-۱۹۸-

بود واز تسلیم پدر برآشفته برد. با ستقبال امیروشهزاده نیز نیامد بلکه با مراو در مزار وعرض راه مامورین واهالی نیزازشاه وشهزاده پذیرائی درستی بعمل نیاورند و این مسئله سبب رنجش امیر و پسر او گردید وامیر در مراجعت مکتوب عبدالرحمن خانرا که به پدر نوشته و اورا نسبت به تسلیמש ملامت قرار داده بود وبدست او افتاده برد دلیل آورده محمدافضل خان را حبس کردعبدالرحمن خان که از واقعه آگاه شد در اول میخواست با قوائی که داشت با امیر مصاف بدهد اما محمد افضل خان برایش پیام فرستاد که اقدامی نکند و فقط خودرا از حبس ومجازات نجات بخشدوعبدالرحمن خان به امر پدر از تخته پل بطرف رود آمرحرکت کرده بزحمت زیاد درحالیکه ازطرف جمعی تعقیب شده بود از رود عبوروبه شهرسبزداخل شد .

امیربخارا شنیده اورا دعوت آمدن به بخاراکرد و دراوائل محترمانه پذیرائی شدلیکن بزودی وضعیت امیر بخارا به مقابل او تغیر نمود مثلیكه در موردجدش امیردوست محمد خان تغیر نموده بود

امیرشیرعلیخان باین قسم کلان ترین رقیب های خودرا عجا لتا ازبین برداشته وپس از ضبط وربط امورولایات شمالی وتقرر حكام جدیدكه ازجمله یكی فیض محمدخان برادرش به حكومت آقچه و دیگر فتح محمدخان بن وزیر اكبرخان به حكومت تخته پل بود به معیت محمدافضل خان وعایله اش و محمد اسلم خان ودیگر برادرانش وجلال الدین خان بن وزیر اكبرخان جانب كابل حركت نمود و دراوائل بهار از راه غوری بكابل مواصلت كرد اما حکمران عمومی برای ولایات شمالی تعین ننمود .

درکابل امیرشیرعلیخان محمد اسلم خان ومحمدحسین خان ومحمدحسن خان برادران خود وجلال الدین خان بن وزیراكبرخان برادرزاده خودراعفوكرده وبرعلاوه جشن عروسی شهبازخان بن سردارمحمد اکرم خان مرحوم را با دختر محمد اسلم خان در حضور خود منعقد ساخت اما در موقع جریان این مراسم با میر خبردادند كه محمد اسلم خان به همدستی برادران خویش توطئه قتل امیررا دارد امیرفوراً محمداسلم خان وبرادرانش رابه هند اخراج كرد وازین تاریخ اعتماد امیر نسبت به برادرانش بكلی سلب شد و حتی المقدور سعی میكرد تا آنها از مرکز دور نباشند و این مسئله سبب رنجش وبدگمانی مزید برادرانش شد، چنانچه محمد شریف خان برادر عینی اش که ازفراه خواسته وبكابل نگه داشته شده بود به تحریك جلال الدینخان بن وزیرا کبرخان مرحوم ( که شخص ماجرا، جوئی بود وحتی در زمان امیردوست محمد خان هم فرارو به ترکیه رفته ودروقت محاصره هرات مراجعت کرده بود وسپس بهمدستی محمد سرورخان بن محمد اعظم خان توطئه قتل امیر را نموده وبعد ازکشف تبعید شده نزد محمد افضل خان رفته وزمینه را بین محمد افضل خان وامیر برهم زده بود وثانی عفو و بكابل آورده شده بود) ازکابل فراروهردونزد محمد امین خان بقندهار رفتند و این مسئله بدگمانی امیررا نسبت به محمد امین خان بیشترساخت با لمقابل


-۱۹۹-

محمد اسماعیل خان بن محمدامین خان از پدر رنجیده از قندهار بکابل آمده بامیر پیوست و امیر او را
بگرمی پذیرائی کرد و به دربار خود موقع داد .
باثر این واقعات امیر فیصله کرد که برای سرکوبی محمد امین به جانب قندهار لشکرکشی کند .
محمدامین‌خان نیز ترتیبات جنگ را گرفته و قوائی تحت قیادت محمدشریف خان و جلال الدین‌خان‌جانب
قلات حرکت داد که قلعه قلات را به محاصره گرفتند. از اینطرف امیر درماه ذی حجه ۱۲۸۱ هـ ق
(۱۸۶۵ع) شهزاده محمد علیخان را بالشکر کافی براه غزنی حرکت داده ، و خود نیز از عقب آن
عزیمت نمود ، سردار ولی محمدخان و سردار محمد یوسف‌خان برادران‌خود را متحداً به حکومت کابل
گذاشت و سردار محمدافضل‌خان را همانطور تحت الحفظ با خود همراه ساخت. در منزل سرچشمه
مقر محمد اسماعیل خان بن سردار محمدامین‌خان بمعیت محمدزمان خان بن سردار سلطان محمدخان .
مرحوم - محمد سرور خان بن سردار محمداعظم خان از اردوگاه امیر فرار و به سردار محمدامین خان
پیوستند. تلاقی فریقین در ماه محرم ۱۲۸۲هـ ق (۱۸۶۵ع) در موضع جلدك‌بین قلات و قندهار واقع شد.
جنگ محمدامین خان و محمدعلی خان :
درین جنگ سرعسکر قندهار سردار محمدامین خان و سرعسکر کابل شهزاده محمد علیخان بود .
ابتداء محمد علیخان بپاس کاکای عینی خود میخواست کار به مصالحه بیانجامد و جنگ رخ ندهد .
اما امیر بر آشفته آن تعلل را به جبن شهزاده نسبت داد و محمد علیخان که جوان غیوری بود در برابر
طعنه پدر که گفته بود (اگر تو میترسی من خود هنوز قوه جنگ را دارم و خودم به میدان داخل میشوم)
باحرارت فوق العاده جوانی داخل میدان گردید و طوری به قلب قوای قندهار حمله کرد که محمد
امین خان رشادت او را دیده او هم بغیرت آمده و در صف اول قشون خود قرار گرفت و در نتیجه
کاکا و برادرزاده قسمی سرگرم جنگ شدند که در یک وقت هردو بخاك غلطیدند. این خبر که بامیر
رسید سخت متألم شد و پشیمانی که در نتیجه حدت مزاج و عصبانیت سبب از دست رفتن پسر
وبرادرش آنهم در محاربه بمقابل یکدیگر شده بود، روح او را بعذاب شدیدی دچار گردانید و طوری
حواسش مختل شد که فتح خود را فراموش کرد و بحال بیخودی جانب قندهار نقل داده شد . پیش
از رسیدن عساکر امیر به قندهار سردار محمد شریف خان برادر امیر و محمد اسماعیل خان پسر
محمد امین‌خان مرحوم و محمدزمان‌خان بن سردار سلطان محمدخان مرحوم و شیرعلیخان بن مهردل‌خان
وجلال الدینخان بن وزیر اکبرخان و سردار مدد خان در رباط قلعه اعظم خان از امیر استقبال
کرده عفو شدند و تنها محمدسرورخان بن محمد اعظم خان محبوس گردید .
بعد ازورود بقندهار حالت روحی امیر بدتر شده از غصه وعذاب روحی در خرقه مبارکه بانزوا
نشست و از امور مملکت‌داری بکلی دست گرفت . سردارعبدالرحمان خان که در بخارا بود واز


- ۲۰۰ -

واقعات خبر شد از غیبت امیر و انزوای او استفاده کرده از امیر مظفر امیر بخارا اجازه مراجعت
با افغانستان را حاصل نمود و به محمد اعظم خان که در راولپندی اقامت گرفته بود نوشت که به بدخشان بیاید و خود
از راه شیر آباد از رود آمو گذشت و یکعده سوار فراهم کرده متملک بلخ و آقچه و تخته پل را یکی بعد دیگری
اشغال نمود و فیض محمد خان حاکم آقچه با او همراه شد اما فتح محمد خان بن وزیر اکبر خان حاکم
تخته پل بکابل گریخت سردار عبد الرحمن خان پس از تهیه عسکر از راه بامیان عازم کابل گردیده
از آنطرف محمد اعظم خان از راولپندی از انگلیسها اجازه مراجعت بافغانستان حاصل و براه چترال
جانب بدخشان حرکت نمود و سپس جانب کابل رو آورده در غوربند با عبد الرحمن خان یکجا شد.

حمله سردار عبد الرحمن خان به کابل :

در کابل وضعیت ولی محمد خان خوب نبود. ابتداء که محمد اعظم خان از هندوستان حرکت
میکرد با و مکتوب نوشته بود تا بطرف داری ایشان اقدام کند ولی محمد خان که شخص ضعیف العقیده
و ماجرا جو بود میخواست قبول کند - اما محمد یوسف خان که شخص سنجیده و محتاطی بود مانع
شده بود . خبر اقدامات عبد الرحمن خان و محمد اعظم خان که بامیر در قندهار رسید - غیرت سلطنت
دامنگیرش شده به مشوره مشاورین خویش ترك اعتکاف نمود و علی العجاله شهزاده محمد ابراهیم خان
پسر خود را با سردار محمد رفیق خان لودین و جنرال شیخ میرخان و یک قوه عسکری بکابل فرستاد
که لدی الورود دست ولی محمد خان را از کار کشیدند ولی درین بین میان سران حکومت نفاق
رخ داده سردار محمد رفیق خان لودین با جمعی از سرداران از کابل فرار و به تیگو رفته و سپس که
عبد الرحمن خان و محمد اعظم خان به غوربند مواصلت کردند. با آنها ملحق شدند امیر شیر علیخان
که از این واقعه شنید محمد شریف خان و جلال الدینخان را هم با یک قوه دیگر برای امداد
محمد ابراهیم خان اعزام نمود محمد ابراهیم خان یک قسمت از قوای خویش را بسر کرده گی
فتح محمد خان بن وزیر اکبر خان مرحوم برای دفع عبدالرحمن خان بطرف تتدره سوق داده و دسته
دیگر را با جنرال شیخ میر خان به قلعه قاضی تمرکز داد تا اگر محمد اعظم خان از راه سر چشمه
بکابل حمله کند از اینطرف نیز بمقابله پرداخته باشند . محمد شریف خان حین رسیدن بکابل
با جلال الدینخان جهت معاینه افواج به سمت شمالی عزیمت کرده و ضمناً میخواست باب مفاهمه را
با محمد اعظم خان بکشاید. از آنطرف پیام محمد اعظم خان نیز مبنی بر مصالحه واصل آمد
بنا بران محمد شریف خان با محمد اعظم خان و عبدالرحمن خان ملاقات کرده یکجا عازم
چهاریکار شدند و قرار دادند که مکتوبی به امیر شیر علیخان در قندهار بنویسند و خواهش کنند که
محمد افضل خانرا رها کرده روانه دارد که حکومت ولایات شمالی را دوباره بدست بگیرد درین صورت
عسکر محمد اعظم خان و عبد الرحمن خان به مزار مراجعت میکنند و امارت امیر شیر علیخان را پذیرا گردیده
بیعت مینمایند - محمد شریف خان این مکتوب را گرفته بکابل آورد و باشهراده محمد ابراهیم خان


- ۲۰۱ -

مشوره کرد و او هم این فیصله را قبول نموده و متفقاً برای قبول یارد این خواهش ٤٠ روز مهلت خواستند تا جواب امیر از قندهار برسد و در ضمن خواهش کردند که سپاه مزار به جلال آباد گذشته زمستان را در آن جا توقف کند - لیکن این خواهش را محمد اعظم خان و عبدالرحمن خان نپذیرفتند زیرا فکر کردند که اگر به جلال آباد بروند - از مزار قطع شده و بی پا خواهند شد پس فیصله باین شد که قوای محمد اعظم خان در کوهستان و قوای عبدالرحمن خان در کوهدامن توقف ورزند زیرا درهء غوربند و دیگر حصص خورا که و علوفه عسکر را تهیه کرده نمیتوانست - بالمقابل بعضی از سرداران منسوب به شهزاده محمد ابراهیم خان چون سردار فتح محمد خان و سردار یحیی خان بن سردار سلطان محمد خان مرحوم و سردار محمد یوسف خان با عساکر خود به جلال آباد فرستاده شدند تا سپاه شان در زمستان مستریح باشد و این چنانچه پائین تر معلوم میشود سهو بود - پیام مزبور ذریعهء شاغاسی شیردل خان به قندهار فرستاده شد - ولی امیر شیر علی خان از خواندن آن بدون ملاحظه سیاست وقت بر آشفته امر به تیاری عسکر داد و با سرداران قندهاری چون میر افضل خان بن پردل خان و خوشدل خان و شیرعلیخان پسران مهردل خان بطرف کابل حرکت کرد و شاغاسی شیردل خان را با جواب و توبیخ نسبت به پسر و برادر خویش پیش فرستاد .

اشغال کابل

از یطرف محمد اعظم خان و عبدالرحمن خان که ظاهرآ به انتظار جواب امیر و با طناً مترصد ختم سرما بودند - از شنیدن مراجعت شاغاسی شیردل خان و جواب رد امیر - در ماه حوت عساکر خود را آماده ساخته شروع به پیش قدمی جانب کابل نمودند تا اگر امیر شیرعلی خان رسیدنی باشد آنها کابل را قبلاً بدست داشته و قوای او را مضمحل کرده باشند چنانچه عبدالرحمن خان از راه کاریز میر و قرغه بـه قریهء دوده مست رسید و قلعهء آنجا را به ضرب توپ پست ساخته قهراً متصرف شد و سپس برگشته با محمد اعظم خان از راه افشار نانک چی وارد کابل گردید و شهزاده محمد ابراهیم خان بن امیر شیر علی خان در بالاحصار قلعه بند شد پس از ٩ روز محاصره چون نه از طرف قندهار اثری معلوم شد و نه از طرف جلال آباد امدادی رسید بعضی از بزرگان کابل چون حافظ جی (میر درویش) بن میرواعظ مرحوم و سردار شاه دوله خان بن مهردل خان و مستوفی عبدالرزاق خان نزد شهزاده محمد ابراهیم خان رفته او را به ترك مقاومت توصیه نمودند و او که جوان کم تجربه بود از ترس جان به لباس تبدیل به حرم سرا داخل شده تا اینکه محمد اعظم خان خود به دروازهء حرم سرا رفته او را تسلی داد و با خود از بالاحصار بیرون کشید - والا


- ۲۰۲ -
اگر محمد ابراهیم خان فقط چند روز دیگر در قلعهء مستحکم بالاحصار مقاومت میکرد طبیعی امداد برایش می رسید و کابل یعنی مرکز سلطنت امیرشیر علی خان سقوط نمیکرد .
درین وقت عبدالرحمن خان اردوی خود را که در ده مزنگ بود به سیاه سنگ نقل داده منتظر ورود فتح محمد خان و یحیی خان شد – زیرا محمد یوسف خان قبلا از جلال آبادنزد محمد اعظم خان آمده و به او ملحق شده بود و دیگران حاضر به اطاعت نگردیده تهیهء لشکرکشی را جانب کابل داشتند عبدالرحمن خان مدت ٤٥ روز درینجا به انتظار ماند و چون خبری ظاهر نشد و بالمقابل از حرکت امیر شیر علی خان بطرف کابل شنید - آنگاه دو ثلث قوای خود را که ٩ هزار نفر می شد کوچ داده باقی را در کابل گذاشت و با این قوه بطرف غزنی حرکت و آن شهر را که در تصرف شاغاسی شیردل خان و خدای نظرخان حاکم وردك بود ، به محاصره گرفت - امیر شیر علی خان با عساکر بزرگی که بقول سراج التواریخ ٤٠ هزار بود (و این مبالغه معلوم میشود ) به قره باغ غزنی واصل گشت. عبدالرحمن خان که از قوهء عساکر قندهار شنید لازم دانست که اطراف غزنی را ترك گوید و به تپه های بلند نواحی آن اخذه موقع کند (اوائل ذی الحجه ۱۲۸۲ - اواسط ١٨٦٦ ع ) و امیر وارد غزنی شده محمد افضل خان را که باخود آورده بود- با دیگر اسراء مانند محمدعمر خان بن سردار محمد عظیم خان مرحوم وشهنوازخان وسکندر خان بن سردار سلطان احمد خان سرکار ومحمد سرور خان بن محمد اعظم خان درغزنی گذاشت و خود جانب ورد ك پيش قدمی کرد و عبدالرحمن خان تاهفت آسیا پس نشست. امیر از غزنی به فتح محمد خان در جلال آباد پیغام فرستاد که باقوای خود بطرف کابل حرکت کند تا از دو طرف کابل را تحت فشار قرار دهند - اما محمد اعظم خان قوائی را از مردم قومی عرض راه جلال آباد به مقابلهء ایشان گماشته و خود را از آن طرف آسوده ساخته بود .
در موقع تلاقی سپاه قندهار و کابل در حوالی سید آباد ( وردك ) امير شیر علی خان هنگام شب سردار شیر علی خان قندهاری ( بن مهردل خان ) را به حفاظت جناح قوای خویش مامور نموده وخود علی الصباح به حمله پرداخته بود. اماشیر علی خان قندهاری بمحل وظیفهء خود دیرتر رسیده جناح قوای امیر معرض خطر قوای عبدالرحمن خان واقع گردید و جنگ فوق العادهء شدیدی رخ داد که سراج التوا ریخ در آن تلفات قوای قندهار را هفت هزار و از سپاه کابل را دوهزارتخمین کرده است و برعلاوه سيف الدین خان ملقب به وکیل ( بن اميرکبیر) مقتول و میر افضل خان و شاغاسی شیردل خان مجروح واخیرالذکر اسیرهم گردید و قوای امیر هزیمت یافت و زمانیکه شیر علی خان قندهاری رسید محمد اعظم خان که در بین گیرودارجنگ ازکابل به امداد عبدالرحمن خان رسیده بود ـ به او پیام فرستاد که تسلیم شود و او باقوای خود تسلیم شد .


-۲۰۳-

خبر شکست قواى امير که به غزنی رسید زندان بانان - محمد افضل و دیگر محبوسین را رها نمودند که محمد افضل خان زمام امور را بکف گرفت و حینیکه امیر شیر علی خان رسید ـ غزنی را از کف رفته یافته ، لاجرم بطرف قندهار متوجه شد .
درین ضمن سردار فتح خان پسر دار یحیی خان و سردار ذکریا خان که با مر امیر شیر علی خان از جلال آباد با قوائی که در تصرف خود داشتند بطرف کابل حرکت کرده بودند به مقام دوآبه قواى سردار محمد یوسف خان را که از طرف سردار محمد اعظم خان به قیادت قشون محلی اعزام شده بود شکست دادند و محمد یوسف خان به کابل مراجعت و سرداران موصوف تا خورد کابل پیشقدمی کردند. درینجا خبر شکست امیر شیر علی خان به ایشان رسیده عساکر را به خورد کابل گذاشته خود در انتظار معلوم شدن وضعیت به جلال آباد مراجعت کردند اما چون از طرف محمد اعظم خان بعوض محمد یوسف خان که شکست خورده بود محمد عمرخان ـ احمد خان ـ محمد حسن خان برادر محمد اعظم خان اعزام شده بودند. سرداران موصوف به عسکریکه در خورد کابل بی سرکرده و بلا تکلیف باقی مانده بودند پیام فرستادند که امیر شیر علیخان شکست خورده و محمد افضل خان کابل را گرفته است دیگر مقاومت بی فائده است باید خود را تسلیم کنند و عساکر مزبور نیز بکابل آمده قبول اطاعت کردند ـ و باین قسم از اثر یک سلسلهء بی تدبیریهای مکرر امیر شیر علیخان و پسر و سائر مامورین و منسوبین او سلطنت پادشاه موصوف پس از چهارونیم سال در اوائل سنه ۱۲۷۳ ه ق ( اواسط ١٨٦٦ ع ) بهم خورده و محمد افضل خان به شمشیر وتدبیر پسر خود عبد الرحمن خان و تحریکات برادرش محمد اعظم خان سلطنت را اشغال کرد.

سلطنت امیر محمد افضل خان
١٢٨٣ ه ق ١٨٦٦ع - ١٢٨٤ ه ق - ١٨٦٧ ع

امیر محمد افضل خان پس از پنج روز توقف از غزنی حرکت کرده ـ سردار محمد اعظم خـــان وسپس سردار عبد الرحمن خان در حوالی کابل از او استقبال نمودند و با تشریفات شاهی وارد کابل گردیده به بالاحصار داخل شد و مردم به او بیعت کردند .
امیر محمد افضل خان یک پادشاه عادی بود و کدام مفکوره معین برای مملکت نداشت و از اثر مجاهدات پسر خود عبدالرحمن خان وبرادرش محمد اعظم خان چند روز موقع برای سلطنت یافت.
چون مدت سلطنت او کوتاه بود و درعین زمان علاوه از موجود بودن امیر شیر علی خان در قندهار خود او هم سلطنت خود را اساسی و پایدار نمی دانست. چیزیکه شائسته مملکـت داری باشد از او بظهور نرسیده و بنابراین سوانحی برای ضبط تاریخ از او نمانده است.
روز جمعه از اوائل محرم ۱۲۸۳ ه ق ( اواخر می ۱۸۶۶ ع ) مصادف با جلوس او بود . همه میدانستند که شاهی او به همت سردار عبد الرحمن خان صورت گرفته و در حقیقت حق سلطنت از


- ٢٠٤ -

عبدالرحمن خان بوده که بمانند وزیر اکبر خان مرحوم با ایثار فرزندی حق اکتسابی خود را به پدر
واگذار شده بود.
امیر محمد افضل خان میرزا احمد خان را که در مزار شریف پیشکار او بود به وزارت خود
مقرر کرده محمد یوسف خان برادر خود را به حکومت کابل و محمد اسحق خان پسر محمد اعظم خان
را بحکومت کوهستان و نصر الله خان برادر نواب محمد زمان خان را به حکومت جلال آباد اعزام
نمود وسعد الدین خان بن قاضی عبدالرحمن خان قاضی القضات را لقب (خان علوم) بخشید -
محمد اعظم خان و عبدالرحمن خان برای دفع امیر شیر علیخان به قیادت عساکر مامور و موظف شدند
تا به مدافعه امیر شیر علی خان از هر طرفی که ظهور کند آماده باشند اما از برادران امیر سردار
ولی محمد خان و محمد اسلم خان بهمدستی سردار محمد رفیق خان لودین به فکر برهم زدن سلطنت
امیر محمد افضل خان افتادند و امیر اطلاع یافته هر دو برادر خود را محبوس و محمد رفیق خان لودین
را اعدام کرد. همچنین فتح محمد خان بن وزیر اکبر خان که حاکم جلال آباد بود و به قراریکه
شرح داده شد - از آمدن نزد امیر محمد افضل خان انکار آورده بود - از جلال آباد مستقیماً جانب
قندهار رفت و به امیر شیر علی خان پیوست. ضمناً امیر محمد افضل خان سلطنت خود را بحکومت
هند ابلاغ نمود. (لاردلارنس) حاکم اعلای هندوستان در جواب باو تبریک گفت و از نفاق
خاندان امیر دوست محمد خان اظهار تأسف نمود و چون محمد افضل خان مطالبه امداد کرده بود
جواب داد که تا نفاق داخلی بکلی رفع نشود به هیچ طرف امداد نخواهد کرد و گفت که امداد از امیر
شیر علیخان هم مضایقه شده بود و بالمقابل امیر از روی ماده ۷ معاهده ١٨٥٧ ع - (١٢٥٣ ه ق)
تعین یکنفر نماینده مسلمان گورنر جنرال هند را در دربار کابل قبول نمود.
امیر شیر علی خان بزودی تدارك عسکر جدید نموده بطرف کابل متوجه شد. امیر محمد افضل خان
محمد اعظم خان و عبدالرحمن خان را با عسکر کافی جهت مقابله فرستاد - بتاریخ ٩ رمضان ١٢٨٣
ه ق(اوائل ١٨٦٧ ع) در حدود قلات جنگ واقع شد و در نتیجه امیر شیر علیخان بار دیگر شکست
خورد و به قندهار و از آنجا در اثر پیشقدمی عبدالرحمن خان و محمد اعظم خان به هرات نزد
محمد یعقوب خان پسر خود رفت. محمد اعظم خان و عبدالرحمن خان قندهار را گرفته زمستان در آنجا
توقف کردند.
درین وقت سردار فیض محمد خان که سابقاً از طرف امیر شیر علی خان حکومت آقچه را داشته و سپس به
عبدالرحمن خان پیوسته و حکومت تمام صفحات شمالی به او تفویض شده بود بعد از شنیدن خبر حبس ولی
محمد خان برادر عینی اش فرمان امیر محمد افضل خان را برای آمدن به کابل نپذیرفته و امیر محمد افضل خان
برای سرکوبی او محمد سرور خان بن محمد اعظم خان را با یک دسته عسکرا عزام داشت. فیض
محمد خان در این موقع با (میر جهاندارشاه) در قطغن مشغول جنگ بود - باهم از شنیدن حرکت قشون


- ٢٠٥ -
کابل باینطرف متوجه شده در دره با جگاه کهمرد محمد سرور خان را شکست داد و سامان حرب او را
متصرف شد و محمد سرور خان بحال پراگندگی بکابل برگشت و فیض محمد خان تعقیب او را لازم
ندانسته ببلخ مراجعت نمود و در فکر تیاری جدید برآمد. امیر محمد افضل خان که شجاعت فیض محمد
خان را میدانست پریشان شده عبدالرحمن خان را از قندهار خواست اما چون فیض محمد خان به حمله
مبادرت نکرد امیر هم بسوقیات جدید اقدام ننمود در خلال این وقت امیر شیر علیخان و فیض محمد خان
باهم اتحاد کرده و فیض محمد خان مشوره داد که امیر شیر علیخان بمزار بیاید و از اینجا بطرف کابل
حمله کنند. همان بود که امیر شیر علیخان در سال ١٢٨٤ هـ ق (١٨٦٧) ع با ٤ هزار سوار از راه میمنه
بمزار شریف رسیده متفقاً بطرف کابل حرکت کردند امیر محمد افضل خان عبدالرحمن خان را برای مقابله
با ایشان پیش فرستاد و چون خودش را مرض و با (کولیرا) رسیده و مریض بود احتیاطاً محمد اعظم خان
را نیز از قندهار جلب کرد - نامبرده گر چه جانب کابل روان شد مگر چون شخص پله بین و پر مدعائی بود
در غزنی بنام انتظار پسر خود توقف ورزید تا نتیجه جنگ امیر شیر علیخان معلوم شود . اما
عبدالرحمن خان که بمعیت محمد یوسف خان عم خود و جنرال نصیر خان و جنرال محمد زمان خان
به چاریکار رفته بود وقتیکه درک کرد که دشمن از طریق خاواک حمله میکند به گل بهار متوجه شد و از
آنجا در دره پنجشیر بمقابل امیر شیر علیخان و فیض محمد خان شتافت و در جنگی که بمقام با زارک
پنجشیر واقع شد: فیض محمد خان که قیادت قوای امیر شیر علیخان را داشت با ثر
اصابت گله توپ جنرال محمد زمان خان در میدان محاربه بقتل رسید و عساکر او که
بی سر ماندند شکست کهردند و امیر شیر علیخان به بلخ عودت نمود و عبدالرحمن خان
با نعش فیض محمد خان بکابل باز گشت و محمد اعظم خان که از فتح عبدالرحمن خان و شکست امیر
شیر علیخان شنید فوری از غزنی بکابل رسید .
ولی در همین بین امیر محمد افضل خان در اثر همان مرض و با که با و اصابت کرده بود بشب جمعه
از ماه جمادی الثانی ١٢٨٤ هـ ق (٧) اکتوبر (١٨٦٧ به عمر ٥٤ سالگی پس از یک سال و پنجماه
سلطنت بدرود حیات گفت و در قلعه حشمت خان متصل مزار شهدای صالحین در کابل دفن گردید.
سلطنت امیر محمد اعظم خان
از ١٢٨٤ هـ ق - ١٨٦٧ ع تا ١٢٨٥ هـ ق ١٨٦٨ع
امیر محمد اعظم خان که بموافقه جوادانه سردار عبدالرحمن خان بر تخت جلوس کرد شخص
هنگامه طلب و هوشیاری بود ولی حب جاه طوری بر او نفوذ داشت که همه چیزها را در مقابل آن
فراموش و پامال میکرد در کارها جسور و مستبد الرأی بود چنانچه سردار عبدالرحمن خان را با همه
ذکاوت خداداد و مزاج استقلالی او ـ همواره بمیل خود حرکت میداد هنگامه طلبی همین شخص بود


- ٢٠٦ -

که سلطنت امیر شیرعلیخان را بهم زد و راه های مخالفت را از هر سو بروی او باز کر د. اما حکومت او هم دیر دوام نکرد. و باینحساب خسارهء او را مملکت متحمل شده اما از وجود او استفاده نتوانست و معلوم نشد که نقشه های او از چه قرار میباشد. اگر چه حضرت سید جمال الدین افغان که از سابق مربی او برد. در وقت سلطنت کم دوامش حیثیت وزیر و مشیرا و را حائز شده و یک نقشه عمرانی و عرفانی را سر دست گرفته بود که در آن جمله تاسیس یک جریده بنام کابل و تشکیل ادارهء دولت باساس جدید شامل بود - مگر چون فرصت تکمیل آن را نیافت - تقریباً هیچیک اثری از سلطنت او در مملکت باقی نمانده است و تا جائیکه از رویداد های گذشته و آینده قضاوت شده میتواند نامبرده با اینکه شخص مقدامی بوده لیکن تدبیر و دور اندیشی نداشته است و کارهای سنجیده که از او سرزده پیشتر محصول فکر و دماغ امیر عبدالرحمن خان بوده است.
امیر محمد اعظم خان از بدو جلوس - از نفوذیکه سردار عبدالرحمن خان برادرزاده اش در مملکت حاصل کرده بود - بهراس افتاده خواست او را از مرکز دور سازد و خواهی نخواهی او را بولایات شمالی اعزام کرد و ظاهراً نامبرده را بدفع امیر شیرعلیخان مامور ساخته بود.
بارسیدن سردار عبدالرحمن خان امیر شیرعلیخان که قبلاً علاقهء مزار را در بدل جمع آوری پول تهیهء عسکر بمیران آنجا پس داده بود - و تااینوقت قوهء لازمه فراهم نتوانسته بود توان مقابله را در خودندیده از راه میمنه جانب هرات حرکت کرد و به محمد یعقوب خان پسر خویش پیوست.

تامین ولایات شمالی از طرف سردار عبدالرحمن خان :

سردار عبدالرحمن وقتیکه به ایبک (سمنگان) رسید - میر سلطان مراد میر قطغن قبول اطاعت کرد. سردار عبدالرحمن خان به تاشقرغان پیش آمد و از آنجا به تخته پل داخل شد - در ینوقت بعضی میران که میخواستند متصرفات خود را که امیرشیرعلیخان به آنها داده بود حفظ کنند - به اطاعت حاضر نشدند و سردار عبدالرحمن خان مجبور شد از طریق زور قلعه های شانر اتسخیر کند. قلعهء نملک و آقچه را قهرا کشود و میر حکیم خان میرشبرغان بدون جنگ اطاعت کرد و دیگر میران فرار نمودند و باین قسم علاقهء مزار بتصرف سردار عبدالرحمن خان در آمد و سردار موصوف باردیگر نفوذ میرهای محلی را از بین برد. وقتیکه سردار عبدالرحمن خان از تأمین مزار شریف فارغ شد و از دفع امیرشیرعلیخان و مطیع ساختن تمام علاقهء مزار به امیر محمد اعظم خان اطمینان داد امیر که میخواست او را در همانجا مشغول نگه دارد امر کرد تا برای اشغال میمنه اقدامات خود را شروع کند سردار عبدالرحمن خان که این اقدام را پیش از وقت میدانست و طرفدار بود که به خراج گذاری والی میمنه اکتفاء شود - و عقیده داشت که پیش از دفع قطعی امیر شیر علیخان اقدام به چنین یک امر بزرگ که طبعا مصروفیت طولانی قوای عسکری را الزام میکند و چون میمنه تا اینوقت


- ۲۰۷ -

راساً از طرف هیچیک پادشاه افغانستان اداره نشده و طبعاً این اقدام با عکس العمل عمومی میرها و اهالی این
منطقه مقابل میشود صواب نیست . اما امیر محمد اعظم خان که شخص مستبدالفکر بود دلائل او را نشنیده
و فرمان موکد فرستاد که حتماً باید امراو را اطاعت و بطرف میمنه لشکر کشی نماید . همان بود که
سردار عبدالرحمن خان مجبور شد بر خلاف صوابدید خویش محض به اطاعت امر امیر به آنطرف لشکر
بکشد و بزودی میمنه را بمحاصره گرفت لیکن محاصره طول کشید و والی میمنه بهمدستی دیگر
میران که باو پناه برده بردند ـ مقاومت شدید بخرج داد و اگرچه برای دادن خراج حاضر بود اما
از تسلیم شهر انکار میورزید و سردار عبدالرحمن خان نمی پذیرفت .
درین بین بود که امیر شیر علیخان از هرات عسکری فراهم کرده بسرکردگی محمد یعقوب خان
جانب قندهار حرکت داد تا آن شهر را از تصرف محمد سرور خان بن امیر محمد اعظم خان
خارج سازد .
قوای محمد یعقوب خان بسرکردگی جنرال فراز مرزخان ابتداء محمد عزیز خان پسر دیگر
امیر محمد اعظم خان و محمد عمر خان برادر او را در نزدیک آب هلمند شکست داده دستگیر
و بهرات فرستادند که اول الذکر توقیف و محمد عمر خان از طرف امیر شیر علیخان بخشیده شد
و سپس محمد یعقوب خان با عساکر خود به قندهار نزدیک شد و محمد سرور خان که شخص
بی کفایت و عیاش بود بدون جنگ جانب غزنی فرار کرد . پس از اشغال قندهار بدست محمد یعقوبخان
امیر شیر علیخان فی الجمله به کامیابی خود امیدوار گردیده به قندهار آمد و محمد ابراهیم خان
پسر دیگر خویش را بهرات و میر افضل خان خسر خود را به فراه گذاشت و در قندهار نیز توقف ننموده
جانب کابل روانه شد و محمد هاشم خان برادر دیگر خویش را به قندهار حکومت داد عساکر امیر شیر علیخان
در ( گیچه مرسل) نزدیک غزنی رسیده بود که امیر محمد اعظم خان با قوای خویش بمقابله حاضر شد .
امیر محمد اعظم خان که قبلا از شنیدن حرکت محمد یعقوب خان از هرات پریشان شده بود ـ به سردار
عبدالرحمن خان نوشته بود که با نصف قوای خویش به محاصرهء میمنه ادامه داده نصف دیگر عساکر
خود را تحت اثر محمد اسماعیل خان بن سردار محمد امین خان جانب کابل بفرستد . اما چون سردار
عبدالرحمن خان درین وقت محاصره را تشدید بخشیده و از لحاظ ایجابات حربی مناسب نمیدانست
محاصره را سست بسازد فرمان امیر را بی جواب گذاشت و زمانیکه قندهار سقوط کرد
و امیر محمد اعظم خان فرمان ثانی و موکد فرستاد ـ در آن وقت چون میر محمد حسین خان والی میمنه
طالب امان شده و ٤٠ هزار مثقال طلا را سالیانه به ذمه گرفته بود ( بشرطیکه به میران پناه گزین نیز
امان داده شود) سردار عبدالرحمن خان این پیشنهاد را قبول کرد تا فوری برای امداد امیر محمد اعظم خان
فارغ شده بتواند و والی موصوف را بار دیگر از طرف خود به حکومت میمنه برقرار ساخت و خود بعجله
جانب تخته پل حرکت و محمد اسماعیل خان را با نصف قوای خویش بطرف کابل اعزام داشت.


-- ٢٠٨ --

در همین وقت بود که امیر محمد اعظم خان پس از قتل مستوفی عبدالرزاق خان که هـ ـ واخواه
امیر شیر علیخان بود باعسکری که فراهم کرده بود بجانب غزنی حرکت نموده بود اما محمد اسمعیل خان
که شخص جاه طلب و از پیش مترصد فرصت بود ـ در عرض راه کابل از حکام و رعایا پول جمع
کرده عسکر بیشتری فراهم و بهمدستی برادرانش ذوالفقار خان و صالح محمد خان که بحکومت
چاریکار و کوهستان مقرر بودند به کابل حمله کرد و پس از شش روز محاصره بذریعهء میر اعظم شاه خان
کوهستانی قلعهء بالاحصار را کشود و شمس الدین خان بن سردار امیر محمد خان حکمران کابل را
اسیر ساخت و بنام امیر شیر علیخان بر مسند حکومت نشست. امیر محمد اعظم خان که درین وقت از
غزنی گذشته در برابر قوای امیر شیر علیخان اخذه موقع کرده بود ـ از سقوط ناگهانی کابل شنیده پریشان
شد و سردار عبدالرحمن خان را از تخته پل جلب کرد سردار عبدالرحمن خان که وخامت اوضاع
را که تماماً از سوء تدبیر امیر رخ داده بود ـ درک نمود ـ جنرال نصیر خان را پیش فرستاده خودش
از عقب او پس از تدارک لازمه و ضبط و ربط امور آن ولایت که درین موقع مخصوصاً قابل توجه
بود ـ جانب کابل حرکت کرد. ولی در خلال این موقع امیر محمد اعظم خان که از سقوط کابل شنیده
بود بکمال بی احتیاطی یک قسمت قوای خویش را جانب کابل پس فرستاده و با قیمانده هم چون
بی سرو سامانی و تعلل او را در جنگ مشاهده کردند بر او شوریدند ـ ( ٢٨ جمادی الثانی ١٢٨٥ هـ ق
١٨٦٨ ع) و امیر موصوف مجبور شد به معیت سردار محمد یوسف خان برادر خویش از راه هزار جات
جانب بامیان فرار اختیار کند اما سردار عبدالرحمن خان که برای تدارک قوای کافی به بغلان رفته بود
او را به بغلان جلب کرد و در آنجا طرفین از گذشته اظهار تاسف کردند و بلافاصله بجانب غزنی حرکت
نمودند امیر شیر علیخان که هنوز بکابل داخل نشده بود در موضع شش گاو با آنها مقابل شد. درینجا
باز در اثر خودرایی امیر محمد اعظم خان که نقشهء غلط خود را بر سردار عبدالرحمن خان تحمیل
و از قبول نظریات برادرزادهء شجاع و مجرب خود انکار ورزید بدون کدام محاربهء اساسی صرف
در اثر یک تصادف جزئی و نرسیدن امداد قوای آنها در حوالی زنه خان بمقابل عساکر امیر شیر علیخان
هزیمت یافته و امیر محمد اعظم خان و سردار عبدالرحمن خان در شدت سرمای زمستان در حالیکه
عساکرشان پراگنده و تلف شده و تمام دارائی امیر محمد اعظم خان که بقول سراج التواریخ
عبارت از یک لک و بیست هزار مثقال طلا معادل یا زده لک روپیه بود بدست امیر شیر علیخان
افتاده بود به بسیار زحمت در حال تنگدستی از راه خوست بدون کدام نقشهء معین
حرکت کردند و در علاقهء (داور) نزدیک بنو حاکم انگلیس ایشان را به آمدن در هند دعوت نمود
تا باز آلهء دست او قرار گیرند لیکن امیر محمد اعظم خان نظر به اصرار سردار عبدالرحمن خان
نپذیرفته قرار دادند که به ایران بروند و در امتداد سرحدات قندهار و سیستان از طریق بیراهه در ماه
محرم ١٢٨٦ هـ ق (١٨٦٢ ع) به بیرجند و و از آنجا به مشهد رسیده حکومت ایران ایشان را به آمدن


-۲۰۹-

به طهران دعوت داد . اما سردار عبدالرحمن خان که نقشه های دیگری در سر داشت و نخواست آله دست ایران قرار گیرد نپذیرفته بطرف بخارا رفت و امیر محمد اعظم خان که از بسیار هنگامه جوئی خسته شده و مریض هم بود قبول کرده جانب طهران حرکت نمود ولی در عرض راه وفات یافت و در شهر بسطام دفن شد سردار عبدالرحمن خان وقتیکه به بخارا رسید امیر بخارا از او پذیرائی خوبی نکرد ولاجرم به سمرقند رفت و حکومت روس از او احترام نمود و با جنرال كوفمان حکمران ترکستان ملاقات کرده مبلغ (١٢٥٠) منات ماهانه برای مصارفش مقرر گردید و اگرچه زار روس او را دعوت آمدن به پطرزبورگ هم داده بود لیکن ظاهراً به مراعات همراهان خود و باطناً برای اینکه از سرحدات افغانستان دور نشود معذرت خواسته و مدتی در سمرقند و زمانی در تاشکند بسر می برد و گاهی محترم و مورد توجه و زمانی هم نظر به تبدیل سیاست دولت روس و تحریکات این و آن تحت نظر و فشار بسر می برد .

باین صورت گویا امیر شیر علی خان پس از دونیم سال مهجوری دوباره بر تخت کابل تصرف نموده و امیر محمد اعظم خان بعد از یک سال سلطنت که به همت برادر زاده خود سردار عبدالرحمن خان بدست آورده بود از اثر بی تدبیری های مکرر و مخصوصاً دور کردن شجاعت و تدبیر عبدالرحمن خان از خود، از سلطنت محروم و جلای وطن شد که در همان جاپدرود حیات گفت .

سلطنت دوم امیر شیر علی خان
١٢٨٥ هـ ق - ١٨٦٨ ع تا ١٢٩٦ هـ ق ١٨٧٨ ع

پس از شکست امیر محمد اعظم خان و سردار عبدالرحمن خان در شش گاو (اواخر رمضان ١٢٨٥ هـ ق ٧ دسمبر ١٨٦٨ ع ) امیر شیر علی خان به کابل وارد شده بار دوم بر تخت شاهی جلوس کرد درین موقع چون اکثر رقبای سلطنت از بین رفته بودند، امیر شیر علی خان فرصت کافی برای پیشبرد پلانهای مدنی و عمرانی خود پیدا کرده ، بفکر تاسیس یک سلطنت مترقی و اساسی افتاد و تا اندازه هم درین کار موفقیت حاصل کرده ، بساموسسات جدید و عصری را در مملکت برای بار اول اساس گذاشت از قبیل تاسیس مکاتب ملکی و عسکری ، نشر جریده، ایجاد فابریکه ها، تشکیل حکومت مثل سائر دول متمدن و ترتیب عسکر منظم و انشا شهرها و عمران بناها وغیره. لیکن متاسفانه درین عرصه از یکطرف باتفاق خاندانی در نفس فامیل خود که عبارت از پسرانش باشد و از طرف دیگر با مشکلات سیاسی که زاده تصادم سیاست روس و انگلیس بود مواجه گردیده، هرچند سعی کرد از سبب حدت مزاجی که داشت راه حل مسالمت کارانه برای این دو مشکل پیدا نتوانسته و نتیجه آن شد که اساس سلطنت او از داخل با بغاوت سرکشاده پسرانش مختل و با تجاوز بلا موجب


-۲۱۰-

انگلیس از خارج بهم خورد و این پادشاه منور در پایان یازده سال مجاهده بحال قابل تاسفی به ترك
تاج و تخت آبائی خویش مجبور و در حال بی سر و سامانی از غصه هلاك شد .
بهر حال تاریخ افغانستان نسبت به این پادشاه از هر جهت احترام را نگه داشته و تخم هائی
که او پاشیده و تا امروز با وجود وقفه های کم و زیاد نشو و نما کرده است، برای همیشه نام او را به
نسل های آینده یادآور ی خواهد کرد.
پس از استقرار سلطنت و اینکه آخرین منبع خطر برای او که محمد سرورخان بن امیر محمد اعظم خان
بود و در تپزین موقع گرفته بود ـ قهرا از آنجا خارج و از خاک افغانستان نیز بیرون شد ـ امیر یک
سیاست آشتی را نسبت به اعضای خاندان خویش و سائر مامورین و بزرگان که با او از در مخالفت پیش
آمده بودند اتخاذ کرد. ـ سردار محمد یوسف خان برادر خود و محمد زمان خان بن مهردل خان
و دیگر سران را عفو کرد و نائب محمد علم خان که قبلا در اثر شکست اول امیر محمد اعظم خان از طرف
امیر شیر علیخان برای تامین ولایات شمالی اعزام شده بود آن منطقه را از تصرف محمد اسحق خان
پسر دیگر محمد اعظم خان خارج ساخته و نامبرده را از رود آمو بطرف بخارا متواری ساخت و باین
قسم برای مرتبه نخست بعد از مرگ امیر دوست محمدخان ـ افغانستان در تحت اثر یک پادشاه
واحد قرار گرفته ـ معاندی در صحنه مملکت بمقابل او به مشاهده نمی رسید.
و از همین جهت بود که بزودی دول همسایه از قبیل انگلستان، ایران و بخارا با اعزام نمایندگان
شان بدربار امیر و اجرای مراسم تبریک به شناسائی سلطنت او مبادرت ورزیدند چنانچه عطاء محمدخان
سدوزائی از طرف حکومت هند و میر ابوالحسن شاه از طرف پادشاه ایران و همچنین شهزاده بخارا که
بظاهر از پدر خود قهر کرده بود بدربار امیر مواصلت کردند.
درین موقع بود که امیر شیر علیخان شروع به اصلاحات داخلی نموده اگرچه از نظریات حضرت سید
جمال الدین که بعد از فرار امیر محمد اعظم خان (که وزیر و مشیر او بود) در کابل مانده بود استفاده
زیاد کرد لیکن از سبب علائق ممتدی که بین سید موصوف و امیر محمد اعظم خان موجود بود او را
رسما در امور مملکت داری موقع نداد تا آنکه سید موصوف به فکر خارج شدن از افغانستان افتاده
بعد تسلیم پیش نهادات و پلان اصلاحات خود ـ وطن عزیز را ترك گفت (و دیگر تا زمان مرگ
روی وطن را ندیده فقط خاک او پس از (۷٥) سال مهجوری در دوره زمامداری اعلیحضرت
محمد ظاهر شاه از استامبول به کابل نقل داده شد) .
از طرف دیگر اولین کار امیر مراجعه به دولت برطانیه بود تا این دفعه که سلطنت او مستقر شده است
شناسائی و امداد آن مملکت را حاصل دارد چنانچه روی این نظریه از جلوس خویش به دولت
مزبوره بتوسط نماینده اش عطامحمد خان سدوزائی بتاریخ ۱۲شعبان ۱۲۸٥ هـ ق (١٨٦٨ ع) اطلاع داد و با فراموش
کردن رفتار گذشته، آمادگی و آرزوی خود را برای دوام روابط دوستانه با دولت موصوف اظهار کرد.


-۲۱۱-
دولت مزبوره که در تمام مدت خانه جنگی سیاست تماشابین را کار فرما شده برد و هر زمامدار را
که بروی کار می آمد در همان محل اقتدار او حکمران وقت و منطقه تسلیم می کرد و در امور عادی
با او روابط داشت و در مسائل عمومی مملکت با هیچ یکی داخل مراوده نمیشد، بعد از گرفتن این مکتوب
بتاریخ ۲ نوامبر ١٨٦٨ ع (شوال ١٢٨٥ هـ ق ) مراسلهء تبریک و شناسائی سلطنت امیر شیر علیخان
را بنام او ارسال کرد و ضمناً خواهش نمود که نه تنها آرزو دارد روابط دوستانهء زمان پدرش بین
مملکتین دوام کند بلکه میخواهد این روابط هنوز هم تقویه و تشدید یابد و تا حد امکان دولت
بر طانیه سلطنت او را تقویه نماید و نیز لارد ( لارنس ) که درین وقت حاکم اعلای هندوستان بود
امیر را دعوت آمدن به هندوستان نمود و ضمناً ۱۲ هزار تفنگ و ۶ لک روپیه برسم پیشکش به تقریب
جلوس او ارسال داشت. امیر شیر علیخان که این تغیر اوضاع را مشاهده کرد ، برای آنکه با دولت
همسایهء خود روابط خویش را روی یک اساس متین تر که متضمن استقلال افغانستان و احترام سلطنت
آن باشد ـ استوار کرده باشد، قبول این هدایا را موکول بصورت گرفتن مناسبات حقیقی گذاشت.
درین ضمن لارد (لارنس) از حکومت اعلای هند به لندن خواسته شد و لارد مایو عوض او به
هندوستان اعزام گشت و این شخص در ضمن اطلاع رسیدن خود به هندوستان آرزوی حکومت
خویش را برای تشدید روابط با امیر شیر علیخان تجدید و امیر را دعوت آمدن به هند نمود
زیرا درین عرصه که پیشرفت روسها در شمال افغانستان شکل محسوس بخود گرفته بود ـ دولت
برطانیه فیصله کرده بود تا با افغانستان روابط دوستانه را از سر گرفته افغانستان را در پلان دفاعی هند
شریک بسازد و روی این منظور بود که پس از انتظار فیصلهء سلطنت افغانستان که بکدام شخص تعلق
میگیرد و کدام یکی برای این منظور مناسب تر است بالاخره با استقرار سلطنت امیر شیر علیخان
و از بین رفتن رقبای او دولت موصوف بفکر افتاد تا امیر را بدوستی خود دعوت کند و سلطنت او را شناخته
امداد هائی هم در صورت قبول مطالبات خود با او بنماید .
در پنجا لازم است قدری مفصل تر راجع به اوضاع هند و منشی سیاسی حکومت برطانیه و اوضاع
روسیه در شرق از وقت مرگ امیر دوست محمد خان تا پا دشاهی دوم امیر شیر علیخان صحبت نمائیم
زیرا ازین وقت یک جریان تازه در سیاست انگلستان آغاز می یابد که عواقب آن بر روابط افغان و انگلیس
خیلی ها موثر می باشد .
در سال ١٢٧٨ هـ ق (١٨٦٢ع ) که امیر دوست محمدخان پدر و دحیات گفت و قضیهء الحاق قطعی
هرات نیز در همین سال خاتمه پیدا کرد یک دورهء آرامش سیاسی برای انگلیس ها آغاز گردید چه
بعد از سالیان درازی ایران و روس از اقدامات برای انتزاع هرات از افغانستان عملا منصرف شده ، و
پریشانی که ازین اقدامات ایشان برای انگلیس نسبت به هدف و چشم داشت روس بطرف هند پیدا شده
بود، بالفعل خاتمه یافت. اما با لمقابل با قضیه دیگری مواجه گردیدند که آن نفاق اولادء امیر موصوف بود.


-۲۱۲-

در ینوقت لارد لارنس یعنی همان سرجان لارنس سابق که با امیر دوست محمد خان معاهده کرده
بود عهده حکومت اعلی هندوستان را داشت. نامبرده در عین اینکه خلق وذات وتمایلات شهزاده گان
را مراقبت میکرد در نظر داشت که سیاست عدم مداخله را کارفرما شود و از امداد علنی با تمام
شهزادگان ولوکه مثل شیر علیخان در وقت پدر مقابل ولیعهدی را نیز حائز بوده باشند، خود داری کند
چنانچه روی همین نظریه بود که در سلطنت اول امیر شیر علیخان در حال شناسائی حکومت او از امداد
مادی انکار ورزید و طبیعی این سیاست برای افغانستان مضر تمام شد زیرا امیر جدید را که پس از
لشکر کشی های اخیر پدرش از حیث مالی و حربی تهی دست شده بود به ضعف مادی دچار و با لمقابل
حریفان اورا تشویق به اقدامات نموده ، طوریکه ديوك آف ار گایل وزیر سابق هند در کتاب خود
موسوم به (مسئله افغانستان) می‌نویسد در عین زمان لارد لارنس میخواست باين ذريعه تمام
شهزادگان را ودارسازد تا بطرف برطانیه چشم داشته باشند و بدیگر طرف ها نگاه نکنند و این سیاست
اگرچه ظاهراً منوط به ملاحظات محلی بود لیکن در باطن از اثر پیشرفت روس جانب آسیای مرکزی
واحتمال اینکه روس مثل گذشته ایران را برای اجرای مقاصد خود آله دست خویش قرار دهد ،
اتخاذ شده بود و این بعقیده زمامداران انگلیس سهل ترین راهی برای جلوگیری ازین احتمال بود
(ولوکه سراسر به نقص افغانستان تمام شد )و ازهمین لحاظ بودکه در سال ۱٨٦۷ع — ١٢٨٤ هـ ق
انگلیسها به امیرشیر علیخان در هرات اخطار دادند که اگر بطرف ایران تمایلی نشان بدهد قرار داد یکه
با او دارند فسخ و رقبای او علناً با اسلحه و پول تقویت خواهند شد.

در عین زمان طوریکه اشاره کردیم این سیاست انگلیس ها از تمایلات شخصی هم میرانبود چنانچه ثابت
است که امیر محمد افضل خان و امیر محمد اعظم خان را بر امیر شیر علیخان که افکار استقلالی داشت ترجیح
میدادند همچنانکه یکزمان شاه شجاع را بر امیر دوست محمدخان ترجیع داده و تصور کرده بودند که او
برای اداره افغانستان و خدمت به موقف سیاسی و مقتضیات ایشان مناسب تر خواهد بود لیکن بعد ها
در اثر تجربه باشتباه خود پی برده دوباره به امیر دوست محمدخان راضی شدند . در مورد
امیر شیر علیخان نیز وضعیت تقریباً بهمان قرار انجام یافت. دلچسپی انگلیس ها
با میر محمد اعظم خان وامیر محمد افضل خان اولتراز همه ازین معلوم
میشرد که در زمانیکه امیرشیر علیخان ولیعهد رسمی مملکت بود و درهرات بر تخت پدر نشست لازم
بود که مطابق بروح قرار داد هائی که انگلیس با پدر متوفی او داشتند فوراً امیر شیر علیخان را
پادشاه افغانستان شناخته و مطابق قرار داد های مذکور از حیث پول و اسلحه باو امداد مینمودند
و لااقل همین امداد را که در سلطنت دوم برایش فرستادند در سلطنت اول باو تسلیم میدادند و ندای او را
بی جواب نمیگذاشتند و باینقسم مخالفین او را بطور غیر مستقیم تشجیع نمیکردند .


-۲۱۳-

علاوه برین، دلچسپی انگلیس با امیرمحمد اعظم خان و امیر محمد افضل خان ازین نیز واضح میشود که زمانی که امیرمحمد اعظم خان بحیث یک باغی بمقابل امیرشیر علیخان که دولت برطانیه او را پادشاه افغانستان هم تسلیم کرده بود — قیام نموده و شکست خورد و بخاک انگلیس پناه برد انگلیس بجای آنکه او را مطابق روح قرارداد هائی که با امیردوست محمدخان داشت و امیرتعهدکرده بود که دوستان او را دوست خود و دشمنان او را دشمن خویش بشناسد براساس مقابله بالمثل محمد اعظم خان را بخاک خود راه نمیداد و یا اگر راه داده بود نظر بند ساخت و از منطقه سرحد دور نگه میداشت (مثلی که خود امیردوست محمدخان را در عصر شاه شجاع به کلکته و پسرش غلام حیدرخان را به بمبئی فرستاده بود) لیکن برای محمد اعظم خان برسم مهمانی روزانه یکصد کلدار مقرر کرد و زمانیکه بار دیگر به دعوت سردار عبدالرحمن خان برادرزاده خود برای اخلال سلطنت امیر شیرعلیخان از راولپندی (در حاشیهء سرحد) حرکت کرد مانع او نشد و گذاشت که بخاطر جمعی برای تخریب سلطنت پادشاهی که دولت برطانیه توسط نماینده خود سلطنت او را برسمیت شناخته بود آزادانه داخل اقدامات شود و همین تشویقات غیرمستقیم ومساعدت های ضمنی دولت برطانیه بود که به سقوط سلطنت امیر شیرعلیخان که به انگلیس در سلطنت اول خویش هیچیک نقصی نرسانده بلکه غائله سلطان محمدخان مهمند را بخاطر دولت مزبور و برای اثبات حسن نیت خود و پابندی کامل خویش به قرارداد های پدر قهرآخاموش ساخته بود منجر گردید.

بالاخره دلیل دیگرعلاقه مندی انگلیس با میر محمد افضل خان وامیرمحمد اعظم خان اینست که در موقع جلوس امیرمحمد افضل خان دولت برطانیه آن تهنیت را که بایست در موقع جلوس امیرشیرعلیخان بحیث ولیعهد رسمی سلطنت افغانستان میگفت در مکتوب شناسائی سلطنت او اظهار و از نفاق خاندان بارکزائی با میرموصوف ابراز تاسف کرده بود مثل اینکه حقیقتاً ولیعهد امیرمحمد افضل خان بوده و شیرعلیخان حقوق او را غصب کرده باشد و فقط درین فرصت با جلوس امیر محمد افضل خان وصیت امیردوست محمد خان مرحوم عملی شده باشد.

بهر حال دولت برطانیه بزودی از این نظریهء غلط خویش (امابر اساس تجارب تازه که بدست آورد) منصرف شده وبالاخره با جلوس ثانوی امیر شیرعلیخان که بدون هیچیک امداد خارجی و در حالیکه رقبای او بیشتر طرف توجه دولت برطانیه بوده اند — موفق به احراز سلطنت شده و با ینقسم لیاقت ومحبوبیت خود— هردو را — نسبت بامیرمحمد افضل خان و امیرمحمد اعظم خان اثبات کرد— امیر موصوف را از هر حیث پادشاه مستحق و قانونی افغانستان شناخت و باین صورت سیاست شناسائی حکمران بالفعل (دی فکتو) بجای حمکران بالاستحقاق (دی ژوری) پس از پنجسال از طرف حکومت هند خاتمه یافت. امادرین تغییر یک عامل خارجی دیگر هم تا اندازه زیادی دخیل بود و آن مسئله پیشروی روس


-٢١٤-
در آسیای جنوبی بوده که مدتی با انصراف روس و ایران از هرات شکل جدی خود را برای انگلیسها از دست داده
و بعد از سال ١٨٦٧ ع (١٢٨٤ ه ق) دو باره جلب توجه دولت مزبور را نمود. در همین سنه
وقتیکه امیر شیر علیخان در هرات بود قراریکه بیان کردیم حکومت هند از این قسمت پریشان شده
و از ترس آنکه مبادا امیر موصوف پس از ناکامی های متواتر برای احراز کامیابی دست بدا من ایران
و روس بزند، امیر موصوف را تهدید کرد که اگر چنانچه جانب ایران تمایلی نشان بدهد دولت
برطانیه قرار داد خود را با او لغو و با مخالفینش امداد علنی و عملی خواهد کرد تا حکمرانی او راحتی در هرات
هم خاتمه بدهد ( در اینجا این نکته قابل دقت است که با وجود اینکه برطانیه در اثر اصرار و ابرام
دورو دراز امیر دوست محمد خان بالاخره در سال آخر سلطنت او به الحاق هرات به سلطنت مرکزی
افغانستان موافقه کرده بود لیکن بازهم آرزوی قلبی حکومت موصوف این بود که هرات یک حکومت
جداگانه داشته سرنوشت علیحده را مطابق مأمول برطانیه تعقیب نماید. و از همین حیث بود که
در حالیکه امیر محمد افضل خان و امیر محمد اعظم خان را پادشاه کابل و سائر نقاط افغانستان تسلیم میکرد -
امیر شیر علیخان را هم در هرات بحیث حکمران «بالفعل» شناخته و با او نیز روابط و قرار دادی داشته است).
بهر حال ازین تاریخ حکومت هند نسبت به تجدید تحریکات روس و ایران
بار دیگر به خوف افتاده و در اواخر سال ١٨٦٧ ع (١٢٨٤هـ ق) لارد لارنس حاکم اعلای
هندوستان توجه حکومت برطانیه را بسوی پیشروی روس باستقامت هند جلب کرد. لیکن سر ستیفرد
نارث کوث وزیر امور هند ( در کابینهء انگلستان) بتاریخ ٢٦ دسمبر سال مزبور جواب داد که درین
نقطه حکومت برطانیه هیچیک دلیل اندیشه یا رقابت را احساس نمیکند بلکه پیشرفت روسیه را
در جنوب آسیا یک امر طبیعی میداند، اما با وجود این اطمینان صریح بازهم حکومت هند که
مسئولیت منطقوی مهم دارد ازینطرف خاطر خود را جمع نساخته بلکه بفکر می افتد تا در مورد حکمرانان
افغانستان سیاست سابق خود را که هر قسم احتمالات از آن انتظار میرود – ترك و یک سیاست واضح
را کارفرما شده مرکزیت حکومت و تقویت آنرا نصب العین خود قرار دهد - چنانچه برای این منظور
جلوس ثانی امیر شیر علیخان و از بین رفتن رقبای او زمینه را آماده تر ساخته و همان است که به مجرد
مراجعهء امیر موصوف که تنها سلطنت خویش را به دولت برطانیه با دوام دوستی سابق ابلاغ میداشت
لارد لارنس برخلاف دفعه قبل ، خودش برای دراز کردن دست دوستی وعرضهء امداد به امیر
موصوف سبقت میورزد و در مکتوب خود علاوه میکند که نه تنها برای دوام دوستی سابق آرزومند
است بلکه میخواهد سلطنت افغانستان را حتی المقدور تقویه نماید و سپس برای اثبات این نظریهء
خویش اسلحه و پول نقد که طرف احتیاج امیر بود خود سرانه ارسال میدارد و در زمانیکه امیر
در قبول آن نظر باینکه چنین تغییر سیاست را اصلا منتظر نیست و آنرا بکدام اوضاع تازه حمل مینماید
تعلل بخرج میدهد حاکم اعلای جدید که عوض لارد لارنس بهند میرسد ولارد مایو میباشد
قدم دیگری برای جلب امیر گذاشته او را دعوت آمدن بهند بحیث مهمان دولت برطانیه میدهد
و مینویسد که تمام مسائل مربوط به مملکتین درین ملاقات بین او که نماینده «ملکه» برطانیه


-٢١٥-
است و امیر موصوف مورد بحث قرار گرفته و دوستی دیرینه تجدید و تشدید خواهد یافت.
اما در همین وقت یعنی دو ماه پیش از ارسال اسلحه و وجه نقد برای امیر شیر علیخان یا به عبارت دیگر مقارن جلوس و مکاتبه امیر موصوف به دولت برطانیه یک واقعه تازه در عالم سیاست برطانیه در شرق اتفاق می‌افتد که اگرچه در اوائل چندان جالب توجه و حائز تاثیر تلقی نمیشود لیکن چون بعدها یک جریان تازه را در روش سیاسی دولت مزبور در مورد افغانستان افتتاح مینماید - قابل دقت مخصوص بشمار میرود. و آن یاد داشت میجر سرهنری را ولنسن نماینده سیاسی سابق برطانیه مقیم قندهار (در زمان سلطنت دوم شاه شجاع) است که بعدها در قطار سیاسیون و علمای برطانیه شهرت بسزائی کسب نمود و خطوط میخی بیستون را در ایران خوانده مبتکر سیاست مشهور و شوم پیش قدمی (فارورد پالیسی) شناخته شد. نامبرده درین فرصت که هنوز حکومت هند با امیر شیر علیخان داخل کدام قرار داد تازه نشده و صرف آمادگی خود را برای تشدید و توسیع روابط با امیر موصوف و ارسال امداد عملی باو برای تقویت سلطنتش اظهار نموده بود یاد داشتی متضمن ٤ نکته بوزارت هند در لندن تقدیم کرد که مطالب عمده آن نظر به پیشرفت روس ضرورت اتخاذ برخی احتیاط ها را تشکیل میداد و بر حسب ذیل بود :
۱- امیر شیر علیخان را شناخته با او کمک پول و اسلحه بعمل آورده شود. بالمقابل نماینده برطانیه که انگلیس نژاد باشد در کابل بر امیر قبولانده شود تا قضایا را از نزدیک مراقبت نماید و همکاری بین مملکتین در مسائل سیاست خارجی قائم تر گردد.
٢- تجدید نفوذ از دست رفته در طهران.
٣- تکمیل خط آهن عسکری هند تا سرحد.
٤- اشغال کویته بشرطیکه با موافقه شاه و روسای افغانستان حاصل شود و قبائل هم آنرا برای خود تهدید تلقی نکنند والا این پیشرفت کوچک به خرابی روابط نمی ارزد.
این یاد داشت اگرچه در ٢٠ ماه جولائی ١٨٦٨ع (١٢٨٦ هـ ق) بوزارت هند تقدیم شده بود لیکن وزیر هند آنرا در ٢١ اگست سال مذکور بدون هیچیک تبصره و یا نظریه از طرف خود و یا حکومت برطانیه به حکومت هند ارسال داشت و دیزائیلی (بعدها لارد بیکاسفیلد) که در این وقت رئیس حزب محافظه کار و صدراعظم برطانیه بود نسبت به پیشروی تدریجی روس هیچ صدائی بلند نکرد و به اطمینان (کورکاچف) وزیر خارجه روسیه که عملیات آسیای جنوبی را برای متحد ساختن مملکت روس بدون فکر کدام نقشه مخالف دول دیگر وانمود کرده بود قانع شده و بنابران یاد داشت را ولنسن را صرف بحیث یک نظریه مجرد جهت مطالعه حکومت هند فرستاد.
اما درین وقت کابینه تبدیل شده گلید ستون باحزب لبرل (آزادی خواه) روی کار آمد. درینجا باید تذکار شود که پیشرفت روسیه از سال ١٨٦٤ ع (١٢٨١ هـ ق) تا ١٨٦٨ ع (١٢٨٦ هـ ق) بیشتر کسب سرعت نموده بود چنانچه در سال ١٨٦٥ ع (١٢٨٢هـ ق) تاشکند و در سال بعد (١٨٦٦ ع -


-٢١٦-

١٢٨٣ هـ ق) خجند را گرفته قوه خان خوقند را درهم شکسته و در سال ١٨٦٧ (١٢٨٤ هـ ق) بر بخارا حمله کر دو نائب السلطنه گی ترکستان را که تاشکند مرکز آن تعین گردید تاسیس نمود و بالاخره در سال ١٨٦٨ ع- (١٢٨٥-٨٦ هـ ق) سمرقند را اشغال و کنترول کامل بخارا را بدست آورد اما در اول وهله یعنی در اواخر ١٨٦٤ (١٢٨١هـ ق) ذریعهء متحدالمالی علت این پیشرفت خود را تأمین متصرفات خویش معرفی و توضیح کرد که اگرچه ساحهء پیشرفت در آسیای مرکزی از غدیرکول تا (سرداریا) میباشد ولی متوقف ساختن آن بسته به وضعیت اهالی آن قسمت ها خواهد بود گویا در ضمن همین عرصهء پنج سال هرج و مرج افغانستان بود که روسیه از هرات منصرف و بالمقابل پیشرفت خود را در آسیای جنوبی سرعت بخشید و در اواسط این دوره بود که حکومت هند توجه حکومت مرکزی لندن را بطرف پیشروی مزبور جلب کرد و حکومت لندن نظریه داد که این پیشروی قابل اندیشه نیست و یک امر طبیعی است تا اینکه راولنسن پیشنهاد خود را تقدیم نمود و راپور مزبور هم بیش از یک پرسش دولت برطانیه را که از دولت روس نسبت به مقصد این پیشرفت سوال نمود کدام اقدام دیگر را ایجاب ننمرد و اطمینان معجل روس سبب ایقان لندن گردید.
باوجود این زمانیکه یاد داشت راولنسن به هند رسید بتاریخ ٤ جنوری ١٨٦٩ ع (١٢٨٦هـ ق) از طرف حاکم اعلی هندوستان جواب رد بآن داده شد. ولارد مایو متذکر گردید که مامورین هند طرفدار لشکر کشی و پیش بردن مراکز موجودهء خود نمی باشند و این اقدام از نظر حربی و سیاسی و مالی فعلا معقول نیست- امیر نمایندهء انگلیس را قبول نمیکند و دوستی مملکتین بر هم میخورد بهتر است با ایران نزدیک شده و با روسیه داخل مذاکره شوند- چنانچه در همین وقت با روسیه داخل مفاهمه شده و نتائج خوبی هم در قسمت تعین مناطق نفوذ حاصل کردند.
از طرف دیگر لارد مایو که در ماه مارچ ١٨٦٩ع (١٢٨٦ هـ ق) از عزم امیر شیر علی خان برای آمدن به هند حتی رفتن به کلکته برای ملاقات خود توسط مکلود نائب گورنر پنجاب شنید بنا بر یخ ١٠ مارچ به وزیر هند مکتوبی نسبت بطرزعملی که در کنفرانس (که محل انعقاد آن از طرف لارد ما یو شهر امباله تعین شده بود) به مقابل امیر شیر علی خان اتخاذ کند - نوشته و در آن نظریه داد که او طرفدار است تا دولت برطانیه خود را از تعهدات دائمی خلاص کرده وعدهء امداد مستمر را ندهد وحتی هیچیک قراردادی که تعهدات دائمی و حتمی را ایجاب کند به میان نیاورد بلکه فکر او اینست تابه امیر شیر علی خان نشان بدهد که برطانیه آرزو دارد یک حکومت قوی در افغانستان بدون مداخلهء غیر بر قرار باشد «و ما آرزوی مداخله را از هیچ رهگذر نداریم و در کابل نمایندهء انگلیس نژاد نمی خواهیم و نه در سلطنت او نفوذ سیاسی را طالبیم»
این بود شرح مجمل اوضاع عمومی سیاست انگلیس و روس بعد از مرگ امیر دوست محمد خان تا کنفرانس امباله و خط مشی که حکومت برطانیه درمورد این کنفرانس و رفتار با امیر شیرعلی خان اتخاذ کرده بود - که باید خوبتر به ذهن خوانندگان این اثر که بعد ها محتاج مراجعه با لفاظ و روح این گفته ها و نوشته های رسمی میشوند - باقی بماند.


[BLANK PAGE]


کتابخانه وزارت معارف