نسخه اول قطعه بیان الوا صفحه ۳
شرم داشته و از قباحت سئوال عمل و عرف اهل صفا و بندۀ اکرم خود وجهی از ناز و نعم مآب ندارد اما پس از انیکه بطریق تلطف سطور بالا ناطقه پردازهم باکالی شیر علی دادند دست
آغاز و بروز چانچه در حاشیۀ کتاب که همراه اورده بودند در کر اسیه نظریه و سطحۀ اعتقادیه با اشارت قام از بان ناطقه شنودم و بغایت سرورم برای احترام غایتیکه در رسالۀ
بازم جزیره آراست بقیۀ ارادت مراتب عیال پرسیان دالامیر مستلزم تمام و یا کا بر راهیم بر دلالت میانه که محو صانه حوابم در قالب چند رقم صدفام بنیاد می نهادم نظم نیت
فرمودن بقدس اعلی که هر خدا را هم شفیع قراری بکم مین میرود مؤلف دیدم و پندار وحش که الدواع اد هر چند می نمائی بترصد سکوت که دم در نیاید تا حضرت سید سما جانان سید و عار
ما ریناب پر سبر و سینه بقدرت آثار مقدس که در لطف سخن عبارت که بازده پا هر ترنش نه بوسطی که بال این یک بود از دمرد نظر او اعلتر داده بودیم این گل سبز کات او شرت است
بپرسید عرض شدم چانچه از استیمات شری مؤلف هم انوقت از میان نیست ماکردم را شکایت اینقتر با جنابت با هم موقتا نه بر من نیست و کجایم مکه
ارادت بخنده است از انجا بنجا بخانه حضرت حمیده مقام آقا کاج کبیر اله مظم آقا شیخ ال پایان نام جلالت بناب میرابراهیم محترم مشرف که مرجع اکابرست دیم درین جن آن جمعی که مرا از بر
آقای معظم الی پناه را درامد و تسکین اداد ضرت آقا نیز هر بنام ان اقا ی گشته و تبسم عار منزل نمودند که حضرات بات کا جاب کار که در خرابه کم خینه مبا مشوت است معطیم پنا نیت را
آقا مورد الطاف و ابواب کارهای نموده تا روز عید فیروز یکی از اقای مجاور شر تولیۀ انه اقای اقدی عظم هم مشرف شدم بگاتی ایمیه سرودم که در اقاب دست خود بشتاب ما را از او التفات است
چون احکام اعا بپرسید مروات گذشت اطهار محبت فرمود انا چون قابل نقدی آقا دخونشان در محفل ان رضاء چیزی داشتم فتح تسلی اقسام مطلع الانه به ابی از قریب القلب به
مؤلف اکنون نداشتم خرده نه در سوزم شه نمیتوانم کشی بسم هم که از یار غایت بی خطابی هشت و انجه شت از اقار و در ان خرابه مرکز تب بیان نیامده انی لفظ در قبسیتی که خود حضرت
بجای کان که در ادا طلب و حقوق که نه بر یک رشته شری و هم مقرره تصویر میباید چه رسد انکه مطلبها چیه محوقام را با هم بر کار بنمور خطی دوه بیداند چه عرض میکنم معاه سلطانیه مقام سیده ما بطهار
بران هر یک از داقیان د اشخاص مغرض که شکایت مؤلف انوقت ان اقای قمر انطوا یه فوزاً فوز تر ہے بدست آمایش مؤلف باید عطار فرماید انا کلمه در رسالای بخود نسبت داده نگارنده
که دلیل برفع قصه ببری این سخن پی بر کتابے نشود بیجا نقراض فاحكم بيني و بينه با أحكم الحاكمين میدید بعضی ان لفظ را بچه
والله يعلم
انجه میگان کار دارد حق خود را درینها بردارد هرکها را عزیزیزیزی ابد کرد کاوش عزیزیزی دارد حمید میگوید با چاره ناز که با این سرکشت جوان در مانه وقت جاندان هم عیسی عارض اقادر ناب
و علت نه طاقتی نمودم چون قا دیام مس در پیش دانه بستم و ز دو پوست ملک خطالم ودون از ونترین هموم تم رستم نه هم و نه و نه دان ان اکرم مرا دست حضرت جاب کا ی ام میر
محلتم بیانیت مادیگه اقامت در شیهم انه این فوق بیم بخلی نمیدانم در ین جای دستام کم دوستان یاده که تیرین و شیرکار بار است دست از کاهان زنانه
تا لطف عنا نال حالت انیقی اندیه نه انوزنای ندارم خود نام که در ام التی بانیم سرم حق پاها نه هط به شام که رازی را با صفتی یام و رانی که آنحضر محترم می ابا راه
یادم بنا علی بستی را بو داده را خمیر مایه من پاره چون که فریم در سیم شادم چون نام ین کتاب بیان الواقی ات ابقم طبقات کار و ای امانی نفرمود
که اسامی آن دراین چاپه مندرج است حشر خواهم چون میتوانستم غیرد دبیلی اشی و وقیع حواله خود بدم مؤلف دو نتیجه این سرگذشت ای
پر خطر د مجله از به کدام پایش اول بجر به زیار کرده پویا یامردم روزگار با از اصلی وای طلق و خوام شاخم و زنگ در حال هریک بخوشنم
استقصاء صفی را در بعضی نداره دستم ومل آن در پایا کبا حضرت موسی عی اسلام حشاته حته خلفه بهش دو دینه پر و ماکار را همیدم درک راهنمای
بی نوع بان است دادیم زیر این مدرم زان پر غضب الی درک حاکانات یزید دوم مش فواد اعا اسمت شری دور پیاری با نام
بیان اقدام در تحریر کتاب مطار بحر الفوائد
بی شد دل سطو امارات کر سکون بجام فروش نه بوی هم بزبان تن گوشه و بکاری خویش نالظفا هم ناق سهم و کشت بھایا معاران بجرود
بط طرانا و ام کیا ارمان د خورش زمان را در هر راکانه کار در این بوقت بین انان برداشتم از طور دل نمود پرست
زوال دوام با یکدیگر میوه ای بظر معز ایام من دبریزان و عام بات شنبه ها کرو تحریر نو دل درین بخند توبتی و بون
گزین دم الازوم ولی پار چه بدی در راست یا حاری با خردی پیش کتا بای ایش شب نخون پر قواید براز کیفت د تابان بار
بأدلو فون کان نطق بامی بری اخر شجاعته در سرگذشت مؤلف در بام رسید زیر بالا برای است در خواندن که در کنایه با و دافراتر بونی
قصه
بيان الوا
نسخه اول


نسخه دویم
صفحه ۳۴

ضياء المعرفه

بسم الله الرحمن الرحيم
سبح اسم ربك الأعلى الذى خلق فسوى
والذى قدر فهدى

انا انزلناه قرآناً عربياً لعلكم تعقلون نحن نقص عليك احسن القصص بما أوحينا اليك هذا القرآن وان كنت من قبله لمن الغافلين

یعنی شنید نيش کلبیتی که در سیرت کشائی چنگیزی نوشته بانی قل اطیعوا من فى الارض وانیست پسپوش خواندن مجلویطور و شنید منیش بی فی التصدار

بنا علیه بطريق اختصار چند فقیر عاصی محمد یوسف المتخلص بریاضی که مؤلف این کتاب مستطاب است موافق عقل از نفع بخشی از حکایات
معلومه و گذارشات مسموعه را در این دیباچه بیان می نماید که باعث ازدیاد توکل و ستایش مخلوق بخالق کل شود و از فطرت کردگار
عبرت گیرند حکایت روزی در محضر مرد فکر و کاری گفت از جان بیزاری میپرسیم چرا برخه جریان شعله گفت از بینم و قصد دارم کی کر خوزنا
بقلعه ء فرداشته ام و دیگر رخت تن را باقی می کنم بعد برحم دیگری بسته و سختی افزون پراکنده چه باینم که شب در قبرستان درآمده بد یکسلی گفت بیا در نظامی
سفر آخرت میروم و از منزل باقی خبرم ده که تا کی م هم ست و پایه خاری که مکری را محض عظیم داد گفت از غایب و آثار میروم که از آن به خشک در شأن مرحمیت باشه کفر مقترن
خاطر از خود دور کن که اکل و شربت روزی تو از بنده گفت با حال تن زبان بشیرینی اکل و شربت دام حمتى در کونت نماند کونہ بیات داشتم تا کنون روزه میجا زارم گفتم
حال که تو عاقل نخواهی شد با مارش و دیوانه ساخته معنی عقل نیست که من دارم و آن کیست که با ین افزار نیستی استایل شايد اين بگفت و بچشم من شد دور
من بازی بچشم شکوه در قوجه قبا که خیال می سردش در باه را صادقی گفت من از دستر دادیم دیدم اصلاح پذیرم زبان بچو کے بشیرینی کم از تفضیله ام خال

حکایت ٢ گفتند یکی از جمان کو یدال مخدره بحسبه نیست با یه دهکده شرفون نما بزده که بازمانده فلان شخص محترم مرحومه دار ہے کمال
و جمال و مکنت است زوجه خودر اپیک معشر طلاق داده بود که انچه بخلوص برسد در سنجے بوست شود با هم شرایط مهربانی بیانه قرار داده بود که از قوم
بیچاره طلب بعضی می کند و ضمناً بجای دیگر قول وست داد و سر و ش پچاره طالب که از ہوائے نفس خود را بصلایے مخالفت زیادہ از سگانه اسکانی شاد
بود از خانه خویش رانده واز وصل مطلوب محروم ماند با ہزار خجالت و ندامت از زوجها اول خود معذرت خواسته براه پشتی در آمد باز برا ز کونتین
طرف مقابل را بنجر و رام و راضی ساخته با صوح موافق قانون شرع مقدس محفل مختصر می دایر نموده دستم را بر مطلقه خود ر ابا زواج او در آورده فقیرانه با
کام دوش و از او طلاق گرفته رحمت دیگری زمان عده را نیز سنتی شده صدد نکاح خود در آمده اما از اه دل پر غصہ آن ویر میمر ترقی دو نیا بشکر
بالود بنجورد مسطور بلی فطرتی را پیشینه ان بهرہ از حرم خنوره دید عبتاً و آیه شریفه كل نفس ذائقة الموت بدرد و زکا کی کشت دانتیک متضمن حیات دنا
زن من را طمع مجنون مکن دل خود را ز غصه ریش مکن ترک جان ہم لیسا یار مکو این تدارک برادر پیش مکن مسیج زبان میگه کسان ترک مجوا بو سیت خیرین کن


نسخه ۲ ضیاء المعرفه صفحه ۳۳

حکایت ۳ یکی از اقوام بنده مؤلف که تاجر با مکنتی بود در قریه اقراء هرات چند ظرف تریاک برای حمل مشهد مقدس
ذخیره نموده بود سارقین معروف هرات از ذخیره ظروف تریاک او مطلع شده بپشت خانه بقصد سرقت تریاک ها را
نموده صاحب تریاک را در دل شبی رسیده شب معهود دزدان خود را متوحش و پس از اهالی قریه طلب همراهی نموده که آن
شب را چند نفری در اطاق ذخیره تریاک با با او باشند اهالی با رای او موافقت نکرده بودند ناچار خودش با یک بچه دهقانی
در آن اطاق خوابیده بود اما در دوازده زوج کفش کهنه و نو فراهم کرده بخارج درب اطاق گذاشته بود نیمه شب دزدان آمده
بودند دیدند پر خلاف هر شب که دو زوج کفش علامت دو نفر بود امشب دوازده زوج کفش پشت در است تو هم بر کف
دست داده بجزائت داخل نکرده از راهی که آمده رفته بودند صاحب تریاک که از خوف سارقین بیدار بوده آمده شد آنها را دانست
فردا صبح تمامی ظروف تریاک را بمل گرد بشهر هرات آورد بدزدان راه دشنام ده بود ....... همه تقصیر سارق بیباک
بدوشان قصد سرقت تریاک کفش بسیار پشت در اطاق چون دیدند شل امر نفاق ترک قصد خیال خود کردند
فکر دیگر بحال خود کردند خوفناک از تش و حماق شده نا امید از در اطاق شدند ای برادر در این مبحث مطلق
هیچوقت بنفست توافق نمیان کسی مشو راغب تا نترسی زکفش همسایه حکایت ۴ گر است
در بهار یکی از سنوات ماضیه بدار النصرة هرات چند روز متصل باران می بارید و تمام خانهای منزلی معمولی آنجا
که از گل و خشت خام است خیسیده و قریب بانخدام بود در آن ایام یکی از قراء نیم فرسنگی بلده شبی پر عما نفرد
وارد خانه شخصی باد نلی میشوند که اموال او را ببرند کودکی از صاحب خانه در گهواره بوده بصدای آید دزدان برای آن که پدر و مادرش از
خواب بیدار نشوند قنداقه کودک را برداشته بشعلۀ میامی برند در میانه تنور پر خاکستری می نهند و بجدآباد ان خانه وارد و بجمع
آوری متروکات خانه مشغول می شوند ناگهان مادر طفل بیداری شود بعادت هر شب بنده گهواره را حرکت می دهد می بیند گهواره
خالیست دست میزند می بیند جابچه تر است و خودش نیست سر اسیمه شوهر خود را بیدار می نماید در آن اثنا صدای
ضعیفی از طفل بگوششان میرسد صاحب خانه و زنش خانه بهوای آواز طفل خارج میشوند دزدان که در چهار سمت خانه مستعد و
مشغول ببارگیری بودند هر کدام اسباب بدوش خود می کشند اثنای که میخواستند از اطاق بیرون روند بقدرت کامله خدا اتم
باران سقف خانه فرود می آید زن و صاحب خانه میگرید می مرد چون قسمت یار نمیدید وه در امد که را دست ده بود که طفل ما را
پایین بیاورند و ما بهوای او از اطاق بیرون شویم آنگاه خانه ما که قریب بانخدام بود خراب شود الغرض این مرد و زن بخشود می شوند
از میانه بسلامتی خلاص شدند فردا که می آیند اسباب را از زیر خاک در آورند می بینند چهار نفر آدم پاچه در مالیده بزیر خاک و هر کدام
کوله باری بر دوش مانده پسر سری آخرت شده اند و سدست یشان زیر هوار کوبیده شده قدرت حق چنین شد معلوم
کنه دادخواهی از مظلوم بایا شر من آشیانه خود حقه مردی میان خانه خود چهار تن سارقین بے انصاف آمدندش
بقصد غل و لحاف چونکه لطف خداش شامل بود که و کارش پره و عادل بود خود و طفل و زنش نه ند خلاص
سارقین اینچنین شده قصاص تو بحق واگذار کار و بجواب در که باز در یستف مزاب که خدایت همیشه بیدار است
خفش زین قبیل بسیار است حکایت ۵ ایام بهاری در دانه کوهی بجمعوی شکار بودم چون
خستگی مرا غالب شد و اسبم را هم نیز عار لا ده نشاه آورده بودند که سنگی نشسته بصرف غذا مشغول شدم در آن اثنا یکی از
دزدان معروف که او را میشناختم از راه رسیده سلام کرد تجلیف به غذا نمود دستم خوردم ناگه شخصی سواره از راه با مت آن که


نسخه ٢ ضياء المعرفه صفحه ٣٤

پیدا شد و گرم و خوشحال بجانب شهر اسب میراند و ابیات عشق میخواند در دره معروفی که در بنده مؤلف حاضر بود بطرف سوار
نگاهی کرد وی همان داد بی اختیاری خندید بنده او را پرسیدم گفت این سوار را که می بینید نامش فلان است
از چهل پیش تا کنون سه رجا برای خود در رسل سبب خریده ومن یک یک را بسرقت برده ام و حال انکه قوه نگهداری یک اسب
هم بیشتر ندارد حال می بینم که او باز درا را اسب سواری است و با کمال خوشنودی غزلخوان دران مقصد طی می نماید و من باز در پریشان
حال ان بیامونی می روم نگارنده را از حماقت و عبرت شخص سارق خوش امد واورا از دزدی ملامت دادم نسته فورا بحل چی
باو حواله نمودم وبا و گفتم بر خاطب از رازق رزق کن و پیش طمع بمال مملکت مردم شتاباش روزی از حق جوی نی از بنده
شغل خود را فعل شیطانی کین تنی تا هدایت رزق بخشدت یحیی باب هشت رو بکشای همی حکایت
در افغانستان دو نفر از بزرگه زاده گان اهل سنت بشخص قلندری گرویده و با وستجادی ورزیده بودند در ته دستش احترام
فوق العاده منظور میداشتند نگارنده نیز با انها الفت باستجادی داشتم بعضی اوقات که با یکدیگر مشغول صحبت دیگر حکایت
بودیم پخته ان بزرگان بکرالمطره از دیده دوستانی که از شاخیش بدین دو بسته بود بنیادی نمود و گاهی بنظر ناپاک لذت
جوانی انجمال با یک ان در رقص میبرد بنده مؤلف انچه از راه دوستی در رفیق جوان بتجربیه را نصیحت میکردم که این حرکه لا ابا قابل
بزم شمانیست با هجو و در مذهب و شعار و سمت ما کینه برابر هر سگویه خلاف و تمام دغادق ان و مسلک نظر لاف و
گزاف است ان دو ساده و صاف طینت میگفتن لا حول و لا پس ما که در تمام علوم است این قلندر را ولی
میداند ما بهر با و معتقد و مریده شده ایم مؤلف که آنها را فرائفته ان لا ابا و مد هوش غیای خالی دیدم پرسیدم این مرشدتان در
اینک داعیه نظر را در است دیگر چه حسن دارد گفتند جابجائی کشته است گفتم فقیر نیز چند شهری از جاها شرق دیده نشانی فضح ان
ها در از این قلندر میپرسم بنم راست میگوید یا دروغ گفتند بسیار خوب در ان اثنا قلندر چون سر خر پیدا شد گفتم قلندر بابا
گفت بلی آقا مؤلف در این ایام که پا به این فقر گذاشته ای سیر کدام مملکت را نموده قلندر قربان سرت
فقیر کل جهان کشته ام از هر کجا بخواهید پرسان کنید تا مشبع آنرابیان نمایم مؤلف غیر از مشهد که ام وطن است
قلندر اصل من از قندهار محله ده خواجه مؤلف در چند سالکی از وطن حرکت نمودی قلندر آقا در دوازده سالگی از
خانه برابرم مؤلف چون میخواستم کذب اور اثبات نمایم کاسیه از آلو بالوئی که بادرده بودند و صرف شده بود دانهای انرا میان
سینی در میان بود فورا دوازده دانه را برداشته بکار خالی ریختم و پرسیدم اول بکدام شهر سیاحت رفتی گفت اول اقا در شکار پور
مستانه و در ان ایکا بودم مؤلف دو دانه دیگر کاسه ریخم و گفتم دیگر کجا رفتی گفت آقا از سنجا رفتم بملتان در سال انجابورم مؤلف
بیت غرضیکہ
پنجا سه دانه دیگر بکاسه انداختم و طوری که خود او ندانست عمار ها شصت برسد بعد پرسیدم دیگر کجا رفتی گفت آقا از انجا بغیر سر فتم و دو سا
انجایویم دو دانه دیگر اندام و گفتم دیگر کجا رفتی گفت به هلی شش سال بودم می شش دانه دیگر بکاسه انداختم و پرسیدم دیگر کجا راهی ده گفت
آقا در بنارس هم یکسال بودم گفتم بسیار خوب ودانه بکاسه گذاشتم و مخته تمام ما عظم هندوستان اسرحد وقتی بنجاک چه درود کوه اول
سیا مملکت عثمانیست دانها را او با تو تمام شده بود گفتم به من سنرات سیاسی هندوستان تو اینشماره میدم دوست و هشتاد
دار شد دیگر کدام مماست یکسال بود بسلا مؤلف در خفا کشکوی تعداد دانها را مینمودیم و او میکفت حالا هم بکر بیامین
بکوه و سمرقند تات روس ایران و توران می بافت و عجب اینک او شتر سن چهل سال بیشتر نداشت بعد از این ثبوت کذب او استجا
ما با ننویر اوانی


نسخۀ ضیاء المعرف صفحۀ ۳
برند راه قلندران طلب
که تو را آور د پشیمانی
هر چه خواهی زکبر دکبر طلب
که خدا بتاید ارزانی
که بسوان پیشوائیان ثابت
گشت اسیردران در مانی
بصفات بچهار بار کبار
هم بحق خلیفه ثانی
بعد ازین بهرع خیشین کشان
حشاشیه در تائب نی
ناقص این قلمندان مکنید
خلوت خاص و حظ روحانی
حکایت
در عهد خاقان خلد آشیان فتحعلیشاه طاب ثراه یکی از سفراء دول فرنک ببطهران آمد اول شب اقامت او از
دیدن و آمد و شد اعیان شهر انجامی حاصل کرد، بود در بستر راحت خوابید محضا بناء از شب رفته ناگهان آواز شیپور بگوشش رسید
و آن آواز شیپور قرق سحر ملی از ان بود مسفیر سراسیمه از خواب بیدار شد، بمان اینکه در نیمه شب این آواز شیپور فراوان
برای ترسیس قراول است که محض ورود او بر پا شده از اجزائی که بعیت مامور ایران داشته پرسید آواز شیپور چیست
و چه خبر است گفتند این شیپور بحکم پادشاه ایران است همه شب اینوقت میکشند برای انکه در کوچه و بازار دیر آمد و شد باشه
دوقت قرق دکبت معین کر دوازیر بجا گفت بهمین شیپور قرق است و کسی آمد و شد می نماید گفتند بلی گفت عجب شهر
محکمی است ایران که بمحض استماع شیپور دیوان کسی دست از پا برنمی دارد البته خطامیکند این زحمت و خوابه سوء خلل عهد در تر
شبهه بعید است که از محو نیند شد و از بنابر محوت هم متصل بدان صعد احاطه بدست سوق اندار بتر بر خواست پرسید بازیه چرسیت گفتند
قرق شکست و دیگر برای آمد و شد کنندگان مجح و ممانعتی نیست گفت این از طرف دیوان دولت کشیده میشود گفت اینهزار
طرف حامی است و این بوق حمام است اعلی پادشا ندارد سفیر گفت پس ایران خیلی به مملکتی است که قرق بحکم پادشاه شود بشکونید
قرق از طرف حمامیان باشد یکو خواهی کنی جهان بانی
زین حکایت هزار معنی دان
کر بخواهی که سر سلطنت
ماند اندر زمانه جاویدان
سیمناز قلمرو ت امری
که نگرد د رواج پیر و جوان
در نمودی بحرف مجردان
برگردان که هست پیششی
دگران که زرهنمایانی
زآتش را خواه در دوران
بین پس کامو سلطنت
نمی یابد از تو در خوزت چنان
حکایت ۸۰
بوی ہے با بسد این کال
مرحوم قاضی شهاب و مرحوم قاضی در دیش محمد و وسعینی آن و شاء رح و حاجی فضیل و محمد صدق خان که میر میدان مکرم طایفه قزلباس کابل
بود دهم سه تنی املاک خودرا کشته و بموسم سوای فیل که در بودند از سردار پیر محمد خان تنبائ یکند بر نجز فیل لامت مرتبه سوار خود
نموده بودند سردار مذکور یک زنجیر فیل ماحوت ممتازه فیل بان مخصوص انحا خادرت داده بود ایشان از روی شوق و شغف بوندر شدند
عازم کوه دامن لذا حرکت شان بود شه بند فیل بان با بنها محمد کرد که امروز دشب موقع دکاه دامن بود و محصب رفتن جای دهم که مقر شما
بسیار حصات رسیده و مرا امر کرد بخودست شما بیایم و آن مجلس سه دوستی شب سوق میماند اگر اجازه بدهید من بروم و خود تان فیل را
ببرید فردا خدمت برسم شرط آنکه در راه نداند من از خدمت شما مرخص شوم هر سه گفتند نمطیق قومی پذیرم اما بقیل چه نظم کر
مایم فیل بان گفت چند کلی که لازم بگفتگو با فیل است میگویم د کاغذ بنویسید آنها هم قبول کردند و افعالی بفیل بان داده او را مرخص نمودند
یکی از آنها در جای فیل بان سوار کردن فیل نشست انجنیان در راه می آمد و از فضا چمن زار و چال رود خانه حمدا نشت بود که همه روزه فیل را
برای شستشو آنجا میبردند تا س آن دو راهی که یرا بست که در آب دیگراه بطرف چمن میرفت فیل ها بنجا بصاد بر در رفت وانان
حضرت بیجو بسته بطرف کوه دامن بردند دفیل رو ابحر چید آن فیل بان ناشی هر چه با عصای آهینه میگفت میل محل سخی بر کرد بکه فیل ا
صدای بخار نیست که امشینه تبشنی نکرد. آنها را بسه آورد، داملخ نیز ار د چال رو در خانه نمود بعد از آنکه خود را سیر آب کرد خرطوم
خودرا پر از نوش د لجن نموده در میان حوضه بر حضرت میرمحبت آن بیچاره با نیمتر انشسته پائین شوند که در رود در قالب تلف میشوند و
باکس


نسخة ٢ ضياء المعرفة صفحۀ ٣

لباسهای تازه که پوشیده بودند آلوده بکن و لوث شده آرام در دکانین نشسته بودند کرسنه تشنه آنها را با معرفی بدباله دوش خود
محترماً بیان هدیه و نیز از مجوسی که در بود وقتی خواب نشسته و فتیانه بشکل مرحمت نمود و حضرت را بهمان حالت تا محل خان
بیان کوچه در انبرده بود شب مضحکۀ اهالی قرارداد است نگذار دست بختیارش نیست بخشایش هیچ با مسکن
فیل کر آدی بزرگ ترست بنظر کوچک حساب بکن آنچه عوان نمیتواند تو در گذر ریش شتاب کن
با قوی تر ز خود ستیزه مدار خویش را حمت عذاب کن غصه زادت ار کسی دارد بند پندار باش و خواب کن
حکایت ۹ در ایام شباب که حسن صورت و ضیاء طلعت رشک آفتاب و ماه بود در اینجره هرات رفتم
بگرمابه که او را حمام نو میگویند یکی از آدمهای مؤلف در خارج حمام اسب را نگه داشته بود و دیگری که همراه بود بیوطبیعت جا میماند و خودم
داخل آب خزانه شدم چند نفری از مردمان محترم و عیان بلد داخل آب بودند یکنفر هم از صاحب منصبان سپاه کابلی بساطو بهرات که
خاک را بگذر ساده رویان را بثرگان چشم میروبد متعاقب آمد داخل آب شد مؤلف با آنشست پس از یدن لنگ بستن را
فشار داده کنار خزانه آب گذاشتم و غوطه خوردم وقتی سر از آب در آوردم دیدم حریف لنگ را برده و خودش ار یک گوشه خزانه
نشسته از زیر چشم می پاید ملتفت شدم او برداشته اما هیچ اعتنائی نمود، از خجلت حضرت حضار هم بکسی در این باب چیزی
نگفتم در آن اثنا یکی از خلفای اهل سنت جماعت که بنام مردم هرات معروف بود داخل آب خزانه شد لنگش را کنار گذاشت و شیر به
آب کرد فورا آنکه او را برداشته بخود بستم و از آب خارج شدم خلیفه پیر چو سر از آب در آورد دید لنگش نیست از مؤلف
قوی جویا شد گفتم اینجا ب من باش شوخی نداشتم که لنگ آن را بردارم بلے حریف آن نیست که مردمان بر بند توی مرا از را بلینگ
بعزیان رسید کسے نماید تا دانسته شود که جسارت بخلیفه نموده، خلیفه اول بآن سپاهی که بد نقش تر از دیگران بود چسپید و دید او
لنگ باو هم بسته گفت امیر دو دشتی قصدت چه بود که من پیرمرد محاسن سفید را میخواستی کون برهنه به بینی خدا تو را لعنت شد
که نو اسلام نداری که بخلیفه قوم خود رو ادار فعال شدی سپاهی جواب متد دن بکجا می اندشت سر بزیر افکنده و خجلت از کردار میت اینک
عارفان بگذ از فیزیو کبر معدن حکمتند و با توقیر لنگ شان را مدر ز ابیراز زین سپس بند با بگوش بگیر بدر و اور کس شو زنهار
تا نگوید بدت خلیفه پیر حکایت ١٠ یکی از مردمان بجهاندیده که اخیراً ب امدا مؤلف صدق میداشت اهالی کابل و در هرات
بود هر دقیقه در انگشت ابهام و سبابه دست راست خود را بآب دهان می آلود بسبب این سئور را از او پرسیدم گفته پیرسید مؤلف
اصرار کردم که صدق را بگوید اشخص گفت کوری بر راه نشسته بود و سئوال میکرد و شبها در غارهای داشه که کابل منزل داشت دکان پول
زیادی بر او داشتم تا دست سنگی در افلاس کدار دید او شبی رفتم بمیان آن غار مخفی شتم تا کور آمد و در خواب است در یک گوشه غار در سرشند
زیادی بود و کمان چرمی در آنجا نمیشد سنگ ما را بر داشته کسه دابه بود رفت پولهای سفیدی که همراه داشت در میان ظرفی انداخت کوره
آواز او معلوم شد پول زیادی دارد و بالا آمد سنگرا بالای آن چیده خوابید فردا صبح بکجای بدر رو خود رفت من پولها را برداشتم
رفتم در اسباب خانه و مایحتاج خود را فراهم کردم بعد از دو هفته دو قران نان و کباب خریدم ببرادرم بکجار فتم دیدم کور مثل استاده
نشسته قوه سئوالی ندارد نان و کباب را پیش او بردم لقمه اول را که برداشت بر گلویش گرفته فرو نرفت کور در همن جای با محکم خوره
گفت ای پول من تو بی من قیل و قال هر چه خورده ہے نوش جانت هر چه بقیه مانده بمن مسترد دار مسنکه دار می دانم وقتی کردم باقی را
هم بخودت خواهی برد ضمیمه دیدم که او حرف خوبی زد و از بدنامی خود بیم ترسیدم در سترشکه بردن دو وباب پولدار شدن برایم مروم


نسخه ۳
ضیاء المعرفة
صفحه ۳

دیده بودند قبول نکردم بزار روپیه کابلی که صیغه تاوان پول ایمان باشد از پول او موجود بود شبی از او برداشتم بحول او دادم و او پولها بر محل انش
ریخت و مرا قسم داد که بعد از مرگ او خیانت و بی‌ايمانی با پول او نکنم بعد خصم هم بحال زارت شرم عدا از یکمال سکھا یافتم بمرغان کور رفتم
گفتند وفات کرده و مدفن او بر حسب وصیتش گوشه مزار توئی سرداس است من با نجه تمام آنشب ا رفتم و در دفتر سرداس بودم کابلیان
هزار ایستاده ادم و سرداس بر غم دیدم سرداس متضمن و مثل کوره آتش است و کوزه مخالصه بکوشه افتاده و چشمه مسکوک نقره بون آن
بست چپه دست بردیم یکی بردارم مثل اینچکه انگوره بخو درآید بستم چپه که داشتم وارکفتیم و از کردار خود وحرص جهل توبه کردم پیر شدم
هر که اندوخت سیم و زر بجهان آخر کار او بود زیان یا بر و ریخته او دگری یا شود پول تش ترین هر که غرضانه و د بکشید
کام دل یافت اندرین دوران حکایت ۱۱ در سفری از سفار مؤلف با دو نفر آشنایان بکابج و ه از باشهر برکجا کر وشب خیر
می نمودم سائی کوهی بسر راه نشسته رعایت کننده گان را دعای میکرد یکی از رفقا سکوک نصفی از جیب درآورده بآن سائل که به به رفیق دیگر
مانع شد که رعایت این کور حرامزاده ثواب ندارد مؤلف اورا ملامت کردم او گفت فعالیت او را با ثابت میکنم بعد از پنجه دقیقه ما را
برای تماشا دور دادشت و خودش تعلیمی اعضا قرارداد نزدیک آن کورسائل رفت و با واظهار داشت که عمو تو چنائی بائیل رس کوهی او
گفت چه کار داری گفت قدری پول داشتم داده ام بضرب که سات کاغد نمیکنم حالا یک قطعه کاغد بمن داده میگوید صد سات است نام
پولهای مرا گرفته نمیدانم من کوره عاجز ابازی داده یا راست گفته کور سائل گفت آن صد ساتے کہ صرف داده کو چند من بیعنیم شناسی مؤلف
دست در بغل کرده کاغذ ساتے را درآورده بدست کور داد آن کور حرامزاده کاغذ انزدیک گوش خود برده بهم زد از آواز کاغذ دانت
که سات است فورا تا کرده در بغل خود گذاشت و صاحب سات را بجرف گرفته ابته کفش بادثخصاً خود را بر دسته بعجله که شیش حقا
سات بقوا عد کوران بنائی داد و پیغما در گذاشت که ای وای پول من بیچاره کورا شخص منائی برد لیا کسی نیستید او من برسد مردم
اطراف را هم رفیق صاحب سات نمیکذاشت صد نه بجد کنند تا کور بجد رفت بصد قدم فاصله میان کودی مخفی شد کوش فرا داد سید
از طرف صاحب سات جو جز بشود صاحب سات مجد را داد و بعد از زیاده کلوخ برداشته گفت خدا یا من بیچاره عاجز کونی بینم بنده پول مریست
تور ابحق مقربان درگاهت این کلوخ را برکمر آن شخص زن که پول مرا برده اینرا گفت و کار کودی آمده با کمال قوت کلوخ را بر کم کوره که
حرامزاده را در ضرب کلوخ ناله از دل کنده شد تا از ذوق پول اعشائی بصدمه نخورد مجد آ برخواست بفاصله پانزده قدم بکودی دیگر خودرا پنهان
چنان شد و بازکوش فرا داد صاحب سات دوباره کلوخی برداشته بزرگتر از کلوخ اول و کنار آن کودی آمد گفت یا رب تو ر ابحق اولیاء دانیان
که این کلوخ من عاجز را بر شانه پول بنده برسان و با کمال قوة برشانه کو رزد که حرا مزاده خود را کشاله کنان بکودی دیگر رسانید و مخفی شد صاحب
سات کنار آن کودی آمد و کلوخ پنجمنی بپشت و خواست نیست زدن کند کور دید این دفعه خواهد مرد گفت ای صاحب سات بنجه تقسیم
تو منائی یا پدرت پیرگان بود که هر چه میزنی خطا نمیشود بیا سات خود را بکیر که تمام اعضای مرا خورد کردی حصار پر خندیدند صاحب
سات پول خود را پس گرفت و آن مسکوک نصفی اول را با و دادند ای برادر بسر هم دنیا خدا و از کوره در خواه از بینا
نیت قانع بحق خویش کسی امتحان کرده ام بس قسیل بسی حکایت ۱۲ یکی از امراء که مایل ساده رویان بود و
اطفال امرد نگهمیداشت ابه آنخیال عیال گرفتن خود تا مدتی که آثار پیری بر اوظاهر شد شخصی بطریق نصیحت و ملایمت باد اظهار است
که شه، این سن و سال خوب است ثانی بگزید که دار شه اولاد و شور عمل آید و یاد گار بماند آن ریش سفید سیا دل در جواب گفت
که اگر مقصود از زن گرفتن جماع است من با همین پریشان مشغولم و اگر مقصود اولاد باشد پروردکار ما قادر و توانا است که چنانچه از
زن اولاد


نسخه ۲ ضیاء المعرفه صفحه ۳۸
زنان اولاد میشود از همین بچها هم مسرا آید و انچه قسمت است اولا داخل مسکن در حم بخیا قرار خواهد داد آن شقی از خدای است
بود غافل چوشه کابل بچه بادیش در جهان کشور مشغول کارش همیشه فسق و فجور بچه بجای کل کار خلاف مردانه را دل نمیرنجان
شد چرا غان سفر مقدر راد مار و عقرب شدند همه مراد همه جایزن هسل برآید دور از اختلاف بچاید و یز گردی قوم لوط ایر
نسئو شو جای بچه در اطلاع اول ضیاء المعرفه اگرچه مطالب دیگر درنظر خبود که دین دیا ثبت
و ضبط شود اما چون اینمطالب لازمه جان نست عرض می نماید مملکت افغانسان بهترین ممالک کره ارض و در خاک آسیا
واقع است دارای چندین بلاد معظم و قصبات نامی که آب و هوای چنه نقطه آن سالم ترین تمام آب هوا ها اول شهر خوش
آب و هوای افغانان کابل است و این شهر در اول حدود سرحد هندوستان واقع است و کوهها عظیمه مرتفع دارد میوه وفواکه
آن بلده در هیچ بلدی از بلاد دیده نشده مگر اصفهان ایران شباهت کابل را ارث میبرد وفواکه دارد بهترین میوه های آن شهر یکنوع
گلابی است که اورا ناک میگویند زرد رنگ و بعضی اطراف آن مایل بقرمزی است و بسیار خوب میوه ایست و دوام دارد بطوریکه
از پاییز این سال بمبار آینده میماند در پویت سخت است اما بدان طعم معطر دارد وشیرین عجب است میوه دیگر یکنوع سیب دارد
که آن را باید در پای درخت خورد چراکه از لطافت طاقت تحمل ندارد ودیگر توتی دارد که اورا ابراهیم خانی میگویند سیاه و درازی
از شاه توت است و بهتر از آن توت دیده نشده که مؤلف تشبیه نماید ونیز یکنوع زردآلوی خوب دارد و هم میوه است
که اورا شفتالو گویند و در ایران شفتالونامند ویکرقم خربزه بسیار خوبی دارد که لطیفتراز تمام خربزه هاست و اصل تخم آن خربزه از
ختا تحصیل شده و آب در خانه شهر آن از طرف میدان ولعل اندر بکباره چهار دهی عبور می نماید از جنب باغ بابرشاه
خارج در دروازه چند اول شیر در میان است که طرف مغرب جنوبی باشد در وسط دو کوه اتفاق افتاده یکریا آسمائی مینامند بسمت
شمال ودیگر برا کوه شیر دروازه میگویند بطرف جنوب واقع است و یکی از اهل تواریخ در وصف کابل مینویسد کابل بائر
هوایش بغایت مصفا و آبش طبیعت مزا شهرش عروس است ومجوش مر در واین شهر از بنای قدیم دنیا است
نیز نوجوام پر پراعلاجا و بجه با برشاه دخل وتصرفی در بناد عمارت آن کرده و نیز شاه جهان برجی دبارو و بعضی حصا بند یها در اطراف و جوانب آن
بستر کوه است کوه دوراست ساخته و هم مرحوم امیر شیر علیخان محل مخصوص برای عساکر نظام بنا نهاد موسوم بشیرز و دولت انگلیس هم در همین گیرو دار
و هرج و مرج که بکابل لشکری داشته در بالای کوه شیر دروازه چند سردارخانه ساخته اند و در وسط این شهر چند زیارت است
بقرار تفصیل زیارت قد مگاه حضرت عباس ع نزدیک رودخانه وسط شهر در جنب محله مراد خانی واقع است
زیارت شاه دوشمشیره هم بطرف باغات نزدیک محله انداربی وجنب باغات بنام کلنج واقع است زیارت دیگر
و نیز در نزدیکی محله عاشقان مشرق است بچهاره معصوم و محله مخصوص بنام آن زیارت مبین است نزدیک بدروازه جیت است زیارت دیگر را عاشقان
چند اول بیت المعمورین عارفان میگویند در نزدیکی محله دولت خانه واقع است زیارت دیگر در مقابل کوه آسمائیست که آنرا قدمگاه حضرت شاه
مغرب بیه مردادها مردان می نامند کما و بازار بزرگ معروف دارد دیگر اشور بازار می گویند و دیگری چهار چوک بطول از طرف بالا حصار میرود دست
چند اول اهل آن بسیار رند دمصنف دوشنام ومخترع الفاظ لافی در آر آیم است و باهم پیشا واهل شهر آن بدردا گرها
صنایع خوب دقیق د دست دز ودشنا و بنگی و پر غیرت و قمارگرند و ناموس اهالی اهل سنت کابل برخی از


نسخه ۲ ضیاء المعرفه صفحه ۳۹

و کوه دامن و اطراف چاریکار ساکنند خود را پارسی میگویند مذهب حنفی دارند اصول عقائد خود افغانست نیت آنسامردمانی
هستند که در صفحيات شامات دکوز و بصره بودند وقتی حضرت امیرالمؤمنین علی علیه السلام مشرف یافت آنان راضی بآنحات
و تبعیت آنحضرت نشده این راه در و دراز را پیموده بدین صفحيات آمده اند و بسیاری نشان هم از تتمه لشکریان صحابه بداند
و از تمام مردم افعانستان که داخل چهار مذهب حنفی و مالکی و شافعی و حنبلی هستند آنها با غیز ملت و مذهب خود عداوت بیشتر
دارند و بسیار شان تاکنون زبان افعانی را نیاموخته و معمول شان نیست طیو ف قزلباش کابل با جوانشیرت یا چات که در
چنداول و مرادخانی سکنا دارند و در خارج شهر کابل هم دو قلعه افشارهاست یکی کی را نایکی دیگری طیره ی نامند و حالا در قلاع
افشاران و محلات قزلباشیه شهر از افاغنه هم جا داده اند تمام آن قزلباشیه را مرحوم نادرشاه از ایران در آنجایشان بدانجا
بر دت و جمعیت تمام شهر و بلوکات و کوهستان اطراف کابل در حدت متجاوز از سه کرور و نیم ست اما جمعیت شهر کابل و حوالی
و حواشی از رعیت و سپاه اناث و ذکور سیصد هزار متجاوزت بقرار تفصیل اجزاء دیشی نصیر که مصدر امور بند بیهات
امارتند از رئیس و صائب امتیاز و خوانین و اهل دفتر و اجزاء جزو ادله دیوانی با حشم و غیر رسمی هزار نفر سپاه کابل از رساله رساله
و توپچی و پلتن و خاصه دارو حمید با طبا خاصه مقیمان و سوار و علام بجا و خادم اسپان چهار هزار نفر کسبه و اصناف بیتر سم قراص پهلتن خاصه در
که فعلا موجودند با اهل صنعت هر طایفه و بتجاره صد هزار نفر خارج ملت مجرد ارند زارعین و باغدار و هیزم کش و غیره اناث ذکورا کابل است و یکپال
شصت هزار نفر خانواده امارت و امیر زاده گان و روسا در آنی همه قسم سه هزار نفر هیزمبان مملو که در محنت کشی اماناً دار دلیقند
ذکورا چهار هزار نفر علما و قضاه و طلاب همه جهت اناثاً ذکورا پنجهزار نفر آفتاب نشینان و مستان و فقرا د دراویش و از هر شهری در کابل
قلندران و بیکاره کرد سی و هشت هزار نفر و این مملکت لشکر خیز است چرا که از اهالی آن اده و ذکور شیر مجو می آید و تمام اسباب دکان ۲۳
مردم شان مایل بیراق داسی جنگ هستند اشیاء تجارتی که از اهل صنعت کابل ساخته میشود کفشهای محکم بسیار خوب همه قسم با نظام دار حریر و
دیوانی میباشند
و پوستین برنچی و اسباب علاقمندی و کلا با قون د و سر نان شان بغایت خوب است اکثر اهالی سرخ چهره و سبزه و گندم گون
و ملبوسسی که میپوشند پیراهن و تنهر جامه بلند و پنها عرضه اما سایر لباس شان کوتاه اهالی کوهستان کابل مردمان طویل القامه
زبان نافههم کلا، بوریا و کفش چرمین دارند و احالی شهر آن فیاش و مطبوخ خوراکی پسندیده آنها چلو پیچه نخود فصل است تبریه
شیر چای در موسم تسلیم و سکو زیب میرزا و مقبر ته که برنج را بنوع مخصوص با خورش شلغم مینه و کچری قوروت که برنج دماش در روغن
دم پخت میکنند و کلنک در وهن د بادگان ببخه صرف می نمایند و خوراکه دیگر را که از ماش در وغن مپزند دال ماش میمانند اما اهالی کوهستان
کابل نان جواری خوراک اغلب شان است و گوشت نمکیده که سفندان که مخصوصاً ذخیر ه می نمایند آچن اعیان کابل در ستانها
مجلعو ز ه است که انرا حکایت صنوبز کی می نامند و عموم آن مردم شکار مایلند و بدان قسمی از طیور ست خوب صیدی نماند بدانه
دستگاهی سلاحیه
و برای جنگ و خواندن آن قیلین بسته را تربیت می کنند و ساز و آواز را دوست دارند با وجود این خوشخوان و موسیقتی دان خیلی و مصیلی قرص دار کابل
خود کابل کمتر هم میرسد و سلیبره های هند در برت محتاجند در خود کابل مشق رباب را قسمی از ساز است کامل اند در تحصیل علم میباشند
چندان ساعی نیستند و باهو لعب مایلند و پیش اینکه از تمام اهالی قبیله دستی کابل یکی خان ملاخان صاتباعلم فضل بود دیگر مرحوم میرزا نحد جان پر خان ملاخان
امیر شیر علیخان که در حط و کمال و طبع شیر بابغانثا چی نظیر اند و طنبا نیز از خانواده امراء سایر اهالی کابل باساکه نزدیکند حامی علوم دین و قاصد علم
د فتر راه دور
غزنی شهریست که پای تخت سلطان محمود بوده و قلعه خانواری شهر غزنین و حول و حوش آن پیش از ده هزار نیست اهالی شهر غرنین حامی زمین دبلدان باند


نسخه ٢ ضياء المعرفة صفحه ٤٥

و قراء ده آن بسیار است مردمان جنگی بهادری دارد و بسیار بدخوراک و بدپوشاک و لجوچ صنعت نامی آن مملکت دو چیز است
یکی در آہنگری و آلات فولاد سازی استادی کامل دارند و در نقاشی تهذیب با مهرۀ صفوی بچو بانه نجیب کاری و جعبه‌های
لازمه مخصوص اهالی اطراف و بلوکات آن بعضی از طایفه هزاره بربر و بعضی از تاجیک میباشد ایلات صحرا نشین آن چتپای افغان
جلال‌آباد شهریست در وادی صل پر واقع و شمال بسیط حدیش آباد است جانوزی صل قصبه و اطراف آن تماما از طوائف افاغنه شرقی
میباشند که آنها را یوسف‌زائی و ترکا و خیل و صافی و ادوخیل و ادرخزائی و محمدخیل و افریدی و غیره مینامند که اگر تفصیل آنها را بیان نمایم کتابی
مخصوص میشود لهذا بهمین قدر نگاشته میشود که تمام این طوایف مردمان رشید و زحمت‌کش و چابک میباشند و شغل معروف آنها فقط زراعت
و مالداریست و اکثراً سپاهی‌گری را بپایان می برند قندهار ملکیتیست که در سمت جنوبی پرستان بشرفات
جنوبی خراسان واقع است و اهالی شهر و اطراف آن بیشتر حصهٔ افغانند و این مملکت بعد حکمرانی گرگین خان گرجی که از قبل شاه سلطان حسین در آنجا
میرویس صفوی غاصب شده و بیعده شده بود. و بتدبیر میرویس افغان مقتول شده و حکمرانی در تمام ایالت آن بخاطر امیر ویس تصرف نموده و پسرش
[Margin]
میر ویس
یکی از دهاقین هوتکیاها بود
بتدبیر میرویس محمد افغان حاکم گرجی کشته
میشود بعد میرویس تمام قندهار را بتصرف
خود در میارد میرویس افغان حاکم گرجی
قندهار را کشته آنرا بغصبت
درمیارند.
[Main text]
محمود غلزائی بعد از میرویس عهده اثناء بمهو و خطاب کرده و آن بود که در اواخر سلطنت صفویه از راه کرمان بابیان آمد و با سیاری از حوزه‌های
سایر غاصب عصیان ایرانی که طرف با و با سلطان خود بودند بسیاری از بلاد ایران را متصرف شد و بعد از چندی که گذشته شاه سلطان حسین
اشرف شد و این پادشاه بواسطه وحشتی که با خانوادهٔ سلاطین صفویه داشت خود را مالک رقاب دائمی این مملکت میدانست لہذا بر قندهار
افزوده مسکوک رایج معمولی ایران را که تا آنزمان ذهبی بدرهم و سایرین را بکجاسپ دینار موسوم داشته تغییر داده بنام خود مسکوکات محمودی
ترتیب داد که محمود قسم مسکوک ذهبی او را بنده مؤلف بزحمت بدست آورده که یکده طلای خالصی است و در یکطرف آن این دو شعر
درج شده باشرفی اثر نام ایجناب رسید شرف زسکه اشرف بر آفتاب رسید در سمت دیگر یکی از آن دو مسکوک نقش شده لااله
الا الله محمد رسول الله و در یکسمت سکوک دیگر عوض کلمه طیبه شعری باین مضمون نقش است دست زد بر جلوه رو وبخشا
داد شیر سکه اشرف شاه و این مسکوکات را ایرانیان باشرفی نام نهادند که پای نسبت آن بنام شرف افغانست و نام مسکوک قندهار
دیجیت شده که تاکنون بایران متداول است و یکچیزی دیگر در نزاهل دنیا اینست که مسکوک طلا بتبریز تمام خیر باد شرف بهم چه خیرست از تعجبیه
اشرفی گفته میشود اما چون مقصد از تاریخ در شرایع این خلط و مصنوع بودن نام درهم و دینار بود همینطالب را نگاشتم که تاریخ مطلب تحت مطالعه
آید و الا نزد مردان محترم و اهل تقوا و تقدس و عمامۀ جاله دنیا با کمال طلا و جواهر قزلب و فرقی ندارد و با خاک یکسان است از طلا هر
وجود کیمیا است هر که در شد چه محتاج طلاست خلاصه این پادشاه اهالی ایران رؤف و مهربان بود و محض آسایش حال آن
پادشاه عثمانی که پیش دهم مذهب او و در سخت کبریا کرد سخته اول شرطی که با او دولت نمود این سه فقره بود یکی آنکه امیر تاور را که
منتظم از طرف پادشاه ایران و از اهالی ایران همه ساله معین باشد و دیگر آنکه کعبه پنج رکن منقسم شود که یکرکن آن مذهب جعفری باشد
و دیگر رعایا ایران بخاک مملکت عثمانی محترم باشند هرگاه صدمه و وحشتی بر آنها وارد چاپیه حاکم آن محل بدون عذر از عهده برآید چون دولت
عثمانی قبول اینشرایط را نمود اشرف شاه اعلان جنگ داد و با عساکر ایرانی و افغان محو مملکت عثمانی برد و شکست های پی در پی منتظمه
بلشکر یا ان دولت وارد آورد عساکر عثمانی هم بمواظبیم مذهب بودن با پادشاه ایران که ادعا بود پستی چنانکه میگذراند و شرف را
بحفاظت اولی میدانسته کار بر سلطان عثمانی سخت شده مجبور بایدا د طلبی از ملت خود شد اول استفتا از علمای چهار مذهب سنی قندهار
مملکت خود گرفت که هرگاه در یکعهد و ولیعهدی در اسلام باشد طاعت بکدام یک واجب است در جواب نوشته هر کدام کامل ترون خواند


نسخۀ ۲ ضياء المعرفۀ صفحۀ ۴
بخواندت قديم منتهی شود ونسب سكنۀ آن بسابق اسلام برسد اطاعت او فرض است سئوال ديگر نود كه هرگاو دو طبقه ديكبر
اتفاق كنند و با هم طرف نزاع و پرخاش شوند بتكليف حمايت ايشان بكدام يك از آن دو خلیفه خواهد بود جواب نبشتند هريك كه بتقدير مدافعه صدمه سلام
قوت اسلام وقشونی حرمين شريفين است باستان ايد با و سپاس ای متفق باشند و بگذار استعانهای ديگر ذات که حدۀ مقصود شرف عبود با ترك حیات
شما جهت تلاقی دوتار با پشه غناء كه شتاب ياد خود قوال نفاق دیكراى دادند محمد قاچك شروع شد سفوز فتح شكست جزیے بطرفین رو نه داد بود که تا
تاريخ فشار که اقتران سپاه ساه طغا عصبو بود بهرج ومرج درایمان رو داد و عساكر ايران بوارش پادشا خود كر دیده دو شته غناء را دید شده
سهل آکه دنبال ستر اودرو افغانه شد و روز کار شهر فر شایه ساند و افاغنه شهر هره از شاه اوباه از داد که شكل شجاعی مرتجع با صلید
پس شما بفرستند و شرف دریایی به فراست یافت در سئوال دهم مؤلف ميخوات كه اگر جو موقى حكم ان است كسيكا
در سر جنگ امیرالمومنین علی به معاویه عملها اسلام و بزرگان قبایل عرب بدان رویه رفتار كرده و جرائم آنجا در شريعت نبويتی را نمودند پس معلوم شود
عمل شرعی هم نزد بعضی اشخاص بعضی موارد تبديل يا طرف است و گفتار وكردارشان موافق احکام است مقصود مؤلف مالاً اضافت این
قندهاب شهی است بحضرت نزدیک دجت الشمس کرشم اول آن مخروب احمد شاه ابدالے شهر جدیدی بنا نهاد دوازده چرخ یکشیر حار و خندقے که در عرض بدور اپنے
هشت ذرع و در عمق چهار ذرع الى بنجذرع اولاد رحیم پر دست محمد خان هم دخل و تصرفی در تعمیر آن کرده با د آن شهر شکل مربعی تر تیب بافته می مطلوب یا نا گوته
و ارتفاع بروج آن چهار ذرع الى دوازده ذرع است و دروازه های نامی آن شش دروازه است دروازه کابل دروازه هرات بالو
دروازه عيدگاه دروازه توپخانه دروازه شکارپور دروازه برات و شهری که موسوم با توار است در دانه است بطرف روزنا يعنى فتح اب
کابل در وسط شهر کوه یسترو می نماید مدارس و مساجد زياد دارد مسجد كسير جه در شريف ومسجد شاه و مسجد جامع بزرگ نامی دیگر دارنا اهالی آن
همه آقا با عمار تجار زياد جارى شوند تحصيل خط و سواد عربي نمايند وحقه و جهدا حقه دارند و شير شبانش با ذوق و شمشیر گذارند و مغرور خشك بيند
و کینیا و باصلاح خود نا محرم بلکه بد زیاد دارند وکرها، آن شش ابراى شش هزار دانند و مرد آن سیزده روز چهره درنان گندم کون پر سر خون با صلح کسرا گویند که
و بكوشت دل بسیار دارند اهالی آن صلغ جیب میكونيند و در طریقه دینداری خود محكم بي نظر خنده با فتوت و کرشان را قوال خود پایبنده باشد و لباس این عمل
بخواند و هجو بازی و عشق بازی شیوه و نان بیغره در مقام شان معمول است و نوکران و پوشاک انقردم بهترین لباس بهترین خوراک سایر افغات سوخته
باسنان آن گنجیت و زوجة و لها طاعت و دلخوشان كتا شيرین است و تصحیح از شکر نامی مسلمی افغانی میكونيد دهم فارسی وشتر ادان را صحبت میتوانند مردی باشی یعنی هیچ دلی
در نغمات کمتر را با بيا فرا نه و بسيار دو مطرب و آواز را ميشاق وخیا ملین و خشک خراج و مرافعه چاق كنند و با حریص خون رو در آرديكير ديكري قرار دهد.
افغانان مربوط می شوند و بتجارت و کرایشی شتر از سایر کارها اقدام دارند و مطلب آشنا میباشند از اهالی هنود در د قند ما ر خیلی سكند دارند مايه نگذارد
میوه خوب این مملكت انار قنداب عمل میآید که در چهار کرسی شهر قندهار واقع است بهترین میوه هایش شفتالود نار است كه بقدر دو قديد
سجانی اما شفتالود می شد و دیگر بوع زرد آلوی کوچکی دارد که باور و شکار باره میکویند و هم کشش انگوری دارد که انرا آب جوش میامند
از غنی که درایمان حته اوالی مرکز وشیرین تر میباشد از صنایع قندهار عمل زرکری ومینائی دحفاری خوب دارد در خارج آن شهر ریلی که بطرف
کوهی است موسوم لكوه بخار در انگوه امام زاده از اولاد حضرت موسی ابن جعفر مدفون است که شاهزاده مسعود و بعضی مقصود مینامند در سمت آن قندهار قرار شیر
معدن طلا ظاهر شده و در مکطرف آن سنك تسبيح آبی ممولی که درایران متداول است و از حجار آن بزرگوار خیردانه تسبیح سك انکوه چرخ بكر بيتو بیای تماشای گاه
حتى پياله و دستعصائی عمل نمی آید و بعضی از سنگهای خوب که از آن معدن عايد ميشود بقیمت شصت تومان داد وستد مینمایند و ممكن است در سایر
نقاط ایران و عثمانی بصید تومان خریداری نمایند از امراض متداول این علدت توبه دپرا قان فراوانست در کمال بكوا ودين او در شكر
این شهر است میرزائی است


نسخہ ضیاء المعرفہ صفحہ ۴۲
این شهرست این صحرانشین زیاده تر گوسفند سیاه دار و اغنام قراه شهریست در یمن بهر شهر و دو پرند واقع است که گیاه
عمدة شجر در داخل طرف شمال این نقطه است شهر قدیمیش قابل تعمیر میباشد اگرچه مرحوم امیر عبدالرحمن خان داخل در تفکر و تعمیرات آن نبوده
اما تا بحال آن به سرحد کمال نرسیده نقطة محل مخصوصی است اقامت عساکر سواره پیاده نظام پادشاه و سکنه آن شهر ضمنا کم است متجاوز از سه هز
نفوس نیست تبعیت له ومات اطراف آن خوش آب و هوا و باعتدال از قندهار نز دیکتر است و ارضی حاصل خیز دارد شت آن تا شهر هرات
چهل فرسنگ است در علایق آن بیشتر دارای حیوانات شتر گائمه اند و بفطرت اهالی آن سوئی و دروغ گو و کج عناد و کم طرف مدارام
خدیه و لئاما و حیلت شعار و دور از سواد آباد و کمش ابنا وقت در دزد گانی و سخن چینی بیفصل و کمال تخم مجاهده سابق براین زمان
بعضی از خانواده های محترم و داد آگهان در آن شهر ساکن بوده اند و کنون منقرضند و کسی از آنها در کمال باقی نمانده است بی
چوبیدان تهی گرد دار شگره شیر در اید بدان عرصه روباه ویر صاحب نصاب سر بینا ابونصر معروف یکی از قدما و پیشینیان
اهالی فراه بوده هرات شهریست ایجاد قدیم بنای اول آن موسوم بشمیران بوده که یکو آن ارگ حالیه است و بعد از ان
در شتر نده هزار قدمی شهر حالیه کناره رودخانه بزرگ هرات شهری بنا نهاده شده است که عرصه آن بیزار جریب است و طلا آن شهر موسوم ابدال
جریب و بسیاری بروج و حصاری به آن اند و طرف شمال اول بیست و چون کمال آن ریخته شهر نموده و هم بنای آن بواسطه اشتباهی رستا
متعاقب شده بود تدریج زان اهالی و سکنه آن متفرق شده و مجددا اطرف شمیران را محل سکنا و ملجاء خود قرار دادند که شهر حالیه است
و فعلا چند قریه از اهالی نیا ز جریب در اطراف و نواحی آن سکنه اما اراضی و سط آن شهر را کشت و زرع می نمایند در شهر حالیه آن
بنای برج و باره محکمی از سلاطین سابقه گذاشته شده که نسبت آنر ابلهر اسب و گشتاسب و سکندر فیلقوس و سکندر رومینه
و در ایام شهر قبل از عمارت مورخین مینویسند متجلا در قتل و غارت از چنگیز که بعد از قتل و غارت ثانوی چند سال داخل شهر مگردید ومحل
زراعت بوده که مردمان در پیش سایه نیست میکردند نیز متصل نغز قطاع الطریق دزد جل عمارت مخرو به نزدیک مارو پناه گرفته و
و بتو اغل دست می بزدند تا قا آن پسر چنگیز بدان خطه آمده آب هوای این پسندیده محل اقامت خود قرار داد و در تعمیر و اباد آن کوش
زیادی نمود و بسیار خانواده چنگیز در هرات موبدانه تا زمانی است خود و اکنون هم از نتایج آنها علم خان نامی چنگیزی و جمعی دیگر مرشد ومحل برازان
چنگیز و کارنامه بسیارنهایت خوابه عصب به نصائح در روسه که در مطعه سنگی هرات میباشد که واقع است و آن نقطه حالی از بینیا نیست
خلاصه در این شهر از کلمات و محکم از پادشاها نیا که فطرت یادگاری مسجد مسجد جامع سلطان غیاث الدین غوری بنا نهاده که اول بانی
صنعتام شرق زمین است اگر شرح آن را بیان نمایم مفصل ا و از چنبر سلاطین غور و از بکنیه وغیره نیز معدنی در خارج در وازه ملک نا
نهاده شده بود که مهندس و معمار آن کوئی تربیت یافته استاد ازل بوده اند و مردمان فکر و خیال بپایه آن با ختی میشود اپنے
شکل اول ملکان غور بوده اند که بکریہ متفق بودند و مستعد دو تم امیر تیمور گورکانی بنا نهاده و سی تم از بنا های سلطان حسین میرزای بای
بعده آباد و صلا دیگر بنا نسبت سلاطین صفویه میدهند و هم میگویند مشائخ و سایر سلاطین اوزبک که بهرات بوده نهمش نده و اقلام
اما نیز از حیف که از حوادث زمان در عهد نادر شاه یکناره آن شکسته و مخروبه شده و در مناره مسجد ممتا ز باقی بود سر کدام محل و جایگاه
مخصوصی داشت تا در سی و هزار وسیصد و چهار بخیال اینکه مبادا بر نام علاه یعقوبی عساکر روس بهرات آن خطه را سنگر قرار داده
در شهر مستولی شوند محمد حسین دره سائی دو انگلیس مرحوم امیر عبدالرحمن خان واداشته بر یکی تمام آن بنا را خراب نماید و آخرالاما
پیا در نه بروج مسجد را محکم سازند بلقامعها غزانی آن نقطه را دو نمد زیرو باروت و نقت مسجد عروفات را خراب کردند اما مناره های

كيفيت ملكين
غور اگر چه شهر خود
اهالی فراه است که دزدی
اسپ میکنند و سگ از خود
شیر شود د معاد را شوم خوانا
در وطن میزنند و نان که متن
آفتاب دو گناه اقرار خورش
مینامند

نام شمبران
بیان تفصیل
نموده که در ابتدا و بنیاد
بنا را زارانی نهاده که موسوم
بشمیر و ملکه قلال ابن تان
و بنام آن رنج شما
و میکرون

قبر رقعه
سلطان حسین میرزا
با مقا و مقبر مصطفی دست
که مرکز زیارته میشود به
لوح قبر آن که سه پاس
ماست میرزرد
می بینید تحلقها
می یابند

مدرسه گوهر مهر
سلاطین صفویه میخواند این
یک مصلا امیر تیمور گورگان
نموده و در آخر آن پهرستان
معروف بهرات
ساخته اند


نسخه ۲ ضیاء المعارف صفحه ۳
داکه از هودند و آن محل یا دکار سلاطین اسلام و بجهت دلاشن ملی از شرح آن در حین الوقایع ذکر میشود بنای دیگر در سمت چهار سوق و
تعمیرست
حوض مقرره آن شهر است که بآبز علی نام بنا در عهد مرحوم شاه صفی و حصور مرحوم حسن خان شاملو بنا نهاده و کنجش در حق ان سقت سفت در محل و تصرفات
زیادی بچهارسوق و
چهل ذرع و در عرض و طول هم عرنی بیست ذرع است و خرابی پوشیده ها که عقل حیران است همچنان چهار سوق آنرا در هشت شعبه منقسم نموده که مکدار دکمه سلطان دسم
میرزا صفوی
شانزده میشود و متصل بنا د آن بقانون مربع است و خیلی استاد کار برده اند و یکزندنش از بناهای عجایب است که در هیچ شهر زندانی بان نیز شده است
وسعت و ظلمات دیده نشده و محتمل یک و شش می ساد و چهل پا درب چاه آن است خداوند عالم قسمت مسلمانان نماید و امرا و حکام افغان بی
مردان فرماید که از حال محبوسین آن زندان خبر دار شد ظلم عفو بر جرا به اعمال شان نکشند اگرچه مردم خود سر غیور افغانستان را بهانگو زندان
لازم است اما گرفتاران چاه محبس خرا بنجاتی ده که از ادی تفت ارضای خوشین دارند میر در مر حلب است که شرس مربع است و بغانو
هندسی خندق مخصوص و دو شیر ها شه برا و تعبیه شد قطر خاکریز ببرک ده زرع و خاکریز خود بار و درین جا بیست ذرع متجاوز است و بارونها
میکند
بیست ذرع از کناره خندق است در چهار کوشه شهر کا و بر جهای بزرگ دارد که هر کدام صلا و عراده توپ گذاشته است و همچنان بیدروازه ها بروی
تعبیه نه بر در دانه پنج شش عرا د توب قلعه کوب از تو هائی که دولت انگلیس از هندوستان فرستاده اند ساده است و بنای این شهر بیکا محکم است
که اگر آژ و قره داشته باشد و دو گره شونده در اشک در دل آن شهر بصدر هزار قشون خارج طرف نزاع وجدال و در این مملکت اولیا و
مهم خدام شمس که
اہل الله زیاد مدفونه سجد حضرت شاهزاده مظفر در وسط شهر شاهراد ، یعقوب در داخل دروازه خوش که در وازه کابل هم میساند و این دورش
شیر اسلام است
از اولاد حضرت امام موسی بن جعفر علیه سلامه که در محل مروش نهاده مظفر این فرد شعور نوشته اند شاهراده که نام شریف مظفر است
قاتل آن برادر
فرزند نور دیده موسی این جعفر است و قبردار بیه رز و یگ در برج فیل خانه و مزار خواجه عبدالله مصری و مرار پادشاه کوه سرف بسبز پوش در سر شیل بن طحان با
پسر شمر که بعد شه
چهارسوق واقع است هلالی شاعر حوان مسنی بوده هاشمی نسب در بهت اور اتهمت رفض سنگسار نموده اند در ین سکسا یشکر گشا و پر کا
وصیت کرده که یک مسلمان گذشت مرا بشاه اسمعیل آرا هاند و بد مادرش انخبر در شخ عارم اصفهان در وی وقت نام به پادشاه رسین
در بیان حال گفته اند آن پادشاه غیرتمند از غمار پوست کشیده فورا با هجده سوار عازم هرات شده و مجاور قر علی نشت نمود بشکریان ایران هم متعاقب
بی بی خور
شاه خود متوجه هرات شد دابلی هرات امان خواسته با طاعت آند و در مسجد مصلا قضاته و طلاب را بطع وظیفه و استمرار جمع کرده دوازده هزار و بی بی نور رسیم
علی الا امینی فرمایشی
نفر آنها را که بانی و متفتی و فاعل سنگسار و بودند بشمشیر مقتول و شاه دل پر از خلعت و انعام داد و هرات در حیطه تصرحا و دیگر با پوست در با میگوزن و چپ بیاید
حصار ارک مزار قطب چاق که محله مخصوصی و در وازه بنام آن شهرست و مزار بی بی خورده با نور در مزار سید جلال الدین و خواجه ترازو دار و غرفه کا حضرت
مهد و خواب
پرده؟
خضر ۲ و در خارج بلدہ بطرف میمنه شهر رات شاهزاده قاسم از اول و امام جعفر صادق علیه سام و شاهزاده عبد الله که سب بحضرت زینب و ختا میر المؤمنين علي حیرینی
علیه السلام در عبد اله این جعفر طیار میرسد و میرسین از ذریت ستهای حضرت سید شہدا و خواجه میرهند و یا فضه الی دو هزار در مدار شهر مزار خواجه زین الدین پسر یا ام سلمی
و صاحب دیوان مظالم
و مولوی جامی او عبد الرحمن مفرد و در سمت غربی شهر اول ولی و پیر صالح ملا و در طرف مصلی شهر حضرت سلطان میرعبد الواحد شہید که پدر حضرت شاهنا بنها خواب میگویند ه
تصوف بوده
عبدالعظیم مدفون طهران است و دیگر زیارت شاهزاده منصور که برادر حضرت امام رضا علیہ سلام است و در طرف شرق هرات را تار سکن کار زار و خانه ق است
تا اجزاه او را
مزارشمس علیا مران ست و در سه فرسخی ہرات بطرف شرق زیارت امام شش در که بعضی او لا شش نام مشن و بعضی ولاد امام زین عابد ین و علی دای
ہم باشنگ او نه در که
امام موسی علیه سلام و محل با صفا نیست و در بنا مهره مقابل آن شاهزاده قاسم از اولاد حضرت امام موسی کاظم علیہ سلام و مزار در هند است شرح حلات بخونی حضو سیام در بها تو
یار و الخدا و دان
بند کار است
ین کو ان را کروشیم تا ما کتاب صوی میش به ازش تمامی آها تفانوم بیکد او امیدوار دور نزدیک ولی را بند دار امام مایا
مسدود کنم میواهم ارکات وفیض روح ایشان استیلی موحصه خود وسایر مومنین کافه اهل میان بدارند اوند دارم که قات امور یکیک اسخر ماید
و ما را


ضياء المعرفه صفحی ۴۳
و اما اندرسترنک نفس ششم برہانه یحق الحق وبنی المطلق تمام شہر تقیسم بلوک و محلات است آسوی اهالی شهر
اسامی محلات ان چهار است اول نوین دویم صنبور سویم اویه چهارم کنخ برتر اعارین وایات املاک وابسته از حیوانات شناختی
مساحت استعال ان هاخته میباشند و اکثرا اهالی بین چهار ولایتر قست میشوند از محلات نامی برای اویست که حصر فرسنک در طول و دوازده الیم ها فرسنک وعرض
شبیه دار میگویند محل چرا دو یا چمن محلات زیرت که تمام گوسفند اند واطراف و حوالی اهالی بلوکات سال و ضما در آن اراضی چرامیواند اسامی شه بلوک شیرها
اول بلوک انسان ۲۰ بلوک کمبراق معلم بلوک توران شاپنمان هم بلوک کنده ۵۰ بلوک خیابان میگویند که جوی ساده و جو نو
کار آباد رو در خانه کوئی اهلی لطیف جنوبی شهر کاپند باغدیم فراق است
دونهبر بزرک جاری از رودخانه و علاوه بر انها بعضی قنوات هم دارد ۶ بلوک بخیل ۷ بلوک عدی سیزان ۸ بلوک الدنجان
۹ بلوک کار آباد آب شیرین از نهر انجیل است اهالی شهر و اطراف این بلد مردمان عیاش وملذوق و سرشاسان قایل تشویق بمرتبشید
و ارسلت سرتی کاجا معرفت ایجابست
جا ملاحظه وسواد و ضنا سخاوت ونان ده و متعرض کار حکومت و ولایت و پیرا یه بند و باز کات و ملکی یکدیگر و بر نفاق میلی اتفاق و بعضی نشاء
وتهمت بند و حسود و بخیل و بی سرشان در غازه اہل وشجا و سلف طلب وسخن چین و کردنی است و میر جشم طالب سیقی و ترقی وفرہنکند
وبی تجربدہ با موس ظاهری جا بد ومایل اعقاب مشتاق بے خوش خوراکی که خورا کہ آنها از افغان و ایران ترکی بستان و معموال شایا که در شته
لاباء و یا باعتقاد و مخترع اشتهار رخبار و تے ودے شیر دستی آن بربیت و مزیست مال و دلعبل همیشه میطند آب و هوای هرت بسیا د فجا
که غلط ہائیش سلاطین گذشته بوده که میگویند هره دان است
و بخا آن مطوب بخیر و وعفونت بر فصول اربعه آن بقواعد نزدیک کمن صیف آن بلند نوشته نه هرات نزهت قرین کا نخله الدین داند وحدت
آن بخا یا بر ایران وبچنه صفه د ولت بسته روس منتھی میشود و قمر د اقلیم کا تا بتہای بامیر و از خنه تا بربستان و از جایی تا عور است
میوه خوب آن فقط انگوری شیر مربیانکی زرد برق و کورسفید و مغزی خطایی قره کورت و قره شانیست میمنه شهری بین برکات
با سوخته فرسنگ صاف دارد و سرد است
تخیر که نوعی از قواکه است
ناوی یعنی ناحیه
تول
با صطلاح شهر در شده او لادرا کوبید تا مین شوال مین ستمان جلیداد
و پیخ واقع است اھالی آن از طوایف از یک چغتای و افغان مشترک و بسیار مردمان از یکماہ اوس متفق نیستند آب و ہوای آن بستر سرد مهرد
دمات و محور شین بسیار دارد همیشه نقره مد لباس سکن دل املی صفت و قهر صلب و پر خود و غریب دوست میباشند و زیارتی در شهر
دارند معروف بسیف الملوک که مردم آن ستقا با خیلی معتقدند و این شهر از بناهای حکم بود چون هر ساله بخیه سسته و طغیان اقدام میگردید بعضی
برج و حکم ا را محکم مرحم براید تر طرهنجهان بسته بنهاد دیسه دشت و فزخ ودند و ہمردم خوش طبعت و با هم متفق و خیر خواہ یکدیگر ند و با هم در دست را باند
و از علم و سواد و کمال سرندارند دست اعتقاد بهنشان همه چنان ثابت بستند و ممسک طبیعت و پست فطرتند در قطره میمنه بخار مرغان
بقطعات سو مقینا و چلچون و اینیز تافیا جتا و سنگ دار قضائیزرت چهار فرسنک دور است که او را کوپری مکوند در آنجا مغاره که اینه
چیه در آن آسو و متعفنا اما کنه ماندن آنولیا سیکطرفه غباری با چه با ارتدایت رو سطح مغار ها نجار انبار جز خان جوبه که بانی
چکور سار و نفت فز شیعته و جا دیگر متصل این جاشه فتم بریستان مملکتے است پر از کوبها وما لوبه و شیشه زار ها و ادینه
کر ست و اضحك شر قا مجحال و غربا بنوا بغوث وقند هار غر با بفراده و هر است شاه امین و میخ و سایر ترکستان از یک ستمی میشود و نام
اہکائی آن ها رزده ، او هشتم موسوم است دو الگا آنرا د ا یکزنی و د ایکز دی میشامند محال د اینکنی یک الک و پنچ جا
وسلی که سه جنکل و وارث غیر است اما از دایکی یک نقطه قلمرو آن شیشه شت و که آنجه قلعه و چندین کلاته است که
بمعرف در ده خستن سردار بوبری بود و اولاد ا و شمان پیک و یعقوب پیک و احمد پیک و باقریک و محمد رضا یک و
حسینی خان و اینها موسوم بتول ست و ار بودند اما نقاط قلمرو د یکمر دایکندی اشتر لا ویلی و تمیز ان است که ملکر شان میر علیہجان کنید
و میرا کبر میکنه بود و اینها را توال ابراهیم یک میگفتند تمام اهالی و ایکندی شجاع ارتاش زده ہزارها خوار بودند مالی بود ریستان کو سیتا دو گنجه
قریه ملاست


ضیاءالمعرفة
نسخه ۴ صفحه ۴۵
قریه چاچ است اولاد فخ خان و میرانم بیک در انجا مخکومست دشتند سکال چهارم پر ردامیر داد و دختر سو دا میرداد بغزله پیرداد ۱۳۴ نیز
آلکای پنجم هزاره پسپا تقریبا پنجهزار خانوار در نقطه حکومت نشین آنها قریه بطا و قریه آلقوه چاشه و ریاست انها بوقت
آنوقت با سردار محمد عظیم خان پسر مرحوم علیمردانخان بود آلکای ششم کیزاب است میردار باب زیادی دارد آلکای هفتم
اجرستان و مالستان حاکم انزمان بنادخان بود و این دو نقطه که هم سیر برستان است آلکای هشتم هزاره چوره و یا بوز
زمان عبور مؤلف حکومت شان با شیر علی خان بود و اهالی این دو ناحیه آقا محیتی با ارت افغانان داشتند آلکای نهم
هزاره دایه و فولادان که در سرے پلمیا واینه کن د شرق ارازگان واقع است آنوقت شش هزار خانوار سکنه داشت آلکای دهم ارازگان
معروف است که این نقطه کو ہسار مرتفع دارد و محل پائیکه پاست و ایزاد ها از اولاد امام موسی کاظم علیه السلام در انجا مدفون با بدالجان
موسوم است آلکای یازدهم دشه زولی و بو بخش میگویند که با لزارمان همجوار و هم ناحیه کوچکی موسوم بسلطان اباد است که این پر ناحیه
با امارگان دایه و نسبت ہزار خانوار و سه ہزار سوار زیاده مشکل یابی بود رئی محصومی که تا غاز رجعت فرمان او باشتم میشد الکای دوازدهم
د ایچوپان تقریباً چهار ہزار خانوار بودند و در حد شرقی قطره قندهار واقع است آلکای سیزدهم هزاره تیری وده را و دود
نزدیکی قندهار و غربی چوره باتفاق می شد الکای چهاردهم هزاره جاغوری مجا ل قندهار است و متجاوز از دوازده ہزار خانوار
حکومت شان با اولاد سردار شیر علیخان جاغوری بود آلکای پانزدهم ہزارہ شیخ علیاست که درین کابل قریه شان از یک وستا
ومحال آن سریے عبور و مر د غزاره و قوافل سخت است قلاع حاکم نشین آن عنوری و با قلا نست هر گاه مؤلف بخو است تمام شرم
بر رستانرا از کل جز وتفصیل نماید مطلب بطول مشهد زیرا تحقیق بربرستان را بهتر از مؤلف کسی نموده چون غرض تعیین افغانان است
با این مختصر کتفا شد صفات حسنه اهالی بربرستان و اعتقاد کامل و اعصاب بفقیر د شافت صابر و کرستان بدات
و از عمل زنام بری پو مستعد الله در محنت کشی و با طاقت در سرد و از اسباب سرشته دیم طریقه خود مهر بانا و از غیرت خود با پرہیز و دیر انداز
و اسب تازی بینظیر و بزنان خود پیشر تابعه و متوکلین اناث و ذکور شان بسیار کم و جاهد در آداء نماز و بعضی شان بقدر ہمت بخشنده روزند
صفات رذیلہ اھالی بر بستان فرمت طلب و کرمنه چشم و شریر ب و لجاجت متعهد و از حمیت بی و پر نفاق یعنی
از آنها سابقاً زنان خود را بچو یکه مبادره میکردند و چند کوسفندی تفاوت عمل میگرفتند و نایره پیکال و سنگدل که دشران و پسران خود را
بقیمت ارزان میفروشند و نسبت بخویشان اینکه هر خانواده یکن جا مه خواب دارند اثاث و ذکور برهنه شوند زیرا آن بخوابند و این خلاف قانون
شرعیت مطهر است و هر گاه بشهرستان آند د شه کنند شیطان مجسم میشوند خداوند رحمت کند مرحوم فردوسی القه را در برسان
که بر مینی میره خوب از حال اینطایفه اطلاع یافتر که در کتاب شاهنامه میگوید ز زنگی و روسیکسی خوار تر نه از بربری مردم آزار تر
بربرستان سه دپرست زیاد دارد و کیار ویندلی در کوهای این نقاط زیر. د نیز است و تمام دوپ آن انسان کیا خوب چر امیکند
پس سبب مارت در روغن بررستان بهترین است و بهترین روغن کره ارض است ہوایش سالم و پیش گوار ادارت و پر فایده دکم ند است
اشیا خوبی که از بر برستان حمل می آید برک بسیار خوب بر مکی و باشو که انم برگ سفیدیست و بنائی رنگت کوسفندان بزرگ و قره برد بر منیر جنسی است که از
عاشق
گا دهای پرشیر و سبت های کوهی معادن سرب و اهل صنعت بررستان فولاد را خوب تسویه و شبکری نمایند و کار و پای ناز پرشیر پیش میبافند
میسازند و باروت سازی شان کامل است و در اسباب زمین یراق اسب کان که میتوان کر و کسی یقینی تواند و کفشی برای سوری و
پیاده روی اختراع نمود، اند که آنرا لمی نامند پارا در آسایش حد است دارد و زنان شانه مام میگه ند و مردان بنا کلا با پوست کو کاردان به کند
دارد


نسخه ۲ ضیاء المعرفه صفحہ ۴۶

دارد و بعضی کاه‌ها شبیه هلاکه کاسی میباشد سبز میکنارند و باطراف چوبین خواب‌دست میکنند و بیست تر و تازه تا زمان بهارتی دارند از خوراک
آنها نانی است که آرد‌ش را با روغن خمیر می‌کنند قدر روغن میزند انرا بشراق میمانند لذت خوردن دارد اما سایر خوراکهای بامیان چندان قابل
بیان نیست بنجله نوعی از حلوای آرد گندم میپزند که بشیره انگور و شیره توت شیرین می کنند و او را حلوای تر غلک میمانند و دیگر کدو و اسفند را
با گندم زیادی جوشانده و او را گوشت کچه میمانند و قسماً دیگر اردو را با آب آمیزش طبخ میکنند و اورا ککو میگویند و طایفه تومانی کوهستان غله
هرت که نزدیکی بوهستانند آن خوراکی را غلاکجه میمانند و کویا بسیار خوراک بد مزه باشد چون رشت آندم خوب نیست و غیر ازین دو طایفه
کسی دیگر در تمام عالم آن نوع خوراک ندارد مگر بعضی از ملبقبین که نوعی از وحوش محسوب میشوند آن خوراک معمول است و برنج را برابر
میان دیکته میپزند بعد از انکه غلی جوشید روغن خام زیاد در میان آن ریخته میساعت دم میکنند بعد میخورند و آن را پلو میمانند بعضی ازعوام
بر در العباد یا الله امیرالمومنین علی علیہ السلام را خدا میدانند و بعضی دیگر شانی که در وطن خود کشه و ادمکها تشیع می نمایند چیزی از قواعد مذهبی
شیعه نمیدانند چون از یکی پرسیدم هندوی هستی کفت بنده شد. بی غلغم صاف و پاک غلام ابامیکیم در این اواخر چنه با نیفت از علم‌های
بایران آمده تحصیل علم و سواد کردند قدری آنها را براد پدے آورده اند اما سوادے کہ کارشان نیست عجایبات در ملکت بومستان زیادات
مجسمه بامیان دو قد است یکی شکل اناث دیگری ذکور و شهرت دارد که آنها مجسمه شامه و صلصال است هر دو پهلوی هم ایستاده اند لے سواد قین آنها را مجسمه دانستند که
مشهور شامه صلصال منجمله در نقطه بامیان که سرحدی بطرف کابل است و محل ناموارد و اعاشه میباشد دو مجسمه سنگی از کوه تراشیده اند که هر کدام یک قطعه است
در زمان قدیم اهالی بت الصنی خود میدانسته اند و مسجده میکرده اند و احتمال دارد که قبل از زمان عیسی علیه بنینا ان مجسه را بتر شد لیکن چون
تاریخ صحیح بهنوز در اینباب بدست نیامده نمیتواند چیزی بیان نماید و آن دو مجسمه در ارتفاع باندازه است که اگر آدم نیم قوت سنک بزند
تا محاذی سینه و کردن شان میرسد و در عقبه ان مجسمه ها محلی آزرقه سنا و ذخیره قوشون جای شد و در زمان مرحوم امیر دوست محمد خان که
والد و وزیر محمد اکبرخان عیال امیر مذکور بدان خطه آمده و مجسمه اناث را دیده که شبکلاه او از دروازه قسطنطنیه بزرگتر است تو بچیان
امر نموده فوج مجسمه را نشانه توپ کرده اند دوازده کلوله بر اوزده اند تا یکده شبش مخراشیده اند که باعث خجالت عابرین اناث نباشد
دیگر غار عجیبه است در آن کوهسار بامیان که مگر دسیتا غاروس د اقلوس تعبیر مکشفه انجا رفته اند و چیزی معلوم نتوانسته اند بیخود در عهدم
امیر عبد الرحمن خان طیور صاحب و مکلین صاحب انگلیس در ان غار رفته گردش زیادی کردند اشیای اورا پی نبرده مراجعت نمودند
و شرح آنغار زیاده است که تفصیل آنرا درینجا لازم نمیدانم و دیگر در نقطه شیرین مجسمه اژدها از سنک حجر است که یکی در سرا
اتفاق افتاده و قریب بهشتاد و پنج زرع طول اوست که هلاک شده و در میان کران جریان چشمه آبی است که می آید از چشمای او جازی شود
و اژدهای دیگر غار در کوهی بنصف قدش باده و بست از کوه خارج شده و نیمه دیگر در زیر کوه مانده از کلوی نسیم آب جاری ست که مردم مسکن این
سینه دران ابا میبرید و دست بسوراخ نای آن می نمایند هر که حلالزاده است دستش در سوراخ آید و هر که حرامزاده است دستش بند میشود تا خرتے نهر بدر نمی شود و ایان
ان طریق سور اخیری هر دو اژدها را میگویند وقتی حضرت امیرالمومنین علی علیہ السلام معلم اعجاز تشریف فرما بومستان شده بوده هر دو را کشته اند و محل تشویق
میساشد و معتقد به شمشیر در بدن هر یک از آنها نمایان است و از علائم فقط در چنه نقطه محل ستم دلدل پد است که در ناف سنگ جا گرفته و کثیر اینطقه را الدل
علا نیز گویند
از سینه سه اول و عجایب دیگر تفصیل بندهای بربر است که در محال دایزنگی واقع میباشد و این رود خانه بوده که مولانا علی علیہ السلام بهرے آسایش حال
یکر هم گویند علامت مردم از حصه مسیل بسته است در پنج نقطه بند اول در نزدیکی قریه کرک است که اورا بند ذوالفقار میمانند و سه یغم نامردی بار
پنج پنجه نمایان دا در ناف سنک
آب آن از زمین سیر شده عمق آن بسیار در عرض دو هزار قدم و در طول پنجر از قدم است در علو آب قطعه کوهی است که معلوم میشود از جای دیگر خوری
آمده ریشه.


صفحه 47
ضیاء المعرفه
نسخه 1
آورده اند که بسته اند و سه آب شده اضافه آب بندهای آن بیست رودخانه جاریست
دویم ماندہ پنیر یگویند کہ قدری پنیر از شهدی از تقریر فروز با بهار شینید
خدمت آنحضرت تقدیم شده بوده و در پہلو آب انداخته اند بقدرت حق سنگ شده برنگ پنیر و این بند کو چکتر از بند اول است کہ ہر کہ میرود بغار شنگر
قدم در عرض و ہزار و دویست و پنجاه قدم در طول است
آب بندی بندهای آن رشد میکند به بند یوم
سوئیم را بندات چاهی است که اواز چشمه
ماران میبافند و افعی زیا
مینامند در عرض ہزار و پانصد قدم در طول سه ہزار قدم بندهای کوہی کہ در عبو بند واقع است آب به بند چهارم میرسد و در تن با اشجاریز است درینجا دیده شد و ہم درین
زیر این بنده چشمه است که او را چشمه شفا مینامند ہر کہ مریض باشد از آب آن چشمه بخورد شفا مییابد و بعضی امراض خوب است
چہارم نقطه اسطوانی است کہ او را
حوض شاه مینامند
موسوم است به بند شہر کہ آنحضرت تقتیرا مر فرمودہ آن شد را ببند د سد آن هم سحر سنگی وچه کو ہی است که در پہلو آب انداخته شد در عرض ہزار و
پانصد قدم در طول سه ہزار قدم اضافه آب انزوائی آن سرشار میکند به بند پنجم
پنجم شهر به بند غلامان است در عرض
با سنگهای السی پیوسته
طول و قمت بقدر بند چهارم است و از آنجهت بند غلامان گویند که زطرف شمس سه بند در بنجارو کا مشغول کا بودہ حضرت شیر انا اما
در سور این چند که بخر خضرو
مرخص و آزاد فرموده ببندای مجاز هستند
در مقام بند های مدنعه انواع و اقسام ماهی دیده شده کرد آبہائے ہولناک در وسط ہر کیست که آب آن
مشهور و سفر توالت بعضی
محل عبث کجا میرود و جریان فاصل آب این بند ها تقریباً پنجمه زروعه زراعتی افغانست این کمیت ہزار زروغ زرعتی متداولی ایران استان پیشتر میتوان بعق تقصیر دیدند
نقط برج میشود و پر حواله طرف مشرق بسمت مغرب در دو تا سه فرسنگ میان دره عبوری نماید که دو طرفش کوہہا سر بفلک است و او رادره محض عقل را باید تقید به
کجا مرتق بیایی عجایب از ایجاد
بیندا میر مینامند درخت و اشجار میوه و طرف رودخانه ندا آن آب مشروب میشود وقتی از آن دره خارج شهر بیابان آب بمیان وی سیات اولیا قابل شد طور دیگر
بخش آمد که انگشت می آید و بسیار مزارع این ناحیه به آن آب مشروب دحبت میشود در مقابل قلعه کشک او آب و دها نه بطرف شمال جریان
متصور نمیشود و همین دلیل
دلیل بر شبه تمه مو لف
دارد و سمت ترکستان از کشک میرود اما تا چهارده فرسنگ تمام در جزیره پرستان عبورا نیز دو خانه است و شیر بسار و رودخانه جات بر جمیع ناحیه عجایب خاله
اطراف ہر چہ فاصل آب شده بدین رو د بزرگ ملحق میشود تا بنجا که ترکستان از یک حصه بند افغانستا می میرسد و در آن نقطه ہمہ جائے پیشته
میشود
پہلو ان رو دخانہ بسته از هریکه بر از مزارع خود جدا میکنند و اول بند آن رو دخانہ بنجا کہ ترکستانی در نقطه بنخ آب است و امالی آن دارا ،
یکیتران رو د خانه ان
نه ہشت تنظمی میباشد و بعد از آن ہر پرسنگ یک بند بسته میشود و نہر ہنکئی از این رودخانه ها را در نقاط موسوم پیچه نهرتر کستان قسمت
توابع بلخ آب میباشد
در عذاب سر حد ہرات
میشود
درمیان انجزه ارا پرستان راه زار کونه بسطایع درام ارارات میند در حد با وی د ر ا ا ک ه ه برا پرستاری
و نواحی سر حدات ترکستان کم بوده دوازده ہزار خا نوار از صحرانشینان پر جو جمع کرده او آورده اند بنواحی پرستان تقسیم نموده اند بر یکاری
جاریست
آنصفحات بہز ارخا نوار جای داده اند فیر نیز از غلام آزاد کرده حضرت امیرالمومنین علی علیه السلام پر در اطراف بند پر ساکن بوده آنها رایهم و اینها را با سلاح ع
بزراره میگفت یعنی از جمع آن ہز ارنفر د اینها راہم کر آوردہ اند ہزاره الها گفتند اند از نجیبت موسوم بنہارہ شدند و چون ہر ہزار خانو ار شیایع
ندره می نج زبر حیات
کہ رہی بطرف پر
غلات کن اطراف بند شیشه ملی تماس بودند اینجا ہم بدان طریقه و عقیدہ در آمدہ اند اما در عهدها آن پسر شتر که ہز ارخا نوار از کل و داند و کین ازینها در
ہزار یعنی مقیم پرستان بعد المود بیاد نیس بهرات آورده اند از تیم نشینی و معاشرت با طوایف اسلام ستنی این صفحات ہمہ ذہب نے دارند زمین ولایت هرات و
بسیاری در تیر ا این اینه در نواحی بارزم ران ہم سابقا مه متر شده ند ی نه هدایت یکون یا اند از جب ترانه از باباشین
اتصال دارد و
نفوس ما میداند از
۵۰۰۰ هزار نفر ست ترکستان از بلخ ام البلاد کشش بابی است کہ ہزار ہا نو دونہ اولیا و انبیا در آن خاک مدفوسند مور شتر
مشہورات نداره شیسته ها پانفر مفرد و این شهر حالی مخروبه شده سکنه بسیار ندارد و متجاوز از سه خانوار بنود بسم در یکمحله آن باقیت آما در طرف مفصل آن بزودی
آن شهریست موسوم بمدار شریف که اهالی آنجارا محل مدفن سخی شاه مردان میدانند یعنی معتقدند که حضرت کی علیہ سلم در اینجا
ثبت و ضبط است
مدفون است شہدا از به مهنا وکائل امالی بحضر نیست که اعجار نایان در بقعه مطهرش بظهور میرسد و بیشتر عاجزان شفای کور و مشل و پیکا
امراض


ای سکندر رابغ پنهان شده
بخت سیاه جاوید وام شد
بنگه به باز اشتهاد بین
اول اشک بود که در ضوء آن
نمایان شد

نسخه ٢ ضياء المعرفة صفحه ٤٨

امراض مهلکه میباشد در یکی از سنوات خود مؤلف بخاطر دارد که زلزله شدیدی در آن بلاد روی داد چون رسم است بهنگام بروز اینچه آفات پرچمدار
اهالی شهر دستهای خود را چند دفعه به سیرند و این علامت اعلان معجزه میشود لهذا در آن زلزله شدیده ای که یکساعت پیشتر امتداد داشت چندین
زردشت معجزه از آن بزرگوار بظهور رسیده و از دست متصل برای اعلان اعجاز اهالی ابداً مضطرب لذا ان زلزله طولانی نشدند و خرابی چندانی هم
آن پسری بود که نامش براهام آن بلده رخداد مکررا مردمان درب صحن آن بزرگوار که از سابق قدر مستحتها قبه بود منهدم شد و در آن ناحیه بقعه قدیمی که از غایکیانیان بود.
ابراهیم ستوده کرد آفتا به پدید در در و سنگی شهر بلخ اتفاق می قبه موسوم به آتشکده نشست و آن بنا در همه عالم مشهور و بسیار کیا آثار ان باقی بود و این بقعه مطهره که حالا بزار شریعت
عالم علوم بیاں معلوم میگنجد ز انرویه علی علیه السلام علم است موافق تاریخ امالی آن صفحات سلطان حسین میرزا نامی که معاصر زمان امیر تیمور گورکانی یا قبل از آن به سلطانه متدین و
پیریے کہ ابی شاہد و اثرا
است این مینامیم عزیز روشن با خا ده است تخصیص شانکه شبی در عالم رویا حضرت علی کرم الله وجهه را دیده آن بزرگوار فرموده که محل مدفن من در فلان نقطه است
کسی خواند نمیتوانست و تفتیش کن تا بیابی بعد از تفحص بسیار و حفر اما کن اطرف محل معهود اثار سردابه که مسجد خواجه خیران که امیده کا امالی آن صحن بوده ظاهر شده پس
بعضی از یونانیها و اسپانیانی
که ابراهیم را زردشت میدانند پادشاه سعادت قرین داخل سردابه شده با صل شصت قدم میان سرداب که رفته انجا لوحی دیده که در آن لوح با خط بسیا خوشی از خطوط مبارکه درنج شد
بسیار خل انست در شکر
هَذَا مَرقَدُ مُنَوَّرُ وَ مَضْجَعُ مُطَهَّرُ لِأَسَدِ اللَّهِ أَخِ رَسُولِ اللَّهِ عَلَى وَلِيُّ اللَّهِ بعد از زیارت آن لوح سلطان میزه
ایجاد زلزله حکمت جلیل بقه بقه رنای بقعه افتاده و متخیر بوده چگونه روضه در وی بسازد که در خور نام امیر المؤمنین علی کرم الله وجه باش مجدداً شب بخواب دیده که آن بزگوار فریبا
میدند و این غطاست
است
استاد چنانی نامی در بحارست که از دست و پا و چشم عاجز است او را بیا و احضار نمائی که بنای بقعه و بارگاه موافقی بدی تو بسازد سلطان حسین میرزا
بدر مخیال افتاده امر بیکا ر یفرستد شخص بان نشانی می یابند و طلب احضار شاه را با واظهار میدارند آنکه میگوید شب من نیز خواب دیدم حضرت
وعده شفا بمن مرحمت و امر به تعلیم فرموده اند که بقعه بارگاهی بفلان طرح بسازم لهذا او را بر حمجا نزد سلطان می آورند پادشاه ازی تجد آمده که کین
شخص با وجود نقصان دست پا و چشم میتواند روز اول که او را بمسجد خواجه خیران وارد می نمایند و خیلی محل سرداب شده دارا به دست و پا بچشم
و این اول اعجاز آن مرقد منور در نظر امالی آن صفحات بود که استاد چنانی شفای مینداش سلطان عظیم الشأن تمام دارانخی و دولت خود را صرف نمود
بقعه مطهره بارگاه با تمام رسیده نوشتند که انچه برای کل کاری آب لازم میشد درحوض عطرد گلاب بکار میبرند خلاصه بعد از اتمام آن بنای شریف شاه پادشاه
وفات یافته و مدفن او فعلا در صحن آستانه مباردان است امیر تیمور کورکانی و سایر سلاطین از یکدیگر در تصرف بآبادی و بنای آن استانه و
غرفات اطراف و صحن مطهرش از قبیل دمن و سقا خانه و دکاکین نمود اند مرحوم نایب محمد علم خان نایب السلطنه مرحوم امیر شیر علیخان بهم بنشا فوق العاده
متحمل شده و تعمیرات زیادی بوضع جدید نموده است زیاده بر این دلایل نزد مؤمنین آنقدم بخش مدفن مولانا علی علیه السلام در میشه این ایما در روایات
مفصله مذکوریست بثبوت و یقین نظر بر حمت آن بزرگوار جهل مزار شریف کفایت است که هر کس حاجتی بخواهد در آن محل روا شود و سبب تکمیل عقیده خود
تقریرات دیگر دلایل عوامانه زیاد آنمردم دارند که قابل نگارش نیست اما یقین عموم امالی افغانستان و ترکستان ادینکه شست که محل مدفن امیرالمونین
علی عم در آن نقطه است بتوجه و توسلی که دارند تمام مقاصدشان از معجزه مظهر العجائب علی ابن ابیطالب بر اورده میشود التجا جا دواسازی
خالصه استجابت که خواهی از علی در اینک محل مدفن حضرت علی علیه السلام پر شک در نجف اشرف است و کشف از اضلیفه بیرون اور شید نموده زمانیکه بخوا
در شکارگاه از خلیفه و همراهان او ررید و بآن تربت پاک پناه بردند بعد از ان هم موافق دلایل و برمان زیاد که بتواتر رسیده و مطابقی با آثارد هما بگیرید
در کتب معتبره مسطور است عقلاً هم قبول مدفن مطهر مولا علی علیه السلام در نجف اشرف صحیح است اما بعهده نیست که عنوان مندرج لوح اخیر در شریف
ترکستان از یکه با قلم قدرت ایزدی نوشته شده باشد که علی استی امالی آن صفحات شود چنانچه از توجد نفوس اکنون هم کافی باقی محل بروز کرامت
عنایت ان بزرگوارست قَالَ رَسُولُ الله السُّكُوتُ فِي عَلِي كُفر بالله من بوی ی ی ی ی ی ی یا به تو و است
محمد اعظم


نسخة ۲ ضیاء المعرفه صفحہ ۴۹
محمد ایوب خان را مخاطب قرار داد و فرمود امیر ایوب خان تفصیل مزار شریف حضرت علی علیه‌السلام که در افغانستان است چیست و غیر از
نجف اشرف بچه دلیل آنجا را محل مدفن امیرالمؤمنین دانیم سردار معظم ہے جواب آن سلطان خوش بیان اقلیم ایران قدرے تامل نمود
که جواب صحیحی داده باشد سردار محمد هاشم خان عموزاده سردار محمد ایوب خان که حاضر و دران اکمال بود عرض کرد که اگر اعلیحضرت شهنشاه
اجازه فرمایند چاکر جواب عرض نماید شاه فرمود بگو سردار محمد هاشم خان شعر جامی را فورا خواند گویند که مرتضی علی در نجف است
در بلخ بیا ببین که جا اشرف است جامی نه عدن گوی و نه بین البحرین خورشید یکی و نور او هر طرف است شاه مرحوم بسیار بندید
اندرز ئین و مرئوس اما فوراً بخلع فرمود خداوند درجات آن پادشاه که مایت نمایے فرماید مقصود تفصیل دکستان او بکند و مزار شریف بود
وضع بنای عالیستان بار کا دو شش گنبد متصل بهم دو دست که پنج در وازه دارد دروازه اول را نظر کا میگویند رو بروی حرم مطهر است دروازه
دوم بهار کو نما مینامند سوم موسوم بدروازه چهارباغ و دو دروازه دیگر حسب یکدیگر است که هر دو را دروازه قاسم خانی میگویند در حرم طهر
در وسط آن صحن مدور واقع شد که در ے واق اول آن مقابل بدر وازه نظر کا است و در باره آن رواق گنبذ سبزی ساخته شده در تباهی
رواق اول در ے حرم مطهر است بوضی بسیار بزرگی دارد در عرض و طول طرفی هفده ذرع و ضریح پاک در وسط آن بغایت مقبار در از فولاد جوهری
یخیل که دو جلال دین منظر حضرت رضا علیه‌السلام بوده باشد و روی این روضه کهنه کاشی بسیار سبز که منعش و با تفاح بے ہے ہشت زراعا
تمام است گنبد دیگری هم در بالای چپر انخانه آن روضه مطهر ست که چتر زند و گنبد اول تا سطح رواق و حرم مطهر شش با کاشی سبز در شش شده
و انواع و اقسام کاشیهای منقش دیوار حرم آن نصب شده و ستجا در از حجر لاجورد سفید در آن نقبه منور منحصر بقا میتیند کبوتر صحرائی یگدیگر
کم دارد مرحوم نامیر محمدعلیخان وقتی تسخیر این شانه مقدسه بتمام نمود عهد مرحوم امیرشیرعلیخان بود اینجا لازم است که مؤلف شرح حالت آن
یکھمرد افغانستان و معاریف و نگا درایا و کار نزار د که بحال دلخود در آنمر حوم پوشیده نماند مشارالیه از طایفه تیموری هرات و در آن ته
دبیرشیخ بود در زمان مرحوم امیر دوستمد خان بخدمات راجعی دیوانی خود کفایت و عقیدت بسیج داده تا از مقام بست بدرجه اوسداری برود
خواتم زمان بوسعیدی مرحوم امیر شیرعلیخان شد بعد از وفات مرحوم امیر دوست محمدخان هرات بر حسب امیر شیرعلیخان بامارت افغانستان
که مرحوم امیرمحمد افضل خان و مرحوم امیر محمد اعظم خان و مرحوم سردار محمد امین خان و مرحوم حطمه محمد شریف خان و سردار محمد اسلمخان و سائر اخوان
امیر شیرعلیخان که بعضی با ردو پے رهمراه و بعضی در محل حکومت خود مستقل بودند در ان گیر و دار مرحوم امیرشیرعلیخان را لیست نمایند ضمیمه امحارم
نیز عمارت مخصوصی داشتند و هر یک قسمتی از ملکت و عساکر و توپخانه افغانستان را خاص خود قرار دادند مرحوم امیر شیرعلیخان در هرات
استعداد کا ملی دیده عزم تسخیر سایر بلاد افغانستان و شه اخوان خود را نمود در این شکر کشی و جنگ و جدال نامیب محمدعلم خان خدمات نمایاں
و تدابیر فراوان نمود وقتی تمام افغانستان محیط تصرف مرحوم امیر شیرعلیخان آمد لقب نیابت خود رابه محمد علم خان داده و حکومت تمام
ترکستان از بلک راباد و اکته از نخود و بکابل هم بسیار امورات امارت خود را بدستور العمل و صلاح او انجام میداد مشار الی به بیان در حلم وسیاست
دوازده سال متجر بود و آن مرحوم صاحب ذیل بخشش و رای پر است و انسابت بزرگی بود چون اجزاء دربار مرحوم امیر شیر علیخان را با دیلیه قریه پشتبان میں
هم تادیب خود او باشد بهر نوعی اسمرار باشتباہ انداختند که نایب محدهلم خان تحمل سلطنت ازبرای خود فراهم نموده و ترکستان از یکدخیل و سرار میم هریشه است
یا فیلی دارد اگرچه میر ند کوره تون شده بوداما ازکثرت متقی که دربار او و است ایدی با قوال نزمین نموده تکلف شدن محمد علم خان شش هر نفوس شیر
راضی نبود لهذا بمکر شاره به پیچی بخیرا نمود کا مال حصار شد مرحوم امیر شیرعلیخان اسبی زنگتر خاصه خود حضورا در عرض تحفه دبیر پایانه سردار ندیم خان مری
هفت سنه ۱۲۹۲
آورد و بود باو بخشید و در آن هنگام امال و برای مرحم اطرف مرحوم محمدعلیخان با گرفته اسب است سرکش لکدی پا به آن مرد نامور دره
زد و


شماره ۲ ضیاء الملۃ صفحہ ۵۰
زد و پایش از انصدمه سخت اکچه مرحوم پیر شیر علیخان خیلی مواظبت کرد که بقیاق او سستی بکار نبرند اما چون قسمت اینطور بود
مولوی محمد صدیق نام از طایفه مطرب کابل که در آن زمان بجرائی دسلوک شرف و جرات مخصوص بخرج داده بود بتحریک مغرضین سستی بکار برده
آن مایه افتخار بزرگان افغان ته را از پادر آورد و پیر شیر علیخان را متاسف نمود خداوند درجات آنمرحوم را عالی فرماید خلاصه
یکی از کارهای ابی اداین است که شهر بلخ بعهد خلیفه ثانی مشهدی بنا نهاده شده بود که انجا و آخر آن با خود خلیفه مذکور منسوب است
چون در این اوان که شهر بلخ قصبه باقی نمانده بود که درخورد قابل آن مسجد عالی باشد نایب محمد علم خان روزی با تمام عساکر سواره
و پیاده ترکستان بعزم مشق در گردش د شکار از شهر مزار شریف آنجا رفته بعد از ادای نماز امر بخرابی آن مسجد نمود، واول دو آجر
پخته را خودش برداشته دراسبش سوار شده و گفته این قسمت من است در پے تغیر بستان سخی شاه مردان میرم لشکریان هر کدام بقدرت
از آن آجر برداشته بشهر مزار آوردند و از آن آجرها تعمیر رقبه و ایوان و گنبد سطر شده است بمسجد که بنائی نیست آن مسجد خرابات
بزاہد گر نیازی نیست زان مست شراب آمد هر چند آن مسجد یاد گار عهد میمون خلیفه ثانی بود و بخرابی او بعضی اهالی راضی نبودند اما چون
جمعی در اویش و قلندران دوستی صفت غرفات مسجد مزبور را مسکن و محل اقامت خود قرار داده بودند و عوض عبادت کثافت
زیاد می نمودند بانی و ساعی آن بنا که بهره و ثوابی از نکهدارد اعمال ساکنین نمیبردند کو یا مخصوصا نایب محمد علم خان امر بخرابی مسجد بور
قدغن تعمیر بقعه پر نور امیر المؤمنین علی ح نمودند بیا شرافت میخانه را ببین زاہد کہ چون خراب شود خانه خدا گردد و بمناسبت اینمطلب مرحوم
نا درت یکجهت عموی مؤلف شعری بنظم آورده بیادگار نوشته باز توران زمین منور شد کان یاقوت ولعل جوہر شد که برای ثبوت حق علی
نقطه زبی عفریت بیقین شرط اثبات حق مکرر شد اصل بنیاد کا بیار رسول خادم پیر باد دیگر شد آجر مسجد زمان عمر بخراش عالیہ مکان حیدر شد
آن تصنیفات آیاها
است مرحوم امیر عبد الرحمن خان هم که این بارگاه سخی شاه مردان را تحیه گاه و پناه امارت خود میدانست جزء دخل و تحفه بجهت زینت آن
ناشتر قا آستان مبارک نمود و بحصولدید مملکت افغان نشانه و جمیعت آن بار کار انسان و علامت دولته وملتی افغانیه آن قرار داد
کہ شتره با آن کہ کنون نست مسکوکات و بیارق و صنایع ضبط و اوقع لازمه متداوله افغانستان است نیز امیر مرحوم قلعه مکه و قریه ده دادی بیکر سنگی
شان مزار شریف سے محل توپها و لشکریان اسلو و قورخانه و ذخایر عالیه تاسیساتی که بهر کارتمای رشک کش دیلی نقاط اتفاق الله خرابی شهر
گذاشته اند آن باند مزار روی ندهد علاوه بر این شهر بلاد دیگر برستان از بک تاشقرغان شبرغان سرپل آقچه شحقول اندخوی فومن
انچه میمنہ قندوز و چند نقطه دیگر است که اینها هر کدام قلمر و خصوصی دالد و حکومت نشین است اما سپاه ورعیت آن بهتب و سخت
قید تر از نفوس و پیر مایه
و مکنت زیاد را اند و حکمرانی یکنفر از سرداران محترم و گنفر سپهسالار بر دویم و گذار است هر گاه بشرح انیصفی تما مفصل بیان می نمودم بابت طول کلام
انچه خیانته
اندخودی برای اطلاع اینقدر بس که اهالی آن نقاط همه غریب و دست دیش و هم ها از یک و خیر خواه یکدیگر و بعضی هم طبیعت با اهالی بخارا در رفت
و آن جادان سمین از سایر ملت افغانستان داراترند اشیا مرفور آن مملکت پوست بره قره کل که آن نقطه ناحیه مخصوصی است در رگستان بیکه
ت در زمینه
که عهد مجد دو جب آن حتی اسب وقاطره کار دانه گله دار دو شیر به پوستهای بره گوسفند سایر ممالکاست و دیگر اسبها قده فینی خودب است و انچه در یک حدود
جو بلخ سر حد ترکستان از گنجه که با در کره بخدیست و شیر و شینی تعبیر میکنند که او ما پرس محمد انه ترکستان میمانند بر که نفس دود گذران بیمارانده در بیج باره بپوشان
و تجارت که شاید عموما کشاده و سموم مردم را سر بفیضه دست نداده می بیند کسی پرواز بازار زومی نماید و کار یا سند و آوند نیاز بایل شود و بخار کامل تر میبای
و مزار و غرب ترکی مانی آن
حله و محمو شهروشی ایی بهدان آنا صفحات در سلنه تغر بطریقه چشتیه و قادریه و نقشبندیه میباشند و آن مملکت خصوص نواحی مزار شریف موسم کل سرخی پیلید
ترکستان که فلودی از نان دار بسیار دارد که تمام آفاق منحصرب است و سفال موسم کل سرخ در چهل روز تمام است و پست در هم بجر اسبقت و تا ختران سیاحا
عالم صنف عوض بودند که این
دول را بحر سکه ند ند توانم حضور دارند


نسخه ۲ ضیاء المعرفه صفحه ۵
بیحضور دارند که دو ماه تمام میشود و ایندت را که فصل کل سرخ مینامند بهر خویش گذارنی و هوا خوران و سیا رستان از یکه
بهترین بقاع صفحه خاکست که زمین با ور نداری رو مبین بدخشان مملکتی است بشرق شمالی ترکستان از یکه و
شمال کابل و حد غربی پایان پامیر دست جنوبی سمرقند واقع است فیض آباد حکومت نشین اوست استعداد حربی عمده از امارت افغان
مرتبه و بدان نقطه موجود است که اگر یک ملاحظه نبود و شرح آنرا هم مفصل ذکر می نمودم و آن نقطه است که از نقاط مغر و محترم محسوب میشود
فطوریها سر دست اطاعت التمام انجام میدهند و جاهای زمستان آب بدست و آب کوی و محوطه آن که ییلاق قشلاق نشینند بهر جمی و بهادره
کار نماید تا روستاق هم محل با اهمیتی دست بلند است رود چون که از پامیری آیه از کنار بدخشان عبور نموده بسمت بخارا میرود و کناره
آن بسیار خوش صورت و کلی از آنها طبع و سواد فارسی دارند و قوانین و قوار بدان بجهته از ازبک و افغان طرح شده است
پامیر که در شرق آن واقع است بیابان وسیع و کوه های مرتفع عظیم دارد در طول متجاوز از دوشی یک فرسنگ و در عرض یکصد و هشتاد
و پنجفر سنگ متجاوز سجات شرقاً متصل باین کلچین غرباً بخاک بدخشان وسرحد شرقی کابل شمالاً بفرغانه و خجند و یکطرف شاکی پامیر
و جنوباً بکشیر و خاک تبت و نقاط کشمیر منتهی میشود آبادی آن از نزدیکی لفاظ بم جوله بسیار تا اما در وسط آن ابداً آبادی ندارد و دو در بقعه در شش متصل
سیحون و جیحون از عیان این باریخی عبور نمود ویکی باطراف هندوستان و دیگری بسمت بدخشان و از آنجا بخارا میرود و معادن طلا در ریقه
آن بسیار دیده شده رعایا که دول همسایه اینتی که وقتی نمیخواهند بطرفی عبور نمایند سعید مینماید آمد و شد کنند زیرا در بیابان شمال شرقی آن چند دره
زمینی در عهد افر بسیار یخ که ساخته شده هر کدام بوسعت بحریب هنوز کس طی رسیده آنها را نکرده است و آب باران در بهار بآن کودر الماسی فرو
چرا آب میشود و از هر کدام تاریکی دیگر هشت فرسنگ فاصله است قوافل یا مسافربدان آب مسیر میشوند و آنم از بیم جانور دره تبجه و آحاد شحات
کرامست و امراض است در کوه های پامیر یکنوع کا و وحشی دیده شده که هم بخیران از دم اسب بزرگتر است و او را کشر گاوی کو نیند
مبین بار بار بستور بکوههای مرتفع میبرد این تشریح افغانستان بود که محلی سان نمودم تا باعث مال خاطر مطالعه کنندگان مخه به خوانی
اطلاع دویم شرح بعضی از الایش و پیشامد دول ہمسایه و مال افغانشارا بیان می نما
هوا تعمیم چون این ملکت سپر اسطه هندوستان و شرق ایران و جنوب ترکستان متصرفه روس و معزب چین در بین
افتاده و بهترین ممالک صفحاتی مشرق زمین است و با منافع و مامل خیز میباشد هر یک از دول همسایه را در تهیه و تصاحب اد کامل بوده پیشینه شرت
محیط آن چشم بوده واقدامات مجدانه در ایجاب عمال آورده اند تا اکنون از جهت شجاعت مردمان صفحت بهیچ یک کامیاب نشده اند هیجیک ایه
امرد اید بشود که امارت و ملت عالیه افغانستان بوقتی خیال استمداد و اطاعتی یکی از دول همسایه خود داشته باشند اوجه انه دولت علیه ایرا
چراکه به وقت بسیار با افغانستان و در بعضی اوقات تمام آن خاک قلو و جزو تصرفات ایران بود و شح آن ملوقات که لازم شده
نیست دستم دولت علیه ایران اگر افغانستان را و ارا شود رعیت و امارت آن آسوده و کما خواهد بود و امارت مخانواده مرحوم ایه
عبدالرحن خان پاینده و برقراری اند دخلی و تجاوز غیراز ملکت شان یکجا موقوف خواهدشد مشش دلیما نینوا دولت ایران اگر پورسا
افغان آنرا متصرف باشد مثل زمان سابق فیروزالدین میرا محمود مرزا نذریار محمد خان سعید محمدخان و شانواز خان تکالیف شاقه هم ابهام
و امور مملکت آن نخواهد کرد که منافات با حال طقت آن باشد دگایا اهالی افغانه بخا رابط بهم کی بالین زیسته دیگ چشم کسی نبرد
و مغایرتی ندارند چناچه حال هم بخیر د عایا خود محسوب می نمایند ثالثا زحمت باردوشی و تهیه نکر و قیمهای دیگر ان دولت مدکور باستان
تکلیف نخواهد شد بعد از دولت علیه ایران متصرف افغانست از دول دیشتر زیایه دول خو د اند همی یی نا چکایت یم بعد از تهت
ہندوستان
وکامران یے
محمود میر
خان و محمو
افغان


نسخه ۲ ضیاء المعرفه صفحه ۵۳
هندوستان بعناصر پست سال متوجه افغانستان و نگهداری حفظ سرحدات آن بوده وسختی زحمات فوق العاده خسارات بے اندازه
متحمل شده که حتی در خاک افغانیستان پیدا کند منجمله مصارف ازیاد با هر یک از امراء افغانیستان نموده و مخارجها بر عهده گرفت کرورها
افغانستان صرف نماید محض که خوبی تکلیف سرحدات یا تجارتی با عابت دوست احسان نگاهی د و فورا جواب او جنگ بود انکه و کرطرف
بودن خود را با افاغنه نقیمت باعث تخریب امورات دولتی در داخله هندوستان میدید ناچار توپ و شمر را هم از دست نمیداد اما در
صلح میکو بید منجمله در عهد امیر مرحوم دوست محمدخان بقوه حربیه شرایطی مطابق مقصود خود با مارت افغانیستان تکلیف کردند چون امیر مرحوم
قبول نکرد اعلان جنگ نمودند و بعد از جنگ صلحی راه بتاد صاحب منصبانی از دوستی بطور قلم بند دوستان مقیم بکابل میتراشد و خیانت
امیر دوست محمد خان مرحوم و زیر محمد اکبرخان اسباب شورشی بر پانمود که متجاوز از سی هزار لشکر انگلیس را در ۱۲۵۰ هجری بکابل مقتول
ساختند و از قبائی آن اردو در صد نفر بجر افاغنه مانده کینفر کریفیت ان یکنفر هم محض در دو سرحدات هندوستان در سلیله بنیان
خود جرقتل سایرین را داد خونیز که زیر دست کرده بود بهمانجا بعد از ۱۲۵۲ آن خبر قبض و حشر شد ۱۲۵۶ در کنده پرنسس انگلیس که سفیر ارشد
و سفیر دولت انگلیس بود در همان فتنه بکابل مقتول گردید و بطرف هرات هم زحمات کندوات بسیار بود منجمله در سنه ۱۳۵۰ قبل
دلا سو صاحبی با دو صاحب منصب دیگر بهرات آمده در دو خانه هرات را که حریصش بجانب شهر بود بولها صرف و خرج نموده تا بطرف
جنوب آن رودخانه کالی است جریان آب سیل بهار تعبیه و صفر کرده اند که اکنون موسوم بشید انگلیس است و مقصودشان آن بود
که سیلابی رود غربی اراضی را بشهر هرات نزدیک نماید و در سر درب قلعه حامجی قاغان مرحوم عمارت سر چشمه نما آئینه نشان منقبت
کاری است اقامت خود آن صاحبت حصیبان ساخته بودند که علامتی از افکار در شان سپرده با خانواده بعد در ۱۳۵۶ اقا مات را
سربسته بجنرال استیول متل انگلیس تسلیم نمود رسیکہ فیم دیکه اخسارت کذشته ارکان و رجال انه ولت با میات صاحبت بومان افغانسی نیا نیافتند
در زحمت نا کشیده اند که شرح آن و پاچه مخصر می شود چرا که دیگر هم طرف نزاع و جدال با افاغنه شده اند .... لشکر با فیل و اده بند
مخصر در صفحه عین الوقایع بیان می شود که تصدیق بزحمت و خسارت گندوات همه مطالعه کنندگان محترم نمایند اما رجال دولت است
هم که همیشه جوار هندوستان بانجواب قیامینسند و سالات خود را وعده ستایش میعاد تصرف محیط و سیعه هندوستان مید بند از دو
عظم غیر بکزاده پایار یک در کمان حمله برده بذکر باید تصرف افغانیستان که را عبورشان بطرف هندوستان باز باشه و اما ازسمیر مملکت
آخال و بیابان بکستان ترکستان ترکمانه و مضافات طایفه یا می روسی مروز دیره غیری که مخارج در زحمت فوق العاده د ر قصه شست
مملکت و ملت شان متحمل شده تا غول است دلنموده و در حقیقت هر گه اهل انصافت میداند چه عرض می نمایم چون تراکمه دشتی استیار بی است
مثل اهالی خیوق وغیره اطهر من اشراس گر نه قواعد بان علیه بودند و نه خوراک و پوشاکشان بهت بخوراک و پوشاک آدم شیست از تحصیل معاش
فقط غیر از کشتن و تاخت و تاراج در اه زنی و سیر نمودن و فروختن نوع خود را چیز دیگر نمیدانستند ولت تهیه روس را استیل است
قانون جدید در انها گذاشته و نظمی در امورات آنصفت قرار داده که جای تحسین و آفرین است منجمله مؤتلف کنون ترکمن دشتی که سالها بلط
حبر و سارقین دشتی میشناخت در این سنوات اور ادبته از اهل تمدن ار و پا و ترست شده ایران کلان کرد تو با لباس ان دی کی بحو بی لباس
ایمان روس از صاحب جز شلوار روسی فینیک و تعلیمی بود طوق فرنکی چاخه او دیم و علامه بزبان ترکمانی ترکی قفقازی دروسه و ایرا
را خوب صحبت میکرد و افغانها که باید شکر نمایند از اینکه شبکونو دولت مشوقی برآنها استیلا یافته که نت در تربیت اطفال
نظم مملکت شان متحمل شده است الحاصل دولت مزبور از تجد و بعد از هم امردوست محمد خان در مرحوم امیر شیرعلیخان آنکونه کیسه
دلاسون
بامریکه از مباحث
انگلیس در هرات آمده بود
مرحوم حاجی اقا خانی
در قلعه عالیه بنان بوده
این قلعه ا و کناره روی
رات جنب پل مالان
واقع است
مخصوصا بنفش انگلیس
انلوی سل نهر رودخانه
بوده اند خفر سیزک
متحمل شده بودند که از شرق
بسیار مکالمه قرجه
ان در مقابل شیرزاد غیره
باشد


نسخه ضیاء المعرفة صفحه ۵۳
بافغانستان پیدا کرده و خسارها درآمده شد و دخل و تصرف سرحدات آن بدست کشمکش آن دو عین الوقایع دگر خواهد شد امیر
افغانستان هم که بمیمنت و مبارکی سرگرم تدارکات و استعداد خود میباشد و ساعتی از خیالات این دو مدعی بزرگ غفلت ندارد و در حفظ
ملک و نگه داری ناموس و ملت خود ساعی و جاهد است لفظ بچرم و حتمال شمشیر را کنار گذاشته از راه دلسوزی و مآل اندیشی مملکت داری تهیه
استعدادی نماید اگرچه نگفتن یکه نبودن مقام افغانستان و دفع نمودن گردن کشان را مرحوم امیر عبد الرحمن خان متصل شده ولایت
افغانستان را عظم وی از خطرساته اماوالا حضرت امیر با تدبیر امیر حبیب الله خان تشویق اهالی و دلجویی رعیت خود بد و فیصلاً نموده
بومی و قراری افغانستان را ازین امیر بنظیر خوشنود شکر سپه خداوند ارا مبتلای بناپرودست گسترو مهربان فرماید بالتبه في الد الا تحا
در استعداد حربی افغانستان هم موضوع باید سپرد از دبوجهت که امارت بآن منحصر می فیصلاً یکصد و بیست هزار قوشون نظامی شش لغزید
و آرا از شیغوردان و پنجاه هزار سوار ایلاتی و دو صد هزار تفنگ هم قسم شمشر انگلیسی و غیره پر ددمان پرزنه فشنگ و صد هزار تفنگ چاشنی کار و خود
افغانستان و ایران که سابقی بدست سرباز و خاصه دار بود مع هزار عراده توپ قسمر از ته پر ددمان پردار است علاوه بر اینها یکم کر قوشتون
تحت قره دارد که بهنگام لزوم حکم ست بآنها یراق و حکم جنگ داده شود دو نقطه منظر نظامی حالیه افغانستان اینست که به صلو د و شان سپاهی
افواج را بخواند از محل ماموریت شان مسلح بجای نمیفرستند بلکه عمدا اسکان داد و آلوسی برای آنها گذاشته اند که در خدمات نظامی خود غفلت نورزند
طبقا اهالی افغانستان شوق قراول نظامی و حتمال اسلحه حربی را بطوری دارند که بدون حکم وئس با صاحب منصب با هم تکمیل یراق و اسلحه خود میپردازند و درست
نقص یراق خود را موجب استعد مخار بدانند و با سوختن مشق و قانون نظامی متحیای بقد وجه مدارند ذخایر قشونی از قورخانه دخوراک و علوفه
در هر بلاد و منظر انقدری که در قشونی شان باشد موجودست و باطها بخرین و خارج ملت خود هم بگذار راضی نمی شوند پس در نیصوره دوله انگیس بخرد میگذراند
راه دوستی آید چنانچه در قسم دیگر بافغانستان نمیتواند دست و پنجه نرم کند وقایع سابقه و زده خود را با فغانها از بیاد صاحب شما رفته که بعبراه دوت
از دور دیگر در آیند دولت روس هم که واقعا قصدش هموار برافغانستان سمت هندوستان ست اگر فغانهابند باستانی مشکل است که کا خود ر ادم نام
افغانستان بیجان دیکوی عبور میده یتینا رجال اند دولت خیالات دیگر را بانجام مقاصد خود در نظر دارند پس حرکات این دو جزبه سیاسی شطرنج و بروشه
که این نرخ بسوی هندوستان در آیدا پیا بجبهة افغانستان این سواران جنگی بجز کستان آغال نیستی نماید و آن فیل نشان یکی بپایی متو بستان
می آورد اگر این قوه حربی و استعداد قشونی عربس پادشاه افغانان سنگی می سازد آن بتدبیر در ان در نقاط دیگر و با دولی که خود وتیری در میان
مشغول میکند می سازد روسیان از چپ و راست سرحدان می بندند که انگلیس اب شده غم اندازد انگلیسان با شرط و کیا اخراج را به بهانه طی نموده
خود را منزل مقصود میرسانند خانه جنب سکنای خودش براد که افشاره بوجب شده اقامت دشمن را ما نند چنانچه روسها دریکی از سنوات بدون
پیش قدمی مجل پای راهند انگلیسا د لک جلوگیری در سو کشمرو کردند بعد روسها عزم عود ز سرحد بدخشان نموده انگلیسها در خال
آبادی و دایر شدن راه جراحی پشت کوهستان کابل بوند باز روسیان از سرحد هرات و خراسان متوجه سیستان شده انگلیسا
با استعداد سرحد بلوچستان و آلایش حد دوسیستان افزودند و با پیر گرمی عهد با شرق اقصی جهت بوضع ضرر ممالک عربی خود خرام بود
مترقب ست به آثار شدن این حریف کشتی د پیشی از ان داخل و کشار رسیاه ازاین حل بور خواهد شد صفحات ار د پایا غربی سطم نزدیک بودن
و ممانعت سایر دول خارجه تمیون زود خود در راه حرکت سنگره میدان تاخت و تاز نیه بگرداند در اول اسیا شرق هم دود در این کوچه
بعد تا باب مقصد برنج هیچیک ازین دولت و بار نخواهند گذاشت که محدود کشور و مملکت بیه نمایند پس محل تلاقی و عرصه که باقی دارد بنیا از
سرحد پامیر دیدبان وشال بت استیا بله اطراف برات د قلعه چور سان که بی شقت است چون روسهاد رعبور از پامیر و بد
بکوهسار


نسخه ۲ ضیاء المعرفة صفحه ۵۴

کوهسار افغانستان که سر حد پیش آمد هندوستان مثل واقعه شرق اقصی باید زحمت و خسارت زیاد متحمل شوند و بانگلیس هم بواسطه سد لشکمن با
آنضعفاتی که در نواحی اکرادر و چترال و غیره با طرف سوات و بونیر و باجور سکن دارند و جمعیت و فرصت و موقع غزا و جدال با انگلیس را از خدا میخواهند
البته دو چار مخاطرات عدیده میشوند از دخول خاک کابل یا ترکستان ازینکه هم ما و هم یک امارت افغانستان اظهار بیطرفی بنماید جواز ورود
بقشون انگلیس و دستوری بعبور عسکر روس نخواهد داد اگر هر یکی از اینها برطرف دستی باشه پس راه نزدیک بلا مانعی که برای پیش آمانی
انگلیس و روس باز است فقط از کناره خاک سرشته متصرفی ایران و محال غربی افغانستان است که یا از هرات درآمد راه روس باقصد [ILL]
ر و سهام شونه یا از سرحد [ILL] مقیم خوافون از راه پائین جام و باخرز بخاف و قاینات و سیستان و بلوچستان روانه گردند و انگلیس
ناچار باید بخواست سرحد قندهار بمیدانند و هم در بلوچستان و سیستان و خراسان میدید در مقابل محلات دشمن شوند این مسئله
باعث تخریب امور داخله و اغتشاش سرحدات شرقی ایران و غربی افغانستان میشود که تالآبهای این دو سلطنت و امارت مخربه بی ثمرث
خسارت نخواهد بود در بلاد که قحطی نانیست صرف این بلید که مصائب است چنانچه در قحط سیستان که سالی دو هزار تومان الی ...
انگلیس صرف می رسید ولی آیا از آنمردم قواعد پلتیک و خیالات دولتی را میدانستند و بجز زحمت کار دیگر نداشتند و خود مؤلف کافرتی
که چوبست من بتبر نمی توان شکنم دولند و من بتبر دیگران داد و ستد میکردند از مال اندیشه که فیلاوت انگلیس متجاوز از یکه کرور کلدار به سیستان
فراهم نموده با نواع وسایل برقوت و قدرت و استعداد خود می افزایند و تقریباً دو هزار نفر عمله و جراحها خود تراشیدند و تدارکات حربی بسیاری
سیستان متصل آماده میسازند و اهالی سیستان را بمول علم پلتیک فریفته خویشته اند اکنون هر یک از آنمردم خود را سوطره و شب خود المحل ایجان
دلال رابعه محسوب میدارند و بسبب به شان زرعاً بزیست مانده بجر بورت دولتی انداخته اند والله اعلم تا چه دورت نقاط بقیمت اعلای سینه دوسته
مخصوص از آن محل پیرامون مجاورت علیه ایران عانت را منحصم ساخته و بیچاره فوق الغایه مقیدت و برای این نقاط معین شاند مسلم رسیان هم
را بمدعی خود واگذاشته نفوذ خود را ناچارند کم نمایند و نمایند و این اندیشه و دغل و تصرف دولتین مزبورتین جز مایه خسارت مبالغاً ود
علیه ایران دولت افغانستان نخواهد بود پس چاره برکدام است بر ساکنین اینجا در خود انه علالتی و جاهدیان چه مشتبه که حسن و تپال
چون پشه نشاید که شترت پامال اگرچه رجال وارد رو افزون ایران همه کمال تحیرش آگاه و بصیرت و در سنگام ضرورت سرحد مملکت ایران فرد
گذاری ندارند آنجا که عقابیت بریزد پر پشه لاغری چه خیزد اما با این دو باز هم بلو دست با حفظ حدود ثغور چند نقطه از سرحدا
خراسان و سیستان با مقرر تفصیل اول محال کنور دو آن قلعه هسته آباد که هستوه رعایا تراکمه یموت بشرارت معتاد شدند خویش
از سرحد داران و مستحفظین حالیه آسوده و دانمندان کارهای دست تعدی میگشایند برعایا و عابرین آن حوالی وحوش خسارت و له دی آورند و تا
یکدرهم ستم هستند زیرا یکنوعی که در مرقومه بان قلعه عباد معدوده که سرباز از فوج عرشب هم آن نقطه مسطو بدند همه با لباسهای سیمی دولتی
ولی آلوده و با حسرت بسر میبرند و توطنگاه میره و غصنکهای دوزد دوزشجا بود که گو یا روسها آنجا ایدا از قانون نظامی اطلاع نداشته
و پیشه سرباز یکه رو دمیرت بآن طرف رودخانه میعاد و به تراکمه تا شام مثل خانه شاگرد کهمواره کودک ترکمانه را معین بند با ظلم میگذار
آنها میزد و بهنگام غروب و مرغ دسکره نانی تحصیل کرده بقلعه مزبور مراجعت می نمود اگر چه به زبان دشن از شب و تو عبداینا
نازست ظلم پیشگان دون و جبابند ان خود و اولادشان اما رحم د برپس صولت شان از دستها آنها پیرو می رود و دانس
از تادیبی که توسط آنها باشند ندارند و هیچگونه مسائل کار مجری نموده بطغیان و شرارت وامیدارد نقطه دویم دره جز است
که باید مواظبت و حراست آن منظور نظر اولیای دولت ابد مدت گردد نقطه سویم کلات نادر که آنهم کلید داند، خراسان میباشد


نسخه ۲
ضیاء المعرفه
صفحه ۵۵

در کوه کوههای تار و تار و تهی‌گاه آن بهر نوع قدامات لازم است نقطه چهارم سدّه پل خاتون و دُرآباد و جام و باخزر و خواف و
و حاف الی قائنات و سیستان محل شورشگران یکی ازین دولت و مجانب دیگری خواهد بود هوای آباد و خوش آب و آبادانی
نزدیک بخاک سرحدی نقطه مبهم است در سنۀ ۱۳۰ که مهندسین و کارگذاران دولتین علیتین ایران و انگلیس با حضور امنای امارت افغان
تعیین حدود و کشادان و بعضی سدّات مشرقی خراسان را می‌نمودند و مؤلف هم در بود این سه نقطه را جزو خاک ایران قرار دادند و علامات جدی را
در باگ پرشیال و درز بکل آب بنا نهادند که آنطرف سرحد نظر بنو مجانب افغانستان اتفاق می‌افتده نقطه پنجم سرحدات
قرنات و سیستان اما در قرینات چون بمجاری سیحنلرات افغانستان نداریم هیچملی چندانی نیست مگر در کبود و فیروزان که تعیین سرحد و فرض است
اما اب هیرمند او همرین کسی امید دخل و تصرفی ندارد سیستان مرتبه محل توجه و بارانه اذغار نوشته و محافظت آن واجب است
چرا که دولت فخیمه انگلیس در آن اطراف محل اقامت و آسایشی چه سانتو و پشین لشکریان دوسعه و اکر بلوچستان ندارند و لاعلاج برای
لنگر انداختن و مواصل سرحدات کرمان و بلوچستان بمقیم بودن در حالت علم و سیستانند اراضی سیستان چون سفلی و لازم بخاک دولت علیه آماده
و فعلاً باید در ضبط آنها باشند نواحی آبریز جنوبی کوه خواجه و نقاط کندر حوض دار و ترقوالی طاحونه خرابه های باد قدیم که در سمت جنوبی
سیستان بفاصله بیست فرسنگ است و آبریز ممالک سیاه کوه و نبند شمال غنی که بمشرق جنوبی سیستان اتفاق می‌افته و از طرف شرقی ندز
باید بتصرف و بسط ایرانیان باشه و چخانسور و قلعه نادعلی و قلعه فتح را نقطه حاکم بخش قرار دهند و از شمال شرقی سیستان نقاط لاش و جوین دگر
و پخوره را محل نصب تعیین نمایند چون اکبر بند کوهک و نواحی آن بتمرد دیگری به آبادی و خرابی سیستان بسیار فرو اگذار میشود زیرا در آن نقطه
هرگاه مجماً بآب علیه ممکن است و بعد از حما آب آبادی سیستان و زنده گانی رعایای آن باقی نمی‌ماند و من الماء كل شئی
همچنان که لاش و جوین از متصرفات ایران و قلمرو سیستان بوده مرحوم فریر یار محمد خان افغان که آن نقطه را ناأمالی اعلی زمان خود بمقو
عرب افغان کریپت سخی نموده و متصرف شد باجازه و تصویب دولت علیه ایران بوده و برت هم جزر و ضربت و فریر یار محمد خان
مرحوم نگاشته امیدوارست بود است لانیز ولی از اواخر عهد مرحوم امیر دوست محمد خان که هرات بجزر امارت افغان نوشته لاش و جوین
تحت حکومت و قلمرو آن امارت است بهر حال کمال اقدامات را باید اولیای دولت قاهره ایران بهر یک از این سدّات بیافزایند و بعد
بمقتضای مصلحت وقت و حفظ دین نبوی که باعث قوّت و قدرت اسلامیان شود حرفها مخفی در باره دوّ دولتین اسلامیه عثمان و امارت
جلیله افغان استشنیه کرده مغایرت جزئی که در ظاهر اظها ر آن از طرفین شد و نخواهد کن گذاشته اول بنظر باتحا و غایت سافی خود
که همواره امراء و رعایا افغان بمانیم داشته و دارند و پیوسته بطرصدگه و مجرای بزرگان افغان می‌دیم باید بنویسند و هر کدام از تجار و دانی
افغانستان را که در پناه این دولت علیه آمده اند مکتدرری فرموده قد باردیگان بجای طریقه آقائی و بزرگی و هم چشمی را سخن چنانچه باید و شا
بیجا آورده در حال هم تخائی مسابق مشوق حال و متفق احوال آن امارت جلیله بودباشند و بانجام مقاصد شان مجدا اقدام فرمود نگذارند
که غیر تخمی بر آنها تاخته و بیرق تسلطی باین مملکت افراشته باشند چون نهاد اساس سلطنت و امارت افغانست باید دوّ دولتین قو
علیه ایران و اهل تواریخ کوا و نطق مؤتلفه حال هم ترقی و ازدیاد قوّت آن امارت جلیله را خواستار باشند خوب گفته شاعر
رحوشش باد بیخر شیر سازی مزن برزمین که بهم بزگان باشه چنین و دیگری گفته هر سر را که خود برافرازی تا توانی بنما خیدا رآ
و هم پناه دولت و اعتاد در با و علیه اسلامیه عثمانی محکم شا رضایت خاطر و مصلمت اعلیحضرت اقدس پادشاه غازی سلطان عبدالحمید
متع الله المسلمین بطول بقائه را از دست ندهند و هر دو دولت قوی شوکت هم دست متشوّق و همرای آن امارت جوانبخت نیز ساعی و
جابشند

آنطرف سرخی آباد و سرخس
ملکت وابرو سریر صادق امارت
فریر سهرخان خانی بود
تا حاصلات آن سر حد بحطی
مخالفت تعیین حدود بخلاف
صمیمی که از طرف دیده شود
والله اعلم


نسخه ٢
ضياء المفكر
صفحه ٥٦
باشند سخن یکجاقوت وقتی میتوانند بدون صلاح و عذر یکدیگر اقدام بامر حتمی بکنند ک دوتی افایند و برق است مت محمد برا هر فرزند ادم
کفار بالقوه استعداد متفقه خود مسکون سازند و شرمین و اتفاق اروپا بیان سرمنش خود قرار دهند که با آن عداوت باطنی بیکدیگر وقتی
با احترامی ملت چین را در باره چند نفر قتل بلحاکسایشان کسی دیند فیرت ملی آنها را بنگر یک متفق شده همه آنها اقدامات وافیه بحفظ مرتب ملت
در قفقاز جنگ با با نیان با روسین اتفاق تباد
مسیحو عمل اوردند و اسبر حال روسها ملت محمدی اگر اتفاق لایزه خود را بنفاق مبدل کرده بحر یکدیکر ولیجکر بال حال عموم ملت خود باشند روز محشر
چگونه جواب حضرت خاتم الانبیاء صلوات الله علیه سلام و الهدا خواهند داد پس اطاعت و اتفاق افغان لایتراب ایران فرضه بهای و
در قارص محاربه ثبات با روسین رویداد
طرفداری دولت علیه ایران هم بمات افغان واجب اسات همچنان این دوست ملت ولایت رقبت باید مرتبه در اتحاد کاملی بادت عثمانه اسلامیه
عثمانی داشته باشند که هر کدام شخا بخواهند در یگول کو یالو قدی پنجه همسایه خود طرف شوند نه عمده بر می آیند و مکابت محاربه قفقاز د قارص
در نتیجه
پنجره خواهد شد مشت باتفاق علامت هجمان گرفت آری باتفاق بالهی میتوان گرفت ازین تاکید طرتق رجال دولتی تفکری شونده
شکه گفته انکیس او ایرانی
بودند که روسیان بدین جنگ
مردانه و از مردم شایهم از
مجاده امانته شک است
در اینجمله محاریه مذکوره بانیان
صلح با دولت روسیه
امید
ایران و عثمانی که روتی عدل و انصاف دابند خوشنود د خرم خواهند شد و تحسین خواهند فرمود اما بزرگان افغانسان تعجب مینمایند که چرالاتی
مجرابی بلال افغان از دولت علیه ایران بشود و حال اینکه عساکر زاد موجود و استعداد حربی فراوان ظاهری بسلطنت ایران دیده نمی شود که تو
بر کند ای سریعت دو چند ملکت خود هنگام لزوم بتوانند مبدل با امارت همسایه خود امداد قشونی نمایند مخض جواب آنها می نگار که بایتای
ابدا تخم مرقانشو چرا که کرت عتبه ایران طرف عناد با مات دولتی بشوند بزبان خوش و تدابیر عاقلانه خود چان اسباب خرابی بطرف
مقابل فراهم مینمایند که ابدا نداند از کجا خور دست و دیگر انالی ایران همه جسداته و صاحب استعدا و کامند انچه بالک تحریر مایند فرخیز
بمشیر شوانند و سایه بی قهر د و تدابیر خودی دشمن آماده میسازند که از توپ اندازی و عساکر با یونه جیناند از قول گوشه نشینان
عرض می نمایم از تنور آند بروی آبی و عالم کر شد خاکساران رابغبار بکشم کم گرفت پس نمی باید ازین رو دولر باب کمال و شهجانا
دشمن شکار ناهلا ایران که بر سطره وقت و فرصت انجام خیالات عمده میباشند عاقل شده انقدر حت مخلق باستعدا دو دکست ایران انچه مشیر
مؤلف دلایل چندی هم در قوت و قدرت ملت اسلام ایران دارد که اگر محتاج بباشد عرض خواهد کرد و بناید بازیوجان نمود چنانچه در زمان
مسئلہ کمپنی کمپانی را کوئید
شاهنشاه شهید سعید ناصرالدین شاه طاب الله شاه صدر اعظم ایران بکمپانی دولت ایتالی مقیم در کلکه دستوره ما یجه دادند که در کارخانه جات فرنگستان
سفینه زیادی از ان نموده به ده طیلوس برازان اینا حواله مکوند چاورند و مبلغی هم پول بی این معامله را کارساز گذاشتند کمپانی بعد از چنکی چندین بول
ماهوت که متجاوز از دویست هزار تومان قیمت گذاشته بود بایران دارد کرد که تحویل گماشته کان دولتی ایران بدید چون جنسا و موافق ان ستور
صدارت ایران نبود رجال دولتر قبول تحویل ان ماهوت را نغرمودند که کمپانی جال کنند فرق بین خوب وبد بابران میکند از نه چون بمطلب به تفاوت بیست
شکایت بود کمپانی مزید سفارت دولت متبوعه خود عارض شد ورشته این معامله بواسطه تغلب کمپانی موجبات و جوب پول ال کسی بین این ددوات
کشی که انار که در سها ایتالی و در سله آخری خودبه برای ایران اخطارت ست و تهدیدات بنیه معر من ست که برگا، بقیہ پول کمپانی را
ندمند و ماهوت قلب اور تصرف نمایند ضمارکه دوستی بین دوستین ایتالی دایران خواهد شد و همیشه بحو جنگ خواهیم کردید صدراظم دمانی دست
قوشوکت سلام ایران از تهدید نامه نمایند دولت ایتالی که باجازه پاریست خود این مزخرفات را عنوان می نمو برخشن شده با بلطه پاسلطان شبت
ایران با کمال سختی دو جواب دادند که دست ایتالی را نیز سد اینگونه جارات بدوت علیه ایران نماید حال که چنین ات ابدا رجال دولت ایتالی
دیستاند یا بستاند نینی که ایران پذیرفته نخواهد شد و هر چه از دولت و عداوت و طرف شدن با دولت علیه ایران برمی آید مضایقه ننماید و متما
بتاسفرن دادند که قبضرعضم ایمی از مسلمین ایران پیر نموده و در پایتخت خود بر ملازمان نگذاشت مبلغها یزیاد از و گرفت و چندین هزارش


نسخۀ ۲۰ ضیاء المعرفة صفحۀ ۵۷
ما برد از ملت روم پی گیری لشکریان خود طلب نمود و از خاک روم عزیمت قیصرا نیقد را بيران آوردند که جنگپادشاه
ايران محض یادگار بودن اینوقایع قیصریه با سلالۀ عظیم ايران بنا نهادند تا پادشاه شان از قید اختیار سلطان ايران
رهائی یافت ملت حالیه دول و ایتالیا نمانده و بازمانده آن عصر و وارث آن قیصرند حال کو چشمان بخط باطری نگرانند
و عساکر آماده و اسلحه و ذخیره قشونی شان افتاده از آنوقایع و آن عهد فراموش کرده جسارت میورزند بسیار خوب است
لشکر و استعداد جنگی شان بسر حد از نقاط ايران حاضر شد رجال دولت ايران هم میدانند با چه قوی و لشکری بمبارزت آنها
بپردازند بعد از اینحوادث دولت ایتالیا نتیجه تا چه کند و دچار مخاطرات عده گردیده بود زیرا راه بحر و بر بملکت
ایران نبسته و از دولت بهیه روس و دولت عالیه عثمانی هم بواسطه همرۀ هم پیمانی و اتحادی که با دولت ايران کشیده جواز عبور کشتی و لشکریان
با ایتالیا از داخل خاک و بنادر بحری و سرحدات خود بجانب ایران ندادند و بیم ایتالیا بکلید قوۀ اینکه آنقدرها را طی نموده بسر حد
ايران بپایم با اینگونه دولت وقمی که همه با جان و ست فدائی پادشاه خود بجان و دل میکوشند و طرف میشوند نیست ناچار لا علاج برتختم
اقدس پادشاه اسلام پناه سلطان البرین و خاقان البحرین عبد الحمید خان غازیرا شفیع قرار دادند که واسطۀ خیر باند تا بنیاد دوستی
مجدداً بین این دو دولت محکم شود و یکدیگر مربوط باشند نظر بمؤسات آن پادشاه عظم اسلام و ترحیم به این قبول فرمودند مشروط بر اینکه
پول بیع باهوت را کمپانی ایتالی با کمال امتنان مسترد دارد و با هوتهای خود را که پیشترش در اینمدت بانبارهای داخله و خارجه
بیرون زده و ضایع شده است ضبط نماید لهذا کمپانی وجه را مسترد داشته و معذرت خواهی از کردار خود نمود نصف باهوت را بقیمت کرمی را کوره تان را
نازل بمصرف رسانید و نصف دیگرش از پس مملکت خارج برد مثل مغروبیت دال بپیش ریش صاب میمالد چنان بازیاری کا امل و تابستان را بخار کورا
خواهند دید شیر میرزا بورا وانگاه جسامتر احسابی شانرا نانم و نگهداری ملت جالیه ایرا نا پیشتر بسته بتوجه اولیای پشتین بر هم میزنند
حق است و آثار فتح و فیروزی همه وقت در رده کوه آن ملت بوده است چرا که آیه کریمه اِنّا فَتَحْنَا لَکَ فَتْحاً مُبِیناً همه است
در آن نقش و صاحب طرق امیر المؤمنین علی علیه سلام پادشاه نجف انجف است پر صعب او نه علی علا بمقرمت دولت و آثار اسلامی باید
ید و کاست او حرفی نفاق شان باهم باتفاق بدبل فرماید اعلم ملت اسلامیا گرفته این سود سا سفر رو کار بیا کا خاست گرد دالین این ایام
منظوم در ختم نسخه دویم و تاریخ عهد ایالت قدیم خصر مقا باشرف والا عل حیس را الی و شورای رام
بعهد سلطنت خدیو فلک خرگاه شه معظم عادل مظفر الدین شاہ که هست کشور ايران را در روشن گرفته پرتو عدیش جهان ماینجا
بافضل کار بخش ولیام خسر طوس که منکر شخص نابود میکش راه چوشد بملک خراسان امیرشه ولیه که خطها شمنشان هرا نگاه
ستوده ابن عم شه علی نقی میرزا که رکن دولت و دین است جانطر خواه سواد نسخه دویم تمام شد روزی که اورطوس بطهران می برد راند
هزار حیف از آن شاهزاده معزل به رینخ از ین غصه اشکبار آه همیشه عزت و اقبال در یایان برتبته مراد و رضا بود همراه
هزار و سیصد است و دو سال تاریخ است در انمقدمه از هجرت رسول الله صم
تحت اقدسا نسخه مبارکه ضیاء المعرفه باله الطباء که تاسعه شه غریبیه المله التی یشاء بزیور طبع که پنجه کلهر بصورت اتمام پذیرفت
فی شر حمجم له سنکیار وسیصد پی دی ام ال حمت مطاله کنندگانمختم استاد فاعفوا سهونا و کتا لا داهه
کتبه الفقیر المذنب محمد حَسن هروی


سنة ٣ سوق نسخة

در مبادئ تاریخ افغانستان
كتاب تاج التواريخ

بمفاد
من كل على دينه
بدانه

هو الباقي بسم الله الرحمن الرحيم وبه نستعين
سزاوار پرستش خدائیست که تغییری باوضاع جلالش و تبدلی بتصور جمالش نیست تبعیت واطاعت بسلطانی سزد که سریر سلطنتش
بنزوال و اقتدار شهریاری او اضمحلال است نه کسری باستقلال او و نه کسی را توقع جلال اوست پی بکمالش نمیتوان برد
در بکیفیت حالش پروردگار علیم و قدیم که از دیدۀ عموم مخلوقات نهان و آثار قدرتش در تمام ممکنات عیان است
ایخداوند کریم کارساز اکبر باشد در بخشش کوی نیاز غیر تو بخشنده بخشش دلیل کز هزاران قصه خوانم من قلیل
ای خوش حال بندۀ که در ستایش آن آفریننده برهمگنان تقدم جوید و رسم و راه آنچه پوید دیباچۀ نعمت آفرینش
حمد و سپاس بی منتهای الهی را بازبان معذرت گوید بعد محمد حق ثنای انبیا جمله گویم زابتدا تا انتها
خاصه مدح حضرت ختمی مآب احمد مرسل شه مالک رقاب خاتم وسر حلقه پیغمبران انکه از جود و جودش شد عیان
ارش و فرش الم و باد و خاک و آب وحش و طیر وجن و پنهان در حجاب آفتابی مه غلامان درش سایه خاکی قدوم انورش
هستی هستی طفیل حضرتش چرخ گردون پایه از هر عزتش نعت مخصوصش بنام احمد است چونکه او دارا علی سرمد است
پس تحیات و درود بی شمار بر همه اصحاب آن عالی تبار خاندان و کیش او صد سلام هم سحابی یارانش تمام
خاصه آن سلطان اقلیم وفا پادشاه دین علی مرتضی واجب التعظیم خلق ماسوا ابن عم حضرت خیر الورا
حیدر صفدر امیرالمؤمنین آفتاب شب او نور یقین باعث آسایش خلق جهان شکر افکن در زمین و آسمان
دین ز ضرب ذو الفقار او قوی کفرین شمشیر بران مستوی در صفات او تحیر در بیان چونی آرد قلم لکنت زبان
این اشارت بس که شاه اولیاست صاحب خلد و امام رهنما است زوجۀ شیر خدیجه دخت مصطفی انکه باشد کبر کوی وفا
زینت آفاق و ماه عالمین آفتاب روش و نور شرقین جدۀ سادات و مفتاح جنان دختر پیغمبر آخر زمان

بابا عصمت