نسخه سوم
عین الوقایع
صفحه ۲۲۹

دقایق در زیر کار برج خاکستر از داخل سرباز خانه مخارج مفتوح واحداث کرده بودند بیرون شدند و خود را بخرابۀ سلطان میر
عبدالواحد شهید رسانیدند افواج وفا دار سراجی دلهای از بالای برج بر آنها شلیک کرده یازده نفر از آنها را مقتول و مجروح ساختند
و بعد از برج مذکور و برج خواجه عبدالله مصری دیر اونا نه هزار را نشانه توپ قرار دادند و از دروازه قندهار هم شلیک پیاپی بطرف
هزاره شورشیان در اونجا بودند نمودند از قام گلوله ای تو بها هنگام غروب یک گلوله بصندوقه بام عمارت از توپ بندک برج خاکستر
خورد و سایرین بامر و ملاحظات چنانی سپهسالار رحمت اینه افواج از شهر خارج شوند و باغیان حمله ببرند نادند و بهای ترونه
بباغیان از برج کشمیر گلوله بارید و آنها بواسطه عمارت و دیوار نامحفوظ بودند بعد از انکه هوا تاریک شد از خراب خارج شده رو براه
روضه باغ وقصد رفتن وطن خود روانه شدند و بسیاری آنها دو تفنگ نیزه با فشنک سیاری همراه داشتند که بوطن میبردند بالمعامل
فردای آنشب چهار صد سوار مع ژرنا مور تعاقب باغیانشدند و در مهرنزل دو سه نفر از آنها را بچنگ آوردند بجهت او شقتنهای
زیاد پانصد و چهل نفر تحت ریاست گوماندران نظامی خود که با آنها متفق بود شهرک و اندر وسیده بباغیان عمده آن محل ملحق شدند
ضح روز اینواقعه مؤلف برای سیاحت با چند نفر همرهان و اقوام خود اول بمرقد سلطان میر عبدالواحد شهید رفت پیشتر از
محروملی حبت سپاه یابی بر آنجا افتاده دید که گلوله کاری بر آنها خورده بود و خون زیاد از بدن شان رفته افتاده که قد می بودت
آن بیچاره ناکم بوده که سارقین بی انصاف بنجوم آنشب بسروقت آنها رفته لباسهای آنها را در آورده بودند و اینمطلب بسیار نامرگز
بود در تشخص گوشه کنار چند بسته فشنگ دیده شد که در نقب گذاشته بودند مؤلف بمرامان خود گفت بر داشتند ده اهل شهر رسیدیم
باز بر آشفتنه بود و کابلیها از هر باتها کینه در دل داشته داند لند میزدند که چرا دیروز هراتیها بسپسالار همرابی کردند از آنجا
بچهار باغ حکومت آمدیم سپهسالار را دیدم که نامه از انکه آمده بدر بازنشته مبارکباد و فتح او گفته فشنگها را تسلیم نمودیم در این حین
تفنگ و فشنک زیاد که بدست اهالی و سپاهیان افتاده بود می آوردند و تحویل میدادند و جابر جان با احمد علیخان کوتوال برای
اعلان امنیت مامور بازار باشدهستی روز قبل آنم برای نگهداری صندوقخانه احمد علیخان کفایت زیاد بخرج داده بود و غدر دوستها
تیمورشاه خان نایب سالار که بهنگام شورش بطرف ایران رفته بود در منزل شمش دوازده فرسنگی ہرات علا محمد بیگ حاکم آن نقطه
مشارالیه را دیده بعنفوان هنگامے از خود نزد شب که خبر شورش شهر رسید او را با همرهانش دستگیر نموده بسپهسالار و حکومت هرات
اطلاع داد مامورین چندی آمدند نایب سالار را گرفته بهرات آوردند و بحائل فرستادند القصه هرات باین ترتیب عظیم شد
ولی جبهه که غلجائیان هر جوم و مریا سپاهیان یابی که از هرات رفته بودند متفق شده در نواحی اندرو مقنعه مرغاب که عموم با غیان خیلیا
بودند و رسیدند و عصابی عبدل با جزا غلامحیدر خان شدند مشار الیه نیز با عساکر خود در نقطه و نداآب که آنجار اقب ایستاده ام
میگویند با طایفه ترکی و هوتکی مصاف سختی داد و مفصر فتحی نمود و بطرف مرغاب که معسکر باغیان بود بشتافت و در آن ایام که خبر
شورش ہرات وحرکت و الحاق سپاهیان فوج یابی بباغیان ترکی داندری بگوشش دامیر عبدالرحمن خان شد فوز آدو فوج پیاده نظام
و چهار صد سوار رساله در ماه شوال از کابل بامد اد جنرال غلامحید رخان فرستاد بهفتم ماه ذیقعده بهرد د شکر بهم رسیده و در اقه ثانیه
با دسته از باغیان که بکمک شورشیان دیگر میرفتند تلاقی کرده فتح نمودند و پس از این فتح باغیان را تاب مقاومت نماند و در هر قطعه
طرف شدند ژرنال مذکور بر آنها غلبه نمود تا اواخر ذیقعده از بسیاری بیغمی و نداشتن خوراک جمعیت باغیان پراکنده و پریشان
شدند و ملاعبدالکریم فرار آبگبر رفت بفضل الله براورکش مقتول گردید جرال غلامحید رخان بعضی از سپاه را مامور اقامت محالات
احمد علیخان
از طایفه جوانشیر کابل
و خاص خیر خواه
امارت افغانستا
بود
با غیان


لسیح سیم
عین الوقایع
صفحه ۲۳
یاغیان نموده خودش با بسیار از سپاهیان عازم کابل شد امیر عبدالرحمن خان روز ورود مشارالیه پروانه خان را با جمعی لشکریا بم
استقبال او فرستاد و نشان الماسی با و مرحمت کرد و تیمور شاه خان را که از هرات محبوسانه بکابل آورده بودند ببدترین
عقوبتی مقتول ساختند هم در این روز ها سردار محمد ایوب خان از طهران عزم حرکت بطور فرار نموده چند پاکت سربسته
بتیاریخ چند روز متصل از ایام اتیه که بیان حالت اقامت او را داشت بنام مشیرالدوله نوشته بخانه گذاشت و خودش با هجده
سوار از طهران بدون اجازه اعلیحضرت پادشاه ایران روانه سمت خراسان شد و قبل از حرکت خود با تباع و کسان مشبعان
فراری که در خراسان داشت ابلاغ کرده بود که بفلان روز با اسب و یراق مسلح در فلان نقطه حاضر باشید که ما هم بآن
نقطه
مقطع بات بر و هم حضرات مذکور در خراسان تهیه و تدارک اسب و اسلحه شدند اما سردار مزبور در بین راه بچنپ
سیم تلگراف را قطع کرده شتابان بسپار سمت مشهد بود راه بله را بیداد از عجز و سهم راه گم کرده سردار و همراهان
(جندق)
او را بطرف جندق که سمان بود و چند روز در آن بیابان سرگردان شدند که وقتی نمیدند راه غلط شد ه مجدداً بنقطه اول
نقطه است واقعه در
مراجعت کردند بعد روانه مقصد شدند و اینمطلب باعث تفرقه و یاس ناطران مشهد و هرات شد اولا انکلیب ها بطور سخی از دو
بیابان شرقی عراق
ایران مطالبه کر فتاری سردار معظم الیه را مینمودند وثانیاً وقایع نگاران خفیه و اشکار ای افغانزان با میر عبدالرحمن خان
عجم و در شرق جنوبی
را پورت حرکت سردار و بیان حال را دادند همینکه قایم از طرف ایران بعموم امراء سرحد شرقی خراسان امر شد که خوالطرفة
بلده سمنان اتفاق
دیگر فشاری سردار محمد ایوب خان اقدام نموده مستعد باشند و حکومت وسهسالار بهتر هم فوج رساله ترک سوار را کہ بہرحمدنیا
می افتد و چند من
سیل پیشه از کناره
ساعلو بودند شهر احضار نمودند و در عوض فوج رساله چها بر ار ایرا با با تصد سوار تحت ریاست اقدس اسمعیل د صا حب منصبان نظامی
تلام
چپ راه طهران محققات
دیگر بغوریان فرستادند و سوار و پیاده زیادی نیز میای سرحه دات که محل عبور از طرف ایران بود مقرر داشتند و در فوج پیاده
دور است علاقہ
از سپاه هرات مامور حرکت و اقامت تا نقطه غمش نمودند در آن اثنا سر دار معظم با همراهان سفر خود در علاقه خواف رسید
آن بالعاینه و بیابان
در سر اصحلمہ آبی فرود آمدند و آدم بقرء خواف فرستادند که اشیاء خوراکی وعلوفه برای اسبان حاضر نماید که خدایان قراء
آن امن و گرگ
کیما بست چون
را پورت درود آنها را بسیر دریا خلجان حکمران خواف دادند مشارالیه با سوار استمداد آماده که دشت قصد محاصره سردار را
هر که گرگی می نماید
نمود سرداران و یاران او فهمیده یکساعت قبل از رسیدن سواران آنما سوار شده بطرف کناره نمکسا ر متوجه شدند و خود را
میت و پشیمان می شود
بشطه غلزه چشمه مناب رسانید و آب چشمه را بضبط خود در آوردند و سهسا را بجر اسمر دادر متعاقب انها بفاصلہ یکساعت چہار سواران
ممتنا ز محلی اہالی
سرحد حواف و با فوز با بیرق افراشته و میر در و شیلجان و از طرف هرات نیز فوج رساله و سواره هرات که در حراست
حق از رو بی میبند
گردش بیابان مشغول بودند رسیدند در حالتی که تمام اسب و آدم آن تشنه و قریب بهلاکت بودند چون در آن نواحی آب خورد
سردار محمد ایوریبان
بجز در آن چشمه همیرسد سردار و همراهان او هم با اسلحه ممتاز سر چشمه را گرفته بودند و کوهسار مرتفع نیز در عقت چشمه است که
انکناره نمکستگرو
قدرت و امکان حمله لشکر یان طرفین نداشته ناچار رساله افغان بعلامت بیرق و آوا ز شیپور سلامی کامل بسردار معظم کردند
در ده نمک سوآیا ہے
طرف رفته بود
و استدعا کردند که تو شهزاده ما مردمی بسیار خود مان را از تشنگی نجات بده بعد انچه نفر مائی اطاعت سردار را برا حماقات
آمد اسپهای خود را آنجا گذاشته و خودش با همردامان قریب پنجاه قدم از دامن بارتفاع کوه بالا رفتند و صدا زدند که سورا
افغان و ایر نے ہمہ باک بیائید و خودر اسیر آب کنید سواران بمحض استماع این سخن مثل مور و بلع بروی آب ریخته چون قلیل
آبی است و بیست قدم چشمه آب شار ندارد قریب دو تا مرد و مرکب افغان و ایرانی گرفتار آب خوردن بودند و سبھا
اینقدر


نسخه هشتم عین الوقایع صفحه ۱۳

اینقدر آسابیده بودند که از رفتار و حرکت باز ماندند در آن اثنا سرپرستیظم الیه یکی از پیشخدمتهای خود را باقر از بالا نزور راستا
سپاه افاغنه فرستاد که هرگاه از صدق دل با من هم عهد شده اید این سرآن را ببوسید و مهر نمائید تا موجب اطمینان من بشود
پیشخدمت فقتی بپائین رسید قرآن را رها کرده بوسید و بخود آورید در انهم دستگیر نموده سردار از بالا آواز داد که فاصله بند در تندی
نیست میعاد گر میامد حق تعالی میفرماید مَا عَلَی الرَّسُولِ إِلَّا البَلَاغ هر گاه قبول پیمان نمیکنید آدم را بگیرید حتماً نقبای
سوار هرات میر کدا موظف مخصصی کردند که دال عقد او بود بتعظیم نامی رصاله که بنشام و پرس مبحوث بود سخنان لغو نسبت بسردار د بر زبان
گفت مشارالیهم که هر یک در غیرت و شجاعت یگانه دهر بودند طاقت استماع نیاورده صدا زدند که ایبرادران اسپاچون ماملک دش
ایران را خورده ایم دبلقيس د صدمه شایان راضی نیستیم شما از میان سپاه افاغنه آن بپک کناریه دید که اینک شروع بجنگ خوابد
سواران با طرزی دعوانی مجرد و خود را کنار کشیدند و سردار معظم الیه اول تفنگی که زد گلوله اش به آن آن رساله عریضی
و کلوله تفنگ دوتم به بیان سید محمد خان متیز کی خورد و ارو آمد جنگ در پیوست شش سید محمد خان در میان چشمه دای
وسواران افاغنه اسبهای خود را گذاشته متفرق شده دده اسب و ۱۲۲ آدم بقتل دادند و از طرف سردار با اینهمه شیکاب
پیاپي افاغنه فقط سردار محمد نعیم خان زخم کلوله بردا ود و نفراد صاحب منصبان هم ضربتی جراحتی رسید القدر بکر ابافاغنه
که از اینطرف حریف نشدند بید ان دور جمیع اوری کرده یکدسته پیاده از طرف مشرق دپشت کوه بالا رفتند د بابای سر
سردار و پسرانش نقطه مرامتصف شدند و کلوله ریزی از طرفین مدر کار بر دام و و تا از شب رفته آنوقت سردار بهرام خان
گفت د و نفر د افغانه می خواهیم که با خصم طرف مجادله باشد تا ما خود را بخاک ایران برسانیم ہمرا بان سردار در این نقطه
از پنجصل بودند نایب سالار حفیظ الله خان ژنرال تاج محمد خان د لدا رسلان خان علیمائی پگت محمد نور خان
دو نفر از سرداران دسترپی دو نفر پیشخدمت و دو نفر از گسیتان پای نظامی سابقش و سایرین تخمینن پانزده اندکوع بویه
امیر محمد خان پیشخدمت و محمد نور خان با کیفز دیگری قبول جانفدایی کرده در آن محل ماندند و سردار با سایر همراهان سیان
اسپها سواران افاغنه در آمده چند راس اسب خوب انتخاب کردند و سوار شده رو بمراجعت بسمت ایران نهادند چون
باسبهای خودشان تاب سواری نمانده بود بکفا میان آن سه نفر تاصبح تفنگ زدن مشغول بودند دو تن از میچ دیا
محمد نور خان هم با نوکر خود باسی سوار شده مداخله خاک هرات رفت و یکنفر دیگر باقی ماند آنهم بساعت از آفتاب که کشته
دستگیر شد و در محل اقامت سردار کوفشنگ زیاد و تقریبا چهار صد عد د سکوک طلا ریخته بود و مکتو برای اظهار استقات
گذاشته بودند تماماً بنصبط سپاه افاغنه در آمد و متعاقب سردار تا خاک ایران رفتند و رد را بردند تا نقطه که سردار خرگوشی
صید کرده بود بعد از ان رو بمراجعت نهادند د تفصیل را بہرات راپورت داده آن اسیر را ہم فرستادند حرکت محمد نورخان
که یکی از شبانا عالم بود بداخلہ ہرات تا نقطه پاسدان سه فرسنگه انطرف شہر ہرات رفتہ سجا نه یکی از آشنایان سابقی خود در د
کرده بود سپهسالار و حکومت اطلاع یافته انبوهی بحر فتاری او فرستادند مشارالیه در منزل میزبان خود محاصره ماند آما مردانه
بیرون آمده با تفنگچه ششوله دو نفر را کشت در ان وقت چند زخم کلوله بر او وارد آمده دستگیر شد و او را بشهرا در در پخشش را در مید
بسقف چهار سوق آویخته از اینطرف سردار محمد ایوب خان بسرد و هم محرم سال بعد با تغییرا باس وارد ارض اقدس شد
موقف نیز مخته انجام کاری و مخصوصن بایست از هرات آمد سراغ سردار را در منزل سردار محمد باشم خان د باب رو بر یہ کلامی مخاصیرا
و افغانستان


نسخه سوم عین الوقایع صفحه ۲۳۲

و افغانستان بدیدان مقسم الیه فرستند مؤلف حضور پیدا کرده باستماع سرگذشت سردار راضی نمود که کیفیت پس از مراجعت بمیدان
همراهان من هر کدام بستی افتادند وجه تفرقی تشنگی همراهان و بی آبی آن صحرا بود اثر اراضی شده زار و نمکزار بعطش را
زیاد میکند در بیابان رسیدم که جز دو نفر همراه نداشتم شدت تابش آفتاب تشنگی مرا بیحال کرد سایه و سر پناهی هم بهم نمیرسید
در سایه بوته خاری سرم را گذاشتم و بیحال شدم یکی از نوکران اسبها را نگهداشت و دیگری در بیابان بجستجوی آب رفت پس از
ساعتی شبانیرا پیدا کرده قدری دوغ و آب تحصیل نموده آورد خوردیم و رو براه نهادیم تا بآبادی رسیدیم
مؤلف در آن سرگذشت سردار معظم انوره کی دنیای فانیرا پوچ دانستم چرا که پس از فتح قندهار سردار محمد ایوب خان
صاحب بیست هزار سپاه نظامی و شصت عراده توپ مستعد او د افری بود و حصهٔ که بکردش سوار میشد و روز دیگر بمیریق
هر یک از افواج حصهٔ اسلامی با چه خانه (موثر هیک) و شنیور کوش فلنگ را کرمی نمود و خوابگاه خوب و عمارات عالی
بزرگان بدست افغانها برقاء درید اقتدار سردار و همراهانش بود عیاشی و وجه داشته که زبان از بیان آن قاصر است و عاقبت
کار بجای برسد که سرپناه او بوته خاری و مایه زندگانی او قطره دوغ شبانی میشود اف بر تو ای دنیای دنی اکو بیوفا نبودی
هر آینه بزرگان دین و پیشوایان رسوم بترک آلایشت نمیکردند چنبر از این دلیلی در بی اعتباری دنیا نیست وقتی انصاف
داده شود در مسعور بملل و اقوام و اقارب بپردگی و ریشی از قدیم الایام الی حال رسم است که در خانواده یکی از آنها بهرگاه اولاد
ذکوری متولد شود تماماً عیش و طرب و مژده بجا شکرانه آن مولود داشته و دارند با اینکه هنوز زندگانی و بقای عمر آن نامعلوم آمد
و احیاناً تا با مید پشت بندی و قوت ائتلافی است چنانچه از اثر بیوفائی دنیا بناشه مثل سردار محمد ایوب خان و امیر عبدالرحمن خان
عمزادگان با کفایت و شجاعی کسر بهم برسد پس چه باعث شد که باید آنها بهم متفق و دوست نباشند و دشمن جان یکدیگر شوند
که کشته مخاصمت کار را اینجا بکشد یقیناً اگر صفا و اتحادی در میان بود امیر عبدالرحمن خان راضی نمیشد که سردار محمد ایوب خان باین
مبتلای روزگار واقع شود زیبا پرد و کل یکبوستان و میوه یکبوستان میباشند که مؤلف دربیان نسب احوال آنها با این اشعارانی هم بیت میبرد
زافغان یکی نور تابنده چهر که نامش در آفاق پاینده شهر بلند اختر و عادل و نیک زاد بکابل نهاد نام گیتی نهاد
خدا کرد فرمان او را روا بیاراست او را با ورنگ و تاج بملکش در آمد لبسی ماه رو ز بالا بلندان بهمزه عدو
پدید آمد از گلستان وصال زخورشید رویان نیکو جمال جوانان دریا دل و نیکبخت که هر یک بدی در خورا تاج و تخت
از آنجمله مفتاح اقلیم دوست محمد که این نکته بر نام اوست پس از وی تخت امارت نشست بنسخیر آن خطه بکشاد دست
زجان پیروی کرد با پند مرا قرین گشت بس مهتر نابند مرا خداکرد از زایش از کرم جوانان نجدش بخت نیکو قدم
نخستین وزیر اکبر نامدار شجاع و دلیر و جهان بخش راد دوم چون محمد که افضل بدی بکابل زمین خسرو الکل بدی
سوم بود اعظم که او را بنام محمد شدی تاج اندر کام چهارم ولیعهد شیر پلی که از نام او یافت دلها جلی
بسی دیگر از نسل آن نامور هنر شیر صولت چو جد و پدر بکابل زمین مقترین آمدند طلب کار تاج و نگین آمدند
شیر از و دمین عهد رحمن پدید نظر کردنه کردگار مجید که صاحبقران گشت و آفاق گیر بافغان شد از لطف رحمن امیر
ز سؤم پسر ماند اندر جهان کنو خال و بدبخت سنجی خان که بر فتح کابل شد کامیاب پنبه حبث در ملک افراسیاب
نگهدار او باد سلطان طوس پدید آمد از نسل شیر پلی سه فرزند معروف در پردلی

یلی را

+گیر نا مراد مقصود از فراید
محمد اکبر خان پسر بزرگ
امیر دوست محمد خان است یکی از سردار
قدرت و اقتدار شکر نجات
امیر المومنین با علیه السلام
در گذشت و اسرعان قبرستان حضرت
و دست بیع با اکبر امیر المومنین
نوشته باند باین حکایت حکایت عبر
کرد فراخته و حشیه
کجاست ایده کوهر جزایر سینه
و کرد و غبار کود تا چشمه
بر رخ مرغان بی خیر خود را
بیندیشد و اندوختی بردارد
جدد که نور منیر خورشید
سرشار جود بی تمام بوی شرابت
ست که در بطن ام پیدا کردید
خوش بگذارم پر وقت صبح قند
ها کشته خواهد امد و تویت
دل یافت از هم اسر عم
+


نسخه سوم سراج الوقایع صفحه ۳۳

یکی را محمد علی نام کرد که از داغ او روز خود شام کرد
پناهی بتو گشته شد بیدریغ است ازین شوکت دست تیغ محمد علی خان روز دهم عاشورا
یکی را سمی بیعقوب کرد هم قصه با صبر ایوب کرد
اگر خار در پنجه اغمس چو بدخواه اندر بدست آریس بحکم پدرش طرف جنگ
نگردید از دست دشمن خلاص کز آن ظالمان بازگیرد قصاص
قلم سوی مطلب کشم بیدریغ بتاریخ گویم نه در هیچ و نیچ سردار محمد ایوب خان
سوم پور او باشد ایوب خان که نامش پراگنده شد در جهان
چنین است این ابلق روزگار که در دور گردون بسی کار زار عوض شد و بمرده
پس از چند گاهی ز اورنگ زر بخاک مذلت نهادند سر
ز بیداد این گنبد آبنوس بسی مهر طلعت بخاک عروس بقتل رسیده
نه تنها بسر دارد اولا تبار چنین رو آورد پایان کار
که در سایه خاربنا و سر گذشت از کلاه و کمربند زر
چکید قطره دوغ شبان شاد شد تو گوئی که از بند آزاد شد
نخواندی اگر حال ایوبا و یا قصه حزن یعقوب را
که چون یوسف از خدمتش دور شد سرشکش فرو ریخت تا کور شد
نخفته گوارا با یوب خان چنین سرگذشتی در این خاکدان از امیر شیر علیخان
عزیزی که شد تاج مصرش کلاه بزیداد چرخ اندر آمد بچاه
چو امید داری بحقش ثبات در اندیشه خبر عشق مطلق شنا چند پسر دیگر هم بود
بر آرد بلطف خدایش زچاه شد از صبر بر مصریان پادشاه
ریاضی سخن بس کن اندرمجرا بکار خدائی چه چون و چرا اما امارت علیه نامی نبرد

(ایران) چون خاطر اعلیحضرت ناصرالدینشاه از حرکت بی طلوع سردار محمد ایوب خان و آنهمه زحمت بیخود و در دسری که سمت سردار محمد ایوب خان
ایران روادار شدان رنجیده بود و انگلیسها هم خیلی مطلب حرکت سردار معظم الیه را عقب گیروند شهر تیغه که از دولتهای که اکنون بقید حیات
ایران در باره سردار محمد ایوب خان دپمراهان او برقرار بود قطع شد و قراردادند مختصر مخارجی پس از ورود سردار در قید انتقال قندهار
مشهد درباره خود و همراهانش بدهند هم در اینروزهها فرمانفرما از حکومت خراسان عزل و حصار بطهران شده بود مستوفی
و نواب والا رکن الدوله بحکومت و تولیت ارض طوس راه دارا بود . هم در این ایام خبر طغیان تراکه بمرت گرگان بگوش
رجال دولت علیه شد و مصمم تنبیه و تادیب آنها گردیدند (آفریقا عثمان) در ماه ژوئن ۱۸۸۷مسیحی جناب امین پاشا از طرف
دولت علیه عثمانی با سی و پنجهزار سپاه جرار عثمانی و مصری پاسی و پنج عراده توپ مامور دفع متمهدی و متوجه سودان شد و
چندی از نقاط غربی قلمرو محمدی را بطی گرفت در مصر علیا گرد باد سختی برخاسته قریه مریق را از ریگهای بیابان پر کرد و پانزده
خانه دهات آن نواحی را از بیخ کند (آمریقا) ملاقات اعلیحضرت ایمپراتور روس با ایمپراتور المان و بعد با ایمپراتور هشترا جشن سالر جام
(انگلیش) چون اخبار نقطه دا کا شنار را بخود گرفت اینمطلب باعث تاسف سایر دول ار و پاشد (فرانس) ملکه انگلیس بنشیدن
در ولایتهای دو ئه لن از ارس که ممالک شمائله ایند ولت است زلزله سختی روی داد و ورود اعلیحضرت ایمپراتور روس بشهر پاریس سائر نقاط مملکت
جشن مفصلی گرفتند (أوسترياليا) ایمپراتور ایندولت که بسیاحت فرنگ عازم بود بشهر سینج درود کرده سان سپاه اندولت و دائر ممالک
تماشا نمود (شئناف) ورود اعلیحضرت ایمپراتور روس بشهر کیف و کلیسیای صوفیا سفری که اعلیحضرت ایمپراتور ۱۸۸۷
معظم الیه بفرنگ نمود با سباب مزید اعتماد با دول اروپا شد وفات پرنس لوبانوف از معاریف (ایتالیا) حصار
این دولت سفیر خود را از واشینگتن و رفتن سفیر دولت مذکور از برزیل که نامش کنت ما رتیفواست از پای تخت برزیل بواسطه
بی احترامی که اهالی نسبت به بیرق دولت ایتالی نمودند و مامور شدن آن سفیر از جانب دولت متبوعه خود با کشتی جنگی بپیاده قتونا
بشهر (ریود و ژا نیرو) که از حکومت آنجا ایضاحات و ترضیه مقتضیه را بخواهد دولت برزیل نیز بواسطه سفیر خود که مقیم روم
پای تخت ایتالیاست با صلاح مطلب کوشید مسیواسته فانوس نزافیر و پولوس بازوجه خود بچند یوم فاصله وفات یافت

عجویب


نسخۀ ششم عين الوقايع صفحۀ ٢٣٤

بموجب وصیت ان زن وشوهر که ازاغنیای ملت روم بودند هشتصد وشصت هزار فرانک از نقود ومتروکه انها بکفایت مکاتب قوم
واقعه درممالک عثمانی هبه وتسلیم شد (اسپانيا) ابتیاع یکفروند کشتی جنگی ازکومپانی کشتی سازی انسالد ومبلغ ششصد ونود
هزار لیرا انگلیسی معادل هفت کرور تومان پول ایران (یونان) مشغول باصلاح کشتی های جنگی خودبود و یکصد هزار فرانک
خرج تعمیرات او شد (اسپانياى مشرقى (ژاپون) استعفای وزرا وکابینه دولت که اعلیحضرت میکا دوقبول
استعفای انها رانمی نماید و(کنت کورودا) را بعنوان موقت بریاست وزراء معین میدارد
اعلیحضرت میکا دو پادشاه ژاپون بکارخانجات اسلحه سازی مملکت خود افزود ودستورالعمل ساختن چند کشتی جنگی داد
وشهر توکیورا که در اینعهد پای تخت خودقرارداد از هر حیث اراسته ومنظم ساخت وسپاه نظامی خود را بوضع دول اروپاد
بقانون المان وانگلیس تربیت وتلبس نموده بر استعداد خود افزود (در سنۀ ١٣٠٥ هجری) (مطابق ١٨٨٨مسیحی)
افغانستان) سردار محمد اسحق خان پسرعموی امیر عبدالرحمن خان پسر مرحوم امیر محمد اعظم خان که والی ترکستان از جانب
و در سلسلۀ فقر بطریقۀ قادری قدم نهاده بود با بزرگان بلاد ترکستان بنای سلوک و آمیزش ومحبت را گذاشته اوامرسختی که
ازامیر عبدالرحمن خان میشد انجام آنرا بطیغره واهمال میگذرانید ونیخواسست که غیررای خودش تکلیفی باهالی ترکستان شد بنا ب
لهٰذا امیر عبدالرحمن خان بنای سختی را گذاشته ومامورین چندی بمرکز حکومت او فرستادکه دخالت درامورات بنمایم
رواج حکم امارت را بدهند انهم رنجیده خاطر شده محرمانه سران سپاه وبزرگان ترکستان را باخود متفق و هم عهد ساخت
برضد امیر عبدالرحمن خان اقدام نموده وعلم اقتدار افراشت وولایت خودرا با مارت تبدیل کرد وعموم اهالی
[marginalia: سلطان نامی از فوج گلی ترکستان معظم الیه را امیر خطاب کردند و راپورت این مطلب با میر عبدالرحمن خان رسید ودرکابل تهیه وتدارک سپاه فراوان
وغله بر سرسوخته ودفع سردار محمد اسحق خان پرداختند (ایران) در ماه صفر اینسال ملکی از دارالخلافه بجوانب دارالرکن الدوله والی
کمیتی بحضرت عباس
بمرد ودبفاصه سه شبانه
خراسان صادر شد که سردار محمد ایوب خان را با همراهانش دستناخ نظر نموده بقولنسول انگلیس مقیم مشهد بسپار د چون اغلب
میدوان شخص در فوج با انواع تدابیر وسحر رجال دولت علیه ایران را از نگهداری سردار محمد ایوب خان وهمراهانش منصرف نمودند ومقصود انها
او ملازم و معرون این بود که سردار معظم الیه را ازایران بهندوستان ببرند وتحت الحفظ خود نگهدارند برای اظهار تمدید نسبت بامیرا عبدالرحمن
جلیلی بود] یعنی شیری بزنجیر داشته باشند که اگر پیر موافقت با رای آنها نکند شیر را بمخالفت او وا دارند وبدین محافظ پیر همیشه
در قید اطاعت انها باشد و هم بیشه که به پیرسپرده اند از حملات شیر ایمن گردانند القصه نواب رکن الدوله چون دید
همراهان سردار محمد ایوب خان جمعی شجاعان مسلّح ودلیران نامی افغانستاتند تدبیری کرده فوج مسلّحی در توپخانه ارض
اقدس مخفی نمود وجمعی از اجزاء وسربازان وسواران حاضر رکاب خودرا باطراف دارالحکومه واداشت وسرداً
معظی الیه را بارک احضار نمود بدین امیدواری که حکم حضرت همایونی شده بشما و همراهان شما خلعت داده میشود
وپرس از رفتن هرجای مختار باشید سردار تمام صاحب منصبان واجزاء مسعتیاتی که داشت همراه خود بارگ برد وقتی
نزدیک عمارت دارالحکومه رسیدند فوج مخفی شیپور زنان ازعقب سررسیدند وفوج پیاده وسواره دیگر از پیش رو تمام
آنهارامحاصره نموده درمیان گرفتند وگفتند سردار شما وارد اطاق ایالت شود سایرین هم تماماً یراق و اسلحه که همراه دارند
تسلیم نمایند سردار چاکانه بملاقات والی رفت و همراهانش که متجاوز از دویست و پنجاه نفر بودند لاعلاج اسلحه خود را

دور


نسخه سومی عین الوقایع صفحه ۲۳

دور انداخته با پستعای بیان مقصود ایالت را نمودند جواب بآنها داد که تاکنون در حفظ و حمایت دولت ایران بودید
از حالا باید سپرده نمایندگان دولت فخیمه انگلیس شوید و نمداری و مخارج خود را از آنها بخواهید و بهر کجا شما را بخواهند ببرد متأثر
سردار محمد ایوب خان ناچار قبول نمود چرا که دیگر دونه اشت بعد از قرار عهدد آنها بتهران بردو و نسنجد خیاب حضور اعلیحضرت
شاهنشاه ایران شود و بعضی ملاحظات دیگر نیز در ضمن بود که مستری الیه سمیز ال مکین انگلیس قونسول مقیم مشهد تسلیم شد و اما در حرکت
از راه طهران و بغداد بطرف هندوستان نمودند و از خراسان پس از چند یوم رفتند و مخارج راه آنها تماماً از قونسولگری
انگلیس منظور شد سردار محمد هاشمخان پسر دار محمد طاهر خان پسران سردار محمد شیرین خان که مهاجرت بخراسان نموده
و املاک و مزارع و سنازلاً در مشهد داشتند بتصدیق اهل خبره وجه املاک آنها نیز از قونسولگری داده شد و کلاً بالاتفاق سردار
محمد ایوب خان از ایران متوجه هندوستان شدند محمد آقا نام لنگ اولاد حسنخان شاملو که چندی قبل از مشهد بهرات رفته
و قباله جات قدیمی که محت و شتم آنها معلوم نبود از قنوات و مزارع پایه سرحد می خواف و با حرز تقدیم حضور امیر عبد الرحمٰن
نمود منجمله از نقطه هشتادان بین کلات و غوریان در آن قباله ما بعضی قنوات درج بود باعث اختلاف حدود معینه سرحدیک
ایران و افغانستان شد و افاغنه بضبط تمام هشتادان اقدام کردند و ایران هم بمحافظه خط حدود و ثغور سایر نقاط با باد نما
موسی آباد و خوش آب سرحد خواف دایوبی و قنوات هشتادان سرحد با حرز که ضمیمه ملک خود میدانستند پرداشتند و عُدّۀ
محلی افاغنه بر آباد دولت انگلیس نمودند لذا از طرف دولت فخیمه انگلیس جنرال مکلین قونسول مستعصام سرتیپ سرهنگ مأمور شد
و از دولت علیه ایران جناب میرزا محمد علیخان ناظم الملک کارگذار خراسان که سید جلیل و امین وۀ بد و با جناب میرزا مجمد امیر
خلف ارجمند خود و میرزا محمد علیخان سرتیپ مهندس با میرزا عبد الرحیم خان کاشف الملک عالیه خلف ارشدش و نواب عالی
مدرلیکی میرزای سهام الملک برای فیصله اینمطلب مهم روانه با حرز شدند و از امارات افغانستان جنرال غوث الدین خان با دو
نفر از قضاة و خوانین محترم هرات بدان نقطه مأموریت یافتند و با هر کدام مختصر اجزائی از ملکی و نظامی همراه بودند که اگر کار
بمجادله کشد خالی از استعداد نباشند اجتماع مأمورین مذکور بسرحد فروشده متجاوز از پنجاه طول کشید تا در اواخر هشتنگی
تعیین حدود کنون سرحد خواف و با حرز از طرفین شد به پنقرار که قنوات عمدۀ هشتادان در تصرف ایران باقی مانده
یازده رشته قنات بایره و غیره بضبط افاغنه درآمد و نقطه ایوبی نیز در ید ایرانیان ماند و بر وج علامت را هر جا ساخته
رویتنکسار بین خواف و غوریان پیش میرفتند تا نقطه که او را تینه بال غز میگویند و چشمه زنگل آب در نزدیکی آنست بکنار
نمکسار علامت را روی آن تیغه گذاشتند که سمت غربی آن ملک ایران باشد و جانب مشرقی جزو افغانستان شود قرار دادیم
بمین تعیین با فصول چندی نوشته رد و بدل نمودند و از طرف ایران علیمردان خان نصرة الملک حکمران ایل تیموری مأمور
آبادی هشتادان شد و قلعه در آن نقطه ساخت موسوم بگلباغ پرده و نیز میر محمد صدیق خان پسر میر منصور خان خوافی اقدام باآبادی
مزارع موسی آباد و خوش آب سرحد خواف که ملک موروثی اوست نمود و مأمورین دولتی در اواخر اینسال عزم حرکت از سرحد هشتاد
مزور نموده بهر کدام بجانب مقصد خود شتافتند جناب میرزا محمد علیخان ناظم الملک با میرزا مجد امیرخان فرزند ارجمند
در اینسفر بخیر خواهی دولت علیه ایران اینقدر کفایت و تدبیر بخرج داد که کراراً ژنرال مکلین انگلیس میگفت در مدت ششماه
باناظم الملک در زد و خورد مراسلات رسانه دولتی بودیم هیچ کاری بمقصود مانند و هیچ ایرادی هم نتوانستیم بر او وارد بیاوریم

توضیح آنکه عمدة اختلافات
ملکیت دارا تیور را شوه
نوشته گذرد نوع بقران
اگر اسامی مأخوذ اسمیات
باشد ملک ایران و اگر
باشد جزو افاغنه حیثیات
اجزاء و محلیش از غوری
در آوردند از توابع ایرا
میگذر نوشته بود فلان
با حرز می آثا بندا نیس
او را تغییر داده فلا
غوریان می نوشته
که اگر


نسخه ششم
عبر الوقایع
صفحه ۲۳۴

که اگر بخواهیم شکوه نمائیم مسموع باشد (مؤلف) دهم در اینسال دو فوج سرباز پیاده با چهار هزار از سواره خراسانی و هشت عراده
توپ استعداد محرکه کامل نواب داد محمد تقی میرزای رکن الدوله از خراسان حرکت داده خود نیز بقصد تنبیه تراکمه شرور بجهرمانم
گرگان شد و از دارالخلافه طهران نیز نواب وجیه الله میرزای سیف الملک با چهار فوج سرباز منظم و هشت عراده توپ و هزار سوار مأمور
دفع تراکمه مزبور گردیده اردوهای این دو سردار محترم ایران در نواحی بجنورد و استرآباد بیکدیگر ملحق شدند روسای اردو خراً
از اینقرار بودند امیر حسین خان شجاع الدوله قوجانی با قهرمان خان نایب الحکومه و هزار سوار یار محمد خان سهام الدوله بجنوردی
با هزار سوار علیمردان خان نصرة الملک حاکم ایل تیموری با پانصد سوار محمد اسمعیل خان نیمراره با پانصد سوار و سایرین
از خوانین دره جز و کلات و چناران و غلامان کشیک خانه و اطراف دیگر بودند با سواران امدادیجی خود که از آنجمله محمد اسمعیل خان
نهراره را مقدمته الجیش قبل از حرکت اردو با پانصد سوار جراره فرستادند و مشارالیه دلیرانه پیشرفت تا بنقطه یامدیقی تراکمه
بر او حمله آورده جنگ سختی کردند و سواران جراره عقب نشستند و بیرق آنها بتصرف تراکمه در آمد و در دیگر سواران نهراره
بقصد تصرف شدن بیرق خود حمله سختی بتراکمه نمودند و چند نفری از طرفین بقتل رسیده اما بیرق را نتوانستند پس بگیرند تا وقتی که اردوی
دولتی از سمت طهران و خراسان رسیدند و در محول آق قلعه خیمه و خرگاه زدند و چند نفر راه بلد تعیین نموده روزی اول
آفتاب فرمان یورش بطرف او به و محل باغیان تراکمه دادند عساکر پیاده و سواره از جا در آمده حمله در شته در نقطه سنگنا
جمعیت میر کمان تراکمه سر راه را گرفته با تفنگهای ته پر شلک پیاپی می نمودند تا چند سواری بدلالت راه نمایان مخصوصی گردان
رفته از عقب آنها را هدف گلوله قرار دادند و راه از دو پارشد بفاصله دو ساعت تمام او به و اقامتگاه باغیان را
احاطه کرد جمعی از آنها کشته و اسیروی زن و دختر و پسر بردند و آنچه دارایی آنها بود بیغما بردند و تاراج سختی کردند گاو
و شتر و گوسفند آنها بید نیز آنچه در صحرا ومحل آنها بود کلان بتصرف عساکر سواره ایران آمد و بمؤلف بمناسبت حال این چند فرد را بنظم آورد
سحرگاه کین چرخ نیلوفری تهی گشت از زلف مینستری درخشان در آمد بطاق سپهر ز مشرق فروزان و تابنده مهر
سپا جهان گیر ایران زمین مهیا شدند از یسار و یمین بفرمان شهزاده کامکار محمد تقی رکن دولت مدار
خدیو خراسان و فرمانروا معین چاکر آستان رضا که کشورستان بود و آفاق گیر بر آنزده تاج و تخت و سریر
چو بر شاه ایران برادر بجای بران جیش اقبال افسر بپای غریو کوس پرشد بگرخ برین بلرزید زان دشت گرگان زمین
این دو مقدمه موخر شده
زشیر علیها برافراشتند چو قصد نبرد عدو داشتند سرامسران خراسان سپا همه همچو ستاره اطراف ماه
برزم مخالف ز قلب و جناح برآمد سپاهی مکمل سلاح همه آهنین خوذ و فیروز بخت برزم آزمائی چو شیر دلیک
در آندشت کردند شوری بلند ز خیل مخالف قیر و کند شد از رخش خوبان بوم و بر چو بنیاد دیسیا یه زیر و زبر
ز یکسمت دیگر بصد طمطراق رئیس همایون سپا عراق که سردار بود و وجیه اله سپهدار و نام آور و نیکخواه
یگانه سرافراز والاگهر سزا و ارشیر و زرین کمر امیر گرانمایه و تیز چنگ سپهدار شیر غضنفر مان بجنگ
بیار است لشگر در آندشتیان پی حمله بر خصم دستم منان کشیدند تیغور حکم پورش بسوی عدوی ستم پرورش
جهان پر شد از شورش گیر و دا ز آواز توپ و صدار سوار تفنگ در غول ز خیل سپاه بجهو ا در افکند دود سیاه
همه ترکمانان ز بیم و هراس بچیدند از دشت گرگان اساس برفتند با خیل اهل و عیال بیک گوشه اغزدم بدسگال

که آسوده


سال سی و سوم
عكس الوقایع
صفحه ۲۳۷
که آسوده کردند ازان قبل و قال وزایشان بخوردند بسی پامال پس آنگاه زان فرقه نابکار برون شد پی جنگ چندین هزار
چو گیرشیرزاده کامیاب چو برجی کاووس افراسیاب ره بوم و بر را گرفتند تنگ در آمد تشدت کردند اغاز جنگ
سناتها بکف جمله را بیدریغ تفنگی بدوش و یکی دست تیغ بسوی سپه حمله آور شدند در آویز با خیل لشکر شدند
زخونهای آن ترکمانان شوم بپیچیده خونها در آن مرز بوم یکی حمله بردند بر میمنه زقلب سپه برولان یکتنه
رخ آورد دیگر سوی میسره که کارعدو را کند یکسره یکی دهق را بشمشیر زد یکی بر دل دیگرے تیر زد
یکی با دم تیغ الماس گون دوباره شد و گشت از تن نگون یکی را سر نیزه بر دیدہ شد یکی راسرو دست ببریدہ شد
یکی زد از دوش دشمن سری یکی شدنان در پی دیگری یکی دست بکشادہ بر ستیز یکی پای بنهاد زود در گریز
یکی غرق خون ساخت پیراهنی یکی دست آویخت بر دامنی یکی سینه اندردم تیغ داد یکی شانه در پیش شمشیر داد
یکی اسب انگیخت مردانوار یکی شد حیا برای فرار زایران سپه توب آتش فشان علمدار را زد بقبر نشان
یکی شد زحیرت بخون اندرون یکی گشت از خیل لشکر برون یکی را کله خود از سر فتاد یکی را سر خصم در بر فتاد
یکی داشت از دشمنان احتراز یکی خشم آلوده مثل گراز یکی داد مردی شمشیرداد یکی نسق عجلت بمیدان ستاد
یکی گشت نومید از خویشتن یکی خوردبس تیرپر ان بتن یکی زنده کیرا فراموش کرد یکی خاک را اندر آغوش کرد
یکی غوطہ ور شد بدریای خون یکی گشت بسمل چو صید زبون یکی زیرا ببر شد نهان یکی برشش تیغ کرد امتحان
زشمشیر و گرز وسنان تفنگ چنان گرم کردید بازارجنگ که فولاد زارشی آن پهن دشت توگوئی کیساہ زمین نیز گشت
دلیران ایران برسم قدیم فشردند پا را بجای بیم بکشتند و بستند بس ترکمن که شد مایہ افتخار وطن
سران سپاه خراسان زمین فگندند شورش بجرخ برین بفرمان شهزاده نامدار چو سیلی که آید بفصل بهار
سوی ترکمانان سرے تاختند بسعی و تبه ازکشته ها ساختند کشودند چنگال مردی بچیر نمودند بسعی ازایشان اسیر
سر آسیمه قوم شرارت طلب گریزان بصبه کوه ورنج و تعب به احوال خود زارو گریان شدند درآمدشت حیران و نالان شدند
چوجمعی که باشند بیخانمان پریشان هر آن کوه و هامون شدند تعاقب کنان لشکر شیر دل ازان قوم در جنگل و آب و گل
بکشته چندانکه راهی نماند برآنقوم شیرجان جاهی نماند پس آنکه دلیران ایران زمین بماوای آنقوم دل پُر زکین
برفتند هر یک چو ترکمان مست بیغما و غارت کشادند دست نمودند تاراج چندان دواب که تعداد آنرا نیامد رحساب
دلیران بغتراک و دوش بغل ببردند اسباب خصم دغل بباد غارفت چندین سپاس زاموال آن قوم حق ناشناس
بهر اوبه زاتحال بانس وبیم دل ترکمانان غمر شد دونیم چودیدند بیچاره و مضطرند بطوفان مرک ببرکی اندرند اوبه
امان خواستند از سران سپاه که باشند در سایه پادشاہ امان دادشان لوکشی دستور دهر در کینه بربست و بکشاد چهر باصطلاح ترکمان
بانعام و خلعت بسی زانکرو بیاراست قادیان کیوان شکوه چو غرق محیط محبّت شدند بسلطان ایران رعیت شدند محل اقامت ایلیات
ز تسخیر گرگان و فتح سپاه بسی مژده بردند نزدیک شاه شهنشاه بجمجاه فیروز بخت که بد زینت کشور و تاج وتخت را گویند
از اینمژده کردید دل شادکان بیار است بزمی چو باغ جنان در ان بزم اسباب شادی تمام مهیا نمودند بر خاص و عام
بہر شہر حکم همایون رسید نوای شادی بگردون رسید از ان فتح ایران و ایرانیان که گشتند غالب تورانیان
بیاسود


قسمت سیوم سراج الوقایع صفحه ۲۳۸
بیاموز و شر دین و چو ان رایت ظلم از پافتاد الهی جهان تا بود پایدار بر آور ز اعدای ملت دمار
که ایران بیا ساید از قیل و قال نگردد ز جور همه پایمال با سلام ناید خلل زان فسیل که هند و ستا نیت خوار و ذلیل
بملکان ایران بده قبضهٔ که این ملک و ملت بماند قرا ریاضی بتاریخ ان کارزار چنین زد رقم تا بود یادگار
در هنگام مسافرت مؤلف بسرحدات گرگان آنچه بتحقیق پیوست پس از ورود اردوی کیوان شکوه ایران جان غلامی ترکم
یاغی گریزان بنقاط دور نهفته بودند و عساکر ایران را آب رودخانه جرجان و کینجا رو نیز ارجال و پیشه مانع از پیش رفتن بطرف باقا
گرگان بوده و امکان نداشته که سوار یا سرباز با تو بخانه عبور نماید و مجل سکنای آنها برد در پس از تحقیقی که بدست و شریک بابامیاں
چه طایفه هستند خیانت چند هزار خانوار تراکمه اطراف آق قلعه و کوگلان و بعضی از یموت و غیره که همه وقت مصدر شرارت
و با یاغیان همدرست بودند ثابت و محقق شده و عمده مایه فساد آنها بود اند که در ظاهر تبعه ایران و باطنا بطغیان و شرارت پیوسته
راه های یاغیان میشدند لهذا امیر با راج همان تراکمه داده و آنها را از هم زده بودند (مؤلف) القصه پس از این فتن خاینان
سپاه ایران سالنود استعدادی فراوان در آق قلعه و سایره نقاط گذاشته اردوی نواب رکن الدوله با غنیمت زیاد
بخراسان مراجعت نمود و نواب یمین الملک امیر خان سردار با سپاهی او بجهتی خود متوجه طهران شد (آمریقا) اتحادی دولت
دول المان و اطریش و فرانسه با دولت روس و اظهار ممنونیت انگلیس با دولت عثمانی بمقصد امتیاز یافتن کلی در امور جار یه
سرحدات الدو و آلایش تاخه در بلاد عثمان عایدی شکر در ممالک و کارخانه جات قند سازی روس در اینسال بسبعما پنج ملیون
پانصد و شصت هزار پود رسیده و از انجمله بیست شش ملیون پود در خود ممالک روس بمصرف رسیده و نه ملیون و پانصد شهشت هزار
پود بفرنگستان و دو ملیون پود بمصرف اجزاء ادویه و محلوجاً کارخانه جات رسیده چهار ملیون پود بمالک آسیای محیطی افغانان
و ایران و عثمانی اخراج شد [آفریقای عثمانی] امین پاشا یوم هفتم دسمبر در نقطه سوا کن با سپاه متمدی سودان
مصادم شکست سختی بر آنها داد و این شکست سپاه متمهدی با ثمره قلب عساکر مصری شد و از اقتدار جانشین متمهدی کاسته
[امریگای] تعداد جمعیت مملکت برازیل را نموده عبارت از دوازده ملیون و پانصد و بیست هزار نفر بودند از انجله سی هزار سپا
پیاده و سواره و هیفت هزار قشون شانداوم و هشت هزار لشکر بحری موکل چهل هشت فروند کشتی جنگی بودند آما عساکر عمده ان دولت
سپاه تحت قرعه ملتی و در بیست و یک ایالت منقسمند (محاربه دهم) (در سنه هجری) مطابق ۱۸۸۹ (عیسی)
مطلب معتمه افغانستان حرکت سردار محمد اسحق خان از ترکستان از یکه بقصد جنگ با امیر عبدالرحمن خان توجیه کابل بود که بمرا هی خود
چهار فوج پیاده نظام و بیست چهار عراده توپ صد و پنجاه نفر توپچی و دو فوج رساله و پنج بیرق خاصه دار و دو هزار سوار شاه و نیز
دو فوج پیاده نظام تحت حکم جنرال نجم الدین خان که سردار دلاور خان متقدما بجبیش فرستاد و معتاد صد پیاده خوانین نامی که بهمراه ایه
کیکو گیری و دفع جنرال
رستم خان که از انطرف میآمد بودند سردار محمد اسمعیل خان پسرش غیر قشون بود که بفتع شبرغان مامور شده و بعد از تسخیر آن نقطه متوجه میمنه گردید و بمورد
او در اردوی پدر با صدمات زیاد شد تو جنرال محمد حسین خان بسرحد ارال وطیقون شاه نائر نزال و افراسیاب خان کرنسیل
مرده
در رکابش حضور میشد و فضل الدین خان کرنیل و میرزا یعقوبعلی خان و میرزا علی کو ہر خان و بعضی خوانین دیگر در بلاد ترکستان انچه فنون نظامی کر
داره بود متجاوز از پنج فوج پیاده نظام و یکفوج رساله و چهار سوار وش بیرق خاصه دار نمودند اما اهالی ترکستان از یکه مایل
بهمراهی و طالب فتح سردار بودند و نیز در این روز ها جنرال شربت علی یکی و دستاده سردار محمد اسحق خان بود در میمنه
سپاهیانرا


نسخه ششم سراج الوقایع صفحه ۲۳۹
سپاهیان را بجر قشق باحت اما رستم خان ژنرال امیر عبدالرحمن خان از هرات مامور بمیمنه شد و عمله خام در ان شهر زود دکرد
و سپاهیان را بمواعید امیر عبدالرحمن خان امیدوار نمود و شربت علیخان را دستگیر کرده بطرف هرات فرستاد بعدش مراسله منضرم
رساله کابلی او راکشت و انخیر گرفتار ی شربت علیخان هم قدمت امیر افزود از انطرف امیر عبدالرحمن خان لشکری در تخاف
چهار فوج رساله و نه فوج پیاده نظام وشش بیرق خاصه دار دلیت و چهار عراده توپ از راه با میان مامور ذبیح و صیبرکبرگا
سردار محمد اسحق خان نمود در تحت ریاست جنرال کثال خان و کما ندان عبد الحکیم خان و جنرال فیض محمد خان و کرنیل حاجی خان
و کرنیل عبد الحیات خان که صاحب منصبان عساکر مذکور بودند و هزار سوار از نظامی و ملکی مقدمته الجیش فرستادند و سپاها
چند روز متعاقب آن چهار فوج پیاده نظام از سپاه خاصه حضور مع دوازده عراده توپ در تحت رساله که عبارت  سخت فرمان محمد حیدر خان
از هشتصد سوار باشد مامور محاربه سردار محمد اسحق خان نموده از کابل روانه داشت اما مقدمته الجیش اردوی بزرگ سپاه امیر  نایب سالار و شیرمحمد خان
عبدالرحمن خان در نقطه دشت سفید بسی فرسنگی کابل با طلایه سپاه سردار محمد اسحق خان تلاقی کرده محاربه سختی نمودند  جنرال از تبع کابل کرماید
پس از کشتار زیاد طرفین که اردو ی بزرگ رسید عساکر سردار محمد اسحق خان با کمال شقاوت یکی از قلعه جات را سنگر قرار داده  فتح است
خود را متحا نمودند و از آمدنت سپاه امیر عبدالرحمن خان بلا ممانعت بسمت ترکستان عبور نمودند هم در آنروز با اشیره الله  اما نجم الدین خان جنرال با
سردار عبد الله خان طوخی را از چشمان و فته قلن که حاکم آن نقاط بود با چهار هزار سپاه پیاده و سوار و مامور امداد و پیوستن  سردارها در خان کتر یابه
بلشکریان ال نمود سردار مزبور با سپاه مذکور بعجله زیاد حرکت کرده عازم محل ماموریت خود شد و اردوی عساکر امیر عبدالرحمن خان  سردار محمد اسحق خان دراین
یوم ۱۶ محرم در نقطه میگت بیکه بکر پیوستند و بتاریخ ۲۲ محرم بدره غزنی لک سه فرسنگی تاشقرغان با سپاه سردار محمد اسحق خان رو برو  دستگیر شدند
شده بجنگ شروع کردند و توپخانه طرفین بجانب یکدیکر بنای آتش فشانیرا گذاشتند ( لمؤلفه)
در ان دره لشکریان استند زجا از پی رزم هم خواستند بآرایش لشکری بشمار سپهدار کابل ز همت بیار
بر اراست توپ و بر افراش جنگ که با پیش فتح اند راید بجنگ ز تیغ و تفنگ اندران رزمگاه زمین گشت رخشان تر از مهر ماه
سران سپه را ز فریا د کوس زغ لاله گون کشت چون پیر خروس دلیران کابل زمین همر یکی نماینده پیش از اندسی یکی
شجاعان فوج همه غازان سیام همه در پی نیکنامی روان مهیار اسر سکت و جدال چوتشینه جو یای آب زلال
در آنسوی صاحب دل کا مگا سپهدار افواج اسحق خان صفی بست بالشکری کینه خواه بدشمن شد از هر طرف سد راه
صف ارائی آن سپاه گران در افگند شوری بنام آوران سوار و پیاده چو شیر و پلنگ مسلسل روان رو بمیدان جنگ
علمان ز هر سو بر افراختند بیکدیگر هم اسب کین تاختند نخستین ز انبوه جیش یمین درآمد سواری چو شیر عرین
بهیکل قوی تر ز دیوان قاف طلبکار هم رزم اندر مصاف بدستش یکی تیغ چون آفتاب ستی بگر نیل افراسیاب
میان دو لشکر بمیدان ستاد زبان را بهل من مبارز کشاد بگفتا که ای افسران امیر بیائید میدان پی دار و گیر
منم نوکر مستخلص اسحق خان با قبال او کشته ام هم چنان بده خواه او عازم هر جنگ که کوبم سر شش را بسنگ
ز لطف خدای جهان آفرین که بستم اکنون به پیکار و کین نتابم رخ از جنگ نام آوران بترسم ز خیل سپاه گران
شما را بود عهده رحمن امیر رسو دارد دهر صغیر و کبیر هر انکس بود مایل جنگ من در آید بمیدان بآهنگ من
گذار د قدم در نصف کار زار ہنر ہا بگیرید ز مردان کار ز صاحب دلان سپاه امیر نشد کس بمیدان لجا داره گیر
مگر


نسخه هشتم
سراج الوقایع
صفحه ۲۴
جان
در افغانستا
منصب دیوانه را
گویند

کمر نامداری ببرخ چون قمر که دادا کسی بود نیکو سیر ز سادات کابل بنسب مبین دل آرام و هوش نبض در چوبین
درآمد شتابان بزیل سپاه غضبناک رو جانب رزمگاه ز آل بنی اسیه آقا بنام بکی تیغ درشنده اش در نیام
دلیر و هژبر و چوسام سوار بسر پنجه خویش امید واً که در غروه پنجه و بید رنگ دلیرانه با رو سپان کرد جنگ
زنام آوران بود در رزم آرام بکی توسن انمشش زیر پای چو شیر اندر آمد بآوردگاه نظاره کنان از دو جا سباه
چو دیدش برخویش افراسیاب بگفت ای نکو فخر مد برکاب نه مقصود من بود پیکار تو نه هم رزمی من بود کار تو
بمیدان از ان آمدم بیدرنگ که تا بسپدارم از بهر جنگ بیک حمله جانش نمایم تباه سپیش کنم روز روشن سیاه
کز ان قصه در صفحه روزگار بماند هر کشوری یادگار تو آل رسولی و من چاکرم زجان بنده درگاه اورم
بجان توام تیغ باشد حرام کنون جانب لشکر خود خرام کران حرفش آمد بان نامور بگفتا که ای ملحد خیره سر
سپهدار ما را از آنش مبینکه که تنها شود هم نبرد بکینک خمش باش چشگم در این کارزار بیا تا بگردیم مردانه وار
ازین گفته افراسیاب دلیر برآشفت چون پیلو شیر گیر بیا راست تیغ و برافراخت دست بخفتا که ای سید خود پرست
کنون جانترا از برای ستیز بزن ضربتت را بشمشیر تیز که گر میبد ستی شود زان من تو در اسراغانه با قلبم تن
زتقریر او سید حق پرست زغیرت خروشید چون پیل مست برآور د شمشیر کین از غلاف چو خیل دلیران ببر در مصاف
بمیغز با نامی خود در رکاب سپر برسر آورد افراسیاب بزد تیغ را آن قریشی نسب ببدخواه سلطان خود از غضب
سپر مانع تیغش آمد چنان که اندر دم آب سنگ گران سریع ان اندکی رفت پیش وزان جیمه دشنمی گشت ریش
پس آنگاه مردانه کردن بکشاد بجای سپر سر دم تیغ داد چو شمشیر خصم اندر آمد فرود توکوئی سر او بپیکر نبود
بیفتاد از اسب تن داژگون شد از جوهر جان خود غرق خون بقتل اندر آمد بگاه ستیز ز دشمن نیامد بدریغ در گریز
چنین است آئین مردان مرد که از راه غیرت بود بر نبرد ندارد از دشمنان هیچ باک گر از تیغ کرد د تن چاک چاک
خصوصاً بآل پیمبر بود چو باکش بشمشیر و خنجر بود بقتل آید از غیرت و یزد لی شهیدند زانگونه آل علی
حمله آوردند سواران پادشا با نواسبان بطائفه کوشیل برای خونخواهی میر افغانی و مغلوب شدند جنگ نوک پیکان

بده ساقیا زان می لاله رنگ که سرمست باشم بآغاز جنگ دهم شرح مبسوط آن کارزار که اندر جهان باشد م یادگار
رباعی بتباریخ سحر آفرین چنین داد تفصیل آن رزم کین که چون میر آقای فرخنده نام نگون گشت از توسن خویش حرام
بغلطید در خاک و خون پیکرش بید رود گفتن در آمد سرش بپوشید چشم از جهان خراب پشیمان شد از کرده افراسیاب
در آمدم سواران کابل زمین بخونخواهی آن سعادت قرین سوی رزمگه اسب کین تاختند لوای دلیری برافراختند
که بر قاتلش حمله آور شوند بنیروی یزدان مظفر شوند ولی فوج قزاق استحق چنان بتیغ و تفنگ و عمود و گران
رسیدند از هرطرف چون عقاب نمودند باری با فراسیاب عیان آتش جنگ شد شعله ور بنان خورد قلب دلیران شرر
سپاه پیاده زبر سمت نیز کشودند مردانه دست ستیز صف توپ کردند آراسته نمودند تن بابسی کاسته
بآتش فشانی کشادند بال سمند صفت از برای وباک ز شمشیر برآن و تیر تفنگ پر از کشته گردید میدان جنگ
فشردند با از یمین و یسار سپاه و سپهدار مردانه وار یکی را بسر خورد تیر قضا یکی گشت از پشت مرکب جدا
یکی مہر


عبرت الوقایع صفحہ ۲۳۸
نسخہ سوم
یکی چہرہ بنهاد بر خاک دشت یکی زند کبر اوراعی بگفت یکی خورد بر جان باران تیغ یکی خستہ جان دلیران پتیغ
یکی افسرہ از پردہ دل کشید یکی شربت مرکہا ساں چشید شد از آتش توپ دود تفنگ رخ پردلان جملہ عنّاب رنگ
یکی دست افراشت بهر ستیز یکی پای بگذاشت اندر گریز یکی را بشکست تن از تیر شد یکی پارہ پارہ بشمشیر شد
چون لشکریان سوارہ و پیادہ سردار محمد اسحق خان ہم عہد و ہم قسم بثبات قدم و رشادت بودند دلیرانہ جنگ بی‌نظیر بمیان
دو فوج رسالہ سردار محمد اسحق خان بر تمام سواران نظامی طرف مقابل غلبہ نمودہ آنها را عقب نشانیدند و افواج پیادہ او نیز
بر تمام آن سپاہ حاضر میدان کہ از طرف امیر عبدالرحمن خان بودند فایق آمدند و شکست خوردہ گان سپاہ امیر عبدالرحمن خان رو
بفرار نہادہ بنہ و توپخانہ خود را از دست دادند و سپاہ سردار محمد اسحق خان مظفر و منصور بتاراج خیمہ و اود و الیہ وی گشت بقیہ پرداحتند
نظم پس از ساعت چندان دارو گیر شکست اندر آمد بجبیش امیر رخ از رزم خیل عدو تافتند سوی کابل انگاہ بشتافتند
سپهدار از روی استحق خان ازین فتح گردید بس شادمان چو دیدند برگشتن آمد شکست سپاہش بغارت گشادند دست
یکی برد از ذوق اندر خروش بمیرا بلاس و مندروی و پوش یکی داشت صندوق زرقین یکی با رفیقان بفکر و مسل
یکی نیزہ می‌برد با صد شتاب یکی قطع میکرد از نی طناب یکی را قطار شتر زیر بار یکی استری برد و دیگر حمار
یکی رابسی پول نقد بچنگ یکی بُرد اسباب توپ و تفنگ یکی مشک پرشیرہ در برکشید یکی کشک سائیدہ بر سر کشید
یکی گوسفندی بتاراج بُرد یکی از سران سپہ تاج بُرد ز ریشش یکی اسب پرخاشجوی یکی دنبہ پُرزہ درن گوشت حلقوم
یکی گندم و آرد بسیار بُرد یکی قند و جلغوزہ و نارد برد بدینمونہ آلودہ کی و اشته چو آنجملہ را مفت پنداشتند
بہ نخیر از جفای سپہر کہ بر رویشان بستہ شد باب تیر رسیدن غلامحیدر خان نائب سالار با هفتاد ہزار سپاہ جهت منصور بکار آن است
در تو بخانه که وقت تا نراج آمدن کابل رسالہ کرفتن او ببیرق سپاه ترکستان و باخبار ال محمد اہالی کابل مثل شہبانہ
حسین خان نزد سر دار محمد اسحق خان بتن بالب مولوی ضیاء الدین بلخی و لغز نمودن قشونی حاربیین کردہ میخوردند
ضیاء سر دار محمد اسحق خان ریاضی نتایج گوید بیان چنین گفت تفصیل انرا ز زار که در دم سپاهی زسمت یمین
ز استادۂ شاہ کابل زمین چو ارتی بامداد می‌آمدند ہمہ غرق فولاد می‌آمدند سراسر دلیران مردان مرد
بمبتای پیکار اندر نبرد چهل صد نفر بودند دارشان ہمہ بر سرقتی براش نشان رسیدند و دیدند انحال را
بدانمونہ برگشتہ اقبال را بگفتند ما را چہ جنگ و جدال بخصمی کہ باشد شکستش محال بہت آنکہ یکبارہ از ننگ عام
نمائیم بر بیرق او سلام بدینونہ بستند عہدی متین سلامی گرفتند درّد و کین سپہدار نام آور آن گروہ کی
در آمد شتابان ببالای کوہ ندا کرد کای لشکر کامیاب نمایندۂ لطف افراسیاب چو تقدیر ایزد بفتح شماست مراد از کای
بکوشید سردار شکر کجاست امیر شما را ز جان بندہ ام سپاہی بامدادش آوردہ ام یکا یک ببرم سلام اندیم سپاهند
پی خدمتش چون سلام آمیدم سپہدار بگفت توران زمین چو بشنید پنداشت صادق است درین گفت بکتور بر روی او
فرستاد صاحیدی سوی امیر که او را برد نزد دستمر خان بگوید بان سرور مہربان که این افسر لشکر ئدزپی
سلامی زمان باد و و چنگ و دستق گشادند بر جنگ ما نہ کردند با توپ آہنگ ما ندارد فکری بجز چاکری
نوتی با دین سکر تیزی از ان حملہ آیند نزدیک تو کہ گویند در فتح تبریک تو شتابان در شاه امور کند مولوی نام بیخبر


نسخۀ سوم عیان الوقایع صفحۀ ۳۲
صورت محاربۀ لشکر بنام امیر عبدالرحمن خان با فوج سردار محمد اسحق خان بفرمانفرمائی کرنیل اتمر در دره غزنیگک بتاريخ ۲۴ محرم ۱۳۰۶
که اول فتح بفرمانفرمائی کرنیل تارپور شد و بعداً بنابر امور جنگی نصرت کامل قسمت جنرال رسیده خانی بنرال غلام حیدرجان

سپه سالار
غلام حیدر خان

سردار محمد
اسحق خان

سرداران نامی لشکریان امارت افغانی تدارک دیده سردار محمد اسحق خان با همراهان خود مجبور بفرار و لشکریانش متفرق شدند
نبرد


نسخه سیم عبر الوقایع صفحه ۲۴
هزار سپهدار کابل رسید تو گوئی بگلزار بلبل رسید هر گفته های سپهدار خویش بیان کرد و آنگاه افتاد پیش
ببرد آن سپه را ز میدان جنگ بنزدیک سردار خود بیدرنگ سپهدار کابل ز راه خسرو چو نزدیک سردار آمد ز دور
بپویش ستاد و سواره بدشت همانساخت از بهر بر گشت سوی لشکر خویشتن کرد رو بگفت که ای لشکر جنگ جو
شما جمله مردان نام آورید بر آزنده لشکر و کشورید ببینید کز گشتان بخطّو شده رهنمای شما سر بسر
تو گوئی سپه را نموده محاصره که استر صفت از حصار و کباب شتابان بفرمان او می رویم بکردار و گفتار او ناظریم
شما مردمان را مگر نیست ننگ که در روز پیکار نا کرده جنگ سلامی گرفتید و تابید شید سوی خصم چون برق لامع شوید
بآنها او گشته امیدوار دوان میروید از یمین و یسار کنون کر شما را بود اتفاق بپیکار دشمن نه اندر نفاق
در آیند شست سردار لشکر شکن بد امانده از لشکر خویشتن قلیلی سوارند همراه او بگیرید اطرافش از چار سو
از بنوقت بهتر بما فرصتی نشاید بیاس ملک خدمتی کشتن سپاه کابل مولوی را در انوقت که
دیدند سپه دار و الا تبار مترا بخونخواهت امر لشکر شدن و نداء او جمعیتی همراه ندارد بضدا و اقدام کردند.
سپهدار را چون سخن شد تمام کشیدند شیر کین از نیام دویدند یکسر سوی مولوی دلیران کابل بهزم قوی
نمودند آغشته در خون تنش که شد واژگون قامتش پست تا نه با تیغ و توپ و تفنگ نمودند یکباره آغاز جنگ
ز شلیک پی در پی آن گروه چو سیماب لرزند پیدا دشت و کوه ز یاران سردار جمعی بجاکه فتادند و گشتند در دم هلاک
سپهدار نام آور نیک خواه چو شد این عبارت ز خیل تباه دریغ آمد از حالت خویشتن ولیکن نبودش مجال سخن
در آنحال مردانه تدبیر کرد فرو داند از اسب بر نبرد بزد توپ چندی بر وی سپاه که اند ر فرارش بگیرند راه
یکی آه سوزان کشید از نهاد پس آنگاه رخ سوی آند و آن زجون کندر کردا همه شتاب بینه بزد در ملک افراسیاب
پس از فتح و فیروزی لشکرش چنین رفت بخت بلند اخترش که اوّل ببرد و در آخر بباخت دل دوستانش از نیم کداخت
بیک چشم بر هم زدن از خسرو شد از شور وشتر بخون پاد بیاسود از رنج سرد و سیم کنون در سمرقند باشد مقیم
برگشتن غلام محی الدین خان سپهسالار بسمت سپاه سر خاب که مشغول تاراج بودند
در آنسو سپهدار کابل غلام که با حیدر شر بود این خسته نام چو سردار را دید اندر گریز سوی لشکرش شد بجزم ستیز
بدید آن سپه را ز بد اختری هنوزند مشغول غارتگری ز یغما نگردیده آسوده حال دوان هر طرف بهر تاراج مال
همه شاد و مغرور فتح و ظفر ز احوال سردار خود بیخبر پیاده سپهدارشان یکطرف رها کرده اسبان بکاه وعلف
بگفتا سپهدار کابل سپاه بلشکر که ایندم بنام خدا سپاه عدو چون پراکنده با فتح و فیروز با بنده است
بگیرید اطراف شان بیدرنگ بشمشیر و ملطوار و توپ و تفنگ برارید از جان دشمن دمار که یاریست ما را ز پروردگار
سپه پنجه حمله آور شدند بآهنگ آن خیل لشکر شدند بوب و تفنک اندران دار و گیر تن پر دلان شد مشبک زتیر
سپهدار توران محمد حسین چودید آنچه خصم آمد از جان ببین بپیکار دشمن کمر بست باز که ناید شکستی بآن سرفراز
ندانست سردار بحر بخته غنوده در دستان بهم آمیخته سپه را بشمشیر احضار کرد زکردار دشمن خبردار کرد
ولی فرصتی از برای ستیز نبود آنسپه را مکر در گریز بوقتیکہ از یغما کشیدند دست که آمد سپهدارشان را شکست
بخصوص


نسخہ سوم
عین الوقایع
صفحہ ٢۴۴
ذیل محمد حسین خان در حین خصوص این خبر یافت تاپشاً که سردار بنهاده رو در سرا همه دل پر افسوس و بشکسته بال فتادند از شوق جنگ و جدال
گمان بردار فیر را بچنگ آورد بسی روز صادند اندر گز بسی کشته گشتند وقت ستیز سپهدار نام آور بینظیر محمد حسین آن یلی شیر گیر
بالطایف الحیل اسیر کرد بحقو وحسب دانست با ننگ وعار که از رو دشمن نماید فرار بتسلیم تن داد و شد دستگیر مر اورا سپهدار جیش امیر
نگهداشت با عزت واحترام بساطی بر او چید اندر خیام پس آنگاه تو پ و تفنگ و سپاه که افتاده بود اندر آن رزمگاه
همہ گشت زان سپاه امیر تبریک بخشا و لب چرخ پیر زماه محرم بدی بست ود د که این فتح بر شکر آورد رو
یکی از علل عمده بدبختی سردار مصری الیه این بود که سردار محمد اسمعیل خان پسر شجاع و نامی او جلوگیری جنرال رستم خان رفت در این جنگ حضور نداشت تا مجبور بشوند
القصیٰ پیش آمد کار سردار محمد اسحق خان این شد و کلیہ عیال و اطفال و نقد و ذخیره که داشت قبل از وقت بجا کہ سمرقند فرستاده بود اما عمده سبب فرارش از آن میدان بکشتاء این بود کہ گمان کرد سپاہش بکلی شکست خورده متفرق شدہ اند و مانعی در جلو گیری خصم نبوده غافل از اینکہ لشکریان امیر عبدالرحمن خان واقعاً بزم سلام آمده بودند و چون او را بی استعداد جنگی و اسبابی دور دیدند موقع بدست آورده فرصت را غنیمت شمردند که بمتداد اقدام نمایند و الا ہر گاه سردار مصری الیہ میدانست که در میدان فتح و نصرت نصیب شکریان او شده قرار اختیار نمیکرد ہر آینه از طرف دیگر خود را بسپاه فاتح خود رسانیده یا بداخلہ بلا دمتصرفی که داشت میرفت بزودی خصم را بر او دستی نبود و در این مور دبی احتیاطی محمد حسین خان جنرال سپهدارش هم دخیل بود چرا که اولاً باید اینقدر بیباک بجانب دشمن نمیرفت کہ یکیرسنگ و نیم متجاوز سپاه از سر دار خود دور شده ثانیاً وقتی سپہدار مدعی اظہار اطاعت و سلام کرد باید یا خود آن سپهدار را نزد خود بخواہید اشت یا سپاهش را توقیف میکرد معلوم است سپاه و صاحب منصب دشمن که مکمل باسلم و توپخانه مقاتله بجنگ بیامیاند نمیشوند بگر سلام نمیکنند و بخو باہمی مستمند و بعد از سلام هم سپاهی که با صاحب منصب بگندیده کامل خود مستعد باشد و توپ د اسلم خود را از دست نداده باشند و فرصت ہم جستہ چرا بر ضد دشمن نکوشند ( الحاصل) عدد مقتولین در اینجنگ از طرفین هزار و نهصد نفر متجاوز بود و باین تفصیل فتح کلی و سلطنت جدید قسمت امیر عبد الرحمٰن خان شد و ممالک نقد و جنس بیگماشته بود که رو بداد اما بسیاری لشکریان شکست خورده از سوار و رسالہ و غیره که قبل از غلبه شکست یافته بودند بعجلہ زیاد بعضی با وطان خود و بعضی بکابل رفتند از انتشار اینخبر اهالی و سپاه کابل در خیال شورش شدند لیکن یز د اخیرا آن فتح نمایان کہ سارہ و شلیک فرادان کردند که اسباب اسکات مردم بشود و بتمام بلاد افغانستان مژدہ فتح و اخرستا دند و دستورالعمل کیش و چراغان دادند و اقتدار امیر عبدالرحمن خان در تمام نقاط افغانستان و ترکستان از یکت زیاد در تذکر حرکت از کابل بسمت ترکستان از یک شد و در ماه صفر با بسیاری از روسا و سرداران روانه مقصد گردید سردار حبیب الله خان پسر ارشد خود را در کابل جانشین قرار داد وقتی امیر عبد الرحمن خان ببلخ و شهر مزار ورود کرد بزرگان قبایل و تجار محترمی که با سردار محمد اسحق خان در آن صفات معیت داشته دادا دا در ایزه بودند تماماً را دستگیر و مقتول نمود و اموال آنها را بضبط خود در آورد اما میر سلطان مراد قندوزی کوهستان یک روس رفت و از آنجا بعر سیلهای کلی امیر معظم الیه عاید داشت د بغلام حیدر خان رتبہ سپہسالاری داد و قلعہ محکمی در نقطه ده دادی دگر سنگی شهر مزار بنیاد و بنا نهاد که همہ وقت سپاه نظامی و توپخانه و ذخیر، لشکری در انجا باشد و نیز فرمانی بهرات فرستاد که سه فوج جدید از جوانان لایق نظام گرفته نز د وی روانه ترکستان نمایند سپهسالار هرات سه فوج مذکور را گرفته مشق


نسخه سیم عین الوقایع صفحه ٢٤٥
مشق آموز نمود و بترکستان فرستاد روز دوازدهم ربیع الثانی امیر در کناره راه شوره که قرب باغ جدیدی واقع است حاضر
و بسان دیدن افواج ثلاثه مشغول شد فوج اول دو نیر کنان دو تا دو تا از حضور گذشته از فوج دوم دسته اول گذشت دسته
دوم در عبور بودند که بغتهً ابراهیم شاه نام سرباز چرخی از اهالی قریشیوان هرات که او و رفیقش را صفدر نام بغلام
کرده بودند از صف سپاه خود را خارج ساخته بخاره جویباری که تازه بمرسل شجار شده بود بزمین نشست و تفنگ بجانب امیر
دراز نمود سینه او را هدف گلوله قرار دهتش داد امیر که بالای صندلی نشسته بود گلوله از زیر بغلش رفته و بعد در بخیه عقب
سرش ایستاده بود خورد و ضارب مجدد آتفنگ تفنگ که انشت که بر ند صاحب منصبان نظامی حضور دستش فتاده پیش دوید
و با تلوارها و کرچ نظامی او را قطعه قطعه کردند امیر معظم الیه که خواهموش مانده بود با شاره دست خیلی سعی کرد که ضارب را
نکشند بکه محرک او شناخته شود اما مفید نیفتاد بعد بالجمانی بر روی که پشت سرش ایستاده بود امر کرد آن مرد بحر بیک غرق
خون را بردارد افواج اردل سواره و پیاده امیر که در اطراف و در و نزدیک حضور داشتند بمیله پرچم قامت خود را با میر
رسانیده اطراف او را احاطه کرده روی سخت خیل نشایند به سمت ده دادی بردند فوج دوم جدیدی سمت ده هم بماند
خود را تقصیر می دانسته ترک اسلحه کرده میان آفتاب سر براه برهنه نموده ایستادند تا دو ساعت بغروب مانده که امیر محرم
دستور العمل فرستاد ده نفر سر خیل و ده نفر پیش خیل آن سرباز نادان را دستگیر نمایند برای استنطاق و سایر سپاهیان
افواج ثلاثه معفو باشند الغرض در تمام افغانستان شکرانه اینمطلب که امیر سلامت ماند و دشمنش مقتول شد جشن ها
گرفتند و در این ایام شورشی در کابل بین سربازهای فوج قندهارها و هزاره روی داد بتدبیر امیر زاده حبیب الله خان
دفع شد و نیز در اینروز افاغنه فیروز کوهی ساکن چهار صده قطره هرات بحوز سری و طغیان اقدام نموده جواب به بیستمین
حکومت خود را ندادند و در نقاط محکمه و کوهسار مرتفع که جبر شل آنها بود پناه جستند را پورت اینمطلب با میرعبدالرحمن خان رسید
سواران سراجی که در رکابش بودند مامور تسخیر آن نقطه نمود و بهرات نوشت که از سپاه پیاده و سواره مع صد عراده توپ پرکوک
روانه انجانب دارند حکومت و سپهسالار هرات عبدالاحد خان برگشت را با فوج دوم هرات دستش عراده توپ و دو ریمان
خاصه دار مامور حرکت بدان محل نمودند و محمد امیر خان و محمد اکبر خان افشار کابلی را که بهرات بودند مع سواره ابدالجیج و آنها
و کجی سواره دیگر مقدمتهً پیش دست دادند در نزدیکی چهار صده صد نفر خاصه دار سوار نقطه پونه و لیچ نیز به محمد امیر خان و همراهان
پیوستند و بدره اول محال چهارصده ورود کردند داوطلبان یاغیان بجهنم دستبرد شبانه بسنگر آنها حمله آوردند و
جنگ سختی شد سیل از مقاومت زیاد که جمعیت یاغیان در مقابل اضافه بودند محمد امیر خان با سپاه افغان بطور
خود داری عقب نشستند و نقطه را انتخاب نموده در خارج نقاط متصرفی یاغیان بهرا حفظ خود سنگری بستند و بودند
تا وقتی که اردوی بزرگ و توپخانه رسیدند همه متفقا بداخلہ دره های چهار صده عبور کرده راه آمد و شد و عرصه را
بیاغیان تنگ ساختند بطوریکه آنها متحصن بغاری شدند که آب در او موجود بود و خورا که هم داشتند اما در آ
و محل سکنای آنها تماما بضبط سپاه افاغنه درآمد چون نشستن نیرو یکی آن غار صعوبت داشت بسیاری از سپاهیان
باریسمان از قلل جبال پائین کردند تا از میان دره دهین غار را هدف گلوله قرار دهند و بهر کاسی از یاغیها سر
بیرون می آورد چندین کلوله بجانب او می آمد و عاقبت جمعیت یاغیان پس از چندی در میان مغاره بسوخت مقات
شدند
پس خیل و پیش خیل
یعنی سر جوک و میر چوک


نسخه بیستم عکسر سرشوقایع صفحه ۲۴۶
شده و عدم تمیه آنها را اراضی با طاعت نمود مردان و زنان پیر خود را با قرآن بیرون فرستادند و تابع شدند پس از
ورود سپاه بخاره روسای آنها را که لافی بیک و شریف بیک میگفتند با چند که خداویش سفیران اقطانو بخارا
دستگیر نمودند و اموال و اثقال و دواب آنچه در الکای آنها ممکن بود تاراج سپاهیان شد (افریقای عثمانی)
امین پاشا محلات پی در پی بسودانیان می نمود و آنها را عقب می نشانید تا بنزدیکی زنگبار رسید (آمریکا) دولت
المان باستعداد بحری خود افزود (انگلیس) لاردلندن از لندن عوض لارد دفرین بفرمانفرمائی هند دو
منصوب و روانه محل ماموریت خود شد (حجاز) ورود سردار محمد اسحق خان بستر قند و نگهداری ایتدو
از صغری الیه و بسر اعمالش توسط فرمانفرمای تاشکند و بر قرار نمودن شمریه فوق العاده درباره او پذیرفتن جنرالم
(عثمانی) قتل و غارت و شرارت از اعراب بدو در صفحات مکه و شامات در اینسال نسبت بقواعد حاج زیاد
شد (سنه ۱۳۰۷ هجری) (مطابق ۹۰ مسیحی) افغانستان) امیرعبدالرحمن خان باکسب یان
و فیروزی از ترکستان از بلخ و مزارشریف مراجعت نموده با بسیاری سپاهی که همراه او بود در ششم ذیحجه بکردام
بکابل ورود کرد و خوانین و بزرگان کابلی و غیره که موافقت با رای سردار محمد اسحق خان نموده بودند همه را تحت الحفظ
آورد و در کابل بسرای سردار زکریا خان و سردار شیر علیخان محبوس داشت تا چندی بعد که همه را در ظرف یکهفته کشیدند
و سردار عبد القدوس خان را در بین راه بحکومت با میان و فرمانفرمائی و استمالت تمام اهالی بربستان منصوب داشت
در تاریخ ۱۹ محرم الحرام طفلی از عیال امیرعبدالرحمن خان که ملقب بمهد علیا و دختر ملا عتیق الله صاحب زاده بود
متولد شد نامش را محمد عمر نهادند توضیح انکه اینعیال را امیرعبدالرحمن خان در ماه ذیحجه ۱۲۹۷ بخانه سردا
محمد یوسف خان کش بکباله نکاح خود در آورد و پس از ده سال با نجا نۀ که دنیل باستان سیتی شاه مردان شد نداین
اولاد مرحمت شد (مؤلف) و نیز از عیال ترکستانی امیر طفلی در یازدهم صفر اینسال متولد شد او را غلامعلیخان
نام نهادند هم در آن ایام بقیه لشکریان کابلی که علاوه بر ساخویان ترکستان از رکاب امیر بازمانده بودند بکابل احضار
شدند وقتی می آمدند یکی از دسته جات آنها بهزاره های مقیم دیشخ علی که بین بر بستان و ترکستان ساکنند حمله آورده
جمعی را مقتول و مجروح نمودند و قورخانه و اسلحه و دواب مختصری بتاراج بردند خبر بامیرعبدالرحمن خان رسید لشکری
مامور دفع آنها نمود پس از مختصری جنگی هزاره های شکست یافتند و بزرگان آنها را اسیر نموده بکابل آوردند اما عمده طایفه
هزاره شیخعلی در اینمقدمه دخالت و شرکت نداشته اینمطلب باعث کینه بین افاغنه و بر برباشه مامورین افاغنه میرنقطعه
بر بستان آمده شد داشته کمال تعدی را نسبت بآنطایفه می نمودند و هم از گوشه و کنار خیالامیر منتظم الیه را درباره
بربریهای صفحات ارزگان و هزاره سه پای ظلم و غورات مشتبه نمودند تا امر نمود مامورین چندی با وطان آنها بروند
و اسلحه و اگر بربرها دارا باشند با مالیات جهدیه ضعفاً و حول و جمع آوری نموده عاید امارت دارند اینمطلب بطیوت
بربری سکنه شکر آباد و ارزگان و زولی و بوباش و سلطان آباد که هیچ وقت با تجا نداده بودند ناگوار شد دفعتاً با
یکدیگر بنای عهد و پیمان را بمخالفت امیرعبدالرحمن خان دادند امیر منتظم نیز حینه تدبیراتالی تسخیر آن نقاط تدارک لشکر
زیادی در تمام ملاد معظم قلمرو مملکت خود دید و حتمیا بفرستادن قشون شد (هرات) قاضی سعد الدین خان
که در


نسخۀ سیّم
عین الوقایع
دیباچه ۲۴
که در سنۀ ماضیه شروع بتعمیر اماکن و بقعات مزار بعضی از اهل الله نموده بود در اینسال صورت اتمام یافت عبد الله نام و هابی
معروف در هرات سوگند ناحق بحضرت ابا الفضل علیه السلام مخورد و بفاصله یکساعت از انقلابی که بوجودش رسید در گذشت (ایران) اعلیحضرت شاهنشاه غازی ناصر الدینشاه امر باصلاح امور قشونی و لوازم مستعدا و حربی و سلاح لشکریان ایران فرمود
و بسیاری افواج را ملبس بلباس اندو پا نمودند در ساوجبلاغ زنی از اکراد نیدی طفلی آورد شبیه بمیون رجال دولت
منظما در فارس سر قدات خراسان پرداختند (جاپان) شورش در بعضی نقاط خصوصا تکای بروز و بانی در آورد
اینسال بتواحی کانتن (ژاپون) مسلح و ملبس شدن سپاه ایندولت باسلحه و لباس طرح جد ید ار و پا و افزودن
باستعداد بحری (آمریقا) اسپانیا پولی در ایندولت که بعضی مخارج لشکری و کشوری بتعویق افتاد (روس)
توجۀ ایندولت بطرف پامیر و سرحدات تاشکند و کشه و ع باختن بعضی مقاط مملکه و سرحدات افغانستان و چیز نمودن
عساکر زیاد در بطو ز بوغ برای سان (انگلیش) تصدیق اجزاء پارلمنت این دولت بد خالت عمده و آورده گی زیاد
ایران که باعث پیشرفت امور سیاسی گردد (عثمانی) ارائه ارکان ایندولت با عراب یه وسه که در حدود جبل و شماماً
مشغول راهزنی و شقاوت بودند در آن اوقات از سرقت پاکشیدند (مصر) اسما عیل شکایت را نداقامت
مخارج گرفتن سپاه الخمر از عهده نوشته (آفریقا) طغیان رود خانۀ های بلژیکه و مملکت برازیل که باعث خرابی
اماکن زیاد شد و مختصر شورشی در اناطولی که از اقدام دولت بزودی دفع و رفع شد حیا و روابط ایند ولت با انما یی جزیرۀ
کوبا متصرفی اسپانیا (در سنۀ ۱۳۰۱ هجری) (مطابق ۱۸۹۱ مسیحی) امیر عبد الرحمن خان در کابل عزم تسخیر
ارازگان و طيوف باغی افکای هزاره جات را نمود سردار عبد القدوس خان را از با میان با جمعی سواره که مستعداً
حربی و علل فرهادخان را از کابل با یکفوج نہاری کوهستانی پیاده نظام و یکر جمنت رساله که تحت فرمان محمد الله خان کرنل بود
مع دو از ده عراده توپ با مور فتح ارازگان نمود و از طرف غزنین کو ماند ان صمد خان را با سجز ار ابیجاد و یکفوج پیاده نظام
از طایفه جلالی غزنوی بایکید ر جمنت رساله و چهار عراده توپ مقرر ممر با غیان داشت و نیز فرمانی بهرات فرستاد
که برکت زیر دست خان با فوج کاپلی ابو الجمیع حوز و فوج دو تم ہرات با شش عراده توپ از راه غورات معجلاً عازم اراز گات
شود قوقه ییچ انکه ہزارستان مملکتی است در وسط افغانستان اتفاق افتاده از طرف شرقی بکابل و غزنین
و از سمت شمالی بتر کستان از بک و از جانب جنوبی بقندهار و د زیستان و از مد غربی بغراه و هرات محمد ود است
و چندین ناحیه داره بهر کدام از ان نواحی و طیوف باسمی موسومند عمده آنها طایفه دایز نگی و طایفه دایکندی میباشند که
همۀ وقت سوار و ابو الجمیعی از امراء افغانستان داشتند و استعداد آنها بیشتر از سایر اهالی ہزارستان است بدان سبب:
امراء افغانستان هم سخت گیری در عقبیت آنها نداشته در مابات آنها نیز هم فقط میرخود را میشناخته و آنچه رسومات وطنی
بیرهای خود می پرداختند میرهای آنها هر چه رای خودشان بود با مراء افغانستان میدادند امارت کابل بهمین
قناعت داشت که آنها اظهار اطاعت و هم خیالی نمایند و شارت نداشته باشند و راه آمد و شد را باجزاء امارت و
و قوافل نبندند افلای عمده دیگر آنها بهسود و جاغوری است که یکی بنزدیکی کابل و یکی بنزدیکی قندهار واقع است
ا دا مر حکومت کابل بهسود تا اندازه جاری بود و حکومت قندهار نیز فرما نفرمائی بطایفه جا غوری داشت سایر طوایف

حاشیۀ ص ۲۴
سلامت نیز نسبت بقدامت
بند شده در قلعه همسرم ترش
افتاده مسموترش سیاست
جان داد
حاشیه
باصطلاح بریر روان
قبایل در حصار هم ادا میکنند


نسخهٔ سوم عین الوقایع صفحهٔ ۲۴۱

ربط اطاعت و تبعیت صحیحی در عهد هیچیک از امراء افغانستان نداشته و آنها چند طایفه و بخند نقطه ساکنند یکی از آنها طایفه
مشیخته است که در نواحی دره یوسف و نزدیکی بلخ آب سر راه ترکستان از یکت ساکنند بشرح مفصلی که در سنوات ثانیه
ذکر شده باطاعت و تبعیت افغانستان در آمدند طایفه دیگر اهاه و چوپان نزدیکی مقورند که آنها برعایای همجوار خود حکمران بودند
هروقت اردوی بزرگ و جمعیت زیادی از امارت مسلط بخود میدیدند اظهار خصوصیت میکردند و هر وقت اند و شد نظامی کاملی
در آنصفحات نبود خود مختاریوبده و بخند چند طایفه و ناحیه دیگر از این قبیل خودسر و بخند نقطه ممتد در کوهسار و دره ها مسکن ساکن
بودند که اندام احتمالی باطاعت افغانستان نداشته بقرار ذیل آجرستان دارای شش هزار خانوار که دایه میباشند
و دایستان ششمزار خانوارند که آنها را فولاد میگویند ارزگان دارای پنجهزار خانوار غشین هزار خانوار سلطان آبا د که
جو به بیا سلطان احمد مینامند با طایفه پالان هزار خانوار زولی هزار و پانصد خانوار اهالی شیره و بانیتان هزارخانوار محول
در سوای این نقاط واقع سه چهار هزار خانوارند و اینطیوف باطمینان امام زاده که نامش شاهزاده ابوالقاسم در کوهسار
اجرستان بیکر زلی کنده آب و اکانی فولادان در کوه شاه مدفون و از اولاد امام موسی کاظم علیه السلام بنام طوس میخواند
بهیچوقت اطاعت و رعیتی بسلاطین سابق و لاحق افغانستان نداشتند و معتقد بودند که هر گاه لشگری عزم تسخیر محل آنها نماید از شهر
مطهر آن بزرگوار توپ غیبی آواز خواهد کرد و دفع خصم را خواهد نمود و بدین عقیده بودند دفعه کام برداشته ند از کردی کشته
اهالی آن نقاط یکدفعه بابرشاه در عهد نیز شاه بجهان تسخیر آن نقاط عساکر زیادی فرستاده بودند اما فتح میسر نشده بود
تا بجهان ایران نادر شاه نیز لشکری بتسخیر آن نقاط فرستاد قبل از اینکه فتح میسر شود قتل آن سلطان عظم اتفاق افتاد.
و سید سلاطین سدوزائی وغیره قشون فرستادند لیکن عاجز از تصرف شده میدان را واگذاشتند در عهد امیر دوست محمد خان
نیز کراراً سپاهی بتدمیر آنها رفته منجمله سردار محمد امین خان با اردوی فراوانی بر آنها حمله برد و از عهده فتح بر نیامد
و آنچه ریش سفیدان محل قبل از اقدام امیر عبدالرحمن خان بیان میکردند هر وقت سپاهی از خارج بر آنها حمله آور
میشده اینا بخیرات و مبرات اقدام میکردند و بلتی بآن بزرگوار میشدند از سر طوق گنبد مطهر آن بزرگوار نور غوطالع و
متوجه اردوی مخالف میشده در روی هوا بالای سر لشکریان متلاشی گشته بسیاری سپاه باشکال مختلف تلف میشدند و
آن مسأله باعث قوة قلب و رشادت طایفه مزبور شده بود که در این عهد بمواعید امیر عبدالرحمن خان امیدوار و تابع شدند
و از انجمت امیر مقری امید در خیال تدمیر و تسخیر اهالی و آن نقاط شد اگر چه سید آخر را آن فتح بیش از نفع است ولی نظر
پیشرفت اقتدار و نمودن قوة استعداد خود اول اقدام باستمالت آنها نمود و بعد که قبول تبعیت نکردند بقوة حربیه با نجا
مقصد کوشید اول کاریکه کرد هزار و و ه بر جهای تابع خود را بآنها طرف نزاع و جدال شرار داد مؤلف القصۀ
سردار عبدالقدوس خان که روانه بر بستان شد قبل از اینکه بمحل معهود برسد تقریباً ده هزار از مردم مسود و
سایر نقاط بربستان شوق کرده بعضی را مقدمة الجیش فرستاد که بکرنیل فرهاد خان ملحق شوند و خودش بسیاری
میرهای بربستان را مثل ایلخانی محمد امیر بیک پسر میر محبعلی یک و سردار محمد عظیم خان پسر میر علیرضائی خان با خود متفق کرده
متوجه ارزگان شد کرنیل فرهاد خان با توپخانه و سپاه نظامی که بهمراه داشت بسرحد اجرستان نقطه میر آوینه ورود
کرد و اهالی مالستان با و همرامی کرده بهما ر بخیر ار ایجاری بگلوک آمدند و تنقش جنگی با مردم اجرستان نمودند پس از قتل
شصت نفر


سراج الوقایع
حصه سوم ص ۲۴۹
گرفتند
شش نفر امیرستانی که طلایه‌دار میروند و کشته شدن سه نفر افغان اهالی اجرستان بدلالت مردم مالستان بسلامی
هم در آن ایام کومانذان صمد خان مع پنجهزار سوار ایلجاری بربری و افغان فوج پهلوی غزنوی و چهار صد سوار رساله و چهار
عراده توپ بنقطه کچه طانه ورود کرد اهالی اراذگان و رشه مجبراً براه راست در آمده و حرکت در پیوست با وجودیکه چند از نقطه
کابل کومانذان مذکور کاری از پیش نبرد و بربریان یاغی کفایت بخرج دادند بعد کرنیل فرهاد خان با سپاه خود بمالستان
ورود کرد بر اهتمام و اتفاق اهالی دهمراهی بربریها بسود و دستیاری چند نفر ایلجاری ملاخیل افغان و غیره که بهمراه
او بودند در نقطه مزدوک با چهار نهرار جمعیت یاغیان ادار کا بجنگند و آنها را شکست دادند و بنقطه شیر جوب که سلی کرنیل
است دارد ورود کرد خیمه و خرگاه سرپا نمودند کومانذان صمد خان با عساکر یکه همراه داشت در این نقطه بآردوی فرهاد
ملحق شد و همه با تفاق پس از هشت روز اطراق عزم درود بنابی سلطان احمد نمودند که دو منزل مسافت بود وقتی بآنجا
رسیدند بنقطه آهو پران فرود آمدند اهالی میره وی بربریان تابع نموده سلامی گرفتند و اردوی مذکور از آنجا روانه اراذکان
شدند و در نقطه آرال چادر زدند همه ساعت قاصد سردار عبد القدوس خان نیز با تو پخانه و سواره و همراهان در برزگان
بربری و سواران قبعه ناری از راه رسیده بدان نقطه فرود آمد باردوی بزرگ ملحق شدند و پس از ده روز حرکت کرده
با کرنیل فضیل الدین خان و قشون نظامی و توپخانه که از هرات همراه داشت در این نقطه بآرد و پیوست دارد وی همبورک
از بیست و دو هزار جمعیت سواره و پیاده و سی و چهار عراده توپ شد و همه در تحت حکم سردار عبد القدوس خان بود
اهالی نقاط مزبور از در اطاعت در آمده بسردار عبدالقدوس خان قول بیعت دادند که هر ساله خانواری یکروپیه کابلی با لیات
بدهند داد امر امارت را تابع باشند را پورت حال را سردار معزنی الیه که عهده بخش جمعی است بارکان علیا در نور
و میرهای نقاط مذکور که همه را بمواعید گوناگون امارت امیدوار ساخته بکابل فرستاد وقتی نزد امیر رسیدند با ستماع منظو
شدند و طولی نمشید که زمستان رسید و اردو را بنقاط متعینه منقسم نمودند که هر کدام در محلی مقیم باشند بنابر تفصیل
کومانذان صمد خان با فوج غزنوی و توپخانه و رساله که همراه بود مأمور اقامت مالستان شد کرنیل فرهاد خان با
و توپخانه خود بسا حلوی نقطه سنگ ماشه خاک جاغوری که محل سردار شیر علی خان بربری بود معین گردید سردار عبد القدوس
با خوانین بربری و افغان که همراه او بودند مع چند عراده توپ بکیز آب رفت حرکت زبر دست خان با کرنیل فضل الدین
و لشکریان و توپخانه ابوالجمعی خود مامور اقامت اراذگان شد محمد الله خان کرنیل با فوج رساله با جرستان اقامت گردید
د بمام این اردو ها آذوقه و قرخانه مجداً فراط و مهر بود تا درین زمستان که حکم امیر مجرین سلحه اهالی شد تمام اسلحه آن
مردم را که قرار بود از هر خانواری یک تفنگ و یک کر کیر و یک قبضه کارد گرفته شود گرفتند بعد از آن دسته های
اناثه در از شد ظلم زیادی کردند صفتکه کرنیل فرهاد خان بعضی از اهالیرا بهانه اینکه چرا باغی بوده‌اند دست و گردن بسته
نزد سگان درنده که همراه داشت می‌انداخت که زنده زنده پاره پاره کنند و نیز سپاهیان فوج کابلی برکت زیر دست خان
بحال هرزه کی خود شخصی از طایفه پالان که خانواری آنها پانصد نفر بیشتر نیست گرفته در یکبار میان آتش انداختند مثل آنهم
گداخته شد آنوقت بیاض پیر بن آن مرد انداختند در صورتیکه دستهایش عقب سر و مکمرش روی لباسها بسته بود برادر آن شخص
آمد و حال برادر خود را آنطور دید برفت با مالی خبر دار چند نفر آمدند سه نفر سرباز یکه فاعل آن ستم بودند بقتل رسانیدند و جمعیتی
متفقاً


نسخه سوم عین الوقایع صفحه ۲۵
متفقا بر قعہ انبار آذوقہ سپاه را متصرف شدند اینخبر که منتشر شد تمام اهالی آن نقاط سر بشورش نهاده بابر دوها افاغنه حمله بردند
میخواستند افواج را بجهت زیر دست خان را در ارزگان محاصره نمودند بطوریکه سه صد نفر آنها بقتل رسید در هم شدیدی بدست راست
صاحب منصب مزبور خورد که از کار افتاد لهذا اسلحه و خیمه را با دو عراده توپ از دست داده شکست خورده بی آذوقہ از ارزانگان
نظم خارج و محاصره شدند میان مردم ارنگ کار نا جا فتنہ ها خیزد بلی سرمایه صد خرمن آتش یک شرر گردد چون گفته اند ظلم زیاد
قهر آ دافع خود میشود معلوم است ستمک کہ اختہ با گوشت آویزاد کشائی و نفخه جز سوختن بدن و ریشه حیات جا و دانی ندارد
القصہ آتش فتنه در تمام نقاط مذکور مشتعل شد و سپاه افاغنه را از اوطان خود دور ساختند و در اینو رد از بسکه لشکریان افغان
بر رعایا تابع بربری و شنام پیر و مذهب میدادند و تعدی و دست اندازی بمال و ناموس آنها میکردند روسای هربرستان هم که
بامداد و آذوقه همراهی باز دو داشتند سخت رنجیده هر کدام بمل خود شتافته برضد امارت افغانستان و شرکت یا غیان
اقدام کردند بهینقرار که محمد امیرخان ایخانی بتجه انک محل حکومت خود رفت که سد راه ترکستان و حمله ور با میان شود
سردار محمدعظیم خان را نیز اهالی اجرستان و اطراف ارزگان بریاست خود قبول کرده مستعد دفاع شدند آنگاه سردار
عبدالقدوس خان هم لاعلاج بکلات غلزائی رفت این خبر ناگه با میر عبدالرحمن خان رسید نادم از خیال فتح ارزگان شد
اما نا چار که مردم نگويند عاجز از تسخیر و طرف شدن با آنها ينه است تهیه سپاه زیادی پرداخت نخست بجنرال شیر محمد خان که قبل از
اینوقایع بماموريت هزبرستان با پنجہزار سپاه نظام و دوازده عراده توپ معین شده بود فرمان در پیشقدمی و حمله داد
و مشارالیه بپایه کانہ متوجہ آن نواحی شد در این اوقات میر اکبر بیگ حکمران شهر لی دایکندی که تعویق در پرداختن
سیورسات و امداد از دوقایی افاغنه نموده بود میدان را واگذاشته فرارا بطرف هندوستان رفت و از بندر عباسی بايران
آمد مهاجرت میرزا ابراهیم متخلص بکو هری ملک الشعرای افغانستان از هرات بمشهد قليان الي صیدا صورتين الى بريتانيا الي
در ایران کمپنی انکلیسی که مدتی مشغول مذاکره گرفتن امتیاز عمل دخانیات اینملکت بود در این ایام امتیاز حاصل نموده بهر یک از
بلاد ایران گماشته مخصوص تعیین داشتند که تنبا کو را بنرخ معینی جمع آوری نموده اداره بخته فروش آن تعیین نمایند و مقصود دولت
این بود که بدین وسیلہ آلوده گی کاملی در ایران داشته باشند و نفوذ کماشتگان کمپنی آنها در تمام نقاط آسان شود هم دخلی برده باشند
و هم بمقصود خود نایل گردند شرح آن مقصود کتابه دیگری لازم دارد اکنون بہمین قدر اکتفا شد که چون بطون اینمطلب از صاحب بصیرت
اسلام پوشیده نبود پس از چند ماه بتائید و اشاره محتا حقیقی اسلامیان و فتوای حضرت حجۃ الاسلام آقای حاج میرزا حسن مجتهد
مقیم شرمن رای تلگرافی بایرانیان رسید که استعمال تنباکو فعلا حرام است بمحض استماع و شهرت این تلگراف در تمام بلاد اسلام اهالی
ترک قلیان گروه از احتیاج باستعمال دخانیات در آمدند حتی مردمان خیاباش بملاحظه و زمان نزانیہ در خلوت و جلوت قلیانها
خاصه را بزمین زد بشکستند قلیانیکه بهر کسی که فتار با محال قبولہ کیر از قبیل شرب خمر و تریاک و چرس و بنگ و نشآجات غیر مبرد
هم عادی بود حُرمت قلیان و سیگار را قبول کرده ابداً استعمال نمیکرد و دخانیات در ایران منسوخ شد بطوریکه مستاجرین و
مامورین رژی انگلیس متحیر ماندند و در صدد چاره بر آمدند اما اهالی ایران برضد خیالات آنها اقدام کرده در بسیاری بلاد شوریش
و باداره رژی ریخته تنباکو با را آتش زدند و مستخدمین اینر اراکہ اجزاء اداره مزیو ر شده بودند مورد ملامت قرار داده بکلمات
سخت دادند و گردن سکان مالیت در کوچہ وبازار گردش میدادند و مخاطب بنام روسای ادارات مذکور میکردند خصوما در خراسان
و تبریز


نسخہ سوم عکاز الوقایع صفحہ ۲۵۱
و کاشان که بہنگامہ خرابی سرتاپا یکی از شعرا در سرزنش کاشان بکیفیت رتری اشعاری بنظم آورده که مفصلا چند فرد بجاطور نموند آمد و اینگ نوشیدند
از سرشمن ای چو حباب افتخار کرد شاہ جہان چنانچہ بہشت یار کرد سلطان عصر ناصر دین بود و نطق حق حفظ حقد به سلطنتش را سه باره کرد
ہرکس که ثابت غیرت اسلام در تخیل یا جن دید و پیرهین صبر پارہ کرد از یک اشارہ پیل و خنازیرگ را بر مقعد فرنگی و اهل اداره کرد
آن درد دیدہ اکه بایران رسیده با حکم رمیت است اسلام چارہ کرد سلطان انگلیس جوانی اقتضاز یا اعلان مژدہ باد چک و نقارہ کرد
تا نهر از حینکه از کنج خیالیش عادل زد و در تپش اسمان شراره کرد ہرکس که بود خاین اسلام انتہا ز آلوده کبشور ایران کناره کرد
(الحاصل) فرنگیان بایوس شده دست از دخالت بامور دخانیات کشیدند و جمعی بحکام و بزرگان ایران بجان خود را مبتلا
از ورطہ بلا نجات دادند (آمریقا) ہسپانیا) ظہور اختلاف بین ایندولت با دولت اتاژنی امریکا و آمدن چند نفر
راہبان آمریکے بجزیره کو با فلیپین درظاهر جهته ترویج قراعد مذهبی عیسویان امریک و ضمنا قصد شان ترغیب و تحریض اهالی
در بتیت دولت اما زونی بود (سمائلف) بنیاد شهر مکملی در نقطه شیخ جنید مقابل کلک سر حد سترا (أن کلیس آمريكا)
تعجب و حیرت رجال ایندولت در ترکه دخانیات اهالی ایران که چگونه بحکم غیر پیشوای روخا نخود عموم ملت اسلام ترک طوفان واقعد شد
دخانیاتیکه عادت چندین سالہ انہا بود نمودند مسلمانان ہندوستن نیز بسیاری ترک استعمال قلیان و سیگار نمودند در ساحل جزیره پانامہ
خسارت ایندولت در کیفیت رثری بخاک ایران وغیره متجاوز از یک کرور تومان بود (عثمانی) شرارت اعراب در نهر من پیر
در نواحی نجد و عراق عربی از طرف دولت عثمانی بتا دیب انہا پرداختہ شد (محاربہ یازدہم)
درسنہ ہجری ) (مطابق ۱۸۹۲ مسیحی ) افغانستان ) امیر عبدالرحمن خان خبرال میر عطاجان را با
هشت ہزار سپاه نظام از سواره و پیاده و دوازده عراده توپ و چند خمپاره که در کابل تهیه ماموریت که از طرف فرنگیا شده بود
بیاغیان حملہ ببرند سپهسالار غلامحیدر خان لمذی نیز امر نمود که از ترکستان از بک باستعداد وافری از سپاه و تو پخانہ ڈرہ ہا
متوجہ بکوہستان شود اوّل تسخیر تجر المک و تد میر ایغانی پردازد بعد از نظم ان صفحات باراز کان بر دو سپہسالار مذکور با باصلاح افغانیا
ہشت ہزار سپاہ نظامی و غیره مع دوازدہ عرادہ توپ از راه دره یوسف متوجہ بہمستان شد مقارن اینحال سردا
عبد القدوس خان میر حسین یک پسر میر یوسف پیک بر هوی حکمران بل را که همراه خود داشت از محلات علیمانی بکابل فرستاده بود
وامیر او را بلقب خانی و خلعت و نشان الماسی بنواخت و مامور امداد هرا بہنا سپہسالار غدمیر یاغیان نمود و او بسہپا
پیوست ایغانی در یکه الملک ہمہ جہت ہشت ہزار پیاده و سواره ایلیاری بخود جمع کرد و حزم تسخیر بامیان را نمود وقتی نیت
چنگیله با میان رسید سردار محمد حسین خان با دو فوج پیادہ نظام که در آن نقطه ساحلو بودند میں کش عراده توپ بجلو گیری
ایغانی فرسته مصمم جدال شدند و در آن ایام که اینخبر حاکابل نشر کرد بسیاری احاله که با طناً بمخالفت امیر عبد الرحمن خان
اقدام داشتند با تش فتنه دامن زدند حتی اهالی نواحی و کوهستان کابل باینجا و سایر روستا یاغیان نامہ ہا نوشتہ دلالت و
دستور العمل پیشقدمی نمودند مقارن انحال محمد حسین خان از راہ درّہ یوسف سپہسالار و شکر و تو پخانہ را یکه الملک و نقطہ
و ہمہ سرخ محل سکنای ایغانی آورد و قلعه را محاصره کردند و بعد از زد و او بخدا گیر ساکن سپاه دره راهی لفتش داشتند
ایغانی ہم در کوهسار پنجم پینگیے بامیان با سردار محمد عمرخان افغان تلاقی نمود نقطہ کہ از تنگی دره برای عبور لشکریان اضافت
بیشتر از دو نفر گنجایش نداشت و نیز مقدمہ الجیش سپاه ایغانی پیش از یادہ نفر نبودند که خود ایغانی ہم جز و آنها بود القصه که
طرفین


نسخه سوم سراج التواریخ صفحه ۲۵۲
طرفین بجز یکدیگر رسیده جنگ شروع شد انچز از سپاه افغان دو نفر و دو نفر از ان یکی قدم پیش سبکتنه اشته به تفنگداران ایلخانی
که همراهان او میشره تا بهیجه نفر بقتل رسیده بعد از ان که سپاهیان افغان بجمعیت سواره و پیاده متعاقب ایلخانی را بنظر آوردند
قوه قوا بمرهمانها غالب شده توپها را گذاشته فرار برقرار دادند چنان بنبز مت و اضطراب گریخته بودند تا با سیان که خیمه بخر در راه
نصیر سوخته بهلاکت رسیده بود توپیخانه و بعضی اسلحه و قورخانه آنها بتصرف ایلخانی در آمد و در همین روز بسیاری بزرگان طایفه
انافته آن نواحی حتی مردم سرچشمه مع چند نوشته از بزرگان در محله کابل بایلخانی واصل شد که همه را مقصود در اظهار مهمجانی و برای
با او برتقاء فردا صبح که آنجا عزم حرکت بهاسره و تاران باسیان داشت خبر ورود سپهسالار غلام حیدرخان را شنید که محلبک
او را گرفته اند بسیار مشوش شد هم در آن اثنا بها در زاده او با رو دو رسیده مشوش در انداخت که اهالی تفرقه میشوند اما ایلخانی
بقصد جنگ قایم بود تا محمد اکبر بایک برادرزاده اش مردم را از بسراهی او بازداشت و در ینمورد دسته از سپاه افاغنه که بسیار
آنها بربری بودند همراهان ایلخانی دو چار شد جنگ مشروع نمودند برادرزاده نمک بحرام او از راه خیانت تفنگی بطرف نجیا
خالی کرد اما تخلفه خطا شد بربریهای ازده که اینحال رادیدند و شنیدند سپهسالار غلام حیدرخان بجل سنگرای آنها عمله شیرد و متوحش
نادم شده هر کدام بحیالی جوقه جوقه گشته بپستی رفتند ایلخانی ناچار ده سوار که همراه او ماندند بند افقه بر برستان راه فرار
پیش گرفت فدائیش نام نوکر سابق و خادم قدیمی با خانزاده بود و در آن ایام بعاد و سند در آن صفحات زنده گانی میکرد دلیل
راه ایلخانی شده از سیاه کوه بهار صد و شصت فرسنگ راه را بپولیس پلی چندی اور ا بمرقه خواف ایران رسانیده همین مطلب
اقوام و اقارب مؤلف شد ما بشرح آن برسیم ( القصه سپهسالار بر آن محمد حسین خان بربری قلعه ایجا
را بضرب توپ ویران کرد و یکی بسیار که ایلخانی در آن محل بمدت چند سال توسط استادان ایران وغیره ساخته بود بکلی هدم کردند
و عیال و اطفالش را اسیر نموده بکابل فرستادند اموال و دارا آو نیز تا راج لشکریان شد دو پسرش مرز دم بگر معلی و علی خان
همراهش فرفتند و یک پسرش که مهر علی نام داشت و بنبند مت امیر بود در کابل اند هم در آن حین و ببین سردار محمد عظیم خان در
نقطه کمال با واهم با دسته غله سپاه نظامی افغان که از طرف بابل و غزنی میرفتند جبا به سختی کرد و انبوهی از طرفین مقتل رسیده
انا بر بریان مصروه بودند بمجد یوم فاصله جنگ دیغری در تنگی چقماق نزدیک خالنه شادنیان اتفاق افتاد سردار محمد عظیم خان استید
میکند و بعضی غنایم دست آورد در اینوقت خبر شکست و فرار ایلخانی کوشنز و به بر پیانشد پریشان کشته خود را عقب کشیدند وقتی امداد
جدید الورود افغان بسپاه محصور ملحق شدند و اردوی سپهسالار ترکستان هم رسید و محمد حسین خان بربری با هزاران مردم بهر جز متصلا
شد در نقطه ششونک فلامی سردار بر به یا عساکر فربور رویاد پس از هفت ساعت جنگ و قتل جمعی از طرفین تزلزل نابی اتلافات
تدبیر بکار برده از بچه نقطه شروع بپیشقدمی کردند و تفرقه مین جنگجویان بربری افتاد که اطراح از حال یکدیگر نداشتند با آن دسته
قلیلی که سردار محمد عظیم خان میان آنها بود و شجاعانه میجنگید غله بسپاه افغان محمله ور شده او را شکست دادند مشارالیه
شب درستاد عیال و اطفالش که در پنجا سپرده بود یا در سایندند و با پانزده سوارانش و ذکور متوجه هرات و نیم یم رفتن برجا
شد فوج قزاق افغان با جمعی سوار انرا و تعاقب کردند وقتی با و رسیدند مشارالیه برگشته جنگ شدیدی با افاغنه کرد و
رستمی و دو نفر در این میدان از آنها گشته و رساله ها با دست نیافتند اما دو نفر از همراهان او بقتل رسیدند هم در آن
گیر و دار اسبی که سررشت ساله او سوار بود تیر خورده دانجیوان نرم برگشته خواست فرار نماید بچه از زمین پرت شده پائین بجد
مانده


سراج الوقایع
لیتی شستم
صفحه ۲۵۴
مانده و از قریه در دم بجانزده بود محمد عظیم خان وقتیکه حصار افغان را غصب نماید بچه خود را در اندک فاصله مرده دید بخواست
او را دفن نماید چیزی میسر نبود شال دوش را کفن قرار داده با پایه تفنگ قدری زمین آب شاریرا گود کرده بچه را دفن نمود و روانه
راه شده تا بنقطۀ دولت یار رسیده در جای مخصوصی اطراق کرد اما سردار محمد خان تایمنی دولت یار را بحیطه تر داد آمده گفت
شما قوم و اقربای من هستید و محاله اری و پذیرائی شما بر من واجبست داخل آبادی شوید که عیال تا در صحرا نباشند و کسی شمارا
نبیند سردار محمد عظیم خان ندانست که قومی تایمنی با هم بیری مثل وصلت کرک با میش است بسخنهای آن نامرد مطمئن شده عهد و
سوگند قرآن از او خواست که بخیانت او اقدامی ننماید آنهم بجا آورده سردار بیگانه بنده متأثرانه با همراهانش که چند شبانروز
خسته و کوفته در جبهه جنگ و فرار بوده اند پس از صرف غذا خوابیدند سردار محمد خان نامرد سواران و پسرانان خود را
اخبار داده اطراف محل اقامت را محاصره کردند آنوقت یراقهای آنها را برداشته و خودیشان را مقید ساختند و راپورت
اینمطلب باهرات فرستادند یگدسته سوار مامور آوردن آنها بهرات شدند تا رسیدند اینها بدولت یار دو نفره یک از همراهان
سردار محمد عظیم خان ببرد وسلیه بود از نزد سردار تایمنی فرار کردند و خود او را با هفت نفر بهراطان بهرات آوردند از زمان عبور
یخنفر عیال خاطر نشان سردار مشارالیه بود که بلباس مردانه درآمده بود و منطوقاً آنها را بدربار عام ورود دادند سعد الدین خان
نایب الحکومه بهرات با آن همه علم و فضل خود داری در پاس آبروی آنا ننمود و بپای دشنام را بسر دار گذاشت و سر آن عیال را که
لباس مردانه داشت در ملا عام برهنه کردند محمد عظیم خان بجواب نایب الحکومه چیزی جز این نگفت که م انبا هروی گرفته اند
نه در میدان جنگ حال هم دست و بازوی من بسته است و در قید شمایم که دشنام میدهید ما درا میکه دستم رنا بود از اینگونه
حرفها نشنیدم انا هروان معتصب را بکشند که امرا تر از دشنام و دست اندازی بنا موس است پس از این نطق ریش دو محمد اکرا
کندند و بعد استخوانهای زیاد با جگر بند گوسفند در گردن آنها انداخته میان بازار ها بگردش دادند و باری هر به ستر و اعمل
مذکور دوپس از حبس چند روز که را پورت امیر دادند قرار شد آنها را منظوره بکابل بفرستند از راه قندهار تحت الحفظ فرستادند و در
سردار مذکور بقتل رسانیدند و بسیار محافظ معموره و قلعه میربستان بضبط لشکریان امیر عبدالرحمن خان در آمد و که خدایان
میرهای آنجرا حیف را یکجا یک کوفته بکابل می فرستادند و سپهسالار غلامحیدرخان با سپاه خود بظم داخله میربستان کوشیده متوجه
سمت ارازکان شد ( القصه ) ازدیاد سپاه و کمی آذوقه و سردی هوا سپاهیان افغان را صدمه زیاد رسانید مدت
جنگ و محاصره بطول انجامید و نیز لشکریان منهزم از جنگ تار جاباً داخله افغانستان شده و از هر نقطه افغانستان صدام مبلیدود
صنفت
امیر عبدالرحمن خان مجبور بتدبیرات چندی شد منجمله قاضی محمد نام کوسجه مغرور را که در لقب سعید محمد سخن میگفتند و از علماء اعلام و صیام حمد قندهاری
بسیار میل بود تشویق کرد رسالچه کتابچه واعلان بعوام انشاد نمایند در ثبوت تکفیر طایفه هر بری و در عموم روافض شمرده هر یکدرا
عنوناآت مندرجه آن برای دلایل بعضی آیات قرآنی و احادیث مزور امیز کند و کلت سنی را عموما ترغیب و تحریض بجنک و دفاع برایر هم در انروز بانو
نمایند در ماه جمادی الثانیه و بال کابل بروز کرد و تقریباً بیست دوم هز ار جمعیت تلف نمود و مخصوص در کوهستان شدتش زبان افشار کابل محترم د
و دراواخر رجب بر دز و بائی در بهرات شد متجاوز از چهارده هزار نفر بشهر و دمات آدم تلف کرد چون بلای آسمانی نازل شد و بر برمان قرابتطابح
دشمنان زحمتی با یکدیگر دوستی را پیشه کرده عموم سنی وشیعه برسم آزادی بمرسم عیادت کوشیدند و یکدوز مخصوصا حکومته که اهل و مردم کهه خیر خان
مزرقه شریف را که نسبت بخرقه رسول خدا مید هند با بیجا بنشست هزار جمعیت از شهر بر خارج نمایند و بخیر بکویند و تضرع در فرکانت را قلاع بر اخراج
جابت باران آمد
خود


نسخه ششم عین الوقایع صفحه ۳۵۶
خود نمایند بهانه وزحمت و دو نفر از ان جمعیت در خارج شهر گرفتار و بآنقتل شینه و روز دیگر شیعیان مبارق حنفی را برداشته ریختن ردا
و سینه زنان بخارج شهر رفتند چون جمعیت شان بیش از چهار هزار و تماشائیان آنها هم متجاوز از ده هزار کس نبودند مستکلف نشده و بعد
از ان مقدمه مرض تخفیف یافت و هفته بعد بکلی دفع و رفع شد اما نفوذ اینمرض بحدود خراسان و سایر ممالک ایران هم شده بیشتری
بممالک عثمانها رو پا نیز نفوذ از انطرفهالامیگزد که برضد امیرعبدالرحمن خان علم شرارت افراشته بودند و مامور امارت را بحکومت خود
نپذیرفته اعلام حکومت و تبیت یکی از خانواده ولاة سابق خود را نمودند و مستعد دفاع شدند و مقارن آنحال ایالتی غلامجه
بادقیس که انطایفه هزاره و مذهب اسلام و سنتی دارند بحاکم خود شوریده عرضا بتبعیت دولت روس شده یکصاحب منصب روس را
بمحل خود آورده بودند چون آن صاحب منصب اجازه از مرکز کل خود در انجا نداشت بعد اقامت و سیاحت چند روزه بمقر
ماموریت خود شتافت این گفتگوها باعث بود که امیرعبدالرحمن خان دستورالعمل فرستاد که کرنیل نظام الدین خان با فوج
پیاده نظام ابواحنجی خود و هزار سوار نظامی و غیره مع یکباطری توپخانه از راه بادقیس و مرغاب روانه میمنه شوند و یکدسته سپاه
نظام با توپخانه از ترکستان ازیک بامداد جنرال غوث الدین خان که مامور میمنه بود فرستند و نیز سعدالدینخان نایب الحکومه هرات
منظم بادقیسات مامور و روانه قلعه نونند تشرح رویداد مینه در انجا لازم است که بیان شود وقتی کرنیل نظام الدینخان با سپاه
ابواحیجی خود بنقطه المار چهار فرسنگی میمنه رسید انبوهی از یاغیان که بعزم جلوگیری و دفاع آمده بودند سد راه شدند و جنگ
درپیوست کرنیل نظام الدین خان با فوج ابواججی خود استقامت و شجاعت بخرج داد تا یاغیان شکست خوردند و سپاه هرات
تا شهر میمنه آنها را تعاقب کرد فوجیم در اخیور دو دسته سپاهی از ترکستان از یک بامد اد سپاه هرات رسید و میمنه را محاصره چند یوم
بغلیه گرفتند و بسیاری برج و بارو آن که محکم بود باخاک یکسان نمودند و پس از نظم آن نواحی مامورین و سپاه مذکور در التاریخ
۴ هرات برگشتند و مختصر سپاه با غلوی میمنه از عساکر هرات با جنرال غوث الدینخان و دو فوج نیز از لشکریان کابلی مقیم میمنه
در میان این وقایع پیشنه با دوازده عراده توپ از انوقت مامور اقامت آن طریه شدند ۳ هم در اینسال شصت خیلی از طایفه اغاجه میرانشین روزهالی
که در میمنه رویداد و اطراف ادر سکن و سرحد غوریان از تعدی حکام خود رنجیده بجواف و باخرز ایران فرستند تبعیت ایران اختیار نمودند
دفع شده است تفصیل ات اقته دار محراخان نامی در باجود و سرات و نیز کرانالی آن صفحات را نجود گردانیده با امناء انگلیس هم عهد شد و متجاوز از بیستها
طائبات جمعیت جنگی بخود فراهم کرد و تا کوه اسمار بغاط و عدو و شرقی قلمرو جلال آباد را بضبط خود در آورد دابیوان تقیین قربانتیین
کویا تا شاد بند سرحدات با خرز فقط کرات و طایبات بواسطه و باء هرات که مامورین حفظ الصحنة نتوانستند حد و د ظلم نگهدارند دائم نمرض در نهم یوم
شوال بمشهد نفوذ کرد و بیست هزار جمعیت از شهر و اطراف تلف نمود و بد هم ذیحجه سرایت آن بنزدیکی طهران رسید و از مشهد
دفع شد در اینسال میرزا فتحعلی خان صاحب دیوان با یالت خراسان منصوبه واز حسن ختی که داشت شهرزاد انداخته
در سلوک رعایا متاسف بود وفات سید جلیل مرحوم میرزا مجعیلخان ناظم الملک از رجال دولت علیه که بحسن عقیدت و تدبیر
بینظیر بود و بخشیدن امیرنت همایون شاهنشاهی لقب و منصب آنمرحوم را بنجاب میرزا جهانگیر خان خلف ارجمند سعادتمند مخصو
مزکور و نیز مرحوم امیرعلم خان حشمت الملک که بتبه بوسی حضرت رضا مشرف شده بود بهنگام مراجعت بقهستان در قریه سیلان
کنا با د بدرود جهان گفت اِنَّا للهِ وَاِنَّا اِلَيْهِ رَاجِعُون بغوشش که بیری غواص آسیا پی تاریخ خون در بحر غمس شد
سیلانات بدل پای رضا آورد و گفتا بفردوس برین میرعلم شد و آنمرد محترم شجاع و متدینی بود که در مدت عمر جز خدمت و تمدار
سیلان
۱۳۰۹ در راه


نمره هشتم
سراج الوقایع
صفحه ۲۵۵

در راه نمک دولت دودۀ ایران کاری نداشت یکی از کارهای نامی او قتل زعفران خان افغان که سرخش در محل خود نگاشته شد و دیگر فتح
سیستان و از همه بالاتر قصاص خون آقا سید محمد سر قتله را که در جنگ هرات و محاصره مرحوم حسام السلطنه کامران محله بقتل رسانیده
بود و گوشتش را پخته بود بعد از چند سال امیر یزدی الیه کامران را در قائنات دستگیر نموده بهمانطور مقتول و گوشتش را پخته
نوشت شیخ عبد الرحیم از اجله علماء خراسان که مصرع تاریخ وفات آن اینست تقصیر بدین شد محمد رجب (۱۳۰۹) غرق ۲۲ نفر
کرچی در مرد آب بین بصره بازار انزلی از شدت طوفان تحرک زیادی در سمنان بارید (جاپان) تعداد مسلمانان
در شهر کن از شید و ستی بده هزار نفر رسید (ژاپون) شرکت ایندولت بیاز ایشیکا غو و ساختن عمارتی در آن
بازار و باغچه در جنب آن بقاعده ژاپون (امریقا) بونان نهایت چپولی در ایندولت و اصناف کردن مائید
در مملکت جود مسفروند کشتی زره پوش غریده بپندرهیره آوردند (فرانسز) شهر بور نو طوفان سختی
و چندین قایق ماهیگیری با دویست نفر صیاد غرق دریای حوادث شدند شب هفتم فوریه یکی از اجزاء احتسابیه
شهر پاریس میان کوچه مجرای آب را بطرف خانه خود باز میکرد چون برف و سردی بود دست خود را روی هم کشیده بود
دو نفر عابر او را دیده خیال خرس کردند و فریاد زدند که ای خرس ای خرس که نه محل خبر دار شده باداره مرکزیه خبر
داد از اداره سئوال کردند که آن خرس بنجیر دارد یا نه اجزاء قراول خانه نگفتند بلی بعد چندین نفر مامور گرفتن خرس
شده وقتی بنزدیک او رسیدند و هیاهو کردند آنسپاهی برخواست میبیند چه خبر است دیدند سیو فلان است
اسباب مضحکه فراهم شد دهم قوتی در جلو عمارت پرنسس بالکان پاریس چند شب قبل از آن انداخته بودند که بعرض و
طول چند سانتیمتر بود فراش جاروب ضنج او را دید تا با نوک جاروب او را حرکت داد قوتی ترکید و صدای نیبی کرد
و چند نفر را مخوف ساخته فراش را مجروح نمود مقصود اینکه از این حرکات و خیالات واهی در عموم ملل هست نباید
دول و ملل فرنگ نسبت این افعال را تنها بایران و مملکت عثمانی و افغانستان بدهند خویش معیوبند و انگار میانه بود
(اطریش) اعلیحضرت ایمپراتور روز هشت هزار نان بفقراء و ساکین بر قرار نمود که بطور جیره تاشش ماه همه روزه
بدهند در شهر تو بولسک آشوب سختی بر پاشد (عثمانی) تعمیر خانقاه مولانا جلال الدین رومی از طرف
اعلیحضرت سلطان که مخارج آن هزار لیر شد ایجاد بانک ایندولت در شهر صوفیه بلغارستان (آلمان)
ناخوشی اعلیحضرت ایمپراتور که پس از چند روز صحت یافت برف و بارش زیاد در شهر برلن و نواحی آن در اینسال
بقمی زیاد شد که کالسکه در کوچه ها از عبور ماند (سرباس) بروز قحط و علا در بسیاری بلاد معظم ایندولت
میلانو ویچ نام سرهنگ عساکر سربستان تفنک مکرر اندازی اختراع نمود که بپسندیده آمد و دستور العمل بساختن در کارخاجات
دادند در هفت فرسنگی سمرقند معدن فیروزه پیدا شد که آثار آن از قدیم الایام بوده اقدامات کامل روس
در باب قرانتین و حفظ الصحه سرحدات افغانستان مسموم شدن بیو کرسیر حکمران سنت پطرز بورغ از طایفه نیلیست
کشتی الکساندر ولکف روسی در ۲۹ ماه فرنکی در بحر خزر غرق شد تولد طفلی در دهات شمالی مملکت روس که
نسبت تغییرات کلی بخلقت او بعد از تولد میدادند اما اصل نداشت جمع آوری قشون روس مقدار چانیسه صدمت
المان و تغییر نقاط محکم خود را مامور شدن کلنل یانوف روس از تاشکند بایکدسته عساکر نظامی روس بپامیر و رفتن

او


نسخۀ نسیم عین الوقایع صفحۀ ۲۵
اوسمه شتمان افغانستان که در جنب پامیر واقع است (ایتالی) یکی از صاحب منصبان ایندولت تفنگی اختراع نموده
که سرعت کار بردن فشنگ آن بهتر و با اعتبارتر از سایر تفنگهای دول اروپا بود پس از امتحان گلوله و زدن نشانه دور بسیارها
سپاه را بدان یراق مسلح نمودند دخل دولت مذکور از سال قبل دویست و پانزده ملیون فرانک کسر نمود و از این جمله هجده ملیون
فرانک مخارج دولت بیش از سال ماضی شده بود مابقی فقط کسر امور تجارت و فلاحت و زراعت داخله بود مترافع و دارای باروت و
بیوه و جبه استعمال توپ و تفنگ (انگلیس) مخارج بحریه ایندولت در اینسال سیصد و پنجاه و پنج میرن و سیصد و هشتاد
و هشتهزار و هفتصد و هفتاد و هشت قرآن شد سرکار فور در امسیت سفارت مامور اسلامبول نمودند و دولت مزبور مخوف
از حرکات اهالی ایران و کیفیت رژی شد و بانکائی که در ایران داشت نیز مضطرب بودند دود کاغذهای آنها از رواج ماند
(اوسترالیا) نرخ ماکولات و حبوبات ترقی کرده بمقاد و هفت هزار فلورین اعتیه بآنملت برسم اعانه بفقراء دادند
(امریکا) تخمین مسکوکات طلا و نقره موجوده این مملکت را نمودند معادل دویست و هشتاد و دو ملیون و یکصد و
بیست و سه هزار و سیصد و نود دولار مسکوک طلا و معادل چهار صد و چهارده ملیون و سیصد و بیست و یکهزار و ششصد و
هفتاد و هفت دولار مسکوکات نقره در خزانه حکومت بود چند نفر اتباع ایتالی را در وشیگن اهالی بقتل رسانیدند و
دولت امریکا معادل یکصد و بیست هزار فرانک خونبها داد که بورثات مقتولین بدهند (افریقا) جمعیت زیاد
فرانسوی وغیره که تحت ریاست میسیوشاتله در آن خاک بسیاحت رفته بودند صدمات زیاد از اهالی بر آنها وارد آمد و چند
نفر صاحب منصب اجزاء آنها را کشتند (افغانستان) در ماه اینسال کلنل یانوف روس هنگام عبور بجانب پامیر که
شغان سر حد بدخشان آمد و در ماه دیگر در نقطه سوما تاش سمت شرقی یا شیل کول با دسته لشکر افغان که تحت حکم کپتان شمس الدینخان
ملاقات کرد و بطور تحکم گفت باید بر این نقطه حرکت نمائید کاپتان مزبور گفت من باجازه امیر صاحب بدین نقطه مامور شدم
مگر او هم باید خارج شوم و بحرف شما اینمکان نمیتوانم کلنل یانوف متغیر شده گفت (بیوت دیمیاه) دباتا زیانه شبانه و شود
کاپتان نزد شمس الدین خان نیز خشمگین شده گفت استا عورت و قبه و دست بتفنگچه شطوله نموده حواله سینه کلنل یانوف کرد گلوله
خطا شد و بپالے الخورد و مجروح نمود اما حین بیرون آوردن تفنگچه کلنل روس شقداش را کشیده بکردنش شمس الدین خان زد و جنگ
درگرفت سه نفر سپاهی که در بالای کوه همراه شمس الدینخان بودند با همراهان کلنل طرف نزاع شدند و دوازده نفر سپاهی دیگر که
در پائین داشتند بکمک خواستند اینها از پائین کوه صدای با چهار یار بلند کرده رو ببالا رفتند اما تمامشان از گلوله تفنگ قزاقهای
روس مشبک شدند و یکی از دوستان مؤلف که در آن نقطه بعد از سه روز رفته بود قسم میخورد که دوازده پوستین بجه از آنها در میدان
افتاده بود که وقت دفن از تن آنها بیرون کرده بودند هر پوستین پنجاه گلوله بیشتر خورده بود اما از روسها یکنفر کشته و دو نفر
زخمی نشدند شد چون جمعیت شان زیاد بوده و فرصت جنگ با فغانه نداده بودند الحاصل آن نقطه بضبط کلنل یانوف
در آمد و سیاه مخصوصی هم که حافلو آن محل احصاء و مقرر داشت وفات میرزا محمد امان خان عموی مؤلف در شهر ذیقعده الحرام
در سن ۱۳۰۹ هجری) (مطابق ۱۸۹۳ مسیحی) (افغانستان) مقاصد مجرمه موجوعه خود را انجام داده
و اشتهار آنرا بطبع رسانید و بتمام اوطان فرستادند و علما باشیعه را بهر بلدی از بلاد افغانستان که بودند مسبب جامع طلبیده
قرائت فرامین و اشتهار مزبور را نمودند و حکم شد اهل تشیع بمه مسجد اهل سنت هر روزه حاضر شوند و اقتدا بمقتدای سنی نمایند
و تغزیر

مذل ولا فخر امیر ضیاء الدین
و جهان میرزا یک نفر خادم
موافق را نکشید و با چند
منافع غیر تا نا بپز باغیراز
وطن داده شد
حیرت و تاخون نامیدا
ر مانع با هی گرفتند اما اهالی
زنند بهر زحمت بودند زد و
بار تلف انگلیس که و فلان
او مجدداً مانع صیادان
آمریکائی شدند
موسیو پانفردی بوادها
دشتر با چهار نفر اهالی
بیوت دیاه
دشنام باصطلاح
روس شد
استا عورت وقبه
دشنام ناموسی
باصطلاح افغان

از اشتهار صفحه بعد بار گوید
با عین چرا کاه حواله
که گفتد حاجی رضاهای
از اهالی قفقاز در روز
عاشورا با تضر با تیفه بخودش
مشغول بغل شنیع بوده
و بکایت مشل جنگ نزوها
بهم متصل مانده و جمعی در حیات
روند
معدود شاهد


فردی سوم عين الوقايع صفحه ۵۷
و تعزیه داری مجیدا شده آنموقوف باشد خصوص در هرات که روز قرائت آن فرامین علما و سعید را ععاً بمسجد جامع خواسته و پیشتر
یافت که آنها را بقتل میرسانند تقریباً هشت هزار از شیعیان هرات سرتاسر اهن بیالای فرستاده و متجاوز از چهارصد نفر سپاهی
بنده دار تشیع که بجز و نظام بودند هر کدام با اسلحه خود مهیا و فارع شده بودند وقتی خطیب بمنبر رفت حکومت و سپهسالار نیز پای منبر
حضور داشتند و جمعیت اهل تسنن بیش از هفتاد هزار نفر رعیت و سپاه بود در خطیب معروض در دو تکبیر بعد از قرائت فرامین
کیفیت جماعة مسلّح وقتل خلیفه عثمان را بیان کرد و بتأکید بر انواشت که جُهّال را بصرافت فساد آور و سید سپهسالار
خوش نیت و نایب الحکومه نیک فطرت که از جانب امیر عبدالرحمن خان ضمام حفظ مال و جان اهل تشیع بودند وضع را
مغشوش دیدند و فوراً امر کردند که خطیب سکوت اختیار نموده از منبر بزیر آید و سپاه و عماره فرمان دادند که علمای شیعه را سلامت
بخانه آنها برسانند و مانع شرارت جُهّال شوند با وجود این بچند نفر صدمه زیادی رسید امّا حُسن تدبیر سپهسالار در آنروز
مانع قتل چندین هزار جمعیت شد بدلیل اینکه بسیاری خوانین و صاحب منصبان و اجزاء خود حکومت و سپهسالار هم شیعه
بودند هرگاه پا بزد و خورد بمیان می آمد هیچکس خود دار نمیشد که دو مفسده بزرگ سر پا میشد قاضی ملاحسین هراتی
و آخوند زاده ملا محمد سر مدرس مدرسه که والی هرات که از فضلای زمان است بنصیحت جُهّال کوشید و اقارب و انشاب خود را
روزاً مأمور سر راهی و محافظت شیعیان نمود هرات می نمودند و الحق آن دو نفر جای تحسین دارند که تعدی بائسیان
روا دار نبودند چون کیشرط تمدّن حفظ نوع است وقتی که بدین دکلر بکسی شریک باشد قتل او بدون قواعد شرع محمدی
و خلاف طریقه بدی است خدا رحمت کند مرحوم حاجی میرزا ابوالقاسم بعده تمویسا و طایفه او در اوایل حکومت اعلیحضرت
آصف الدوله که اتالی خراسان بواسطه حرکات خلاف جُهّال بهردیان مقیم مشهد دست تعدی گشوده بقتل و غارت یهودیان
اقدام نمودند و آنها هم از راه حیل اظهار سلماً کردند چنانچه اکنون هم بهمان مسلک خود را جدید الاسلام مینامند و بمسابقه منازل
مسلمانان آمد و شد میکنند و دست همه چیز میزنند و خود را نجس نمیدانند و حال انکه بکفر غسالی ندارند چنانچه کراراً
بخیانت قلت و دولت ایران اقدام کرده و ثبوت خیانت آنها نزد عموم اهالی خراسان شده است که حقوق تمام مردم را
بجمله میخورند و از میان میبرند و خارجه را بخود مرتی قرار میدهند باز میگویند مظلوم واقع شده ایم خلاصه با وجود پیسی و دشمنی
این یهودیان که دشمن دین و مال و جان اسلامند بر قتیه عدالت آصفه اعظم با کیزہ طینت ایران در مقام انصاف متصلاً
در انخراسان نوشت که باید تعد در باره یهودیان نشود و از کشتن شما و در امان باشند زیرا هر یک از ملل کفار که جزیه میدهند با
در نیستی باسلام نمایند رعایت شأن واجب است و انگاه قومی که زیر دست و قلیل باشند و تبقیت و فروتنی بملت و
دولت بزرگی داشته باشند و بلجاء امید و پناه دهنده و حمایت کننده خود آنملت را بدانند ظلم بر آنها نباید روا دار شد و
و حفظ مال و جان آنها باید کوشید اگر کمان کشی از غره قصد صید کند نه مرغ بسته بر پا که در قفص داری پس
ببین تفاوت ره از کجا است تا بکجا رجال دولتیه ایران درباره کفار انطیور مهربانی و عدالت دارند اما ملت افغانستا
سنی هم کیش و هم طریقه خود که بخدا و رسول و قرآن یکدیکر شریکند همه وقت در اد ام تعدی و قتل و غارت میباشند
فرضاً امیرعبدالرحمن خان باقتضای وقت و پیشرفت امور سلطنت خود انیطور حکمی نمود اما در سن تمام روسای ملکی و نظامی در
محافظت غربا بایشیه تأکیدات زیاد کرد باید دانسته شود که بر اسایر ملت افغانستان مثل قاضی و آخوندزاده قاضی محمد هراتی
که برد و
این وقایع در سنه ۱۲۶
اتفاق افتاد


نمره بیستم
عین الوقایع
صفحه ۲۵۸
که برد و فاضل و عادل بودند اقدام بحفظ مال و جان غراب شعیه نمودند خدا باین اختلاف و اثر بین ملت اسلام تشیع و تسننی بردار
که نفاق باتفاق مبدل گردد و عالم در زیر فرمان رایت محمدی ص در آید (مؤلف) مطلب عمده افغانستان بعلاوه پرخاش
برستان احضار علماء سایه اهل تشیع در مساجد اهل سنت بود و گرفتن بخیه های شیعیان را و سپردن بعلما سنی که بحضرات سب
قلوپ دائمۀ ارشدند و بی احترامی و خرابی آنها در پناه آلات مقیمه بقایای مزبور و فراریی از اهالی افغانستان بجا
ایران و اقامت آنها در خراسان با نهایت عسرت و همراهی و کمداری بعضی از علماء مشهد صاحبین راستین جناب آقا شیخ اسمعیل
جناب ثقتہ الاسلام آقا ترشیزی الاصل و جناب شریعتمدار آقای حاجی میرزا حبیب الله دام عمره که تقریباً چهارصد نفر فراری و مهاجرین پریشان را جناب
حاجی شیخ محمد تقی بجنوردی آقای حاجی میرزا حبیب الله از عین المال خود جمع آوری و رعایت و کمداری نمود و تا کنون هم بآن رویه باقیت خداوند
از علماء اعلام انامرد بحناب معرفی الیه عُمر و عوض کرامت فرماید که نهایت آقائی و بزرگواریرا بجا آورد مؤلف) هم درباره عموم مهاجرین
حامی شیعیان آل یس
است رحمة الله علیه افغانستان از رجال دولت عتیّه ایران سه هزار تومان انعام نقد و چند هزار تومان شهرتیه و استقرار بر قرار شد
امّابازماندگان اهالی تشیع که در افغانستان بودند و قوة حرکت بجائی نداشتند و بسیاری آنها پابند آلوده کی و امور دیوانے
و مشاغل عمده بودند در اینمورد دو چار مخاطرات عدیده شدند چومین جُهّال طوایف تسنّن شُهرت یافت که فتوای شرعی از علماء
و حُکم قطعی از پادشاه مملکت بقتل و غارت عموم تشیّع صادر شده و حالا باید تمام اینها را بمر و سلیه باشد بقتل آوریم لہٰذا هر کجا
شخص سنّی با شیعه خورده حساب چوبی یا عداوت سابقه داشت بهای تسنّن را میکذاشت و دست اندازی میکرد بهانه اش این بود
که رفض کرده با اینکه سُنّت آشکار بود و ادعایز انه اهالی تشیّع بجائی نمیرسید منجمله حاجی حیدر نام خیاط را بتهمت رفض در هرات
بنا حق سنگسار کردند و اینمطلب بر عُموم غُرَبا شیعه افغانستان ناگوار شده هر کدام هر وسیله بود و توانستند بممالک ایران و
روس و انگلیس فرار نمودند هم در این ایام چند نفر از غیر اهالی وطن کاپی اینطور بهانه ها میکشتند محقق شده نام خود را افغان کلمها
پوستی و کابلی و قندهاری نهادند و در خراسان و طهران باسباب دردسر زیاد بر جال دولت عتیّه ایران و موجب اتّهام و سُمعت
فوق العاده با مارات افغانستان شدند القصه طوایف صحرانشین افغان همین مطالب خوشنود شده از هر بلد و هر طبقه اجتماعاً
در امداد امیر عبدالرحمن خان و اقدام جنگ بر بر یها نمودند منجمله از قندهار متجاوز از بیست هزار ایلجار تحت ریاست سردار عبداللہ
تفاریت نقطہ ایست در خان تیموری هراتی که حُکمران قندهار بود عازم ارزگان شدند و جنرال امیر محمد خان تقابی از طرف کابل با یکدسته سپاه عمده
نواحی کابل کہ آقا نظامی و چندین هزار ایلجاری بدان نقطه رهسپار گردیدند و از ترکستان و میمنه و نواحی غزنین هم بجمعیّت زیاد با ردوهای
او را تکاب مینامند سپهسالار غلامحیدرخان و ژنرال میر عطا خان پیر نے پیوست که ممجهت تعداد سپاه امیر عبدالرحمن خان در آن محاصره و عملیات
آخری بسی ہزار سپاه نظام و چہل ہزار و توپ و شصت هزار ایلجاری رسیده بود و جمعیّت بر بریها آنچه از اهالی خود این قطعا
با آنچه از بربریهای داخله بآنها پیوسته بودند جمیعتا دوازده هزار مرد جنگی در مقابل حملات شدیده افاغنه حاضر و کشته و جنگ
همه روزه در کار بود و بربریها بانهایت رشادت محاربه میکردند منجمله بخیفر بربری پُشت سنگر اسکو قرار داده بود بیست و پچنفر
سپاهی افغان را بگلوله زد در تفنگ ۲۲ وقتی سمبه زوی فشنگ را میزد از هر کجا رجانب او شلک کردند چانس تیرخورد
و از کارماند افاغنه رفتند سرش را ببرند وقتی با و نزدیک شدند از جا برخواست و با کارد دو نفر را مجروح سخت نمود آنوقت
مقتول شد و یکذا اکثراً نها کمال شجاعت را بخرج دادند لیکن چون اهالی ارزگان و نقاط محکم آن نواحی رئیس مخصوصی نداشتند
تذکرت


سنة سوم
عین الوقایع
صحيفة ٢٥٩
پنجمین محاربه هفتاد و سه هزار سپاه نظامی و ایلجاری غلجه‌ئی و اقاباها با توپخانهٔ مرتفعه قله‌ئی کوه خصم مبین که از آنجا بر سرین حرمین حمله آور شده بودند و هکذا کوهها که ارتفاعین راههای آنرا با سده بودند
حکمران کلیاه روه سردار والاتبار عبدالقدوس خان و دریا بیگی سپه سالار غلام حیدر خان چرخی و جنرال میرعطا خان مرحوم
در فصل


نسخه ششم عین الوقایع صفحه ٢
در فصل پائیز هزار و سیصد و ده نفاق بین آنها در گرفت و بنای لجاجت را با یکدیگر گذاشتند بعضی از اتفاقیه که کله دار بودند و بجهت
از چشمه علوفه برای خوراکه گوسفندان دواب خود ذخیره میکردند در این اوقات به اخیال افتاده پی کارهای شخصی خود رفتند
و در ته دراه نارا وا گذاشتند و جمعی بر رشوه گرفته تفرقه میان طایفه خود انداختند تا افاغنه از هر طرف مجدا آورده داخل آنها
شدند و در نقطه سنگده ابزارکان بربریا اجماع کردند و جنگ سختی شده بعد از دو شتا مقاتله قلعه آنها از توپ صدمه که دید دیوب آسا
متفرق شدند و لشکریان افغان دست بقتل و غارت کشودند و آنچه خواستند کردند منجمله چندین طفل را بسینیزه با برکشیدند که آن
زنان را سینه بریدند و مردان آنها را کشتند و اناث و ذکور نحو فطری که در آن طایفه بود همه را اسیر نمودند (تأسف)
چهل و هفت نفر از دختران و زنان نیکو شمایل سیده و عام بزرگان آنطایفه در مغارۀ مقیم شده بودند سپاه دشمن صفت گربا آن کوه
در تفحص بودند آنها را دیدند و بقصد آنها دویدند آن مطلعان انتخاب شده دامن ہمت و غیرت بکمر زده پا بدار از کوه گذاشته
در آن کوهسنگلاخ رو بفرار نهادند سجای رسیده که قله کوه با چرخ چرخ همسری داشت و دیگر محل عبور بر به فرار نداشتند درین جا
بر صد ذرع ارتفاع آنکوه و تأیکتر شتابود پسپانهو بخوار بلند کنا ان چون نزده دیوان بقصد وصال پر یان نزدیک بآناه در نیا بید نظلم
بلمؤلفه بقصد غزالان نیکو سیر چو گرگان شدند از قفا حله بر استیغ بر کف تفنگی بدوش تعاقب کنان جمله اندر خروش
غزالان بر آن کوه بالا بلند بلاغی سراپاشان گشت بند نه دست ستیز و نه پای گریز سراسر با حوال خود اشک ریز
ز نامحرمان هر یکی در حجاب بموسا بی افکنده بر آفتاب کی کشت پنهان پی الانگ یکی بود با طالع خود بجنگ
ززلف پریشان بصورت نقاب چوا بریه بر رخ ماهتاب زبیحی که بر طرف دامانشان مباد ا برسد دست نامحرمان
کشیدند افغان بصد شورشین بگفتند فریادرس یا حسین بهرضطر ب حال دگریان شدند سراسیمه از بیم افغان شدند
بچشم پر از اشک و مژگان تر و دآ نمودند با یکد گر زغیرت از انکوه گردون سیر فکندند خود را یکا یک بزیر
بر آن سنگ خارا و رکیه دشت یکی بر سر افتاد و دیگر به پشت بهر سنگ یکقطعه چون بلور جیدا شد ز اعضای آن چهل و هور
بدادند جان و ندادند دست که نا ید بنا موس آنها شکست بلی رسم غیرت همین است و بس نه زن عشوه گر باشد و بوالهوس
بیاید پی حفظ و ناموس دین چو آن ماه رویان بعزم متین بجائی کرش عرصه کرد دیگ زخیرت زند شیشه تن بسنگ
خوشا حال مردی که ناموس او ندارد بگردی دگر گفت وگو ریاضی بتاریخ کو ہر فشان چنین زد رقم حال آن مهوشان
ولیکن شنیدم که جمعی دگر ز زنهای آن مردم نامور چو شیرین بمغزوب با تیغ تیز بکشتند خود را ازین تنگ نیز
سپه تأسف بجل قشون ماند و بس طمع می بنماید بنا موس کس ریاضی ز حال امرزگانیان سخن بس کن از توپ عینی بیان
چون اهالی امیدوار و معتقد و ملمعن بتوپ طبیعی زیارت امام زاده ابوالقاسم بودند مطالعه کنندگان خواهند گفت که
چطور شد و در اینمطلب دو قسم خیال خواهند کرد بعضی را انکار باصل این معجزه و برخی را تحیر از انست که در صورت حقیقت
آن معجزه در موقع این جنگ سرنزد جواب منکران اینست که اعجاز در هر عهدی از بزرگان دین و پیغمبران سلف بظهور رسید
و آنرا خارق عادت نامیدند و اینوحی بهر یک از آنان گردیدند مثل حضرت موسی در بنی اسرائیل و حضرت عیسی و سایر
انبیا و اولیا بهر کدام دارا خارق عادت بودند که هر ملی از ملل عالم بدان خارق عادت عقیده بسته و ایمان آوردند
چون بزرگان و پیشوایان دین ما در حیات و ممات تغییری بگر دار و اعمال مئیت با قوتلی کنیا و توسل با آنها ممکن است میطب ابی ایقان
و برافروغ