یوجیر که ۳۲۷ عقرب ۱۲۳۰ بعرض رسانیده شما را مطلع وحالی میکنیم که شما تصور نکنید که وزارت معارف افغانستان و یا این خادم عاجز تان تا هنوز در بارۀ تاسیس دارالعلوم اسلامیه خیالی نداشت. و فقط ازین یادآوری شما در صدد ترتیب آن میبراید نی! بلکه ارز مانیست که این عاجز و وزارت معارف تان در چگونگی این دارالعلوم وپروغرام و نصاب تعلیم و طرز اسباق وغیره لوازم آنست اما تا حال بهر کدام یک نصاب جامع او موفق شده ایم و نیکاه مول خوبی ازان بنظر ما رسیده است. و نه سر معلم و معلمی را طوریکه برای یک دارالعلوم اسلامیه در همچو یک مملکت مقدس افغانیه لازم باشد سراغ نموده ایم لہذا بحمد که ازین ورود مجموعه شما علمای اعلام و فضلای کرام آنهمه مشکلات و موانعاتیکه سد تأسیس آن مدرسۀ عرفانیه بود تقریباً مرتفع گشت واینک بهمین نزدیکیها باتفاق آراء علمای نخبۀ تان وزارت معارف تا بتحمیل این تحریک سرا پا تبریک و این معروضۀ مقدسۀ تان بتاجها میپردازد. و اولاً با سعاف این مأمول مسعود و انجاح این مسئول محمودان که دارالعلوم و مکتب الحفاظ است با یالت کابل آغاز میشود و متعاقباً بریم اصول اگر خواست خداوندی باشد در ولایات و حکومتهای علی افغانی نیز اجران بعمل می آید گمان میکنیم که برای تعلیم علوم عربیه و کتب اسلامیه طلبی کتا ب عمومیه بعد از نیکه نصاب رشدیه را تمام کنند داخل شوند بهتر خواهد بود. خلاصه راپور انعقاد لویه جرگه لویه جرگه ۱۳۰۳ ۳۲۸ در برای تحصیلات اوشان تسهیلاتی بهم خواهد رسید. لویه جرگه ازین مفکوره سرا پا حسنه ذات شاهانه اظهار مسرت مزید و خرمی‌های بسیار را نموده این بحث مقدس را بعد غلغله‌های تکبیر و تهلیل و کف زدنهای شادمانی خاتمه دادند! مسائل احتسابی (۱۳) لویه جرگه چون توجهات اعلحضرت غازی به شریعیت پروری بدرجه اقصی دیده میشود، لہٰذا یک فقره برای ضرورت اجرای فریضا شرعیت و تعمیل جزویات مقدسه اسلامیه عرض میشود که نظامنامه احتسابی ترتیب شود و قرار نوشته ”تمسک القضاة امانیه“ بایستی یکنفر محتسب دیندار عالم در هر علاقه مقرر شود تا از نماز و امام، او مساجد و امورات شرعیه مطلع بوده تحقیقات و تأکیدات لازمه مذهبی را خوبتر بجریا آورده جمیع امورات دینی را از قبیل امر بالمعروف و نهی عن المنکر و تبلیغ اعلانها ملت را با خبری داده باشد، و هم حسن توجه شاهانه را در بارهٔ خلاصه راپور تعدیلات لویه جرگه ۳۷۹ لویه جرگه ۱۳۰۳ اعلیحضرت مساجد و ائمه و مؤذنین خواستاریم ! تحت این مسئله را نیز سابق برین علمای تمیز و وزارت عدلیه تدقیق آورده درین روزها ما در صدد ترتیب نظامنامه محتسبان و تقرر محتسبین با دیانت بودیم، خوب شد از حسن معاونت شما علما نظامنامه مزبوریه بصورت جامع و مانع ترتیب خواهد شد، و اجراآت آن نیز حسب دلخواه بعمل خواهد آمد. و انچنانچه تنظیم معاش مؤذنین و ائمه و لوازم مساجد دارالسلطنه بعمل آمده است عنقریب از سائر نقاط مملکت افغانیه باصول لازمه در شرف انتظام است مطمئن باشید ! لویه جرگه ازین شریعت پروری و مذهب خواهی حکومت متبوعه افغانی خود اظهار مسرت و تحسین و آفرین نمودند . خلاصہ مذاکرات و تصدیقات لویه جرگه ٣٣٠ لویه جرگه ١٣٠٣ تعلیم نسوان ضرورت سواد رسیمی نهاشا (١۵) لویه جرگه ما علما و سادات و مشائخ ملت افغانسان بحضور اعلیحضرت غازی امان عریضه پردازیم . چون ذات همایونی جهت رفاهیت و ترقی ملت و دولت جد و جهد بلیغی را بکار برده و میبرند حتی که از کمال توجهات عالیه شاهانه شان مکتب مستورات را نیز مقرر کرده اند . البته تبارک و تعالیٰ وجود مبارک اعلیحضرت غازی را پاینده داشته باشد که همواره ترقیات ملت و دولت را ملحوظ داشته باشد . اما قرار مسائل مسلمه و روایات مفتی به فقه شریف بایستی تعلیم و تحصیل نسوان در خانه های خود از اقارب محارم شان باشد تا از ان تعلیم دینی که فرض منصبی اہلیت اسلام است محروم نمانند . بنابراین از شریعت پروری اولی الامر خود مختار غیور ما امید میشود که تعلیم جمعیت نسوان در مکتب بانشود تا مسئله حجاب و ستر که یکفرض ضروریست برای نسوان اسلامی خوبتر و بهتر حاصل شود آنچه معلومات والا شرعیه که درین موضوع به نزد این خادمان دین مبین بود عرض شد. اگر حضور عرض می کنین علماً مذاکرات و تعدیلات را توجیه کرد ۳۳۱ لویه جرگه ۱۳۰۳ را تسلی و اطمینان برنوشته پایان بشود بهتر و الا درین مسئله از دیگر علمای اسلامی ممالک خارجه هم معلومات و اخذه و فتوایای موثقه را نیز حاصل فرمایند. (اعلیحضرت درین محل یک نطق از حد مفصل دلنشینی را ایراد نمودند که صورت اجمالی آن ذیلاً تحریر میشود. ب، د) اعلیحضرت اگرچه بموضوع تعلیم نسوان گفت و شنید ما و شما قبلاً بپایان رسیده و مفکوره تائرا درین مسئله قبول کرده ام لکن بازهم میخواهم که توجه شما علمای اعلام و فضلای کرام ملت عزیزم را بسوی این نکته مهمه نمایم. که درین مورد باید ما و شما از عقل و فکر و طرز عمل عموم عالم اسلام کار بگیریم و مزید برین روا دار نشویم که طبقه اناثیه ما در یک عالم جهالت و نادانی و فرومایگی زندگانی کنند تعلیم طبقه اناثیه از حد ضروریست و نباید ما بشما اینجا حدیث شریف طَلَبُ الْعِلْمِ فَرِيضَةٌ عَلَى كُلِّ مُسْلِمٍ وَمُسْلِمَةٍ برانیم. و نباید بگوئیم که ما افغانیم باید زنان ما از راه خدا و رسول و مبداء و معاد خود بیخبر بوده در یک عالم جهالت و نادانی باشند. بایستی ما بر حال آن اطفال خود که تقریباً تا بعمر هشت سالگی در اطراف و جوانب مادر و خواهر و خاله و عمه و دیگر اقارب اناثیه خود زندگانی مفیده اولیه خود شانرا بسر میبرند ترحم کنیم و محض جهت تعلیم و تربیه ان اطفال درین مکتب نخستین که مکتب آغوش مادر گفته میشود آنها را از مسائل ضروریه مطلع کرده اطفال خود را ازین فیض عمومی محروم نداریم خلاصه آراء اعضای لویه جرگه ۴۳۲ لویه جرگه ۱۳۰۳ بالای ما و شما لازم است که طبقه نسوان خود را عالم و دانسته و مطلع از فرائض و واجبات و سنن و مندوبات و دیگر ضروریات بنمایم تا اولاً ما و شما در همان صغارت که تعلیم آنرا پیغمبر کالنقش فی الحجر گفته است و اهل سلف همین تعلیم را میگویند ع " باشیر اندرون شده با جان بدر شود" از اخلاق و عادات و اطوار خوب مستفیض و با داب وصفات خجسته متحلّی شوند. من گاهی طرفدار این امر نبوده و نمیباشم که صبیانی که قریب بمراهقی باشند در مکتب آمده تعلیم بگیرند بلکه مفکوره و نظریه من نظر بمفاد بزرگ و ملحوظات سترگی که شمّه از ان در فوق اشاره شده بود چنانچه صبیات خورد سال با همه گونه مراعات ستر و پرده در مکتبی کاملاً محفوظ و مستور است و معلمات آنها نیز نسوانند آمده تعلیم بگیرند. اکنون که شما علما میگوئید که خروج صبیات نیز برای تعلیم مستحسن نیست بالفعل ما درین مفکوره تان با شما محض مراعات شرع شریف متفقیم، اما گمان نمیکنم که دیگر علمای عالم اسلام و فضلا هند و سندھ، مصر، مکه معظمه، مدینه منوره، شام، بیت المقدس وبغداد و بصره، کوفه، ترکیه، درین نظریه با شما متفق باشند زیرا که در هر یکی ازین بلاد معظمه اسلامیه بتعداد غیر واحده مکاتب اناث موجود است. [ درینجا وزیر صاحب معارف و محمد اکرم خان مدیر تیرا تائید این مقاله نمود] خلاصه مذاکرات اولیه لویه جرگه ۳۳۳ لویه جرگه ۱۳۰۳ همایونی یکی بعد از دیگری مقالات شرح و موضحی را ایراد داشتند، ازینرو علما گمان نمودند که شاید ان مبحثی را که قبلا ما فیصله نموده ایم باز سر از نو اعاده میشود. لهذ ا از هر گوشه و کنار باز دروازه بحث و گفتار مفتوح شد. بنابراین ذات جهانبانی قطع کلام متعرضین و مدافعین را نموده گفتند: «...» این مبحث چنانچه مذکور شد فیصل شده خودم بالفعل بر طبق مفکوره همین حضرات تعلیم صبیات را در خانه‌های شان امر و اراده میکنیم در میان شما غلط فهمی واقع شده بحث نکنید. من میخواهم که درین ضمن این علمای محترم را بیک امر دیگر دعوت و تکلیف کنم. و آن اینست که باید این حضرات معظم که دعوی خانه نشینی صبیات معصوم و طفلهای خردسال ما را میکنند، و ما سمعا و طاعتا محض احترام احکام شرع شریف که برای ما درین موضوع بازان نام میبرند ا قبول میکنیم. در قری و اطراف و قشلاقها، بر نسوان نوجوان و دوشیزگان و دیگر زنان کوچی و افاغنه کوه نشین و عموم سکنه افغانستان نیز بقوه تبلیغیه و وعظ و نصایح لازمه ستر و حجاب راحتمی و لازمی قرار بدهند و تا لویه جرگه آینده در سرتاسر افغانستان آن ستر و حجابی را که شریعت پاک برای زنان مسلمانان مقرر داشته است جاری و حکمفرما نمایند. اگر درین باب از حکومت اجازات و تسهیلات بخواهند دریغ نمی شود فاما اگر تا بموعد لویه جرگه آینده حجاب و ستر در بین عموم رائج نشد و یا احدی ازین زنان که هر روزه بصدها حالا مذاکرات واستدلالات لویه جرگه ۳۳۴ لویه جرگه ۱۳۰۳ آنهائی حجابانه بنظر میخورند دیده شده، بار مسؤلیت آن بهمراه نانگی بگردن شما حضرات معظم است ! علمای لویه جرگه ازین تقریر سراپا تأثیر همایونی سخت رقت مزید آمده ازین طرفداری همایونی آناً شادمانی روانشان داده متعهد شدند که حتی الوسع در ترویج ستر و حجاب در بین عموم طبقه اناثیه افغانیه بوعظ و نصایح و تبلیغات مذهبی کامیابی حاصل خواهند کرد و تا موقع انعقاد جرگه آینده در سرتاسر افغانستان زنی بی پرده انشاء الله تعالی بنظر احد نخواهد خورد. تأثیر خود بکنید مجاز است شخصیکه بر اوج عدالت (۱۶) لویه جرگه اعلیحضرتا! با اینکه سابق برین نیز تعداد ازواج ممنوع نبود ولی صا صاحب غرض میتوانستند که بشرط مصدق چهار زن را در حبالهٔ نکاح خود می آوردند و محصولی را تجکه هست می پرداختند چون به تصدیق مصدق خلاصہ مذاکرات تعدیلی لویه جرگه ٣٣٥ لویه جرگه ۱۳۰۳ و محصول هم عدالت حقیقی بوجود نمی آید ما علمای لویه جرگه چنان مناسب می انگاریم که محصول و مصدق دور شود و بر مردیکه بعدالت و مساوآت بین ازواج خود رفتار نکند مجازات لازمه مقرر شود . و هم شخصیکه ازواج عارضا خود را باستغاثه میگذارد . واین مسئله بحکومت مبلوع من الانواع ظاهر شود تعزیر شدیدی مقرر دارند، تا آنکه مطلب اصلی همایونی که تالی احکام ربانی و شرع محمدی است باصول خوب و طریق مرغوب بعمل می آید . اعلیحضرت خوب است ! من این نظریه شما را هم پذیرفتم ونکاح ثانی وثالث و رابع را الآن کماکان مانع نمیشوم ازین امر و اعطای اختیار باز پرس دوامیکه بحکومت اسلامیه در باب غوررسی نسوان منظور شرعیت داده ، که دایماً مترقب احوال نسوان باشد کمال امتنان و تشکرم را ظاهر کنان مصدق و محصول را الغا نمودم ! لویه جرگه ازین مبحث نیز بکمال مسرت و دعاگوئی گذشته عطف توجه شان را باستماع دیگر فقرات نمودند . لویہ جرگہ ۱۳۰۳ ۳۳۶ حتیٰ المقدور قراعت تعدیلات لویه جرگه تعدیل و تشریح سه ماده نظامنامه اساسی (۱۷) لویه جرگه تعدیل مادۀ (۲) :- دین افغانستان دین مقدس اسلام و مذهب رسمی و عمومی آن مذهب حنفیه حقی است. دیگر ادیان اهل هنود، یهود یکه در افغانستان هستند. به تأدیه جزیه و علامات ممیزه تابع بوده بشرطیکه آسائش و آداب عمومیه را اخلال نکنند نیز به تحت تامین گرفته میشوند ! تعدیل مادۀ (۹) :- کافه تبعه افغانستان در امور دینی و مذهبی و نظامات سیاستی دولت علیه خود پابند و مقید بوده آزادی حقوق شخصی خود را مالک هستند. تعدیل مادۀ (۲۴):- شکنجه و دیگر انواع زجر تماما موقوف است. و خارج احکام شریف و نظامات دولت که موافق احکام شرعی تنظیم یافته برای هیچکس مجازات داده نمیشود. اعلیحضرت لویه جرگه بسیار خوب شد ! ازین تعدیل و توضیح رفع غلط فهمی و دفع رخنه اندازیها عدا شد، ما از مساعیهای همایونی تشکر میکنیم. حصه بیست و هفتم رویداد لویه جرگه ۳۳۷ لویه جرگه ۱۳۰۳ توصیۀ اکیدیه لویه جرگه برای حکومت متبوعیه خود (۱۸) [مسائل آتی با اینکه درین سرزمین اسلامیت قرین افغانستان قبل برین بوده و نه بالفعل است و نه در آتیه بفضل خداوندی و رحمانیت حضرت رسالت پناهی و حسن مساعی اعلیحضرت غازی دام سلطنه و دیگر سلاطین آتی افغانی بوجود خواهد آمد با وجود آن لویه جرگه فقرات ذیل را بصورت توصیه و تأکید بحضور اعلیحضرت معظم غازی خویش عرض و پیش نهاد نموده اند تا در آتیه بنوع من الانواع در محل وقوع و وجود نیایند. ب، د] لویه جرگه: چنانچه الی الآن از حق شناسی و حقیقت پسندی اعلیحضرت معظم غازی مان انتخاب و مقرری مأمورین بطور حقیقی درست و واقعی بعمل آمده در آتیه نیز بایستی در انتخاب و تقرر مأمورین دولتی دقت و تعمق مزیدی بکار برده شود و هر کار باهل همان کار تفویض و تسلیم شود رای کلی اعلیحضرت بسیار خوب است الآن کماکان انتخاب و تقرر مأمورین را حصه کثرت آرا ومصدقه لویه جرگه ۳۳۸ لویه جرگه ۱۳۰۳ در افغانستان موقوف ومنحصر باهلیت میداریم (تشکر لویه جرگه) لویه جرگه ما تعلیمات طلبه موجوده افغانی را که بالسنه اجنبی جهت اخذ فنون عالی وتعلیم علوم مروجه حالیه مشغولیت دارند محض بغرض حصول ترقیات حاضره وتعالیات موجوده دنیای امروزه که افغانستان را با بدان بسیار محتاج وشائق مینگریم بنظر استحسان نگریسته جائز میشماریم مشروط بر اینکه در عقیده‌های متبرکه واصولات مقدسه دینیه این نوباوگان وطنیه ما خلل ونقصانی وارد نگشته بیشتر از رفع احتیاجات خویش دران تعلیمات شائقیت نورزند و هم در اصول اسلامیه وعقائد وروایات مذهبیه خود قبلاً کسب اطلاعات نموده باشند. اعلیحضرت بسیار خوب !حکومت شما نیز تحصیل وتعلیم السنه غیرمسلم را محض برای رفع ضرورت و دفع احتیاجات ملت ومملکت و دولت جائز می پندارد. وبیشتر مترقب ونگران است که در عقائد و اصول دینیات این فرزندان افغانیه اسلامیه اخلال ونقصانی بوقوع نانجامد. برای طلبه مکتب امانیه وامانی که السنه فرانسه و المانی را می آموزند، در همان مکاتب تعلیمات اسلامی نیز مانند قرآت، دینیات، فارسی، عقائد و حسن خط اسلامی نیز تعلیم داده میشود، و نگران و مترقب حرکات و افعال شان اساتذه وطنی شان میباشند، و برای آن طلبه افغانی کورسهای بزرگی و مکملی خلاصه داکتر اوتویلا لویه جرگه ۱۳۰۳ لویه جرگه که بخارج جهت تعلیم رفته اند بمه شُما معلوم است که علاوه بر نگرانی وزراء مختار و سفراء افغانی مفتش علحده و نگران جداگانه و معلمین اسلامیه نیز مقرر است تا در اخلاق و عادات شان نقص و سوئی وارد نشود (مسرت لویه جرگه و غلغله تکبیر و آواز های دعاگوئی عمومی ) لویه جرگه طوریکه از عهد سلاطین ماضیه تا بدین پنجسالیکه در عصر اسلامیت مدنت عصر امانیه خرید و فروش و استعمال شراب که ام الخبائث است درین مملکت افغانستان دیانت نشان ممنوع و ادخال آن مسدود بوده و هست در آتیه نیز امید واریم که این چیز اخبث مردار درین مملکت ماجداً خرید و فروش و استعمال کرده نشود : اعلیحضرت شرابخانه . و خود شراب . و خرید و فروش آن نه قبل برین در دولت مقدس افغانستان بود و نه فی الحال میباشد و در آتیه نیز جداً دخول و استعمال و ابتیاع و اشتراء آنرا مثل سابق درین خاک پاک ممانعت میکنیم . لویه جرگه بر انصاف پسندی و شریعت پروری و حقائق گوئی و حقیقت خواهی اعلیحضرت غازی باندازۀ اظهار شادمانی و مسرت نمودند که تفصیل آن به تطویل می انجامد . و چندان نطقهای دعائیه را ایراد داشتند که قلمبند نمودن تمام آن کار ما را امتداد میدهد . خلاصۀ آرا و تعدّدالویۀ جرگه ۳۴۰ لویه جرگه ۱۳۰۳ [مخلص بعد ازینکه تمام عرائض و خلاصه اجراآت اصلاحیاتی و تعدیلات لویه جرگه قرار فوق مکرراً خوانده شد و بر تمام آن ذات جهانبانی اظهار موافقت فرمودند. و یک عالم خرمی و بشاشت در مجمع ماخوست نمود و فرحت در سرتاسر این بارگاه عالی پایگاه ازین اطوار شریعت پرورانه و اوضاع اسلامیت خواهانه شاهانه حکم فرما گشت ذات جهانبانی قطع ادعیه و کلام حضار را نموده یک نطق مفصل و دلچسپی را بر پا خواسته ایراد داشتند که اجمال آن قرار آتی قلمبند میگردد. ب.د] اعلیحضرت لله الحمد هرآنچیز که خاطر میخواست : آخر آمد ز پس پردۀ تقدیر پدید : خدا ئیرا شاکریم که درین قدر مدت قلیل اینطور مباحث طویل باتفاق آراء و اتحاد افکار طوریکه سابق برین نه تنها در افغانستان بلکه تقریباً در تمام روی جهان عدیل و نظیر آن دیده نشده است بپایان رسید و خجالت بچهره های سفید و سیاه که حاضر کرده بودیم نیفتاد. زیرا که مقصد همه ما بلندی دین و بهبودی ملت و آبادی مملکت بود. دل دشمنان ترقی و تعالی افغانستان پرخون و چشم های شان ازین اجراآت ما و شما رود جیحون گردیده روسیاه شده خسرالدنیا و الآخره گشتند. انشاءالله که این مجلس برای مادیات و معنویات ترقیات آتیه ما خلاصه مذاکرات تعدیلات لویه جرگه ٣٤١ لویه جرگه ۱۳۰۳ فوائد عظیم الشانی را بفضل و مرحمت ایزد منان و روحانیت پیغمبر آخر الزمان بوجود می آورد. لله الحمد که بررغم اعدای افغانستان و برخلاف تبلیغات و پروپاگند دشمنان تان در هیچیک قاعده و ماده نظامنامه های دولت متبوعه تان هر چند تحقیق و تدقیق را بکار بردید مسئله و فقره را که برخلاف شرع انور باشد ملاحظه ننمودید. و تمام اساس و شالوده حکومت اسلامیه تانرا چنانچه در اول جرگه بشما گفته بودم بر اساس لا یتغیر دین حنیف و شرع شریف درک نمودید. آن چند مسئله را که علمای اسبق تمیز از مسائل ضعیفه شرعیه و روایات مرجوحه فقهیه داخل نظامات نموده بودند نیز از حسن مساعی شما بمسائل قویه و روایات مفتی به تبدیل یافت. بلی! اگر بعد ازینکه شما علماء و فضلا، و وکلاء دایره افغان تماماً نظامات را ورق زدید. و بر تمام آن علم آوری نمودید و هیچیک مسئله مندرجه او را بر خلاف شرع بیضای احمدی ندیدید. اگر احدی بغرض افساد و القای شقاق و عناد بگوید که نظامنامه خلاف شرع است چون من خودم را خادم شرع می پندارم و سوگند میخورم که بقدر یک سر موی تجاوز و تخالف را از مقررات شرعی نمی پسندم. البته کله او را حکومت شما بحکمه از گفتار بد هنجارش سبک خواهد کرد. خلاصه مذاکرات تعدیلاتیه جرگه ۳۴۲ لویه جرگه ۱۳۰۳ شخصی که بغرض اصلاح و دلسوزی و معاونت با حکومت. بعض لغزش و سهو و خطای را که لازم نوع بشر است و در قوانین حکومتی که مقتبس از کتب معتبره شرعی است. بنگرد رأساً بمجلس عالی شوراء و یا وکیل منتخبۀ خود را که در ریاست شوراء موجود است اطلاع بدهد و رأی و نظریه و تنقید دلپذیر خودش را در هر مسئله و فقره که باشد تقدیم کند. البته موجب مسرت و ممنونیت حکومت است. [درینجا با اینکه ذات شاهانه کلام خود را باتمام نرسانیده بودند اما جوش و خروش لویه جرگه نطق ملوکانه را قطع کرده متفقاً بعرض رسانیدند. ب. د] لویه جرگه اعلیحضرتا! سر و جان و مال و ناموس و هستی ما فدایت و یکقطره خون ما و تمام ملت قربان رکابت! تسلی و مطمئن باشید که ازین مشوره و مفاهمه و تبادلۀ افکاریکه درین ذات شاهانه و رعایای صادق اش درین ایام لویه جرگه بعمل آمده است تمام دردهای ما دوا شد و تمام شکایات بالآچشم دشمنان کور شد و زخم دل بدخواهان ناسور ! ما بوجود مسعود همچو تو شاهی شاکریم از ابتدای جرگه الی الآن دو دو ساعت و سه سه ساعت بلکه از اول تا آخر بپیشگاه ما خدام آستان و حاجب دربان خویش بپا ایستاده بیانات میفرمائی و جهت تنویر افکار و روشنی ابصار ما هدایات مینمائی و ما را نمیگذاری که برسم تعظیم تان از جای خود خلاصه مذاکرات و تعدیلات لویه جرگه ۳۴۳ لویه جرگه ۱۳۰۳ حرکت کنیم. و اوامر و هدایات و نظریات اولی الامر خود را با دل و عرض میکنیم بما کدام مخاطبه میفرمایند! کسیکه بعد ازین از شما و یا از نظامات شما که تالی احکام شریعه بیضای احمدی است شکایت کند معلوم است که آن مرد نه تنها کفران نعمت کرده بلکه معاندت و تائید معاندین و دشمنان افغانستانرا نموده است. اعلیحضرتا ! این امر روشن و مبرهن است که سابق برین نیز این افواهات بی سرو پائی که در سر تا سر افغانستان طنین انداز بود و یا بعد ازین شود همانا که از طرف خائنین داخلیه است و یا بواسطه تحریک سرانگشت خارج. هرکدام ازین دو فریق که رهسپار این طریق شوند و یا هرکسیکه این کلمات را در زبان نماید ضرور بصد ضرور باید وی بکیفر کردارش بدار سیاست کشیده شود ! علمای لویه جرگه اعلیحضرتا ! الحق که ما در نظامات دولتی هیچیک امریرا که خارج از دائره شرع انور باشد ندیده ایم و آن مسائل ضعیفه و روایات مرجوحه را که ما اصلاح و تعدیل نموده ایم نیز از دائره شرع شریف خارج نمی انگاریم. و بالفعل تمام نظامات دولتی را بعیناً مطابق مقررات شرعی می انگاریم پس هرکسیکه در مقررات شرعیه ناخن زنی کند برای مجازات آن خود شهریار بجمیع درجات از حبس الی قتل سیاستاً محیط و مختارند بناءً خلاصه اثرات و تعدیلات لویه جرگه ۳۳۴ لویه جرگه ۱۳۰۳ چنانچه مکررا اظهار و اقرار داشته ایم، برای امثال این رجال سرا پا و بال که مقصد شان شقاق و نفاق در بین امت ناجیه محمدیه است ذات جهانبانی را دعوت بمجازات شدید آن میداریم! اعلیحضرت فی! مطلقا ما خواهش نداریم که احدی چیزی نگوید بلکه هرکسی بفرض صلاح و تعدیل چیزی بگوید اول وکیل تیجه مملکتش که در دریات شورای است، دوم رئیس صاحب شوری در هر وقت و هر زمان حاضر است که آن نظریه اصلاحیه اش را بکمال امتنان بشنود تا اگر نظریه درست قابل قبول باشد منظور شود و اگر درست نبود اورا بدلائل قانع نماید - اما شخصی که از نقطه نظر فساد و شقاق افگنی و عناد پروپاگند و تبلیغات بیجانماید حکومت او را بمجازاتیکه شرع شریف بفرماید دعوت میکند. شیر جان جزاؤ چون از غلط فهمی انترکیه های دشمنهای خارجی و قصور نگاه بعضی از رجال داخلی ملت نجیبه مان چنان احساس کرده بودند که در مسائل مذهبی اقوال ضعیفه در ماده های قانون شرعی ماموضوع گردیده و یک سوء ظن بنسبت علمای مرکزی کابل بخاطر بعضی رسیده بود ذات شاهانه از کمال مرحمت و اسلامیت که در نهاد صداقت بنیاد شاهانه خویش دارند حضرات علمای عظام و مشائخین کرام و وکلاء و رؤسای قوم نجیبه افغانیه را در مجلس لویه جرگه جمع فرموده مسائل حقه اسلامی را اقوال فقهیه جلسۀ ذاکرات تصدیقاً لویه جرگه ۳۴۵ لویه جرگه ۱۳۰۳ را با استصواب حضرات مذکورین بیک دستور العمل اسلامی قانون محمدی قرار داده اند حالا جای اعتراض هیچ معترضی و اختلاف هیچ مخالفی از داخل و خارج باقی نمانده درینجا ظهور اعجاز قرآنی جلوه فرماگشت بمصداق آیۀ وانی هدایه اناله لحافظون چون احکام قرآنی از تحریفات دشمنان بقرآن فرمان واجب الاذعان محفوظ و مصئون است هرگاه بعد ازین تحریکات دشمنان دین مبین شنیده شد که قوانین موضوعه محمدی دولت مقدس مان در مسئله از مسائل شرعیه مطابقت ندارد معلوم میشود که آن خائنین دین و دولت مقدس ماست بمجازات شدیده و عقوبات الیمه قانون جزائیه دولت گرفتار و معذب گردند (چنانچه حضرت حکیم علی الاطلاق جل و تقدس شانه در قرآن کرایم از لطف عمیم خود میفرمایند) (لا تفسدوا فی الارض بعد اصلاحها) خطاب باست مرحومه ناجیه شده که فساد نکنید حالا شبهات بعضی مشتبهین در اجتماع علماء بکلی مرتفع گشت، در سوء ظنون خود با استغفار نموده بغلط فهمی خودها معترف گردند و اولی الامر اسلامیان را حامی دین و محی شرع متین یقین دارند تشکر و امتنانش بپردازند! لویه جرگه ضرور باید همچنین اشخاص مفسد و متغرض و منافق و شیطان منش را حکومت متبوعه افغانی ما به مجازاتیکه کمتر از نفی بلد و حبس دوام و اعدام باشد یادآوری نفرمایند! خلاصه مذاکرات و تعاملات لویه جرگه ٣٤٦ لویه جرگه ١٣٠٣ ما بدین موضوع اعلانی را هم تسوید نموده تماماً انرا با مضای خود تصدیق کرده خواهشمندیم تا انرا ذات ستوده صفات پادشاهی نیز استماع ورزیده متعاقباً بدستخط انجم نقط شاهانه خویش او را تزیین داده امر انتشارش را بدهند اعلان بسم الله الرحمن الرحیم لویه جرگه الحمد لله الذی هدانا لهٰذا وما کنا لنهتدی لولا ان هدانا الله ایز دلایزال که میخواهد یک مملکت را از دست برد حملات دشمنان خارجی و خیانت خائنین داخلی وقایه کند ارادهٔ حضرت الهی بان میرود که یک اولی الامر مقتدر دیندار شریعت شعار از افراد برگزیدهٔ ملت انتخاب فرموده مقدرات دولت را بکف کفایت شعارش میگذارد، و بواسطهٔ عقل کامل و فکر صائب که بآن اعطا میفرماید، دولت و ملتش را از حضیض خلت باوج رفعت میرساند، از آنروست که بتأییدات ربانی و روحانیت مطهر حضرت سید نبین خاتم الانبیاء والمرسلین حضرت (۱) این اعلان قبل از حرکت نفری ”لویه جرگه“ به تعداد مکفیه مطبوع شده به تمام اطراف واکناف افغانستان تقسیم شده است. (برهان الدین کشککی) خلاصه مذاکرات و تعدیلات لویه جرگه ۳۴۷ ملویه جرگه ۱۳۰۳ (محمد مصطفی) صلی الله علیه واله واصحابه اجمعین ، و توجه شریعت پروری شهریار ذی اقتدار غازی مان اعلیحضرت امیر المومنین امان الله خان" تولو اک افغانستان خلد الله ملکه مجلس لویه جرگه که عبارت از علما و سادات و مشایخ عظام و وکلا، وروسا ، گرام کل مملکت محروسه مان افغانستان (صانها الله تعالی عن الزلزل والحدثان ) بغرض تحقیق و تدقیق در امور شرعیه حنفیه و مسائل جزئیه و کلیه فقهیه مطهره و انجاح و بهبود مهمات ملکیه و سیاسیه در مرکز تعلیه متبوعه مان دار السلطنه کابل تحت ریاست اعلیحضرت پادشاه غازی معظم مان منعقد گردیده و در تحت نظر غور و تدقیق مجلس عالی لویه جرگه در آمده خصوصاً مهمات شرعیه مبارکه ، که در نظامات دولت دخل داده شده بود، از نظر فتوا علما و مشایخ لویه جرگه گذارش یافت ما خادمان و پیران دین مبین متین اسلام فرمایشات و نیات و نظریات پادشاه محبوب القلوب خودمان را بیکجان بیکان بگوش خودها شنیده و بچشم خود ها مشاهده نموده قلباً احساس کردیم که عموم نظامات موضوعه دولت مستند بر اساس شریعت غرای (محمدی) صلی الله علیه وسلم) و اجرای احکام قرآن مطابق مذهب مهذب حنفی بوده و هست و میباشد و بعضی روایات ضعیفه که در نظامات دولت مطابق آرا و فتوای علمای مرکز یه قبلاً فتوی داده شده در محل اجرا آمده بود، آن گونه مسائل نتیجه روایات ضعیفه بود که از طرف علماء تجویز گردیده بود، و با علماء لویه جرگه خلاصه مذاکرات و تعدیلات لویه جرگه ۳۴۸ لویه جرگه ۱۳۰۳ آن مسائل را مطابق احکام شرعیه حنفیه و روایات قویه فقهیه اصلاح نمودیم که هیچگونه شبهه در قلب و خاطرهای عموم عالمای افغانی باقی نمانده و مسائل مشتبهه را در ذیل اعلان هذا تذکار نمودیم (۱) تا باعث اطمینان کلیه خاطرها و قلوب عموم اسلامیان شود، و ما علما و سادات و مشایخ و وکلاء و روسا و عموم برادران دین و اسلامی خودمانرا اخبار مینمائیم که هر فردی که برخلاف حکومت و دولت معظمه و یا نظامات موضوعه دولت علیشان به شبشات خائنانه و یا غرضات شخصیاً بالذات و یا تحریکاً اقدام نماید، اولی الامر، در اجرای هرگونه مجازات از حبس و ضرب و نفی الی اعدام در باره اش شرعاً ماذون و مختار است و ما عموم علما و سادات و مشایخ و رؤسا، و وکلا، برای رفع و دفع اینگونه خائنان که لکه در تاریخ حیات با شان و شرف ما افغانیان میگذارند بهرگونه فداکاری حاضر و آماده بودیم و هستیم و میباشیم! با وجود آن هرگاه کسی اشتباهی داشته باشد یا شخصاً حاضر حضور علمای کرام و اطمینان خود را بنماید و یا بواسطه وکلاء خود بشوراء دولتی کیفیت شبهه خود را بفرستد که در آغوش رفع اشتباه او کرده شود تا در امور دین هیچ شک و شبهه در خاطر احدی نماند (۲) (۱) در اعلان مذکور فقراتیکه در فوق به تفصیل تحریر دانستیم اجمالاً تحریر شده بود درینجا مکررا بواسطه طوالت مضمون تحریر نشد ۱۲ (۲) در تحت این اعلان امضا، و مواهیر و دست خط تمام علما، و فضلا، و مشاهیر و وکلا لویه جرگه، که اسماء اوشان در آتیه تحریر میشود مسطور و مرقوم و موضوع شده است که ما درین محل به تحریر نپرداخته بهمان نام نویسی که در آخر مسطور است اکتفا میکنیم - (برهان الدین کشکی) خلاصه مذاکرات و تعدیلات لویه جرگه ۳۴۹ لویه جرگه ۱۳۰۳ اعلیحضرت بسیار خوب شد ! من نیز مایلم که همین خلاصه نتایج و تعدیلات و تصویبات لویه جرگه بصورت همین اعلانی که قرأت نمودید بالفعل طبع شود و خودم نیز در حاشیهٔ آن تصدیق میکنم زیرا که اگر نتظار به تدوین و تالیف تمام مذاکرات و وقایع لویه جرگه که متعاقباً بصورت کتاب نشر میشود کشیده شود، مدتی بکار دارد (۱) لویه جرگه ازین مبحث نیز بکمال شادمانی و غلغله های تکبیر و کف زدنهای تقدیر و تحسین درگذشتند! تشکیل جمعیته العلماء در تمام افغانستا ن لویه جرگه درینجا استدعا نمودند که ما از حکومت خود امید و رجا میکنیم ما بعد ازین محض فرق و امتیاز علمای متدین جید و خیرخواه ملت و حکومت از ملا های منافقین و شقاق و نفاق آفرین یک تشکیل و تصوّر درستی را از علمای فاضل بر روی کار بیاورد تا هرکس نتواند که فقط بدست (۱) چنانچه این قول همایونی راست شد و ترتیب این کتاب بواسطهٔ گرفتاری بنده تا زمان درازی انجامید (برهان الدین کشککی) خلاصه مذاکرات و تعدادیای لویه جرگه ۳۵۰ لویه جرگه ۱۳۰۳ داشتن در زیر بغل گرفتن یک کتاب سبز نهادن عمامه بزرگ در بر کشیدن جبه و چپن پهن و فراخ به طویلی خود را عالم و فاضل و ملانشان داده مانند اتباع ملا غلام محمد قادیانی با غوا بعضی ملت بیچاره و نادان ما که از خود حرکت و احساسی و اراده ندارند کامیاب موفق گردند! اعلیحضرت من نیز طرفدار این مفکوره قیمتدار شما حضارم و در آتیه انشاء الله برای حسن امتیاز علما و فضلاء دانشور خیرخواه (کثرالله امثالهم) نه تنها وزارت جلیله عدلیه و محکمه تمیز بلکه علمای منتخبۀ لویه جرگه را نیز توجه میدهم تا در تمام ولایات و حکومتهای اعلی و نقاط سرحدیه اعضای جمعیته العلما را که بهمین صفات و خصائل راسته و پیراسته باشند انتخاب داشته در هر جا این مجلس عالی علما را تشکیل بدهند تا هر عالم و ملا و فاضل بعد از اعطای امتحان به نزد همان جمعیتہ العلما محلی خویش و اخذ شهادت نامه بوعظ و نصیحت و تبلیغ و تعلیم و امامت ماذون باشد وبس! لویه جرگه ازین نظریه و اتفاق ذات جهاندار بعد از اظهار مسرت و شادمانی و کف زدنهای ضرمی و غلغله تکبیر نیز در گذشته مذاکرات آتی عطف توجه نمودند ! خلاصه ذاکرات و تعدیلات لویه جرگه ۳۵۱ لویه جرگه ۱۳۰۳ موعد انعقاد لویه جرگه اعلیحضرت حکومت آرزو داشت که همه ساله یک مجلس عالی لویه جرگه را در پایتخت افغانستان منعقد نماید چنانچه در کاغذهای که برای شما روان شده نیز همین مسئله نوشته شده بود لکن حال تکالیفی که برای شما در راه از طرفین بوقوع رسیده و زحماتیکه حکومت کشید اگر مجلس عالی لویه جرگه همه ساله تاسیس شود معلوم است که اشکالات برای جانین رو میدهد. فکر کنید که عموم اراکین دولت با این خادم عاجزتان از روز عید تا حال هیچ کار نکرده ایم تمام کارهای وزارت ها و دوائر دولتی مانده است (۱) (۱) ناظرین از مطالعه این اوراق مسبوقند که ذات جهانبانی و وزدار مملکت افغان در بعضی اوقات بکارهای مفوضه خود پرداخته اند. اما نظر بشوق و شعفی که اعلیحضرت غازی بکارهای ملت و مملکت و دولت دارند آنکار قلیل و اندک را کالعدم تصور کنان میفرمایند که از ابتدا جرگه الی الآن کارهای ما در زاویه تعویق افتاده است ۱۲ (برهان الدین کشککی) خلاصه راپور تعداد جلسات لویه جرگه ۳۵۲ لویه جرگه ۱۳۰۳ در بی موقع خدا نخواهد اگر دشمن فرصت دیده یک استفاده کلی کند، میتواند، چرا که ما خبر نداریم که در وزارت های شما چه مکتوب آمده و دشمنان بر علیه ما چه چیز تصویب کرده اند، بنابران بایستی که ما و شما جهت انعقاد لویه جرگه های آتیه حال یک فکر درستی بکنیم که چقدر مدت بعد منعقد شود، اگر چه خوبتر میدانم که شما ملت عزیزم در معاملات مهم دولت همه وقته حاضر میشوید و الحمد لله پیشتر در هر مهمات حاضر شده اید، لکن در اوقات معمولی و فرصت های غیر مهم این خادم ملت نمیخواهد برای تان چنین تکالیفی را عائد کند بنابران هر صورتی که برای جرگه های آتیه مناسب و درست می پندارید طوریکه برای تان تکلیف عائد نشود معین دارید تا جرگه های آینده بهمان موعد انعقاد یابد: لویه جرگه فدایت شویم! اگر چه ازین شرفیابی با علیحضرت معظم غازی برخود میبالیم و این ورود خود مان را باشان اسلامیت بنیان تان موجب عزت تاریخی و مفخرت عالی خود می پنداریم مگر برای بسی برادران عزیز ما که بامورات دنیوی و کسب و کار و جهانداری خود ها مصروفیت دارند بدیهی است ازین سفر و حرکت تکالیف مزیدی عائد شده در امورات دنیوی شان یک سکته بزرگی بوقوع پیوسته بلکه برای بعضی از برادران مانند و کلای هروی بواسطه سفر دو طرفه و اقامت بدار السلطنه طول میعاد مسافرت شان تخمیناً بیشتر از سه ماه می انجامد، لهذا چیزی را که ذات ملوکانه خلاصه مذاکرات دربار لوی جرگه ۳۵۳ لوی جرگه ۱۳۰۳ شاهانه میفرمایند که انعقاد لوی جرگه سال بسال موجب زحمت و تکلیف است در است ضرورتیاستی که در میان این جرگه الی جرگه آیند یک موعد مقرر شود. (درینجا عده از نفری جرگه خواهشمند شدند که لوی جرگه (سه به سه) سال منعقد شود و برخی اظهار داشتند که دوسال بدوسال و عموما استدعا نمودند که سه سال بسه سال. ب ، د) اعلیحضرت بخیالم که لوی جرگه باید بدون ضرورت سه سال بسه سال منعقد شود بهتر است زیرا که دوسال بعد یکم وعد نزدیک است و پنچسال پنچسال بسیار مدت مدید و سه سال بسه سال بخوای خیرالامور اوسطها نهایت موزون و بجاست لوی جرگه تماماً بدین اظهار ملوکانه اتفاق رأی نموده بعرض رسانیدند همین موعدیرا که ذات شاهانه فرمودند بسیار درست است! رئیس صاحب شورای دولت آیا چرا سه سال را به پنچسال شما حضار محترم لوی جرگه ترجیح دادید زیرا آرزو دارید که بحضور چنپین یک پادشاه رقمیخواه مهربان زود زود مشرف شوید! شیر شیخ کرخ ما آرزو داریم که همه وقت دیدار اعلیحضرت معظم خود را به بینم اما از جیکه اکثریه ملت بکار و بار و مصروفیت پیشه ها بدارند همین سه سال مفارقت از وصال و لقاء ذات اعلیحرت خویش کسی طاقت میکنیم کو یا یک حوصلی کلانی نموده ایم! (۱) (۱) شیخ مذکور درین نزدیکی با برحمت ایزدی پیوسته است انالله واناالیه راجعون، ب، د. خلاصه مذاکرات و تعدیلات لویه جرگه ٣۵۴ لویه جرگه ۱۳۰۳ تاکید تعلیم ذات همایونی دو توصیه را خواهشمندم که برای تان نمایم که دران هیچ فکر کردن لازم نیست و اجراء آن حتمی و لازمیست :- (١) آنکه بچه های خود را همیشه بسوی علوم و فنون تشویق بدهید چراکه خوشبختید ترقیات دینی و دنیوی ما وابسته بعلم است ع که بیعلم نتوان خدا را شناخت بیاید در هر نقطه و هر جائیکه باشید اولادهای تان در آنجا درس بخوانند و فنون لازمه را بیاموزند و بدین الفاظ مختصر که من بحضور شما عرض کردم بیشتر بیشتر تاکید میتوانید در تعلیم اولاد و عائله خود بکوشید در هر جائی که رفتید از طرف من وکیل هستید که این توصیه ام را بعموم ملتم ابلاغ دارید ! لویه جرگه ازین معارف خواهی و عرفان پروری همایونی اظهار تشکرات مزید کریا نموده تماماً متعهد شدند که در ترویج علوم و تشویق اهالی بسوی تعلیم تا هانیکه در بدن و روح در تن ما باشد مساعیات اسلامیت کارانه خودها را مبذول میکنم ! که در هر مخالفت کی پیش آمده جلسه مذاکرات تعدیل قانونیه جرگه ۳۵۵ لویه جرگه ۱۳۰۳ تاکید پوشیدن البسۀ وطنی اعلیحضرت درین جرگه من بسیار لحاظ شما را کرده ام : - زیرا هر کدام تان تکه های خارجی را پوشیده آمده اید حالانکه من از مدتی این شیوه را محض ترغیب اهالی بسوی تکه های ساخته و بافته شده مملکت افغانی اختیار نموده ام که بدست خویش البسه هر کسی را که از تکه خارجه میبود پاره پاره میکردم ، بینید که امروز همۀ مأمورین دولت تان بجز از تکه های صاف و پاکیزۀ وطن مقدس تان دیگر چیزی را نپوشیده اند، در خصوص از اشخاص هراتی و ترکستانی که تکه های ساخته و بافتۀ وطنی خود را پوشیده آمده اند تشکر میکنم، اگر هرکدام تان از هر جای که آمده اید، تکه همانجا را پوشیده می آمدید چقدر خوب میشد که هم نمونۀ تکه های هر ولایت افغانستان را با نشان میدادید و هم خیلی از شما خوشنود میشدم ، باید که در لویه جرگه آینده همۀ تان لباسهای وطنی خود ها را پوشید بیائید. باز میگویم که در خصوص بدرجۀ لحاظ شما را کرده ام که سطح هیچ کسی را نکرده ام جلاله آرا و تعدیل آلويه جرگه ۳۵۶ نمره جرگه ۱۳۰۳ دنيا وجداً بر شما لازم است که از تکهای وطن مقدس خود لباس بسازید، فکر کنید! در وقتیکه تکهای وطن با ساخته میشود بهر تار و پود آن بسم الله خیر یا الله گفته میشود، آیا پوشیدن این تکهای پاک خوب است، یا در بر نمودن پارچهای منحوس ناپاک که از دست یک بی وضو و بی نماز خارجیه بعمل می آید، دیگر پیسه های تکهای وطن ما که ما آنرا استعمال کنیم معلوم است که در جیب خود ماست اما همان پیسه های را که در بدل این تکهای منحوس اشخاص خارجیه ما میگیرند، ازان باستحکامات سرحد خود را پرداخته کله ها، توپها، بمها ساخته آنرا باز بدینصورت فجیع بروی خود ما میزنند از ینرو درین مسئله مهمه نیز شما را از طرف خود وکیل میگیرم که کوشش کنید و تمام ملت را ترغیب بدهید در هر جای که باشند تکهای بافته وطن خود را بپوشند و اگر کسی بخیال آنکه لباس وطنی را نمی پوشم که از درشتی گردن مرا میخراشد و هنوز ماشین خانه های ما بآن درجه نرسیده که مانند تکهای خارجیه صاف و بافته بتواند، گردنش لایق بریدن است ، درین دو فقره که اولادهای خود را بمعارف تشویق بدهید و تکهای وطن خود را بپوشید باز بیان میکنم که عموم ملتم را زیاده بر زیاده تشویق بدهید زیرا که واسطه همه بلندیها علم است و پوشیدن تکهای وطنی نیز برای اقتصاد ما سودمند است، خلاصه مذاکرات و تعدیلات لویه جرگه ۳۵۷ لویه جرگه ۱۳۰۳ لویه جرگه این توصیه مقدسه و نصیحت پدرانه شاهانه را بمسرتیکه بالاتر ازان بخیال نمی اید پذیرفته اکثر یه ازین خطای فاحش خود خجالت زده و ندامت کشیده خود ها را نشان داده تماماً متعهد شدند که ما بیک غیرت صاعقه نا یترویج و استعمال البسه پاک و صاف و ستره وطنی خود میبرائیم و در جرگه اینده انشاء الله تعالی برای نام یک قطعه لباس خارجیه را بر بدن احدی نخواهید دید، تعدیل صنایع درینجا اعلیحضرت همایونی یک بیانیه دلچسپی در موضوع تعدیل صنایع فرمود گفتند که خیال داریم تا در آتیه برای ترقیات صناعیه مملکت افغانیه یک نظامنامه را بنام تعدیل صنایع ترتیب و تدوین نمائیم و در ان تفصیل و تشریح این امور را بدهیم که در آتیه فلان دار نجه بایستی فلان صنعت خود را بدین نوع و رقم وصفت بسازد و فلان کاسب درین کسب خویش محض جهت آرائش و خوبی آن این دقیقه را نیز تحت تدقیق بیارد خلاصه مذاکرات و تعدیلات لویه جرگه ٣٥٨ لویه جرگه ١٣٠٣ مثلا قالین بافهای افغانی دالیچهای خود را بقسم قالینهای ساخت اروپا بصورت تهران بافت نمایند - ولنگیهای رشیمی ساخت مملکت بایستی بصورت سجاده ها و سرسبزها و پرده ها دروازه و غیره بآید و حفاها بایستی بالای مقابر جهت قرائت قرآن شریف مخصوص شوند، و کمل دوزها بعوض مخمل دوزی بدیگر کارهای عالمی گماشته شده این کسب را بنسوان واگذار شوند و علی هذا. در اثر این مقوله همایونی عبدالرحمن خان رئیس معرکه و پشتو به تردید این نظریه بر پاخواست و چندی از اعضای لویه جرگه نیز در وضع این نظامنامه تنقید کردند، بالآخر رأی عمومی لویه جرگه برین قرار گرفت که در امثال این بیانات که برای ترقیات و تعالیات ملت و مملکت منافعی را عائد میکنند وصنعت و حرفت حکومت ما را بدرجه عالی میرساند، آرای ما از اعطای افکار عاجزانه ما قاصر است، چیزیکه ذات همایونی پسند فرمایند و احکام آنرا جاری دارند ما را در ان طاقت چون و چرا نیست ع صلاح ما هم آنست کان صلاح شماست (ب دو) اعلیحضرت باز میگویم الحمد لله همه فقراتیکه درین مجلس مطرح مذاکره گردید بدون قیل و قال و گفت و شنید بسیار صورت خوبی را خواند اگر او نقد با لویه جرگه ٣٥٩ لویه جرگه ۱۳۰۳ انجام گرفت و جای شکر است بهمان طریق که یکی بودیم و یکی هستیم و بجز از ترقی دین و دولت و ملت خود هیچ آرزوی نداریم ! لویه جرگه بتائید همایونی چند کلمات را پرداخته برین کامیابی و اتحاد و اتفاق اظهار تشکر و مسرت و محمدت نمودند ! اعلیحضرت باشما در ضمن جرگه وعده کرده ام که عرائض شخصی هر واحد شما بعد از اختتام جرگه شنیده میشود ـ لهذا شما را حالی میکنم که فردا تنها شما جهت امضاء کردن فقرات خوانده شدۀ فوق و دیگر لوایح که قبلاً تحریر داشته اید حاضر میشوید و ظهر سه شنبه (۷) اسد باز بهمین مجلسی منعقد شده در خاتمه آن وداع رسمی بعمل می آید روز چهارشنبه (۸) اسد بازماننده و زاول شما را بطور خصوصی و داع و ملاقات میکنم سر از روز پنجشنبه (۹) اسد هر کدامی از شما میتوانید که عرضهای شخصی خود را هر دوائر و وزارت که مربوط باشد بکنید البته که به بسیار زودی از طرف حکومت غور رسی و استماع عرضیه پردازان شما خواهد شد عرائضی که شخصاً بمن تعلق داشته باشد بشانخاصی حضورم بدہید تا فوراً بجواب تان بپردازم ! لویه جرگه بسیار خوب شد ! ازین هدایات ملوکانه مسرور شده بر طبق هدایا شاهانه رفتار میکنیم ! رئیس صاحب شوری امروز لویه جرگه بحضور شاهانه اولی الامر خود ها حاضر و مشرانند خلاصه مذاکرات تعدیلاتی لویه جرگه ٣٦٠ لویه جرگه ١٣٠٣ واز روز افتتاح "لویه جرگه" تا امروز که اختتام آنست کارهای بغایت سخت و مشکل را خود را بحضور اعلیحضرت غازی خویش اجرا کردند، شکرانه میکنم و تشکر این قسم مهربانیها و خوش خلقیها و عواطفات ملوکانه شانرا بهیچ زبان ادا کرد نمیتوانم، مگر اینقدر میگویم که الله تعالی سایه این پادشاه شریعت خواه و شفیق مرحم و مهربان را از مفارق ما کم و کوتاه نگرداند ! لویه جرگه کلام حضرت رئیس صاحب را قطع کنان بیک آواز فریاد "آمین یا رخدایا را" بلند کرده یک غلغله دعا گوئی از سر تا سر دف برپا نمودند ! عبدالرحمن خان رئیس اعلیحضرتا ! خدماتیکه در افغانستان کرده اید نظیر آن در قرون اسلامی پیدا نیست و دیده نشده . اعلیحضرتا ! شمائید که شریعت غرای محمدی را زنده ساختید، اعلیحضرتا ! شمائید که وکلاء و مشایخ و علماء و شرفای عموم ملت را خواستید و بحضور مبارک شاهانه تان بذریعه آرای آنها مهمات ملت و دولت خود را انجام دادید ! اعلیحضرتا ! شما اینطور پادشاه نیستید که اگر ما بنادانی خود یک گناه و خطائی لویه جرگه ۱۳۰۳ ۳۶۱ خلاصه مذاکرات و تعدیلات لویه جرگه بکنیم ما را سخت بگیرید بلکه شما این قسم یک پادشاه حلیم و برده بارید که اگر از ما ملت و خدام دولت بسهو و ایک وضع بدی به بینید از روی حلم کار میگیرید، اعلیحضرتا! از سعی و همت شما ممکن است همان حکومت که در وقت حضرت رسول الله صلی الله علیه و سلم و خلفای راشد به سر کار بود واپس احیا و زنده شود، این بسیار جای شکر است که پروانه وار همه علماء ووکلا ءوفضلاً ملت را دور خویش جمع کرده اید و از نظریات وافکار آنها استفاده مینمایید چون شکرانه اینطور پادشاه خود راما، هیچگونه اداکرده نمیتوانیم پس دعا میکنیم که این پادشاه مقدس محبوب القلوب ما را عمر دراز بدهی وبان خیالات که در راه ترقی و بهبودی ملت و دولت ما دارد کامیاب بگردانی، خداوندا بان خیالات دارد خوبیکه در حق ما جاهلان (اگر چه بسیار کم جاهل داریم موفق بگردانی، خدایا از مرحمت خود توفیق بدهی که بخیالات خسروانه شان که آسایش دارین ماست کار نماییم! (بعد از اختتام این گذارشات مجلس چون ساعت از وقت موعوده مجلس اندکی تجاوز کرده بود ذات شاهانه و عموم لویه جرگه از بارگاه بسوی محل واقامتگاهای خویش عودت کردند . ب، د) مجلس شش ریاست خلاصه مذاکرات تعدیلات لویه جرگه ٣۶٢ لویه جرگه ١٣٠٣ گزارش دو شنبه (۶) اسد از صبح تا عصر [درینروز عموم اعضای محترم لویه جرگه حسب ترتیب مقرره بوقت موعود تحت بارگاه عالی پایگاه لویه جرگه تحت صدارت آقای شیر احمد خان رئیس عمومی شورای دولت اجتماع ورزیده بامضاء نمودن آن نظریات تعدیلات و تنقیداتیکه از ابتدا الی الانتها با اوراق جداگانه قرار فرمایش شان منشی مجلس تحریر داشته بعرض غازی کمالت امضا نموده امضای عمومی انرا معطل باختتام جرگه گذاشته بودند میپرداختند، ذات شاهانه و عموم وزارات و ماموریت ها بوظائف مفوضه و خدمات محوله شان مشاغلت داشتند. ب، د] کاتب رادوی مبحث بیست و هشتم خلاصه مذاکرات مجلس لویه جرگه ٣٦٣ لویه جرگه ١٣٠٣ مذاکرات شنبه (٣) اسد (وداع رسمی و عمومی) [درینروز نیز از طرف صبح هیئت محترم لویه جرگه مانند دیروز بامضا نمودن و مهر کردن همان لوائح باقیمانده خود مصروفیت داشتند و ذات ملوکانه و عموم مأمورین بامورات محوله خود مشغول و منتهک بودند و از طرف ظهر باز مانند سابق عموم مأمورین و وزراء و کارپردازان ملکی و نظامی ذات جهانبانی و عموم اعضای محترم لویه جرگه برای استماع مذاکرات آخرین لویه جرگه و وداع عمومی رسمی اعلیحضرت تقریباً قبل از وقت تحت بارگاه موصوف اخذ موقع نموده بودند. ذات همایونی نیز بوقت مقرره حاضر مجلس شده مسرت افزای قلوب مشتاقین و روشنی بخش دیده منتظرین شده بعد از وقفه قلیل فرمودند . ب ، د] اعلیحضرت بنام خدای مهربان خود آغاز میکنم :- تمام مباحث و مذاکرات ما و شما در امورات داخلیه و خارجیه حسب دلخواه از فضل حصه هفتم خلاصه مذاکرات و تعدیلات لویه جرگه ٣۶۴ لویه جرگه ۱۳۰۳ و مهربانی خدا تمام شده است امروز تنها در مسئله نظام که بطور خوشی رضا قبلاً چند تنی از شما اظهار رأی نموده بودید و آن مبحث در آنوقت گذاشته مزید مذاکراتش را وعده در آتیه داده بودیم برای شما اظهار مفکوره ام را مینمایم تا شما آنرا بشنوید اما درینجا جواب گفته نمیتوانید البته بعد ازینکه هرکدام تان مع الخیر و العافیه با وطان و مساکن خود رجعت نمودید این مسئله را به نزد عموم اهالی و ملت عزیزم مطرح مذاکرات نموده آرای حقیقی و افکار واقعی شانرا درینمورد اکتساب نمودید، مجدداً حکومت را ازان افکار عمومی و آراء جمهوری که نسبت بنظام و خدمات عسکری داشته باشند ابلاغ نمایید تا بر طبق خواہشات آنها عملیات کرده شود ! بخیال خودم هیچیک اصول ازین طریقه موجوده که دولت متبوعه تان در اخذ نفوس آنرا مقرر داشته است بهتر تر و افضل و اکمل نخواهد بود. [درینجا ذات ملوکانه همان دلائل و محاسن و خوبی را که در مبحث نظامنامه نفوس بیان داشته بودند مکرراً فرمودند. ب، ذ] چون برخی از اعضای لویه جرگه نسبت به عسکر خوش رضا اظهار آراء شانرا نموده اند و تا یکدرجه اظهار آمادگی شانرا نیز در ان مورد ابراز نموده اند، لهذا میگویم که اگر نظام خوش برضا را چنان شما تصور کنید بحرتبه مردی که داخل نظام شد. خلاصه مذاکرات و تعدیلات لویه جرگه ۳۶۵ لویه جرگه ۱۳۰۳ الی مادام الحیات گرچه پیر و معیوب و فرسوده شود و از کار برود و شامل عسکری باشند نه حکومت شما و نی وزارت حربیه تان آنرا قبول و منظور کرده میتواند البته عسکر خوش برضا نیز بهمین اصول که چندی در نظام داخل شد بعد از اخذ تعلیمات و تکمیل خدمات عسکری از ملازمت سبکدوش بعوض آن دیگری جلب و استخدام شود بهتر است. لکن نفری برضا و رغبت و خواهش خودشان باین معاش نجوز چنانچه اسبق برین مذکور شد گاهی داخل فوجی نخواهد شد. اگر شما و عموم ملت این امر را واقعاً منظور نمائید و تنخواه عسکری را تقریباً تا (۲۵) روپیه مقرر دارید و هم متعهد میشوید که اشخاص خوش برضا را در نظام داخل میکنید و نمیگذارید که در تعداد معینه و نفری مطلوبه وزارت حربیه نقصانی عائد شود همانا که حکومت نیز در قبولیت این نظریه تان خودداری نخواهد کرد مشروط بهمان شرط که نفری تعلیم یافته خوش برضا بعد از تکمیل موعد از خدمت نظام سبکدوش شده بعوض آن دیگر اشخاص صحیح برغبت خود فوراً داخل سلک عسکری شوند. در ضمن قبول نمودن این نظریه حکومت بتان حاضر است اینچنین عسکری را که خوش برضا داخل نظام شوند لباس و نان، و تنخواه بدهد و اما در اعطای مبلغ جیب خرچ و این افزودی تنخواه عسکری خوش برضا از شما ملت بهر نهجی که شما قبول کنید و لازم انگارید خلاصه مذاکر او تعدیلات لویه جرگه ٣٦٦ لویه جرگه ١٣٠٣ امداد و معاونت را محض بدینواسطه خواستار است که شما طرفدار نظام خوش برضا میباشید ! لویه جرگه ما تماما اصول اخذ عسکر را قبل برین نیز قبولدار بودیم و بعد ازینکه ذات جهانبانی این عرائض و استدعاهای ما را در باره قبولیت عوض و تقلیل بدل عسکری شرف قبول دادند و ما را بیشتر از پیشتر برای این خدمت سراپا مفخرت مستعد و اماده نمودید و تمام شکایات جدیده ما را در ین مورد مرتفع و تمام ممنوعات و محذورات را از پیشگاه ما مندفع شا قبولداریم، اکنون که ذات شهریاری بنا بر استدعای برخی از اعضای لویه جرگه این مفکوره قیمتدارانه شانرا برای ما در اصول اتخاذ عسکری بصوت خوش برضا ارشاد نمودید مشروط باینکه بعد از اخذ تعلیم و تکمیل میعاد خدمت سرد اول سبکدوش عوض آن دیگری بر غبت خود داخل عسکر شود ما ملت همه تن حاضریم که در تشویق و ترغیب افراد عمومی نسبت بداخل شدن شان بخدمت عسکری تبلیغات نمائیم و نمیگذاریم که در تعداد قطعا مطلوبه وزارت حربیه نقصانی وارد آید و همچنین این مبلغ گزافی را که حکومت برای عسکر خوش برضا میپردازد تماما حاضریم که اعانه بدهیم و صورت پرداختن این اعانه با شکال مختلفه بخاطر داریم (۱) بر مالیات خود بیفزائیم (۲) بر مال مواشی (۳) در رسوم گمرکی (٤) برخانہ وار چیزی را مقرر کنیم. خلاصہ مذاکرات و تعدیلات لویه جرگه ۳۶۷ لویه جرگه ۱۳۰۳ ده، هزار افغانی پولی بدهد، درین میان هر کدام آنرا که ذات شاهانه منظور فرمایند ما که نمایندگان حقیقی تمام سکنهٔ مملکت افغانی میباشیم از طرف عموم برای قبولیت آن حاضریم! اعلیحضرت قبلاً بشما گفتم که این مسئله را فعلاً خواهش نداریم که فیصله کنیم بلکه این امریست که شما بمقامات خود رفته همراه عموم ملت درینموضوع گفت و شنید کنید براسیکه رای عمومی قرار گرفت همان منظور است بالفعل همان مقررات نظامنامه نفوس درست است! لویه جرگه بسیار خوب است اولین کاریکه ما در اوطان و مساکن خود آنرا با تفاق عموم ملت تصفیه و انجام بدهیم انشآء الله العزیز همین اظهار مفکوره همایونی و مسئله خوش برضا بودن عسکری است (تکبیر! تهلیل کف زدنهای شادمانی) اعلیحضرت در مسئلهٔ انضباط و امنیت مکرراً شما علماء و فضلاء را بیاداوری میکنیم تا زیاده بر زیاده ملتفت باشید و برای سد باب دزدی و دیماره و سرقه و دیگر اختلالات تا میتوانید از تشدد و سخت گیری کار بگیرید حتی بکوشید بدلائل و امارت نیز این فساد پیشه تحت بازپرس آورده شوند و در تالیف فتاوای امانیه برای علمای منتخبهٔ خود درینمورد وصایای لازمه را بنمائید! و هم گمان نکنید که ذمه واری و مسئولیت این دزدیها خلاصه مذاکرات او تعدیلات لویه جرگه ۳۶۸ لویه جرگه ۱۳۰۳ و دیگر جنایات تنها بر دوش حکومت است بلکه بیشترتر از حکومت و زیاده تر از عمال سلطنتی شما علما، وفضلا، وسادات به نزد خدا و رسول و پادشاه مسئولید زیرا اگر شما چنانچه شاید و باید در تقویهٔ معنویات ملت مضار و مجازات و عقوبات دزدی و دماره بازی و قتل ناحق و زنا و امثال آن که از طرف خداوند مقرر است، و در آخرت برای فاعل آن بلا شکی رسید داده میشود بخورشیدگان میکنیم که احدی بارتکاب این افعال شنیعه اقدام نخواهد کرد! علمای لویه جرگه الحق که با علم حق نصیحت و تبلیغ اوامر رب العزت را طوریکه اعلیحضرت ارشاد میفرمایند نموده ایم و اگر مینمودیم و ملت را کماینبغی از مجازات و عقوبات و خرابی و باز پرسیهای این اعمال که از طرف رب ذو الجلال مقرر است اطلاعات میدادیم پس ابداً بکیفر بد و رویش این افعال سراپا وبال نمیگشت. در آتیه متعهد میشویم که حتی الامکان در وعظ و نصایح و تقویت معنویات و روحانیات ملت کوشش نموده دقیقه از دقائق امر بالمعروف و نهی عن المنکر را فرو گذار نشویم! اعلیحضرت خدا را بار بار شکر گذارم که تمام مباحث و مسائل با حسب المطلوب بیک طریق مرغوب بکمال اتحاد و اتفاق و وفاق خاتمه یافت پس میشاید که بگویم کارم بکام است الحمد لله شستم که که در خدمت شماعامت عام خلاصه تعدیلات و نظریات ۳۶۹ لویه جرگه ۱۳۰۳ مرام است الحمدلله . درینجا باز از طرف لویه جرگه شروع بمدح خوانیها و دعا گوئیها و بیان صفات و محاسن و مزایای اعلیحضرت غازی شده هر کس و هر فرد حسب نوبه بر پا خواسته مدحیه و دعائیه و امثال آن دیگر اقوالی ایراد مینمودند که ما از ان میان تذکر چند دعائیه و مدحیه بطور نمونه درج ذیلا می پردازیم . م ، د] لویه جرگه ما ملت افغان شکریه احسانات و نوازشات اعلیحضرت معظم غازی خود را بهیچ زبان ادا و بجا آورده نمیتوانیم ، خدماتی را که ذات خسروانه از ابتداء جلوس شاهانه شان که برای ترقی مملکت افغانیه نموده اند و زحمات و تکالیفی را که برخود برای رفاه و آسایش ما ملت افغانستان کشیده و میکشند از چنان اقداماتی نیست که در شان هر پادشاه بوده باشد کسی بیاد ندارد که سلاطین ماضیه اسلامیه اینچنین رعیت نوازی را شعار خود ساخته باشند که کبار و صغار ملت دولت خود را بمحفل مشوره شامل و از و شان فکر و رأی بگیرند ، چونکه اعلیحضرت غازی همواره بآسوده حالی و رفاهیت رعایای دولت راغب بوده بنابران از وفور مراحمات و نوازشات شاهانه عموم ملت اسلامیه را بمحفل مشوره و مجلس لویه جرگه کامیاب فرمودند پس بر خود ها فرض میشمرم که حصه تعدد الاد نظريات ۳۷۰ لویه جرگه ۱۳۰۳ دعای صحت ذات وجود فیض آمود اعلحضرت والا و ترقی دین و دولت اسلام را لازم و واجب شمرده ایم که شب و روز بران مواظبت نمائیم! وکیل اعلحضرت ترقیخواه! خداوند کریم بلطف خود سایه همپایه شما را از سر مایا بلکه از جمیع اهل اسلام کم و کوتاه نگرداند - خود شما نسبت بما و کلای ملت خوبتر و بهتر خیر خواه عموم رعایای خویش بوده و از همه رئوف و مهربان بلکه از پدر مهربان تر و نکوتر میباشید ، و خیالات شما را از اول تا آخر خوب دیدیم که رأی شما عین مدعا و رفاه عمومی رعایا میباشد هزار جانهای مایان بفدایت باد - وکیل اعلحضرت ترقیخواه ملت پرور عدالت گستر! حمد میگوئیم خداوند قاد توانا را که اعتلاء عطا کرده در حواس ما و منور گردانیده قلوب ما را بنور مقدس اسلام و قرار داده وطن ما را افغانستان و حامی دین و متطلو و وطن مقدس مان گردانیده وجود مبارک شمارا که از بد و جلوس تا عصر حاضر یوما فیوما ترقیات فوق العاده از اثرات و کوششهای خیرخواهانه و زحمت های آن شهریار یگانه دیده و مشاهده گردیده است و بر عموم ملت افغانستان بلکه بر تمام ممالک خارجیه نیز آشکارا شده است که منبع ترقی و تعا وطن مقدس ما و ملت و دولت افغانستان وجود مبارک شما بوده و میباشد. اینهمه ترقیات و دارائی را از زحمت های اعلحضرت پدر غمخوار مهیا گردیدی خلاصه تعدیلات و نظریات ۳۷۱ لویه جرگه ۱۳۳۴ خودها مالک گردیده ایم اے خدا را چه توان گفت شکر این نعمت : که از تصور تفکر و خیال بیرون است و اضافه بر مرحمت های شاهانه محفل لویه جرگه را انعقاد فرموده و برادران و هموطنان ما را از دیگر ولایات طلب نموده و دعا گویان را بشمولیت محفل موصوف سرافراز گردانیده اند ما شکریه این نوازش و پرورش را بهیچ زبان بیان نتوانسته همینقدر میگوئیم که تا جان در تن و رمق در بدن داریم با دوستان اعلیحضرت دوست و با دشمنان آن دشمن بوده از سر، و جان ، و مال، و اولاد خود ها در راه رضای حضرت باری تعالی و ترقی و تعالی اسلام بخورسندی پادشاه خود مضایقه نداریم و بحضور مبارک اعلیحضرت برادران هموطن خود عرض عاجزانه خود را تقدیم میداریم که از برای تعدیل اخلاق هر ملت محتاج بدو قوه معدله میباشد یکی دین و دیگری سلطنت که این دوقوه باید همواره تعدیل اخلاق و صفات ملت را نماید. سلطنت در واقع حقیقت قوه جبریه و قدرت قهریه دین است، و دین همان قانون معدل هر ملت است ! بناء علی هذا تمام ملل عالم محتاج بقانون عدلند که یک جمیعت و یک مجلس قرار بدهند اما ملل متمدنه همان قانون عدل را حالا بقوت شورا و غلبه آراء در میان خود تاسیس مینمایند و در وطن و دولت مقدس خلاصه تقاریر و نظریات ۳۷۲ لویه جرگه ۱۳۰۳ مان اعلیحضرت پدر معنوی ما ترقی و تعالی ملت و دولت را به اجرای احکام شریعت دیده به تصویب وکلای ملت در معرض اجرا گذاشته و میگذارند از صمیم قلب از درگاه کبریائی مسألت مینمایم که عهد سلطنت اعلیحضرت مقرون بهر گونه سعادت و شرافت باد و ذات معلی صفات شهریار در کمال صحت و عافیت بترقی مملکت موفق و نائل آياد- دے خادم دشریعت ساتونکی دملت مرحمه خداوند دلوی عزت شموږ اعلیحضرت يوسوږے مولیٰ په سر دټول فغانستا امیر امان الله خان دملک په ننگ ونام هر ساتی یی آرام خدمت کښ د اسلام کړی یی هر مدام پرموږ باندے زیات له مور وپلار ده مهربان امیر امان الله خان ستا فکر ستاخیال بس دی شموږ بحال خپل ځان لرے ملال چہ موژ لا کړ خوشحال تختن دی امرے تل خوشحال تاپه هر زمان امیر امان الله خان جلا لا نمدیدا او نظرآ ۳۷۳ لویه جرگه ۱۳۰۳ ته یی ځمونږ مین ته یی ځمونږ بدن ته سا ځمونږ دتن ته روح یی دوطن ناموس ځمونږ ملک له ستا وجود دی نگهبا امیرامان الله خان ته یی د ملک رنړا ته یی د دین پناه ځمونږه تکیه گاه مونږ فخر کړه و په تا څرگند دقوم دقام ځمونږه کړه په ټول جهان امیر امان الله خان ځمونږ نه وه خپل واك ډیرگران وه داسی ژواك ته پاسیدی چالاك په فضل درب پاك آزاد د قوم ځمونږه کړله چیغ د دښمنان امیر امان الله خان ځمونږ نه وه دستور په کاروه داضرور تیار کړتا حضور مونږ ټولوتہ منظور ساتونکی ددستور ددین ځمونږ له نقصا امیر امان الله خان خلاصه تعدیلات و نظریات ۳۷۴ لوحه جریده ۱۳۰۳ تا جوړ کړل مکتبونه په کښی لولی علمانه دهر فن کتابونه ځامن څومره اورونره رسیږی دهر چاته فیض د علم په هرا ن امیر امان الله خان څومره ولا جرګۀ تا جوړه کړ له کمۀ پری کیږی څونشۀ پادشاه تاسرۀ مولا له تاسره شاشته رضا کړه وطنیان امیر امان الله خان پادشاه څومره سر حاضر دی ستا په سر څومره ای وخپکر دی ستا په مدح سر قربان له تانه مونږ ای څومره د ملک امان پادشاه ګلجان امیر امان الله خان معززو رورڼو ! هر کله چه د یونان فلسفی د خلفای بنی عباسیه په زمانه کښی د مسلمانانو په اخلاقو او په عقیدو باندی وتباله کونکی اثر پیدا کړل- او د بغداد او - د دمشق سر په فلک پله شاهی قصرونو کښی د خلافت نبوی د ساتلو قابلیت پاتی نشو. دا نعمت ل هغۀ ځکونه د آخری عربی خلیفه خلاصه تعدیلات و نظریات ۳۷۵ لوی جرگه ۱۳۳۰ معتصم بالله سره لدنیانه تے نخاور و دا افغانستان په ډیر همت او نګرا سره په خپل اغوش کښې راټینګ کړل. د محمود غزنوي عزم او د شهاب الدین غوری همت چه کوم خدمتی په د مزکه دافغانستان کښی داکره یی ښکه چه تمام مشرق او مغرب دھغی قائل دی. دهند وستان ترکستان اکثر قطعات دایران د وی دخاندان دکوشش او جهاد په نتجه ونو سره داسلام دبرکته او دفیضونونه ډک شو . نن په عالم اسلام باند بیاهغه زمانه راغلی ده. د دشمنا نو د دین فریب دمره ډیر شویده چه هریو قوم دمسلما نانو دھغوی ددام تزویر نہ ځان نشی خلاصو لی داسلام خدمت به خه وکه خاندان دعثمان خان چه له یوزمانی نه دخلافت اسلامیه دخدمت شعر عیه محافظین او خادمین ؤنن ومخ دکفار ودلاسرد ومره پریشیا اوبد حال دی. چه دغه حفاظت نشی ادا کولی دیو نانی فلسفی نه زیات بن رہی یورب فلسفی جدیک داهل اسلام په عقائد واو په اخلاقو باند بربادی را پستی ده. ځمونږ ساده لوحی خلک په ځای د دی چه دیورپ دخلکو سره سیالی وننګ اوکه . اودھغو پشان خاندان دکمالاتواود صنعتو شی محط تقلید شعی او تقلید هم بیا په فنونوا وکمالوتوکښ نه. بلکه پیړی د اخلا قوا و په خلاف شرع خیالاتو او عقائید وکښ نعوذ بالله منها خلاصه تعدیلات و نظریات ۳۷۶ لویه جرگه ۱۳۰۳ قدرت دالله تعالی او مطابقت د واقعاتود زمانی نه‌گوری چه ننی‌هم پداسی نازک وقت او تباه حالت د اسلام کښی شرف او عزت او حفاظت او د خدمت د شریعت اسلامی هم دی‌ژموږ په خاور و د افغانستان له الله تعالی ورکړه. نه خو مصطفیٰ کمال صدر د جمهوریت د ترکیه په خاور ود اناطولی کښی د ایران پارلمنت تک دامانت قبول‌کړی شو. نه په خاور ود عربستان کښی جاده لا تشرف خدمت ته غاړه کښیږدی شو. نه په آباد واولویولویوشهر و کښی دهندوستان ددی ځای پیدا شه. نه په مصر کښی اونه په بل- وطن کښی داد روند بار د حفاظت او د خدمت د شریعت چا پخپله ذمه کښی واخست. هڅه ژموږ دغریب افغانستان غیور او ځیکرور پادشاه ژموږمین او محبوب القلوب دین پناه اعلیحضرت شهریار غازی امیر المومنین ټولواک امان الله دی موږ پښتانه او سیدونکی دافغانستان چه پدی خبره باندی هومر هُومره فخر وکړو وشائیګی هر څومره خوشحالی چه شکاره کړم وپکار ده ځوفکر کول پکار دی چه ژمونږ ددی ټول فخرا ود خوشحالی سبب اصل محض ددی پادشاه غازی خوش خلقی-شرافت ذاتی- نیک خوئی ده‌. خدای پاک دی دده سیوری پرموږباندتتل تر خلاصۃ الاسلامیات ۳۷۷ نویجر که ۱۳۰۳ تله لری. آمین یارب العلمین. شما محترم صاحبانونزلا حیران یم چه د دی غازی مهربان پادشاه خپل شکریه په خپله عاجز ژبه سره په كمو الفاظو کښی اداکرم. شکریه ددی نعمت اوبدله د دی احسان داده. چه مونږ تول ملت د دی خپل اولی الامر اطاعت او فرمان برداری په ځانو نو او په مالونو سره اختیار کړو. خپل ځانونه او مالونه دَ دَپَه بعدی کښ فدا كرو. هاله به دا د شریعت خدمت او د دین حفاظت پوره . پوره ۱ حاشی هاله په امانت د رسول الله صلعم محفوظ پاتی شی - او که چیری مونږ په الامر كښ پوره. پوره فدا كاری شكانكرو. نوكويا كه مونږ د دی نعمت چه په بركت د دی خپل اعلیحضرت مونږ ته عطا شویده شكريه ادانكړي شو. په داسی حالت کښ به خدای نه که مونږ مستحق د عذاب الیم او د سزا د دردناکی و كر زو . الله پاک دا ملت دافغانستان د عذاب اليم نه وساتي. او توفیق درا کی چه د دی غازی پادشاه خپل او د دین او د شریعت او د وطن خپل خدمت همیشه وکړو. آمین یارب العلمین داکرکی لویه جرگه ۱۳۰۳ ۳۷۸ بغاوت سمت جنوبی اعلیحضرت از حیات کسانیکه درین جرگه حاضرند اظهار تشکر میکنم! انچه که در صفت من بیان کردند از شان من بلندتر است :- البته اینقدر گفته میتوانم که من خاص خدمتگار وفدا کار وعاشق ترقیات شما ملت هستم و اگر همچنین نطقها در صفت من علاوه بر این ایراد کنید چنانچه بارها شما را تأکید کرده ام وقت میگذرد تنها بهمین قدر اکتفا کنید که من از شما خیلی ممنون و مشکورم! رئیس صاحب شوری اعلیحضرتا! از مشایخ کرام لویه جرگه مثل ملا صاحب چکنور و استاد صاحب هده، میر صاحب کاندگاء سید آقای خاکسار، و باقی مشائخ و سادات و علمای لویه جرگه بحضور اعلیحضرت عرض میکنند :- از باعث سوء تفهیم و بعضی اغراض ذاتی و شیطانی خارجی یا داخلی در سمت جنوبی چنان واقعاتی رونما شده که آنها وقوع آنرا آرزو نداشتند و میخواستند که بحضور مانند شما یک اولوالامر رحیم القلب غازی خود شرمنده شوند چنانچه تا این زمان خیال شما پاشاً اولوالامر ما را در حق آن برادرهای عاصی و گنهگار فریب خورده ماسوای شفقت و بدون مهربانی دیگر چیز ندیده ایم که تا این زمان نخواسته که بآنها تلفاتی برسد اکنونکه لویه جرگه با نجام رسیده و ما بعزم رفتن بمقامات خودها میباشیم بعرض میرسانیم میخواهیم که آن برادرهای گنهگار گول خورده ما را از راه شفقت ملوکانه عفو فرموده از گناهان و تقصیراتشان درگذرید. بغاوت سمت جنوبی ۳۷۹ لویه جرگه ۱۳۰۳ اضابرین گرفتار گمراهی و گناه باشند ، اگر امیر و اجازه اعلیاحضرت غازی ا باشد ، میرویم و بایشان پند و نصائح میکنیم چه رضا ء اعلیحضرت بقتل و قمع آنها نرفته و در عرائض خویش که قلباً بحضور اعلیحضرت تاجدار ما کرده اند تائب شده اند ! [ اعلیحضرت لفظ تائب را شنیده بیک نگاه استنکار و استعجاب بطرف رئیس صاحب مجریه قطع کلام اورا نموده فرمودند من آنها را تائب گفته نمیتوانم برین کلام شما جداً اعتراض دارم شما قول خود را خاتمه بدهید در خاتمه عرض میکنم . ب ، د ] اما خوف میکنند و تامین میخواهند ما میرویم و آنها را حاضر میکنیم هرگا اوشان توبه نمودند و بر ما اعتماد نکردند و یا دانستیم که آنها بکدام تحریک داخلی یا خارجی بهمین کردار نادانی خود محکم ایستاده اند ما علماء و مشائخ بگو اقدامات حتی بقتل و قمع ایشان با قوام و عشائر و تبعه خود حاضر و آماده هستیم ! اعلیحضرت اگر چه آرزو نداشتم که در خصوص با شما چیزی بگویم اما چون شما درین مبحث طولانی پیچیدید و گفتید که آنها عفو خواستند و تائب شدند عرض میکنم که من آنها را تائب گفته نمیتوانم چرا ! از یکطرف قرآن پاک روانه میکنند و از طرف دیگر تهتک عزت و حرمت کلام الهی را نموده بجنگ و مقابله میبرائید ، اگر ما آنها را تائب بگویم گویا که خود را ظالم قرار داده ایم بغاوت سمت جنوبی ۳۸۰ لویه جرگه ۱۳۰۳ استغفر الله من ذالک ! میخواهم یکقدری اولاً از کارستانیهائیکه آنها بحکومت شما کرده اند با حسانات و اشفاق و مراحمیکه بآنها نموده ام واز ابتدا الی الآن اوشان را تسلی داده ام بیان کنم !:- (۷) یا (۸) ماه پیشتر از ین چند احوال خفیہ برایم رسید که در محلات حکومت جنوبی باین سمت بعضی سخن ها گفته میشود. بنابرین برای حاکم آنجا نوشتم که کیفیت چیست؟ در جواب از طرف حاکم مرقوم شد که این اطلاع غلط بشما رسیده است، درینجا کاملاً خیریت است مطئن باشید، حالانکہ اساس این مسئله در همان زمان طرح یافته بود از اصل حقیقت این شورش احدی اطلاع ندارد که اساس آن چند ہندی بود که همیشه از سبب رہزنی آنها اقوام شان به نزد ہر حاکم عرض میکردند و مقصد شان خلاصی آن مجرمین بود، چون میدانید که حکومت موجودهٔ شما غیر عدل کاری نکرده و نمیتواند که از مجرمین چشم پوشی کند لہٰذا طرفداری هیچکس را درین مورد قبول نمیکند زیرا که گفته اند :- ترحم بر پلنگ تیز دندان : ستم گاری بود بر گوسفندان لغت چون طرفداری و عریضه پردازی آنها سودمند نشد بصورت حالیہ مخال شانرا جلوه داده اند از اساس این معامله هیچکس حتی مامورین شما هم خبر ندارند! بغاوت سمت جنوبی ۳۸۱ لویه جرگه ۱۳۰۳ چند روز بعد یک مکتوبی از سمت جنوبی بمن رسیده دران نوشته بود که در این اطراف افواه شدید است که اساس قانون و نظامهای حکومت نعوذ بالله خلاف شریعت است، باز برای حکومت انجا خبر دادم و تفصیلاً این مسئله را خواستار شدم در اثر آن بیکروز جمعه از آنجا بتلیفون برایم زنگ زده شد و حاکم خبر دادم که در جواب مکتوب نمبر فلانی شما که درینجا رسید عرض میکنم که خیریت است بعد از چند روز یک مکتوب دیگری به پوسته از طرف بعضی اشخاص برایم رسید دران نوشته بود که ما در معاملات دولتی با حکومت چیزی گفتگو داریم من از خواندن آن بسیار خوش شدم و بدل خود تشکر کنان گفتم بعد الحمد که حال ملت من باین درجه احساس پیدا کرده که در امورات دولتی بحث میکنند و برای حکومت خود رأی میدهند بجواب شان نوشتم که من ازین اظهار شما تشکر میکنم بسم الله بکابل بفرمائید بحث و مذاکره نمائید ممکن است که رأی تان اگرچه مردم صحرانشین و اطراف میباشید قابل قبول باشد س در بیشه گمان مبر که خالیست : شاید که پلنگ خفته باشد من نمیگویم که تنها در شهر اشخاص روشن فکر است و در اطراف نیست ( ۱ ) این حاکم اسدالدینخان حاکم اعلیٰ سمت جنوبی است که بعقیده بنده شخص فضول بی تجربه خوابیده یی باشد و درین وقت عیب مطلوب کاری ننموده است (برهان الدین کشکی) بغاوث سمت جنوبی ۳۸۲ لویہ جرگہ ۱۳۰۳ زیرا که الماس ها جواهرها و در دشتها و کوه ها بزیر خروارهای خاک پنهانست و من که از افکار عالی شما یک منفعت برای دولت و ملت ما حاصل شود چنانچه این عاجزه حکومت تان چندی قبل برین در مناسبات خارجہ خود اکثریه از رای یک آهنگر نیز صرف نظر نمیکرد) و برای آنها نوشتیم که خرجی و تسهیلات سفر یہ شما از طرف دولت تهیه میشود تا شما بکمال خاطر جمعی حاضر مرکز شده معلومات درست بدهید و توضیحاتی را برای خویش در لویه جرگه امسال بهمراه دیگر و کلای محترم افغانستان برای خود اکتساب کنید لکن از خیانتی که آنها در دل داشتند ترسیدند، بدل خود گفتند که مارا شاید حکومت به بهانه میخواهد و میکشد اگر غداری و خیانت در دل شایان نمبود چون فرمان من بدست شان موجود بود چرا می ترسیدند در سلطنت یک پادشاه و عهد حکومتش اگر بفرمانش اعتماد نباشد دیگر بچه چیز اعتماد خواهد بود؟ بالفرض والتقدیر اگر مطلب حکومت ازان زمان الی الآن حتی تا چندی بعد ازین نیز کشتن آنها میبود و یا باشد در آنجا و اینجا فرقی نداشت بخلص اینکه ترس و خوف بدوشان باندازه مستولی شد که به نز د طرفداران پیمان مجوسین رفته مسئله را باین درجه بوخامت رسانیدند که اصلاح آن بحکومت مقامی آنجا صعب معلوم شد. لہذا برای تفهیم و اصلاح این معامله یک جمعیت اصلاحیه و یک قوه عسکریه فرستادیم که آن هیئت نیز نتوانستند بغاوت سمت جنوبی ۳۸۳ لوی جرگه ۱۳۰۱ که اصلاح فوری نمینمود در عقب آن بعضی از علماء و آخند زاده صاحب تورانی یک فرمان شفقت بنیان و نصیحت توامان خویش فرستادم از خواندن آن فرمان در بین رعایا یک جوش و خروش فوق العاده تولید شد، دفعه دوم شاید شما هم خوانده باشید یک اعلان رقت آور دیگر را انتشار داده در ان تحریر داشتم که باطمینان بیائید و مطمئن باشید که برای شما هیچ تکلیف نیست و اگر خائن باشید مسؤل من نیستم بخیال اینکه ممکن است که این خائنان دوست ما خواهند بود چون نادانند و نمیتوانند که این شفقت و مرحمت و نوازش حکومت را نسبت بخود ها بفهمند سه دشمن دانا بلندت میکند بر زمینت میزند نادان دوست هر چند بآنها مدارات و مواسات و مفاهمه بعمل آمد و نظریات مراحم امیرانه حکومت بدانها دانانده شد فائده نبخشید بلکه غلیان جهالت بیان شان بدبختانه زیاده تر شد ! در صورتیکه من معززانه اوشانرا بمرکز خواستم و نیامدند خودتان فکر کنید و منصف شوید که قصور از کیست ؟ آیا خود من دنبال هر کدام بروم یا شما راست که نزد من بیائید :۔ اگر شما نفری لویه جرگه درینجا نمی آمدید من تنهای هر کدام تان در هر ده و هر شهر آمده میتوانستم ؟ نی ! معلوم است یک نفر میتواند که بجای رسیده بتواند ! بغاوت سمت جنوبی ۳۸۴ لویه جرگه ۱۳۰۳ درعقب آن باز برای رفع سوء تفهیم و مزید دانا ندن آن جهال را از حقائق حضرت صاحب شوربازار و وزیر صاحب عدلیه و عبدالحمید خان معین داخلیه وسردار محمد عثمانخان و چند نفر دیگری بدانجا فرستاده شدند تا آنها رفته با آن جهال بحث و مذاکره کرده آنها را براه هدایت و صلاحیت بیاورد ـ من ازین هیئت تشکر میکنم که آنها رفته این معامله را بجای اینکه انجام میدادند دیگر اشکالاتی در پیشگاه حکومت عائد نمودند که حکومت متبوعه تان ابداً برای قبولیت و تحمل برداشتن آن اوضاع خجالت آور حاضر و آماده نبوده و نه هست و نخواهد شد بعون الله تعالی بلکه از معاونت خداوند و برکت روحانیت حضرت رسالت پناهی و قوهٔ سرنیزهٔ این افواج ظفر امواج افغانی مغز جهالت از کله های پر از نخوت آنها اگر بضائع بماند زیا خود ناکامیاب مانده میخواهیم کشید بشرافت پاک سلطنت عزت و وقار یک حکومت گاهی اینچنین ذلت را قبول نمیکند و نکرده توانست که یک خائن و غدار بنا بر تعلیم و هدایت اغیار مطالبات شخصی خود را بنام شریعت و مذهب گلت کاری کرده از یک حکومت اسلامیه مانند سلطنت موجودهٔ افغانیه پیش ببرد و الله اکبر بنا دانی خود تا آخر ماندند عقیده دارم که خداوند پاک لایزال و برکات انفاس پیغمبر ستوده خصال ما بواسطهٔ سرشمشیر و نوک برچه های عساکر ظفر مآثرمان آن خائنان اجانب پرست ماربها بغاوت سمت جنوبی ۳۸۵ لوگره ۱۳۰۲ و تباه میکنند نه تنها در دنیا این مذلت و نکبت اگر نصیحت این هی خواهان خود را نشنیدند و شفقت مرا بنظر قدر و قیمت ننگریستند برای شان حتمی بلکه معتقدم که در آخرت نیز ملول و مخجول و شرمسار خواهند بود ـ خسر الدنيا و الاخره ذالك هو الخسران المبين و باید که در دنیا و آخرت بهمین مصیبت گرفتار باشند زیرا این جهال عاقبت اندیش سد راه ترقیات ملت و مملکت اسلامیه خود گردیده اند و آن عسکریرا که من بهر فرد آنرا به مقابله تعرض و مدافعه دشمن دین خود مثل اولاد تربیت داده ام و تربیت میدهم این ظلام بدبخت او را بیشتر تر از دشمن بلا هیچ یک سبب مشروع هدف میسازند !!! احسان و خوبی و نیکی هائی که من بالای سمت جنوبی کفی الحال بمقابل من برخاسته اند کردم و الله سخاندان پدر خود بقوم محمد زائی نکرده ام برای یک آتن ملی انکه کدام یکنیت آنها در کابل می آمدند در بدل آن ب بار و پارچه میبردند حتی اکثر پر سوره های عسکری از افراد این قوم بدبخت ترتیب بدشمن نشان داده میشد بالاخص نسبت بعموم ملت افغانستان برای حفاظت خودم اینقوم را اختصاص داده نگهبان سر من اینها بودند، در جائیکه از دور یکنفر را از سمت جنوبی میدیدم :- آواز میدادم :- عزیزہ اچیری ئی ! راز که اهوکله راشی (۱) سینه های ملعون شان (۱) عزیزم ! کجائی ! بیا ! خوش آمدی ، م ، د بغاوت سمت جنوبی ۳۸۶ لویه جرگه ۱۳۰۳ از اعطای نشانهای وفای بی وفائی مثل ریگ پرست، بالیده دیگر اشخاصی را که در جهاد خدمت کرده بودند یکسال و ازین احسان فراموشان را تا سه سال معاف کردم (۱) وقتیکه بمقابل اینهمه احسانهای من این قوم بدبخت جاهل محسن کش بررو من میزنند لعنت برایشان باد! [غلغله عموم جرگه آمین هزار بار بر آنها لعنت ] درین پنجسال حکومت تان چقدر خون جگر خورد و زحمت کشید تا چیزی کارتوس و چند دانه تفنگی خریداری کرد حتی گفت و شنید و قیل و قالیکه در سنگ تا با انگلیس داشتیم سببش غیر آوردن همین اسلحه را با فغانستان دیگر چیزی نبود زیرا که آنها این اسلحه ما را قید کرده بودند، آرزو داشتیم که این کارتوس ها اول سینه های آن دشمنان ما که به شان عزت مملکت ما حمله کنند، بخورد و این برچه های براق بشکم های بدخواهان مملکت ما فرو برود، بدا بحال سمت جنوبی که امروز این اسلحه که از انطرف می آید راه براه برای قتل سمت جنوبی میرود (۲) (۱) درینجا ذات ملوکانه در شمردن این احسانهای حکومت نسبت بدان اهل بغاوت کلام خود را بسیار شرح دادند که اما مستعجلا این مرتب بتذکر همین چند مسئله پرداخته است ، (۲) درینجا عموم لویه جرگه چنان سخت یک تاثیر عمیق از کلمات تاثیراآیات همایونی آمده بودند که تا باز وضع و هیئت خود تما ما بر دریعونکه که باشد قلع و قمع آنها را نشان میدادند (برهان الدین کشکی) بغاوت سمت جنوبی ۳۸۷ لویه جرگه ۱۳۰۳ بچه های عسکر شجاع ام بسینه ها ئیکه فرو میرود؟ بسینه های مردم منگل : عسکر دلیرم که را میکشد؟ جهال سمت جنوبی را، خوب است تا چندی نصیحت میکنم و درد دلم را برای این جهال میدانم اگر فهمیدند زهی سعادت شان والا عسکر را اجازه میدهم که این خیره سران شوخ چشم را بکیفر کردار شان برسانند . بلی! بعد از نیکه نصیحت من کارگر نشد و شفقت و رافت من بد لها سخت آنها اثری نیفگند ضروراسر است که عسکرم آن کافر نعمتان بی حیا را بکشند، در اعطای گوشمالی و سرزنش و مجازات این طوائف جهالت پیشه سمت جنوبی تا حال تاخیر رفته و تا چندی بعد ازین نیز انتظار هدایت، و براه صلاحیت آمدن شانرا بواسطه پند و نصیحت داریم زیرا که بدانها احسان نکرده ایم وا و شانرا پرورده دست خود می انگاریم ه چوب را آب فرو می نبرد حکمت چیست * ثمرش آیدز فرو بردن پرورده خویش افسوس برین ملت جاهل و این عشائر نادان که خودشان تیشه بریشه خود شده اند جای حسرت است که این جهال را بدست شفقت پوست خود خودم پروش کردم و عقل دادم حال شاگردان بی وجدان چوب را بمقابل استا و مربی خود گرفته اند . این چه جهل است و اینچه نادانی !!! بغاوت سمت جنوبی ۳۸۸ لويه جرګه ۱۳۰۳ افسوس میکنم بر حال این اقوام جاهل و نادان که تمام خدمات مرا که برای رفاه و ترقی شان نموده ام خیانت نشان داده و عدالت مرا که برای ترفیه و آسوده حالی شان مینمودم بزبان ظلم و زحمت معرفی نمودند، جان کنی و زحماتی را که من برای آسایش و خوبی شان در نظر داشتم از دسیسه اغیار ظلم و ستم میدانند . بلی ! گر قلم در دست غداری بود؛ لاجرم منصور بر داری بود از حق تعالی خواسته ام کسانیکه این اشخاص نادان و ملت جاهلم را از راه برده اند و چنین تعلیم و تحریک داده اند شرمنده گردد !!! باز بهمان وجدانی که خدا بمن داده و به آن جبل المتینی که چنگ زده ام و بهمان ایمان و صدقی که بمن بخدا و رسول خود دارم هیچ گاهی از دشمن خود اگر چه قوی باشد پروا و باکی ندارم و بغیر از خدای خود بهیچکس پناه نمی برم و بغیر از ذات پاک الهی از هیچکس امداد و معاونت نمیخواهم زیرا این کار و زحمت و عرق ریزیهای را که مینمایم برای مفاد ذاتی خویش نمیکنم بلکه یگانه نقطه نظر و آرزو و تمنای من بهبودی و ترقی و تعالی ملت عزیزم و بلندی عالم اسلام و سرسبزی و آبادی مملکت محبوبم است و بس . وقتیکه آرزو و تمنای من ترقیات و بلندی مملکت و ملت عالم اسلام است و من محض جهت نائل شدن بدین مقاصد مقدسه خویش خدمت میکنم بغاوت سمت جنوبی ۳۸۹ لویہ جرگہ ۱۳۰۳ اگر درین راه سرم برود و سلطنتم برباد شود هیچ پروا ندارم. در راه این خدمت مقدس ہزار ہا کله خاک شد اگر امان الله هم در راه حصول این مطلب مقدس پاک برود پروا نیست (۱) باز اگر عزت، شرافت و آرامی و آبادی شما ملت در مد نظرم نباشد از سلطنت تو به ستین سنه توبه (۲) . چرا که همیشه آرزوی من عزت و ترقی شما و عالم اسلام است . نہ سلطنت ، نہ عزت ، نہ آرامی خودم ، چون مطلبم عیش و عشرت نیست فقط خوشنودی خدا و خدمت شما قوم و عالم اسلام است عقیده دارم که هیچ دست بالای دست شما نخواهد بود. از ابتدای این بغاوت الی الآن همه وزرا و مأمورینم معلوم و تمام تیلیفونچیهای الملکاع دارند که برای وزیر حربیه و عموم قوماندانهای نظامی خود پیام داده ام و اوشان از تعرض نمودن و اذیت دادن و بکیفر کردار رسانیدن این فرزندان نادان خود مانع شده ام و نگذاشته ام البته اگر نقصاناتي براي شما رسیده است آنهم بصورت پیشقدمی و انتقام خواهی نبود (۱) از شنیدن این کلمه یک غلغله دعائیه از تمام نفری جرگه بالا شده گفتند خداوند سایه ہما پایۀ این تاجدار ترقی شعار را از سر مارعایای صادقه شان کم و کوتاه نکند. (۲) یعنی تا شصت سال، یستین سنه برای تاکید گفته شده در عرب این محاوره موقعی استعال میشود که متکلم از کدام کار تباعد و دوری ابدی را خاطر نشان مستمع کند و یا ادامه استمرار خود را به فعلی ذهن نشین نمودن بخواهد . ذات شاهانه بنا بر اینکه بعضی از اساتذۀ شان از مردم عرب است هم بلسان عربی اندک محاوره میفرمایند . لہذا اکثریه در مواقع لازمه این محاوره از و شان شنیده میشود . (برہان الدین کشککی) بغاوت سمت جنوبی ۳۹۰ لویه جرگه ۱۳۰۳ زیر نمیخواهم نیکیها و احسانهایکه من باینقوم کرده ام ضائع شود، چنانچه اگر خرابی شانرا میخواستم در صورتیکه عموم علماء و فضلاء و سائر ملت افغانسان آنهارا باغی گفتند و برعلیه آنها از قندهار و ترکستان و قطغن و بدخشان و سمت مشرقی و سائر نقاط مملکت افغانی اهالی شوریدند و اجازه گوشمالی و سرکوبی آنهارا بحال عذر و معذرت از حکومت خواستار شدند و هر فرد ملت از هر گوشه مملکت به بسیار جوش و خروش برای قتل و ببادمی آنها حاضر و آماده اند. من جوش و خروش آنهارا می نشاندم و بانها اجازه سرزنش شانرا میدادم. بلی ! من قطع نمودن این عضو ملتم را تصمیم نموده ام و نمیخواهم که آنها را تباه کنم. ورنه بیک لحظه عسکر دلیر و غیور مردانه ام که نام خدمت اسلامیت و ملت و مملکت و این خادم تانر اشنیده جان خود را فدا میکنند بربادشان میکند. بنابرین مسائلی که گفته شد. و نظر بمقاصدی که بشمهٔ از ان اشاره رفت دست وزارت حربیه خود را گرفته ام که نکش نکش، بنابرین توصیه و هدایتیم تا حال عسکر ماسوای مدافعه بآنها هیچ معامله و مقابله ننموده است. اگر تا اخرین مرحله دیدیم که این جهال صلاح نشدند. خواهید دید که چه نشان شان میدهم. چون عزم جنگ در صورت ضرورت با یکی از دول معظمه دنیا بالجزم شود. و تصمیم نمائیم که باید با یکی از انها بجنگیم. از محاربه آنها هیچ یک خدشه را بدل راه نداده با انها داخل محاربه شده چنانچه بار بار داد شجاعت و حماست و مردانگی خود ها را داده ایم. بار دیگر نیز میدانر از حریفان پر زور و شور میبریم. پس چنانچه برخی از کوتاه فکران گمان میکنند از منگل و جدران چگونه ترس خواهیم خورد. بغاوت سمت جنوبی ۳۹۱ لویه جرگه ۱۳۰۳ بالفرض والتقدیر اگر این نفری سمت جنوبی واقعاً در بعضی نظامات دولتی گفت و شنید و یا تعدیل و تصویبی را در نظر داشتند. پس بایستی قرار اطلاعی که مکرراً برای شان داده شده مانند شما در لویه جرگه که انعقاد شدنی بود حاضر میشدند و بحث و مذاکره میکردند والا رئیس حکومت مدرست بچه بانیست که یکی بطرف خود کش کند و دیگری بطرف خود. یکی بگوید این طور کن دیگری بگوید اینطور، و نه حکومت مجبور است که بخیال هر کس و ناکس رفتار کند! اگر درین لویه جرگه از طرف کدام ملا صاحب و یا کدام وکیل صاحب در یک مقصد حکومتی برخلاف شرع شریف و مقاصد منصفانه من که در راه ترقیات ملت و مملکت و عالم اسلام آنرا مکنون ضمیر خویش داشته ام ناخن زده میشد و الله بهر قدر که میگفتید من آن نظریه تانرا قبول نمیکردم چرا که زمام مهام سلطنت را خداوند عالم بدست من داده و من خودم نزد خدا و رسول و عموم دنیا مسئولم نه اینکه اقتدار و اختیار حکومت را بدست هر ملا و هر وکیل داده است فقط همینقدر گفته میتوانم که برای کدام فائده مادی و یا رفع بعضی اشکالات عمومی از راه مقررات دینی و دنیوی اگر در یک مجلس بزرگ مانند این مجلس لویه جرگه بعد از مشوره و آرای متکاثره کدام مفکوره و نظریه بکثرت آراء تصویب گردد البته حکومت برای قبول کردن آن حاضرست و بس (فاذا عزمت فتوکل علی الله) پس زمان که بکاری قصد کردیم توکل برخدا میکنیم از هیچکس خوف و ترس ندارم. ثبت فرامینی را که برای این جهال سمت جنوبی از اول الی الان مکرراً روانه کرده ایم بشنوید تا اندازه رافت و شفقت و دریادلی و عفو و مسامحه ما که باین گروه بغاوت سمت جنوبی ۳۹۲ لویه جرگه ۱۳۰۳ با غیه مرعی و مامول داشته ام بخوبی بدانید. [درینجا کتاب خصوصی ثبت فرامین شاهی خواسته شد و آقای حافظ نورمحمد خان بکمال طلاقت و سلاست اکثری از ان اعلانات و فرامینی را که ذات ستوده صفات جهانبانی ابتدا این غائله الی الآن برای جمعیت نادان بمیقل ارسال داشته بود و آنها را با لفاظ نهایت رقت آور و دلنشین بسوی اصلاح و اسلامیت و مطاوعت حکومت اسلامی دعوت کرده بود قرائت نموده تمام حضار لویه جرگه از استماع این فرامین رافت و شفقت قرین بیک عالم آه وافغان و یک غلغله سرد چار شده با زذات جهانبانی آنها را امر با سکات داده کلام خود را سر از نو شروع و ادامه فرمودند. ب، د] وکلای سمت جنوبی درین جرگه همراه شما شامل مجلس از اول بوده اند و الآن نیز اکثر شان حاضرند : ـ برخیزید ای وکلای سمت جنوبی . [تمام وکلای سمت جنوبی که با ستثنای منگل جدران و سلیمانخیل و بعضی اقوام دیگر از یک گوشۀ آخرین مجلس بحالت زده برخواستند . ب، د] شخص شما را نمیگویم . زیرا شما برای ما خدمت کردید بلکه اشرار بد هنجار و اقوام جهالت شعار تا را از طرف لویه جرگه و از طرف خود هزار هزار بار لعنت میگویم . [غلغله لعنت باد بر اشرار سمت جنوبی! لعنت! لعنت! لعنت!] افسوس که من بکدام اندازه این ملت جاهل را دوست داشتم . حتی لباس اینقوم را بفخر میپوشیدم که اینها قوم شجاع بهادرند در هر میله و هر جای بهر طرف که آنها میرفتند بغاوت سمت جنوبی ۳۹۳ لویه جرگه ۱۳۰۳ من در پهلوی شان می‌نشستم که دل شان خوش شود. در منورهای عسکری اینها را بدو دشمن نشان میدادم حتی پیه، دولت، عزت و هیچ چیز را از ایشان دریغ نکردم. باز هم تباهی شانرا آرزو ندارم و تا چندی او شانرا نصیحت و اندرز میدهم تا باشد که بدین خطای خود بدانند و ازین سهو و خطای خود کسب آگاهی کنند. باز هم اگر مسلمان نشدند و براه صلاحیت و اسلامیت مطاوعت حکومت نشتافتند وتسلیم نشدند. والله اگر باز از هیچ زبان لفظ صلح را دربا آنها بشنوم. و یا قبول کنم بجزانیکه جمهور شانرا بسوزانم و بگویم که ای وزارت حربیة تو میدانی. و این قوم. تا خاک شانرا بتوبره بکشند! لویه جرگه تماناً بیک غلغله و صداهای بلند برخواسته بعرض رسانیدند. ای کاش اگر اعلیحضرت از مزید نصیحت گوئی و شفقت گستری باین اقوام نادان سمت جنوبی صرف نظر فرموده تصمیم سرکوبی جدی شانرا نماید و بملت وفاکیش خود اجازه گوشمالی آنها را بدهند. تا ما بیک سرعت صاعقه نمایان شانرا از جسد بیرون و زمین را از خونهای شان لاله گون ساخته نام ونشان از آنها را باقی نگذاریم. (درینجا باز ذات جهانبانی به بسیار مرحمت و نواختن زنگ ستیزی به لویه جرگه تحکم سکوت نموده فرمودند. ب،د) بغاوت سمت جنوبی ۳۹۴ لویه جرگه ۱۳۰۳ اعلیحضرت مطلب من این نیست که اینها را قتل کنیم. و یا ہستی شانرا دفعتاً بر باد بدہیم ورنہ بتوکل خدا وند عسکر غیرتمندم بیکساعت تمام شانرا پارہ پارہ میکند و این چند روز محض از بی اهمیتی این مسئله بود که ما حرفی از آنها را در میان نیاوردیم و حال ہم درین بحث شما داخل شده اید. فقط جهت آگاه نمودن و دانا ندن شما را از حقائق اینقدر بیانات کرده میشود والا یک مفسد چیست. و بغاوت آن چه اہمیت خواہد داشت. با ینقوم شریر احسانهای که من کردم اگر یکجا یکنیم و قت میگذر دعسکر شانا که از سالهای دراز در سمت جنوبی بیک تعداد مکفی نبود (۲) یک بلکه ده یک نماندم وزارت حربیہ ہر قدر اصرار کرد که عسکر سمت جنوبی را کم مکن نظر بہ محبت ویگانگی که بآنها داشتم قبول نکردم. و گفتم تمام این قوم عسکرند. پس پابند بود شان در صنف نظام چه حاجت داد. در زمان احتیاج دولت ،ہمہ آنها خدمت عسکریرا بخوبی ایفا میکنند. تا انزمان پیسکه بآنها میدہم برای آبادی معاہدہ و انہار، پلہا، آنرا بصرف میرسانم. نظر بدین عزت و توقیر و اعتمادی که حکومت بر آنها مینمودند. پس چقدر بدبخت و کافر نعمت میباشند این قوم که امروز بر علیہ حکومت خود کار روائی میکنند. در نتیجه بجز از خواری وزبونی و بیچ کنی و پریشانی خویش معلوم است دیگر فائده را بخود عائد نخواهند کرد. چنانچه حال بدرجه رسیده اند که از گرسنگی بغاوت سمت جنوبی ۳۹۵ لوی جرگه ۱۳۰۳ برگ میخورند. پلی شتی زدند و بلغت گیر آمدند. در هر دفعه که بر عسکر ما غدارانه و جهالت کارانه حمله کرده اند و فقط سپاهیان ما مدافعه نموده اند. بسیار نفر شانرا بروی خاک انداخته اند که انها نتوانسته اند که مردهای خود را جمع میکردند بلکه سپاهیان شجاع و غیور ما باز مراسم تدفین آنها پرداخته اند. درین روزها شما هم مطلع خواهید بود که چیزی عسکر خود را از آنجا پس طلبیدیم والله آن سپاه ما بخانهای خود نمیرفتند هر فرد عسکر ما باین درجه جوش و خروش دارد که بجز از خوردن خون شان بدیگر هیچکو تسکین شان نمیشود. آخرا ی نادان ! تو چرا اینطور میکنی که این جوش و خروش طرفین بجای اینکه بر دشمن صرف شود، در بین خود ما صرف میشود. چرا هر دو قوت را جمع کرده بمقابل دشمن شرف و ناموس مملکت خود کاری نمیکنید. این را هم ناگفته باید نگذاریم که در همین سمت بعضی چنان اقوام هستند که نامهای اکثرازا وشان را فی الحال بخاطر ندارم. و از بعضی که بیادم ست نمیخواهم که بگویم تا دیگران ازین نام گرفتن من دق نشوند» که سر خود را فدای دین و اسلام وفدای دولت و ملت خود میکنند. لکن هزار لعنت باد بر کسان بدبخت شریر یشان که سپاهی دلیر و شجاع مرا بد کله خیانت خود نموده به بغاوت ایستاده اند. بغاوت سمت جنوبی ۳۹۶ نوید جرگه ۱۳۰۳ یکوقتی چهل تیره روزگار عسکر مارا در یکجای تنگ بروزعید احاطه کرد بودند که نان برای شان چند وقت ممکن نشد که میرسید، گفتم تا برای عسکرم نان نرسد من هم نمیخورم. والله (۴۷) ساعت هیچ چیز نخوردم حتی نزدیک بود که از خود بروم. رئیس ارکان حربیه و دیگر نفری هر قدر که گفتند یکقدری نان بخورید که فردا مأمورین می آیند چه طور نطق خواهید کرد بمراسم دربار چگونه پرداخته خواهد شد. گفتم در چهار پائی ببرندم. باز در گفتار خود اصرار کردند که سپاهی با گرسنگی عادت دارند. گفتم بلی ! در نیوقت آنها برحمت گرسنه هستند. من با سالش از یکطرف سفیر روسی که جدید آمده بود سخن میگویم نطق میکرد از طرف دیگر خودم ضعف میکردم. تا برنج و روغن برای آنها بهمت و شجاعت دیگر برادران عسکری شان رسید. باز من هم طعام خوردم تا حال این قاطبه حکومت تان تصمیم بانقطاع و انقلاع این فرزندان جاهل افغانستان ننموده ایم و مکرراً دست عسکر و وزارت حربیه را از تعرض و جنگیدن باو شان گرفته ام و گمان میکنم که بالآخر نصائح شفقت کارانه و اندرز های پدرانه ام کارگر شده اگر خواست خدا باشد براه هدایت خواهند گرائید. لهذا برای اوشان یکفرمان هدایت توأمان دیگر مینویسیم و در ان برای شان یکوعده قطعی را جهت تائب شدن و براه صلاح و مطاوعت آمدن معین میکنیم. اگر تا آنزمان براه راست آمدند فنعم المطلوب الا بعسکر حکم می کنیم بغاوت سمت جنوبی ۳۹۷ لویه جرگه ۱۳۰۳ ووزارت حربیه خودامر میدهم. تا اوشانرا بکیفر کردارشان برسانندے دشمن آتش پرست باد پیما را بگو خاک برسرکن که آب رفته بازآمدبجو. [درین موقع در تمام لویه جرگه چندان آشوب وغوغا بر پاوباندازۀ غیظ وغضب وحس انتقام خواهی ازین باغیان سمت جنوبی هویدا شدکه ابداً یگفرستمج بیچاره ماننداین نگارنده بیادداشت نویسی و یا شنیدن کلمات مقررین غیر واحدہ و داوطلبان مکاثرۀ این حفلۀ عالی عطف توجه کرده نمیتوانست. وکلای هر مقام علٰیحده و مشایخ آن جداگانه و سادات از یکطرف وعلما ازدیگرجانب تماماً بپا خواسته استدعای شمولیت شانرا مخصوصاً ازحضورملوکانه برای سرکوبی این طایفۀ باغیه مینمودند. اعلیحضرت غازی هنوز بجواب یکی نپرداخته نمی بودکه دیگر تقدم جستۀ خودرابدین خدمت مستحق میشمرد، وهکذا. بالجمله چیزیکه این مسکین بخاطرداردودرین فرصت گفته شده حسب ذیل است. ب ا د] وکلای قندہار اعلیحضرتا!مردم قندہار عرض میکنند.که سرکوبی سمت جنوبی حق ماست این خدمت را لطفاً برای ما بگذارید. وکلای قطغن وبدخشا فدایت شویم! این عہدنامۀ است(۱)کہ چهارماہ پیشتر درمحکمہ قطغن نوشته شده اگرتکلیف نباشدبخوانید (۱) نقل عہد نامہ را بدست گرفت این معروضه را میگفتند. بغاوت سمت جنوبی ۳۹۸ لویه جرگه ۱۳۰۳ خلص مضمون این است که سر و مال و اولاد های خود را آرزومندیم که در راه دین اسلام و ترقیات افغانستان خصوصاً باین خدمت حاضره سمت جنوبی فدای همچه تو پادشاه مهربان بگردانیم! وکلای هزاره اعلیحضرتا! خدمت سمت جنوبی چندان اهمیت ندارد که جوانان عسکری جوان همت بدانطرف بروند. این خدمت را برای ما اقوام از نظر افتاده هزاره بگذارید! ملک خالوی مهمند اعلیحضرتا! بهر گونه فداکاری که بفرمائید ما حاضریم و خیلی آرزومندیم که سرکوبی این فئه باغیه را تنها بما واگذار سمت شوید که ما چگونه این اخوان شیطان رجیم را براه اصلاح و دین می آوریم! وکلای مشرقی این سرشوری شوره پشتان سمت جنوبی چندان اهمیتی ندارد که برای انفصال آن کدام قوه عسکریه اعزام شود ما فدائیان پادشاه غازی عالیشان حاضریم که بیک حمله دمار از نهاد این طائفه بدنجار بکشیم. آیا بخاطر ندارند که در زمان اعلیحضرت شهریار شهید چگونه بیکسرعت خارقه نما این جهلا را براه آوردیم. [همچنین اظهار جذبات و گرمجوشی های مزید از وکلای هرات و وکلای ترکستان، و وکلای فراهی، و وکلای میمنه، و وکلای دیگر اطراف واکناف افغانیه و سائر شرکاء "لویه جرگه" بعمل آمده با که اکثریه افغان و خیزان در یکعالم بغاوت سمت جنوبی ۳۹۹ لویه جرگه ۱۳۰۳ جوش وخروش خودها را بنزدیک تخت همایونی رسانیده استدعای مجازات نمودن خود ها را با بغات سمت جنوبی مینمودند. مخلص اینکه منظره داوطلبی تقریباً تا به نیم ساعت دوام ورزیده بالآخره اعلیحضرت معظم و رئیس صاحب عمومی شورای دولت به بسیار اشکال و اشارات سر، و دست، و چشم، و نوازیدن زنگ سر میزی این غلغله و احساسات گرمجوشانه لویه جرگه را فرونشانده در جواب این عرائض و داوطلبیهای شان نطق مفصلی را ایراد داشتند که اجمال آن حسب ذیل است ] اعلیحضرت مطلبم ازین مذاکرات شنیدن چنین عرائض و دیدن این داوطلبی ها و معلوم کردن احساسات شما نبود زیرا که از محبت و عقیدت و علاقمندی عموم حضار باین خادم اسلام بهتر مسبوقم حتی یاد نمودن این مطالب را درین مجلس عالی خودم مفید نمی پنداشتم چون شما در بحث داخل شدید منهم قدری از ان نیکیهای خود که باین طائفه ناسپاس چه در حال و چه در گذشته کرده ام بیان کردم تا بخوبی همه شما بدانید که حکومت شما با آنها سر گذشت و مرحمت کرده است، و تا یک زمانی از همین شیوه رافت و شفقت خود نخواهد گذشت اگر با وجود آنهم ازین کردار بد خود دست نبرداشتند حکومت شما با ایشان یک معامله سخت و شدید خواهد کرد . از هر کدام تان درینمورد علیحده علیحده اظهار جوش و خروش و همدردی بغاوت سمت جنوبی ۴۰۰ لویه جرگه ۱۳۰۳ دیدم ازین حسیات شما از حد زیاده تشکر میکنم و اظهار ممنونیت مزید مینمایم، خداوند از شما راضی باشد من از عموم اظهار رضا میکنم اگرچه مناسب نبود که این چیز ها را در ین مجلس اظهار نمایم اما چون من خودم را یک سپاهی و خادم شما ملت میدانم پولتیک و انتریک را بهمراه شما ملت عزیز خویش شیوه خو نمی نمایم و نمیخواهم که هیچیک را ز خود از شما پنهان کنم چنانچه عهدنامها و دیگر اسرار دولت را که تا اکنون اکثری از اعضای وزارت خارجیه هم از ان اطلاع نداشتند بشما توضیح نمودم این مسئله را نیز با شما حقانه بدون کم و کاست آشکاره اظهار کردم! این فرمانرا که قبلاً گفتیم علاوه بر فرامین سابقه با تعین وقت تائب شدن آنها برای شان روانه میکنم اگر تائب نشدند و برای صلاحیت نشتافتند و همچنین در تیهٔ جہالت و نادانی خود در چپار ماندند هماناکه برطبق خواهشات تان این خدمت را تقسیم میکنم میگویم که این تقسیم از قندها و این حصه سمت مشرقی، و این از سمت شمالی و این از ترکستان، و این از قطغن، و علی ہذا . اگرچه اول ترگمان میکنم که عسکر غیور شما را گاهی نخواهد ماند جنگ کنید بلکه شما را در یک بلندی نشانده جان بازیها خون فشانیها سربازیها خود ها را بشما نه تنها درین معامله بلکه در عموم محاربات نشان خواهند داد برای هجومی شما بغاوت سمت جنوبی ۴۰۱ لویه جرگه ۱۳۰۳ چون عسکر م مرا دوست دارد و من هم عسکر خود را مثل اولاد خوددو دارم. اینقدر از ملت خود امید دارم هر که مرا دوست دارد عسکر مرا دوست داشته باشد و همیشه بنظر احترام ببیند! [درینجا در میان عموم منصبداران نظامی یک اثار جدیت و فعالیت بعیان رسیده تماماً بیک آواز بنربرانه و وضعیت عسکرانه بپا خواسته گفتند: ما حاضریم که بشرط امر و اجازهٔ همایونی این کافر نعمتان سمت جنوبی را بکیفر کردارشان برسانیم و یکنفر از وشانرا که براه اصلاحیت و اسلامیت و مطاوعت اعلیحضرت نشتافتند زنده نگذاریم بعده دیگر منصبدار دعای عمر و دیر شه پادشاه را گفته نشستند و قوماندان قول اردو بیانیهٔ ذیل را ایراد کردند! عبدالوکیل خان فرقه مشر: حاضرین با تمکین! - چند سخن بزبان کلفت عسکری عرض میکنم از کلمات جواهر آیات اعلیحضرت تاجدار غازی ما که درین عرصه بصیغت روز گوهر نثاری کردند:- خیالات اتفاق کارانه و نیات خیرخواهانه شاهانه شانرا تا یکدرجه دانسته شده باشد حاجت تکرار نیست. در ابتداء جلوس میمنت مانوس ملوکانه شان که هنوزنظم و نسق داخله افغانستان بخوبی نشده بود دفعةً بالانگلیسیها که ما را غلام خود می پنداشتند و بزیرحمایه خود میدانستند و با هیچ دو غیت ما را با رسال بغاوت سمت جنوبی ۴۰۳ لویه جرگه ۱۳۰۳ و مرسل کردن نمیگذاشتند، اعلان حرب دادند اگر بیک نظر غور بحال برادران هندوستانی خود ببینید که با هیچیک برادر دینی خود صرف زده نمیتواند، اختیار اموال ، واطوار ، وکردار ، حتی از حقوق مشروعه خود را ندارند، آئینه تمثال (۶) سال پیشتر تانرا بدست تان خواهید یافت :- از برکت شمشیر آبدار این پادشاه عدالت کردار بود که از زیر اسارت انگریز خلاص شدیم، و امروز خوش بختانه در محیط مستقل مملکت بزیر سایه هما پایه این شهر یار دینپرا خود اسرار حیات مینمایم ! بسیار جای افسوس است :- کارطوس ها تفنگها، توپهای را که اعلیحضرت غازی ما برای مقابله اعدای دین ما آماده و تجهیز کرده اند امروز برای بربادی و خانه خرابی آن هموطنان بی عقلان ما که بتحریک بعضی از سرهای صاحب غرض بر روی این پادشاه دیانت اکتفا برخاسته اند سمت جنوبی میرود بفحوای (انما المؤمنون اخوة فاصلحوا بین اخویکم ) اگر شما اهالی لویه جرگه در میان این فرزندان نادان و حکومت متبوعه تان خواهان صلح باشید و خواسته باشید در بین رفع غلط فهمی شود درین مسئله چیزی عرض کرده نمیتوانم ، البته اگر خواستار محاربه و مقابله با باغیان سمت جنوبی باشید پس این مسئله را نه تنها شخصم بلکه عموم اردوی مظفر افغانی تا زمانیکه لباس مستعار حیات در بدن شان باشد برای خود بغاوت سمت جنوبی ۴۰۳ لویه جرگه ۱۳۰۳ تنگ و عار میدانند که آنها نشسته باشند و شما ملت محبوب باینها محاربه کنید زیرا که خونریزی و جنگ کردن کار عسکر است و پسر دادن و جان نثار کردن و خون فشانی کردن عسکر حاضر و آماده بوده خدمت ما همین سر دادن و خون ریختاندن است و بس! اعلیحضرت لویه جرگه را مخاطبه کنان فرمودند - مهربانی کرده دیگر درینباب چیزی نگوئید زیرا که بپیش همت شما اقوام غیور افغانستان مشکل چیست ، خداوند نکند که شما بمقابله ایشان بروید یا خون عسکرم درین راه بریزد دشمنان دیرینه شرف و عزت و ناموس ما بیائید ! بارها توپهای اژدهائین دشمن را بهتک عزت خاک پاک وطن عزیز ما نرانموده است ، شما ملت غیرتمندم بچوب ها و سوته ها، و ناخنهای خود شکست مانده اید . و مدعی را مانده روباه گریزتیزانده اید و همیشه امتحان اسلامیت و افغانیت و طن خود ها را داده اید باز اگر آنها نخواهند یک تجربه خواهیم کرد. لویه جرگه بهر قسمیکه ذات پادشاهی فرمایند باستماع و قبولیت آن حاضر بوده مکرراً عرض داریم که ما بریزانیدن خون خود بهمه گونه فرمائشات شما حاضریم ، غلغله الله اکبر الله اکبر الله اکبر الخ . اعلیحضرت باز از شما التجا میکنم که درین مبحث بیشتر ازین صرف اوقات نکنید از احساسات شما ممنونم و از حد زیاده مشکور مشکل هیچ عریضه وداعیه لویه جرگه ۴۰۴ لویه جرگه ۱۳۰۳ اهمیت ندارد فقط مثل یک سگ تان است - حیف این جوش و غلیان تان که درین موضوع نشان میدهید فقط همین نعرهای دشمن کوب الله اکبر گفتن ما و شما برای دشمنان داخلی و خارجی کافیست. (درینجا رئیس صاحب شورای دولت عریضه را که لویه جرگه بحضور رئیس صاحب شورای دولت شاهانه قبلاً نوشته و مهر و امضا نموده بودند بدست گرفته گفت ...) حضار محترم سکوت کنید و سرا پا گوش شده بشنوید که لویه جرگه عریضه وداعیه تانرا بحضور شاهانه قرائت میکنم. تماماً سکوت ورزیده بمناسبت قرأت این معروضه عمومیه عمومشان برپا خواسته بکمال ادب و خاموشی گوش گذاشته ایستاده شدند. نقل عریضه لویه جرگه بحضور شاهانه بر وز وداع بحضور اعلیحضرت شهریار غازی شریعت پرور خلد الله ملکه و سلطنته عرض ما داعیان دین و خادمان دولت علما و مشایخ و سادات و رؤسا و وکلاء تمام حصص مملکت محروسه دولت علیه اسلامیه افغانستان صانها الله تعالی عن حوادث الزمان بکمال افتخار و امتنان اینکه :- عرضه وداعیه لویه جرگه ۴۰۵ لویه جرگه ۱۳۰۳ اعلیحضرت شریعت پرورا (من لم یشکر الناس لم یشکر الله) ما ملت افغانستان شکریه این مراحم ذات کثیر البرکات شما را هیچ زبان ادا کرده نمیتوانم که محض برای غمخواری دین و تقویه شریعت غرا و حضرت خاتم النبیین و اصلاح و انجاح امور و آرامی ملت افغانستان اینچنین یک جمعیتیکه در عالم اسلام نظیر آن در تواریخ کمتر دیده شده انصت بروی کار آورده در مرکز دولت بحضور مبارک شاهانه خویش جمع فرموده طلب استشاره فرمودند (هذا من فضل ربی لیبلونی ءاشکر ام اکفر) - فی الحقیقت میتوانیم عرض نمایم که این نتیجه سعادت و اقبال ملت افغانستان است که ایزد متعال در هیچیکوقت و زمانیکه در فضای عالم اسلام یک گونه نزاکتی پیدا شده تماما پریشانیها ملت افغانستان را بوجود مسعود مانند شما یک ذات خجسته صفات نائل و سرافراز گردانید ه این سعادت بزور بازو نیست * تا نه بخشد خدای بخشنده وقتیکه ما ملت افغانستان بحضور مبارک اعلیحضرت پادشاه غازی مشرف شدیم بچشم خود دیدیم و بگوش خود شنیدیم و در قلب خود حس کردیم به تمامی محسناتی را که ذات اعلیحضرت غازی معظم مان برای تقویه دین و فلاح و سعادت ملت افغانستان سنجیده اند و در خاطر مبارک خویش دارند فوق ازان است که عقل ما و فکر ما آن اصابت نماید و یا ما بتوانیم به آن سعادت و اقبال و مدارج ترقی و تعالی رسیدگی نمائیم - معما فیه بقرار هدایات و تجویزات اعلیحضرت غازی همان است که لویه جرگه برای تصویبات نظامات و احکامات شرعیه از بین خود با علمای کرام با بصدا قجنابات فضیلت پناهان ملاصاحب چکنی و هسنا عریضه وداعیه لویه جرگه ۴۰۶ لویه جرگه ۱۳۰۳ صاحب پده و حضرات شمس المشائخ ونورالمشائخ صاحبان و اخند زاده صاحب موهی که بصفات حمیده موصوف و در حقائق و دقائق علوم دینیه و شرعیه معلومات کافی بچیند جمعیت علما منتخبه لویه جرگه تعین و برای امور ملکیه و کلای منتخبه ما با باقی وکلاء و رؤساء لویه جرگه مقرر گردید که در امور شرعیه صنف علماء و در امور ملکیه صنف وکلا و رؤسا تحقیق و تدقیق نموده آنچه مسائل مفتی به شرعیه دینیه باشد علما عظام و آنچه خیر و بهبود مهمات ملکیه باشد وکلا و روسا گرام هویدا ساخته تصویباً بعرض حضور مبارک اعلیحضرت غازی برسانند. چنانچه به او را جداگانه تصویبات هر یک ازین دو شعبه مهمه تقدیم حضور مبارک گردید. در نتیجه حسن این اقدامات بزرگ و خدمات سترگ که ذات اعلیحضرت غازی معظم بان فرمودند لویه جرگه چهار مقصد عالی و آتی را بحضور مبارک تقدیم میکند و امید قبولی آنرا بدرگاه خداوندی و اعلحضرت شهریار غازی دارد. ۱:- تحفه دعاست از طرف ما داعیان دین و دولت اسلامی که الهی بعز بزرگی خود و حرمت روح پرفتوح حضرت خاتم النبیین صلعم، سلطنت اسلامیه غیوره افغانستا نرا بزیر لوای شریعت غرای محمدیه و امراولی الامر معظم مان المجاهد فی سبیل الله الغازی امان الله خان از جمیع دست برد و حوادث اجانب و اغتشاشات و اضطرابات داخلی مصئون و مامون داشته همه وقت مشفق و متحد مان بدارد آمین یا رب العلمین. ۲:- بیادگار انعقاد این مجلس اسلامیه عالیه لویه جرگه یک نشان ذیشان توثیق عهداست موسوم به لویه جرگه را برای حسن خدمت در راه شریعت و مملکت که عریضه وداعیه لویه جرگه ۴۰۷ لویه جرگه ۱۳۰۲ اولی الامر غازی مان ابراز فرموده اند از طرف ملت صادقه شاهانه شان تقدیم مینماید تا که ذات شاهانه هر زمان که نشان موصوف را بسینه بی کینه مبارک خویش نصب نمایند یادگار خدمات مجاهدانه شاهانه شان در راه دین و دولت و مظهر اطاعت و صداقت و وفاداری و عهد با محبت ذات شاهانه بوده سبب شرف و افتخار ما باشد . علاوتاً لویه جرگه یک میل تفنگ دیک قبضه شمشیر را نیز بحضور مبارک تقدیم مینماید تا ذات شاهانه برای حفظ دین و منافع مملکت مقدسه اسلامیه بمقابل غاصبین حقوق بشریت و انسانیت به استعمال آن شرف اسلامیت و شجاعت افغانیت را ابراز نمایند . ۳ : ـ چون لفظ امیر در شریعت و در عرف گاه برای شخصیکه زیر حکم پادشاه باشد مثل امیر عسکر و امیر الجیش و امیر السریه و گاه در پادشاه کلان که زیر حکم دیگر نباشد مثل امیر المومنین استعمال میشود بجهت دفع این تو هم که آیا دولت از زیر حکم است ؛ خدا نخواهد الحمد الله سلطنت افغانستان دارای استقلال داخلی و خارجی بوده یک دول عظمیه و مستقلاً زاد است لهذا ما ملت افغانستان امیدواریم که لفظ امیر بلفظ امیر المومنین (ټول واک) که پاشا گفته شود تبدیل یافته عموم ملت افغانستان بعوض الغازی امیر امان الله ، الغازی امیر المومنین ټول واک امان الله بگویند . شعر فانك شمس فضل هم كواكبها : فاذا طلعت لم يبد منها كوكب ۴ : ـ چونکه اعلیحضرت پدر شهید سعید و اعلیحضرت جد امجد مرحوم شما از طرف ملت به القاب سراج الملت والدین و ضیاء الملت والدین ملقب بودند لویه جرگه عریضه وداعیه لویه جرگه ۴۰۸ لویه جرگه ۱۳۰۳ تمنا میکند که اعلیحضرت غازی امان، ملقب بلقب سیف الملت والدین شوند و این لقب را از طرف لویه جرگه قبول فرمایند. شعر اَلحَمدُ لِلّٰهِ العَظیمِ الشّانِ ذِی المَجدِ وَ الإِحسَانِ لِلإِنسَانِ یَا خَادِمَ الشَّریعَةِ یَا حَامیاً لِحَقیقَةٍ مِن قَومِكَ الاَفغَانِ وَ اَنتَ عَلَینَا رَحمَةٌ مِن رَبِّنَا لَیسَت بِقَانُونٍ سِوَی القُرآنِ فَجَزَاكَ رَبُّ الخَلقِ حُسنَ جَزَائِه عَنَّا وَ عَن ثَقلَینِ لِلأَدمَانِ اعلیحضرت شهریارا - دین مقدس اسلام نصب امام را بالای ملت اسلام واجب و لازم گردانیده است و اصولا مقرر فرموده است که تمام اوامر و نواهی موافق شریعت غرای محمدی صلعم است اطاعت اولی الامر شخص پادشاه بر هر فرد مسلمان واجب و نافذ باشد (کما قال الله تبارک و تعالی اطیعوا الله واطیعوا الرسول و اولی الامر منکم و وقال النبی صلی الله علیه وسلم من مات لیس فی عنقه بیعت الامام مات میتة الجاهلیة) لہذا ما داعیان لویه جرگه و کل ملت افغانستان عہد میکنیم کہ ہرگاہ شخصی یا اشخاص بخواهند که اساس او اوالامر اسلامیه را به تقالید سلطنت های اروپائی مثل مشروطه و یا جمہوری و غیرہ انقلاب دادہ ، تبدیل نمایند . ابداً اراضی نبوده بالملت افغان تماما بسر و جان خودها حاضر خواهیم بود که از ان تعرض غیر مشروع مدافعه نموده سلطنت مقدس اسلامی خود ہا محافظت نمائیم ومن الله التوفیق ، و آخر دعوانا ان الحمد لله رب العلمین. پاینده اسلام ، زنده باد اولوا الامر اسلام، سرفراز دین و دنیا باد هوا خواهان اسلام. جواب عریضه و دایعه لوچیر که ۴۰۹ لوپیرگر ۱۳۰۳ [بعد از اختتام این عریضه نیکو ضیعت متحیرانه که تحت رقت و تاثیر عمیق از شنیدن این عریضه آمده بودند بر پا خواسته فرمودند. ب، د] اعلیحضرت زدهشت بیخودی می ایم از وضع ادب دورم جنونی گر کنم ایصاحبان عقل معذورم والله با الله مطلبم بجز از ترقیات شما دیگر چیزی نیست! و باز خدا شاد است بجز ازینکه حیات خود را، زندگانی خود را، سلطنت خود را، فدای شما ملت اسلام بگردانم دیگر آرزوئی ندارم، و این خدماتی را که درین شش سال نموده ام و مینمایم. تنها برای افغان تان بلکه نقطه نظرم خدمت عالم اسلام و خوشنودی خدا و رسول خداست که تا یک لحظه از خدمت تان باز نمانده ام و باز نخواهم ماند. و عهد میکنم تا یک قطره خونی که داشته باشم بجز از بهبودی و رفاه شما انرا بدیگر جای صرف نمیکنم این عهدهای متواتر و موثقی را که مکرراً با من میکنید، و این قدر که بنظر لطف و محبت مرا مینگرید. و این چهار چیز را که برایم پیش میکنید! در جوب هر کدام آن یکا یک عرض مینم :- دعای را که گیلان ملت و مملکت خود بعمر من عاجز کرده اید حق تعالی قبول بگرداند، و خداوند اینطور عمر مر ا ندهد که بی آسائش شما یک نفس بکشم . جوابعریضه وداعیه لویه جرگه ۴۱۰ لویه جرگه ۱۳۰۳ خدایا مرا توفیق انیطو رخدمت بارابدهی که درعمرخودترقیاتی را حاصل کنم تا عالم اسلام وقوم من در آسائش باشد اگر من زنده باشم یا نباشم، شما ملت عزیزم که مرا بدین نظر لطف و مرحمت می بینید ! و بانیطور یک نشان ذیشان که در تمام دنیا هیچیک ملت برای پادشاه خودنداده است ممتازوسرفرازم میدارید، تشکر میکنم، اما نشانرا چکنم ! بس است نشان بهبودیها و تر قیات شما که بر دل من است، نه تنها درحیات من بلکه درزیرخاک هم بر سینه من این نشان شما خواهد بود . پیشتر عرض کردم ع "جنونی کر کنم ای صاحبان عقل معذورم" اگر چه از ادب دور است اما معذورم دارید. بعضی ازشما خواهندگفت که نشان مارا از بی پروائی و بی اعتنائی قبول نمیکند ! نی! تاجی راکه شما ملت بخاندان ما از یک خوشه گندم داده اید. و تا به امروز اولادۀ همان خاندان سلطنت کرده اندبران فخر میکنند فقط بشرف عسکری خود سوگند میخورم خدماتی را که برای شما آرزو دارم هزار یک آنرا تا هنوز نکرده ام ! هر وقت که خدمتی بشما ملت و این مملکت خود کردم باز خود من میگویم که مستحق فلان نشان هستم ، حال محبت شما برای من نشان است ، و آب اگر این نشان از یک آفتاب مجلل میبود ، آنقدرخوش نمیشدم که ازین جوش و خروش شما امروز خوش شدم سه جواب عریضه در داعیه لویه جرگه ۴۱۱ لویه جرگه ۱۳۰۳ دیوانه کنی هر دو جهانش بخشی ؛ دیوانه هر دو جهانرا چکـند من دیوانه ترقیات شما هستم، من مجنون تعالیات تان میباشم والله بذات اقدس الهی قسم است که دیگر آرزو یی ندارم مهربانی کرده مرا از گرفتن نشان معاف کنید و بچشمهای گریه پرواشک ریزم نظر کرده اضافه برین تکلیف گرفتن اورا بمن نکنید. اگرچه از ادب دور است لکن من بشرف عسکری خویش که خود را یکفرد عسکر میدانم قسم خوردم که درین اظهارم ناز و تکلف نمی نمایم. (آمدیم بلقبی که لویه جرگه بمن ارزانی میفرماید) آیا بنام من عاجز اسم حضرت الهی شامل باشد خوب است و بدان خورسند و ممنون باشم و یا به "سیف" در وقتیکه من طفل بودم و هیچ فکرم باسن و امان نبود نامم از زبان جد امجدم "امان الله" نهاده شده است دیگر لقبی را که خداوند از لطف و مرحمت خود به من مهربانی فرموده "غازی" است در اول سلطنت من نیز بقبول نمودن "شمس الملت والدین" "سید الملت والدین" تکلیف شدم، گفتم که قبول کرده نمیتوانم. خدمت شما صادقانه عرض میکنم. که "امان الله" خدمتگذار شما و خادم اسلام است! و خیلی آرزو دارم که تا آخر عمر خود بنام "بنده عاجز الله" یاد شوم! و در خاک "الله، الله" گفته بروم - تنها این لقب غازی را چوتعراضه دایعه لویه جرگه ۴۱۲ لویه جرگه ۱۳۰۳ که خدا بمن عطا و ارزانی فرموده است، کفایت میکند. اگر شما میگوئید که اعلیحضرت امیر مرحوم و اعلیحضرت شهید چرا القاب را قبول کرده بودند، عرض میکنم. البته آنها اورا لازم دیده باشند، خودم هیچیک خدمتی نکرده ام که تقدیر کرده شود و یا سزاوار این نام باشم، باز اگر خدمتی کرده باشم بمقاب آن امروز این صدا های ملتم که از هر گوشه و کنار بگوشم میرسد کفایت میکند. تشکر میکنم، این بار گر انز بمجرد هم نیندازید. سے جوهر مرد بتقلید نگردد حاصل مخترع شو که دگر ها بتو تقلید کنند من میخواهم که در هر کار تقلید کنم افقط در اسلامیت تقلید میکنیم وبس! همین قدر که گفتید کافی است. آنچه در باب امیرالمؤمنین غازی امان الله ٹول واک فرمودید! خوب میدانم که در افغانی ٹول واک کل اختیار را میگویند هر وقت که زبان افغانی بهه نقاط مملکت افغانستان و در بین مامورین ما رواج یافت البته خودم نیز بقبول کردن آن حاضرم ! امیرالمؤمنین :ـ آیا خلفای راشده را امیر گفته نمیشوند ؟ میشوند ! آیا آنحضرت نبیره حایۀ احدی بودند ؟ نی ! خاندان ما بهمین لقب امیر یاد شده اند. حالا شما مختارید که این خادم اسلام را "امیر" میگوئید جواب عریضه و دایعیه لویه جرگه ۴۱۳ لویه جرگه ۱۳۰۳ یا امیرالمجاهدین یا امیر غازی، یا خادم اسلام میخوانید، هرچه بگوئید خوب است هیچ پروائی ندارم - اینهمه از محبت شما است، لکن خودم خود را نسبت بشما خوب میشناشم. بخيال من اگر مرا امير امان الله بگوئید خوب است تا زمانیکه یک خدمت شایان تقدیر و قابل تحسین برای شما ملت و عالم اسلام ابراز کنم. نه از دنیا غمی دارم که عقبی است در پیشم ، جنون خدمت خلائیم ازین پس در پس آورم فقط وقار و عزتم در آبادی و بهبودی شما است و بس! در خصوص شمشیر:- قانوناً و شرعاً و عقلاً شما را ملامت میکنم. و قبول کرد نمیتوانم چرا این شمشیر شما از طلا است و بعضی دانهای الماس هم دارد. فقط برای پاس خاطر و خوشنودی تان همین تفنگ را قبول میکنم. و باشما عهد میکنم که در اثنای محاربه اگر سرم برود، در پهلوی این تفنگ خواهد بود، تا ادلائر خود را در راه خدمات شما ملت ندهم این تفنگ را بدشمنان نخواهم داد. باقی چیزهای شما را هم منظور میکردم لکن بنابر دلائلی که عرض کردم قبول کرده نمیتوانم باقی خاتمه کلام خود را بدعای ترقی و تعالی عالم اسلام مخصوصاً افغانستان نموده میگویم. (الله اکبر الله اکبر ،،، اکبر الله اكبر ولله الحمد) لویه جرگه بعد از فراغ تکبیر مکرراً عرض بونیت شانرا بسیار عجز و انکسار ظهراً جواب عریضة وداعیه لویه جرگه ۴۱۴ لویه جرگه ۱۳۰۳ داشته تماما بیک زبان بحضور اعلحضرت معظم غازی شان عرض نمودند که بمقابل این خدمات و جانفشانیهای شما اگر با قطرات خون خود را برکاب تان نثار کنیم هنوز کم، واگر هستی و ثروت و دنیا و مافیها ی آنرا نذر پیشگایت نمائیم بازهم اندک است ایکاش اگر امکان میداشت ما این نشانرا از یک تکه الماس بسیار زیبائی و خوبی تیار کرده تقدیم میکردیم ! اعلحضرت قبلاً بحضورتان عرض کردم و دلائل عدم قبولیت نشانرا برای تان تشریح دادم که گرفته و قبول کرده نمیتوانم و خودم را درین اظهار خود صادق دانسته نازو بازار و تکلیف درین مسئله نمیکنم و نه عادت دارم معا فهم کنند ! لویه جرکه با الفاظ مودبانه و وضعیت احترام کارانه باز تکلیف قبولیت نشان را نمودند، در نیمراتبه باز ذات همایونی چنین قطع کلام شان را نمودند ! اعلحضرت با اینکه شما حضار محترم را فردا مانند روز اول بطور خصوصی نیز وداع خواهم کرد باز هم امروز رسماً با همۀ شما حضار عالی خدانگهبانی و وداع میکنم بعضی از شما اگر درین جرگه چیزی نگفته است و یا حصه دران بصورت مذاکره و مباحثه نگرفته است ما و یرا نیز باندازۀ اشخاصیگه گفت و شنید کرده اند میدانیم زیراکه او را سخنهای ما خوش آمده جواب عریضه وداعیه لویه جرگه ۴۱۵ لویه جرگه ۱۳۰۳ تنها شنیدن را وظیفه خود پنداشته است چیزی که بیشتر موجب مسرت و ممنونیتم را تولید کرده است همانامذاکرات آزادانه و مباحثا حقانه و گفتار بیغرضانه شما اعضای لویه جرگه بود که از ابتدا الی الآن خوب بحث نمودید و چیزیرا که بدل داشتید بیباکانه اظهار و در اشیائیکه مطلب تان بود بسیار بحث کردید با اینهم در جرگه های آینده اگر شما نفری و شما وکلاء و علماء همین طور بدولت و ملت خود صادق بودید و زنده ماندید که از خدا طول عمر شما را با سلامیت و صداقت خواستارم و درین مجلس شامل شدید معلوم است که فکرهای شما در ان فرصت روشن تر و بحث های شما قوی تر خواهد بود چرا که قبل ازین اکثری از شما از سیاسیات و اقتصادیات ممالک و ملت و حکومت خویش چنانچه شاید و باید واقف نبودید و هم حکومت های اسبق برای تان تاسیس اینچنین یک مجلس مذاکرات را نکرده بود حتی شما را یک تحسین و آفرین نیز نداده بود بنا بر یادگا این مسئله که شما نسبت بدیگران اولاً درین جرگه حاضر و شامل شده اید و حقانه در ان اظهار رای نموده اید یکیک فرمان و یکیک نشان و یا پو یادگار لویه جرگه ۱۳۰۲ بهای هر کدام تان میدهم اگر خدا نخواهد سر از نو اساس ترقیات عالم اسلام از افغانستان شروع شود البته اولادا شما باین فرمان و نشان فخر خواهند کرد که در اول جرگه افغانستان جواب عریضه ودایع لویه جرگه ۴۱۶ لویه جرگه ۱۳۰۴ و اساس ترقیات جدید عالم سلام پدر ما شامل بوده و این مشرف نامه را برای مفخرت ما گذاشته است و پیشتر از انکه شما بگويد خودم میگویم که من نیز بقدر طاقت خود درین جرگه برای روشن کردن افکار شما خدمت کرده ام ، لهذا درین نشانهای که فردا برسینه های صداقت دفینه شما نصب خواهم کرد خودم نیز یک نشان حق دارم! لویه جرگه اعلحضر تا محض بغرض امتیاز نظر بدین زحمت وعرق ریزی مهر ام و شفقت همایونی که از ابتدا الی الآن همراه مشت حاضران مبذول فرموده اید جداً آرزو مندیم تا این نشان عاجزانه ما را که مظهر احساسات ما و موجب خوشنودی عموم است یکراتبه بسینه مبارک خود منصوب فرمائید. رئیس صاح شوری (محض بغرض تصفیه کلام و تسکین خاطر داعی عصبیت این مبحث را بدین الفاظ خاتمه داده گفت . ب ، م) اعلحضر تا ! چونکه در همین ساعت بحضور شما توثیق عهد کردیم که امر اولوالامر خود را اطاعت میکنیم : - درباب هدایای فوق که نمونه جذبات و اظهار شوق و محبت ما ملت بذات اعلحضرت بوده آنها را بحضور مبارک اولوالامر خود تقدیم کردیم آنچه را که قبول کردند منتهی عزت و شرف و آنچه بهر مقصدی که باشد قبول نفرمودند ما در انباب هیچ اصرار جواب عریضه داعیه لویه جرگه ۴۱۷ لویه جرگه ۱۳۰۳ و گفتار و تکرار کرده نمیتوانیم بلکه مزید برین گفت و شنید نمودن آنرا قرین صواب ندیده آه نمیکنیم! اعلیحضرت عزیزان من ! از ین حسیات شما خیلی ممنون و مشکورم لکن چنانچه معروضداشتم هر وقت که استحقاق پیدا کردم خودم میگویم که سزاوار فلان نشانم : - مهربانی کرده بمن عطا کنید! ریئس احد شوری اعلیحضرتا ! اگر مسئله در استحقاق باشد علاوه بر مستحق بودن ذات ملوکانه بر این اشیا استخفه شده این جمعیت عالیه لویه جرگه با انقدر حقوق بمراتب و عزت بر ما دارید که ما بشمردن زبانی آن قاصریم! لویه جرگه نیز همین معانی معروضه رئیس صاحب عمومی شورای دولت را بالفاظ دیگر و بعبارات رنگین تر بعرض رسانیدند ! اعلیحضرت عزیزانم ! پیشتر گفتم اگر چه خلاف ادب و خلاف تعظیم است بیخودانه عرض میکنم که علاوه برین بنمچه با هم در بینخصوص مرا تکلیف دهید و یا چیزی بگوئید من آرزوی بهبودی و ترقیات شما را که برای این مقام تان نشان حقیقی است دارم ، در ینوقت همین حسیات صادقانه و کلمات اخلا صندانه شما برای من نشان بلکه بالاتر ازان است . زیاده تکلیف ام ندئید! جواب عریضة داعیه لویه جرگه ۴۱۸ لویه جرگه ۱۳۳۴ باقی همه شما را امروز رسماً و داع میکنم و از خدای خود امید دارم که در آینده روشن کنندۀ افکار عموم افغان‌ستان و عالم اسلام شما باشید و از افکار عالی شما عموم عالم اسلام علی الخصوص افغان‌ستان ترقیات فوق العاده را که دران رضا و خشنودی حضرت الهی باشد بدست بیاورد ـ غیر خشنودی حضرت الهی دیگر چیزی را نمیخواهم، شما را بخدا سپردیم با بخیر و عافیت بجاهای خود بروید ! لویه جرگه شما را هم بخدا سپردیم، دشمنا نت در هر دو جهان خوار و مضطر باد برب العباد ! (غلغله دعا گوئیها) [برای خاتمه این روز بتقریب این و داع رسمی اگر چه تحریراً و تقریراً بسیار ادعیه و مقالات مدحیه قبلاً از طرف "لویه جرگه" تهیا و آماده شده بود فاما بواسطۀ عدم وجود وقت و موقع نتوانستند که تا اول مجلس امروزه تا آخر بسمع حضار و گوش دقایق نیوش شهریار دیندار ما میرسانیدند تا اینکه ساعت مجلس پوره و ذات همایونی بکلمات فوق مجلس را خاتمه داد. ب، د] وداع خصوصی ۴۱۹ لویه جرگه ۱۳۰۳ گزارش روز چهارشنبه ۸ اسد درینروز که برای وداع خصوصی از طرف اعلیحضرت معظم غازی برأی اعضای محترم لویه جرگه تخصیص شده بود ، عموم شرکای لویه جرگه قرار تقسیم ولایات و حکومتیهای اعلیٰ طوریکه مفصلاً در ملاقات خصوصی ابتدائی که در صحیفهٔ این کتاب قبلاً تشریح داده شده است، بحضور موفور السرور ملوکانه مشرف شده بعد از مذاکرات گفت و شنید معمولی وصرف چای و شیرینی و نصب شدن نشان یادگار لویه جرگهٔ قبیلهٔ امضاے بیضاے همایونی مزین شده بود ذیلاً نقل آن تحریر میشود و اجراے مراسم مصافحه ومعانقه باذات شاهانه و اخذ تمثال بافت مثال اعلیحضرت معظم غازی شان و بوسید دست حق پرست شهریاری با یک عالم حزن و ملال و دیدهٔ پر آب پریشان احوال هر کدام شان شهریار محبوب القلوب خود ها را تودیع کنان بزبان حالا این بیت را ترنم کنان مرخص میشدند حیف در چشم زدن صحبت یار آخر شد ٭ روی گل سیر ندیدیم و بهار آخر شد عرائض شخصی ۴۲۰ لویه جرگه ۱۳۰۲ نقل فرامین لویه جرگه .......... خان ......... که بمذاکرات محفل لویه جرگه دعوت و شمولیت داده شده بود چون نسبت بامورات استشاریه دولت و ملت ایجاباً اسحاث شایان و افکار خوبی را ابراز داده ، بیک اسلوب منصفانه اقامه دلائل مینمود ـ فلهذا بمناسبت (جرگه) نخستین که در افغانستان انعقاد گردیده از حضور همایون ما باین نشان یادگار مکافات فرموده شد ـ (امضای همایونی) روز پنجشنبه (۹) اسد درینروز عموم مدعوین محترم در صدد نهضت و در شرف حرکت بسوی مقامات مالوف و قری و امصار معهود خود بوده بعضی در پغمان مینو نشان مانده عده قلیلی از آنها برای بعضی عرائض شخصی شان که بوزارات ماموریات مرکزی و حضور اعلیحضرت غازی متعلق بود بپغمان در پغمان مقیم بوده، ذات جهانبانی و تمام وزراء و مأمورین بر طبق همان وعده که در لویه جرگه نسبت به شنیدن عرائض شخصی لویه جرگه فرموده بودند، درین یوم از فرط رعیت پروری و ملت دوستی اعلیحضرت غازی که رئیس شورای دولت را برای عرائض شخصی ۴۲۱ لویه جرگه ۱۳۱۳ انجام فوری عرائض شخصی این اعضای گرامی لویه جرگه افغانی تاکید اکید فرموده بمقام وزراء و مامورین دران روز محض تسهیل کار و بانجام رسانیدن معروضات آن رعایا صداقت شعار امر و احکام شمولیت شانرا با محررین و دفاتر لازمه به ریاست شورای دولت فرموده بودند ـ از صبح تا شام در خود ریاست عمومی شورای دولت بکارهای آنها پرداختند، حتی اینکه قبل از وقت حاضری عصر غور رسی و دادخواهی عارضین مزبور شده قرار قواعد مقرره ملازمین خود ها را بوزارت جلیله داخله فرستاده وزارت موصوف سفر خرچ و پول کرایه اوشانرا بیک سررشته نهایت زیبا در وجه خود آنها اعطا نموده جرگه باختتام رسید علی الصباح اشخاص باقیمانده جرگه نیز بطرف وطان خود مسرورانه حرکت کردند! ۴۲۲ اسامی سامی شرکا و محترم لویه جرگه ۱۳۰۳ نبرشمار اسماء صفت ممیزه نمبرشمار اسماء صفت ممیزه اعلیحضرت معظم غازی شهریار استقلال بخش ۱۷ جناب قاضی صاحب هرات معین وزارت عدلیه ۱ امیر امان الله خان افغانستان رئیس ۱۸ جناب محمد عمر خان نائب سالار مدظله العالی اول لویه جرگه ۱۹ جناب عالی سردار محمد کبیرخان مدیر مستقل طبیه ۲ جناب عبدالعزیزخان رئیس تنظیمیه قندهار و زیر داخلہ ۲۰ جناب میرزا مجتبی خان مستوفی ایالت کابل اسبق حال وکیل دفاعیہ حبیب ۲۱ جناب محمود سامی لواء مشر مکتب حربیه ۳ جناب شیر احمد خان وکیل وزارت خارجہ رئیس ۲۲ جناب غلام حیدر خان قلعه بیگی ارگ شورای دولت و رئیس لویه جرگه ۲۳ جناب عبدالحمید خان رئیس ارکان حربیه ۴ جناب غلام محمد خان وزیر داخله ۲۴ جناب محمد عمر خان غند مشر معاون دائرہ ارکان ۵ جناب سردار حیات الله خان عدلیه ۶ جناب میرزا محمد ہاشم خان مالیه ۲۵ جناب محمد جانخان احتیاطی ۷ جناب فیض محمد خان معارف ۲۶ جناب میرزا غلام صفدر خان رئیس بخش مالیه ۸ جناب میرزا محمد ایوب خان وکیل وزارت تجارت ۲۷ جناب محمد حسین خان تدریسات معارف ۹ جناب محمد یعقوب خان شاغاسی حضوری ۲۸ جناب محمد حیدر خان وزیر مختار ۱۰ جناب محمود خان یاور والی کابل ۲۹ جناب عبدالرحمن خان رئیس سرکد و پوسته ۱۱ جناب عالی سردار عنایت الله خان معین السلطنہ سابق ۳۰ جناب محمد ادیب خان مکتب امانی و امانیه ۱۲ جناب محمد نعیم خان وکیل حرب ۳۱ جناب احمد شاہ خان نانشات عرفانی ۱۳ جناب عبدالوکيل خان فرقه مشر قوماندان قول اردو ۳۲ جناب گل احمد خان کوتوالی ۱۴ جناب محمد اسحق خان مستشار سفارت پاریس ۳۳ جناب میر محمد حسینخان ۲ شورا ۱۵ جناب عبدالحمید خان معین وزارت داخله ۳۴ جناب عبدالرحیم خان ۳ ۱۶ جناب علی محمد خان معارف ۳۵ جناب پنین بیگخان لواء مشر اعضا طبعه شورا ۴۲۳ اسامی سامی شرکاء محترم لویه جرگه - ۱۳۰۳ نمبر شمار اسماء صفت ممیزه نمبر شمار اسماء صفت ممیزه ۳۶ جناب سعد الدینخان قوماندان کوتوالی ۵۶ جناب میرزا غلام رسول خان مدیر محاسبه خارجیه ۳۷ جناب محمد یونس خان رئیس بلدیه ۵۷ جناب سردار محمد عمر خان ” مأمورین داخلیه ۳۸ جناب میرزا محمد اکبرخان سرکاتب حضور والا ۵۸ جناب عزیز الله خان ” نفوس ” ۳۹ جناب حافظ نور محمد خان ” عالی دربار ۵۹ جناب عبدالجبار خان پست تلیفون و تلگراف ” ۴۰ جناب میر علی احمد خان مدیر مکتوب نویسی دایره شاهی ۶۰ جناب محمد حسین خان مدیر معابر ” ۴۱ جناب میر محمد ہاشم خان مدیر محاسبه ” ۶۱ جناب میرزا علیجانخان ” محاسب ” ۴۲ جناب محمد کریم خان کندک مشر مدیر شعبه ارکان حرب ۶۲ جناب میرزا محمد سرور خان ” مالیه ” ۴۳ جناب حسن بیگ خان ” ترجمان ترکی حربیه ۶۳ جناب میرزا عبد الوهاب خان ” مأمورین ” ۴۴ جناب عبد الغفار خان ” ارکان حربیه ۶۴ جناب عبد الاحد خان ” تحریرات معارف ۴۵ جناب امین الله خان ” ” ۶۵ جناب محمد اکرم خان ” مأمورین ” ۴۶ جناب امیر محمد خان ” رساله شاهی ۶۶ جناب محمد عیسی خان ” تنظیمات ” ۴۷ جناب میرزا محمد مهدیخان ” مدیر لوازمات حربیه ۶۷ جناب محمد اکبر خان ” مأمورین عدلیه ۴۸ جناب میر غلام محمد خان ” طبیه حربیه ۶۸ جناب توفیق بیگ خان مدیر عمومی زراعت وزارت تجارت ۴۹ جناب عبدالحمید خان ” احتیاطی ” ۶۹ جناب عبد البصیر خان ” مکتوب نویسی ” ۵۰ جناب سید دلاور علی شاه خان ” ترجمان ” ۷۰ جناب میرزا عبد العزیز خان ” محاسبه ” ۵۱ جناب عبدالشکور خان مدیر دول اسلامی خارجیه ۷۱ جناب میرزا محمد سعید خان منشی شورای دولت ۵۲ جناب حفیظ الله خان ” روس انگلیس ” ۷۲ جناب میرزا محمد نوروزخان مدیر تحریرات یاوری ۵۳ جناب بائر محمد خان ” هند ار و پا ” ۷۳ جناب میرزا عبدالرحیم خان ” مرکزی ایالت کابل ۵۴ جناب محمد عثمانخان ” تشریفات دارالترجمه ” ۷۴ جناب میرزا محمود خان ” تحصیلی ” ۵۵ جناب میرزا غلام محمد خان ” اوراق ” ۷۵ جناب میرزا محمد اکبرخان ” عین المال ۴۲۴ اسامی ساخی شرکای محترم لویه جرگه ۱۳۰۳ نمبر شمار اسماء صفت ممیزه نمبر شمار اسماء صفت ممیزه ٧٦ جناب میرزا محمد نوروز خان مدیر ضبط احوالات ٩٦ میرزا رجب علیخان کاتب اول اوراق تحریرات ٧٧ جناب ملا عبدالرحمن خان قاضی مرافعه کابل ٩٧ میرزا سید محمودخان ״ ״ ٢ ״ ٧٨ جناب میرزا خیر محمدخان مدیر نفوس ایالت ״ ٩٨ یار محمدخان تولیمشر ٣ ارکان حربیه ٧٩ جناب میر محمد صدیق خان ״ زراعت ״ ٩٩ میر عبدالسلام خان ״ ٢ ״ ״ ٨٠ جناب محمد حسین خان ״ معارف ״ ١٠٠ حاجی حفیظ اللہ خان ״ تحویلدار کنجانه عسکری ٨١ جناب میرزا محمد سلم خان ״ محاسبه ״ ١٠١ سید اکبرخان ״ ٢ ارکان حربیه ٨٢ مولوی برہان الدینخان دائرہ سوانح نگاری حضور ١٠٢ سید احمدخان ״ ٤ ״ ״ ٨٣ میرزا محمد سرورخان مخفف نویس ״ ١٠٣ زکریا خان ״ ٢ ״ ״ ٨٤ میرزا رحمت اللہ خان ״ ״ ״ ١٠٤ محمد علیخان ״ ٤ ״ ״ ٨٥ میرزا عبدالسلام خان ״ ״ ״ ١٠٥ سلطان احمدخان ״ احتیاطی ״ ٨٦ میرزا محمد اکبر خان مرحوم ״ ״ ״ ١٠٦ محمد علیخان ״ ٢ ״ ״ ٨٧ میرزا سلطان محمدخان کاتب سوانح نگاری حضور ١٠٧ میرزا حسام الدین خان سرکاتب ٢ ״ ٨٨ میرزا دلاور خان ״ ״ ״ ١٠٨ میرزا رستم علیخان ״ دائره محاکما حربیه ٨٩ میرزا میر عبداللہ خان سرکاتب دائرہ شناسائی ١٠٩ میر غلام رؤف خان ״ شخصیه ״ ٩٠ میرزا میر عباس خان ״ محاسبه ״ ١١٠ میرزا فضل احمدخان ״ حربیه ״ ٩١ سید محمد ایشانخان ״ مطبعه دائرہ تحریرات ١١١ میرزا دوست محمد خان ״ شعبۀ شخصیه حربیه ٩٢ میرزا سراج الدینخان کاتب ״ ״ ١١٢ میرزا غلام نبی خان ״ حربیه ״ ٩٣ میرزا محمد محسن خان ״ ״ ״ ١١٣ میرزا غلام بہاءالدین خان ״ ״ ״ ٩٤ میرزا احمد راتب خان ״ ״ ״ ١١٤ میرزا محمد قاسم خان ״ اوراق ״ ٩٥ میرزا عبدالله خان ״ افغانی نویس ״ ١١٥ میرزا عبدالله خان ״ وزارت حربیه ٤٢٥ اسامی سامی شرکاء محترم لویه جرگه ـ ۱۳۰۳ نمبر شمار | اسماء | صفت ممیزه | نمبر شمار | اسماء | صفت ممیزه ١١٦ | میرزا عبدالعلیخان | سرکاتب وزارت جلیله | ١٣٦ | میرزا محمد اکبر خان | سرکاتب گمرک شاه قطعن ١١٧ | میرزا محمد یعقوبخان | معاون اول اسلامی خارجیه | ١٣٧ | میرزا عبدالرحیم خان | " ١١٨ | میرزا عبدالغفور خان | سرکاتب " | ١٣٨ | میرزا غلام نبی خان | " مکتوبهای اعلی ١١٩ | میرزا غلام احمد خان | معاون روس گستان | ١٣٩ | میرزا عزیز الله خان | " " ١٢٠ | میرزا عبدالصبور خان | سرکاتب " " | ١٤٠ | میرزا فیض الدینخان | " بقایای مالیه ١٢١ | میرزا سلطان احمد خان | معاون هند و روپا | ١٤١ | دیوان حکم چند | " " ١٢٢ | میرزا عبدالوهابخان | " شفره و ترجمان | ١٤٢ | میرزا غلام صدیق خان | " وزارت " ١٢٣ | میرزا محمد جانخان | امور بقایای مالیه | ١٤٣ | میرزا محمد حسن خان | " " ١٢٤ | میرزا میر سلام الدینخان | " وزارت " | ١٤٤ | میرزا علی محمد خان | " بودجه " ١٢٥ | میرزا عبدالقیوم خان | " بودجه " | ١٤٥ | میرزا عبدالاحد آغا | " مأمورین " ١٢٦ | " عبد الله خان | " اوراق " | ١٤٦ | میرزا نور احمد خان | " مکتوب " ١٢٧ | حاجی میرزا محمد عمر خان | سرکاتب تصفیه ماضیه | ١٤٧ | میرزا محمد قاسم خان | معاون مدیریت شفره خارجیه ١٢٨ | " محمد ایوبخان | " " " | ١٤٨ | میرزا عبدالمجید خان | " دارالترجمه " ١٢٩ | میرزا فخرالدینخان | " " " | ١٤٩ | میرزا عبدالرحمن خان | ترجمان " ١٣٠ | میرزا محمد نبی خان | " " " | ١٥٠ | میرزا غلام احمد خان | سرکاتب شفره " ١٣١ | میرزا محمد علم خان | " " " | ١٥١ | میرزا عبدالغفار خان | " مدیریت اوراق " ١٣٢ | میرزا عبدالغفور خان | " ولایت کابل | ١٥٢ | میرزا نیاز محمد خان | مأموریت پر کابلی وزارت داخله ١٣٣ | میرزا برهان الدینخان | " " " | ١٥٣ | میرزا حبیب الله خان | سرکاتب تحریرات " ١٣٤ | " محمد سرور خان | " ولایت قندهار | ١٥٤ | میرزا عبدالعلیخان | " اوراق " ١٣٥ | " امان الدینخان | " " " | ١٥٥ | میرزا قطب الدینخان | " مأمورین " ۴۲۶ اسامی سامی شرکاء محترم لویه جرگه ۱۳۰۳ نمبر ش اسما صفت ممیزه نمبرشما اسماء صفت ممیزه ۱۵۶ میرزا نورالدینخان سرکات نفوس داخلیه ۱۷۶ میرزادین محمد خان سرکات تصفیه محاسه الیه ۱۵۷ میرزا حسین علیخان " تیلیفون " ۱۷۷ میرزا محمد یوسف خان " " " " ۱۵۸ میرزا غلام نبی خان " پست " ۱۷۸ میرزا امین الله خان " " " " ۱۵۹ میرزا عنایت الله خان " محاسبه " ۱۷۹ میرزا غلام محمد خان " " " " ۱۶۰ میرزا محمد حلیم خان " معابر " ۱۸۰ میرزا محمد علم خان " " " " ۱۶۱ میرزا محمد یسین خان مأمور فیه " ۱۸۱ میرزا محمد هاشم خان " " " " ۱۶۲ میرزا سید جعفر خان سرکاتب برقی " ۱۸۲ میرزا محمد طاهر خان " " " " ۱۶۳ میرزا عبد القادر خان معاون محاسبه الیه ۱۸۳ میرزا قداداد خان " " " " ۱۶۴ میرزا عبد اللطیف خان مأمور ولایت کابل ۱۸۴ میرزا عبد الحمید خان " " " " ۱۶۵ میرزا فضل احمد خان " قندهار هرات ۱۸۵ دیوان کشن سنگهه " " " " ۱۶۶ میرزا محمد اکبر خان " ترکستان ۱۸۶ دیوان لچمن داس " " " " ۱۶۷ میرزا حبیب الله خان " حکومتهای اعلی ۱۸۷ میرزا محمد حسین خان ماموریات بخش " ۱۶۸ میرزا محمد حسین خان سرکات تصفیه محاسبه الیه ۱۸۸ میرزا عبدالحمید خان " " " " ۱۶۹ میرزا محمد اکبر خان " " " " ۱۸۹ میرزا سید حین خان " " " " ۱۷۰ میرزا فضل احمد خان " " " " ۱۹۰ میرزا محمد هاشم خان سرکاتب " " ۱۷۱ میرزا پیر محمد خان " " " " ۱۹۱ میرزا سید قاسم خان " " " ۱۷۲ میرزا سید محمد خان " " " " ۱۹۲ میرزا محمد عثمانخان " " " ۱۷۳ میرزا محمد یسین خان " " " " ۱۹۳ میرزا محمد صدیق خان مامور " " ۱۷۴ میرزا عبدالله خان " " " " ۱۹۴ میرزا محمد اما نخان سر کاتب " " ۱۷۵ میرزا احمد جانخان " " " " ۱۹۵ میرزا حضر شاه خان " " " " مهر عبدالحمید شجاعی ۴۲۷ اسامی سامی شرکاء محترم لویه جرگه ـ ۱۳۰۳ نمبر اسماء صفت ممیزه نمبر اسماء صفت ممیزه ۱۹۶ میرزا غلام محمد خان سرکاتب بخش مالیه ۲۱۴ محمد سرور خان اعضای شورا دولت ۱۹۷ عبدالحکیم خان مفتش وزارت معارف ۲۱۵ محمد علیخان " ۱۹۸ میرزا عبدالواحد خان سرکاتب تنظیمات " ۲۱۶ محمد یوسف خان وکیل شرکت اعضا متخب تیرا ۱۹۹ میرزا عبداللطیف خان " تدریسات " ۲۱۷ یماق خان " میمنه " " " ۲۰۰ میرزا عبدالله خان " اوراق " ۲۱۸ سید جلال خان " قطغن و بدخشان " " ۲۰۱ میرزا عبدالکریم خان " محاسبه " ۲۱۹ محمد اصیل خان " سمت جنوبی " " ۳۰۲ عطاء محمد خان اعضاء اول تمیز عدلیه ۲۲۰ منیرزا عبدالله خان سرکاتب تحریرات شورا ۲۰۳ میرزا محمد عمر خان سرکاتب محاسبه " ۲۲۱ میرزا میر یوسفعلیخان " محکمۀ مرافعه " ۲۰۴ میرزا نظر محمد خان " محکمه تمیز " ۲۲۲ میرزا سید مجو نجان " " ابتدائیه " ۲۰۵ میرزا احمد میر خان " مکتوب " ۲۲۳ میرزا سید محمد حسین خان مامور محاسبه طبیه ۲۰۶ میرزا عبدالغفور خان " مامورین " ۲۲۴ میرزا محمد حسین خان سرکاتب " " ۲۰۷ میرزا احمد علیخان " پسپورت " ۲۲۵ عبدالرسول خان معاون مدیر محار قولا کابل ۲۰۸ میرزا عبدالخالق خان " اوراق " ۲۲۶ محمد اکبر خان قاضی سابق ابتداء " ۲۰۹ میرزا احمد علیخان " " تجارت ۲۲۷ میرزا عبدالخالق خان سرکاتب ضبط احوالات " ۲۱۰ میرزا خان محمد خان " معدنیات " ۲۲۸ میرزا محمد کریم خان " " " " " ۲۱۱ میرزا سید اکبر خان " مامورین " ۲۲۹ میرزا محمد علیخان کاتب شورای دولت ۲۱۲ دیوان شنکر داس سرکاتب زراعت " ۲۳۰ میرزا شیر احمد خان " " " " ۲۱۳ حافظ عبدالغفار خان اعضای شورا دولت . میرزا ملک جی خان سرکاتب تصفیه باقید مالیه ۴۲۸ اسامی سامی شرکای محترم لویه جرگه ـ ۱۳۰۳ شرکای محترم لویه جرگه از ولایت کابل نمبر اسماء صفت ممبر مقامات نمبر اسماء صفت ممبر مقامات ۲۳۱ شہنواز خان خان قلعہ مراد بیگ ۲۵۰ محمد جانخان خان غوربند ۲۳۲ محمد یوسف خان ولد بلندخان " تمددۂ چاریکار ۲۵۱ محمد ایوبخان " " ۲۳۳ میر اکبرخان ولد محمد یوسف خان " سرخ پارسا ۲۵۲ محمد قاسم خان " " ۲۳۴ میر افضل خان " استالف ۲۵۳ غلام قادر خان " " ۲۳۵ کاظم خان " ترکان پارسا ۲۵۴ محمد اعظم خان " " ۲۳۶ سید محمد خان ولد میر بچه خان " کوہدامن ۲۵۵ فیض محمد خان " برکی راجان ۲۳۷ پیر محمد خان " تگاب ۲۵۶ میرزا غلام حسن خان " چرخ ۲۳۸ میر گلخان کوچی " قره باغ ۲۵۷ میرزا مالک جی خان سرکاتب تصفیه مالیه کابل ۲۳۹ حسین علیخان " مالستان غزنی ۲۵۸ سید شاه خان " لوگرد ۲۴۰ حاجی یار محمد خان " سراب ۲۵۹ اخندزاده عبدالمجید خان " " ۲۴۱ میرآخور احمد علیخان " واعظ اندری ۲۶۰ سید عبد الصمد خان " سمت شمالی ۲۴۲ محمد افضل خان " قیاق ۲۶۱ رضا بخش خان " بہسود ۲۴۳ ابراہیم خان " قوج ۲۶۲ جلال الدینخان وکیل میر آقا ۲۴۴ محمد حسین خان " تلک ۲۶۳ شجاع الدینخان " " ۲۴۵ خان محمد خان " چاریکہ میدان ۲۶۴ میرزا عباس خان " بہار نورک ۲۴۶ فیض محمد خان " صد مرده ۲۶۵ ملک عبداللہ خان " کنواز ۲۴۷ اسکندر خان " نرخ عمر خیل ۲۶۶ سنگی محمد خان محمد زمان " " ۲۴۸ محمد ایوبخان " تکانہ ۲۶۷ عبد الکریم خان " لوگر ۲۴۹ سید زین العابدین خان سید غوربند ۲۶۸ میرزا آغا جانخان " " سر کاتب تصفیه مالیه کابل ۴۲۹ اسامی سامی شرکای محترم لویه جرگه - ۱۳۰۳ نمبر شمار اسمار صفت ممبری مقامات نمبر شمار اسمار صفت ممبری مقامات ۲۶۹ عبدالقادر خان وکیل لهوگر ۲۸۴ میر عالم محمد خان وکیل غزنی ۲۷۰ نور محمد خان " " ۲۸۵ ملا محمد جان ولد امیر محمد " خواجه احمد ۲۷۱ جلال الدین خان " " ۲۸۶ خان محمد خان " قلعه عبدالرحمان خان ۲۷۲ شجاع خان " " ۲۸۷ جانعلی خان ولد جان " کلرک ۲۷۳ غوث الدین خان " " ۲۸۹ میرزا محمد سرور خان بن " نجراب ۲۷۴ غلام علی خان " " ۲۹۰ محمد صدیق جان ولد " تگاب ۲۷۵ محمد رفیق خان " پغمان ۲۹۱ شرف الدین خان " پروان پنچشیر ۲۷۶ محمد عمر جان ولد دوست " موسهی لوگر ۲۹۲ فیاض خان " " ۲۹۳ مهر علی خان " شکر دره ۲۷۷ اختر محمد خان " مقر ۲۹۴ عبد الغفور جان ولد " ریزه کوهستان ۲۷۸ محمد سمیع خان ولد " " ۲۹۵ پادشاه گل خان " فرزه ۲۹۶ محمد شریف خان " استرغیچ ۲۷۹ احمد علی خان ولد " بامیان ۲۹۷ محمد زمان خان " جبل السراج ۲۹۸ محمد شرف الدین خان " سمنجن در نامه ۲۸۰ خورشید خان " قره باغ ۲۹۹ محمد اسحق خان " بوغزان ۲۸۱ محمد حسن جان ولد " غزنی ۳۰۰ محمد سرور خان " جاغوری ۳۰۱ میر حمزه خان ولد " سیدان ۲۸۲ بادام خان ولد " سیغان و کهمرد ۳۰۲ محمد ایوب خان " کوت غزو ۲۸۳ صاحب جان ولد محمد یحیی " وردک ۳۰۳ محمد جان خان ولد " سیدان ۴۳۰ اسامی سامی شرکای محترم لویه جرگه – ۱۳۰۳ نمبر اسمآء صفت ممیزه مقامات نمبر اسمآء صفت ممیزه مقامات ۳۰۴ خواجه محمد علم خان وکیل سرای خواجه ۳۲۴ سید اکبر شاه خان ولد سید حسن خان سادات دایزنگی ۳۰۵ سلطان محمد خان " بامیان ۳۲۵ سید علیخان ولد رضا " " علی آباد غزنین ۳۰۶ سید قاسم خان ولد سید امیر خان " کابل ۳۲۶ کریم خان " کاریز میر ۳۰۷ میر آقا خان " چهار آسیا ۳۲۷ " امیر خان ولد " عبدالاحد " افغان ۳۰۸ نظر محمد خان " قلعه قاضی ۳۲۸ آقا میر خان ولد محمد سعید خان " روضه غزنی ۳۰۹ محمد حسن خان " تره خیل ده سبز ۳۲۹ محمد عسکر خان " بامیان ۳۱۰ عبدالستار خان " بتخاک ۳۳۰ میرزا حسین بجا ولد سید محمد حسین خان " یکاولنگ دایزنگی ۳۱۱ عین الدینخان " چهار آسیا ۳۳۱ ولیر الدینخان ولد سید احمد شاه " کابل ۳۱۲ محمد شریف خان " پغمان ۳۳۲ جناب آخند زاده صاحب تکاب مشایخ تکاب ۳۱۴ پیر محمد خان ولد امیر محمد خان " ارغنده ۳۳۳ ملا صوفی خان ولد محمد نور خان علماء چنداول پغمان ۳۱۵ شهنواز خان " پغمان ۳۳۴ حاجی محمد رسول خان " لهوگرد ۳۱۶ خواجه جلال الدینخان " گلدره ۳۳۵ ملا اسمر بلند خان آخند زاده " غزنین ۳۱۷ مولاداد خان " " ۳۳۶ مولوی عبدالغنی خان " قلعه حیدر چاریکا ۳۱۸ محمد حکیم خان ولد محمد اشرف خان " ترکان پغمان ۳۳۷ عبدالحی خان " رخنه پنجشیر ۳۱۹ حاجی گل آخند زاده شیخ مقر ۳۳۸ محمد رفیق خان " جمال آغه ۳۲۰ سید محمد عثمانخان سادات کابل ۳۳۹ ملا سید محمد جانخان " تکاب ۳۲۱ انبیا خان " سیاه کوه دامن ۳۴۰ عبدالستار خان ولد سید محمد خان " کهمرد ۳۲۲ محمد حسین خان " لهوگرد ۳۴۱ ملا محمد رفیع خان ولد " سعداله خان " کابل ۳۲۳ میر محمد سمیع خان ولد سید جعفر خان " بهسود ۴۳۱ اسامی سامی شرکاء محترم لویه جرگه ـ ۱۳۰۳ نمبر اسماء منصب مقامات نمبر اسماء منصب مقامات ۳۴۴ احمد نور خان ولد ملا احمد خان علم دار لهوگرد ۳۵۶ اکبر شاه خان ولد خوانین یکاولنگ میرزا حسین خان ۳۴۵ عبد محمد برادر با محمد خان خوانین الوخیل ۳۵۷ غلام حیدر برادر اکرم خان 〃 〃 ۳۴۶ محمد ابراهیم خان ولد تیمور شاه 〃 لهوگرد ۳۵۸ میر کرم علی بیگ 〃 هزاره ۳۴۷ برات خان ولد سعادت خان 〃 〃 ۳۵۹ کلبی رضا بیگ ولد یعقوب علی 〃 یکاولنگ ۳۴۸ بهرام خان ولد کندل خان 〃 〃 ۳۶۰ محمد حسنی خان کربلائی 〃 سرجنگل ۳۴۹ محمد رفیق خان ولد عبدالحکیم خان 〃 〃 ۳۶۱ عبدالرشید خان ولد محمد حسین خان 〃 دایزنگی ۳۵۰ حاجی محمد افضل خان ولد پاینده محمد 〃 〃 ۳۶۲ عبدالحکیم خان ولد حاجی عبدالسفان 〃 ناده غزنین ۳۵۱ محمد صادق حان ولد میر سلیمان بیگ 〃 دایزنگی ۳۶۳ محمد علم خان ولد امین الله خان 〃 مقـــر ۳۵۲ میر محمد علی بیگ میرزا محمد حسین خان 〃 دایکندی ۳۶۴ عبدالقادر خان ولد عبدالرزاق خان 〃 گنده آب ۳۵۳ محمد حسن بیگ ولد محمد حسین بیگ 〃 دایزنگی ۳۶۵ محمد اسمعیل خان ولد نامدار خان 〃 مقـــر ۳۵۴ میر غلام حسن ولد میر محمد حیدر خان 〃 〃 ۳۶۶ عبدالغفار خان ولد عبدالظاهر خان 〃 〃 ۳۵۵ میر غلام حسین بیگ ولد قنبر بیگ خان 〃 یکاولنگ ۳۶۷ محمد علیخان ولد آقا سالار مرحوم 〃 اندري ۴۳۲ اسامی سامی شرکاء محترم لویه جرگه - ۱۳۰۳ نمبر شما اسماء حیثیت مقامات نمبر شما اسماء حیثیت مقامات ۳۶۷ محمد سعید خان ولد عبد العزیز خان مشایخ شلگر ۳۸۸ غلام محی الدینخان ولد رسولداد خان خوانین جفتوحه شمالی ۳۶۸ غلام حیدر خان " لکن خیل ۳۸۹ جمعه خان " ملک عبد العزیز خان " وردک ۳۶۹ خدایداد خان " قلعه یابی بابای اندرابی ۳۹۰ ملک محمد طاهر خان " میر احمد خان " دایمیرداد ۳۷۰ عبد الستار خان ولد غلام صدیق خان " دقانی ۳۹۱ میرزا فتح محمد خان برادر عبد المجید خان " " ۳۷۱ دین محمد خان " سلطان محمد خان " قلعه عالی ندرکی ۳۹۲ ملک میر محمود خان ولد گل محمد خان " خوگانی ۳۷۲ احمد جانخان " وکیل مرحوم " کهمرد ۳۹۳ محمد رضا خان " ملا قاسم خان " قلعه شهرآرا و... ۳۷۳ سید محمد حسن خان سادات بامیان ۳۹۴ محمد آق خان " شجاعلی خان " بویغرانی ۳۷۴ محمد حسن خان ولد سردار شیر علیخان خوانین جاغوری ۳۹۵ احمد علیخان " ولی محمد خان " نیجراب شمالی ۳۷۵ عبد الاحد خان " باز محمد خان " " ۳۹۶ محمد پردل خان " درویش خان " پنجشیر ۳۷۶ میرزا نور محمد خان " ناور ۳۹۷ بابر باز خان " " تگاب ۳۷۷ ملک محمد عمر خان ولد محمد اکرم خان " کتواغزنین ۳۹۸ شیرجانخان " خواجه جانخان " چاریکار ۳۷۸ ملا بازنظام آخندزاده ناصری " دیه بکا سمت شعالی ۳۹۹ محمد امین خان " " ترکمان پارسا ۳۷۹ مولوی فضل الدین خان ولد ملا محمد هاشم خان " تخم زرگر شمالی ۴۰۰ خبیراحمد خان " اسدالله خان " " ۳۸۰ میر حیدر ولد طوطی " وردک ۴۰۱ محمد کریم خان " محمد علم خان " قلعه برنو بک ۳۸۱ محمد کریم خان " محمد شاه خان " " ۴۰۲ عبد العلیخان " " ترکمان پارسا ۳۸۲ عبدالغنیخان " محمد عثمان خان " " ۴۰۳ حاجی یار محمد خان " میر محمد خان " پنجشیر ۳۸۳ میرزا عبد العزیز خان " علی محمد خان " جفتوحه شمالی ۴۰۴ جنگو خان " چاریکار ۳۸۴ محمد سرور خان " غلام حیدر خان " " ۴۰۵ فقیر محمد خان " کوهستان ۳۸۵ زرین خان " پیر گلخان " " ۴۰۶ عبد الوهابخان " ریز کوهستان ۳۸۶ محمد حسن خان " سردار خان " " ۴۰۷ فتح محمد خان ولد لنگر خان " پنجشیر ۳۸۷ عزیز خان " حبیب الله خان " " ۴۰۸ میربابه صاحب خان " چاریکار " " " " ۴۰۹ محمد مسلم خان ولد جلندر خان " تندره ۴۳۳ اسامی سامی شرکاء محترم لویه جرگه ۱۳۰۳ نمبر شمار اسماء صفت ممبره مقامات نمبرشمار اسماء صفت ممبره مقامات ۴۱۰ عبد الله خان خوانین ترکان ۴۲۱ سید حسن خان ولد میر اکبر بیگ خوانین دایزنگی ۴۱۱ ملک ستیم خان ولد عبد الرحمن خان " دکو ۴۲۲ حاجی محمد خان وکیل ده دانا ۴۱۲ محمد ایوب خان " شکر دره ۴۲۳ غلام حیدر جان قاضی و احمد حسین جان " شمالی ۴۱۳ محمد اسمعیل خان " کلده ۴۲۴ ملا صاحب کاکر " قره باغ از سمت هزاره ۴۱۴ عبدالعزیز خان " لکن خیل ۴۲۵ محمد یعقوب خان " لوگر ۴۱۶ محمد علیخان " خواجه عمران ۴۲۶ نور المشایخ " کابل ۴۱۷ اختر محمد خان وکیل غلجه مقر ۴۲۷ شمس المشایخ " " ۴۱۸ محمد عالم خان ولد محمد کمال خان خروتی خوانین قره باغ غزنی ۴۲۸ جان محمد خان " غزنین ۴۱۹ شاه محمد حسین خان سادات بهسود ۴۲۹ ملک شیر محمد خان ولد قیام احمد خان " قلعه قاضی ۴۲۰ ارباب امیر علی خان ولد کلبین خان خوانین دایزنگی ۴۳۰ حاجی غلام حیدر و غلام نبی خان " بابا خودی شرکاء محترم لویه جرگه از ولایت هرات نمبر شمار اسماء صفت ممبره مقامات نمبرشمار اسماء صفت ممبره مقامات ۴۳۱ میر عطا محمد خان سادات مرکز هرات ۴۳۷ میر غلام نبی جان متولی گازرگاه سادات گازرگاه ۴۳۲ سید رحیم خواجه خان " سفراز ۴۳۸ میر عبد الله خان آقا " " ۴۳۳ میر محمد صدیق خان ولد سید محمد وحشی آقا " سادات اوبه ۴۳۹ میر محمد شیرین " " ۴۴۰ میر محمد عمر خان ولد داد شاه آقا " داوود شاه ۴۳۴ میر سید اعظم شاه او لد میر عبدالعظیم خان " غور ۴۴۱ غلام محی الدین جان میر سید نجیب خان " مرکز هرات ۴۳۵ میر عثمانجان " دیو بالی ۴۴۲ میرزا شیرین اقا جان ولد میرزا حسن خان " " ۴۳۶ میر عبدالله خان " نوین ۴۲۴ اسامی سامی شرکای محترم لویه جرگه ـ ۱۳۰۳ نمبر شمار | اسـمـار | حیثیت | مقامات | نمبرشمار | اسـمـار | حیثیت | مقامات ۴۴۳ | حاجی میر اسحق خان ولد حاجی میر اسمعیل خان | سادات | مرکز هرات | ۴۵۸ | دین محمد خان ولد جانمحمد خان | خوانین | شاغلان ۴۴۴ | ملا محمد صدیق خان | مشائخ | زیارتجاه | ۴۵۹ | محمد اعظم خان " صمد خان آغا محمد امین " ابوبکر خان | " | سبزوار " | انار دره ۴۴۵ | محمد امین خان ولد شیخ عبدالحمید خان | " | مرکز | ۴۶۰ | محمد عثمان خان " حاجی عمر خان | " | بالامرغاب ۴۴۶ | ملا عبدالباقی خان ملا دلدار خان | " | " | ۴۶۱ | محمد حسن خان | " | " ۴۴۷ | " صلاح الدین خان " حبیب الله خان | " | " | ۴۶۲ | محمد اکبر خان " عبد لله خان | " | قلعه نو ۴۴۸ | درویش احمد خان " حاجی عثمان خان | " | " | ۴۶۳ | عزیز محمد خان | " | " ۴۴۹ | عبد الرؤف خان " ولی الدین خان | " | سیاچه | ۴۶۴ | محمد نعیم خان شرار " سردار محمد خان | " | ادرسکن ۴۵۰ | اخندزاده عبدالرحیم خان ولد ملا محمد عظیم خان | " | خسرو | ۴۶۵ | شهنواز خان " خواجه محمد خان | " | کروچه ۴۶۶ | فاضل خان | " | چیچمان ۴۵۱ | خواجه میر امام الدین خان ولد " ضیاء الدین خان | " | محله باباجی | ۴۶۷ | عجب خان " ملا بلال ۴۶۸ | میر محمد حسن خان آقا " سید بشیر خان | وکیل " | غوریان غوریان ۴۵۲ | " شرف الدین خان ولد حاجی خواجه احمد خان | " | مرکز هرات | ۴۶۹ | غنیمت خان | " | فرسیل ۴۷۰ | ملا عبدالرزاق شاه محمد رسول | " | جوند ۴۵۳ | خواجه نجم الدین خان | " | " | ۴۷۱ | " عبدالحمید خان " ملا غفور خان | " | شهرک ۴۵۴ | عبدالقدوس خان ولد عبدالکریم خان | " | " | ۴۷۲ | " عبد الکریم خان " " دوست محمد خان | " | علاقه غوربات ۴۷۳ | " مرتضی خان " " مصطفی خان | " | انار دره ۴۵۵ | فضل محمد خان ولد عبدالوهاب خان | " | " | ۴۷۴ | دوست محمد خان " " ولی محمد خان | " | برچین غور ۴۷۵ | سعید محمد خان " یار محمد خان | " | بلوک گرزنگان ۴۵۶ | محمد یوسف خان ولد اسردار مهر علی خان | خوانین | غوریان | ۴۷۶ | محمد ابراهیم خان " گلاب خان | " | مراد دو ۴۷۷ | عبد الواسعان " محمد یوسف خان | مغلدار | شهر ۴۳۵ اسامی سامی شرکای محترم لویه جرگه ـ ۱۳۰۳ شماره|اسم|ولد|صنفت|مقامات|شماره|اسم|ولد|صنفت|مقامات ۴۷۸|ملا محمد حیدرخان| .|خوافین|۴۹۹|مهر و خان|قاسم بای|وکیل|کرسان ۴۷۹|عبدالعزیزخان| .|فیروزکوهی|۵۰۰|ملا محمد حیدر| .| 〃|ملوک التجاری ۴۸۰|محمد عثمانخان| .|شهر|۵۰۱|محمد اسمعیل خان|ارباب صمدخان| 〃|گجران ۴۸۱|ملا عبدالاحدخان| .| 〃|۵۰۲|عبدالرحمن خان|سرفرازخان| 〃|غوریان ۴۸۲|عصمت الله|دین محمدخان|اوبه|۵۰۳|خواجه ابراهیم خان| .| 〃|کمران ۴۸۳|خلیفه ابراهیم خان|سید خواجه|قلعه نو|۵۰۴|خدای نظرخان|سیداودخان| 〃|تلک ۴۸۴|عبدالاله خان| .|قاوش|۵۰۵|سکندرخان|نصرالله خان| 〃|اوبی ۴۸۵|امیر محمدخان|ملا محمد فاروق|شهر|۵۰۶|شیرعلیخان|ابوبکرخان| 〃|سیاه و شان ۴۸۶|میر محمد غوثخان| .| 〃|۵۰۷|محمد نعیم خان|ملا سلطان| 〃|مرغاب ۴۸۷|محمد حسن خان|محمد عمر و خان|اسفزار|۵۰۸|میرتاجی|ملا بابائی| 〃|بلده ۴۸۸|محمد یحیی خان|حاجی ذوالفقار|کرخ|۵۰۹|غلام نبی خان| .| 〃|السان ۴۸۹|دین محمدخان|ولی محمد خان|سیاه و شان|۵۱۰|خواجه ابوالخیر خان|خواجه نامویل| 〃|خیابان ۴۹۰|محمد اکبرخان|محمد حسین خان|محله صفی|۵۱۱|حاجی با بغلی خان| .| 〃| 〃 ۴۹۱|عبدالمناف چرخی| .|قاوس|۵۱۲|عبدالغفورخان| .| 〃|قلعه نو ۴۹۲|پائید محمدخان|عصمت الله خان|اوبه|۵۱۳|میر محمد هاشم خان|محمد عثمانخان| 〃|اسفزار ۴۹۳|ملا عطاء محمدخان|عبدالمجیدخان|وکیل|کرخ|۵۱۴|محمد اسمعیل خان|ابراهیم بیگ| 〃|قادس ۴۹۴|محمد سلیم خان| .| 〃|گجران|۵۱۵|فضل احمدخان|جناب حضرت صا|مشایخ|اناردره ۴۹۵|ادم خان|جمعه خان| 〃|اردون شان|۵۱۶|غوث محمد خان|صاحبزاده| 〃|غوریان ۴۹۶|دولت خان|ابوبکر| 〃|تولک|۵۱۷|میرزا محمد حیدر|میرزا محمد عمرخان| 〃|کرخ ۴۹۷|محمد رحمان|دوست محمدخان| 〃|گنج|۵۱۸|میر عبدالصمدخان| .| 〃| 〃 ۴۹۸|عبدالله خان|عطا محمد خان|منتخبه|شاغلان|۵۱۹|ملا جلال الدین علی|ملا عطا احمدخان|علماء|مرکز هرات ۴۳۶ اسامی سامی شرکاء محترم لویه جرگه ـ ۱۳۰۳ نمبر شمار اسم ولد جمعیتہ مقامات نمبر شمار اسم ولد جمعیتہ مقامات ۵۲۰ ملا عبدالاحد خان سرالدین محمد اعظم حاجی بضمان علماء گازرگاه ۵۲۸ دوست محمد خان محمد خان خوانین تو لک ۵۲۱ عبدالرحمن خان ” ” مرکز ہرا ۵۲۹ عبدالباقیخان مصطفی ” اسفزار ۵۲۲ عطاءاللہ خان ” ” عریان ۵۳۰ محمد خان ارجان ” غور ۵۲۳ جنیدالله محمد خان مشایخ اسفراز ۵۳۱ حاجی محمد عثمانخان عبداللہ خان ” کوات ۵۲۴ محمد یاور خان فیض محمد خان خوانین باغ دشت ۵۳۲ دوست محمد خان عطاء محمد خان ” غوریان ۵۲۵ امیر محمد خان سردار خان ” چأبرجک ۵۳۳ محمد فیق خان محمد سرور خان ” اوبه ۵۲۶ محمد ایوب خان شہنواز خان ” غلجائی اوبه ۵۳۴ انبیاء خان میر عطا خان جبرئیل ” اوبه ۵۲۷ محمد رستم خان محمد عظیم خان ” شافلان شرکاء محترم لویه جرگه از ولایت قطغن و بدخشان نمبر شمار اسم ولد جمعیتہ مقامات نمبر شمار اسم ولد جمعیتہ مقامات ۵۳۵ مولوی عبد الرؤف خان ” عالم نہرین ۵۴۳ سید عطا خان ” سید خان آباد ۵۳۶ داملا محمد حسین خان ” ” غوری ۵۴۴ ” گوہر خان ” ” اندرابی ۵۳۷ حاجی محمد نظر خان ” شیخ قندوز ۵۴۵ ایشان عبد القیوم خان ” ” بغلان ۵۳۸ ملا سید حق خان ” سید خوست ۵۴۶ خواجہ کلان ” ” غوری ۵۳۹ ” گل محمد خان خطیب ” عالم حضرت امام ۵۴۷ ملا محمد ابراہیم خان ” عالم بغلان ۵۴۰ ” گلدستہ خان ” ” خان آباد ۵۴۸ ایشان سید اکبر خان ” سید تالقان ۵۴۱ قاری عبد الرشید خان ” شیخ برکہ تیفر ۵۴۹ ” منصور خان ” ” ” ۵۴۲ سید حسن خان ” سید جلگہ ہاشمی ۵۵۰ میر ہاشم خان میر باشا خان فرخار ۵۴۳ ” محمود شاہ ” ” درہ قدر فدائی ۴۳۷ اسامی سامی شرکاء محترم لویه جرگه ـ ۱۳۰۳ نمبر شمار اسم صفتِ ممیره مقامات نمبر شمار اسم صفتِ ممیره مقامات ۵۵۱ میر قمر باشم خان خان فرخار ۵۷۲ عبدالرحمن خان خان کشم ۵۵۲ اکبرخا ولد میر بہادر خان سید اندرابی ۵۷۳ محمد شریف خا ولد محمد صالح خان " شہر بزرگ ۵۵۳ " سید احمد خان " اشکمش ۵۷۴ میرسربلندخان " واخان ۵۵۴ ملا محمد عیسی خان وکیل خان آباد ۵۷۵ الف بیگ خان " شغنان ۵۵۵ نائب محمد مراد خان " انداب ۵۷۶ قاضی اجارثہ خان وکیل فیض آباد ۵۵۶ داستان بیگ خان " اہل باقندق ۵۷۷ محمد ضیاء خان " رستاق ۵۵۷ شیر محمد خان مینگباشی " غوری ۵۷۸ بابہ کلان " جرم ۵۵۸ حاجی تگلی خان " تالقان ۵۷۹ عبد الرسول خا ولد محمد کریم خان عالم درواز ۵۵۹ ملا مجیدالدین خا ولد محمد عطاء " کشم ۵۸۰ ملا شیخ محمد خان " راغان ۵۶۰ " غنیمت خان " راغ ۵۸۱ " شیر خان ولد ملا عاشور وکیل " ۵۶۱ میران الدین خا ولد میر نور خوجه سید رستاق ۵۸۲ شاہ میر حسین خان عالم شغنان ۵۶۲ رابط الدین خا قاسم علی خان وکیل زیباک ۵۸۳ ملا سکندر خان " " ۵۶۳ محمد اقلیت خان " انجمن ۵۸۴ عبداللہ خا ولد فیض الله خان خان چاه آب ۵۶۴ محمد سعید خان خان فضل الہ ۵۸۵ ملا محمد اسمعیل خان وکیل ینگی قلعه ۵۶۵ محمد شریف خا ولد محمد علی خان وکیل شہر بزرگ ۵۸۶ میرزا گلا نجان " کیله گی ۵۶۶ غلام دستگیر خان " کشم ۵۸۷ ارباب محمد کریم خان " غوری ۵۶۷ محمد نظیر خان خان فیض آبا دکشم ۵۸۸ صفر محمد خان " " ۵۶۸ فیض اللہ خان " چاه آب ۵۸۹ سید بدرالدین خان سید اندراب ۵۶۹ نئب غلام بیگ خان " رستاق ۵۹۰ ملا محمد امیر خان " قندوز ۵۷۰ محمد سعید خان " جرم ۵۹۱ محمد نسیم خان میگباشی وکیل خان آباد ۵۷۱ آعاذخان " " ۵۹۲ محمد افضل خان " چال ۴۳۸ اسامی سامی شرکا محترم لویه جرگه ۱۳۰۳ نمبرشمار اسما صیغه مقامات نمبرشمار اسما صیغه مقامات ۵۹۳ ملا علی خان وکیل حضرت امام ۶۰۲ ایشان شاہ سعید خان وکیل خوست فرنگ ۵۹۴ میرزا صفر محمد خان " نهرین ۶۰۳ محمد شریف خان " چال ۵۹۵ محمد حسین خان " خان آباد ۶۰۴ ایشان دیوانه خان " فرخار ۵۹۶ خواجہ جمال الدین خان " تالقان ۶۰۵ ملا سعدالله خان " کلپگان ۵۹۷ عبدالقدوس خان " اندراب ۶۰۶ عبدالرؤف خان " دنجان ۵۹۸ غلام رسول خان " بغلان ۶۰۷ ملا قاضی محمد خان " تاله و برفک ۵۹۹ ملا شمس الدین خان " برکه تخمیر ۶۰۸ داملا شریف خان عالم خضر آباد ۶۰۰ قربان خان " حضرت امام ۶۰۹ شیخ کمال خان شیخ خان آباد ۶۰۱ ملا کریم خان " قندوز شرکا محترم لویه جرگه از ولایت ترکستان نمبرشمار اسم ولد صیغه مقامات نمبرشمار اسم ولد صیغه مقامات ۶۱۰ ایشان محمدکریم میرزا طوطا روشنفکران ترکستان ۶۱۸ ایشان محمد غوث سید زال آقا وکیل مزار شریف ۶۱۱ سید ناصر سید عیسی خان وکیل " ۶۱۹ سید لقمان ایلی نظر " خم آب ۶۱۲ سید عمر خان عثمان خان " " ۶۲۰ اسد آقا میر سعادت خان " تاشقرغان ۶۱۳ ایشان سید آقا " " " دید آقا ۶۲۱ ملا محمد شجاع آقا ملا محمد قاسم آقا " مزار شریف ۶۱۴ " سرور آقا " " دره صوف ۶۲۲ ایشان عبدالعزیز آقا " علی چوپان ۶۱۵ " جلال الدین بسم الله خان " تاشقرغان ۶۲۳ میرزا امیر زاده " " ۶۱۶ " یعقوب " " ایبک ۶۲۴ جوره قلدان حاجی حضرت قلی " سنگ چارک ۶۱۷ " مطهر آقا " " سنگ چارک ۶۲۵ حاجی محمد ابراهیم آقا " بوینه قره ۴۳۹ اسامی سامی شرکاء محترم لویه جرگه - ۱۳۰۳ نمبرشمار | اسم | ولد | صفت | مقامات | نمبرشمار | اسم | ولد | صفت | مقامات ۶۲۶ | نور علی بای | جان محمد | وکیل | بوینه قره | ۶۴۸ | دولت بیک | بنیا احمد علی | وکیل | سرپل ۶۲۷ | قربان نیاز | حاجی محمد | " | شیر خان | ۶۴۹ | صوفی محمد خان | " | " | سنگ چارک ۶۲۸ | ملا محمد بای | " | " | " | ۶۵۰ | میر بوارستان | " | خان | کشنده ۶۲۹ | حضرت قلی | قطرقلی | " | سرپل | ۶۵۱ | حسن بای | رسول بای | وکیل | سنگ چارک ۶۳۰ | محمد قلبای | صوفی | " | " | ۶۵۲ | غلام نبی | گل محمد | " | دره صوف ۶۳۱ | غلام رسول خان | " | " | ترکستان | ۶۵۳ | ارباب محمد مراد | سید مراد | " | دولت آباد ۶۳۲ | ارباب غلام حسین | کلبی حسین | " | سرپل | ۶۵۴ | عبد النطمرخان | بیگ مراد | " | شور تیپه ۶۳۳ | عبد العزیز خان | جلال الدین خان | " | آقچه | ۶۵۵ | شاه مراد بیگ | " | " | دره صوف ۶۳۴ | میرزا محمد قاسم خان | " | " | تاشقرغان | ۶۵۶ | بهرام قلیخان | اہل نظر | " | شور تیپه ۶۳۵ | ایشان حمیدالدین خان | میر جمال الدین خان | " | خرم | ۶۵۷ | ملا امام قل | اقا محمد | عالم | " ۶۳۶ | اولیا قل | عبد الرزاق | " | بلخ | ۶۵۸ | نوروزخان | ملا خواجه نیاز خان | " | " ۶۳۷ | حاجی طور خان | " | عالم | " | ۶۵۹ | سلیم بای | محمد رحیم | وکیل | " ۶۳۸ | ملا شیر علیخان | بابو خان | " | " | ۶۶۰ | محمد ابوسبخان | میان علم | " | " ۶۳۹ | عبد الرشید بای | " | " | دولت آباد | ۶۶۱ | گرگ علیخان | فقیر محمد خان | " | چہا گنت ۶۴۰ | ملا عبدالجلیل افندی | " | " | زرغندآباد | ۶۶۲ | محمد قلبای | ملا ولی | " | آقچه ۶۴۱ | ا روزی بای | حسین بای | وکیل | دولت آباد | ۶۶۳ | ملا عبد الرحمن خان | عبد العلی خان | " | سرپل ۶۴۲ | ملا عمر شیخ خان | ملا بدل | " | نهر شاهی | ۶۶۴ | امان نظر خان | محمد صادق خان | " | آقچه ۶۴۳ | ملا قاضر سبحان | ملا سید محمد خان | " | تاشقرغان | ۶۶۵ | عید محمد خان | میرزا محمد خان | خان | فیض آباد ۶۴۴ | ملا محمد امیر بای | خدا نور بای | " | " | ۶۶۶ | ملا بای خان | نور علیخان | عالم | سرپل ۶۴۵ | محمد علی جان | محمود جو خان | " | سرپل | ۶۶۷ | محمد سرور خان | " | " | " ۶۴۷ | ولی افغان | با بامراد | " | کوهستان | ۶۶۸ | با با مراد حاجی | خال محمد | وکیل | غورچی ۴۴ اسامی سامی شرکای محترم لویه جرگه ـ ۱۳۰۳ نمبر شمار | اسم و ولد | صفت خیمه | مقامات | نمبر شمار | اسم و ولد | صفت خیمه | مقامات ۶۶۹ | ملا عبدالصمد خان | عالم | شبرغان | ۶۷۶ | ملا خضر الجی ولد محمد رضا خان | وکیل | دریا دود آبا ۶۷۰ | قریشی بای ولد سلیمانقل | وکیل | سنگچارک | ۶۷۷ | محمد حسین بای و حاجی محمد یوسف خان | خان | نهر بلخ ۶۷۱ | ملا برات " ملا جوره خان | عالم | کشنده | ۶۷۸ | نور محمد خان " پاینده محمد خان | " | چارکنت ۶۷۲ | قاسم بیگ " محمد کریم بیگ | وکیل | ایبک | ۶۷۹ | رجب علی خان " خان مراد | وکیل | نهر سیاه ۶۷۳ | نوروز خان " سید رحمت خان | " | دولت آباد | ۶۸۰ | محمد شاه بای " شریف شاه خان | خان | مزار شریف ۶۷۴ | خدایبرن خان " با به قل | " | شور تپه | ۶۸۱ | بیرم عثمان " اندیر دی | " | قرقین ۶۷۵ | ملا گدا شاخان " رحیم بای | " | دره صوف | | | | شرکای محترم لویه جرگه از ولایت میمنه نمبر شمار | اسمار | صفت خیمه | مقامات | نمبر شمار | اسمار | صفت خیمه | مقامات ۶۸۲ | سید احمد شاه خان | سید | | ۶۹۲ | میرزا محمد جان خان | خان | ۶۸۳ | داملا میر سید خان | عالم | | ۶۹۳ | روزی قل دان کاروان باشی | " | ۶۸۴ | سید جلال الدین خان | " | | ۶۹۴ | میرزا محمد امین خان | " | ۶۸۵ | عبدالرحیم خان | خان | | ۶۹۵ | محمد ضیاء خان | " | ۶۸۶ | سید جلال الدین خان | سید | | ۶۹۶ | ملا احمد خان | " | ۶۸۷ | " عبدالرحیم شاه ولد محی الدین خا | " | | ۶۹۷ | دولت مراد خان | " | ۶۸۸ | " محمد جان خان | " | | ۶۹۸ | ملا ابدال خان | " | ۶۸۹ | خلیفه ملا عاشور قل خان | عالم | | ۶۹۹ | ملا احمد خان | وکیل | ۶۹۰ | داملا رجب علی خان | " | | ۷۰۰ | توخته مش خان | " | ۶۹۱ | خلیفه عبدالرزاق خان | وکیل | | ۷۰۱ | اسفندیار خان کوسائی | خان | ۴۴۱ اسامی ساعی شرکاء محترم لویه جرگه ـ ۱۳۰۳ اسماء حیثیت مقامات نمبر اسماء حیثیت مقامات ۷۰۲ فیض کریم خان خان میمنه ۷۱۰ سید محمد خان سید درزاب ۷۰۳ محمد خان تمل زائی " " ۷۱۱ ملا رستم خان وکیل شیرین تگاب و سوزمه قلعه ۷۰۴ گل محمد الدین خان اچک زائی " " ۷۱۲ سید کمال خان سید قیصار ۷۰۵ ملا قندیر کو سائی " " ۷۱۳ آستانه قلیخان وکیل چگچاب شیرین ۷۰۶ للاندیر قلی خان " " ۷۱۴ ملا عطا محمد خان " انخار ۷۰۷ خال مراد خان " " ۷۱۵ سید محمد خان سید کوهستان ۷۰۸ محمد مراد خان مرکز وکیل میمنه ۷۱۶ ملا خوجه خان وکیل دولت آباد ۷۰۹ سید عابد خان سید اندخوی شرکاء محترم لویه جرگه از ولایت قندهار ۷۱۷ سید محمد عیسی خان سید قندهار ۷۲۸ نثار خان صاحبزاده سید دراود قندهار ۷۱۸ " عبد الشکور خان " " ۷۲۹ عبدالحمید خان عالم قندهار ۷۱۹ " شیرین خان " " ۷۳۰ علی محمد خان توخی " " ۷۲۰ " محمد جانخان " " ۷۳۱ غلام دستگیر خان " " ۷۲۱ " محمد اکرم خان " " ۷۳۲ شاہ محمد خان " " ۷۲۲ " ابوبکر آقا " " ۷۳۳ عبدالحمید خان " " ۷۲۳ " علی اکبر " " ۷۳۴ عبد القیوم خان " " ۷۲۴ " محمد نعیم خان " ریگستان ۷۳۵ محمد رسول اسحق زائی " " ۷۲۵ " قوام الدین شاہ " پشت رود ۷۳۶ محمد اسمعیل خان ولد قاضی محمدجان " موشان ۷۲۶ " دین محمد شاہ " " ۷۳۷ جمال الدین خان " " ۷۲۷ " دوست محمد خان " " ۷۳۸ نظام الدین خان " قندهار ۴۴۲ اسامی سامی شرکاء محترم لویه جرگه ـ ۱۳۰۳ نمبر | اسماء | صفت | مقامات | نمبر | اسماء | صفت | مقامات ۷۳۹ | مولوی اختر محمد خان | عالم | پشت رود | ۷۶۰ | پیر محمد خان | خان | قندار ۷۴۰ | عبدالحق خان اسحق زائی | " | " | ۷۶۱ | آقا محمد جان بارکزائی | " | " ۷۴۱ | حاجی محمد کریم خان | خان | قندهار | ۷۶۲ | عبدالقیوم خان محمد زائی | " | " ۷۴۲ | غلام حیدر خان | " | " | ۷۶۳ | حاجی غلام نبی خان نورزائی | " | " ۷۴۳ | عبدالله خان | " | " | ۷۶۴ | دیوان جلیا ء | " | " ۷۴۴ | محمد رفیق خان | " | " | ۷۶۵ | میر چند | " | " ۷۴۵ | حاجی محمد حسن خان | " | " | ۷۶۶ | نظر محمد خان | " | چلاک ۷۴۶ | " محمد عمر خان | " | " | ۷۶۷ | شیرین خان الکوزائی | " | " ۷۴۷ | محمد افضل خان اسحق زائی | " | " | ۷۶۸ | محمد عثمان خان بارکزائی | " | نیشرین ۷۴۸ | عبدالمجید خان | " | " | ۷۶۹ | محمد حسن خان اچکزائی | " | " ۷۴۹ | غلام حیدر خان | " | " | ۷۷۰ | خدای رحم خان خوقلرائی | " | " ۷۵۰ | قلم خان ناصری | " | " | ۷۷۱ | داد محمد خان | " | " ۷۵۱ | یار محمد خان خوقلرائی | " | " | ۷۷۲ | حاجی محمد اناس خان | " | " ۷۵۲ | محمد حسن خان | " | " | ۷۷۳ | محمد رسول خان نورزائی | " | کشک نخود ۷۵۳ | حاجی غلام حیدر خان | " | " | ۷۷۴ | محمد سعید خان کند لزی | " | وسله ۷۵۴ | " فیض محمد خان | " | " | ۷۷۵ | عبدالحبیب خان محمد زائی | " | ارغستان ۷۵۵ | " محمد اسلم خان بلوچ | " | " | ۷۷۶ | حاجی غلام جان خان خوقلرانی | " | " ۷۵۶ | عبدالله خان | " | " | ۷۷۷ | نظر محمد خان عائی [؟] محمد فضل خان | " | گرمسیر ۷۵۷ | محمد عثمان خان | " | " | ۷۷۸ | محمد یحییٰ نورزائی حاجی خان | " | " ۷۵۸ | محمد صدیق خان نورزائی | " | " | ۷۷۹ | نیک محمد خان صالح محمد خان | " | " ۷۵۹ | حاجی عبدالرحمن خان | " | " | ۷۸۰ | خا عبد الرحمان اقبال خان | " | " ۴۴۳ اسامی سامی شرکا محترم لویه جرگه - ۱۳۰۳ شمارا اسماء صفت مقامات شمارا اسماء صفت مقامات ۷۸۱ ملا محمد یوسف اخوند فلزائی قندهار خان خاکریز ۸۰۲ عبدالحبان خان هوتکی ۷۸۲ محمد ناصرخان بارکزائی " قندهار ۸۰۳ ملا دین محمد خان عالم " ۷۸۳ نظر محمد خان نورزائی " گرمسیر ۸۰۴ عبدالقیوم خان " قندار ۷۸۴ فضل محمد خان " " لک تی ۸۰۵ حکمت الله خان بارکزائی وکیل چہارده ۷۸۵ شیر محمد خان بارکزائی " معروف ۸۰۶ محمد اکبرخان محمدزائی " ارغستان ۷۸۶ عبداللطیف خان " " نوزاد ۸۰۷ پیر محمد خان توخی " کلات ۷۸۷ محمد عمر خان " " گرشک ۸۰۸ خدا باز خان بارکزائی " منصوری ۷۸۸ ولی محمد خان الکوزائی " نوزاد ۸۰۹ محمد ناصرخان فوفلزائی " قندهار ۷۸۹ یار محمد خان اسحق زائی " " ۸۱۰ عبدالحمید خان بارکزائی " تیموریان ۷۹۰ عبدالغفور خان " " " ۸۱۱ عزیزالله خان " ترین ۷۹۱ محمد فاضل خان نورزائی " " ۸۱۲ عبدالعلیخان " قندار ۷۹۲ محمد رفیق خان " " میانشین ۸۱۳ محمد انور خان برگر " " ۷۹۳ غلام رضا، خان " " گرشک ۸۱۴ داد محمد خان خروتی " ارزگان ۷۹۴ عزیز الله خان " " میانشین ۸۱۵ شهزاده جان " " ۷۹۵ محمد شریف خان مهاجر " ارزگان ۸۱۶ سید جانخان محمدزائی " قندهار ۷۹۶ حاجی خداداد خان " " ۸۱۷ عبدالغنی خان اچکزائی " ارزگان ۷۹۷ عبدالرحیم خان " " ۸۱۸ محمد انور خان برگر " پشت رود ۷۹۸ غلام محمد خان " " ۸۱۹ شمس الدینخان " ارغستان ۷۹۹ عصمت الله خان توخی " کلات ۸۲۰ عبدالحبیب خان " " ۸۰۰ محمد شریف خان " " ۸۲۱ محمد حسن خان " " ۸۰۱ نظر محمد خان " " ۸۲۲ محمد رسول خان " کشک نخود ۴۴۳ اسامی ساحمی شرکاء محترم لویه جرگه ـ ۱۳۰۳ نمبر شمار | اسـمـا | حیثیت | مقامات | نمبر شمار | اسـمـا | حیثیت | مقامات ۸۲۳ | محمد انور خان | وکیل | کشک نخود | ۸۳۹ | ملا غلام محمود خان | عالم | کلات ۸۲۴ | صفدر جنگ خان | 〃 | پشت جوی | ۸۴۰ | ملا عبد الله خان | 〃 | قندهار ۸۲۵ | گل محمد خان | 〃 | 〃 | ۸۴۱ | باز محمد خان | وکیل | اتک ۸۲۶ | محمد خان | 〃 | 〃 | ۸۴۲ | دلاور خان | 〃 | ارزگان ۸۲۷ | دارو خان | 〃 | 〃 | ۸۴۳ | محمد ایوب خان | 〃 | دهله ۸۲۸ | محمد قاسم خان | 〃 | 〃 | ۸۴۴ | حاجی محمد عمر خان | 〃 | ارزگان ۸۲۹ | محمد جمعه خان | 〃 | 〃 | ۸۴۵ | بلاد خان | 〃 | گزاب ۸۳۰ | محمد حسن خان پوپلزائی | 〃 | 〃 | ۸۴۶ | عبدالغفور خان کاکری | 〃 | ارزگان ۸۳۱ | محمد رسول خان نورزائی | 〃 | 〃 | ۸۴۷ | ملا حسین جان ملا خیل | 〃 | 〃 ۸۳۲ | عبد القیوم خان مجد زائی | 〃 | 〃 | ۸۴۸ | حاجی صراف اسحق زائی | 〃 | کشک نخود ۸۳۳ | خوشدل خان پوپلزائی | 〃 | قندهار | ۸۴۹ | صاحب جان خان | 〃 | کلات ۸۳۴ | غلام جان بارکزائی | 〃 | دهله | ۸۵۰ | سلطان محمد خان | خان | نوزاد پشت رود ۸۳۵ | ولی محمد خان توخی | 〃 | ترین | ۸۵۱ | غلام یحیی خان | 〃 | قندهار ۸۳۶ | عبد الصمد خان پوپلزائی | 〃 | بالا بگرز | ۸۵۲ | عبد الرشید جان محمد زائی | 〃 | 〃 ۸۳۷ | محمد رفیق خان بارکزائی | 〃 | ملا کوچه | ۸۵۳ | عبد الوهاب خان | وکیل | 〃 ۸۳۸ | نظر محمد خان توخی | 〃 | قشلاق | | | | شرکاء محترم لویه جرگه از ولایت سمت مشرقی ۸۵۴ | ملا صاحب چکنور | مشائخ | چکنور | ۸۵۷ | محمد یوسف جان ولد صوفی صاحب | مشائخ | فقیر آباد ۸۵۵ | محمد صدیق خان | 〃 | سرکانی | ۸۵۸ | سید غلام سرور خان سید غلام جان | سید | چارباغ ۸۵۶ | استاد صاحب ولد عمر اخند صاحب | 〃 | باره | ۸۵۹ | عباس خان 〃 بدیع الزمان خان | 〃 | کنر اسامی سامی شرکاء محترم لویه جرگه - ۱۳۰۳ نمبر شمار اسم و ولد حیثیت و مقامات نمبر شمار اسم و ولد حیثیت و مقامات ۸۶۰ فخرالدینخان سید حصه متریوه ۸۸۱ ملک جانبانخان ولد ملک شرب خوانین و وکلا کنر ۸۶۱ محمد پادشاه ولد گل پاچا " " ۸۸۲ عبدالرحمن خان " عبدالخالقخان " چپرهار ۸۶۲ سید خاکسار " اعظم خان " چکنور ۸۸۳ فیروز خان " عمر اخان " انبارخانه ۸۶۳ زبو " شاه " اسمار ۸۸۴ ملک خلیل الرحمن خان " الا خان " چپرهار ۸۶۴ ملا فقیر محمد خان " گل حسن خان علماء لعلیپور ۸۸۵ " " نوروز خان " نور گلخان " " ۸۶۵ مولوی عبدالکریم خان" عبدالحمید خان " شکر یرا ۸۸۶ سیداحمد خان " سید حبیجان " پیش در کنر ۸۶۶ ملا محمد صدیق خان" ملا لطیف جان " گردی کڅ ۸۸۷ محمد یوسف خان " محمد عیسی خان " چپرهار ۸۶۷ محمد گلخان " محمد سعید خان " بولان ۸۸۸ ملک شیدا محمد خان" سید محمد جو خان " بده ۸۶۸ عبد الغفور خان " میر پادشاه " کته باغ ۸۸۹ امیر محمد خان " نور محمد خان " خوگياڼی ۸۶۹ سکین " ملا فیض محمد خان " کامه ۸۹۰ سردار خان " محمد اسلم خان " گردابی ۸۷۰ محمد صادق خان " خواجه وسیم خان " سلام پور ۸۹۱ ملک شراف الدین خان " محمد سعید خان " کامه ۸۷۱ عبد الحمید خطیب " سید امیر خان " لغمان ۸۹۲ زین العابدین " " " لعلی پور ۸۷۲ سید محمد نور شاہ " سید گل پادشاه " " ۸۹۳ دوست محمد خان " " " ۸۷۳ قاضی سید مقدر " سید عالم خان " رک حصه شریوه ۸۹۴ آقا جان آخاه " ارسلاح خان " سرخرود ۸۷۴ مولوی حبیب الرحمن " ملا عبد الصمد خان " شکرپوری ۸۹۵ ملک مراد خان " کوٹ ۸۷۵ بشیر احمد خان " مولوی محمد نجم الدین " جر کند ۸۹۶ محمد اکبر خان " جلال آباد ۸۷۶ میر افضل خان خوانین و وکلا غنی خیل ۸۹۷ ملک محمد عمر خان ولد غلام جانخان " فتح آباد ۸۷۷ ملک اسدالله ولد محمود " تاريکختوا ۸۹۸ سید مختار خان " سید حسن خان " پچی کوٹ ۸۷۸ " ناصر خان " اعظم خان " شینوار ۸۹۹ ملا عبد العزیز خان " فخرالدین خان " جلال آبا ۸۷۹ میرزا قنبر خان " محمد اکبر خان " پیشه کنر ۹۰۰ " عبد الغفور خان " غلام حیدر خان " کامه ۸۸۰ ملک عبدالاحد خان " ملا محمد جان " کنر ۹۰۱ ملک محمد شرف خان " فتح محمد خان " لغمان ۴۴۴ اسامی صیامی شرکاء محترم لویه جرگه ۱۳۰۳ نمبر اسم ولد حیثیت مقامات نمبر اسم ولد حیثیت مقامات ۹۰۲ محمد جانخان فیض طار بخان خوانین کلا خواجہ علی ۲۳ غلام رد افغان " خوانین کلا کنر ۹۰۳ مر افضل خان محمد اکرم خان " خوگیانی ۹۲۴ کریم شا خان " بیکوت ۹۰۴ خالو خان غلام محی الدین خا " غله سرشوه ۹۲ محمد حلیم جان مهته خان " کنر ۹۰۵ ملک امین جان " سرخرود ۹۲۶ ارسلاج خان منزل خان " کوت ۹۰۶ حاجی عبد الغفور خا " " ۹۲۷ سید امیران خان سلطان محمد خان " کنر ۹۰۷ ملک محمد سیو خان مزمل " هراز کنر ۹۲۸ کاظم خان سید عدد خان " شیوه ۹۰۸ میا میر اکبر جان محمد اکبر جان " نیرارنا ۹۲۰ ملک اخند جان فخر الدین خان " چہاردہ خا ۹۰۹ ملا عبداله خان یار محمد خان " سالار مهمند ۹۳۰ عبدالجلیل خان عبدالمجید خان " لغمان ۹۱۰ ملک محصل خان " مهمند ۹۳۱ ملا خیر محمد خان ملک اسد خان " " ۹۱۱ خالو خان " سالار مهمند ۹۳۲ محمد علم خان خوشدل خان " شنوار ۹۱۲ محمد ایوب خان شاد محمد خان " گندک ۹۳۳ میرزا نیک محمد خا یار محمد خان " جلال آبا ۹۱۳ گل علم خان " خوگیانی ۹۳۴ احمد جانخان ملا شرف الدین خان " شنوار ۹۱۴ درویزہ خان " کلالی ۹۳۵ گلزار خان از بک خان " " ۹۱۵ عبد الصمد خا " نورستان ۹۳۶ ملاک غلام جیلانی ملا غالم حسین خان " کندباغ ۹۱۶ عبداله خان " اسمار ۹۳۷ عطا محمد خان حمید خان " لغمان ۹۱۷ عبد الرحیم خان صالح محمد خان " کنواز ۹۳۸ ملک جون خان اکبر خان " قرغیه ۹۱۸ محمد عمر خان " کامدیس ۹۳۹ محمد نظیر خان گلمیر خان " درگه ۹۱۹ عبد العزیز خان حاتم خان " پیچ ۹۴۰ گل محمد خان غلام جانخا " باسول ۹۲۰ شیر احمد خان گل محمد خان " پارون ۹۴۱ ملک محمد حسین خان مجد الدین خا " لغمان ۹۲۱ محمد ہاشم خا " پیچ ۹۴۲ احمد خان محمد خان " " ۹۲۲ احمد گلخان محمد گلخان " چپه دار ۹۴۳ ملا نوروز خان محمد اکبر خان " " اسامی سامی شرکاء محترم لویه جرگه ـ ۱۳۰۳ نمبرشمار | اسـم | ولـد | جمعیت | مقامات | نمبرشمار | اسـم | ولـد | جمعیت | مقامات ۹۴۴ | حاجی عبدالحبیب | ملا مرتضی خان | خوانین و وکلا | جلال آباد | ۹۶۵ | عطر سنگه چودری | " | خوانین و وکلا | جلال آباد ۹۴۵ | محمد اسلم خان | عبدالقادر خان | " | لغمانی | ۹۶۶ | ایا سنگه | امیر سنگه | " | لغمان ۹۴۶ | ملا اسدالله خان | شاه مرد خان | " | شینواری | ۹۶۷ | ملا فضل الحق جان | سید محمود | علماء | چمکنی تنظیمیه آباد ۹۴۷ | شیر علیجان | پردل خان | " | " | ۹۶۸ | پادشا گلجان | حاجی صاحب | مشایخ | مهمند ۹۴۸ | سیدا جانخان | شار علیجان | " | اسمار | ۹۶۹ | مولوی فضل محمود | نور محمد | علماء | باجور ۹۴۹ | حبیب الله خان | امیر محمد خان | " | شینوار ۹۵۰ | عصمت الله خان | میرزا احمد خان | " | کنری | شرکاء محترم لویه جرگه از ولایت فراه ۹۵۱ | ملا شمس الدین خان | نصرالله خان | " | کامه ۹۵۲ | نواب خان | محمود خان | " | خوگیانی | نمبرشمار | اسـم | ولـد | جمعیت | مقامات ۹۵۳ | زرداد خان | الله داد خان | " | دکه | ۹۷۰ | سید تاج الدین | سید پادشاه | سادات | اسلام آباد ۹۵۴ | رستم خان | لعل محمد خان | " | لعلپور | ۹۷۱ | دلجو خان | مصر خان | " | عارف ۹۵۵ | میر عبد الرحیم خان | عبدالحق خان | " | کامه | ۹۷۲ | سید غلام جان | عبدالحق خان | " | چخانسور ۹۵۶ | پادشا میر خان | حضرت میر خان | " | عبد الخلیل | ۹۷۳ | اختر محمد خان | عبدلله خان | " | خاشرود ۹۵۷ | کامرانخان | محمد اکرم خان | " | سرنیه | ۹۷۴ | سید محمد حسین جان | کلان | " | لاش جوین ۹۵۸ | میرنظام الدین جان | محراب خان | " | لغمان | ۹۷۵ | ملا غلام نبی خان | ملا شمس الدین خان | علماء | خاشرود ۹۵۹ | محمد علم خان | نور محمد خان | " | " | ۹۷۶ | ملا عبد الخبیر خان | عبدالفتاح خان | " | مساو ۹۶۰ | سید حسن خان | محمد فیض خان | " | شینوار | ۹۷۷ | ملا عبد الواحاجان | " | " | درآباد ۹۶۱ | شاه حسینجان | محمد حسین خان | " | خوگیانی | ۹۷۸ | عبد القیوم خان | دین محمد خان | " | کهنه ۹۶۲ | سید عبد الجلیل جان | سید الباب گلجان | " | " | ۹۷۹ | عبد الحق جان | محمود خان | " | " ۹۶۳ | محمد مسعود خان | محمود خان | " | لغمان | ۹۸۰ | سردار عطا محمد جان | سردار شیر محمد خان | خوانین | چارجکه چخانسور ۹۶۴ | محمد سرور خان | پادشاه خان | " | حصارک | ۹۸۱ | یحیی خان | محمد عمر خان | " | مساو ( ۴۴۸ ) اسامی سامی شرکا ء محترم لویه جرگه ۱۳۰۴ نمبرشمار | اسم | ولد | صفت ممبری | مقامات ۹۸۲ | نوراحمد خان | عبدالعزیزخان نوزائی | خوانین | فراه ۹۸۳ | محمد زمان خان | سیفورخان علی زائی | " | مرکز ۹۸۴ | محی الدینخان | تاج محمد خان نوزائی | " | کوچکین ۹۸۵ | محمد عمر خان بارکزائی | . | " | نوده ۹۸۶ | محمد حسن خان | فیض محمد خان | " | " ۹۸۷ | عبدالرحمن خان | شمس الدینخان | " | فراه ۹۸۸ | محمد انور خان | محمد عمر خان | خوانین و وکلا | دلگی فراه ۹۸۹ | محمد نبی خان | محمد امانخان | " | سیاه ۹۹۰ | نظر محمد خان | غلام حیدر خان | " | نوده ۹۹۱ | شاه محمد خان | داد خدا خان | " | بغانسور ۹۹۲ | یار محمد خان | غلام محمد خان | " | " ۹۹۳ | غلامحمد خان | عبدالوهاب خان | " | لاش جوین ۹۹۴ | شهاب الدینخان | شاه جهان خان | " | بکول ۹۹۵ | حاجی محمد بشیر خان | محمد اسمعیل خان | " | " ۹۹۶ | محمد عمر خان | غلام حیدر خان | " | خاشرود ۹۹۷ | احمد شاه خان بارکزائی | . | " | مرکز ۴۴۹ اسامی سامی شرکاء محترم لویه جرگه - ۱۳۰۳ نمبر شمار | اسم | ولد | صفت ممیزه | مقامات ۹۹۸ | ولی محمد خان نورزائی | . | خوانین و وکلا | مکول ۹۹۹ | عبدالاحد خان | . | " | " ۱۰۰۰ | محمد اسلم خان | موسی خان | وکلای منتخبه | گلستان ۱۰۰۱ | شیر علیخان بلوچ | . | " | بولنگ ۱۰۰۲ | نور محمد خان | شیر علیخان | " | چخانسور ۱۰۰۳ | عبدالمجید خان نورزائی | . | " | لاش جوین ۱۰۰۴ | یار محمد خان " | . | " | مکول ۱۰۰۵ | کندل خان | دوست محمد خان | " | گلستان ۱۰۰۶ | احمد خان بلوچ | ولی محمد خان | " | چخانسور ۱۰۰۷ | محمد علم خان " | . | " | نهر شاہی ۱۰۰۸ | عبدالقادر خان | . | خوانین و وکلاء | ۱۰۰۹ | سلطان محمد خان | عبدالرحیم خان | " | ۱۰۱۰ | سید محمد خان | محمد زمانخان | " | چخانسور ۱۰۱۱ | امیر محمد خان | احمد خان بارکزائی | " | " ۱۰۱۲ | اختر محمد خان | سردار خان | " | " ۱۰۱۳ | امیر محمد خان | محمد خان کروخیل | " | " ۱۰۱۴ | عبدالرحمن خان | نائب خان نورزائی | " | " ۱۰۱۵ | محمد عمر خان | دین محمد خان | " | " ۴۵۰ اسامی سامی شرکاء محترم لویه جرگه - ۱۳۰۳ شرکاء محترم لویه جرگه از ولایت سمت جنوبی نمبر شمار | اسم | ولد | صفت ممیزه | مقامات ۱۰۱۶ | سید سکندر شاه | | سادات | خواجه حسن ۱۰۱۷ | غلام حیدر خان | جهانگیر خان | وکیل | " ۱۰۱۸ | جلاد خان | ملک علم خان | | " ۱۰۱۹ | عزیز خان | دلاور خان | | " ۱۰۲۰ | سید محمد خان | حاجی شاه محمد خان | | کوچی خیل ۱۰۲۱ | مدد خان | دلاور خان | | حسن شاه ۱۰۲۲ | سیف اللہ خان | رحمت اللہ خان | | اښو ۱۰۲۳ | محمد رؤف خان | ملک عبدالقدوس خان | | ملک خیل ۱۰۲۴ | آزاد خان | دوست محمد خان | | تارو خیل ۱۰۲۵ | شیر دلخان | نور محمد خان | | کندی خیل ۱۰۲۶ | جان محمد خان | پاینده خان | | خند خیل ۱۰۲۷ | سکندر خان | شانک خان | | " ۱۰۲۸ | شهنواز خان | محمد جسم خان | | رود احمد زائی ۱۰۲۹ | پیر دوست خان | نیاز محمد خان | | " ۱۰۳۰ | نور محمد خان | عطا گل خان | | میرزکه ۱۰۳۱ | حیدر خان | ملک نظام خان | | " ۱۰۳۲ | بل خان | جمال الدینخان | | " ۱۰۳۳ | واصل خان | گلاب شاه خان | | " ۴۵۱ اسامی سامی شرکاء محترم لویه جرگه ۱۳۰۳ نمبر شمار | اسم | ولد | صفت ممیزه | مقامات ۱۰۳۴ | درانی خان | لعل محمد خان | . | خوشحال خیل ۱۰۳۵ | عبدالرحمن خان | عاشق خیل | . | مچلغو ۱۰۳۶ | غلام رسول خان | ملک امیر محمد خان | . | شافی خیل ۱۰۳۷ | عبدالرحمن خان | شیر جانخان | . | احمد زائی ۱۰۳۸ | شاه محمد خان | شیر محمد خان | . | حسن " ۱۰۳۹ | محبت خان | شیر علیخان نور اخیل | . | نور اخیل مچلغو ۱۰۴۰ | شہنواز خان | سلطانخان | . | خندی " ۱۰۴۱ | یار محمد خان | محمد خان | . | پاره " ۱۰۴۲ | میر فقیر شاه خان | میر محی الدینخان | سادات | چگنی ۱۰۴۳ | محمد عزیز خان | مندوخیل | وکیل منتخبہ | " ۱۰۴۴ | احمد شاه خان | کلان خان | " | ہاشم خیل جاجی ۱۰۴۵ | نور محمد خان | شاه محمد خان | " | علی " ۱۰۴۶ | محمد علیخان | ہمزه خان | " | حسن " ۱۰۴۷ | اختر محمد خان | محمد اکبر خان | . | صالح " زرمت ۱۰۴۸ | عصمت اللہ خان | فتح اللہ خان | . | الوف " ۱۰۴۹ | عبدالرحمن خان | حبیب اللہ خان | . | زرمت ۱۰۵۰ | صاحب نور | حضرت نور | . | بډه خیل جاجی ۱۰۵۱ | محمد اکبر خان | آزاد خان | . | کلال کو ۱۰۵۲ | خان محمد خان | مغل خان | . | عثمانخیل طوطی خیل ۱۰۵۳ | ملک اعظم محمد خان | ملک شاهیمر د خان | . | یوسف خیل زرمت ۱۰۵۴ | محمد گلخان | . | . | مده خیل ۴۵۷ غلطنامه من بحضور عفو ظهور ناظرین کبار نهایت نادم و شرمسارم که درین مرتبہ بارہا اغلاط لفظیه عمده و سهوات معنویہ از تصحیح باقی مانده با اینکه سحمت کاپیہا او بکمال دقت و احتیاط بعمل آمده فاما در تصحیح پروف و اصلاح سنگہائے آن طوریکه لازم بود کوشیده نشده است. اگرچه هر ہر لفظ و ہر ہر نقطہ آن زیادت و کمی بر دل ندامت منزلم صدمات بزرگی را تولید و تأسف سترگی در ہر لحظه تجدید مینماید. باز هم از الحاق غلط نامه در آخر این مرتبہ بنا بر وجوه آتیه نپرداختیم. زیرا اکثر یہ دیده و شنیده شده که غلطنامه با تصحیحات لازمہ مفید واقع نشده . و نہ احدی بطرف تطبیق و اصلاح آن توجهی میکند لہذا اصلاح و تصحیح این اغلاط جزئیه لفظیہ و معنویہ را برای خود قارئین ذی در آو ناظرین صاحب کیاست درین طبع اول گذاشتیم. و در نظر داریم کہ در طبع ثانی این کتاب کہ در مطبعہ دائرہ تحریرات حضوروی کار است تصحیحات مزبور دقت و انہماک را بکار بریم . (۱۱) دلو ۱۳۰۴ (مریان بنکشگی) صورت تصدیق و تصحیح ریاست محترم شورای دولت این خادم اعلحیضرت و بهیخواه ملت تمام تسویدات (لویه جرگه) که درین کتاب بصورت حالیه ترتیب و تنظیم یافته و حسن مساعی و عرق ریزی اخلاص کیش صادق اعلحیضرت غازی برادرم موکومر بہا الدین کشککی سوانح نگار حضور همایونی و پیرامز نور حقیقی بجامه اصلی آن که تماماً مبنی بگزارشات و جریانات حقانه و اسوله و اجوبه منصفانه سرکار محترم لویه جرگه ۱۳۰۳ میباشد آراسته و پیراسته است، از اول الی آخر بکمال دقت ملاحظه کرده تمام این مندرجات و مسطورات را با وقائع و گزارشات و مرئیات آن مجلس عالی مطابق و درست یافتم و سطور هذ البطو تصدیق و تأیید و صحیح بودن آن تحریر داشتم! [BLANK PAGE]