صفحه ۵۹

عین الوقایع

نسخه پنجم

نامصمت زبده هر ارمق
شمس عفت مطلع دیدارمق
گوشوارکش زیور عرش برین
خادمش گردیده جبرئیل امین

مهر در فرزندش امین و دادگر
باعث آزادی جن و بشر
آن یکیرا نام چون خلقش حسن
سبز پوش قاسم نام ممتحن

صاحب تاج و لوای مغفرت
شافع مخلوق اندر آخرت
شاه اقلیم امامت از است
تا ابد ان مهر رخشان بود و هست

بعد او سلطان دشت نینوا
آنکه باشد نام او عین البقا
شمس بطحا پادشاه بحر و بر
نور چشم دو قمر خیر البشر

خسرو مظلوم دشت عالمین
تشنه کام کربلا یعنی حسین
آنکه سر بهاد اندر راه دوست
دادرس اندر گه و بیگاه

چارمین حجت شه دنیا و دین
حضرت بیمار زین العابدین
چشم بیماران برسه سوی او
کعبه مقصود دلهای او

نور چشم باقر علم ازل
آن عزیز خاص حق لم یزل
درگه او ملجأ درماندگان
فیض بخش هفت اقلیم جهان

جعفر صادق بود نور ششم
راد مقصد بو لایتی کشته گم
مخزن پیدایدا اکبر است
صاحب اسرار حق داور است

هفتمین موسی کاظم شاه دین
مبدع عالم پیشوای تسلیم
هشتمین سر مایه عشق نخست
آنکه ابیات بی بحر شرح است

آفتاب مکه و سلطان طوس
دسترس خاکش کتر چرخ آبنوس
باعث فخر عرب میر ولا
شاه اقلیم عجم یعنی رضا

توطیا کرده زوّار او
کیمیا خاکستر دربار او
کو هر درج نهم باشه جواد
آن امام اشرف عالی نژاد

در لقب گردیده از تقوی تقی
خادم اوصد هزاران متقی
حجت عاشر نقی شمس عرب
میکنم مدح و ثنایش روز و شب

صاحب ارشاد تعلیم کمال
مقصد و مطلوب سودای وصال
نیست جز او ممدوح و پر بها
در شمار یازده جو فخر ما

دهر از جود و جودش پایدار
منبع بحر کرم کوه وقار
صاحب دین وارث تیغ دو سر
مهدی آمد انشأی عشر

انگه برنامش امامت ختم شد
امر او در غیب بطه حتم شد
زود بیاضی دست بر دامان او
باشد از جان بنده فرمان او

اسب ششیری زلطف پاکیش
کرده حاضر از برای یاریش
اندرین دوران چرخ پر تعب
بهر این خدمت بیاضی روز و شب

شد غلام چارده معصوم پاک
تا ز عصیانش نباشد هیچ باک
هر که تنک کرد دارا ان گهر
کی ز نخل قمر می یابد ثمر

بَعْدَ الحَمْدِ وَ الصَّلَاةِ عَلَی مُسْتَحَقِّهِمَا مقصده یان زبان قاصر اینکه سلاطین با عز و تمکین روی زمین را نوعی تلقین

ترویج دین مبین میباید و دختران عومتی شاید که باعث اتلاف نفوس انبوهی بنی نوع انسان نشود و نموّ و مؤاخذه حشتم حقیقتی گرد

نهمان جویان را جهة وبعد تصرف مملکتی باید که تسخیر آن بریاضت میستر و سر بر فرمانفرمائیش در حین قناعت حاصل آید نه چون پیشینیان

افغانستان که از جدال و قتال با یکدیگر و تاخت و تاز بداخل و خارج آن کشور الکای محل اقامت خود را در مصیبت مقسومین

افغانان ساختند و این قواعت خونریزی و قتل و غارت پیشه نتایج آنها شده حال هم بدان رویه بپا و بر قرار هستند

معلوم است خوی بد بر طبیعتی که نشست نرود تا برد و سر ز دست تعجب دارم از این غفلت که اشخاص بزرگی

روزگار را کردار گرگ پسندیده است مگر نه در قدیم الایام پادشاهان ظالم بواسطه ازدیاد وسعت مملکت یا حب دنیا

واقتدار حوضه حکومت خود خون بسی مظلومان ریختند واجل الله را بدار آویختند حاصل کردارشان اسباب انقراض

سلطنت و زوال دولت هر یک از آنها گردیده محروم زنده گی و شرمنده بنده گی پروردگار مورد ملامت اهالی دنیا و گرفتار قبر

شده اند فَاعْتَبِرُوا يَا أُولِي الْأَبْصَارِ قتل و غارت بیجهت تا چند ای سلطان ملک ترسم آخر خون ناحق گیر و دامان فلک

در این مقوله مؤلف را مقصود دسترینی نبوده و نیست البته انچه در مشیت الهی سرشته و کلک تقدیر نوشته تغییر و تبدیل داده نخواهد شد


نسخه‌سویم
عين الوقايع
صفحه‌ع
ما در بر آنچه زاید طفل همه از بهر کشتن و مرگ است از درخت حیات میوه‌چیند هرکه را میل شاخ و برگ است
اما شروع این نسخه ثالث که از تألیفات و تحقیق بنده درگاه الله محمد یوسف المتخلص بریاضی و مفصل بردوازده
محاربه عمده افغانستان است که مؤلف بخاطر دارد بانضمام در تحقیق وقایع که قبل از خاطر داشت و بعرصه
ظهور آمدن مؤلف در انصفحات روی داده و غرض از نگارش این تفاصیل چند چیز است که مطالعه کنندگان
محترم بهره‌مند خواهند شد (بهره‌اقل) تواریخ صحیحه در مادۀ افغانستان بیان میشود که احدی باین
شرح مبسوط نپرداخته و قصه که مطلب آن معلوم شود نساخته (بهره دویم) قوانین انواع غزوات و
اقسام محاربه و مجادله را بدست می‌آورند که ملت محترم اسلام منقض کار جنگ و شکر کشی شده با بصیرت از
محاربه رسمی و نظامی می شوند و تدابیری که آریشی و فیروزیست می آموزند (سویهم) عموم اسلامیان در ممالک دیار
ساعی و جاهد و با تمهید و مآل اندیش خواهند شد (چهارم) نفاق حالیه را باتفاق مبدل ساخته بر قوت
وقدرت ملت و دولت خود افزوده بترویج دین سید الانام می پردازند (پنجم) اینکه پاداش زحمات
تواریخ نگاشتن و دقت در تشریح و توضیح مطالب رزمیه اتفاقیه التصنیفات نمودن یادآوری از مؤلف می‌نماید
چون اهل سیا می‌دانند چه قدر زحمت دارد تحقیق بیان واقع اینگونه اتفاقات و وقایعکه خود مؤلف به بسیاری
آن حضور نداشته لیکن با وجود این شرح چند محاربه که مؤلف حاضر بوده با محاربه و جنگهائیکه حاضر نبوده از روی
صحت بیان و تبره ذکر نموده است چنانچه اشخاص معذوما که بآن رزمگاه و مصافهای اعظم اردو داخل پرند
از انکار را از تصدیق خواهند نمود و بسیار حالات و اتفاقات وقایع مصوره خود گذشته و پی برده بودند حال
ملتفت خواهند شد و تحسین خواهند کرد زیرا هر یک از بزرگان و امرا افغانستان در اردوی بوده اند و محارب عظیم دیده‌اند
باقتضای آنزمان که دایمی نداشته تاریخ روز و تعیین جبهه فتح و شکست جنگ و تعداد نفوس لشکریان و عدۀ مقتولین
و مقتول اسامی روسای بزرگ اردو هار اننموده و نمیدانند یا اگر دانسته بعهده بخاطر ندارند فقط محلی از تفصل جنگ بیان
می نمایند که نه خودشان مقدم و مؤخر آنرا میدانند بشنونده مگر بعضی از ارباب کمال که در آن کورزمگاه حاضر دید
و بعد از نقل دیگران قول مجلی کلک تحریر و زبان تقریر عنوان نمایند اگر چه تفاصیل جنگها و وقایع افغانستان
بعد از زمان خلافت بنی عباس مرتب در جایی ذکر نشده ولی رویداد حسنه در این مملکت بیشتر از سایر نقاط عالم
بود که از هر عهد آن مختصری در کتب متفرقه اهل تواریخ بیان فرموده اند و مؤرخین بی اطلاع نیستند گویا بواسطه
هرج و مرج مکرر و اغتشاش پیش از تصور اهل تواریخ بتحقیق تفصیل نپرداخته اند خصوص از زمان چنگیز خان که افغانستان
را دایم الآشوب و مصدر الفتنه دانسته اند اوقات درستی صرف تاریخ و تفصیل وقایع آن ننموده اند مؤلفنام
که بر عکسی اتفاقات آنرا اکون دل ثبت و ضبط نموده لازم تحریر در این کتاب سخایت دیده فقط بطور فهرست مجلی از شرع
دوازده محاربه عمده که هنوز یادآور است با د و تحقیق وقایع زمان اوایل امارت مرحوم امیر شیرعلیخان اکتفای نماید اینجا لازم
محض آگاهی مطالعه کنندگان محترم بنمی از رویداد هرات دا نقراض سلطنت سدوزایی و تصرف اولاد مرحوم پاینده خان
بارکزائی را با مارت افغانستان بیان نماید که موضوع و محمول مطلب معلوم شده (پوشیده نماند) اینکه بعد از نادر شاه افشا


نسخه سومی عين الوقايع صفحه ۶
سلطنت ابدالی بمرحوم احمد شاه رسید که بسیار هندوستان و افغانستان و زابلستان و بلوچستان تحت سلطنت او
سلطنت
واقعه اراد بود و قندهار را پای تخت قرار داد و شهر تازه بنا کرد و بعد از وفات او تیمور شاه پسر احمد شاه فروبر سریر
شروعالیه قندهار را
متمکن گشت و قوانین و قلمرو پدر را داشت وفات تیمور شاه ابن احمد شاه تخت سلطنت کابل در ۱۲۰ هجری مطابق ۱۷۹۳ انتحت احمد شاهی
مسیحی بود و بعد از تیمور شاه شاهزاده همایون که ولیعهد تیمور شاه بود تخت سلطنت افغانستان جلوس نمود و شاه که احمد شاه بنا نهاده
محمود و فیروز الدین میرزا که پسران تیمور شاه بودند بفراره و هرات حکمرانی داشتند و شاه زمان ابن تیمور شاه که براد
کهتر ایخا بود بسال چهارم در خارج کابل بعزم شکار رفته بسیاری اهالی ایلات را با خود متفق ساخته مراجعت بکوچه بال
والدى كم بعد از وفات پدرش بود که خروج نمود و همایون میرزا را در کابل گرفت و از حنیه بصر عاری ساخت و در بالاح
کابل زنجیر بکردنش نهاده محبوسش سخت داشت و پسر خود قیصر میرزا را نایب السلطنه قرار داده خود با عسگری متوجه هرا
کردید ولدی الورود او شاه محمود و فیروزالدین میرزا با کامران میرزا پسر شاه محمود فرار بر قرار اختیار نموده
بدربار مرحوم خاقان صاحبقران ایران فتحعلیشاه قاجار طاب ثراه آمدند و این وقایع در ۱۲ هجری بود و از طرف
پادشاه ایران اول اسمعیل آقا خان مکری و بعد چراغعلیخان نوائی را بمهمانداری شاهزاده کان مزبور معین
نمودند و محل اقامت شان را در کاشان قرار دادند هم در آن ایام مرحوم قلیج خان تیمور که بهرات یاغی شده با نواع
جفارا و ماق هرات هم دست شده خودسری میکرد و در محال طابع هرات اقتداری بهمرسانیده بود تا در ۱۳۱
هجری مطابق ۱۷۹۸ مسیحی شاه محمود با تفاق فیروز الدین میرزا برادرش و کامران میرزا پسرش باستدعای کمکی
از دولت ایران و عزیمت افغانستان نموده رقم پادشاه ایران صادر شد که امیر حسن خان عرب حاکم طبس و
میر علم خان حاکم قائنات باو همراهی و معاونت نمایند و مبلغی زرد مال و اسباب لازمه بهر ا مرحمت او از انید
مرحمت شد شاه محمود بهمراهیای دولت علیه ایران بفراه ورود نمود در آنجا را تصرف کرد و بسیار کارکردم
افاغنه با و گرویدند و بعقبه مار محله بر و ولدی الورود اهالی سیلام او آمدند از آنجا بالکرفراوان عزم تسخیر کابل
نمود و این مملکت را نیز محیط تصرف در آورد و شاه زمان را کرفته بقصاص تعیین شاهزاده همایون از حیتیه
بصر عاری ساخت و بیرق اقتدار و استقلال او تا پیشاور و کشمیر افراشته تمام افغانستان بهم جزو سلطنت
او شد و برادرش فیروز الدین میرزا را در ۱۲ هجری بحکمرانی هرات فرستاد و برعایای هرات دست تعدی
گشودند (در ۱۳ مجری ) ( مطابق ۱۸۰۲ مسیحی ) قیصر میرزا پسر شاه زمان که از تعدی شاه محمود فرار
کرده بود با یک زنجیر فیل تقدیمی بحضور خاقان کشورستان فتحعلیشاه قاجار طاب ثراه آمد و باستدعای کمکی و امداد
از دولت ایران نمود شاه محمود که خبرور و دقیصر میرزا را بدربار شاه ایران کشید حقوق محبت دولت علیه
ایران را از خاطر برده ترک مراوده با دولت مزبور نمود خاقان مرحوم در مخارج واسطه بمرای قیصر میرزا فرمود
و مرخصی الیه بافغانستان شتافته اهالی که از تعدی شاه محمود بستوه آمده بودند بسیار یشان بقیصر میرزا
گرویدند پادشاه ایران بند شمشیری مرکل بجواهر دخنجر مرصعی بقیصر نیز فرستادند اما آن شاهزاده والا تبار
که در نهایت کمال و مدنیت بود چندی نگذشت که بدرود زندگانی گفت دکجاکان امور تمام قلمرو تیمورشاه
بشاه محمود


نسخه سوم عین الوقایع صفحهٔ ۲
بشاه محمود برادرش حاجی فیروز الدین میرزا تعلق یافت و همین حاجی فیروز الدین میرزا و شاهزاده محمد ولی میرزا
مرحوم که والی خراسان بود در ۱۲۱۲ مطابق ۱۷۹۸ جنگ سختی در گرفت (تبیین انکه) زمان حسین خان قاجار تونی
که حکمران نواحی خراسان بود قلعه غوریان در فرسنگی هرات و حدود آنرا جزو تصرفات ایران قرارداد
بحکمرانی محمد اسحق خان سردار قرائی واگذار کرد و سردار محمد اسحق خان آن نقطه را بیوسف علی خان برادر زاده
خود سپرد که مواظب و سرحد دار باشد یوسف علی خان بمواعدی در پی حاجی فیروز الدین میرزا فریفته شده بدو گروید
لهذا نواب محمد ولی میرزا که در این سنه والی خراسان بود با اردوی عزم تصرف غوریان را نمود حاجی فیروز الدین میرزا
خفاء ملت را با خود همدست ساخت بسیار شان صلاح مقاومت و مقابلت با دولت ایران ندیدند اما مرحوم صوفی
اسلام و جمعی دیگر از علماء افغانستان با پنجاه هزار سواره و پیاده برای جلوگیری عساکر دولت ایران بتحریک آمدند
و نیز یک اندک سپاه ایران هم که مرکب از چهارده هزار سواره و پیاده بودند و دوازده عراده توپ داشتند
از پیش و در زنگنه متصل بغوریان گذشته بقریه شاده اند و رزدند و در این منزل مرحوم سردار محمد خان قرائی
پسر مرحوم سردار اسحق خان نیز در کمال رشادت و دادطلبی با اردوی شاهزاده محمد ولی میرزا با عساکر قرائی
رسیده و ریاست جنگ را اختیار کرد روز ۲۲ ربیع الاول ۱۲۱۲ هجری حرکت نمودند در میدان
رباط چرخه صوفی اسلام و عساکر افاغنه نیز بعزم محاربه رسیدند و آتش جنگ شعله ور شد خون صوفی اسلام
که در هودج زرین با حشمت تمام نشسته ولشکریان افاغنه را بجنگ ترغیب و تحریص می نمود گلوله توپ ایرانی
بسرش خورده مقتول شد و سپهسالار افاغنه که ابراهیم خان نام داشت نیز بگلوله ساچمه توپ از پا درآمد و سه هزار
هشتصد نفر از آن لشکر افاغنه کشته شده مابقی بهزیمت اختیار کردند و اغروق شان بتصرف ایرانیان درآمد
و سردار محمد خان قرائی متعاقب سپاه افغان رفته اسیر و اسب زیادی آورد با چهار عراده توپ که در آتشین گرفته
بود و جسد صوفی اسلام را توپی های آذر با یجانی روی عرمن حاصل شده که انداخته سوختند. (توضیح آنکه)
صوفی اسلام که در بدو از صوفیه بخارا بکوچه نهضت فرسنگی هرات آمده توطن یافت بیلی ست جماعت داشت
و طریقه سرودیه و نقشبندیه ارشادی کرد و مرده زیادی اطراف او را گرفته بودند و کشف و هدایا زیادی
می آوردند بعد از قتل او میرزا الله وردی نام را حضرت نامیدند و جانشین او شد و شبها در کارخانه او دو صد نفر مهمان
طعام بلغور و نان میخورند و اکنون هم در کرخ و نواحی آن ده دوازده هزار خانوار مرید آنها باقی هستند و این خانوادہ
در کمال اقتدار بودند تا زمان مرحوم ایوب الرحمن خان که میرزا غنچه جان نبیره آنها را بکابل خواست در ۱۳۰۱ آنتریت
آنخانواده هم خورد و تنزل کردند خلاصه شاهزاده فیروز الدین میرزا که قوه طرف شدن با دولت ایران نداشت
مالیات رساله هرات را بعد از وضع مخارج تسلیم شاهزاده ایران نمود و سپاه ایران برگشته
(ایضاً در ۱۲۱۴ هجری) مطابق ۱۸۱۱ مسیحی) فیروز الدین میرزا رسوم سنواتی معهوده هرات را بدربار
ایران نفرستاد مجدداً حکم بلشکر کشی ایران شد نواب محمد ولی میرزای مذکور از راه با خرز بخوریان و از آنجا
بپل نقره دو فرسنگی شهر هرات رفته اند و وزده در خرط نمانا بنت و تاراج اطراف میرسد حاجی فیروز الدین میرزا
گرفتار و تا خر

یکی از شعراء ایرانی در واقعه قتل مرحوم صوفی اسلام سجع مهری که بخط آورده اگر چه از بحر خرواده بیکا ریخ آنرا مردن در به نوشت در لطیفه بیان تعبیر بر فرق او تیغ دو سر گردش پروانه سوی شمع می نوع تخمیس
معرفی صوفی
اسلام
اصلاً اهل اصفهان پیش از اسلام به هرات آمده در بازار صباغی باز کرد و بعد از چندی ورشکسته شده بکوچه ملاحام نام که کوچه است ساکن میشد و در آنجا واقعه بر آند و بعزم کرباسی بقصد کر یخ دو فرسنگی هرات رفت و از آنجا در سال ۱۲۰۱ با اسلام میونشت که به پیش نیل مرید آر نموده به بسته و در عوض پول می دادی بعد از آن متصوف شده در سال بطرف بخارا در ریه از یکه پسر بد و در خواب کمترین شی می دهد و بعد از آن او را صوفی اسلام میخواند و از غلاف مسجد و در روز بروزه عقیده ایشان او افزون پند تا صاحب امر و نهی گردید
مؤلف


نسخه سوم عين الوقايع صفحه ۶۳
که عقل و تاخیر اداء وجوهات را باعث نقصان کلی دید اما ، جواب ان شفیع خود قرار داد نقد و جنسی تسلیم کرد
و تعهد مخارج هر ساله بدولت ایران نمود و ملک حسین میرزا پسرش را بعنوان گروی نزد شاه ایران فرستاد
بعد از چندی بین شاه محمود و حاجی فیروز نفاق شد و هرات بقلمرو آن شاه فیروزماند ( در ۱۲۳۰ هجری
( مطابق ۱۸۱۴ مسیحی ) ابراهیم خان ایلخانی هزاره حاجی فیروز الدین میرزا را بتسخیر غوریان خواند ملک قاسم میرزا
پسر او با سپاهی فراوان امدند مرحوم سردار محمد خان قرائی که از طرف دولت ایران بقلعه غوریان بود دکان
ا بتحرکت را بغیروز الدین میرزا نذاشت و عساکر او کم بودند محصور ماند و بعضی اتفاقات در ایران بود که امید کمک
نذاشت تدبیری بنظرش رسید که شخصی بقلندرانه بفرستد و شاه محمود را بارض اقدس بخواند و ترغیب و تحریص بتصرف
خراسان نماید شاید بدین وسیله دفع شرخصم بشود بعد از رسیدن نامه او شاه محمود کامران میرزا پسر خود را با
سپاهی فراوان بعزم تصرف خراسان ومشهد مقدس فرستاد کامران میرزا در نزدیکی هرات قصه تادیب
فیروز الدین میرزا و محاصره هرات را نمود و در قریه روضه باغ که اکنون محل مدفن شاهزاده کامران سدوزائیسیت
اردو زد و آن نقطه در سه فرسنگی طرف جنوبی شهر هرات واقع است لہذا حاجی فیروز الدین میرزا از محاصره غوریان
نادم شده پسر خود را احضار کرد و بواسطه نزدیکه دار محمد اسمعیل خان دامغانی سردار سر حد دار ایران فرستاد
و متوسل به دولت ایران شد و تقبل پنجاه هزار تومان پیشکشی نمود که همه ساله بپردازد و سکه و خطبه را بنام خاقان مرحوم
فتحعلیشاه طاب ثراه زینت د هد سردار اسمعیل خان بامداد او ماموریت شد و در قریه نقره دو فرسنگی هرات اردو
و بند را گذاشته با جمعی سپاه جرار مجلاد ر لشکریان کامران میرزا در قریه روضه باغ شد مجلس عیش لشکریان ایرانی از
پل مالان بطرف اردو باغ کامران میرزا خود را حریف ندیده بطرف قندهار گریخت و حاجی فیروز الدین میرزا
چون حساب کرده ایرانیان شد پنجاه هزار تومان نقد را داد سردار ایران بمشهد مراجعت کرد
( در ۱۲۳۱ هجری ) ( مطابق ۱۸۱۴ مسیحی ) مرحوم حاجی آقاخان وزیر حاجی فیروز الدین میرزا و ابراهیم خان
ایلخانی هزاره با هدایا لایقه از هرات بدارالخلافه طهران خدمت خاقان مرحوم فتحعلیشاه طاب ثراه رفتند و از تعدیات
شاه محمود شاکی بودند و طلب استمداد نمودند بنابر این پادشاه ایران خلعت مخصوصی برای فیروزالدین میرزا بتوسط
میرزا محمدصادق خان وقایع نگار فرستادند و حاجی آقاخان نیز بهمراه او بهرات معاودت نمود اما ابراهیم خان را
بواسطه افسادی که سال قبل در امور غوریان نموده بود بطهران توقیف و نظر بند ساختند بعد از چهار ماه میرزا صادق خان
وقایع نگار با عبدالرشید خان افغان و هدایا فیروزالدین میرزا از هرات بدارالخلافه مراجعت نمودند
در ۱۲۳۱ هجری ( مطابق ۱۸۱۵ مسیحی ) بواسطه قتل مرحوم سردار محمد اسحق خان قرائی و پسرخان
پسرش اوضاع امور خراسان بکلیه اختلالات ان مشوش شده بزرگان قبایل و روساء امالی هر نقطه و هر طایفه سرشورشی و
فتنه داشتند بنیاد خان هزاره هم فرصت بدست آورد و بسیاری نقاط جام و باخرز را متصرف شد و اطراف و حوالی مشهد را
تاخت و غارت نمود مرحوم سردار محمد خان قرائی هم استمداد و افری بنیاد نموده علاوه بر مملکت قرائی و نواحی خاف و
باخرز که تصرف داشت عزم تسخیر ارض اقدس را نمود لہذا شاهر او فیروز الدین میرزا موقع بدست آورده شاهزاده ملک قاسم
پسر خود را


نسخه سوم
عین الوقایع
صفحه ۴۳
پسر خود را با اردو و جمعیت زیادی بتسخیر غوریان فرستاد و آن ناحیه را مستر کردند هم در اینسال عبدالرشید خان بافغان
فرستاده فیروزالدین میرزا که بدربار ایران بود بجهت آباد میرزا محمد صادقخان وقایع نگار که از طرف دولت ایران مامور هرات بود
بمحل فرور مراجعت نمود
در سال ۲۳۴ هجری (مطابق ۱۸۱۸ مسیحی) نواب حسنعلی میرزای شجاع السلطنه از طرف دولت ایران بوالی
خراسان شد حاجی فیروزالدین میرزا یار عبدالرشید خان افغان را با نامه و هدایا بتهنیت ورود شجاع السلطنه فرستاد
و میرزا محمد صادقخان وقایع نگار ایران را گفت نه با حبس داشت رها نمود ملک قاسم میرزا هم بتصویب پدرش
غوریان را تخلیه نموده بتصرف سپه داران ایران واگذاشت اما چندی نگذشت که مخالفت درمیان آمده بین والی
خراسان و فیروزالدین میرزای افغان بنیاد نزاع شد. شجاع السلطنه با رضا قلیخان زعفرانلوی مرحوم که شخص با استعدادی
بود و نجف قلیخان شاد لو حکمران بجنورد و بیگلرخان چاپشلو در هفدهم جمادی الاول بمنزل سنگ بست جام اردو زدند و دران
نقطه مرحوم سردار محمد خان قرائی با پنجهزار سپاه سواره و پیاده از لشکریان قرائی که همراه داشت با ردو شاهزاده پیوست
و متوجه هرات شدند در میان جام هنگام عبور شاهزاده شخصی از قلعہ گیان محمود آباد که بتصرف جمعیت هزاره و بنیادخان بود
تفنگی بطرف اردو زده بود شب براده امر تسخیر قلعه فرموده عبدالله یار جمشیدی فیروزکوهی و مستحفظان قراکول تو طوسیان
اسمعان و اسمعیل خان سپه دار را مامور یورش کردند بمحاصره و دوساعت آن قلعه محکم را مستر شد و جمعی از هزاره ها
مقتول و بعضی فرار نمودند در هو ال آیام متصرف سپاه ایران آمد فردای آنروز تربت جام در و د کردند عطا محمد خان افغان
را که فیروز الدین میرزا بمعذرت خواهی و تسلیم نمودن غوریان فرستاده بود اینجا بشاهزاده رسید اما شجاع السلطنه
فسخ عزیمت ننموده از راه باخرز بخواسان واز انجا بغوریان و بعد بشکیبان و در پل نقره جنب قریه تیار اردو زدند دران
هنگام شهسنجابلیجان حاجی فیروزالدین میرزا با سپاه جرار افغان تل شکیبان خارج دروازه ارک هرات را سنگر قرا
داده مستعد مدافعه شدند شاهزاده شجاع السلطنه نیمه از دو را مامور حمله و یورش بر آنها نمود و نیمه دیگر را بسنگر بندها
در دشت نیز الخلیل فرموده مقابل مزار اول ولی سنگر ها بستند و بعد روزه اطراف هرات را سپاه ایران میتاختند
تا حاجی فیروزالدین میرزا بغوریان را با پنجاه هزار تومان تقدیمی بدولت ایران تسلیم نمود و تقبل سکه و خطبه بنام کان در هرات بنام
پادشاه ایران نمود بعد از دو سه ماه شاهزاده قصد حرکت نموده در انچہ لشکرم آرد بسته بعزم تدمیر وتنبیه ہزارہ قوعہ
بریاست سردار اسمعیل خان و از راه دره بوم که بسیار کوتل های سخت دارد روانه بادغیس و چشمه هزاره شدند آنهزاره ها
و فیروز کوهی با متجاوز از ده هزار کس جمعیت جنگی این دره را برنجو گاه خود قرار داده بودند و کمین دشتند و سپاه ایران با
آنها مصاف دادند دو ساعت از روز رفته شروع بقتال شد تا ظهر بنیادخان هزاره انچہ کوشش کرد و ہزاره بکشتن داد
شمری نکرد آخر فرار بر قرار اختیار نمودند لشکریان ایران هم از نابلدی و خستگی بعد از کامیاب مراجعت نموده باردوی
شاهزاده پیوستند و بعد از سه روز روانه مشهد شدند در اواخر این سال شاه محمود از کابل در ا و قندهار و زیر فتح خان افغان
د لبر باینده خان بارکزائی را که مرد کاملی بود بعنوان معاونت فیروزالدین میرزا بہرات فرستاد و شاه یه
بطاہر ہرات نزول کرد و پس از ملاقات کیحنگام و داع فیروزالدین میرزا را گرفته معلو لا بقندهار فرستاد
و اما -


نسخه سویم عبر الوقایع صفحه ۵
امراء و امراء او را سست دل کرد و مرحوم حاجی آقا خان وزیر را با عبدالرشید خان افغان که پر سادیریت
ایران میرفت گشت و خود بحکومت هرات پرداخت و برادر خود کهندل خان با لشکری زیادی بجهت تسخیر
غوریان فرستاد و بعضی خوانین خراسان را ضمناً با خود همسرت و بخیال تاخت و تهیه عمل در پی لشکر کشی
بصوب خراسان نمود و از طرف دیگر محرک رحیم خان حکمران خوارزم شد که او لشکری برداشته بسرحد ایران
بتازد توضیح انکه وزیر فتح خان پسر مرحوم پاینده خان بارکزائی بود و اینها چند
برادر بودند فتح خان و پردل خان و شیردل خان و محمد عظیم خان و دوست محمد خان و یار محمد خان و عبدالجبار خان
و محمد زمان خان ۸ و چند برادر دیگر همه دلدان پاینده خان بودند و مرحوم پاینده خان پسر جمال الدین خان
که آن مرحوم از افاغنه بارکزائی و بزرگ ایلات مالدار پایان و کوهستان نواحی قندهار و کابل و مرد حسابی
بوده است و مکتبی داشته پاینده خان روزی گوسفند زیادی فروخته و در جای نشسته پول ما را شماره میکرد
شخصی از اهل الله بلباس معمولی مترددی انجا وطن رسیده و بر او سلام کرده و گفته پاینده بادشاهی
خواری چریه لیه دز که ائم پاینده خان سر را بلند و نگاهی کرده اما جواب راکستی بآن شخص نداده مجدداً
مشغول حساب پول شده او باز همین سخن را کرده پاینده خان گفته سوایه نرجه ما نپر یژه اخپول روپئے
حسابہ کم آن شخص باز اظهار فرموده نزه روپی نغوارم فقط و تا پښتون دئم چه پادشا ہے قرارہ
زنات در کیم یایه پاینده خان گفته ہو چه بادشاهی از ته پاختبار کر دہ ولی نه در که پٹکہ چه از تا د لاس بخن
یزه قرارم انشخص قول داده رفته پاینده خان شب بخیل خود آمده اینمطلب را با قوام و عیال خود صحت داشته
زن تازه او که خیلی محترمه و عاقله بوده دارنمال پر دارانی و اموال زیادی داشته مردانه همت می گمارد بر اینکه
دختران بزرگان قبایل و طوایف افغان را بهر شوهرش خواستار شود و با کمال جد و جهد با خیال قدام نمود
و چند دختر از مردمان محترم بنکاح شوہر خود درآورد و آنها را با اینطایفه مربوط ساخت و خود بنظم امور زندگانی
پرداخت و مواظبت کامل داشت چنانچه روزی یکی از کنیزان خادمه شومی ریکی با پاینده خان برویه وضع نا
شأن نمود این عیال محترمه بہنگ عزمت خان را خلاف قانون وضعہ مقصود خود دانست فورا انگشتهای آن
کنیز را برید پاینده خان از بیحرمت او ترسیده بحد ما دست و پا براه راه گرفت و اهالی قبیله و زنان و مردان
از آن زن با غیرت همت بند حسابی میبردند رفته رفته ریاست و اقتدار شان افزود شد بزرگ طوایف آن ساب
شدند خداوند عالم زنان حالیه دنیا را که موافقت با برآ شوہر عاقل ندارند و ترقی شوہر را نمیخواهند تصدق
خاک قرآن نوع زنان محترمه نماید با لاتر ازین ترقی خواه و دولت خواه شوهر دیگر زنی نخواهد شد که برای ازدیاد
آبرو و اعتبار و طلب ریاست این زحمات را متحمل شود و از مال خود مخارج نماید و بهوه بیاورد زیرا زنان حالیه
پول در تحت میخواهند و خواہر خواندہ بازی دارند و مهمانی زنانہ می پردازند و بخیال آن نمی شوند که شوہرشان دارد
یا ندارد مردان حالیہ دنیا روز تا بشام مبتلای امر معیشت می کوشند در هر قسمی می کوشند که لباس زنان میشوند
اما افسوس که اگر پیراهن چلواری کسی بر خود بخرد خانم اندرونش دو دست بکاس چاری و دود بکاسان شرد
میخواهد
و کہندل خان
در سرحد اسفزار بخیر الیا
طلائی و پسر محمدخان
و پیر محمد خان و رحمدلان
خواری چه در که ائم
یعنی بادشاهی بخوابی
که بتو دهم
سوایه ........
یعنی چه میگوئی تو که
میکذاری پول خود
حساب کنم
نزہ روپی نغوار
یعنی من پول نمیخوام
فقط ......
یعنی از تو میپرسم
پادشائی میخواهی تنشرین
بدہم یا خیر
ہو چہ ........
یعنی بلی ہر گاہ پادم
با ختیار تست چرابہ
پٹکہ بیکا از دستم
می شود من بخوایی
نتیجه دختر بریم عملی
جوانشیر کیر لوی تز
را با نواع تحامل بنکار
پاینده خان در آورد
مرحوم امیره دوست محمد خان
او متولد شد


نسخه سویم عين الوقايع صفحهٔ ۵
عقوق اصطلاح ایران بچند نام گفته شود در فارسیس نونپاره گفته و در پشینیز گیچه میگویند عبارت از طعامیست که در قاب میکشند شوهر گرسنه و این نام انرا میگویند که وقت بیدار شدن با بستگی مخالفت حیاتش بخاک است اخر جو در راحتی می یابند و بینا از در سایه او باز بینای ان را خوب تر نشان میدهند ادّه با صطلاح افغانها ما در را گویند مخفف حضرت آن بی بی آده گویندش از در جنگل بارقه وجه در قندهار است مجنون مزاج دانا ان را با محاصا تا دیوانه خوانند
میتواند در هرگاه مرد بچاره سبب بارکشی امور زندگانی خود ماده الاغی بیاورد خانم اندرون گمان میکند هوو و دسنی برای او امده فوراً استدعای طلاق می نماید و چادر و دلاق میکند که از خانه براید در هنگام عادت زنان که منبع کلی است وجود خانم معذوره را راضی نمیشود که سطور دیگری از پشه بکشید و بپرسش مزاج خنک بدن بر اسیر آب نماید بهرحال میسال پنبه که هم خیال با خویشی باشد مفت خدا داد است و کمتر میسر می شود این سفارکش را در هر زمان را که قیل و قال خانه و بخل و حسادت را کم کنند تا شوهران دست و پایی باز و یا د محنت و دولت خود نمایند زیرا مردان بهروا کسرا لف زنان عاقله خود تلاش بی نهایتی و تقلای مداخل میکنند هرگاه از خانه خود خوشنود نباشند چندان عقب گیری با مورات دنیوی ندارند علاوه بر خدا نکند که عیال کسی حسود و بد زبان باشد که این هر دو مطلب عیب بزرگ و مایه خانه خرابی است دلیل اینمطلب را زیاده دارم در جا دیگر عرض خواهد شد میرویم بر مطلب که سعی عاقله زانان مردانه صفت کار بکجایی میرساند که پسیارها مرحوم پاینده خان بهر کدام مصدر امورات سلطنتی سلاطین سدوزئی شدند و بسیار شیان حکمرانی بلاد سر حده سند و کشمیر و نقاط سرحد افغانسان منصوب شدند خداوند او را بیامرزد در حقیقت اشغال سلطنت سدوزائی با ولا د پاینده خان بارکزی از برکت آن بی بی آده میباشد و فتح خان که یک پسر او بود وزارت شاه محمود را در کابل دارا شد و سپاهیان و ارکان دولت و رعیت خوب رفتار کرد تا زمانی که بماموریت هرات آمد
در سنهٔ ۱۲۳۳ هجری ( مطابق ۱۸۱۷ مسیحی) خاقان خلد آشیان فتحعلیشاه قاجار طاب ثراه مرحوم معتمد الدوله میرزا عبد الوهاب خان اصفهانی را با ستعالت امرا و و خوانین خراسان فرستاد و ذو الفقار خان و سلب خان را بمدافعه لشکر خوارزم و افغان مامور و مقر فرمود وزیر فتح خان افغان که نوسه مرحوم پاینده خان بارکزائی هم که تدارک و استعداد حربی کامل در هرات فراهم نموده بود با اندک و مرکب از ۳۵ هزار جمعیت سواره و پیاده بترتیب و عزم تسخیر ارض اقدس نمود و از اینطرف شاهزاده حسنعلی مرزا شجاع السلطنه با دوازده هزار سواره و پیاده بجهة جلوگیری او شتافت در کال یا قوتی معتمد بد و دربار دو پیوست از راه جام و با خرز رفتند بید را بکافر قلعه مین بنیان طایفا د و کوهسویه گذاشته و خود پیشتر رفته در نقطه کال چوقو کی کنار جنگل بار دو وزیر فتح خان که از کوهسان عزم با خرز داشته رسیده اتش جنگ شعله ور شد سه ساعت از آفتاب گذشته الی دو ساعت از ظهر رفته صدای توپ و تفنگ بفلک میناء رنگ میرفت در آن گیر و دار گلوله بشخال ایرانی بمیان وزیر فتح خان آمده بود با وجود آن برسم اندیشه ننموده لشکریان خود را بجنگ ترغیب و تحریص می نمود تا چون دستمال ابریشمی زرد در دست داشت و بدمان گرفته بود سپاهیان او دستمال خون آلود را بدت و دهانش دیده بودند بوادمه فتاده شکست در انداختند و بهزیمت اختیار کردند و اندک و ایرا هم که در شدت تشنگی و گرما دریغ ساعت محاربه خسته شده بودند دیگر تعاقب از لشکر افغان ننموده بکافر قلعه مراجعت کرده دست از جنگ و تاخت و تاز کشیدند هم در این حیص و بیص بنیاد خان هزاره با دو اسپز از سواره و پانصد پیاده امده بود به نیم فرسنگ فاصد از جنگ گاه ایستاده سیاحت میکرد که وقت شکست هر یک از آن دو اردو بهره غنیمتی برده باشد میرزا عبد الوهاب خان معتمد الدوله جمعیت بنیاد خان را خیال سواران شاهزاده نموده بخر جان انها رفت و سپه شد مرحوم شجاع السلطنه فرمان حکومت جام و با خرز را با د فرستاد بعد از آن معتمد الدوله را


نسخه سوم
عین الوقایع
صفحه ۶
رها نکردند و کسانیکه از اصفهانها اینطور بانچه نخورده و بخوابد خورد از متروکات و اموال اردوهای افاغنه و ایران چیو
زیادی بهزاره ها رسیده بود که از خسته گریخته های هنگام جنگ در کوشه و کنار بجا مانده بوده و آنها از میان بردند
و در این سال موکب خاقان فتحعلی شاه بسمت خراسان عازم شد در چمنجان خوارزمی که از حرکت و انتهاس اردوی
پادشاهی اگاه شد بالشکریان خود از سرحدات خراسان فرار نموده برکشت و فرمان دوستانه پادشاه ایران
بشاه محمود رسید که یا فتح خان افغان را مقید بطهران بفرستد یا از قید بصر عار نماید شاه محمود شق آخری را
قبول نمود و حاج فیروز الدین میرزا را بهرات فرستاد و بتدبیر چندی وزیر فتح خان را گرفته محبوس سخت نمودند
در ۲۳۴ هجری ) (مطابق ۱۸۱۸ مسیحی ) وزیر فتح خان را شاهزاده حاج فیروز الدین میرزا در عمارت
باغ خیابان که حالا باغ شاهزاده ملک قاسم میگویند معقولا طلبید و او را از قلیه بصر عار ساخت و بعد از کور کردن
اورابچند یوم فاصله کشد و شیر دل خان برادر فتح خان را در فراه محبوس کردند و بعد ازین واقعه شاه محمود دید
کار سخت خواهد شد از فراه بقندهار شتافت که در آن اطراف برادران فتح خان آشوب سر پا نکنند
اما اولاد پاینده خان بارکزائی که هر کدام دارای ریاست و حکومت محلی بودند بنای فتنه و طغیان را گذاشته عرصه
سلطنت سدوزایی در هر کوشه توشه اماده و شستند و علم شرارت افراشته منجمله یزدل خان که یک برادر فتح خان بود در
قلعه نادعلی جنب سیستان جمعیتی دور خود جمع کرد و بمخالفت کامران میرزا برخاست و مطالبه برادران محبوس خود را نمودی
شاهزاده کامران شیر دل خان را که در حبس سالم مانده بود ناچار با و تسلیم کرد و محمد عظیم خان برادر دیگر فتح خان که صوبه دار
کشمیر بود دوست محمد خان و یار محمد خان برادران خود را به پشاور فرستاد و شاهزاده ایوب را که یکی از نتایج نیکنام
سدوزایی بود تخت نشانیده با و بیعتی کردند و در حوا جلال آباد با شاه محمود جنگیدند و شاه محمود را منهزم ساختند
و شاهزاده ایوب الکای پیش آور را تا حدود دیسه و تمام جلال آباد متصرف شد و مجددا محمد عظیم خان برادر دیگر
خود عبد الجبار خان را با استعدادی شایان بمرامی دوست محمد خان تسخیر کابل فرستاد و محمد زمان خان برادر
دیگرش با هندوستان فرستاد که شجاع الملک پسر تیمور شاه را که بدولت انگلیس پناه برده بود همراه بمقصد تید میریز
تسخیر سایر افغانستان و سیستان بیاورد و اقدامات دا میه در انهدام امور سلطنت شاه محمود از این برادران بظهور
رسید و کار افغانستان پریشان شد و جز هرات و قندهار و فراه حصاری در دست شاه محمود و پسرش کامران
و فیروز الدین میرزای برادرش نماند و کامران میرزا در همین ایام یک زنجیر فیل و سی طاقه شال کشمیر و مبلغی زر نقد تقدیمی
بدر بار خاقان فتحعلی شاه فرستاد و را پورت وقایع را نیز توسط فرستاده کتبا معروض داشت
در ۲۳۵ هجری ) (مطابق ۱۸۱۹ مسیحی ) شاه محمود و کامران میرزا از قندهار عبد الصمد خان افغان بارکزائی را
با تحف و هدایای لایقه بدربار خاقان مرحوم فتحعلی شاه فرستادند و شکایت از حرکات و طغیان برادران در پر فتح خان
نمودند فرمان همایون بجواب مسئلی میرزای شجاع السلطنه و اخر اسان صادر شد که لدی الحاجه طرفداری وامداد
بشاه محمود و کامران میرزا نماید عبد الصمد خان از اینجهت نخوشنود بهرتم معاودت کرد هم در این سال شاهزاد
حاج فیروز الدین میرزا که برات شخص بود از ترسیم و شاه محمود بهرات آمده با غوای بنیاد خان هزاره و اویماقات
از برادر زاده خود کامران میرزا و شاه محمود
جهت


شمس النهار عنز الوقایع صفحه ۸
جمشیدی پر و چیست و با آنها تدارک تاخت و تاز بنواحی خراسان نمود نواب شجاع السلطنه با اردوی عزیمت بهرا
نمود و اول نواحی با خرز و بعضی از محال جام را که بنیاد خان هزاره متصرف شده بود سخر نمود و با میر قلیچ خان تیمو
سپرد امیر حسن خان طبسی و سردار محمد خان شستری هم با اردوی زبده سوار بنواب معظم پیوستند شاه محمود که
هرات را د چار مخاطرات دید از مخالفت با دولت ایران نادم شده از تحریک دست کشید و تحف و هدایا
و معذرت نامه بپایان براده فرستاد
در سنه ۱۲۳۶ هجری) (مطابق ۱۸۲۰مسیحی) بنیادخان هزاره ده هزار نفر سواره و پیاده اماده کرد
بنای اغتشاش را در سرحدات خراسان گذاشت نواب حسنعلی میرزا با اردوی قصد تنبیه آنها را نمود در قلعه کاریز
من اعمال باخرز با او مصاف دادند و هزاره با شکست فاحش خورده متفرق شدند و غنیمت زیادی بدست سپاه
ایران امد شاهزاده حسنعلی میرزا تا حوالی هرات با ارد و رفتند در ین شاهزاده شهر هرا در ود کرد و پیشکشی تعارف
مرحوم
میرزا محمد حسن میرزا و عهد نامه از شاه محمود گرفت واردوی ایران از شش فرسنگی هرات حرکت و مراجعت نمودند
سنه ۱۲۳۸ متوفی شد و
نع بر شانه توسط مرحوم
بواسطه اتفاقها و حوادث در یوم پنجشنبه غره رمضان المبارک سنه ۱۲۳۷ هجری) (مطابق ۱۸۲۱مسیحی) امیر قلیچ خان تیموری ابراهیم
با اینکه در ایالت محمد باد خان جمشیدی که متفقا مشغول محاصره هرات بودند هنگام یورش در کناره خندق ارک هرات تیر خورده مقتول شدند
پایان نمود و بعد از محمد زمان
نزار مرحوم حسن علی میرزا و سپاه شان متفرق شد و در ان روز مرحوم مستوفی میرزا محمد حسین هراتی معطوف بحق متولد شده بود
مرزا با
پدر شاهزاده کامران در سنه ۱۲۳۸ هجری) (مطابق ۱۸۲۲مسیحی) مصطفی خان روی هرات یاغی شده و شاهزاده کامان
پسر ولایت خان را بدین
ساه و شجاع الدوله متخار سد وزائی فرار نمودند و خود شاه محمود نیز فراری شد و مصطفی خان ارک را سخر قرار داد و کسانیکه از تراد سدوزای
ونده و در هرات و او را بجا در هرات و غسلروان مصدر کاری بودند همه را معزول نمود اما شاهزاده کامران میرزا که تعبیر ناکش و جوین رفته بود
اوقاتی هیچکس با جائی نصب می مراجعت کرد و حمایت پدر خود را نموده مصطفی خان را محاصره کرد و گرفت و کلاه کاغذی بر سرش گذاشته روغن
تو بی حجوم چراغ بالای سرش ریخته و او را بعبرت کشت و هرات را چراغان نمودند
خوارزم با چهل هزار تجو در سنه ۱۲۳۹هجری) (مطابق ۱۸۲۳ مسیحی) تراکمه تکه و سارق بتاخت و تاز بعضی از نواحی
به مرو الشهبا نمود و داراغه
هزار مجو را مده اردوی و هرات آمده بودند شاهزاده کامران میرزا فرستاده آنها را شکست دادند و چهل نیزه سر بهرت آوردند
بالی هزار سوار انقابت میکنیم در سنه ۱۲۴۰ هجری) (مطابق ۱۸۲۴ مسیحی) شاه محمود بجان جمشیدی و قصد تسخیر کشک و تعرف قلیه
تراوقند او بروی سه درو
شد که با هم د ادردی اورا بالا مرغاب رانده آن نواحی را سخر نموده متصرف شد و اهالی آن سامان بتبعیت او را اختیار نمودند هم در ینسال الفته شور
نداشتند و خود با ده هزار در سنه ۱۲۴۱ هجری) (مطابق ۱۸۲۵مسیحی) سردار شاه پسندخان اسحق زائی از کامران میرزا
رضوی و پس رسید مابقی
ا مهند راه فرار و رنجیده بطرف بالا مرغاب رفت و از آنجا با تفاق شاه محمود بجمال او به چشمه آب گرم رفتند و کامران میرزا
سبلیت را بی رضایتهای بابی دلجوئی آنها رفته شاه پسندخان را با پدر خود بهرات اورد هم در اینسال نواب حسنعلی میرزا شجاع السلطنه
پیست ام هر دوجون بدانه از خراسان بهرات بستی سردار عطا محمد خان الکوزائی آمده و شکر زیادی آورده و در ارک هرات با کامران
در طهران مقیم شد میرزا ملاقات نموده و معاهده نامه در بحیالی دولت ایران گرفت و بخراسان مراجعت نمود.
در سنه ۱۲۴۲ هجری) (مطابق ۱۸۲۶مسیحی) شاه محمود از کامران میرزا پسر خود خائف شده از تهران
بیرون آمد


نسخه سوم عنبر الوقایع صفحه ۹

بیرون آمد و باز بطرف سبزوار و فراه رفته افاغنه ایلات را با خود متفق نموده قصد دفع پسرش را کرد کامران
استدعای معاونت از شاهزاده مصطفی میرزا والی مشهد مقدس نمود شاهزاده معظم محمد امین خان پانز که
را با پانصد سوار بهرات فرستاد کامران میرزا مطمن شده شاه محمود مجدداً باطراف رفته چهار هزار نفر ترتیب
داده بجانب پسر راند کامران میرزا جهانگیر میرزا پسر خود را بدفع پدر مامور ساخت شاه محمود بخش سفلان با دهمین
اردو زده بود از انجا بخارج هرات تاخت اول محمد امین خان ایرانی که در باغ شاهزاده ملک قاسم میرزا مقام
داشت حمله نمود و کاری از پیش نبرد بعد از انجمامتوجه اردوی جهانگیر میرزا شد و او را شکست داد و کامران میرزا
در شهر هرات محصور شد و از بیم قتل وغارت اهالی هرات ملجی بنواب مصطفی میرزا شد نواب معظم حرکت نموده
از مشهد بغوریان آمد و کامران میرزا با بن اطمینان دلیرانه بجنگید و پدرش شاه محمود را شکست و فرار داد
شجاع السلطنه در قریه سنگ بست محال پوزه کبوتر خان چهار فرسنگی هرات ورود نموده از دوز و د کامران میرزا
استقبال و ملاقات ایشان فرستۀ اردو را با شاهزاده بهرات آورد و مملکت و بود خود را بشاهزاده ظاهراً و
باطناً بنمود نواب معظم جزیک حلقه انگشتر الماس چیز دیگر از خزاین وجه هرات او برنداشته فرزند خود
ارغوان میرزا را با پنج هزار سوار و سه عراده توپ بهرات مامور اقامت بیاری کامران میرزا ساخته خود بارض
اقدس مراجعت فرمود هم در اینسال الله قلی خان توره برادر رحمن قلیخان پسر محمد رحیم خان اورگنجی با لشکر
زیادی بنواحی جام محال خراسان تاخت شبی میان اردوی او چند اسبی رها شده بوده و میگویند قبادغه
همایونی در گرفت خوارزمیها گمان کردند لشکر دولت ایران بر آنها شبیخون زده همه از خواب جسته متفرق
شدند و الله قلی خان نیز سر وقت اسباب و اموال اردوی او بدون جهته بدست انها جام افتاد و آن
شکست را مؤتلف از قبل حضرت رضا علیه السلام میدانند مباک پاسبان دستگاه اهل فقر خوابیده است شیره بزار بوزیا
در سنه ۱۲۴۲ هجری (مطابق ۱۸۲۷ مسیحی) بین دولتین ایران و روس مجدد قفقاز شروع بجنگ
شد و مرحوم عباس میرزا نایب السلطنه طاب ثراه اوج کلیسا را محاصره نموده و در قریه شترک حوالی ایروان
اردوی دیگری که از روس بجنگ آمده بودند شکست داد و پس از چندی محاربه ژنرال ارستوف روس نیز در
حوالی خوک نخجوان مغلوب نایب السلطنه شد اما ژنرال پسکیویج سردار بزرگ روس قلعه سردار آباد قفقاز را
محاصره نموده متصرف گردید و نزاع و فتنه بین این دو دولت در کار بود و محال آذربایجان دو چار
حوادث قشون کشی و خونریزی طرفین گردیده بود تا در قریه ده خارقان ملاقات نایب السلطنه ایران با شرار
ومصاحب منصبان روس اتفاق افتاد و پسکی سر ژرن مکدونالد کیز وزیر مختار انگلیس بنای مصالحه بین دولتین
ایران و روس گذاشته شد که آن را معاهده نامه ترکمان چای مینامند و ده کرور تومان پولی ایران بصیغه انعام بشکریه
روس از طرف پادشاه ایران عوض خسارات وارده شان مرحمت شد در امسال بهرات نزول تگرگ سختی شد
و در محال کابل سیل زیاد مجدو دجل بروزگانه آمد که بسیار حاصل مزارع این دو مملکت از این دو حادثه تلف گردید
در سنه ۱۲۴۳ هجری (مطابق ۱۲۲۸ مسیحی) در اینسال بمینیت سنگه هندو که از ملت سیک بود از سند
لشکر


نسخهٔ سوم عین الوقایع صفحهٔ ۷۰
لشکر کشیده اتکای کشمیر و آن نواحی را متصرف شد و در کابل و جلال آباد و قندهار نیز برادران وزیر فتح خان که اولاد
پاینده خان بارکزائی بودند نسبت بها یاقعه زیاد کردند و پشت گرمی شان بقوت و قدرت رنجیت سنگه بوده لهذا افغانان
کابل شکایت نامها نوشته حسنعلیخان جوانشیر را از راه بیابان بکوچستان بکرمان فرستادند و او بطهران آمده حضور خاقان
مرحوم فتحعلی شاه استدعا کرد که یکی از شاهزاده کان آئیندار با اردو و توپخانه بافغانستان و کابل بفرستند که آن قطار
جزو ایران شود و اهالی آسوده کردند نظر بمعاهدات دولتی ایران با انگلیس خاقان مرحوم قبول استدعای او را نفرمود و
حسنعلیخان از راه بندر عباس بسند رفت و در این سال نا خوشی وبا ببرات و اطراف آمده فراره را نیز احاطه
کرد مدت سه تا این مرض طول کشید و جمعی کثیر را تلف نمود هم در این سال بواسطه هر یکه آغا یعقوب ارمنی که جزو خواجه
سرایان پادشاهی ایران بود و در حمایت روس امن میبود و متعه و بد حشر با مالی طهران میکرد جمعی مردم عوام
در طهران بدون اجازه علما و حسیان دولت ایران قصد قتل او را کردند و او بسفارت روس پناه برد و در بنجا
روس که نامش گریباید وف بود برضد احالی حمایت سخت از آن فتنه جونمود و این مطلب باعث هجوم عام و محاصره نمودن
سفارت و قتل سفیر بیچاره گردید و یعقوب ارمنی هم با کسی نفر همراهان وزیر مختار مقتول کشته و هشتاد نفر هم از اهالی
طهران در هنگام پورش بسفارت مقتول شدند و ابدآبانی و محرک و فاعل معلوم نشد و میرزا عبدالوهاب خان متعمد الدوله
متخلص بنشاط در این سال بطهران مرحوم شد دولت روس در اینسال اعلان جنگ با دولت عثمانی نمود و بوسر نامجات
روس تشکر و اسلحه زیاد ترتیب دادند که با عثمانی بجنگند عساکر روس از رود دانوب عبور نموده کشهر وارنارامحاصره
کردند و از طرفی پسکوئچ سردار روس با لشکر زیاد متوجه قارس شده و شهر بایزید را فتح کرد و فتنه و خونریزی بین دولتین روسی و
عثمانی دایره در کار بود سرداران روس گمان میکردند که دولت ایران هم در آن مورد اعلان جنگ باروس خواهد کرد اما
خاقان بنظر اطمینان اینمطلب را خارج از مروت دیده خود را در محاربه دولتین روس و عثمانی بیطرف نمودند
در سنه ۱۲۴۵ هجری (مطابق ۱۸۲۹ مسیحی) اوضاع افغانستان مرتب و برقرار بود ناخوشی تب لرزو
یراقان بقمندهار پیدا کرد و در مینه و بادغیسات نیز دانه شیوغ پا ویم گا ومرکی در نواحی فراه و اسفزار رویداد
فتوحات سردار پسکویچ روس در بلاد عثمانی و شورش احالی یونان باعث اندوه و تاسف اهالی افغانستان بلعما
هم مذهبی شده بود هم در اینسال شاه محمود از طرف کش و جوین می آید و بشرات متوفی میگردد و در قریه روضه باغ مدفون
میشود و کامران میرزا تعزیه داری و مبرات زیادی می نماید
در سنه ۱۲۴۶ هجری (مطابق ۱۸۳۰ مسیحی) بهرام خان پسر بنیاد خان هزاره با لشکریان خود از عساکر
سردار محمدخان قرائی شکست خورده جام و باخرز راد انگذاشته بطرف هرس گریخت و بنجا مقتول شد سردار محمدخان
نواحی جام و با خرز را متصرف شده ضمیمه تسلر و تربت و جلگه قرائی قرار داد در در اینسال میر مراد علیمخان حاکم سند
سند بخیر فیل و سی طاقه شال کشمیر برسم هدیه بدر بار خاقان ایران فتحعلی شاه طاب ثراه توسط میرزا محمد علی نام جو انشب کابی فستاد
و از جانب پادشاه ایران نظر علیخان نایب ایشیک آغاسی مامور سند و حامل خلعت مراد علی خان شد هم در این سال
تراکملیوت و سارق حین مزیمان و میان دشت کمین کردند قافله زوار را تاختند و اسیر زیاد بردند ستجمرد محمد یعلمیخان با آل
بندی


نسخه سوم عبر الوقایع صفحه ٧٧
ہندی ولد سعادت علیخان برادر آصف الدوله وزیر لکنهو بود چون پادشاه ایران از وقایع آگاه شد بمرحوم رضا قلیخان
زعفر انلو امر فرمود که او را از ترکمان پس بگیرند مشار الیه بموجب اقتضا داشت جلال الدوله خرمور را پس گرفت و بطهران
فرستاد در اینسال بغله و هرات جز دو محله وی تراکه و تایمنی از حکمران هرات چیز دیگری دیده نشده زنی در قریه
سیا وشان هرات طفلی آورده دارای دو سر بوده میکد کردن و سه ساعت زنده بوده است در چمن بگرامی کابل
دو مرغ عجایب امده بوده و ہفت ساعت در انجا اطراق داشته بعد پرواز کرده بودند عمار به جین ایلات تومانی
و نسرو زکوهی هرات نسلر و آن نیز در اینسال روی داد و خسارت زیاد میکدیکر وارد آوردند
در سـ ١٢٤٧ هجری (مطابق ١٨٣١ مسیحی) در اینسال نایب السلطنه ایران مرحوم عباس میرزا با اردوی
منظم در سید یحی امور خراسان از طهران آمد قلعه سلطان آباد ترشیز و نواحی آنرا در اینسال تسخیر و مستخرج نمود حاجی فیروز الدین
میرزای افغان که بعد از اغتشاش کار خود بترشیز رفته بود در این ایام بتحریک کامران میرزا مقتول شد و پسرش ملک قاسم میرزا
با رمان کند سر آمد در سـ ١٢٤٨ ہجری (مطابق ١٨٣٢ مسیحی) در اینسال نایب السلطنه ایران بتسخیر قوچان و
تنبیہ مرحوم رضا قلیخان زعفر انلو پرداخت کامران میرزا و وزیر یار محمد خان پیش کار او که ضمناً موافقت با مرحوم رضا قلیخان کرد
داشته رسانیاً نایب السلطنه نوشته که اگر مقصود تلف ساختن رضا قلیخان است ما از او امداد خواهیم کرد و اگر غرض اصلاح
اسباب صلح را خود آنها فراہم نمایند و بخود پذیریت تہیہ شکر کشی بدینوا حظه داشتند اما مرحوم نایب السلطنه جواب نامجات
وقت مرقوم داشته بود و بجویز یا دامہ یورش فرموده خپوشان را فتح کردند و از انجا بجام و باخز رسانده این نواحی
منظم نموده از تصرف سردار محمد خان قرائی خارج ساختند و زیر یار محمدخان را از ہرات بخراسان احضار فرمودن
و او را که لقب امین الدوله از کامران میرزا داشت دلالت نمودند بر اینکه کامران میرزا با یه مطیع و منقاد دولت ایران کردد
و ہرات ضمیمه خراسان میشود و الا آماده جنگ باشند وزیر یار محمدخان با کامران میرزا در اینجا ب جواب و سئوال کتبی داشت
و کامران میرزا قبول اینمطلب را نمود ہم در اینسال شش فوج سرباز از مشهد مقدس و ترشیز و تربت و نقاط حراسان
گرفتند و چهار ہزار از طایفه اکراد و ترک و تیمور و غیره برقرار چر و سپاه خراسان نمودند و اردوی نایب السلطنه عزم
حرکت بطرف هرات داشته که بفتنه ابطهران حصار شده رفتند هم در اینسال سیار احالی ایران دچار قحط و غلا بودند
در سـ ١٢٤٩ هجری (مطابق ١٨٣٣ مسیحی) نواب محمد میرزای قاجار با مر مرحوم نایب السلطنه عباس میرزا مامور
تسخیر هرات شدند و این اردو مرکب از بہت و هفت ہزار سپاه بود و متعاقب آن ہم چھار سوار سپاہ براستی قائم مقام متمم
روانہ ہرات نمودند و زیر یار محمدخان را در ارض اقدس دستگیر کردند و آن شکر بسر حدت ہرات ورود نموده اول قلعه
کوهان را محلیہ کرفتند و بعد متوجه غوریان شدند کامران میرزا با پنچزار نفر استقبال اردوی دولت ایرانم عزم
جنگ آمده نخستین تلاقی کردند در حمله اول افاغنه مقهور کردیده هرات گریختند مرحوم قائم مقام در حین عبور رو بقرار فر
محاصره غوریان از همراهان خود گذاشته و خودش را با اردوی شاہزادہ معظم محمد میرزا بهرات رسانید و کامران
میرزا سپاه زیادی تهیه نموده از شهر خارج شده حمله بار دوی ایران آورد و با رشکست خورده بشهر محصور شد
داردوی ایران تدارک یورش شهر ہرات داشتہ کہ در آن ایام خبر وفات مرحوم نایب السلطنه عباس میرزا بار دو رسید
و شاہزادہ


نسخه تسنیم عین الوقایع صفحه ۷۲
وفات مرحوم نایب السلطنه و ضبط حشمت سمنه و اقصا بقات کوه حوالی هرات گوشزد محمد میرزا (امین یکدست) گردید و با مرحوم قایم مقام حرکت نموده تبریز در آمدند اردو زدند و بسیرتات گرفته عازم سمت مشهد شدند
و شاهزاده محمد میرزا قرار صلحی باقتضای وقت با کامران میرزا داده بنجف قلی خان کرد شادلو را بهرات گذاشته خود با اردوی
مراجعت نمود و با ستلام مراجعت و دلیت جانو ار ارسکه حصار کوهسویه حرکت داده با میر اسدالله خان عرب حکمران قاینات
سپردند (در سنه ۱۲۵۰ هجری) (مطابق ۱۸۳۴ مسیحی) در اینسال دوازدهم ماه صفر خاقان
خلد آشیان فتحعلی شاه طاب ثراه شاهزاده معظم محمد میرزا را بولایت عهد منصوب داشتند و بالطلب از کثرت محبت
در پاس خدمات مرحوم نایب السلطنه عباسمیرزا خلایق باو اتفاق افتاد والا سوای حضرت نایب السلطنه اولاد ذکور
خاقان مرحوم که در حد رشد و کمال بودند پنجاه نفر و شصت نفر هم صغیر بودند و اولاد اناث آن پادشاه جلیل جهل و ششفر بودند
که اسامی اناث و ذکورشان یکبیک نزد مؤلف ضبط است خلاصه بعد از اتمام جشن ولیعهدی شاهزاده محمد میرزا
با اردوی بزرگی روانه تبریز شد و اعلیحضرت خاقان فتحعلی شاه نیز مریض سخت شده در عصر پنجشنبه نوزدهم ماه جمادی الاخری بقصر سعادت
اصفهان از ملحقات قایم مقام بآشقات و تسلیم ملت اسلام را بداغ فراق خود گرفتار فرمودند مدت عمر آن مرحوم ۶۸ سال
و مدت سلطنت سی و هشت سال و پنجاه بود خداوند درجات آن پادشاه ذیجاه را که غایت متعالی فرماید که بیکی از
مذهب دیوان و قبه مطهر حضرت سیدالشهدا علیه السلام که پنجاه هزار تومان مخارج شد و دیگر نصب ضریح نقره در آن حرم محترم که
بیست هزار تومان صرف شده و بنای قبه و بارگاه حضرت عباس که چهل هزار تومان مصروف شده و پنج عدد قندیل طلا بوزن چهارده من
بحرم محترم حضرت رضا علیه السلام فرستادند و دو ضریح نقره در بیست هزار تومان بر احرم مطهر حضرت عبدالعظیم و امام زاده سید
ابن امام موسیع و بنای قبه حضرت معصومه سلام الله علیها و صحن و درب مینا و ضریح آن مخدره و مدرسه و دارالشفای محصلین
در طهران که مخارج جمله اینها هم تقریبا صد هزار تومان شد و صحن جدید در مشهد که چهل هزار تومان مخارج شده و بذل شش هزار تومان
صلای قصیده که مرحوم فتحعلی خان ملک الشعرا گفته بود و ادای قرض میرزا عبدالوهاب خان معتمد الدوله که سی هزار تومان بود
و بخدا رفتار و کردار آن پادشاه به عموم ملت و همسایگان مملکت از راه نیکوئی بوده و با فتوت و مردی که مدت عمر خود را در سریر
سلطنت گذرانید ما حصل وفات مرحوم خاقان در ایران جلوس شاهزاده علینقان بطهران است و جلوس شاهزاده حسنعلی
میرزا در فارس و از طهران شاهزاده علینقان که خود را عادلشاه لقب داد اردوی توپخانه مامور جنگ با محمد شاه نموده بآذربایجان
فرستادند ولی حضرت شهریاری محمد شاه شب یکشنبه هفتم رجب در تبریز جلوس فرمودند و بعد تهیه اردو و اغذوقتی دیده عازم
طهران شدند روز چهاردهم رجب از تبریز حرکت شان شد و در نوزدهم شعبان وارد دارالخلافه گردیدند و با تمام
اعمام خود که در ایران علم سلطنت افراشته بودند فایق آمدند و تغییر و تبدیلهای زیاد و عزل و نزل فراوان در حکام
کل و جزو قلمرو ایران رویداد بهر حال مرحوم محمد شاه مشغول نظم و ترتیب وضع یراق شدند و افغانان
بدون زیادتی طرفی که از خارج آمدن آید باجلای این مملکت جنگ و جدال بسیار بین رعایای اطراف در کار بود خصوصا
ترکستان از یکه که امیر حا قندز و خان آباد با حکام سزپل و میمنه بهم افتاده خونریزیهای کردند و هم میرهای بربری
با مردم افغان اندری در توحی برای جزیی مطلبی صرف نزاع و جدال بودند ولات افغانستان آن قوه و قدرت
را نداشتند که آتش فتنه را با مر اکید خود بنشانند و یا رعایا با حکام انها اعتنایی نمایند و در اینسال اهالی یمین


نسخۀ سوم
عين الوقايع
صفحۀ ۷۳
دولت عليه عثمانی می تازند و آن حرکت شان باعث شورش زياد در ممالك عثمانی ميشود (در سنۀ ۱۲۵۰ هجری) (مطابق ۱۸۳۵ مسيحی) ناخوشی وباء بايران بروز و شدت زياد نموده پنجاه هزار جمعيت در اين مملكت تلف میشوند و اعليحضرت ناصرالدين شاه در اينسال بوليعہدی پادشاه ايران منصوب ميگردد هم در اينسال سرداران بلوچ سيستانی دخل و تصرف ببعضی از نواحی افغانستان كه بست همجواری بسيستان دارد مينمايند و كامران ميرزا تہیۀ و تدارک دستۀ از حربی بہرات فراهم و آماده می نمايد و قصد تسخير سيستان را میکند حكومت ايران ملتجی پادشاه ايران می شود و دفع تعدی او را ميخواهد (در سنۀ ۱۲۵۱ هجری) (۱۸۳۶ مسيحی) در اينسال كامران ميرزا را بطہران احضار نمودند كه برود با پادشاه ايران ملاقات نمايد او متعذر شد و در ضمن بزرگان ايلات هزاره و جمشيدی و فيروز كوهی و قویمالی را بشہر ہرات احضار نموده از آنها عهد و ميثاق برای ہمراہی و ہمخيالی خود بر ضدّ دولت ايران گرفت و بجلاب باعث آن شد كه شهر يار ايران محمد شاه بہرات لشکر كشی بہرات مصمم شود و بدارالخلافه اين تدارک ديده ميشد (در سنۀ ۱۲۵۲ هجری) (مطابق ۱۸۳۷ مسيحی) در اوايل محرم اينسال پادشاه ايران محمد شاه امر باحضار سپاهيان نموده هشتاد هزار سپاه سواره و پياده بدارالخلافه موجود شدند و در يوم يكشنبہ نوزدهم ربيع الثانی از طهران حركت اردوء دولتی ايران برياست خود اعليحضرت محمد شاه بجلاب براه گرديد طی منازل نمودند و كامران ميرزۀ افغان بہرات بتعمير برج و بارو و كود ساختن خندق شہر ہرات پرداخت و سپاه قلمرو خود را كه متجاوز از بيست و دو هزار نفر سواره و پياده بودند بشہر سكنا داد در اينسفر ہمراه پادشاه ايران كراف سمنويچ وزير مختار روس ہم بگفتگوهای دولتی خود آمد (و سرجان مكنيل) وزير مختار انگليس مقيم طہران نيز بر رقابت وزير مختار روس بهمراه اردو عازم ہرات شد سفارت انگليسه دولت متبوعۀ خود را اعلام داد كه اگر پادشاه ايران بہرات را فتح نمايد ہمخيالی دولت روس لشکر ايران عزم قندهار و تسخير ہند وستانرا خواهند كرد لہذا دولت انگليس از اينحركت سپاه و سلطان ايران بوحشت و هيجان است و دستورالعمل بوزير مختار مزبور ميدهند كه ہر قدر میباشد خود را بكامران شاه افغان برساند و اطمينان از ہمراہی دوله انگليس بدهد و افغانها را در طرف شدن با پادشاه ايران ترغيب و تحريص نموده و ابدارد خلاصۀ پادشاه ايران حبيب الله خان شاهسون امير توپخانه را با چهل عراده توپ مقدمةً الجييش فرستادند و در شامہرود نامه اعليحضرت امپراتور روس بمجلای كه بتجليل و اوج كليسا آمده بود با عليحضرت پادشاه ايران رسيد عنوانش اينكه اگر مايل باشند در سرحد رود ارس تشريف برده با هم ملاقات نمايند چون سفر ہرات مانع اين ملاقات بود پادشاه ايران اعليحضرت ناصرالدين شاه كه وليعہد دولت عليه ايرانشہمراه جہد نفر خواص بملاقات پادشاه روس مامور فرمودند و در اين ملاقات نطق اعليحضرت امپراتور روس بوليعہد كرد و ن عہد دولت ايران اين بود كه من حاضرم برای امداد لشکری و كمک ذخاير حربی و پول انچہ را دولت و ملت ايران لازم داشتہ باشند و با ہر كه طرف مجابه و مجادله گردند و تعارفات و هدايۀ پادشاه ايران را بخوبی پذيرفته بود و احترامات فوق العاده بوليعہد مزبور از امپراتور روس بعهد ظهور رسيد و مہماندارهای مخصوص با تعارفات و ارمغان كامل برای وليعہد مزبور تعيين نمودند و بتجردی و خوشنودی
تمام


نسخه سوم
عین الوقایع
صفحه ۷۴
مقام بصیغه ایران ازان سفر بطهران بازگشت فرمود باری اردوی شاهنشاه بخراسان رسید در ضبط قلعه احمد آباد
سرجام اندو و دزدو مرحوم حاج میرزا آغاسی و جمعی از اعیان حضرت مشرف شدن بزیارت حضرت رضا علیه السلام یافته عرض لش
را بخاک آن آستان سائیدند و بعد از چهار بچرور اردوی کیوان شکوه سلطان ایران از سر جام حرکت فرموده بفرمان
ورود نمودند و از ان راه روانه هرات شدند در تربت شیخ جام الله یار خان آصف الدوله با چهار عراده توپ و چهارده هزار
سپاه مامور نظم با دعینات شد و اردوی پادشاهی بکوهران و از آنجا بحال غوریان ورود کرده محمد خان امیر تومان را
مامور فتح غوریان نمودند لدی الورود شان سوار و پیاده زیادی بریاست شیر محمد خان برادر وزیر یار محمد خان از قلعه غوریان بیرون
آمده با محمد خان تلاقی سختی کردند و شکست خوردند و بقلعه محصور شدند و اردوی پادشاهی روز هفتم شعبان بخارج شهر بند
غوریان نزول نموده حکم بتسخیر قلعه دادند اینقدر توپ بقلعه غوریان زدند که سطرف آن بکلی منهدم شد و تا کنون آثار
آن باقیست روز چهار دهم شعبان قلعه مفتوح شده شیر محمد خان با سران افاغنه بسلام همایونی آمدند و عفو تقصیر آنها
شده امیر اسد الله خان را مامور اقامت و حراست غوریان فرموده اردوی همایونی را حرکت دادند و روز بیست و دکم
شعبان موکب همایونی بظاهر هرات نزول اجلال فرمود و سردار شمس الدین خان افغان برکاب همایونی آمده بخدم
پادشاه ایران شد و مورد مرحمت گردید وزیر یار محمد خان هم روز پانزدهم شعبان برخراز برج خاکستر معرض هرات آمد
اظهار اطاعت نمود و عزیز خان سرهنگ مکری باجازه پادشاهی وار دشهر هرات شده با کامران شاه ملاقات
کرد و نامه ازاد بشهر بار ایران آورد امّاً بنای اقوال مندرجه آن بر دروغ بود لهذا نایره قتال اشتعال یافته
در اردوی ایران تدارک حمله و تحیش شهر هرات داشته کامران شاه کار را سخت دیده پسر خود نادرمیرزا را بشبا
از دروازه خوش شرقی هرات خارج نموده نزد الله قلی خان توره خوارزمی فرستاد و از او و خوانین ترکستان بازیگر
و یمنه طلب امداد کرد الله قلیخان هزار و پانصد سوار بکلیه عبد الرحمن که آگاه آن صفحات با و ارادت تامه داشته سپرده
مامور امداد کامرانشاه نمود و او نیز درمضراب خان و الجمیر رفته از طوایف از بکستان مثل اندخو د و شبرغان و سر پل
و میمنه شش هزار سوار دیگر فراهم نموده متوجه هرات بقصد امداد کامران شاه شد شیر محمد خان هزاره نیز از بادغیسا
و قلعه نو چهار هزار نفر سواره نزد خلیفه عبد الرحمن فرستاد و این جمعیت مهیا بجنگ بسمت هرات می آمدند و آصف الدوله
که بتسخیر آن حدود رفته بود بجد خط با آنها وطیوف جمشیدی و فیروزکوهی وغیره صفا داده چند فتح نمایان نمود
هم در اینروزها شخصی ملا عبد الحق نامی که از اجله علمای اهل سنت بود بمسجد جامع شهر هرات منبر رفته فتوای جهاد
با اهالی داد جمعیتی از افغانها جمع آوری نموده از دروازه خوش خارج شدند که حمله باردوی پادشاهی نمایند قراو
محمد خان امیر تومان بآنها بر خورده آتش جنگ مشتعل در شد و علی محمد خان کرد بچه ایرانی در این معرکه مقتول شد افاغنه
نیز شکست خورده بشهر مراجعت نمودند اما همه روزه از طرف اردوی بجانب شهر حمله درسی و قتال و جدال در کار بوید
لیکن رجال دولت علیه ایران که در اردوی بودند مخالفت یکدیگر اقدام داشتند و این سّر باعث تعویق فتح هرات
تأسف دیگر اینه شخصی از قزلباشیه هرات نامش ریحان خان که عباسخان ریحان معرف و ملازم خاص او بوده و آن
ریحانخان رئیس خلوت کامرانشاه افغان و محترم بود در آن روزها طنز و طعنه در شهر شنیده از کامران شاه رنجیده


نسخه سوم
عین الوقایع
صفحه ۷۵
داخل نقب شده از خندق گذشته بار دو ایران آمدن بدون اطلاع و تقدیمی با جزاء در بابت خود کس محضر همایونی
مشرف شده استدعای نگهداری خود را کریتی از حضور شاهنشاه ایران نمود شاه در حق او خیلی مرحمت فرموده دوعده
عنایت داده بود اما چون رسم است در ایران که اگر شخصی کاروان و دارا هر کونه علیه باشد بخواهد خود را به پیشگاه همایونی
برساند اول باید اجرا در بار را به بیند و بهد تعارف و تقدیمی قابلی معین بنماید آنوقت تحمل حرف خیری از او بر زبان آورند
اما اگر کسی چیزی نداشته باشد و حیله و خدعه هم نداند بدربار این دولت معاش بدتر از حال مؤلف است که انچه خدمتگذاری
نماید حاصلے از نفع نمی ماند سهل است بلکه در میان چش مک نیز از خارج و داخل هم میرساند عاقبت باعث اتهام و خانه خراب
او میشود هذا انصاف بیدید عمله جات عموم پادشاهان و حکام را که حرف خیرخواهی در بار کسے نیکو نمیدهد
رعایتی منظور نمیدارند خلاصه رئیس خلوت اعلیحضرت پادشاه ایران با آن ریحانخان مدعی شده بود که چرا مر اندیده
حضور شاه رفته است باینملاحظه در خلوت حضرت همایون را کشته ساخته بدین مطلب که این ریحانخان از خواص کامران
شاه است و آمدن او بار دوی ایران از راه حیله و خدعه است بلکه هم قصد قتل پادشاه را دارد شهر یار ایران از
اینمطلب باشتباه افتاده فوراً جلاد خواسته ریحان خان را بدست او سپرده امر فرمود که ببرند سر آن بیگناه را
بکناره رودخانه کارآبا د ببرند جلاد او را از اردو خارج ساخته کنار رودخانه مزبور قرب مزار سلطان میر شهیدکه
بیگناه مرحوم ریحان خان را از قلعه بدن عبدالمؤید حضور شاه آورد و بعد از قتل او دیگر کسی از اهالی شیعه یا سنی همکاهی
با ردو نیامده باثبات محک وجه الفشر دند و سلطان ایران از آن واقعه نادم شده رئیس خلوت مغرض را معزول
فرمود در سنه ۱۲۵۲ هجری (مطابق ۱۸۳۸ مسیحی) مطلب عمده افغانستان و ایران کاری محاصره هرات
بود که طول کشید دزد و خونر د یاد واقع شد بطوریکه قراء اطراف تا چهار فرسنگی تاراج و خالی از سکنه ماند
کامران شاه در شهر پریشان مانده در خیال صلح شد اما اطمینان آمدن بار دوی ایران نداشت نامه بحضور اعلیحضر نشاه
فرستاد که این کنیز شعر عنوان در ج بود ای باغبان چوبالغ در مرغان تهی کنی کاری بلیلان بکن آشیان مدار
مقد مستر مکنیل وزیر مختار انگلیس مقیم طهران که بار دو و خود کار را مشکل دیده اجازه از پادشاه ایران حاصل نموده
داخل شهر شد و تعهد کرد که کامران شاه را مطمین نموده بهمراه خود بار دو بیاورد اما چون فتح هرات را
باعث خرابی امور سرحد هندوستان میدانست بر عکس نموده هنگام ملاقات با کامران شاه اطمینان
اظهار که باعث قوه قلب کامرانشاه بود در کار برده متعهد شد که اگر قدرے پاداری کنند آرد و شاه ایران
را از خارج هرات حرکت داده مرحوم محمد شاه را از فتح هرات منصرف نماید و انیمطلب دست آویز انگلیس باحث قد شت و
نقصان زیاد بار دوی ایران شد و در آن ایام چند لوله توپ قلعه کوب از روس در ارد و ریختند و با ستیانها در
اطراف شهر ساختند و آن توپها را بالا آنها بردند و روزی چندین کلوله توپ بشهر می انداختند و در کار محاصره
هرات خیلی سخت کیری نمودند تا آثار قحط و غلا در شهر رویداد بسیاری اهالی لاعلاج از شهر فرارا بار دوی آمدند
واز طرف پادشاه ایران همه آنها غزا و لباس مقرر و مرحمت میشد هم در این روز ها غراف سمونیج و زیر مختار
روسی از طهران حرکت نموده بسیاحت بعضی بلاد ایران از شاهرود رفته بود مجدد اً بهرات دارد اردوے پادشاهی
در ذیکیشان
شہر پاریس ایجاد
قوای برقیته و متلگراف
در این سال
شد
کردید


نسخهٔ سیُم عين الوقايع صفحهٔ ۷۸
گردید وزیر مختار انگلیس بیشتر متوحش شده اصرار و ابرامی زیاد در معاودت اردو و مراجعت پادشاه ایران
داشت چون کامران شاه اطمینان میخواست و باستمالت او عبدالمحمد خان محلاتی وارد شهر شده بود
هم در اینروزها که پنجم ماه صفر بود فرستادگان سودو دخان و محمد ابراهیم خان فیروزکوهی محال هرات با نقدیگی
و عرایض اظهار خلوص و بندگی بحضور پادشاه ایران رسیده مورد مرحمت شدند هم در این اوان قنبر علیخان
که بقبضه محار مامور شده بود مراجعت نموده شاه پسند خان افغان اسحق زائی را نیز که در قلعه لاش و
جوین حکمرانی داشت با شاه پسند خان برادر سردار علیخان سیستانی که باو پیوسته بود متفقاً بار دو همایون
آمدند و مورد الطاف پادشاهی گردیدند و خداداد افغان هم از جانب مرحوم سردار کهندلخان با دو زنجیر
فیل پیشکشی از قندهار بعد از چند یوم باردو رسید و عریضه از سردار کهندلخان بدر بار معلی آورد بومدعا
که استدعای کهندلخان این است با مراعلی لشکر قندهار و زمین داور را حرکت داده باردوی پادشاهی
بیاورد اعلیحضرت محمدشاه در جواب فرمودند اکنون بلشکر قندهار احتیاجی نداریم اگر کهندلخان میتای
خدمت است با لشکری جرار عجمه بجلال الدین میرزا پسر کامرانشاه که در فراه و سبزوار آمده او را مقهور سازد
لهذا محمد عمر خان پسر کهندلخان با چهار هزار سوار از قندهار بغرض شرفیابی حضور پادشاه ایران آمده در ۲۶
صفر وارد اردوی خارج هرات شد و مامور بفر و ساختن جلال الدین میرزا گردید محمله با سبزوار و فراه برده او را مقهور
ساخت و کار محاصره هرات سخت تر شده لشکریان طرفین از طول مدت بستوه آمده اطراف شهر را تا بیسترسنگی
تاختند و آبادیها را ویران نمودند وزیر مختار انگلیس در فراهم آوردن موجبات تعلل و تاخیر مقصد ساعی بود
تا خاطر خطیر همایونی از او مکدر شده او را از اردو معذرت خواسته و روانه طهران شد در همین راه حکمی از
فرمان فرمای هندوستان با و رسید که تا پی در اردوی پادشاهی بهرات محقن دارد و خودش بلندن عازم
شود وزیر مختار استودرت نام انگلیس را که نایب اول سفارتش بود بهرات فرستاد و خود روانه لندن شد
اما بکامران شاه محرمانه نوشت عنوانش این بود مبادا شما بپادشاه ایران اطاعت نمائید در محاربه و تدافع
و جدال کوتاهی داشته باشید که نتایج شما بر باد فنا خواهد رفت اینقدر خود داری نمائید تا من بلندن برسم
اسباب مراجعت پادشاه ایران را فراهم می نمایم در هفدهم ربیع الاول عساکر پادشاه ایران از
میر صالح ملا
سمت قریه شال باغان و النگ سنگ سفید قرب برج خاکستر هرات شهر را گلوله باران نمودند و نیز از طرف
مزاریست در بیرون
بر امان و میر صالح ملا که سی عراده توپ بسنگرهای ایران بود گلوله زیاد بشهر ریختند و از اطراف دیگر شیره که
هرات بفاصله ۲۵
توپ در کار بود و چهل هزار از سپاهیان مامور یورش شهر شدند افاغنه نیز که در بروج و فصیل با اجتماع داشتند
قدم تا کنار خندق
شلیک پیاپی نمودند تا کناره خندق سه چهار هزار از سپاهیان ایران سجا ک هلاک ریختند منجمله اسکندرخان سوندن
ایرانی زخم شدیدی برداشت و بروسکی صاحب که از امیر زاده گان لهو بود بزخم گلوله هلاک شد با وجود این
عساکر ایران تا کناره خندق راندند و بعضی نیز از خندق گذشتند و گلوله های توپ ایرانی بر وج آن طرف شهر را
ترا از هم فرو ریخت


جزو سوم عین الوقایع صفحه ۷۷
الاول
امکان ورود شهر بعساکر ایران نبود و بعد از این قضیه تا چندی یورش شهر برده نشد تا روز هشتم جمادی
مجدداً لشکریان ایر احمد در بجانب شهر شده پیشتر از آن یورش گلوله ریختند و پیش رفتند تا از خندق گذشته
شیر حاجی اول و شیر حاجی دویم را هم گرفتند و محمد ولیخان تنکابنی بیرق خود را بپای برج شهر رسانیده بگرد
و اینقدر کشته از سپاه ایران افتاد که در خندق محتاج پل برای عبور نبود سپاه ایران دلیرانه بشیر حاژه ها بجا
گرفتند محمد ولیخان تنکابنی برای کمک رسانیدن و آوردن آلات لازمه خرابی بروج بسنگر مراجعت می کرد
که ناگهان کلوله توپ افغان بسپرش خورده سر او را برد و سر خوش خان امیر نیز بزخم کلوله از اینطرف شهر
تسخیر شهر نزدیک بود و بطوری دلیران ایران پیشقدمی نمودند که آهالی شهر سرتفنگهائیکه از بکش برج ببر آشیانه
بیرون می کردند لشکریان ایران با دست سرتفنگها را می گرفتند و این کمال دلیری و شجاعت است که مجروح دا
اما سایر دستجات مامور اطراف بنا بر مخالفت روسا خود تعلل در پیشقدمی نمودند اینمطلب باعث آن شد
که در آن یورش پر خسارت نیز عساکر ایر از پای بروج و داخله شیر حاژی نزدیک غروب مراجعت نمودند
اگر لشکریان متفقاً مهیای یورش دیگر شدند که در این حمله حتماً شهر را مسخر نمایند اما ابرام و اصرار امناء
کارگذاران دولت انگلیس در معاودت موکب اعلی زیاد شد بلکه سفاین جنگی آندولت بخلیج فارس لنگر فکن
شده آشکارا اعلان دادند که چون فتح عساکر ایران در هرات باعث اختلال کلی امور حکومت اعلیین هندوستان
می شود اگر از آن درنگذر نشوند وارد و معاودت ننماید مودت مبدل بعداوت خواهد شد اعلیحضرت شهریا
ایران چون رعایت دوستی دولت انگلیس را منظور داشت امر فرمود غوریان را مجدداً از حجز و جمیع هرات
موضوع نموده قلمی مشهد قرار دهند و محمد علیخان پسر اللهیار خان آصف الدوله والی خراسان واگذار
شوند نمایندگان دولت انگلیس قبول نمودند و پادشاه ایران در نوزدهم جمادی الاخری حکم بازگشت اردو معلی
فرمودند و محمد علیخان را بشش هزار سپاه بضبط غوریان باتفاق جعفر قلیخان شادلو مامور توقف آنجا نمودند
سردار محمد عمر خان و سردار شمس الدین خان افغان در رکاب پادشاهی بطهران آمده و سالی بیست هزار تومان
در حق محمد عمر خان مقرری از دولت ایران بر قرار شد اما تفجه سبب مراجعت شاه ایران این شد که کلیموم
چهارم پادشاه انگلیس وفات یافته بود و اعلیحضرت ملکه ویکتوریا برادرزاده اش تارخ سلطنت جلوس نموده
در اول جلوس خود ایخواهش را از اعلیحضرت محمد شاه طاب ثراه نمود و آنهم پذیرفت از اهالی هرات
بسیاریشان بکه بشهر محصور ماندند بامراض مختلفه فالج و لنگی گرفتار شدند که هنوز یادگار آن عهد در هرات موجودند
کامرانشاه که نتائج امور خود را خوب ندید بعد از معاودت پادشاه ایران نادم کردار خود شده افسوس از
حرکات خود میخورد که چرا با دولت ایران رشته مودت و خصوصیت پیمان نداشته باشد هم در این سال چند
صاحب منصبان انگلیس بعضی از ارد و خود را عقب کشیدند و بعضی از راه هندوستان بقندهار و از آنجا بهرات
و دخل و تصرف در استحکام شهر و سنگرهای خارج و امورات دیگر نمودند سحور و دحانه هرات که شدت
سیل بهارش بعضی اراضی را بهریکال ساخته روز بروز جریان آب را بطرف شهر نزدیک می نمود آنصاحب


نسخه سؤیم
عین الوقایع
صفحه ۷۸

اینمطلب در اطلاع نسخه ضیاء المقیم نیز بیان شده
عمله و بیکارات زیاد گرفته باطلاع و اجازه کامرانشاه از مقابل پل مستان بلند قریه کورت و قریه نشانی سمت جنوبی رودخانه را نهر وسیعی حفر نمودند که آب رودخانه بدان طرف مایل و جاری شود و آن نهر را تا سفلیٰ قریه مالان آورده پول زیادی صرف و خرج نمودند که اکنون در آن کناره رودخانه متعددی از آب آن رود جاریست و آنرا استی کشید انگلیس نموده اند و بدین اسم علم است و آن صاحب منصبان محل اقامت خود را در سر درب قلعه حاج آقا خان مرحوم که در پیشاه فیروز الدین افغان بود قرار داده بودند که آن عمارت هم هنوز باقیت (در ۱۲۵۵ هجری) (مطابق ۱۸۳۹ مسیحی) عسکر انگلیس بهیجانه اینکه کمک بولی افغانستان میدهند وارد حدود سند شده این مملکت را مسخر نمودند و بعد منه دولت انگلیس صلاح دیدند که شجاع الملک ابن تیمورشاه را تقویت نموده بیست هزار سپاه بدهند که برود افغانستان را متصرف شود و لرد سسولیم مگناش را وزیر او قرار دادند که در ارّدو باشد و باین مطلب اقدام نموده شجاع الملک با سپاه انگلیس از راه گچ آب و پیش آور قاسمخانہ وارد کابل شدند و کابل و غزنین را بحیطه تصرف در آورده متوجه قندهار گردیدند سردار کهندل خان و برادرانش سردار مهردل خان در محمد جان که دانستند در شهر قندهار محاصره خواهند ماند عیال و اطفال خود را برداشته از راه کوشک بطرف سیستان و از آنجا بکرمان و از کرمان بطهران بخدمت پادشاه ایران آمدند همراهان شان همه جبهه با نصیر خان بودند اعلیحضرت محمد شاہ شهر بابک کرمان و هرات و سروش فارس که متصل یکدیگر است بسیورغال آنها واگذار و مرحمت فرمودند و سردار کهندل خان با همراهان خود بدان محل رفته متوقف شد هم در اینسال مرحوم آقا خان محلاتی که عقیده اسمعیلیه داشت و متصل خیال خودسری و طغیان فشار میکرد جمعیتی از طایفه عطاء اللهی اطراف خود جمع نموده بود و منتظر فرصت بود که ناگهان اهالی شهر بابک با کندر خان و همراهان او در افتاده آنها را محصور نمودند مرحوم آقا خان این مطلب را از نتایج اقبال خود دانست پنداشت که اگر خود را بدانجا رساند و ارگ شهر بابک را متصرف شود و اموال و اثقال و یرق سرداران افاغنه را دارا شود فتح کرمان برای او آسان خواهد شد بدین جهت گماشت و برادر خود محمد باقر خان را بسیرجان فرستاد در آن اثنا فرمان همایونی شهریار ایران بفضلعلی خان رسید که اُردویی برداشته بمحاربه آقا خان برود او هم فوراً لشکر جرار برداشته بآقا خان و برادرش حمله برد و آنها را شکست فاحش داد و سرداران افغان با اتباع خود از شر اهالی شهر بابک و هواخواهان آقا خان خلاص شدند شهر عدن نیز در اینسال بدون خسارت و زحمت بتصرف دولت انگلیس آمد اختراع فن عکاس اندازی که در صفحه نقره موسوم به اکر میا شد در اینسال شد دولت انگلیس در اواخر اینسال با دولت چنے مبین طرف مخاصمه شده بیست هزار صندوق تریاک را بآب دریا میریزند
در ۱۲۵۶ هجری (مطابق ۱۸۴۰ مسیحی) اُردوی دولت انگلیس که بکابل و غزنین اقامت داشتند و حامی شجاع الملک ابن تیمورشاه بودند دست تعدی باهالی افغانستان کشودند و بعضی


نسخۂ سوم عین الوقایع صفحہ ۷۹

حرکات از آنھا بظھور رسید که خلاف بزرگ در قانون شریعت مطھرہ بود علاوہ بر آن قصد تسخیر ہرات فراہ
و میمنہ را نمودند مرحوم کامرانشاہ از ہرات شیرمحمدخان برادر وزیر یار محمدخان را با پیشکشھای بجهہ نزد شهریار
ایران فرستاد و شکایت از بدسلوکی عساکر انگلیس نموده بود بنا بمصلحت وقت خطبه را در ہرات و فراه باجازه
کامرانشاہ بنام اعلیحضرت پادشاہ ایران محمدشاہ طاب ثراہ در اینسال خواندند و عموم ملت افغانستان
حاضر شدند بیحیائی و بیمرے بودن با دولت و ملت ایران و برضد انگلیس اقدام کردند آنجا میخواهیم عرض نمائیم
که باید آن مسئلہ را علمائے ملت اسلام شیعه و سنی پیش نهاد خود قرار دہند و ملت خود را خواه شیعه و خواه سنی
همه را در حکم واحد محسوب دارند و اتفاق و اتحادشان کامل شود بے موقع و فرصتی که ملتی مثل بودائیان چین و ژاپون
یا غیر آنھا که دشمن دین اسلامند بخواہند دست تعدی باسلامیان دراز نمایند و در صدد انہدام امور دین
مبین حضرت خیر المرسلین بر آیند اتفاق و اتحاد اسلام مانع خیالات و تعدی آنھا بشود چنانچه مردم ہرات
افغانستان که مدت چھار دہ ماہ متجاوز با عساکر دولت ایران طرف نزاع و جدال بودند و از طرفین
شمشیر ھا بقصد قتل ہم می کشیدند و تشنه بخون یکدیگر بودند بمحض ورود عساکر انگلیس در افغانستان و بنا
تعدی و بی احترامی آنھا در امورات دین مبین اسلام اول کسیکه اظھار بیحیائی و اتحاد نمود مرحوم کامرانشاہ
افغان بود و بعد وزراء او و بعد عموم ملت افغانستان کینه دیرینه را با ملت ایران بدوستی مبدل ساخته
بدفع درفع شر خصمی که غیر ملت محمد بود پرداختند و مغایرات را از نظر دور ساخته علم اتحاد و صدق یکدیگر ا فرافردی
پس معلوم می شود که حرف ھای لغوضین در بین ملت اسلام شیعه و سنی مثل گفتگو ھای برادران و عموزاده گا
ہم قبیلہ ہم می ماند که من باب حق الارث بیکدیگر در آویز و مدعی می شوند و اظھار عداوت بیکدیگر می نمایند
مادامیکه غیری بر آنھا تعدی ننموده است اما وقتی دیگری از خارج پیدا شود و بخواہد بر امورات زندگانی یا
ناموس داری یکی از آنھا خللی رساند فوراً کینه دیرینه در حق یکدیگر را از خاطر محو و فراموش نموده با ہم متحد
می شوند و جواب مدعی را بسختی میدهند در اینصورت رعایت شیعه برسنی و رعایت سنی برشیعه تا زمان
رجعت واجب بلکه لازم است که ذرّه از شوکت عموم اسلامیان و قوت دین مؤمنان نکاہد بلکه افزوده
گردد انشاء اللہ تعالی (مؤلف) ہم در اینسال فضلیعلی خان قراباغی حکمران کرمان لشکری بہ جہہ امداد
خود از دربار پادشاہی ایران بجهہ دفع و رفع آقاخان استدعا نمود حبیب الله خان امیر توپخانه را با
سپاہ و توپ فراوانی روانه کرمان نمودند و فضلعلیخان نیز استعدادی فراہم نمودہ باتفاق امیر
توپخانه کرارا بجنگ آقاخان پرداختند و او لشکر خود را برداشته روانه بلوچستان شد امیر توپ خانه
و فضلعلیخان او را تعاقب کردند در منزل موسوم بریگان اول محال بلوچستان با ورسیدند و جنگ در
گرفت و لشکریان آقاخان شکست خوردند و خود او از راه بیابان بطرف قندھار رفته از آنجا بہندوستان
رفت و آنجا متمکن شد (در ۱۲۵۷ ہجری) (مطابق ۱۸۴۱ مسیحی) در اینسال پرنز اکبر شهزاده سدوزائ
بتاخت و تاراج اطراف خراسان آمدند و محمد ولیخان برادر زاده اللهیار خان آصف الدوله را کہ بشکار رفته بود دستگیر نموده

ہمراہ


نسخه سویم عبر الوقایع صفحه ۸
همراه بردند در حال دولت علیه ایران استرداد محمد ولیخان را از الله قلی خان اوزبک خواسته و
او فرستاد هم در اینسال محمد و متقلیخان ترکمان یکی از نقش بندیه که دعوی تصوف و کرامت
میکرد بزبان ترکی مناجات و اشعار بنظم در می آورد و جمعی تراکه بادی کردند و او را ایشان خطاب مینمایند
و او بنواحی تراکه کلان و یموت رفته بنای فساد را گذاشت عساکر ایران بجهت تنبیه او روانه و او بخرد
شده با جعفر قلیخان شادلو محاربه نمود و شماره الیه در اطاعت دولت ایران درآمد هم در اینسال محمد
تقیخان بجهت تسخیر باده بهزار سوار یاغی شد و معتمدالدوله ایران بدفع آنها مامور شده بضرب شمشیر همه آنها را
تحت اطاعت آورد و خود محمد تقیخان را دستگیر نمود هم در اینسال وزیر یار محمد خان والی هرات و سایر
نقاط قلمرو آنرا با خود ضمنا متفق ساخته برضد کامرانشاه اقدام نموده او را گرفته مقید ساخت و بقلعه
کوهسونیه سرحد ایران فرستاده در برج سمت شرقی شمالی ارگ کوهسان او را محبوس سخت نمودند و بعد از
هفت ماه سردار داود خان افغان را فرستاد بکوهسان کامرانشاه را شبانه خفه کردند و بدین وسیله
مقتول شد و نعش او را بروضه باغ هرات آورده مدفون نمودند و اولاد و تعلقات او هر چه بدست آمدند
مقتول و مقید شدند و مابقی بخاک ایران فرار نمودند و هرات و فراه و قلمرو آن تماماً بحیطه تصرف وزیر
یار محمد خان آمد و با یارت پر رفت اول ضمناً اظهار تبعیت بدولت ایران نمود و بعد از چندی آشکارا سکه
و خطبه را باسم پادشاه ایران معمول داشت پوشیده نباشد اینکه قتل مرحوم نادر شاه
افشار که سلطان با اقتدار ایران و هندوستان بود در سنه هزار و یکصد و شصت هجری اتفاق افتاد که یکی
از شعراء آنزمان این فرد را در ماده تاریخ وفات او بنظم آورده است سرداً نادر حداً کن ز تیغ
شود فوت نادر عیان ای دریغ و دیگری از مؤرخین ماده تاریخ قتل آن پادشاه دنیا گفته (ندیدیم جزوقت)
و بعد از قتل نادر شاه بجراسان که هرج و مرج باردو پادشاهی رویداد هر یک از روسا اتباع و
همراهان خود را برداشته بوطن و محل خود شتافتند منجمله احمد خان ابدالی با سپاه افغان آن عیالیه را که نادر
از آنطریف داشت محفوظ نگهداشته بطرف قندهار رفتند و بسیاری از اسباب و متروکات واسباب پادشاهی
که در نزد آنها بود همه را همراه بردند و چون احمد خان ابدالی در زمان حیات نادر شاه دستخط و فرمان اقتداری
برای حکومت خود در هندوستان و افغانستان گرفته بود در اینمورد بکار برده بمحض ورود بقندهار سران
و بزرگان قزلباشیه افغانستان و هندوستان را با خود متفق ساخته همه را امیدوار نمود و مستقلاً بپادشاهی
پرداخت و جلوس او بسر یر سلطنت در ۱۱۶۱ هجری مطابق ۱۷۴۰ مسیحی بود که یکی از مؤرخین تاریخ
جلوس او را (خزقندهار) در آورده و از این سلسله دو نفر پادشاهی با اقتدار نمودند و شخص سیماً
امارت داشتند اول مرحوم احمد شاه بود که سلطنت با اقتدار نمود و شهر جدید حالیه را در قندهار او بنا
کرده در ثانی مرحوم تیمور شاه بود که قلمرو پدر را نگهداری نموده بالاستقلال سلطنت مینمود امراء و اخلاف او
اوّل شاهزاده همایون ابن تیمور شاه در حیات شاه زمان ابن تیمور شاه سومین شاه محمود ابن تیمور شاه
چهارم


نسخۀ سیم  عبرالوقایع  صفحۀ ۸
چهارم شاهزاده حاجی فیروز الدین میرزا ابن تیمورشاه که اورا شاه فیروز مینامیدند پنجم وزیر شجاع الملک ابن تیمورشاه معروف بشاه شجاع که در تخت نشاندن دولت انگلیس و بقعقوبیه آن در قندهار آورد و کابل مسخر نمود در سنه ۱۲۵۵ امیر شخصی بود برای کارآئی اوسکه خورده در یک طرفه سکه آن نزد مولف موجود است
شاه کامران ابن شاه محمود و شیر میرزا پسر شاه زمان است که مدتی مدت در اطاعت ایران بحکومت
هرات پرداخت و نیز شاهزاده ملک قاسم میرزا پسر شاه فیروز است که بخراسان وفات یافت و
مقبره اش در جنب مقبره محمد ابراهیم خان امین السلطان است بجوار امام علیه السلام و جلال الدین میرزا
با سعادت ملوک میرزا پسران مغفور کامران شاهند جلال الدین میرزا مقتول شد و سعادت ملوک
میرزا در خراسان بپناه دولت علیه ایران میزیست تا وفات یافت کلام الله مجید را که در شست پاره
مُقسّم و خطی نوشته شده اول در خراسان برای اموات آنمرحوم وقف عام نموده است خلاصه
از ایجا د سلطنت تا انقراض انخانواده نتایج ابدالی که در افغانستان سدوزائی مینامند واوّل شان
احمد شاه و آخر شان کامرانشاه بود مدت ۹۷ سال طول کشید و از نتایج این دودمان جمعی بخراسان
متوطن شده بودند که همیشه اما بحالت عسرت و پریشانی و بعضی در هرات بودند منجمله شاهزاده محمد سلطان میرزا
و پسرش شاهزاده فغفور ساکن فتح آباد که سلطان میرزا را با عیال و اطفال از هرات مغلولا بکابل
بردند و شاهزاده فغفور فراراً بگوشه مقدّس آمده بود در اوایل سنه ۱۳ هجری شماره الیه از ارض اقدس
برای تحصیل معاش بسرحد زور آباد نواحی سرخس رفته و مستخدم پیرشکرالله خان تیموری شده بود و در آن سرحد
نیز اسباب اتلاف برای او فراهم کرده بودند که شماره الیه مجبوراً خود را بگوشه کشیده بود میان طایفه الوماً
تبعه افغان سرحد دهنه ذوالفقار بکناره خاک ایران بود میزبان نامردش بصدباشی زرین خان مروی
ساخلو یان سرحد افغان خبر ورود او را میدهد و اشاره بگرفتاری او می نماید زرین خان فوراً
چهارده نفر خاصه دار را بگرفتن شاهزاده فغفور میفرستد وقتی فرستاده گان سرحد دار افغان نزدیک
بخانه میآ آنجا میرسند شماره الیه ملتفت می شود برمیخیزد که خود را با سبش برساند سوار شود و فرار
نماید ناگهان میزبان بمرّوت اسب آن مهمان بی پناه بروز گذشته را بگلوله تفنگ میزند و اسبش را از کار
می اندازد پس از آن شاهزاده فغفور ماده خود را بکماری کشیده روی تلی میرود و تفنگ جقماق میکذارد
که دفع خصم نماید وقت کار بردن تفنگ آتش نمیکرد و صدائی از تفنگ بلند نمیشود میخواهد تفنگ را
بردارد تفنگ دیگر بکذارد تکان تفنگ اداری نمی نماید تفنگ را دور می اندازد و شش لوله کرش را
بدست می گیرد چهار تیر میزند دو تیر آتش نمی گیرد دو تیر آتش گرفته گلوله هایش در وسط لوله بند می شود
آنوقت خاصه دارها او را دستگیر نموده نزد صد باشی می برند و او هم بهرات میفرستد و در هرات
بعد از چند روز در نقطه سوق الدواب که موسوم بخرابه شکور خان است آن بیچاره یادکار سلاطین سدوزا
را بدار آویختند و سه روز نعشش روی دار بود چوروز قضا اندرآید به پیش بیایدت نومید گشتن ز خویش
که جز مرگ ان روز را چاره نیست بغیر از خداست با داره نیست خلاصه ایند و دمان زوال آمدند و صاحب نام
و رسمی در آنها باقی نمانده میروم سر مطلب در اواخر سنه ۱۲۵۷ عساکر انگلیس محمد بکابل می آورند و مرحوم امیر
دوست محمد خان


نسخۀ سوم
عين الوقايع
صفحۀ 8

دوست محمد خان باستمدادی فرار مینماید و در نزدیکی جلال آباد با لشکريان آن دولت متصادم شده اما
شکست میخورد و انگلیسها بکابل ورود می نمایند و سکندر پرنس انگلیس در شهر کابل مقيم ميشود و بعد از چندی

چوک
باصطلاح کابل
میدان وسیعی را
گویند که اطراف
آن دکاکین
است

اهالی سر بشورش برداشته او را می کشند و عساکر او را منهزم میسازند و مکنتین سکندر پرنس انگلیس را دو قطعه
نموده بیکار چوک کابل می آویزند و از لشکريان انگلیس تا جلال آباد تعاقب می نمایند بطوریکه از پانزده هزار
نفر سپاه جنگی و نظامی انگلیس بجز یکصد نفر محبوس در نزد افغانها کسی باقی نمی ماند و یکنفر هم از آن جمعیت فرار نموده
بود که اسم شخص برسیدن همزبانان خود در سر حد پیش آور و ادای بیان وقایع حال همراهان خود چون
زهره آب کرده بود وفات یافت و در اینسال تمام جمعیت دولت و ملت انگلیس پنجاه و چهار کرور بود جمعیت
دولت و ملت فرانسه شصت و هفت کرور و در اینسال شاه شجاع ابن تیمور شاه استقلا بفرمانفرمائی ولایت
افغانستان تا نقاط کشمیر و پیش آور و بسیار از صفحات الی قندهار و بدخشان منصوب بود و پسرش
بقندهار حکمرانی داشت و امیر دوست محمد خان که جوان کاری و داعیه سلطنت داشت دستگیر انگلیسها شده
بود بملاحظه اینکه سلطنت شاه شجاع خالی از خلل بماند زیر اشاه شجاع را میبرد محمد خانمطلن نبود که ایشان بنا انکلیسان بود
در سنۀ 1258 هجری) (مطابق 1842 مسیحی) سردار کهندل خان و برادران او محمد دل خان
و رحمدل خان افغان باجازت امناء دولت علیه ایران از کرمان روانه قندهار شدند و عباسقلیخان جوانشیر
حکمران کرمان بهمراهی دستمداد در عزیمت شان نمود مشار الیهم برسیدن قندهار فتح جنگ میرزا ابن
شاه شجاعرا شکست میدهند و قندهار را متصرف شده بحکمرانی می پردازند و در اینسال شاه شجاع

کجحت
شمشیر را گویند که بزرگان
افغانستان و هندور
در آن می نشینند که
آدم حمل و نقل میشود

مزبور بکابل مقتول میشود (شرحش اینکه) روزیرا بکجحت نشسته با اجزاء خود از دروازه لاهوری
شهر کابل برای گردش برآمده در راه متوجه گردش مینمود و جمعی از خواص و مستحفظین او نیز همراهش بودند ناگهان
از عقب سرش ایشیک آقاسی محمد جعفر که از قراباشتیه مرادخانی کابل بود شاه شجاع را بهدف گلوله قرار داده
مقتول ساخت و این کار او بتحریک شجاع الدوله و نظام الدوله پسر زاده های مرحوم پاینده خان که برادرزاده های
امیر دوست محمد خان بودند شد و در این حین و صیص و نیر محمد اکبرخان پسر بزرگ امیر دوست محمد خان از طرف
غزنین بکابل ورود می نماید او را بجملگی هر چه تمامتر اهالی می پذیرند و بیطراق وارد شهر کابل می نمایند و پیر
دوست محمد خان از حبس انگلیس رها شده و از هندوستان عزیمت کابل اختیار نمود هم در این هنگام که خبر
قتل شاه شجاع الملک بدولت انگلیس رفت از رها نمودن امیر دوست محمد خان نادم شدند و از دوستو محمد خان
ارکیسی بزار کسی بخونخواهی شجاع الملک مأمور تسخیر و شیر امالی کابل نمودند و تریول صاحب انگلیس با یکنفر
صاحب منصب پولک نام که سردار جنگی مغرب بود و او را بمد حادر کابل لات میماید ند بریاست لشکريان انگلیس مقرر
و مامور فتح کابل شدند و در آن بنو ورود نموده بعد از چندی صلاح با صلاح و معاهده با امیر دوست محمد خان دیدند
و بعد از معاهده بسند مراجعت کردند چون روزیرا صاحب منصبان انگلیس با وزیر محمد اکبرخان پسر بزرگ
امیر دوست محمد خان در قلعه محمود خان واقعه بکابل خیال معاهده داشتند درین گفتگو وزیر محمد اکبرخان با یکنفر


صفحه ۸۳
نسخه سوم عین الوقایع

صاحب منصب انگلیس طرف مخاصمه شده بهم در آویختند وزیر محمد اکبر خان قتوع و رشادت آنصاحب منصب را
نداشت لاعلاج با مین الله خان لوگری اشاره کرد که آن صاحب منصب را بکشد آنهم با کلوله تفنگ زده او را
کشت و اینمطلب باعث زد و خورد زیاد شده موجب هیجان اردو انگلیس در اقامت کابل گردید از آنجا که
قرار صلح دادند و عازم سند شدند اما بهنگام مراجعت بسیاری جاها و نقاط محلات شهر کابل و اطراف
جلال آباد را ویران ساختند کابل و غزنین و جلال آباد با بعضی از ترکستان از یکسو بتصرف مرحوم
امیر دوست محمد خان درآمد و هرات و فراه در قلمرو وزیر یار محمد خان بود که از دولت ایران لقب ظهیر الدوله
داشت قندهار و کلات غلجائی و کرشک و بسیاری از نواحی دور و نزدیک قندهار تحت امارت
مرحوم کهندل خان و برادرانش بود (پوشیده نماند) اینکه در زمان قندهار شجاع الملک
این تیمورشاه بجهل که او را اهالی شاه شجاع مینامیدند اولاد مرحوم پاینده خان همه جزو اجزاء و رجال
دولت او بودند تسخیر محمد عظیم خان را بحکمرانی کشمیر منصوب داشت و عطا محمد خان چوانشیر را که بکشمیر
حکمران بود بکابل احضار نمود و محمد عظیم خان بسیار بسطوت و رشادت در کشمیر حکمرانی می نمود تا اهالی
کشمیر عریضه بدر بار شاه شجاع ارسال داشته و در مطلع عریضه خود این شعر را نوشته بودند
عطای محمد زما برده جای عظیمی فرستاده و بدین شعر محمد عظیم خان را عزل و احضار نمودند و در کابل
وفات یافت خلاصه تمام اخوان محمد عظیم خان بغیر از کهندل خان و مهردل خان و رحمدل خان که
طرفداری و معاونت از دولت ایران داشته سایرین همه جز و عظم وارکان دولت شاه شجاع بودند
و در دوئم نوبتی شاه شجاع الملک بتقویت عساکر انگلیس در شهر کابل در اواخر سنه ۱۲۵۵ هجری بود و قتل
او در اواخر سنه ۱۲۵۸ اتفاق افتاد و ابتدای امارت مقتدر اولاد پاینده خان اوایل سنه ۱۲۵۹ هجری
میباشد بنیاد اتحادی بین این برادران که اولاد مرحوم پاینده خان باشند از چند سال قبل بر این وقایع
با رنجیت سنگه هندو که از طایفه سیک و فرمانفرمای لاهور بود در اینسال استوار میشود هم در اینسال و دایر داشتند
نایب عبد الصمد نام مروی از سلسله قاجار اها ایران که سالها سیاحی فرنگستان نموده و کسبه
امور نظامی ایران و محض سیاحت بکابل آمده بود ایجاد افواج و قانون نظامی را در کابل مجری نما
و بعد از چند سال اقامت او در افغانستان متهم بجاسوسی میشود و بخارا میرود و در آنجا نیز با نجام
و ایجاد امور نظامی اجراء بخارا بپردازد و اختراع امور نظام این دو مملکت از آن مرحوم است
قتل کامرانشاه افغان که در حسنه قبل بر آن وزیر یار محمد خان الکوزائی اور اگرفته و در برج ارک کهبسان قلمرو هرات
و سر حد ایران مقید داشت توسط سردار داؤد خان در اینسال اتفاق افتاد و وزیر یار محمد خان
بفراغت حکمرانی می نمود هم در اینسال (۱۲۵۸ هجری) (مطابق ۱۸۴۲ مسیحی) بنیاد عهد نامه حکمی بین دولتین
ایران و اسپانیا توسط میرزا جعفر خان مشیر الدوله سفیر کبیر ایران و (سیو آن طولی لویص دو کار دو و)
سفیر دولت اسپانیا مقیم اسلامبول و قسطنطنیه استوار میگردد و آن اول معاهده دولتین ایران و اسپانیا با هم ا

و هم در


نسخه سوم
عین الوقایع
صفحه ۸۳
و هم در اینسال اللهقلی خان تورۀ سلطان خوارزم ابن محمد رحیم خان تورۀ که هجده سال در آن مملکت
فرمانفرمائی داشت وفات یافته و در مقبره پهلوان محمود قتالی مدفون میشود و پسرش رحیم قلی خان
توره بجای او منصوب میگردد که بعضی او را محمد رحیم خان مینامند و هم در این اوان شامل مملکت
قفقاز جنگهای سختی با عساکر روس مینماید و در بعضی نقاط بواسطه قلت سپاه روس و کثرت لشکریان
شامیل عساکر روس عقب می‌نشیند
در سنه ۱۲۵۹ هجری (مطابق سنه ۱۸۴۳ مسیحی) حاج سید کاظم رشتی شاگرد شیخ احمد احسائی
در گذشت و سید علی محمد شیرازی شاگرد حاج سید کاظم رشتی دعوی بابیت نمود و این دعوی
رفته رفته باعث فتنه و فساد زیاد در ایران شد و از شیوع آن فتنه و فساد طریقه بابیه در بسیار
بلاد داخله و خارجه ایران حتی فرنگستان رواج و دایر شد و اکنون هم آن قواعد در بسیار
نقاط عالم باقی و دایر است و انبوهی از راه هدی و مذاهب مختلفه خارج شده بدان طریقه
و عقیده ثابت و معتقد شده اند و حال انکه اصلش ناقص است و رفع و بفرع آن قناعت نموده محکم
گرفته اند (تبیین آنکه) سید علی محمد نام شیرازی پسر میرزا رضا نام بزاز متمول در بدایت عمر بتحصیل
علوم پرداخت و بکنوز بهره از علم ندیده بریاضت شاقه پرداخت منجمله غرم تسخیر آفتاب نمود و روزها در
شدت گرمای بوشهر بالای بامها سر برهنه دعوات برای تسخیر خورشید عالم تاب میخواند و این خیالات
باطله او را خشکی مغز که از تابش آفتاب گرم بوشهر حاصل نموده بود تکمیل شد و بوسیله مشرف بعتبات
عالیات گردید دو سالی در حوزه درس حاج سید کاظم حاضر شده باستماع مطالب و مسائل
می نمود چون حاج سید کاظم مرحوم شد سید علی محمد با بعضی از شاگردان حاج سید کاظم بمسجد کوفه
رفته چهل روز بریاضت مشغول شد بعد یکدفعه سودا بسرش زده گفت من بابم و باید از ابواب
داخل بیوت شد یعنی دخول در حصار دین بدون از باب نمی شود و خلاف است و هر که در بیراهه
و خارج از طریقه باب قدم گذارد گمراه است چیزی از اینمقدمه نگذشت که بر ادعای خود افزود
دعوی مهدویت نمود و گفت سال دیگر دعوی خود را در مکه ظاهر و خروج خواهم کرد و خونها خواهم
ریخت و امالی را سپرد که هرگاه نامه بمن مینویسید با مرکب و مداد ننویسید بلکه با سرخی بنویسید
که این نیز علامت مخصوصی است و در اذان و اقامه بگوئید اَشهَدُ اَنَّ عَلِیَّ مُحَمَّداً بَقِیَّةُ اللهِ
و اکنون که من پدیدار گشته‌ام ظهور حق تمام است چه (محمد و علی) دو تن بودند و اکنون هر دو
منم که نامم علی محمد است و این هر دو با من بیعت کرده اند و کمال معجزۀ من اینست که روزی هزار بیت
کتابت می نویسم و گاه باشد که بزار بیت بمناجات سخن گویم و استیلای من بر تمام روی زمین خواهد
بود و تمام ادیان را امت واحده خواهم نمود بالجمله خرافات بهم میبافت و اسامی انبیاء
الله علیهم السلام را بپیروان خود می نهاد و برای یکزن بیشتر از یکشوهر تجویز نمی کرد و مکه رفت که دعو


نسخہ سویم عبر الوقایع صفحہ ۸۱
خود را ظاهر سازد بعضی او را تخویف نمودند لهذا ببوشهر آمد و جمعی از مریدان خود را بشیر از فرستاد که
مردم را باد بخوانند و این در وقتی بود که حسین خان اجود انباشی ملقب بصاحب اختیار در فارس استیلا
داشت پس از انکه حسین خان از وقعه آگاه شد چند تن از پیروان او را بدست آورده پی آنها را
برید و مامور ببوشهر فرستاد که روز نوزدهم رمضان سید علی محمد را بشیراز آوردند و بنا بر مصلحتی
در و عی اظهار ارادت با و نمود و گفت من توپخانه فارس را حرکت داده با منکران تو جنگ خواهم کرد
سید علی محمد گفت منم بعد از انکه دنیا را مسخر کردم مملکت روم را بتو خواهم داد و گفتار و کردار این دو
نفر مثل آن هوشیار عاقل که با یکی دیوانه طرف گفتگو شده بود و بمجتاثاء و خیالات او را میخو است
بداند دستخر شوخی مانت القصه حسین خان اجودان باشی صاحب اختیار گفت بهتر آنست که
حجت خود را بر خلق و علماء مہر تمام کنی تا تا بیع تو گردند آنوقت کار ها سهل خواهد شد و عمده علماء حاضر
فار سند که بعد از تبعیت آنها بشما تابع شدن عموم اهالی ایران آسان و بطور دلخواه خواهد شد سید علی محمد
خوشنود شده قبول محضری از حضور علما نمود صاحب اختیار مجلسی منعقد و جمعی از فقها و علماء را در آن مجلس
دعوت کرد و سید یحیی پسر سید جعفر دارا بی مصرف بکشفنی که پیر در باب اختیار کرده بود نیز در ان
مجلس حاضر شد سید علی محمد بعلما گفت شما چگو نه از متابعت من سر پیچید و حال آنکه از پیغمبری که بدعا
او هستید جز قرآنی در میان نیست و قرآن من افصح از آنست و دین من ناسخ دین آن پیغمبر است
علما بنا بر مواضعه که با حسین خان داشتند ساکت شدند حسین خان گفت بهتر آنستکه احکام خود را
در صفحه بنویسید تا همه بخوانند و پیر و کنند سید علی محمد چند سطری نوشت چون علما بدیدند همون
و غلط بو د حسین خان صاحب اختیار گفت تو با این پایه و مایه چگونه دعوی برتری بر حضرت رسول
اکرم صلوات الله و سلامه علیه نمائی پس فرمان داد تا اور ا از مجلس بیرون کشیدند و چوب
زیادی زدند و او در هنگام چوب خوردن کلمات عامیانه مثل غلط کردم و که خوردم بزبان آورد
اظهار پشیمانی و تو به از ادعای خود می نمود و سر او را سیاه کردند و بمسجد شیخ ابو تراب امام جمعه
بردند و پای شیخ مزبور را بوسیده و خود را لعن کرد و مدت ششماه تا خبز او در عراق منتشر شد و در حبس بود
بر منوچهر خان معتمد الدوله بر لو د شتبه کردند که سید علی محمد از بیگان است معتمد الدوله چند نفر بشیراز فرستاد
سید علی محمد را با صفهان آوردند و صاحب اختیار سید یحیی را از توقف در شیر از منع کرد و او بنیز رفت
و معتمدالد و له شی علما و حکما را جمع کرد و سید علی محمد در آن مجلس از عهده سئوال و جواب بر نیامده
و بطلان اقوال او ظاهر گشت پس از آن باز معتمدالدوله او را در جای مخفی نمود د شهرت داد که اواز
این شهر رفته است چون در سال هزار و دویست و شصت و سه معتمدالدوله وفات یافت سید علیحمد
فتنه خود را ظاهر و منتشر ساخت و کارگذاران دولت علیه ایران او را از اصفهان بچھریق آورده در
قلعه متوقف ساختند و پس از چندی در تبریز مقتول شد و محلی از تفاصیل آن در محل خود نگاشته خوابه
و در اوایل


نسخه سویم عین الوقایع صفحه ۸۶
در اوایل همین سال که بنیاد ظهور آن فتنه او اخر ۱۲۵۹ بود عساکر بغداد و چند دسته از لشکریان عمده
عثمانی کربلا را محاصره نمودند و بعد از چندی فتح آن شهر اتفاق افتاد و قتل و نهب فراوانی رویداد که آن
وقعه از وقایع بزرگ عالم است و شرح آن در جا دیگر ذکر خواهد شد چون مفصلاً شخص محترمی از
قول نجیب پاشای سر دار آن زمان و آن لشکر دولت عثمانی که در آن گیرو دار فرمانده رئیس آن عساکر
بوده و بعد از چند سال محبت داشته که عین نطق او را بمؤلف بیان نمود و اظهارات آن شخص محترم
را بدون مغایرت عنوان دیگر می نماید خلاصه بعد از قتل و غارت اهالی کربلا رجال دولت علیه ایران
در خیال بعضی تدارکات شدند اما دول متحابه میان افتاده بین دولتین علیتین ایران عثمانی معاد به
استوار نموده باصلاح ذات البین کوشیدند بنیاد شورش در ایالات لاهور هندوستان و تصرف
انگلیس پنج آب را در اینسال بود (در ۱۲۶۰ هجری) (مطابق عم عم ۱۸۴ مسیحی) بو اسطه
گفتگوی محمره و وقایع کربلا قرار شد از دول اربعه ایران و روس و عثمانی و انگلیس چهار
نفر وکیل تعیین شود و وکلاء مزبوره در مجلسی جمع شده گفتگو نمایند و بموجبات استرضای خاطر
اولیای دولت علیه ایران بپردازند اول میرزا جعفر خان مشیرالدوله را برای انجام این مطلب
تعین کردند و چون قرار ملاقات وکلاء دول اربعه بشهر ارزنة الروم بود و مشیرالدوله تبریز
ناخوش سخت بستری شد محبه دا میرزا تقیخان فراهانی وزیر نظام را از تبریز بتصویب حاج
میرزا آقاسی بدین سفارت مامور نمودند و در ورود او رجال دولت عثمانی استقبال و پذیرائی
شایان نمودند و از طرف دولت عثمانی انوار افندی بوکالت اینکار عازم ارزتة الروم شد
و هم در اینسال در دهات سرآب و گرمرود آذربایجان زلزله عظمی رویداد و خرابی فراوان فرا
آورد وزیر یار محمد خان در اینسال از هرات اردوی ترتیب داده بتنظیم بادغیسات فرستاد و تذکر
قسیع میرزا داشت که در آن اثنا ناگهان تراکمه سارق بحال قلمرو هرات حمله آوردند و قطع دوستی با
وزیر یار محمد خان نمودند وزیر یار محمد خان تدارکات خود را مصرف سرحدداری هرات نمود که
ترکمانان دستبردی نزنند (در ۱۲۶۱ هجری) (مطابق ۱۸۴۵ مسیحی) در اینسال
ایرانیان بجشن باشکوه و سور عروسی نوآب ولیعهد گردون مهد ناصرالدین میرزا (اعلیحضرت ناصرالدین
طاب ثراه پرداختند و میرزا نبی خان امیر دیوان طوی بگی این سور و سرور گردید و صبیه
محترمه نواب شاهزاده احمد علی میرزا را برای حضرت شاهزاده اعظم ولیعهد مزبور عقد بستند
و در شب ۲۷ جماد الثانی شروع بلوازم جشن و سور و شیلان نمودند و شب جمعه پنجم رجب
شب زفاف بود و این اول جشن باشکوه و بهترین مجالس سور متاخرین ایران بود که از هرجا
به نیل مکارم و مواهب سنیه بهره مند گردیدند و در اینسال خیالات فتنه انگیز رجال دولت ایران
برضد یکدیگر ضمناً حباً و شعله ور بود که نتایج آن خیالات مصدر فتنه های کلی و خسارت فوق العاده بایران
شد
۱۲۶۲


نسخۀ سیوم عین الوقایع صفحۀ ۸۷
در سنۀ ۱۲۶۲ هجری (مطابق ۱۸۴۵ مسیحی) فتنه بزرگ ایران وقایع خراسان است
بجهت اینکه الله‌يار خان آصف الدوله خال اعلیحضرت محمد شاه با مرحوم حاجی میرزا آقاسی عداوتی
بهم رسانیده بود زیرا حاج میرزا آقاسی بدرجه صدارت دولت ایران بود و آصف الدوله صاحب اختیار
و فرمانفرمای مملکت خراسان بود انچه سعی نمود که بلکه خود را بدرجه حاج میرزا آقاسی برساند نتوانست
نظر بخیالات فاسده که در نظر داشت بخیال یاغیگری افتاد و حسن خان سالار پسر آصف الدوله که از مادر
نبیره خاقان فتحلیشاه بود بخیال خودسری شده بحکمراین شعر را میخواند مرا عار آید ازین زندگی که سالار باشم کنم بندگی
و بنا بر این خیالات در انجام او امر پادشاهی مماطله می کرد و وصلتی با جعفرقلیخان شادلو نمود و بهمن میرزا را بیسرکر
حکمرانی نشانید وقتی جعفرقلیخان را بطهران احضار کردند او مانع رفتن مشارٌه الیه شد و حاضر نشدن جعفرقلیخان
ایلخانی مقصود سالار را ظاهر ساخت درهم مرحوم حاجی میرزا موسی خان متولیباشی که وفات یافت
آصف الدوله بدون اجازه و امضای پادشاهی این منصب را دارا شده بحکم خطبه و سکه را بنام خود کردند
و در فراهم نمودن استعداد جنگی اقدام نمودند و کوس یاغیگری زدند و سالار در خیال آن شد که از ایلات
کردی گرفته بکلیات ببرد که برضد پادشاه ایران و موافق رای او همه اهالی قلمرو خراسان اقدام داشته باشند
دیم در اینسال بواسطه اجلاس گفتگوی وقایع کربلا و محمره که بنا بود چهار وکیل دول اربعه در شهر ارزنة الروم آن مجلس را
منعقد نمایند و قراری در آن کار بدهند که بعد ها چنین حوادث سوانح نشود و میرزا تقیخان وزیرنظام ایرانی بجهته
این گفتگو با وکلاء دول ثلاشه دیگر در آن نقطه حاضر شده بودند بهمراه هر کدام جمعی از اجزاء پلیتیکی و نظامی دول
متبوعشان بود که باعث زحمت و حرارت اهالی آنجا شده بودند هجده مجلس بزرگ در آن شهر فراهم آمد
برای قطع و ختم این گفتگو اما آن مطلب بانجام نیافت اهالی ارزنة الروم متأذى شدند و قصد تفرق و درهمساختن
آن جمعیت از شهر خود نمودند و چون سفیر ایران را مایه آن کار میدانستند بهانه و تهمتی که نسبت بیکی از ملازمان
میرزا تقیخان بسته بودند منزل او را احاطه نمودند و اسعد پاشا والی آن ولایت هم در باطن با عوام همراهی
داشت لهذا اهالی کمال وقاحت را کرده یکدو نفری از ملازمان سفیر ایران کشته و چند تن را مجروح ساختند
میرزا تقیخان با وجود این گیر و دار که کمال خطر برای او بود بوقار میکذارنید تا بحری پاشا که منصب فریقی یعنی
امیرتومانی داشت مضطرب شده از وخامت این عمل اندیشیده با افواج و توپخانه بدر سرای سفیر ایران
آمده بزحمت تمام مردم را متفرق کرد و از سفیر ایران معذرت خواست و اسعد پاشا را از نتایج ناگوارتر
اینکار و بدنامی دولت خبر داده نمود اسعد پاشا و قاضی و وکلاء دول انگلیس و روس و عثمانی بمعذرت خواهی
سفیر ایران آمدند و بحری پاشا سفیر ایرانرا با همراهانش باردوی نظامی خود برد میرزا تقیخان خواست
بتبریز مراجعت نماید سفراء و وکلاء دول مانع شدند و صورت خسارات وارده اجزاء سفارت ایران
را مصحوب چاپار باسلامبول فرستادند بیست و دو یوم بعد یوسف بیک یاور حرب که اجودان مخصوص پادشاه
با پانزده هزارتومان غرامت باسترضای سفیر ایران آمد و اسعد پاشا قدراً معزول شد و عارف پاشا
حاجب


عكس الوقایع
نسخه شوق صفحه ۸۸
حاجب باربک نیز از طرف دولت عثمانی بعذرخواهی آمد و حکومت را ببهجی پاشا واگذار شدند و بعد از چندی
یکفر پاشا با دو فوج سپاه محل بکر فن مستقرین و حرکتین آنو قایع آمده سیصد نفر را با قاضی و کیای دریز
بگرفتند و باسلامبول فرستادند و بسیاست نمودند. مقارن اینحال بحری پاشا حکمران ارزنة الروم با تیر
تفنگی از پا در آمد و قاتل معلوم نگشت و در آن ایام عهدنامه محکمی مبنی بر مودت دولتین علیتین ایران و عثمانی از
اسلامبول آمد توسط امناء دولت عثمانی و وکلاء دولتین روس و انگلیس بسفیر ایران تسلیم شد و اسباب
احترامات و پذیرائی کامل که درباره سفیر منظور داشته مقضی المرام بایران مراجعت نموده عهدنامه را بحضور
همایون اعلیحضرت شاهنشاه ایران ارائه داشت
(صورت عهدنامه مذکورا از منیر آرا)
غرض از ترقیم و نگارش این کلمات خجسته دلالت آنکه از مدتی باینطرف چون فیما بین سلطنت جاوید آیت سینه و دولت
دوران مدت علیه ابدی الدوام با دولت علیه عثمانی بعضی عوارض و مشکلات حدوث و وقوع یافته بود بر مقتضای
التیام اساس دوستی والفت و ضوابط مسلم و صفوت وجهته جامعه اسلامیه که میان دولتین علیتین در کار
و افکار سلیمه که طرفین علیتین بدان متصف میباشند با تسویه اینگونه مواد نزاعیه را بر وجه موافق و مناسب بمقام
و شان دولتین علیتین بتجدید تا کید بنیان صلح و مسالمه کوشید ارکان موالات و مودت از جانب دولتین
علیتین اظهار رغبت و موافقت شده بر تنظیم و مذاکره مواد عارضیه و تحریر و تسطیر اسناد مقتضیه بر حسب فرمان
همایون اعلیحضرت قدر قدرت کیوان حشمت مملکت مدار فلک کبر ارگیش تاج و سریر جلال الاسلام والمسلمین جلال الله
والدین غیاث الحق والیقین قهرمان الماء والطین ظل الله الممدود فی الارضین حافظ حوزه مسالک و او جمشید جاه
داراب دستگاه انجم سپاه اسلام پناه زیب بخش تخت کیان افشار ملوک جهان خدیو دریا دل کامران شاهنشاه
ممالک ایران السلطان بن السلطان بن السلطان و الخاقان بن الخاقان بن الخاقان محمد شاه) ادام الله تعالی
زنام سلطنته فی ملک الاجلال و زین فلک قدره بمصابیح کواکب الاقبال بنده درگاه آسمان جاه میرزا محمد تقی خان
وزیر عساکر منصوره نظام که حائل نشان شیر و خورشید مرتبه اول سرتیپی و حمایل افتخار سبز است بوکالت مخصوص در
مباهی گشته و نیز از طرف اعلیحضرت کیوان منزلت شمس فلک تا جدار مد بر افق شهریاری پادشاه اسلام پناه سلطان بین
و خاقان البحرین خادم الحرمین شریفین ذوالشوکه والشهامة السلطان بن السلطان بن السلطان عبدالمجید خان
جناب مجدت مآب عزت نصاب انوری زاده السید محمد انوری سعدالله افندی که از اعاظم رجال دولت علیه عثمانیه
و حائز صنف اول از رتبه اولی و حائل نشان مخصوص آن رتبه است مرخص و تعیین شده بر وجه اصول عادیه بعد از
نشان دادن و مبادله وکالت نامه‌ها مبارکه انعقاد معاهده مبارکه در ضمن نه فقره آتیه قرار شده که در این کتاب
مستطاب بیان و در مجلس منعقده ارزنة الروم مبادله می‌شود
فقره اول دولتین اسلام قرار دهند که مطلوبات نقدیه طرفین را که تابحال از یکدیگر ادعا میکردند
کلما ترک کنند ولیکن با ایقزار بمقاولات تسویه مخصوصه مندرجه در فقره چهارم خللی راه نیابد


نسخه سویم
عین الوقایع
صفحه ۸۹
(فقرۀ دویم) دولت ایران تعهد میکنند که جمیع اراضی بسیط ولایت زهاب یعنی اراضی
جانب غربی آن را بدولت عثمانی ترک کند و دولت عثمانی نیز تعهد میکند که جانب شرقی ولایت زها.
یعنی جمیع اراضی جبالیه انرا مع دره کرند بدولت ایران ترک کند و دولت ایران قویاً تعهد میکند که در
حق شهر و ولایت سلیمانیه از هر گونه ادعا صرف نظر کرده بحق تملکی که دولت عثمانیه در ولایت مذکوره
دارد و قتامن الاوقات یکلیجکو دخل و تعرض نمایند و دولت عثمانی نیز قویاً تعهد میکند که شهر و بندر
محمره و جزیرۀ الخضر ولنگر گاه و هم اراضی ساحل شرقی یعنی جانب یسار شط العرب که در تصرف عشیا
متعلقه معروفه ایران است بملکیت در تصرف دولت ایران باشد و علاوه بر این حق خواهند داشت که
کشتیهای ایران بآزادی تمام از محلی که بحر منصب میشود تا موضع التحاق حدود طرفین در شهر مذکور
آمد و رفت نمایند
فقره سویم) طرفین متعاهدین تعاهد میکنند که باین معاهده حاضر سایر ادعاشان را در حق
اراضی ترک کرده از دو جانب بلاتأخیر و مهندسین و مامورین را تعیین نموده برای اینکه مطابق ماده
سابقه حد و د مابین دولتین را قطع نماید
فقرۀ چهارم) طرفین قرار داده اند که خسارائیکه بعد از قبول اخطارات دوستانه دو
دولت بزرگ واسطه که در شهر جمادی الاولی سنه هزار و دویست و شصت تسلیم تبانی و تحریر شد
بطرفین واقع شده و هم رسومات مراعی ارسالی که تأخیر افتاده برائے اینکه مسائل آنها از روی عدالت
وصول و احقاق حق شود از دو جانب بلا تأخیر مامورین را تعیین نمایند
فقرۀ پنجم) دولت عثمانی وعده میکند که شاهزاده کان فراری ایرانرا در برسا اقامت داد
غیبت آنها را از محل مذکوره و مراوده مخفیه آنها را بایران رخصت ندهد و از طرف علیتین تعهد میشود
که سایر فراری بموجب معاهده سابقه ارزنة الروم عموماً رد شوند
فقره ششم) تجار ایران رسم گمرک اموال تجارت خود را موافق قیمت حالیه و جاریه اصول
مذکوره نقد آیا جنساً بوجی که در عهدنامه منعقده ارزنة الروم در سنۀ ۱۲۳۸ در ماده ششم که دایر بتجارت
مسطور شده ادا کنند و از مبلغی که در عهدنامه مذکوره تعیین شده زیاده وجهی مطالبه نشود
فقرۀ هفتم) دولت عثمانی وعده میکند که بموجب عهدنامه های سابقه امتیازاتی که
لازم باشد در حق زوار ایرانی اجری دارد تا از هر نوع تعدیات بری بوده بتوانند بکمال امنیت
محلهای مبارکه را که کائن در ممالک دولت عثمانیست زیارت کنند و همچنین تعهد میکنند که
براد استحکام و تأکید روابط دوستی و اتحاد که لازم است فیمابین دولت اسلام و تبعه طرفین
برقرار باشد مناسب ترین مسائل را استحضار نمایند تا چنانکه زوار ایرانیه در ممالک دولت عثمانیه
بجمیع امتیازات نایل میباشند سایر تبعه ایرانیه نیز از امتیازات مذکوره بهره ور بوده خواه در
تجارت


شماره سوم عبرت الوقایع صفحهٔ ١

تجارت خواه در مواد سایره از هر نوع مسلم و نقدی و چپرستی محفوظ باشند و علاوه براین بالیوز هائیکه از طرف
دولت ایران برای منافع تجارت و حمایت تبعه و تجار ایرانیه بجمیع محلهای ممالک عثمانیه که لازم باشد
نصب و تعیین شود بغیر از مکه مکرمه و مدینه منوره دولت عثمانی قبول می‌نمایند و وعده میکنند که کافه
امتیازاتیکه شایسته منصب ماموریت بالیوزهای مذکوره باشد در حق قونسولهای سایر دول متحابه جاری میشود
در حق آنها نیز جاری بشود و نیز دولت ایران تعهد میکنند که بالیوز هائیکه از طرف دولت عثمانیه بجمیع محلهای
ممالک ایرانیه که لازم بیاید نصب و تعیین شود در حق آنها و در حق تبعه و تجار دولت عثمانیه که در ممالک ایران
آمد و شد میکنند معامله متقابله را کاملاً اجری دارند
فقرهٔ هشتم دولتین علیتین اسلام تعهد میکنند که برای دفع و رفع و منع غارت و سرقت
عشایر و قبایلی که در سرحد میباشند تدابیر لازمه اتخاذ و اجرا کنند و بعین مخصوص در محلهای مناسب
عسکر قرار خواهند داد و دولتین علیتین تعهد میکنند که از عهده هر نوع حرکات متجاوزیه مثل غصب و
غارت که در اراضی یکدیگر وقوع بیاید برآیند قرار دادند عشایریکه متنازع فیه باشد و صاحب آنها معلوم
نیست بخصوص انتخاب و تعیین کردن محلی که بعد از این دائماً اقامت خواهند کرد یکدفعه با رادهٔ اختیار
خودشان حواله شود و عشایریکه تبعیت آنها معلوم است جبراً باراضی دولت متبوعه آنها داخل شوند
فقرهٔ نهم جمیع مواد و فصول معاهدات سابقه خصوصاً معاهده که در سنه هزار و دویست و سی و هشت
در ارزنة الروم منعقد شده که بخصوصه باین معاهده حاضره الغا و تغییر نشده مثل آنکه کلمة بکلمة در این صفحه مندرج
شده باشد کاذالحکام و قوت آن ابقا شده است و فیمابین دو دولت علیه قرار داده شده است
که بعد از مبادله این معاهده در ظرف دو ماه یا کمتر مدتی از جانب دولتین قبول و امضا شده تصدیق نامه
آنرا مبادله خواهند کرد و کان ذلک فی یوم سادس عشر جمادی الثانیه سنه هزار و دویست و شصت و سه
هم در اینسال ناخوشی و با بدار الخلافه بروز کرده جمعی از معاریف را تلف نمود و هم در اینسال رحیم قلیخان
ابن الله قلیخان توره خوارزمی بعد از خیال حکمرانی در گذشت و چون رحمن قلیخان توره یعنی خانزاده بسبب
اینا قتی در کشته و بقانون اوزبک بجانی نمیرسیده محمد امین خان برادر کمتریم قلیخان خان خیوه شد
بنا بر این از دربار پادشاهی ایران میرزا رضا نام بتهنیت و تعزیت بخوارزم رفت و نامه که دلالت بهمراهی و جانب
خان خوارزم بود از طرف اعلیحضرت پادشاه ایران بانضمام خلعت فاخری برد و بمقضی المرام مراجعت نمود
هم در اینسال مرحوم میرزا محمد شفیع شیرازی مشهور بمیرزا کوچک متخلص بوصال معروف که از فحول شعرا و خوش نویسها
دار باب کمال بود در شهر شیراز وفات یافت و هم در اینسال وزیر یار محمد خان هرات و فکر و آن آمد که مصاحب
منصبان و اتباع دولت انگلیس را بکلی قدغن و موقوف داشت چون که آنصاحب منصبان انگلیز که در سنه ١٢٥٢
هرات اقامت یافته بودند وزیر یار محمد خان آنها را در سنه ١٢٥٣ اخراج نمود و رجال دولت انگلیس اینمطلب را
باعث اختلال پیشرفت مقاصد خود دیده و با نواع وسایل خوسید نفوذی بقلعه در هرات پیدا کنند وزیر یارمحمد


نسخہ سویم سراج الوقایع صفحہ ۹۱
نفوذ آنها را باعث خرابی حکومت خود میدانست از جهت حذر اینسال یعقوب افغان را بزادن بازرگان ایشان نمود
در ۳۶۳ ۱ هجری (مطابق ۱۸۴۷ مسیحی) سردار امیر محمد خان استعدادی فراهم نموده در سوای کابل مبادئ مخالفت را
با برادر خود امیر دوست محمد خان گذاشت و قصد تسخیر کابل نمود و در سنه ایطئیہ مجویزیر کشید تا زمان وقایع نقطه قرقه که در نزدیکی
کابل امیر دوست محمد خان جنگ سخی با امیر محمد خان نمود و او را شکست فاحش داد (ایران) در اینسال طغیان حسن خان
سالار ولد اللهیار خان آصف الدوله خالوزاده اعلیحضرت شهریار غازی محمد شاه آشکار شوح انچو آصف الدوله او را نصیحت کرد
سودی نبخشید آخر با پسرش در این فتنه متفق گردید بتهران رفت و فرمانی صادر کرد که سالار متوقف باشی باشد و
و میرزا محمد خان پسر دیگر آصف الدوله بنیابت پدر بخراسان رفته حکومت نماید و سلیمان خان حاکم بسطام پانصد نفر
تفنگچی و یکصد سواره و دو عراده توپ با میرزا محمد خان تا خونیان بفرستد بدین منوال میرزا محمد خان از بسطام گذشت
و بسالار پیغام داد که توپ و سوار بسطام را بهمانه همراه آورده ام اگر اذن میدهی تصرف کنم سالار گفته هنوز زود است
آنرا توپ و سوار را پس فرستاده خودش بشهر نزد سالار رفت در آنوقت سالار و جعفر قلیخان شاد لو بیمال افتادند
که کلات را متصرف شوند و محکم داشته باشند لهذا کلات را بنام متصرف شدند و بعد جمعیت کثیری فراهم نمودند هشتم
تسخیر دار الخلافه را کردند آصف الدوله که از وقایع خبردار گشت اجازه سفر مکه گرفت و بهمین بهانه روانه شد و بخاطر
کدائی در این راه نمود و انعامات وافره بمردم داد و در این روزها ابراهیم خلیل خان سرتیب ولد حاجی
اسمعیل خان با جمعی پیاده و سواره که مرکب از شش هزار بودند از دار الخلافه مامور دفع سالار و روانه گردید
در غره رمضان ببسطام رسید و از اینطرف سالار با سی و پنجهزار لشکر یان جرار خود تا سبزه وار راند و از
آنجا جعفر قلیخان کرد شاد لو را با دوازده هزار سواره و پیاده مقدمه الجیش فرستاد که از راه کلاته فتح بقرہ
قنچ آمده اتراق کرد و فیما بین دو لشکر کمتر از دو فرسنگ مسافت بود سلیمان خان حاکم بسطام با ابراهیم خلیل خان
مشورت نموده قرار بر این داد که ابراهیم خلیل خان با جعفر قلیخان روبرو شود اگر غلبه کرد فبها المطلوب والا تراجعت
نموده ببسطام آید بنا بر این قرار داد ابراهیم خلیل خان با لشکریان جعفر قلیخان دو سه مصاف سخت داده آنها را
عقب نشانید بعد از آن سالار با بیست و دو هزار لشکر و توپخانه خراسان که همراه داشت با دو سه هزار نفر سپاه
متفرقه دیگر که در بین راه با او گردیده بودند ببزنیان رسید و محمد خان بنایری و جمعه شیر خان کرچی را با بزار
سوار بامداد جعفر قلیخان فرستاد در این اوان محمد علیخان نام از سرداران سپاه پادشای
ایران با دو غنچه اده توپ و چهار فوج سرباز که از طهران مامور امداد ابراهیم خلیل خان و دفع سالار
شده بودند بدامغان و از آنجا بده ملا رسیدند دوازده هزار سوار خراسانی قصد شبیخون و حمله
بارد وی محمد علی خان نمودند ولی مغلوب و منهزم گشید و ابراهیم خلیل خان در ده ملا بمحمد علی خان پیوست
و یکیت روز بعد نواب حمزه میرزای حشمت الدوله با چهار ده عراده توپ و پنجهزار نفر از جانب طهران در رسیده
دیر سه اردوی پادشاهی ایران بهم ملحق گردیدند و معلوم شد که سالار با بیست و پنجهزار نفر در میامی
اتراق داشته و دوازده هزار سوار منهزم نیز بد و پیوسته و مستعد قتال میباشند نواب حمزه میرزا
بطرف
سردار امیر محمد خان
یکبرادر امیر
دوست محمد خان


نسخه سویم عین الوقایع صفحه ۹۲
بطرف میامی راند و سالار باجر شد آماده جنگ کردید و چون احتمال قوی میداد که شکست بخورد
چهارده راس اسب بخواص خود سپرده و انچه میسر بود وجه نقد بترک اسبها بسته که مقتضی فرار شد
دست خالی نماند ناپس از این تمهید نایره قتال اشتعال یافته از عتیبه جنگی نوآب حمزه میرزا و غرش
و ریزش توپهای ساحقه لشکریان پادشاهی ایران که متصل آتش فشانی داشتند دسته‌جات سواره
و عساکر خراسانی بعضی متفرق شدند و برخی برکاب والا آمده از سالار تبری جستند و عفو تقصیر خود را درخو است
نمودند سالار پسران خود را با جعفر قلیخان و سلیمان خان دره جزی و شاهرخ خان قاجار کرمانی
برداشته بجوین گریخت و سلیمان خان دره جزی نزد نوآب حمزه میرزا آمده اظهار عبودیت کرد و معروض
داشت که سالار میخواهد در قلعه کلات متحصن شود نوآب معظم او را مامور دره جز و دفع سالار نمود
سالار امیر اصلانخان پسر خود را با نقود و جواهر بکلات فرستاد که اگر بکلی مقهور کرد د خود نیز بدانجا رود
اما مردم کلات امیر اصلانخان را راه ندادند و او در خارج کلات بماند سالار نیز از جوین به بنور بخرد رفت
بوینجردیان او را نپذیرفتند لهذا با جعفر قلیخان بطرف آخال راند و چون چهل هزار تومان وجه نقد همراه داشت
ترکمانان بطمع زر سالار و همراهان او را پذیرائی کردند قرا اوغلان آق تپکی آنها را بمورت والاچق خود جا
داد و طایفه توقتمش را که تابع وی بودند بنزد سالار آورد و اظهار خصوصیت نمود از آنطرف نوآب حمزه میرزا
کو سالار را تعاقب می‌نمود به بنور بخرد رسید و چون شهر مشهد را نظمی نبود ابراهیم خلیل خان را بردار ارض
اقدس نمودند و میرزا محمد علیخان را بحکومت بنور بخرد و آن نواحی بر قرار کرده و خود بمشهد مقدس آمدند
محمد علیخان چون در بنور بخرد بدسلوکی نمود مردم ببالا و جعفر قلیخان شادلو متوسل شدند سالار ویغما
با قرا اوغلان و ده هزار سوار بنور بخرد آمده این شهر را متصرف شدند و محمد علیخان مقتول شد و قشون
ابو یحیی او در ارگ متحصن شدند و بمدافعه میکوشیدند نوآب حمزه میرزا از ماجرا خبر دار شده سلیقه
بیزدان وردیخان ابن رضا قلیخان زعفرانلو حکمران قوچان نوشته او را مامور بنور بخرد نمود و محمد ولیخان
قاجار نایب رایز با لشکری جرار بدان ساحت فرستادند و خود نیز عازم بنور بخرد گردید ایلخانی و سالار
چون دانستند مرد میدان مقاومت نیستند بعضی از طوایف شادلو را کوچ داده و تراکمه و اکراد اسیر
بسیاری از سر بازان خاصه از طایفه بیات برداشته روانه آخال شدند و نواب حمزه میرزا بنور بخرد آمد با انیکه
برف زیاد بارید و مسالک را صعب نمود قصد تعاقب سالار و ایلخانی را نمودند و بنقطه مانه که محل سکنای
ایلخانی و طوایف شادلو بود راندند و چهل روز در آنجا رحل اقامت انداختند هم در اینسال هزار و
چهارصد و سی و هشت قریه که مرحوم حاجی میرزا آغاسی در عراق داشت و تماماً را جز و خریداری و آباد
کرده بود و معادل دو کرور قیمت آن املاک بود همه را بشخص اعلیحضرت محمد شاه مصالحه و واگذار نمود
در اینسال در ایرلند مملکت انگلیس شورش سخت بر ضد دولت بپاشد و فتح لاهور هند و شتاد در انسال
قسمت دولت انگلیس گردید که بعد از فتح بعنوان جریمه دو کرور لیره از اهالی لاهور گرفتند شورش در