شاه گفت : تا اینجا باشی با هیچ میل تو مخالفت نخواهد شد.
مومن گفت : میخواهم با نخستین پهلوانان کشتی بگیرم و با اولین تیراندازان تیر اندازم . پس ازان با ایشان خواهم تاخت .
خاست و در خیل ورز شکار اندر آمد .
انبوهی از مردمان گرد آمده بود . همگان غریو کردند . مومن با پهلوان نامی در آویخت و پشت او را برزمین نهاد. در تیراندازی و شهسواری نیز سر آمد .
مردم حیران شدند . پادشاه او را بنواخت و به افتخار او به ضیافت عام پرداخت .
دران روز نوازندگان می نواختند . رامشگران طرب می کردند . شاه شاد بود . دوشیزگان در گردن مومن حمایل گل می بستند. پیران می گفتند: مومن تمثال جوانیست. اطفال جوانی خود را چون جوانی او آرزو میکردند.
پادشاه با مومن سخن میگفت که نامه برای شاه آوردند .
شاه چون نامه را بخواند متغیر گشت . مومن دریافت که خوش خبری نیست . پرسید. شاه نامه را به او داد .
مومن گفت: من جواب آن را خواهم داد . شاه پرسید. چسان جوابی ..؟ مومن گفت بجای جواب من خود میروم .... و از جا برخاست .
شاه سواران خویش را بهمراهی او مأمور ساخت . مومن نپذیرفت و گفت من باید در همه سفرهای خود تنها باشم .
معلوم نیست در راه تا شهری که بعزم آن سوار شده بود بر او چه گذشته باشد اما میگویند جز به خیال شیربنو نبود .
آن نامه که بشاه هندوستان رسیده بود از پادشاهی بود که خراج میخواست. مومن میرفت تا او را منصرف سازد و این بار را از گردن پادشاه هند بردارد. آن پادشاه نیز در هندوستان حکم میراند . آنوقت هندوستان هفت پادشاه داشت که شش از آنها به هفتمین باج میدادند و او را شاه باجگیر میخواندند.

(٦٧)


مومن وقتی به شهر شاه باج گیر رسید، نزد زرگری رفت و گفت نعل
اسپ او را از طلای سرخ کند. زرگر متحیر بماند. دست بکار زد مومن تماشای
مردمان و بازار آن سامان را میکرد چشم او بازاری بدان آراستگی و مردمی
بدان انبوهی ندیده بود .

ناگهان دید که هیاهوی مردم خاموش شد. همه کس در جای خود استاده
ماند . از انتهای بازار شتری پدید گشت که هودجی بر آن بسته بودند
و ناله زاری از آن بگوش میرسید. پرسید چه شد که همگان چنین شدند؟
این شتر مال کیست ؟ این ناله برای چیست ؟ این محمل به کجا میرود ؟
زرگر گفت : این جا اژدهائیست که هر روز يك دوشیزه برای او قربان
می شود. اگر چنان نکنند شهر را فرو میبرد .
امروز نوبت شاهدخت است زیرا او آخرین دوشیزه این شهر است. دیگران
همه قربان شده اند .
درین وقت شتر در جلو دکان زرگر رسید. فریاد شاهدخت بلند بود
بود مومن شنید که میگوید: «ای جوانان غیرت کنید. پدرم مغل است. مرا به
دهن اژدها میفرستد.» پیش از آنکه مومن چیزی بگوید ظریفی نعره زد:
«ما حاضریم. ولی نامزدت در مجلس به بروت های خود مشغول است».
میگویند این صدا طوری در شاهدخت مظلوم اثر کرد که دیگر کسی
ناله او را نشنید، و مومن از شنیدن کلمه نامزد چون اژدها برخود پیچید و بی
اختیار از جای برخاست. در عقب شتر مخفیانه براه افتاد .

چون شتر به قربان گاه رسید مهاردار مهاز را رها کرد هراسید و باز گشت .
شاهدخت فریاد کرد ولی دیگر صدای او بجائی نمیرسید. مومن که
در نظر داشت مخفی باشد چون دید مهاردار به عقب نه می نگرد بسوی
شتر رفت .
(٦٨)


کتاب پژواك
۱۰۰۰
شاهدخت را براو نظر افتاد. بيك نگاه شیفته او شد. عشقيكه با مرگ يكجا حمله میکند برای دل صاعقه عظیمی است .
گفت: ای جوان چه میخواهی ... برو اگر در جستجوی مرگ برون آمده ئی آنرا درجائی جستجو کن که از نظر من دور باشد. می نمی توانم ترا در کام اژدها بینم! راستی تو چه کس هستی ؟ مومن گفت: «مسافری که برای دفاع از يك دوشيزه مظلوم میخواهم در وطن بیگانگان بمیرم. نمیدانم تو چه تصور میکنی ؟ »
شاهدخت گفت: آنچه تو میگویی از دیار چنین مردان رفته اند تو از سرزمین مردن آمده ئی ... ؟
مومن گفت: اژدها چه وقت می آید؟ دوشیزه گفت: وقتی که آفتاب يك نيزه دیگر بلند شود. مومن گفت: پس من باید تا آنوقت بخوابم زیرا راه درازی را در مدت کوتاهی پیموده و سخت خسته شده ام .
شاهدخت گفت: برو خود را قربان مکن ... مومن گفت: دیگر این تکلیف را نمیتوانم بشنوم ... شاهدخت گفت: پس بیا سرت را بر زانوی من گذار ... مومن گفت: اینکار را برای آن می پذیرم که نخست بتو نزديك باشم تا از تنهائی نهراسی و دیگر آنکه زود تر بتوانی مرا بیدار سازی و اگر بدیدن اژدها توان بیدار کردن از تو سلب شده باشد اضطراب تو مرا بیدار سازد. مومن بخواب رفت ...
در خواب دید شیرینو باو میگوید: «دوشیزگان هند ترا اسیر خواهند کرد» و او میگوید: «دوشیزگان هند خواهران منند».
اژدها پدیدار شد. هنوز مومن در خواب بود. توان شاهدخت سلب گردید. اشك های او بر رخسار مومن فرو ریخت مومن از خواب جست .
مومن بسوی اژدها روان شد. شاهدخت به نیروی عشق از مرگ نمی ترسید و در عقب او میدوید. مومن و اژدها باهم مقابل شدند. اژدها مومن را بلعيد . دهن حريص دندان ندارد. مومن اینرا میدانست با خنجر برهنه خود را
(٦٩)


بدهن اژدها داد. اژدها هر قدر او را فرو میبرد خنجری که مومن آن را در کام او فرو برده بود اژدها را شق میکرد تا آنکه مومن از آن طرف اژدها بیرون شده اژدها و مومن هر دو بیحرکت افتادند .
دختر دریافت که مومن کار اژدها را ساخته است. تا انجام کار خودش چه باشد رفت و او را در آغوش کشید، پیکر مومن حرکت نمی کرد .
دیری نگذشته بود که چشم مومن باز شد. دید اژدها چون کوهی بیحرکت افتاده و شاهدخت نزديك او نشسته است خدا را شکر کرد و با شاهدخت وداع نمود .
شاهدخت زار نالید و گفت: چه خوب بود طعمه اژدها میشدم تا آنکه بدوری تو گرفتار آیم. مومن گفت: اگر به مقصد خود کامیاب شدم شاید ترا ببینم . اما کنون نمیتوانم ترا ترك نکنم. برو به قصر پدرت باز گرد و آن ماتم کده را شادی بخش . من باید بروم و اسپم را بگیرم و در پی غم و سرور خود شوم .
شاهدخت باز گشت. در سر راه مردی را دید که فرستاده مادرش بود . آن مرد از پهلوانان شاه بود او را فرستاده بودند تا ببیند اگر نشانی از لباس شاهدخت از دهن اژدها نجات یافته باشد آن را برای یادگار بیاورد .
مرد چون از دور نمایان شد و اندکی نزديك آمد پیکر اژدها را دید خیال کرد زنده است رو به فرار نهاد . شاهدخت فریاد زد: ای پهلوان از اژدهای مرده مترس .
مومن که نشانی از پوست اژدها بریده و با خود گرفته بود برای آنکه او را نبینند از راه دیگری رو بشهر نهاد. پهلوان به صدای شاهدخت بر گشته و چون دید اژدها براستی مرده است جان گرفت و با شاهدخت روان شد . شاهدخت بقصر پدر رسید . پدر و مادرش بدیدن او حیران شدند خیال میکردند که چشم شان درست نمی بیند. تا آنکه شاهدخت افسانه خود را نقل کرد. شاه فرمان داد که در سرتاسر قلمرو پادشاه باجگیر به جستجوی مومن پردازند .
مومن وقتی به شهر رسید اسپش را گرفت و بارنگی که بدست آورد قیافه خویش را تغییر داد تا او را نشناسند. پادشاه وعده داده بود که اگر مومن را

(۷۰)


بیا بند به یا بنده نیز انعام بزرگی خواهد داد و گفته بود میخواهد او را ولیعهد خویش
بسازد زیرا شاه فرزند نرینه نداشت .
پهلوانان زیادی خود را کشندۀ اژدها خواندند ولی چون شاه ایشان را نزد
شاهدخت می فرستاد بجای انعام ولایت عهد بسزای دروغ محکوم می شدند .
صبح یکی ازین روزها مردی درب قصر شاهی آمده واستد عا میکرد که
میخواهد شاهدخت را ببیند. این مرد را هیچ کس نمیشناخت .. به شاهدخت
خبر دادند ... او را بار داد ..
شاهدخت وقتی او را دید حیران شد . گفت: چه میخواهی؟ مرد نا شناس
جواب داد: آرزو داری نجات دهنده خود را بیابی؟ شاهدخت گفت از آرزوهای
شیرین منست . مرد ناشناس گفت: او قیافه خود را تغییر داده است اما من او
را بهر رنگی میشناسم . چندتن با من بفرست که او را بایشان نشان بدهم .
شاهدخت نهایت مسرور شد. بشاه خبر داد . شاه بیشتر از او شاد گردید.
مرد ناشناس با گماشتگان شاه روان شد و بجائی که مومن در آن منزل گر فته
بود رسید . مومن را معرفی کرد وخود در گوشه ای مخفی شد .
مومن هر قدر گفت من شاهدخت را نجات نداده ام او را بنزد شاه بردند.
شاهدخت رنگ را از روی او شست و شناخت که پهلوان حقیقی و کشندۀ اژدها اوست.
فر ستاد ند تا آن مرد نا شناس را بیاورند تا انعام خو درا بگیرد
و به مومن گفتند یا بنده تواین است
وقتی مرد ناشناس حاضر شد مومن دید که ملازم شخص او رید یگل است
بحیرت پرسید: تو اینجا چه می کنی ریدی جواب داد: من در همه جا با تو بوده ام
زیرا فرقت تو بر من دشوار بود اما چون میدانستم میخواهی تنها سفر کنی
خود را نهان میداشتم . مومن وفای او را تحسین کرد و شاه و شاهدخت برا و
آفرین خواندند .
مومن گفت: ای شاه من نمیتوانم ولایت عهد را قبول کنم ز یرا اندیشه
های من افزون است اجازه بده سوالی بکنم و مرا از هر انعامی معاف کن.
(۷۱)


تنها جواب این سوال انعام من خواهد بود. شاه گفت: به همه چیز حاضرم. مومن
گفت: از پادشاه پنجاب چرا باج میستانی؟ شاه گفت زیرا پهلوانان من او را
مغلوب کرده اند.
مومن گفت اگر من پهلوانان ترا مغلوب کردم این باج را به آن
پادشاه خواهی بخشید؟ شاه گفت بدون ازمون این کار را می کنم. زیرا
کسیکه براژدها غالب شده است بهمه کس غالب است.
شاه باج گیر باج شاه پنجاب را بخشود و به مومن فرمان داد. هرچه اصرار
کرد مومن بماند به جائی نرسید. سوار شد ورو براه نهاد. پادشاه جدائی اورا
با پاس تحمل کرد شاهدخت در عقب او زار میگریست ومیدید جانش میرود.
مومن وریدی بشهر پادشاه پنجاب رسیدند. پیش از آنکه مومن فرمان
بخشش باج را بشاه برساند در سر راه مردی را دید که از دیار خودش آمده بود
از شیرینو و برادرانش پرسید.
آن مرد که برادر شیرینوی او بود گفت: تا تو آمدی زیر دست خان به زیر
دستی آغاز کرد مادرت را از خانه بیرون کرد. گاوهای ترا در کشت زار
نمی گذاشت. گوسفندهای ترا از گرسنگی کشت. اوضاع ما درت قبیله را به
شور آورد. مردم بر زیر دست خان بر انگیخت. برادران شیرینو همگان
به زحمت دچار شدند. کشت های شان خساره مند شد مادرت هر قدر خواست
آنها را نجات بدهد قهر قبیله خاموش نشد مرافرستاد تا ترا جستجو کنم.
مومن گفت: من نخست از شیرینو پرسیدم! جواب داد: حال اونيك نبود دوری
تووخواری برادران اورا سخت بزحمت میداشت. جوانان قبیله گفته بودند
که اورا خواهند ربود و به مسکن مادرت که اکنون در دهکده دیگری زندگی
میکند خواهند آورد و تا تو بیائی او را در آنجا نگاهخواهند داشت. از ین رو
برادرانش يك لحظه از او دور نمی شدند وشب بستر او در بین هفت برا در
گسترده میشد واز او پاسبانی میکردند مومن چون این را شنید فرمان شاه
باجگیر را به ریدی داد،

(۷۲)


تا به شاه برساند و خود او بسوی دیار خویش رهسپار گردید .
شاه پنجاب چون فرمان را دید شاد شد و چون از مؤمن آگاه گردید با ندوه
عظیمی گرفتار آمد. چون چاره نبود سر گذشت او را از دیدی شنید و زار گریست.
آنگاه امر داد تا چهل قاطر طلای سرخ بار کنند.
ردیدی با بارهای طلا بسوی خانه باز گشت وای مومن را نتوانست در راه
ببیند زیرا او تند میراند تا آنهمه اضطراب شیرینو را خاموش کند و قهر قبیله را
فرو نشاند.
مومن و دیدی و طلاهای که زیر دست خان مومن را در پی آن سر گردان ساخته
بود همه بسوی تیزین راه می پیمودند.
شاهدخت (دختر پادشاه یا جگیر) بعد از دوروز توان فراق نداشت. از پدر
اجازه گرفت و با چهل نفر در عقب مومن بر آمد چون به در پادشاه پنجاب رسید
و دریافت که مومن نیست او نیز سر از راه تیزین گرفت .
مومن پس از چندین روز و شب در دل یکی از شبها بوادی تیزین رسید. يك
پاس انتظار کشید تا اسپ برادر شیرینوی او که با او يك جا روان شده بود باو رسید.
انگاه باو گفت که برود و به مادرش بگوید که مومن آمده است و امشب را
آرام بخوابد .
مومن بسوی قلعهٔ شیرینو رفت. موسم تموز بود. مردم در هوای آزاد بر بام
های خود آرمیده بودند. ماه باخر رسیده اشعهٔ آن خفیف بود. راه را نشان
میداد ولی چهره ها شناخته نه می شد.
بر دیوار قلعه بر آمد. هشت بستر دید که یکی در وسط بود. خود را بآن
رسانید تا در گوش شیرینو بگوید آمده است. شیرینو از خواب جست. چون او را
نشناخت فریاد زد: ای برادران مردی بیگانه ! ! ...
مومن نتوانست خود را بشناساند زیرا دید هفت شمشیر برهنه آخته شده
است. مبادا بگویند هراسیده است .
پیکر جوانی بر خاک افتاد که هر گز به فکر دفاع نبود: هفت شمشیر در ان فرو رفته بود.

(۷۳)


وقتی سپیده صبح دمید دیدمؤمن از سفر درازی بازگشته و راه
سفر مرگ در پیش گرفته است...
برادران شیرین و دوروز واقعه را پنهان کردند تا آنکه مادر مؤمن بیتاب شد
و بسراغ برآمد و دانست بر پسرش چه آمده آنگاه شیرین و افسانه مرگ او را
بگریه گفت. چون همه باو اعتماد داشتند دانستند که او کشته جوانی و محبت است.
این اشتباه از آن برخاسته.
جنازه او را برداشتند در راه گورستان ریدی و قافله طلا در مقدم آن متوقف
گردید. وقتی او را به گور رسانیدند شاهدخت با جگیر با چهل نفر در
آنجا رسیده بود.
شیرین و خم شد تا او را ببوسد و آنگاه در گورش کنند. دیر شد، او را برداشتند.
دیدند جان خود را با و هدیه کرده است.
ولی مرده زنده نمی شود.
شاهدخت نیز خم شد تا او را ببوسد او نیز جان داد. همراهان او رفتند
تا خاتمۀ داستان مؤمن را به شاهان هند برسانند.... میگویند چهل روز در دیار
هند ماتم بود....
قبر مؤمن در تیزین است ....مجنون بیدی بر آن سبز شده است که سه شاخ
دارد و یکی دیگر را در آغوش گرفته بروی مزار سه عاشق خم شده اند....

(٧٤)


رودابه وزال

سام جهان پهلوان بر تخت خویش نشسته بود که بدو مژده فرزند نوزاد داد ند.
از تخت فرود آمد وسوی نوبهار به شبستان شد.

***

چون زال را همه موی سپید بود هفت روز تمام بر سام یاد نکرده و آن خورشید
را در شبستان نهان داشته بودند، تا آنکه دایه نریمان بر پهلوان اندر آمد و آن
سخن باز گفت .

***

چون سام پور را پیرسر یافت از جهان یکسره ناامید شد. بنیا یش در آمد.
از دادا و فریاد خواست ومرگ نیاز کرد.
بچه را چون بچۀ اهرمن پنداشت. از خنده آشکار و نهان مهان جهان هراسید
و بفرمود تا زال را بردارند وازان بوم و بردور بگزارند .
این ستم بر کودک شیرخوار رواشد. او را برفراز کوه بلند گزاشتند و باز
گشتند. روز گاری دراز برین برآمد.
یزدان جهان آفرین ازین کار بر سام خشمگین شد: تنش را برنج سپرد.
او را به تیمار همی آزمود چنانکه از پزشکان گیتی او را درمان نبو د.
كودك بدان جایگاه شب و روز بی پناه افتاده بود. گاه سر انگشت ر ا می
مکید و گاه میخروشید، تا انکه سیمرغی را بچه گرسنه گردید و به پرواز برشد.
دید شیرخواری میخروشد و هیچ مادری فریاد اورا نمی نیوشد. تنش برهنه
و لبش خشک است.
دایه او خاك و گهواره او خار است.
سیمرغ فرخنده پا که به فرود آمد و کودک را از کهسار برداشت: وی را به

(٧٥)


شکار و خون می پرورید و با بچه گانش همی آرمید .
گاهی مرغان هوا بیشتر از مردم مهر و آزرم دارند .
برینگونه تا روز گاری دراز كودك در آنجانها بود تا آنکه بالا گرفت.
و کاروانی بران کوه برگذشت .
نيك وزشت نهان نمیماند . نشان زال در جهان پراگنده شد وازان نيك پی
بسام نریمان آگهی رسید . بدینگونه ناخوشی از تنش یکسره رفت .
شبی از شبان سام از کار روزگار برآشفته و داغدل خفته بود. در خواب دید که
مردی از کشور هندوان براسبی سوار است و نزديك سام فراز میاید و او را
از شاخ برومندی مژده میدهد .
چون بیدار شد موبدان را بخواند و ازین در چند گونه سخن براند. آنچه
از کاروان شنیده و آنچه در خواب دیده بود بایشان باز گفت .
پیر وجوان هر آنکس که بودند بر پهلوان زبان بر گشادند و گفتند کسی
را که یزدان نگاه دارد از سرماو گرما تباه نگردد. بیارای و به جستجوی بش
بگرای.
سام شب خفت تا بامدادان چون خورشید بر کوه برآید و نشان زال جوید.
در خواب دید که درفشی بلند برهند و کوه برافراخته اند وجوانی خوبروی
با سپاهی از پشت آن می آید . بدست چپش موبدی و بسوی راستش بخردان
نامور روان اند . یکی ازان مردان سام را سرزنش نمود واز کارفر زند
آگهی داد .
جهان پهلوان به هراس برخاست . بخردان را بخواند سران سپه را همه
برنشاند ودمان سوی کهسار براند که افگنده خود را خواستار کند .
کوه را سراندر پروین دید. بلندتر از پرواز شاهین بود. ستیغی از ان بلند
سر کشیده بود که گزند کیوان را بر ان راه نبود .
سام به آن سنگ خارا ، ونیروی مرغ سهمگین آشیان نگاه کرد . جوانی
دید بکردار خود که گردآشیان میگشت.
(٧٦)


راه بر شدن جست ولی نیافت . روی برخاک گذاشت و فرزند پدر ود گفته
را بازخواست . نیایش همانگه پذیرفته شد.
سیمرغ از فراز کوه نگه کرد و سام و گروه را بدانست. آنگاه به زال
گفت: من دایه و پرورنده توام. ترا دستان زند نام نهاده ام . پدرت سام جهان
پهلوان به سراغت آمده است .اکنون روا باشد که بر دارمت و بی آزار
نزدیک وی آرمت . من ترا به دشمنی از خود دور نمیدارم بسوی پادشاهی میگدارمت.
بودن تو اینجا مرا درخور است مگر ترا آن جایگه ازین بهتر میباشد .
پر گشاد و او را نزد پدر آورد . پدر چون بدیدش زار نالید. دادو نیر و ،
ارج وهنر شاه مرغان را ستود.
دل سام چون بهشت برین شد . از کوه فرود آمد. جامه خسرو آرای خواست
و تن زال را با خفتان پهلوانی پوشید و گفت هیچ آرزو بر دلت نگسلم.
سپاه یکسره نزد سام آمد. کوس ها خروشید. زنگهای زرین به آواز
آمد . سواران غریو برداشتند و اهنگه به خرمی راه بگذاشتند تا آنکه بشادی
به شهر اندرون آمدند .
از زابل به منوچهر آگهی دادند و افسانه سام و زال بر او خواندند. به نوذر
فرزند شاه فرمان داده شد تا سام و زال را به پیشگاه پادشاه بیاورد . چون
نزدیك منوچهر رسیدند پادشاه بر پدر و فرزند آفرین خواند.
منوچهر به دیدن زال شاد شد و فرمود تا او را ره و ساز رزم و آئین شادکامی
و بزم بیاموزند زیرا زال جز مرغ و کوه و آشیان ندیده بود و آئین شاه و نام
نمیدانست . سام گفت : با او پیمان بسته ام که هیچ آرزو در دلش نگذارم . شاه
پیمان او را ستود .
آنگاه پادشاه جشن آراست . اسپان تازی زرین ستام، شمشیر هندی ،
دیباو خزو بیچاده و وزر فراوان داد. بردگان رومی، سائگین های زمرد
و جام های پیروزه از می پر کردند و پیش آوردند .

(77)


چون جشن آراسته شد پیمانی نبشتند و از دریای چین تا دریای سند ، از زابلستان تا آنسوی بست با تخت پیروزه و تاج زر ، مهرییچاده و کمردزرین به سام نیرم ارزانی گردید . کوس بر کوهه پیل بسته شد. سام و زال سوی زابلستان روی نهادند.
روز گاری گذشت تا آنکه زال هنرهای شاهان و پهلوانان بیاموخت . چون سام بسوی گرگساران و مازندران آهنگ جنگ کردسرداری و تخت زابل را به فرزند باز گذاشت.
پور سام چندی در زابل داد گری کردچنانکه مردم و مهان را شادمان گردانید تا آنکه از دوری پدر دلتنگ گردید . بخردان را بخواند و آنگاه به نخچیر باز گشت و با سواران و مردان دانش پژوه بسوی کابلستان گذر نمود.
پادشاه گسترده کام کابل را مهراب نام بود . چواز کار دستان سام آگهی یافت نزد او شتافت. زال نیز او را پذیره شد. خوان پهلوانی نهادند و بر ان شادمان نشستند . مهراب در پور سام نگاه کرد. از دیدار او شاد شد و دلش در کار او تیز تر گشت. چون مهراب از خوان زال برخاست زال زر با مهتران خود گفت : بچهر و به بالای او مردی ندیده ام. کسی نمیتواند که زیبنده تر ازوی کمر بندد .
یکی از مهان مهراب را ستود و آگهی داد که در مشکوی او دختریست که رویش روشنتر از خورشید است. رخی چون بهشت دارد. پیکرش بکردار سیم است. اگر ماه جوئی همان روی او ، و گرمشك بوئی همان موی اوست.
مهرزال بران مهروی بجنبید و بنادیده بیاد او سوگوار گردید. شب را با ستارگان ببرد. چون خورشید تافت و روی گیتی سپید شد باز بکشاد. گردان زرین ستام رفتند و درگاه او را بیاراستند .
شاه کابل روز دیگر سوی خیمه شاه زابل شد. و از او پذیرائی و سر بلندی دید. زال را بخانه خودخواند . دستان سام از تخت و مهر و تیغ و کلاه دریغ نکرد.

(۷۸)


مگر بنام آنکه مهتران او میگساری میکنند بخانه او نرفت. مهراب بر اندیشه
او آفرین خواند و باز گشت.
مهان بار دیگر او را يك يك ستودند و از ماه مشکو نشین او چندان سخن
گفتند که زال یکباره دیوانه گشت و خرد ازو دور شد.
يك چند سپهر بر سر همی گشت و دل زال یکسره به مهر آگنده بود. اندیشه اش
فراوان بود. مگر نمیخواست به نزد خردمندان رسوا شود . با همه چیزیکه داشت
کسی نداشت که همه چیز را باو تواند گفت.
روزی مهراب شاه از نزديك زال بازگشته و بسوی شبستان گذر کرد .
در کاخ او دو خورشید میدرخشید : سین دخت جفت او و رودابه دخترش بود .
رودابه چون باغ بهار بر نگ و بوی و نگار آراسته و به سان بهشتی پر از
خواسته بدیبا و گهر پیراسته بود بامادر نزد پدرشتافت .
مهر اب بدیدار شان یزدان را ستود. سین دخت پرسید این پیر سر پور
سام چه مردیست چه چهره و چه شیوه دارد؟ از تخت سخن میگوید یا از سیمرغ
و آشیانه می سراید ؟
مهراب گفت : در گیتی از پهلوانان گرد کسی نمیتواند پی زال بسپرد. دل
شیر وزور پیل دارد. دستش به کردار رود نیل است. بر گاه زرفشان و در جنگ
سرافشان. مویش سپید ولی چهرش چون خورشید است .
چون رودابه این گفتگوی بشنید بر افروخت و رویش گلنار شد . آرزو جای
خرد را گرفت. رامش ازو دور شد .مهر زال در دلش جای کرد.رای زن باستان
نیکو گفته است: که از مردان نزديك زنان یاد مکنید
رودابه را پنج پرستنده بود که برایش جان می فشاندند .راز خود با ایشان
درمیان نهاد و چاره خواست . پرستندگان را شگفت آمد .
گفتند : ای افسر بانوان جهان ! ترا از هندوستان تا به چین می ستایند . نگار
دخترا به خاوران می فرستند . نگین روشن شبستان شاه کا بلستان هستی! چنان
کسی را که پدر از بر انداخته است ببر میگیری؟ او پرورده مرغ کوه است !
(۷۹)


رودا به ایشان را بخشم خاموش ساخت و گفت: « دل من از ستاره تباه شده است، چگونه
بی ماه میتواند شاد باشد. مرا زال بجای تن و روان است. »
پرستندگان چون آواز دل خسته او شنیدند پر راز او آگه شدند و بدل جوئی
پرداختند. او را به نگهداری راز واداشتند و پیمان بستند که شاه را نزدوی بیاورند.
مه فرودین و سر سال بود . زال بر کنار رود بارگاه آراسته بود .
کنیزکان بدانجا شدند واز کنار رود فراوان گل چیدند تا آنکه از ان سوی
رود نگاه زال برایشان برافتاد.
پرسید : کیانند؟ شنید کنیزکان رودابه هستند. درین گفت و شنود خشیشاری
از روی آب برخاست. زال کمان خواست و آن مرغ را از هوا بر زمین افگند. بر ده
را فرمود تا شکارش را بیاورد .
برده در کشتی شد و از ردیا گذشت، کنیزکی پیش آمد و نشان کماندار
باز جست
دانست که پورسام شهزاده زابلستان است، از زیبایی و هنر وری او در
شگفت شدند و گفتند در گیتی جز رودابه بهشت روی دیگری را بدین زیبایی
نیافریده اند.
برده باز گشت. زال از سخنی که رفته بود باز پرسید. برده باز گفت دل زال
جوان شد. ایشان را بخواند و از خوبی های رودابه افسانه ها شنید.
کنیزکان را فراوان در و گوهر بخشید. انگشتری که از منوچهر داشت
به رودا به فرستاد.
پرستندگان شاد گشتند و پیمان درست کردند که زال را بدیدار رودابه
شادمان سازند.
پورسام را بدانسان سرگرم کردند که دلش از غم تهی گشت و از شادی
و آرزو پرشد.
رودا به چشمش براه دوخته بود. گام کنیزکان را از تپش دل میشمرد.
چون بیامدند و سخن باز گفتند بسان ماه خندید و فرمود همان شب

(۸۰)


به پور سام رساندند که دخت مهراب را از آرزوی دیدار دیوانه کرده است.
روز چشم براهی بپایان رسید. چون خورشید به سراپرده شام فرو رفت در
مشکوی روز بستند پور سام بسوی مهر و آرزو گام برداشت.
رودا به از فراز باره راه او را میدید. چون چشمش به زال افتاد فریاد
شاد باش بلند کرد. زال دو چندان مست و جوان گردید.
رودا به گیسوان از کنگره فرو هشت تا پور سام را بدان کمند مشکین
بر فراز آورد. دستان سام بر موی او بوسه مهر داد. کمند از پشت زین برون آورد
و بر باره فراز شد.
هر دو بکردار مست رفتند و سوی خانه زرنگار شدند. رودا به چون بهشتی
اراسته بود.
پور سام را آن زیب و فر به شگفت اندر کرد. رودا به در دیده در وی
مینگریست.
چشمش ازان افسر بیجاده سرخ خیره شد.
بوس و کنار و پیمانه پیمان مهر را استوار کرد. زال گفت هر چند چون
منوچهر این داستان بشنود بدین کار همداستان نگردد و سام نیرم خروش برآورد
و بر من به جوش آید. من هرگز از پیمان نگذرم تا تو آشکارا جفت من گردی.
رودا به پاسخ داد که جهان آفرین بر زبانم گواه باد که جز تو دیگری بر من
پادشاه نگردد. هر زمان مهرشان بیش می باشد. خرد دور میگردید. آرزو پیشی
میکرد.
چنین بود تا سپیده دمید. بامداد بر کهسار کابل برآمد. خروسان بانگ
زدند آوای تبیره از سراپرده مهراب شاه بلند گشت و خورشید ماه را بدرود
کرد.
سرمژه تر کردند و بر افتاب زبان کشادند. زال از بالا کمند در افگند
و ازان کاخ فرخنده فرود آمد. بر اسپ خویش نشست و بسوی لشکرگاه بازگشت.
(۸۱)
وال ۱۰۰۰
کتاب


چون به لشکر گاه رسید موبدان وسران را بخواند وراز خویش با ایشان
در میان نهاد تا خردمندان پیش بین دران چه بینند و فرزانگان چه فرمایند. سخن
بر لب بخردان بسته شد. چون مهراب از ماندگان ضحاک بود از کین منوچهر
و سام هرا سیدند. سپهبد زال مایه خاموشی را در یافت و راه کشایش سراغ کرد.
موبدان در پایان کام و ارام او را خواستند و پاسخ آراستند که مهراب
هر چند بر تازیان پادشاه است از گوهر اژدهاست. مردیست بزرگ که نتوان
او را تنگ مایه گفت .
راه آنست که نامه ئی به سام جهان پهلوان نوشته آید.
سپهبد نویسنده را پیش خواند و گفت به پدرم نوید و درود و پیام بفرست.
آنگه بنویس ای گراینده تاج و کمر؛ روزگار مرا بدانسان که دیدی زادآنگاه
که پدر در نازوخز بر ند بود مرا در ته بال سیمرغ در هند کوه جای داد. جای آشیر خون
میخوردم . تا انکه از آشیان به تخت و نام شدم اکنون کاری دل شکن پیش آمد که
نتوان آنرا بانجمن باز گفت: بدام مهر دخت مهراب افتاده ام. شبهای تیره،
بار من ستاره و کنار من دریاست کوه گواه است که جهان پهلوان گفته بود
هیچ آرزو بردلت نگسلم.
چون نامه بدست سام رسید سرش از اندیشه دل گران گشت و با خود گفت:
کسی را که مرغ ژیان آموزگار باشد لاجرم از روزگار چنین کام دل جوید.
موبدان را بخواند.
ستاره شناسان از اسمان راز آن کار بازجستند. گفتند ازین دو پیلی ژیان به
جهان آید که به مردی میان بندد. پی بدسگالان از زمین ببرد از سکسار و مازندران
نشانی نماند و زمین را به گرز گران بجنباند به دشمنان از و بدر سد. برای سرزمین
خود نکوئی آورد.
سام نیرم دلش شاد گشت به فرزند پیغام داد زال چون بدانست که پدر شاد
است واکنون شهر یار منوچهر شاد باید بود امیدوار گردید.

(۸۲)


زنی شیرین سخن درمیان زال ورودا به پیغام بر بود. دو دل داده به همدیگر
پیام مهر و آرزو میفرستادند.
روزی پس از انکه زن پیغام زال را به رودا ببرد سین دخت بروبد گمان گشت.
چون در یافت که زال ورودا به شبی تا بامداد با هم نشسته ود ل پیما ن
بهم بسته اند ناچار آه نکشید.
سین دخت از هراس انکه مبادا مهراب آگه شود بدل رنجور سوگوار گردید.
مهراب کار او را جویا شد. سین دخت چون سر گزشت باز گفت مهراب دست بردسته
تیغ نهاد. تنش لرزید ورخش چون لا جورد شد .
سین دخت زار گریست . باخرد وزاری او را نرم کرد واز انجام نيك
سخن را ند .
چون منوچهر از خانه مهراب ودستان سام آگهی یافت پردرد شد . نوذر
را فرستاد تابه سام برساند که پیش از رفتن به زابل بدربار منو چهر شاه
بیاید .
سام جهان پهلوان از دیدن نوذر بدل شاد شد و آهنگ در بارمنو چهر کرد.
منو چهر با سپاه گران و مهان بر سر راه اورفت . چون به کاخ شاهی
باز گشتند او را بنواخت و پهلوی خود بر نشاند .
منو چهر ماز جنگ زندران باز پرسید . سام از پیروزی و پهلوانی
خود سخن ها گفت چون شاه از مهراب سخن بمیان نیاورد ، سام نیز دران
خاموش ماند .
رو ز دیگر تا سام سخن میزد منو چهر شاه بدوفرمان داد که کنون
بایستی تخم اژدها از جهان برداری. برو و مهراب و کابلستان را خراب کن.
سام جهان پهلوان را فرمان شاه ناگوار وشگفت آمدولی مانند گردان
پاکدل آنرا بی سخن پذیرفت. آنگاه بی آنکه ازدل خود و درد فرزند
سخن گوید لگام سوی کابلستان باز گردانید زال چون از کارپد آگاه
(۸۳)


شد نزد او شتافت. روزگار گذشته را باز آورد و پیش پدر نهاد و آنکه
پیمان اورا بیاد دارد. دو کوه یکی پیمان با فرزند درد رسیده و دیگری فرمان
شاه بر پیکر گرد زابل فرود آمد.
سام در ان کار فروماند. رای زد. فرزند را فرمان داد تا خود نزد يك
منوچهر شود. شاید هنر و جوانی او خاطر شاه را شاد کند و فرمان تباهی
کابلستان را باز خواهد.
زال برسنجش پدر آفرین خواند. نویسنده آمد و بفرمای سام نریمان
نبشت:
این نامه از سوی آن پهلو ان گرد افگن گرز دار بسوی شهریار
می آید که نیرویش هماره و همگان برای آرزوی پاد شاه کار کرده.
بد استان اژدهای رود کشف بمرگ گردان کرگساران و خون یلان مازندران
که کار آنان را به گرز گران و فرمان شاه راست کرده ام به پادشاه
میدهم که شهریار خود گواه پیمان من با زال است. زال را فرستادم تا حال
خود بازگوید باشد که شهریار سخن پهلوانی را گرامی دارد و روا نشمرد
که دشمن شکن پیمان شکن گردد.
زال چون بچه سیمرغ بسوی منوچهر تاخت تا آنجا هنر آزماید و دل
منوچهر را از کین مهراب پاک سازد. پیام سام یکز خم را برساند و به
پیمان دوستی خود با رودا به گراید.
چو این داستان در کابل فاش گشت سر مرزبان مهراب از پر خاش پر شد.
برسین دخت براشفت و راز پیکار سام را به خشونت با او در میان نهاد.
سین دخت گفت که اگر مهراب بد و باز گزارد نزد سام رود و او را
از راه تباهی کابلستان بازگرداند.
سین دخت بنام فرستاده مهراب با خواسته های فراوان نزد سام رسید.
به رنگیکه پهلوانان خردمند راستوده آید سخن راند و سام فرو مانده در
کار را نرم ساخت.

(٨٤)


چون کار سرانجام شد گفت که او سین دخت است. سام را شگفت آمد.
او را بنواخت و پیمان بست که دل بیگناهان کابل نسوزد و بروز تیرگی
روا ندارد.

سین دخت بادل خرم باز گشت. مهراب را شاد ساخت و مژده داد که
سام نیز هم به زودی بجای آنکه بکین براید به مهر مهمان شاه کابل گردد.
زال به دربار منوچهر پیوست. شهریار آفرین خواند. چون نامه
سام ازو دریافت ستاره شناسان را به جستجوی اختر گماشت.
سه روز اختر رودابه وزال را در آسمان جستند. تا آنکه آنرا همایون
وفرخنده یافتند. شهریار شادمان شد. آنگاه بفرمود تا زال را در خرد
ودانش بیازمایند. موبدان را بخواندند. موبدی پرسید. : «ازان دوازده
سروی نشان میجویم که از هر یکی سی شاخ بر زده.»
دیگری گفت : «در سراغ آن دو اسپ گرانمایه تیز تازم که یکی چون
دریای سیاه و دیگری برنگ بلور سپید است هر دومی شتابند ولی یکدیگر
را نمی یابند.»
دیگری گفت: «آن سی سواری را نشناسم که چون از بر شهر یار بگزرند
یکی کم شود ولی چون بشمرند همان سی باشند.»
دیگری گفت : «مرغزاری پر از سبزه و جویبار است مردی باداس
تیزسوی آن مرغزار شود و همه را از تروخشک بدرود. نیاز نپذیرد وزاری
نه نیوشد. آن مرغزار کجاست آن مرد کیست.»
دیگری گفت: «چیست آن دو سرویکه مرغی را بران آشیانست. بام بریکی
وشام بردیگر نشیند. چون ازین برخیزد بپژمرد و چون بران برنشیند بوی مشک
خیزد. یکی هماره پدرام و دیگری را برگ و بار پژمرده باشد.»
دیگری گفت: «شارستانی است که مردم ازان به خارسان هامون پرداخته اند
ناگهان گرد خیزد و بناهای سر به ماه ناپدید شود.»

(۸۰)


زال براندیشه گشت آنگاه زبان بکشاد و به پرسنده نخست باز گفت :
« سال دوازده ماه دارد که هر ماهی را بسی روز بپای سرآید . گردش روزگار
چنین است .»
دیگری را گفت: « شب و روز در دنبال همند و یکدیگر را نمی یابند . روزگار
چنین میگذرد . »
دیگری را گفت : « از ماه سخن گفتی ولی از زیان آن نفرمودی که
يك شب گاه گاه کم آید . در شمار تا زیان درین سواران زیان رو دهد » .
دیگری را گفت : « دو سرو و بازوی چرخ بلند است . آن مرغ خورشید
است که بیم و امید جهان ازوست .»
دیگری را گفت: «شارسان سرای در نگ و شمار است. خارسان این سرای سپنج را
باید گفت که هم ناز و گنج و هم درد و رنج دارد. چون باد نیستی بوز داز گیتی
خروش برآرد و بدان شارسان شویم . »
دیگری را گفت : « روزگار درو گر و ماچون گیاهیم .سپهر به پیر و جوان
ننگر دوزاری شیون نه نیوشد . »
شاه و میدان همگان خرم شدند شهریار جشنکاه بیاراست و به رامش
پرداخت چندان می کشیده شد که جهان در چشم پهلوانان مست به رامشگری
درآمد.
فرداچون خورشید برآمد و گیتی چون کوه بدخشان فروزان گردید زال
کمر بست و نزديك شاه شد . منوچهر فرمود تا گردان گرد آیند و پهلوانان پهلوانی
کنند. زال نیز بمیدان شد. به گرزو به تیر و به تیغ و سنان سرآمد.تیرش از درخت
کهن درگذشت .
پهلوا نان همگان گواهی دادند که هر کس با او نبرد جوید مادر بر او جامه
لا جورد کند .
آنگاه منوچهر پاسخ نامۀ سام را بکام دل زال بداد. زال نزد يك سام

(٨٦)


پیام داد وخود نیز روزی پس تر آهنگ بازگشت نمود .
چون فرستاده زال نزديك سام رسيدسام پیامی به کابل فرستاد تا شمع سور
رادر خانه شاه کابل بيفروزدومهراب وسین دخت ورودا به را مژده شادی بدهد.
زال به پدر پیوست . سخن های گذشته را در میان نهادند و پیام دیگری
به کابل فرستادند. کاخ شاه کابل چون بهشت خرم آراسته گردید. تخت
زرین را برنها دند .
رودا به در خانه زرنگار بخود پرداخت. کابل پراز رنگ و بوی و پر از
خواسته شد . پیلان را بیاراستند وزمین را بدیبای رومی بیراستند .
را مشگران گرد آمدند. کابل زمین کران تا کران صورت بهشت برین شد.
آئين نياكان را کار بستند. شاه وماه را بيك تخت بر نشاندند وزر و گوهر
برافشاندند. بر سرشاه افسر زر نگار وبر تارك ماه گوهر شاهوار درخشيد.
دخت شاه کا بل جفت فرزند شاه زابل گردید. مهر و دوستی افسانه شان را
بروز گار سپرد تا آنرا نگهدارد .
(انجام)
(۸۷)


[BLANK PAGE]


مهمترین آثار نویسنده
چاپ شده

۱- پیشوا (ترجمه ازجبران خلیل)
۲- افسانه های مردم
۳- یکعده رساله ها دربارۀ افغانستان بزبان انگلیسی (منطبعۀ لندن)
آماده به چاپ

۱- «عواطف»
۲- منتخبات اشعار (فارسی وپښتو)
۳- «باغبان» و «لمعات بنگال» (ترجمه از تاگور)
٤- «دختر نابینا» «عروس بیکس» (ترجمه از آثار لانگ فیلو)
٥- «روپی کلیمه داره» (تمثیل منظوم بزبان پښتو)
٦- اندیشه ها
تذکر: عدۀ بزرگ مقالات واشعار نویسنده تالیف وترجمه، بصورت پرا کنده در
جراید کشور نشرشده و بعضی هم به چاپ نرسیده است.


باهتمام حبیب نوابی مدیر پشتون ژغ چاپ شده
عقرب ١٣٣٦
مطبعه دولتی