نسخه سویم عين الوقايع صفحه ٩٣

مملکت لهستان از تصرفات روس که بزودی فتنه را خوابانیدند و بروزوبائی در پطرزبورغ و فرار
لوی ناپلیون فرانسه از قلعه هام با شورشی که در الجزایر مغرب توسط امیرعبدالقادر رو داد درینسال
بود افغانستان درینسال امیر دوست محمد خان استقلاً بحکمرانی کابل و جلال آباد و غزنین منصوب بـود
و بنیاد وصلتی با میرها و بزرگان ترکستان اوزبک که صاحب ایل و قبیله و اقتداری بودند نمود شـد
وزیر یار محمد خان که انتعاش حدود خراسان را شنیده و دانسته بود در تهیه و تدارک استعداد حربی
که هرگاه دولت ایران عاجز از نظم واقعهٔ خراسان بشود او بتواند خود داری نماید و اگر اقتدارشان
افزوده گردد و کمکی از او بخواهند یا لشکری از هرات بجهت ماموریت جائی بطلبند بتواند ناده و حمار کنند
هم در اینسال آب رود پاشدان بهرات طغیان نمود و بانها ر خیابان و انجیل ملحق گشته آن آب سیل
ملففه بسیار خرابیها بذیئات هرات وارد آورد و بعضی قراء اطراف اتنگ کشته بستان و پیران نمود و شد
این سیل در رود خانه کار آباد خارج دروازه هرات بود که در پائین ملوک کار آباد بسیاری ابنیه را معیوب
نموده و چند پل عتیق محکم که از قدیم در روی اینرود خانه ساخته بودند آب سیل بباد فنا داد
درسنهٔ ۱۲۵۶ هجری (مطابق ۱۸۴۰ مسیحی) یوم پنجم محرم اینسال جعفر قلیخان ایلخانی بقصد
دستبرد و شبیخون باردوی نواب حمزه میرزای حشمت الدوله که در مانه و سلقان بود نمود ولی کاری از پیش
نبرد جز اینکه لطفعلیخان بغایری را که مامور بقلعه خان بود دستگیر کرده با خال برد و چون در میان قبائل
توقتمش و او تمش در باب توقف سالار با خال خلاف در گرفت ناچار سالار عازم کلات گردید پس ازینکه
دانست کلات بتصرف پسرش امیر اصلانخان نیامده بسـرخس رفت و همان اراز محمد خان ریش سفید
تراکمه سرخس گردید و امیر اصلانخان پسرش با ایل و عیال بدو پیوست و پس از چندی معلوم شد
جعفر قلیخان در محلی از گرگان کمین کرده نواب حمزه میرزا عبدالله خان افشار صاین قلعه را با سواران
افشار و خراسانی بر سر او فرستاد او را منهزم کردند و جعفر قلیخان از کناره خاک آخال با جمعی خواص
خود او بیادیه فراراً بطرف هرات راند و بوزیر یار محمد خان افغان پیوست و نواب حمزه میرزا شبانه
روزی هجده فرسنگ راه طی مسافت کرده بر سر تراکمه آخال و نواحی گرگان تاخته جمعی را مقتول و
انبوهی را اسیر و دستگیر نمود آخرالامر بشفاعت میر سعدالله فندرسکی سید خانو ار کرد کالح ترکمانان
گرفته آنها را بسلقان یورت دادند و جمعی از سوارهٔ آنها ملتزم رکاب والا شدند پس از آن خبر رسید که
سالار با هشت هزار نفر قصد تسخیر شهر مشهد را نموده لهذا ابراهیم خلیل خان با جمعی بمدافعه او فرستادند
و در کال یاقوتی نواحی ارض اقدس جنگ در گرفت عبدالله خان افشار صاین قلعه و دو برادرش
مقتول گشتند ولی سالار منهزم شد و جمعی از تراکمه اسیر کردند نواب حمزه میرزا هم بشهر مشهد رفته
بنظم امور پرداخت و قراول بحراست میرزا محمد خان بیگلر بیگی برادر سالار و متعلقین ایلخانی که در روضه مطهره
حضرت رضا علیه السلام بست نشسته بودند گذاشت و سام خان ایلخانی زعفرانلو را برکاب طلبید و عزم
دفع


نسخہ سوم عبر الوقایع صفحہ ۱۴
دفع سالار را نموده مصطفی قلیخان قراگوزلوی ہمدانے را بحفظ شہر مامور کرده و خود بقرالقنبر پہنچ فرسنگی
مشہد جهتہ تدبیر ترکمانا و دفع سالار راند لهذا تریکہ مرخس بوہمہ افتاده پیش کشی ہا فرستادند و عضو
تقصیر سالار را خواستار شدند مقارن اینحال مرضی شدید بنواب حمزه میرزا عارض شد و سالار و خوانش
موقع را مساعد دیده مواضعه در تسخیر مشہد نمودند آنہائی کہ در داخلہ شہر بودند اشرار و احاد را تحریک شدند
و بطغیان داد کشند تا شورشی سر پاشد و فتنہ عظمی برخواست کہ جہتہ و بہانہ آن اغتشاش در ارض اقد
ممانعت سربازان ترک از عروسی شد کہ در قراولخانہ جنب حمام شاہ جلو گیری از عروس و ہمراہانش برای
انعام نمودند و چون ماده مستعد بود اہالی سر بشورش برداشته رجب بہادر و محمد باقرخان حرد با جانه علما
و اعیان خراسان دست کشوده اقدام بقتل سربازان نمودند و جہال ہم از خدا خواستہ در عوض خلافی کہ
سربازان در ممانعت عروس نموده بودند بسیار سربازان و صاحب منصبان را در شہر بکشتند حتی در
میان صحن و بام حرم ورقہ گلدستہ ہا کہ سربازان متحصّن جستہ بودند دامان میخواستند کسی بآنہا امان نمیداد و
مقتول میکردند و جمعی دیگر را کہ بحدہ ہائی یکی دست آوردند ہمہ را بحمام شاه و در دیخان محبوس نمودند
[Marginal text: ایکہ] و اہالی از روی بام تماشائی رفتند سربازان محبوس با بحال مجرد اسحاج ہر یک از تما شائیان میگفته
[Marginal text: ایته برخورده پورپور] سُبّن اللہ پر خورده چو رگ و ز حرم ورم حم دل لقمہ نانی از سقف حمام می انداختند و بسیاری سربازان
[Marginal text: سمی توانمخدا کیجود] از گرسنگی در آن محبس تلف شدند در وز اول اینوقایع در دم ایوان مقصوره مسجد گوہر شاد حاجی میرزا
[Marginal text: نان بده] عبداللہ خوئی متولیباشی آستانہ قدس برائے اظہار بیگنانی سربازان و صاحب منصبان خدمت
مرحوم مغفور آقای حاجی میرزا ہاشم مجتہد اعلی اللہ مقامہ آمده بعضی معذرت خواہی ہا نمود و عضو تقصیر
[Marginal text: اول دری] سربازان را خواست بنا بمصلحتی آقا اینقدر فرمودند اینقدر اینہہ طرفداری سرباز انکہ بر خلاف
[Marginal text: شورش در یوم] قانون شریعت مطہرہ با اہالی شہر رفتار مینمایند مکن بمحض استماع این فرمایش آقا حضار و کسانیکہ مستعد
[Marginal text: بیست پنجم ماه مبارک] شورش بودند حاجی میرزا عبداللہ را باشمشیر ہا ریز ریز و مقتول نمودند و این فتنہ خیلی مایہ خونریزی شد
[Marginal text: رمضان] پس بصاحب منصبان ساخلو یان نظامی ہر پادشاہی ہر شہری واجب است کہ سربازان ابوابجمع خود را
[Marginal text: بود] بدرستکاری و امنیت و نیک رفتاری ترغیب و تحریص نمایند و بدسلوکی را موقوف دارند کہ بہنگام شورش
عام خوب و بد و مقصّر و بیگناه را کسی از ہم فرق نمی نماید خلاصہ سالار وقت را مساعد دیدہ بالشکرای
عزم تسخیر مشہد را نمود چون خبر شورش شہر بنواب حمزہ میرزا رسید با حالت ضعف نا خوشی عازم شہر شد
[Marginal text: و جعفر قلیخان نیز از] اہالی کہ یاغی بودند بمدافعہ برخواستند در این اوان سالار با لشکر زیادی خود را بشہر رسانید و عموم
[Marginal text: پہرات مراجعت نوہ] اہالی با و گرویدند و مردم دُہات نیز تا دہ فرسنگی ہم خیالی مردم حاضر شده حمایت از کار سالار
[Marginal text: بسالار پیوست] و اخلال بامورات ہمراہان نواب حمزہ میرزا می نمودند تا کار سالار قوتی یافتہ و در خیال برہم زدن
اردو شاہزادہ شد و ہمہ روزہ از طرفین جنگ و محاربہ در کار بود و جمعی از طرفین مقتول و اسیر
میشدند مقارن اینحال ناخوشی و ضعف بمزاج مبارک شہریار غازی محمد شاہ غالب آمده آفتاب


نسخه سویم عین الوقایع صفحه ۹

عمر این پادشاه که در جود و سخا و علم و حیا و عزم و حزم و لشکر کشی و مملکت ستانی عدیل و مانندی نداشت افول
نمود که در تاریخ وفات آن شاهنشاه رضوان جایگاه طاب الله ثراه یکی از شعراء این دو بیت را سروده
بسال شصت و چهار از پی هزار و دو شب شنبه ششم ماه شوال قضا بنوشه ایران محمدشاه اجل پیاله پرش نمود مالامال
و موافق تاریخ جام جم تولد آن پادشاه در یوم سه شنبه ششم ذیقعده سنه ۱۲۲۲ که مدت عمر مبارکش چهل و
یکسال و یازده ماه قمری بود خلاصه جسد آن پادشاه را در باغ لاله زار خارج طهران امانت گذاشتند
و پس از ورود اعلیحضرت ناصرالدینشاه بدارالایمان قم حمل نمودند و در شب عید غدیر بهمین سال در صحن مقدس حضرت بانوی
معصومه سلام الله علیها مدفون آمد رحمة الله علیه چون اعلیحضرت ناصرالدین شاه در هنگام این وقایع بآذربایجان
ولیعهد بودند نوابه مهدعلیا دختر زاده خاقان مرحوم فتحعلیشاه و فرزند امیر محمد قاسم خان ابن سلیمان
خان قاجار قرانلو والده این پادشاه بنظم امهات شهر دارالخلافه پرداخت و رجال دولت را
امیدوار بانعامات وافره ساخت که هرکدام در پیشرفت مقاصد و نظم و ترتیب امورات اقدامات
وافیه بخرج دادند و شب چهاردهم شوال بهمین سال ولیعهد کامکار در تبریز جلوس فرمود و علماء و اعیان
و اهالی بتبارک تهنیت سلطنت گفتند و روز ۱۹ شوال از تبریز عزیمت بجانب طهران فرمودند
مرحوم حاجی میرزا آقاسی که رجال دولت را با خود مدعی میدانست از دارالخلافه بسبت امامزاده
عبدالعظیم علیه السلام پناه برد و هم در این ایام سیف الملک میرزا ولد اکبر ظل السلطان که در قزوین
متوقف بود بخیال سلطنت افتاده بنای سرکشی را گذاشت و فرامین باطراف مینوشت تا سلیمان خان
افشار او را در بقعه امام زاده معصوم بکازر سنک یافته محاصره و دستگیر نمود و بدارالخلافه آورد
در وز جمعه بیست و یکم شهر ذیقعده الحرام اعلیحضرت ناصرالدین شاه با فر و شکوهی فراوان وارد
دارالخلافه و مقر سلطنت عظمی گردید و در آن روز مرحوم میرزا محمد سعید انصاری که بعد ها وزیر امور
خارجه شد از بسیاری صفات و شایستگی کاتب اسرار مکتوم و منشی رسائل گردید قدورشتبه
بیست دوم سلام عام در تالار تخت مرمر انعقاد یافت و در آن روز مرحوم میرزا تقی خان امیر کبیر بفزون
بمنصب صدارت منصوب شده و خلعت پوشید و در خیال بعضی ترتیبات جدید در امورت سلطنت شد که
همه دلالت بر خیر ملت و ترقی دولت می نمود منجمله تعیین کارگزاری بهر یک از بلاد ایران و مامور داشتن
سفراء و جنرال قونسول ها از ایران با پارق افراخته پادشاهی ببلاد دول خارجه و ساختن نظام مقرر
و داشتن هر یک از سرحدات ایران زمین و چاپارخانه و پست خانه بهر شهری برای آسایش رعیت با
صندوق عدالت گذاشتن و در خیال سیم تلگراف کشیدن بهر ایران و تنظیمات در امور قشون و ایل بچگک
برقرار نمودن بهر یک از دریاهای شمال و جنوب ایران که یکی رود ارس و دریای طبرستان است بجانب
مملکت روس دیکی بحر عمان است و خلیج فارس که بطرف انگلیس و هندوستان واقع میشود خلاصه
آن یکه مردیکی از مردمان دانشمند همت بلند بود که اگر دنیای دون با اقبال آن مرحوم مساعدت میکرد

ونیز چنین


نسخه سوم عين الوقايع صفحه ۶۹
و مورخین شهریار ایران را درباره او مشتبه میکرده بخیل انمملک بهترین ممالک روی زمین و ایالت
دارا تر از عموم ملل صفحه عالم محسوب میشدند و همه روزه ملک و مکنت و نفوس ایران در تزاید بود و قوام
دولت نیز نظم شایان میگرفت اسحمل این گرفتاریها باعث آن شد که کلکت و قورخانه باردوی نواب
حشمه الدوله بجراسان نرسید و نواب معظم الیه لا علاج وزیر یار محمد خان افغان ظهیر الدوله را که حاکم
هرات بود با سپاه جراری بخراسان طلبید و هم سالار کراراً معاونت از وزیر یار محمد خان خواسته
در این بود از آنجت وزیر یار محمد خان شانزده هزار سپاه سواره و پیاده بهمراه خود بمشهد آمد و مع
سفر وزیر یار یکعراده توپ که آهن لوله اش قدری کج بود و تا ورود او بمشهد هم نواب حمزه میرزا و هم سالار
ایران بتعزیه امیدواری از وزیر یار محمد خان داشتند تا لشکریان او بطرق رسیدند از اهالی مشهد و اتباع سالار
دوزیر یار محمدخا تا قریه محمد آباد و از سپاه حمزه میرزا که بارک مشهد بودند چند فوج و توپخانه تا مقابل عسکریه صفا
آراستند مقاتلائیان اطرافی نیز حضور داشتند وزیر یار محمد خان از طرق گذشته و علامت سپاه
طرفین را دیده بپیر زابخت خان مرحوم و سایر بزرگان هراتی که همراه او بودند مصلحت نمود که یاری
و معاونت و اتصال بکدام طرف ما اختیار نماید بهتر است یکی از بزرگان هرات درشتی انگشتان
مخصوص و دست خود را بدرد و گفت مشت خود را اگر بنوک درفش بزنی مجروح میشود یا درفش میشکند وزیر گفته مشت
دست مجروح میشود آن شخص گفته بود پس سالار و اتباع اورا مشت بدان و عموی پادشاه و لشکر
دولت ایران را درفش گمان کن زیرا با دولت طرف شدن رعیت معنی و معاد ندارد و صرفه در
نظر نمی آید وزیر بعد از نطق آن شخص محترم روی توپ را بطرف لشکریان سالار نموده یکتیر با گلوله آتش
دادند آنوقت سالاریان مایوس از یاری افاغنه شده بشهر مراجعت کردند و سپاه نواب
حمزه میرزا اول با توپها شلک شادیانه نمودند و بعد حمله بطرف بروج محله عیدگاه برده بنای
گلوله ریزی سختی نهادند که افاغنه بآن استعداد و حمله وری عساکر ایران تحسین آفرین گفتند و وزیر
یار محمد خان با تفاق سران سپاه شرفیاب حضور نواب حمزه میرزا شده و او طلب تسخیر شهر شد و در
باغی از باغات خارج دروازه خیابان علیا اردو زدند و قرار یورش افغانی دادند اهالی شهر نیز
تمام استعداد حربی خود را بدروازه سر آب و بالا خیابان برده شمخالچیان در حصاربند و تیرحائزی جا
گرفته و منتظر هجات خصم بودند و بفتوای علماء شهر بد فاع حاضر شدند تا سه روز بعد از ورود خود لشکریان
وزیر یار محمد خان حمله آور بجانب شهر شدند و اهالی شهر و تفنگچیان دست از پا خطا نکردند تا سپاه
افاغنه چند توپ بدروازه های سرآب و بالا خیابان بزدند و آرد پل دروازه و پای حصارشر کردیدند
یکدفعه از هر جانب بنای شلک را نهادند هفتصد نفر از افاغنه هدف گلوله و مقتول شدند و سه صد نفر زخم
کاری برداشتند و جاده را کل دیده پس نشستند و بعد از این یورش صلاح اقامت در مشهد ندیده
وزیر یار محمد خان از نواب حمزه میرزا درخواست نمود که لشکریان خود را برداشته بهرات بروند
و متوقف


سال
شماره سوم عين الوقايع صفحه ۹۷

در متوقف باشند تا امورات سلطنتی در طهران نظمی پیدا کند در رجال دولت ایران اقتدار کاملی برای
پیشرفت مقاصد شان بهمرسانند در گمک فرستادن تاخیری نداشته باشند لهذا از اصرار
وزیر یار محمد خان نواب معظم با اردوی خود که بواسطه تنگی معاش خیلی خسته شده بودند از ارک مشهد
خارج شده بهرات رفتند و در نزدیکی غوریان نواحی برنا آباد لشکر گاهی اختیار کردند و مقیم شدند
و هم در این روزها نواب شاهزاده سلطان مراد میرزا که بعد ها ملقب بحسام السلطنه شد از جانب شهریار
ایران با اردوی مرکب از هفت هزار نفر و چهار عراده توپ با مور خراسان و تسخیر بونجورد و تخریب
اسفراین و نظم مشهد شدند جعفر قلیخان از غضب اولیای دولت مخوف شده سلیمان خان
افشار را در خدمت شاهزاده شفیع خود قرار داد و از در اطاعت و انقیاد دولت در آمده روانه
طهران شد و پس از ورود بحضور پادشاه جهان بخش ناصر الدین شاه طاب ثراه معفو و مورد
مرحمت گردید اما نواب حسام السلطنه متوجه تسخیر سایر نقاط خراسان شد اوّل امر بمحاصره سبزوار
نمود و در اینوقت بسیاری خوانین خراسان سر اطاعت پیش آورده باردوی شاهزاده پیوستند
و پیوسته نقاط دیگر عرض راه خراسان مسخر لشکریان دولت گردید و سالار لشکری ترتیب داده
بجوین فرستاده بود که جلوگیری از اردوی شاهزاده نماید و در اینجا تلاقی فریقین شده
عساکر سالار شکست خورده عقب نشستند و دویست نفر از سواره و پیاده آنها مقتول گردید
و بعد از اینوقایع شهر سبزوار مفتوح سپاه ظفر همراه دولت ایران شد و اردوی شاهزاده
متوجه و روانه نیشابور گردیدند امام وردیخان بیات که از طرف نواب حشمة الدوله حاکم نیشابور
بود و در این مدّت با سالار موافقتی نکرده شهر نیشابور را هم از شر سالار محفوظ نگه داشته بود در اینموقع
باستقبال اردوی شاهزاده آمد و شهر را بمرامان شاهزاده تسلیم نمود از انطرف نواب
حشمة الدوله که از نیمه محرم تا آخر ربیع الثانی در قلمرو هرات و نواحی غوریان بود وزیر یار محمد خان از
نقد و جنس مبلغ گزاف و مقداری آذوقه دست نموده تا خبر حرکت اردوی حسام السلطنه از طهران
بعزم خراسان گوشزد نواب حشمة الدوله گردید خلعت و شمشیری بوزیر یار محمد خان داده و چهار
عراده توپ شش پوند نیز باو بخشیده با اردوی خود متوجه دروازه خراسان شد . در نیشابور
باردوی حسام السلطنه پیوسته ملاقات هر دو برادر اتفاق افتاد و در آن وقت فرمان احضار
حشمة الدوله و ولایت نواب حسام السلطنه از دارالخلافه رسید و حشمة الدوله عازم طهران شد
و پس از ورود او بطهران و شرفیابی بحضور همایون حکومت تبریز یافت و روانه شد
و هم در اینروزها میرزا جعفر خان مشیر الدوله از طرف دولت علیه ایران مامور سرحدات بغداد
و تعیین حدود محمره شد که با رجال دولت علّیه عثمانی با حضور وکلاء دولتین روس و انگلیس حدود
و ثغور آن نقاط معین نماید مرحوم حاجی میرزا آقاسی مرخصی حاصل نموده از ایران بعتبات عالیات مسافرت

و هم در


نسخه سویم عین الوقایع صفحه ۹۸

و هم در اینسال سید یحیی پسر آقا سید جعفر معروف بکشفی که از خواص مریدهای باب بود بپز درفت و معتقدین
او در ممالک ایران متفرق شده بنای دعوت و عوام فریبی را گذاشتند از جمله ملا حسین بشرویه که از علما
و بامید ریاست تابع او شده بود در مشهد مقدس میان فتنه سالاری مشغول فریب جمعی بود او را گرفته باردو
نواب حشمة الدوله آورده حبس کردند و بعد از چندی در هنگام حرکت اردو فرار کرده بمازندران رفت
و سیصد چهارصد نفر از فریب خورده گان باو وصل شدند که با آذربایجان بیاری سید علی محمد بروند
و سید علی محمد که از سال قبل در حضور حضرت اقدس ولیعهد و جمعی از علماء دارالسلطنه تبریز بموجب امتحان
در آمده و بطلان دعا وی او ثابت شد با مر اقدس ولیعهد و فتوای علما تا اینزمان در چهریق
محبوس بود و تابعین او در هر جا کشمشانه با فساد و عوام فریبی اقدام داشتند منجمله حاجی
محمد علی نام با مر فروشتی که او نیز از این طایفه و با ملا حسین بشرویه و جمعی دیگر همدست شده در
خارج شهر با ر فروش مشغول بعوام فریبی و ازیاد اتباع باب بود سعید العلما مازندرانی
بز دار شده امر با خراج آنها نمود و کار بمنازعه و مقاتله کشید دوازده نفر از بابیه بقتل رسیدند
و بعد از چند روز ملا حسین با حاجی محمد علی و سایر اتباعی که داشتند عزم عراق نمودند و بدین وسیله
در محوطه مقبره شیخ طبرسی اعلی الله مقامه که از علمای سابق طبرستان است قلعه بنا کرده تحصن
جستند و دست بغارت ماکولات و محصولات رعیت کشودند و جمعیت شان رفته رفته بدو
هزار نفر رسید نواب مهدیقلی میرزا با بزرگان مازندران بدفع آنها مامور شده در خارج قلعه فربو
با بابیه محاربه سختی نمودند و ملا حسین بشرویه در مقام عصیان ثبات قدم بخرج میداد و مدتی خونها
بناحق ریخته شد تا عاقبت سلیمان خان افشار از دربار ایران مامور مازندران شد و آنقلعه را سخر
کرد و آنطایفه را قتل و قلع نمود و نیز مقارن آن حال خروج ملا محمد علی زنجانی بود که بعد از مدتی
تحصن در زنجان و گرد آمدن جمعیتی زیاد از بابیه در اطراف او و محاربات سخت با قشون دولت
آخر الامر بدست محمد خان بیگلر بیگی پسر فتحعلیخان گیلانی زنجان مسخر و ملا محمد علی و سایرین اتباع
او مقتول و بعضی متواری گردیدند و معلوم اولیای دولت شد که اصل شعب فساد وجود سید
علی محمد است لهذا در خیال آن شدند که اجازه از علمای شیعه و سنی اسلام برای قتل او حاصل
نمایند هم در اینسال بمملکت اسپانیول اغتشاش عظیمی محض اختلاف بین رجال آن دولت
رویداد و دخل دولت اطریش سیصد و سی و پنجه کرور و دو یست و سی و هشت هزار فلورن
و خرج مبلغ سیصد و سی و هفت کرور و دویست و نود و هشت فلورن که هر عدد فلرن دو
قران نیم رایج ایران است و بین دولتین چین و انگلیس مجادله رویداد و انگلیسها در بندر
کانتن چین بعضی استعداد حربی فراهم کردند تا بعضی امتیازات برای دخول مال التجاره خود
حاصل نمودند رفتن اول سفیر دولت عثمانی بدربار پاپ در اینسال بود دولت پر توگال

بواسطه


نسخه سویم
عین الوقایع
صفحه 194
بواسطه شورش داخل مملکت عاجز آمده استعانت از انگلیس نمود وقحط و غلا در نمسنان روی داد
اما از راه بندر اودسا غله فراوان از دولت روس آنجا رفته بقیمت گزاف بفروش رسید و صرفه
زیادی بتجار تبعه روس بردند و هم طلای زیادی از معادن کوههای اورال عاید روس گردید
و اهالی هفت ایالت سویس که مذهب کاتولیکی داشتند برضد دولت جمهوری سویس بنیاد فتنه
و شورش را نهادند و دولتین اطریش و فرانسه هم محرک آنها بودند اما رئیس جمهوری ایندولت ژنرال
دوفون را با پنجاه هزار سپاه بدفع شورشیان فرستاد در ظرف نوزده روز تمام آن هفت ایالت را
منظم ساخت امیرعبدالقادر را هم سلطان مارکو گرفته بدولت فرانسه تسلیم نمود دخل دولت
فرانسه در اینسال دویست و هفتاد و هفت کرور و بیست و پنجهزار و شصت و هشت تومان و پنجهزار
پول ایران و خرج آن دولت همه جهه سیصد و بیست و یک کرور و سی هزار و دویست و شصت و
تومان و پنجهزار شد افتتاح راه آهن از استین به بولن هم در اینسال شد بین لشکر اتاتونی
ینگی دنیا با عساکر مگزیک بحکم امراء شان جنگی روی داد و قشون آتاتونی مگزیکها را بشدت مگزیک را فتح نمودند
در سنه 1264 هجری (مطابق 1848 مسیحی) در اینسال بهرات پنجفوج پیاده تا قانون افواح
ایران برقرار نمودند و مشق نظامی آموختند و هر فوجی عبارت از پانصد نفر بود و هر فوج یکنفر سرتیپ یکنفر
یاور برقرار نمودند اسامی سرتیپها از اینقرار است که همه بحکم وزیر یار محمد خان بمنصب رسیدند
سرتیپ محمد ایاز سرتیپ محمد اسلم سرتیپ محمد کلیم و سرتیپ شئی محبان الکوزائی و سرتیپ زبیر
معروف بپرسط و اسامی یاورها بدین تفصیل یاور علیم یاور علیجان یاور عظیم یاور محمد
یاور محمد عمر و تمام سپاه این افواج کلاه های بلند لبه داده شده بود که اطراف آنها پوست
روباه و پوست بره داشت و دسته جات موزیک بهر یک از افواج متین نمودند و هردسته
موزیک یک درخت زنگ فلزی تعبیه شده و آن افواج مسلح بتفنگهائی بودند که سنگ
آتش برق در چقماق آنها جای داده شده بود و باروت را بدان وسیله آتش میدادند
و تمام این تدارکات بهمراهی و قوه استعداد دولت علیه ایران شد چون خود وزیر یارمحمد خان
آن همه استعداد و تدارکات را نداشت و هم در اینسال چند سرهنگ و چند یاور برای دسته جات
سوار هرات منصوب نمودند امور خراسان هم بحال خود باقی و سالار یاغی بود مرحوم حسام الله
از نیشابور چراغعلیخان زنگنه را برای کشف امور و استمالت سالار بشهر مشهد فرستاد و او پس از چند
روز توقف در مشهد و چند مجلس ملاقات و مقالات با سالار و علمای ارض اقدس آخر بنیل حرام قصه
مراجعت نموده بتدبیر زیادی جان خود را بسلامت از چنگ چنگال دا و پاکش شهر مشهد خلاص
نموده در نیشابور باردوی نواب حسام السلطنه پیوست نواب معظم سلیمان خان دره جزی را
مامور تصرف کلات فرمود و خود از راه چکنه سر ولایت بقصد تسخیر مشهد روانه شد در چهار فرسنگی
مشهد
استین و بولن
دو شهر معروف
مملکت فرانسه


نسخه سوم عین الوقایع صفحه ۱۰۰

مشهد قلعه فخر شاهان در اکه بتصرف اتباع سالار بود محاصره نمود و پس از قدری محاصره و مقاتله و خول
ریزی ساکنین آن نقطه منهزم و مطیع و قلعه شان مفتوح شد و اردوی شاهزاده از آنجا بجمع قلعه و از چمن
بخارج مشهد مقدس درود نمود ولدی الورودشان ده هزار نفر سواره و پیاده از شهر بیرون آمده
حمل باردو آوردند و جنگ در پیوست پس از چهار ساعت محاربه قشون شهری پس نشستند و نواب
شاهزاده حکم داد مقابل هر دروازه سنگری محکم بستند و همه روزه شلک توپ و محاربه در کار و بیشتر
شکست و انهزام از طرف سپاه سالار بود با وجود اینکه چهار پنجهزار سوار بلباس خفیانه و آشکار از تراکمه
آخال و غیره با اویار و مددکار بودند و چندی بدینمنوال گذشت و سالار را تاب محاربه و مقاتله نماند
مجبوریت تن در داده در پی مخارج سپاه شدست شده چنانکه بخیال تصرف خزانه حضرت امام رضا
علیه السلام افتاد و سردار محمد باقر خان حرو در این مسلکه راهنمای شد و میگفت بگردن من
اگر گناه داشته باشد و متصل اشاره بگردن خود میکرد تا اینکه با جسارت تمام و جرات پناگانه آنچه
در خزانه وجه مسطعه از نقود و قنادیل طلا و نقره و جواهرات بود یغما برد که مبلغ شصت و دو هزار
تومان زر مسکوک حاصل شد و حبوبات انبار خاصه حضرت را بجای علوفه بلشگریان تقسیم کرد و از
امام جمعه و سایر علمای محترم مشهد که فتوی باین کرد اراد نداشته بد دل شده آنها را حبس نظر نمود
و در مجلس از آنها در باب اشیاء حضرتی تمسک یا مهرشان میگرفت و بخدام آستانه می سپرد و ابتاع
و همراهان سالار که خود را مضطقه رموقتی میدیدند دست بمال و ناموس اهالی زیاد می گشودند
و بسیاری مردم غریبه را که قبیله دارا قارب نداشته شبانه یا میکشتند یا بترکمان میفروختند
و داخل شهر بازار آشفته بود هم در این ایام لشکری بریاست صمصام خان محما جر روس که
سرتیپ و صاحب منصب دولت علیه ایران بود از طهران بمعاونت نواب حسام السلطنه مامور
شدند و آن لشکریان عبارت از این تفصیل بودند عباسقلیخان ابن ابراهیم خان با دکوی با فوج
خوئی که ابوابجمع او بود و علیخان قراگوزلو با فوج همدانی و حسنعلیخان سرتیپ با فوج گروسی که در این
اواخر امیرنظام شد و حکومت کرمان یافت و وفات نمود هزار شش صد و جمعی از سواران کرد و
ترک آذربایجان و عبد العلیخان مراغه که در آنوقت سرهنگ توپخانه بود با چهار عراده توپ
شش پونده و جمعی دیگر از عساکر پادشاهی ایران آقا سالار هم از اموال آستانه مقدسه رضوی ع
بعضی تدارکات خود را آراسته که ارا از شهر بیرون آمده با لشکریان قدیم و جدید ارد و محاربه و
جدال سختی نمود و بسیاری از طرفین مقتول و مجروح شدند لاعلاج سالار مجدداً متحصن حسبه حصار
شد و از بالای بروج باشخال و توپ همه روزه بجانب ارد و کلوله ریزی داشتند منجمله دو عرا
توپ برج میرابینان نهاده بودند که حالا آن برج در کناره حیطه میدان کهنه واقع است و در
سابق نگین دروازه معروف مشهد آنجا بوده از بالای آن برج بار دوع حسام السلطنه که بین


نسخه سویم عین الوقایع صفحه ۱۰۱

خواجه ربیع و دروازه نوغان کشته شد واقع بود همه روزه گلوله می انداختند و دو نفر افغان
خونخوار را بانعام وافر تشویق کرده بودند که از بیراهه بکامین میرفتند و هر بیچاره را بگذری مییافتند
میامد سر میبریدند در روز دوسه سر بشهر می آوردند و جایزه و انعام میگرفتند از اعجاز حضرت ضامن
اینکه محمد باقر خان سردسته مغضوب پسر علی نازک که بکر میکنته اموال اشستانه را ضبط نمود بسپاهیان
بدسید اگر گناه داشته باشد بگردن من روزی در بالابرج سمت حصار محله نوغان بجهت فرمان دادن
گلوله زنی بایسی حسام السلطنه رفته بود توپ اول را که میکوبید بار دو بزند از اردو یک شیر
مردی تو کی ترک آذر بایجانی ارویشی قراول توپ را درست میزان گرفته جواب توپ محصورین
را میدهد یکلوله توپ می آید بگردن سردار محمد باقر خان خورده میخورد و تن آن قوی گردن را سپر
میسازد که دوباره کسی بار گناه بآن بزرگیرا بگردن ضعیف خود نگذارد و آن عقیده با ز ماندگانش
را نیز پریشان و پشیمان ساخته زیرا اکنون منزل داخلی که مؤلف در شهر مشهد دارد میگویند اول قنبر
او بوده خاصیتش اینست که هر نقطه این منزل را چاه بجهت آب باران یا محل حوض حفر میکنند
استخوان آدمیزاد بیرون می آید معلوم نیست که اینها از زمان قبل سکونت اهالی حالیه مشهد است
که از زمان هم اطراف آستانه مقدسه تا بزار و پانصد قدم و دو هزار قدم قبرستان بوده است
یا مردمان پولدار را مرویها و تراکمه پیرحم می آورده اند مقتول ساخته در اراضی منازل خود
و محارم خود زیر خاک میکرده اند و از آن اثر ساعتی در این منازل براحت نبوده و نیستیم و الله اعلم
با محمد چندی بعد از دوی دیگری دارای عراده توپ و دو فوج و چهار صد سوار و پانصد بار سر باز
قور خانه از دارالخلافه آمده با ردو ملحق شدند بدینقرار فوج قرا داغی تحت ریاست جناب
یوسف خان سرتیپ و فوج خمسه با توکل خان رئیس شان مع چهار صد سوار کلیائی و این عساکر
را بوسنکرها و داد طلبان اردو افزودند اهالی متیرض شهر بستوه آمده شکایت زیاد بعلما
کردند که ما تا چند محصور باشیم سالار کار را سخت دیده با پسرش امیر اصلانخان چند نوبت بیرو
آمده حمله بسنکرها دارد و آورد اما حاصلی جز انهزام ندید که حملات خود و سپاه او را بار دو تجاوز
از دویست نوبت نوشته اند در عرض یکسال و در بسیاری این حملات از اوّل آفتاب
الی عصر و غروب مجاهده و مجادله میکرد و کاری از پیش نمی برد نواب حسام السلطنه سپاس که اکنون عمارت
حرمت امام علیه السلام و نظر برعایت اهالی سکناه ولا غرض شهر اضی بجلادتی سخت و پرش شدن با دو سنگر آن
نمیشد چرا که از طرفین جمعی مسلمان مقتول میشدند و اشیطان باعث تعویق فتح مشهد شد هم در اینزور در اراضی خیا
اسکندر خان قاجار را که رئیس قشون اردو بود از اردوئے خراسان بطهران احضار نمودند و سبسی و خیر
محمد ناصر خان دولو که بعداً ظهیر الدوله شد بسرداری سپاه خراسان در تحت حکم حسام السلطنه آمده خارج درواز
مامور شده با ردو آمد و در کار محاصره سخت گیری نموده سنگرها را متدرجاً نزدیک می آورد نوغان مستقر
هم در این


نسخه سوم
عین الوقایع
صفحه ۱۰۲

هم درین ایام بواسطه بی احترامی که باز که نسبت بتعلقات آقا میرزا سید محمد امام جمعه در اصفهان
نموده بود و در آنوقت خان خانان حکمران اصفهان بطهران بود و غلامحسین خان سپهدار
نایب الحکومه شد فتنه بین رعایا کمال و اهالی دربار و نظام تحریک اعیان صفوی ساکن اصفهان
درگرفت تا نایب الحکومه سپهدار را که محمد حسین خان خلج بود بکشند و فتنه خوابید اما احمد میرزای
صفوی که مصدر فتنه شده بود بقم فرار کرد و در آنجا پسرهای محمد حسین خان خلج او را بپونخونبهای پدر
خود کشتند و میرزا عبد الحسین مستوفی هم که یک محرکه بود مدتی بکاشان متواری شد و بعد بقرآبه‌های
اصفهان اورا در خانه علی نام ملازم خودش آدمهای سپهدار یافته گرفتند و بشهر برده بقتل
رسانیدند و پس از این مقده چرا علیخان بحکومت اصفهان رفت سلطان محمود میرزا که ولیعهد
پادشاه ایران بود بصبر سن در آنسال وفات یافت در مملکت اسپانیا مناسبت و نپزا
نزع راه آهن که از بارسلون الی ماتاه و باشد ایجاد شد و این اول راه آهن در آن مملکت بود
و بحجه تقین سفیر انگلیس بین ایندولت با دولت بریطانیه قطع مراوده‌شد و شورش سختی در مادرید
شهر پایتخت آن مملکت رویداد در مملکت اطریش نیز شورش سختی برپاشده و امپراطور اطریش
بشهر وین آمده بنظم مملکت پرداخت و شمر انسبزوک را برای توقف خود بعد تأخیر عمل مقصود دانم
و هم عساکر اطریش شهر فرارا که جزو روم و در تصرف پاپ بود بغلبه گرفتند و نیز در آن ایام پر
جنگ آندولت را شورشیان بشهر وین کشید امپراطور مجبورا از شهر بیرون آمد و فرار بجانب
شهر اولمو تن نمود و لشکریان او سه روز متصل بشهر وین نار تفنگ و کلوله ریختند تا اهالی شهر تسلیم
شدند فردیناند امپراطور از سلطنت استعفا کرد و فرانسو ژوزف برادرزاده خود را که هجده
ساله بود بسلطنت منصوب نمود در مملکت ایرلند انگلیس شورشی برپا و بزودی رفع شد
در مملکت ایتالیا بجزیره سیسیل و ولایت ناپل نیز شورش شد و فیمابین دولت اطریش و ساردین
و لمباردی نزاع در گرفت و سفاین جنگی پادشاهان ناپل و ساردین ببندر طرتیت از بنادر
اطریش وارد شد ایالتین ساردین و لمبارده یکی شده سلطنت شارل آلبر پادشاه پمین را
اختیار کردند شهر میلان که از تصرف اطریش خارج گردیده و بتصرف شارل آلبر درآمده بود
مجدداً بواسطه نفاق جمهوری طلبان که رئیس‌شان مازینی بود از تصرف شارل آلبر درآمده بضبط اطری
اند پاپ بعد قتل صدراعظم خود سیور رسی از اهالی شهر رم سوءظن حاصل نموده بناپل رفت
در برلن پایتخت پروس شورشی بر پاشد و ایالات اسلشولیک و ہولستن شورش همدست شدند
ولشکر پروس باین ایالات حمله برده را ترال سردار پروس چند شهری از این دو ایالت بغلبه
گرفت دول ثلاثه روس و فرانسه و انگلیس در این جنگ دخالت نموده حمایت از دولت دانمار
کردند وبائی در اینسال بروسیه پیدا کرد و انبوهی بدمین تلف شد دولت عثمانی رشید پاشا


نسخه سیوم
عین الوقایع
صفحه ۱۰۳

صدر اعظم پخته معزول و صارم پاشا را بصدات منصوب نمودند اما بعد از پنجاه مجددآ رشید پاشا
نصب شد در افلاق میدان شورش شد و عساکر روس بهانه نظم آن مملکت تا بوکارست
پای تخت رفتند لوی فلیپ پادشاه فرانسه بواسطه شورش ترک سلطنت و پسر زاده خود
را پادشاه نمود اهالی پاریس راضی نشدند و بشورش افزودند و لوی فلیپ فرار بملکت
انگلیس نمود و اهالی شهر پاریس بهم ریخته خونریزی شدیدی در حوالی عمارت سلطنتی شد و قصر سلطنت را
که موسوم بتویلری بود غارت کردند و چندی دولت موقتی وضع نمودند و بعد جمهوری طلب شدند
لوی ناپلیون برادر زاده ناپلیون اول که در مملکت انگلیس فراری بود وارد پاریس شد و در سه
ایالت او را بوکالت قبول کردند و بعد بریاست چهار ساله جمهوری آن ملت منصوب گردید
راه آهن از پاریس تا بندر دیپ در اینسال کشیده شد در مملکت هلاندا امر بآزادی
ادیان نمودند که هر که بهر دینی باشد بطریقه خود مختار است در مصر محمد علی پاشا مریض سخت
شد و ابراهیم پاشا پسرش بجای او جلوس کرد و بعد از چندی وفات یافت و عباس پاشا
برادر زاده محمد علی پاشا بوالیگری رسید امریکاء در مملکت انائونی معدن طلائی بساحل
رودخانه ساگر مانتو و ایالت کالیفرنی انکشاف شد ژنرال تیلور بریاست جمهوری مفتخر گردید
و با مگزیک صلح نمودند و نقطه نول کالیفرنی را مگزیک با تائونی واگذار نمود و در عوض معادل
شانزده کرور و یکصد هزار تومان پول ایران گرفت
در سنه ۱۲۶۴ هجری (مطابق ۱۸۴۹ مسیحی) در اینسال عساکر امیر دوست محمد خان در ولایت کابل
همه جهت دوازده فوج پیاده نظام که هر فوجی عبارت از ششصد نفر و شصت بیرق خاصه دار هر بیرقی عبارت
از صد نفر بود و شش هزار سواره و در تمام کابل و غزنین و جلال آباد چهل عراده توپ داشتند اما
باستعداد حربی خود همه روزه می افزود و پسرهای او که داعیه ریاست داشتند تعداد اتباع و همرانان
خود را زیاد میکردند و تدارک افواج تازه از محال و قلمرو کابل داشتند در بره ستان بین میرها
و طایفه دایزنگی و دایکندی نزاع در گرفت و از آن طرف بعضی تبعیت و رابط با میر دوست محمد خان
داشتند و بعضی خود سر و ملوک طوایف بودند در ایران غایله اول فتنه سید یحیی بابی بود که مشارالیه
در نیریز فارس جمعی از بابیه را اطراف خود جمع نمود و بعوام فریبی اقدام کردند محمد علیخان دیوان بیگی
نوری و مصطفی قلیخان قراگوزلو سرتیپ با معدود سواره و سرباز بدفع سید یحیی و اتباع او مامور
شدند و مقاتله سختی بین طرفین رویداد تا غلبه کردند و سید یحیی را دستگیر نموده بشیر از آوردند و
بحکم قصاص کشته و مطلب دیگری جز ختم کار سالار و نظم خراسان و تصرف شهر مشهد در ایران
قابل مذاکره نبود آنهم از توجه اولیای دولت انتظام و انتظام یافت بدین شرح که موافقان سالاد
را آخر الامر عجز و بیچارگی و رعب غالب آمده قصد جمعیت و اطاعت جز آب حسام السلطنه نمودند در هم

جمادی الاولی


نسخه سویم عبرت الوقایع صفحه ۱۰۴

جمادی الاول اینسال شهر مشهد را بشرط ایمنی و سلامت جان و مال خودشان بتصرف عساکر دولت
ایران دادند سالار از این قضیه آگاه شده ناچار با برادر و پسران خود بصحن مقدس رضوی علیه
پناه برد و هواخواهان او متفرق شده هر یک بطرفی رفتند اما چون خودش حرمت این استانه را
نگذاشته بود امروزه نتیجه سوء اعمال دگر دار و جسارتها دامن گیر او شده بحکم نواب حسام السلطنه
او را با پسرانش امیر اصلانخان و یزدانبخش میرزا و محمد علیخان برادرش دستگیر نموده بلشکرگاه فرستادند
و پس از شورای عسکری و ثبوت جرایم و تقصیرات سالار آنها را بسیاست و قتل رسانیدند
و در ازای اینخدمت نواب حسام السلطنه بنشان تمثال همایونی و شمشیر مرصع و همین لقب مفتخر و نایل
گردید و بعضی از افواج و توپخانه را بدارالخلافه طهران فرستادند و محمد ناصر خان سردار هم بنشان
الماس دولتی سرافراز شد سام خان ایلخانی زعفرانلو با مرحوم میرزا عبد متولیباشی
حضرت رضا علیه السلام از دارالخلافه رخصت یافته بمشهد آمدند و نواب حسام السلطنه قصد تسخیر سرخس
و تصرف محال سرحدی افغان را داشت هم در اینروزها بحکم پادشاه ایران در شهر مشهد سی
قراولخانه بکوچه ساخته شد اعلیحضرت ناصر الدین شاه بزیارت حضرت معصومه بقم مشرف شدند
اروپا اهالی مجارستان بدولت اطریش شوریدند و چند شهر را از تصرف پادشاه و رجال دولت
اطریش در آوردند در صورتیکه قشون عمده ایندولت بمملکت ایتالیا مامور جنگ بود (کوسوت) نام را برخود
رئیس جمهور قرار دادند امپراتور اطریش ناچار خودش شخصا سرداری سپاه خود را متقبل شده
اردوی خود را در شهر پرسبورک قرار داد و عساکر روس بحمایت دولت اطریش از چند نقطه منضم شدند
صد هزار سپاه روس تحت ریاست پسکویچ بسطح مجارستان درود و حمایت سخت از امپراتور
اطریش نمودند و هم در اینروزها سردار بزرگ اطریش (رادتزکی) نام در قطعه و نوار پادشاه ساردین
را مغلوب کرد و بسیاری شهرهای ایتالیا حتی قلعه رانس و تو مباردی را که از ممالک ایتالیا است
بتصرف خود درآورد بعد از این فتوحات عساکر داخل مملکت اطریش جرئت بهمرسانیده با یاغیان
بسختی محاربه میکردند و در آنوقت اعلیحضرت نیکلای امپراتور روس شخصه در نقطه کراکوی آمده کمک و
همراهی از امپراتور اطریش نمود یاغیهای مجارستان تاب نیاورده فرار ابخاک دولت عثمانی پنا
بردند و بعد از یکسال فتنه مجارستان خوابیده منتظم شد المان اجزاء مجلس پارلمنت
شهر (فرانكفور) ریاست دول متعاهده المان که تا آنزمان با دولت اطریش بود مسترد داشته
امپراتور اطریش را از ریاست دول متعاهده المان خلع نمودند و پادشاه پروکس را که در ان وقت
فردریک کیوتم بود تسلیم کردند و پادشاه پروس در رد و قبول این مطلب جواب صریحی نداد اما
امپراتور اطریش بمجلس پارلمنت و کلاء المان اطلاع داد که چر از حدود معینه خودشان تجاوز
کرده اند و وکلاء مملکت اطریش را که در آن شهر و اجزاء آن مجلس بودند بشهر وین پای تخت
اطریش


نسخہ سویم عین الوقایع صفحہ ۱۰۵

امارش امضا کرد دولتین رتبوک و با در که از دول معظمہ آلمان بودند قبول ریاست پادشاہ
پروس را بملت و مملکت خود نمودند پروس ہم بالبطع مایل آنها نیز که موکل او باشند بواسطہ عدم
قبول عموم المانیان ریاست پادشاہ پروس را کہ علل با حکام مجلس فرانکفورت رسید در ممالک
آلمان شورش سخت برپا شد خصوص در مملکت ساکس کہ اہالی برعلیہ خانوادہ سلطنت شدند
قشون پروس تا در زد پای تخت آن دولت حملہ بردہ شورشیان را متفرق ساختند و پادشاہ
ساکس در سلطنت خود مستقل شد بعد از چندی پادشاہ پروس بریاست دول آلمان راضی شد
و عہد نمود کہ داخلہ مملکت آلمان را منظم سازد و دست دشمن خارجی را از مملکت کوتاہ نماید
در پائیز اینسال سلاطین اطریش و پروس و ساکس با ہم ملاقات نمودند و ما بین سلطان اطریش و پادشاہ
پروس معاہدہ شد کہ از طرف دولتین مزبور ہر یک دو نفر بجهتہ ریاست ممالک آلمان تعیین شود
کہ ریاست المانیان از آن ببعد مشترک بین اطریش و پروس بودہ باشد
انگلیس ) آخرین جنگ بزرگ ایندولت در اینسال با رنجیت سنگہ ہند و کہ از طایفہ سیک
و حکمران پنج آب و مملکت لاہور و پیش آور و صاحب امارت با اقتداری بود اتفاق افتاد
و تصرف ایندولت در تمام الکا و مملکت لاہور و قلمرو پنج آب ہندوستان در اینسال بود کہ
مسلط شدند و اقتدار سیکہا بکلی از این صفحات کاستہ شدہ رعایا تحت تبعیت انگلیس درآمدند و
رنجیت سنگہ ہند و فرار کرد ( تبیین آنکہ ) رنجیت سنگہ از طایفہ سیک ملت ہندو ہندوستان
و در سلطنت مقتدری در نواحی کشمیر و لاہور و پنج آب ہندوستان الی پیش آور دشت و کابل و جلال آباد
نیز در تحت اقتدار و سلطنت او با امارت و حکومت مرحوم امیر دوست محمد خان و سایر اولاد پایندہ خان
واگذا بودہ و آن رنجیت سنگہ بسیار شجاع و دلیر و مسلط و خون آشام و صاحب دولت و مکنت بود
و بیرق اقتدارش در بسیاری نقاط دیگر نیز افراشتہ و فرمانفرمائی داشت و عہدہ ملت ہندو ہندو
دو طریقہ اند کہ یکرا سیک و دیگر را سیون میگویند ملت سیک آنانند کہ موی سر و بدن و محاسن
را ابداً نمیتراشند و تیغ را بر موی بدن حرام میدانند و مثل بودائیان چین گیسوان بلند دارند و قومی تعصب نام
و از دست غیر ملت خود ہمہ چیز نمیخورند و زود آشنائیند و پرہیزشان زیاد است و زنار ندارند اما سیون
ہندوانی ہستند کہ بر عکس سیک موی سر و ریش و موی زنار را میتراشند و زنار دارند مطبوع و پست
غیر ملت خود را نجس میدانند و ابداً نمیخورند و طعام خوردن با جمعیت را صحیح میدانند و انواع چیزہا را
مایہ پرستش میدانند و کم ہمت تر از طایفہ سیکند خلاصہ آن اقتدار و تسلط شان تا در آن سنہ بود
و در آن محاربہ کہ با انگلیس نمودند سپاہی از افاغنہ برای امداد خود از امیر دوست محمد خان طلب نمودند و
او لشکری فرستاد و در پنج آب و قلمرو لاہور جنگ رنجیت سنگہ با عساکر انگلیس اتفاق افتاد و رنجیت سنگہ
شکست خورد و بجانب کشمیر رفت و انگلیس بدان صفحات استیلا یافت و شرح آن جنگ باجہتہ فتح و شکست

طرفین


نسخه سیوم
عین الوقایع
صفحه عرا

طرفین در تحقیق اول ادله نسخه عین الوقایع مفصل ذکر خواهد شد و نیز فتح ملتان در اینسال به دولت
انگلیس میسر گردید و تمام جمعیت مملکت انگلیس پنجاه و هشت کرور بود (ایتالیا) اعلام جمهوری در شهر
(روم) و ضبط موقوفات کلیسیا بدست جمهوریان و عزلوس و یکتوراما نوئل کسپر بر سلطنت سار دین و شورش
اهالی ثرن بپادشاه شان در اینسال بود دول اطریش و فرانسه و هسپانیول و ناپل پاپ را اعانت نمودند
که از کشمکش جمهوریان روم محروس باشد و سلطنت ظاهری پاپ در مملکت روم توسط فرانسه استقلال
یافت چق عساکر آلمان که بکمک شورشیان (اسلشویک هولستن) آمده بودند با لشکریان دانمارکی
جنگ در گرفت و دو کشتی جنگی دانمارک را عساکر آلمان غرق ساختند اما قوشون بری دانمارک عساکر
پروس را شکست فاحش دادند و بزووی چق دول دانمارک و پروس و سایر آلمانیا ن انقاد مصالحه شد
دولت روس در اینسال با پادشاه مجارستان در قلع و قمع شورشیان کمک نمود و مخارج این امداد او
شصت کرور منات شد و پادشاه روس امر کرد یهودیان آنچه در خاک روس متوقف و ساکن باشند
بالباس روس و فرانسه را بپوشند یا سال مبلغی مالیات بدهند و جمعیت چهل و نه ایالت روس در انسال
یکصد و هشت کرور و نود و دو هزار نفر بودند در مملکت فرانسه وبائی شدیدی روی داد
محمد علی پاشا خدیو مصر در اوایل اینسال وفات یافت (افغانستان) چون وزیر یار محمد خان
بنیاد معاهده و اتحادی با امیر دوست محمد خان بست و خواستار شد که یکدختر خود را بزواده نایاب سر پای
امیر معظم الیه بدهد و یک صبیه از آنها بسعید محمد خان پسر خود بگیرد این خواهش او را امیر دوست محمد خان پذیرفت
پسرشن بنابر ما نجونی
باید کشت از هرات کابل
دیاد دو بود چندی برسم ارمغان بین شان ردّ و بدل شد صبیّه وزیر یار محمد خان را بوزیر مجد اکبر خان پسر امیر دوست محمد خان
بکاح سردار غلام حیدر
دادند که بعد از فوت او قسمت امیر شیر علیخان گردید و شاهزاده محمد یوسف و شاهزاده محمد رضا پسران شاهرخ
در آمد و بعد ازان قسمت
ملک قاسم میرزا که در پناه دولت علیه ایران بودند از مشهد بحکومت سرجام منصوب شده رفتند و در قلعه
امیر شیر علیخان شد
احمد آباد ساکن شدند

در سنه ۱۲۶۶ هجری (مطابق ۱۸۵۰ مسیحی) در اینسال وزیر یار محمد خان با پنج فوج سپاه پیاده
و چهار هزار سوار اویماق عزم تسخیر لاش و جوین نموده از هرات پنج عراده توپ بهمراه اردو حرکت
داده بسر حد سیستان روانه شد و در اینحرکت اجازه از دولت علیه ایران حاصل نموده بود چرا که
سردار احمد خان لاشی و برادران و حسنزاده گان او بدستیاری طایفه بلوچ استعدادی فراهم نموده
قصد تسخیر فراه و اسفزار را داشته و تعدی برعایای صحرانشین قلمرو هرات می نمودند و بحکام قهستان
و سیستان هم که از طرف دولت علیه ایران بودند چندان اعتنائی نمیکردند و یاغی شده بودند
وزیر یار محمد خان مامور دفع و تنبیه آنها بحکم ایندولت شده رفت در نزدیکی لاش و جوین سواران و سرانمان
سردار احمد خان بعزم جنگ باستقبال آمده منحصر زد و خورد کردند اما در جلو توپ تاب نیاورد شکست
خوردند و عقب نشسته در قلعه محکم لاش که بکناره هیرمند واقع است تحصن جستند و سپاه وزیر یار محمد خان قلعه را


نسخه سمون عین الوقایع صفحه ١٨
محاصره نمودند و همه روزه شلیک توپ در کار بود تا بعد از یکماه محصورین بتنگ آمده قلعه را بدست دادند و سه دارا لغه
که تخت ولاش و جوین بتصرف وزیر یار محمد خان در آمد و مژده این فتح را بدربار ایران فرستادند و خلعت و شمشیری
با چند قبضه تفنک جزو پر یار محمد خان از دولت علیه ایران فرستاده شد و مبلغی انعام در باره سپاه وزیر یار محمد خان
از ایندولت منظور کردید و هم اجازه تسخیر سیستان بوزیر یار محمد خان و سپاه او داده شد چون در انزمان سردار
محمد رضا خان و سایر سرداران بلوچ سیستانی دم از خودسری و طغیان میزدند و بتبعیت صحیحی بدولت ایران نداشتند
در ایران افواج تازه چندی که در تحت قانون نظام آوردند بقرار تفصیل از کندوس تخت ریاست حسنعلی خان
سرتیپ یکفوج از کزاز و فراهان دو فوج از مراغه یکفوج بسرتیپی جعفر قلیخان قاجار از خلخال
یکفوج بسرهنگی محمد علیخان از کرمان یکفوج بسرکردکی امام علیخان ایجاد تذکره عبور و مرور در ایران
بدینسال شد دستوریات گرفتن مامورین دیوان ایران که مقام عاد معمول بود و هر سمور و مرو در انچه محتمی میشد
میگرفتند تا اولیا دولت این مسٔله را خلاف قانون و موجب ازار و صدمه رعیت دانسشد در اینسال سجنکلی
موقوف کشیشد و آبلہ کوبی اطفال معمول شد در طهران چند هیئت از دولت تشکیل داد به سرحدات خراسان
و استراباد فرستادند که مانع شر تراکمه باشند در اینسال کاوی بشتر شت حامله بود و وضع حملش
بسختی افتاد تا صاحب کاو از سر سقط شدن سر کا ورا برید از شکمش کوساله در آمد که دو سر داشت یکسر آن قدری
کوچکتر و دارأ دو کردن تابشانه و از شانه بپایین او یکی اما دُم او باز دو تا بود دکتر شلمیر نصاری آن کو ساله
را گرفت که تشریح نماید هم در این ایام یار محمد خان ظهیر الدوله حکمران هرات که فتح لاش و جوین را نموده بود ناخوش
شده عزم مراجعت کرد و از راه سبزوار متوجه هرات بود که ناخوشی او سخت شده وفات یافت و لشکریان
میت او را بشهر هرات آوردند و تعزیه او را گرفته بعد از دوازده روز سردار سعید محمد خان پسر بژکش را خوانین و
بزرگان هرات بسر پر حکومت نشانیده باو قول همراهی دادند در این لشکر کشی وزیر یار محمد خان بعد از تصرف لاش و
جوین با سرداران بلوچ سیستانی نیز مصافی داده بسیار قلاع و قرأ سیستان را متصرف شد و تقریبأ از اناث و
ذکور هزار نفر اسیر از سیستان آورده بود که بهمراه اردو بهرات آمدند و جزو خواص و خدام شدند
در اواخر ذیقعده این سال تراکمه یموت کرکان اتفاق کرده حمله بطرف استراباد و بوز بخرد آوردند اما مرحوم
جعفر قلیخان پسر پنجه شاذلو حکمران بوزنجرد انها را شکست فاحش داده متفرق ساخت
(چین) خاقان چین که نامش (طا او کوانک) بود در نقطه حیدی در گذشت و پسر چهارم
او ایشتنگ در سن نوزده سالکی بسریر سلطنت خاقانی نشست ژنرال لو پنز نام جمعی
رجال و او باش ینکی دنیا را بقصد تصرف جزیره کوبا که در تصرف اسپانیول بود دور خود جمع کرد
اما کوشش او بیفایده شد و کاری از پیش نبرد پادشاه پروس ضمنا مخالفت در معاهداتی
که با امپراتور اطریش داشت نموده و هشت ایالت بزرگ از ایالات عشره دویم آلمان با پروس
متحد شدند و امپراتور اطریش از عظمت دولت پروس وحشت داشت بروز خلاف پادشاه
پروس


نسخه سیوم
عین الوقایع
صفحه ۱۷
پروس را نمیداد چون در هولستن شورش با غیان امتداد یافت عساکر دانمارک بر آنها
حمله آورد و شکست داد دول انگلیس و فرانسه و اطریش واسطه اصلاح بین دانمارک و هولستن
میشوند و دولت پروس قبول اصلاح نمی نماید جمعیت تمام پروس در اینسال سی و دو کرور
و سیصد هزار و دویست نفر بود محض تخفیف مخارج دولت اطریش هشتاد هزار از سپاه
خود کسر می نماید دولت انگلیس محض تهدید دولت یونان کشتیهای جنگی خود را در سره بندر یونان
فرستاد و لنگر انداختند دولت فرانسه میانجی شده انگلیس قبول وساطت نکرد بآنجهته وزرء مختا
فرانسه از لندن حرکت نمود انگلیسها واهمه از جنگ بزرگ نموده در صدد اصلاح بایونان و اتحاد
مجدد با فرانسه شدند در مملکت ایتالیا پست لوئیز معابد و کلیسا بکلی موقوف شد
در دولت پرتوغال دو کشتی جنگی اما ثونی وارد رودخانه تاج که از لیزبن پای تخت میگذرد شد
و ایندولت را تهدید نمودند که امورت راجعه بحقوق اما ثونی را انجام دهند
دانمارک با وجود وساطت دول ثلاثه در اصلاح جنگ با طمینان سفاین جنگی روس که در سواحل
دانمارک بامداد ایندولت آمده بود و هم اهالی هولستن و اسلشویگ تحریک پروس دست از طغیان
نمیکشیدند حتی دولت پروس ضمناً استعداد حربی بیاغیان میفرستاد باینملاحظه نزاع بین طرفین در گیر
و جنگ و خونریزی مهیا بود جمعیت سویس در انیسال چهار کرور و سیصد و چهار هزار نفر است
و باهئه در تونس و طرابلس بروز کرد و هم بمصر شیوع یافت مواجب رئیس جمهوری فرانسه سالی
دویست و شانزده هزار تومان شد در مکریک یسکی دنیا نیز و بائی شدیدی روی داد
در ایالات شمالی ینگی دنیا بواسطه خرید و فروش غلام و کنیز از جنس سیاهان باهالی که تصدیق
نداشتند شورش برپاکشت و این فتنه باعث خونریزی زیاد شد تا در سنه ۱۳۶۰ هجری خرید و فروش
جنس سیاهان در آن مملکت متروک و موقوف شد بجمعیت اما ثونی بواسطه مهاجرین فرنگستان
که انجا رفته ده کرور اضافه شد و همه جمعیت چهل و شش کرور و دویست و چهل و شش هزار
و پنجاه نفر بودند منازعه سخت سپاه روس با طایفه چرکس و لکزی که رئیس شان شامیل بود و
کراراً سپاه روس از اینطایفه شکست یافت اما در این ایام قشون روس غلبه نموده شامیل و سپاه
او را متفرق ساختند بطوریکه بکوههای داغستان فراری شد
در سنه ۱۲۶۸ هجری ( مطابق ۱۸۵۱ مسیحی ) سردار سعید محمد خان از دولت علیه ایران
ملقب بظهیر الدوله شد و میرزا بزرگ خان قزلباش را با تحف و هدایا زیاد روانه دربار ایران نمود
شاهنشاه ایران محض افتخار سردار مزبور میرزا احمد ناظم دیوان را با اسبی یراق طلا و گاوی کل
بالماس و خلعتی فاخر با تفاق میرزا بزرگ خان بهرات فرستادند و فرمان همایونی صادر شد که بکلیه
بزرگان و رؤسای ایلات هرات سراز اطاعت سعید محمد خان به پیچند تنبیه و مورد غضب دولت
خواهند شد


نسخه ششم عین الوقایع صفحه ۱۰۹
خواهند شد چهار هزار سوار ترکمن با پانصد پیاده میر کمان متفقاً برای تاخت و تاز
نواحی خراسان آمدند و بعضی اطراف تربت حیدریه را تاخته و غارت نمودند اما نواب
حسام السلطنه خبردار شده سوار دا و طلب متعاقب آنها فرستاد در پین کوه باخرز و جام
بتراکه رسیدند و جنگ سختی در گرفت دویست نفر از تراکه مقتول و پنجاه نفر اسیر بدست آمد
ما بقی شکست خورده اموال و اسیری که دست آورده بودند واگذار نموده گریختند و از سواران
خراسانی شصت نفر مقتول و مجروح گردید شب چهارم محرم در تبریز زلزله شدیدی شد و اثر نحوست
آن زلزله آن بود که در ظهر روز ۲۵ محرم میرزا تقیخان اتابک اعظم از منصب و لقب و مشاغل خلع شد و بته
خلع او اشتباه کاری مغرضین بود که از راه حسد خاطر همایو نیزا در باره آن یکه مرد صفحه ایران مشتبه
نمودند تا از کار افتاد و او را بکاشان بردند و بجای او میرزا آقا خان نوری که ملقب
باعتماد الدوله بود بصدارت نایل گردید و کم کم رقبا اسباب قتل امیر کبیر اتابک اعظم را فراهم
نمودند تا پس از چندی میگویند بقلرد کاشان در قریه فین بپاس خدمات و زحمات او قرار شد
بمرتسی که خودش مایل قتل خود میشود آن نوع مقتول گردد بنا بر این بفصد راضی شد و خون از بدنش
رفت تا طایر روحش بشاخسار جان پرواز نمود (رحمه الله علیه) گفتند بنام فصد آن سلمانی که مأمو
او بوده جرات و اقدام بدینمطلب ننموده آخر خود مخصوصاً بسلمانی گفته بیا بکار ماموریت خود پرداز
و اندیشه مکن که خون من در گردن خودم خواهد بود زیرا هنگامیکه خسرو پرویز نامه حضرت رسول اکرمص
را درید یکنفرین حضرت این بود که دیگر امور سلطنت ایران مرتب و منظم نشود من آن فرمایش حضرت را
از نظر دور کرده و در خیال انتظام مملکت و دولت ایران بودم و چون اقدام بر خلاف آنفرمایش
حضرت بود مستلم سزاوار قتلم و شاید بدینوسیله از غضب الهی و شرمندگی درآیم
اینجا مؤلف عرض می‌نماید که فرمایش آنحضرت در شیو سلطنت عجم و نفرین پیشغمی در ماده سلاطین زردشتی
بود که بر خلاف اسلام بودند و بعد از آن فرمایش حضرت نظم سلطنت شهریاران ملت زردشت دیده
و منقرض شدند اما حال مدتیست سلاطین عظیم ایران مروج و مروّج دین مبین اسلامند و بیرق اقتدار
دین محمدی را بانواع وسایل در تمام بلاد عظم عالم افراشته اند پس ساید هر که در خیر خواهی و نظم
امورات این مملکت و خدمات ایندولت جد و جهدی نماید نیکنام دارین و سرافراز نشاتین باشد
و جزو ماجورین محسوب گردد
من الغرائب در بلوک فرسنجان کرمان جوانی بسن نوزده سال دیده اند که بر روی شکم و
سینه او طفلی مستوی الخلقه آفریده شده که دو پای آن در شکم آنجوان وسایر اعضایش بر روی
شکم او بود و خلقی از اطراف بسیاحت آن جوان که خلقت آن طفل در روی سینه اش بود رفتند
هم در اینسال بزرگان او میاقات هرات و روسای ایلات بادقیسات و غیره افغانستان دعوا
بهر کدام


نسخه سُوُّیم عبر الوقایع صفحه ۱۱
هر کدام عریضه بعنوان تبعیت و تحفتی برسم پیشکش توسط خواص خود ارسال و تقدیم حضور
اعلیحضرت ناصرالدین شاه سلطان عادل ایران طاب ثراه نمودند بقرار تفصیل
محمد حسین خان بهادر گر داد خان بیگلربیگی طایفه هزاره و حاکم قلعه نو با دو فقره عریضه و تعارفات
مخصوصی سید علی خواجه فرستاده محمد خان والی میمنه با عریضه والی و تقدیمات چندی
محمد ولیخان پسر مرحوم ابراهیم خان بیگلربیگی سابق طایفه هزاره با اللیارخان برادرزاده او و
عبد الصمد بهادر فرستاده حُسن سردار هزاره برجه طایفه دایگندی با عریضه و هدایا عبد الکریم بک
فرستاده ابراهیم خان سردار تایمنی حکمران دولت یار مع عریضه و پیشکش خان میرزا
فرستاده ابراهیم خان و اکرم بیک فیروز کوهی حاکم چهارصده با عریضه و تقدیمی یکی
شادمان بیک فرستاده نصیر خان جمشیدی حاکم کشک و ملا حسین ریش سفید طایفه دایز
بربری فرستاده میر یوسف بیک ولد میر یعقوب بیک با تقدیمیهای مخصوص و تمامشان
بدار الخلافه مشرف شده بجواب عرایض و خلع فاخره مفتخر گردیده فرمان عنایت و میدواری
بتمام روسای آنها از دربار دیوان مدار شاه ایران صادر شده بخوشحالی مراجعت نمودند
در یکوکه محلی توابع شوشتر در اینسال تگرک بقدر گلوله توپ بارید و خیلی صدمه با هالی زد حتی
چرخ و اسباب زراعت که برای تنقیه قنوات و سد یار اراضی صحرا بود تماما خرد شده
مال و حیوان و آدم زیادی نیز از ضرب تگرک تلف گردید در کرمانشاهان لشکر غرضا کرمی پیدا
شد بشپه بهار و مرغان را دیوانه ساخت و خوردن گوشت شان مضر بود در نقطه آرزویه کرمان سگی
چهل روز دیوانه شده و بعد سه بچه زائیده که یک شبيه سگ بود بخصوص دست و پای او که سگ آسا
داشت در شوشتر آثار عمارات اردشیر دراز دست را یافتند که بنا و ستونهای آن بشباهت تخت جمشید
داشت و آجرهای هفت من و نیم هشت من متجاوز از سی هزار بکار برده بودند و بآلا یکعمارت آن مبلغی نقره
مسکوک یافتند که تماماً سکه بصره و دمشق و واسط و مرود هرات و نیشابور و دارابجرد و اصطخر بود تاریخ
آنان از یکصد و پنج هجری نقش شده در یکطرف آن مسکوکات منقوش بود کلمہ طیبہ لا اِلهَ اِلَّا اللهُ
بعضی آیات قرآنی و آن مسکوکات را میرزا جعفر خان مشیر الدوله بدار الخلافه ارسال داشت معلوم
شد که بعد از غلبه اعراب پولها در آن عمارت دفن شده بوده و چون رطوبت بدان محل سرایت نداشته
سالم مانده بوده اول شروع رفت چنبیکی دیائی در ایران و اول حکم پوشیدن لباس نظامی اطریشی معمول
حالیه صاحب منصبان با شلوارهای تنگ در ایران بدینسال بود در شیراز تگرک بقدر نارنج بارید
و مال و گوسفند زیادی با چند نفر آدم تلف کرد و در خراسان زنی طفلی زائید مثل میمون اما دم
نداشت در ساری مازندران قند سفیدی از شکر سرخ ساختند از مکه بطرف خراسان
سی نفر زن سواران تراکمه اسیر کرده بردند سواران مرحوم حسام السلطنه متعاقب روانه شد
ترکما


نسخه سویم
عين الوقايع
صفحه ۱۱۱

بترکمنار رسیدند و جنگ سختی کرده پسر او اپس گرفتند و تراکه را شکست دادند سردار میرا فضل خان پسر سردار پردل خان
از جانب مرحوم کهندل خان قندهاری لشکر بفرام کشیده آن شهر را از تصرف گماشتگان اولاد مرحوم وزیر
یار محمد خان خارج نموده متصرف شد و چون از قوت و قدرت سردار سعید محمد خان در هرات کاسته بود
لشکریان قندهاری جری شده قصد تسخیر هرات را نمودند و بسیاری بزرگان هرات نیز ضمناً متفق شده
سردار کهندل خان را بتصرف هرات خواندند و او لشکری عبارت از دوازده هزار پیاده و چهار هزار
سواره ترتیب داده از قندهار عزم هرات نمود سردار سعید محمد خان عریضه و پیشکشی بدربار ایران تو
استدعای همراهی نمود یا هر همایون نواب حسام السلطنه مرحوم سام خان ایلخانی زعفرانلو را با جمعی سوار
جزاً بعنوان حمایت و رسالت بسعید محمد خان روانه هرات نمود و او بهرات وارد شد و اردوے
سردار کهندل خان در پل مالان یکفرسنگی هرات رسیده که سردار سعید محمد خان باتفاق مرحوم سام خان
لشکری ترتیب داده از شهر خارج شدند که با کهندل خان محاربه نمایند اما سردار کهندل خان کثرت
از اطاعت دولت ایران خارج شود مسلوع طرف شدن با فرستاده والے خراسان که از قبل حسام السلطنه
ایران بود ندید و لشکریان خود را برگشته پس بقندهار رفت که سردار سعید محمد خان دو هزار و پانصد
سوار و یکفوج پیاده بر سر فراه که بتصرف سردار میر افضل خان بود فرستاد و این سپاه قلعه فراه را
بیرش گرفتند و باصطلاح آنمردم قراء پشت کوه و شید که تماماً بضبط سپاه هرات درآمد و مسکوک زیاد
که معادل شش هزار تومان پولحالیه ایران است در هرات بحکم سردار سعید محمد خان بنام علیحضرت پادشاه
ایران سکه شد و توسط مرحوم سام خان بطهران ارسال داشتند و از قبل پادشاه ایران خلعتی بسردار
سعید محمد خان مرحمت شد و سه هزار دست ملبوس نظام برای سربازان هرات و دو عراده توپ باد و
هزار تفنک سربازی مع کمر بند و توشه دانهای معمولی سپاه توسط میرزا احمد ناظم دیوان ارسال داشته
و حکم شد سپاه پیاده هرات آن لباس را بپوشند و غرض از اینمرحمت سلطان ایران قوت حال
سردار سعید محمد خان بود دهم در اینسال چند نفری از بابتیه با غوا و ریاست ملا شیخ علی نام تبریزی
که خود را ملقب بعظیم نموده و نایب سید علی محمد باب میدانست بنای فساد را گذاشتند و در خانه سلیمان
خان تبریزی که از معتقدین فرقه ضاله بود جمع شده قصد آسیب وجود مبارک پادشاه ایران
را نمودند و دوازده نفر داوطلب از آنها برخواسته بچند پارچه سلاح مسلح شده بنیاوران آمده
در کمین نشستند و منتظر وقت فرصت شدند تا روز یکشنبه ۲۸ شوال هنگامی که اعلیحضرت ناصر الدین شاه
طلاب ثراه از قصر نیاوران بعزم شکار سوار شده در وازه شکارگاه بودند سه نفر از فرقه مسطوره
که در زیر جامه خود بقمّه و طپانچه مسلّح شده بودند خود را عارض بخروج داده در محلی که هنوز ملزمین رکان
اعلی تماماً بهم نپیوسته بود جلو اسب سواری همایون و سر راه آن پادشاه عادل آمده چند تیر طپانچه
پیاپی خالی کردند ولی تیرها خطا شد و یکی از آنها که از ساچمه پر شده بود بعضی ساچمه هائیش بقطعات

بدن


نسخه سوم عين الوقايع صفحه ١١٣
بدن همایون رسیده خراشید در ان هنگام اسدالله خان میر آخور و نظام الملک کشیکچی باشی با میر اعظم در معار رسیده
یکنفر آنان را بضرب تیغ دو شقه نموده دو نفر دیگر را هم کشتند و با هر همایون عزیز خان آجودان باشی و حاتم الله
بجستجوی روسای آن فرقه ضاله مامور شدند و اوّل بخانه حاجی سلیمان خان رفته او را با دوازده نفر باپی گرفته
و از این دوازده نفر سایر رفقای شان را معلم نمودند و همه را دستگیر ساخته بفتوای علما بقتل رسانیدند خصوصاً شیخ علی
ترشیزی که مصدر فتنه بابیه بود مقتول شد بمژده سلامتی وجود همایون بتمام بلاد ایران مراسم جشن و چراغان عموم رعایا
بجای آوردند مِنُ بَلِ المُشرِكُونَ لِيُطْفِؤُهَا وَيَأْبَى اللَّهُ إِلَّا أَنْ يُتِمَّهُ
از غرایب اتفاقات در تبریز زنی بچه (در سر) مولودی هشت ماهه آورد که چشمهایش در پیشانی بود و ابرو نداشت
دو دندان در زیر و دو شاخ در پشت گوش و زبانش مثل زبان گاو و سرش مثل موی سر گاو و انگر پائین سفید و
از سرتا کمر سیاه و دُم آن بسیار کوچک گردی داشت و یکساعت بعد از تولد وفات یافت روز ١٥ رمضان
دمخره غباری ظاهر و روز بروز در تزايد و غليظ شد چنانکه اکثر روزها از صبح تا شام آفتاب دیده نمیشد و بعضی روزها
چنان روشنائی کم بود که در ده قدم فاصله مردم یکدیگر درست نمیدیدند امّا دوستانه شب رفته غبار برطرف و در هوا
ابری نمودار شد و مبدآد آن غبار بیست و هفت روز بود و اهالی صدقات زیاد دادند تا رفع شد
در کشمیر اندرون محله لودی تولد یافت که سر آن بشکل گربه و بدنش تمام مثل پلنگ منقش و انگشتان بهم بافته و یکپا
او بلند و پای دیگر کوتاه و قد او یکوجب و نیم و دندانهایش تماماً ظاهر بود و گاهی کریه میکرد بعد از یکروز مرد
در قریه سیاوشان هرات از عیال ملاعثمان نامی بچه بدنیا آمد سرش مثل سرکلاغ و بدنش شبیه بخوک بود و صداهای
عجایب از او استماع میشد فوراً او را خفه کرده در میان باغچه شلتوک زار دفن کرده بودند مادر طفل متقدر شده
بود برایکه شوهر من ايام عاشورا شخم میزد و نيز احسان داشت وجهه روزه از غذای مطبوخ و باز مانده دست نمیداد
مشاره الیه در نسخه عمده ١٣ میخورد که این طعام در شکم من ذکر خیر خواهد کرد دلیله تاءسفها با عاشورا بمین نزدیک شد این اولاد از آنشب در رحم من بسته شد
و نسخه ١٦ ام و نیز از وقایع اینسال طغیان میرزا رفیع خان قاینی در میتابود که در غیاب مرحوم امیر اسدالله خان برحمه امیر علم خان
که آنزمان اوّل شباب جوانی او و نایب الحکومه پدرش بود اقدام داشت و جمعی از بزرگان افاغنه سرحد قلعه گاه
و انار دره را با خود متحد ساخته و تمام جلگه سنی خانه را در تحت اطاعت در آورده بقلعه فورک که از قلاع محکمه است بنیان
خودسری و یاغیگری را گذاشته کوس حکمرانی زد تا امیر اسدالله خان از طهران با فرامین دولتی به بر جند مراجعت نمود
طبس گومش قلعه است و مخمصه قوشونی تحت ریاست امیر علم خان از برجند محه جلگه برده قلعه طبس را قدر حمله را بمله گرفتند و در آن حین محض شتاب جوان
در جنوب فریک و ده است
در سنی خانه ولک میرزا رفیع خان نیز خان و نظر خان و میرد خان و زعفران خان سکان قلعه گاه با دو هزار و پانصد سوار از
قائنات راه گهوده و یزدان باد در آمدند و گه انور و جنگ سختی با سپاهیان قاین و پیاده گان شفی نمودند میرزا رفیع
هم با جمعیت و استعدادی که داشت از قلعه فورک بیرون آمده با افاغنه همدست شد و محمدتقیخان نزای با جمعیت زیادی
و مبدآ بخیال اینکه کا میرزا رفیع خان پیشرفت خواهد کرد نیز بآنها پیوست امیر علم خان با جمعیت قلیلی که داشت
جنگ را توقیف نموده بمعسکر خویش آمد و از طرف رؤسای افاغنه گفتگوی مصالحه ابلاغ شد و قرار دادند که امیر علم خان
بارش


نسخه سویم عين الوقايع صفحه ۱۱۱
باکبر بلامحمدحسین خان و آقاحسین سه نفر از شهرستان خود در محل مخصوصی برود و از طرف افاغنه و میرزا رفیع خان نیز
ده نفر روسا بیایند و قرار صلح بدهند وقتی در محل موعود بیکدیگر رسیده و بگفتگو نشستند بهبود خان و نظر خان و زعفران
خان جواب سئوال را طولاً کردند و امیر علم خان نیز دلیرانه جواب داد تا گفتگوی مصالحه مبارزه کشید و بیکدیگر درشتی نمودند اولاً
کاریگی از افاغنه سیزد تفنگهای امیر و چند نفرهمراهان او را برداشته بهبود خان و نظر خان از دو طرف دستهای امیر مذکور
را گرفتند و زعفران خان قصد گرفتن کربلائی محمد حسین خان را نمود شماره الیه تفنگی که همراه داشت برسینه زعفران خان
آتش داد و او را بر خاک هلاک انداخت و خود را باسب سانیده سوار شد بهبود که زعفران را کشته دید دانه
بدست نظر بدختر سپرد که دست امیر علم خان را بندد و خود از کربلائی محمدحسین خان تعاقب نمود امیر تفنکچه دولول
کوچکی که در میان بغل داشت فرصت یافته درآورد و برسینه نظر خان گذاشت و چون گلوله اندو خن دولوله برآمد
روح نظر از جسد در آمد و امیر نیز خود را بمرکب خویش رسانید و سوار شد یکی از افاغنه باشمشیر افراخته قصد قتل امیررا
نمود اما رضا قلی بیک شجاعت او را بگلوله تفنگ از پادرآورد شخص دیگری از افاغنه بامیر حمله کرد او را نیز بهدف
گلوله قرار دادند اما آقا حسین که بآشنائی آنان مطمئن بود گرفتار و مقتول شد و هر یک از طرفین بمعسکر خویش
رفتند و امیر علم خان بواسطه قلت سپاه خود و کثرت افاغنه و یاغیان تکلیف خود را در مراجعت دید و عنان عزیمت
بسمت سرخسے موف نمود اینه یاغیان بهنگام حرکت بار و بنه امیر حمله آوردند امیر ناچار اقدام بجنگ نموده خود در جلو
سواران خود با شمشیر برهنه پای ببرق میرفت و مردانه وار شمشیر میزد تا اینکه افاغنه و یاغیان را پس نشانید
و تدبیری نمود که خود را با سپاه خود از آن مهلکه نجات داده بقصبه بیرجند رسانید لیکن بعد از جلوس اعلیحضرت
ناصرالدین شاه طاب ثراه بتخت سلطنت کیان و نظم ممالک محروسه ایران و تنظیمات امور خراسان مرحوم امیر
اسدالله خان را بطهران حصار نمودند معزی الیه شرفیاب حضور همایونی شده از رجال دولت استدعا دفع میرزا
رفیع خان فوزکی و رفع تعدی و تخطی افاغنه را از توابع و رعایا قائنات نمود و اولیاء دولت را بمهروزه
ترغیب و تحریص تنبیه افاغنه گاهی بایتی مینمود تا در این تاریخ که فرمان همایونی بولی خراسان صادر و توصیه شد
که امیر اسدالله خان سر حد دار قهستان و سیستان بوده باشد و بجهة نظم قائنات و دفع میرزا رفیع خان سرباز
و سوار و توپخانه هر قدر لازمست از مشهد کارسازی نمایند و همراه امیر اسدالله خان بفرستند شاهزاده و لا
بعد از مطالعه فرمان پادشاهی دو فوج سرباز را تحت ریاست پاشاخان سرتیپ و علیقلی خان سرهنگ باد و عراده
توپ و پانصد سوار شاهسون و سیصد بار قورخانه و ادوات آتشخانه و جبه خانه مهیا و کار نموده بهمرهای امیر
اسدالله خان از راه تربت حیدریه و خواف فرستادند و امیر علم خان با آذوقه فراوان و جمعیت پیکران از قائنان
باستقبال پدر و اردوی نظامی آمد و در قریه اسفاد محال زیر کوه بار و بنه پوشه و از راه آبسکران عزم جلکه نموده
بکلانه بلوچ شتافتند و روستاقیه جریک از در تسلیم درآمده بسلام آمدند و کلبعلی بیک نامی را مامور ساخلوی قراء
جریک و آواز نموده با جمعی پیاده شفنی روانه دشتند و لقلعه کاویج نیز مستحفظ گذاشته دروانه قلعه طغان که در
تصرف یاغیان بود شدند روی الورود بنزدیکی قلعه یکی از سواران اردو از نابدی پیش تاخت و بگوله تفنگ تقصیر
از پا

حاشیه:
و انگلیس که
ازان دلاور پندگا؟
نسبت بکم خرجی که با آنه
قائنات داده حصریه؟
دفع دریغ کردند نتیچه؟
مصروف شدند
(مؤلف)
گاهی
اهالی فراه قلعه کاه
میگویند و آن ناحیه است
در بین فراه و سرخس
وسیستان که قضاء عمده
افغانستان است و
لامزادی زنه در آنجا
مدفون شده و ارکان
چند قلاع و قراء است


نسخۀ سویم عین الوقایع صفحۀ ۱۱۴
از پا درآمد سپهدار صاحب منصبان اردو حکم بتسخیر قلعه دادند و تگرگ گلوله باریدند بطوریکه رخنه در دیوار قلعه افتاد و با
تفنگیان میرزارفیعخان که مدافعه میکردند عاجز شده از عهده ممانعت برنیامدند تا قلعه بتصرف سپاهیان ایران درآمد
و اموال و اثقال زیاده غنیمت سربازان شد و چهل و پنچنفر از قلعه‌کیان مجروح و سی و شش نفر مقتول گردید
از اهالی اردو نیز سی و چهار نفر مجروح و بیست و پنچنفر مقتول شدند و این فتح را حاصل نمودند اما افغانان و اتباع میرزا
رفیعخان که از قلعه فورک آن واقعه را دیدند جرات طرف شدن در خارج حصار بند و میدان با عساکر دولت ننمودند
و متحصن گشته مستعد دفاع شدند اردوی امیر اسدالله خان با سرباز و سوار و توپخانه بعد از شش روز توقف
از نواحی قلعه طاعان حرکت نموده بنزدیکی قلعه فورک آمدند و دسته بتۀ های مرتفع را سنگر قرار دادند و چند پرکشش پی در پی
بردند و نارجنک توپ بقلعه باریدند تا شهر بند که شیر حازی اول را مستغرق شدند و در شبانه روز بپرکشش شلک
پیاپی و اتلاف جمعی نفوس طرفین رخنه بدیوار قلعه افکندند و یکطرف قلعه را بتصرف درآوردند اسمعیل خان و طاعان
با اهالی قلعه مضطرب شده از در اطاعت و تبعیت درآمده دسته‌های عفو تقصیر خود را نمودند و افاغنه با میرزارفیعخان
و حاجی فتح خان افغان و بهبود خان پسر نظرخان کاهی از یکسمت قلعه نقب زده شبانه درآمدند و رو بفرار نهادند
قراول اردو خبر داد امیر علیم خان با جمعی سوار تعاقب آنها شتافه حاجی فتح خان در بین راه فرار مخوف شده
از آن فراریان جدا گردیده بجز یک رفت و ساخلویان او را گرفته بارد و آوردند اما امیر علیم خان در کوه
کنابکت با فاغنه رسید و جنگ در گرفت سی نفر از افاغنه مقتول شدند و چندی از آنها با میرزا رفیعخان گریختند
و مابقی امان آوردند و بهبود خان دور زخم شدید یافته بود اردو مجز در آمد و مرحوم امیر علم خان او را بخشیده همراه
خود بارد و آورد و بمعالجه او پرداخت و قلعه فورک بطور دلخواه مسخر سپاه منصوره شد و سه نفر نگذاشتند
(شرح قلعه فورک اینک) دوازده فرسنگ از بیرجند دور و بطرف جلگه در دهنه دره و میان واقع است
و باغات و اشجار زیادی دارد و خیلی خوش آب و هواست و قلعه اول در بالای کوهی است که از آجر پخته و دیوار و
بروج آنرا بطور محکم ساخته‌اند و پایه‌های آنرا سنگ ایصین نموده اند و دو شیر حازی در اطراف خود داشته باد و
خاکریز که قطر هر یکه پنچذرع است و در سنه که مؤلف را بدان نقطه گذار افتاد بنا و عمارت زیاد در پائین و در آن
کوه قلعه دید که تقریباً چهارصد خانوارند و قلعه سابق آن بتصرف سربازان نخنی قاینی که ساخلویان حفظه میباشند
و مختصر قورخانه هم در اطاق های بروج سمت غربی قلعه بنیادیم اسمعیل اردو امیر مزبور که بفتح فورک کامیاب
شدند محمد تقی خان سیوکی که در قلعه طبس جلگه بود مخوف و نومید از استحکام قلعه شده جمعیت خود برداشته میهدام
رفت و قلعه طبس نیز بتصرف سپاه منصوره درآمد و اردوی دولت از راه سربیشه عزیمت بهندان اختیار کردند و
دو نفر بند و بهندان محض اتمام حجت برسالت فرستادند و اسمعیل آباد محال اول بهندان را مضرب خیام قرار دادند
و آذوقه اردو را از عربخانه و مختاران و کیو و علی آباد و حلفی فیض آباد بطور کامل مهیا نمودند اما میرزا تقی خان
محمد علیخان اظهار خدمکذاری نموده دسته‌های معاودت اردو را نمودند لهذا اردو را بشهر بیرجند معاودت داد
و امیر علم خان با جمعی سواره بهندان رفته از اهالی کروی و مالیات کردشیر برجند مراجعت نمود و میرزا رفیعخان

ملک
پایانست که ابتدا
ان از خاک طبس در مین
شود و کنابا بفتح کاف
موریت و از نایب کوه
بیر جیند که در شجاعت
باره نمک سار سرحد
ف میرسد و انجاه
بر شخص نمک و و قتاتی
برف کبوده و یروزه
سیستی تجاوز از سینه
دوه فرسنگ در حدود
مینا ختمی می شود
در طول متحاذی از
نو فرسنگ است و
نیز مربع


نسخه سویم عبرت الوقایع صفحه ۱۱۵

فورکی بهرات رفته سردار سعید محمد خان را واسطه قرارداد عریضه بآستان دولت ایران نوشت و عفو شد
و اکنون میرزا ابراهیم خان نام پسر او در آنقراء و قسماطیکه پدرش یاغی بود تحت اطاعت و حکم امیر محمد
اسمعیل خان شوکت الملک که پسر مرحوم امیر علم خانست حکمرانی می نماید و معرفی خانواده مرحوم امیر علم خان
قائنی در اینجا لازمست که اهالی نسب آند و دمان را بدانند و طلب مغفرت بهر یک از آنها نمایند امیر علیخان حشمت الملک
پسر امیر اسدالله خان ابن امیر علم خان ابن امیر اسمعیل خان عرب خزاعی که اولاد طاهر ابن الحسین
بذوالیمینین وزیر مامون الرشید که پنجاه سال ایالت بنجد و دخراسان داشته و اتولا میرانخانواده مشارالیه از جمله است
که خروج نموده قصاص خون شهداء کربلا را از معاندین نمود و آخرین امیر مقتدر اینخانواده مرحوم امیر علیخانست
که در راه دین و دولت اسلام خدمات نمایان بخرج داده که شرح بهر یک در محل خود نگاشته خواهد شد تا زمان وفات
آمرحوم و اولادش منحصر بسه نفرست که اکنون هستند یکی امیر علی اکبر خان حشمت الملک حکمران سیستان و دیگر ی
امیر محمد اسمعیل خان شوکت الملک حکمران قائنات صاحب افعال پسندیده و نجد محمد ابراهیم خان میر پنج نائب الحکومة
قائنات دارا چندین صفات حمیده است چون غرض مؤلف بیان تواریخ است بآن می پردازد
(اروپا) انگلیس در اینسال تعداد نفوس ملت خود و سایر عیسی داخله وطن را تعیین نمودند پنجاه و پنچکرور و دو صدت
سی و هشت هزار و نصد و چهار نفر شدند (روس) ایندولت معظم عمله از راه دشت قرقیز بجانب
خیوه شد (فرانسه) جمعیت ایندولت هفتاد و یک کرور و دوست و هشتاد و یکهزار و هشتصد و بیست
یکنفر بود خان خوارزم بقصد تصرف مرو آمد بود و در آن روزها خلیفه عبدالرحمن وفات یافت طوایف سالور
و ساروق پسرش را بجا خلیفه رئیس خود خوانده با خان خوارزم جنگیدند و او را عقب نشانیدند که دست بردی بنواحی
مرو نتوانست بزند (در سنه ۱۲۸۲ هجری) (مطابق ۱۸۵۲ مسیحی) در پسر سردار سعید محمدخان
با هالی هرات دست تعدی گشود و کرد ار و افعال او غیر قانون عقل بود و کویا اشیاء مخصوصی که باعث نسیان خرد بود از
عداوت بخورد او داده بودند که رفته رفته بعداً باعث خبط دماغ او شد و شرح آن بموقع عرض میشود
(ایران) در اینسال سردار علیخان بلوچ سیستانی براهنمائی و حسب تکلیف امیر علم خان قائنی توسط محمد کریم میرزا
قاجار عریضه بنو آب حسام السلطنه نوشت و تعهد اطاعت دولت را کرد و استدعای بیرق که علامت شیر و خورشید دولت
ایران را دارا باست برای سواران خود نمود کریمداد خان پیکرپیکی دو هزار خانوار باخزری را با پسر خلیفه عبدالرحمان حکمران
مرو و کدخدایان طیوف سالور و ساروق بارض اقدس فرستاد مرحوم میرزا سعیدخان مؤتمن الملک وزیر امور خارجه شه
سیصد نفر که خدایان و ریشسفیدان تراکمه آخال محض اظهار اطاعت بشبه خدمت نواب حسام السلطنه آمده جزو خدام شدند
من الغرایب پنچاستار تخم پنبه امریکائی را در بلوک خوار و رامین کاشته یکخروار و پنجاه من جوزق برداشتند و نیمی
بسته های جوزق را در آن مزرعه دیده بودند که دویست و پنجاه پله سیصد دانه جوزق داشته در عزر عه بر خنابابات
توابع بیرون آباد من اعمال کرمانشهان خرمنی که پنجاه خروار کندم پاک کرده داشت و صاحبان آن ظروف و دواب بران
حمل آندم حاضر کرده بود ه نخواستند شروع بکیل و تقسیم نمایند ناگهان تمام هم پیر کندم خاکستر مانند سنک آسیاب بحرین
افتاده


نسخه سویم
عین الوقایع
صفحه ۱۱۱
این مطلب را مرحوم شجاع الدوله نیز در اوقات خود مذکور داشته است الله اعلم
افتاده بزمین فرو رفته بود بطوریکه روز دیگر چند زرع آن زمین را کندند آثاری نیافته از کندم دیدند و بعد آن آثار هم
برطرف شده اشخاصی که حاضر بوده‌اند بطوری وحشت کرده و مضطرب شده بودند که از قوه واهمه یکنفر فوراً بمرد و
سایرین مدهوش مانده و بزحمت باهوش آمده تا چند روز باستغفار میگفتند و از بیم هراس فارغ نبودند
دختری در کرمان متولد شده بود که سه سر داشت و پاهای او کج و کف پای او باپشت پایش مثل هم و یکساعت
بیشتر زنده نماند در کرمانشاهان کره الاغی متولد شده که یکسر و دو تن داشت و تمام اعضای هر دو تن او
از هم منفصل و دارای چهار دست و پا و دو دم بوده لیکن یکساعت بیشتر زنده نمانده است و نیز در کرمان جوجه مرغ
خانه‌گی از تخم در آمد که دو سر داشت در یکسر آن سه چشم و سه منقار و در سر دیگر نه سر و نه منقار و سایر اعضای آن
مستوی الخلقه و چند روز زنده بوده و دانه میخورده و بعداً مرده در یزد نسیمی از سمت شمال وزید که
ابتدا زرد رنگ و بعد سرخ رنگ و بعد سیاه رنگ شد در آخر سامان دشتی از نواحی بندر کنگان تگرگ
غریبی بارید که کوچگترین آنها ده استار وزن داشت و یکدانه بر سر زنی خورده فوراً او را کشت زنی در کرمانشاه
با آنکه شوهر نداشته یک شکم چهار طفل آورده جهت را از او پرسیده بودند گفته بود در حمامی که مردانه بود و بعد
زنانه شده رفته ام و آنجا آبستن شده‌ام در قم و کاشان و مازندران وبای شیوع یافت و در شیراز لیله
۲۵ رجب اینسال زلزله شدیدی رو داد و خرابی زیادی وارد آورد متجاوز از دوازده هزار نفر در زیر
هوار و خرابی تلف شدند فتح عساکر ایران قلعه مکران و بلوچستان را در اینسال بود که عبدالله خان
میرپنج با توپخانه وارد دستی از کرمان به بمپور رفته بود و از آنجا تمامی بلوچستان تا قلعه سورمیچ و کچ و مکران
حمله برده همه ایلات و طوایف بلوچ را تحت اطاعت درآورد و مراجعت نمود محمدصدیق خان پسر وزیر
یارمحمد خان از طرف سعید محمد خان ظهیرالدوله با جمعی خوانین بشیرا و سلیمانی تقدیمی و هدایای لایقه از قبیل شال و
اسب و شیرخشت و برکهای ممتاز از هرات بجانب طهران رفت ترکمانان یاغی که بتاخت نواحی نیشابور آمده
بودند از افراسیاب خان زردنی شکست سختی خورده و جمعی کشته و اسیر شدند مالیات قپان سبزوار
در اینسال بخشیده شد امیرعلم خان قاینی از طرف دولت ایران با حسن خان جلیل وند مامور سیستان شد
و بیرق شیر و خورشیدی برحسب خواهش سردار علیخان بلوچ سیستانی حکم شد برای اظهار و علن اطاعت طوایف
سیستان ببرد و مزبور بردند و آن بیرق را در بالای قلعه سه کوهه خود سردار مزبور نصب نمود و پسر خود را
با پسران سردار دوست محمد خان بلوچ و سردار ابراهیم خان بلوچ ناروئی باسیم کردی با امیرعلم خان سپرد
و خودش یکباره در تحت اطاعت و حمایت ایندولت واقع شد و امیرعلم خان در این ماموریت خسارات و زحمات
فوق العاده در حقمات دولت متحمل شده کفایت زیاد بخرج داد تا مقصود دولت حاصل کردید و شرح آن بسیار است
آوردن سنگ مثانه در ایران متداول شد (اروپا) ملکه اسپانیا را بقصد اینکه مقتول سازد
شخصی مجروح نمود در جزیره کوبا زلزله شدیدی شد عمله دولت انگلیس به برمان که لشکری از کلکته و مدرس آنجا
رفته‌اند در شت


نسخۂ سوم عين الوقايع صفحة ١١٧
يكسال مهاجرت اختيار نموده بدان مملکت رفتند و در ظرف یازده ماه معادل چهل کرور طلا وارد مملکت انگلیس شد در ایتالیا کوه آتشفشان طغیان نمود دولت بلژیک در اینسال عهدنامه تجارتی و بحری با دولت فرانسه بست دولت روس راه آهن در اینسال سیصد و بیست هزار ذرع داشت قرض دولت عثمانی توسط واصل مصر که ده کرور با ایران استقلا از انگلیس گرفت و جهتش این بود که روس و اطریش و داخله عثمانی دولت را مانع بودند از اینکه قرض از جائی بگیرد
فرانسه) تصویر عقاب را که ناپلیون اوّل اختراع کرده بود به پارتي نقش نمودند و بسیار قانون دولتی موسوم بقانون ناپلیون جمیع کردد. رئیس جمهوری ایندولت را که لوی ناپلیون بود اهالی امپراتور خطاب کردند و امپراتور فرانسه شد (و پسرش هم) عموی ناپلیون را ولیعهد او قرار دادند سفاین جنگی فرانسه در آن سال یکصد و هشت فروند بود و سفاین جنگی هلاند چهل فروند
افریقا ) طایفه سیاهان آمریکا مهاجرت نموده بنقطه لی بریا که در افریقا واقعست آمدند و آنجا در محل اقامت و سلطنت جمهوریه ساختند و نفوسشان در آن محل اکنون بهشتصد هزار نفر رسیده است
امریکا ) جمهوریه ایالاتی چند نفر دانشمند ان ملت خود را بخاک ژاپون مامور میدارد ابتداء شرکت اهالی با کشتی های بخار در شط امازن و این شط از تمام شط های رویزمین بزرگتر است حتی از نیل و انکشاف آن در رشته بحری مطابق ۱۵۰۰ مسیحی شد و سرچشمه آن از جبال آند است و بعد از طی (۵۴۰۰) میل مسافت در محاذ خط استوا محیط اتلانتیک میریزد بمسافت (۱۳۵۰۰) ذرع در دریا طعم آبش تغیر نمیکند
سردار سعید محمدخان عباس خان غلام بچه سیستانی را که معروف بعباس ریحان است و باجی فاطمه صند و ق دار وزیر یارمحمدخان او را بشوهری اختیار نموده بود در اینسال اخراج بلد از هرات نمود چون او متهم بانواع خیانت ها شده بود بلباس درویشی در آمد به مشهد امد و بعد ها ضمناً شاهزاده محمد یوسف و شاهزاده محمد رضا پسران شاهزاده ملک قاسم میرزا را که از نسل شاه فیروز الدین افغان و مقیم خراسان و حکمران سرجام بودند برای تصرّف هرات و حمله بدان سامان اغوا نمود و نوشته ها با بعضی خوانین و روساء اهالی هرات ردو بدل میکردند (در ۱۲۷۰ هجری) (مطابق ۱۸۵۳ مسیحی) در اینسال ملا اکرم مستوفی هرات چهار ده راس اسب خاصه قدغنی بعنوان تقدیمی از جانب سردار سعید محمدخان بحضور پادشاه ایران آورده مورد مرحمت کردید (ایران) ششصد نفر از طایفه ضاله بابیه در نیریز جمع شده عسکر ها بخود ساختند نواب مؤید الدوله حکمران فارس فوج شقاقی را با چند عراده توپی مامور آنها نمود که صد نفر آنها را کشته یا بغی را دستگیر نمودند قافله بخارا که از راه مرو عازم مشهد بود میر احمدخان جمشیدی با هزار سوار او زبک بغزم تا راج آنها رفت و آن قافله در چهار جوماند تا بها در خان مامور دولت ایران مقیم مرو حسن خان سبزواریر ا با سیصد نفر فرستاد که میر احمد خان را منهزم و بسیاری از سواران او را کشته و قافله مزبوره را بدون آسیبی بمرو از آنجا بمشهد آوردند خلیفه مرو در آن روزها استدعا نمود که نوّاب
حسام السلطنه


نسخه سویم عین الوقایع صفحه ۱۱

حسام السلطنه والی خراسان علاوه بر قشون ساخلو مرویکدسته لشکر جرار بمرو بفرستد که از تعرضات خان ارگنج
محروس ماند لهذا نواب معظم سه فوج سرباز و پانصد نفر سوار و پنج عراده توپ و خمپاره با قورخانه زیاد روانه
مرو نمود و از انتشار حرکت این قشون تازه دو سه هزار سواران بخارائی و ارگنچی که در نزدیکی کمین گاه
داشته و دست بزد بقوافل میزدند فراراً باوطان خود رفتند بواسطه تقاری که بین امیر دوست محمد خان
والی کابل و سردار کهندل خان والی قندهار حاصل شده بود عبدالله خان سیستانی را با فرامین و احکام و مختصر
سوار مامور قندهار نمودند که بین آن برادران را بمودت و یگانگی اتصال دهد و سردار سلطانعلیخان
پسر سردار کهندل خان بطهران رفت و بعضی هدایا برد و ملقب بمظفر الدوله شد و مخلع و مورد مرحمت
از قبل پادشاه ایران گردید و در این سال شیخ عبدالرحمن و سائر مشایخ بندر عباس با صید ثوینی
پسر امام مسقط اتفاق کرده او را چاکر خود خوانسند و بدولت ایران یاغی شدند و قصد دستبرد سپاهیان
ساخلو ایندولت داشتند نواب مؤید الدوله فوج گلپایگانی و فوج شقاقی را با تفنگچیان لار مامور محاصره
بندر عباس نمود تا اول سنگر و خانه های حوالی شهر را بتصرف در آوردند و روز هشتم جمادی الثانیه
یورش بردند و شهر را بغلبه گرفتند و حال آنکه پنجاه عراده توپ و لشکر زیاد از امام مسقط بکمک یاغیان
آمده بود خود دار نتوانستند و بطوری سراسیمه فراری شدند که بسیاریشان بمجازات نرسیده تماماً
دریا غرق و هلاک گردیدند و بعداً سایر نقاط اطراف بندر ات هم که بخیالی یاغیان و اطمینان یاری امام
مسقط یاغی شده بودند مسخر و مفتوح سپاه منصور ایران شد محمد حسن خان پسر سردار علیخان سیستانی و شاه
پسند خان و میر کمال خان بلوچ از سیستان بطهران ورود نموده هر کدام علی قدر مراتبهم مورد الطاف ملوکانه
شدند فتح کلات نادره خراسان و دفع جعفر آقای کلاتی که چندی بود در ظاهر منقاد و در باطن مخالفت
دولت قوی بنیاد را پیشه داشت با مر و اهتمام نواب فرمانفرما حکمران خراسان و میرزا فضل الله وزیر نظام
مرحوم در اینسال اتفاق افتاد طوفان تیره و باد شدید در ماه ذیقعده بکرمسیر فارس رویداد چنان
از صد هزار بیشتر درخت های بزرگ را از پا انداخت
(چین) تین ته که خود را از اولاد قبلای قاان و سلطانزاده طایفه مغول میدانست و سلطنت چین را
حق خود می شمرد جمعی یاغیان را در مملکت چین با خود متفق نموده شهر نانکن و بلده کانتن را گرفت و شهر
اموی را نیز متصرف شد و تا حوالی پکین لشکر برد (اسپانیا) افتتاح راه آهن از آران
ژو از به تا نیلیک قطع مراوده بین اطریش و سویس تاج سلطنت مجارستان و فرقه سن استیفین
که یکی از روحانیتین عیسویانست و یاغیان مجار سرقت و پنهان کرده بودند بدست دولت اطریش می افتد
امپراتور اطریش روزی در بالابرج شهر وین مشغول سیاحت بود بمشق لشکری که در میان خندق تحصیل فنون حربی می
نمودند بعد از اتمام مشق سپاهیان امپراتور در بالا برج اطراف بگردش میرفت که ناگهان لبنی نامی اهل مجارستان
که کمین درآمده ضربت سختی بپشت گردن امپراتور زد امپراتور شمشیر خود را کشید که بضارب زند کنت آدل چاردیا
خود را


نسخه ششم عنایت الوقایع صفحه ۱۱۹
خود در آمد ضارب انداخته کار در ا از دستش گرفت رعایا نیز با او هم دست شده ضارب را گرفتند و بهر اتور
دهنه زخم را محکم گرفت که خون نیاید از او فرود و خود را بمهارت ارشیدوک اکبر برسانید و از انجا قصر سلطنتی
رفته بمعالجه پرداختند و بهبودی حاصل کرد عمر پاشای عثمانی با عساکر زیاد بجهت تسخیر ایالتین والاشیا که در تهران
رفت و دولت اطریش یکدسته بزرگ از لشکر این بحمایت آن دو ایالت متطابق فرستاد
(انگلیس) امتداد خط تلغرافی از ما بینه ولت بهلاند و بلثر یک از زیر دریا طایفه کافر آفر یقاتی که با اکلیس
در جنگ بودند طالب صلح شدند و جنگ بپایان رسیده بود افتتاح راه آهن هندوستان بمبئی
پرتوغال ملکه در نفس سی اولار کشتم میرد و پسر شانزده ساله‌اش بجای مادر پادشاهی کرد (روس
املاک لهستانیها را که برضد دولتشان فساد می نماید افتتاح راه آهن از پطرزبوغ برشو فتوحات پی در پی
در ترکستان اوزبک فتح خیوه و فرجان خیوه بخارا (سویس) روز امر و اخبار را آزادی داد
و بیست و هشت هزار قشون در پای تخت حاضر می نماید پرنس منچیکف وزیر بحریه روس ماموریت اسلامبول میرود
پیغامهای سخت و تهدیدنامه با دارد بدولت عثمانی اما دولت فرانسه و انگلیس بمحض اطلاع از آن پیغام دو دسته
سفاین جنگی خود را بخلیج یزیکا سانجقیا با سلامبول ۲۴ ساعت راه است روانه میدارند پرنس گر شاکف سردار
روس از رودخانه پروت که سرحد روس و عثمانیست متجاوز نموده بافلاق بغدان وارد میشود سفرای
پروس و اطریش و فرانسه و انگلیس در باب تکالیف دولتین روس و عثمانی قراری میدهند و لایحه می نویسند
تکالیف مندرجه آن را دولت روس قبول میکند و دولت عثمانی قبول کرده رد می نماید سفاین جنگی دول اربعه
مذکور که جنگ را قریب الوقوع میدانند بسلام و بنادر اطراف وارد می شوند که حفظ رعایا خود را بنمایند عساکر
عثمانی بسر داری عمر پاشا از رود دانوب عبور کرده در نقطه تورکانی با سپاه روس طرف جنگ میشوند و آنها را شکست
میدهند عده جهته جنگ اصرار زیاد دولت در تنخله مملکت اخلاق از عساکر روس بود در سینه سینپ یکقسمت عمده کشتیهای
جنگی عثمانی را روسها شکسته غرق ساختند امیر البحر روس در سوستا پل بیست و هفت کشتی جنگی روس رامیان دریچه
ببنادر عثمانی فرستاد در اناتولیا عساکر عثمانی از لشکریان روس شکستهای پیاپی خوردند عباس پاشاوی
مصر برضد روس و بخدمت عثمانی اقدام نمود (فرانسه) فتوحات ژنرال بسکه و ژنرال ما کامبون در جزایر
(یونان) زلزله سخت در شهرست میشود (امریکا) رئیس جمهوری انائونی در غال وسعت و آبادی ملک شاد
سردار سعید محمدخان حکمران هرات چند راس اسپ ممتاز بعنوان پیشکش توسط سردار صالح خان بمدربار شاه ایران
فرستاد و ملبوس نظامی اطریشی که از طهران بهر ات آورده بودند بسپاهیان پیاده تقسیم نمود که ملبس بان لباس شوید
ولی سپاهیان پیاده قبول آن لباس را نمیکردند و بتراشیدن ریشهای بلند یکه سربازان داشته راضی نمیشدند
تا سردار سعید محمدخان بآن لباس ملبس شده و محاسن خود را چیده سوار و پیاده بآمد آنوقت سپاهیان قبول این دو
مطلب را نمودند و هم در این سال حسین خان نام نایب تونجانه امیر از شهر فرار ابهرات آمده در محله تو پنجانه بهر ات
از قبل سعید محمدخان منصوب شد (در سنه ۱۳۷۰ هجری) مطابق ۱۸۵۴ مسیحی در انحیال قافله از هرات
عازم


نسخهٔ شماره ۱ عين الوقايع صفحهٔ ۱۲
عازم مشهد بود محمد شیخ نام ترکمان بر آنها غفلتاً حمله برده و اسیر و غارت نمود جنرال سید محمد خان دادند سوار
زیادی باستخلاص آن قافله فرستاد سواره‌جا و با خروی و خوشی ایران بکمک سواران هراتی فرستد و در بیابان چشمه سبز
بتر اکه رسیده جنگ سختی کردند و اسرا را گرفتند و جمعی از تراکه بقتل رسانیدند (ایران) در اینسال
اعلیحضرت ناصر الدین شاه امر بتهذیب بقعهٔ مطهر حضرت امامزاد عبد العظیم فرمود و تعمیر بارگاه آن بزرگوار نیز بیامد
و مأمور اینخدمت مرحوم حاجب الدوله بود نواب فریدون میرزا فرمانفرمای خراسان که برای گوشمال و تنظیم
صفحات آخال رفته بود انبوهی از سواره اتل تراکه انکت نیش بآباد و چاپشلوه محارب سختی کردند و تراکه منهزم
شدند لیکن سپاه ایران کسی پوش قلعه آنها را خراب کرده و تمام آذوقه و اسباب آنها را تاراج نموده آتش زدند
جعفر آقای کلات که فراراً بخیوه جسته بود در این اوقات با هزار سوار قرایابی بعزم تصرف کلات آمد سربازان اقراولی
خبردار شده بنای شلک را گذاردند بعد از پنج شش ساعت زدوخورد شبانه شکست بسواران قرایابی افتاده
متفرق شدند و قتل خان خیوه محمد امین خان بدست عساکر ایران در نواحی شری بهمین سال اتفاق افتاد
تبیین انکه حکام و خوانین با اقتدار خوارزم که مملکت بیعرف و شهر عالیه آن خیوه است از قدیم الایام در سلسله
اطاعت دولت و سلاطین ایران بوده‌اند واکر بحوقی خودسری میکردند سرحد داران ایران تنبیه آنها مامور میشدند
در عهد اعلیحضرت محمد شاه طاب الله ثراه حکومت خوارزم به محمد امین خان رسید و چون سرگرمیهای دیگر در ایران بود
اعتنایی به بینوایی خوارزم و امور حکام آن صفحات نشد لهذا مشار الیه تروی از خدمت نمود و سلام بلکه پس از چندی
بخیال تصرف مرو افتاد و بلایکه مرو در تها آن مخصوص تعلق بدولت ایران بودند در هر دوسال یکدفعه شتری از
خوارزم بمرد می آورد و با سم زکات چیزی میگرفت تا در اوایل سلطنت اعلیحضرت ناصر الدین شاه باز بطمع اخذ زکات
اردوی بمرو آورد نواب حسام السلطنه که والی خراسان بود افواجی بجنکت او فرستاد و او را شکست فاحش دادند
تا در اینسال چهل هزار لشکر خوب از اوزبک و ترکمن آراسته و ترتیب داده عزم تسخیر مرو را نمود نواب فرمانفرما داحترام
که بدانة از اینمقدمه آگاه شد قشون ساخلو خراسان را بطرف سرخس حرکت داد و خود نیز روانه شد خان خیوه که
قضیه سپاه ایران بجانب اور پسپار شده پیش دستی کرده بسرخس حمله آورد و چند روز پیاپی بین خان خیوه و سپاه
ایران محاربه در کار بود تا لشکریان ارگنجی و خیوقی و تراکه که همراه خان خیوه بودند بسیار اسیر و مقتول سپاه
یایی ایران شدند که از روی تحقیق دویست و هفتاد نفر صاحبین منصب‌های نامی از ایشان تلف شده بود و در آن گیرودار
باصطلاح اوزبکیه خود محمد امین خان هم اسیر سپاهیان با جلالت ایران شده بقتل رسید و مرحوم رضا قلیخان زعفرانلو مامور بردن
مردمان متقول را
گویند
سرها واسرا بطهران شد خبر این فتح یکسیز دهم و خود رضا قلیخان روز پانزدهم بطهران رسید روز نوزدهم نیز
که سلام عام بود جنر قتیل خان خیوه و تفصیل اسرا و سرها را بحضور همایون معروض داشتند آن پادشاه جهاننظر
بپاس خدمات اجداد خان خیوه و بزرک زادگی او راضی نشدند که سرشای بریده عفونت یافته آنها با نجلس که
همه نوع طایفه و ملتی حضور دارند وارد شود و امر فرمود محترماً سرها را تغسیل و تکفین نموده در محل مناسبی دفن نمایند
که احترام مقتولین خوارزمی منظور شده باشد و اسرا را بآزادی اجازه دادند که در امورت اجزاء سلطنت منصة


سراج الاخبار
صفحه ۱۲۱

خدمت دولته احترامى باشند هر که امياليند بوطن خود مراجعت کنند غرضی و مال پاکش بآنها داده شود دهم دوست تیره
سیصد و شصت نفر اسير و دو عراده توپ ديگر آورده چهارم که تجویز فتح قشون کرمائی در بندر عباسپور ابطهران وارد کردند
از غرايب اينكه مجلات شط العرب دو مرتبه غراً درد باد قوسی و طوفان شديد در بندر لنکر شش حيا
تجار تیر اشکت پل آق در سند را در کمال استحکام در ایصال بستند در دشتستان تگرگ شدیدی که هر دانه
بقدر تخم مرغ بود بارید و پست نفر آدم و بسیارى از دواب را تلف نمود دویم شعبان دو شير از برق میخانه
شهر سلطان زده يكنفر جارید و دو راس اسپرا پلاک و خانه را خراب نمود یازده عراده توپ با قورخانه نیر
بوشهر و چهار عراده توپ ببرسکان فرستاده شد دو یوار حصار بوشهر در متانت لطرف دریا ساخته شد
(چین) در شهر شانغائی جمعی یاغی شورش کرده بقونسول خانه فرانسه حمله بردند و باین واسطه عساکر فرانسه
با قشون دولتی چین همدست شده یاغیها را از شانغائی خارج کردند و سایر اهالی این شهر و شرکان تن کرمانی بدولت
تسلیم شدند (اروپا) در اسپانیا پسولی بشدت روکا میدهید و بروز و بانی در آن مملکت در شورش زیاده
در مادرید پایتخت ایندولت واقع شد (آلمان) وزیر جنگ پروس که اتحاد دولت خود را با دولت
تصدیق نداشت باین سبب معزول شد قر دریک اگوست چهارم پادشاه ساکس از اسپافتاد هلاک شد
انگلیس یکدسته کشتی جنگی بدریا بالتیک در ایصال فرستاد (ایطالیا) در ایالت پارم
والی را مقتول ساختند و زوجه او طفل شش ساله خود را والی نمود و خود نیابت او را کفالت کرد بروز و با
و قحطی و دزدی و شرارت در آن مملکت در طرابک بواسطه ترقی ماکولات شورش رویداد
(روس) فوت اعلیحضرت ایمپراتور نیکار در ماه حوت ایصال اتفاق افتاد و ایمپراتور الکساندر دویم
بر سر سلطنت متلکن شد و حکم با حضار قشون زیاد داد (عثمانی) فرمان دولت اینکه عیسویان مملکت
عثمانی مثل سایر رعایا جزو خدام و قشون بشوند و اجازه حضور مجمع الجرین با بمب بپلسپر فرانسوی دادند کشتیها
جنگی فرانسه و انگلیس درا دایل زمستان وارد قرار ذکر شد دو سر خد د انوب عثمانی با لقشون روس حمله بردند
مکاتبات تهدید آمیز دولتين فرانسه و انگلیس بروس و اصرار در تخلیه افلاق بغدان ایمپراتور روس تمام ممالک
خود اعلان جنگ را نشر میسازد دولتین شویق ددانمارک در دولت ایوان اظهار بیطرفی در این جنگ می نمایند
انگلیها عضا بدولت روس مینویسند که یقسیم از مملکت دولت عثمانی باید تقسیم ددولت با منظور شود اما جوابی
که روسها میدهند انگلیسها بروز نامه قتی خود طبع و نشر مینمایند که باعث بد نامی و کج خیالی روس درباره عثما
و سایر مسلمین شده باشد فرانسه و انگلیس عهد نامه از دولت عثمانی میگیرند که رعایای عیسوی بخطاد خاک آندوله
مورق امحال باشند و تعدی بر آنها نشود قطع مرا وده عثمانی بایونان یکدسته قشون فرانسه در نقصه پیریه بمدد
یونان وارد می شود شاپسل چوپستانی که سابقاً از دولت روس شکست یافته در کوهها متواری بود ایندفته
ماموری با سلامبول فرستاد که اگر دولت عثمانی با د قوه و استعدادی رسانند بر ضد روس حرکت نماید
قشون روس باکمال تسلط در اخلاق بغدان زیست نمودند در محاصره قلعه سلیتر یا شکستی بسیار روس
دارد


نسخه سوم
سراج الوقایع
صفحه ۱۲۲

دارد آمد ژنرال سپکوچ از ریاست سپاه ضلع و کنرال کرچاکف بجای او در اردوی اینطرف د انوب منصوب
و سردار میگردد قشون فرانسه و انگلیس که در (داتا) بامداد عثمانی آمده بودند و پای شدیدی در آنها
پیچیده همه را متفرق ساخت سپاه روس از افلاق بعدان مهاجرت نمودند و یکدسته قشون اطریش
موقتاً در انجا متوقف شد سپاه عثمانی در بایزید و قارس شکست سختی از روس خوردند تکلیف صلح بروس
و عثمانی از دولت اطریش و رو وساطت از پادشاه روس در باب صلح که بعد پنجاه هزار سپاه متفقه انگلیس فرانسه
در اواخر تابستان بقرم می آیند و در کنار رود خانه الما با پنجاه هزار قشون روس جنگیده فتح میکنند و سردار
آن قشون روس پرنس مینچکف بود که محبته در بالای نوابا الشکریان دولتين مزبور که با سپاه عثمانی متفق می جنگیدند
منشا داد و انبوهی از سواران انگلیسی را مقتول ساخت و در این ایام دولت پروس هم با دول اربعه فرانسه و انگلیس
و اطریش و عثمانی که برضد روس بودند موافقت نمود قلعه بمارسوند را سفاین جنگی انگلیس بضرب گلوله و نارنجک ویران
ساختند چون آن قلعه متعلق بروس و در جزیره الاند در دریای بالتیک واقع است حملهای پی در پی عساکر فرانسه
و انگلیس در شهر سوستاپل اما بواسطه متانت دیوار و بنای اطراف آن که بدستور العمل تت لوبن مهندس روسی ساخته
شده بود بمفایده میگردد در مدت ساردین هم بیست هزار سپاه امدادی بکه برضد روسند میفرستد وفات
امپراتور نیکلا که در ماه حوت اتفاق افتاده بود بهیچوجه وضع جنگ را تغییر نداد و عمر پاشا سردار عثمانی بکمک عساکر
متحده وارد سوستاپل شد در کنفرانس وین که بسی دولت اطریش گفتگوی صلح بین عثمانی و روس بود بواسطه
عدم قبول دستور روس که در قرا د یکر سفاین جنگی نداشته باشد کونفرانس مزبور مثمر ثمر نشد سفاین جنگی فرانسه و
انگلیس بدریای آزوف ورود و فتوحاتی کردند در سوستاپل نقاطیکه بتصرف عساکر دول متحده آمده بود
برای یورش خیلی مساعدت داشت لور د راکلان سپسالار انگلیس بمرض و با در ان اردو وفات یافت و
قلعه ما لاکوف را ژنرال بوسکه و ژنرال ما کماهون سرداران فرانسه بغلبه گرفتند که باعث فتح سوستاپل آن قلعه بود
ژنرال کورچاکف سردار روس بعضی از سفاین جنگی دولت خود را بر آنکه د شمن متصرف نشود معیوب و غرق ساخت
استحکامات اطراف سوستاپل از شدت نارنجک و کلوله تو بها و بغتهای عساکر دول متحده بکلی معدوم شد
قلعه دیگری از روس باسفاین جنگی انگلیس و فرانسه در کامشا تکا ویران ساختند و در مملکت فینلاند متعلق بروس
قلعه دیگری را نیز متصرف شدند اعلیحضرت ایمپراتور الکساندر دویم به نیکلایف آمد و زمستان سخت بیساری
کمال زحمت سپاه دول متحده شد قورا د یف سردار روس قلعه قارس را که مهندسین انگلیس محکم ساخته
بودند محاصره نمود و باندک مدتی مفتوح و سخر ساخت عمر پاشا مامور سمت باش آچق شد و دولت سوید
و نروژ نیز با دول متحده برضد روس اتفاق نمودند دولت فرانسه برای مصارف اینجنگ معادل پنجاه
کرور تومان پول ایران قرض میخواهد دانای پارس بیشتر از صد کرور حاضر مینمایند (هالاند) منع خرید غلام
و کنیز در جزایریست هندوستان که متعلق بایندولت است و عهد نامه در تجارت با دولت ژاپون
(یونان) وزیر جنگ که عداوت با روس دارد با پادشاه خود که دوست روسها است کلمات
مستهجن


نسخه سوم عین الوقایع صفحه ١٢٣
مستجن میگوید (افریقیا) عباس پاشای میلم را بواسطه خونریزی زیادی که در قلمرو خود نمود در دفتر
از علاتمها او ا دراخته کردند و سعید پاشا عمویش بجای اودا معین نمود (امریکا) که در تب
انا تونی و دولت اسپانیا بجهت حبس یکفروند کشتی انا تونی که در ناوان اسپانیولیا توقیف کرده بودند و جهتمند
بتجارت با ژاپون دولت انگلیس داوطلب نزا مائی انا تونی است چنکه روس میخواست که بمریست پائل بیوست
در جزایر کو چکن شنعاس متعلق بملکت پر وکه از چندین سال قبل طیور دریا و غیره انجهانها داشتمه فضیلات خودرا
انجا ریخته بودند و تا آنزمان فرنگیها آن انکشاف را نکرده بودند و تمامی اراضی آن جزایر بچندین ترع قطر انه
فضولات طیور مجری شده و بر شوه زمین خیلی مفید بود در اینسال دسته دسته کشتی آنجا رفته و از انها بار کرده
ببلادینگی دنیا بردند در تشهریان سال وارده واقعه در برزیل زلزله سختی روی داد حکمران هرات سردار
سعید محمد خان پسر وزیر یار محمد خان که نقصان عقل بهمرسانیده بود کم کم خبط دماغ یافت در وزها اغواط
را برای حاضری و سان دیدن احضار مینمود و بهنگام و فیله افواج حرفهای نا شایسته ببزرکان و صاب
منصبان میزد و در ختم میتی که سپاهیان مطالبه انعام یا مواجب می‌نمودند حکم میکرد توپهای بزرگ را از
تو پخانه بمیدان مشق می آوردند و مخصوصا بجانب ارک که نوآبر و انده کش آنجا ساکن بود مفصل با کلوله
شنک میکردند و دشنام زیاد نیز با نالی حرم خود و پدرش میداد و هرکس میگفت که سردار صاحب از نوابه
والده چه میخواهی میگفت دنیائی از او میخواهم تا ندید دست بوطیند ارم خلاصه اعیان و اشراف همردزه
بدین مخمصه گرفتار بودند و هرگاه با ونصیحت میکردند فوز آبگمشیر برهنه قصد قتل ناصح می نمود اتا نوابه
مادر سعید محمد خان که دختر سمی سیدال خان و خیلی عاقله بود از مملکت و مردم بتدبیر خود نگهداری میکرد تا کار بجائی رسید که کرجه ادعای سعید محمد خان
همزده را بهر چی بقتل رسانید و بزرکان آنجا که از او رنجش داشته سوار بنهاره با قیس الشکر فصار کرده با انها بمدت شخته
در ضمن شاهزاده محمد یوسف و شاهزاده محمد رضا پسران شاهزاده ملک قاسم میرزا که برادرزاده گان کا کج شده افغان و در
سرجام خراسان در پناه دولت ایران بودند نامه نوشته و آنها را بهرات خواستند و ترغیب و تحریص نمودند و سعید از رسید
خواب کو شعلمات داطمینان از آمدن شاهزاده محمد یوسف سعید محمد خان و ا دیوانه خطاب کرده در صددنا فرمانی و بی‌احترامی او
در ١٢٧٣هجری (مطابق ١٨٥٥مسیحی) در اینسال شاهزاده محمد رضا پسر ملک قاسم پسربرادران
فیروزالدین میرزا براهنمائی عباس خان ریحا که سید محمد خان اور ا از هرات اخراج بلمعوده بود از سرجام ناحیه مشهد
متوجه هرات شده بدون رضای والی خراسان بمعید تمام خودرا بخاک هرات رسانیدند و بطولع محمد امین شریعت پیشقدران
و متعلقان خود داده از آنها اطمینان در همراهی خودشد همه قرآن مهر کرده باستقبال آنها فرستادند تاشاه پشت بدروازه
ملک معر و ف بهرات آمده شطران در برا گشودند و بدون اطلاع سعید محمد خان آنها را بشهر داخل نمودند و طبل چهار روی
بنام شاهزاده محمد رضا کوبیدند فردا صبح که این خبر غوشند اهالی اطراف سردار سعید محمد خان را داکدا شتند و
بشاهزاده محمد رضا کر ویدند و عباس یگان با علمای سیستان عزم کوه محمد برقی چی مطر بعد آب باطنی که با سردار سخی دانا
داشته با جمعی متوجه ارک شدند در میان دالان ارک بسعید محمدخان رسیدند بلا عمل دستمال کلاهی ابریشمی را تا پیه گلوی
او


نسخۀ سویم
عین الوقایع
صفحۀ ۱۳۴

شاهزاده عبداللہ
معاویه ابن عبداللہ
سبط طیار است

شاهزاده قاسم
حضرت امام جعفر صادق
نه بپای شیعیانه
راد و اکرم پروردان
دار مساکین گرفتند گوی
در چهل و یک بنا کردند
بنای اسعد الدین
سنه ١٢٤٧

او را نه شسته در انداخته کردند در ناقل از محمد سرق چی پهلوان در حین جابجا شدن بود در تہتش ماردریمان عایبی انداختند و بزه مکرم
میر قریش مزاربان مضروب چوب جنازه او را در آورده بقرب جوار شاهزاده قاسم و شاهزاده عبداللہ جامح ار که بهترین مدفون ساخت
والله اعلم (توضیح آنکہ) وزیر یار محمد خان ظہیر الدولہ دارا شش پسر بود بقیر تفصیل سردار سعید محمد خان
و محمد صدیق خان و محمد حیدر خان و دوست محمد خان و محمد عثمان خان و محمد عمر سردار سعید محمد خان اینطور مقتول شد
محمد صدیق خان بعیشہ مار مرحوم گشت دوست محمد خان بزهر دغا وفات یافت و از او یک پسر ماند محمد حیدر خان نیز شرما
در مکه شت محمد عثمان خان بتائن کثافتہ انجا بود تا مرد و پسر از او مانده عبداللہ خان نام دارد اما محمد عمر خان با دو
و مکنت زیادی شما ہمیشہ سکونت یافت یکماغ اہل بست آ برای بسیتہ اول کار یگوند را ضبط کرد سردار امیر فرخی
ترشیز تبدیل کرده بینصب را دارا شد تا ہر چه داشت و بہر پسر رجال ولایت ایران با و مساعدت و مرحمت فرمودند بہر جا بر دئی
اغسله گذاشت و میرعمر را تغییر داده محمد امیر نام خود را نهاد املاکی که دو خراسان دشته امیر آباد جفت چناران و کز بندیزد
شاهان کرم است و امروز نامتار ایہ حکومته خواف منصوب میباشد و اطمینانی با قوال و کردار او نیست
دو پسر کافی دارد کہ ہر عکس مرد واقع شده اند یکی نامش شیر علیخان و دیگری عبدالله خان است و یک صبیہ محمد امیر خان
کہ ہشیره این دو برادرند بنت محمد خان سرتیپ هزندی است کہ ملکرانتی و سپار شخص با طاعت و تقوائی شیعی
یگر ختر وزیر یار محمد خان بود بز محمد اکبرخان پسر امیر دوست محمد خان داده و بعد از وفات او بنکاح سردار غلام حیدر خان در آمد
و بعد از دحیاق معقده امیر شیر علیخان شد (انتہا) عباس دیجان پسر عسکر نام سیتہ فرخ... بوناجی ناظره میشود
وزیر یار محمد خان کہ در اول زن تمیر غلام محمد بود با و داده شده بنات خانم که گیس سفید و ناظر نوانه مادر سعید محمد خان بود
بنکاح نایب علیخان در آمد امیر دوست محمد خان در اینسال لشکر از کابل دواه غزنین بقندهار و هکر و آن کشیده
متصرف شد و بنیاد وصلت و رابطہ با بزرگان دژیم د رائی قندهار نمود (داخله ایران) در ساده ارزت
سیل و باران بسیار خانہ ها خراب شد بہار استانہ طفلی تولد یا کہ سرشت و غرابت دیگر نیز در خلقت او دیده و
آوازش مثل آواز جوجہ خروس ۲۴ ساعت زنده بود محفل اعظام اتحاد دوستین فرانستہ و ایران ناپلیون امپراطور
فرانہ نشان در جہ اولی (لژیون و نور) مرصع بالماس را با حمایل و لوازم آن جهتہ پادشاه ایران اندامود
با صفہان روشنی مه چو ہے فضا نمودار شد مانند برق که از اثر آن سه روز بعد صاعقہ بسیار عظیم و صدآ مهبی در این
پدیدار گشت محمد شاه خان سیبی و نادر شاه خان پسرش که قلعه ممکنه سپیدا در بلوچستان دارا بودند و دم از خود شتر
میزدند اما معطلی خان سرتیپ افواج کرمانی را رجال دولت با انبوهی سپاه تجهیز و تدمیر قلعه سپیدانمال آن رستند
بجلادت قلعه را مسخر نموده و محمد شاه خان و اتباع او را دستگیر کردند میرزا محمد تقی متخلص پسپر بخاوند با نج اشوان
ملقب بلسان الملک شد (چین) زلزله سخت در یو چکت خرابی عمارت سلطنتی که در هجر سنگی آن کشته واقع و یک اولیا
خاقان در انجا ساکن بود زیرا آوار مانده تلف شد (اسپانیول) شورش سخت در ایملکت حصول یافته دراین
پای تخت اندولت (ہندوستان) پادشاه مملکت اود را دوت انگلیس از سلطنت خلع نموده آن
متصرف شد (ایتالیا) ساردین شش کر در توان پولی قرض میکرد ایجاد کسپد لیسیون در رم (پرتوغال)
شورش


نسخه سوم عکس الوقایع صفحه ۱۲۵
شورش دیزین پای سخت بواسطه گرانی نان افتتاح راه آهن از لیزین بکارگاه طرف سرحد ہسپانیا (روس)
فوت بسکیچ در ورشو جشن تاجگذاری امپراته بجاه معتبر بر مسکو قرارداد با کمپانی پیتر که در چله غط مملکت چنان
راه آهن نماید آفکن از ورشو به پطر دیم از مسکو به پیزنی نوکود سویم از مسکو بکانما چهار مراد از کوریک
بست کمدلاند (سود و زوج) آزادی مذهب در اینملکت (سویس) گفتگوهای سخت با دولت پروس و تهیه
جنگ لمرفین (عثمانی) انتشار اعلان سلطانی بر ۲۱ فصل در آزادی عیسویا و رفاه حال ایشان در تمام مملکت
(مصر) راه آهن از اسکندریه بقاهره تمام می یابد در جزیره هندی نزلزله سخت رویداد (انگلیس) مشون
تدارک برد که از دریا به بندر گورشینا در روس حمله برد شور اسکریه دول متعاهده در عمارت طولپری با حضور امپراتور با به
در فقره جنگ با روس انتقاد مجلس کنگره در پاریس و اجزاء عظم مجلس از اینقرار بود کنت دانسکی وزیر
خارجه فرانسه رئیس مجلس بود کنت بولول و بارون هو نیز از دولت اطریش لور کلاراندون و لرد کلی از
دولت انگلیس بارون برف و کنت ارلوف از دولت روس کنت کاور و راز دولت سار دین و اتایا
و عالی پاشا از دولت عثمانی مامور دت پروس بعد از چندی قبول شد و ابتدا حضور نداشت انقاد صلح
مابین دول متعاهده و عثمانی از یکطرف و دولت روس از طرف دیگر در اواسط بهار شد دولت عثمانی در
تحت حمایت دول معظمه فرنک قرار گرفت قپ از یکزیچه تجارت جمیع دول آزاد و قدغن شد کشتی جنگی هیچ دو
در آنجا وارد نشود در تابستان عساکر دول متعاهده سواستاپل را تخلیه کرده بتصرف دولت روس واگذار
نمودند و سپاه روس هم قارص او گذاشته بتصرف دولت عثمانی دادند اتحاد و مرادده دوستی مابین
دولتین روس و فرانسه در جنگ سواستاپل همه جمعیت محاربه روس نود و پنجهر از نفر قشون فرانز تلف شد و سیهزار
لشکر فرانز در این جنگ حاضر بودند سفر ناپلیون بدریا شال (افریقا) فوت سلطان سقط سعید نام
که پنجاه سال سلطنت کرده بود در زنگبار و این شخص مملکت عمان را در عربستان از دست تطاول طایفه و ثانیه اشلخ
نمود و با دول انگلیس و فرانسه و اتاتونی معاهدات تجاری بسته تعداد نفوس دولت برزیل در امرکیا و پانزده کرور و
دویست و هشتاد و هفت هزار و هشتصد نفر رسید (افغانستان) تفصیل وقایع هرت و قتل سید محمد
باعث آن شد که دولت علیه ایران مرحوم حسام السلطنه سلطان مراد میرزا والی خراسا امر فرمودند که لشکری بتادیب
شاهزاده محمد رضا و تسخیر هرت بفرستند هم در این اوان شاهزاده محمد یوسف خود را بهرت رسانیده و برادرش محمدت
بود و نیز تراکمه تکه و سارق قریه بعضصد سوار و دویست پیاده بتاخت اطراف هرات آمدند و تا نواحی حجر رباط
و بند آردا به تاخت آورده بودند شاهزاده محمد یوسف با دو هزار سوار جرار حرکت نموده بتراکمه حمله برد و جنگ سختی
با آنها کرده قریب دویست سرو اسیر بهرت آورده اموال و اسرا اهالی را هم از تراکمه پس گرفته بود مقارن
اینحال امیر دوست محمد خان بمحاصره قندهار افتاد شاهزاده محمد یوسف و شاهزاده محمد رضا از دولت ایران استغناست
جستند نواب حسام السلطنه مرحوم حسام خان ایلخانی ایل زعفرانلو را با مختصر لشکری از مشهد بطرف هرات
لیکن بدون رضای شاهزاده محمد یوسف سایر افاغنه با عواد باطینان یاری مرحوم امیر دوست محمد خان بشهر ستاده کان و


نسخه شش عین الوقایع صفحه ۱۲
لشکریان ایرانرا پندخوشه شهر هرات راه ندادند درین حین که مرحوم حسام السلطنه لشکری عبارت از ۲۵ هزار پیاده و سواره و
سی عراده توپ با خمپاره حرکت داده از مشهد بهرات شتافته و درین سفر مرحوم حسنعلیخان امیرنظام گروسی نیز همراه بود و تا
هرات بمحاصره کشید سران سپاه افاغنه مخوف شدند و از مرحوم حسام السلطنه درخواست مراجعت نمودند خواهش آنها پذیرفته
شد بدینشرط که اول شاهزاده گان هراتی را دست بسته تسلیم نمایند هر دو برادر را گرفته و بار داد دولتی ایران فرستادند
قرار بحرکت از دو شد پیش تازان از دو تا غوریان هم رسیده بودند که مرحوم حسام السلطنه مجدداً امر بمحاصره و تضیق شهر شیر
هرات را فرمود در آن هنگام ستاد اهل شهر هرات این بود که در شهر سه و نیم سلطان یکروز در واقع و خصومت دره بودند
بدینقرار که در روز تسلیم نمودن شاهزاده گان دو اپنے حسام السلطنه ایران سرتیپ عیسی خان بر در زاده یکی از مناصب حصبان
عساکر هرات بود یکجاگی سلطنت افاغنه در محله قطبچاق نا امید خود را جمع کرده علم اقتدار و ریاست افراشت دیگر
غلام خان نورفلزائی در محله برج خاکستر پهرش طبل پادشاهی بنا بر خود نواخت دهم پیر محمد خان در محله قطبچاق
اعلان ریاست و اقتدار داد و نیز مرحوم عباسخان رکابدار که اهل کشمیر بود با بزرگان غزبیانشهر در محله خواجه عبد الله
مصری امارت جمهوری اختیار کردند و دوازده عراده توپ که شهر هم بود هر کدام سه عراده بخود بردند تا مرحصب نموزد
مرحوم حسام السلطنه اینها در میان شهر بهم زد و خورد میکشند اما عاقبت عیسی خان بر در زاده سایرین را تحت اطاعت و فرما
خود در آورده بود خلاصه کار شهر مجدداً بمحاصره کشید بنای تفتین سنگر بازی شد توپچیهای ایرانی همه روزه برای اخرا
برج و بار و با ضرب گلوله توپ خرابرا عهده برآمدند و مرحوم حسنعلیخان امیرنظام کفایت با بخرج داد و چند سنگر از افاغنه
گرفت اما فتح نمیشد سرتیپ عباسخان که از طرف عیسی خان مامور جمله و گر دوست بود با اراده ایران بود پایانه
دو محله حبوزار بمرهمت مرحوم حسام السلطنه امید وار شد بسلام رفت و مخلع و جزوار شد که جناب محمد یوسف خان سرتیپ
حکمران سرخس پسر اوست بناء مرحوم حسام السلطنه دوازده هزار روپیه مسکوک ایران بر ا بزرگان غزبیان شهر میان
سنگ نمای روغنی نموده فرستاد که مخارج معطل نشوند و بخیر خواهی دولت علیه ایران اقدام کنند آن ابله در بودن بخانه شخصی
از همراهانم رسید که اکنون اولاد او فخر الحاجیان مایه تجارت صحیح نامی دارند و زندگانی میکنند در شب که سایرین غافلند انا قبل از رو
پول و دستق اهالی غزبیانشهر خیالات مرحوم حسام السلطنه را خشنا تدارک همرامی داشته تا روزی که یوم جمعه ۲۷ ربیع ۷۲ ۲ ۱بو
اهالی شهر انچه فراستی بودند بمسجد جامع بهر نماز حاضر شده بودند و انچه اهل تشیع بودند بتکیه معرف میرزاخان حاضر شده
مرثیه خوانی داشتند در ان هنگام هیگ سلطان ارونقی تبریزی که از وقت فراره از توپچی بودن ایران که بخیر هرات آمده بود و
مرحوم سعید محمد خان او را سلطانی توپخانه داده بود و مشارالیه اکنون سر تپ اول توپخانه داخله هرات است در انروز بپاس
نمک سعید محمد خان و حقوق دولت ایران که دو ماه پیشتر خلاف و خطا کرده بودند از جابر خواسته میان مجلس تعزیه اظهار
داشت ایها الناس شما اینجا روضه خوانی دارید عموی پادشاه سلام پیش دروازه معطل فنجاست بر خیز بدستی
بگمارید عساکر ایران را بشهر بیا وریم فورا بزرگان غزبیانشهر هرات که در این تیته بودند مثل مرحوم آقا میرزا جان و مرحوم
آقا میرزا بخت خان و مرحوم مستوفی میرزا محمد حسین که معزول و مرحوم آقا میرزا محمدی و بعضی خوانین و بزرگان دیگر و
مرحوم آقا سید محمد تکیه دار همه برخاسته نعره یا علی کشیدند و ببرجهای محله خواجه عبد الله مصری بالا شده و بسلامت له دواء
احضار


نسخه سویم عاکف الوقایع صفحه ۱۲
انحصار نمودند و برهی توپ ایه مجمله ششطرف توک کرد سید هفت توپ هم زده بودند مرحوم حسام السلطنه دریا فرموده
خودش با دو فوج که یکی از آنها هراتی و دیگری ترک بوده یورش آورده تا پای بارو متفرق باشیم نو د بانها در سر بامهای
زیاد از منازل خود آمده هفصد و چهل نفر سر باز ایرانی را برجیها بالا کشیدند در آن اثنا افاغنه خونخوار از تجهیز
مسلح دستگاهمتیها دز ارزش هزار سپاهی و سه هزار رعیتی بریاست عبدالله خان برادر خان آغای جمشیدی شمشیرها  واما در نیازمندکان
برهنه کرده از جانب دروازه خوش و دروازه قندهار بمت صدمه انبیا چهار بار بلنذ کرده حمله ور شدند اهالی  از میان کوچه
تشیع که حاز بودند با سربازهای ایرانی وارد شده مستعد دفاع و محاربه بودند که ناگاه از خارج شهر با بازهای اسماعلخان
مترقب ایرانی که اهل تسنن و اکواد ینیدی کروحی بود محضه ضامنا برای انهدام کار تشیع شیپور بازگشت خلاف بسر بازان ایران
کشیدند و سرباز در رو کرده بحکم شیپور نظامی خود مهاجم جمعیت که انگشته سر برفر نبا شیمه الحاح میکردند که سرباز حال که در راه   بزه انبیا شعه
بودن ما با افاغنه ظاهر شده و شما اگر سرخی کردیم دانما جمله آورده اند ما را بورطه هلاکته ارند و بر نگردید که هوا را میکشند
سرباز ما بجواب میگفتن فر بزه ایناخ شیپور باز گشت بکریزیه کر کر قابداغ و یکی یکی از برجا بزیر می آمدند مرحوم بکرگر قاید اغ
حسام السلطنه در کناره خندق شمشیر برهنه در دستش و ندا میکرد که ای سربازان پدر سوخته چرا بر میگردید و مرا بد نام میکنید  یعنی ما بر کشتی
من هنوز چند فوج دیگر از اردو برآورد و بکشهر خوبه نام برگردید بشهر و مد دکنندگان را یاری بدهید که افاغنه آنها را تمام بازگشت است
میکنند احدی گوش بحرف او نداد و تماماً بآن آوا از شیفوز اول مشتبه شده دکان کرده بودند افاغنه حمله نموده اند و  باید بر گر
آنها را بشهر خواسته اند که بقتل برسانند زیرا لباسهایه دستی تماماً یکرنگ و یک مشاهره بود خلاصه افاغنه از دو طرف محله و ششصد
معدود از سربازان ایران که هنوز پایین نیامده بودند بجای تفنگ را بر افاغنه گذاشتند منجمله وکیل باشی رضا قلی نام که حیدر
و تفنگ بوده نفر از سپاه افاغنه را کشت و بعد خود را از برج بزیر انداخت اما پایش در خورده بود بعضی از بزرگان
با حسن سلطان که طاهر تیپ اولاست خود را از برج سرازیر کردند منجمله پای حسین خان و پای مرحوم میرزا محمد حسین ستونی شکست و کردن
و کمر مرحوم میرزا نجف خان هم شکسته بود نوکر نمک بحرام او که نامش رحیم هرو یاد بود سرش را بریده برای جایزه بشهر آورد و پای
میرزا مسعود خان پسر شوم میرزا محمد حسین در روی بام کلوله خورد سایر بزرگان هر سم با سد و د سر باز دفاع کردند تا همه
کشته شدند و دو نفر از عموهای مؤلف که خیلی شجاع و نامی بودند در این گیر و دار مقتول کشتند عدد کشتگان طرفین از تجاوزه
از سربازان ایران هیفتاد و چهار نفر از غزنبا شیه صد بیست یکنفر صد و بیست نفر از افاغنه یک صد و بیست پنج نفر
و ان بربجات بر ف افاغنه آمده مرحوم حسام السلطنه افسرده خاطر شده بعد از انیکه یک اسب او را از پای برج بگلوله زدند
مراجعت نمود و آن سه توپ تفنگ بحرام را لشین پسل ترشیده مامور چرایده یدن آلافهای اهل اردو قرار داد که همین چایان
بسیاری نقش کشتگان تشیع را تا سه روز کسی جرات دفن ننمود که ایوان آنها را سکان خورده بودند افاغنه شهر دست
تعدی بخانه تشیع کشودند و بتاراج و قتل و غارت پرداختند منجمله مرحوم آقا سید محمد که مرد بیشمار و صا به زهد و ورع و نیمدار
تشیع بود او را گرفته بمحله محمد صا بردند و در خانه کامران نام محمد او را قطعه قطعه کرده بدیک چودن انداخته بریان کردند
که بخورند بعد از بریان شدن طعم تلخی پیدا کرده بود که نتوانستند از آن گوشت بقد ریکه میتوانند بخورند خلاصه از تشیع هرات که
وصلتی با اهل تسنّت داشت رهایی یافت مابقی از مال و جان مایوس شدند و ستم فراوان دیدند که اگر دولتیه ایران من فضائیه
ایران را


عاجز الوقايع صفحه ۱۳۱

ایران را بتبایع آنها بخل فرمایم کم است و موافق انصاف تلافی نمیشود حاکم برای داشتن عیب بکا لشکری هیچ
عوض نمیاید که باید شفیور چی بزرگ در نزد خود در حین لشکر کشی مرحوم حسام السلطنه می بود در اهالی نظام عموما شفیورچیان می بودند
که ذمّی شفیور بازگشت شخصی در سر می کشید فورا بوعکس آن کشیده شود در سر باز هم بیقتصد و دیگر آنکه باید در سفر مصاحب نصیحت گویم
همراه کم بازدار و شمر میشدند که در حین حمله دشمن مجنسانه بحکم شیغور نموده برگز مشقاحال خود و سایر انداییان از روی
قانون طرف محاربه و جدال با مجددران افاغنه میشدند تا خبر ثانوی رضیب فیلدو برایشان میرسید و اخراجی که متعاقب
احضار شده بودند می آمدند خلاصه اردوی ایران بمخارج معطل و اهالی شهر محصور ماندند هم در این ایام از حرکت
خلاف شخص غیره که دخل اردو بوده قورخانه دولتی در جنب مصلای هرات آتش گرفته بود بطوریکه از محل آتش گرفتگید باره
فاصله سنگ قورخانه را بریده شده گوگنا برگشته بخود آتش میگرفت و عاملین باهم میسوختند لهذا چنان تلفا باروط در آمد و ہے
ایرانیان شده بعد که مرحوم امیر حسن خان شجاع الملک شاهسون برای سواران ابوابجمعی خود چهار من باروط از قرار مکمن
از قرار شخص شخصی که از پختم
شانزده تومان خریده بود پس افاغنه گمان می کرده اند که ایرانیان میولنوده اند و قدری از قورخانه خود را آتش زده اند
برای رسانیدن قورخانه
که افاغنه از شهر خارج شوند و حمله آورد گردند آنوقت اردوی ایران تمام آنها را هدف تیر توپ و تفنگ قرار دهند امارا
نامزد فوت شده بود مرحوم
همین خیال باز حمله در گی بازداشت اما مرحوم حسام السلطنه همان روز آتش آمد شخص چرباری نزد مرحوم حاجی محسن خان پیس
با درخان پسر مرحوم حاجی
حسنعلیخان بستیز به خزافی فرستاده بود و تاکید کرده بود که دوازده روزه سه خروار بارو بت هرات دارد نمایند آن دو نفر
بکار سکی دره چنزی بوده
یکے خود مخو بے که استعداد و آخره برای مر حمه و نخر بر قسمت عمام در ششه سه روزه دوازده خروار باروت با ادوات قورخانه
بارد و فرستادند و انمحذرات شان منظور نظر گردید که فعلا نتایج آنها از دولت علیه ایران بیحصے مقلب و بعضی موظفند

در سنّه ۱۲۷۳ هجری (مطابق ۱۸۵۶ عیسی) ایران و افغانسان سطحه عهده کشکوکبا

محاصره هرات بود انا بعد از چندی عیسی خان از در صلح در آمد و بنای معاهده با مرحوم حسام السلطنه گذاشت و پیمان امان
شتیم یکه بشیر اندرکنجا
خواست مرحوم حسام السلطنه سوگند یاد کرده بود که والله من خونم را روی خون تو دیده ام و نمسگره از من کسی تو
من سخنی در می قوایم
صدمه برساند عیسی خان مطمن شده در وازه را باز کرده مولده بارد و آمده بود در سر تو بخانه ندد دید دن قلاع مرحوم حسام السطان
ینی غضبه ای مرا تو
یکنفر تو بچی سر راه او را گرفته گفته بود عیسی خان توئی کشه بود بلی توپچی کشه بود کینه او علی یتیم یلداش کرم اندر دست
کشته ای من تو را غزه
من سختی در می قوایم و با تفنگچہ یکلوله سینه عیسی خان را هدف گلوله قرار داده اورا کشته بود خبر بجسام السلطنه دادند
میکنہ ارم
از عبد العلیخان توپچی باشی بازخواست اینحرکت را نموده عبد العلیخان کشه بود که توپچی پیکار را از نا فهمی کرده حلیمیه
منا قاتل عیسی خان
کرد جواب اینمطلب را خودم بحضور همایونمیدهم لہذا مرحوم حسام السلطنه محض بجا آوردن پیمان آمده ز کو خونها
شانا خان برا حین زاده
عبد علیخان توپچی باشه
عیسی خان بغضه کرده بود و میر عبد العظیم از روسای ستن را حسام السلطنه بیا ردو خواسته با نعام و خلعت خوشنود نمود
وا و فتوی داد که بالشکریان قاجار مخاصمه و مجادله حرام است در هرات در اوایل ربیع الثانی ۱۲۷۳ تسخیر
م امیر علیخان پسر مرهم
سپاه ایران آمد و خبر فتح را بطهران چند نفر از روسا بردند منجمله مرحوم امیر حسین خان زعفرانلو برادر سام خان کشد که بعد
سیداله نا قاینی برا
شجاع الدوله حاکم قوچان شد و انیخبر میمنت اثر را روز چهار دهم ربیع الثانی ۱۲۷۳ به پیشگاه همایون رسانیدند
مرحوم امین حسن خان شهاب
امیرت تمام فرده
و خلعت و انعام تمام رئیس و مرءوس اردو بخصوص بخود نواب حسام السلطنه فرستادند و انی مطلب باعث هیجان دوت